COMMENTARIUS IN JOANNEM (CONTINUATIO.) Περὶ τῶν ἐρωτώντων τὸν Ἰησοῦν περὶ τοῦ Πα τρὸς αὐτοῦ. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἐλευθέρωσιν ἐπαγ γελλομένου τοῖς ἑπομένοις αὐτῷ. Περὶ τῶν εἰπόντων ὅτι δαιμόνιον ἔχει ὁ ᾿Ιησοῦς. Περι τῶν πειρωμένων Ἰουδαίων λιθοβολεῖν τὸν Ἰησοῦν, ὅτι τῷ ᾽Αβραὰμ προέκρινεν αὐτόν. • Απεκρίθησαν καὶ εἶπον αὐτῷ· Μὴ καὶ σὺ ἐκ τῆς Γαλιλαίας εἶ; Ἐρεύνησον καὶ ἴδε, ὅτι προφήτης ἐκ τῆς Γαλιλαίας οὐκ ἐγήγερται. Πάλιν οὖν ὁ Ἰησ σους ἐλάλησεν αὐτοῖς, λέγων· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· ὁ ἀκολουθῶν ἐμοὶ, οὐ μὴ περιπατήσει ἐν τῇ σκοτίᾳ, ἀλλ᾽ ἕξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς.» Τοῦ Νι κοδήμου συνετώτατα τοὺς Φαρισαίους ἐλέγξαντος, ὡς παράνομα διαταττομένους, ἐξαπορηθέντες ἐκεῖ νοι, ἀγροικότερον, μᾶλλον δὲ θηριωδέστερον κέχρηνται τῇ ἀποκρίσει, λέγοντες· «Μὴ καὶ οὐ ἐκ τῆς Γαλιλαίας εἶ; › Ποίαν γὰρ ἀκολουθίαν ἔχει τοῦτο πρὸς τὰ ὑπὸ τοῦ Νικοδήμου ῥηθέντα; Ἐκεῖνος εἶπεν, ὅτι οὐ δεῖ ἀνεξετάστως καὶ ἀκρίτως καταδικάζειν τὸν ἄνθρωπον· ἔδει πάντως αὐτοὺς πρὸς τοῦτο ἀποκρίνασθαι καὶ δεῖξαι, ὅτι οὐκ ἀκρίτω; καταδικάζουσι τὸν Ἰησοῦν, ἀλλ' ἐννόμως, καὶ τοὺς ὑπηρέτας ἔπεμψαν συλλαβεῖν αὐτὸν, καὶ πάντα κατὰ τὸ προσῆκον ποιοῦσιν. Οἱ δὲ τί φασι; < Μὴ καὶ σὺ ἐκ τῆς Γαλιλαίας εἶ; ο υρᾷς τὴν ἀνοησίαν; ὁρᾷς τὸ ἀνακόλουθον τῶν λόγων; Εἶτα ὑβρίζοντες αὐτὸν ὡς ἀμαθῆ, φασίν· ο Ερεύνησον, καὶ ἴδε, ὅτι προφήτης ἐκ τῆς Γαλιλαίας οὐκ ἐγήγερται· τουτέστιν, "Απελθε, μάθε, ἐπειδὴ ἄχρι τοῦ νῦν οὐκ ἔμαθες, ὅτι «Προφήτης ἐκ τῆς Γαλιλαίας οὐκ ἐγήγερται.» Εἰς ἀμαθίαν δὲ αὐτὸν ἐπισκώπτοντες ταῦτά φασι. Τί δὲ εἶπεν ὁ Νικόδημος, ὦ Φαρισαῖοι; Μὴ γὰρ εἶπεν, ὅτι προφήτης ἐστὶν ὁ Ἰησοῦς; Εἶπεν ὅτι ἄκριτον ἀναιρε θῆναι οὐ χρή. Πῶς οὖν καὶ ὑμεῖς τοιαῦτα εἰπόντι, οὕτως ἀποκρίνεσθε; Ο δὲ Χριστός, ἐπειδὴ ἄνω καὶ κάτω τὴν Γαλιλαίαν αὐτῷ προέφερον, καὶ ὡς περί ἑνὸς τῶν προφητῶν ἡμφισβήτουν, δεικνύων αὐτοῖς, ὅτι οὐχ εἷς ἐστι τῶν προφητῶν, φησίν, ὅτι «Εγώ εἰμι τὸ φῶς, ο τὸ κυρίως φῶς, οὐχὶ φῶς προφητικόν, μερικὸν δηλαδή καὶ μικρὰν τὴν λάμψιν ἔχον, ἀλλὰ τὸ ἀληθινὸν φῶς, οὐδὲ Γαλιλαίας ἢ Παλαιστίνης όροις περιοριζόμενον, ἀλλὰ τοῦ κόσμου φῶς εἰμι, καὶ πάντων ἀνθρώπων δεσπότης, καὶ περὶ ἐμοῦ ὁ προ φήτης είρηκε το, «Ιδού τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν.» Χρήσῃ δὲ κατὰ Νεστορίου καὶ τῷ παρόντι ῥητῷ. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Ἐν ἐμοὶ ἔστι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ἀλλ᾿ ο Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Αὐτὸς γὰρ ὁ 'Isa. XLII, 6. CAPUT VIII, 615 De iis qui Dominum interrogabant de Patre. Quomodo Christus sequentibus se libertatem promiserit. De iis qui dicebant Christum dæmonium habere. De Judæis conantibus Jesum lapidare, quia se Abrahæ prætulisset. CAP, VII, 53; VIII, 12 (α).!. Responderunt et dixerunt ei: Num et tu Galilæus es? Scrutare et vide quod a Galilæa propheta non surrexerit. Iterum igitur eis locutus est Jesus, dicens: Ego sum lux mundi: qui sequitur me, non ambulabit in tenebris, sed habebit lumen vilæ.» Nicodemo prudentissime Pharisæos redarguente, utpote iniqua perpetrantes, illi perplexi facti, agrestius, imo ferocius responderunt, dicentes: Num et tu ex Galilæa es?» Qualem enim consequentiam habet hoe ad ea quæ a Nicodemo dicta? Ille dixit quod non oporteat absque exɔmine et judicio condemnare hominem oportebat ipsos ad hoc respondere et ostendere quod non sine judicio condemnarent Jesuin, sed legitime, et ministros miserit ad comprehendendum illum, et omnia, ut decebat, fecerint. Hi autem dicunt ‹ Num et tu ex Galilæa es? Vides insipientiam? Vides quam nulla verborum consequentia? Deinde ignominia eum afficientes quasi imperitum, dicunt ‹ Scrutare, et vide quod propheta e Galilæa non surrexit, lioc est, Vade, disce, quia usque adl hoc tempus non didicisti, qnod • propheta ex Galilæea non surexit. Hæc autem dicunt imperitiam illi ascribentes. Quid autem dixit Nicodemus, ο Pharisæi? Num dixit quod propheta esset Jesus? Dixit quod injudicatum occidere non liceat: quomodo igitur vos ei qui talia dixit, sic respondetis? At Christus, quia crebro Galilaan ei objectabant et quasi de uno prophetarum dubitant, ostendens eis quod non sit unus ex illis prophetis, dicit: «Ego sum lux › proprie lux, non prophetica quæ particalarem et parvum splendorem habet, sed verax lux, quæ non Galilææ vel Palæstinæ terminis circumscribitur, sed mundi lux sum, et omnium honinun Dominus, et de me propheta dixit: «Ecce posui te in lucem gentium'.» Utaris autem et contra Nestorium etiam præsenti dicto; non enim dixit, In me est lux mundi, sed, ‹ Ego sum lux mundi. › Ipse enim qui apparebat homo, erat ipse et Filius Dei ac lux mundi: non sicut Nestorius delirat, quod in puro homine habitet Filius Dei: absit! Unus enim, sicut (a) Omissum est hic fragmentum non parvulum de muliere illa in adulterio deprehensa. Vide Dissertationem præviam num. 100, col. 121. PATROL. GR. CXXIV.

dictum est, erat Mariæ et Dei Filius. • Qui autem φαινόμενος ἄνθρωπος, ὁ αὐτὸς ἦν καὶ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, sequitur, inquit, me, 616 non ambulabit in tenebris, a hoc est, non manebit in errore, sed liberabitur ab errore et tenebris. Interea et Nicodemum laudat, et ministros quod tam libere dixissent, nempe quod in luce essent. Taxantur autem et Pharisæi, quod in errore et tenebris essent, et clam dolos καὶ φῶς τοῦ κόσμου· οὐχ ὥσπερ Νεστόριος επήρει, ὅτι ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ ψιλῷ κατῴκει ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἅπαγε! εἷς γὰρ, ὥσπερ εἴρηται, ἦν ὁ τῆς Μαρίας καὶ τοῦ Θεοῦ Υἱός. Ο δὲ ἀκολουθῶν, φησίν, ἐμοί, οὐ μὴ περιπατήσει ἐν τῇ σκοτίᾳ, ο του τέστιν, οὐ μενεῖ ἐν τῇ πλάνῃ, ἀλλ' ἀπαλλαγήσεται τῆς πλάνης καὶ τοῦ σκότους. Αμα δὲ καὶ τὸν Νικό δημον ἐπαινεῖ, καὶ τοὺς ὑπηρέτας ὡς πεπαρρησιασμένους, καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῷ φωτὶ ὄντας. Αινίττεται δὲ καὶ τοὺς Φαρισαίους ἐν τῇ πλάνῃ καὶ τῷ σκότει ὄντας, καὶ κρυφὴ τοὺς δήλους πλέκοντας. struerent. VERS. 15, 14. «Dixerunt ergo ei Pharisæi: Tu de teipso testaris, testimonium tuum non est verum. Respondit Jesus et dixit eis: Et si ego testimonium perhibeam de meipso, verum est testimonium meum, quia scio unde veni, et quo vado; vos autem nescitis unde venio, et quo vadlo. Quia dixerat, • Ego sum lux mundi,» criminantur eum quasi de seipso testaretur. O insipientiam!Ipse sursum deorsumque Scripturas trahit, que testentur de seipso, et ipsi arguunt eum quasi de se testaretur. Ideo ad malignitatem ipsorum etiam respondet illis: Esto, ipse de me tester, quamvis hoc non faciam, sed tres habeam testes, Patrem meum, et opera, ac Seriplu ras, sicut et supra dictum est; attamen ponamus quod ipse de mie tester, igitur licet etiam ego mihiipsi testarer, e testimonium meum esset verum, quia scio me esse Filium Dei, et non hominem purum, sed superne venientem et Deum. Quomodo igitur mendus erit testimonium meum, cum Deus sim, et propterea dignus cui credatur? Nam omnino Deus sibiipsi testis maxime idoneus est; sed et volensire ad Deum verum, quomodo mentirer ad non men·dacem abiturus. VERS. 15, 16. «Vos secundum carnem judicatis, ego non judico quemquam. Porro et si judicem ego, judicium meum verum est, quia solus non sum, sed ego, et qui misit me Pater. › Ego quidem, inquit, cum Deus sim, et e supernis venerim, vera de meipso testor; vos solum spectatis ad hoc quod apparet: et quia in carne sum, carnem meram me esse suspicamini, et non etiam Deum, ac a Deo venisse: 4 secundum carnem judicatis, hoc est, periculose. Nam sicut qui in carne vivit, improbe vivere dicitur; ita et qui secundum carnemjudicat, η injuste judicare dictus est. Deinde quemadmodum dixisset quispiam, Si nos Judæi judicamus injuste, quare non punis, non condemnas? dicit: Non ad boc veni, ut judicem; «Ego enim nullum nunc judico; et si judicem, judicium meum verum est. › Etenim condemmati essetis, siquidem voluissem judicare, nunc autem damnationem fagitis, non quia damnare vos non valeaın (a), seul quia nunc non est tempus: in adventum secundum differam condemnationem vestram: quemadmodum et alio loco dicit: Non veni ut judicem mundum, sed salvem. Quod • Joan. xii, 47. • Εἶπον οὖν αὐτῷ οἱ Φαρισαῖν· Σὺ περὶ σεαυτοῦ μαρτυρεῖς· ἡ μαρτυρία σου οὐκ ἔστιν ἀληθής. Απε κρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· ι Κἂν ἐγὼ μαρτυρῶ περὶ ἐμαυτοῦ, ἀληθῆς ἐστιν ἡ μαρτυρία μου, ὅτι οἶδα πόθεν ἦλθον, καὶ ποῦ ὑπάγω· ὑμεῖς δὲ οὐκ οἴδατε, πόθεν ἔρχομαι, καὶ τοῦ ὑπάγω.» Επειδή εἶπεν, ὅτι • Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ο αἰτ τιῶνται αὐτὸν ὡς περὶ ἑαυτοῦ μαρτυροῦντα. Ὢ τῆς ἀνοίας! Αὐτὸς ἄνω καὶ κάτω τὰς Γραφάς εἷλκε μπρο τυρούσας περὶ ἑαυτοῦ, καὶ αὐτοὶ αἰτιῶνται αὐτὸν ὡς περὶ ἑαυτοῦ μαρτυροῦντα· διὸ πρὸς τὴν κακουρ γίαν αὐτῶν καὶ αὐτὸς αὐτοῖς ἀποκρίνεται, ὅτι Εστω, αὐτὸς περὶ ἐμαυτοῦ μαρτυρῶ, καίτοι γε μὴ τοῦτο ποιῶν, ἀλλὰ τρεῖς ἔχων μάρτυρας, τὸν Πατέρα μου. καὶ τὰ ἔργα, καὶ τὰς Γραφάς, καθὰ δὴ καὶ ἀνωτέρω εἴρηται· ὅμως θῶμεν, ὅτι αὐτὸς περὶ ἐμαυτοῦ μαρ τυρώ. «Κἂν οὖν ἐγὼ ἐμαυτῷ μαρτυρώ, ἡ μαρτυρία μου ἀληθῆς ἐστι, διότι οἶδα, ὅτι τοῦ Θεοῦ εἰμι Υἱὸς, καὶ οὐκ ἄνθρωπος ψιλός, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἐρχία μενος καὶ Θεό. Πῶς οὖν ψευδὴς ἔσται ἡ μαρτυρία μου Θεοῦ ὄντος, καὶ διὰ τοῦτο ἀξίου πιστεύεσθαι; Πάντως γὰρ ὁ Θεὸς ἀξιόπιστος ἑαυτῷ μάρτυς. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸς Θεὸν μέλλων ἀπελθεῖν τὸν ἀληθῆ, πῶς ἂν ψευδοίμην πρὸς τὸν ἀληθῇ μέλλων ἀπελθεῖν; • Ὑμεῖς κατὰ τὴν σάρκα κρίνετε, ἐγὼ κρίνω οδένα. Καὶ ἐὰν κρίνω δὲ ἐγώ, ἡ κρίσις ἡ ἐμὴ ληθής ἐστιν, ὅτι μόνος οὐκ εἰμὶ, ἀλλ᾽ ἐγώ, καὶ ὁ πέμψας με Πατήρ, ο Ἐγὼ μὲν, φησί, Θεὸς ὢν, καὶ ἄνωθεν ἐλθὼν, ἀληθῆ περὶ ἐμαυτοῦ μαρτυρῶ· ὑμεῖς δὲ πρὸς τὸ φαινόμενον μόνον ἀποβλέποντες, καὶ διότι ἐν σαρκί είμι, σάρκα ψιλήν με ύπολαμβάνετε, ἀλλ' οὐχὶ καὶ Θεὸν, καὶ ἐκ Θεοῦ ἐλθόντα. • Κατὰ σάρκα κρίνετε· ν τουτέστιν ἐπισφαλῶς. Ὥσπερ γὰρ ὁ ἐν σαρκὶ ζῶν, φαύλως λέγεται ζῆν· οὕτω καὶ ἡ κατὰ σάρκα κρίνων, ἀδίκως κρίνων ἂν λεχθείη. Είτα ὥσπερ τινὸς εἰπόντο. Εἰ ἀδίκως κρίνομεν ἡμεῖς οἱ Ἰουδαῖοι, διὰ τί μὴ κολάζεις, διὰ τί μὴ κατακρίνεις; φησίν, ὅτι οὐκ ἐπὶ τούτῳ ἦλθον ἵνα κρίνω. «Ἐγὼ γὰρ οὐδένα κρίνω νῦν· καὶ ἐὰν κρίνω δὲ, ἡ κρίσις μου ἀληθής ἐστι.» Καὶ γὰρ καταδεδικασμένοι ἂν ἦτε, εἴ γε ἠθέλησα κρῖναι. Νῦν δὲ ἐκφεύγετε τὴν κατάκρισιν, οὐ διότι ἀδυνατῶ ὑμᾶς κατακρῖναι, ἀλλὰ διότι οὐκ ἔστι νῦν καιρό;. Τῇ γὰρ δευτέρα παρουσίᾳ ταμιεύομαι τὴν κατάκρισιν ὑμῶν· ὥσπερ καὶ ἀλλαχοῦ φησι, ὅτι ὁ Οὐκ ἦλθον κρῖναι τὸν κόσ σμον, ἀλλὰ σῶσαι·, ἐπεὶ ὅτι γε αὐτές ἐστιν ὁ πάνω (α) Edit. Lut. omittit, nunc autem damnationem fugitis, non quia damnare vos non valeam.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS - CAP. VIII. nescit, ‹ Pater 617 judicium omne dedit Filio *. Atque ita quando audis, quod ‹ Ego nullum judico, › non de futuro adventu, sed de præsenti dictum intellige. Dicendo'auteum, «Non sum solus, sed et Pater meus mecum est, › ostendit quod Non ego solus condemno vos; sed et Pater. Non enim aliter quidem ego judico, aliter vero Pater; sed sicut ego, ita et ille; et sicut ille, et ego. των κριτής, ἄκους τοῦ ἀψευδοῦς στόματος, ὅτι • Ο autem ipse sit omnium judex, audi os quod mentiri Πατὴρ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ. Ὥστε ὅταν ἀκούῃ, ὅτι ο Εγώ κρίνω οὐδένα,» μὴ περὶ τῆς μελλούσης παρουσίας, ἀλλὰ τῆς προτέρας, νάε: λέγεσθαι τοῦτο. Εἰπὼν δὲ, ὅτι «Οὐκ εἰμὶ μόνος, ἀλλὰ καὶ ὁ Πατήρ μου μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν,» ἔδειξεν, ὅτι οὐκ ἐγὼ μόνος καταδικάζω ὑμᾶς, ἀλλὰ καὶ ὁ Πατήρ. Οὐ γὰρ ἄλλως μὲν ἐγὼ κρίνω, ἄλλω; δὲ ὁ Πατήρ· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἂν ἐγώ, οὕτω κἀκεῖνος· καὶ ὡς ἐκεῖνος, οὕτω κάγώ. VERS. 17, 18. • Quin et in lege vestra scriptum est, quod duorum hominum testimonium verum est. Ego sum qui testimonium fero de meipso, et testimonium fert de me qui misit me Pater. › Dicant hoc loco Ariani et Eunomiani, dicentes non esse consubstantialem Patri Filium: si non fuisset ejusdem substantiæ, quomodo ausus fuisset dicere, Ejusdem auctoritatis sum cum Patre, et similiter dignus cui fides habeatur? Nam quemadmodum cum duo homines de eadem re testantur, et verum est illorum testimonium, manifestum est quod utriusque eadem est idoneitas in testando: ita et hoc loco nihil minus habere declarat suum testimonium Patris testimonio. Audi enim quod consequenter magna auctoritate dicitur, ● Ego sum qui testimonium fero de meipso, et testimonium fert de me Pater.» Vides auctoritatem (a) parem, et quomodo se æque ad testimonium facit idoneum atque Patrem? Id quod non ausus fuisset dicere, siquidem dignitate Patre fuisset inferior, et non æqualis illi ae consubstantialis. Nam si voluisset subjectionem et imminutionem quamdam ostendere, non sese Patri connumerasset, nec suum cu:n Patris testimonio locasset, sed servus cum esset (uti blasphemant hæretici) in unum conservorum respexisset, et illum contestari fecisset, ut Joannem dico vel prophetas: et in summa, si quidem talia voluisset testimonia, innumera invenisset: nunc autem volens se Patri consubtantialem ostendere, se Patri connumerat. Ne mireris autem si alio loco et Joannem et Mosen et prophetas adducit de se testantes *. Hoc enim facit ad auditorum sententiam. Et quoniam illi Joannem et Mosen Christo præponebant, ejus gratia eos qui apud illos magni et nobiles existimabuntur, in testimonium trahit: et ita quia de Deo et Patre magnam habebant opinionem (quid enim aliud glorificabant ut Deum?), adducit nunc et illum ipsum qui super omnes est, Deum testemi. Et quia seipsum ad talem testem, qui nec falli nec mentiri potest, adordinat, manifestissimum quod auctorita - tem et potestatem eamdem cum Patre habeat. Confundantur qui servum illum, et per omnia minorem Patre dicunt. • Καὶ ἐν τῷ νόμῳ δὲ τῷ ὑμετέρῳ γέγραπται, ὅτι δύο ἀνθρώπων ἡ μαρτυρία ἀληθῆς ἐστιν. Ἐγώ εἰμι ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμαυτοῦ, καὶ μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με Πατήρ.» Ειπάτωσαν ἐνταῦθα ᾿Αρειανοί τε καὶ Εὐνομιανοί, οἱ λέγοντες μὴ ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν· εἰ μὴ ὁμοούσιος ἦν, πῶς ἂν ἐτόλμησεν εἰπεῖν, ὅτι Τῆς αὐτῆς αὐθεντίας καὶ ἀξιοπι στίας εἰμὶ τῷ Πατρί; Ὥσπερ γὰρ δύο ἀνθρώπων περί τινος μαρτυρούντων, καὶ ἀληθοῦς οὔσης τῆς μαρτυρίας αὐτῶν, πρόδηλον ὅτι καὶ ἡ ἀξιοπιστία ἡ αὐτῇ· οὕτω κάνταῦθα, οὐδὲν ἔλαττον ἐμφαίνει ἔχειν τὴν ἑαυτοῦ πρὸς τὴν τοῦ Πατρὸς μαρτυρίαν. Ακουε γὰρ αὐθεντικῶς λεγόμενον τὸ ἐφεξῆς·. Εγώ είμε ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμαυτοῦ, καὶ μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ καὶ ὁ Πατήρ.» Ορᾷς τὴν ἴσην αὐθεντίαν, καὶ ὅπως ἑαυτὸν ἀξιόπιστον ποιεῖται, ὥσπερ καὶ τὸν Πατέρα; Οπερ οὐκ ἂν ἐτόλμησεν εἰπεῖν, εἴ γε ὑποδεέστερος ἦν τοῦ Πατρὸς κατὰ τὴν ἀξίαν, καὶ οὐκ ἴσος αὐτῷ καὶ ὁμοούσιος. Εἰ γὰρ ἡβούλετο ὕφεσίν τινα καὶ ἐλάττωσιν ἐνδείξασθαι, οὐκ ἂν ἑαυτὸν συνηρίθμησε τῷ Πατρὶ, καὶ τὴν οἰκείαν μαρτυρίαν τῇ τοῦ Πατρὸς συγκατέταττε· ἀλλὰ δοῦλος ὤν, καθὼς οἱ αἱρετικοί δυσσεβοῦσιν, εἰς ἕνα τῶν συνδούλων ἀπέβλεψεν ἂν, κἀκεῖνον συμμάρτυρα ἐποιήσατο, οἷον τὸν Ἰωάννην λέγω, ἢ τοὺς προφήτας· ἡ ἁπλῶς, εἴ γε τοιαύτας ήθελε μαρτυρίας, μυρίας ἂν εὗρε. Νῦν δὲ τὴν ὁμοου-- σιότητα θέλων δεῖξαι, ἣν ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, τῷ Πατρὶ συναριθμεῖ ἑαυτόν. Μὴ θαυμάσῃς δὲ, εἰ ἀλο λαχοῦ καὶ Ἰωάννην, καὶ Μωσῆν, καὶ τοὺς προφήτας παράγει περὶ αὐτοῦ μαρτυροῦντας· Πρὸς γὰρ τὴν τῶν ἀκροατῶν ὑπόληψιν τοῦτο ποιεῖ· καὶ ἐπειδὴ ἐκεῖνοι τὸν Ἰωάννην καὶ τὸν Μωσήν αὐτοῦ προετίθεσαν, τούτου ἕνεκεν τοὺς νομιζομένους παρ' αὐτοῖς ἐνδόξους καὶ μεγάλους εἰς μαρτυρίαν ἔλκει. Ωστε ἐπεὶ καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς μεγάλην ὑπόληψιν εἶχον (καὶ τί γὰρ ἄλλο, ἢ ὡς Θεὸν ἐδόξαζον;), παράγει νῦν καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν ἐπὶ πάντων Θεὸν, μάρτυρα. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἑαυτὸν τῷ τοιούτῳ μάρτυρι τῷ ἀπαραγράπτῳ καὶ ἀψευδεστάτῳ συντάττει, προδηλότατον ἄρα, ὅτι τῆς αὐτῆ; τῷ Πατρὶ αὐθεντίας καὶ ἐξουσίας ἐστί. Καὶ αἰσχυνέσθωσαν οἱ δοῦλον αὐτὸν καὶ ἐλάττω κατὰ πάντα τοῦ Πατρὸς λέγοντες. • Ελεγον οὖν αὐτῷ· Ποῦ ἐστιν ὁ πατήρ σου; Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· Οὔτε ἐμὲ οἴδατε, οὔτε τὸν Πατέρα μου. Εἰ ἐμὲ ᾔδειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου • Joan. v, 22. * Joan. III, Vans. 19, 20. «Dicebant ergo ei: Ubi est pater tuus? Respondit Jesus: Neque me nostis, neque Patrem 618 meum. Si, me novissetis, et Patrem (a) Edit. Lut., autoritatem qualem. Deinde, Patrem pro parem.

ἐν τῷ γαζοφυλακίῳ, διδάσκων ἐν τῷ ἱερῷ. Καὶ οὐ δεὶς ἐπίασεν αὐτὸν, ὅτι οὔπω ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτοῦ. Ἐπειδὴ ὡς πειράζοντες αὐτὸν ἠρώτων περὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐχὶ τοῦ μαθεῖν ἕνεκεν· διὰ τοῦτο οὐδὲ ἀποκρίσεως αὐτοὺς ἀξιοῖ, ἀλλά φησιν· «Οὔτε ἐμὲ οἴδατε, οὔτε τὸν Πατέρα μου· τουτέστιν. Οὐ δύνασθε γνῶναι Πατέρα μου χωρὶς ἐμοῦ· ὥστε κἂν δικῆτε τιμὴν τὸν Θεόν, οὐ πιστεύητε δὲ αὐτὸν Πατέρα εἶναι ἐμοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Υἱοῦ, οὐδὲν ὠφελεῖσθε. Οὐδὲ οἴδατε αὐτὸν, καθὼς δεῖ γνῶναι, ἐπεὶ ἐγινώσκετε ἂν καὶ ἐτιμᾶτε κἀμέ· νῦν δὲ ἐπεὶ ἐμὲ οὐκ οἴδατε, οὐδὲ τιμᾶτε, οὐδὲ ἐκεῖνον οἴδατε, οὐδὲ τιμὴν αὐτῷ προσο ἀγετε, και δοκῆτε. Τοῦ δὲ μὴ εἰδέναι με, οὐκ ἄλλος ὑμῖν αἴτιος, ἀλλ' αὐτοὶ ἑαυτοῖς. Ακούεις, ὁ τὸν Υἱὸν υποβιβάζων ἀσεβῶς τῷ Πατρί; Εἰ μὴ ὁμοούσιος ἦν τῷ Πατρὶ, πῶς ἂν εἶπεν, ὅτι ο Εἰ ἐμὲ ᾔδειτε, καὶ τὸν Πατέρα ᾔδειτε ἄν;» Εἰ γὰρ καθ' ὑμᾶς κτίσμα ἐστὶν ὁ Υἱς, πῶς ὁ εἰδὼς τὰ κτίσμα, οἶδε καὶ τὸν Θεόν; Οὐ γὰρ δήπου ὁ εἰδὼς τὴν οὐσίαν τοῦ ἀγγέλου, οἶδε καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ. Ἐπεὶ οὖν ὁ τὸν Υΐν εἰδὼς, καὶ τὸν Πατέρα οἶδε, τῆς αὐτῆς ἄρα οὐσίας τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός. Ναί, φησὶν, ἀλλ' ὁ τὴν κτίσιν εἰδὼς, οἶδ: καὶ τὸν Θεόν. Οὐδαμῶς· πολλοὶ γὰρ, μᾶλλον δὲ ἅπαντες, τὴν κτίσιν μὲν καὶ ὁρῶσι, καὶ οἶδασι· Θεὸν δὲ οὔτε ὁρᾷ τις, οὔτε οἶδε. Ταῦτα δὲ ἐλάλει ὁ Ἰησοῦς ἐν τῷ γαζοφυλακίῳ ἐν μέσῳ τοῦ ἱεροῦ· καὶ οὕτως ἐπαρρησιάζετο. Καὶ ὅμως φονῶντες κατ' αὐ τοῦ, καὶ ἐν χερσὶν αὐτὸν ἔχοντες, οὐκ ἐτόλμων πιάσαι αὐτόν. Οὐδὲ οὕτω συνίεσαν, ὅτι θείας τῷ ὄντι δυνάμεως ἔργον ἐστί, τὸ ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν περιειλημμένον, ἀβλαβή διατηρεῖσθαι καὶ ἀνεπη - ρέαστον, καὶ ταῦτα, ζητούντων αὐτὸν πρὸ τοῦ Πά σχα καὶ ἐνεδρευόντων. Ον οὖν μὴ ὄντα ἐζήτουν, καὶ καθ᾿ οὗ ἡγρίαινον καὶ ἀπόντος, τοῦτον ἐν μέσοις τοῖς δικτύοις ἔχοντες, εἶτα μὴ δυνάμενοι ἐλεῖν, οὐδὲ οὕτως ἐπεγίνωσκον τὴν αὐτοῦ δύναμιν. • Οτι οὔπω, φησίν, ἐληλύθει ἡ ὥρα αὐτοῦ· ἡ του τέστιν, ὁ ἐπιτήδειος καιρὸς τοῦ θανάτου αὐτοῦ οὔπω ἐνειστήκει, καθ᾽ ὅν ἔμελλεν ἑαυτὸν δοῦναι. Καὶ γὰρ καὶ τότε οὐκ ἂν ἴσχυσαν κατ' αὐτοῦ, εἰ μὴ ἦν καιρὸς ὁ προσήκων, ὃν αὐτὸς ἑαυτῷ ἑταμιεύσατο. Οὐ γὰρ αδυναμία; ἦν τὸ σταυρωθῆναι, ἀλλὰ συγχωρήσεως. Συνεχώρησε γάρ, όταν ήβούλετο· ἐπεὶ ἐκεῖνοί γε meum navissetis. Hæc verba locutus est Jesus in ᾔδειτε ἄν. Ταῦτα τὰ ῥήματα ἐλάλησεν ὁ Ἰησοῦς gazophylacio, docens in templo. Et nemo apprehendit eum, quia nondum venerat hora ejus. › Quia tentantes interrogabant eum de Patre, et non discendi gratia, propterea neque responso digratur illos, sed dicit,. Neque me nostis, neque Palien meum,, id est, Non potestis scire Palrem meum sine me: atque ita si putatis colere Deum, non creditis autem ipsum Patrem esse neum, cujus verus sum Filius, nihil proderit vobis, neque novistis ipsum ut oportet agnoscere: nam cognoscerelis et honoraretis etiam me: nunc autem quia me neseitis, nec honoratis, illum quoque nescitis, nec honoratis, etiamsi putetis. Quod autem me nescitis, non alia voðis causa est, sed vos vobisipsis. Audis qui Filium impie Patri subjicis? Nisi consubstantialis esset Patri, quomodo dixisset: «Si me sciretis, et Patrem meum sciretis utique?. Si enim, ut dicitis, creatura est Filius, quomodo qui novit creaturani, 10vit et Deum? Non enim qui novit substantiam angeli, novit et substantiam Dei. Quia igitur qui scit Filium, et Patrem scit; sequitur ejusdem substantiæ esse Patrem cum Filio. Etiam, inquit, et is qui creaturam novit, novit Deum. Minime. Multi enim, imo omnes creaturam quidem et vident et sciunt, ‹ Deum autem neque vidit quis, neque novit ³. Hæc autem loquebatur Jesus in gazophylacio in medio templi, et ita libere loquebatur. Attamen qui occidere illum quærebant, et in manibus illum habebant, non audebant apprehendere eum. Et neque sic intellexerunt, quod revera divinæ virtutis erat opus, stipatum hostibus in medio illorum illæsum manere ac intactum, maxime cum illi ante Pascha eum quæsiverint, et insidiati ci fuerint. Quem igitur, cum non adesset, querebant, contra quem ferociebant vel absentem, hunc in mediis retibus habentes, capere nequeunt; neque virtutem ejus sic agnoverunt; ‹ quia nondum inquit, venerat hora ejus, ο id est idoneum mortis tempus, qno 'se traditurus erat, nondum urgebat. Etenim neque tunc potnissent aliquid adversus eum), nisi fuisset tempus opportunum, quo ipse sibi delegerat. Non enim impotentiæ erat crucifigi, sed permissionis. Permisit enim quando voluit: quia ilti jampridem desiderabant occidere illum, sed tenebantur invisibilibus vinculis virtutis suæ. Οpore ἔκπαλαι ἐπεθύμουν τοῦ θανατώσαι αὐτὸν, ἀλλὰ και tebat enim eum diutius versari in vita secundum carnem, ut hominibus majoris utilitatis fieret auctor, monstrando signa et sermones et doctrinas. Quidam autem illud, ‹ Ubi est pater tuus? › sic intelligunt dictam a Judais ad Dominum, quasi ad injnriam et probrum exprobrabant enim ei quasi ex fornicatione natus 619 esset; et quasi non cognosceret patrem suum, hæc dicebant. Et aliter, patrem ejus ut vilem habebant Joseph: et dicunt: «Ubi • Joan. 1, 18. τείχοντο τοῖς ἀοράτοις δεσμοῖς τῆς ἰσχύος αὐτοῦ. Εδει γὰρ αὐτὸν ἐπὶ πλεῖον ἐνδιατρίψαι τῇ κατὰ σάρκα ζωή, ἵνα πλείονος ὠφελείας τοῖς ἀνθρώποις γένηται πρόξενος διά τε σημείων πλειόνων ἐπιδείξεως, καὶ λόγων διδασκαλίας. Τινὲς δὲ τὸ, «Ποῦ ἔστιν ὁ πατήρ σου; • οὕτω νοοῦσιν εἰρῆσθαι παρά τῶν Ἰουδαίων πρὸς τὸν Κύριον, ὡς ἐφ᾽ ὕβρει καὶ ἀνείδει. Υβρίζοντες γὰρ αὐτὸν ὡς ἐκ πορνείας γεγονότα, καὶ μὴ γινώσκοντα τὸν πατέρα αὐτοῦ, τοῦ Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 52, πρὸ τοῦ Πάσχα πιάσαι.

CAP. VIII. τά φασιν· ἢ καὶ ὡς εὐτελοῦς ὄντος τοῦ νομιζομένου est ille pater tuus?» quasi dicerent, Obscurus est πατρὸς αὐτοῦ τοῦ Ἰωσήφ, τοῦτο λέγουσι • Πού et ignobilis pater tuus, quid illum tantopere jactas? ἐστιν ὁ Πατήρ σου; ν ὡσανεὶ λέγοντες· Αφανής ἐστι καὶ δυσγενής ὁ πατήρ σου τί αὐτὸν ἡμῖν ἄνω καὶ κάτω φέρεις; VERS. 21-24. Dixit ergo iterum eis Jesus: Ego vado,'et quæretis me et non invenietis (a), et in peccato vestro moriemini. Quo ego vado, vos non po - testis venire. Dicebant ergo Judæi: Num interficiet semetipsum, quia dicit: Quo ego vado, vos non potestis venire? Et dicebat eis: Vos ab inferis estis, ego de superuis sum. Vos de mundo hoc estis, ego de mundo hoe non sun. Dixi ergo vobis, quod moriemini in peccatis vestris. Si enim non credideritis quod ego sum, moriemini in peccatis vestris.» Qua de causa crebro illis dicit, «Ego vado, et quaerelis me?. Ut ita concutiat et terrent aninios eorum. Et vide quam statim inciderint in curas et perplexi animo dicebant, ‹ Nunquid interficiet seipsum? ► Quamvis cupiebant ab illo liberari, et illum e medio tolli optabant, atque etiam occidere moliebantur: attamen ita magnum quiddam de hac re imaginabantur, ut perplexo redderentur animo. Insuper sæpe dicebat, ‹ Ego vado: › ut monstret quod præsciat suam mortem, et quod non illorum virtutis opus crux sit, sed ejusdem voluntatis suæ. «Vado › enim, inquit; mon vos ne ducitis, sed ego spoute vado. Dicendo autem: «Vos non potestis venire quo ego vado, ostendit quod resurrecturus sil ipse quidem in gloria, et consessurus ad dexterain Patris ipsi autem in suis peccatis morituri sint. Illi igitur quid ad hæc dicunt? e Nunquid orcidet seipsum? Dominus autem tollens hanc i lorum suspicionem, ostendit quod non careat condemnatione occidere seipsum: Vos, inquit, ab infernis estis, › nihilque divinum cogitare volentes, ita cogitatis. Ego autem cum non sim ex hoc mundo, hoc est, nihil mundlanum et terrenum sapiam, nunquan in tantam perveniam insaniam, ut me ipsum occidam. Hoc enim diabolicum est et non divinum. Hec loco Apollinarius occasione sumpta Manichæos omnino sequens dicit: Vides quod non erat ex mando hoc corpus Domini, sed de supernis ac de • Εἶπεν οὖν πάλιν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐγὼ ὑπάγω, και ζητήσετε με καὶ οὐχ εὑρήσετε, καὶ ἐν τῇ ἁμαρτ τίς ὑμῶν ἀποθανεῖσθε. Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν. Ἔλεγον οὖν οἱ Ἰουδαῖοι· Μήτι ἀποκτενεῖ ἑαυτὸν, ὅτι λέγει, "Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν; Καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Ὑμεῖς ἐκ τῶν κάτω ἐστὲ, ἐγὼ ἐκ τῶν ἄνω εἰμί· ὑμεῖς ἐκ τοῦ κόσμου ἐστὲ, ἐγὼ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου οὐκ εἰμί. ΕΙπον οὖν ὑμῖν, ὅτι ἀποθανεῖσθε ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν. Ἐὰν γὰρ μὴ πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμι, ἀποθανεῖσθε ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν. • Τίνος ἕνεκεν συχνάκις αὐτοῖς λέγει τό, «Εγώ ὑπάγω, καὶ ζητήσετέ με;» Ωστε κατατεῖσαι αὐτῶν καὶ ἐκφοβῆσαι τὰς ψυχάς. Ορα γὰρ πῶς εἰς φροντίδα εὐθὺς ἐνέπε σον, οἱ διαποροῦντες ἔλεγον·. Μήτι ἀποκτενεῖ ἑαυ τόν;» καίτοι ἐπιθυμοῦντες ἀπαλλαγῆναι αὐτοῦ, καὶ Εκ μέσου αὐτὸν γενέσθαι εὐχόμενοι, και που καὶ ἀνελεῖν βουλόμενοι· ὅμως οὕτω τι μέγα περὶ τοῦ πρά γματος εφαντάσθησαν, ὥστε διαπορεῖν περὶ αὐτοῦ. Αμα δὲ συχνάκις λέγει τὸ· Ἐγὼ ὑπάγω,» δει κνὺς ὅτι προγινώσκει τὸν οἰκεῖον θάνατον, καὶ ὡς οὐ τῆς αὐτῶν δυνάμεως ἔργον ὁ σταυρὸς, ἀλλὰ τῆς αὐτ τοῦ βουλήσεως. Ὑπάγω γάρ, φησίν, οὐχ ὑμεῖς με ἄγετε, ἀλλ᾽ ἐγὼ ἐθελοντής πορεύομαι. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ὅτι ι Ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ο δείκνυσιν, ὡς ἄρα ἀναστήσεται μὲν αὐτὸς ἐν δόξῃ, καὶ καθιεῖται ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ, αὐτοὶ δὲ ἐν ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν ἀποθανοῦνται. Ἐκεῖνοι τοίνυν τί πρὸς ταῦτά φασι; «Μή τι ἀποκτενεῖ ἑαυ τόν;; Ὁ δὲ Κύριος ἀναιρῶν ταύτην αὐτῶν τὴν ὑπόνοιαν, καὶ δεικνὺς ὅτι οὐκ ἔστιν ἐκτὸς κατακρί σεως τὸ ἀποκτιννύναι ἑαυτὸν, φησίν· Ὑμεῖς ἐκ τῶν κάτῳ ὄντες, καὶ μηδὲν θεῖον ἐννοῆσαι δυνάμενοι, ἀκολούθως τοιαῦτα νοεῖτε ἐγὼ δὲ μὴ ὢν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου, τουτέστι, μηδὲν κοσμικὸν καὶ περί γειον φρονῶν, οὐκ ἄν ποτε εἰς τοῦτο μανίας ἔλε θοιμι, ὥστε ἑαυτὸν ἀποκτεῖναι· τοῦτο γὰρ δαιμονιῶδες, καὶ οὐ θεῖον. Αλλ' ἐνταῦθα ᾿Απολινάριος δραξάμενος τοῦ ῥητοῦ, φησί, τοῖς Μανιχαίοις πάν- coelo: sicut et divus Paulus dicit quod e Secundus τως ἑπόμενος, ὅτι Θρᾷς, οὐκ ἦν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου, ἀλλ᾽ ἄνωθεν ἐξ οὐρα νοῦ, ὡς καὶ Παῦλος λέγει, ὅτι «Ο δεύτερος άνθρω πος, ὁ Κύριος ἐξ οὐρανοῦ.» Τί τοίνυν ἔστιν εἰπεῖν; Η πάντως έρωτητέον αὐτὸν, πῶς νοεῖ τὸ πρὸς τοὺς ἀποστόλους παρὰ τοῦ Κυρίου λεγόμενον, ὅτι ο Ὑμεῖς οὐκ ἐστὲ ἐκ τοῦ κόσμου;» ἆρα ὡς καὶ αὐτῶν τὰ σώματα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἐχόντων, ἀλλ' οὐκ ἐκ ταύτης τῆς κτίσεως, ἢ ὡς μὴ τὰ τοῦ κόσμου φρονούντων, εἶπε τοῦτο ὁ Κύριος; Πρόδηλον πάντως, ὅτι ἐπεὶ μὴ τὰ τοῦ κόσμου ἐφρόνουν, τούτου ένεκεν τοῦτο πρὸς αὐτοὺς εἶπεν. Οὕτως οὖν νοητέον καὶ τὸ, ο Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ἐκ τοῦ κόσμου· τουτέστιν, Οὐκ εἰμὶ ὡς εἰς • 1 Cor. xv, 47. * Joan. xv, 19. (α) Et non invenietis. Ascititium hono Dominus de caelo *.» Quid igitur est dicendum? Num interrogare oportet illum quomodo intelligat quod ad apostolos a Domino dicitur, Vos non est's ex hoc mundo '? › num et illi corpus habuerunt coeleste, et non hujus creationis? vel quod non sapiant quæ hujus mundi sunt, dixit hoc Dominus? Manifestum quod ideo, quia non sapiebant quæ hujus mundi. Ita et nunc intelligendum, «Ego non sum de hoc mundo, 620 lioc est, non sum wnus ex vobis, qui mundana sapitis: sicut et Paulus ad quosdanı dicens, «Non estis in carne *,. non incorporeos eos esse dicit, sed testatur quomodo virtutum studiosi sint, et a carnalibus affectionibus liberi. 8 Rom. vi, 9. ex capite vut, ν. 34. . Digitized by

Quid igitur ultra dicit eis Dominus? Si non credi- ὑμῶν τῶν τὰ τοῦ κόσμου φρονούντων· ὡς καὶ ὁ deritis, inquit, mihi, in precatis vestris moriemini. Cum enim propter hoc venerit, ut • tollat peerata mundi ³, › haud aliter remissionem peccatorum accipere possumus, quam per baptismum. Impossibile autem est baptizari eum qui non credidit. Omnino igitur necessarium postea in suo peccato mori infidelem. Non enim exuit veterem hominem, quia non baptizatus fuit. Idcirco et alio loco dicit Dominus 10, • Qui non credit, jam judicatus est: a non propter hoc tantum, quod non credit, sed et quia priora pec cata habens moritur. Παῦλος πρός τινας λέγει·. Οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί· οὐκ ἀσωμάτους αὐτοὺς εἶναι λέγει, ἀλλὰ φιλοσοφίαν αὐτ τοῖς, καὶ σαρκικῶν παθῶν ἀπαλλαγὴν προσμαρτυρεί. Τί οὖν πάλιν αὐτοῖς ὁ Κύριος; «Ἐὰν μὴ πιστεύσητε, φησίν, ἐμοὶ, ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἀποθανεῖ σθε.» Εἰ γὰρ διὰ τοῦτο ἦλθεν, ἵνα ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως ἄφεσιν ἁμαρτιῶν λαβεῖν, εἰ μὴ διὰ τοῦ βαπτίσματος, βαπτισθῆναι δὲ τὸν μὴ πιστεύσαντα ἀδύνατον· ἀνάγκη πᾶσα λοιπὸν ἐν τῇ οἰκείᾳ ἁμαρτίᾳ ἀποθανεῖν τὴν ἄπιστον. Οὐ γὰρ ἐξεδύσατο τὸν παλαιὸν ἄνθρωπον, ὅτι μὴ ἐβαπτίσα. πιστεύων ήδη κέκριται, ο οὐ κατὰ τοῦτο μόνον το το. Διὸ καὶ ἀλλαχοῦ φησιν ὁ Κύριος, ὅτι ο Ὁ μὴ μὴ πιστεῦσαι, ἀλλ' ὅτι καὶ τὰ πρότερον ἁμαρτήματα ἔχων ἄπεισιν. VERS. 25-27.. Dicebant ergo ei: Tu quis es? Et dicit eis Jesus: In primis, quod et loquor vobis (α). Multa habco quæ de vobis loquar ac judicem, sed qui me misit, verax est: et ego quæ aulisi ab eo, b:æc loquor in mundo. Et non cognoverunt quod de Patre ipsius locutus esset.»Post tantum teinpus, post tantorum miraculorum ostensionem interrogant eum, ‹ Tu quis es?» contumeliosi et ita fuerunt insipientes irrisores. At Dominus inquit, «In primis, quod et loquor vobis.» Vos, inquit, indigni estis ut auliatis a me sermones, et discatis qui sim. Omnia enim tentantes dicitis, et nihil ex his quæ loquor, auditis. Ego autem possem vos etiam arguere, et non solum arguere, sed et punire. Hrc enim duo insinuat, dicens • Quia multa possem de vobis loqui, et judicare:» per loqui, reprehensionem; per judicare, condemnationem intelligit. At qui • Ελεγον οὖν αὐτῷ· Σὺ τίς εἶ; Καὶ εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Τὴν ἀρχὴν ὅ τι καὶ λαλῶ ὑμῖν. Πολλὰ έχω περὶ ὑμῶν λαλεῖν καὶ κρίνειν, ἀλλ' ὁ πέμψας με, ἀληθῆς ἐστι. Κἀγὼ ἃ ἤκουσα παρ' αὐτοῦ, ταῦτα λέγω εἰς τὸν κόσμον. Οὐκ ἔγνωσαν δὲ, ὅτι τὸν Πατέρα αὐτοῦ ἔλεγε.» Μετὰ τοσοῦτον χρόνον, μετὰ τοσούτων σημείων ἐπίδειξιν, ἐρωτῶσιν αὐτόν· «Σὺ τίς εἶ; ν οὕτως ἦταν ἀνόητοι, υβρισταί τε καὶ χλευασταί. Ο δὲ Κύριος, «Τὴν ἀρχὴν, φησὶν, ὅ τι καὶ λαλῶ ὑμῖν. ο Υμεῖς, φησὶ, καὶ τοῦ ὅλως ἀκούειν τῶν παρ' ἐμοῦ λόγων, ἀνάξιοι ἐστέ, μήτι γε καὶ μανθάνειν τίς εἰμι πάντα γὰρ πειράζοντες λέγετε, καὶ οὐδενὶ τῶν παρ' ἐμοῦ προσέχειν θέλοντες. Ἐγὼ δὲ ἠδυνάμην, καὶ ὑμᾶς ἐλέγχειν, καὶ μὴ μόνον ἐλέγχειν, ἀλλὰ καὶ και λάξειν. Ταῦτα γὰρ τὰ δύο αινίττεται εἰπὼν, ὅτι • Πολλὰ ἔχω ὑμῖν [f. περὶ ὑμῶν ] λαλεῖν καὶ κρίνειν·, διὰ μὲν τοῦ λαλεῖν, τὸ ἐλέγχειν παραδηλῶν· διὰ δὲ τοῦ κρίνειν, τὸ κατακρίνειν καὶ καταδι κάζειν. Αλλ' ὁ πέμψας με, φησίν, οὐκ ἐπὶ τούτῳ Επεμψέ με, ἐφ' ᾧ κρίνειν καὶ ἐλέγχειν. «Οὐ γὰρ ἀπὸ έστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, ἵνα κρίνῃ τὸν και σμον· ἀλλ' ἵνα σώσῃ τὸν κόσμον. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Πα τήρ μου εἰς τὸ σώσειν με ἀπέστειλεν, ἀληθῆς δὲ ἐστιν· εἰκότως οὐδένα κρίνω νῦν, ἀλλὰ μόνον λαλῶ ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου, τὰ πρὸς σωτηρίαν δηλαδή, οὐ τὰ πρὸς ἔλεγχον. Ταῦτα δὲ ἔλεγεν, ἵνα μὴ νομέσωσιν, ὅτι οὐχ ὡς ἀδύνατος οὐ κολάζει αὐτούς· δεί κνυσιν οὖν, ὅτι οὐχ ὡς ἀδύνατος, ἀλλ' ὡς οὐ θέλων κολάσαι αὐτοὺς, ἅτε δὴ μὴ ἐπὶ τῷ κολάσαι, ἀλλ' ἐπὶ me misit, › inquit, non ad hoc misit me, ut judicem ac arguam. Non enim misit Deus Filium suum ut judicet mundum, sed ut salvet mundum ut, o igitur quia Pater meus ad salvandum me misit, verax autem est, merito nullum judico nunc, sed solum loquor quæ audivi de Patre meo, ea quæ ad salutem scilicet spectant, non ad reprehensionem. Hæc autem dicebat, ut ne putent quod ut impotens non puniat cos ostendens quod non puniat eos tanquam impotens, sed non volens; quia non ad puniendum, sed salvandum venerit. Haec autem illo dicente, tam insipientes erant, ut non cognoscerent, inqui!, quod Patrem suum eis diceret, quamvis tanta τῷ σῶσαι ἐλθών. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ λέγοντος, οὕτως ▸ de Patre eis dicta essent: atqui vere obtenebratum erat insipiens cor eorum. Quidam autem sic intelligunt, «Qui misit me, verax est: Possem, inquit, et nunc judicare vos, sed reservo in futurum saculum. Non crediiis autem, et retri- · butionis tempus non 621 suspicamini. Sed quainvis vos non crelatis, saltem vel Pater meus est verax, qui statuit diem quo retribuatur vobis, qui et misit me ut prædicem illa, et manifestem mundo ejus et justitiam et virtutem. • Joan. 1, 29. 10 Ibid. 18. 11 Joan.!!!, 17. ἦσαν ἀνόητοι, ὥστε «οὐκ ἔγνωσαν, φησίν, ὅτι τὸν Πατέρα αὐτοῦ αὐτοῖς λέγει. ο Καίτοι πόσα περὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῖς διελέχθη; ἀλλ᾽ ὄντως ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία. Τινὲς δὲ οὕτω νοοῦσι τό • Αλλ' ὁ πέμψας με, ἀληθῆς ἐστιν· ὁ Ἠδυνάμην, φησὶ, καὶ νῦν κρῖναι ὑμᾶς, ἀλλὰ τῷ μέλλοντι αἰῶνι τοῦτο τηρῶ. Ἀπιστεῖτε δὲ, καὶ τὸν τῆς καὶ ἀνταπο δύσεως καιρὸν οὐχ ὑπολογίζεσθε. ᾿Αλλ' εἰ καὶ ὑμεῖς ἀπιστεῖτε, ὁ γοῦν Πατήρ μου ἀληθῆς ἐστιν, ὃς ἔστησεν ἡμέραν καθ᾿ ἣν ἀνταποδοθήσεται ὑμῖν, ὃς καὶ ἀπέστειλέ με κηρύξαι ταῦτα, καὶ φανερῶσαι τῷ κόσμῳ τὴν αὐτοῦ δικαιοσύνην καὶ δύναμιν. (α) Sensus est: id imprimis, aut primum sum, auod dico vobis. Vulgata Latina, principium.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. — CẬP. VIII. VERS. 28, 29. • Dixit ergo Jesus: Cum exaltaveritis Filium hominis, tone cognoscetis quod ego sim, et a meipso faciam nihil, sed ita ut docuit me Pater, hæc loquor, et qui me misit, mecum est. Non reliquit me solum Pater, quia ego quæ placita sunt ei, facio semper.» Postquam multa signa eis fecit, et non attraxit illos, nunc de cruce cum eis loquitur. Vos enim, inquit, tunc putabitis vos extra omnem sollicitudinem et metum fore,et a me liberatos, cum me crucifixeritis: ego autem dico quod ‹ tune scietis quod ego sum;, hoc est, Christus Filius Dei, qui omnia porto et duco, et non surp contrarius Patri, neque a memetipso facio vel loquor: non enim habeo voluntatem propriam separatam a voluntate Patris. Quomodo autem cognituri sunt ipsum in cruce? signis quæ tunc fient, et a resurrectione, et captivitate: omnia enim hæc poterant declarare ejus fortitudincm. Utrumque igitur scietis, et for titudinem meam quando crucifixeritis me, et concordiam meam cum Patre. Neque enim Pater uitus esset me data civitate vestra Romanis, vel signa in cruce fecisset, nisi Filius ejus essem, et ejusdein sententiæ, et non contrarius. Tunc igitur scietis quod que doceo et dico, ab illo sint, divina omnino, et verba Dei ac non mea, sed ejus qui misit me. Deinde utne putent quod, missum esse, subjectionent significet, dicit: • Pater meus mecum est.» Nan quamvis miserit me ut hominem, non tamen sepa> ratus sum ab eo, sed mecum ille est, ut Deus cum Deo. Et iterum ad humiliora sermonem deducens, inquit:. Et non dinisit me solum, quia ego placita illi facio. Propter Judæos autein tam humilia verba loquitur. Quia enim illi dicebant quod non sit ex Deo, quia Sabbatum non servat: dicit, Quia quæ beneplacita sunt illi, facio; et ita quamvis Sabbatum solvam, placitum hoc illi est. Ex his autem humilibus verbis ipse quidem nihil nocebat suæ gloriæ, auditoribus autem utilitatem afferebat: imo et gloriam suam per hæc constituebat. Nam audientes eum quod omnia in Patrem referret, adjiciebantur et credebant in illum. Et ita humilia magis exaltabant illum. Vides opera beatæ humiliationis. Et quod hæc sic se habeant, audi sequentia. • Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Οταν ὑψώσητε τον Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου, τότε γνώσεσθε, ὅτι ἐγώ εἰμ', καὶ ἀπ' ἐμαυτοῦ ποιῶ οὐδὲν, ἀλλὰ καθὼς ἐδίδαξέ με ὁ Πατήρ μου, ταῦτα λαλῶ, καὶ ὁ πέμψας με, μετ' ἐμοῦ ἐστιν. Οὐκ ἀφῆκέ με μόνον ὁ Πατήρ, ὅτι ἐγὼ τὰ ἀρεστὰ αὐτῷ ποιῶ πάντοτε.· Ἐπειδὴ πολλὰ σημεία ποιήσας οὐκ ἐπεσπάσατο τούτους, περὶ τοῦ σταυροῦ αὐτοῖς διαλέγεται. Ὑμεῖς μὲν γάρ, φησί, τότε δόξετε ἐν παντελεῖ ἀμεριμνίᾳ εἶναι, καὶ ἀπαλ λαγῆνα! μου, ὅτε δηλαδή με σταυρώσετε. Ἐγὼ δὲ λέγω, ὅτι ο γνώσεσθε, ὅτι ἐγὼ εἰμι· ν· τουτέστιν, ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ τὰ πάντα φέρων καὶ ἄγων, καὶ ὅτι οὐκ ἐναντίος εἰμὶ τῷ Πατρὶ, οὐδὲ ἀπ' ἐμαυτοῦ ποιῶ, ἢ λαλῶ· οὐ γὰρ ἔχω ἴδιον θέλημα κεχωρισμένον τοῦ Πατρικοῦ. Πῶς δὲ ἔμελλον γνῶναι αὐτὸν ἐν τῷ σταυρῷ; Ἀπὸ τῶν σημείων τῶν την καῦτα, ἀπὸ τῆς ἀναστάσεως καὶ τῆς ἁλώσεως. Ταῦτα γὰρ πάντα ἱκανὰ ἦν ἐμφῆναι τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ. Αμφότερα τοίνυν γνώσεσθε, καὶ τὴν ἰσχὺν τὴν ἐμήν, όταν σταυρώσητέ με, καὶ τὴν ὁμόνοιαν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα. Οὐ γὰρ ἂν ὁ Πατὴρ ἢ ἐξεδίκησέ με, παραδοὺς τὴν πόλιν ὑμῶν τοῖς Ῥωμαίοις, ἢ σημεῖα ἐν τῷ σταυρῷ ἐπετέλει, εἰ μὴ Υἱὸς ἤμην αὐτοῦ, καὶ ὁμογνώμων, ἀλλ' οὐκ ἀντίθεος. Τότε οὖν εἴσεσθε, ὅτι ὅσα διδάσκω καὶ λέγω, ἀπ' ἐκείνου εἰσὶ, θεῖα πάντως καὶ Θεοῦ ῥήματα, καὶ οὐκ ἐμὲ, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με. Εἶτα ἵνα μὴ νομίσωσιν, ὅτι τὸ πεμφθῆναι καὶ ἀποστολῆναι ὕφεσιν δηλοί, φησίν, ὅτι • Ο Πατήρ μου μετ' ἐμοῦ ἐστιν. ο Εἰ γὰρ καὶ ἀπὸ έστειλέ με ὡς ἄνθρωπον, ἀλλ᾽ οὖν οὐκ ἐχωρίσθην αὐτοῦ, ἀλλὰ μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν, ὡς Θεὸς Θεῷ συνών. Ἐπὶ τὸ ταπεινότερον δὲ πάλιν τὸν λόγον κατάγων, φησί, ο Καὶ οὐκ ἀφῆκε με μόνον, ὅτι ἐγὼ τὰ ἀρεστὰ αὐτῷ ποιῶ. Διὰ τοὺς Ἰουδαίους δὲ ταῦτα τὰ ταπεινά φθέγγεται. Ἐπεὶ γὰρ ἔλεγον ἐκεῖνοι, ὅτι «Οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὅτι τὸ Σάββατον οὐ τηρεῖ·» φησίν· Οτι τὰ ἀρεστὰ αὐτῷ ποιῶ.» Ωστε κἂν τὸ Σάββατον λύω, ἀρεστὴν αὐτῷ τοῦτο. Ἐκ τούτων δὲ τῶν ταπει νῶν ῥημάτων αὐτὸς μὲν οὐδὲν ἐλυμαίνετο τῇ οἰκεία δόξῃ, τοῖς δὲ ἀκούουσιν ὠφέλειαν ἐποίει, μᾶλλον δὲ καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ συνίστα διὰ τούτου. Οἱ γὰρ ἀκού οντες αὐτοῦ πάντα εἰς τὸν Πατέρα ἀναφέροντος, μάλ. λον αὐτῷ προσετίθεντο, καὶ ἐπίστευον εἰς αὐτόν· ὥστε τὰ ταπεινὰ μᾶλλον ὕψουν αὐτόν. Ορᾶς τὰ κατορθώματα τῆς μακαρίας ταπεινώσεως; "Οτι δὲ ταῦτα οὕτως ἔχει, ἄκους τῶν ἐφεξῆς. • Ταῦτα αὐτοῦ λαλοῦντος, πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν. Ἔλεγεν οὖν ὁ Ἰησοῦς πρὸς τοὺς πεπιστευκός τα: αὐτῷ Ἰουδαίους· Ἐὰν ὑμεῖς μείνητε ἐν τῷ λόγῳ τῷ ἐμῷ, ἀληθῶς μαθηταί μου ἐστέ, καὶ γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς. Οπερ εἶπον, ὅτι διὰ τῶν ταπεινοτέρων ῥημάτων μᾶλλον ὑπήγοντο οἱ ἀκροαταὶ, τοῦτο καὶ ὁ εὐαγγελιστῆς ἐπισημαίνεται. «Ταῦτα γὰρ, φησὶν, αὐτοῦ λα λοῦντος, πολλοὶ ἐπίστευσαν· ταῦτα τὰ ταπεινὰ βήματα, καὶ ἀνάξια δῆθεν τῆς δόξης αὐτοῦ. Ωστε πανταχοῦ, ὅταν ἀκούῃς αὐτοῦ μικρά τινα καὶ εὐτελῆ περὶ ἑαυτοῦ λέγοντος, μη θορυβού. Διὰ γὰρ τοὺς ἀκροατὲς ταῦτα φθέγγεται, μὴ δυναμένους υψηλό VERS. 50-52. • Hec illo loquente, multi crediderunt in eum. Dicebat ergo Jesus ad eos qui crediderant ipsi Judæos. Si vos manseritis in sermone mco', vere discipuli mei estis, et cognoscetis veritatem, et veritas liberos reddet vos. Ut dicebam per humilia verba 622 plures advenisse auditores, ita et evangelista significat. e llæc enim, inquit, illo loquente, multi crediderunt. Hæc humilia scilicet verba, et indigna gloriæ suæ: et ita semper quandò audis eum parvum quiddam et humile de se loquí, ne turberis. Propter auditores enim talia loquitur, non valentes sublimius quiddam sapere, sed statim ferocicntes. Quid autem non evenisset iis qui ad pro-

ἔμελλον τοῦτο πάσχειν, μὴ δυνάμενοι εἰς τὸ βάθος τοῦ θεολογικοῦ μυστηρίου φθάσαι, ὅπου γε καὶ Χριστιανοῖς τὴν αὐτοῦ δύναμιν ἔγνωκόσι, καὶ δι' αὐτοῦ σωθεῖσι, τὸ ὕψος τῆς αὐτοῦ δόξης ἀνέφικτον ἐγένετο;. Ακούων δὲ, ὅτι ι Πολλοὶ ἐπίστευσαν,» οὕτω νόει, τούτους πιστεύσαντας, [οὐχ] ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχεν, οὐχ ὡς ἐχρῆν, ἀλλ' ὡσπερεὶ ἀρεσθέντας καὶ ἀναπαυσαμένους ἐπὶ τῇ τῶν λόγων ταπεινότητι. "Οτι δὲ οὐκ ἦσαν τοιοῦτοι πιστοί, ἀκριβεῖς δηλαδή, δῆλον. «Ελεο γε γάρ, φησί, πρὸς τοὺς πεπιστευκότας Ἰουδαίους· Ἐὰν ὑμεῖς μείνητε ἐν τῷ λόγῳ τῷ ἐμῷ. Αἰνίττεται γὰρ αὐτοὺς πιστεύσαντας μὲν, ἐπιπολαίως δὲ, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ παραμενοῦντας ἐν τῇ πίστει. Ελέγ χων δὲ αὐτοὺς οὕτως ἔχοντας, δείκνυσιν, ὡς οἶδε funditatem theologici sacramenti pertingere nequi- τερόν τι νοῆσαι, ἀλλ᾽ εὐθὺς ἀγριαίνοντας. Τί δε ούκ vissent, cum et Christianis virtutem ejus agnoscentibus, et per ipsum salvatis, sublimitas gloriæ ejus impertingibilis sit? Audiens autem quod multi crediderint, sic intellige, quod vulgariter crediderint, et non ut oportebat, sed sicut et placati et demulsi verborum humilitate: quod autem tales non erant vere fideles, manifestum est.. Dicebat enim, inquit, ad eos qui crediderant Judæos: Si vos manseritis in sermone meo. Significat enim eos superficialiter credidisse, et propterea non permansuros in fide. Hac quoque reprehensione indicat se nosse illorum pectora, et quod sit Deus. Quia autem et recesserant quidam qui prius putabantur discipuli ejus esse, ideo ad eos qui nunc crediderunt, dicit quod Illi quidem recesserunt, si autem vos maneatis in ser. τὰς καρδίας αὐτῶν, καὶ Θεός ἐστιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ mone et fide, agnoscetis veritatem, hocest, Me. Ego enim sum veritas. Quasi dicens: Nunc quidem non agnoscitis veritatem. Non enim veritas, sed mimbra et typus sunt omnia quæ vos in lege tenere creditis. At si me agnoscitis, qui sum veritas, Veritas liberos vos reddet,» hoc est, Ego, a peccatis scilicet. Qui enim credit in eum qui tollit peccatum mundi, omnino liberatus est a peccato: Sicut igitur his qui non credunt, dixit: «In peccatis vestris moriemini, › ita his qui manent in fide, promittit libertatem a peccatis. Nam legales quidem aspersiones et sacrificia non liberant a peccatis: figura enim fuerunt. Spirituale autem et verum sacrificium per fidem et agnitionem liberat nos, qui ultra servi non sumus, sed filii Dei eflicimur. τινες ἀνεχώρησαν, πρώην δοκοῦντες αὐτοῦ μαθηταὶ εἶναι, διὰ τοῦτο πρὸς τοὺς νῦν πιστεύσαντάς φησιν, ὅτι Ἐκεῖνοι μὲν ἀνεχώρησαν, ἐὰν δὲ ὑμεῖς μείνητε ἐν τῷ λόγῳ τῷ ἐμῷ καὶ τῇ πίστει, ἐπιγνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν· τουτέστιν, Ἐμέ· ἐγὼ γὰρ εἰμι ἡ ἀλήθεια. Ως νῦν γε οὐκ ἐπιγινώσκετε τὴν ἀλήθειαν· οὐ γὰρ ἀλήθεια, ἀλλὰ τύπος καὶ σκιὰ πάντα τὰ τοῦ νόμου, ὃν ὑμεῖς δοκεῖτε τηρεῖν. Αλλ' ἐὰν ἐμὲ ἐπιγνῶτε τὸν ἀληθῆ ὄντα, «ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς, τουτέστιν, Ἐγὼ δηλαδὴ ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν. Ο γὰρ πιο στεύων εἰς τὸν αἴροντα τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, πάντως ἀπήλλακται τῶν ἁμαρτιῶν. Ὥσπερ οὖν τοῖς ἀπιστοῦσιν εἶπεν, ὅτι. Ἐν ταῖς ἁμαρτίαις ὑμῶν ἀποθανεῖσθε, ν οὕτω τοῖς παραμενοῦσιν ἐν τῇ πίστει, ἐπαγγέλλεται τὴν ἐλευθερίαν τῶν ἁμαρτιῶν. Αἱ μὲν γὰρ νομικαὶ θυσίαι, καὶ οἱ ραντισμοί, οὐκ ἀπήλλαττον ἁμαρτιῶν· τύποι γὰρ ἦσαν. Ἡ δὲ πνευματική θυσία αὕτη καὶ ἀληθινὴ, διὰ τῆς πίστεως καὶ ἐπιγνώσεως ἐλευθεροῦ, οὐκ ἔτι δούλους ἡμᾶς ὄντας, ἀλλ' υἱοὺς γινομένους Θεοῦ. VER. 33-36. «Respondentes dixerunt ei: Semen Abrahæ sumus, neque cuiquam servivimus unquam; quomodo tu dicis: Liberi reddemini? Respondit eis Jesus: Auren, amen dico vobis, quod omnis qui facit peccatum, servus est peccati. Servus autem non manet in domo in æternum; Filius manet in æternum. Si ergo Filius vos liberos reddiderit, vere liberi estis. Iterum arrogantes ad ignobilem suam • Απεκρίθησαν, καὶ εἶπον αὐτῷ· Σπέρμα Αβραάμ ἐσμεν, καὶ οὐδενὶ δεδουλεύκαμεν πώποτε· πῶς σὺ λέγεις, ὅτι Ελεύθεροι γενήσεσθε; Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλός ἐστι τῆς ἁμαρτίας· Ὁ δὲ δού λος οὐ μένει ἐν τῇ οἰκίᾳ εἰς τὸν αἰῶνα ὁ Υἱὸς μένει εἰς τὸν αἰῶνα. Ἐὰν οὖν ὁ Υἱὸς ὑμᾶς ἐλευθερώσῃ, δν τως ἐλεύθεροί ἐστε. › Πάλιν οἱ ἀλαζόνες πρὸς τὴν nobilitatem respicientes insolescunt, dicentes: ἄδοξον αὐτῶν εὐγένειαν ἀφορῶντες, ἀγριαίνουσι, ‹ Semen Abrahæ sumus,› quamvis de alio indignari debebant, si quidem eos indignari oportebat. Dixerat enim eis: «Veritatem scietis;» quapropter oportebat dicere, Quid igitur? veritatem nunc ignoramus? 623 mendaciumne sunt omnia quæ in lege et cognitio nostra? Sed nihil horum eis curæ erat, sed suspicabantur opprobrari sibi servitutem et ignobilitatem in mundanis negotiis. • Semen, Abrahæ sumus. Nusquam memores sunt suorum operuin, sed ad patres recurrunt. Ideo et Joannes ad eos dixit: • Ne cmperitis dicere, Patrern labemus Abraham ".» Quamvis manifeste mentiti sint, dicentes: • Nulli servivimus; servierunt enim, quoties in captivitatem ducti sunt, et Ægyptiis, et ss Matth. 11, • Σπέρμα 'Αβραάμ ἐσμεν,» λέγοντες. Καίτοι ἐχρῆν αὐτοὺς ἐπ' ἄλλῳ ἀγανακτῆσαι, εἴ γε ἔδει ἀγανακτεῖν. Εἶπε γὰρ αὐτοῖς, ὅτι «Τὴν ἀλήθειαν γνώσε σθε. • Ἐχρῆν οὖν εἰπεῖν· Τί δέ; νῦν τὴν ἀλήθειαν οὐκ ἴσμεν, ἀλλὰ ψεῦδος ἅπαντα τὰ τοῦ νόμου, καὶ ἡ γνῶσις ἡ ἡμετέρα; Ἀλλ᾿ οὐδενὸς τούτων αὐτοῖς ἔμελεν, ἀλλ' ἐπὶ κοσμικοῖς πράγμασιν ἀλγοῦσι, δου λείαν ὀνειδισθῆναι τοιαύτην καὶ δυσγένειαν ὑπολα - βόντες: «Σπέρμα Αβραάμ ἐσμεν.» Οὐδαμοῦ τῶν οκείων κατορθωμάτων μέμνηνται, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοὺς πατέρας ἀνατρέχουσι· διὸ καὶ ὁ Ἰωάννης προς αὐτούς· «Μὴ ἄρξησθε, φησί, λέγειν· Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ.» Καίτοι προφανῶς ἐψεύδοντο, λέγοντες οὐδενὶ δεδουλευκέναι. Εδούλευσαν γὰρ ἐσά

$5 CAP. XVIII. Dominus mendaces, quia non studebat ostendere servos hominum, sed peccati, quæ gravior servitus est, a qua solus Deus liberare potest. Remittere enim peccata, solius Dei est. Ideo dicit: • Omnis qui facit peccatum, servus est peccati., Et vos igitur servi estis: quia peccatores. Insuper quia verisimile erat illos dicere: Quamvis tali servituti obnoxii sumus, sed sacrificia habemus, sed sacerdotes, qui purgabunt nos a peccatis: dicit quod et illi servi sint; • Omnes enim peccaverunt, et indigent gloria Dei **. Et sacerdotes vestri cum et ipsi servi sint, non habent potestatem aliis dimittendi peccata. Quod et ipse Paulus manifestius dicit: Opus habet sacerdos pro seipso offerre, sicut etiam pro populo, quia et ipse infirmitati obnoxius est. • Servus, inquit, non manet in domo, hoc est, non habet potestatem expendendi, eo quod non sit paterfamilias, hoc est, dominus domnus; Filius autem dominus domus est, et manet in domo. Domum autem dicit potestatem, sicut alio loco principatum ita nominat: c In domo, dicens, Patris mei mansiones multa sunt.. Igitur vestri quidem sacerdotes cum servi sint, potestatem non habent remittendi peccata: at Filius ego maneo in domo, hoc est, potestate et principali auctoritate: et cun sim Dominus domus, libertatem vobis concedo. Omnia enim mea sunt, et æqualis potentiæ et potestatis cum Patre sum et si ego liberos vos reddidero, tune vera libertate redimemini. Nam nunc quidem falsam libertatem celebratis: vere autem et reipsa liberi a me eritis. · κις ᾐχμαλωτίσθησαν, Αἰγυπτίοις, καὶ Βαβυλωνίοις, Babyloniis, et aliis multis: non aulem arguit eos καὶ ἑτέροις πολλοῖς. Οὐκ ἐλέγχει δὲ ὁ Κύριος αὐτοὺς ψευδομένους, ἐπεὶ μὴ ἐσπούδαζεν αὐτοὺς δεῖξαι δούλους ἀνθρώπων, ἀλλὰ ἁμαρτίας, ἥτις καὶ χαλεπω τάτη δουλεία ἐστὶν, ἧς μόνος Θεὸς ἀπαλλάξαι δύναται. Τὸ γὰρ ἀφεἶναι ἁμαρτίας, Θεοῦ μόνου. Διό φησι· • Πᾶς ὁ ποιῶν τὴν ἁμαρτίαν, δοῦλος ἐστι τῆς ἁμαρτίας· κ καὶ ὑμεῖς οὖν δοῦλοί έστε, καθὸ ἁμαρτωλοί. Εἶτα ἐπεὶ εἰκὸς ἦν ἐκείνους εἰπεῖν, ὅτι Εἰ καὶ τοιαύτῃ δουλείς ὑποκείμεθα, ἀλλὰ θυσίας ἔχομεν, ἀλλ᾽ ἱερεῖς, οἱ καθαρίσουσιν ἡμᾶς ἐκ τῶν ἁμαρτιῶν· φησίν, ὅτι Καὶ ἐκεῖνοι δοῦλοί εἰσι • Πάντες γὰρ ἥμαρτον, καὶ ὑστεροῦνται τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. › Καὶ λοιπὸν δοῦλοι κακεῖνοι ὄντες οἱ ἱερεῖς ὑμῶν, οὐκ ἔχουσιν ἐξουσίαν ἀφιέναι ἄλλοις ἁμαρτίας. Ο καὶ αὐτὸς ὁ Παῦλος σας φέστερόν φησιν, ὅτι • Ὀφείλει ὁ ἱερεὺς ὑπὲρ ἑαυτοῦ προσφέρειν, καθὰ καὶ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς περίκειται ἀσθενείαις. ο - ι υ δοῦλος, φησὶν, οὐ μένει ἐν τῇ οἰκίᾳ· ν τουτέστιν, οὐκ ἔχει ἐξουσίαν χαρίζεσθαι, ἅτε μὴ ὢν οἰκοδεσπότης· ὁ δὲ Υἱὸς οἰκοδεσπότ τῆς ἐστί, καὶ μένει ἐν τῇ οἰκίᾳ. Οἰκίαν δὲ λέγει τὴν ἐξουσίαν, καθὰ καὶ ἀλλαχοῦ τὴν ἀρχὴν οὕτως ὀνομά ζει, ο Ἐν τῇ οἰκίᾳ, λέγων, τοῦ Πατρός μου πολλαὶ μοναί εἰσιν. ο Ἐκεῖνοι μὲν οὖν οἱ ἱερεῖς ὑμέτεροι δοῦλοι ὄντες, οὐκ εἶχον ἐξουσίαν ἀφιέναι· ὁ δὲ Υιός ἐγὼ μένων ἐν τῇ οἰκίᾳ, τῇ ἐξουσίᾳ, φημί, καὶ τῇ ἀρχικῇ αὐθεντίᾳ, καὶ οἰκοδεσπότης ὢν, ἐλευθερίαν ὑμῖν χαρίζομαι. Πάντα γὰρ ἐμά ἐστι, καὶ ὁμοδύναμός είμι, καὶ ὁμοεξούσιος τῷ Πατρί· καὶ ἐὰν ἐγὼ ἐλευθερώσω, τότε τῇ ἀληθεῖ ἐλευθερία τιμηθήσεσθε, ὡς νῦν γε ψευδῆ ἐλευθερίαν ἑαυτοῖς ἐπιφημίζετε Οντως δὲ καὶ ἀληθῶς ἐλεύθεροι παρ' ἐμοῦ ἔπεσθε. • Οίδα ότι σπέρμα Αβραάμ έστε, ἀλλὰ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι, ὅτι ὁ λόγος ὁ ἐμὸς οὐ χωρεῖ ἐν ὑμῖν. Ἐγὼ ὁ ἑώρακα παρὰ τῷ Πατρί μου, λαλῶ· καὶ ὑμεῖς οὖν δ ἑωράκατε παρὰ τῷ πατρὶ ὑμῶν ποιεῖτε. › Ὑμεῖς μὲν, φησίν, ἑαυτοὺς σπέρμα Αβραὰμ ποιεῖτε· κἀγὼ δὲ τοῦτο σύμφημι, ὅτι τὴν σαρκικήν συγγένειαν πρὸς τὸν ἅγιον ἐκεῖ. ον σώζετε· πλὴν ἡ κατὰ πνεῦμα συγγένεια ἄπεστιν ὑμῶν. Ἐκεῖνος δίκαιος, καὶ φιλάνο θρωπος, καὶ φιλόξενος· ὑμεῖς δὲ, ἵνα τὸν μὲν ἄλλον βίον ὑμῶν παραδράμω, αὐτὸ δὲ τὸ προφανὲς ἐξετάσω 8 νῦν πράττετε, μιαιφόνοι καὶ ἀφιλάνθρωποι· ζητείτε γάρ με ἀποκτεῖναι, καὶ φωνεῖτε κατ᾿ ἐμοῦ. Πῶς οὖν ἐκείνου υἱοὶ ὄντως ἐστὲ, οὕτω τῶν πατρικῶν χαρακτήρων ἀπολειπόμενοι; Εἰ τοίνυν τὴν συγ γένειαν αὐχεῖτε, ὀφείλετε καὶ τὴν ἀρετὴν ἐκείνου μιμεῖσθαι. Εἶτα, ἵνα μὴ ἔχωσι λέγειν, ὅτι Δικαίως σε ζητοῦμεν ἀποκτεῖναι, τίθησι τὴν αἰτίαν· Οὐ γὰρ δι' άλλο, φησί, λυσσᾶτε κατ' ἐμοῦ, εἰ μὴ διὰ τὸ τὸν λόγον τὸν ἐμὸν ὑψηλότερον εἶναι τῆς ὑμῶν διανοίας, καὶ μὴ χωρητὸν ὑμῖν. Καίτοι οὐ διὰ τοῦτο ἐχρῆν ἀναιρεῖν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀξιοῦν, ὥστε διδάξαι τὸ τῶν ευγμάτων ὕψος, καὶ τιμᾶν, καὶ θεραπεύειν. Εἶτα, ἵνα μὴ εἴπωσιν αὐτῷ, ὅτι καὶ εἰκότως σε μισοῦμεν διὰ τὸν λόγον σου· οὐ γὰρ λέγεις ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ἀπὸ σαυτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε δυνάμεθα χωρίς VERS. 37, 38. • Scio quod semen Abrahæ sitis, sed quæritis me interficere, quia sermo meus non habet locum in vobis. Ego quod vidi apud Patrem meum, loquor; et vos quod vidistis apud patrem vestrom, facitis.» Vos quidem, inquit, vos ipsos f citis semen Abralia: et ego vobis assentior quod carnalem nobilitatem, quæ est et illo sancto, servetis; verumtamen spiritualis cognatio a vobis abest. Ille justus et misericors, et hospitalis: vos autcmn (ut aliam vestram vitam præteream, hoc ipsum autem quod manifestum est, et quod nunc 624 operamini, examinem) homicidæ estis, et immisericordes; quæritis enim me occidere, et mortis reum me esse dicitis. Igitur quomodo illius filii vere estis, qui ita paternos characteres reliquistis;? Si igitur de ejus genere gloriamini, debetis et virtutem illius imitari. Deinde ut non possint dicere: Juste te quærimus ad occidendum, ponit causam: Non enim propter aliud insanitis contra me, quam propter sermonem meum, qui sublimior est vestra cogitatione, et a vobis capi nequit: quamvis non propter hoc oportebat occidere, sed magis orare ut doceam dogmatum sublimitatem, et colere, et observare, lusuper ut ne dicant, quia Et merito te odio habemus propter sermonem tuum: non enim dicis a Deo, 14 Rom. 111, 23. 15 Hebr. vn, 18, 28. 15 Joan. xiv, 2.

sed a te ipso, et propterea non possumnus capere σαι τὴν διδασκαλίαν σου· φησίν, ὅτι οὐκ ἀπ' ἐμαυτ doctrinam tuam, dicit: «Now a meipso loquor, sel qua apud Patrem meum vidi, hæc loquor; vos autem quod vidistis apud patrem vestrum, facitis. > Nam ego quidem, inquit, divina et coelestia loquor, et Patrem meum per hæc exprimo: vos autem per ea qua facilis, patris vestri imaginem perfectam refertis, diaboli scilicet. Quando autem audis: • Quod vidi loquor, non intellige corporalen visionem, sed naturalem cognitionem et veram. Nam sicut oculi bene videntes vident quod verum est, et non mentiuntur: ita et ego vere illa loquor, quæ cognovi apud Patrem. VERS. 59-41. «Responderunt et dixerunt ei: Pater noster Abraham est. Dicit eis Jesus: Si filii Abrahæ essetis, opera Abrahæ faceretis. Nunc autem quæriis me interficere hominem, qui veritatem vobis locutus sum, quam audivi a Deo. Hoc Abraham non fecit. Vos facitis opera patris vestri. Dixerunt ilaque ei: Nos e stupro non sumus nati, unum Patrem habemus Deum. › Ipse quidem patrem eis ascribit diabolum: cui similes eos operibus videt. Contra illi multum se de Abraham jactant. At Dominus sanguinariæ eorum voluntatis meminit, et a genere justi eos abducit, ut nimiam gloriationem corum tollat, et persuadeat ne in hac vana carnalis nobilitatis spuma spem habeant, sed in voluntatis similitudine. Et profecto, sicut medicus animarum, comprimit inflammatorium ulcus quod ex opinione generis Abrabæ natum prohibebat accedere ad Christum, putantes sufficere ad salutem hanc nobilitatem. Non igitur estis filii Abrahæ, inquit, cum sitis homicidæ, et quæratis me occidere. Propterea ne quis dicat, Juste quarunt te occidere, inquit, Hominem non adversarium Deo, neque suam quærentem gloriam, sed 'quæ audivi a Patre meo, illa, nempe veritatem, dicentem. Qualis autem erat veritas ista? Vel quod æqualis sit Patri, et non servus sicut unus prophetarum, sed 625 Filius, nihil proprium vel faciens vel docens, sed omnia quæ Patris? Nam propter hæc quærebant illum occidere. At illi rursum dicebant:. Nos ex fornicatione non sumus nati, unum Patrem habemus Deum.» Vide stultam inflationem. Dominus et a cognatione Abrahæ ejicit eos, at illi ita efferuntur, ut præ arrogantia seipsos Dei etiam filios faciant. Nam quia audiverant, «Filius primogenitus meus Israel, gloriabantur de divina adoptione: tametsi eos etiam audire oportebat quod Deus alio loco dicit 16: Filios genui et exaltavi, illi autem spreverunt me.» Quamvis autem Dominus potuisset eos arguere quod ex stupro multi eorum fuissent nati (nam contra legem admiscebantur gentibus Hebrææ mulieres, et Judæis gentiles mulieres), non tamen facit. Non enim stndebat reprehendere corum carnalem ignobilitatem, sed in hoc toto studio incumbebat, ut degeneres eos secundum spiritum ostenderet. τοῦ λαλῶ, ἀλλ' ο ἃ ἑώρακα παρὰ τῷ Πατρί μου, ταῦτα λαλῶ· καὶ ὑμεῖς δὲ ὁ ἑωράκατε παρὰ τῷ πατρὶ ὑμῶν, ποιεῖτε.· Ἐγὼ μὲν γὰρ, φησί, θεῖα καὶ οὐράνια φθέγγομαι, καὶ διὰ τούτων ἐκφαίνω τὸν Πατέρα μου· καὶ ὑμεῖς δὲ τὸν ὑμέτερον πατέρα, δι' ὧν πράττετε, εἰκονίζετε, τὸν διάβολον πάντως. Οταν δὲ ἀκούῃς λέγοντος, ὅτι • Ο ἑώρακα λαλῶ,» μὴ σωμα τικὴν ὅρασιν νόει, ἀλλὰ φυσικὴν γνῶσιν, καὶ ἀληθῆ, καὶ πεπιστευμένην. Ὡς γὰρ ὀφθαλμοὶ ὁρῶντες ὑγιῶς τὸ ὄν, καὶ ἀληθὲς, ἀληθῶς ὁρῶσι, καὶ οὐ διαψεύδον ται· οὕτω κἀγὼ ἀληθῶς ἐκεῖνα λαλῶ, & ἔγνωκα παρὰ τῷ Πατρί. • Απεκρίθησαν, καὶ εἶπον αὐτῷ· Ὁ πατὴρ ἡμῶν Αβραάμ ἐστι. Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Εἰ τέκνα ἦτε τοῦ ᾽Αβραὰμ, τὰ ἔργα τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐποιεῖτε ἄν. Νῦν δὲ ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι ἄνθρωπον, ὃς τὴν ἀλήθειαν ὑμῖν λελάληκα, ἣν ἤκουσα παρὰ τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο Αβραὰμ οὐκ ἐποίησεν. Ὑμεῖς ποιεῖτε τὰ ἔργα τοῦ πατρὸς ὑμῶν. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Ἡμεῖς ἐκ πορνείας οὐ γεγεννήμεθα· ἕνα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν. ο Αὐτὸς μὲν πατέρα αὐτοῖς ἐπιγράφει τὸν διάβολον τούτῳ γὰρ ἐοικότας αὐτοὺς ἀπὸ τῶν ἔργων ὁρᾷ. Αὐ τοὶ δὲ ἄνω καὶ κάτω τὸν ᾿Αβραὰμ προσφέρουσι. Συνεχῶς δὲ ὁ Κύριος τῆς φονικῆς αὐτῶν ἐπιμέμνηται προαιρέσεως, καὶ ἀπάγει τῆς συγγενείας τοῦ δ: καίου· ἵνα τό τε περιττὸν καύχημα αὐτῶν περικόψῃ, καὶ πείσῃ μὴ ἐν τούτῳ τῷ ματαίῳ ἐπὶ τῇ σαρκικῇ συγγενείᾳ φρυάγματι ἔχειν τὰς ἐλπίδας, ἀλλ' ἐν τῇ κατά προαίρεσιν ὁμοιότητι. Όντως γὰρ, ὡς ἰατρὸς τῶν ψυχῶν, καταστέλλει τὴν ἐκ τῆς οἰήσεως τῆς ἐπὶ τῇ τοῦ ᾽Αβραὰμ συγγενεία φλεγμονήν, δι' ἣν ἐχωλύοντο προσελθεῖν τῷ Χριστῷ, ἀρκεῖν αὐτοῖς ἡγού μενοι πρὸς σωτηρίαν τὴν τοιαύτην συγγένειαν. Οὐ τοίνυν ἐστὲ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, μιαιφόνοι ὄντες, καὶ ζητοῦντές με ἀποκτεῖναι. Εἶτα, ἵνα μή τις εἴπῃ, Δι καίως σε ζητοῦσιν ἀποκτεῖναι, φησίν, Ανθρωπον οὐκ ἀντίθεον, οὐδὲ τὴν οἰκείαν συνιστῶντα δόξαν, ἀλλ᾽ ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου, ταῦτα λέγοντα, καὶ τὴν ἀλήθειαν κηρύττοντα. Ποία δὲ ἦν ἡ ἀλήθεια αὕτη; Η ὅτι ἴσος ἐστὶ τῷ Πατρὶ, καὶ οὐ δοῦλος, ὡς εἷς τῶν προφητῶν, ἀλλ' Υἱός, οὐδὲν ἴδιον ποιῶν ἢ λέγων, ἀλλὰ πάντα τὰ τοῦ Πατρός. Διὰ γὰρ ταῦτα ἐζήτουν αὐτὸν ἀποκτεῖναι. Οἱ δὲ πάλιν· «Ἡμεῖς, φασὶν, ἐκ πορνείας οὐ γεγενήμεθα· ἕνα πατέρα ἔχομεν τὸν Θεόν.» "Ορα ἀνόητον φύσημα. Ο Κύριος καὶ τῆς τοῦ Ἀβραὰμ συγγενείας ἐκβάλλει αὐτούς· οἱ δὲ οὕτως ἀλαζονεύονται, ὥστε υἱοὺς ἑαυτοὺς ἐξ ἀπονοίας καὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ ποιοῦνται. Ἐπεὶ γὰρ ἤκουσαν, ὅτι ὁ Υἱὸς πρωτότοκός μου Ισραήλ, ο αύτ χοῦσι τὴν θείαν υἱοθεσίαν. Καίτοι ἔδει αὐτοὺς ἀκοῦ σαι ἀλλαχοῦ πάλιν τοῦ Θεοῦ λέγοντος· «Υἱοὺς ἐγένε νησα καὶ ὕψωσα· αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν.» Καίτοι δὲ δυνάμενος ὁ Κύριος ἐλέγξαι αὐτοὺς, ὅτι ἐκ πορνείας πολλοὶ αὐτῶν ἐγεννήθησαν (καὶ γὰρ ἐπεμίγνυντο παρὰ τὸν νόμον ἐθνικοῖς Εβραίας γυναῖκες, καὶ Ιου δαίοις ἐθνικαί), ὅμως οὐ ποιεῖ τοῦτο. Οὐ γὰρ τοῦτο ἐσπούδαζεν αὐτῶν ἐλέγχειν τὴν σωματικήν δυσμένειαν, ἀλλὰ τὸ πᾶν αὐτῷ σπούδασμα, δυσγενεῖς αὐ τοὺς κατὰ πνεῦμα δεῖξαι, 16 Isa. 1, 2.

• Εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ἀγαπᾶτε ἂν ἐμέ. Ἐγὼ γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθον, καὶ ἥκω. Οὐδὲ γὰρ ἀπ' ἐμαυτοῦ ἐλήλυθα, ἀλλ' ἐκεῖ. νός με ἀπέστειλεν. Διὰ τί τὴν λαλιὰν τὴν ἐμὴν οὐ γινώσκετε; Οτι οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμόν. › Ἐπειδὴ ἐξέβαλεν αὐτοὺς τῆς πρὸς τὸν Ἀβραὰμ οἰκειότητος, αὐτοὶ ἐπὶ τὸ μεῖζον ἀνέβησαν, τὸν Θεὸν ποιούμενοι πατέρα. Ως γὰρ ὠνείδισεν αὐτοῖς, ὅτι μιαιφόνοι εἰσίν· αὐτοὶ ὥσπερ ὑπεραπολογούμενοι, ὅτι τὸν Θεὸν ἐκδικοῦσι, καὶ διὰ τοῦτο βουλεύονται κατ' αὐτοῦ, τοιαῦτα λέγουσι. Διὸ καὶ ὁ Κύριος δεικνύων, ὡς ἄρα οὐ τὸν Θεὸν ἐκδικοῦσιν, οὐδὲ τέκνα εἰσὶ τοῦ Θεοῦ, δι' αὐτὸ τοῦτο τὸ μελετᾷν κατ' αὐτοῦ φόνον, ὡς ἐκεῖνοι ᾤοντο, ἀλλὰ μᾶλλον ἐναντιοῦνται τῷ Θεῷ, φησίν, ὅτι «Εἰ ὁ Θεὸς πατὴρ ὑμῶν ἦν, ἡγαπᾶτε ἂν ἐμέ. Ἐγὼ γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθον,» εἰς τὸν κόσμον, δηλονότι κατὰ τὴν ἐν σαρκὶ παρουσίαν. Μὴ γὰρ ἀντίθεός εἰμι ἀπ' ἐκείνου ἦλθον· ὥστε ἐκείνου ἐστὲ ἐχθροὶ, ἐμοὶ πολεμοῦντες. «Διὰ τί τὴν λαλιὰν τὴν ἐμὴν οὐ γινώσκετε, ο οὐδὲ συνίετε και νοεῖτε & λέγω; Η πάντως δι᾿ οὐδὲν ἄλλο, ἢ τὸ μὴ δύνασθαι ἀκούειν τὸν λόγον μου, τουτέστι, τὸ μὴ θέα λειν (τὸ γὰρ μὴ δύνασθαι, ἀντὶ τοῦ μὴ θέλειν κεῖται). Εως γὰρ φθόνος ἐν ὑμῖν πολιτεύεται, καὶ φονῶσα γνώμη, πῶς δυνήσεσθε ἀκούειν & λέγω; • Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστὲ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν. Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς, καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀλήθεια ἐν αὐτῷ. Οταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ, ὅτι ψεύστης ἐστὶ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ. Ἐγὼ δὲ ὅτι τὴν ἀλήθειαν λέγω, οὐ πι στεύετέ μοι. Εἶπεν, ὅτι «Οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον μου, ἀντὶ τοῦ. Οὐ βούλεσθε. Εἶτα ἐπάγει καὶ τὴν αἰτίαν, διατί οὐκ ὴ βούλοντο· Διότι ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ οἱ κείου ὑμῖν ἐστε· ποίου, λέγω; τοῦ διαβόλου. Ὑμεῖς μὲν γὰρ τὸν Θεὸν ἑαυτοῖς πατέρα ἀπονενοημένοι ἐπι γράφεσθε· τὰ δὲ ἔργα ὑμῶν· τὸν διάβολον ὑμῖν προσ μαρτυρεῖ πατέρα γνησιώτερον τούτου γὰρ τὰς ἐπιθυμίας θέλετε ποιεῖν· Καὶ οὐκ εἶπε, Τὰ ἔργα, ἀλλὰ, • Τὰς ἐπιθυμίας, ο δεικνὺς ὅτι σφόδρα ἐπιθυμητικῶς διέκειντο περί τε τὸ ψεῦδος καὶ τὸν φόνον, ἃ Ιδιαίτατα κακὰ τοῦ διαβόλου. «Ἐκεῖνος γὰρ ἀνθρω τοκτόνος ἦν ἀπ' ἀρχῆς· ὥστε καὶ ὑμεῖς ζητοῦντές με ἀποκτεῖναι, ἐκείνῳ ἐοίκατε τῷ τὸν ᾿Αδάμ θανα τώσαντι. ᾿Αλλὰ ι καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ έστηκεν ἐκεῖνος, ὁ ἀλλὰ τοῦ ψεύδους ἐστί πατήρ· καὶ ὑμεῖς οἶν καταψευδόμενοί μου, καὶ λέγοντες, ὅτι οὐκ εἰμὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ μὴ ἱπτάμενοι ἐν τῇ ἀληθείᾳ, μηδὲ ἐμμένοντες τῷ ἐμῷ λόγῳ, ἐκείνου τέκνα ἐστὲ, τοῦ τὸ ψεῦδος τεκόντος. Ἐκεῖνος γὰρ καὶ τὸν Θεὸν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους διέβαλε, πρὸς τὴν Εὔαν εἰπὼν, ὅτι «Φθο νῶν ὑμῖν ἀπείρξεν ὑμᾶς τοῦ ξύλου· καὶ πρὸς τὸν Θεὸν πάλιν τοὺς ἀνθρώπους διέβαλεν, ὡς τὸν Ἰώβ, λέγων· «Μή δωρεάν Ιών σέβεται τὸν Θεόν;» Όταν οὖν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλεῖ· τουτέστιν, ἄνθρωποι μὲν τῷ ψεύδει χρώμενοι, ὡς ἀλλοτρίῳ χρῶνται τούτῳ· ὁδιάβολος δὲ ὡς ἰδίῳ αὐτοῦ κέχρηs Gen.!!!, 18 Job 11, 3. - CAP. VIII. VERS. 42,43. Dixit eis Jesus, Si Deus pater vester esset, diligeretis utique me. Ego enim ex Deo processi, et veni: neque enim a meipso veni, sed ille me misit. Quare loquelam meam non agnoscitis? Quia non potestis audire sermonem meum. › Postquam ejecit eos a familia Abralæ, ipsi in arrogantia proficientes, faciunt Deum patrem suum. Ubi enim opprobravit eis quod homicidæ essent, ipsi pro defensione afferunt quod Deum vindicent, et propterea consultant contra eum, et talia dicunt. Ideo et Dominus monstrans quod plane non Deum vindicent, neque filii sint Dei, meditantes eædem contra se, sicut illi arbitrabantur, sed magis adversali essent Deo, dicit: «Si Deus pater vester esset, diligeretis me. Ego enim ex Deo exivi, o in rundum videlicet, juxta adventum in carne. Non enim sum adversarius Deo, a quo veni, et ita illius vos estis inimici, me impugnantes. Quare sermonem meum non cognoscitis, neque intelligitis, neque cogitatis quæ dicam? Omnino plane propter nihil aliud, quam quod non potestis audire sermonem meum, hoc est, non vultis. Non posse enim, pro non velle ponitur: Quandiu enim in vobis odium fuerit, et neus sanguinaria, quomodo poteritis audire quæ dico? ⋅ Vers. 41-45. ‹ Vos ex patre diabolo estis, et desideria patris vestri vultis facere. Ille homicida erat ab initio, et in veritate non stetit, quia non est veritas in eo. Cum loquitur mendacium, ex propriis loquitur, quia mendax est, et pater ejus: ego autem, quia veritatem dico, non creditis mihi. › Dixerat, Non potestis audire serionem meum, hoc est, non vullis. Deinde subdit etiam causam, propter quam non volebant, Eo quod, inquit, ex patre illo vestro estis, quo dico? diabolo. Nam 628 vνος quidem asseritis vobis patrem Deum per arrogantiam, et opera vestra testantur diabolum patrem vestrum magis germanum. Nam ejus desideria vultis facere. Εt non dixit Opera, sed Desideria, ostendens mire affectos homicidii mendaciique libidine, quæ maxime propria mala sunt diaboli, «Ille enim homicida fuit ab initio, atque ita vos quoque quærentes me occidere, similes facti estis illi, qui Adam occidit. Quin c et ille in veritate non stetit, sed mendacii pater est; igitur et vos mentientes et dicentes, quod non sim ex Deo, et non stantes in veritate, neque manentes in meo sermone, illius filii estis, qui mendacium peperit. Nam ille et Deum apud homines criminatus est, Evæ dicens, • Invidens vobis, prohibuit vos a ligno ".» Et item rum apud Deum homines accusavit falso, ut Job, dicens 18: «Num gratis Job colit Deum?. Cum igitur loquitur mendacium, ex propriis loquitur: hoc est, homines quidem mendacio usi, quasi re aliena utuntur co; diabolus autem cum mendacio utitur, re propria utitur: nam ipsius est proles, et ipse proprie est mendas, et pater ejus, hoc est, mendacii

ipse eut pater. Dixit enim ad Eram ":. Quaenaque και τῷ ψεύδει· αὐτοῦ γάρ ἐστι γέννημα, καὶ αὐτός die comederitis, eritis sicut dií.› At hi mortem smegis vindemiarunt. • Ego autem, inquit, quia veritatem dico, non creditis mihi. ο Nihil enim aliud polestis in me arguere, quam solam veritatem: et binc est illa vestra contra me rabies, quia filii patris mendacii estis. ἐστιν ὁ κυρίως ψεύστης, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ, τους ἐστι, τοῦ ψεύδους, αὐτός ἐστιν. Εἶπε γὰρ πρὸς τὴν Εξαν, ὅτι ι Η ἂν ἡμέρᾳ φάγητε, ἔσεσθε ὡς θεοί. Οἱ δὲ θάνατον μᾶλλον ἐτρύγησαν, «Εγώ δὲ, φησίν, ὅτι τὴν ἀλήθειαν λέγω, οὐ πιστεύετέ μα.. Οὐδὲν γὰρ ἄλλο ἔχοντες έγκαλεῖν, εἰ μὴ μόνον τὴν ἀλήθειαν, διὰ τοῦτο λυσσάτε κατ᾿ ἐμοῦ, ὡς υἱοὶ τοῦ πατρὸς τοῦ ψεύδους. • Τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; Εἰ δὲ ἀλήθειαν λέγω, διὰ τί ὑμεῖς οὐ πιστεύετέ μοι; Ο ὢν ἐκ Θεοῦ, τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει. Διὰ τοῦτο ὑμεῖς οὐκ ἀκούετε, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἐστέ. Απεκρίθησαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπον αὐτῷ· Οὐ καλῶς λέγομεν ἡμεῖς, ὅτι Σαμαρείτης εξ συ, καὶ δαιμόνιον έχεις; Απεκρίθη Ἰησοῦς - Εγώ δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πα τέρα μου, καὶ ὑμεῖς ἀτιμάζετέ με. Ἐγὼ δὲ οὐ ζητῶ τὴν δόξαν μου· ἔστιν ὁ ζητῶν καὶ κρίνων. ὁ Ἐπειδὴ τοῦ Θεοῦ υἱοὺς ἑαυτοὺς ὠνόμαζον, φησὶν, ὅτι Εἰ τοῦ Θεοῦ υἱοί έστε, πάντως τὸν ἁμαρτάνοντα ὀφείλετε μισεῖν. Εἰ τοίνυν καὶ ἐμὲ, δν μισεῖτε, δύνασθε ἐλέγ ξαι ἁμαρτάνοντα, πρόδηλον ὅτι δικαίως μισεῖτε· εἰ δὲ οὐκ ἔχει τις ἐλέγξαι, φανερὸν ὅτι διὰ τὴν ἀλήθειαν με μισεῖτε. Ποίαν δὲ ἀλήθειαν; Η πάντως ὅτι ἔλε γεν ἑαυτὸν Υἱὸν Θεοῦ, ὅπερ παναληθές ἐστιν. «Ο ὧν δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ, τὰ ῥήματα τοῦ Θεοῦ ἀκούει·, ὥστε καὶ ὑμεῖς, εἰ τοῦ Θεοῦ τέκνα ἦτε, οὐκ ἂν ἐμοῦ παρηκούετε, οὐδ᾽ ἂν ἐφονᾶτε κατὰ τοῦ ἄνωθεν ἐλθόντος Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ φθεγγομένου. Ὁ μὲν οὖν Κύριος οὕτω πράως· οἱ δὲ εἰς ὕβρεις χωροῦσιν. • Οὐ καλῶς γὰρ, φασὶν, ἐλέγομεν, ὅτι Σαμαρείτης εἶ, καὶ δαιμόνιον ἔχεις;» Σαμαρείτην μὲν οὖν αὐτὸν Έλεγον, ὡς τὰ Ἰουδαϊκά ἔθη παραλύοντα, οἷον τὸ τοῦ Σαββάτου· οἱ γὰρ Σαμαρείται οὐκ ἀκριβῶς Ἰουδάϊζον· δαιμονιῶντα δὲ καλοῦσιν αὐτὸν, τάχα μὲν καὶ κατ' ἐκεῖνον τὸν τρόπον, καθὸ καὶ ἐν τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων ἐκβάλλειν αὐτὸν τὰ δαιμόνια ἔλεγον. Πάν τες γὰρ οἱ συκοφαντοῦντες αὐτὸν ἐν Βεελζεβούλ ἐκβάλλειν τοὺς δαίμονας, δαιμόνιον ἔχειν τὸ τοῦ Βεελζεβούλ, ἐν ᾧ ἐτέλει τὰ θαύματα, ἔλεγον. Τάχα δὲ καὶ καθὰ ἀνεκάλυπτεν αὐτῶν τὰ διανοήματα καὶ τὰ ἐνθυ μήματα, δαιμόνιον αὐτὸν ἔχειν ἐνόμιζον, οἰόμενοι παρὰ δαιμόνων αὐτῷ τὰ κρυπτὰ τῆς καρδίας αὐτῶν ἐπιγινώσκεσθαι. Πότε δὲ εἶπον αὐτὸν Σαμαρείτην Vers. 46-50. ‹ Quis ex vobis arguet me de pcato? Si veritatem dico vobis, quare vos non creditis mihi? Qui ex Deo est, verba Dei audit: propierea vos non auditis, quia ex Deo non estis. Responderunt igitur Judæi, et dixerunt ei: Nonne lene dicimus nos quod Sairartanus es tu, et læmoniam habes? Respondit Jesus: Damonium non habeo, sed colonesto Patrem meum: et vos ignominia affecistis me. Ego antem non quæro gloriam mean: est qui quærat et judicet.» Quia Dei filios seipsos nominabant, inquit, Si Dei estis alii, alique peccantem debetis odio habere. Si igitur et me quem odio habetis, potestis arguere peccantem, manifestum quod juste odio me prosequimini; quod si nemo me potest arguere, manifestum quod propter veritatem exosum habetis. Quam autem veritatem? Omnino quia dixerat se Dei Filiam, id qnod verissimum est. Sicut autem is ‹ qui ex Deo est, verba Dei audit: ita etiam vos si Dei filii esmeris, non a me audiendo declinaretis, neque ad mortem quæreretis eum qui e supernis venit Filium Dei, et ea quæ Dei erant loquentem. Igitur Dominus quidem ita mansuete cum eis locutus 627 est: at illi ad convicia pergunt: «Nonne bene, inquiunt, dicebamus quia Samaritanus es tu, et dæmonium habes? › Samaritanum ipsum dicebant, quod morem Judaicum destrueret, nempe Sabbatum: Samaritani enim non egregie judaizabant. Dæmoniacum autem illum vocant, fortassis quidem et hoc modo, quo cun! ejicere dæmonia dicebant in principe dæmoniorum s. Omnes enim qui calumniabantur ipsum in Beelzebul dæmones ejicere, cum dicebant dæmo. nium Beelzebul habere, in quo miracula faceret. Fortassis autem secundum quod revelavit ipsorum cogitationes, daemonium eum habere cogitabant, ptautes a demonibus ei revelata cordis arcana. Οὐδαμοῦ ὁ εὐαγγελιστὴς τοῦτο εἴρηκεν. Εκ τούτου Quando autein dixerunt eum Samaritanum? Nus-- quam enim evangelista hoc dixit. Manifestum igitur quod multa prætermiserint evangelistæ, et non omnia scripserint, sicut alio loco assignavimus. igitur illi quidem talia per ignominiam proferunt: ipse autem patienter in se injurias suscipit. Nam cum seipsos flios Del dicerent, vehementer eos arguit, veritatem vindicans: quando autem ipsum injuria afficiunt, non ulciscitur, docens etiam nos, quæ contra Deuin sunt, vindicare, quæ autem contra nos, mansnete ferre, sicut et ipse mansuele dixit: ‹ Ego, inquit, dæmonium non habeo, sed honoro 19 Gen. 111, 5. 20 Matth. x, 34. οὖν δῆλον ὅτι πολλὰ παρέλειψαν οἱ εὐαγγελισταί, καὶ οὐχ ἅπαντα συνεγράψαντο, καθὰ καὶ ἀλλαχοῦ ἐπεσημηνάμεθα τοῦτο αὐτό. Ἐκεῖνοι μὲν οὖν τοιαῦτα ὑβρίζουσιν, αὐτὸς δ' ἀνεξικάκως τὰς εἰς αὐτὸν ὕβρεις δέχεται. Ὅτε μὲν γὰρ ἑαυτοὺς υἱοὺς Θεοῦ ἔλεγον, σφοδρῶς αὐτοὺς ἐλέγχει, τὴν ἀλήθειαν ἐκδικῶν· ὅτε δὲ αὐτὸν ὑβρίζουσιν, οὐκ ἀμύνεται, διδάσκων καὶ ἡμᾶς, τὰ μὲν εἰς Θεὸν ἐκδικεῖν, τὰ δὲ εἰς ἡμᾶς αὐτ τοὺς πράως φέρειν· ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ἡμέρως, • Εγώ, φησί, δαιμόνιον οὐκ ἔχω, ἀλλὰ τιμῶ τὸν Πατέρα μου.» Πῶς δὲ ἐτίμα τὸν Πατέρα; Εκδικῶν αὐτ τὸν, καὶ οὐκ ἀνεχόμενος αὐτούς, τοὺς μιαιφόνους και

CAP. VIII. ψεύστας, τοῦ Σωτῆρος καὶ ἀληθοῦς υἱοὺς ὀνομάζει η Patrem meum. Quomodo autem honorabat Patrem? σθαι. Ὑμεῖς οὖν, φησί, διότι τὸν Πατέρα μου τιμῶ ὑβριζόμενον παρ' ὑμῶν, συκοφαντούντων αὐτὸν. παρ τέρα ὑμέτερον εἶναι, διὰ τοῦτό με ἀτιμάζετε. Αλλ' εἰ κάγω ἐμαυτὸν οὐκ ἐκδικῶ, ἀνέχομαι δὲ ὑβριζόμενος, μὴ νομίζετε ἀνεκδίκητον καθήσεσθαι τὴν ὕβριν ταύτην. Ἔστι γὰρ ὁ Πατήρ, ὃς ἐμὲ ἐκδικήσει τὸν διὰ τοῦτο ὑβριζόμενον, ὅτι αὐτὸν ἐκδικῶ, καὶ οὐκ ἀνέχου μας ὑμῶν ποιούντων ἑαυτοὺς υἱοὺς ἐκείνου. Ἔστιν οὖν ὁ ζητῶν τὴν ἐμὴν δόξαν, καὶ μὴ μόνον ζητῶν, ἀλλὰ καὶ δυνάμενος κρῖναι καὶ καταδικάσαι τοὺς ἀλόγω; ὑβρίζοντάς με. Πολλάκις γάρ τις ζητεῖ μὲν ἐκδικηθῆναι τὴν ὕβριν, οὐ δύναται δὲ αὐτὸς κρῖναι· ὁ γοῦν Πατὴρ καὶ ζητεῖ τὴν τοῦ Υἱοῦ δόξαν, καὶ δύναται κρῖναι. Διὰ τοῦτο οὖν εἶπεν· ο Εστιν ὁ ζητῶν καὶ κρίνων. Ulciscens illum, et non sinens eos qui homicidæ erant ac mendaces, Salvatoris et veritatis filios nominari. Vos igitur, inquit, eo quod honoro Patrem meum, quem vos injuria afficilis, dum falso affirmatis ipsum esse Patrem vestrum, propterea me ignominia afficitis; sed quamvis ego meipsum nou vindico, sed cum injuria afficior, sustineo: ne existimetis inultam fore injuriam hanc. Est enim Pater, qui me ulciscitur, quia propterea injuria afficior, quod ipsum ulciscor, et non patior vos, qui vos illius filios asseritis. Est igitur qui quærit gloriam meam, qui et potest judicare, et condemnare eos, qui me injuria afficiunt. Sape enim quis quaerit ulcisci, et nequit ipse judicare. Igitur Pater et quæerit Filii gloriam, et potest judicare: propterea dixit: ‹ Est qui quærit, et judicat. › • Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐάν τις τὸν λόγον τὸν ἐμὸν τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Εἶπον οὖν αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι· Νῦν ἐγνώκαμεν, ὅτι δαιμόνιον ἔχει;. 'Αβραὰμ ἀπέθανε, καὶ οἱ προφῆται, καὶ σὺ λέγεις· Ἐάν τις τὸν λόγον μου τηρήσῃ, οὐ μὴ γεύσηται θανάτου εἰς τὸν αἰῶνα. Ο τῆς φιλανθρωπίας! Ἐκεῖνοι μὲν ὑβρίζουσιν, αὐτὸς δὲ τὴν περὶ τῆς δόξης αὐτοῦ ζήτησιν καὶ έχε δίκησιν τῷ Πατρὶ ἀνατιθεὶς, εἰς παραίνεσιν καὶ δι δασκαλίαν τρέπεται, εὐεργετῶν τοὺς ὑβρίζοντας. Οὕτω δεῖ καὶ ἡμᾶς ἀμύνεσθαι τοὺς ἐχθρούς. Τί οὖν αὐτοῖς εἶπεν; ι Ἐάν τις τὸν λόγον μου τηρήσῃ τουτέστιν, ἐὰν μετὰ τοῦ πιστεῦσαι, καὶ βίον ἔχῃ καθαρόν· τότε γὰρ τηρεί τις ἀληθῶς τὴν τοῦ Κυ ρίου διδασκαλίαν, ὅτε καὶ καθαρὸν ἔχει βίον δ τοιοῦτος οὖν οὐκ ἔψεται θάνατον, ἂν οἱ ἁμαρτωλοί θνήσκουσιν, εἰς τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα ἀθανάτῳ κοι λάσει παραδιδόμενοι, καὶ τῆς ὄντως ζωῆς ἁποπίπε τοντες. Αμα δὲ καὶ αἰνίττεται αὐτοῖς, ὅτι Ἐὰν ὁ τὸν λόγον μου τηρῶν, οὐκ ἀποθνήσκει, πολλοῦ γε δή ἐγώ. Τί οὖν τονᾶτε κατ' ἐμοῦ, τοῦ τοσοῦτον μὴ δυ να μένου κρατηθῆναι θανάτῳ, ὥστε καὶ ἄλλοις μᾶλλον χαρίζεσθαι τὴν ὄντως ζωήν; Οἱ γὰρ πιστεύοντες, κἂν ἀποθάνωσι φυσικῶς, ὅμως ἐν Θεῷ ζῶσιν. Αλλ' οἱ Ἰουδαῖοι τί πρὸς ταῦτά φασι; Δαιμονᾷν αὐτὸν οἴονται, ὡς ἀλλόκοτα τινα ἐκ φρενοβλαβείας λέγοντα. Οἱ γὰρ τοὺς λόγους τοῦ Θεοῦ ἐνωτισάμενοι ἀπέθα νον, Αβραὰμ καὶ οἱ προφῆται, καὶ οἱ τοὺς σοὺς ἐνωτιζόμενοι, οὐ θανοῦνται; Οντως νῦν, φασίν, ἐγνώκαμεν πεπληροφορημένως καὶ βεβαίως, ὅτι δαιμονᾷς, τοιαῦτα λέγων. • Μὴ σὺ μείζων εἰ τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ, ὅστις ἀπέθανε, καὶ οἱ προφῆται ἀπέθανον; Τίνα σεαυτὸν ποιεῖς; Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· Ἐὰν ἐγὼ δοξάζω ἐμαυτὸν, ἡ δόξα μου οὐδέν ἐστιν. Ἔστιν ὁ Πατήρ μου ὁ δοξάζων με, ὃν ὑμεῖς λέγετε, ὅτι θεὸς ὑμῶν ἐστι, καὶ οὐκ ἐγνώκατε αὐτόν· ἐγὼ δὲ οἷα αὐτὸν, καὶ ἐὰν εἴπω, ὅτι οὐκ οἶδα αὐτὸν, ἔσομαι ὅμοιος ὑμῖν ψεύστης· ἀλλ᾽ οἶδα αὐτὸν, καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ τηρῶ.» Μὴ συνιέντες οἱ ἀσύνετο: ποῖον θάνατον ὁ Κύριος ἔλεγε μὴ ἅπτεσθαι τῶν εἰς αὐτὸν πιστευόντων, φθέγγονται πρὸς αὐ VERS. 51, 52. • Amen, anen dico vobis, si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum. Dixerunt ergo illi Judæi: Nunc cognovimus quod dæmonium habeas. Abraham mortuus est, et prophetæ: et tu dicis: Si quis sermonen meum servaverit, non gustabit mortem in ætermum.. O misericordiam! Illi quidem injuria aficiunt, ipse autem questionem de gloria sua, el defensionem Patri permittens, ad admonitionem et doctrinam vertitur, benefaciens his, qui injuria persequuntur. Ita oportet etiam nos ulcisci inimicos. Quid igitur illis dixit? • Si quis sermonem neum servabit, hoc est, credendo simul et vitam Labet puram: tunc enim quis vere tenet 628 doctrinam Domini, quando et puram habet vitam: talis igitur non videbit mortem, qua peccatores moriuntur, et in futuro sæculo immortali supplicio traduntur, et vera vita excidunt. Insuper etiam siguificat eis, quod Si qui sermonem meum servat, non moritur, quanto minus ego? Quid igitur savitis contra me? a quo tam procul abest ut detinear a morte, ut et aliis magis veram couferam vitam. Nam qui credunt, quamvis moriantur naturaliter, attamen in Deo vivunt. Sed Judæi quid ad hæc dicunt? Dæmonio ipsum agi putant, quod aliena quædam quasi mente capius diceret. Nam qui sermones Dei auribus perceperunt, mortui sunt, Abraham et propheta, et qui tuos auscultant, no morientur? Profecto nunc, aiunt, cognovimus multis et eopiosis argumentis quod dæmoniis actus hæc dicas. VERS. 53-55. «Nunquid tu major es patre nostro Abrahain, qui mortuus est, et prophetæ mortui sant? Quem tu teipsum facis? Respondit Jesus: Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est. Est Pater meus qui glorificat me, quem vos dicitis Deum vestrum esse, et tamen non cognovistis eum: ego autem novi eum, et si dixero quod non noverim eum, ero similis vobis mendax: sed novi eum, et sermonem ejus servo. › Insipientes illi cum non intelligerent de qua morte Dominus dicerct, quæ credentes in se læsura non esset, loquuntur að

et stultissima quædam et insipientissima verba. τὸν ἀλόγιστά τινα καὶ ἀνόητα. Ορα γὰρ πῶς ἀποκρίνονται· «Μὴ σὺ μείζων εἴ τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ;» Καὶ μὴν οὕτως ἔδει αὐτοὺς εἰπεῖν· Μὴ σὺ μείζων εἰ τοῦ Θεοῦ; Οἱ τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ ἀκούσαντες, ἀπέθανον· καὶ οἱ τὸν σὸν ἀκούοντες, οὐκ ἀποθανοῦνται; 'Αλλ' οὐχ οὕτως, ἀλλὰ τί φασι; Βουλόμενοι δεῖξαι αὐτὸν καὶ τοῦ ᾿Αβραὰμ ἐλάττονα, «Μὴ σὺ μείζων εἶ, λέγουσι, τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ;» Αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος, περὶ μὲν ποίου θα νάνου εἴρηκεν, οὐκ ἀποκαλύπτει αὐτοῖς· ὅτι δὲ τοῦ Αβραὰμ κρείττων ἐστὶ, πείθει αὐτοὺς μικρὸν ὑπο κατιών. Τὸ δὲ, • Τίνα σὺ σεαυτὸν ποιεῖς; ο ὑβριο στικῶς λέγουσι· Σὺ ὁ μηδενὸς ἄξιος λόγου, ὁ τοῦ τέκτονος υἱὸς, ὁ ἐκ Γαλιλαίας, ο τίνα σεαυτόν ποιεῖς;» Οὐ τὰ ἔργα, οὐδὲ ἡ ἀλήθεια, οὐδὲ αἱ Γρα φαί, ἀλλὰ, ε σὺ τίνα ποιεῖς σεαυτόν;» ἁρπάζεις γὰρ τὴν δόξαν.. Ὁ δὲ Κύριος· «Ἐὰν ἐγὼ δοξάζω ἐμαυτὸν, ἡ δόξα μου οὐδέν ἐστιν, ο ὡς ὑμεῖς δοκεῖτε· νῦν δὲ ἔστιν ἄλλος ὁ δοξάζων με, ὁ Πατήρ μου. Εδόξαζε γὰρ αὐτὸν διὰ παντὸς, τοῦτο μὲν διὰ τῶν περὶ αὐτοῦ προφητειῶν, τοῦτο δὲ καὶ διὰ τῆς ἐξ οὐρανῶν μαρτυρίας, τοῦτο δὲ διὰ τῶν μυρίων καὶ ἀπείρων θαυμάτων. Τοῦτον δὲ τὸν Πατέρα ὑμεῖς, φησί, λέγετε, ὅτι Θεὸς ὑμῶν ἐστιν· ἀλλ᾽ οὔτε ὡς Πατέρα ἐμὲν αὐτὸν ἐπιγινώσκετε, οὔτε ὡς Θεὸν ὑμῶν. Εἰ γὰρ ὡς Πατέρα ἐμὸν αὐτὸν ἐπιγινώσκετε, ἐτι μήσατε ἂν τὸν Υἱὸν αὐτοῦ· νῦν δὲ τὸν Υἱὸν μὴ τι μῶντες, εὔδηλον, ὅτι οὐ γινώσκετε αὐτὸν ὡς Πατέρα ἐμόν. 'Αλλ' οὐδὲ ὡς Θεὸν ἁπλῶς ἐπιγινώσκετε αὐτ τόν· ἡ γὰρ ἂν ἐτρέμετε τοὺς λόγους αὐτοῦ ὡς Θεοῦ· νῦν δὲ τοσοῦτον καταφρονεῖτε αὐτοῦ, ὥστε, «Μὴ φονεύσῃς, ο ἐκείνου νομοθετήσαντος, ὑμεῖς φονᾶτε κατ' ἐμοῦ, καὶ ταῦτα, μὴ ἔχοντές με ελέγχειν περί ἁμαρτίας. Ἐκ τούτων οὖν δῆλον, ὅτι ἀγνοεῖτε αὐτὸν παντάπασιν. Ἐγὼ δὲ οἶδα αὐτὸν φυσικῶς, πάντως τὴν αὐτοῦ γνῶσιν ἔχων. Οἷος γάρ εἰμι ἐγώ, τοιοῦτος καὶ ὁ Πατήρ· ἐπεὶ οὖν οἶῖα ἐμαυτὸν, κἀκεῖνον οίδα. • Ἐὰν δὲ εἴπω, ὅτι οὐκ οἶδα αὐτὸν, ἔσομαι ὅμοιος ὑμῶν ψεύστης.» Ὑμεῖς μὲν γὰρ, εἰδέναι αὐτὸν ἀλά ζονευόμενοι, ψεύδεσθε· ἐγὼ δὲ εἰδὼς αὐτὸν, εἰ εἴπω μὴ εἰδέναι, ἀρνοῦμαι τὴν ἀλήθειαν. Τί οὖν τεκμή ριον δίδως τοῦ εἰδέναι αὐτόν; "Οτι, φησί, ν τὸν λόγον αὐτοῦ τηρῶ, ο λόγον λέγων τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ. Οὔτε γὰρ ἐναντιοῦμαι ἐκείνῳ, ἢ ὡς ἀντίθεος ἀλαζονεύομαι, Vide enim quomodo respondent: Num tu major es patre nostro Abrabam?» Et utique sic oportebat diccre, Num tu major es Deo? Ili sermone Dei audito mortui sunt: et qui tuum audiunt, non moriuntur? sed non sic: et quid dicunt? Volentes eum ostendere et Abrahamo minorem: Num tu major es, aiunt, patre nostro Abraham?» Ipse autem Dominus non revelat eis de qua morte dixerit: quod autem Abrahamo præstantior, sit, persuadet eos paulo post. Αt quod dicunt: e Quem tu teipsum facis?» contumeliose dicunt: Tu quinullius momenti es, qui fabri filius, qui ex Galilæa, «quem teipsum facis?» Non opera, neque veritas, ncque Scriptura, sel tu, c quem teipsum facis?» rapis enim gloriam. At Dominus: 4 Si ego glorifico meipsum, gloria mea nihil est, sicut vos putatis: nunc autem est alius qui glorificat me, Pater meus. Glorificat enim ipsum semper, atque id per prophetias de illo, et per testimonia de cœlis, et per innumera et immensa miracula. Ilune autem vos Patrem, inquit, dicitis quod sit Deus vester. Sed neque ut menia Patrem ipsum agnoscitis, neque ut Deum vestrum. Nam si ut Patrem meum illum agnoscereris, honore utique Filium ejus prosequeremini: nunc autem dum Filium non colitis, manifestum quod non cognoscitis illum ut Patrem meum. Sed ncque ut Deum 629 cognoscitis illum; alioqui timeretis sermones ejus ut Dei: nunc autem usque adeo contemnitis eum, ut cum ille præceperit, • Ne oceidlas 31 › vos meditemini mortem meam, idquẹ cum non possitis me arguere de peccato. Ex his igitur manifestum quod eum modis omnibus ignoretis. Ego vero scio cum naturaliter, omnen ejus notitiam habens. Qualis enim sum ego, talis et Pater. Igitur quia scio meipsum, et illum scio. • Si autem dixero quod mesciam eum, ero similis vobis mendax. Nam vos quidem per arrogantiam dicendo quod eum sciatis, mentimini: atqui ego cum sciam eum, si dixero me nescire, negabo veritatem. Quam igitur conjecturam affers quod scias eum? Quia, inquit, sermonem ejus servo: sermonem vocando mandata. Neque enim adversarius sum illi, neque adversarius Deo arroganter loquor, neque mandata ejus sulvo. Vos autem quia sermo- οὔτε τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ παραλύω. Ὑμεῖς δὲ ἐπεὶ num ejus transgressores estis, captique malis cocupiscentiis constringimini, et cædes sititis, et alia multa lege interdicta concupiscendo facitis, manifeste declaratis vos ignorare illum. Nam si cognovissetis, servaretis utique sermonem ejus, id est mandata. Quidam autem sic intelligunt: • Servo sermonem ejus, id est propterea scio eum, quia habeo in meipso rationem essentiæ ejus nil differentem, id est definitionem: et eadem natura sermonem, quem Pater habet, hunc ego sermonem in nullo minorem et ipse habeo; nam eadem est natura et idem sermo substantiæ Patri et Filio: et 21 Exod. xx, 13; Deut. v, 16. τῶν ἐντολῶν αὐτοῦ παραβάτα: ἁλίσκεσθε, ἐπιθυμίαις το πονηραῖς ἐνεχόμενοι, καὶ φόνον διψῶντες, καὶ τἄλλα ἐπιθυμητικῶς τὰ ἐν τῷ νόμῳ ἀπειρημένα τε λοῦντες, φανερῶς γνωρίζεσθε ἁγνιοῦντες αὐτόν. Εἰ γὰρ ἐγινώσκετε, ετηρεῖτε ἂν τὸν λόγον αὐτοῦ, του τέστι, τὰς ἐντολάς. Τινὲς δὲ οὕτω νοοῦσι τὸ, «Τηρώ τὸν λόγον αὐτοῦ· ν τουτέστι, Διὰ τοῦτο εἶδα αὐτὸν, ὅτι ἔχω ἐν ἐμαυτῷ ἀπαράλλακτον τὸν λόγον τῆς οὐσίας αὐτοῦ, τουτέστι, τὸν ὁρισμόν· καὶ ὃν ἂν λόγον φύσεως ὁ Πατήρ ἔχῃ, τοιοῦτον τὸν λόγον καὶ αὐτὸς ἔχω· ἡ αὐτὴ γάρ ἐστι φύσις, καὶ ὁ αὐτὸς λόγος τῆς οὐσίας Πατρί τε καὶ Υἱῷ· ὥστε στα τὸν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. — CAP. VIII. Πατέρα· καὶ γὰρ τὸν λόγον αὐτοῦ τῆς οὐσίας ἀπο- ita scio Patrem: nam et sermonem ejus substantia σώζω ἀπαράλλακτον. Τὸ δὲ σχῆμα τοῦτο τοῦ λόγου σύνηθες παρὰ τῇ Γραφῇ, ὡς τὸ, ο Δὸς ἡμῖν βοήθειαν ἐκ θλίψεως, καὶ ματαία σωτηρία ανθρώπου.» Εν ταῦθα γὰρ τὸ, ο καὶ, ν ἀντὶ τοῦ, «γάρ, ο κεῖται· ὥστε εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· «Δὸς ἡμῖν βοήθειαν ματαία γὰρ σωτηρία ἀνθρώπου.» Οὕτω κἀνταῦθα • Οἶδα αὐτὸν, καὶ τὸν λόγον αὐτοῦ τηρῶ.» τὸ γὰρ, 4 καί, ν ἀντὶ τοῦ, εγάρ, ο κεῖται· «Τὸν γὰρ λόγον αΰτοῦ, φησί, τηρῶ.» conservo in nullo minorem. Est autem hæc figura consueta in Scriptura, ut cum dicitur: «Da 'nobis auxilium de tribulatione, et vana salus hominis. Iloc loco enim conjunctio et,» pro, ‹ enim, ɔ ponitur: ut quod dicitur, hunc habeat sensum: ‹ Da nobis auxilium, vana enim salus hominis”. Sic etiam hoc loco: • Scio illum, et sermonem ejus servo, › conjunctio ‹ et, › pro ‹ enim, › ponitur: Sermonem enim ejus, inquit, servo.» VERS. 56-59. • Abraham pater vester exsultavit ut videret diem meum: et vidit, atque gavisus est. Dixerunt ergo Judæi ad eum: Quinquaginta annos nondum habes, et Abraham vidisti? Dixit eis Jesus, Amen amen dico vobis, antequam Abraham fieret, ego sum. Tollebant ergo lapides, ut jacerent in eum. Jesus autem abscondit se, et exivit e templo, transiens per medium ipsorum, et præteriit sic.» Học loco docet quod major sit Abrahamo. Quia enim illi dicebant ei: Numm tu es major patre nostro Abraham? dicit hoc loco: Etiam major sum. • Ἀβραὰμ ὁ πατὴρ ὑμῶν ἡγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμήν· καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη. Εἶπον οὖν αἱ Ἰουδαῖοι πρὸς αὐτόν· Πεντήκοντα οὔπω ἔχεις ἔτη, καὶ ᾿Αβραὰμ ἑώρακας; Εἶπεν οὖν αὐτοῖς· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, πρὶν ᾿Αβραὰμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμι. Πραν οὖν λίθους, ἵνα βάλωσιν ἐπ' αὐτόν. Ιησους δὲ ἐκρύβη, καὶ ἐξῆλθεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ, διελθὼν διὰ μέσου αὐτῶν· καὶ παρῆγεν οὕτως. Ὁ Ἐνταῦθα κατασκευάζει, ὅτι μείζων ἐστὶ τοῦ ᾿Αβραάμ. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖνοι προέφερον αὐτῷ· Μὴ σὺ μείζων εξ τοῦ πατρὸς ἡμῶν ᾿Αβραάμ; ο φησὶν ἐνταῦθα, ὅτι Να! μείζων εἰμί. «Εκείνος γάρ τοι ἠγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν ἡμέραν τὴν ἐμήν· ο τουτέστι, περισπούδαστον καὶ εὐκταίαν εἶχε ταύτην καὶ χαρᾶς πρόξενον, δηλονότι πάντως ἐπ᾿ εὐεργεσία γενομένην, ὡς καὶ οὐ μικροῦ τινος, οὐδὲ τυχόντος οὖσαν ἡμέραν, ἀλλὰ μείζονος. Ημέραν δὲ λέγει τὸν σταυ μόν. Τοῦτον γὰρ προετύπου ὁ ᾿Αβραὰμ ἐν τῇ τοῦ Ἰσαὰκ προσαγωγῇ, καὶ τῇ τοῦ κριοῦ θυσίᾳ. Ὡς γὰρ ἐκεῖνος τὰ ξύλα, οὕτως ὁ Κύριος τὸν σταυρὸν c ἐβάστασε· καὶ ὡς ἀφείθη μὲν Ἰσαάκ, ἐτύθη δὲ ὁ κριός· οὕτως ὁ μὲν Θεὸς ἐκτὸς πάθους, τῷ δὲ ἀνθρωπίνῳ καὶ τῇ σαρκὶ ἔπαθε. Ταύτην τὴν ἡμέραν τὴν τοῦ σταυροῦ ᾿Αβραάμ προϊδὼν ἐχάρη, ὡς κοι σμικής γενησομένης σωτηρίας. Αμα δὲ δείκνυσιν ἐνταῦθα αὐτοὺς ἀλλοτρίους τοῦ ᾿Αβραάμ, εἴ γε έφ' οἷς· ἐκεῖνος ἔχαιρεν, οὗτοι λυττῶσι καὶ μαίνονται. Δηλοῖ δὲ, ὅτι οὐκ ἄκων ἐπὶ τὸ πάθος ἔρχεται, εἴ γε ἐπαινεῖ τὸν ἠσθέντα ἐπὶ τῷ σταυρῷ· τοῦτο γὰρ, ὡς εἴρηται, σωτηρία τῆς οἰκουμένης. "Αλλοι δὲ ἡμέραν τὸν ἅπαντα καιρὸν νοῦσι τῆς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας, ἣν ὁ ᾿Αβραὰμ προειδὼς ἐχάρη, ὅτι ἐξ αὐτοῦ καὶ τοῦ σπέρματος αὐτοῦ ἀναστήσεται ὁ Σωτήρ. Καὶ τάχα οὐ μόνος ὁ ᾿Αβραὰμ ἐχάρη, ἀλλὰ καὶ πάν τες, ὡς Δαυΐδ λέγει· «Αὕτη ἡ ἡμέρα, ἣν ἐποίησεν ὁ fecit Dominus, exsuliemus et latemur in ea.» Et Κύριος· ἀγαλλιασώμεθα, καὶ εὐφρανθῶμεν ἐν αὐτῇ.. Αὐτὸς μὲν οὖν ταῦτα. Οἱ δὲ, μὴ δυνάμενοι φθάσαι εἰς τὸ ὕψος τῶν λεγομένων, οὔτε ἀνέχονται ἐρωτή σαι καὶ μαθεῖν, τίνα φησὶν ἡμέραν, ἣν εἶδεν Αβραάμ· ἀλλὰ καὶ μᾶλλον διαχλευάζουσιν, ὡς μας νιώδη τινὰ φθεγγόμενον. • Πεντήκοντα γάρ, φησίν, · ἔτη οὔπω ἔχεις, καὶ ᾿Αβραὰμ ἑώρακας;» Τοῦτο δὲ εἶπον, νομίζοντες τὸν Κύριον ἐγγὺς εἶναι τῶν πενα τήκοντα, καίτοι περίπου τριάκοντα καὶ τρία έτη τότε γεγονότα. Τίνος δὲ ἕνεκεν οὐκ εἶπον· Τεσταρά κοντα ἔτη οὔπω ἔχεις, ἀλλά, ο Πεντήκοντα;» Περι τὸν μὲν τὸ τοιοῦτον ἐρώτημα. Απλῶς γὰρ οὕτως Etenim ille exsultavit, ut videret diem meum, › koc est, desideratum et optatum babuit illum, et gaudii auctorem, scilicet, eo quod in beneficiumn cederet, et non parvi alicujus neque vulgaris esset dies, sed magni. Diem autem dicit crucem. 630 Nam præfigurabat illam Abraham in oblatione Isaac, et arietis sacrificio **. Sicut enim illic Isaac ligna, ita Dominus crucem portavit: et sicut relictus quidem est Isaac, immolatus autem aries, ita et Deus quidem alienus est a passione, in humana autem natura et carne passus est, Hunc diem crucis cum prævidisset Abraham, gavisus est, et quod futurus esset in salutem mundi. Insuper hoc loco ostendit eos alienos esse ab Abraham, siquidem de quibus ille gaudebat, hi insaniebant. Significat autem quod non invitus passionem aggrediatur: siquidem laudat eum qui exsultavit propter crucem. Nam inde (ut dictum est) salus orbis. Alii autem intelligunt per diem omne tempus adventus Christi, quod cum Abraham pravidisset, gavisus est, quod ex ipso et semine ejus surrecturus esset Salvator. Et fortassis non solus Abraham gavisus est, sed et omnes, sicut David dicit ": «Hæc est dies quam ipse quidem hæc dixit; at illi non poterant pertingere ad sublimitatem dictorum, neque dignabantur interrogare vel discere quis esset dies ille, quem vidisset Abraham: imo irrident eum ut insana quadam loquentem. «Quinquaginta enim, inquiun!, annos nondum habes, et Abraham vidisti? > Hoe autem dicebant, existimantes Dominum ferme quinquaginta annorum esse: tametsi tunc triginta et tres tantum annos haberet. Quare autem non dixernut, Quadraginta annos nondum habes, sed quinouaginta? Curiosior saue lec interrogatio. Nam simpliciter sic incidit eis, ut memores essent quinqua12 Psil. LIX, 13. 13 Gen. xxi, 1 seqq. ss Psal. cxvi, 24.

ginta annorum. Verumtamen dicunt quidam, ἡ ἐπελθὸν αὐτοῖς, ἐμνήσθησαν τῶν πεντήκοντα ἐτῶν. quinquagesimum eis annum ad honorem anni Jubilæi dictum, quo et servos liberos dimittebant, et possessiones emptæ reddebantur, et omnia alia perficiebantur, quæ ad honorem Dei constituta *. At Dominus quid dicit? • Antequam Abraham Geret, ego sum.» Vide, non dicit, Antequam Abraham fieret, ego eram: sed, e sum.» Istud enim verbum, Sum, Deo proprie convenit, eo quod perpetuns sit et sempiternus, id quod hoc verbum significat. Itaque Pater ejus in veteri lege hoc verbo utitur, ‹ Ego sum qui sum 26. De Abraliam vero dixit feret, merito, tanquam de corruptibili. Nam qui factus est, et corrumpitur. Verbum autem Sum, divinam et ab omni corruptione alienam sempiternitatem significat. Quapropter et Judai existimantes hoc blasphemum verbum (soli enim Deo convenit e tulerunt lapides a contra eurn. At ipseiterum delitescit, se humilians, ne ante tempus moriatur. Quomodo autem se occultat? Non in angulum templi se conjecit, neque in domiunculam quamdam fugit, neque post parietem vel columnam se incurvavit, sed sua magna potestate invisibilem 631 se fecit insidiatoribus, quamvis per medium illorum exiret. Ει • præterivit sic,. id est transivit simpliciter et absque labore. Vide autem quomodo ipse quidem omnia quæ debebat, implevit. Nam ipse quidem satis eos docuit et de se, et de Patre, et monstravit cis nobilitatem et libertatem veram, quæ a peccatis libera est, et quod sola servitus peccati fœda: et in summa, nihil eorum quæ oportebat, reliquit: illi auten lapidant eum. Ideo relinquit illos, quia non ultra correctionem recipiebant. Adnota autem quod lapidantes illum, hi eraut de quibus dixit evangelista quod crediderint in eum, ita fides illorum non erat fides, sed temporaria quædam et frigida affectio in his quæ Christo dicebantur. CAPUT IX. De cæco a nativitate. VERS. 1, 2. «Ει præteriens Jesus vidit hominem cæcum a nativitate, et interrogaverunt eum discipuli ejus, dicentes: Rabbi, quis peccavit, hic, an parentes ejus, ut cæcus nasceretur?, Exivit quidem de templo Dominus, ut furor Judæorum miligaretur: ad sanandum autem cæcum convertitur, etiam per hoc signum duritiam et impersuasibilitatem eorum frangere conans, tametsi nihil illis prodesset. Insuper et ostendit eis quod non sine causa neque arroganter dixerit: Priusquam Abraham feret, ego sum s.. Ecce enim miraculum facit, quale nullus unquam prius. Nam etsi quis aperuerit oculos cæci, non tamen cæci nati. Manifestum igitur quod Deus sit, et ante Abraham, qui fecit hoc quod a sæculo non factum est. Dedita autem opera ad cæcum venit, non ille ad ipsum. Proinde et discipuli cum vidissent eum tam intente s Levit. xxvu, 24, seqq. so Exod. 111, Πλὴν φασί τινες, ὅτι διὰ τὸ πεντηκοστὸν ἔτος αὐτοῖς διὰ τιμῆς ἄγεσθαι, τὸν ιωβηλαίον φημι ἐνιαυτὸν, καθ' ὃν καὶ δούλους ἠλευθέρουν, καὶ κτήσεως ὠνητῶν τα ρεχώρουν, καὶ τ᾿ ἄλλα πάντα ἐτέλουν, ὅσα εἰς Θεοῦ τιμὴν ἔφερεν. Ὁ δὲ Κύριος τί φησι; «Πρίν 'Αβραμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμ:. › Ορα, οὐκ εἶπε· Πρὶν 'Αβραάμ γενέσθαι, ἤμην, ἀλλ' ο Εἰμί.» Αὕτη γὰρ ἡ λέξις τὸ, ο Εἰμί, ο ἐπὶ Θεοῦ κυριωτέρα, ἅτε τοῦ διηνεκώς εἶναι καὶ ἀεὶ σημαντική· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ Πατήρ αὐτοῦ ἐν τῇ Παλαιᾷ, ταύτῃ κέχρηται·. Εγώ είμε ὁ ὤν.» Ἐπὶ δὲ τοῦ ᾽Αβραὰμ εἶπε τὸ, «Γενέσθαι,» εἰκότως, ὡς φθαρτοῦ. Τὸ γὰρ γεγονός, καὶ φθείρε ται· τὸ δὲ, «Εἰμί, ο πάσης φθορᾶς ἀμεθεξίαν καὶ ἀϊδιότητα θείαν ἐμφαίνει. Διὸ καὶ αὐτοὶ βλάσφημον τὸ ῥῆμα νομίσαντες (Θεῷ γὰρ μόνῳ ἁρμόζει), • ἦραν λίθους ο ἐπ' αὐτόν· αὐτὸς δὲ κρύπτεται πάν λιν συστελλόμενος, ἵνα μὴ πρὸ καιροῦ ἀποθάνῃ. Πως δὲ ἄρα κρύπτεται; Οὐκ εἰς γωνίαν τοῦ ἱεροῦ δεδυ κώς, οὐδ' εἰς οἰκίσκον καταφυγών, ἢ ὀπίσω τοίχου καὶ στύλου περικάμψας, ἀλλ' ἐξουσίᾳ θείκῃ ἀόρα τον ἑαυτὸν τοῖς ἐπιβουλεύουσι καταστήσας, καίτοι διὰ μέσον αὐτῶν ἐξιών. «Καὶ παρῆγεν οὕτω· τουτέστι, διήρχετο ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀπράκτως ἐν τῷ τέως. Ορα δέ μοι, πῶς αὐτὸς μὲν πάντα τὰ ἑαυτοῦ πεπλήρωκεν. ἱκανῶς τε γὰρ αὐτοὺς ἐδίδαξε, καὶ περὶ ἑαυτοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τὴν ὄντως εὐγένειαν καὶ ἐλευθερίαν τὴν ἀπὸ τῶν ἁμαρτιῶν ὑπέδειξε, καὶ ὅτι μόνη δουλεία αἰσχρὰ ἡ τῆς ἁμαρ τίας, καὶ ἁπλῶς, οὐδὲν τῶν δεόντων ἐνέλειψεν· αύ τοὶ δὲ καὶ λιθοβολοῦσιν αὐτόν. Διὸ καὶ ἀφίησιν αὐτοὺς, ὡς μηκέτι δεχομένους διόρθωσιν. Επεσήμηνε δὲ, ὅτι οὗτοι οἱ λιθοβολοῦντες αὐτὸν, αὐτοὶ ἦταν οὔς εἶπεν ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι • Ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν·, οὕτως ἄρα ἡ πίστις αὐτῶν οὐ πίστις ἦν, ἀλλὰ πρόσκαιρός τις καὶ ψυχρὰ συνδιάθεσις ἐπὶ τοῖς ὑπὸ Χριστοῦ λεγομένοις. Περὶ τοῦ ἐκ γενετής τυφλοῦ. • Καὶ παράγων, εἶδεν ἄνθρωπον τυφλὸν ἐκ γενετής, καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ λέγοντες· Ραββί, τί; ἥμαρτεν, οὗτος ἢ οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἵνα τυφλός γενηθῇ;» Εξεισι μὲν ἐκ τοῦ ἱεροῦ ὁ Κύριος, τῷ θυμῷ τῶν Ἰουδαίων παραψυχήν τινα μηχανώμε νος· ἐπὶ θεραπείαν δὲ τοῦ τυφλοῦ τρέπεται, διὰ τοῦ σημείου τούτου τὸ σκληρὸν αὐτῶν καὶ ἀπειθὲς μα λάσσων, εἰ καὶ μηδὲν ὠφελοῦντο· ἅμα δὲ δεικνὺς αὐτ τοῖς, ὅτι οὐ μάτην, οὐδὲ κομπάζων, εἶπε τό· «Πρίν Αβραὰμ γενέσθαι, ἐγώ εἰμι.. Ἰδοὺ γὰρ θαῦμα τελεῖ, οἷον οὐδεὶς πώποτε πρότερον. Εἰ γὰρ καὶ τυ φλοῦ ὀφθαλμοὺς ἀνέφξέ τις, ἀλλ' οὐ γεγεννημένου τυφλοῦ· προφανές οὖν, ὅτι ὡς Θεὸς καὶ πρὸ τοῦ Αβραὰμ ὢν, τελεῖ τοῦτο τὸ μήπω ἐξ αἰῶνος τε λεσθέν. Επίτηδες καὶ ἐπὶ τὸν τυφλὸν ἦλθεν, οὐκ ἐκεῖνος πρὸς αὐτόν. Οὕτω γοῦν καὶ οἱ μαθηταὶ ἰδόν τες αὐτὸν προσεκτικῶς ἐμβλέψαντα τῷ τυφλῷ, ἐρω17 Joan. viii, 58.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IX. τῶσι· ι Τίς ήμαρτεν, οὗτος ἢ οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἵνα spectantem cacum, interrogant: c Quis peccavit? bic, vel parentes ejus, ut cæcus nasceretur?, Nam apparet quidem interrogatio frigidior. Quomodo enim peccasset priusquam nasceretur? Neque enim apostoli gentiles nugas receperunt, quod anima ante corpus in alio mundo versans peccet, ac deinde poenam quamdam recipiat in corpus descendens. Piscatores enim cum essent, neque audiverant tale quiddam, quia hæc philosophorum dogmata erant. Videtur igitur insipiens quæstio, sed non ei qui attendit. Disce enim quod apostoli, dicente Christo ad paralyticum, Ecce sanus factus es, non ultra pecces, ut ne deterius quiddam tibi fiat, › ubi cæcum viderunt, dubitabant, et quasi talia dicunt: Esto ille propter peccata paralyticus fuerit; de hoc vero quid dixeris? Nunquid ipse peccavit? Sel hoc dicere non potes, nam a nativitate cæcus est. Num parentes ejus? Sed neque hoc; non enim filius pro patre punitur. Igitur non tam interrogart, quam 632 dubitando hæc dicunt. At Dominus so!- vens dubium illorum, dicit: «Neque hic peccavit, (nam quomodo peccasset priusquam nasceretur?) • neque parentes ejus.» Non dicit autem hoc quod liberaverit eos a peccatis: non enim simpliciter dixit quod Non peccaverunt parentes, sed addidit, • Ut cacus nasceretur. Nam peccaverant quidem parentes ejus, sed non inde huic cæcitas. Neque enim justum est propter parentum peccata affligi filios, qui non injuste agunt: et hoc Deus docet per Ezecbielem, dicens: «Non erit amplius hæc parabola, qua dicitur: Patres comederunt uvam acerbam, et dentes filiorum obstupescunt 28. Legem item ponit et per Mosen: «Non morietur pater pro filio 3. Sed, dixerit quis, quomodo scriptum quod reddat • peccata patrum in filios in tertiam et quartam generationem "?. Dicendum igitur quod primum quidem non sit generalis hæc sententia, neque contra omnes dicta, sed solum contra cos qui egressi sunt de Ægypto. Insuper attende menten sententiæ. Non enim hoc dixit, quod Pro peccatis patrum puniuntur filii, sed quod Peccata patrum, hoc est pœnæ pro peccatis irrogandæ sunt etiam filiis ipsorum, utpote his qui similia deliquerint. Nam ut ne putent hi qui ex Ægypto egressi sunt, quod quamvis gravius peccaverint quam parentes, non iisdem suppliciis puniantur, inquit, Non sic erit, sed peccata patrum, hoc est pœnæ, etiam ad vos pervenient, quia non facti estis meliores, sed eadem ac deteriora peccastis. Quod autem sæpe vides pueros mori, idque propter parentum pœnam, scias quod Deus propter misericordiam præripiat illorum vitam, ut ne cum supervixerint, deteriores parentibus fiant, et in malum suarum animarum et aliorum multorum vivant. Verumtamen hæc, aby sus divinorum judiciorum apud se continet. Nos ad sequentia pergamus: τυφλός γεννηθῇ;» Φαίνεται μὲν οὖν ἡ ἐρώτησις ἐσφαλμένη. Πῶς γὰρ ἂν ἤμαρτεν οὗτος πριν γεννηθῆναι; Οὐ γὰρ δήπου παρεδέξαντο οἱ ἀπόστολοι τὰς Ἕλλη νικὰς φλυαρίας, ὅτι ἡ ψυχὴ πρὸ τοῦ σώματος ἐν ἄλλῳ κόσμῳ διάγουσα, ἁμαρτάνει, εἶθ' οὕτω κόλασίν τινα ταύτην ἀποτιννύει τὴν ἐπὶ τὸ σῶμα κάθοδον. Αλιείς γὰρ ὄντες, οὐδὲ ἤκουσαν ἂν τοιοῦτόν τι, ἐπείτοι ταῦτα τῶν φιλοσόφων τὰ δόγματα. Φαίνεται τοίνυν ἀνόητος ἡ ἐρώτησις, ἀλλ' οὐ τῷ γε προσέχοντι. Μάν θανε γάρ· οἱ ἀπόστολοι ἀκούοντες τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὴν παράλυτον εἰπόντος, «Ιδε ὑγιὴς γέγονας, μηκέτι ἁμάρτανε, ἵνα μὴ χειρόν τί σοι γένηται, ο ἐπεὶ τὸν τυφλὸν εἶδον, ἀποροῦσι, καὶ ὡσπερεί τοιαῦτά φασιν· Εστω ἐκεῖνος δι' ἁμαρτήματα παρελύθη· περὶ τούτου τί ἂν εἴποις; Αὐτὸς ἥμαρτεν; ἀλλ' οὐκ ἔστιν εἰπεῖν· ἐκ γενετής γάρ ἐστι τυφλός. Αλλ' οἱ γονεῖς αὐτοῦ; ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτο· παῖς γὰρ ὑπὲρ πατρὸς οὐ κολάζεται. Οὐ τοσοῦτον οὖν ἐρωτῶντες, ὅσον διαπο ροῦντες, ταῦτα λέγουσιν. ῾Ο τοίνυν Κύριος λύων αὐ τοῖς τὴν ἀπορίαν, φησίν·. Οὔτε οὗτος ἥμαρτε, κ (πῶς γὰρ πρὶν ἢ γεννηθῆναι; ) «οὔτε οἱ γονεῖς αὐτ τοῦ. Οὐκ ἀπαλλάττων δὲ αὐτοὺς ἁμαρτημάτων, τοῦτό φησιν. Οὐ γὰρ ἁπλῶς εἶπεν, ὅτι οὐχ ἥμαρτον οἱ γονεῖς, ἀλλὰ προσέθηκεν· «"Ινα τυφλός γεννηθῇ. Ημαρτον μὲν γὰρ οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἀλλ' οὐκ ἐντεῦθεν ἡ πήρωσις τούτῳ. Οὐ γὰρ ἁμαρτίας πατέρων δίκαιόν ἐστι παισὶ μηδὲν ἀδικοῦσιν ἐπιτίθεσθαι. Καὶ τοῦτο ὁ Θεὸς διδάσκει μὲν διὰ Ἰεζεκιήλ, οὕτω λέγων· Οὐκ ἔσται ἡ παραβολὴ αὕτη ἔτι ἡ λεγομένη· Οἱ πατέρες ἔφαγον ἔμφακα, καὶ οἱ ὀδόντες τῶν τέκνων ἡμωδίασαν' ο νομοθετεῖ δὲ καὶ διὰ Μωσέως· • Οὐκ ἀποθα νεῖται πατὴρ ὑπὲρ τέκνου. ὁ ᾿Αλλὰ, Καὶ πῶς, φησί, γέγραπται· ο 'Αποδιδοὺς ἁμαρτίας γονέων ἐπὶ τέκνα ἐπὶ τρίτην καὶ τετάρτην γενεάν; › Εστιν οὖν εἰπεῖν, ὅτι πρῶτον μὲν, οὐδὲ καθολική ἐστιν αὕτη ἡ ἀπόφασις, οὐδὲ κατὰ πάντων ῥηθεῖσα, ἀλλὰ μόνων τῶν ἐξ Αἰγύπτου ἐξελθόντων. Επειτα σκόπει μοι καὶ τὸν νοῦν τῆς ἀποφάσεως. Οὐ γὰρ τοῦτό φησιν, ὅτι Ὑπὲρ ὧν ἥμαρτον οι πατέρες, κολάζονται οἱ παῖδες, ἀλλ' ὅτι Αἱ ἁμαρτίαι τῶν πατέρων, τουτέστιν, αἱ ὑπὲρ τῶν ἁμαρτημάτων κολάσεις ἀποδοθήσονται καὶ τοῖς παισὶν αὐτῶν, ὡς τὰ ὅμοια πεπλημμεληκόσιν. Ινα γὰρ μὴ νομίζωσιν οἱ ἐξ Αἰγύπτου ἐξελθόντες, ὅτι εἰ καὶ χείρω τῶν πατέρων ἁμαρτήσουσιν, οὐ τοῖς αὐτοῖς τιμωρηθήσονται· φησίν, ὅτι Οὐχ οὕτως ἔσται, ἀλλ' αἱ ἁμαρτίαι τῶν πατέρων, ήτοι αἱ ποιναί, καὶ ἐφ' ὑμᾶς ἐλεύσονται, ὅτι μὴ βελτίους ἐγένεσθε, ἀλλὰ τὰ αὐτὰ, ἢ καὶ χείρω πεπλημμελήκατε. Εἰ δὲ βλέ πεις πολλάκις καὶ νήπια ἁρπαζόμενα, διὰ τιμωρίαν δῆθεν γονέων, ἀλλ' εὖ ἴσθι, ὅτι διὰ φιλανθρωπίαν ὁ Θεός προαρπάζει ταῦτα τοῦ βίου· ἵνα μὴ ζήσαντα, χείρω τῶν γονέων γένωνται, καὶ ἐπὶ κακῷ τῆς ἑαυ τῶν ψυχῆς ἢ καὶ ἄλλων πολλῶν βιώσωσιν. Αλλά ταῦτα μὲν ἡ τῶν θείων κριμάτων ἄβυσσος παρ' ἑαυτῇ ἔχει καλύψασα· ἡμεῖς δὲ ἐπὶ τὰ ἑξῆς ἴωμεν. • Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· Οὔτε οὗτος ἥμαρτεν, οὔτε ** Ezech. xv, 2. 19 Deut. xxiv, PATROL. GR. CXXIV. ο Vens. 3.5. ο Respondit Jesus: Neque hic pec10. - 30 Exod. xx, 5.

$43 cavit, neque parentes ejus ut caecus nasceretur, sed οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἵνα τυφλός γεννηθῇ, ἀλλ᾽ ἵνα φαντ ut manifestentur, opera Dei in illo. Oportet me operari opera ejus qui misit me, donec dies est. Venit nox, quando nemo potest operari. Quandiu fuero in mundo, lux sum mundi. Ecce iterum alia dubitatio. Quæret enim quispiam: Quomodo hoc dictum est: Injuria enim affectus est homo privatus lumine, cut manifestentur opera Dei?, Non potuerunt illa aliter manifestari? Quali injustitia affectus es, o homo? Luce, inquit, privatus sum. Et quale dannuia ex eo quod sensibili luce privatus sit? I:mo vero majus accepit beneficium. Gculis emimi animæ simul et corporis illuminatus est, et ita cæcitas in bonum ei cessit per sanationem cognoscenti verum justitiæ solem non igitur injustitia affectus est, sed beneficium accepit caecus natus. Insuper et hoc scias quisquis divima scrutaris, quod verbum ἵνα eι όπως, hoc est apud nos, ut, saepe in Scriptura ponuntur, non ut causam, sed ut eventum designent; sicut et apud David: • Οι 633 justificeris in sermonibus tuis st > Non enim peccavit David ut justificetur Deus: sed quia ex eventu peccato a Davide perpetrato contigit justificari Deum. Nam cum Deus quidem tanta illi dedisset, quanta accipere dignus non erat, ipse autem mandatum Dei transgressus essel, el cædem cum adulterio commisisset, et regno in contemptum Dei abusus esset, quid aliud ex eventu accidebat, quam omnino ut Deus qui judicabatur et disceptabat cun David, justificaretur, et victor appareret condemnato rege "? Quia a quo regnum acceperat, illius leges rejecit propter istud ipsum, quod rex rat. Nam si privatus fuisset, non duo illa mala facile simul committere potuisset. Vides quomodo lic, Ut justificeris, non causani, sed eventum dicat; et innumera talia etiam apud Apostolum invenies. ut quod est in Epistola ad Romanos: • Quod enim notum est Dei, manifestum est in gentibus ad hoc, ut sint inexcusabiles 39:» quamvis non ideo Deus gentibus dederit scientiam, ut inexcusabiles peccent. Nam ipse quiaem dedit ut non peccent: deinde quia peccaverunt, ex eventn cognitio cessit eis in hoc, ut sint inexcusabiles. Et iterum, Lex subintravit ut abundaret condemnatio ".> Atqui non propter hoc data est lex, sed ut magis comprimeretur peccatum. Quia autem non voluerunt p illud reprimere hi qui legem susceperant, facta est eis Jex in abundantiam peccati: amplius enim et magis imputatum est eis peccatum, quod et legem habentes peccaverint. Sic igitur et hoc loco, Ut appareantopera Dei in illo, non causa, sed eventus designatur.Ex hoc enim quod sanatus est cæcus, evenit glorificari Deum. Nam sicut sæpe architectus domum partim quidem ela borat, partim imperfectam relinquit: ut si quis forte e non credat quod ipse sit ille qui partem illam exstruxerit, possit condendo et perficiendo id etiam quod erat imperfectum ostendere, quod ipse exstructi opi1 x sit: ita et Deus noster Jesus excæcata membra ρωθῇ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ ἐν αὐτῷ. Ἐμὲ δεῖ ἐργάζεσθαι τὰ ἔργα τοῦ πέμψαντός με, ἕως ἡμέρα ἐστίν. Ερ· χεται νύξ, ὅτε οὐδεὶς δύναται ἐργάσασθαι. Ὅταν ἐν τῷ κόσμῳ ὦ, φῶς εἰμι τοῦ κόσμου.» Ἰδοὺ πάλιν ἄπορον ἄλλο. Ζητήσεις γὰρ ἄν τις, Πῶς τοῦτο εἴρη κεν· Ηδικήθη γὰρ ὁ ἄνθρωπος στερηθεὶς τοῦ φωτὸς, • ἵνα φανερωθῇ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ;» ἄλλως δὲ οὐκ ἐνῆν φανερωθῆναι ταῦτα; Ποίαν ἀδικίαν ἠδικήθης, ἄνθρωπε; Τοῦ φωτός, φησί, στερούμενος. Και ποίη βλάβη ἐκ τοῦ στερεῖσθαι τοῦ αἰσθητοῦ φωτός; του ναντίον οὖν μᾶλλον εὐηργέτηται. "Αμα γὰρ τῇ σω ματικῇ δράσει καὶ τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἐφυν τίσθη. Ωστε πρὸς καλὸν αὐτῷ ἡ πήρωσις ἀπέβη, διὰ τῆς ἰάσεως ἐπιγνόντι τὸν ἀληθῆ τῆς δικαιοσύνης "Ηλιον. Οὔκουν ἠδίκηται, ἀλλ' εὐηργέτηται ὁ τυφλός. Ἔπειτα καὶ τοῦτο γίνωσκε, πᾶς ὁ τῶν θείων ἐξεταστὴς, ὅτι τὸ, ο Ἵνα, ο καὶ τὸ, «Όπως, ο παρὰ τῇ Γραφῇ πολλαχοῦ οὐκ αιτιολογικῶς, ἀλλ' ἀποβατικῶς κεῖνται, ὡσπερεὶ τὸ παρὰ τῷ Δαυΐδ, ε Ωπως ἂν δικαιωθῇς ἐν τοῖς λόγοις σου.» Οὐ γὰρ διὰ τοῦτο ήμαρτεν ὁ Δαυΐδ, ἵνα δικαιωθῇ ὁ Θεὸς, ἀλλ' ὡς ἐξ ἀποτελέσματος ἁμαρτόντος τοῦ Δαυΐδ, ἀποβαίνει τὸ δικαιωθῆναι τὸν Θεόν. Οταν γὰρ ὁ Θεὸς μὲν του σαῦτα αὐτῷ δέδωκεν, ὅσα οὐκ ἦν ἄξιος λαβεῖν, αὐτὸς δὲ παρέβη τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ, καὶ φόνον εἰργάσατο ἐπὶ τῇ μοιχεία, καὶ τῇ βασιλείᾳ ἀπεχρήσατο εἰς ἀθέ τησιν τοῦ Θεοῦ· τί ἄλλο ἐξ ἀποτελέσματος συμβαίνει, ἢ πάντως τὸ, κρινόμενον τὸν Θεὸν καὶ διαλεγόμενον πρὸς τὸν Δαυΐδ, δικαιωθῆναι, καὶ τὴν νικῶσαν ἀπένα έγκασθαι, κατακρινομένου τοῦ βασιλέως; "Οτι παρ' οὗ τὴν βασιλείαν ἔλαβε, τούτου τοὺς νόμους ἠθέτησε, δι' αὐτὸ τοῦτο, ὅτι βασιλεὺς ἦν. Ιδιώτης γὰρ ὤν, οὐκ ἂν ἡδυνήθη τοιαῦτα δύο κακὰ οὕτω βαδίως κατεργάσασθαι. Θρᾷς, ὅτι τὸ, ο Οπως ἂν δικαιω· 0ᾖς,» οὐκ αἰτιολογικῶς κεῖται, ἀλλὰ κατὰ ἀπόβασιν; Καὶ μυρία τοιαῦτα καὶ παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ εὑρήσεις, οἷον καὶ τὸ ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους·. Τὸ γὰρ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ, φανερόν ἐστιν ἐν τοῖς Ἕλλησιν, εἰς τὸ εἶναι αὐτοὺς ἀναπολογήτους.» Καίτοι οὐ διὰ τοῦτο ὁ Θεὸς ἔδωκε τοῖς Έλλησι τὴν γνῶσιν, ἵνα ὦσιν ἀναπολόγητοι πταίοντες. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἔδωκεν, ἵνα μὴ πταίωσιν· εἶτα ἐπειδὴ ἑπταισιν, ἐξ ἀποτε λέσματος ἡ γνῶσις αὐτοῖς ἀπέβη εἰς τὸ εἶναι ἀναπο λογήτους. Καὶ πάλιν· ο Νόμος δὲ παρεισῆλθεν, ἵνα πλεονάσῃ τὸ κατάκριμα· καίτοι οὐ διὰ τοῦτο ἐδέθη, ἀλλ' ἵνα μᾶλλον ἀνασταλῇ ἡ ἁμαρτία. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ήθέλησαν ἀναστεῖλαι ταύτην οἱ τὸν νόμον δεξάμενοι, ἐγένετο αὐτοῖς ὁ νόμος εἰς πλεονασμὸν ἁμαρτίας· πλείων γὰρ ἐλογίσθη αὐτοῖς καὶ μείζων ἡ ἁμαρτία, ὅτι καὶ νόμον ἔχοντες ἡμάρτανον. Οὕτως οὖν κάνε ταῦθα τὸ, ο Ἵνα φανερωθῇ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ, ο αἰτιολογικῶς κεῖται, ἀλλ' ἀποβατικῶς· ἀπέβη γὰρ ἐκ τοῦ τὸν τυφλὸν θεραπευθήναι, τὸ δοξασθῆναι τὸν Θεόν. Ωσπερ γὰρ πολλάκις οἰκοδόμος τις οἰκίας, τὸ μὲν εἰργάσατο, τὸ δὲ ἀφῆκεν ἀτέλεστον, ἵνα εἰ ποτε ἀπιστοίη τις αὐτῷ, ὅτι οὐκ ἔστιν αὐτὸς ὁ τὸ μέρος 11 Psal. L, 6. 3 11 Reg. xn, 15. 38 Rom. 1, 19, 20. 3ª Rom. v, 20.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. ΙΧ. .) οικοδομήσας, ἔχῃ διὰ τοῦ δημιουργῆσαι καὶ τὸ ἀτελὲς sanans, et in suam naturam constituens, ostendit quod ἐκεῖνο, δεικνύειν, ὅτι καὶ τοῦ ᾠκοδομημένου αὐτὸς ipse sit qui et alia membra condidit. Dicens autem, τεχνίτης ἐστίν· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ἡμῶν Ἰησοῦς τὰ Ut manifestetur gloria Dei, o de seipso dicit, non de πεπηρωμένα μέλη ἰώμενος, καὶ ἀποκαθιστῶν εἰς τὸ Patre. Nam illius gloria manifesta erat, suam auκατὰ φύσιν, δείκνυσιν, ὡς ἄρα αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τῶν tem oportebat manifestare, quod ipse erat ille qui ἄλλων μελῶν δημιουργός. Εἰπὼν δὲ, «Ἵνα φανε- 4 ab initio fecerat hominem 34;, et plane non parva ρωθῇ ἡ δόξα τοῦ Θεοῦ,» περὶ ἑαυτοῦ φησιν, οὐ περὶ erat gloria ut manifestaretur quod ipse qui nunc τοῦ Πατρός· ἐκείνου γὰρ ἡ δόξα φανερὰ ἦν, τὴν δὲ apparuit homo, sicut Deus in principio condiderit αὐτοῦ ἔδει φανερωθῆναι, καὶ ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ἐξ hominem. Quod autem de seipso hoc dicat, audi ἀρχῆς πλάσας τὸν ἄνθρωπον. Οὐ μικρὰ δὲ πάντως sequentia subdit enim, Oportet me operari δόξα τὸ φανερωθῆναι, ὅτι αὐτὸς ὁ νῦν φανεὶς ἄνθρω opera ejus qui misit me "., Oportet me, inquit, maπος, ἐδημιούργησεν ἐν ἀρχῇ ὡς Θεὸς τὸν ἄνθρωπον. nifestare meipsum, et facere opera quæ possunt nie Οτι δὲ περὶ ἑαυτοῦ τοῦτο λέγει, ἄκουε τῶν ἑξῆς. ostendere facere eadem quæ Pater. Vide autem Επιφέρει γάρο • Ἐμὲ δεῖ ἐργάζεσθαι τὰ ἔργα τοῦ quomodo non dixerit quod Talia 634 opera quæ πέμψαντός με.» — ο Εμέ, ο φησί, δεῖ φανερῶσαι faciat Pater, oportet et me operari, sed, Illa ipsa ἐμαυτὸν, καὶ ποιῆσαι ἔργα τὰ δυνάμενα με ἀποδεῖξαι e quæ facit Pater. - Nam oportet me, inquit, operari ταὐτὰ τῷ Πατρὶ ποιοῦντα. Ορα πῶς οὐκ εἶπεν, ὅτι, opera › illa ipsa, quæ is qui misit me, facit. Hæc Τοιαῦτα ἔργα στα ποιεῖ ὁ Πατήρ, δεῖ καμὲ ἐργά autem oportet me operari ‹ quandiu dies est, › hoc est ζεσθαι, ἀλλ', Αὐτὰ ἐκεῖνα «ἃ ποιεῖ ὁ Πατήρ. ο quandiu præsens vita agitur, ut homines possint in • Δεί γάρ με, φησὶν, ἐργάζεσθαι τὰ ἔργα» ἐκεῖνα me credere: quia c ventura est nox, in qua αὐτὰ, ἃ ὁ πέμψας με ποιεῖ. Ταῦτα δὲ δεῖ με ἐργά nullus poterit operari 3,, id est credere. Opus enim ζεσθαι ο ἕως ἡμέρα ἐστί· ν τουτέστιν, Εως ὁ παρ fidem nominat. Itaque in futuro sæculo nullus polest ὢν βίος ἀνέστηκεν, καὶ δύνανται πιστεύειν εἰς ἐμὲ credere. Nam dies quidem præsens vita est, en οἱ ἄνθρωποι· ἐπείτοι γε < ἔρχεται νύξ, ὅτε οὐδεὶς quod possumus nunc sicut in die operari: quamvis δύναται εργάσασθαι·. τουτέστι, πιστεῦσαι· ἔργον et Paulus hanc noctem nominet, eo quod in ea γὰρ τὴν πίστιν ὀνομάζει. Ἐν τῷ μέλλοντι οὖν αἰῶνι ignoretur quis virtutem vel peccatum operetur, et οὐδεὶς δύναται πιστεῦσαι. Ημέρα μὲν γὰρ ὁ παρών quoad comparationem futuræ lucis quæ circumβίος, διότι δυνάμεθα ὡς ἐν ἡμέρᾳ ἐργάσασθαι (εἰ καὶ fulgebit justos. Nos autem est futurum saculum, ὁ Παῦλος νύχτα τοῦτον ὀνομάζει, διά τε τὸ ἀγνοεῖσθαι eo quod nullus illic poterit operari; quamvis et ἐνταῦθα τοὺς, ἡ ἀρετὴν, ἢ κακίαν, μετιόντας, καὶ Paulus hoc diem vocet, eo quod tunc ut e in ὡς πρὸς σύγκρισιν τοῦ μέλλοντος φωτὸς περιλάμψαι luce refulgebunt justi, et apparebunt uniuscujusque τοὺς δικαίους )· νὺξ δὲ ὁ μέλλων, διότι ἐκεῖ οὐδεὶς facta. Itaque in futuro saeculo fides non erit, sed δύναται ἐργάσασθαι, εἰ καὶ ὁ Παῦλος ἡμέραν τοῦτον et voluntarii et involuntarii obedient. Quandiu igitur καλεῖ, διὰ τὴν φωτοφάνειαν τῶν δικαίων, καὶ φανέ- in mundo ero, lux sum mundi: per doctrinam euim ρωσιν τῶν ἑκάστῳ βεβιωμένων. Ἐν τῷ μέλλοντι οὖν el miraculorum ostentationem illustro animas, atque αἰῶνι πίστις οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ καὶ ἑκόντες καὶ ἄκον ita oportet me etiam nunc multorum animas illuτες ὑπακούσονται.. Οταν οὖν ἐν τῷ κόσμῳ ὦ, φῶς minare, per hoc quod sano cæcum, et pupillas εἰμε τοῦ κόσμου· ο διὰ γὰρ τῆς διδασκαλίας καὶ τῆς oculorum ejus illustro. Nam quia lux sumn, oporἐπιδείξεως τῶν θαυμάτων φωτίζω τὰς ψυχάς. Ωστε tet me et sensibiliter et spiritualiter illuminare. δεῖ με καὶ νῦν φωτίσαι πολλῶν ψυχάς, διὰ τοῦ θεραπεῦσαι τὸν τυφλὸν, καὶ φωτίσα: αὐτοῦ τὰς κόρας τῶν ὀμμάτων· ἐπεὶ γὰρ φῶς εἰμι, δεῖ με καὶ αἰσθητῶς καὶ πνευματικῶς φωτίζειν. @ • Ταῦτα εἰπὼν, ἔπτυσε χαμπὶ, καὶ ἐποίησε πηλὸν ἐκ τοῦ πτύσματος, καὶ ἐπέχρισε τὸν πηλὸν ἐπὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ τυφλοῦ, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ὕπαγε, νίψαι εἰς τὴν κολυμβήθραν τοῦ Σιλωάμ, 8 ἑρμηνεύεται ἀπεσταλμένος· ᾿Απῆλθεν οὖν καὶ ἐνίψατο, καὶ ἦλθε βλέπων, ο Εἰπὼν, φησί, ταῦτα ὁ Ἰησοῦς, οὐκ ἄχρι τῶν ῥημάτων ἔστη, ἀλλὰ καὶ τὸ ἔργον ἐπέθηκεν. «Επ τυσε γὰρ χαμαί, καὶ πηλόν ποιήσας ἐπέχρισε τους ὀφθαλμοὺς τοῦ τυφλοῦ·, δεικνύων διὰ τοῦ πηλού, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὸν Ἀδὰμ ἀπὸ πηλοῦ πλάσας. Τὸ μὲν γὰρ εἰπεῖν, ὅτι, Ἐγώ εἰμι ὁ τὸν ᾿Αδάμ πλάσας, πρόσαντες ἐδόκει τοῖς ἀκούουσι· διὰ δὲ τοῦ ἔργου δεικνύμενον, οὐκ ἔτι λοιπὸν προσίστατο· διὰ τοῦτο καὶ ἀπὸ πηλοῦ τὰ ὄμματα δημιουργεί, ἐκείνῳ τῷ τρόπῳ τῆς δημιουργίας, ᾧ καὶ τὸν Αδάμ. ἐδη ** Matth. xii, 4. 38 Joan. 15, 4. * Ibid. VERS. 6-7. Hoc cum dixisset, exspuit in terram, et fecit lutum ex sputo, et illevit lutum super oculos cæci, et dixit ei: Vade, lava in piscina Silome, quod si interpreteris, sonal missus. Abiit ergo, et lavit, et venit videns. › Dicens, inquit, hæe Jesus, non his verbis contentus est, sed et opus addidit. e Exspuit enim in terram, et lutum fecit, inunxitque oculos cæci: > ostendens per latum, quod ipse sit qui et Adam de luto formaverit. Dicendo enim: Ego sum qui Adam formavi s arrogantius visum fuisset audientibus: quod per opus monstratum non ita offendit: propterea et de luto oculos illi format more opificii quo et Adam Formatus est. Non formavit autem tantum oculos, neque aperuit tantum, sed et videre concessit; unde signum est quod et Adæ animam inspiraverit. *** Matth. xii, 43. 37 Gen. II,

$7 $3 Nam cum illa non operatur, etiamsi oculus sit, non μιούργησεν. Οὐκ ἔπλασε δὲ μόνον τοὺς ὀφθαλμούς, videt. Porro sputo inungit oculos, quia missurus οὐδὲ ἀνέῳξε μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ ὁρᾷν ἐχαρίσα:ο ὅπερ erat eum ad Siloam, ut ne aquæ fontis ascribatur τεκμήριον ἐστι τοῦ καὶ τὴν ψυχὴν αὐτὸν ἐμφυσῆσαι miraculum; sed discamus quod virtus egressa ex τῷ ᾿Αδάμ· ἐκείνης γὰρ μὴ ἐνεργούσης, ὀφθαλμὸς ore ejus, ipsa formaverit et aperuerit oculos ejus: κἂν ἀπηρτισμένος ᾖ, οὐκ ἂν εἴδοι ποτέ. Πτύσματι δὲ propterea exspuit in terram, et ex ore fecit lu- κέχρηται εἰς τὴν ἀνάβλεψιν. Ἐπεὶ γὰρ αὐτὸν ἔμελλε tum. Deinde ut ne putes quod terræ fuerit miracu- πέμπειν ἐπὶ τὸν Σιλωάμ, ἵνα μὴ τῷ ὕδατι τῆς πηγής Ium, jubet lavari ut omne deponatur lutum. Qui- ἐπιγραφῇ τὸ θαῦμα, ἀλλὰ μάθωμεν, ὅτι ἡ ἐκ τοῦ dam autem dicunt quod et lutum non sit depositum, στόματος αὐτοῦ ἐξελθοῦσα δύναμις, αὐτὴ καὶ διέ sed formatuin in oculum. Cæterum, jubet eum ad πλασε καὶ ἀνέῳξε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ· διὰ τοῦτο Siloam ire, partim ut discamus cæci fidem, et quam • ἔπτυσε χαμαί,» καὶ ἐκ τοῦ στόματος ἐποίησε πιο obediens fuerit. Non enim cogitavit: Cum latum et λόν. Εἶτα ἵνα μὴ νομίσῃς, ὅτι τῆς γῆς ἦν τὸ θαῦμα, sputum curare valeant oculos, quid opus mihi Silva? κελεύει νίψασθαι, ἵνα πάντως ἀπόθηται τὸν πηλόν. quid 635 ut laver? sed obtemperavit præcipienti. Τινὲς δέ φασιν, ὅτι ὁ πηλὸς οὐκ ἀπετέθη, ἀλλ᾽ εἰς Insuper ut et confun lat Julorum ingratitudinem. ὀφθαλμοὺς ἐδημιουργήθη· κελεύει δὲ αὐτὸν ἐπὶ τὸν Verisimile enim erat multos illum luto super oculos Σιλωάμ ἀπελθεῖν, ἅμα μὲν ἵνα μάθωμεν τοῦ τυφλοῦ unctum vidisse, et eum diligenter observasse, et τὴν πίστιν, καὶ πῶς ὑπήκοος ἦν· οὐ γὰρ διελογίσατο ita non potuisse postea dicere, Hic est, hic non est. Εἰ ὅλως ὁ πηλός ἐστι, καὶ τὸ πτύσμα τὸ παρέχον Et tertio ostendens se non esse iniquum legi veteri, μοι τοὺς ὀφθαλμούς, τίς μοι χρεία τοῦ Σιλωάμ, ἢ τοῦ mittit ad Siloam. Propterea et evangelista inter- νίψασθαι; ἀλλ' ἐπείσθη τῷ κελεύοντι. Αμα δὲ καὶ pretationem Siloæ ponit, ut discas quod et illic ἵνα ἐπιστομίσῃ τῶν Ἰουδαίων τὴν ἀγνωμοσύνην. ΕἰChristus cum sanarit, et quod Silva figura sit Chri- κὸς γὰρ ἦν πολλοὺς θεάσασθαι αὐτὸν τὸν πηλὸν ἐπὶ sti. Sicut enim spiritualis petra est Christus, ita et τοὺς ὀφθαλμοὺς κεχρισμένον, καὶ προσέσχον ἂν αὐ spiritualis est Siloa. Et sicut torrens ille S:loæ τῷ μετὰ ἀκριβείας, ὥστε μὴ ἔχειν λέγειν ὕστερον, repentinus, et vehementior apparebat terribili quo- Οὗτός ἐστιν, οὐκ ἔστιν οὗτος. Καὶ τρίτον δεικνύων dam fluxu, ita et adventus Domini occultus, el ἑαυτὸν, ὅτι οὐκ ἀλλότριός ἐστι τοῦ νόμου καὶ τῆς angelis incognitas, omne peccatum virtute diluit. Παλαιᾶς, πέμπων εἰς τὸν Σιλωάμ. Διατί δὲ ὁ εὐαγ γελιστὴς καὶ τὴν ἑρμήνειαν τοῦ Σιλωάμ προσέθηκεν; Ἵνα μάθης, ὅτι κἀκεῖ αὐτὸν ὁ Χριστὸς ἐθεράπευσε, καὶ ὅτι ὁ Σιλωάμ, τύπος τοῦ Χριστοῦ. "Ωσπερ γὰρ πνευματικὴ πέτρα ὁ Χριστὸς, οὕτω καὶ Σιλωάμ πνευματικός ἐστι· καὶ ὥσπερ ὁ χείμαρρος οὗτος τοῦ Σιλωάμ, ἀθρόον καὶ ἐκπληκτικώτερον εφαίνετο φο βερῷ τινι ρεύματι· οὕτω καὶ ἡ τοῦ Κυρίου παρουσία, κρυφία καὶ ἀγγέλοις ἄγνωστος, πᾶσαν τὴν ἁμαρ. τίαν τῇ δυνάμει κατακλύζουσα. • Οἱ οὖν γείτονες οἱ θεωροῦντες αὐτὸν τὸ πρότε ρον, ὅτι τυφλὸς ἦν, ἔλεγον· Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ καθή μετ νος, καὶ προσαιτῶν; Αλλοι ἔλεγον ὅτι οὗτός ἐστιν· ἄλλοι δὲ, ὅτι "Ομοιος αὐτῷ ἐστιν. Ἐκεῖνος δὲ ἔλεγεν, ὅτι Ἐγώ εἰμι. Ελεγον οὖν αὐτῷ· Πῶς ἀνεῴχθησαν σου οἱ ὀφθαλμοί; Απεκρίθη ἐκεῖνος, καὶ εἶπεν· *Ανθρωπος λεγόμενος Ἰησοῦς, πηλὸν ἐποίησε, καὶ ἐπέχρισέ μου τοὺς ὀφθαλμοὺς, καὶ εἶπέ μοι. Υπαγε εἰς τὴν κολυμβήθραν τοῦ Σιλωάμ, καὶ νίψαι. Ἀπελθὼν δὲ καὶ νιψάμενος, ἀνέβλεψα. › Ἐπὶ τῷ παρα· δόξῳ τοῦ θαύματος ἐκπληττόμενοι οι γείτονες, διαπιστοῦντες ἦσαν· καίτοι ἡ ἐπὶ τὸν Σιλωάμ ἄφιξις αὐτοῦ κεχρισμένου[ς] τοὺς ὀφθαλμοὺς πηλᾧ ἐπὶ τούτῳ ἐγένετο, ἵνα πολλοὶ αὐτὸν ἴδωσι, καὶ μὴ ὕστερον ἀρνῶνται, ὡς ἀγνοοῦντες δῆθεν· ἀλλ' ὅμως καὶ ἔτι Vers. 8 11. ‹ Itaque vicini, et qui viderant eum prius quod cæcus esset, dicebant: Nonne hic est qui sedebat et qui mendicabat? Alii dicebant: Hic est. Alii rursus: Similis est ei. Ille dicebat: Ego sun. Dicebant ergo ei: Quomodo aperti sunt tibi oculi? Respondit ille, et dixit: ille homo qui dicitur Jesus, lutum fecit, et inunxit oculos meos, et dixit mihi: Vade ad piscinam Siloæ, et lava. Ut autem abi et lavi, visum recepi.» Perculsi admi rabili miraculo vicini, increduli erant: et quamvis ɑbitio ad Siloam oculis ejus luto inunctis ad hoc erat, ut multi eum viderent, et non postea negarent, quasi nescientes, attamen adhuc increduli sunt. Non temere autem hoc adnotavit evangelist:, quod mendicus fuerit, sed ut ostendat ineffabilem Domini misericordiam, quæ se ad intimos usque ἀπιστοῦσιν. Οὐχ ἁπλῶς δὲ ἐπισημαίνεται ὁ ειαγγε demittal, ita ut et mendicum summa diligentia curaret, et ut inde etiam ipsi disceremus ne contemnamus minimos. Cæterum autem neque priorem erubescens cæcitatem, neque populum timens, confitetur, ο Ego sum, praedicans benefactorem: et dicit, ‹ Homo quidam qui dicitur Jesus. › Hominem Doniinum vocal, eo quod de illo nihil adhuc magni cognoverat; fatetur autem quantum tunc cognovit. Unde antem cognovit illum quod Jesus esset? ex colloquio ad discipulos. Nam quia discipuli quidam eum interrogaverant de illo, et ipse multa λιστής, ὅτι προσαίτης ἦν, ἀλλ᾽ ἵνα δείξῃ τὸ ἄφατον τῆς φιλανθρωπίας τοῦ Κυρίου, ὅπως καὶ ἄχρι τῶν εὐτελῶν συγκατέβαινεν, ὡς καὶ προσαίτας θεραπεύειν μετά πολλῆς τῆς κηδεμονίας, καὶ ἵνα ἐκ τούτου καὶ αὐτοὶ μαθόντες, μὴ καταφρονῶμεν τῶν ἐλαχίστων. Ὁ δὲ τυφλὸς μήτε τὴν προτέραν αἰσχυνόμενος πής ρωσιν, μήτε τὸν δῆμον φοβούμενος, ὁμολογεῖ, ὅτι, • Εγώ είμι, ν ἀνακηρύττων τὸν εὐεργέτην, καί φησιν· ο "Ανθρωπός τις Ἰησοῦς λεγόμενος, ο Ανα θρωπον τὸν Κύριον καλεῖ, ἐπειδὴ οὐδὲν οὐδέπω περὶ αὐτοῦ ἐγίνωσκεν· ὁ δὲ τέως ἐγίνωσκε, τούτο ομο

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IX. ' λυγεῖ. Πόθεν δὲ ἐπεγίνωσκεν αὐτὸν, ὅτι Ἰησοῦς loqueretur eis, nempe, • Oportet me operari opera ἐστιν; Ἀπὸ τῆς πρὸς τοὺς μαθητάς διαλέξεως· ἐπεὶ γὰρ ἠρώτησαν μὲν οἱ μαθηταὶ περὶ αὐτοῦ τὸν Κύ ριον, ὁ δὲ πλείω διελέχθη αὐτοῖς, ὅτι τε, Δεν με Εργάζεσθαι τὰ ἔργα τοῦ πέμψαντός με,» καὶ ὅτι, • Φῶς εἰμι τοῦ κόσμου,» τοιαῦτα δὲ οὐδεὶς ἄλλος ἐδίδασκεν, εἰ μὴ μόνος ὁ Ἰησοῦς, καὶ τούτοις τοῖς βήματι συχνάκις ἐκέχρητο, ἐκ τούτων ἐπέγνω ὁ τυ φλὸς, ὅτι Ἰησοῦς ἐστι. Τὸ μὲν οὖν ποιῆσαι πηλὸν, γνοὺς εἶπε· τὸ δὲ πτύσαι οὐκ ἔτι. Οὐ γὰρ οἶδε· ἀληθὴς ὁ ἄνθρωπος. ejus qui misit me, et, t Lux sum muni 38: s talia autem nullus alius docebat, nisi solus Jesus, et illis verbis crebro usus est: inde agnovit eum cæcus quod Jesus esset. Nam facientem lutum, et inungentem oculos, ex contactu agnovit, spuentem non item. Non enim sciebat, et propterea quod nesciebat, non addidit, adeo erat homo verax. καὶ ἐπιχρῆσαι τοὺς ὀφθαλμοὺς, ἐκ τῆς ἀφῆς ἐπισ διόπερ οὐκ ἐπέγνω, οὐδὲ προστίθησιν, οὕτως ἦν VERS. 12-16. Dixerunt ergo ei: Ubi est ille? Ait: Nescio. Adducunt ad Pharismos eum qui dudum cæcus fuerat. Erat autem Sabbatum cum lutum faceret Jesus, et aperiret oculos ejus. Iterum ergo interrogabant 636 eum et Pharisæi, quomodo vifus sum recepisset. Ille autem dixit eis: Lutum mihi imposuit super oculos, et lavi, et video. Dicebant ergo ex Pharisæis quidam: Non est hic homo a Den, quia Sabbatum non observat. Alii autem dicebant: Quomodo potest homo peccator hæc signa edere Et dissensio erat inter eos. › Quoniam Dominus sanans et miraculum faciens, consueverat, eo quod alienus esset ab ostentatione, secedere, interrogatus cacus,. Ubi est ille?, dicit, e Nescio: a ves rum omnino loquens et in hoc. Ducunt autem illum ad Pharisæos, › ut diligentius et exactius interrogaretur. Porro evangelista assignavit Sabba- • Εἶπον οὖν αὐτῷ· Ποῦ ἐστιν ἐκεῖνος; Λέγει Οὐκ οἶδα. "Αγουσιν αὐτὸν πρὸς τοὺς Φαρισαίους τόν ποτε τυφλόν. "Ην δὲ Σάββατον ὅτε τὸν πηλὸν ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἀνέφξεν αὐτοῦ τοὺς ὀφθαλμούς. Πάλιν οὖν πρώτων αὐτὸν οἱ Φαρισαῖοι, πῶς ἀν έβλεψεν. Ο δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Πηλὸν ἐπέθηκεν ἐπὶ τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ ἐνιψάμην, καὶ βλέπω. Ελεγον οὖν ἐκ τῶν Φαρισαίων τινές· Οὗτος ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἔστι παρὰ Θεοῦ, ὅτι τὸ Σάββατον οὐ τηρεί. Αλλοι ἔλεγον· Πῶς δύναται ἄνθρωπος ἁμαρτωλός τοιαῦτα σημεία ποιεῖν; Καὶ σχίσμα ἦν ἐν αὐτοῖς.» Ἐπειδὴ ὁ Κύριος θεραπεύων, καὶ θαῦμα ποιῶν, εἴωθεν ἐχνεύειν διὰ τὸ ἀκόμπαστον, ἐρωτηθεὶς ὁ τυφλὸς, Ποῦ ἐστιν ἐκεῖνος; λέγει • Οὐκ οἶδα, ἀληθεύων πάντως και τούτῳ. "Αγουσι δὲ αὐτὸν πρὸς τοὺς Φαρισαίους, ο διὰ τὸ σφοδροτέρας έρω τήσεως καὶ δριμυτέρας ἀξιωθῆναι. Επισημαίνεται δὲ ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι Σάββατον ἦν, ἵνα ἐνδείξηται tam esse, ut ostendatur malitia illorum, quod conτὴν πονηρίαν αὐτῶν, ὡς δρασσομένων προφάσεις κατὰ Χριστοῦ, καὶ ἐγκαλούντων αὐτῷ τὴν τοῦ Σαβο Εάτου παράβασιν, καὶ διὰ ταύτην συσκιάζειν πειρω μένων τὸ θαῦμα· διὸ οὐδὲ ἐρωτῶσιν αὐτὸν, Πῶς ἀνέβλεψας, ἀλλὰ, «Πῶς ἀνέωξέ σου τοὺς ὀφθαλμούς;» τὸ ὅλον διαβάλλοντες τὸν Κύριον, ὡς ἐν τῷ Σαββάτῳ ἐργασάμενον, ἀναγκάζοντες αὐτὸν τὸν τυφλὸν ἐπισ μνησθῆναι, ὅτι πηλὸν ἐποίησεν ἐν τῷ Σαββάτῳ δηλαδή. Αὐτὸς δὲ ὡς πρὸς ἀκηκοότας ήδη διαλεγόμενος, οὔτε τοῦ ὀνόματος τοῦ Ἰησοῦ μνημονεύει, οὔτε τί πρὸς αὐτὸν ὁ Κύριος ἐλάλησεν, ἀλλ᾽ ἢ μόνον, ὅτι • Πηλὸν ἐπέθηκεν ἐπὶ τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ ἐνιψάμην, καὶ βλέπω. ο Εἰκὸς γὰρ ἦν προακηκοέναι τους Φαρισαίους παρὰ τῶν καὶ τὸν τυφλὸν ἀγαγόν των πρὸς αὐτοὺς, διαβαλλόντων ἴσως τὸν Κύριον, καὶ εἰπόντων ἄν· Ἴδε οἷα ποιεῖ ἐν Σαββάτῳ ὁ Ἰησους. Αξιον δὲ ἰδεῖν τὴν παρρησίαν τοῦ τυφλοῦ, ὅπως καὶ τοῖς Φαρισαίοις ἀνεκπλήκτως διαλέγεται. Αὐτοὶ μὲν ἤνεγκαν αὐτὸν, ἵνα τῷ φόβῳ καταπλαγεῖς, ἀρνήσηται τὴν θεραπείαν· ὁ δὲ τρανώτερον ἐκδοᾷ, ὅτι ι Βλέπω.» — Ελεγον οὖν ἐκ τῶν Φαρισαίων τινὲς, ο ἀλλ' οὐχὶ πάντες, ἀλλὰ οἱ ιταμώτεροι • Οὗτος ὁ ἄνθρωπος οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ. · Αλλοι δὲ ἔλεγον, ὅτι Πῶς δύναται ἄνθρωπος ἁμαρ τωλός τοιαῦτα ποιεῖν; ο Ορᾶς τοὺς πολλοὺς ἀπὸ των σημείων μαλαττομένους; Ιδού οὗτοι Φαρισαίοι καὶ ἄρχοντες, ὅμως ἀπὸ τοῦ σημείου καταδυσω ποῦνται, και ὑπεραπολογοῦνται, ο καὶ σχίσμα ἣν * Juan, ix, 4, 5. » Joan. vii, 12. tra Christum apprehenderint occasionem, et arguerint illum propter violationem Sabbati, et Ita tentarint adumbrare miraculum. Propterea neque interrogant illum Quomodo viderit, sed. Quomodo oculos ejus aperuerit, per omnia calumniantes Dominum, quod in Sabbato operatus fuerit, cogentes illum cæcum commemorare, quod lutum fecerit, in Sabbato scilicet. Ipse autem sicut ad eos qui audierant jam loquens, neque nominis Jesu memor est, neque quid ad ipsum Dominus dixerit, sed solum, e Latum imposuit super oculos meos, et lavi, et video. › Verisimile enim fuit quod audiverint Pharissi ab iis qui adducebant ipsum ad illos, qui forte accusabant Dominum et dicebant, Ecce qualia facit in Sabbato Jesus. Operæ pretium autem est videre cæci in dicendo libertatem, ut et Pharisæos impavide alloquitur. Nam illi quidem adducebant eum, ut metu perculsus negaret sanationem. Atille clarius exclamat, • Video. - Dicebant igitur quidam ex Phariseis, non omnes, sel impudentiorestic homo non est ex Deo. Alii autem dicebant: Quomodo potest homo peccator talia facere? › Vides multos a signis mulceri? Ecce et hi Pharisæi et principes erant, attamen a signo placantur et defensionem suscipiunt. Et dissensio erat in eis. Hæc dissensio prius orta fuit in turba: e s Nam alii quidem dicebant, Seducit turbam, alii autem, Non. Nunc autem et in principibus

' oritur, et multi ex Plarisais divisi ab aliis sunt, ἐν αὐτοῖς: Τοῦτο τὸ σχίσμα πρότερον μὲν ἐν et patrocinantur miraculo. Verumtamen quanvi divisi fuerint, negligentius tamen instant pro Christo, et dubitanter et duplici animo magis quain firmiter. Audi enim quid dicant: ‹ Quomodo potest homo peccator talia facere? Vides quam leviter urgeant? Vide autem et malitiam eorum qui criminantur. Non enim dicunt: Hic non est ex Deo, quia in Sabbato sanat; sed, ‹ Quia Sabbatum non servat: › sursum deorsuinque non beneficium, sed dici violationem pronuntiantes. Annota autem et hoc, 637 quomodo principes segniores quam turba sint in bono. Nam turba quidem prius divisa erat sententiis, et non omnes dura loquebantur contra Christum: Principes autem posterius in hanc laudabilem dissensionem venerunt. Contingit enim etiam bene dissentire, sicut et Dominus dicit: ‹ Gladium veni mittere super terram **, quo sententiæ omnino ob honum et pietatem dividuntur. – VERS. 17-19. • Dicunt cæco iterum: Tu, quid dicis de illo quia aperuit tibi oculos tuos? Ille autem dixit: Propheta est. Non crediderunt ergo Judæi de illo quod cæcus fuisset, et visun recepisset, donec vocaverunt parentes ejus qui visum receperat, et interrogaverunt eos, dicentes: Hic est filius vester, quem vos dicebatis cæcum natum esse? quomodo ergo nunc videt.» Qui fuerunt interrogantes cecum, «Tu quid dicis de illo?» Eraut plane ex benevolorum sorte. Nam postquam dixerum, «Quomodo potest peccator talia signa facere?» ut ne videantur ipsi frustra patrocinari, eum qui beneficium acceperat, in testem adducunt, ut per eum qui virtutem senserat, eonfutarent calumniatores. Vide enim quomodo benevole interrogant. Non enim dixerunt, c Tu quid dicis de illo,» quia lutum fecit, quia Sabbatum non servavit? sed miraculi mentionem faciunt • Quia aperuit oculos tuos: ▸ quasi exacuentes euratum ut pro Christo quæ digna erant, diceret. In memoriam enim ei reducunt: c Quia aperuit oculos tuos. Beneficio te prosecutus est, dicunt: et ita debes illum prædicare. Ideo et cacus confitetur tunc id quod potuit, quod non sit peccator, sed ex Deo. • Propheta enim est, ο dicit: quamvis c alii dicerent quod non esset ex Deo, eo quod Sabbatum non servaret: tametsi Christus uno digito lutum inungens Sabbatum solvere videbatur: ipsi autem tota manu solventes in Sabbato animalia ut potum dent, videbantur pii Matth. x, 34. ' τῷ ὄχλῳ ἐφύη· οἱ μὲν γὰρ ἔλεγον, ὅτι «Πλανᾷ τὸν ὄχλον· οἱ δὲ, ὅτι Οὔ.» Νῦν δὲ καὶ ἄρχουσι φύεται, καὶ ἰδοὺ πολλοὶ τῶν Φαρισαίων ἀποσχισθέντες τῶν ἄλλων, συνηγοροῦσι τῷ θαύματι. Πλὴν εἰ καὶ ἀπὸ εσχίσθησαν, ἀλλὰ μαλακώτερον ἐνίσταντο ὑπὲρ τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἀμφιβόλως μᾶλλον καὶ διψύχως, ἢ βεβαίως. Ακουε γὰρ τί φασι·. Πῶς δύναται ἄνα θρωπος ἁμαρτωλὸς τοιαῦτα ποιεῖν;» υρᾶς τὸ μα λακὸν τῆς ἐνστάσεως: "Ορα καὶ τὴν κακουργίαν τῶν διαβαλλόντων. Οὐ γὰρ λέγουσιν, ὅτι οὗτος οὐκ ἔστιν ἐκ Θεοῦ, ὅτι ἐν Σαββάτῳ θεραπεύει, ἀλλ', ι ὅτι τὸ Σάββατον οὐ τηρεῖ, ο ἄνω καὶ κάτω οὐ τὴν εὐεργεσίαν, ἀλλὰ τὴν παράλυσιν τῆς ἡμέρας προ φέροντες. Σημείωσαι δὲ καὶ τοῦτο, ὅπως οἱ ἄρχοντες νωθρότεροι τοῦ ὄχλου εἰσὶ περὶ τὸ καλόν. Ἰδοὺ γὰρ ὁ μὲν ὄχλος πρότερον εσχίσθησαν ταῖς γνώμαις, καὶ οὐχὶ πάντες ὠμοφώνουν κατὰ τοῦ Χριστοῦ· οἱ δὲ ἄρχοντες ὕστερον τοῦτο τὸ ἐπαινετόν σχίσμα πεπόν θασιν. Εστι γὰρ καὶ καλῶς σχισθῆναι· καθὰ καὶ ὁ Κύριός φησι· «Μάχαιραν ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν, ο τὴν ἐπὶ καλῷ πάντως καὶ εὐσεβείᾳ διχογνωμοσύνην. • Λέγουσι τῷ τυφλῷ πάλιν· Σὺ τί λέγεις περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἤνοιξέ σου τοὺς ὀφθαλμούς; Ὁ δὲ εἶπεν, ὅτι Προφήτης ἐστίν. Οὐκ ἐπίστευσαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι περὶ αὐτοῦ, ὅτι τυφλὸς ἦν, καὶ ἀνέβλεψεν, ἕως ὅτου ἐφώνησαν τοὺς γονεῖς αὐτοῦ τοῦ ἀναβλέψαντος, καὶ ἠρώτησαν αὐτοὺς, λέγοντες· Οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς ὑμῶν, ὃν ὑμεῖς ἐλέγετε, ὅτι τυφλὸς ἐγεννήθη; πῶς οὖν ἄρτι βλέπει;» Τίνες ἦσαν οἱ ἐρωτῶντες τὸν τυφλόν, «Σὺ τί λέγεις περὶ αὐτοῦ;» Τῆς τῶν εὐ γνωμόνων μοίρας ἦσαν. Ἐπεὶ γὰρ εἶπον, ὅτι «Πῶς δύναται ἁμαρτωλὸς τοιαῦτα σημεῖα ποιεῖν;» ἵνα μὴ δόξωσιν αὐτοὶ μάτην συνηγορεῖν, τὸν λαβόντα την εὐεργεσίαν, αὐτὸν παράγουσι μάρτυρα, ὡς αἰσθός μενον τῆς δυνάμεως, ὡς ἂν ἐπιστομίσωσι τοὺς διαβολεῖς. Ορα γὰρ πῶς εὐγνωμόνως ἐρωτῶσιν. Ού γὰρ εἶπον· Σὺ τί λέγεις περὶ αὐτοῦ, ὅτι πηλὸν ἐποίησεν; ὅτι τὸ Σάββατον οὐκ ἐτήρησεν; ἀλλὰ τοῦ θαύματος μνημονεύουσιν, «"Οτι ήνοιξέ σου τοὺς ὀφθαλμούς, μονονουχὶ καὶ τὸν θεραπευθέντα παρα θήγοντες εἰς τὸ ὑπὲρ Χριστοῦ τὰ εἰκότα εἰπεῖν. Αναμιμνήσκουσι γὰρ αὐτὸν, καὶ νύττουσιν αὐτόν • "Οτι ήνοιξέ σου τοὺς ὀφθαλμούς.» Ευηργέτησε σε φασὶν, ὥστε ὀφείλεις ἀνακηρύξαι αὐτόν. Διὸ καὶ ὁ τυφλὸς ὁμολογεῖ τέως ὅπερ ήδύνατο, ὅτι οὐκ ἔστιν ἁμαρτωλός, ἀλλ' ἐκ τοῦ Θεοῦ. Προφήτης γάρ ἐστι, ο κἂν ἕτεροι λέγωσιν, ὅτι ο Οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ διότι τὸ Σάββατον οὐ τηρεῖ.» Καίτοι ὁ μὲν Χριστὸς ἑνὶ δακτύλῳ τὸν πηλὸν ἐπιχρίσας, παραλύειν ἐδόκει τὸ Σάββατον· αὐτοὶ δὲ ὅλῃ χειρὶ λύοντες τῷ Σαβ Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Codd. 26 et 32, Καὶ σχίσμα ἦν ἐν αὐτοῖς. Επειδὴ ὁ θεραπεύων καὶ θαυματοποιῶν εἰώθη διὰ τὸ ἀκόμπαστον ἐχνεύειν, ἐρωτησθεὶς ὁ τυφλὸς ποῦ ἐστι; λέγει, Οὐκ οἶδα, ἀληθεύων πάντως καν τούτῳ. Τοῦτο τὸ σχίσμα, κ. τ. λ.. Εt dissensio erat in eis. Quoniam autem Dominus, cum quempiam sana- bat, vel aliud miraculum patrabat, solebat e loco cedere, quia erat ab omnium ambitione alienissi– mus; idcirco cæcus interrogalus, Quinam ille esset, ail, Nescio: etiam in hoc verum omnino dicens. Hire dissensio, etc.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IX. βάτῳ τὰ ζῶα πρὸς ποτισμὸν, ἐδόκουν εὐσεβεῖν. Φω- esse. Vocant igitur duri et impersuasibiles parentes νοῦσιν οὖν οἱ σκληροὶ καὶ ἀπειθεῖς τοὺς γονεῖς αὐτ τοῦ, εἰς ἀγωνίαν αὐτοὺς ἐμβαλείν βουλόμενοι, καὶ διὰ ταύτης εἰς ἄρνησιν τῆς πηρώσεως τοῦ παιδός. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖναι οὐκ ἠδυνήθησαν τὸ εὐγνώμον στόμα ἐμφράξαι, τοὺς γονεῖς ἐκδεδίττονται, τιτρώσκειν οὕτω τὸ θαῦμα προσδοκῶντες. Ἱστῶσιν οὖν αὐτοὺς ἐν τῷ μέσῳ, καὶ μετὰ πολλοῦ θυμοῦ τὴν ἐρώτησιν ποιοῦνται, μᾶλλον δὲ μετὰ πολλῆς κακουρ γίας. Οὐ γὰρ εἶπον, Οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς ὑμῶν δ ποτὲ τυφλός, ἀλλ', «Ον ὑμεῖς ἐλέγετε· ο μονον οὐχὶ τοῦτο λέγοντες· ἂν ὑμεῖς ἐποιήσατε τυφλόν, καὶ πανταχοῦ διεφημήσατε τον λόγον, πλασάμενος πάντως καὶ καταψευσάμενοι. 'Αλλ', ώ μιαροί Φαρι σαΐοι, τίς ἂν πατὴρ ἀνάσχοιτο τοιαῦτα καταψεύσασθαι παιδὸς οἰκείου; Δυσὶ δὲ τούτοις στενοχωροῦσιν " αὐτοὺς, καὶ βιάζονται ἀρνήσασθαι τὸν υἱὸν, τῷ τε εἰπεῖν, «Ον ὑμεῖς ἐλέγετε,» καὶ τῷ, «Πῶς οὖν ἄρτι βλέπει; ο Ορᾷς, ὅτι ὡς ψευδομένων αὐτῶν τὸ πρότερον, φημὶ δὴ, τὸ τυφλὸν εἶναι τὸν παῖδα, ση ejus, volentes illos perplexos reddere, et ita negare cæcitatem filii. Nam quia illius gratum os obstruere non poterant, parentes ejus ambiguos reddunt, quos statuunt in medio, et cum nullo furore inter.. rogant, imo cun multa malitia. Non enim dixerunt, Hic est filius vester, qui dudum cæcus, sed, • Quem vos dicitis, quasi dicentes, quem vos cæcum fecistis, ubique sermonem illum seminantes, fingentes et mentientes. Verum, o scelesti Pharisæi, quis pater talia contra filium suum mentiretur? Duobus autem illos angustis locis urgent, et cogunt negare filium, dicendo, ‹ Quem vos dicebatis, › et, • Quomodo igitur nunc videt? Vides enim qnod signum hoc, quod postea ille viderit, ita narrant, quasi prius eum cacum iuisse mentiti illi essent. Nam mendacium est, aiunt, vel illud quod ipse nunė videt, vel illud quod caecus esset: sed illud veritas, villet 638 emini: mendacium igitur quod vos pra dicastis, cæcum illum fuisse prius. μεῖον προφέρουσι τοῦτο, τὸ ὕστερον αὐτὸν βλέπειν. Η γὰρ τοῦτό, φασὶ, ψευδὲς, τὸ βλέπειν αὐτὸν νῦν, ἢ ἐκεῖνο, τὸ τυφλὸν εἶναι. ᾿Αλλὰ μὴν τοῦτο ἀληθὲς, βλέπει γάρ ψεῦδος ἄρα ὁ ὑμεῖς ἑκηρύξατε, τὸ τυ φλὸν εἶναι τὸ πρότερον. VERS. 20-23. Responderunt autem eis parentes ejus, et dixerunt: Scimus quod hic est filius noster, et cæcus natus est. Quomodo autem nunc videat, nescimus; aut quis ejus oculos aperuerit, nos nescimus: ipse ætatem habet, ipsum interrogate, ipse de se loquatur. Hæc dixeront parentes ejus, quod timerent Julos. Jam enim conspiraverant Judaei, ut si quis eum confiteretur esse Christum, • Απεκρίθησαν αὐτοῖς οἱ γονεῖς αὐτοῦ, καὶ εἶπον Οἴδαμεν ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ υἱὸς ἡμῶν, καὶ ὅτι τυ φλὸς ἐγεννήθη· πῶς δὲ νῦν βλέπει, οὐκ οἴδαμεν· ἢ τίς ήνοιξεν αὐτοῦ τοὺς ὀφθαλμοὺς, ἡμεῖς οὐκ οἴδαμεν· αὐτὸς ἡλικίαν ἔχει, αὐτὸν ἐρωτήσατε, αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ λαλήσει. Ταῦτα εἶπον οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ὅτι ἐφοβοῦντο τοὺς Ἰουδαίους. Ηδη γάρ συνέθεντο οἱ Ἰουδαῖοι, ἵνα ἐάν τις αὐτὸν ὁμολογήσῃ Χριστόν, ἀποσυνάγωγος γένηται. Διὰ τοῦτο οἱ γονεῖς αὐτοῦ Ce Synagoga ejiceretur. Propterea parentes ejus εἶπον, ὅτι 'Ηλικίαν ἔχει, αὐτὸν ἐρωτήσατε.» Τρεῖς Ερωτήσεις οι Φαρισαίοι προσήνεγκαν τοῖς γονεῦσι τοῦ τυφλοῦ, εἰ υἱὸς αὐτῶν ἦν, εἰ τυφλὸς ἐγεννήθη, καὶ πῶς ἀνέβλεψεν. Οἱ δὲ, τὰς μὲν δύο, ὅτι τε υἱὸς αὐτ τῶν ἐστι, καὶ ὅτι τυφλὸς ἦν, ὁμολογοῦσι· τὸν δὲ τρόπον τῆς θεραπείας ἀγνοοῦντες, οὐ προστιθέασι. Καὶ τοῦτο δὲ πάντως ὑπὲρ τοῦ τὴν ἀλήθειαν ὁμου λογηθῆναι βεβαιότερον, γίνεται, ὥστε αὐτὸν τὸν τῆς εὐεργεσίας ἀπολαύσαντα, τὸν καὶ ἀξιοπιστότερον ὄντα, μαρτυρῆσαι ταῦτα· καθὰ καὶ οἱ γονεῖς αὐτοῦ φασιν· «Αὐτὸς ἡλικίαν ἔχει.» Μὴ γὰρ νήπιος ἐστιν, ἢ ἀτελής, ὥστε μή συνιέναι πως τεθεράπευ ται; «Τοιαῦτα δὲ εἶπον οἱ γονεῖς αὐτοῦ, φοβούμενοι τοὺς Φαρισαίους· οὕτως ἔτι ἦσαν ἀτελεῖς καὶ ἀγε νέστεροι τοῦ παιδός. Ἐκεῖνος γάρτοι μάρτυς ἀνέκπληκτος ίσταται τῆς ἀληθείας· οὕτως ἐφωτίσθη και τοὺς νοεροὺς ὀφθαλμούς. • Ἐφώνησαν οὖν ἐκ δευτέρου τὸν ἄνθρωπον, ὃς ἦν τυφλὸς, καὶ εἶπον αὐτῷ· Δὺς δόξαν τῷ Θεῷ· Ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι ὁ ἄνθρωπος οὗτος ἁμαρτωλός ἐστιν. Απεκρίθη οὖν ἐκεῖνος, καὶ εἶπεν· Εἱ ἁμαρ τωλός ἐστιν, οὐκ οἶδα· ἓν οἶδα, ὅτι τυφλὸς ὤν, ἄρτι βλέπω. Εἶπον δὲ αὐτῷ πάλιν· Τί εποίησέ σοι; πῶς Ανοιξέ σου τοὺς ὀφθαλμούς; Απεκρίθη αὐτοῖς· Εἶπον ὑμῖν ἤδη, καὶ οὐκ ἠκούσατε, τί πάλιν θέλετε ἀκούειν; Μὴ καὶ ὑμεῖς μαθηταὶ αὐτοῦ θέλετε γενέ σθαι; Ελοιδόρησαν οὖν αὐτὸν, καὶ εἶπον· Σὺ εἶ μα dixerunt: Etatem habet, ipsum interrogate. Tres interrogationes obtulerant Pharisæi parentibus cæci num filius eorum esset, num cæcus natus esset, et quomodo visum recepisset. Et illi quidem duo fatentur, quod filius eorum, et quod cæcus fuerit; modum autem sanationis ignorant: et hoc omnino contingebat ut confessio veritatis firmior fieret, et ita ipse qui beneficium sensit, et fide diguior erat, testaretur illa, sicut et parentes ejus dicunt, e Ipse aetatem habet.» Nunquid infans est, vel stupidus, ut non intellexerit quomodo sanatus sit? «flaec auten dixerunt parentes ejus,» timentes Pharisæos: ita adhuc erant inexercitati et ignobiliores filio. Nam ille veritatis mansit imperculsus testis: ita et illustrali erant mentales ejus oculi. VERS. 24-29.. Vocaverunt ergo rursum hominem qui fuerat cæcus, et dixerunt ei: Da gloriam Deo. Nos scinus quod hic homo peccator est. Respondit ergo ille, et dixit: An peccator sit, nescio: unum scio, quod cæcus cum essem, nunc videam. Dixerunt ergo illi iterum: Quid fecit tibi? quomodo aperuit tibi oculos? Respondit eis: Dixi vobis jam, nec audistis, cur iterum vultis audire? Num etiam vos vultis discipuli ejus fieri? Convieiati sunt ergo ei, et dixerunt: Tu discipulus illius esto,

ES nas autem Mosi discipuli sumus. Nes scimus quod θητὴς ἐκείνου, ἡμεῖς δὲ Μωσέως εσμέν μαθηται. Mosi locutus est Deus, hunc autem neseimus unde sit. › Postquam parentes incitarant ut filius suus interrog‹retur, hoc faciunt importuni, et adducunt illum non ut interrogent, sed ut calumniandi médicum materiam ipsi suppeditent. Da enim gloriam Deo, significat: Confitere quod! Jesus nihil operatus est in me. Gloriam enim esse Dei putant, de Jesu mihil bonum attestari. Nos enim scimus, inquiunt, quod sit peccator. Quomodo igitur non arguistis eum quando provocavit vos, dicens: c. Quis ex vobis arguet me de peccato 41?, Al caecus inquit, • Si quidem peccator est, nescio;» hoc est, non nunc examino hoc, neque affirino: illud quidem manifeste scio,» quod miraculum in me perfecit: res ipsa nunc per seipsam consideretur, et sententiam de se ferat. Deinde quia sape interrogantes illum, Quid fecit tibi? propter unctionem luti, quæ facta erat 639 in Sabbato, insidiabantur Salvatori, sensit autem homo non ad discendum, sed ad insidiandum, iterrogationem proposuisse, austerius eis respon dit: Neque enim, inquit, sermone ultra vos dignor. Nam quoties vobis dixi, et non attendistis? Deinde quod maxime illos cruciabat, subdit: Num et vos vultis discipuli ejus feri?» Declarat autem quod ipse quidem discipulus ejus esse velit. Cæterum, incessens eos placide hæc dicit, quod sane fuit animæ liberæ et intrepidæ, et non curantis insaniam illorum. Ad cujus convitium illi, e Tu discipulus illius sis, nos auten Mosi discipuli sumus.» Videntur autem et in hoc mendaces; nam si fuissent discipuli Mosis, et Christi fuissent discipuli, sicut et ipse dicel at eis, • Si crederetis Mosi, crederetis utique mihi.» Non dixerunt autem, Nos audivimus: sed, ‹ Nos`scimus quod Mosi locutus sit Deus **, ▸ quamvis a parentibus suis audissent, exactam se habere scientiam dicebant de iis quæ per auditum receperant: eum autem quem oculis viderant miracula facientem, et quein audierant dïvina et superna loquentem, impostorem vocabant. Vides insipien - tiam a malitia profectam? Ἡμεῖς οἴδαμεν, ὅτι Μωσεῖ ἐλάλησεν ὁ Θεός· τοῦτον δὲ οὐκ οἴδαμεν, πόθεν ἐστίν. Ὁ Ἐπειδὴ οἱ γονεῖς τὸν υἱὸν αὐτῶν δεῖν ἐρωτηθῆναι διανέστησαν, τοῦτο ποιοῦ σιν οἱ ἐπηρεασταί· καὶ δὴ παράγουσιν αὐτὸν, οὐχ ὥστε ἐρωτῆσαι, ἀλλ' ὥστε ὑποβαλεῖν αὐτῷ κατηγο ρῆσαι τοῦ θεραπευτοῦ. Τὸ γὰρ, ο Δὸς δόξαν τῷ Θεῷ,» τοῦτο σημαίνει· Ομολόγησον, φησίν, ὅτι Ἰησοῦς οὐδὲν εἰργάσατο εἰς ἐμὲ τοῦτο γὰρ εἶναι δόξαν Θεοῦ, τὸ τῷ Ἰησοῦ μηδὲν ἀγαθὸν προς μαρτυρεῖσθαι.) «Ἡμεῖς γὰρ οἴδαμεν, φασίν, ὅτι ἁμαρτω λός ἐστι.» Πῶς οὖν οὐκ ἠλέγχετε αὐτὸν, ὅταν προεκαλεῖτο ὑμᾶς λέγων·. Τίς ἐξ ὑμῶν ἐλέγχει με περὶ ἁμαρτίας; • Ὁ δὲ τυφλός, • Εἰ μὲν ἁμαρτω λός, φησὶν, ἔστιν, οὐκ οἶδα·, τουτέστιν, Οὐ νῦν ἐξετάζω τοῦτο, οὐδὲ ἀποφαίνομαι· ἐκεῖνο μέντοι οἶδα σαφῶς, ὅτι θαῦμα ἐπ' ἐμοὶ ἐτέλεσε. Τὸ τοίνυν πράγμα αὐτὸ καθ᾽ αὑτὸ σκοπείσθω, καὶ τὴν ψῆφον περὶ αὐτοῦ ἐκφερέτω. Εἶτα ἐπειδὴ πάλιν ἠρώτων αὐτόν· «Τί ἐποίησέ σοι, ο διὰ τὴν ἐν τῷ Σαββάτῳ πάντως γενομένην ἐπίχρισιν τοῦ πηλοῦ ἐπηρεάζοντες τῷ Σωτῆρι, ᾔσθετο δὲ ὁ ἄνθρωπος αὐτοὺς, οὐχ ὥστε μαθεῖν, ἀλλ᾿ ὥστε ἐπηρεάσαι, τὴν ἐρώτησιν ποιουμένους, πληκτικώτερον αὐτοῖς ἀποκρίνεται· Οὐδὲ λόγου, φησίν, ἔτι ὑμᾶς ἀξιῶ· πολλάκις γὰρ εἰπόντι οὐ προσεσχήκατε. Εἶτα τὸ μάλιστα δυνάμενον αὐτοὺς πλῆξαι, ἐπάγει· Μὴ καὶ ὑμεῖς βούλεσθε μαθηταί αὐτοῦ γενέσθαι;» Εμφαίνει γοῦν, ὅτι αὐτὸς μα θητὴς αὐτοῦ εἶναι βούλεται· παίζων δὲ αὐτοὺς καὶ κωμῳδῶν, ἡρέμα ταῦτά φησιν, ὁ ψυχῆς ἐστι πεπαρῥησιασμένης καὶ ἀκαταπλήκτου, καὶ μὴ πτοουμένης την μανίαν αὐτῶν. Ἐκεῖνοι δὲ πρὸς ὕβριν αὐτοῦ · «Σὺ εἶ μαθητὴς ἐκείνου, ἡμεῖς δὲ τοῦ Μωσέως ἐσμὲν μαθηταί.» Φαίνονται δὲ ἐν τούτῳ ψευ δόμενοι. Εἰ γὰρ ἦσαν τοῦ Μωσέως μαθηταί, και τοῦ Χριστοῦ ἂν ἦσαν· καθὰ καὶ αὐτὸς ἔλεγεν αὐτ τοῖς· «Εἰ ἐπιστεύετε Μωσεί, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί. ο Οὐκ εἶπον δὲ, ὅτι Ἡμεῖς ἠκούσαμεν, ἀλλ' ὅτι «Ἡμεῖς οἴδαμεν, ὅτι Μωσεί λελάληκεν ὁ Θεός.» Καίτοι τῶν προγόνων αὐτοῖς ἀπαγγειλάντων, ἀκριβῆ γνώσιν ἔχειν λέγουσιν, ὧν ἐξ ἀκοῆς παρειλήφεισαν· ἂν δὲ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἔβλεπον θαυματουργοῦντα, καὶ οὗ ἤκουον θεῖα καὶ ἄνωθεν φθεγγομένου, τοῦτον πλάνον εκάλουν. Ορᾶς ἀνοησίαν ἀπὸ κακίας δεδημιουργημένην; VERS. 30-33.. Respondit ille homo, et dixit eis: In hoc enim mirabile quoddam est, quod vos nesciatis unde sit, et tamen aperuit oculos meos. Scimus autem quod peccatores Deus non audit, sed si quis Dei cultor est, et voluntati ejus obtemperat, hune audit. sæculo non est auditum quod quis aperuit oculos ceci nati. Nisi esset hic a Deo, non potuisset facere quidquam.» Vos, inquit, ο Judæi, rejecistis eun qui me sanavit, quasi nescientes eum unde sit: › ego autem dico quod propter hoc magis est mirabilis, quia homo non est ex nobilibus apud vos, neque ex honore præditis, qui talia potest. Et ita undique manifestum est quod sit majoris cujusdam potentia, neque humano indigeat auxilio. Insuper ** Joan. viii, 46. vs Joan., φασι • Απεκρίθη ὁ ἄνθρωπος, καὶ εἶπεν αὐτοῖ;· Ἐν γὰρ τούτῳ θαυμαστόν ἐστιν, ὅτι ὑμεῖς οὐκ οἴδατε πόθεν ἐστὶ, καὶ ἀνέωξέ μου τοὺς ὀφθαλμούς. Οίδαμεν δὲ, ὅτι ἁμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούει· ἀλλ᾽ ἐάν τις θεοσεβής ᾖ, καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῇ, τούτου ἀκούει. Ἐκ τοῦ αἰῶνος οὐκ ἠκούσθη, ὅτι ἤνοιξέ τις ὀφθαλμοὺς τυφλοῦ γεγεννημένου. Εἰ μὴ ἦν οὗτος παρὰ Θεοῦ, οὐκ ἠδύνατο ποιεῖν οὐδέν.» Ὑμεῖς, φησὶν, ὦ Ἰουδαῖοι, ἀποβάλλεσθε τὸν θεραπεύσαντά με, ὡς μὴ εἰδότες αὐτὸν, ο πόθεν ἐστίν· ἡ ἐγὼ δὲ φημι, ὅτι διὰ τοῦτο μᾶλλον ἐστι θαυμαστὸς, ὅτι ἄνθρωπος οὐ τῶν ἐπισήμων παρ' ὑμῶν ὤν, οὐδὲ τῶν δεδοξασμένων, τοιαῦτα δύναται, ὥστε εἶναι δῆλον πάντοθεν, ὡς ἔστι κρείττονός τινος δυνάμεως, ομ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IX. δεμιᾶς ἀνθρωπίνης βοηθείας δεόμενος. Εἶτα καὶ quia prius dixerant quidam ex eis, ἐπειδὴ προλαβόντες, εἶπόν τινες ἐξ αὐτῶν·. Πῶς δύναται ἄνθρωπος ἁμαρτωλός σημεῖα τοιαῦτα ποιεῖν;» λοιπὸν καὶ τὴν ἐκείνων παραλαμβάνει κρίσιν, καὶ τῶν οἰκείων αὐτοὺς ὑπομιμνήσκει βημάτων. • Οίδαμεν ο γάρ, φησί, πάντες, ο ὅτι ἁμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούει· ἀλλ᾽ ἐάν τις θεοσεβής ᾖ, καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῇ, τούτου ἀκούει.» Σκόπει μοι ἐντεῦθεν, πῶς οὐ μόνον ἁμαρτιῶν ἀπήλλαξε τὸν Κύριον, ἀλλὰ καὶ σφόδρα αὐτὸν ἀρέσκοντα τῷ Θεῷ δείκνυσι, καὶ τὰ ἐκείνου πάντα πράττοντα, ἐν τῷ εἰπεῖν· ο Ἀλλ᾽ ἐάν τις θεοσεβής ᾖ, καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῇ.» Εἶτα ἐπεὶ ἐγίνωσκεν αὐτοὺς συσκιάζειν βουλομένους τὸ θαῦμα, αὐτὸς πολλῆς συνέσεως γέμων, τὴν εὐεργεσίαν ἀνακηρύττει·. Εἰ μὴ γὰρ ἦν οὗτος ἀπὸ Θεοῦ,» οὐκ ἂν θαῦμα τηλικοῦτο εἰργάσατο, οἷον οὐδεὶς τῶν ἀπ' αἰῶνος. Ηνοίγησαν μὲν γὰρ ὀφθαλμοὶ τυφλῶν τυχὸν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀπὸ γενετής πεπηρωμένοι, από τινος δὲ πάθους· τοῦτο δέ ἐστι τὸ ξένον, ὅ νῦν ἐγένετο. Πρόδηλον οὖν, ὅτι μείζων ἢ κατὰ ἄνθρωπόν ἐστιν ὁ τηλικοῦτο θαῦμα τελέσας. ᾿Αλλ' ἀποροῦσί τινες ψυχράν καὶ σοφιστικὴν ἀπορίαν. Πῶς, φασὶν, εἶπεν, ὅτι • Αμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούει;» Καὶ μὴν εὐχομένων συγχωρηθῆναι τὰς ἁμαρτίας ἐπακούει· φιλάνθρωπος γάρ ἐστι. Τί οὖν ἐστι, φασὶν, ὃ ἐνταῦθα λέγει, ὅτι ο 'Αμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούει; ο Εδει μὲν πρὸς τὰ τοιαῦτα μηδὲ ἀποκρίνεσθαι· ὅμως ῥητέον ὅτι τὸ ἁμαρτωλῶν μὴ ἀκούειν τὸν Θεὸν, τοῦτο σημαίνει, ὅτι ὁ Θεὸς σημεῖα ἐργάζεσθαι τοῖς ἁμαρτωλοῖς οὐ δίδωσιν. Οὐ γὰρ ἐνοικήσει τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐν σώματι κατα χρές ἁμαρτίαις. Αιτουμένων μέντοι ἄφεσιν ἁμαρ τιῶν ἀληθῶς καὶ ἀπὸ καρδίας, εἰσακούει, οὐχ ὡς ἁμαρτωλῶν, ἀλλ' ὡς μετανοούντων. Ὁμοῦ τε γὰρ αἰτοῦνται τὴν ἄφεσιν, καὶ μετέστησαν ἀπὸ τῆς τῶν ἁμαρτωλῶν τάξεως εἰς τὴν τῶν μετανοούντων. Εἰκότως οὖν εἴρηται, ότι ο 'Αμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούει.» Οὔτε γὰρ ἁμαρτωλοῖς δίδωσι τὴν χάριν τῶν σημείων. Πῶς γὰρ, οὓς; καὶ ἐὰν αἰτήσωνται ποτε περί τινος τοιούτου, μισεῖ, ὡς τὰ μηδὲν αὐτοῖς προσήκοντα σφετεριζομένους; καὶ ἐὰν ἀκούῃ δὲ αἱτουμένων ἄφεσιν, οὐχ ὡς ἁμαρτωλῶν, ἀλλ' ὡς μετ τανοούντων ἀκούει. Σκόπει δὲ πῶς εἶπεν, ὅτι. Εάν τις θεοσεβής ᾖ,» καὶ προσέθηκε, ε καὶ τὸ θέλημα αὐτοῦ ποιῇ.» Πολλοὶ γὰρ, θεοσεβεῖς μὲν εἰσὶ, τὸ θέλημα δὲ τοῦ Θεοῦ οὐ ποιοῦσι. Δεῖ δὲ ἀμφότερα προσείναι, καὶ θεοσέβειαν, καὶ θελήματος Θεοῦ ἐκπλή ρωσιν, ἤτοι πίστιν καὶ ἔργα, ἢ, ὡς ὁ Παῦλος ὀνομάζει, επίστιν καὶ ἀγαθὴν συνείδησιν· ο κεφαλαιωδέστερον δὲ εἰπεῖν, θεωρίαν καὶ πρᾶξιν. Τότε γὰρ ὄντως ζῇ ἡ πίστις, ὅτε καὶ τὰ ἔργα ἔχει τὰ θεά ρεστα, ἐξ ὧν ἡ ἀγαθὴ συνείδησις περιγίνεται, ὥσπερ ἀπὸ τῶν πονηρῶν ἔργων ἡ πονηρὰ συνείδησις· καὶ αὖ τὰ ἔργα τότε ζῇ, ὅτε καὶ πίστιν ἔχει χωρισθέντα δὲ ἀπ' ἀλλήλων, νεκρά ἐστι· καθὰ εἴρηται· ο Πίστις χωρὶς ἔργων, νεκρά·, καὶ ἔργα, δίχα πίστεως. Ορα δέ μοι καὶ πῶς ἡ ἀλήθεια παῤῥησιάζεσθαι δίδωσι τῷ » Jac. v, 11. "Sap. 1, 4. "II Tim. 1, 3. Quomodo potest homo peccator signa facere talia? › jam et illorum assumit judicium, in memoriam eis ipsorum verba reducens. • Scimus, euim, inquit, omnes, • quod Deus peccatores non audit, sed si quis Dei cultor fuerit, et voluntatem ejus fecerit, hunc audit.» Considera hoc loco quomodo non solum Dominum alienum faciat a peccatis, sed et ostendat eum valde placere Deo, et facientem omnia quæ ad illum pertineant, dicendo:. Sed si quis Dei cultor fuerit, et voluntatem ejus fecerit. Insuper quia cognoscebat eos adumbrare velle miraculum, ipse prudentia plenus, beneficentiam prædicat: • Nisi enim hic a Deo fuisset, non fecisset tale miraculum, quale nullus a sæculo. Nam aperti fuerunt fortassis cæcorum oculi, sed illi non fuerunt a nativitate 640 cæci, sed alio quodam eventu: hoc autem rarum, quod nunc factum est. Manifestum igitur quod major quam homines sunt, talis est', qui miraculum fecit. Sed quærunt quidam frigidam et sophisticam quaestionem: Quomodo dixit, inquiunt, quod peccatores Deus non audiat, cum audiat eos precanles ut remittantur peccata? Nam misericors ests. Quid igitur est, dicunt, quod hoc loco dicit, • Peccatores non audit?» Oportebat autem ad talia ne respondere quidem; respondendum tamen: Quod Deus peccatores non audit, › hoc significat, quod Deus non concedit peccatoribus signorumn operationem.. Non enim habitat Spiritus Dei in corpore subdito peccatis **.» Audit igitur petentes remissionem peccatorum vere el ex corde, non ut peccatores, sed ut panitentes. Nam simul atque petiveriut remissionem, transferuntur ab ordine peccatorum in ordinem pœnitentium. Verisimiliter igitur dictum est quod Deus peccatores non audiat. Neque enim peccatoribus dat gratiam signorum. Quomodo enim audiret quos odio habet, etiamsi petiverint aliquando de re quapiam istiusmodi, tanquam ea sibi quæ ninime conveniunt attribuentes? Et quamvis audiat petentes remissionen, non tamen ut peccatores, sed ut ponitentes audit. Considera autem quomodo dixerit, quis Dei cultor fuerit, et mox apposuerit, c et vνο luntatem ejus fecerit:» multi enim Dei cultores quidem sunt, voluntatem autem Dei non faciunt. Oportet autem utraque adesse, Dei cultum, et voluntatis divinæ adimpletionem, id est fidem et opera: vel [ ut Paulus (nominal] • fidem, et bonam conscienLiam 66:» vel brevius dicendo, theoriam et praxin. Tunc enim revera vivit fides, quando opera habet Deo placentia, e quibus bona conscientia; nascitur, sicut a malis operibus mala conscientia; et rursus opera tunc vivunt, quando fidem habuerint, separata autem ab invicem mortua sunt. Sicut quando est • fides sine operibus, mortua est **, › et opera sine fide mortua sunt. Vide autem quomodo veritas mendico nullius momenti conferat libertatein di- ** Jac. 11, 20. Si

cendi, et redarguendi eos qui apud Judeos magni Λ ἐπαίτῃ τῷ οὐδενὸς λόγου ἀξίῳ, καὶ ἐλέγχει τους et honorati. Ita magna ejus virtus sicut et mendacium libertatis carentia, et humiliatus sermo sequitur. VERS. 34-38. • Responderunt et dixerunt ei: In peccatis natus es totus, et tu doces nos? Et ejecerunt eum foras. Audivit Jesus quod ejecissent cum foras: cumque invenisset eum, dixit ei: Tu credis in Filium Dei? Respondit ille et dixit: Quis est, Domine, ut credam in cum? Et dixit ei Jesus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est. Al ille ait: Credo, Domine. Et adoravit eum.» Quandiu sperabant ab homine quod eis grata loqueretur, alvocabaut eum et interrogabant, idque saepe. Ubi autem agnoverunt eum ex responsis non 641 sapere quæ illorum, sed favere veritati: contemnunt quidem illum, utpote in peccatis natum, insipienter omnino cæcitatem ei objicientes, et existimantes quod quasi maledictus, et ante nativitatem conilemnatus esset ut cæcus nasceretur: id quod ratione carebat. Ejiciunt autem illum extra templum, ut confessorem veritatis, filii mendacii. Sed vide lucrum. Ejectus est ex templo, et statim invenit eum Dominus templi. Contemptus fuit opinione illorum propter Christum, et honoratus est agnitione Filii Dei. Invenit enim illum, inquit, Jesus, quodammodo dedita opera ad hoc veniens, ut illuin consolaretur quasi agonothetes athletam qui multum laborave - rat, el coronatum suscipiens. Et quid dicit? Credis in Filium Dei?, Quid post tantam contradictionem cum Judæis, post tanta verba rogat, Num credis? Non ignorans hoc facit, sed volens cæco seipsum notum facere. Quia enim prorsus eum non viderat, ne post sanationem quidem; (et quomodo potuisset, quia a pessimis canibus Judais huc et illuc trabebatur?) ejus gratia nunc illum interrogat: ut si ille interroget quisnam sit Filius Dei, consequenter se ostendat. Insuper et indicat ei quod filem illius valde colat, quasi in hunc modum dicens: Contumelia me affecit populus tantus, sed Bulla mihi illorum cura. Unius fidei rationem habeo. At ille: c Quis est, Domine,, Filius Dei? Desiderantis animæ verbum locutus est. Cæterum ille: «Εt vidisti, inquit, eum, et qui loquitur lecum, ille est.» Nom dixit: Ego sum qui te sanavi, qui dixi tibi, Vade, lavare: sed submisse quidem primum et obscure: «Ει Vidisti, inquit, eum;» deinde et manifestius: c Et qui loquitur tecumn, ille est. Videtur autem Dominus dedita opera dicere: ‹ Vidisti eum, ut omnino in memoriam suæ sanationis illum reducat, et quod a se virtutem receperit videndi. Et ille station credit, opusque ferventis et veræ fidei ostendit adorans, confirmans sermonem opere, quod ut Deum glorificet Christum. Nam soli quidem Deo adorationem impendendam lege cautum *. Intellige autem hoc miraculum etiam spiritualiter impletum. Nam cæcus quidem erat vel om67 Deut. vi, 5. παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις μεγάλους καὶ ἐντίμους· οὕτω μεγάλη ταύτης ἡ δύναμις, ὥσπερ καὶ τοῦ ψεύδους ἡ συστολὴ καὶ τὸ ἀπαῤῥησίαστον. • Απεκρίθησαν καὶ εἶπον αὐτῷ· Ἐν ἁμαρτίαις σὺ ἐγεννήθης όλος, καὶ σὺ διδάσκεις ἡμᾶς; Καὶ ἐξέβαλον αὐτὸν ἔξω. Ηκουσεν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι ἐξε ἐβαλον αὐτὸν ἔξω· καὶ εὐρὼν αὐτὸν, εἶπεν αὐτῷ· Σὺ πιστεύεις εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Απεκρίθη ἐκεῖνος καὶ εἶπε· Καὶ τίς ἐστι, Κύριε, ἵνα πιο στεύσω εἰς αὐτόν; Εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Καὶ ἑώρακας αὐτὸν, καὶ ὁ λαλῶν μετὰ σοῦ, ἐκεῖνος ἐστιν. Ὁ δὲ ἔφη· Πιστεύω, Κύριε· καὶ προσεκύνησεν αὐ τόν.» Εως μὲν προσεδόκων, τὸν ἄνθρωπον κεχαρισμένα αὐτοῖς φθέγξεσθαι, προσεκαλοῦντο αὐτὸν καὶ ἠρώτων, καὶ οὐχ ἅπαξ τοῦτο· ἐπεὶ δὲ ἔγνων αὐτὸν ἐκ τῶν ἀποκρίσεων μὴ τὰ αὐτῶν φρονοῦντα, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ χαριζόμενον, ἐξουθενοῦσι μὲν αὐτὸν, ὡς ἐν ἁμαρτίαις γεννηθέντα· ἀνοήτως πάντως τὴν τύφλωσιν αὐτῷ προφέροντες, καὶ νομίζοντες ὅτι ὡς κατακεκριμένος καὶ πρὸ γενέσεως κατεδικάσθη τυ φλὸς γεννηθῆναι, ὅπερ λόγον οὐκ εἶχεν· ἐκβάλλουσι δὲ αὐτὸν ἔξω τοῦ ἱεροῦ ὡς ὁμολογητὴν τῆς ἀληθείας οἱ τοῦ ψεύδους υἱοί. 'Αλλ' ὅρα τὸ κέρδος· Ἐξεβλήθη ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ, καὶ εὐθὺς εὗρεν αὐτὸν ὁ Δεσπότης τοῦ ἱεροῦ· ἡτιμάσθη τῷ δοκεῖν διὰ Χριστὸν, καὶ ἐτιμήθη τῇ ἐπιγνώσει τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Εὗρε γὰρ, φησίν, αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς, ὥσπερ ἐπίτηδες ἐπὶ τούτῳ ἐλθὼν, ἵνα αὐτὸν παραμυθήσηται, καθάπερ τις αγων νοθέτης ἀθλητὴν πολλὰ καμόντα καὶ στεφανωθέντα δεχόμενος. Καὶ τί φησι; • Πιστεύεις εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ;» Τί τοῦτο; μετὰ τοσαύτην ἀντίῤῥησιν τὴν πρὸς τοὺς Ἰουδαίους, μετὰ τοσαῦτα ρήματα ἐρωτᾷ, Εἰ πιστεύεις; Οὐκ ἀγνοῶν τοῦτο ποιεῖ, ἀλλὰ βουλόμενος τῷ τυφλῷ ἑαυτὸν γνωρίσαι. Ἐπειδὴ γὰρ οὐδ᾽ ὅλως εἶδεν αὐτὸν οὐδὲ μετὰ τὴν ἴασιν (πῶς γὰρ, ὑπὸ τῶν κακίστων κυνῶν τῶν Ἰουδαίων περιελκόμε vος;) τούτου ἕνεκεν ἐρωτᾷ αὐτὸν νῦν, ἵνα ἐκείνου ερωτήσαντος, «Καὶ τίς ἐστιν ἡ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ; ἀκολούθως ἑαυτὸν ἐπιδείξῃ. Αμα δὲ καὶ δείκνυσιν αὐτῷ, ὅτι τὴν αὐτοῦ πίστιν πολλοῦ τιμᾶται, ὡσανεὶ τκαῦτα λέγων· "Υβρισέ με δῆμος τοσοῦτος, ἀλλ᾽ οὐδεὶς ἐμοὶ λόγος ἐκείνων· ἑνός μοι μέλει, τοῦ πιστεῦσαι. Ο δὲ, • Καὶ τίς ἐστι, Κύριε, ε ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ; Ποθούσης ψυχῆς ῥῆμα ἐφθέγξατο. Ο δὲ, • Καὶ ἑώρακας, φησίν, αὐτὸν, καὶ ὁ λαλῶν μετὰ σοῦ, ἐκεῖνος ἐστιν.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Εγώ εἰμι ὁ τε θεραπευχώς σε, εἰπών σοι, "Υπαγε, νίψαι· ἀλλ' ὑπεσταλμένως μὲν πρῶτον καὶ ἀσαφῶς, ο Καὶ εὐ ρακας, φησὶν, αὐτόν· ο εἶτα και φανερώτερον, «Καὶ ὁ λαλῶν μετὰ σοῦ, ἐκεῖνος ἐστιν. • "Εοικε δὲ ὁ Κύ ριος ἐπίτηδες εἰπεῖν τὸ, ο Εώρακας αὐτὸν, ο ἵνα πάντως εἰς ἀνάμνησιν αὐτὸν ἀγάγῃ τῆς θεραπείας, καὶ ὅτι ὑπ' αὐτοῦ τὴν τοῦ ὁρᾶν ἔλαβε δύναμιν. Καὶ ὡς [ 7. ὅς ] εὐθύς τε πιστεύει, καὶ θερμῆς ἔργον καὶ ἀληθοῦς πίστεως ἐπιδείκνυται, προσκυνῶν, καὶ πι στούμενος τὸν λόγον τῷ ἔργῳ, καὶ ὅτι ὡς Θεὸν δοξά

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. IX. sive ζει αὐτόν· μόνῳ γὰρ δήπου Θεῷ τὴν προσκύνησιν & nis homo a nativitate, id est ex toto tempore q:0 ἀπονέμων [Γ. ἀπονέμειν ] νενόμισται. Λάμβανε δέ μοι τὸ θαῦμα τοῦτο, καὶ νοητῶς ἐπιτελεσθέν. Τυφλὸς μὲν γὰρ ἦν, εἴτε ἁπλῶς πᾶς ἄνθρωπος ἐκ γε στῆς, τοῦτ' ἔστιν, ἐκ τοῦ ὑπὸ γένεσιν εἶναι, ᾗ πάντως καὶ ἡ φθορὰ συνέζευκται (ἀφ' οὗ γὰρ θνητότητος κατεδικάσθημεν, καὶ διὰ τῆς ἐμπαθούς γεω νέσεω; αὐξάνεσθαι κατεκρίθημεν, έκτοτε παχύ τι νέφος καὶ δερμάτινος τάχα χιτών, ὥς φασι τὰ ἱερὰ Λόγια, ἐπεχύθη τοῖς νοεροῖς ἡμῶν ὀφθαλμοῖς)· εἴτε καὶ ὁ τῶν ἐθνῶν λαό;. Καὶ οὗτος γὰρ ἐκ γενετής τυφλός, οἷοι οἱ Ἕλληνες· ἐκ τοῦ τὰ ὑπὸ γένεσιν καὶ φθορὰν θεοποιῆσαι, τυφλωθέντες, κατὰ τὸ, ο Εσκου τίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία.» Τοιοῦται καὶ οἱ παρὰ Πέρσαις μάγοι γενέσει και γενεθλιαλογίᾳ προσδαπανήσαντες τὴν αὐτῶν ζωήν. Τοῦτον οὖν τὸν τυφλὸν (εἴτε ἁπλῶς πάντα ἄνθρωπον, εἴτε τὸν ἔθνε κὸν λαὸν εἶδεν ὁ Ἰησοῦς. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖνος οὐκ Αδύνατο τὸν Δημιουργὸν ἰδεῖν, αὐτὸς ο διὰ σπλάγχνα ἐλέους ἐπεσκέψατο ἡμᾶς ἀνατολὴ ἐξ ὕψους.. Πῶς δὲ είδε; «Παράγων, τουτέστι, μὴ ἐν τῷ οὐρανῷ ὢν, ἀλλὰ παρελθὼν κενώσεως λόγοις, καὶ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, κατὰ τὸν προφήτην, διακύψας, καὶ ἰδὼν πάντας τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων· καὶ ἄλλως δέ· Παράγων, ἴδε τὸν ἐθνικὸν λαὸν, τουτέστιν, οὐ προηγουμένως ἐπ' αὐτὸν ἐλθών. Εἰς γὰρ τὰ ἀπολωλότα πρόβατα οἴκου Ἰσραὴλ ἦλθεν· εἶτα ὥσπερ ὁδοῦ πάρεργον ἐποιήσατο τὴν ἐπίσκεψιν τοῦ ἐν τῷ σκότει καθημένου τῆς παντελοῦς ἀγνωσίας λαοῦ. Πῶς δὲ θεραπεύει τὴν τύφλωσιν; Πτύσας χαμαί, καὶ πηλὸν ποιήσας. Ος γὰρ ἂν πιστεύσειεν, ὅτι ὡσεὶ σταγὼν ἡ στάζουσα ἐπὶ τὴν γῆν, καταβέβηκεν ἐπὶ τὴν ἁγίαν Παρθένον ὁ Λόγος, οὗτος χρίσεται τοὺς νοεροὺς ὀφθαλμοὺς τῷ ἐκ τοῦ πτύσματος καὶ τῆς γῆς πηλῷ, ήγουν τῷ ἑνὶ Χριστῷ τῷ ἐκ θεότητος (ἧς σύμβολον ἡ σταγὼν καὶ τὸ πτύσμα.) καὶ ἀνθρωπότητος (ἧς σύμβολον ἡ γῆ, ἐξ ἧς τὸ τοῦ Κυρίου σῶμα ). Αρ' οὖν ἄχρι τοῦ πιο στεῦσαι τὴν θεραπείαν στήσεται; Ούμενουν, ἀλλὰ δεῖ καὶ ἐπὶ τὸν Σιλωὰμ ἐλθεῖν, τὴν πηγὴν τοῦ βαπτίσματος, καὶ βαπτισθῆναι εἰς τὸν ἀπεσταλμένον, τοῦτ' ἔστι, Χριστόν. Οσοι γὰρ ἐβαπτίσθημεν πνευματικῶς, εἰς Χριστὸν ἐβαπτίσθημεν. Μεθ᾽ ὅ δὲ καὶ βαπτισθείη τις, καὶ πειρασμοῖς περιπεσεῖται. Αχθήσεται γὰρ τάχα ἐπὶ βασιλεῖς καὶ ἡγεμόνας, ἕνεκεν τοῦ θεραπεύσαντος αὐτὸν Χριστοῦ. Δεῖ τοίνυν βεβαίως ἔχειν, καὶ ἵστασθαι ἐπὶ τῆς ὁμολογίας ἀκλι νῶς, μὴ διὰ φόβον ἀρνούμενον, ἀλλὰ, κἂν δεήσῃ, ἐκκήρυκτον καὶ ἀποσυνάγωγον γινόμενον, κατὰ τὸ, • Εσεσθε μισούμενος ὑπὸ πάντων διὰ τὸ ὄνομά μου, καὶ ἀποσυναγώγους ποιήσουσιν ὑμᾶς.» Κἂν ἐκβάλε λωσι δὲ τὸν ὁμολογητὴν οἱ ἄνθρωποι, τῇ ἀληθείᾳ ἐχθραίνοντες, καὶ διώξωσιν ἀπὸ τῶν παρ' αὐτοῖς ἱερῶν καὶ τιμίων, πλούτου, λέγω, καὶ δόξης· εὑρήσει αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς, καὶ τότε μᾶλλον, ὅτε παρὰ τῶν ἐχθρῶν ἀτιμασθείη, παρὰ Χριστοῦ τιμηθήσεται, τῇ ἐπιγνώσει καὶ τῇ ἀκριβεστέρᾳ πίστει. Προσκυνήσει γὰρ τότε μᾶλλον τὸν Χριστὸν, ὡς ἄνθρωπον μὲν φαι48 hon 1, 21. * Luc. 1. 78. 5º Psal. xIII, 2: ** Ibid. 22.» Joan. xvr, 2. erat sub generatione cui omnino conjuncta est corruptio, a qua mortalitati condemnati sumus et adjudicati, dum crescimus a nativitate illa passionibus obnoxia. Nam ex tune crassa quædam nebula, et pellicea fortassis tunica (ut dicunt sacra Eloquia ) effusa est super mentis nostræ oculos. Vel etiam cæcus erat gentilium populus. Nam et hic a nativitate erat cæcus, eo quod excæcati, ea quæ genita et corruptibilia, deificabant, juxta illud: • Obtenebratum est insipiens cor eorum» Tales erant Persarum magi, vitam suam nativitatibus et fulurorum prædictioni 642 insumentes. Hunc igitur cacum, sive simpliciter omnem hominem, etiam gentilem populum, vidit Jesus. Quia enim non potuit Conditorem videre, ipse ‹ per viscera misericordiæ visitavit nos oriens ex alto". Quomodo autem vidit? Præteriens, hoc est, non in colo exsistens, sed progrediens sermonibus evacuationis, et prospiciens e cœlo juxta prophetiam ", vidensque omnes filios hominum. Et aliter: Præteriens vidit populum gentilem, id est, non primum ad illum ve nlens venit enim ad oves quæ perierant de domo Israel st. Deinde quasi obiter in via fecit visitationem ejus populi, qui omnino sedebat in tenebris onuis ignorantia. Quomodo autem sanat cæcilatem? Cum expuisset in terram, et lutum fecisset. Quicunque enim crediderit quod sicut distillans in terram, Verbum ipsum descenderit in sanctam Virginem, hujus ungentur spirituales oculi lulo facto e sputo et terra, hoc est unico Christo. Qui ex deltate, cujus symbolum stilla et sputumn, et luna nitate, cujus symbolum terra, ex qua Domini core pus. Num igitur finis sanationis in credendo est? Neutiquam, sed oportet et ad Siloam abire, fonteir baptismalis, et baptizari in misso, hoc est, Christo. Quotquot enim baptizati sumus spiritualiter, ‹ in Christo baptizati sumus › Verum ubi baptizatus quis fuerit, tune et tentationibus suljacebit. Ducetur enim fortasse ad reges propter Christum, qui sanavit illum ". Oportet igitur Girniter se gerere, et stare in confessione constanter, nec propter metum negare, sed et si opus fuerit, expelli et excoinmunicatum feri, juxta illud: «Exosi eritis omnibus propter nomen meum ", et exira synagogas facient vos ". › Verum etiamsi ejiciant confitenten homines veritatem odio habentes, et persequantur propter illas quæ eis sacræ sunt et venerabiles, divitias dico et gloriam eum inveniet Jesus, et tunc magis quando ab inimicis ignominia notatus fuerit, a Christo honɔrabitur agnitione, et certiore fide. Nam tunc magis adorabit Christum, qui apparet ut homo, est autem et Filius Dei. Non enim alius est Filius Dei, et alius Mariæ (nam hæc Nestorii impietas), sed unus et idem est Dei Filius et hominis. Vide enim quomodo Dominus, dicente raco: • Quis est Filius Dei, ut credam in eum! Matth. x, 6. ts Galat. ut, 27. sa Matth. ? in

— «Et vidisti, inquit, eum, et qui loquitur tecum, νόμενον, ὄντα δὲ καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Οὐ γὰρ ἄλλος ille est.» Quis igitur erat loquens? Omnino ille qui ex Maria natus quidem et Filius Dei, non alius ergo et alius: unde proprie θεοτόκος sancta Maria, utpote qua Filium Dei carnem factum genuerit, indivisibilem exsistentem, et uuum duplicem, qui est Jesus Christus. ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄλλος ὁ ἐκ Μαρίας (τοῦτο γὰρ Νεστορίου τὸ ἀσέβημα), ἀλλ' εἷς καὶ ὁ αὐτὸς Υιός Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου. "Ορα γὰρ πῶς ὁ Κύριος, εἰπόν τος τοῦ ποτε τυφλοῦ, ο Καὶ τίς ἐστιν, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, «ἵνα πιστεύσω εἰς αὐτόν;» • Καὶ ἑώρακαι, φησίν, αὐτὸν, καὶ ὁ λαλῶν μετὰ σοῦ, ἐκεῖνος ἐστιν. Ο Τίς οὖν ἦν ὁ λαλῶν; Η πάντως ὁ ἐκ Μαρίας γεννηθείς; ὁ αὐτὸς δὲ καὶ Υἱὸς Θεοῦ, οὐκ ἄλλος ἄρα καὶ ἄλλος. Οθεν καὶ κυρίως Θεοτόκος ἡ ἁγία Μαρία, ὡς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ σάρκα γεγονότα γεννήσασα, ἀδιαίρετον ὄντα, καὶ ἕνα τὸν διπλοῦν, ὅς ἐστι Χριστός Κύριος. Tens. 39-41. • El dixit Jesus: in judicium ego in hunc mundum veni, ut qui non vident, videant: 643 et qui vident, cæci fiant. Εt audierunt quidam ex Pharisæis hæc, qui cum ipso erant, et dixerunt ei: Nuum et nos caci sumus? Dixit eis Jesus: Si caci essetis, non haberetis peccatum: nunc vero dicitis, Videmus, idcirco peceatum vestrum manet. › Postquam vidit Dominus Pharisæos ex miraculo magis offendi, quam utilitatem percipere, et propterea majori condemnatione dignos, dicit, sicut vide tur et evenit: ‹ In judicium ego veni, › hoc est, in majorem condemnationem et in pœnam, ‹ Ut qui non vident, videant, et qui vident, Pharisæi scilicet, cæci oculis animæ fiant.» Ecce enim ille quidem a nativitate non videbat, et nunc videt anima et corpore. Qui autem videntur videre, mente excacati sunt. Duos enim visus, et duas cæcitates hoc loco dicit. Pharisæi autem, qui semper ad sensibilia sunt intenti existimantes eum de sensibili cæcitate loqui, Num et nos, inquiunt, cæci sumus?, Ει hanc solam corporalem erubescunt cæcitatem. At Dominus ostendere eis volens quod melius esset eis esse caecos corpore, et non incredulos, inquit: • Si carci essetis, non haberetis peccatum. Nam si per necessitatem naturæ excæcati essetis, venia daretur vobis incredulitate laborantibus: nunc autem quia dicitis vos videre, et plane etiam ipsi facti spectatores hujus miraculi in cæco, incredulitate laboratis adhuc, non digni estis venia. Nam peccatum vestrum indelebile manet; et magis puniemini, eo quod ex miraculis quæ videtis, ad fidem non trahimini. Forte autem quis etiam sic intellexerit: ‹ Si cæci essetis, non haberetis peccatum.» Nam vos quidem, inquit, de corporali cæcitate interrogatis, ego autem de animæ cæcitate dico, quod si essetis cæci, học est imperiti Scripturarum, non haberetis tale peccatum, quia per ignorantiam peccarelis: nunc autem dicitis quod videatis, et prudentes vosipsos et legisperitos facitis, et ita per vos ipsos condemnati estis, et majus habetis peccatum, quia scienter peccalis. CAPUT X. De bono pastore et mercenario. Quomodo Jesus interrogatus sit in porticu, dum ambularet. VERS. 1-5. c Amer, amen dico vobis: qui non intrat per ostium in stabulum ovium, sed aliunde • Καὶ εἶπεν ὁ Ἰησοῦς· Εἰς κρῖμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἦλθον, ἵνα οἱ μὴ βλέποντες βλέπωσι, καὶ οἱ βλέποντες τυφλοί γένωνται. Καὶ ἤκουσαν ἐκ τῶν Φαρισαίων ταῦτα, οἱ ὄντες μετ' αὐτοῦ, καὶ εἶπον αὐτῷ· Μὴ καὶ ἡμεῖς τυφλοί ἐσμεν; Εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Εἰ τυφλοὶ ἦτε, οὐκ ἂν εἴχετε ἁμαρτίαν· νῦν δὲ λέγετε, ὅτι Βλέπομεν· ἡ οὖν ἁμαρτία ὑμῶν μένει.· Ἐπειδὴ εἶδεν ὁ Κύριος τους Φαρισαίους βλαβέντας μᾶλλον, οὐκ ὠφεληθέντας ἐκ τοῦ θαύμα τος, καὶ διὰ τοῦτο καὶ μείζονος κατακρίσεως ἀξίους, φησίν, ὅτι, ὡς ἔοικε, καὶ ὡς ἀποβαίνει τὰ πράγματα, • Εἰς κρῖμα ἦλθον ἐγώ, ο ἀντὶ τοῦ, εἰς μείζονα κα λασιν καὶ κατάκρισιν, ο ἵνα οἱ μὴ βλέποντες βλέ πωσι, καὶ οἱ βλέποντες, ο οἷοι οι Φαρισαίοι, ε τυ φλοὶ ν τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς «γένωνται.» Ιδού γὰρ ὁ μὲν ἐκ γενετής μὴ βλέπων βλέπει, καὶ ψυχῇ καὶ σώματι· οἱ δὲ δοκοῦντες βλέπειν, ἐτυφλώθησαν κατὰ νοῦν. Δύο γὰρ ἀναβλέψεις ἐνταῦθα λέγει καὶ δύο τυφλότητας. Οἱ δὲ πρὸς τὰ αἰσθητὰ ἀεὶ κεχηνό τες Φαρισαῖοι, νομίσαντες περὶ αἰσθητῆς λέγειν αύτ τὸν πηρώσεως, ο Μὴ καὶ ἡμεῖς, φασί, τυφλοί έσμεν; ο ταύτην μόνην τὴν σωματικὴν αἰσχυνόμενοι τύφλω σιν. Ο δὲ Κύριος, δεῖξαι αὐτοῖς βουλόμενος, ὅτι βέλτιον τυφλοὺς εἶναι σώματι καὶ μὴ ἀπίστους, φησίν·. Εἰ τυφλοὶ ἦτε, οὐκ ἂν εἴχετε ἁμαρτίαν.» Εἰ γὰρ κατ' ανάγκην ἐκ φύσεως ἐπεπήρωσθε, ἐδί· δοτο ἄν τις συγγνώμη ἀπιστίαν νοσοῦσι· νῦν δὲ λέγοντες βλέπειν, καὶ μέν τοι καὶ αὐτόπται τοῦ ἐπὶ τῷ τυφλῷ γενόμενοι θαύματος, εἶτα ἀπιστίαν νοσούν τες ἔτι, οὐκ ἄξιοί έστε συγγνώμη;. Η γὰρ ἁμαρτ τία ὑμῶν ἀνεξάλειπτος μένει, καὶ μειζόνως κολασθήσεσθε, ἅτε μὴ ἐξ ὧν ὁρᾶτε θαυμασίων εἰς πίστιν ἐρχόμενοι. Τάχα δ' ἄν τις καὶ οὕτω νοήσεις τὸ, ο Εἰ τυφλοὶ ἦτε, οὐκ ἂν εἴχετε ἁμαρτίαν· ο Ὑμεῖς μὲν γὰρ, φησί, περὶ σωματικῆς ἐρωτᾶτε τυφλότητος, ὡς μόνην ταύτην ἐπαισχυνόμενοι· ἐγὼ δὲ περὶ τῆς ψυχικῆς ὑμῶν λέγω τυφλώσεως, ὅτι • ἐὰν ἦτε τυφλοί, ν τουτέστιν, ἀμαθεῖς τῶν Γραφών, 4 οὐκ ἂν ἁμαρτίαν είχετε, τηλικαύτην, ὡς ἐν ἀγνοία ἁμαρτάνοντες· νῦν δὲ λέγετε, ὅτι βλέπετε, καὶ φρονίμους ἑαυτοὺς καὶ νομομαθεῖς ποιεῖσθε, ὥστε αὐτοκατάκριτοί έστε, καὶ μείζονα τὴν ἁμαρτίαν ἔχετε, ὡς ἐν γνώσει ἁμαρτάνοντες. ΚΕΦΑΛ. Ι. Περὶ τοῦ καλοῦ ποιμένος, καὶ μισθωτού. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἐρωτηθέντος ἐν τῇ στοᾷ, ἐν τῷ περιπατεῖν. • Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ μὴ εἰσερχόμενος διὰ τῆς θύρας εἰς τὴν αὐτὴν τῶν προβάτων, ἀλλὰ ἀνα

CAP. X. R per ostium, pastor est ovium. Huic ostiarius aperit, et oves vocem ejus audiunt. Et proprias oves vocat nominatim, et educiteas. Et cum proprias oves emiserit, ante eas vadit, et oves illum sequuntur, quia noverunt vocem ejus. Alienum autem non sequentur, sed fugient ab co, quia non noverunt vocem alienorum.» 644 Postquam illis incredulitatem objecit, dicens: Vere cæci estis secundum animam propter incredulitatis morbum, ut ne possint dicere: Non aversamur quasi cæci, sed ut seductorem te fugimus, de hoc nunc facit prolixum sermonem: et quid facit? Indicia ponit veri pastoris, et lupi et perniciosi, et sic seipsum ostendit a parte bonorum esse, testimonium ab operibus sumens. Et prius indicia ponit perniciosi. Ille enim, inquit, non ingreditur per ostium, hoc est per Scripturas. Non enim utitur Scripturis testibus, neque prophetis. Nam profecto Scripturæ ostium sunt per quas adducimur ad Deum; illæ lupos non permittunt intrare: prohibent enim hæreticos, ut nos securi simus; et de omnibus rationem dant, de quibus voluerimus. Fur igitur est qui non per Scripturas ingreditur in stabu um ovium, ut illis prospiciat: sed ascendit aliunde, hoc est aliam sibi viam et insolitam parat, quemadmodum Theudas et Judas, qui com ante Christi tempora populum seduxissent, ipsum perdiderunt et simul ipsi perierunt, Talis et Antichristus erit. Non enim ex Scripturis illis testimonia. Insuper et Scribas notat. Nam li βαίνων ἀλλαχόθεν, ἐκεῖνος κλέπτης ἐστὶ καὶ λῃστής. ascendit, ille fur est et latro. Qui autem intrat *Ο δὲ εἰσερχόμενος διὰ τῆς θύρας, ποιμήν ἐστι τῶν προβάτων. Τούτῳ ὁ θυρωρὸς ἀνοίγει, καὶ τὰ πρόσ βατα τῆς φωνῆς αὐτοῦ ἀκούει· καὶ τὰ ἴδια πρόβατα καλεί κατ' ὄνομα, καὶ ἐξάγει αὐτά. Καὶ ὅταν τὰ ίδια πρόβατα ἐκβάλῃ, ἔμπροσθεν αὐτῶν πορεύεται, καὶ τὰ πρόβατα αὐτῷ ἀκολουθεῖ, ὅτι οἴδας: τὴν φω νὴν αὐτοῦ. 'Αλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσωσιν, ἀλλὰ φεύξονται ἀπ' αὐτοῦ, ὅτι οὐκ οἴδασι τῶν ἀλλοτρίων τὴν φωνήν.» Επειδὴ ἀπιστίαν αὐτοῖς ὠνείδισεν εἰπὼν, ὅτι Τυφλοὶ ὄντω; ἐστὲ κατὰ ψυχήν, διὰ τοῦτο αὐτὸ τὰ τῆς ἀπιστίας πάθος, ἵνα μὴ ἔχωσι λέγειν, ὅτι οὐ διὰ τὸ εἶναι τυφλοί, ἀλλ' ὡς πλάνον φεύγοντες ἀποστρεφόμεθα, ὑπὲρ τούτου λοιπὸν πολὺν ποιεῖται τὸν λόγον· καὶ τί ποιεῖ; Τὰ γνωρίσματα τίθησι τοῦ τε ἀληθινοῦ ποιμένος, καὶ τοῦ λύκου καὶ λυμεῶνος, καὶ οὕτως ἑαυτὸν ἀποδείκνυσι τῆς ἀγαθῆς ὄντα μοίμᾶς, ἀπὸ τῶν πραγμάτων την μαρτυρίαν ποιούμε νος· καὶ πρότερον τὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ λυμεώνος τίθησιν. Ἐκεῖνος γάρ, φησίν, οὐκ εἰσέρχεται διὰ τῆς θύρας, τουτέστι, διὰ τῶν Γραφῶν· οὐ γὰρ χρᾶται ταῖς Γραφαῖς μάρτυσιν, οὐδὲ τοῖς προφήταις. Τῷ ὄντι γὰρ θύρα αἱ Γραφαί· δι' αὐτῶν γὰρ προσαγό μεθα τῷ Θεῷ. Αὗται τοὺς λύκου; οὐκ ἀφιᾶσιν εἰσελ θεῖν· ἀπείργουσι γὰρ τοὺς αἱρετικοὺς, ἐν ἀσφαλεία ἡμᾶς καθιστῶσαι, καὶ γνώμας διδοῦσαι περὶ ὧν ἂν βουλοίμεθα πάντων. Κλέπτης οὖν ὁ μὴ διὰ τῶν Γρα φῶν εἰσερχόμενος εἰς τὴν αὐλὴν τῶν προβάτων, ὥστε προνοεῖσθαι αὐτῶν, ἀλλ᾿ ἀναβαίνων ἄλλοθεν, τουτέστιν, ἑτέραν ἑαυτῷ ὁδὸν τέμνων καὶ ἀσυνήθη· ὥσπερ ὁ Θευδᾶς καὶ Ἰούδας, οἱ πρὸ τοῦ Χριστοῦ " quidem mandata legis parvifaciebant, mandata auπλανήσαντες τὸν λαόν, διέφθειραν τε καὶ διεφθάρησαν· οἷος ἔσται καὶ ὁ μικρὸς Αντίχριστος. Οὐ γὰρ ἐκ τῶν Γραφῶν τούτοις ή μαρτυρία. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τοὺς Γραμματεῖς αἰνίττεται, οἱ τῶν μὲν νομικών ἐνταλμάτων οὐδένα λόγον ἐποίουν, ἐν-άλματα δὲ ἀνθρώπων καὶ παραδόσεις ἐδίδασκον. Προσφυῶς δὲ εἶπε τὸ, ο ᾿Αναβαίνων,» ὁ κλέπτου ἐστὶ φραγμὸν ὑπερπηδῶντος, καὶ πάντα ἐπικινδύνως πράττοντος. Εἶδες τὰ γνωρίσματα τοῦ λῃστοῦ; Ὅρα καὶ τὰ τοῦ ποιμένος. Ο γὰρ ποιμὴν διὰ τῶν Γραφῶν εἰσέρχεται, καὶ τούτῳ ὁ θυρωρὸς ἀνοίγει. Θυρωρὸν δὲ ἢ τὸν Μωσέα μοι νόει (οὗτος γὰρ τοῦ Θεοῦ ἐπιστεύθη λόγια· ήνοιξε δὲ ὁ Μωσῆς τῷ Κυρίῳ, περὶ αὐτοῦ πάν τως εἰπὼν ὡς καὶ ὁ Κύριος αὐτός φησιν, ὅτι • Εἰ ἐπιστεύετε Μωσῇ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί;)· ἢ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐστιν ὁ θυρωρός. Ἐπεὶ γὰρ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ νοούμεναι καὶ ἀνοιγόμεναι αἱ Γρα φαί, δεικνύουσιν ἡμῖν τὸν Χριστὸν, εἰκότως θυρωρός τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν ᾧ ὡς Πνεύματι σοφίας καὶ γνώσεως αἱ Γραφαι διανοίγονται, δι' ὧν εἰσέρχεται ὁ Κύριος εἰς τὴν ἡμῶν κηδεμονίαν, καὶ δι' ὧν ἀπου 86 Juan. v, 46. 87 Joan. vii, 4. Ex collatione codd. Col. 31, Περὶ αὐτοῦ πάντως εἰπών· Προς φήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς, ὡς ἐμέ αὐτοῦ ἀκούσεσθε κατὰ πάντα. Ο καὶ ὁ Κύ (:ος, κ. τ. λ. «De ipso omniuo dicens: Prophetum tem hominum et traditiones docebant diligenter. Apposite autem dicit ‹ Qui ascendit, › id quod furis est sepem transilientis, et omnia cum periculofacientis. Vidisti indicia latronis? Vide et quæ sint pastoris. Pastor enim per Scripturas ingreditur, et éi ostiarius aperit. Ostiarium autem vel Mosen intellige, cui divina Eloquia concredita fuerunt. Aperit autem Moses Domino, de ipso ominino dicens, sient et Dominus ipse dicit: • Si crederelis Mosi, credredis utique mihi s.. Vel Spiritus sanctus est os.. tiarius. Nam quia in Spiritu sancto intelliguntur et aperiuntur Scripturae que ostendunt nobis Christum, merito o:tiarius dicitur Spiritus sanctus, in quo ut Spiritu sapientiae et scientiæ Scripturae aperiuntur, per quas ingreditur Dominus ad nostri curam, et per quas ostenditur pastor. Vocem autem ejus pastoris audiunt oves. Nam quia illi sæpe eum dicepant deceptorem, et hoc ex sua ipsorum incredulitate confirmabant, dicentes: «Num quis principum credidit in illum "7? ostendit Christus quod non oporteat haberi se pro damnoso eo quod illi non Venet. S. Marci. vobis suscitabit Dominus Deus, tanquam me; ip.um andietis juxta omnia (Act. 111, 22). Quod et Domis nus, o etc.

credant, sed ipsos abjicieulos esse ex ovium genere. δείκνυται ποιμήν. Καὶ τὴν φωνὴν δὲ τοῦ ποιμένος Nam si ego quidem, inquit, per januam ingredior, manifestum quod vere sum pastor vos autem qui non secuti estis, videmini non esse oves. Unde autem. educit oves proprias, nisi ex medio infidelium, sicut et cæcum de medio Judæorum, et qui audivit cum, et agnovit cum? Et aute oves quoque vadit, quamvis secus 645 sit cum corporalibus ovibus, post illas enim vadunt pastores. Sed isto loco, ostendit quod omnes ducet ad veritatem: quia discipulos quasi oves in medium luporum mittit: sic igitur nova est pastoralis cura Christi. Alienum autem non sequentur; non enim cognoscunt alienorum vocein., Iterum hoc loco Theudam et Judam notat, quos non secutæ sunt oves. Nam paucos quosdam sulfurati sunt; et hi post mortem illorum ἀκούει τὰ πρόβατα. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖνοι ἄνω καὶ κάτω ἔλεγον αὐτὸν ἀπατεῶνα, καὶ τοῦτο ἐκ τῆς ἑαυτῶν ἀπιστίας ἐβεβαίουν λέγοντες·. Μὴ τῶν ἀρχόντων τις ἐπίστευσεν εἰς αὐτόν; ο δείκνυσιν ὁ Κύριος, ὅτι οὐκ αὐτὸν χρή νομίζειν λυμεῶνα, διότι ἐκεῖνοι ἀπιστοῦσιν, ἀλλ' αὐτοὺς ἐκβληθῆναι τῆς τῶν προβάτων τάξεως. Ἐγὼ μὲν γὰρ, φησί, διὰ τῆς θύρας εισερ χόμενος, πρόδηλον, ὡς ἀληθῶς εἰμι ποιμήν· ὑμεῖς δὲ οἱ μὴ ἀκολουθήσαντες, ἐοίκατε μὴ εἶναι πρόβατα. Πόθεν δὲ ἐξάγει τὰ ἴδια πρόβατα, ἡ ἐκ μέσου τῶν ὀπίστων, ὥσπερ καὶ τὸν τυφλὸν ἐκ μέσου τῶν Ἰου δαίων, ὃς καὶ ἤκουσεν αὐτοῦ, καὶ ἐπέγνω αὐτόν; Καὶ ἔμπροσθεν δὲ τῶν προβάτων πορεύεται, καίτοι τού ναντίον ἐπὶ τῶν σωματικών ποιμένων γίνεται· ὅπιο σθεν γὰρ πορεύονται. Ἀλλ᾿ ἐνταῦθα δείκνυσιν, ὅτι πάντας ὁδηγήσει πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἐπεὶ καὶ τοὺς μας θητὰς ὡς πρόβατα ἐν μέσῳ λύκων πέμπει· οὕτως ἄρα καινοτέρα ἡ τοῦ Χριστοῦ ποιμαντική. ο 'Αλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσωσιν, οὐ γὰρ εἴδασι τῶν ἀλλοτρίων τὴν φωνήν.» Κανταῦθα δὲ πάντως τοὺς περὶ Θευδᾶν καὶ Ἰούδαν αἰνίττεται, οἷς οὐκ ἠκολού θησαν τὰ πρόβατα. Ολίγοι γάρ τινες ὑποκλαπέντες, καὶ οὗτοι μετὰ θάνατον αὐτῶν ἀπέστησαν· Χριστῷ δὲ, καὶ ζῶντι καὶ τελευτήσαντι μάλιστα, ὁ κόσμος ὅλος ὀπίσω ἀπῆλθεν αὐτοῦ. Αἰνίττεται δὲ καὶ τὸν Αντίχριστον· καὶ αὐτὸς γὰρ πρὸς ὀλίγον πλανήσας, οὐχ ἕξει τοὺς ἀκολουθήσαντας μετὰ τὴν αὐτοῦ ἀπώ λειαν. Τὸ γὰρ «Οὐ μὴ ἀκολουθήσωσι, ο τοῦτο δηλοῖ, ὅτι μετὰ τὴν τελευτὴν τῶν πλανώντων, οὐκ ἔσται τις αὐτοῖς προσέχων, ἢ ἀκολουθών. Θύρα μὲν οὖν αἱ Γραφαι, ἐξάγει δὲ ἐπὶ νομὴν τὰ πρόβατα ὁ Κύριος διὰ τῆς θύρας ταύτης. Τίς δὲ ἡ νομή; Η μέλλουσα τρυφὴ καὶ ἀνάπαυσις, εἰς ἣν ἡμᾶς εἰσάγει ὁ Κύριος. Εἰ δὲ ἀλλαχοῦ καὶ θύραν ἑαυτὸν ὀνομάζει, οὐ χρὴ θαυμάζειν. Οταν μὲν γὰρ τὴν κηδεμονίαν ἐμφῆναι βούληται τὴν περὶ ἡμᾶς, ποιμένα ἑαυτὸν ὀνομάζει· ὅταν δὲ θέλῃ δεῖξαι, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ προσάγων τῷ Πατρὶ, τότε θύραν ἑαυτὸν λέγει· ἐπεὶ ὁ αὐτὸς καὶ κατο ἄλλην καὶ ἄλλην ἔννοιαν καὶ πρόβατόν ἐστι καὶ ποιμήν. Ἔπειτα εἴπερ εἰσὶ θύρα οἱ λόγοι τῶν θείων Γραφῶν, καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος Λόγος ἐστὶ, καὶ καλεῖται, εἰκότως ἂν κληθείη θύρα. discesserunt. Christum autem viventem et mortuuin maxime totus mundus est secutus. Notat autem et Antichristum. Hic enim cum seduxerit ad parvum tempus, non habebit eos qui sequantur, post suam perditionem. Nain istud non sequentur, hoc manifestat, quia post mortem seducentium non erit qui attendat vel sequatur. Janua quidem Scriptura est. Educit autem ad pascua Dominus oves per januam hanc. Quid autem pabulum? Vel futuræ deliciæ, vel requies in quam nos introducit Dominus. Quamvis autem et alio loco seipsum ostium nominat, non est mirandum. Cum enim curam suam vult demonstrare erga nos, pastorem se nominat: quando autem ostendere vult quod ipse sit ille qui ducat ad Patrem, tuncjanuam se dicit: quia ipse juxta alium et alium sensum ovis est et pastor. Insuper si quidem sermones divinarum Scripturarum sunt ostium, et Dominus ipse esse dicitur VerLum, merito vocatur et ostium. VERS. 6-8. • Hanc paremiam dixit eis Jesus. li autem non cognoverunt quæ essent quæ loqueretur eis. Dixit igitur iterum eis Jesus: Amen, amen dico vobis, Ego sum ostium ovium. Omnes quotquotante me venerunt, fures sunt et latrones: sed non audierunt eos oves. 1 - • Hanc, inquit, paroemiam, hoc est parabolam, «dixit eis Jesus, obscure eis loqueus, ut attentiores illos faceret. Postquam igitur luc docuit, solvit nunc obscuritatem, sic dicens: • Ego sum ostium.. Quod autem dicit, c Omnes qui venerunt, non de proplietis dicit, sicut Manichæi delirant. Nam illi volentes ostendere Vetus Testamentum non esse a Deo, et prophetas non esse missos a Deo, utuntur hoc dicto: c Omnes qui venerunt ante me, fures sunt et latrones.» Non igitur de prophetis hoc dicit, sed de Theuda et Juda et aliis seditiosis. Quod autem de his dicat, manifestum. • Non audirerunt enim, inquit, illos oves. Seditiosos enim illos non audierunt oves, prophetas autem audiverunt, et per illos, qui Christum confessi sunt • Ταύτην τὴν παροιμίαν εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· ἐκεῖνοι δὲ οὐκ ἔγνωσαν, τίνα ἦν δ᾽ ἐλάλει αὐτοῖς. Εἶπεν οὖν πάλιν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἀμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι ἐγώ εἰμι ἡ θύρα τῶν προβάτων. Πάντες, ὅσοι ἦλθον, κλέπται εἰσὶ καὶ λῃστα!, ἀλλ' οὐκ ἤκου σαν αὐτῶν τὰ πρόβατα. • Ταύτην, φησί, τὴν παροιμίαν, ο ήτοι τὴν παραβολήν, ο εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, ἀσαφῶς αὐτοῖς φθεγγόμενος, ἵνα προσεκτικωτέρους ποιήσῃ. Ἐπεὶ οὖν τοῦτο κατεσκεύασε, λύει λοιπὸν τὴν ἀσάφειαν, οὕτω λέγων·. Εγώ εἰμι ἡ θύρα.» Τὸ δὲ, «Πάντες, ὅσοι ἦλθον, ο οὐ περὶ τῶν προφητων λέγει, ὡς οἱ Μανιχαίοι παρανοοῦσιν. Ἐκεῖ νοι γὰρ δεῖξαι βουλόμενοι την Παλαιάς Διαθήκην ἀλλοτρίαν οὖσαν τοῦ Θεοῦ, καὶ τοὺς προφήτας μὴ ἐκ Θεοῦ ἀπεστάλθαι, χρῶνται τῷ ῥητῷ τούτῳ. Ἰδοὺ γὰρ, φησὶν, ὁ Κύριος εἶπεν, ὅτι • Πάντες, ὅσοι ήλθον, κλέπται εἰσὶ καὶ λῃσταί.. Ούκουν περὶ τῶν προφητῶν τοῦτό φησι, ἀλλὰ περὶ Θευδᾶ καὶ Ἰούδα, καὶ τῶν ἄλλων στασιαστῶν. Ὅτι δὲ περὶ τούτων λέγει, δῆλον·. Οὐκ ἤκουσαν γάρ, φησὶν, αὐτῶν τὰ πρό

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. X. βατα, ο Τῶν γὰρ στασιαστῶν τούτων οὐκ ἤκουσαν crediderunt. Caeterum illud, «Non audiverunt illus oves, > laudans dixit. Nusquam autem videtur laudare inobedientes prophetis, sed e diverso vehementer accusat et persequitur. Insuper diligenter attende verbum ipsum: Quicunque venerunt,, inquit, non, Quicunque missi sunt. Nam proplete quidem 646 missi advenerunt: pseudoprophetæ autem, quales et seditiosi illi dicti, a nullo missi veneruut, sicut et Dominus dixit: Currebant, et ego non mittebanı eos 18 > τὰ πρόβατα, τῶν δὲ προφητῶν καὶ ἤκουσαν, καὶ δι' ἐκείνων ἐπίστευσαν, ὅσοι καὶ ἐπίστευσαν τῷ Χριστῷ. "Αλλως τε τὸ, ο Οὐκ ἤκουσαν αὐτῶν τὰ πρόβατα, ο ἐπαινῶν εἶπεν, οὐδαμοῦ δὲ ἐπαινῶν φαίνεται τοὺς παρακούσαντας τῶν προφητῶν, ἀλλὰ τοὐναντίον και κίζων καὶ διαβάλλων σφοδρώς. Έπειτα πρόσχες καὶ τῇ ἀκριβείᾳ τῆς λέξεως, ο Οσαι ἦλθον, ο φησίν, ἀλλ' οὐχ. Ὅσοι ἀπεστάλησαν. Οἱ μὲν γὰρ προφῆται ἀποσταλέντες παρεγένοντο· οἱ δὲ ψευδοπροφῆται, οἷοι καὶ οἱ ῥηθέντες στασιασταί, μηδενὸς ἀποστείλαντος, ἤρχοντο ἐπὶ διαστροφῇ τῶν ἀπατωμένων· ὥσπερ καὶ ὁ Θεός φησιν· ὁ Ἐγὼ οὐκ ἀπέστελλον αὐτοὺς, κἀκεῖνοι ἔτρεχον.» • Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα· δι᾿ ἐμοῦ ἐάν τις εἰσέλθῃ, σωθήσεται, καὶ εἰσελεύσεται, καὶ ἐξελεύσεται, καὶ νομὴν εὑρήσει.» Ο εἰσελθών, φησί, δι᾿ ἐμοῦ τῆς Ούρας, και προσαχθεὶς τῷ Πατρὶ, καὶ πρόβατον ἐκείνου γεγονώς, σωθήσεται· καὶ οὐ μόνον σωθήσεται, ἀλλὰ καὶ, ὡς Κύριος και Δεσπότης, πολλὴν ἕξει τὴν ἀφοβίαν· τοῦτο γὰρ σημαίνει διὰ τοῦ εἰπεῖν· «Καὶ εἰσελεύσεται, καὶ ἐξελεύσεται·, ὥσπερ καὶ οἱ ἀπόστολοι εἰσῄεσαν, καὶ ἐξῄεσαν ἐναντίον τυράννων παῤῥησιαζόμενοι, καὶ ἐξιόντες χαίροντες καὶ Ζήττητοι. «Καὶ νομὴν, φησὶν, εὑρήσει, τουτέστι, τροφὴν πολλήν. Καὶ ἄλλως δέ· Ἐπεὶ διπλοὺς ἐστιν ἡμῖν ὁ ἄνθρωπος, ἔσω τε καὶ ἔξω λεγόμενος παρά τοῦ Παύλου, εἰσέρχεσθαι μὲν ἐκεῖνος ἂν λέγοιτο δ ἐπιμέλειαν ποιούμενος τοῦ ἔσω ἀνθρώπου· ἐξέρχε σθαι δὲ πάλιν, ὁ νεκρῶν τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τὰς πράξεις τοῦ σώματος ἐν Χριστῷ θανατῶν. ῾Ο τοιοῦτος οὖν ο καὶ νομὴν εὑρήσει ν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, κατὰ τὰ, ο Κύριος ποιμαίνει με, καὶ οὐδέν με ὑστερήσει,» καὶ τὰ ἑξῆς • Ο κλέπτης οὐκ ἔρχεται, εἰ μὴ ἵνα κλέψῃ, καὶ θύσῃ, καὶ ἀπολέσῃ. Εγώ ἦλθον, ἵνα ζωὴν ἔχωσι, καὶ περισσὸν ἔχωσιν. Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός. Ο ποιμὴν ὁ καλὸς τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων· ὁ μισθωτὸς δὲ, καὶ οὐκ ἂν ποιμήν, εξ οὐκ εἰσὶ τὰ πρόβατα ίδια, θεωρεῖ τὸν λύκον ἐρχόμε τον, καὶ ἀφίησι τὰ πρόβατα, καὶ φεύγει, καὶ ὁ λύκος ἁρπάζει αὐτὰ, καὶ σκορπίζει τὰ πρόβατα. Ο δὲ μισθωτός φεύγει, ὅτι μισθωτός ἐστι, καὶ οὐ μέλει αὐτῷ περὶ τῶν προβάτων.» Ἐπειδὴ οἱ τῷ Θευδᾷ, καὶ Ἰούδᾳ, καὶ ταῖς λοιποῖς ἀποστάταις συναπαχθέν τες, ἐσφάγησαν καὶ ἀπώλοντο, διὰ τοῦτο ἐπήγαγε λέγων· «Ο κλέπτης οὐκ ἔρχεται, εἰ μὴ ἵνα κλέψῃ, καὶ θύσῃ καὶ ἀπολέσῃ, ο ἐκείνους καὶ τοὺς ὁμοίους αὐτοῖς κλέπτας καλῶν. Ἐγὼ δὲ, φησὶν, ἦλθον, ἵνα ζωήν έχωσιν.· Ἐκεῖνοι ἔσφαττον καὶ ἀπώλλυον τοὺς ἀκολουθοῦντας αὐτοῖς, «Εγώ ἦλθον, ἵνα ζήσωσι, καί ο τι καὶ περισσὸν ἔχωσι, ε τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος μετοχήν ἣν καὶ βασιλείαν οὐρανῶν χρὴ νοεῖν, Εχουσιν οὖν ἅπαντες τὴν ζωὴν ἐν Χριστῷ. «Πάντες γὰρ ἀναστήσονται, ο καὶ ζήσουσιν, ἀλλ᾽ οἱ δίκαιοι, ἔχουσι καί τι περισσὸν, τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. Εἶτα καὶ περὶ τοῦ πάθους διαλέγεται, καί φησιν, ὅτι «Τὴν ψυχήν μου τίθημι ὑπὲρ τῶν προβάτων ἐμφαίνων, ὅτι οὐκ ἄκων, ἀλλ᾽ ἑκὼν ἐπὶ τὰ πάθος * VERS. 9. Ego sum ostium; per me si quis intraverit, servabitur, et ingredietur et egredietur, el pascua inveniet.» Qui ingressus, inquit, per we ostium, et oblatus Patri, et ovis illius factus fue rit, salvabitur: et non solum salvabitur, sed et sicut Dominus, magnam habebit securitatem. Hoc enim significat per hoc quod dicit, et ingredietur et egredietur, › sicut et apostoli ingrediebantur et egrcliebantur, coram tyrannis libere loquenler, Nain et exeuntes, læti erant, et invicti ", ‹ Et pascua, inquit, inveniet, hoc est copiosum cibum, E: aliter: Quia duplex est noster homo, internus et exleruus, ut dicitur a Paulo, ingreditur quidem ille, dixerit quis, qui curam gerit interni hominis: et egreditur iterum, qui «mortificat membra super terram, et opera corporis in Christo “. Talis igitur • pascua inveniet et in futuro sæculo, secundum quod dicit propheta: c Dominus regit me, et uilil mihi deerit 1» etc. VERS. 10-15. • Fur non venit nisi ut (uretur, et mactet ac perdat. Ego veni ut vitam habeant, et abundan'ius habeant. Ego sum pastor ille bonus. Bonus pastor animam suam ponit pro ovibus. Mercenarius antem et qui non est pastor, cujus non sunt oves propriæ, videt lupum venientem, ac deserit oves, fugitque, et lupus rapit, et dispergit oves. Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est, el oves non sunt illi curæ. › Quoniam Theudas et Judas etiam cuin ceteris apostatis abducti, occisi fuerunt et perierunt: propterea subdit dicens: ‹Fur non venit nisi ut fureturet mactet ac perdat,ɔ illos et similes eis fures vocans. Εgo autem, inquit, veni ut vitam habeant. > Illi occiderunt et perdiderunt eos qui secuti sunt, ‹ Ego veni ut vitam habeant, › et aliquid etiam cabundantius habeant, › sancti Spiritus communionem: per quain et regnum cœlorum intelligere oportet. Habent igitur omnes vitam in Christo. ‹ Omnes enim resurgen 62 › et vivent, sed justi quid amplius habent, regnum scilicet cœlorum. Insuper et de passione disserit, ac inquit: • Animam meam pono pro ovibus, sed declarans quod non involuntarius, sed voluntarius ad passionem accedat. ‹ Pono› enim significat: Nemo rapit ex me eam, sed ego eam depono. Nolat aust Jer. xx!!!, 21. * Act. v, 41. ** Rom. vii, 4; Coloss. 1, 5; Cor. 11, 10. σε Psal. xxi, 1. " 1 Cor. χν, 51.

tem et saepe commemoratos seditiosos. Illi, inquit, ἔρχεται. Τὸ γὰρ ο Τίθημι, ο τοῦτο δηλοῖ, ὅτι Ούχ non posuerunt animam pro ovibus, sed reliquerunt eos qui ipsos secuti sunt: mercenarii enim fuerunt. Ipse autem Dominus e diverso cum comprehensus est, inquit: Si igitur me quæritis, sinite illos abire, ut impleatur sermo, quod nullus ex ipsis perierit ",» idque sic urgentibus Judaeis, ut nulli lupi in oves magis 647 saviant: c Cumn gladiis enim, inquit, et lignis venerunt comprehendere illum ". ΡοPotes et hic intelligere per lupum, spiritualem inimicum, quem et leonem Scriptura nominat, et scorpium, et serpentem, qui rapere quidem ores dicitur, quando per mala opera quasdam devorat; disper - gere autem, quando per malas cogitationes confundit animam; qui et fur merito dicitur, furans per analas cogitationes, inaclans per consensum, perdens per opus. Confertur enim analitiæ cogitatio furto, consensus autem in malam!concupiscentiam diabolicæ mactationi, opus autem malum perditioni. Et hoc est forte quod significat illud: Fur non venit nisi ut furetur, et mactet ac perdat. Dominus enim contra ria quam fur ille facil. Dat divinam vitam, sauctificans nos et cogitationes per adventum bonorum desideriorum, et corpora per bona opera, et quiddam etiam abundantius dat, ut etiam aliis prodesse possimus docendi gratia: profecto et regno cœlorum ut abundlantiori quadam remuneratione nos præmiat. Hic igitur est pastor bonus, sed non mercenarius, ut Judæorum principes, negligentes scilicet populum et ad solan mercedem recipiendam spectantes. Non enim quærebant populi utilitatem, sed ex eo turpe lucrum. ἁρπάζει τις ἐξ ἐμοῦ ταύτην, ἀλλ' αὐτὸς ἀποτίθημε αὐτήν. Αἰνίττεται δὲ καὶ τοὺς πολλάκις ῥηθέντας στασιαστάς. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ, φησὶν, οὐκ ἔθηκαν τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων, ἀλλ' ἀφῆκαν τοὺς ἐκε λουθήσαντας αὐτοῖς· μισθωτοὶ γὰρ ἦσαν. Αὐτὸς δὲ ὁ Κύριος τούναντίον. Ηνίκα συνελήφθη, φησίν· • Εἰ οὖν ἐμὲ ζητεῖτε, ἄφετε τούτους ὑπάγειν, ἵνα πληρωθῇ ὁ λόγος, ὅτι Οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο καὶ ταῦτα οὕτως ἐπιθεμένων τῶν Ἰουδαίων, ὡς οὐδ' ἂν λύκοι προβάτοι;". Μετά μαχαιρῶν γάρ, φησί, καὶ ξύλων ἦλθον συλλαβεῖν αὐτόν. ὁ Ἔστι δὲ λύκου ἐνταῦθα νοῆσαι τὸν νοητὸν ἐχθρὸν, ὃν καὶ λέοντα ὀνομάζει ἡ Γραφὴ, καὶ σκορπίον, καὶ ὄφιν, ὃς ἁρπαζειν μὲν πρόβατον λέγεται, ὅταν τινὰ διὰ τῆς που ρᾶς πράξεως κατάβρωμα ποιῆται· σκορπίζειν δὲ, ὅταν διὰ τῶν πονηρῶν λογισμῶν συγχέῃ τὴν ψυχήν· ὃς καὶ κλέπτης εἰκότως ἂν ῥηθείη, κλέπτων διὰ τῶν πονη τῶν λογισμῶν, θύων διὰ τῆς συγκαταθέσεως, ἀπολα λύων διὰ τῆς πράξεως. Προσβάλλει μὲν γάρ τους τυχὸν ὁ τῆς πονηρίας λογισμός, τοῦτό ἐστι κλοπή • ἐὰν δὲ καὶ συγκατάθηται τῷ πονηρῷ ἐνθυμήματι δ ἄνθρωπος, τότε θύεσθαι λέγεται παρὰ τοῦ διαβόλου ὅταν δὲ καὶ πράξῃ τὸ κακὸν, τότε ἀπόλλυται. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἴσως τὸ, ο Ὁ κλέπτης οὐκ ἔρχεται, εἰ μὴ ἵνα κλέψῃ, καὶ θύσῃ, καὶ ἀπολέσῃ.» Τούτῳ οὖν τῷ κλέπτῃ τἀναντία ὁ Κύριος διαπραττόμενος, τήν τε θείαν ζωὴν δίδωσιν, ἁγιάζων ἡμῶν καὶ τοὺς λογιστ μοὺς διὰ τῆς τῶν ἀγαθῶν ἐνθυμημάτων παρουσίας, καὶ τὰ σώματα διὰ τῶν ἀγαθῶν πράξεων. Καί τι καὶ περισσὸν δίδωσι, τὸ καὶ ἄλλους δηλαδὴ ὠφελεῖν δύο νασθαι διὰ διδασκαλικοῦ χαρίσματος, ναὶ μὴν καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ὡς περιττήν τινα φιλοτιμίαν ἐπιβραβεύων ἡμῖν. Οὗτος ἄρα ἐστὶ ποιμὴν καλὸς, ἀλλ' οὐ μισθωτός, ὡς οἱ τῶν Ἰουδαίων ἄρχοντες, ἀμελοῦντες δηλαδὴ τοῦ λαοῦ, καὶ πρὸς μόνον τὸ μισθοὺς λαβεῖν ἐξ αὐτοῦ βλέποντες. Οὐ γὰρ ἐζήτουν τοῦ λαοῦ τὴν ὠφέλειαν, ἀλλὰ τὴν ἐκ τοῦ λαοῦ αἰσχροκέρδειαν. • Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, καὶ γινώσκο τὰ ἐμὰ, καὶ γινώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν. Καθώς για νώσκει με ὁ Πατήρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. Καὶ τὴν ψυχήν μου τίθημι ὑπὲρ τῶν προβάτων, καὶ ἄλλα πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης κἀκεῖνά με δεῖ ἀγαγεῖν· καὶ τῆς φωνῆς μου ἀκούVERS. 11-16. «Ego sum pastor ille bonus, et cognosco oves meas, et cognoscor a meis. Sicut novit me Pater, ita et ego novi Patrem, et animam meam pono pro ovibus. Et alias oves habeo, quæ non sunt ex hoc ovili: illas oportet me quoque adducere, et vocem meam audient, et fiet unum ovile, unus pastor.» Eliam hoc loco agnosces diferen- σουσι καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν.» tiam pastoris et mercenarii. Nam mercenarius quidem nescit oves, quod contingit quia non sæpe illas invisit: nam si sæpe inviseret, cognosceret illas. At pastor qualis Dominus, cognoscit suas oves, quia curam illarum agit, et rursus cognoscitur ab illis quos visitatione dignatur, propter consuetudinem agnoscentibus suum curatorem. Vide autem quod primus ille nos cognoscit, deinde nos illum. Neque aliter potest cognosci Deus, nisi cogniti fuerimus ab illo. Etenim primum ipse familiaris factus est nobis carne factus homo: deinde nos illi familiares facti sumus recepta, qua deilicali sumus, gratia. Volens autem ostendere quod increduli indigui sint qui cognoscantur a Dco, quia revera oves non sunt, * Juan. xvii, 8, 9. "1 Petr. ii, 48. Κἀντεῦθεν ἂν ἐπιγνοίης τὸ διάφορον τοῦ ποιμένος καὶ τοῦ μισθωτοῦ. Ὁ μὲν γὰρ μισθωτός ἀγνοεῖ τὰ πρόβατα· 8 συμβαίνει ἐκ τοῦ μὴ συχνάκις αὐτά ἐπισκέπτεσθαι· εἰ γὰρ συχνάκις ἐπεσκέπτετο, ἐγί νώσκεν ἂν ταῦτα. Ὁ δὲ ποιμήν, οἷος ὁ Κύριος, γινώσκει τὰ αὑτοῦ πρόβατα, ὡς ἐπιμελούμενος αὐτῶν, καὶ αἱ γινώσκεται ὑπ' αὐτῶν, ὡς ἐπισκοπής ἀξιουμένων, καὶ διὰ τῆς συνηθείας γνωριζόντων τὸν αὐτῶν κηδεμόνα. "Ορα δὲ, ὅτι πρῶτον ἐκεῖνος γνω ρίζει ἡμᾶς, εἶθ' οὕτως ἡμεῖς ἐκεῖνον, καὶ οὐκ ἄλλως δυνατόν ἐστι γνῶναι Θεὸν, εἰ μή γνωρισθείημεν ὑπ' ἐκείνου. Καὶ γὰρ πρῶτον αὐτὸς ᾠκειώθη ἡμῖν σαρκί, γεγονώς ἄνθρωπος· εἶθ' οὕτως αὐτῷ ἡμεῖς ᾠκειώθημεν, θεώσεως εἰληφότες χάρισμα. Θέλων δὲ

CAP. X. juxta id, c Cognovit Dominus eos qui sunt ejus.» Porro ne quis putet quod sicut homo cognoscat, subdit dicens: ‹ Sicut cognoscit me Pater, et ego cognosco Patrem, (quasi diceret, Ita evidenter illum scio, sicut ipse me. Sæpe autein ponit: ‹ Animam meam pono pro ovibus, › declarans quod non sit impostor. Dicere enim, e Lux suin et vita, apud insipientes 648 inflationis esse videbatur. Dicere autem, «Mori volo,» nullam invidiam liabet, sed magnain potius curam indicat, quam exhibere volebat pro lapidantibus. Caterum, cum dicit, «Ει alias oves babeo, de gentibus dicit. Non sunt ex hoc ovili,› quod est sub lege: neque enim gentes lege concluduntur. Et illas quoque oportet me δεῖξαι, ὅτι οἱ ἀπιστήσαντες ἀνάξιοί εἰσι τοῦ γινώ- dixit: Εt cognosco meas oves, et cognoscor a meis, σκεσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐδὲ πρόβατά εἰσιν, εἶπε· • Καὶ γινώσκω τὰ ἐμὰ, καὶ γινώσκομαι ὑπὸ τῶν ἐμῶν,» κατὰ τὸ, «Εγνω Κύριος τοὺς ὄντας αύτ τοῦ. ο Ἵνα δὲ μή τις νομίσῃ, ὅτι ὡς ἄνθρωπος οὕτως ἐγίνωσκεν, ἐπήγαγε λέγων·» Καθώς γινώσκει με δ Πατὴρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. • Οὕτω γὰρ, φησίν, ἐπίσταμαι αὐτὸν ἀκριβῶς, ὡς αὐτὸς ἐμέ. Συνεχῶς δὲ τίθησι τὸ, «Τὴν ψυχήν μου τίθημι ὑπὲρ τῶν προβάτων, δηλῶν, ὅτι οὐκ ἔστι πλάνος. Τὸ μὲν γὰρ λέγειν, ὅτι ο Φῶς εἰμι καὶ ζωὴ, ο τύφου ἐδόκει εἶναι παρὰ τοῖς ἀνοήτοις· τὸ δὲ λέγειν, ὅτι «Αποθανεῖν βούλομαι,» οὐδεμίαν βασκανίαν ἔχει, ἀλλὰ καὶ πολλὴν μᾶλλον κηδεμονίαν ἐμφαίνει, εἴ γε ὑπὲρ τῶν λιθαζόντων ἑαυτὸν ἠβούλετο ἐπιδοῦναι. Εἰπὼν δέ, ο Καὶ ἄλλα πρόβατα έχω, ο περὶ τῶν ἐθνῶν λέ- congregare. Dispersa sunt enim et le et illa, non γει· «Οὐκ εἰσὶ δὲ ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης ο τῆς ὑπὸ τὸν νόμον· οὐ γὰρ δὴ τὰ ἔθνη τῷ νόμῳ περικλείονται. τ Κἀκεῖνα οὖν δεῖ μὲ ἀγαγεῖν· ἐσκορπισμένα γάρ εἰσι, καὶ ταῦτα, κἀκεῖνα, μὴ ἔχοντα ποιμένας. Καὶ γὰρ καὶ Ἰουδαίων οἱ εὐγνώμονες, καὶ πρὸς τὸ πιο στεῦσαι ἐπιτηδειότεροι, ἀποίμαντοι ἦσαν, καὶ πολλῷ μᾶλλον οἱ ἐθνικοί. Δεῖ οὖν κἀκεῖνα τὰ τῶν ἐθνικῶν συναγαγεῖν, ὥσπερ καὶ τῶν τὰ Ἰουδαίων. Τὸ δὲ, «δεῖν ἐνταῦθα οὐκ ἀνάγκης ἐστὶν, ἀλλὰ τοῦ πάντως ἐκδησομένου σημαντικόν. ι Καὶ γενήσεται μία ποίμνη, εἷς ποιμήν.» «Ἐν γὰρ Χριστῷ Ἰησοῦ οὐκ ἔνι Ἕλλην καὶ Ἰουδαῖος, ο οὐδὲ διαφορά τις· εἷς γὰρ χαρακτήρ ἅπασι, μία σφραγὶς ἡ τοῦ βαπτίσματος, εἷς ποι μὴν ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ Θεός. Καὶ αἰσχυναίσθωσ Oporhabentes pastorem. Nam et qui inter Judæos melius sapiebant, et ad credendum propensiores erant, pastore carebant, et multo magis gentiles. tel, igitur et illas quæ ex gentibus, e congregare, quemadmodum et eas quæ ex Judæis erant. Verbum autem oportet > hoc loco non est necessitatis, sed indubitati eventus significativum. ‹ Et erit unum ovile, unus pastor. In Christo enim Jesu non est Græcus, neque Judaeus ",» neque ulla differentia. Unus enim character omnibus, unum sigillum baptismalis, unus pastor, Verbum Dei et Deus. Confundantur Manichæi, qui Vetus Testamentum abjiciunt. Auliant, quod unum ovile, unus pastor: idem enim Deus Veteris et Novi Testamenti. σαν Μανιχαῖοι τὴν Παλαιὰν Διαθήκην ἀποβάλλοντες· ἀκουέτωσαν, ὅτι Μία ποίμνη, εἷς ποιμήν· ὁ γὰρ αὐτὸς Θεὸς Παλαιᾶς τε καὶ Νέας. • Διὰ τοῦτο ὁ Πατήρ με ἀγαπᾷ, ὅτι ἐγὼ τίθημ: G τὴν ψυχήν μου, ἵνα πάλιν λάβω αὐτήν. Οὐδεὶς απ ρει αὐτὴν ἀπ' ἐμοῦ, ἀλλ' ἐγὼ τίθημι αὐτὴν ἀπ' ἐμαυτοῦ. Ἐξουσίαν ἔχωπάλιν λαβεῖν αὐτήν. Ταύτ την τὴν ἐντολὴν ἔλαβον παρὰ τοῦ Πατρός μου. Σχίσμα οὖν πάλιν ἐγένετο ἐν τοῖς Ἰουδαίοις διὰ τοὺς λόγους τούτους. Ελεγον δὲ πολλοὶ ἐξ αὐτῶν, ὅτι Δαίμονιον ἔχει καὶ μαίνεται· τί αὐτοῦ ἀκούετε; *Αλλοι ἔλεγον· Ταῦτα τὰ ῥήματα οὐκ ἔστι δαιμονι ζομένου. Μή δαιμόνιον δύναται τυφλῶν ὀφθαλμούς ἀνοίγειν; › Ἐπειδὴ ἀλλότριον αὐτὸν τοῦ Πατρὸς ἔλεγον, καὶ πλάνον, καὶ λυμεώνα, οὐχὶ Σωτῆρα ψυχῶν, δείκνυσι δι᾽ ὧν φησιν, ὅτι οὐκ εἰμὶ ὑμῶν λυμεών, ἀλλὰ πάντα ὑπὲρ ὑμῶν ἕτοιμος δέξασθαι· εἰ δὲ καὶ διὰ μηδὲν ἄλλο, ἀλλ᾽ οὖν διότι τοσοῦτον ὑμᾶς ἀγαπᾷ ὁ Θεὸς, ὥστε κἀμὲ διὰ τοῦτο ἀγαπᾶσθαι παρ' αὐτοῦ, ἐπειδὴ ὑπὲρ ὑμῶν ἀποθνήσκω. Πῶς οὖν πλανήσω ὑμᾶς, οὓς οἶδα ἀγαπητοὺς τῷ Θεῷ, ἀλλ᾽ οὐχὶ μᾶλλον σπουδάσω ὑπὲρ ὑμῶν ἀποθανεῖν, ὡς εἰ καὶ διὰ μηδὲν ἄλλο, διὰ τοῦτο γοῦν ἀγαπηθησόμενος πλέον ὑπὸ τοῦ Πατρός μου; Ταῦτα δὲ λέγει τὰ οὕτω ταπεινά, συγκαταβαίνων, διὰ τὸ τοὺς ἀκούοντας μὴ παραδέχεσθαι αὐτὸν τὰ ὑψηλὰ περὶ ἑαυτοῦ λέγοντα· ἐπεὶ ἄλλως γε σκοπούμενον τὸ ῥητὸν ἄτοπον δόξει. Τί γάρ; τὸν ἔμπροσθεν χρόνον es jl Tim. us, 19. σε Joan. 1, 4. στ Coloss. 1, 11. PATROL. GR. CXXIV. VERS. 17-21. Propterea me Pater diligit, quia ego pono animam meam, ut iterum sumain eam. Nemo tollet eam a me, sed ego pono eam a meipso. Potestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo rursus sumendi eam. Hoc mandatum accepi a Patre mev. Dissensio igitur iterum facta est inter Judæos propter sermones hos, Dicebant autem multi ex ipsis: Daemonium habet et insanit: quid eum auditis? Alii dicebant: Hæc verba non sunt dæmonium habentis. Num dæmonium potest cæcorum oculos aperire?, Quoniam alienum eum a Patre dicebant, et seductorem, et perniciosum, non Salvatorem animarum, ostendit per ea quæ dicit, Non sum vobis perniciosus, sed ad sustinenda omnia pro vobis paratus, quamvis propter nihil aliud, quam quod vos in tantum diligit Deus, ut et ego propter hoc ab ipso diligar, quia pro vobis inoriar. Quomodo igitur seducam vos quos scio dilectos Dei? Annon magis pro vobis mori quæro, ut si propter nihil aliud, saltem propter hoc, quod magis diligar a Patre meo? Hæc autem nunc tam humilia dicit, se illis attemperans, eo quod si diceret de se sublimia, auditores illum non caperent; quia si aliter dictum consideretur, absurdum videbitur. Cur enim priori tempore non diligebatur, sed nunc dilectionem cœperit Pater,

et mors pro nobis, illi dilectionis auctor fuerit οὐκ ἠγαπᾶτο, ἀλλὰ νῦν τῆς ἀγάπης ἤρξατο ὁ Πατήρ, Non ita est, séd, ut dixi, sese illis attemperans hæc dixit. Dixerit autem quis et hoc, Quoniam dilectio Dei et Patris erga nos ex confesso erat, vidit autem Deus et Pater etiam Filiom suum eamdem erga nos declarantem bonitatem, atque ita voluisse pro nobis mori, et diligenter observare 649 characteres bonitatis paternæ, dilexit merito, non quasi mercedem quamdam mortis pro nobis dilectionem dans Filio, sed spectans inadulteratam substantiam in Filio, et quodammodo quibusdam naturæ vinculis necessariis et inevitabilibus ad hoc vocatus. Annon magnæ dilectionis erga nos opus Filius suscepit, ignominiose moriens pro nobis? et non solum moriens, sed et iterum accipiens animam, ut occidat mortem, et nobis immortalitatem per resurrectionem pariat? Hoc igitur significat quando dicit, • Pater diligit me,» eo quod morior pro vobis: quasi exsultet et gaudeat Pater quod Filius sibi similis sit, et servet characteres suæ erga homines charitatis. Porro quod dicit, Nullus tollit animam meam a me, › propter eos qui mortem ejus meditaBantur dicit. c Vos enim, inquit, sititis meum sanguinem, › sed bene sciatis quod me involuntario nullus prævalebit. Insuper ut ne quis putet quod tanquam minister et subditus moriatur ab alio jussus, et illi cedens: Potestatem, inquit, mortis meae ipse habeɔ, ut Dominus mortis. Itaque propterea dicit: Potestatem habeo ponendi animam meam,› quamvis et unusquisque vestrum potestatem habeat @ ponendi animam suam: nam unicuique volenti possibile est se interficere; sed non de hoc modo dicit Dominus, sed quod me invito nullus poterit hoc facere; id in hominibus non fit. Nam etiam præter voluntatem nostram ab aliis interficimur. At Dominus nunquam involuntarie passus est, eo quod non aliter morti obnoxius erat, nisi quantum libebat. Habet et majus, quod animam iterum accipiat. Hoc autem mandatum inquit se accepisse a Patre, ut moreretur pro mundo. Usque adeo, inquit, non sum adversarius Deo, ut et istuc ipsum mori a Patre mihi demandatum sit. Porro primum quod sublime est, dicit: • Potestatem habeo accipere animam meam; › Dominum enim mortis se per loc ostendit et ducem vitæ. Iterum humile verbum ponens, nempe: Mandatum hoc accepi a Patre meo, › ita mirabiliter utraque connectit、 et quod non habeatur minor, ac servus Patris, et non sit adversarius illi, sed ejusdem potentiæ et voluntatis. Et ita quoque multis ex auditoribus etiam sic profuit, eo quod talia dicebat, atque ita ut et dissensio fieret. Nam dum nonnulli quibus hæc verba obscuriora videbantur, putabant illum dæmonio actum loqui quæ non intelligeret; alii qui vel mediocriter intellexerant: «flec, aiunt, verba non sunt ejus qui demonio agitur. Insuper quia verbis non po- » terant confutare illos; cum enim benevoli non satis tenerent ea quæ Domnino dicebantur, neque ilis 68 Joan. VII, 37. ‹ καὶ ὁ ὑπὲρ ἡμῶν θάνατος γέγονεν αὐτῷ ταύτης απ τιος; Οὐκ ἔστι τοῦτο, ἀλλ᾽ ἵπερ εἶπον, συγκαταβαίνων ταῦτά φησιν. Εἶποι δ᾽ ἄν τις καὶ τοῦτο, ὅτι, ἐπειδὴ ἡ περὶ ἡμᾶς ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὁμολογουμένη ἦν, εἶδε δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ καὶ τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὴν αὐτὴν χρηστότητα περὶ ἡμᾶς ἐνα δειξάμενον, ὥστε καὶ ὑπεραποθανεῖν ἐθελῆσαι, καὶ τῆς τοῦ Πατρὸς ἀγαθότητος τους χαρακτήρας ἀκριβεῖς ἀποσώζοντα, ἠγάπησεν εἰκότως, οὐ μισθὸν ὥσπερ τινὰ τοῦ ὑπὲρ ἡμῶν θανάτου τὴν ἀγάπην δωρούμενος τῷ Υἱῷ, ἀλλὰ τῆς οὐσίας τῆς ἑαυτοῦ τὸ γνήσιον ἐν Υἱῷ θεωρῶν, καὶ ὥσπερ τισὶ φύσεως δεσμοῖς ἀναγκαίοις καὶ ἀπαραιτήτοις πρὸς τοῦτο καλούμενος. Η γὰρ οὐ μεγάλης ἀγάπης ἔργον εἰς ἡμᾶς ὁ Υἱὸς ἐνεδείξατο, ἀδόξως θανών ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ οὐ μόνον θανών, ἀλλὰ καὶ πάλιν λαβὼν τὴν ψυχήν, ἵνα νεκρώσῃ τὸν θάνατον, καὶ ἡμῖν τὴν ἀθανασίαν διὰ τῆς ἀναστάσεως κατεργάσηται; Τοῦτο οὖν δηλοῖ, ὅταν λέγῃ, ὅτι «Ο Πατὴρ ἀγαπᾷ με, κ διότι ἀποθνήσκω ὑπὲρ ὑμῶν, τὸ ὡσανεί γάννυσίαι καὶ χαίρειν τὸν Πατέρα, ὅτι ὁ Υἱὸς αὐτῷ ἔοικε, καὶ τῆς πρὸς ἀνθρώπους ἀγάπης αὐτοῦ τοὺς χαρακτῆρας ἀποσώζει. Τὸ δὲ, ο Οὐδεὶς αίρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ, ο διὰ τοὺς κατ' αὐτοῦ φονῶντά; φησιν. Ὑμεῖς γὰρ, φησί, διψᾶτε τοῦ ἐμοῦ αἵματος ἀλλ᾽ εὖ ἴστε, ὡς ἄκοντος ἐμοῦ οὐδεὶς κατισχύσει. Ἔτι δὲ, ἵνα μὴ νομίσῃ τις, ὅτι ὡς ὑπηρέτης καὶ ὑπουργὸς ἀποθνήσκει, ὑπ᾽ ἄλλου κελευόμενος, καὶ ἐκείνῳ ὑπείκων, φησί· Τὴν ἐξουσίαν τοῦ θανάτου τοῦ ἐμοῦ αὐτὸς ἔχω, ὡς δεσπότης τοῦ θανάτου. Διὰ τοῦτο οὖν φησιν, ὅτι ο Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυ χήν μου, ν εἰ καὶ ἕκαστος ὑμῶν ἐξουσίαν ἔχει τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θεῖναι. Εκάστῳ γὰρ βουλομένῳ δυνα τὸν ἑαυτὸν ἀνελεῖν, ἀλλ' οὐ περὶ τοῦ τοιούτου τρόπου φησὶν ὁ Κύριος, ἀλλ' ὅτι Ακοντός μου οὐδεὶς ἂν δυνηθείη τοῦτο ποιεῖν· ὅπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων οὐ γίνεται. Καὶ γὰρ καὶ ἄκοντες ἀναιρούμεθα ὑπ᾽ ἄλλων· ὁ δὲ Χριστὸς οὐκ ἄν ποτε ἄκων ἔπαθεν· διὸ ὡς μὴ ἄλλως θανάτῳ ὑποκείμενος, εἰ μὴ μόνον ἑκών, ἔχει καὶ τὸ μεῖζον, τὸ λαβεῖν τὴν ψυχήν πάλιν. Ταύτην τε τὴν ἐντολήν φησι λαβεῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ ἀποθανεῖν ὑπὲρ τοῦ κόσμου. Τοσοῦτον γάρ, φησίν, οὐκ εἰμὶ ἀντίθεος, ὥστε καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ ἀποθανεῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐντές ταλμαι. Εἰπὼν δὲ πρότερον καὶ ὑψηλὸν, τὸ «Εξουσίαν ἔχω λαβεῖν τὴν ψυχήν μου, ο δεσπότην, γὰρ αὐτὸν τοῦ θανάτου τοῦτο δείκνυσι, καὶ τῆς ζωῆς ἀρχηγὸν) πάλιν τὸ ταπεινὸν τίθησι, τὸ, «Ἐντολὴν ταύτην ἔλαβον παρὰ τοῦ Πατρός μου.» Οὕτω πλέκει θαυμασίως ἀμφότερα, καὶ τὸ μὴ ἐλάττω νομισθῆναι, καὶ δοῦλος τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ μὴ ἀντίθεος, ἀλλ᾽ ὁμοδύναμος ἅμα καὶ ὁμόβουλος. Αὐτίκα γοῦν οὕτως ὠφέ λησε τοὺς πολλοὺς τῶν ἀκουόντων διὰ τοῦ τοιαῦτα λέγειν, ὥστε καὶ σχίσμα γενέσθαι. Τινὲς μὲν γὰρ, ἐπειδὴ τὰ ῥήματα ἐδόκουν αἰνιγματώδη αὐτοῖς, δαιμονᾶν αὐτὸν ἐδόκουν ἀτύνετα φθεγγόμενον «οἱ δέ γε, ο μετρίως συνιέντες, ο ἔλεγον, φησί, Ταύτα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. X. τὰ ῥήματα οὐκ ἔστι δαιμονιζομένου.» Εἶτα ἐπεὶ persuasissent verbis, Christe operibus patroci mari tentant, et dicunt quod hæc verba 650 neli sint dæmoniaci. Unde autem hoc manifestum? Ex operibus: Damonium enim non potest oculos cacorum aperire. ● Quia igitur opus divinum, ergo et verba ejusmodi sunt. Quare autem Christus nihil respondet his qui dicebant ipsum dæmonio agi? Quia sufficientes erant ad confutandum illos et fide digniores qui adversabantur illis et pro ipso rationein reddebant. Igitur quia dissentiebant inter se, quid ultra opus erat contradicere his qui erimimabantur, praesertim cum neque sic fidem quidem trahituri essent? ἀλλήλων ίσταντο διασχισθέντες, τι ἔτι ἔδει λοιπόν μηδὲ τοσοῦτον ἀξιόπιστον ἐσόμενον; ἀπὸ τῶν ῥημάτων οὐκ ἠδύνα[ν]το επιστομίζειν αὐτοῦ; (οὔτε γὰρ αὐτοὶ οἱ εὐγνώμονες δῆθεν ἀκριβῶς ἂν παρηκολούθουν τοῖς ὑπὸ τοῦ Κυρίου λεγομένοις, οὔτε ἐκείνους ἂν ἔπεισαν), ἀπὸ τῶν πραγμάτων πει ρώνται συνηγορεῖν τῷ Χριστῷ, και φασιν, ὅτι • Ταῦτα τὰ βήματα οὐκ εἰσὶ δαιμονιζομένου. Πόθεν δὲ δῆλον τοῦτο; Ἀπὸ τῶν ἔργων. «Μή και μόνιον δύναται ὀφθαλμοὺς τυφλῶν ἀνοίγειν;· Ἐπεὶ οὖν τὸ ἔργον θείον, καὶ τὰ ῥήματα ἄρα τοιαῦτα. Διὰ τί δὲ ὁ Χριστὸς οὐδὲν ἀποκρίνεται πρὸς τοὺς λέγων τας αὐτὸν δαιμονᾷν; Διότι ἱκανοὶ ἦσαν επιστομίζειν αὐτοὺς, καὶ ἀξιοπιστότεροι οἱ ἐναντιούμενοι αὐτοῖς, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ ἀπολογούμενοι. Ἐπεὶ οὖν κατ' καὶ αὐτὸν ἀντιλέγειν τοῖς διαβάλλουσιν, καὶ ταῦτα • Εγένετο δὲ τὰ ἐγκαίνια ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις, καὶ χειμών ἦν. Καὶ περιεπάτει ὁ Ἰησοῦς ἐν τῷ ἱερῷ ἐν τῇ στοᾷ τοῦ Σολομῶντος. Εκύκλωσαν οὖν αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ἔλεγον αὐτῷ· Εως πότε την ψυχὴν ἡμῶν αἴρεις; Εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, εἰπὲ ἡμῖν παρρησία. Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Εἶπον ὑμῖν, καὶ οὐ πιστεύετε. Τὰ ἔργα ἃ ἐγὼ ποιῶ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρός μου, ταῦτα μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ. Ἀλλ᾽ ὑμεῖς οὐ πιστεύετε οὐ γάρ ἐστε ἐκ τῶν προς βάτων τῶν ἐμῶν, καθὼς εἶπον ὑμῖν.» Ποῖα ἐγκαίνια ἐγένετο ἐν Ἱεροσολύμοις; Τινὲς μέν φασιν, ὅτι καθ' ἣν ἡμέραν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος, κατ' αὐτὴν ἑόρταζαν τὰ ἐγκαίνια. Αλλοι δὲ οὐ τοῦτό φασιν, ἀλλὰ τῆς μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν οἰκο δομῆς τοῦ ναοῦ τὰ ἐγκαίνια νῦν λέγειν τὸν εὐαγγε λιστήν. Λαμπρὰν δὲ ἦγον τὴν ἑορτὴν καὶ δημο τελή. ὡς γὰρ τὸν οἰκεῖον κόσμον ἀπολαβούσης τῆς πόλεως μετὰ τὴν μακρὰν ἐκείνην αἰχμαλωσίαν, χορο μονῆς ἡμέραν τὴν τῶν ἐγκαινίων ἐποιοῦντο. Εν ταύτῃ οὖν τῇ ἑορτῇ παρῆν καὶ ὁ Ἰησοῦς· λοιπὸν γὰρ τῇ Ἰουδαία συνεχῶς ἐπιχωρίαζεν, ἐπειδὴ τὸ πάθος ἐπὶ θύραις ἦν. Χειμών γὰρ ἐνειστήκει, μεθ᾿ ἂν χειμῶνα ἐν τῷ πρώτῳ τοῦ ἔαρος μηνὶ ἔπαθεν ὁ Κύριος. Διὸ καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς ἐπεσημήνατο τὸν καιρών, δεικνύων ὅτι ἐγγὺς ἦν ὁ καιρὸς τοῦ πάθους, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐπιχωρίαζεν ὁ Κύριος. • Εκύκλωσαν οὖν αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι· καὶ τῷ μὲν δοκεῖν, ἐκ πόθου τινὸς καὶ φιλομαθίας ἐρωτῶσιν εἰπεῖν αὐτοῖς, εἰ αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός· τῇ δὲ ἀληθείᾳ ἐκ περιέργου καὶ διεφθαρμένης γνώμης ἡ ἐξώτησις. Τῶν γὰρ ἔργων κηρυττόντων αυ τὸν εἶναι τὸν Χριστὸν, ἐκεῖνοι ἀπὸ ῥημάτων ἐζήτουν μαθεῖν· δ παιζόντων μᾶλλον ἐστι, καὶ ἐπεγγελών των. Όμως δὲ ἡ ἐρώτησις πολλῆς ἀγνωμοσύνης γέμουσα καὶ κατεψευσμένη τυγχάνουσα, την μοχθηρίαν αὐτῶν δείκνυσιν.. Εἰπὲ γὰρ, φασίν, ἡμῖν παρρησίᾳ. ο Καὶ μὴν πολλαχοῦ ἔλεγε παρρησίᾳ, καὶ ταῖς ἑορταῖς ἐπιχωριάζων, καὶ οὐδὲν ἐν τῷ κρυπτῷ λαλῶν, καὶ Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ὀνομάζων, καὶ φῶς, καὶ ὁδὸν, καὶ θύραν, καὶ τὸν Μωσήν παράγων μάρτυρα. Διὸ ἐλέγχων αὐτοὺς ὁ Κύριος, ὡς ἐκ το νηρᾶς φθεγγομένους γνώμης, «Εἶπον ὑμῖν, ο φησί, πολλάκις, ο καὶ οὐ πιστεύετε.» "Αλλως τε, Τί προσε 69 Joan. 1, η VERS. 22-26. • Facta sunt autem encamia Hierosolymis, et hiems erat. Et anbulabat Jesus in tenplo in porticu Salomonis. Circumdederunt ergo eum Judai, et dicebat ei: Quousque aninam nostram suspendis? Si tu es Christus, dic nobis ingenue. Respondit eis Jesus: Dixi vobis, nec creditis. Opera quæ ego facio in nomine Patris mei, hæc testimonium reddunt de ne. Sed vos non creditis, quia non estis ex ovibus meis, quemadmodum dicebanı vobis. Quæ encania facta sunt in Hierosolymis? Quidam dicunt quod quo die ædificatum fuerit templum a Salomone, codem celebraverint encamia. Alii autem non hoc dicunt, sed evangelistam aiunt dicere encænia constructi templi post captivitatem. Præclarum autem et celebre agebant festum. Namı tanquam civitas suum ornatum recepisset post iongam illam captivitatem, jucundum diem enczeniorum faciebant. In hoc igitur festo aderat et Jesus. Nunc autem frequentius versatur in Judæa, quía passio in foribus crat. flienus enim instabat, postquam hiem mem in primo mense veris passus est Dominus. Propterea et evangelista notavit tempus, estendens quod prope sit tempus passionis, et propterea versatur in Hierosolymis. «Circumdederunt igitur ipsum Judæi, › et apparenter quidem ex desiderio quodam discendi interrogant ut eis dicat, «num ipse sit Christus, revera autem ex corrupta et curiosa mente profecta est interregatio. Nam cum opera prædicarent illum esse Christum, isti ex verbis quzreamt discere; quod ludentium magis est et deridentium. Omnino autem quæstio magna ingratitudine plena est, et fadaciumn ihorum malitiam ostendens. • Dic enim, inquiunt, nobis libere.» Sane ubique dicebat libere, et comparebat in festis, et nihil in occulto loquebatur, Filiumque Dei se nominabat, r et huicem, et vitam, et ostium ", adh bilo etiam teste Mose. Propterea arguens eos Dou minus, utpote malo anime loquentes: «Dixi vobis, inquit, sapius, «et non creditis. et aliter: Quid ita simulatis quod nudo verbo persuadeamini? • Opera quæ facio, non ut adversarius Dei, set ‹ in nomine Patris mei, non recipitis, et quomodo nudis verbis credelis? Omnino enim major est vie

lus operum quam verborum ad persuadendum; ποιεῖσθε τὸ ἀπὸ ψιλοῦ ῥήματος πεισθῆναι; «Τὰ 651 quod et fatebantur bi qui melius inter ipsos sapiebant, dicentes: «Non potest homo peccator signa talia facere. Propterea dicit:. Non creditis mihi, quia non estis ex ovibus meis. Nam ego quidem, ut pastor bonus, quæ oportebat facere, feci: vos aulem si non sequamini, non ego pastoris, sed vos ovium vocatione indigni estis. Da et tu operam, Juin Liems est, præsens dico vita, quæ semper a malis spiritibus turbatur, ut celebres encænia spiritualis templi tui, semper novus factus, et ‹ ascensiones in corde ponens 70. > Aderit enim tune tibi Jesus, qui simul celebret encæniorum festivitatem in porticu Salomonis, custodia sua te muniens, et pacificum te faciens ab affectionibus. Ipse euim pacificus Salomon est. Quisquis igitur in protectione Christi pacifici moratur, habet et Dominum simul diem festum agentem encaniorum animæ, quandiu hiems vitae hujus durat. Ver enim futurum saculum est, quo omnia reviviscunt, quo nullus animam innovare potest. Nain præsenti sæculo omnia talia concluduntur. ἔργα, ἃ ἐγὼ ποιῶ, ο οὐχ ὡς ἀντίθεος, ἀλλ' ἐ ἐν ο ὀνόματι τοῦ Πατρός μου,» οὐ δέχεσθε, καὶ πῶς ψιλῷ λόγῳ πιστεύσετε; Πάντως γὰρ τοῖς ἔργοις πλείων πρὸς τὸ πείθειν δύναμις, ἢ τοῖς λόγοις. Ο καὶ ἐξ αὐτῶν οἱ εὐγνωμονέστεροι ἔλεγον· «Μὴ δύναται ἄνθρωπος ἁμαρτωλός σημεία τοιαῦτα ποιεῖν; διὰ τοῦτο δὲ, φησίν, «Οὐ πιστεύετέ μοι, ὅτι οὐκ ἐστὲ ἐκ τῶν προβάτων τῶν ἐμῶν. Ἐγὼ μὲν γὰρ ὡς ποιμὴν καλός, ἅπερ ἐχρῆν ποιῆσαι, ἐποίησα· εἰ δὲ ὑμεῖς οὐκ ἀκολουθεῖτε, οὐκ ἐγὼ τῆς τοῦ ποιμένος, ἀλλ' ὑμεῖς τῆς τῶν προβάτων ἀνάξιοί έστε κλήσεως. Σπούδαζε δὲ καὶ σύ, ἐν ὅσῳ χειμών ἐστιν, ὁ παρών, λέγω, βίος, ὁ ἀεὶ ταραχὰς ὑπὸ τῶν πνευμάτων της πονηρίας ἔχων, τὰ ἐγκαίνια ἑορτάσαι τοῦ πνευματ τικοῦ του ναοῦ, ἀεὶ νέος γινόμενος, καὶ ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ διατιθέμενος. Τότε γὰρ δή σοι καὶ ὁ Ἰησοῦς παρέσται τὴν τῶν ἐγκαινίων τούτων συνερ γαζόμενος ἑορτὴν ἐν τῇ στοᾷ τοῦ Σολομῶντος, ἐν τῇ σκέπῃ αὐτοῦ περιφρουρῶν σε, καὶ εἰρηνεύειν σε ποιῶν ἀπὸ τῶν παθῶν. Αὐτὸς γὰρ ἔσται ὁ Σολομῶν, 8; εἰρηνικὸς ἑρμηνεύεται. "Οστις οὖν ἐν τῇ σκέπη τοῦ Χριστοῦ τοῦ εἰρηνικοῦ αὐλίζεται, κατὰ τὸν προφήτην, ἔχει αὐτὸν τὸν Κύριον συνεορτάζοντα αὐτῷ τὰ τῆς ψυχῆς ἐγκαίνια, ἐν ὅσῳ ὁ χειμών, ὁ βίος οὗτος, ἐνίσταται. Εαρ γὰρ ὁ μέλλων αἰὼν καθ᾽ ἐν τὰ πάντα ἀναζῇ, καὶ παλιγγενεσίαν λαμβάνει, καθ᾽ ἂν οὐδεὶς τὴν ψυχὴν ἐγκαινίσαι δύναται· τῷ γὰρ παρόντι αἰῶνι πάντα τὰ τοιαῦτα συγκλείεται. VERS. 27-30. • Oves meæ vocem meam audiunt, • Καθὼς εἶπον ὑμῖν, τὰ πρόβατα τὰ ἐμὰ τῆς φω et ego cognosco e28, et sequuntur me, et ego vi- c νῆς μου ἀκούει, κἀγὼ γινώσκω αὐτὰ, καὶ ἀκολου tam æternam do eis, nec peribunt in æternum, ∙neque rapiet cas quisquam de manu prea. Pater meus qui dedit mihi, major omnibus est, et nemo potest rapere de manu Patris mei. Ego et Pater sunius.» Postquam dixit eis, «Non estis ·ex ovibus meis, nunc hortatur eos ut fiant oves ejus: ideo et subdit, dicens: • Oves meæ vocem meam audiunt, et sequuntur me. Deinde incitans cos, dicit que consecuturi sint ipsum sequentes. • Vitam enim, inquit, æternam do cis, et ne pereant in æternum, etc. Et omnino per verba hæc excitat illos, zelumque ac desiderium injicit, ut et ipsi sequantur eum qui talia largitur. Propterea autem dixit, «Non peribunt, quia • Nullus potest rapere eas de manu mea,» eo quod • Pater meus qui dedit mihi» eas, ‹ maximus omnium est, et de manu ejus nullus potest cas rapere, » et ila ‹ neque de manu mea: › manus enim mea et Patris una est, ‹ Nam ego et Pater unum sumus, › secundum potestatem scilicet et virtutem. Manum enim potestatem et virtutem dicit. Igitur Ego et Pater unum sumus > secundum substantiam et naturam et potestatem ac robur. Id quod et Judæi quoque cum intellexissent, quod seipsum consubstantialem Deo faceret, lapidare volebant eum, utpote qui se Filium Dei faceret 7.. Sed interrog.- verit quispiam: Quomodo dixit Dominus, Nullus ex manu Patris mei rapiet eas, cum tamen multos videamus perire? Dicendum quod rapere quidem 70 l'sal. Lxxxın, 6. 71 Joan. xI, 8. θοῦσί μοι, κἀγὼ ζωὴν αἰώνιον δίδωμι αὐτοῖς, καὶ οὐ μὴ ἀπόλωνται εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ οὐχ ἁρπάζει τις αὐτὰ ἐκ τῆς χειρός μου. Ο Πατήρ μου, ὃς ἔδωκέ μοι, μείζων πάντων ἐστί, καὶ οὐδεὶς δύναται ἁρπάζειν αὐτὰ ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Πατρός μου. Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν.» Ἐπειδὴ εἶπεν αὐτοῖς, ὅτι, «Οὐκ ἐστὲ ἐκ τῶν προβάτων τῶν ἐμῶν, ὁ νῦν προτρέπεται αὐτοὺς, ὥστε γενέσθαι πρόβατα. Διὸ καὶ ἐπάγει λέγων· «Τὰ πρόβατα τὰ ἐμὰ τῆς φωνῆς μου ἀκούει, καὶ ἀκολουθοῦσί μοι.» Εἶτα παρακνίζων αὐτοὺς λέγει καὶ ὧν ἐπιτεύξονται οἱ αὐτῷ ἀκολουθοῦντες. «Ζωὴν γὰρ, φησίν, αἰώνιον δίδωμι αὐτοῖς, καὶ οὐ μὴ ἀπόλωνται εἰς τὸν αἰῶνα,» καὶ τὰ ἑξῆς. Πάντως δὲ διὰ τῶν ῥημάτων τούτων διεγείρει αὐτοὺς, καὶ εἰς ζῆλον καὶ ἐπιθυμίαν ἐμβάλλει τοῦ καὶ αὐτοὺς ἀκολουθῆσαι αὐτῷ, ὡς τοιαῦτα δω ρουμένῳ. Διατί δέ φησιν·. Οὐ μὴ ἀπόλωνται;» Διότι ι οὐδεὶς δύναται ἁρπάζειν αὐτὰ ἐκ τῆς χειρός μου, ο διότι ι ὁ Πατήρ μου, ὃς ἔδωκέ μοι» ταῦτα, • μείζων πάντων ἐστὶ, καὶ ἀπὸ τῆς χειρὸς τούτου οὐδεὶς δύναται ἁρπάζειν αὐτὰ, ὥστε οὐδὲ ι ἀπὸ τῆς ἐμῆς χειρός.» Η γὰρ χεὶρ ἡ ἐμὴ καὶ τοῦ Πατρὸς μία. «Ἐγὼ γὰρ καὶ ὁ Πατήρ ἓν ἐσμεν,» κατὰ τὴν ἐξουσίαν δηλαδὴ καὶ τὴν δύναμιν· χεῖρα γὰρ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὴν δύναμιν λέγει. • Εγώ τοίνυν καὶ ὁ Πατήρ ἓν ἐσμεν ο κατὰ τὴν φύσιν, καὶ τὴν οὐσίαν, καὶ τὸ κράτος. Οπερ οὖν καὶ οἱ Ἰουδαῖοι συνιδόντες, ὅτι ὁμοούσιον ἑαυτὸν ποιεῖ διὰ τούτων τῶν ῥημάτων τοῦ Θεοῦ, λίθοις ἔβαλλον

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. — CAP. X. ti. Nam vi quadam et tyrannide nullus potest avelJere a 652 Deo, deceptione autem quotidie supplantamur. Quomodo autem dixit, ‹ Oves meæ me sequuntur, et non pereunt? › videmus enim quod Judas perierit. Sed propter hoc periit, quia non secutus est, neque oris mansit usque ad finem. Dominus de iis qui secuti sunt eum et oves sunt, inquit, «Non pereunt. • Quod si quis ex ordine ovium exciderit, et non secutus fuerit pastorem, statim perit. Utaris autem et hoc de Juda exemplo contra Manichæos. Etenim cum ille sanctus esset et ovis Dei, propria voluntate ac sua sponte excidit. Non igitur natura sunt mala aut bona, sed voluntate et constituuntur et solvuntur. αὐτὸν, ὡς Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ποιοῦντα. Αλλ' έρω- nullus potest de nanu Patris, decipere autem mulτήσειεν ἄν τις· Πῶς εἶπεν ὁ Κύριος, ὅτι ο Οὐδεὶς ἁρπάσει αὐτὰ ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Πατρός μου, ν καίτοι γε πολλοὺς ὁρῶμεν ἀπολλυμένους; Εστιν οὖν εἰπεῖν, ὅτι ἁρπάσαι μὲν οὐδεὶς δύναται ἐκ τῆς χει ρὸς τοῦ Πατρὸς, ἀπατῆσαι δὲ πολλοί. Βίᾳ μὲν γὰρ καὶ τυραννίδι ἀποσπάσαι οὐδεὶς ἰσχύει ἐκ Θεοῦ, ἀπάτῃ δὲ καθ᾿ ἑκάστην ὑποσκελιζόμεθα. Πῶς δέ φησι· «Τὰ πρόβατά μου ἐμοὶ ἀκολουθοῦσι, καὶ οὐ μὴ ἀπόλωνται;» ὁρῶμεν γὰρ, ὅτι Ἰούδας ἀπώλετο. ᾿Αλλὰ διὰ τοῦτο ἀπώλετο, διότι οὐκ ἠκολούθησεν, οὐδὲ πρόβατον ἔμεινεν ἄχρι τέλους. Ὁ δὲ Χριστὸς περὶ τῶν ἀκολουθησάντων αὐτῷ καὶ προς βάτων ὄντων, φησίν, ότι ο Οὐ μὴ ἀπόλωνται, κ ἐπεί γε ἐάν τις ἀποπέσῃ τῆς τῶν προβάτων τάξεως, καὶ τοῦ ἀκολουθεῖν τῷ ποιμένι, εὐθὺς ἀπόληται [Γ. ἀπόλλυται]. Χρήσῃ δὲ καὶ κατὰ τῶν Μανιχαίων τῷ περὶ τὸν Ἰούδαν συμβάντι. Καὶ γὰρ οὗτος, ἅγιος ὢν καὶ πρόβατον Θεοῦ, ἀπέπεσεν, ἐθελότρεπτος δηλαδὴ ὤν, καὶ αὐθαιρέτως ἐκπεσών. Οὐκ ἄρα φύσει εἰσὶ τὰ κακὰ, ἢ τὰ ἀγαθὰ, ἀλλὰ προαιρέσει καὶ συνίστανται καὶ λύονται. VERS. 31-36. • Sustulerunt ergo rursuin lapides Judaei, ut lapidarent eum. Respondit eis Jesus: Multa bona opera ostendi vobis ex Patre meo, propter quod eorum operum me lapidatis? Responderunt ei Judai, dicentes: Ob bonum opus non lapidamus te, sed ob blasphemiam, et quia tu homo cum sis, facis teipsum Deum. Respondit eis Jesus: Nonne scriptum est in lege vestra: Ego dixi, Dii estis? Si illos dixit deos ad quos sermo Dei factus est et non potest solvi Scriptura, quem Pater sanctificavit et misit in mundum, vos dicitis me blasphemiare, quia dixerim, Filius Dei sum?, Cum diceret, Ego et Pater unum sumus • per omnia secundum potestatem et virtutem, et judicaret nnam esse Patris manum et suam; putabant Judæi blasphemum, et e apprehendebant lapides, quod faceret se æqualem Deo 98. Igitur Dominus admonens et ostendens quod nullam justam furoris erga se causam habeant, sed absque causa insaniant, reducit in memoriam miracula a se facta, et: «Multa bona opera, inquit, ostendi vobis: proter quod eorum lapidatis me? > Illi autem dicunt: • Ἐβάστασαν οὖν πάλιν λίθους οἱ Ἰουδαῖοι, ἵνα λιθάσωσιν αὐτόν. Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς• Πολλὰ καλὰ ἔργα ἔδειξα ὑμῖν ἐκ τοῦ Πατρός μου, διὰ ποῖον αὐτῶν ἔργον λιθάζετέ με; Απεκρίθησαν αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι, λέγοντες· Περὶ καλοῦ ἔργου οὐ λιθάζομέν σε, ἀλλὰ περὶ βλασφημίας, ὅτι σύ, ἄνε θρωπος ὤν, ποιεῖς σεαυτὸν Θεόν. Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Οὐκ ἔστι γεγραμμένον ἐν τῷ νόμῳ ὑμῶν· Ἐγὼ εἶπα, Θεοί ἐστε; Εἰ ἐκείνους εἶπε θεούς, πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο, καὶ οὐ δύναται λυθῆναι ἡ Γραφή· ἂν ὁ Πατήρ ἡγίασε, καὶ ἀπὸ έστειλεν εἰς τὸν κόσμον, ὑμεῖς λέγετε, ὅτι βλασφημεῖς, ὅτι εἶπον· Υἱὸς τοῦ Θεοῦ εἰμι;» Επειδή εἶ πεν, ὅτι ο Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν» κατὰ τὴν ἐξουσίαν πάντως καὶ τὴν δύναμιν, καὶ ἔδειξε μίαν οὖσαν τὴν χεῖρα τοῦ Πατρὸς καὶ τὴν ἑαυτοῦ, βλασφημίαν τὸ πρᾶγμα ἐνόμισαν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ λίθους βάλλουσιν, ὡς ἴσον ἑαυτὴν ποιοῦντα τῷ Θεῷ. Ο τοίνυν Κύριος ἐντρέπων αὐτοὺς, καὶ δεικνύων ὅτι οὐδεμίαν αἰτίαν εύλογον ἔχουσι τῆς κατ' αὐτοῦ μας νίας, ἀλλὰ μάτην λυττῶσιν, ἀναμιμνήσκει αὐτοὺς τῶν παρ' αὐτοῦ γεγενημένων θαυμάτων, και, «Πολλά καλὰ ἔργα, φησὶν, ἐνεδειξάμην ὑμῖν, διὰ ποῖον αὐτῶν λιθάζετέ με;» Οἱ δὲ, «Περὶ βλασφημίας, φασί, λιθάζομέν σε, ὅτι ποιεῖς σεαυτὸν Θεόν.» Αὐτὸς οὖν οὐκ ἀρνεῖται τοῦτο, οὐδὲ λέγει, ὅτι Οὐ ποιῶ ἐμαυτὸν Θεόν, οὐκ εἰμὶ ἴσος τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον ἐπιδε βαιοῖ τὴν ἐκείνων γνώμην, καὶ κατασκευάζει, ὅτι Θεός ἐστιν ἀπὸ τῶν ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένων. Νόμον δὲ λέγει καὶ τὴν τοῦ Δαυΐδ βίβλον, ὥσπερ καὶ cit, hunc sensum habet: Si hi qui gratia deillicaπᾶσαν ἁπλῶς τὴν Γραφήν· ὅ δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστιν· Εἰ οἱ χάριτι τὴν θέωσιν προσλαβόντες θεοί εἰσι, καὶ οὐκ ἐγκαλοῦνται, πῶς ἐγὼ δικαίως ἐπιτιμῶμαι ὑφ' ὑμῶν, ὁ φύσει Θεὸς ὢν, «ὂν Πατὴρ ἡγίασε, ο τους ἐστιν, ἀφώρισε σφαγιασθῆναι ὑπὲρ τοῦ κόσμου; Αγια γὰρ τὰ ἀφωρισμένα λέγονται τῷ Θεῷ. Πρόδηλον γὰρ, ὅτι ἐπειδή μοι [/. με] ἡγίασεν καὶ ἀνώρισεν ὁ Πατήρ εἰς τὴν τοῦ κόσμου σωτηρίαν, οὐκ ἴσος 13 Juan. v, 18; Philipp. ", 6. Propter blasphemias lapidamus te, quia Deum teipsum facis. › Cæterum ipse non negat hoc, neque dicit, Non facio meipsum Deum, vel non sum æqualis Patri; sed magis confirmat illorum sententiam, et asserit se Deum esse, ex his quæ scripta in lege. Legem autem dicit et librum David, sicut simpliciter et omnem Scripturanı. Quod autem ditionem acceperunt, dii sunt, et nemo illos crimi - natur: quomodo ego juste a vobis increpor, quia natura sum Dens, quem Pater sanctificavit, › Hoc est segregavit, ut occideretur pro mundo? Sanctum enim dicitur, quod Deo segregatum est. Manifestum enim quia me sanctificavit, et segregavit Pater in salutem mundi, et ideo non sum æqualis aliis diis, sed Deus verus. Vere enim opus Dei est

8% salvare, et non hominis gratis deifcati. Si igitur & ἄλλοις εἰμὶ θεοῖς, ἀλλὰ Θεὸς ἀληθινός. Θεοῦ γὰρ illi ad quos Dei sermo fretus est, hoc est, ego (nam ego 653 sum Sermo Del, et habitavi in illis, concessitque eis ut adoptarentur in filios): si igitur illi dii, multo magis ego extra omnem noxam sum, Deum vocans meipsum, qui et natura smin Deus, et aliis hoc concedo. Confundantur line Ariani et Nestoriani. Nam et Filius Dei, et Deus substantia naturaque est Christus, et non creatura, et aliis dat deitatem ad quos At Sermo qui est Dei, sed non ipse gratia deificatur. Nam manifeste separat se ab his qui gratia deificantur, propter ea quæ hic dicuntur, et ostendit qnod etiam illis ipse sit auctor deificationis Sermo qui Dei est, et inhabitat in eis: quod significat per hoe quod dicit, Ad quos Sermo Dei factus est, r hoc est, in quibus habitavit. Quomodo igitur blasphemo dicens Filium Dei meipsum? Quamvis enim et carnem feramtet ex semine sim David, sed ignoratis sacramentuni, et quod non aliter potuerit carnalis hominum natura Dei recipere familiaritatem, quam per carmem, quasi in velamento ei familiaris fuisset. VERS. 37, 59. Si non facio opera Patris mei, nolite credere mihi: sin vero facio, et si mihi non creditis, operibus credite, ut cognoscatis et creda tis quod Pater in me est, et ego in eo. > Vultis, inquit, scire æqualitatem cum Patre? substantia non potestis scire finpossibile enim est scire substantiam Dei], sed accipite ex operum æqualitate es identitate indicium identitatis secundum virtutem. Ex his habebitis deitatis meæ testimonium, et scietis et credetis quod nihil ego aliud sum quam id quod Pater. Eamdem enim substantiam habeo mapens Filius, et hypostasi diferens. Similiter et Pater manens Pater, et differens hypostasi, nihil aliudt est quam Filius, secundum substantiam scilicet ac naturam: quamvis autem per hypostases differimus, at non separantur hypostases, sed in seipsis alter in altero sunt absque confusione Pater et Filius. Non enim sicut apud nos pater separatus est a filio, quamvis natura unum sint, ita et in diviuis personis; sed in seipsis alter in altero sunt absque confusione. Propterea nos tres quidem homines, dicimur, utpote subsistentiis separati, et noir unum proprie exsistentes. In divina auten Triade unus Deus, sed non tres dii, propter personarum inconfusam circumincessionem, adde et camdem volitionem. VERS. 59-42.Querebant ergoiterum eum apprehendere, et exivit de manu eorum, et abiit iterum trans Jordanem in eum locum ubi fuerat Joannes baptizans primum, mansitque illic. Et multi venerunt ad cum, ac dicebant: Joannes quidem signum edidit nullum: omnia autem quæcunque dixit Joannes de hoc, vera erant, et crediderunt multi illic in eum. › Quærunt quidem apprehendere Dominum, 654 non ferentes eum, quod tam sublime de se testimoὄντως ἔργον τὸ σώζειν, ἀλλ' οὐκ ἀνθρώπου χάριτι θεωθέντος. Εἰ τοίνυν ἐκεῖνοι 4 πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο,» τουτέστιν ἐμώ, λόγος γὰρ ἐγὼ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνοικήσας ἐν ἐκείνοις, ἐχαρισάμην αὐτοῖς τὴν υἱοθεσίαν· εἰ οὖν ἐκεῖνοι θεοί, πολλῷ μᾶλλον ἐγὼ πάσης ἂν εἴην αἰτίας ἐκτὸς, Θεὸν ἐμαυτὸν καλῶν ὁ καὶ φύσει ῶν, καὶ τοῖς ἄλλοις τοῦτο χαριζόμενος. Αἰσχυνέσθωσαν ἐντεῦθεν ᾿Αρειανοὶ καὶ Νεστοριανοί. Υἱός τε γὰρ Θεοῦ, καὶ Θεὸς οὐσίᾳ καὶ φύσει ὁ Χρι στὸς, ἀλλ' οὐ κτίσμα, καὶ τοῖς ἄλλοις χαρίζεται την θεότητα, πρὸς οὓς ἂν γένοιτο Λόγος ὢν τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' οὐ χάριτι αὐτὸς θεοῦται. ᾿Αποδιαστέλλει γὰρ προφανῶς ἑαυτὸν ἀπὸ τῶν χάριτι θεουμένων, διὰ τῶν ἐνταῦθα λεγομένων, καὶ δείκνυσιν ὅτι κἀκείνοις αύτ τὰς πρόξενος τῆς θεώσεως, λόγος ὢν τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνοικῶν αὐτοῖς. Τοῦτο γὰρ σημαίνει διὰ τοῦ εἰπεῖν, • Πρὸς οὓς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ ἐγένετο, ν τουτέστι, μεθ' ὧν ἐγένετο, οἷς ἐνώκησε. Πῶς οὖν βλασφημώ, λέγων Υἱὸν Θεοῦ ἐμαυτόν; Εἰ γὰρ καὶ σάρπα φορῶ, καὶ ἐκ σπέρματος Δαυΐδ εἰμι, ἀλλ᾽ ἀγνοεῖτε τὸ μυστήριον, καὶ ὅτι οὐκ ἄλλως ήδύνατο ή σαρκική τῶν ἀνθρώπων φύσις δέξασθαι Θεοῦ ὁμιλίαν, εἰ μὴ διὰ σαρκὸς ὡμίλησε ταύτῃ, ὡς ἐν παραπετάσματα. • Εἰ οὐ παιῶ τὰ ἔργα τοῦ Πατρός μου, μὴ πιο στεύετέ μοι, εἰ δὲ ποιῶ, κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε, τοῖς ἔργοις πιστεύσατε, ἵνα γνώτε καὶ πιστεύσητε, ὅτι ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν αὐτῷ.» θέλετε, φησί, γνώναι τὴν πρὸς τὸν Πατέρα Ισότητα; Ἀπὸ τῆς οὐσίας οὐ δύνασθε γνῶναι· ἀδύνατον γὰρ γνῶναι οὐσίαν Θεοῦ· ἀπὸ τῆς τῶν ἔργων οὖν ἐσότητός τε καὶ ταυ τότητος ἀπόδειξιν τῆς κατὰ τὴν δύναμιν ταυτότητος λάβετε· ἀπὸ τούτων γὰρ ἔσται ὑμῖν ἡ τῆς ἐμῆς θεότητος μαρτυρία, καὶ γνώσεσθε, καὶ πιστεύσετε, ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἐγώ εἰμι, ἢ ὅπερ ὁ Πατήρ. Τὴν γὰρ αὐτὴν οὐσίαν ἔχω μένων Υἱός, καὶ τῇ ἀποστάσει διαφέρων. Ωσαύτως καὶ ὁ Πατὴρ μένων Πατήρ, καὶ τῇ ὑποστάσει διαφέρων, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶ, ἢ Υἱὸς κατὰ τὴν οὐσίαν δηλαδὴ καὶ τὴν φύσιν. Εἰ δὲ καὶ ταῖς ὑποστάσεσι διαφέρομεν, ἀλλ᾽ οὐ χωρίζονται αἱ ὑποστάσεις καὶ διίστανται, ἀλλ' ἐν ἀλλήλοις εἰσὶν ἀσυγ χύτως ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός· οὐ γὰρ ὥσπερ ἐφ' ἡμῶν ὁ πατὴρ κεχώρισται τοῦ υἱοῦ, καὶ τῇ φύσει ἓν ἐστιν, οὕτως ἄρα καὶ ἐπὶ τῶν θείων ὑποστάσεων· ἀλλ' ἐν αλλήλοις εἰσὶν ἀσυγχύτως. Διὸ καὶ ἡμεῖς τρεῖς ἄνθρω που λεγόμεθα, ὡς ταῖς ὑποστάσεσι διιστάμενοι καὶ οὐχ ἐν κυρίως ὄντες, ἐπὶ δὲ τῆς ἁγίας Τριάδος εἷς Θεὸς, ἀλλ' οὐ τρεῖς, διὰ τὴν τῶν ὑποστάσεων ἀσύγ χυτον ἐν ἀλλήλοις περιχώρησιν, πρόσθες καὶ τὴν ταυτοβουλίαν καὶ τὸ ταυτοθελές. • Ἐζήτουν οὖν πάλιν αὐτὸν πιάσαι, καὶ ἐξῆλθεν ἐκ τῆς χειρὸς αὐτῶν, καὶ ἀπῆλθε πάλιν πέραν τοῦ Ἰορδάνου εἰς τὸν τόπον, ὅπου ἦν Ἰωάννης τὸ πρῶτ των βαπτίζων, καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ. Καὶ πολλοὶ ἦλθον πρὸς αὐτὸν καὶ ἔλεγον, ὅτι Ἰωάννης μὲν σημεῖον ἐποίησεν οὐδὲν, πάντα δὲ ὅσα εἶπεν Ἰωάννης περί τούτου, ἀληθῆ ἦν. Καὶ ἐπίστευσαν πολλοὶ ἐκεῖ εἰς αὐτόν.» Ζητοῦσι μὲν πιάσαι τὸν Κύριον, μὴ φέροντες αὐτὸν τὴν ὑψηλὴν περὶ αὐτοῦ μαρτυρίαν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. — CAP. XI. EG ejus theologiam. Ipse autem iude transit, illorum furori cedens, et absentia sua illorum morbum mitigari faciens. Secedit autem iuritis illis, nonstrans (ut sæpe diximus) quod neque in cruce detentus fuisset, nisi sponte se tradidisset. Quo autem concedit? «Trans Jordanem, ubi Joannes baplizavit.. Non absque causa se illuc contulit, sed in memoriam reduxit multitudini quæ illic facta et dicta a Joanne de se. Quod autem illius illic conversatio multos lucrifecerit, subdit evangelista, dicens: Et multi venerunt ad eum, et recordati loci, dicebant, inquit, Joannes quidem signum fecit nullum.» Caeterumn quod dicit, ita se habel: Si illi credidimus qui nullum unquam fecit signum, multo magis ei qui tot tantaque operatus est signa. Quod autem Joannes testatus quidem sit de Christo, signum vero nullum fecerit, et propter hoọc fortassis non tantam fidem meruerit, subdidit, dicens: Omnia autem quæcunque Joannes dixit de hoc, vera erant.» Non ultra hunc ab illo, sed illum ex his quæ Christus fecit, fidelem affirmant. Idcirco, • Multi, inquit, illic crediderunt.» Dicendo c illic, signat quod locus ille mire profuerit: quandoquidem et hac causa subinde Dominus populum in solitaria loca a consuetudine malorum hominum liberans educit, quo magis illis prodesset: sicut et in veteri lege fecisse apparet. Eductis enim illis ex Ægypto, in solitudine aptavit et formavit sibi pupulum, dando illi legem. Attende autem et secessioποιούμενον· οὐ γὰρ ἡνείχοντο αὐτοῦ τὰ κρείττω θερ- nium perhiberet; neque enim ferebant sublimiorem λογοῦντος. Αὐτὸς δὲ ὑποχωρεῖ, ἐνδιδοὺς αὐτῶν τῷ θυμῷ, καὶ διὰ τῆς ἀπουσίας λῆξαι αὐτοῖς τὸ πάθος τοῦ θυμοῦ παρασκευάζων, καὶ ἀκόντων δὲ αὐτῶν ὑποχωρεῖ, δεικνύς, ὅ πολλάκις εἴπομεν, ὅτι οὐδ᾽ ἂν ἐν τῷ σταυρῷ συνελήφθη, εἰ μὴ ἑκὼν ἑαυτὸν ἐδίδου. Ποῦ δὲ ὑποχωρεῖ; • Πέραν τοῦ Ἰορδάνου, ὅπου Ἰωάννης ἐβάπτιζεν, ο οὐκ ἀλόγως ἐκεῖσε ἀναχωρήσας, ἀλλ' ἀναμιμνήσκων τοὺς πολλοὺς τῶν ἐκεῖ γενομένων, καὶ τῶν λεχθέντων παρὰ Ἰωάννου περί αὐτοῦ. Ὅτι δὲ πολλοὺς ὤνησεν ἡ περὶ τὸν τόπον διατριβή, ἐπήγαγεν ὁ εὐαγγελιστής, λέγων· «Καὶ πολλοὶ ἦλθον πρὸς αὐτὸν, καὶ ἀναμνησθέντες τοῦ τόπου, ἔλεγον, φησίν, ὅτι Ιωάννης μὲν σημείον ἐποίησεν οὐδέν. ο "Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν, Εἰ ἐκείνῳ ἐπιστεύσαμεν μηδὲν πεποιηκότι σημείον, πολλῷ μᾶλλον τούτῳ τῷ τοσαῦτα θαύματα έργασα - μένῳ. Ἐπεὶ δὲ Ἰωάννης ἐμαρτύρησε μὲν περὶ τοῦ Χριστοῦ, οὐδὲν δὲ σημεῖον ἐποίησε, καὶ διὰ τοῦτο ἴσως οὐκ ἀξιόπιστος ἂν ἐνομίσθη, ἐπήγαγε λέγων • Πάντων δὲ ὅσα εἶπεν Ιωάννης περὶ τούτου, ἀληθῆ ἦν, ν οὐκ ἔτι τοῦτον ἐξ ἐκείνου, ἀλλ᾽ ἐκεῖνον ἀφ᾽ ὧν ὁ Χριστὸς ἐποίησεν ἀξιόπιστον ἀποφαίνοντες. Διά, • Πολλοὶ φησίν, ἐκεῖ ἐπίστευσαν.» Τὸ δὲ < ἐκεῖ, ν δηλοῖ, ὅτι μεγάλως ὁ τόπος ἐκεῖνος αὐτοὺς ὠφέλησεν, ἐπεὶ καὶ τούτου χάριν συνεχῶς ἐξάγει τοὺς ὄχλους ὁ Ἰησοῦς εἰς ἐρήμους τόπους, τῆς τῶν πονη μῶν ἀνθρώπων συνουσίας ἐλευθερῶν, πρὸς τὸ καρτώσασθαί τι μέγα, καθάπερ καὶ ἐπὶ τῆς Παλαιᾶς ποιήσας φαίνεται, ἐξαγαγὼν μὲν τῆς Αἰγύπτου, ο ἐν ἐρήμῳ δὲ διαπλάττων τὸν λαὸν καὶ ῥυθμίζων διὰ τοῦ νόμον δοῦναι αὐτῷ. Σκόπει δὲ καὶ πνευματικῶς τελουμένην τὴν ὑποχώρησιν τοῦ Χριστοῦ. Αναχωρεῖ μὲν γὰρ ἐκ τῶν Ἱεροσολύμων, τουτέστι, τοῦ Ἰουδαϊκοῦ λαοῦ· εἰς τόπον δὲ πηγὰς ἔχοντα μεθίσταται, τὴν ἐξἐθνῶν δηλαδὴ Ἐκκλησίαν, τὴν τὰς πηγὰς ἔχουσαν τοῦ βαπτίσματος. Καὶ δὴ προσέρχον ται αὐτῷ πολλοὶ διαπεραιούμενοι τὸν Ἰορδάνην, καὶ διὰ τοῦ βαπτίσματος διερχόμενοι. Τὸ γὰρ ε πέραν τοῦ Ἰορδάνου, κ τοῦτο δηλοῖς τὴν διὰ τοῦ βαπτίσματος λέγω δίοδον. Οὐκ ἄλλως γάρ τις ἔρχεται προς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἀληθῶς πιστὸς γίνεται, εἰ μὴ τὸ βάπτισμα διέλθοι, ὅ διὰ τοῦ Ἰορδάνου δηλούται. Περὶ τῆς ἐγέρσεως τοῦ Λαζάρου. Περὶ τῆς τῶν ἀρχιερέων καὶ τῶν Φαρισαίων βουλῆς περὶ τοῦ ἀποκτεῖναι τὸν Ἰησοῦν. Περὶ ὧν εἶπεν ὁ Καϊάφας. • Ην δέ τις ἀσθενῶν Λάζαρος, ἀπὸ Βηθανίας, ἐκ τῆς κώμης Μαρίας καὶ Μάρθας τῆς ἀδελφῆς αὐτῆς. *Ην δὲ Μαρία ἡ ἀλείψασα τὸν Κύριον μύρῳ, καὶ εκμάξασά τους πόδας αὐτοῦ ταῖς θριξὶν ἑαυτῆς, ἧς 5 ἀδελφὸς Λάζαρος ἠσθένει. Απέστειλαν οὖν αἱ ἀδελφαὶ πρὸς αὐτὸν λέγουσαι· Κύριε, ἴδε, δν φιλεῖς ἀσθενεῖ.» Μόνος μὲν Ιωάννη; καὶ ταύτης τῆς ἱστο ρίας μέμνηται. Μέμνηται δὲ διὰ τὸ παιδεῦσαι ἡμᾶς, μὴ δυσχεραίνειν, ἐάν τις ἀσθένεια γένηται περὶ τοὺς σπουδαίους καὶ θεοφιλεῖς ἄνδρας, ἐπεὶ καὶ Λάζαρος, ῶν τοῦ Χριστοῦ φίλος, ἠσθένει. Χρὴ δὲ καὶ τοῦτο μὴ ἀγνοεῖν, ὅτι οὐκ ἦν Μαρία αὕτη ἡ ἀλείψασα τὸν nem Christi, quæ spiritualiter fit. Nam secedit quidem ab Hierosolymnis, hoc est, Judaico populo, in locum autem transit habentem fontes, Ecclesiam videlicet ex gentibus, in qua fontes baptismatis. Unde multi accesserunt ad eum, ‹ Jordanem transeuntes,▸ id est baptisma. Nam transmissio Jordanis significat baptismatis trausitum. Non aliter enim quis accedit ad Jesum, et vere fit fidelis, nisi baptisma transeat, quod per Jordanem significatur. CAPUT XI. De suscitatione Lazari. Quomodo consilium iņierunt summi sacerdotes et Pharisa'i de occidendo Christo. De prophetia Caipla. VERS. 1-3. Ægrotabat autem quidam nomine Lazarus, Bellaniensis, a castello Mariæ el Marthe et hujus sororis. Maria autem erat ea quæ unxit Dominum unguento, et extersit pedes ejus capillis suis, cujus frater Lazarus ægrotabat. Miserunt 655 ergo sorores ad eum, dicentes: Domine, ecce, quem amas ægrotat. › Solus quidem Joannes bujus de Lazaro meminit historia. Meminit autem, ut nos erudiat ne quis gravatim ſerat, si boni et Deo amici viri morbo teneantur, quia et Lazarus cum esset amicus Christi, ægrotavit. Neque hoc ignorandum est, quod uon erat ista Maria quæ un-

1 quæ Κύριον μύρῳ, ἡ πόρνη ἡ παρὰ τῷ Λουκά, ἢ ἡ παρὰ τῷ Ματθαίῳ· ἀλλ᾽ ἄλλη, οὐχὶ πόρνη, ἀλλὰ σεμνή, καὶ θεοφιλής, καὶ σπουδαία. Καὶ γὰρ περὶ τὴν ὑποδοχὴν ἐσπούδασε τοῦ Χριστοῦ καὶ διηκόνει, ὡς αὐτ τὰς Ἰωάννης προϊών μαρτυρεῖ· ἀλλὰ καὶ τὴν ἀγαθὴν μερίδα μαρτυρεῖται ἐκλέξασθαι, ὡς ὁ Λουκάς φησιν. Οὕτω δὲ ἦσαν θαυμασταὶ αἱ ἀδελφοὶ καὶ γνώριμαι, ὥστε καὶ τὸν Λάζαρον ἐξ αὐτῶν μᾶλλον καθίστασθαι γνώριμον. «"Ην γάρ, φησὶν, ὁ Λάζα ρος ἀπὸ Βηθανίας ἐκ τῆς κώμης Μαρίας καὶ Μάρτ θας.» Διὰ τί δὲ πέμπουσι καλοῦσαι τὸν Ἰησοῦν, καὶ οὐκ αὐταὶ προσέρχονται, ὥσπερ ὁ ἑκατόνταρχος καὶ ὁ βασιλικός; Διότι σφόδρα θάβουν τῷ Χριστῷ, καὶ ὅτι γυναῖκες ἦσαν, καὶ οὐκ ἔδει αὐτὰς οὕτω ῥ δίως προέρχεσθαι τοῦ δωματίου, καὶ ὅτι τῷ πένθει κατείχοντο, καὶ ἠσχολοῦντο περὶ τὸν ἀδελφόν. Ὅτι γὰρ οὐκ ἀπὸ καταφρονήσεως τοῦτο πεποιήκασι, δῆ λον ἐκ τῶν μετὰ ταῦτα· πολλὴν γὰρ τὴν τιμὴν καὶ τὸ σέβας ἐπιδείκνυνται καὶ τὴν δέησιν ἐπίμονον. Τὸ δὲ, «Ιδε δν φιλεῖς, ο λέγουσι, πρὸς οἶκτον ἐπισπάσασθαι βουλόμεναι τὸν Κύριον, διὰ τοῦ ὑπο μνῆσαι αὐτὸν τοῦ τῆς φιλίας ὀνόματος. Ἐμφαίνει δέ τινα καὶ πίστιν τοῦτο τὸ ῥῆμα τῶν γυναικῶν. Οὕτω γὰρ ᾔδεσαν πολλὴν τῷ Κυρίῳ περιείναι δύνα μιν, ὥστε θαυμάζειν, ὅτι ἥψατο ἀσθένεια ἀνδρὸς φιλουμένου παρ' αὐτοῦ. Θαυμαστικὸν γάρ πως εἶναι δοκεῖ τὸ, ο Ιδε, ὃν φιλεῖς ἀσθενεῖ. xerat Dominum unguento meretrix 79 apud Lucam vel Matthæum; sed alia, non mere - trix, honesta autem et religiosa et officiosa. Ειenim diligenter ministrabat suscepto Christo, sicut Joannes testatur: quin et bonam partem elegisse testimonium habet, ut ait Lucas. Ila autem clara et admirabiles fuerunt sorores, ut et Lazarus ipse notior factus sit per eas. • Erat enim, inquit, Lazarns Bethaniensis a castello Mariæ et Marthæ. › Quare autem mittentes accersunt Jesum, et non ipse veniunt, sicut c centurio et regius? Quia plurimum fidebant Christo et quia mulieres erant, non oportebat eas ita facile e domo progredi, et quia in luctu erant, occupatæque circa fratrem. Nam quod hoc non fecerint ex contemptu, wanifestum est ex his quæ sequuntur. Magnum enim honorem, et pietatem, et precum constantiam præ se ferunt. Dicentes autem, Ecce quem diligis, ægrotat, ad miserationem Dominum movere volebant, eo quod memores erant nominis TS • amicitiæ. Declarat autem et fidem quamdam verbum hoc mulierum. Ita enim multam Domino inesse virtutem cognoverunt, ut admirarentur quomodo infirmitate laboret vir ab illo dilectus. Admirationem enim quodammodo habere videtur, Ecce, quem diligis ægrotat. > • Ακούσας δὲ ὁ Ἰησοῦς εἶπεν· Αὕτη ἡ ἀσθένεια οὐκ ἔστι πρὸς θάνατον, ἀλλ' ὑπὲρ τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ἵνα δοξασθῇ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ δι' αὐτῆς. Ηγάπα δὲ ὁ Ἰησοῦς τὴν Μάρθαν, καὶ τὴν ἀδελφὴν αὐτῆς, καὶ τὸν Λάζαρον. Ὡς οὖν ἤκουσεν, ὅτι ἀσθενεῖ, τότε μὲν ἔμεινεν ἐν ᾧ ἦν τόπῳ, δύο ἡμέρας.» Επειδή ἔμελλεν ἐκεῖ μεἶναι ἡμέρας δύο, τούτου ἕνεκέν φησιν, ὅτι ο Οὐκ ἔστιν ἡ ἀσθένεια πρὸς θάνατον, ο καίτοι πρὸς θάνατον γέγονεν· ἀλλ', ὅπερ ἔφην, τέως μετεωρίσαι θέλων τοὺς μηνυτάς, καὶ οἱονεί τινα παραμυθίαν αὐτοῖς διδοὺς, ὡς ἂν μὴ ἐγκείμενοι ἐνοχλοῖεν, τούτου ένεκέ φησιν, ὅτι «Οὐκ ἔστι πρός θάνατον.» "Αλλως τε, Εἰ καλῶς σκοπήσεις, οὐδὲ πρὸς θάνατον ἦν ἢ ἀῤῥωστία τοιοῦτον, οἷον θνή σκουσιν οἱ πολλοὶ μακροχρόνιον, ἀλλὰ πρόσκαιρον, καὶ πρὸς τέσσαρας ἡμέρας συστάντα. Ἐπεὶ δὲ ἀνέστη τετραήμερος, πρὸς τὸ πέρας ὁρῶντες τοῦ VERS. 4-6. «Audiens autem Jesus, dixit: Infirmitas hæc non est ad mortem, sed pro gloria Dei, ut glorifcetur Filius Dei per eam. Diligebat autem Jesus Martham, et sororem ejus, et Lazarum. Ut ergo audivit quod ægrotaret, tum quidem temporis mansit in eodem loco duobus diebus. Quoniam illic mansurus erat duobus diebus, ejus gratia inquit: • Infirmitas hæc non est ad mortem, quamvis esset ad mortem. Sed, quod dicebam, nuntios tunc ad sublimiora trahere volens, et veluti consolationem quandam afferens, ne urgendo molesti essent, hujus gratia inquit: Non est ad mortem. Et aliter: Si bene consideraveris, neque ad mortem fuit infirmitas, qua moriuntur multi, diuturnam scilicet, sedl temporalem et quatriduanam. Nam quia surrexit quatriduanus, ad finem spectantes rei, dicimus non esse ad mortem infirmitatem, sed pro gloria Dei, ut glorificetur Filius Dei.» Vides unam esse πράγματος, λέγομεν μὴ εἶναι «πρὸς θάνατον ο τὴν gloriam Patris et Filii? cum enim dixisset, pro gluria Dei,» subdidit, ut glorificetur Filius Dei. Itaque gloria Dei, Patris dico, in nullo 656 major est quam Filii. Deus igitur est et Filius, sicut et Pater, proprie ac vere. Nam cum una gloria etiam una est substantia. Quocirca confundantur et ex hoc loco Ariani. Verbum autem, r ut glorifcetur, o ne putes causa significativum, sed eventus et effectus, ut saepe diximus. Non enim ut glorificetur Deus, propterea ægrotavit Lazarus, sed alia quadam de causa infirmitas accessit, qua tamen Dominus in gloriam Dei usus est. • Mansit autem diebus duobus, donec 7ª Luc. vii, 37. ** Matth. vIII, 5. ἀσθένειαν, «ἀλλ᾽ ὑπὲρ τῆς δόξης, φησί, τοῦ Θεοῦ, ἵνα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ.» Ορᾷς μίαν τὴν δόξαν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ; Εἰπὼν γάρ, ε ὑπὲρ τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, ἐπήγαγε· ε Ινα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ.» Απαράλλακτος γὰρ ἡ τοῦ Θεοῦ δόξα, του Πατρός δὴ λέγω, πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ. Θεὸς ἄρα καὶ ὁ Υἱός, ὡς ὁ Πατήρ, κυρίως καὶ ἀληθῶς. Τὴν γὰρ ἡ δόξα μία, καὶ ἡ οὐσία μία. Αἰσχυν έσθωσαν τοίνυν κἀντεῦθεν Αρειανοί. Τὸ δὲ, ο Ινα δοξασθῇ,» μὴ αἰτιολογικὸν νοήσῃς, ἀλλὰ τῆς ἐκβά σεως καὶ τοῦ ἀποτελέσματος, ὡς πολλάκις είπομεν. Οὐ γὰρ ἵνα δοξασθῇ ὁ Θεὸς, διὰ τοῦτο ἠσθένησεν ὁ 78 Psal. XLIV, 78; Judith xm, 25.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XI. quod gravalio quædam fuerit, deliquium, vel extasis, et non fuerit mortuus. Et propterea tanto tempore manet, ut et corrumperetur, diceretque soror illum. fetere. Λάζαρος· ἀλλὰ συνέβη μὲν ετέρωθεν ἡ ἀρρωστία, & exspiraret et sepeliretur; ne quis dicere possit ἐχρήσατο δὲ ὁ Κύριος αὐτῇ εἰς δόξαν Θεοῦ. «Έμεινε δὲ ἡμέρας δύο, ο ἵνα ἀποψύξῃ· ἵνα μηδεὶς ἔχῃ λέο γειν, ὅτι χάρος ἦν, ὅτι ἔκλυσις ἦν, ὅτι κάτοχος ἐγέ νετο, καὶ οὐκ ἀπέθανε. Διὰ τοῦτο καὶ χρόνον τοσοῦτον μένει, ὥστε καὶ φθορὰν γενέσθαι, καὶ εἰπεῖν τὴν ἀδελφὴν, ὅτι ο ἔζει.» • Έπειτα μετὰ τοῦτο λέγει τοῖς μαθηταῖς· Αγω μεν εἰς τὴν Ἰουδαίαν πάλιν. Λέγουσιν αὐτῷ οἱ μα θηταί· Ραββει, νῦν ἐζήτουν σε οἱ Ἰουδαῖοι λιθάσαι, καὶ πάλιν ὑπάγεις ἐκεῖ; Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς· Οὐχὶ δώδεκα ωραί εἰσι τῆς ἡμέρας; Εάν τις περιπατῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ, οὐ προσκόπτει, ὅτι τὸ φῶς τοῦ κόσμου τούτου βλέπει. Ἐὰν δέ τις περιπατῇ ἐν τῇ νυκτί, προσκόπτει, ὅτι τὸ φῶς οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ.» Οὐδαμοῦ μὲν ἀλλαχοῦ προείπεν, ὅπου μέλλει πορεύεσθαι, ἐνταῦθα δὲ μόνον φαίνεται προλέγων, ἐπειδὴ ἐδε δοίκεισαν σφόδρα οἱ μαθηταὶ τὸ εἰς τὴν Ἰουδαίων ἀπελθεῖν. Διὰ τοῦτο οὖν προλέγει, ἵνα μὴ τῷ ἀθρόῳ διαταραχθῶσιν, ἐξαίφνης ἀπαγόμενοι εἰς χώραν, ἣν ἐδεδοίκεισαν. Ἐπεὶ οὖν ἐφοβοῦντο καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ μὲν οὔπω γὰρ τελείαν τὴν περὶ αὐτοῦ γνῶσιν εἶχον), τὸ δὲ πλέον ὑπὲρ ἑαυτῶν, φασίν, ὅτι «Νῦν ἐζήτουν σε οἱ Ἰουδαῖοι λιθάσαι, καὶ πάλιν ὑπάγεις ἐκεῖ;» Ο δὲ παραθαῤῥύνει αὐτούς, καί φησιν, ὅτι 'Ωσπερ ὁ τὸ φῶς βλέπων οὐ προσπταίει, ὁ δὲ ἐν νυκτί περιπατῶν, ἐκεῖνος προσκόπτει· οὕτως ὁ μὲν τὸ ἀγαθὸν ποιῶν, καὶ ἐν φωτεινοῖς ἔργοις περιπατῶν, οὐδὲν πείσεται δεινόν· ὁ δὲ τὰ φαῦλα πράσσων πείσεται δεινόν. Ωστε ὑμᾶς οὐ χρὴ δεδοικέναι· οὐδὲν γὰρ ἄξιον θανάτου ἐπράξαμεν. Η καὶ ἄλλως· Εἰ δ τὸ φῶς, φησί, βλέπων τοῦτο, οὐ προσκόπτει, πολλῷ μᾶλλον ὁ μετ᾿ ἐμοῦ ὤν, ἐὰν μὴ ἀποστήσῃ ἑαυτὴν ἐμοῦ, οὐκ ἂν προσκόψῃ. Ωστε καὶ ὑμεῖς μετ᾿ ἐμοῦ τοῦ φωτὸς ὄντες, μάτην δεδοίκατε. 'Αλλοι δὲ ἡμέραν μὲν νοοῦσι τὸν πρὸ τοῦ πάθους καιρὸν, νύκτα δὲ τὸν τοῦ πάθους. Ὑμεῖς οὖν, φησίν, ἕως ἡμέρα ἐστὶν, τουτέστιν, ἕως οὔπω ὁ τοῦ πάθους καιρὸς ἐνέστη, οὐ μὴ προσκόψητε· οὐ γὰρ διωχθήσεσθε παρ'. Ἰουδαίων, οὔτε ἄλλο ἀντίξουν ὑμῖν ἀπαντήσεται [ f. ἀπαντής σετε. 'Οταν δὲ ἡ νὺξ ἔλθῃ, τὸ πάθος δή φημι τὸ ἐμὸν, τότε δὴ συσταλήσεσθε μὲν ἐν οἰκίσκῳ ἑνὶ διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων. «Εκτοτε δὲ θλίψεις, καὶ ὀδύνας, καὶ πολλὰ προσκόμματα καὶ ἐναντιώματα ἕξετε, ο ὅτε οὐκ ἔτι ἐγὼ τὸ φῶς μεθ' ὑμῶν σωματικῶς bor, noctem aflictionum habebitis. συνδιάξω, ἀλλὰ νύκτα τὴν τῶν θλίψεων ἕξετε. VERS. 7-10. • Deinnie post hoc dicit discipulis: Eamus in Judæam iterum. Dicunt ei discipuli: Rabbi, modo quærebant te Judæi lapidare, et iterum vadis illuc? Respondit Jesus: Nonne duodecim sunt horæ diei? si quis ambulaverit in die, non offendit,· quia lucem hujus mundi videt. Si quis autem ambulaverit in nocte, offendit, quia lux non est in eo. › Nusquam alio loco prædicit quo sit profecturus; hic autem solum prædicere videtur, quia valde timebant discipuli in Judæam ire. Et idcirco prædicit, ut ne repentina abitione turbentur, si abducerentur in regionem quam timebant. Igitur quia timebant et Christo quidem (a ondum enim perfectam de ipso cognitionem habebant), multo magis autem sibiipsis, dicunt, ‹ Modo quærebant te Judæi lapidare, et iterum vadis illuc?, Δt ipse animal At illos et dicit: Sicut qui videt lucem, non offendit; qui autem in nocte ambulat, ille offendit: ita et qui bonum facit, et in lucidis operibus ambulat, nihilgrave experietur; qui autem mala facit, patietur. Et ita non oportet vos meticulosos esse. Nihil enim morte dignum fecimus. Vel etiam aliter: Si is qui videt lumen hoc, non offendit: multo magis qui mecum est, nisi a me defecerit, non offendit. Atque ita etiam vos cum sitis mecum, qui lumen sum 1, frustra timetis. Alii autem diem quidem intelligunt tempus ante passionem, noctem vero tempus passionis. Vos igitur, inquit, quandiu dies est, hoc est, quandiu nondum instat tempus passionis, non offendetis. Non enim persecutionem patiemini a Juoæis, neque aliud quid grave eveniet vobis. Cum autem nox venerit, passio inquam mea, tunc certe pavore contrahemini quidem, in unam domunculam vos recipientes propter metum Judæorum. ‹ Ex eo autem tempore afflictiones et tribulationes, et multa offendicula et adversitates habebitis”: › cum ego qui lux sum, non ultra vobiscum corporaliter conversa- • Ταῦτα εἶπε, καὶ μετὰ τοῦτο λέγει αὐτοῖς; Λά ζαρος ο φίλος ἡμῶν κεκοίμηται, ἀλλὰ πορεύομαι, ἵνα ἐξυπνίσω αὐτόν. Εἶπον οὖν οἱ μαθηταὶ αὐτῷ· Κύριε, ει κεκοίμηται, σωθήσεται. Εἰρήκει δὲ ὁ Ἰησ σους περὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ἐκεῖνο: δὲ ἔδοξαν, ὅτι περὶ τῆς κοιμήσεως τοῦ ὕπνου λέγει. Τότε οὖν εἶπεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς παῤῥησίᾳ· Λάζαρος ἀπέθανε, καὶ χαίρω δι' ὑμᾶς, ἵνα πιστεύσητε, ὅτι οὐκ ἤμην ἐκεῖ. 'Αλλ' ἄγωμεν πρὸς αὐτόν. Εἶπεν οὖν Θωμᾶς ὁ λεγόμενος Δίδυμος τοῖς συμμαθηταῖς· "Αγωμεν καὶ ἡμεῖς, ἵνα ἀποθάνωμεν μετ' αὐτοῦ. Ὁ Ἐπειδὴ ἐκεῖνοι 7 Joan. 1, 9.77 Joan. xvi, 33. VERS. 11-16.. Hæc ait, et post 657 hæc dicit eis: Lazarus amicus noster dormit, sed vado ut a somno excitem illum. Dixerunt ergo discipuli ejus: Domine, si dormit, salvus erit. Dixerat autem Jesus de morte ejus: et illi putaverunt quod de dormitione somni diceret. Tunc ergo Jesus dixit eis manifeste: Lazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, ut credatis, quod non fuerim ibi; sed eamus ad eum. Dixit ergo Thomas qui dicitur Didymus ad condiscipulos: Eamus et nos, ut moriamur cum eo. › Quoniam illi formidaverant ire in

Judaam, dixit eis Dominus: Quamvis quærebant έδεδοίκεσαν τὴν Ἰουδαίαν, φησὶν αὐτοῖς ὁ Κύριος· Εἰ καὶ ἐζήτουν με οι Ιουδαίος λιθάσαι, ἀλλ' ὡς διακ λεγόμενον αὐτοῖς καὶ ἐλέγχοντα· νῦν δὲ οὐχ ὡς δια λεξόμενος ἄπειμι, ἀλλ' ὡς τὸν φίλον ἐπισκεψόμενος. Ὥστε οὐ χρὴ δεδοικέναι. Οὐ γὰρ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς ἄπειμι ἐφ᾽ οἷς καὶ πρώην, ἵνα καὶ τὸν ἐκ τῶν του δαίων φοβηθῶ κίνδυνον, ἀλλ' ἐπὶ φίλου ἐξυπνισμῷ. Οἱ δὲ ἐκκόψαι τὴν ἐκεῖ πορείαν βουλόμενοι, Αρχετὸν, φασίν, ἔστιν·. Εἰ κεκοίμηται, σωθήσεται. Οὐκοῦν οὐ δεῖ ἡμᾶς ἀπελθεῖν· οὐ γάρ ἐστιν ἀναγκαῖον. Καίτοι αὐτὸς καὶ διὰ τοῦτο προσέθηκε τὸν • ὁ φίλος ἡμῶν, ο ἵνα δείξῃ ἀναγκαίαν τὴν ἐκεῖ παρουσίαν· ἀλλ' αὐτοὶ οὐκ ἀναγκαίαν ταύτην φασὶν, ἤδη ἐκείνου σεσωσμένου διὰ τοῦ ὑπνῶσαι. Μάλλον δὲ οὐκ ἀναγκαία οὐ μόνον ἐστὶν ἡ παρουσία σου, φασίν, ἀλλὰ καὶ ἐπιβλαβής τῷ φίλῳ. Εἰ γὰρ ὁ ὕπνος αὐτῷ εἰς σωτηρίαν, ὡς ἡμεῖς δοκοῦμεν, σὺ δὲ πορευθῆναι μέλλεις, ἵνα ἐξυπνήσῃς, περικόψεις αὐτῷ τὴν σωτη ρίαν. Ούκουν δεῖ ἀπελθεῖν ἐπὶ τῷ ἐξυπνῆσαι· ἐπιβλαβές γὰρ τοῦτο. Ἐπεὶ οὖν ἔβλεπεν αὐτούς ἔτι ὀκνοῦντας, τότε δὲ παῤῥησίᾳ φησὶν, ὅτι ο 'Απέθανε. Τίνος δὲ ἔνεκεν οὐχὶ καὶ πρότερον οὕτω φανερώς εἶπεν, ἀλλὰ κεκρυμμένως, ὅπνον ὀνομάσας τὸν θά νατον; Διὰ πολλά· ἓν μὲν διὰ τὸ ἀκόμπαστον· οὐ γὰρ ἡ δούλετο φαίνεσθαι κομπαστής, ἀλλὰ κεκρυμ μένως τὴν ἀνάστασιν ἐξυπνισμὸν ὠνόμασε· πῶς δ' ἂν ταύτῃ τῇ λέξει ἐχρήσατο, εἰ μὴ τὸν θάνατον ὕπνον ἐκάλεσεν; Οτι δὲ τοῦτο ἀληθὲς, τὸ διὰ μετριοφρο σύνην ἐπικεκρυμμένως εἰπεῖν, δῆλον ἐκ τοῦ μετὰ ταῦτα. Καὶ γὰρ εἰπὼν, ὅτι ο Απέθανεν, ο οὗ προσέθηκεν, ὅτι Πορεύομαι, ἵνα ἀναστήσω αὐτόν. Ορις πῶς οὐχ ἡ βούλετο κομπάζειν ἢ διὰ τῶν ἔργων ἔμελλε βεβαιοῦν; ἅμα δὲ καὶ διδάσκων ἡμᾶς, μὴ οὕτως εὐκόλως ὑπισχνείσθαι. Κἂν γὰρ ἐπὶ τοῦ ἑκατοντάρχου τοῦτο ἐποίησεν (εἶπε γάρ, ὅτι • Ἐγὼ ἐλθὼν θερα πεύσω αὐτὸν» ), ἀλλ' ἐκεῖ τοῦτο εἶπεν, ἵνα τὴν ἐκείνου πίστιν δείξῃ. Μία μὲν οὖν αὕτη ἡ αἰτία, δι᾿ ἣν τὸν θάνατον ὕπνον ἐκάλεσεν. Ετέρα δὲ, ἵνα δείξῃ ἡμῖν, ὅτι καὶ πᾶς θάνατος ὕπνος καὶ ἀνάπαυσις· καὶ τρίτη, ὅτι εἰ καὶ τοῖς ἄλλοις θάνατος ἦν ἡ τοῦ Λαζάρου τελευτή, ἀλλ' αὐτῷ γε τῷ Ἰησοῦ, τῷ ὅσον οὔπω μέλλοντι αὐτὸν ἀναστῆσαι, ὕπνος ελογίζετο. Καὶ ὥσπερ ἡμῖν τὸν κοιμώμενον διυπνῖσα: ῥᾴδιον, οὕτως ἐκείνῳ, μᾶλλον δὲ μυριοπλασίως εὐχερέστερον τὸ ἀναστῆσαι τὸν θανόντα • Χαίρω δὲ, φησί, δι' ὑμᾶς, ἵνα πιστεύσητέ μοι μᾶλλον νῦν ὡς Θεῷ, «ὅτι οὐκ ἤμην ἐκεῖ, πόῤῥωδὲ ὤν, προλέγω ὑμῖν τὸν ἐν Βηθανίᾳ θάνατον, οὐκ ἀκηκοώς, ἀλλ' ὡς Θεός, προορῶν τὸ πόρρω συμβάν. Ενόησαν δέ τινες τοῦτο οὕτω·» Χαίρω,» φησὶν, ὑμῶν ἕνεκεν· τὸ γὰρ μὴ εἶναί με ἐκεῖ, συντελέσει πρὸς πλείω πίστιν ὑμῖν. Ἐπείπερ εἰ μὲν παρήμην, ἀῤῥωστοῦντα ἂν ἐθερά πευον, μικρὸν δὲ ἦν τοῦτο θαύμα εἰς δυνάμεω; ἀπόδειξιν. Ἐπεὶ δὲ ἐγὼ μὲν ἀπολελείμμην, ὁ δὲ θάνα τος ἐπεγένετο, μέλλω δὲ ἀπιὼν αὐτὸν ἀνιστᾷν, μει ζόνως εἰς τὴν πίστιν βεβαιωθήσεσθε τὴν ἐμὴν, ὅταν ᾔδειτέ [ [. ἴδητέ ] με καὶ τοῦτο δυνάμενον ὁ μήπω ine Judæi lapidare, et hoc faciebant quia loquens iftis arguebam eos: nunc autem non vado ut illis loquar, sed ut amicum invisam, atque ita non oportet trepidare. Non enim ad ea abeo ad quæ prius, ut periculum ex Judæis expavescam, sed amicum ex somno excitabo. At illi volentes eum ab itinere impedire, Satis, inquiunt, est: e si dormit, salvos erit. › Igitur non opus est ut nes abeamus; non enim necessarium est. Unde ipse adjecit, ο Ami.. cus noster, ut ostendat necessarium iter illuc: verum illi, dicunt non esse necessarium, quando, quidem salvus factus sit, eo quod dormist. Imo non solum non necessarius est aðventus inns, sed et amico damnosus. Nam si somnus est et ad salutem, ut nos opinanrur, tu autem profecturr3 ut excites, salmi ejus obfuturus es; non igitur opus est at eas et excites illom: dammosum enim hoc el. Itaque ubi vidit eos adhuc tardos, tunc manifeste Inquit, «Morias est.. Cujus antem gratia etiam prins non manifeste dixit, sed oecnite, mortem soninum nominans? Propter molta. Unum quideın, quia a fastu erat alienus; nolebat enim ad ostentationem lacere, sed occulte resurrectionem excitationem a Sommo nominavit. Quomodo autem hac dictione usus fuisset, nisi mortem somnum appelJasset? Quod autem hoc verum, propter modestiam, inquam, occulte locutum, manifestum est ex 60 quod sequitur. Nam dicens, Mortuus est, non addidit, Vado ut resuscitem iltam. Vides quoniodo abhorruerit a fastu, quomodo noluerit celebrari ea quæ facturus erat? Interim etiam docet nos ne tam faciles simus ad promittendum. Nam quanıvis centurioni hoc fecerit, dixit enim 76, Ego veniens sanabo eum:» iHic tarnen hoc dixit, ut illius fidem ostenderet. Igitur hæc una quidem causa est propter quam mortem appellavit somnum. Alia autem est, nt estendat nobis quod omnis mors somnus sit et requies. Tertia vero, quamvis aliis mors fuerit Lazari obitus, ipsi tamen Jesu somnus existimabatur, eo quod eum statim resuscitaturus erat. Et sicut nobis facile est excitare dormientem, ita illi, imo innumeris 658 modis facilius est resuscitare mortuum. c Gaudeo autem, inquit, propter vos, ut credatis o mibi magis nunc ut Deo, e quia non eram illicet cum longe absim, prædico vobis mortem in Bethania, de qua non audivi, sed sicut Deus video quæ longe eveniunt. Intellexerunt autem quidam hoc etiam sic: Gaudeo,» inquit, vestri causa. Nam quod ego illic non fuerim, conducit fidei vestræ; quoniam si adfuissem, ægrotantem sanassein: parum autem hoc fuisset ad ostensionem potentiæ meæ. Cæterum eum absente me mortuus est, abiens autem ipsum suscitaturus sum, id magis vestram firmabit fidem, cum videritis me et hoc posse, quod anten nondum ostendi, quod mortuus jain diffluens, et qui fœtens fuit, apta sua membra 78 Matth. viii, 7.

CAP. ΧΙ. et ostendisset suum illuc accessum necessarium, Thomas aliis meticulosior, «Eamus, inquit, ut noriamur cum eo. Non fiduciæ, sed formidinis et tristis animi verbum est. Nam ut alios condiscipulos moraretur, memores eos facit mortis, et dedita opera hoc apponit, Ut moriamus, quasi talia dicens: » • Eanus et nos, stulli et insipientes, et non curantes salutem propriam et vitam, ut moriamur cum eo. › Esto, inquit, ipse vitam suam non magni faciat; nos autem cur ita stulti essemus? Hæc timidi verba sunt, sed vide eum postea quomodo pro veritate ut apostolus occisus sit, ita illum divina gr:1tia roboravit, ut hoc Pauli de eo sit dictum: Sufficientia nostra ex Deo'',, et. Non ego, seul gratia.» Origenes autem dixit de Thoma somnium quoddam. Thomas enim cum audisset prophetias de Christe, et didicisset quod et cum anima in infernum descensurus esset ad liberandas animas, postquam audivit Christum dicentem, Vado ut exsuscitem Lazarum, putavit non aliter suscitari eum, hoc est, liberari animam ejus, nisi et ipse corpore deposito in infernum descendisset. Ideo ut verus Christi discipulus, neque in hoc volens a magistro avelli, vult et se et alios condiscipulos deponere sua corpora ut descendant cum Jesu, qui positurus erat animam sulam, sicut suspicabatur, ut ex inferno reduceret amici animam. Hanc ridiculam enarrationem apposui, ut pudore suffunderem eos qui Origenica comimendant (α). Nonne deliramentum et somnium plane, hæc sapientis enarratio? Tu autem vide quomodo Dominus, quamvis Lazaro mortuo, dixerit: < Eabaus ad eum, › quasi ad viventem. Etenim Lazarus vivebat Christo ut Deo. πρότερον ἐπεδειξάμην, διεῤῥυηκότα ήδη νεκρὸν Arecipit, et resuscitatur. Hæc cum dixisset Dorninus, καὶ δέοντα συναρμολογεῖν καὶ ἐξανιστᾶν. Ταῦτα του Κυρίου εἰπόντος, καὶ ἀναγκαίαν αὐτοῖς τὴν παρου σίαν τὴν ἐκεῖσε δείξαντος, ὁ δειλότερος τῶν ἄλλων Θωμάς, ο "Αγωμεν, φησὶν, ἵνα ἀποθάνωμεν μετ' αὐτοῦ. «Οὐ γὰρ θάρσους, ἀλλὰ δειλίας καὶ βαρυ θυμίας τὸ ῥῆμα. Ἵνα γὰρ καὶ τοὺς ἄλλους ἐκκόψῃ συμμαθητάς, υπομιμνήσκει αὐτοὺς τοῦ θανάτου, καὶ ἐπίτηδες παρεμβάλλει τό, «Ἵνα ἀποθάνωμεν', ώσανεί τοιαῦτα λέγων· • Αγωμεν καὶ ἡμεῖς, ο οἱ μωροὶ καὶ ἀπονενοημένοι, καὶ μὴ φροντίζοντες τῆς οἰκείας σωτηρίας καὶ ζωῆς, «ἵνα ἀποθάνωμεν μετ' αὐτοῦ.» Εστω, φησίν, αὐτὸς περὶ πολλοῦ τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν οὐ τίθεται· ἡμεῖς γὰρ οὔ τως ἀνοηταίνομεν; Ταῦτα τοῦ δειλοῦ τὰ ῥήματα. Ἀλλ' ὅρα αὐτὸν ὕστερον, πῶς ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ὡς ἀπόστολος ἐσφάγη· οὕτως αὐτὸν ἡ θεία χάρις ἐστόμωσεν, ἵνα τὸ τοῦ Παύλου καὶ ἐπὶ τούτῳ λεχθη, ὅτι ι 'Η ικανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐκ ἐγώ, ἀλλ' ἡ χάρις. ο Ωριγένης δέ φησι καί τι όνειροκρι τικὸν περὶ τοῦ Θωμᾶ Ἀκούσας γάρ, φησίν, ὁ Θωμᾶς τῶν περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητειῶν, καὶ μαθὼν ὅτι μετά ψυχῆς εἰς ᾅδην καταβήσεσθαι μέλλει, ἐλευθε ρώσων τὰς ψυχὰς, ἐπειδὴ ἤκουσεν, ὅτι ι Πορεύομαι ἵνα ἐξυπνήσω Λάζαρον, ο ενόμισεν οὐκ ἂν ἄλλως δυσ νηθῆναι ἐξυπνῆσαι αὐτὸν, τουτέστι, τὴν ψυχὴν αὐο τοῦ ἐλευθερῶσαι, εἰ μὴ καὶ αὐτὸς ἀποθέμενος τὸ σῶμα, εἰς ᾅδην κατέλθοι. Διὸ ὡς γνήσιος τοῦ Χρι στοῦ μαθητής, μηδὲ ἐν τούτῳ θέλων ἀπολειφθῆναι τοῦ διδασκάλου, βουλεύεται καὶ τοὺς ἄλλους συμμα θητὰς, καὶ προτρέπεται ἀποθέσθαι καὶ αὐτὸς τὸ σῶμα, ἵνα συγκατέλθῃ τῷ Ἰησοῦ, ὡς ὑπονόει, μέλλοντι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θεῖναι, ἵνα ἐκ τοῦ ᾅδου ἀγάγῃ τὴν τοῦ φίλου ψυχήν. Ταύτην παρεθέμην τὴν γελοιώδη εξήγησιν πρὸς ἐντροπὴν τῶν τὰ 'Ωριγένους ἀποσεμνυνόντων. Αρα γὰρ οὐ προφανής λῆρος καὶ ὄνειρος ἀτεχνῶς ἡ τοῦ σοφοῦ ἐξήγησις; Σὺ δέ μοι σκόπει, πῶς ὁ Κύριος, καίτοι τοῦ Λαζάρου τεθνη - κότος, εἶπεν, «Αγωμεν πρὸς αὐτὸν, ο ὡς πρὸς ζῶντα· καὶ γὰρ αὐτὸς ὁ Λάζαρος ἔξη τῷ Χριστῷ ὡς θεῷ. • Ελθὼν οὖν ὁ Ἰησοῦς, εὗρεν αὐτὸν τέσσαρας ἡμέρας ἤδη ἔχοντα ἐν τῷ μνημείῳ. "Ην δὲ ἡ Βηθανία ἐγγὺς τῶν Ἱεροσολύμων ὡς ἀπὸ σταδίων δεκαπέντε. Καὶ πολλοὶ τῶν Ἰουδαίων συνεληλύθεισαν πρὸς τὰς περὶ τὴν Μάρθαν καὶ Μαρίαν, ἵνα παραμυθήσονται αὐτὰς περὶ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτῶν. Ἡ, οὖν Μάρθα, ὡς ἤκουσεν ὅτι Ἰησοῦς ἔρχεται, ὑπήντησεν αὐτῷ· Μαρία δὲ ἐν τῷ οἴκῳ ἐκαθέζετο.» Επίτηδες ἀνέμεινεν ὁ Κύριος τὸν Λάζαρον τετραήμερον γεγονέναι· εἶτα ἦλθεν ὡς ἂν τὸ θαῦμα ἀσυκοφάντητον πάντοθεν ἐξερ γάσηται. Τίνος δὲ ἕνεκεν προστίθησιν ὁ εὐαγγελιστῆς, ὅτι δεκαπέντε σταδίους διεῖχεν ἡ Βηθανία τῶν Ἱεροσολύμων; Ἵνα δείξῃ, ὅτι εἰκότως πολλοὶ τῶν Ἱεροσολυμιτών παρῆσαν· οὐ γὰρ μακρὰν ἦν ἡ Βηθανία. Παρεμυθοῦντο δὲ τὰς γυναῖκας, οὐχ ὡς ἀγα τωμένας ὑπὸ Χριστοῦ (καὶ γάρ ι συνέθεντο, ἵνα ἐάν τις αὐτὸν ὁμολογήσῃ Χριστὸν, ἀποσυνάγωγος γένητας»), ἀλλὰ διὰ τὴν ἀνάγκην της συμφορᾶς, ἢ ὡς * II Cor. 111, 5. VERS. 17-20.. Venit itaque Jesus, et invenit eum quatuor dies jam in monumento jacentemt. Erat autem Bethania juxta Hierosolymam fere stadiis quindecim: multique ex Judais venerant ad Mar tham 659 ac Mariam, ut consolarentur eas de fratre suo. Martha ergo ut audivit quod Jesus veniret, occurrit illi: Maria vero domi residebat. Dedita opera exspectavit Dominus ut Lazarus fieret quatriduanus: deinde venit ut miraculum faceret quod nulla ex parte calumniari posset quispiam. Quare autem apponit evangelista quod quindecim stadiis abfuerit Bethania a Hierosolymis? Ut ostenderet. quod multi Hierosolymitanorum merito adfuerint. Non enim longe aberat Bethania. Consolabantur autem mulieres, non quod diligebantur a Christe (etenim conspiraverant, ut si quis confiteretur Christum, extra Synagogam fleret), sed propter calamitatis necessitatem, vel quod reverebantur (α) lu cdit. Lut. desunt quæ soquuntur: Nonne deliramentum, etc.

eas ut nobiliores, vel quod non erant pessimi quiA ευγενεστέρας αιδούμενοι, ἢ οἱ μὴ ὄντες πονηροί, advenerunt: unde et multi crediderunt ex eis. Cieterum, Martha sola occurrit primum, et non simul assumit secum sororem, quia seorsim illi occurrere et factum annuntiare volebat. Unde ubi illam in spem bonam adduxit, tunc abit et vocat sororem. Prius autem non dixit sorori Mariæ, celare volens eos qui aderant. Nam si Maria audivisset quod • Jesus veniret, resurrexisset in occursum, et cosites fuissent ei presentes Judaei, quos nolebat Martha scire adventum Christi. ἐκεῖνοι παρῆσαν· ὅθεν καὶ πολλοὶ ἐπίστευσαν ἐξ αὐτῶν. Ἡ δὲ Μάρθα μόνη προϋπαντῷ, καὶ οὐ παρα λαμβάνει τὴν ἀδελφὴν, ἐπειδὴ κατ' ἰδίαν αὐτῷ συντυχεῖν ἡβούλετο, καὶ τὸ γεγονὸς ἀπαγγείλαι. "Οθεν ἐπειδὴ αὐτὴν εἰς χρηστὰς ἐλπίδας ἤγαγε, τότε ἄπεισι, καὶ καλεῖ τὴν ἀδελφήν. Πρότερον δὲ οὐ λέγει πρὸς τὴν ἀδελφὴν Μαρίαν, βουλομένη λαθεῖν τοὺς παρόντας. Εἰ γὰρ ἡ Μαρία ήκουσεν, ὅτι «Ἰησοῦς έρχεται, ἐξανέστη ἂν πρὸς συνάντησιν, καὶ συνηκολούθησαν αὐτῇ καὶ οἱ παρόντες Ἰουδαῖοι, οἷς δια γνωσθῆναι τὸν Ἰησοῦν ἐλθόντα οὐκ ήβούλετο Μάρθα. • Εἶπεν οὖν Μάρθα πρὸς τὸν Ἰησοῦν· Κύριε, εἰ ἧς ὧδε, ὁ ἀδελφός μου οὐκ ἂν ἐτεθνήκει· ἀλλὰ δώσει καὶ νῦν οἶδα ὅτι ὅσα ἂν αἰτήσῃ τὸν Θεὸν, σοι ὁ Θεός. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· ᾿Αναστήσεται ὁ ἀδελφός σου. Λέγει αὐτῷ Μάρθα· Οἶδα ὅτι ἀναστή σεται ἐν τῇ ἀναστάσει ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. Εἶπεν οὖν αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή· ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, κἂν ἀποθάνῃ, ζήσεται· καὶ πᾶς ὁ ζῶν, καὶ πιστεύων εἰς ἐμὲ, οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα. Πιστεύεις τοῦτο; Λέγει αὐτῷ· Ναὶ, Κύριε. Ἐγὼ πεπίστευκα, ὅτι σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ εἰς τὸν κόσμον ερχόμενος. Καὶ ταῦτα εἰποῦσα ἀπῆλθε, καὶ ἐφώνησε Μαρίαν τὴν ἀδελφὴν αὐτῆς λάθρα, εἰποῦσα· Ο διδάσκαλος πάρο εστι, καὶ φωνεί σε.» Πίστιν εἶχεν ἡ Μάρθα προς Χριστὸν, ἀλλ' οὐχ ὅσην ἔδει. Διό καί φησι· «Κύ ριε, εἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἔθανέ μου ὁ ἀδελφός.» Τοῦτα γὰρ πάντως ἔφη, οἷα μὴ πιστεύουσα, ὅτι καὶ ἀπὼν ήδύνατο, εἴπερ ἠβούλετο, ἀποτρέψαι τὸν θάνατον τοῦ ἀδελφοῦ αὐτῆς· καὶ ἔτι διὰ τῶν ἐφεξῆς μείζονα τὴν ἀσθένειαν ἐμφαίνει τῆς πίστεως. ο Ότα γάρ, φησίν, αἰτήσῃ τὸν Θεὸν, δώσει σοι.» Ορᾷς ὅτι ὡς ἐνάρετόν τινα ἄνθρωπον καὶ παρὰ Θεῷ εὐδόκιμον τοῦτον ἐνόμιζεν; Οὐ γὰρ εἶπεν, Οσα ἂν θέλῃς, ποιήσεις, ἀλλ᾽, ο Όσα ἂν αἰτήσῃ, δώσει σοι. Αὐτὸς δὲ ἀνατρέπων τὴν τοιαύτην αὐτῆς ὑπόνοιαν, • Αναστήσεται, φησίν, ὁ ἀδελφός σου.· Οὐ γὰρ εἶπεν αὐτῇ, Ναὶ αἰτήσομαι τὸν Θεὸν, καὶ δώσει μοι, οὐδὲ συνέδραμε τῷ λόγῳ αὐτῆς, ἀλλὰ μέσῃ μὲν ἐχρήσατο λέξει· πλὴν διὰ τῶν ἑξῆς ἐκδηλοτέραν τὴν οἰκείαν αὐθεντίαν καὶ ἐξουσίαν ποιεῖ, • Εγώ εἰμι, λέγων, ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή.» Ἐπεὶ γὰρ ἡ γυνὴ ἔτι ἀπιστεῖ, καὶ τὸ, ο ᾿Αναστήσεται ὁ ἀδελ φός σου, ο οὐδ' ἐπέγνω, ἀλλ' ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἀναστά σει νοεῖ αὐτὸν, ἀναστήσεσθαι· ᾔδει δὲ τὴν ἐσχάτην ἀνάστασιν ἐσομένην, τοῦτο μὲν καὶ ἀπὸ τῶν θείων Γραφών, μάλιστα δὲ ἀπὸ τῶν τοῦ Χριστοῦ συνεχῶν περὶ τῆς ἀναστάσεως ὁμιλιῶν· ἐπεὶ οὖν ἔτι γυνή ἦν ἡ γυνή, διανιστᾷ αὐτὴν ὁ Κύριος, καὶ ὥσπερ νενεκρωμένην τὴν πίστιν αὐτῆς διεγείρει, φάσκων ἐκδηλότερον· Σύ με [γ. σὺ μὲν] λέγεις, ὅτι ὅσα ἄν αἰτήσωμαι τὸν Θεὸν, δώσει μοι· ἐγὼ δὲ φανερώς οὕτω σοί φημι, ὅτι. Εγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή.» Ωστε οὐ τόπῳ περικλείεταί μου ή δύναμις, ἀλλὰ, καὶ ἀπῶν, καὶ παρών, δύναμαι ἰᾶσθαι. Ἐγε VERS. 21-28. • Dixit ergo Martha ad Jesum: Domine, si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus: sed et nunc scio quod quæcunque poposceris a Deo, daturus sit tibi Deus. Dicit illi Jesus: Resurget frater tuus. Dicit Martha: Scio quod resurget in resurrectione in novissimo die. Dicit ei Jesus Ego sum resurrectio et vita: qui credit in me, eliamsi mortuus fuerit, vivet. Εt omnis qui vivit et credit in me, non morietur in æternum. Credis hoc? Ait illi: Etiam, Domine. Ego credo quod tu sis Christus ille Filius Dei qui in mundum venturus erit. Et cum hæc dixisset, abiit et vocavit Mariam sororem suam clanculum, dicens: Magister adest, et vocal te. Fidem quidem habebat Martha in Christum, sed non quantam oportebat. Ideo et dicit: c Domine, si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus.» Quod sane dixit ut non credens absentem poluisse, si quidem voluisset, depellere mortem fratris sui: nam et in sequentibus majorem infirmitatem declarat ſidei: ‹ Quæcunque enim petieris, inquit, Deum, dabit tibi ".» Vides quod illum sicut virum quemdam virtute præditum et Deo probatum habuerit? Non enim dixit, Quæcunque volueris, facies, scdl, Quæcunque petiveris, dabit tibi.» Ipse autem hanc ejus suspicionem subvertit: «Resurget enim, inquit, frater tuus. Non enim dixit ei: Etiam, petam Deum, et dabit mihi; non consensit sermoni ejus, sed medio quodam verbo usus est: verumtamen 660 per sequentia auctoritatem et potestatem suam clariorem facit: • Ego sum, dicens, resurrectio et vila. Quoniam enim mulier adhuc incredula erat, dictum, c Resurget frater tuus, non agnoscebat, sed in novissima resurrectione intelligebat illum resurrecturum: sciebat autem et ultimam resurrectionem futuram, et hoc quidem ex divinis Scripturis, et in primis ex continuis Christi sermonibus de resurrectione: igitur quia adhuc mulier erat mulier, mentem ejus excitat Dominus, et quodammodo mortuam fidem ejus suscitat, dicens manifestius: Tu quidem dicis quod quæcunque petiero Deum, dabit mihi: ego autem manifeste hoc tibi dico, quod e Ego sum resurrectio et vita:» et ita virtus mea loco non circumscribitur, sed tam absens quam præsens sanare possum. Ego euim 80 Marc. 11, 23. el

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XI. γὰρ εἰμι ὁ χορηγὸς τῶν ἀγαθῶν, καὶ οὐχ ὡς ἑτέρου Alonorum suppeditator sum, et non quasi alius det, διδόντος, ἀλλ' αὐτὸς ὢν ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωή, Ισχύω καὶ ἀνιστᾷν καὶ ζωοποιεῖν· καὶ, «Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, κἂν ἀποθάνῃ, ο τὸν θάνατον τοῦτον τὸν φυσικόν, ο ζήσεται, καὶ πᾶς ὁ ζῶν καὶ πιστεύων εἰς ἐμὲ, οὐ μὴ ἀποθάνῃ,» τὸν ψυχικόν. Ωστε μὴ θορυβηθῇς· καν γὰρ τέθνηκέ σου ὁ ἀδελφὸς, ζήσε ται. Καὶ τί λέγω περὶ τοῦ ἀδελφοῦ σου; Οὐδὲ ὑμεῖς, εἰ με πιστεύετε εἰς ἐμὲ, τεθνήξεσθε, ἀλλὰ τοῦ δεινο τέρου θανάτου κρείττους ἔσεσθε τοῦ ψυχικοῦ. Ὁ δὲ τοῦ δεινοτέρου λυτρούμενος, πολλῷ μᾶλλον τοῦ ἐλάτ τονος τοῦ σωματικοῦ λυτρώσεται τὸν τεθνηκότα σου ἀδελφόν. Ἐρωτᾷ δὲ τὴν γυναῖκα, εἰ πιστεύει· ἡ δὲ καίτοι τοσαῦτα ἀκούσασα, ὅμως οὐ συνῆκε, τί εἶπεν αὐτῇ ὁ Κύριος, ὑπὸ τοῦ πάθους, οἶμαι, καὶ ἀνοησίαν νοσοῦσα. "Αλλο γὰρ ἐρωτήσαντος ἐκείνου, ἄλλο αὐτὴ ἀποκρίνεται. Ὁ μὲν γὰρ ἤρετο, εἰ πιστεύει ὅτι αὐτός ἐστιν «ἡ ἀνάστασις καὶ ἡ ζωὴ, ο καὶ ὅτι 4 ὁ πιστεύων ο εἰς αὐτὸν 4 οὐ μὴ ἀποθάνῃ εἰς τὸν αἰῶνα,» εἴτε τὸν ψυχικὸν βούλοιο νοεῖν θάνατον, εἴτε τὸν σωματικόν. Καὶ γὰρ ὄντως οἱ πιστοὶ διὰ τὴν ἐλπίδα τῆς ἀναστάσεως οὐδὲ θνήσκειν λέγονται. Ἡ δὲ τί ἀποκρίνεται; «Εγώ πεπίστευκα, ὅτι σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ εἰς τὸν κόσμον ἐρχόμενος· › καλῶς μὲν μαρτυρήσασα καὶ ἀληθῶς, οὐ μὴν τῇ ἐρωτήσει κατάλληλον ποιησαμένη τὴν ἀπό χρισιν. Τέως μέντοι κερδαίνει τὸ τὴν σφοδρότητα τῆς λύπης καταστείλαι, καὶ κωλῦσαι τὸ πολὺ πέν θος· λάθρα δὲ καλεῖ τὴν ἀδελφὴν, σφόδρα συνετώς τοῦτο διαπραξαμένη, διὰ τοὺς ἐκεῖσε παρατυχόντας Ἰουδαίους. Εἰ γὰρ ἔγνωσαν ἐκεῖνοι, ὅτι τῷ Χριστῷ συναντήσουσα άπεισιν, ἀνεχώρησαν ἂν, καὶ οὕτως ἔμεινεν ἀμάρτυρον τὸ θαῦμα. Νῦν δὲ νομίσαντες τὴν Μαρίαν εἰς τὸν τάφον ὡς δακρύσουσαν ἔρχεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο συναπελθόντες αὐτῇ, ἀναγκαίως τοῦ θαύματος αὐτόπται καὶ μάρτυρες γεγόνασι. Πῶς δὲ ἡ Μάρθα φησὶ πρὸς τὴν Μαρίαν, ότι ο Ο διδάσκα λος φωνεί σε,» καίτοι τοῦ εὐαγγελιστοῦ μὴ ἐπιση μηναμένου, ὅτι ἐφώνησεν αὐτὴν ὁ Κύριος; Είτε οὖν κατὰ τὸ σιωπώμενον ἐνετείλατο τῇ Μάρθᾳ ὁ Κύριος καλέσαι τὴν ἀδελφήν, ἢ τὴν παρουσίαν αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ ἀντὶ φωνῆς νομίσασα εἶναι, φησίν, ὅτι • Φωνεῖ σε ὁ διδάσκαλος.» Πῶς γὰρ οὐκ ὀφειλόμενον ἦν, τοῦ Χριστοῦ παρόντος, καὶ αὐτὴν πρὸς αὐτὸν ἐλθεῖν; Τὴν γοῦν παρουσίαν τοῦ Κυρίου, ἀπαιτοῦσαν ἀναγκαίως ἀπαντῆσαι αὐτῷ, φώνημα λέγει ὁ εὐαγ γελιστής. • Ο διδάσκαλος ο γάρ, φησί, πάρεστι, καὶ · φωνεῖ σε· ν καὶ ἐπειδὴ «πάρεστιν, ο αὐτὸ τοῦτο τὸ παρεῖναι ἀντὶ φωνῆς ποιεῖται πρὸς σέ· ἀπαραί τητον γὰρ τὸ, ἐκείνου παρόντος, εἰς συνάντησιν αὐτοῦ προελθεῖν καὶ σέ. sed ipse sum c resurrectio et vita, valeoque resuscitare et vivificare. Et qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit» naturali hac morte, c vivet.» - ‹ Et omnis qui vivit, et credit in me, non morietur, morte anima: et ita ne turberis. Nam quamnvis mortuus sit frater tuus, vivet. Et quid dico de fratre tuo? Neque vos, si quidem creditis in me, moriemini, sed prævalebitis graviori animarum morti. Et qui a graviore liberat, multo magis libe rabit fratrem tuum qui mortuus est, a minori et corporali. Interrogavit autem et mulierem num credat. At illa quamvis hæc audivisset, attamen non intellexit quid ei dixerat Dominus, præ dolore, opinor, extra mentem constituta. Nam cunι ille interrogasset aliud, aliud ista respondit. Nam ille quidem interrogabat, num credat quod ipse sit • resurrectio et vita, et quod qui credit in ipsum, non moriatur in æternum, sive de corporis sive de animæ morte intelligas. Nam fideles, propter spem resurrectionis, neque mori dicuntur. At illa quid respondet? Ego credo quod tu es Christus Filius Dei, qui in mundum venisti.» Bene quidem teslala fuit et vere, sed non interrogationi congruum reddidit responsum: et tunc lucrata est ut vehementiam doloris mitigaret, ac luctus nimietatem prohiberet. Clam autem vocat sororem, valde prudenter hoc faciens, propter eos qui illic aderant Judzos. Si enin cognovissent illi quod @ occursura esset Christo, abiissent, et caruisset testibus insigne miraculum. Quia autern existimabant Mariam ad sepulcrum lacrymatum proficisci, μropterea simul abierunt cum ea, miraculique speclatores fuerunt ac testes. Quomodo autem Martha inquit ad Mariamn, Magister vocat le:» tametsi • Ἐκείνη ὡς ἤκουσεν, ἐγείρεται ταχύ, καὶ ἔρχεται πρὸς αὐτόν. Οὔπω δὲ ἐληλύθει ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν χώμην, ἀλλ᾽ ἦν ἐν τῷ τόπῳ ὅπου ὑπήντησεν αὐτῷ ἡ Μάρθα. Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι οἱ ὄντες μετ' αὐτῆς ἐν τῇ οἰκίᾳ, καὶ παραμυθούμενοι αὐτὴν, ἰδόντες τὴν Μαρίαν, ὅτι ταχέως ἀνέστη καὶ ἐξῆλθεν, ἠκολούθησαν αὐτῇ, λέγοντες, ὅτι Ὑπάγει εἰς τὸ μνημεῖον, ἵνα κλαύσῃ ἐκεῖ. Η οὖν Μαρία ὡς ἦλθεν ὅπου ἦν ὁ Ἰησοῦς, ἰδοῦσα αὐτὸν, ἔπεσεν εἰς τοὺς πόδας αὐτοῦ, λέγουσα αὐτῷ· Κύριε, εἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἀπέθανέ evangelista non assignarit quod vocarit eain Doniinus? Hoc scilicet latenter insinuat mandatum Marthæ a Domino ut vocet sororem, vel adventum Christi 661 vocis loco habebat. Dicit igitur: • Vocal te magister.. Quomodo enim Christo presente non debebat ad illum etiam illa venire? Itaque adventum Domini, qui necessario illam petebat ut occurreret ei, vocationem dicit evangelista: c Magister enim, inquit, adest et te vocal.» Istuc ipsum adesse pro voce factum est ad te. Detrectare enim non potes quin illum præsentem et tu accedas. VERS. 29-32. ‹ IHa ut audivit, surgit cito, et venit ad eum. Nondum autem venerat Jesus in castellum, sed erat in eo loco ubi occurreral ei Martha. Judæi ergo qui erant cum ea in domo, et consolabantur eam, cuin vidissent Mariam quod cito surrexisset, secuti sunt eam, dicentes: Vadit al monumentum, ut ploret ibi. Maria ergo cum venisset eo ubi erat Jesus, videns eum, accidit ad pedes ejus, et dicit ei: Domnine, si fuisses lic, non esset mortuus frater meus. › Cum primum audivit adesse

Jesum, non segnis fuit Maris, sed e surgit, et ad μου ὁ ἀδελφός.» 'Αμα τῷ ἀκοῦσαι ὅτι πάρεστιν ὁ cum venit. › Unde manifestum quod non prævenisset illam Martha, neque prius, si quidem nosset ista Jesum venturum. < Nondum autem Jesus venerat in castellum.» Tardius enim ibat, ne videretur ad miraculum' properare, sed precibus illarum exoratus hoc facere. Et quandoquidem magnum erat ſuturum miraculum, et quale rarius fecit, erantque multi acquirendi per illud, propter hoc dispensat ut multi Giant miraculi testes. Dicit enim evangelista quod e Judæi qui erant cum illa in domo, secuti sint illan.» Maria autem majori fervore quam soror sua Martha accessit ad Christum. c Viso enim illo, inquit, procidit ad pedes ejus, non reverita turbam, neque suspicata adesse nonnullos qui inimico erga Christum essent animo. Ad nullum aulem hominum respiciebal præsente magistro, idque unum carabat, ut illi sumnium impenderet honorem. Dicit enim: «Domine, si fuisses lic, non fuisset mortuus frater ineus.» Martha autem nihil tale fecit, neque enim procidit, sed magis Christo promittente ei de fratre meliora, apparuit incredula. Tametsi et ipsa Maria adhuc imperfecta videatur, dum dicit, • Si fuisses hic, non fuisset mortuus frater meus, o attamen Christus ad lianc non dicit quod ad sororem ejus, eo quod multa turba aderat, et non erat tempus ejusmodi verborum, sed se illi attemperat, et denudat humanam suam naturam, et humans naturae proprietatem indicat. Audi enim quid dicat evangelista. Ἰησοῦς, οὐ βραδύνει ἡ Μαρία, ἀλλ' ἐγείρεται, καὶ πρὸς αὐτὸν ἔρχεται.» Οθεν δῆλον, ὡς οὐκ ἂν προ ἔλαβεν αὐτὴν ἡ Μάρθα οὐδὲ πρότερον, εἴπερ ἔγνω αὕτη τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον. • Οὔπω δὲ Ἰησοῦς ἐληλύθει εἰς τὴν κώμην. ο Σχολαιότερον γὰρ ἐβάδιζεν, ἵνα μὴ δόξῃ ἑαυτὸν ἐπιρρίπτειν τῷ θαύματι, ἀλλ' ὡς ἀξιούμενος παρ' ἐκείνων, τοῦτο πεποιηκέ και. Καὶ ἐπειδήπερ τὸ μέλλον γενέσθαι θαῦμα μέγα ἦν, καὶ οἷον ὀλιγάκις πεποίηκε, καὶ ἔμελλον πολλοὶ κερδαίνειν δι' αὐτοῦ, διὰ τοῦτο οικονομεί πολλούς γενέσθαι τοῦ θαύματος μάρτυρας. Φησὶ γὰρ ὁ εὐαγ γελιστής, ὅτι. Οἱ Ἰουδαῖοι οἱ ὄντες ἐν τῷ οἴκῳ μετ' αὐτῆς, ἠκολούθησαν αὐτῇ.» Θερμότερον δὲ ἡ Μα ρία παρὰ τὴν ἀδελφὴν Μάρθαν προσῆλθε τῷ Χριστῷ. • Ἰδοῦτα γὰρ αὐτόν, φησίν, ἔπεσεν αὐτοῦ πρὸς τοὺς πόδας· ο οὐκ αἰδεσθεῖσα τὸν ὄχλον, οὐχ ὑποπτεύ σασα ὅλως, ὅτι, εἰκὸς εἶναί τινας ἐκεῖ ἀπεχθώς τῷ Χριστῷ ἔχοντας· πάντα δὲ ἀνθρώπινον σκοπὸν ἐκβαλοῦσα, παρόντος τοῦ διδασκάλου, καὶ ἔμμονος γενομένη τῆς εἰς αὐτὸν τιμῆς, φησί· «Κύριε, εἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἀπέθανέ μου ὁ ἀδελφός.» Η δὲ Μάρθα οὐδὲν τοιοῦτον ποιεῖ· οὔτε γὰρ προσπίπτει, ἀλλὰ μᾶλλον τῷ Χριστῷ ὑπισχνουμέντο αὐτῇ περὶ τοῦ ἀδελφοῦ τὰ χρηστότερα φαίνεται ἀπιστοῦσα. Κἂν ἡ Μαρία δὲ ἀτελῶς καὶ αὕτη φαίνεται ἔχουσα διὰ τοῦ εἰπεῖν, «Εἰ ἧς ὧδε, οὐκ ἂν ἀπέθανε μου ὁ ἀδελφὸς, ὅμως οὐδὲν πρὸς ταύτην ὁ Χριστὸς λέγει, οἷον πρὸς τὴν ἀδελφὴν αὐτῆς, διὰ τὸ πολὺν παρεῖναι ὄχλον, καὶ μὴ εἶναι καιρὸν τῶν τοιούτων ῥημάτων. Συγκατα - βαίνει δὲ μᾶλλον, καὶ ἀπογυμνοῖ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, καὶ τὰ ταύτης οἰκεῖα ἐνδείκνυται. Ακουε γάρ τί φησιν ὁ εὐαγγελιστής. Vers. 33–37. ‹ Jesus ergo ut vidit eam plorantem, et Judæos qui venerant cum ea plorantes, infremuit spiritu, et turbavit seipsum, et dixit: Ubi posuistis eum! Dicnmt ci: Domine, veni et vicle. Lacrymatus est Jesus. Dixerunt ergo Junlæi: Ecce quomodo 662 amabat eum. Quidam autem ex ipsis dixerunt: Non poterat hic qui aperuit oculos caci, facere ut hic non moreretur? «Ad lacrymas quidem natura mota est, et turbabatur propter Mariam flentem et ipsam et eos qui aderant. Dominas iufremit in affectionem spirita, hoc est, increpat per spiritum confusionem, et cohibet ilam, et sic rogat, ut non cum utulatu esset interrogatio. Quia enim contristatus fuit [homo enim erat vere] ut credibilis esset humana natura, permisit illi propriam operari, et aspere tractat cɔrnem, increpatque eam Spiritus sancti virtute. Itaque caro non ferens increpationem, turbatur et fremit, et cum mœrore pugnat. Hæc autem omnia Dominus naturan pati permittit, ut condirmet quod vere et non apparenter tantum sit homo, et ut deceat nos et terminos el modum tristitiæ ponere ejusque contrario. Nam absque compassione et lacrymis esse, bestiarum est: multum autem lacrymari, plorare et contristari, mulierum. igitur cum nostra carnis et sanguinis particeps esset, particeps quoque fuit humanarum et naturalium affectionum, et istarum moΟ • Ἰησοῦς οὖν ὡς εἶδεν αὐτὴν κλαίουσαν, καὶ τοὺς συνελθόντας αὐτῇ Ἰουδαίους κλαίοντας, ενεβριμή - σατο τῷ πνεύματι, καὶ ἐτάραξεν ἑαυτὸν, καὶ εἶπε· Ποῦ τεθείκατε αὐτόν; Λέγουσιν αὐτῷ· Κύριε, ἔρχου καὶ ἴδε. Εδάκρυσεν ὁ Ἰησοῦς. Ἔλεγον οὖν οἱ Τουδαῖοι· Ἴδε πῶς ἐφίλει αὐτόν. Τινὲς δὲ ἐξ αὐτῶν εἶπον· Οὐκ ἠδύνατο οὗτος, ὁ ἀνοίξας τοὺς ὀφθαλ μοὺς τοῦ τυφλοῦ, ποιῆσαι, ἵνα καὶ οὗτος μὴ ἀποθάνῃ; › Εἰς δάκρυα μὲν ἡ φύσις ἐκινεῖτο, καὶ συνεχείτο διὰ τὴν Μαρίαν κλαίουσαν καὶ αὐτὴν, καὶ τοὺς συνελθόντας. Ο δὲ Κύριος ἐμβριμᾶται τῷ πάθει ἐν τῷ πνεύματι, τουτέστιν, ἐπιτιμῇ διὰ τοῦ πνεύμα τος τῇ συγχύσει, καὶ ἐπέχει ταύτην, καὶ οὕτως ἐρωτᾷ, ὥστε μὴ μετὰ ὀλοφυρμοῦ γενέσθαι τὴν ἐρώτησιν. Ἐπεὶ γὰρ ἐλυπήθη (ἄνθρωπος γὰρ ἦν ἀλη θῶς, καὶ διὰ τὸ πιστώσασθαι τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, ἐνέδωκε ταύτῃ τὸ ἴδιον ἐργάσασθαι), καὶ ἐπιπλήτ τει τῇ σαρκὶ, καὶ ἐπιτιμῇ αὐτῇ τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος δυνάμει. Η οὖν σὰρξ μὴ ἐνεγκοῦσε τὴν ἐπιτίμησιν, ταράσσεται, καὶ τρέμει, καὶ τῆς λύπης περικρατεῖ. Ταῦτα δὲ πάντα συγχωρεῖ τὴν φύσιν πάσχειν ὁ Κύριος, ἅμα μὲν καὶ βεβαιῶν, ὅτι ἀληθῶς καὶ οὐ κατὰ φαντασίαν ἄνθρωπο, ἦν, ἅμα δὲ καὶ παιδεύων ἡμᾶς καὶ ὅρους καὶ μέτρα τῆς λύπης και τῆς ἀλυπίας τιθείς. Τό τε γὰρ ἀσυμπαθὲς καὶ ἄδακρυ, θηριώδες, τό τε πολύδακρυ καὶ φιλόθρηνον καὶ πολύλυπον, γυναικῶδες. Ἐπεὶ τοίνυν κεκοινώνηκεν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XI. ἡμῖν σαρκὸς καὶ αἵματος, τῶν ἀνθρωπίνων καὶ φυ- dum ac mensuram nobis demonstravit, Interrogat autem: c Ubi posuistis?» non at ignorans; quomodo enim ignoraret, qui sciebat et mortuum, cum procal esset? verum vall omnia ab eis discere, ne seipsum miraculo temere ingerere videatur, sed exoratus facere, ut et ab omni suspicione ipsum signam liberaret. Quia autem nulla adhuc conjectura resnrrectionis Lazari ostensa erat, neque illuc putabatur venisse ut resuscitaturus illum, sed ut deploraturus, dicunt ei: • Domine, veni et vide. Maligni autem Judæi iterum malignitatem contexunt, tametsi tanta calamitas ante oculos ipsoruin sita erat. Sed quid dicunt? «Non potuit hic qui aperuit oculos cæci facere ut hic non moreretur?» Velicabant autem miraculum cæci illuminati, cum deberent signum illud admirari. Et hì a mor e Alius etiam illud quasi non esset factum, calun.- niantur, elevandoque ac taxando præoccupant, el non exspectarunt finem rei. Ita ipsorum mentes corruperat invidia. σικῶν μετέχει, καὶ μέτρα τούτων υποδεικνύει ἡμῖν. Ερωτᾷ δέ· τ Ποῦ τεθείκατε; ο οὐχ ὡς ἀγνοῶν, (πῶς γὰρ, ὅπου, καὶ πόρρωθεν ὤν, ᾔδει ὅτι τετελεύτηκεν; ) ἀλλ᾿ ὥστε μὴ δόξας {f. δόξαι], ὡς ἑαυτὸν ἐπιρρίπτει τῷ θαύματι, πάντα τε παρ' ἐκείνων μανθάνειν βουλόμενος, καὶ παρακαλούμενος ποιεῖν, ἵνα καὶ πάσης υποψίας ἀπαλλάξῃ τὸ σημεῖον. Επειδή δὲ οὐδέπω οὐδὲν τεκμήριον τῆς τοῦ Λαζάρου ἀναστάσεως ἐδείκνυτο, οὐδὲ οὕτως ἐνομίζετο ἔρχεσθαι, ὡς ἀναστήσων αὐτόν, ἀλλ' ὡς θρηνήσων, λέγουσιν αὐτῷ· «Κύριε, ἔρχου καὶ ἴδε.» Οἱ δὲ πονηροί Ἰουδαῖοι πάλιν τῆς πονηρίας οὐδ᾽ ὅλως ἀφίενται, καίτοι συμφορᾶς τηλικαύτης πρὸ ὀφθαλμῶν αὐτῶν κειμένης· ἀλλὰ τί φασιν; «Οὐκ ἠδύνατο οὗτος, ὁ ἀνοίξας τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ τυφλοῦ, ποιῆσαι ένα μὴ καὶ οὗτος ἀποθάνῃ;» Διαβάλλοντες δὲ τὸ ἐπὶ τῷ τυφλῷ θαῦμα, ταῦτά φασιν. Ὀφείλοντες γὰρ 000 μάζειν τὸ σημεῖον ἐκεῖνο, οἱ δὲ ἀπὸ τοῦ θανάτου τούτου κἀκεῖνο ὡς μὴ γεγονὸς ἐνδιαβάλλουσι, καὶ προκαταλαμβάνουσι ταῖς κατηγορίαις, οὐκ ἀναμένοντες τὸ τέλος τοῦ πράγματος· οὕτω διεφθαρμένοι τὰς γνώμας ἦσαν τῷ φθόνῳ. Vers. 38-42. ‹ Jesus ergo rursum fremens in semetipso, venit ad monumentum. Erat autem spelunca, et lapis impositus erat ei. Ail Jesus: Tollite tapidem. Dicit ei Martha soror ejus qui mortuus fuerat: Domine, jam olet, qualiduanus enim est. Dicit si Jesus: Nonne dixi tibi quod si credideris, visura es gloriam Dei? Sustaferunt ergo lapidem a loco abi is morises fuerat positus. Jesus antem tollens sursum oculos, dixit: Pater, gratias ago tibi, quoniam audisti me. Ego autem sciebam quod semper endis me, sed propter turbam 148 circumstal, dixi, ut credam 663 quod ta me n{• seris. › Quare evangelista sursum deorsumque vertit quod ‹ lacrymatas sit Jesus, et infremuerit passioni? › Ut nos discanius quod vere natura notra amictus fuerit. Nam cum super omnes evangelistas sublimiora de Domino loquatur, et magna divinitatis ejus mysteria tradat, eapropter et in corporalibus humiliora loquitur: unde et in luctu dicit quod vakde se hominem ostenderit, ex hoc menstrans carnis veritatem: ut tn discas quod, quavis Deus fuerit, fuerit et home. Nam sicut Lucas ab agonia et guttis sanguineis et sudore *¹, ita et hic a luctu credibile facit quod carnem vere gestaverit. At cujus gratia iron superposito tapide resuscitavit Lazarum, sed dicit, Tollite lapidem? Etenim cum moverit mortuum corpus voce, et eum qui difluxerat animaverit, multo magis lapiden movere potuisset voce. «Tullite, dicit, lapidem, ut illi testes fant miraculi, et ne iteram dicant sicut de cæco: × Hic est, Non est hic. Nam et adesse in loco et tollere impidem suis manibus, sufficientia erant ad obturanda ingraterum ora, qui testes sigui facti erant. Porro Martha małe oredula dixit: e Jam folet, patriduamus enim est, ο «Ὁ Ἰησοῦς οὖν πάλιν ἐμβριμώμενος ἐν ἑαυτῷ, ἔρω χεται εἰς τὸ μνημεῖον. Ην δὲ σπήλαιον, καὶ λίθος ἐπέκειτο ἐπ' αὐτῷ. Λέγει ὁ Ἰησοῦς· Αρατε την λίο θαν. Λέγει αὐτῷ ἡ ἀδελφὴ τοῦ τεθνηκότος Μάρθα Κύριε, ήδη ίζει· τεταρταίος γὰρ ἐστι. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Οὐκ εἶπόν σοι, ὅτι ἐὰν πιστεύσῃς, ἄψει τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ; Ηραν οὖν τὸν λίθον, οὗ ἦν ὁ τεθα νηκώς κείμενος. Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἦρε τοὺς ὀφθαλμοὺς ἄνω, καὶ εἶπε· Πάτερ, εὐχαριστῶ σει, ὅτι ἤκουσας μου· ἐγὼ δὲ ᾔδειν, ὅτι πάντοτε μου ακούεις, ἀλλὰ διὰ τὸν ὄχλον τὸν περιεστῶτα εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν, ὅτι σώ με ἀπέστειλας.» Τι δήποτε ἄνω καὶ κάτω ὁ εὐαγελιστής στρέφει, ὅτι «Εδάκρυσεν ὁ Ἰησοῦ:,» καὶ ὅτι ο ενεβριμᾶτο τῷ πάθει; ο Διὰ τὸ μαθεῖν ἡμᾶς, ὅτι ἀληθῶς τὴν ἡμετέραν φύσιν περ ριεβάλετο. Ἐπειδὴ γὰρ παρὰ πάντας τοὺς εὐαγγε λιστὰς ὑψηλότερα περὶ τοῦ Κυρίου φθέγγεται, καὶ θεολογεῖ μεγάλα τινὰ, διὰ τοῦτο καὶ ἐν τοῖς σωματικοῖς πολὺ ταπεινότερα φθέγγεται. "Οθεν καὶ ἐν τῷ πένθει πολὺ τὸ ἀνθρώπινον ἔχειν φησίν, ἀπὸ τούτου δεικνύων τῆς σαρκὸς τὴν ἀλήθειαν, ἵνα σὺ μάθης ὅτι εἰ καὶ Θεὸς ἦν, ἀλλὰ καὶ ἄνθρωπος ἦν. Ὥσπερ γὰρ ὁ Λουκᾶς ἀπὸ τῆς ἀγωνίας, καὶ τοῦ θρόμβου, καὶ τοῦ ἱδρῶτος, οὕτω καὶ οὗτος ἀπὸ τοῦ πένθους πιστοῦται, ὅτι σάρκα ἀληθῶς ἐφόρεσε. Τίνας δὲ ἕνεκεν οὐχὶ, τοῦ λίθου ἐπικειμένου, ἐποίησεν ἀναστῆ ναι τὸν Λάζαρον, ἀλλὰ λέγει, ο "Αρατε τὸν λέθον; ο Καὶ γὰρ ὁ σῶμα κινήσας νεκρὸν τῇ φωνῇ, καὶ ψυχώσας τὸν ἤδη διεῤῥνηκότα, πολλῷ μᾶλλον λίθον κινῆσαι ἴσχυσεν ἂν τῇ φωνῇ. «Αρατε, λέγει, τὸν λίθον, ο ἵνα αὐτοὺς μάρτυρας ποιήσῃ τοῦ θαύματος, ἵνα μὴ πάλιν λέγωσιν ὡς ἐπὶ τοῦ τυφλοῦ, ὅτι «Οὗτός ἐστιν, Οὐκ ἔστιν οὗτος. Τὸ γὰρ παραγενέσθαι εἰς τὸν τόπον, καὶ τὸν λίθον ἆραι ταῖς αὐτῶν χερσὶν, ἱκανὰ ἦν ἐπιστομίσαι τοὺς ἀγνωμονοῦντας, μάρτυ * Luc. xxi, 44 seqq.

quasi impossibile existimans propter dierum mul- ρας γενομένους τοῦ σημείου. Τὸ δὲ, ο "Ηδη ἔζει· titudinem fratem suscitari: ita adhuc humi reptabat. At Christus eam recordari faciens eorum quæ ante dixerat, et ferme ut male memorem increpans, dicit: Nonne dixi tibi quod si credideris, visura sis gloriam Dei?. Discipulis igitur dicebat: Prepter hoc mortuus est Lazarus, ut glorifice:ur Filius Dei. › Marthæ vero inquit: c Gloriam videbis Dei, ο de Patre dicens. Infirmitas enim audientium in causa est ut hæc varie dicantur. Nam cum Judæi astarent ibi, non dignum erat dicere Dominum; ‹ Videbis gloriam Filii Dei.» Alioqui visus fuisset de seipso arroganter loqui. Nunc autem de Patre coelesti dicens, sermonem facit modestiorem, minusque repudiandum. Quare autem precatus est, imo precantis figuram suscepit? ipsumn Dominum dicentem audi. Inquit enim: • Propter circumstantem turbam dixi, ut credant quod tu me miseris. › Quod autem dicit, ita se habet: Ut ne adversarium Dei me putent, ut ne dicant, Non est ex Deo, ulostendam opus hoc fieri secundum tuam voluntatem. Quod autem hoc sit, et non propter alium usuin, sed propter circumstantes videatur orare, vide oraLionem: c Gratias ago tibi, quia audisti me. Quis autem oravit sic unquam? Prius enim quam dixisset aliquid, inquit, ‹ Audisti me.» Et ita non oratio, sed figura orationis est, et indicium solum. Quod autem non opus habeat oratione, manifestum est ex mulus aliis, quæ absque oratione faciebat. 664 Tibi dico, dæmonium, egredere ab illo 81-83, } et: • Volo, mundus esto *,» et: c Remittantur tibi peccata tua ",» quod maximum omnium. Ει mari: Sile et quiesce 8. › Precatur itaque ut circuinstantes credant quod e supernis sit, et non contrarius Deo. Nam si hæc faciens, et omnibus modis ostendens suam erga Patrem gratitudinem: nibilominus dixerant, Non est ex Deo:» quid non dixissent, si nihil tale fecissel? τεταρταίος γάρ ἐστιν, ἡ ἀπιστοῦσα εἶπεν ἡ Μάρθα, ὡς ἀδύνατον εἶναι νομίσασα τὸ ἀναστῆναι αὐτῆς τὸν ἀδελφὸν διὰ τὸ μῆκος τῶν ἡμερῶν· οὕτως ἔτι κάτω στρέφεται. Ὁ δὲ Χριστὸς ἀναμιμνήσκων αυτ τὴν, ὧν πρὸς αὐτὴν διελέχθη, καὶ σχεδὸν ἐπιτιμῶν ὡς ἀμνημονούσῃ, φησίν·. Οὐκ εἶπόν σοι, ὅτι ἐὰν πιστεύσῃς, ὄψει τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ; Τοῖς μὲν οὖν μαθηταῖς ἔλεγεν Ίνα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἡ διὰ τοῦτο ἀπέθανε Λάζαρος· τῇ δὲ Μάρθα, • Τὴν δόξαν, φησὶν, ὄψει τοῦ Θεοῦ, ο περὶ τοῦ Πατ τρὸς λέγων. Ἡ γὰρ ἀσθένεια τῶν ἀκουόντων τοῦ διαφόρως τὰ λεγόμενα λέγεσθαι αἰτία ἐστίν. Ἐπεὶ γὰρ Ἰουδαῖοι παρίσταντο ἐκεῖ, οὐκ ἦν εἰκὸς τὸν Κύ ριον εἰπεῖν, ὅτι ο Ὄψει τὴν δόξαν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἡ γὰρ ἂν ἔδοξε περὶ ἑαυτοῦ κομπάζειν. Νῦν δὲ περὶ τοῦ Πατρὸς εἰπὼν, εὐπαραδεκτότερον καὶ μετριώτερον ἐποίησε τὸν λόγον. Διατί δὲ εἶχε ται, μᾶλλον δὲ εὐχῆς σχῆμα ἀνέλαβε, αὐτοῦ λέγοντος ἄκουσον. Φησί γάρ· Διὰ τὸν περιεστῶτα ὄχλον εἶπον, ἵνα πιστεύσωσιν ὅτι σύ με απέστειλας.» Ο δὲ λέγει, τοιοῦτον ἐστιν· Ἵνα μὴ ἀντίθεόν με να μίσωσιν, ἵνα μὴ λέγωσιν, ὅτι «Οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ· ο ἵνα δείξω κατὰ γνώμην σὴν τὸ ἔργον ψές νόμενον. Οτι δὲ τοῦτό ἐστι καὶ οὐ δι᾽ ἄλλην χρείαν, ἀλλὰ διὰ τοὺς περιεστῶτας δοκεῖ εὔχεσθαι, ἴδε τὴν εὐχὴν·. Εὐχαριστῶ σοι, ὅτι ἤκουσάς μου, ο Τίς δὲ οὕτως ηύξατό ποτε; Πριν γάρ τι εἰπεῖν, φησίν, «Ηκουσάς μου.» Ὥστε οὐκ εὐχή, ἀλλὰ σχῆμα εὐχῆς τοῦτο, καὶ ἔνδειγμά μόνον. "Οτι δὲ οὐ δεῖται εὐχῆς, δῆλον ἀφ᾽ ὧν ἄλλα πολλὰ χωρὶς εὐχῆς ἐποίει. ο Σολ λέγω, δαιμόνιον, ἐξελθε ἐξ αὐτοῦ· καὶ, «Θέλω, και θαρίσθητι· ν και, ο Αφέωνται αἱ ἁμαρτίαι σου, ο 8 μεῖζον πάντων ἐστί· καὶ τῇ θαλάσσῃ, ο Σιώπα, πεφίμωσο. ο Ινα τοίνυν οἱ περιεστῶτες πιστεύ σωσιν, ὅτι ἄνωθέν ἐστι, καὶ οὐκ ἀντίθεος, τούτου ἕνεκεν εύχεται. Εἰ ταῦτα γὰρ ποιοῦντος, καὶ πάνε τοθεν δεικνύντος τὴν πρὸς τὸν Πατέρα εὐγνωμοσύνην, ὅμως ἔλεγον, ὅτι «Οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ν τί οὖν οὐκ ἂν εἶπον, εἰ μηδὲν τοιοῦτον ἐποίει; VERS. 43-46. • Alque cum hæc dixisset, voce magna clamavit: Lazare, veui foras. El prodiit qui fuerat mortuus, manus et pedes habens rejunctos fasciis sepulcralibus. Et facies illius sudario erat obvincta. Dicit eis Jesus: Solvite eum, et sinite abire. Multi ergo ex Judæis qui venerant ad Mariam, et viderant quæ fecisset Jesus, crediderunt in eum. Quidam autem ex ipsis abierunt ad Pharisæos, et dixerunt eis quæ fecisset Jesus. › Cum gratias egisset Patri Dominus potius quam orasset, ut dictum est (non enim egebat oratione et orationis subsidio, utpote æqualis Patri potentia) clamat voce magna, ut 2uctoritatem et potestatem habens. Non enim dixit: In nomine Patris mei, Lazare, veni foras; neque: Resuscita eum, Pater, sed cum auctoritate, ut dictum est, omuino ora eorum obturans qui illum Patre minorem dicunt. Quid enim par po:estati • Καὶ ταῦτα εἰπών, φωνῇ μεγάλῃ ἐκραύγασε· Λάζαρε, δεύρο έξω. Καὶ ἐξῆλθεν ὁ τεθνηκώς, δεδε μένος τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας κειρίαις, καὶ ἡ ὄψις αὐτοῦ σουδαρίῳ περιεδέδετο. Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς - Λύσατε αὐτὸν, καὶ ἄφετε ὑπάγειν. Πολλοὶ οὖν ἐκ τῶν Ἰουδαίων οἱ ἐλθόντες πρὸς τὴν Μαρίαν, καὶ θεασάμενοι ἃ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν. Τινὲς δὲ ἐξ αὐτῶν ἀπῆλθον πρὸς τοὺς Φαρισαίους, καὶ εἶπον αὐτοῖς ὁ ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς. Εὐχαριστήσας τῷ Πατρὶ ὁ Κύριος μᾶλλον ἢ εὐξά μενος (ὡς εἴρηται γὰρ, οὐκ ἐδεῖτο εὐχῆς καὶ τῆς ἐκ ταύτης ροπῆς, ὡς ἰσοδύναμος τῷ Πατρὶ), κράζει φωνῇ μεγάλῃ, αὐθεντικῇ καὶ δεσποτικῇ. Οὐ γὰρ εἶπεν, Ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρός μου, Λάζαρε, δεύρο Έξω, οὐδὲ, ᾿Ανάστησον αὐτὸν, Πάτερ, ἀλλ᾽, ὡς εἴρη ται, αὐθεντικῶς, ἐμφράττων πάντα τὰ στόματα τῶν ἐλάττονα τοῦτον λεγόντων τοῦ Πατρός. Τί γάρ 62 82 Joan. 1x, 8, 16. ** Luc. IV, 35. es Matth. vi, 3. se Matth. 15, 2.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XI. ἶπον τῆς ἐξουσίας ταύτης γένοιτ' ἂν, ὅτι ὡς ζῶντι huic fuit unquam dum loquitur mortuo tanquam διαλεγόμενος τῷ τελευτηκότι φησί· ο Λάζαρε, δεύρο έξω;» Εἰς ἔργον δὲ καὶ νῦν ἐξέβη τὸ, «Ἔρχεται ώρα, ὅτε οἱ νεκροὶ ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ οἱ ἀκούσαντες ζήσονται. ο Ινα γὰρ μή τις νομίσῃ, ὅτι παρ' ἑτέρου ἔλαβε τὴν ἐνέργειαν, προλέγει τοῦτο, ὅ διὰ τῶν ἔργων δείξειν ἔμελλεν. Η τοίνυν μεγάλη φωνὴ τοῦ Σωτῆρος, τὸν Λάζαρον ἀναστήσασα, σύμβολόν ἐστι τῆς μεγάλης σάλπιγγος τῆς μελλούσης ἠχῆσαι ἐν τῇ κοινῇ ἀναστάσει. Μέγα δὲ ἔκραξεν ὁ Κύριος, διὰ τοῦτο, ἵνα τὰ τῶν ῾Ελλήνων Εμφράξῃ στόματα, τῶν μυθευομένων, ἐν τῷ μνήματι εἶναι τὴν ψυχήν. ὡς γὰρ πόρρωθεν οὖσαν αὐ τὴν διὰ τῆς κραυγῆς προσκαλεῖται. Ωσπερ δὲ ἡ ἀνάστασις αὕτη ἡ μερική, οὕτω καὶ ἡ καθόλου ἐν ἀτόμῳ καὶ ῥοπῇ ὀφθαλμοῦ ἔσται. «Έξῆλθε δέ, φησιν, ὁ τεθνηκώς δεδεμένος τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πό δας.» Οὐκ ἔλαττον γὰρ ἐδόκει είναι παράδοξον τοῦ ἀναστῆναι, τὸ ἐξελθεῖν δεδεμένον· καὶ θαῦμα ἦν ὅλως τὸ δεδεμένον κινεῖσθαι, συνημμένον θαύματι τῷ ἀναστῆναι. Κελεύει δὲ αὐτὸν λῦσαι, ὅπως πληστον γενόμενοι, καὶ ἀψάμενοι, ἴδωσιν ὅτι οὗτος ἐκεῖνος ἐστιν. Ὑπάγειν δὲ αὐτόν φησι, διὰ τὸ ἀκόμε παστον οὐ γὰρ ἐπάγεται αὐτὸν, οὐδὲ κελεύει μετ' αὐτοῦ περιπατεῖν, ὥστε ἐπιδείκνυσθαι. Γενομένου δὲ τοῦ θαύματος, οἱ μὲν ἐπίστευσαν τῶν θεασαμέν νων, οἱ δὲ ἀπήγγειλαν τοῖς Φαρισαίοις, διαβάλλον τες πάντως αὐτὸν, ὡς ἀνόσιόν τι τετολμηκότα, οἷα τὸν τεθαμμένον ανασκάψαι προστάξαντα. • Συνήγαγον οὖν οἱ ἀρχιερεῖς, καὶ οἱ Φαρισαῖοι συνέδριον· καὶ ἔλεγον· Τί ποιοῦμεν, ὅτι οὗτος ὁ ἄνθρωπος πολλὰ σημεῖα ποιεῖ; Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν οὕτω, πάντες πιστεύσουσιν εἰς αὐτόν· καὶ ἐλεύσον ται οἱ Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν καὶ τὸν τόπον καὶ τὸ ἔθνος.» Δέον ἐκπλήττεσθαι καὶ θαυμάζειν τὸν τηλικαῦτα ποιοῦντα θαύματα, μᾶλλον βουλεύονται οι Φαρισαῖοι αὐτὸν ἀνελεῖν, ὅπερ ἦν ἐσχάτης ἀνοίας, ὅτι τὸν ἐν τοῖς τῶν ἄλλων σώμασι τοῦ θανά τον περιγενόμενον, θανάτῳ παραδώσειν ἐνόμιζον, ὥστε τὴν δόξαν αὐτοῦ συγκαλύψαι, καὶ μετὰ τοσαῦτα θαύματα ἄνθρωπον ψιλόν αὐτὸν νομίζουσι, ο Τί ποιοῦμεν, λέγοντες, ὅτι ὁ ἄνθρωπος οὗτος πολλά σημεία ποιεί;» Καὶ τί τοῦτο ἔγκλημα, εἰ 4 σημεία ποιεῖ; ο Δεῖ πιστεῦσαι, καὶ προσκυνῆσαι, καὶ μηκάτι νομίζειν ἄνθρωπον ψιλόν. Ορα δὲ τὴν σκαιότητα τῶν Φαρισαίων· τὸν λαὸν ἀνασεῖσαι σπου δάζοντες, ἐμβάλλουσι λόγον, ὡς μέλλοντος τοῦ τῶν Ἰουδαίων πλήθους κινδυνεύειν, καὶ ὑπὸ Ῥωμαίων ἀπολέσθαι ἐπὶ ὑποψία τυραννίδος. «Εἰ γὰρ ἀφίωμε, φησί, τοῦτον, ο ὄχλον πολὺν ἕξει ὀπίσω απ τοῦ, ἀπαγόμενον ὑπὸ τῆς τῶν σημείων ἐπιδείξεως, καὶ λοιπὸν ἡμᾶς πάντας ὑποπτεύσουσιν οἱ Ρωμαῖοι ἐπὶ τυραννίδι, «καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν, τὰς πόλεις καὶ ἀφανίσουσι. Ταῦτα δὲ, ὡς ἔφην, ἔλεγον ἐκ που νημίας. Ἵνα γὰρ μὴ διὰ φθόνον δόξωσιν ἐπιβουλεύειν τῷ Χριστῷ, τὸν κοινὸν κίνδυνον εἰς μέσον φέρουσιν, παρακινοῦντες τὸν λαὸν κατὰ Χριστοῦ, ὡς αἰτίου co. Joan. v, PATROL, GR. CXXIV. viventi, et dicit: e Lazare, veni foras?» Ecce nunc opere impletum est hoc quod dixit: «Venit hora cum mortui audient vocem Filii Dei: et qui audierint vivent ***. › Nam ne quis existimet quod Jesus ab alio acceperit operationem, prædicit hoc quod per opera monstraturus erat. Cæterum, magna vox Salvatoris quæ Lazarum suscitat, symbolum est magnæ tubæ quæ sonatura est in communi resurrectione. Magna autem voce clamavit Dominus, et id propter hoc, ut obstrueret ora gentilium, dicentium in sepulcris esse animas. Vocat enim illam cum clamore ut procul absentem. Quemadmodum autem resurrectio ista particularis, ita etiam universalis in momento et in ictu oculi erit. ‹ Egressus autem est, inquit, qui mortuus erat, obvinctus manus et pedes. Non minus enim videbatur esse mirabile vinctum egredi, quam suscitari. Et miraculum erat vere vinctum moveri, conjunctum mi raculo resurrectionis. Jubet vero illum solvi, ut prope facti et attingentes videant quod ille ipse sit. Abire autem illum dicit, ad fugiendam ostentationem. Non enim ducit illum secum, neque jubet ut secum ambulet ut sic sese ostentet. Facto autemn miraculo, spectantium alii quidem crediderunt, alii autem annuntiaverunt Pharisæis, calumniantes nimirum ut profanam rem ausus fuerit, imperare ut effodiatur sepultus. VERS. 47, 48. Congregaverunt ergo pontifices et Pharisei 665 concilium, ac dicebant: Quid facimus, quia homo hie multa signa facit? Si dimiserimus eum sic, omnes credent in eum, et venient Romani, et tollent nostram tum locum, tum gentem. Obstupescendus et admirabilis erat qui tanta faciebat miracula. Pharisæi autem eum magis quærehant occidere, id quod extreme insipientiæ fuerit, quod morti se tradituros existimabant eum qui niortem in aliorum vincebat corporibus: conabanturque ita gloriam ejus obscurare, atque post tanta miracula purum hominem esse arbitrabantur, & Quid facimus, dicentes, quia hic homo multa signa facit?» Et quale hoc crimen, quod signa facit: Oportebat ergo credere et adorare, et non adhuc habere pro homine puro. Vide autem malignitatem Judæorum, populum commovere studentium, quia rationem afferunt quasi populi multitudo periclitatura esset, et a Romanis perdenda ob tyrannidis suspicionem. Nam. Si permiserimus eum sic,» turbam multam habebit post se, quæ signorum exhibitione sequetur, et nos omaes de tyrannide suspectos habebunt Romani, et tollent nostras civitates, et evertent. Haec autem, ut dixi, præ malitia dicebant. Ut enim non videatur insidiari Christo propter invidiam commune periculum in medium afferunt, concitantes populum contra Christum, quasi!perditionis auctor ille esset futurus. Accipe autem et

aliter miraculum hoc. Est enim mens nostra amica αὐτοῖς ἀπωλείας ἐσομένου. Λάμβανε δέ μοι καὶ Christo sæpe autem ab humana vincitur natura, ἐπὶ τὰ ἔσω τὸ θαῦμα τοῦτο. Ἔστι μὲν γὰρ ὁ νοῦς et incidit in peccatum, et moritur morte animæ ἡμῶν φίλος Χριστῷ, πολλάκις δὲ τῇ ἀσθενείᾳ για miserabili, digna cui misereatur Christus. Amicus κώμενος τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ἁμαρτήματι πεenim est ei quæ est mortua. Sorores igitur et co- ριπίπτει, καὶ θνήσκει θάνατον ψυχικὸν καὶ οἰκτι gnatæ mentis mortuæ, caro ut Martha [crassior στον, ὑπὸ δὲ Χριστοῦ ἐλεεῖσθαι ἄξιον φίλος γάρ enim et corpulentior est Martha], anima autem ἐστιν ὁ τεθνηκώς. Αἱ ἀδελφαὶ τοίνυν καὶ συγγε ut Maria [quæ magis pia et honesta], accedant ad νεῖς τοῦ τεθνεῶτος νοῦ, σὰρξ ὡς Μάρθα (σωματι Christum, et procidant, habentes et confessionis κωτέρα γὰρ καὶ ὑλικωτέρα ἡ Μάρθα), καὶ ψυχὴ ὡς cogitationes sequentes, ut illæ Judæos. Judas enim Μαρία (σεμνοτέρα γὰρ καὶ εὐλαβεστέρα αὕτη). confessio dicitur. Omnino Dominus astabit ad προσελθέτωσαν τῷ Χριστῷ, καὶ προσπεσέτωσαν, sepulcrum, et cacitatem supra memoriam jacen- ἔχουσαι καὶ τοὺς τῆς ἐξομολογήσεως λογισμούς συνtem, quasi lapidem tolli jubebit, in memoriam re- επομένους, ὡς ἐκεῖναι τοὺς Ἰουδαίους. Ἰούδας γὰρ, ducendo futura et bona et supplicia, clamabitque ἐξομολόγησις λέγεται. Καὶ πάντως ὁ Κύριος τῷ magna voce tubæ evangelicæ, Lazare, veni foras › μνήματι ἐπιστάς, καὶ τὴν ἐπικειμένην τῇ μνήμῃ e mundo: ne sis sepultus in temporalibus distractio- πώρωσιν, ὥσπερ τινὰ λίθον ἀρθῆναι κελεύσας, nibus et affectionibus; sicut et discipulis dicebat: εἰς μνήμην ἀγάγῃ τῶν μελλόντων ἀγαθῶν καὶ κο- • Non estis ex mundo 87 '; } et iterum Paulus: λάσεων· καὶ φωνήσει μεγάλῃ τῆς εὐαγγελικής σάλ- • Et nos exeamus ad eum extra castra *7*,, hoc πιγγος φωνῇ· ο Λάζαρε, δεύρο έξω» τοῦ κόσμου, est mundum; atque ita excitabit a peccato more μὴ ἐνθάπτου τοῖς βιωτικοῖς περισπασμοῖς καὶ πάν tuum corruptas habentem malitia cicatrices, qui θεσιν· ὥσπερ καὶ τοῖς μαθηταῖς ἔλεγεν· Οὐκ ἐστὲ ἐκ τοῦ κόσμου propter hoc fæetebat quia quatriduanus mortuus , καὶ πάλιν ὁ Παῦλος, ο Καὶ ἡμεῖς erat, quatuor divinis et lucidis virtutibus privatus, Εξερχόμεθα πρὸς αὐτὸν ἔξω τῆς παρεμβολῆς, κ τουτο et ad illas immobilis et otiosus exsistens. Verum- ἐστι, τοῦ κόσμου, καὶ οὕτως ἐξεγερεῖ ἀπὸ τῆς tamen quamvis et immobilis fuerit, manusque ac ἁμαρτίας τὸν τεθνεῶτα, ᾧ προσώζεσαν τῆς κακίας pedes vinctus, ac propriorum 666 peccatorumi οἱ μώλωπες. Ος διὰ τοῦτο ἀδωδὼς ἦν, διότι τετραcalenis constrictus, et ad omne opus bonum inuti- ἡμερο; νεκρὸς ἦν, ταῖς τέσσαρσιν ἡμεριναῖς καὶ lis declaratus, quamvis etiam faciem sudario ob- φωτειναῖς ἀρεταῖς ἀπονεκρωθείς, καὶ ἀργὸς ὢν καὶ tectus, ita ut nihil divinum videre queat a carnali ἀκίνητος πρὸς αὐτάς. Πλὴν ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἀκίνητος velamento impeditus, et in summa pessime affectus, ἦν, καὶ τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας δεδεμένος, καὶ et secundum virtutem practicam, quæ per manus et ταῖς σειραῖς τῶν οἰκείων ἁμαρτιῶν σφιγγόμενος, pedes, et secundum contemplativam, quæ per conte- καὶ ἄπρακτος πάντη δεικνύμενος, καὶ μὴν, ἀλλὰ clam faciem significatur: quamvis, inquam, sic mi- καὶ τὴν ὄψιν σουδαρίῳ κεκαλυμμένος, ὥστε μηδὲν sere habeat, audiet tamen: c Solvite illum, o boni ἔχειν ὁρᾷν θεῖον ὑπὸ τοῦ σαρκικοῦ καλύμματος ἐπισ et cooperarii salutis angeli vel sacerdotes, et re- προσθοῦντος· συνόλως δὲ εἰπεῖν παγκάκως διακεί missionem ei date peccatorum, ita ut ire ac moveri μενος καὶ κατὰ τὸ πρακτικὸν, ὃ διὰ τῶν χειρῶν καὶ possit ad operandum bonuin. Quidam autein per τῶν ποδῶν δηλοῦται, καὶ κατὰ τὸ θεωρητικὸν, δ διὰ Martham quidem intellexerunt Synagogam Judæo- τῆς περικεκαλυμμένης όψεως ὑποσημαίνεται· εἰ rum: per Mariam vero, Ecclesiam ex gentibus: et καὶ οὕτω; οὖν ἀθλίως ἔχει, ἀλλ᾽ οὖν ἀκούσεται Synagoga quidem Judæorum turbatur circa plu- • Λύσατε αὐτὸν, ο οἱ ἀγαθοὶ καὶ συνεργοί τῆς rima (multa enim sunt mandata legis et operatu σωτηρίας ἄγγελοι, ἢ οἱ ἱερεῖς, καὶ ἄφεσιν αὐτῷ δότε difficilia), at Ecclesia ex gentibus non multis opus τῶν ἁμαρτιῶν, ὥστε ὑπάγειν, καὶ κινεῖσθαι πρὸς habet mandatis, sed paucis, in quibus tota lex ἐργασίαν τοῦ ἀγαθοῦ. Τινὲς δὲ Μάρθαν μὲν ἐνόμι et prophetæ pendent, quæ de charitate po- σαν την Συναγωγὴν τῶν Ἰουδαίων, Μαρίαν δὲ τὴν sita sunt: per fratrem autem illarum, qui ex nor- τῶν ἐθνῶν. Ἡ μὲν γὰρ τῶν Ἰουδαίων τυρβάζεται tuis surrexit, animas quæ propter peccatum in in- περὶ πολλὰ (πολλαὶ γὰρ αἱ τοῦ νόμου ἐντολαὶ καὶ fernum descendunt, juxta illud: Convertantur δυσκατέργαστοι), ἡ δὲ τῶν ἐθνῶν οὐ τῶν πολλῶν peccatores in infernum *8*. › Illas enim animas re- χρήζει ἐντολῶν, ἀλλὰ τῶν ὀλίγων, ἐν οἷς ὅλος ὁ νύ μος καὶ οἱ προφῆται κρέμανται, τῶν περὶ ἀγάπης νενομοθετημένων. Αδελφὸν δὲ τούτων ἐκ νεκρῶν ἀνιστάμενον, τὰς ψυχὰς τῶν δι᾿ ἁμαρτίας εἰς ᾅδιν καταβαινόντων, κατὰ τὸ, ο ᾿Αποστραφήτωσαν οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς τὸν ᾄδην.» Ταύτας οὖν τὰς ψυχὰς ἀνιστᾷ ὁ Κύριος. suscitat Dominus. VERS. 49-55. «Unus autem ex ipsis Caiphas, cum esset pontifex anni illius, dixit eis: Vos ne scitis quidquam, nec perpenditis quod expedit nob.s ut unus homo moriatur pro populo, ac non Lola gens pereat. Hoc autem a semetipso non dixit, sed 87 Joan. xv, 19. 87° Hebr. xm, 15. • Εἷς δέ τις ἐξ αὐτῶν, Καϊάφας, ἀρχιερεὺς ἂν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου, εἶπεν αὐτοῖς· Ὑμεῖς οὐκ οἴδατε οὐδὲν, οὐδὲ διαλογίζεσθε, ὅτι συμφέρει ἡμῖν, ἵνα εἰς ἄνθρωπος ἀποθάνῃ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ μὴ ὅλον τὸ ἔθνος ἀπόληται. Τοῦτο δὲ ἀφ' ἑαυτοῦ οὐκ εἶπεν, ἀλλ᾽ 4s Psul. 1x, 18. ** Matth. XXII},

CAP. XI. Jesus moriturus esset pro gente, et non tantum pro gente, sed ut filios Dei qui erant dispersi, congregaret in unum. Ab illo ergo die consultabant invicem ut interficerent eum. › Cum aliis apud Judæos et pontificatus dignitas erat corrupta, simul ac venalitii facti fuerunt principatus, ne ultra per omne tempus vitæ unus, sed duntaxat in annum unum sacerdotio fungeretur. Et quamvis ita corrupta foret dignitas, adhuc tamen aderat Spiritas sanctus operans in his qui uncti erant. Postquam manus injecerunt in Jesum, tunc omnino gratia dereliquit illos, et transiit ad apostolos. igitur alii quidem in specie concilii mortem Christi meditabantur, pontifex autem ita erat sanguinaἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου προεφήτευσεν, cum esset pontifex anni illius, vaticinatus est quodl ὅτι ἔμελλεν Ἰησοῦς ἀποθνήσκειν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους, καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ τὰ διεσκορπισμένα συναγάγῃ εἰς ἕν. ᾿Απ' ἐκείνης οὖν τῆς ἡμέρας συνεβουλεύσαντο, ἵνα ἀποκτείνωσιν αὐτόν.» Μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ἀξίωμα παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις διέφθαρτο. Αφ' οὗ γὰρ ὠνηταὶ γεγόνασιν αἱ ἀρχαὶ, οὐκ ἔει τὸν ἅπαντα χρόνον τῆς ζωῆς, ἀλλ᾽ ἐνιαυτὸν κατ' ἐνιαυτὸν ἱεράτευον. Πλὴν ἀλλὰ καὶ οὕτω διεφθαρμένου τοῦ ἀξιώματος, ὅμως καὶ ἔτι παρῆν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τοῖς χρισθεῖσιν ἐνεργοῦν. Ἐπειδὴ [. ἐπεὶ δὲ] καὶ τὰς χεῖρας ἦραν κατὰ τοῦ Χριστοῦ, τηνικαῦτα παντελῶς ἡ χάρις αὐτοὺς ἐγκατέλιπε, καὶ μετῆλθεν ἐπὶ τοὺς ἀποστόλους. Οἱ μὲν οὖν ἄλο λοι, ἐν τάξει βουλῆς τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον rius, ut et nudo (quod aiunt) capite, contra Chri ἐσκέπτοντο ° ὁ δὲ ἀρχιερεὺς οὕτως ἦν μιαιφόνος, autem stum impudentissime sententiam ferret. Imo et alios quidem reprehendit, quod non intelligerent quod oportebat, et ignavi essent in dispiciendo quid ad rem conducat. Nam vos, inquit, nescitis quidquam. Desides, inquit, estis ad intelligendum, et non cogitatis quod expediat unum mori, et salvari omnem populum. Hoc autem ipse quidem sinistro animo dixit. Verumtamen gratia Spiritus ore illius usa est ad prædicendum futura, tametsi pollutumn cor ejus non attigerit. Vide igitur 667 quanta potentia Spiritus. Fecit enim ut a mala mente proce derent verba mirabilem habentia prophetiam. Nam, mortuo Christo, omnes qui crediderunt ex gente a magno et æterno supplicio liberati fuerunt. Et non pro gente solum Judaica mortuus est, sed et ut alii filii Dei, hoc est gentes in unum congregarentur. Filios autena Dei nominat gentes, vel ab eu quod erat futurum; quandoquidem enim futuræ erant filii Dei, sic eas nominat: quemadmodum et alio loco inquit, e Et alias oves habeo 89,: ab eo quod futurum erat, eliam istas vocans; vel secun "dum quod omnium Pater est, creando nos generans, vel secundum quod decoravit nos ad imaginem et similitudinem propriam condens, sicut et in Actis Paulus ad Athenienses concionaus, inquit 89*: ‹ Genus igitur cum simus Dei.» Itaque quia homo animal est principale, et secundum hoc assimilatum Deo, filius Dei dicitur omnis. Proinde cum ὥστε γυμνῇ τῇ κεφαλῇ μετὰ ιταμότητος ἀποφήνασθαι κατὰ Χριστοῦ· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ τοῖς ἄλλοις ἐπιμέμφεται, ὡς μὴ συνιεῖσι τὸ δέον, καὶ ἀργοῦσι περὶ τὴν τοῦ συμφέροντος σκέψιν. • Ὑμεῖς γὰρ, φησίν, οὐκ οἴδατε οὐδέν.» 'Αργοί έστε, φησί, εἰς τὸ νεῆται, καὶ οὐ λογίζεσθε ὅτι συμφέρει ἕνα ἀποθα νεῖν, καὶ σωθῆναι τὸν λαὸν πάντα. Τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸς μὲν σκαιῷ λογισμῷ εἶπε, πλὴν ἡ χάρις τοῦ Πνεύμα τος, τῷ στόματι ἐκείνου ἐχρήσατο πρὸς τὴν τοῦ μέλο λοντος προφητείαν, εἰ καὶ τῆς μιαρᾶς αὐτοῦ καρδίας οὐχ ἥψατο. Σκόπει οὖν πόση τοῦ Πνεύματος ἡ δύναμις· ἀπὸ γὰρ διανοίας πονηρᾶς ῥήματα παρεσκεύασε προελθεῖν, προφητείαν ἔχοντα θαυμαστήν. Απυθα νόντος γὰρ Χριστοῦ πάντες οἱ πιστεύσαντες ἐκ τοῦ Εθνους, τῆς μεγάλης καὶ αἰωνίου κολάσεως ἀπηλλά γησαν· καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ μόνον τοῦ Ἰουδαϊκοῦ ἀπέθανεν, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὰ λοιπὰ τέκνα τοῦ Θεοῦ, τουτέστι, τὰ ἔθνη, εἰς ἓν συναγάγῃ. Τέκνα δὲ Θεοῦ ὀνομάζει τὰ ἔθνη, ἢ ἀπὸ τοῦ μέλλοντος ἔσεσθαι ἐπεὶ γὰρ ἔμελλον γενέσθαι τέκνα Θεοῦ, οὕτως αὐτ τοὺς ὀνομάζει· ὥσπερ καὶ ἀλλαχοῦ φησιν, ὅτι ι Καὶ ἄλλα πρόβατα ἔχω, ν ἀπὸ τοῦ μέλλοντος καὶ ταῦτα καλῶν), ἢ καθὸ πάντων Πατὴρ ἐστι, τρόπῳ δημιουρ γικῷ γεννήσας ἡμᾶς, καὶ καθὸ τετίμηκεν ἡμᾶς, κατ᾿ εἰκόνα κτίσας οἰκείαν καὶ ὁμοίωσιν· ὥσπερ οὖν καὶ ἐν ταῖς Πράξεσιν ὁ Παῦλος προς Αθηναίους δημηγορών, φησί· Γένος οὖν ὑπάρχοντες τοῦ Θεοῦ.» Ἐπεὶ τοίνυν ἀρχικὴν ζῶον ὁ ἄνθρωπος, καὶ dispersos nos variis modis Satanas a Deo et alinκατὰ τοῦτο Θεῷ ὁμοιωμένον, τέκνον Θεοῦ λέγεται πας. Διεσκορπισμένους οὖν οὕτως ἡμᾶς ὄντας (που λυτρόπως γὰρ ὁ Σατανᾶς ἀλλήλων καὶ τοῦ Θεοῦ τοὺς ἀνθρώπους ἀποδιεῖλεν, ἕκαστον τῷ πλησίον ἐπιμανῆναι διὰ φιλοπλουτίας καὶ φιλοδοξίας παρασκευάσας), εἰς ἓν ὁ Χριστὸς ἡμᾶς ἤγαγεν, εἰς μίαν Εκκλησίαν καὶ ζυγὸν ἕνα συναγαγών, καὶ τοὺς ἐγγὺς καὶ τοὺς μακρὰν ἓν σῶμα ποιήσας· ἵνα ὁ ἐν τῇ Ρώμῃ καθήμενος, τὸν ἐν Ἰνδίᾳ ὄντα, μέλος οἰκεῖον λογίζηται, καὶ πάντων μίαν κεφαλὴν ὁμολογῇ τὸν Χριστόν. Τὸ δὲ, «Απ' ἐκείνης τῆς ἡμέρας συνεβου λεύσαντο, ἵνα ἀποκτείνωσι τὸν Ἰησοῦν, ο δηλοῖ ὅτι * Joan. x, 16. 89 Act. xvII, 29. 90 Gen. 11, 29. vicem divulsit, ut unusquisque sæviret contra proximum propter divitiarum amorem et vanam gloriam; Christus ita in unaus nos collegit Ecclesiam, et sub unum coegit jugum tam eos qui prope, quam eos qui longe erant, unum corpus faciens, ut is qui Romæ habitet, eum qui in India est, summi membrum esse credat, et omnium unum caput fateatur esse Christum 90°. Quod autem ait, ‹ Ab illo die consultarunt ut interficerent Jesum, ' manifestat quod ab illo die sententiam confirmarunt: et antea quidem cædem ejus meditabantur, sed remissius, et quæstio magis erat quam sententia; nune 50° Ephes. II,

autem perfectum judicium, et firma sententia. ἀπ' ἐκείνης τῆς ἡμέρας κυρίως καὶ τελείως ἐκύρω • Prius enim, inquit, quærebant occidere illum.» Ει ipse quoque eos arguens inquit, ‹ Me quæritis occidere.» Considera igitur pontificalis sacerdotis virtutem, quomodo plena sit gratia Spiritus, tametsi indigni sint qui illam gerant. Et honora sacerdotes digne propter gratiam in eis, non propter eorum voluntatem. Igitur non solus Caiphas prophetat 1.92, sed et alii multi indigni futura viderunt, Pharao de fertilitate ac sterilitate 93, Nabuchodonosor de regnis et Christo ", et Balaam de Christo 5. Non autem continuo si quis prophetat, propheta dicitur: sed si quis propheta, ille et prophetat: sicut neque omnis qui medicinam parat, medicus: sed qui juxta medendi rationem medetur, is medicus dicatur; neque justus, justum quiddam faciens, sed qui juste facit, juxta dictum illud: Juste quod justum est persequere. Prophetat et Caiplas, sed non prophetica mente, et propterea non propheta. σαν τὴν γνώμην. Καὶ πρὸ τούτου μὲν γὰρ ἐσκέπα τοντο περὶ τοῦ φόνου, ἀλλὰ μαλακώτερον, καὶ ζήτησις μᾶλλον ἦν τὸ πρᾶγμα, καὶ οὐκ ἀπόφασις· νῦν δὲ τελεία κρίσις, καὶ ψῆφος κεκυρωμένη. Πρώην γὰρ ὁ ἐζήτουν, φησίν, ἀποκτεῖναι αὐτόν·; καὶ αὐτ τὸς δὲ αὐτοὺς ἐλέγχων, φησίν, ὅτι • Ζητεῖτέ με ἀποκτεῖναι.» Σκόπησον οὖν τῆς ἀρχιερατικῆς ἀξίας τὴν δύναμιν, πῶς γέμει τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος, κἂν οἱ ταύτην φοροῦντες ὦσιν ἀνάξιοι. Καὶ τίμα μοι τοὺς ἀρχιερεῖς ἀξίως τῆς ἐν αὐτοῖς χάριτος, οὐ τῆς αὐτῶν προαιρέσεως. Οὐ μόνον δὲ ἄρα Καϊάφας προφητεύει, ἀλλὰ καὶ ἄλλοι πολλοὶ ἀνάξιοι τὰ μέλο λοντα εἶδον Φαραὼ τὰ περὶ τῆς εὐφορίας καὶ ἀφο ρίας Ναβουχοδονόσωρ τὰ περὶ τῶν βασιλειῶν καὶ τοῦ Χριστοῦ, καὶ Βαλαὰμ περὶ Χριστοῦ. Οὐκ εἴτις δὲ προφητεύει, προφήτης ἂν λεχθείη· ἀλλ᾽ εἴ τις προφήτης, ἐκεῖνος καὶ προφητεύει· ὥσπερ οὖν οὐδὲ πᾶς ὁ ἱατρικόν τι ποιῶν, ἤδη καὶ ἰατρός· ἀλλ' ὁ ἐκεῖνος ἂν λεχθείη ιατρός· ὥσπερ καὶ δίκαιος οὐχ ὁ εἰρημένον· Δικαίως τὸ δίκαιον διώξεις. προφητεύει καὶ κατὰ τὸν ἰατρικὸν λόγον ποιῶν τὸ ἰατρικὸν, ποιῶν δίκαιόν τι, ἀλλ' ὁ δικαίως ποιῶν, κατὰ τὸ καὶ Καϊάφας, ἀλλ' οὐ προφητικῷ λογισμῷ· οὐκ ἄρα προφήτης. VERS. 54-56, ο Jesus ergo jam non propalam • Ἰησοῦς οὖν οὐκ ἔτι παρρησίᾳ περιεπάτει ἐν ambulabat inter Judros, sed abiit in regionem τοῖς Ἰουδαίοις, ἀλλὰ πόρρωθεν εἰς τὴν χώραν ἐγγύς juxta desertum, in civitatem quæ dicitur Ephraim, τῆς ἐρήμου εἰς Ἐφραὶμ λεγομένην πόλιν, κἀκεῖ et ibi versabatur 668 cum discipulis suis. Instabat διέτριβε μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ. "Ην δὲ ἐγγὺς τὸ autem Pascha Judæorum, et ascenderunt multi llieΠάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβησαν πολλοὶ εἰς τεrusalem e regione ante Pascha, ut purificarent se. ροσόλυμα ἐκ τῆς χώρας πρὸ τοῦ Πάσχα, ἵνα ἀγν Quærebant ergo Jesum, et colloquebantur inter sese σωσιν ἑαυτούς. Εζήτουν οὖν τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἔλε in templo slantes: Quid videtur vobis quod non γον μετ᾿ ἀλλήλων ἐν τῷ ἱερῷ ἑστηκότες· Τί δοκεῖ venit ad diem festum? Dederunt autem pontifices et ὑμῖν, ὅτι οὐ μὴ ἔλθῃ εἰς τὴν ἑορτήν; Δεδώκεισαν δὲ Pharisæi præceptum, ut si quis cognovisset ubi οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ Φαρισαῖοι ἐντολὴν, ἵνα ἐάν τις essel, iudicaret, ut comprehenderent eum.» In γνῷ ποῦ ἐστι, μηνύσῃ, ὅπως πιάσωσιν αὐτόν.» Εἰς condemnationem Judæorum secedit Dominus, nonl κατάκριμα τῶν Ἰουδαίων ἀναχωρεῖ ὁ Κύριος, οὐ δε: refugit, et simul nos docet (a), ne nos temere peri- λιῶν, ἅμα δὲ καὶ ἡμᾶς διδάσκων μὴ ἐπιρρίπτειν culis ingeranius etiam pro pietate; sed stemus qui- ἑαυτοὺς εἰς κινδύνους, κἂν ὑπὲρ εὐσεβείας ὦσιν, ἀλλὰ dem fortiter, deprehensi: non deprehensi autem, ne καταλαμβανομένους μὲν ἴστασθαι γενναίως, μὴ κα in voluntarium periculum propter incertum eventum ταληφθέντας δὲ, εἰς ἐθελούσιον κίνδυνον μὴ παραirruamus. Vide autem stultam Judæorum sentenβάλλεσθαι, διὰ τὸ τῆς ἐκβάσεως ἄδηλον. "Ορα δὲ τὴν tiam; neque tempore festivitatis a cæde abstinent, ἀνόητον γνώμην τῶν Ἰουδαίων, ὅπως οὐδ᾽ ἐν τῷ τῆς sed cædem committere consultant, et ascenderunt ἑορτῆς καιρῷ τῆς μιαιφονίας ἀπείχοντο, ἀλλὰ καὶ ut purificarentur. Qui peccarant vel sponte, vel in- φόνον ἐβουλεύσαντο δρᾶσαι, καὶ ἀνέβαινον ἀγνισθηviti, non agebant Pascha, nisi prius purificati essent, σώμενοι. Οἱ γὰρ ἡμαρτηκότες ἢ ἐκούσια, ἢ ἀκούσια, juxta consuetudinem, loti et jejunantes, et rasi, et οὐκ ἐτέλουν τὸ Πάσχα, εἰ μὴ πρότερον ἡγνίσθησαν deputata quædam sacrificia offerentes. Illi igitur κατὰ τὸ ἔθος, λουόμενοί τε καὶ νηστεύοντες, καὶ optimi insidiabantur Domino, et dicebant: • Quid ξυρόμενοι, καὶ θυσίας τινὰς νενομισμένας προσφέ videtur vobis quod non veniat ad festum?» Hoc est, ροντες. Οὗτοι τοίνυν οἱ βέλτιστοι οἱ τὸν ἁγνισμὸν Necessario aderit: et si nihil aliud, tempus cogel ποιούμενοι, ενήδρευον τὸν Κύριον, καί φασι· «Τέ illum illaqueari. O malitiam! Cum magis oportebat δοκεῖτε, ὅτι οὐ μὴ ἔλθῃ εἰς τὴν ἑορτήν;» τουτέστιν, condemnatos propter festivitatem absolvere, tunc Ἐξ ἀνάγκης ἐμπεσεῖν μέλλει· ὁ γὰρ καιρὸς, εἰ καὶ insonti insidiantur. Et si quidem privati hæc soli μηδὲν ἄλλο, ἀναγκάσει αὐτὸν παγιδευθῆναι. "Ω τῆς fecissent, visum fuisset imperitiæ dandum: nunc πονηρίας! Οτε μᾶλλον καὶ τοὺς ὁμολογουμένως autem Pharisæi præcipiunt ut prodatur et compre - κατακρίτους ἔδει ἀπολύειν διὰ τὴν ἑορτήν, τότε τὸν hendatur. Recte igitur abscedit ab illis. Nam vero ἀναίτιον ἐνεδρεύουσι. Αλλ' εἰ μὲν οἱ ἰδιῶται μόνοι bum Dei prius quidem libere ambulabat in Judæis, ταῦτα ἐποίουν, ἐδόκει ἂν ἀμαθίας εἶναι τὸ πάθο. cum per prophetas annuntiaretur: nunc autem non νῦν δὲ Φαρισαῖοι ἐντέλλονται, ἵνα καταμηνυθῇ, καὶ ss Dan. 1, 1 • Num. xxiv, 3 sca 11.99 Matth. xxvı, 63. • Gen. xLI, 1 (a) In edit. Lut. interim et nos docens. seqq. seqq.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XII. συλληφθῇ. Καλῶς οὖν ἀναχωρεῖ ἀπὸ τούτων ὁ Κύ- ultra, sed secedit in solitudinem, gentium Ecclesiam, de qua dictum est: • Filii deserla plures, quam ejus quæ habet virum ". Porro prope Ephrem erat solitudo illa. Ephrem autem dicitur • fertilitas, Frater hic posterior erat Manasse, qui natu major erat. Manasse vero interpretatur oblivio. › Itaque Judæorum populus, erat filius Dei major natu. ‹ Filius enim meus, inquit, primogenitus Israel.. Sed venit in oblivionem coraın Deo. Ephrem autem, hoc est fertilitatem ex gentibus secundum filium facit Dominus *. In desertum igitur Ephrem, gentium scilicet Ecclesiam per Evange lium frugiferam, Verbum exiit, Judra derelicta. ριος. Ο γὰρ Λόγος τοῦ Θεοῦ πρότερον μὲν παῤῥησία περιεπάτει ἐν τοῖς Ἰουδαίοις, διὰ τῶν προφητών καταγγελλόμενος· νῦν δὲ οὐκ ἔτι, ἀλλ᾽ ἀνεχώρησεν εἰς τὴν ἔρημον τῶν ἐθνῶν συναγωγήν, περὶ ἧς εἴρη ται, ὅτι «Πολλὰ τὰ τέκνα τῆς ἐρήμου μᾶλλον, ἢ τῆς ἐχούσης τὸν ἄνδρα. • Ἐγγὺς δὲ Εφραίμ ἐστιν, ἡ ἔρημος αὕτη. Ἐφραὶμ δὲ λέγεται η καρποφορία. Αδελφὸς δὲ ὕστερος οὗτος, τοῦ Μανασσῆ πρεσβυτέ ρου ὄντος - Μαναστῆς δὲ ἑρμηνεύεται ο ἀπὸ λήθης. ο Ο τοίνυν Ἰουδαίων λαὸς πρεσβύτερος υἱὸς ἦν τοῦ Θεοῦ (ι Υἱός γάρ μου, φησί, πρωτότοκος Ισραήλ»), λήθην δὲ αὐτοῦ ἔσχε Θεός· τὸν δὲ Ἐφραίμ, τουτέστι, τὴν ἐξ ἐθνῶν καρποφορίαν, δεύτερον ποιεῖται υἱὸν ὁ Κύριος. Εἰς τὴν ἔρημον οὖν Ἐφραίμ, τὴν ἐξ ἐθνῶν Ἐκκλησίαν τὴν καρποφορηθεῖσαν διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, ὁ Λόγος ἐξῆλθεν, τὴν Ἰουδαίαν καταλιπών. Περὶ τῆς ἀλειψάσης τὸν Κύριον μύρω. Περὶ ὧν εἶπεν Ἰούδας. Περὶ τοῦ ὀναρίου. Περὶ τῶν ῾Ελλήνων προσελθόντων, καὶ ἐρωτώντων τὸν Φίλιππον. Περὶ τῆς φωνῆς ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἀκουσθείσης. • Ο οὖν Ἰησοῦς πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ Πάσχα ἦλθεν εἰς Βηθανίαν, ὅπου ἦν Λάζαρος ὁ τεθνηκώς, ὃν ἤγειρεν ἐκ νεκρῶν. Ἐποίησαν οὖν αὐτῷ δεῖπνον ἐκεῖ· καὶ ἡ Μάρθα διηκόνει; ὁ δὲ Λάζαρος εἷς ἦν τῶν συνανακει μένων αὐτῷ. Η οὖν Μαρία λαβοῦσα λίτραν μύρου νάρδου πιστικής πολιτίμου, ἤλειψε τους πόδας τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἐξέμαξε ταῖς Οριξὶν αὐτῆς τοὺς πόδας αὐτοῦ. Ἡ δὲ οἰκία επληρώθη ἐκ τῆς ὀσμῆς τοῦ μύρου.» Τῇ δεκάτῃ τοῦ μηνός λαμβάνουσι τὸ ἐν τῇ τοῦ Πάσχα ἑορτῇ τυθησόμενον πρόβατον, ἔκτοτε δὲ τῶν πρὸς τὴν ἑορτὴν ἐπιτηδείων ἄρχονται. Αμέλει καὶ τῇ πρὸ ἓξ ἡμερῶν, ἡ ἐστι ἐννάτη τοῦ μηνός, ἀσότερον ἑστιῶνται, καὶ προοίμια τῆς ἑορτῆς τὴν ἡμέραν ταύτην ποιοῦνται. Διὸ καὶ Ἰησοῦς συνεστιᾶται, εἰς Βηθανίαν ἐλθών. Δεῖξαι δὲ θέλων ὁ εὐαγ γελιστής, τῆς ἀληθοῦς ἀναστάσεως τοῦ Λαζάρου σημεῖον, φησίν· «Ὁ δὲ Λάζαρος εἷς ἦν τῶν συνανακειμένων.» Οὐ γὰρ φανεὶς εὐθὺς ἀπέθανεν, ἀλλ' ἔμεινεν ἐπὶ πολὺν καιρὸν ἐσθίων καὶ πίνων, καὶ τὰ ἄλλα τὰ συνήθη διατελῶν. Διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι «Ἡ Μάρθα διηκόνει, ο ἐσήμανεν ὅτι ἐν τῇ οἰκίᾳ αὐτῆς ἡ ἑστίασις ἦν. Ορα δέ μοι τὴν πίστιν τῆς γυναικός, πῶς οὐ θεραπαινίσιν ἐπιτρέπει τὴν διακονίαν, ἀλλ' αὐτὴ δι' ἑαυτῆς ταύτην ποιεῖται. Καὶ ὁ Παῦλος λέγει περὶ γυναικὸς χήρας, ἢ ἁγίων πόδας ἔνιψεν ο Αὕτη μὲν οὖν κοινῇ πᾶσι διακονεῖ· ἡ δὲ Μαρία εἰς τὸν Χριστὸν μόνον περιίστησι την τιμήν, ἐπειδὴ οὐχ ὡς ἀνθρώπῳ προσέχει τούτῳ, ἀλλ' ὡς Θεῷ. Τὸ γὰρ μύρον διὰ τοῦτο ἐξέχεε, καὶ ταῖς θριξὶ τῆς κεφαλῆς ἐξέμαξεν, οὐκ ἔχουσα τοιαύτην περὶ αὐτοῦ ὑπόληψιν, οἷαν οἱ πολλοὶ ὡς περὶ ψιλοῦ ἀνθρώπου, ἀλλ᾽ ὡς Δεσπότου και Κυρίου. Ληφθείη δ' ἂν ἡ Μαρία τρόποις ἀναγωγῆς εἰς τὴν θεότητα τοῦ Πατρὸς καὶ Κυρίου πάντων • Μαρία γὰρ «κυρία ο ἑρμηνεύεται. Η τοίνυν κυρία πάντων θεότης τοῦ Πατρὸς, ἔχρισε τους πόδας τοῦ Ἰησοῦ, τὴν ἐπ' ἐσχάτων σάρκα τοῦ ps Isa. Li, J. 97 Exod. IV, 22. Jerem. ΧΧΧΙ, CAPUT XII. De muliere pedes Christi ungente. De iis quæ Judas dixit. De pullo asine. De Græcis adeuntibus et interrogantibus Philippum. De voce e cœlo audita. VERS. 1-3. «Jesus ergo ante sex dies Pascha venit Bethaniam, ubi Lazarus fuerat mortuus, 669 quem suscitavit a mortuis. Fecerunt autem ei cœnam ibi, et Martha ministrabat, Lazarus vero unus erat de numero discumbentium cum eo. Maria orgo accepit libram unguenti nardi pisticæ pretiosæ, et unxit pedes Jesu, et extersit pedes ejus capillis suis. Domus autem impleta est ex odore unguenti. › Decima quidem mensis accipiunt ovem immolandam in Pascha ", et ex eo tempore requirere incipiunt quæ necessaria ad festum. Denique et coena quæ ante sex dies, quæ est noria mensis, lautius epulantur, et initia festivitatis illo die faciunt. Ideo et Jesus simul cœnavit in Bethaniam veniens. Ostendere autem volens (evangelista veræ resurrectionis Lazari signum, dicit: «Lazarus autem unus erat recumbentium.» Non enim ut apparuit, statim mortuus est, sed mansit multo tempore, solita faciens, comedens ac bibens, atque alia agens. Dicendo autem quod Martha ministravit, › significavit quod in donio ejus cœna fuerit. Observa autem fidem mulieris, quomodo non permiserit ancillis ministerium, sed per seipsam ministret. Et Paulus de muliere vidua dicit, quæ sanctorum pedes lavaret: • Igitur ipsa omnibus ministrat ':. Maria autem soli Christo honorem impendit, quoniam eum non accedebat ut hominem, sed ut Deum. Nam unguentum propterea effudit, et capillis capitis tersit, quod non haberet opinionem de illo, qualem multi, tanquam de puro homine, sed ut Domino et Deo. Assumitur autem Maria in anagogica expositione ad deitatem Patris et Domini omnium, Maria enim ‹ domina › interpretatur. Igitur Domina omnium deitas Patris unxit pedes Jesu, carnem dico Verbi quæ in novissimis, unguento Spiritus, sicut et David dicit: ‹ Propterea unxit te Deus, Deus tuus oleo , seqq. * Exod. XII, 3. 11 Tim. v, 16.

exsultationis ''., Εt magnus, ille Petrus: Cognoscat / Κυρίου, ἤτοι τοῦ Λόγου, φημί, τῷ μύρῳ τοῦ Πνεύ omnis donius Israel, quia Dominum et Christum il- ματος· καθὰ καὶ Δαυΐδ φησι·. Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε hum Deus fecit, hunc Jesum quen vos crucifixistis ". ὁ Θεὸς, ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως· ν καὶ ὁ μέσ Nam caro a Verbo assumpta, divino Spiritu, qui γας Πέτρος, ο Γινωσκέτω πᾶς οἶκος Ἰσραήλ, ὅτι accessit ad uterum Virginis, uncta est et facta id Κύριον καὶ Χριστὸν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐποίησε, τοῦτον quod Verbum, hoc est Deus: implevitque mundum τὸν Ἰησοῦν ὃν ὑμεῖς ἐσταυρώσατε.» Η γὰρ προsua fragrantia, sicut et unguentuin Mariæ domum ληφθεῖσα ὑπὸ τοῦ Λόγου σὰρξ τῷ θείῳ Πνεύματι, τῷ omnem bono odore replevit. Qui autem capilli qui- ἐπὶ τὴν μήτραν τῆς παρθένου ἐπελθόντι χρισθεῖσα, bus extersit pedes? Vel certe qui ornant caput Dei, καὶ γενομένη ὅπερ ὁ Λόγος, τουτέστι, Θεός, ἐπλήρωσε et principalem ejus potestatem, sancti. Hi e»in: quia τὸν κόσμον εὐωδίας, ὥσπερ καὶ τὸ τῆς Μαρίας μύθ sunt in gloriam Dei, mundus et ornatus utique di- ρον τὸν οἶκον εὐωδίασεν ἅπαντα. Τίνες δὲ αἱ τρίχες cuntur, quia et participes facti sunt unctionis carnis αἱ ἐκμάξασαι τοὺς πόδας; Η πάντως οἱ κοσμοῦν Domini, quos et David * «participes, vocal, et τες τὴν κεφαλὴν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἀρχικὴν ἐξουσίαν Paulus quoque ad Corinthios dicit: Qui confir- αὐτοῦ οἱ ἅγιοι. Οὗτοι γὰρ εἰς δόξαν Θεοῦ ὄντες, mat nos vobiscum in Christo, et unxit nos Deus *. › κόσμος ἂν αὐτοῦ λεχθείεν, οἳ καὶ τοῦ χρίσματος τῆς Et passim Christos scimus dici eos, qui secundum τοῦ Κυρίου σαρκός γεγόνασι κοινωνοί, οὓς καὶ Δαυΐδ Christum vixerunt. Igitur per capillos Christiani in- φησι ε μετόχους. Καὶ Παῦλος δὲ πρὸς Κορινθίους φηtelliguntur, 670 qui pedes exterserunt Jesu, et σίν' ο Ο βεβαιῶν ἡμᾶς σὺν ὑμῖν εἰς Χριστὸν, καὶ χρόparticipes facti sunt divine unctionis 5., Mortuum σας ἡμᾶς ὁ Θεός.» Καὶ πανταχοῦ Χριστοὺς οἴδαμεν quiddam capilli sunt, mortui sunt et hi qui sunt Chri- λεγομένους τοὺς κατὰ Χριστὸν ζήσαντας. Οἱ τοίνυν sti. Carnem enim suam crucifixerunt, et mortifi- Χριστιανοί αι τρίχες ἂν νοηθεῖεν, αἱ τοὺς πόδας carunt membra quæ super terram, mundoque mortui τοῦ Ἰησοῦ ἐκμάξασαι, καὶ μετασχοῦσαι τοῦ θείου sunt.» Ornant caput capilli, et gloria sunt illius: χαρίσματος. Νεκρόν τι αι τρίχες, νεκροὶ καὶ οἱ τοῦ gloria Dei sunt et sancti, quorum lux coram ho- Χριστοῦ τὴν γὰρ σάρκα ἐσταύρωσαν, καὶ ἐνέκρωσαν minibus fulget, et glorificatur propter eos Pater. τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τῷ κόσμῳ ἀπέθανον. Illi et edunt ac bibunt in gloriam Dei, et in membris Κοσμοῦσι τὴν κεφαλὴν αἱ τρίχες, καὶ δόξα εἰσὶ ταύ glorificant eum 7. Et tu quoque quia mentem της· δόξα τοῦ Θεοῦ, καὶ οἱ ἅγιοι, ὧν λάμπει τὸ φῶς tuam tanquam alterum Lazarum resuscitavit Jesus, ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, καὶ δοξάζεται δι' αὐτοὺς et suscipis illum in domum animæ tuæ, et convi- ὁ Πατήρ, οἷς καὶ τὸ ἐσθίειν καὶ τὸ πίνειν εἰς δόξαν vium habet cum eo mens quæ resurrexit: unge pe- Θεοῦ γίνεται, οἳ καὶ ἐν τοῖς μέλεσι δοξάζουσιν αὐτόν. des Domini ante sex dies Paschæ, priusquam veniat Καὶ σὺ δὲ, ἐπεὶ ἀνέστησέ σου τὸν νοῦν ὥσπερ τινὰ Pascha, futuri sæculi, quandiu in mundo hoc ver- Λάζαρον ὁ Ἰησοῦς, καὶ ὑποδέχῃ αὐτὸν εἰς τὸν οἶκον saris, qui in sex diebus est conditus. Pedes τῆς ψυχῆς σου, καὶ συνευωχεῖται αὐτῷ καὶ ὁ ἀναστάς, Christi, Apostolus et Evangelium, et, ut summa- ἄλειψον τοὺς πόδας τοῦ Κυρίου πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ tim dicam, ipsa mandata: per ea enim in nobis am- Πάσχα, πρὶν ἔλθῃ τὸ Πάσχα τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, bulat. Ad hæc igitur mandata affer unguentum, ἕως οὖν ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ διάγεις τῷ ἐν ἐξ affectum videlicet ex variis virtutibus, quarum ἡμέραις ἀπαρτισθέντι. Πάδες τοῦ Χριστοῦ ὁ ᾿Απόστο optima est, tanquam nardus, fervida fides, collectum. λας, καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, αἱ ἐντοNisi enim fervidam et studiosam virtutibusque præ- λαί· δι' αὐτῶν γὰρ ἐμπεριπατεῖ ἐν ἡμῖν. Ταύταις ditam habitudinem erga mandata ostenderis, mor- οὖν ταῖς ἐντολαῖς προσάγαγε μύρον, τὴν ἐκ διαφόρων tuisque tuis membris quasi capillis exterseris, et ἀρετῶν, ὧν τὸ κρεῖττον ἡ θερμὴ ὡς νάρδος πίστις, nisi illum receperis, non poteris domum tuam bono συγκεκροτημένην διάθεσιν. Εἰ μὴ γὰρ θερμὴν καὶ odore replere. Sunt etiam pedes Domini, minimi σπουδαίαν καὶ ἐνάρετον σχέσιν περὶ τὰς ἐντολὰς ἐν fratres, per quos vadit Christus ad uniuscujusque δείξῃ, καὶ τοῖς νενεκρωμένοις οὖν μέλεσιν, οιονεί januam quærens quæ utilia sunt: quos unge eleθριξὶ ἐκμάξεις ταύτας, καὶ εἰς αὐτὸν ἀναλάβοις, οὐκ emosynæ unguento. Atque multi quidem miserentur ισχύσεις εὐωδιάσαι σου τὸν οἶκον. Πάδες τοῦ Κυρίου ad ostentationem; ideo nullam in se utilitatem reκαὶ οἱ ἐλάχιστοι ἀδελφοί, δι' ὧν βαδίζει ὁ Χριστός cipiunt. Receperunt enim mercedem in hac vita'. ἐπὶ τὴν θύραν ἑκάστου ζητῶν τὰ χρειώδη, οὓς ἀλειφε At t exsterge capillos capitis, utilitatem in anima τῷ τῆς ἐλεημοσύνης μύρῳ. Πολλοὶ μὲν οὖν ἐλθοῦσιν, tua accipe, in principali parte lucrum eleemosynæ ἀλλὰ πρὸς ἐπίδειξιν· διὸ οὐδὲ εἰς αὑτοὺς ἀναδέχον congrega: et si quid mortuum babes, et inanimaται τὴν ὠφέλειαν. Απέχουσι γὰρ τὸν μισθόν ο tum, sicut sunt capilli, in hoc bono unguento intin- ἐνταῦθα· σὺ δὲ ἔκμαξαι ταῖς θριξὶ τῆς κεφαλῆς, καὶ gito. Peccata enim tua, inquit, eleemosynis dele "., εἰς τὴν ψυχὴν ἀναδέχου τὴν ὠφέλειαν, ἐν τῷ ἡγεμο νικῷ μέρει τὸ κέρδος τῆς ἐλεημοσύνης συνάγαγε. Καὶ εἴ τι νεκρὸν ἔχεις καὶ ἄψυχον, οἷον αἱ τρίχες, ἐν τούτῳ τῷ ἀγαθῷ χρίσματι καταμύριζε.. Τὰς ἁμαρτίας γάρ σου, φησίν, ἐν ἐλεημοσύναις ἐξάλει ψον.» 5 Hebr. vi. 4. • Gəlat. v, 21.. 10 Dan. 1, 24, Eccli. m, 33. **Psal. XLIV, 8. * Matth. v, 16, 26. 3 Ael. 11, 56. * Gen. 1, 31. 3 Pal. CXVII, 65. * || Cor. • Matth. v, 2,

CAP. XII. VERS. 4-8. Dicit ergo unus ex discipulis ejus, Judas Simonis Iscariotes, qui erat eum proditurus: Quare hoc unguentum non veniit trecentis denariis, et datum est egenis? Dixit autem hoc non quia pauperes illi curæ essent, sed quia fur erat, ac marsupium habebat, eaque quæ mittebantur, portabat. Dixit ergo Jesus Sine illam in diem sepulturæ meæ servavit istud. Pauperes enim semper habetis vobiscum, me vero non semper habetis.» Judas cum esset avarus, reprehendit honoris modum. Quare enim non obtulisti pecuniam, inquit, ut possein scilicet furari, sed unguentum? Quomodo igitur alius evangelista dicit quod e omnes discipuli hoc dixe rint 11?» Dicendum igitur, quod omnes quidem dixerint, sed non tali mente alii, quali iste. Non reprehendit autem eum Dominus, quamvis sciret furaci animo hoc 671 illum dixisse (nolebat enim illum confundere, docens et nos longanimes debere esse erga tales), sed occulte opprobat ei proditionem, et quod propter avaritiam traditurus esset eum in mortem. Ideo et sepulturæ meminit, perstringens insipientiam ejus, si quo pacto corrigatur. Et quod subditur, talem quemdam sensum habet: c Pauperes enim, inquit, semper habetis vobiscum, me autem non semper habetis, › eo quod brevi abiturus sum, te mihi mortem machinante. Igitur si onerosus tibi sum, et molestus ille in me honor, exspecta paulisper, et eris liber a me: et tunc scies num propter pauperes opus habeas unguenti venditione. Quare autem, si quidem avarus erat et fur, pecuniarum dispensationem ei permisit Dominus? Propter istud ipsum quod fur erat, ut omnem ei occasionem auferret. Non enim poterat dicere quod propter pecuniarum amorem eum prodiderit. Nam satis consolationis ex marsupio habebat, et neque marsupium gerens fidelis erat. ‹ Portabat enim,» hoc est furabatur, «quæ nittebantur, et sacrilegus erat, in suumn usum rapiens ea quæ in divinum dabantur. Audiant sacrilegi quarum partium sint. Et caput malitia est, quod postea vendidit Do - minum. Vides quo ferat avaritia? Ad proditionem. Bene igitur Paulus • radicem onunium malorum, hanc vocavit 1', utpote quæ prodiderit Dominum, et quotidie hoc faciat. Nonnulli aiunt, ideo creditam Judæ pecuniarum dispensationem, ceu minorem aliis. Nam pecuniis ministrare minus est quam doctrine; sicut et in Actis dicunt apostoli: «Non licet nobis relicto sermone ministrare mensis "., • Λέγει οὖν εἷς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, Ἰούδας Σίμωνος Ισκαριώτης, ο μέλλων αὐτὸν παραδιδόναι· Διὰ τί τοῦτο τὸ μύρον οὐκ ἐπράθη τριακοσίων δηναρίων, καὶ ἐδόθη πτωχοίς; Εἶπε δὲ τοῦτο, οὐχ ὅτι περί τῶν πτωχῶν ἔμελεν αὐτῷ, ἀλλ᾽, ὅτι κλέπτης ἦν, καὶ τὸ γλωσσόκομον εἶχε, καὶ τὰ βαλλόμενα ἑβάσταζεν. Εἶπεν οὖν ὁ Ἰησοῦς· "Αφες αὐτήν· εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ ἐνταφιασμοῦ μου τετήρηκεν αὐτό. Τοὺς πτωχούς γὰρ πάντοτε ἔχετε μεθ᾿ ἑαυτῶν· ἐμὲ δὲ οὐ πάντοτε έχετε. ο Φιλοχρήματος ὢν ὁ Ἰούδας, αἰτιᾶται τὸν τῆς τιμῆς τρόπον. Διατί γὰρ οὐκ ἀργύριον, φησί, προστ ήνεγκας, ἵνα έχω δηλαδή κλέψαι, ἀλλὰ μύρον; Πῶς οὖν ἄλλος εὐαγγελιστὴς λέγει, ὅτι πάντες οἱ μαθηταὶ τοῦτο εἶπον; Ρητέον τοίνυν, ὅτι καὶ πάντες μὲν εἶπον, ἀλλ' οὐ τοιαύτῃ προαιρέσει οἱ ἄλλοι, οἷᾳ οὗτος. Οὐκ ἐλέγχει δὲ αὐτὸν ὁ Κύριος, καίτοι γε εἰδὼς αὐτ τὸν κλεπτικῇ γνώμη τοῦτο εἰπόντα· οὐ γὰρ ἡβούλετο ἐντρέψαι αὐτὸν, μακροθυμεῖν καὶ ἡμᾶς πρὸς τοὺς τοιούτους παιδεύων. Επικεκρυμμένως μέντοι όνειδίζει αὐτῷ τὴν προδοσίαν, καὶ ὅτι διὰ φιλοχρηματίαν μέλλει προδοῦναι αὐτὸν εἰς θάνατον. Διὸ καὶ τοῦ ἐνα ταφιασμού μέμνηται, πλήσσων τὴν ἀσύνετον αὐτοῦ καρδίαν, εἴπως διορθωθείη. Καὶ τὸ ἐπαγόμενον δὲ, τοιοῦτον νοῦν τινα ἐμφαίνει. «Τοὺς πτωχοὺς γὰρ, φησί, πάντοτε ἔχετε μεθ' ἑαυτῶν· ἐμὲ δὲ οὐ πάντοτε ἔχετε. • Οσον ούπω, φησὶν, ἀπελεύσομαι, σοῦ και τασκευάσαντός μου τὸν θάνατον. Εἰ τοίνυν ἐπαχθής σοί είμι, και φορτικὴ ἡ εἰς ἐμὲ τιμή, ἀνάμεινον με κρὸν, καὶ ἀπαλλαγήσῃ μου, καὶ τότε γνωσθήσῃ, εἰ διὰ τοὺς πτωχοὺς χρήζεις τῆς τοῦ μύρου πράσεως. Τίνος δὲ ἕνεκεν, εἴ γε φιλοχρήματος ἦν καὶ κλέπτης, την τῶν χρημάτων οἰκονομίαν αὐτῷ ἐπέτρεψεν ὁ Κύριος; Δι' αὐτὸ μὲν οὖν τοῦτο ὅτι κλέπτης ἦν, ἵνα πᾶσαν αὐτοῦ ἐκκόψῃ πρόφασιν. Οὐ γὰρ εἶχεν εἰπεῖν, ὅτι διὰ χρημάτων ἔρωτα προὔδωκεν. ἱκανὴν γὰρ εἶχεν ἐκ τοῦ γλωσσοκόμου παραμυθίαν, ἀλλ᾽ οὔτε τὸ γλωσ σόκομον ἔχων πιστὸς ἦν. «Ἐβάσταζε ο γάρ, τουτο ἐστιν, ἔκλεπτε «τὰ βαλλόμενα,» καὶ ἱερόσυλος ἦν, τὰ εἰς τὴν θείαν χρείαν διδόμενα νοσφιζόμενος (ἀκουέτωσαν δὲ οἱ ἱερόσυλοι, ποίας μερίδος εἰσὶ), καὶ τὸ κεφάλαιον τῆς κακίας, ὕστερον προὔδωκε τὸν Κύριον. Ορᾷς που φέρει ἡ φιλοχρηματία; Εἰς. προδοσίαν. Καλῶς οὖν ὁ Παῦλος < ῥίζαν πάντων τῶν κακῶν ο ταύτην ἐκάλεσεν, ὡς προδοῦσαν τὸν Κύριον, καὶ καθ᾿ ἑκάστην τοῦτ' αὐτὸ ποιοῦσαν. Τινὲς δέ φασι τὸν Ἰούδαν ἐγχειρισθῆναι τὴν τῶν χρημάτων διακονίαν, ὡς ἐλάττονα τῶν ἄλλων, τὸ γὰρ περὶ χρήματα διακονεῖν, τοῦ περὶ διδασκαλίαν ἔλαττον, ὡς καὶ ἐν ταῖς Πράξεσι φασιν οἱ ἀπόστολοι • Οὐκ ἔξεστιν ἡμῖν, καταλιποῦσι τὸν λόγον, διακονεῖν τραπέζαις. κ • Εγνω οὖν ὄχλος πολὺς ἐκ τῶν Ἰουδαίων, ὅτι ἐκεῖ ἐστι, καὶ ἦλθον οὐ διὰ τὸν Ἰησοῦν μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸν Λάζαρον ἴδωσιν, ἂν ἤγει ρεν ἐκ νεκρῶν. Ἐβουλεύσαντο δὲ οἱ ἀρχιερεῖς, ἵνα καὶ τὸν Λάζαρον ἀποκτείνωσιν, ὅτι πολλοὶ δι' αὐτὸν ὑπῆγον τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἐπίστευον εἰς τὸν Ἰησοῦν. • Εὐγνώμονες ἦσαν οὗτοι, οἱ πρὸς τὸν 11 Matth. xxvi, 8. 13 1 Τim. VI, 10. 18 Act. VI, 2. VERS. 9 11. Cognovit ergo turba multa ex Judais quod esset illic: et venerunt non propter Jesum tantum, sed ut Lazarum quoque viderent, quem suscitaverat a mortuis. Consultabant autem principes sacerdotum ut et Lazarum interficerent, quia multi propter illum abibant ex Judæis, et credebant in Jesum. › Benevoli fuerunt hi qui ad Jesum

venerunt, et non sicut alii, malevoli et insani. Κύριον ἐλθόντες, καὶ οὐχὶ κατὰ τοὺς λοιποὺς ἀγνώ • Venerunt enim, inquit, non propter Jesum tantum, sed ut et Lazarum viderent. Nam cum revera maximum sriraculum esset, nulli cupiebant ejus qui surrexerat spectatores fieri: fortassis exspectantes audire a Lazaro de iis quæ in inferno. Pharisæi autem tam inhumani erant, ut non solum Jesum, sed et Lazarum occidere cuperent, eo quod multis auctor salutis fieret, et miraculo suo ad fidem simpliciores adduceret. Ita apud illos crimen erat, si cui benefieret: imo hoc male habebat eos, quod instante die festo omnes ad Belhaniam currerent, fierentque auditores miraculi, et spectatores ejus qui resurrexerat. μονες καὶ λυττῶντες. • Ηλθον γάρ, φησίν, οὐ διὰ τὸν Ἰησοῦν μόνον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸν Λάζαρον ἴδωσι.» Τῷ ὄντι γὰρ μεγίστου τοῦ θαύματος ὄντος πολλοὶ ήβούλοντο θεαταί γενέσθαι τοῦ ἀναστάντος, ἴσως προσδοκώντές τι καὶ περὶ τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ παρὰ τοῦ Λαζάρου ἀκούσεσθαι. Οἱ δὲ Φαρισαῖοι οὕτως ἀπαν θρώπως εἶχον, ὥστε οὐ μόνον τὸν Ἰησοῦν θέλειν, ἀλλὰ καὶ τὸν Λάζαρον ἀποκτεῖναι, διότι αἴτιος σωτηρίας πολλοῖς ἐγένετο, τῷ περὶ αὑτὸν θαύματι πρὸς τὴν πίστιν ἐπαγόμενος τοὺς ἀδολωτέρους· οὕτως ἔγκλημα παρ' αὐτοῖς ἦν καὶ τὸ καλῶς παθεῖν. Μάλιστα δὲ ἔδακνεν αὐτοὺς τὸ τῆς ἑορτῆς ἐνισταμένης, πάντας ἐπὶ τὴν Βηθανίαν τρέχειν, καὶ ἀκροατὲς τοῦ θαύματος καὶ αὐτόπτας τοῦ ἀναστάντος γίνεσθαι. • Τῇ ἐπαύριον ὄχλος πολὺς ὁ ἐλθὼν εἰς τὴν ἑορτήν, ἀκούσαντες ὅτι ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, έλασον τὰ βαΐα τῶν φοινίκων, καὶ ἐξῆλθον εἰς ὑπάντησιν αὐτοῦ, καὶ ἔκραζον· ὡς ἀννὰ, εὐλογημένος ὁ ἐρχό μενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ. Αναχωρήσας μικρὸν εἰς τὴν ἔρημον ὁ Κύριος διὰ τὸ κατασβέσαι τὸν θυμὸν τῶν μιαιφόνων, πάλιν παῤῥησίᾳ εἰσέρχεται, καὶ πᾶσιν ἐμφανίζεται. Ενει· στήκει γὰρ λοιπὸν ὁ καιρὸς τοῦ πάθους, καὶ οὐκ ἔτι ἔδει αὐτὸν κρύπτεσθαι, ἀλλ᾽ ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας ἑαυτὸν δοῦναι. Ορα γὰρ ἀκολουθίαν τοῦ πάθους· Ἀνέστησε τὸν Λάζαρον, θαῦμα τελευταῖον τοῦτο τηρήσας τὸ πάντων μέγιστον· ἐκ τούτου πολλοί συνέτρεχον καὶ ἐπίστευον· ἐκ τοῦ πιστεύειν πολλούς, ὁ φθόνος μείζων· ἐκ δὲ τούτου ἡ ἐπιβουλὴ καὶ ὁ σταυρός. ο 'Ακούσαντες γὰρ, φησὶν, οἱ ὄχλοι ὅτι ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς, ο ὑπήντησαν αὐτῷ μετὰ δ ξης, διὰ τὸ ἐπὶ τῷ Λαζάρῳ θαῦμα πάντως τιμὴν αὐτῷ ἀπονέμοντες μείζω, ἢ κατὰ τὴν ἀνθρώπῳ ὀφειλομένην ψιλῷ. Οὐκ ἔτι γὰρ αὐτὸν ὡς προφήτην εἶχον· ἐπεὶ ποῖον προφήτην οὕτως οἱ πατέρες αὐτῶν τετιμήκασί ποτε; Ὅθεν καὶ ἔλεγον· • Ως ἀννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου.» Εκ δὲ τούτων τῶν ῥημάτων συλλογιζόμεθα, πρῶτον μὲν, ὅτι Θεός ἐστι· τὸ γὰρ, ο Ώ; ἀννὰ, ο Σῶσον δή, ἑρμηνεύεται, ὡς καὶ ἐν τῷ ἑκατοστῷ ἑπτακαιδεκάτῳ ψαλμῷ παρὰ τῶν Ἑβδομήκοντα ἐξελληνισθὲν κεῖται τοῦ γὰρ Εβραϊκοῦ, • Ως ἀννά, ο ἔχοντος, τὸ Ελληνικόν, «Ο Κύριε, σῶσον δή, ο ἔχει. Τὸ δὲ VERS. 19, 13. • Postero die, turba mulla quæ venerat ad diem festum, cum audissent quod veniret Jesus Hierosolymam, acceperunt 672 ramos palmarum, et processerunt obviam ci, et clamabant: Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini, rex Israel. › Cum secessisset paululum in solitudinem Dominus, at restingueret furorem homicidarum, iterum libere accedit, et omnibus manifestatur. Instabat enim tunc tempus passionis, et non ultra oportebat eum latere, sed dare se pro salute mundi. Vide autem consequentiam passionis. Suscitavit Lazarum, miraculo hoe maximo omnium ad finem reservato: ea propter multi confluebant et credebant: credentibus multis major nascebatur invidia: invidiam autem seculæ sunt insidiæ et crus. Dicit euim: c Cum audissent turba quod veniret Jesus, occurrerunt ei cum gloria, propter miraculum Lazari majorem illi impendentes honorem quam homini puro debeatur. Non enim ultra ut prophetam habebant illum. Quem enim prophetarum patres eorum sic venerati sunt olim unquam? Unde et dicebant; • Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini.» Ex his autem verbis colligimus primum quidem quod Deus sit. Name Hosanna» interpretatur, Salva, obsecro, sicut et in centesimo decimo septimo Psalmo a LXX in Græcum versum est, ubi Hebraice habet: e Hosanna, Græce dicitur: «Ο Domine, salva, obsecro, ο Salvare autem solius Dei est: et ad ipsum dictum est: ‹ Salva nos, Domine Deus noster;» et ex omnibus locis collegerit quis quod σώζειν τοῦ Θεοῦ μόνου ἐστὶ, καὶ πρὸς αὐτὸν εἴρηται salutem soli Deo Scriptura tribuat. Igitur primum quidem hoc ostendunt, dicta David ipsi Christo attribuentes, qurad Deus sit.; deinde quod et proprie Deus. Nam Qui venit,» inquit, non Qui ducitur. Nam hoc servitutis est, illud autem potestatis. Dicendo vero: c In nonine Domini, istud ipsum docet, quod ipse verus sit Deus; non enim dicunt eum venire in nomine servi, sed Domini. Et insuper asserunt quod non sit adversarius Deo, sed in nomine Patris venerit, sicut et ipse Dominus inquit: c Ego veni in nomine Patris mei, alius autem veniet in nomine suo. › Porro regem Israel appellaverunt eum, fortassis sensibile quoddam regnum imaginantes: exspectabant enim ut surgeret rex major supra τὸ, «Σῶσον ἡμᾶς, Κύριε, ὁ Θεὸς ἡμῶν.» Καὶ πανταχόθεν ἂν συνελογίσατό τις, ὅτι τὴν σωτηρίαν τῷ Θεῷ μόνῳ ἡ Γραφὴ ἀνατίθησι. Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτο δεικνύουσιν οἱ τὰ τοῦ Δαυΐδ ἐπὶ Χριστοῦ λέγοντες, ὅτι Θεός ἐστιν· ἔπειτα, ὅτι καὶ κυρίως Θεός. • Ο ἐρχόμενος ο γάρ, φησί, οὐχὶ Ἀγόμενος. Τὸ μὲν γὰρ δουλικόν πως, τὸ δὲ ἐξουσιαστικόν, τὸ ἔρχεσθαι. Καὶ τῷ εἰπεῖν δὲ, τ Ἐν ὀνόματι Κυρίου, ο ταὐτὸ τοῦτο ἐμφαίνουσιν, τὸ ἀληθινὸν Θεὸν αὐτὸν εἶναι· οὐ γὰρ ἐν ὀνόματι, δούλου, ἀλλὰ ο Κυρίου» φασὶν αὐτὸν ἔρχεσθαι. Καὶ ἔτι παριστῶσιν ὅτι οὐκ ἔστιν ἀντίθεος, ἀλλ' ἐν ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἐλθὼν, ὥσπερ δὴ καὶ αὐτὸς ὁ Κύριός φησιν, ὅτι ο Εγώ ἦλθον ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρός μου, ἄλλος δὲ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XII ἐλεύσεται ἐν τῷ ἰδίῳ ὀνόματι.. Καὶ βασιλέα δὲ quam fert humana natura, qui liberarel, ens a Roτοῦ Ἰσραὴλ ἀπεκάλουν αὐτὸν, τάχα αἰσθητὴν βασι manorum imperio. λείαν φανταζόμενοι. Προσεδόκων γὰρ ἀναστήσεσθαί τινα βασιλέα μείζω, ἢ κατὰ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν μέλλοντα σώσειν αὐτοὺς ἀπὸ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἐπικρατείας. • Εὑρὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς ὀνάριον, ἐκάθισεν ἐπ' αὐτό καθώς έστι γεγραμμένον· Μι φοβοῦ, θύγατερ Σιών, ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχεταί σοι καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου. Ταῦτα δὲ οὐκ ἔγνωσαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ τὸ πρῶτον, ἀλλ' ὅτε ἐδοξάσθη ὁ Ἰησοῦς, τότε ἐμνήσθησαν, ὅτι ταῦτα ἦν ἐπ' αὐτῷ γεγραμμένα, καὶ ταῦτα ἐποίησαν αὐτῷ.» Πῶς οἱ μὲν ἄλλοι εὐαγγε λισταὶ τὸν Κύριόν φασι πρὸς τοὺς μαθητὲς εἰπεῖν· • Λύσαντες ἀγάγετέ μοι» ὁ δὲ Ἰωάννης ἐνταῦθα οὐδὲν τοιοῦτόν φησιν, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω φησίν • Εὑρὼν ὁ Ἰησοῦς ἀνάριον;» Καὶ τί τοῦτο; μὴ γὰρ διαφωνούσιν· ἀλλ' ἐκείνων εἰπόντων πλατύτερον, οὗτος ἐπιτομώτερον ἔφη, τό, «Εὐρὼν ὁ Ἰησοῦς ἐνάριον.» Λυθὲν γὰρ παρὰ τῶν μαθητῶν, καὶ ἀχθὲν εὗρε καὶ ἐκάθισεν ἐπ' αὐτό. Διὰ δὲ τούς του, καὶ προφητείαν μὲν ἐπλήρου τοῦ Ζαχαρίου εἰπόντος·. Μὴ φοβοῦ, θύγατερ Σιών, ἰδοὺ ὁ βασι λεύς του ἔρχεταί σοι καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου. Ἐπειδὴ γὰρ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οἱ ἐν Ἱερουσαλήμ βασιλεύοντες, ἀδικοί τε ἦσαν, καὶ πλεονέκται, φησὶν ὁ προφήτης· «Μη φόβου, Σιών, ὁ γὰρ προφητευό μενός σοι παρ' ἐμοῦ βασιλεύς, οὐ τοιοῦτος, ἀλλὰ πρᾶος και μετριόφρων, καὶ οὐδὲν ἀλαζονικὸν ἐνδεικνύμενος· καὶ δείκνυται ἀπὸ τοῦ ὄνῳ ἐπικαθήμε νος ἐλθεῖν. Οὐ γὰρ στρατόπεδον ἐπισυρόμενος εἰσῆλθεν, ἀλλ᾽ ὄνῳ ἐποχούμενος. Ην δὲ καὶ τοῦ μέλλον τις σύμβολον τὸ ἐπικαθίσαι αὐτὸν ὄνῳ. Ακάθαρτον μὲν γὰρ τοῦτο ζῶον παρὰ τῷ νόμῳ, σύμβολον δὲ τοῦ ἀκαθάρτου τοῦ τῶν ἐθνῶν λαοῦ, ᾧ ἐπικάθηται ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος Ἰησοῦς, ὑποτάττων τὸν ἀνυπό τακτον καὶ ἀπαίδευτον τοῦτον ὡς πῦλον, φημί, τὸν νέον λαὸν, ἐν καὶ ἀνάγει ἐπὶ τὴν ἀληθινὴν Ἱερουσαλήμ, ὑποχείριον αὐτῷ καὶ ὑποκλινή γενόμενον. Η γὰρ οὐχὶ τοὺς ἐξ ἐθνῶν συνήγαγεν ἐπὶ τὸν οὐρα νὸν ὁ Κύριος, λαὸν αὐτοῦ γενομένους, καὶ ὑπακούσαντας τῷ κηρύγματι; Ἐμήνυον δὲ καὶ οἱ φοίνικες, τάχα μὲν καὶ τὸ νικητὴν αὐτὸν γενέσθαι τοῦ θανά του ἀναστήσαντα τὸν Λάζαρον· ὁ γὰρ φοίνιξ ἐν τοῖς ἀγῶσι τοῖς νικηταῖς ἐδίδοτο. Τάχα δὲ ἐδήλου καὶ τὸ οὐ ράνιον εἶναι τὸν εὐφημούμενον, καὶ ὑψόθεν ἥκοντα. Μόνος γὰρ τῶν ἄλλων δένδρων ἀνατείνει μὲν εἰς αὐτὸν τὸν οὐρανὸν, ὡς εἰπεῖν, ἐν ὕψει δὲ κομᾷ, θαλλούς φέρων ἐπὶ τῆς κόμης λευκούς· ἐν δὲ τῷ στελέχει καὶ τοῖς μέσοις ἄχρι τῆς κορυφής, τραχύς ἐστι καὶ δυσανό δευτος, τοὺς ἐπὶ τῶν κλάδων σκόλοπας προβαλλόμε νος. Οὕτως οὖν καὶ ὁ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ γνῶσιν ἐλαύνων, τραχείαν μὲν αὐτὴν εὑρήσει καὶ ἀνάντη, διὰ τῶν κόπων ὁδεύων τῆς ἀρετῆς· πρὸς δὲ τὸ ὕψος τῆς γνώσεως ἀφικόμενος, ἐντεύξεται τῷ λαμπροτάτῳ τῆς θεογνωσίας φωτί, καὶ τῇ ἀποκαλύψει τῶν ἀποῤῥήτων, καθάπερ τοῖς του φοίνικος λευκοτάτοις θαλλοῖς. Σὺ δέ μοι θαύματ ζε τὸν εὐαγγελιστήν, πῶς οὐκ ἐπαισχύνεται, ἀλλ' 4 Zachar.sx, θ. VERS. 14-16. • Nactus autem Jesus asellan, sedit swper eam: sicut scriptum est: Noli timere, filia Sion, ecce rex tuus venit sedens super pullum asinæ. Hæc autein non cognoverunt discipuli ejus primum: sed quando glorificatus est Jesus, tunc recordati sunt quod hæc essent scripta de eo, et quod hæc fecissent ei. Quomodo alii quidem evangelistæ Dominum dicunt ad discipulos dixisse: Solvite, et adducite mihi; Joannes autem nihil tale dicit, sed tantum, inquit: • Nactus Jesus asell.m?, Et quid hoc? Non enim inter se dissilent; sed 673 quod illi dixerunt fusius, hic quodam compendio dixit Nactus Jesus asellam. › Solutam enim a discipulis et adductam invenit, et sedit super eam, et propterea etiam prophetiam implevit Zachariæ, qui dixit: Ne timens, filia Sion, ecce rex «luus venit tibi sedens super pullum asime 1. Quia eniin ut plurimum reges Jerusalem injusti et avari fuerunt, dicit propheta: c Ne timeas, Sion. Nam rex de quo prædico tibi, non talis est, sed milis et modestus, et nullam præ se ferens arrogantiam: idque ostenditur ex eo quod insidens asino veniat. Non enim exercitum post se trahens ingressus est, sed asino vectus. Erat et futuri symbolum quod ipse sederit super asina. Immundum euim animal hoc in lege, symbolum erat immundi gentilium populi, super quo insedit Dei Verbum Jesus, subjiciens indomitum et ineruditum illum quasi pullum, novum dico populum, et adduxit in Jerusalem veram, cum factus esset subditus ei. Annon et eos qui ex gentibus, congregavit in coelum Dominus, factos sibi in populum, et obedientes ejus prædicationi? Declarabant antem et palmæ, fortasse quidem quod et victor fuerit mortis, resuscitato Lazaro. Palma enim in certaminibus datur victoribus. Fortassis autem significabant eum qui laudabatur, cœlestem esse, et e summis venisse. Sola enim aliarum arborum erigit se in ipsum calum, ut sic dicam, in summitate alltem folia habet, alba germina in folio ferens; porro in trunco et mediis usque ad fastigium aspera est, et vix ascensibilis in ramis autem virgas erectas promittens. Ita et qui ad cognitionem Verbi et Filii Dei properat, asperam quidem illam inveniet, ambulans per lahores virtutis. Veniens autem ad summitatem scientiæ, assequetur fulgidissimum lumen cognitionis divinæ, et revelationem invisibilium et ineffabilinm, quasi candidissima palmarum germina. Cæterum admirare hic evangelistam quomodo non erubescat, sed evulget primum apostolorum ignorantiam. e Hæc enim, inquit, non cognoverunt discipuli ejus primum, sed quando Jesus glorificatus est.» Gloriam autem dicit ascensionem post cruc‹ na et passionem. Tunc enim cognoverunt in adventu

Spiritus, e quod de illo essent scripta. Nam fortassis 4 ἐκπομπεύει τὴν προτέραν ἄγνοιαν τῶν ἀποστόλων. sciverunt quod fuerint scripta: quod autem de Jesu, ignoraverunt: idque utiliter, alioqui scandalizati fuissent cum crucifigeretur, siquidem rex a Scriptura annuntiatus fuisset talia passus. • Ταῦτα γὰρ, φησὶν, οὐκ ἔγνωσαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ τὸ πρότερον, ἀλλ' ὅτε Ἰησοῦς ἐδοξάσθη.» Δόξαν δὲ λέγει τὴν μετὰ τὸν σταυρὸν καὶ τὸ πάθος ἀνάλη ψιν. Τότε δὴ τότε ἔγνωσαν τῇ τοῦ Πνεύματος πάν μὲν γὰρ ἐγέγραπτο, τυχόν ᾔδεσαν· ὅτι δὲ ἐπὶ τως παρουσία, ι ὅτι ἐπ' αὐτῷ ἦσαν γεγραμμένα.» Οτι τοῦ Ἰησοῦ, τοῦτο αὐτοὺς ἐλάνθανε συμφερόντως· ἡ γὰρ ἂν ἐσκανδαλίσθησαν ἐπ' αὐτῷ σταυρουμένῳ, εἰ γε βασιλεὺς παρὰ τῆς Γραφῆς ἀναγορευόμενος, τοιαῦτα πάσχει. VERS. 17-19. «Testabatur igitur turba quæ erat cum eo quando Lazarum vocavit de monumento, et suscitavit eum a mortuis. Propterea et obviam venit ei turba, quod audierant eum edidisse hoc signum. Pharisei ergo dixerunt inter se: Videtis quod 674 nihil proficitis? ecce mundus post eum abiit. Turba, inquit, quæ viderat miraculum de Lazaro, testis erat et annuntiatrix potentiæ ipsius: ideo et occurrerunt ei cum gloria hi qui audierant hoc factum signum, scilicet credentes. Neque enim nisi credidissent, ita repente fuissent conversi. Pharisæi autem dicentes: «Videtis quod non proficitis quidquam, › non ex malitia hæc loquuntur, non enim fuerunt ex his qui mortem meditati erant Jesu, sed benevoli quidem esse videntur, nondum libere loqui audentes, eo quod non audebant manifeste resistere his qui contra Dominum sæviebant, et per occasionem tentant reprimere illos, fere talia dicentes: Quæ vestra utilitas ex multis contra hominem hane insidiis? Quantum enim insidiamini, tautum hic crescit, et augetur gloria ejus. «‹ Nam mundus, › học „est omnis multitudo, ‹ post eum vadit; › atque ita quia nihil efficitis, cessate ab insidiis, ut ne frustra injustitiam patretis. VERS. 20-25. «Erant autem quidam Graeci x bis qui ascenderant ut adorarent in festo. Ili ergo accesserunt ad Philippum, qui erat a Bethsaida Galilera, et rogabant eum, dicentes: Domine, volumus Jesum videre. Venit Pbilippus, et dicit Andrex, Andreas rursum et Philippus dicunt Jesu. Jesus autem respondit eis dicens: Venit hora ut glorificetur Filius hominis. Anen, amen dico vobis, nisi granum frumenti dejectum in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet: si vero mortuum fuerit, multum fructum affert. Propter pulchritudinem templi, et ea quæ de Judæis dicebantur admiranda, multi etiam Græcorum ascenderunt adoraturi. Parum autem aberat quin hi proselyti fierent, hoc est ad Judaismum accederent. Igitur fama communicata de Jesu, accedunt ad Philippum, et rogaverunt eum ut viderent Jesun, hoc est peliverunt. At ille (sed vide modestiam, et bonum ordinem) ‹ Andreæ dicit, › tanquam ei qui ante se erat: et ille non arrogat sibi suggestionem, neque auctoritatem usurpat, sed simul accipit et Philippum, et ita fidenter Domino referunt. Tantus ordo, amorque mutuus inter eos erat. Quid igitur Dominus? Cum discipulis interdixisset ne in viam gentium abirent, videretque gentes se jam accedere (Græci • Ἐμαρτύρει οὖν ὁ ὄχλος ὁ ὢν μετ' αὐτοῦ, ὅτε τὸν Λάζαρον ἐφώνησεν ἐκ τοῦ μνημείου, καὶ ἤγει ρεν αὐτὸν ἐκ νεκρῶν. Διὰ τοῦτο καὶ ὑπήντησεν αὐτῷ ὁ ὄχλος, ὅτι ἤκουσε τοῦτο αὐτὸν πεποιηκέναι τὸ σημεῖον. Οἱ οὖν Φαρισαῖοι εἶπον πρὸς ἑαυτούς - Θεωρεῖτε, ὅτι οὐκ ὠφελεῖτε οὐδέν; Ἴδε ὁ κόσμος ἀπῆλθεν ὀπίσω αὐτοῦ.. Ὁ ὄχλος, φησίν, ὁ ἐπὶ τῷ Λαζάρῳ τὸ θαῦμα ἰδὼν, μάρτυς ἦν, καὶ κήρυξ τῆς τούτου δυνάμεως· διὸ καὶ ὑπήντησαν αὐτῷ μετά δόξης οἱ ἀκούσαντες τοῦτο γενέσθαι τὸ σημεῖον, δηλονότι πιστεύσαντες. Οὐ γὰρ ἄν, εἰ μὴ ἐπίστευ σαν, οὕτως ἀθρόον μετετέθησαν. Οἱ δὲ Φαρισαῖοι οἱ λέγοντες, ὅτι ι Θεωρεῖτε, ὅτι οὐκ ὠφελεῖτε οὐδὲν, ο εὐκ ἀπὸ πονηρίας ταῦτα φθέγγονται· οὐ γὰρ ἐκ τῶν κατὰ τοῦ Σωτῆρος μελετώντων ἦσαν, ἀλλ᾽ εὐ γνώμονες μὲν ἐοίκασιν εἶναι, ἀπαρρησίαστοι δέ· διὸ μὴ τολμῶντες φανερῶς ἀντιστῆναι τοῖς κατὰ τοῦ Κυρίου λυττῶσιν, ἀπὸ τῆς ἐκβάσεως τοῦ πράγμα της πειρῶνται ἀναστέλλειν αὐτούς, μονονουχί τοιαῦτα λέγοντες· Ποία ὑμῖν ὠφέλεια ἀπὸ τῶν πολ λῶν τῶν κατὰ τοῦ ἀνθρώπου τούτου ἐπιβουλῶν; Οσον ἂν ἐπιβουλεύητε, τοσοῦτον οὗτος αὔξεται, καὶ ἐπιδίδωσιν ἡ δόξα αὐτοῦ. Ὁ κόσμος ο γάρ, ήτα τὸ πᾶν πλῆθος, ι ὀπίσω αὐτοῦ ἀπῆλθεν.» Ωστε ἐπεὶ οὐδὲν ἀνύετε, παύσασθε τῶν ἐπιβουλῶν, ἵνα μὴ ἀνομῆτε διακενής. • Ησαν δέ τινες Ἕλληνες ἐκ τῶν ἀναβαινόντων, ἵνα προσκυνήσωσιν ἐν τῇ ἑορτῇ. Οὗτοι προσῆλθον Φιλίππῳ τῷ ἀπὸ Βηθσαϊδά της Γαλιλαίας, καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν, λέγοντες· Κύριε, θέλομεν τὸν Ἰησοῦν ἰδεῖν. Ερχεται Φίλιππος καὶ λέγει τῷ ᾿Ανδρέᾳ· καὶ πάλιν Ανδρέας καὶ Φίλιππος λέγουσι τῷ Ἰησοῦ. Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἀπεκρίνατο αὐτοῖς, λέγων Ελήλυθεν ἡ ὥρα, ἵνα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου. Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πολὺν καρπόν φέρει.» Διὰ τὸ τοῦ ναοῦ κάλλος, καὶ τὰ λεγόμενα παρὰ Ἰουδαίο:ς θαυμαστά, πολλοὶ καὶ τῶν Ἑλλήνων ἀνῄεσαν προστ κυνήσοντες. Οὗτοι δὲ ἐγγὺς ἦσαν τοῦ καὶ προσή λυτοι γενέσθαι, ἤτοι τῷ Ἰουδαϊσμῷ προσελθεῖν. Τῆς οὖν περὶ τοῦ Ἰησοῦ φήμης διαδοθείσης, ο προσο ἴασι τῷ Φιλίππῳ, καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν» ὥστε τὸν Ἰησοῦν ἰδεῖν, τουτέστιν, ᾐτήσαντο. Ο δὲ (ἀλλ' ὅρα μετριοφροσύνην καὶ εὐταξίαν) «τῷ ᾿Ανδρέᾳ λέγει, ο ὡς πρὸ αὐτοῦ ὄντι. Κἀκεῖνος οὐχ αρπάζει τὴν ὑπόμνησιν, οὐδὲ αὐθεντεῖ, ἀλλὰ συμπαραλαβὼν καὶ Φίλιππον, οὕτω θαῤῥεῖ τὴν ὑπόμνησιν· τοσαύτη εὐταξία καὶ φιλαλληλία αὐτοῖς ἐνεπολιτεύετο. Τί τοίνυν ὁ Κύριος; Ἐπειδὴ τοῖς μαθηταῖ; παρήγγει λεν εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ ἀπελθεῖν, ἑώρα δὲ ἤδη τὰ

CAP. XII. ἔθνη αὐτῷ προσιόντα (οἱ γὰρ Ἕλληνες οι θέλοντες enim qui volebant eum videre, omnino gentiles,erant: Judeos autem sciebat sibi insidiari), Tempus, inquit, Dunc est accedendi ad passionem.. Venit enim, inquit, hora › crucis, & ut glorificetur Filius hominis. › Nam quid opus est gentes quæ nos accedunt, non suscipere, et accurrere ad Judaeos, qui oderunt et persequuntur? Igitur quia ex gentibus veniunt ad nos, nunc est tempus ut crucifigar, Igitur permittam Judeis ut insidiandi finem faciant, et permittam eis ut crucifigant me, ut certe nullam habeant excusationem 675 posthac, cum juste reliquero eos ut crucifixores et interfectores meos, et contulero me ad gentes, quæ nunc venire incœperunt ad doctrinam meam. Nam valde injustum est nihil dari gentibus, quæ verbum ac salutem sitiunt: Judæis autem qui respuunt sibi data, et insidiantur benefactori, luxum suppeditare. Insuper ne scandalizentur discipuli quod quando et gentes accedere inceperunt, tunc moriatur, dicit quod suum mori fidem gentium magis aucturum sit. Nam sicut granum frumenti cum seminaveris, moritur, et tune multum fructum affert, utique et mea mors magnum fructum in fide gentium apportat: et ita nullus scandalizetur, quod adductio gentium per mortem meam non prohibeatur, sed ab exemplo grani credat casum in morte mea, incrementum eorum qui crediderint, allaturum. Nam si hoc iu grano fit, multo magis in me. Cum enim mortuus fuero, et resurrexero, multo magis ostendam virtutem meam, et cum resurrexero, omnes credent mihi ut Deo. αὐτὸν ἰδεῖν, ἐθνικοί πάντως ἦσαν), τοὺς δὲ Ἰουδαίους ᾔδει αὐτῷ ἐπιβουλεύοντας· Καιρός, φησὶν, λοιπὸν ἐπὶ τὸ πάθος ἐλθεῖν. • Ελήλυθεν γὰρ ἡ ὥρα ο τοῦ σταυρού, ο ἵνα δοξασθῇ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου.» Τί γὰρ ὄφελος τὰ μὲν ἔθνη προσιόντα ἡμῖν μὴ προσδέ χεσθαι, τοῖς δὲ Ἰουδαίοις μισοῦσι καὶ διώκουσι προστρέχειν; Ἐπεὶ τοίνυν οἱ ἐξ ἐθνῶν προστρέ χουσιν ἡμῖν, νῦν λοιπὸν ἡ ὥρα τοῦ σταυρωθῆναι. Οὐκοῦν συγχωρήσω τοῖς Ἰουδαίοις πέρας έπαγαγεῖν τοῖς βουλεύμασιν αὐτῶν, καὶ ἐνδώσω αὐτοῖς, ὥστε σταυρῶσαι με, ἵνα δὴ ἀπροφάσιστοι ὦσιν εἰς τὸ μετέπειτα, εὐλόγως ἐμοῦ ἀφέντος αὐτοὺς ὡς σταυρωτὰς ὁμοῦ καὶ φονεῖς, καὶ τοῖς ἔθνεσι προσχω ρήσαντος τοῖς ἤδη ἀρξαμένοις προσιέναι τῇ ἐμῇ δι δαχῇ. Λίαν γὰρ ἄδικον τοῖς μὲν ἔθνεσι διψῶσι τοῦ λόγου καὶ τῆς σωτηρίας, μηδὲν διδόναι, τοῖς δὲ ἀποπτύουσι τὰ διδόμενα Ἰουδαίοις καὶ ἐπιβουλεύουσε τῷ εὐεργέτῃ προσλιπαρείν. Εἶτα ἵνα μὴ σκανδα λισθῶσιν οἱ μαθηταὶ, ὅτι ὅτε καὶ τὰ ἔθνη προσιέναι ἤρξαντο, τότε καὶ ἀποθνήσκει, φησὶν, ὡς Αὐτὸ τοῦτο μᾶλλον τὸ ἀποθανεῖν ἐμὲ, αὐξήσει τὴν τῶν ἐθνῶν πίστιν. Ωσπερ γὰρ ι ὁ κόκκος τοῦ σίτου ὅταν σπαρεὶς ἀποθάνῃ, τηνικαῦτα πολύν καρπόν φέρει· ν οὕτω δὴ καὶ ὁ ἐμὸς θάνατος πολὺν τὸν ἐν τῇ πίστει τῶν ἐθνῶν καρπὸν ἐνέγκοι. Ὥστε μηδεὶς σκανδαλι ζέσθω, ὡς τῆς τῶν ἐθνῶν προσαγωγῆς διὰ τοῦ θα νάτου μὴ κολωβουμένης· ἀλλὰ τῷ τοῦ κόκκου ὑποδείγματι πειθέσθω, τὴν ἐν τῷ θανάτῳ μου πτῶσιν, αὔξησιν τῶν πιστευόντων γενήσεσθαι. Εἰ γὰρ ἐν τῷ κόκκῳ τοῦτο γίνεται, πολλῷ μᾶλλον ἐν ἐμοί. ᾿Αποθανών γὰρ καὶ ἀναστάς, μᾶλλον δείξω τὴν ἐμὴν δύναμιν διὰ τοῦ ἀναστῆναι, καὶ πάντες ὡς Θεῷ μοι πιστεύσουσιν. VERS. 25, 26. • Qui amat animam suam, perdet eam: et qui odit animam suam in hoc mundo, in vitam æternam custodiet eam. Si quis mihi ministrat, me sequatur: et ubi sum ego, illic et minister meus erit. Si quis mihi ministraverit, cohonestabit eum Pater. Quoniam prope erat passionem Dominus, et sciebat discipulos mœrore plenos fore: ideo dicit quod Usque adeo non oportet vos in mea morte mærere, ut etiam vos quoque nisi moriamini, nullum lucrum habebitis. Et in summa, omnis homo qui præsentem vitam diligit, et animam suam • Ο φιλῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ, ἀπολέσει αὐτήν· καὶ ὁ μισῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, εἰς ζωὴν αἰώνιον φυλάξει αὐτήν. Ἐὰν ἐμοὶ διακονή τις, ἐμοὶ ἀκολουθείτω· καὶ ὅπου εἰμὶ ἐγώ, ἐκεῖ καὶ ὁ διάκονος ὁ ἐμὲς ἔσται. Καὶ ἐάν τις ἐμοὶ διακονῇ, τιμήσει αὐτὸν ὁ Πατήρ.» Ἐπειδὴ ἐγγὺς ἦν τοῦ πάθους ὁ Κύριος, ᾔδει δὲ τοὺς μαθητάς κατηφείας πλήρεις ἐσομένους, διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι τοσοῦτον οὐ δεῖ ὑμᾶς ἐπὶ τῷ ἐμῷ θανάτῳ κατηφιᾷν, ὥστε ἐὰν καὶ ὑμεῖς αὐτοὶ μὴ ἀποθάνητε, οὐδ᾽ ὑμῖν ἔσται κέρδος, ἀλλὰ καὶ πᾶς ἄνθρωπος ἁπλῶς, ὅς τὴν παρ οὔταν ζωὴν ἀγαπᾷ, καὶ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ φιλεῖ, amat, hoc est sua desideria absurda facit, et τουτέστι, τὰς ἐπιθυμίας αὐτῆς τὰς ἀτόπους ποιεῖ, καὶ παρὰ τὸ δέον χαρίζεται αὐτῇ, καὶ μὴ καταφρονεῖ θανάτου, ἀπόλλυσι ταύτην. «Ὁ δὲ μισῶν αὐτὴν, ο τουτέστιν, ὁ μὴ ὑπείκων αὐτῇ, μηδὲ ὑποκλινόμενος, • φυλάξει αὐτὴν εἰς ζωὴν αἰώνιον.» Θέλων δὲ ἐνδείξασθαι τὴν ἐπιτεταμένην ἀποστροφήν, ἣν δεῖ ποιεῖσθαι πρὸς τὰς ἐπιθυμίας τῆς ψυχῆς, εἶπε τὸ, ο Ο μισῶν.» Καὶ γὰρ τῶν μισουμένων οὔτε ὄψιν ἰδεῖν, οὔτε φωνὴν ἀκοῦσαι ὑπομένομεν. Οὕτως οὖν δεῖ διακεῖσθαι πρὸς τὰς ἀλόγους τῆς ψυχῆς ὀρέξεις, τέλειον μέσος μισοῦντας αὐτάς. Τῷ δὲ εἰπεῖν, ὅτι. • Ο μισῶν τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, κ ἐμφαίνει τὸ πρόσκαιρον τοῦ πράγματος. Ἐπεὶ γὰρ φονικὸν ἐδόκει καὶ ἀπηνὲς τὸ παράγγελμα, παραμυ permittit ei quod non oportet, nec contemnit mortem, e perdit eam:» qui autem odit illam, loc est qui non concedit ei, neque ab illa flectitur, • custodiet illam in vitam æternam. › Volens autem ostendere magnam aversationem quæ habenda est erga concupiscentias animæ, dixit, c Qui odit, Etenim non sustinemus ut videamus faciem vel audiamus vocem eorum qui odio habentur. Igitur oportet ita esse affectos in absurdos animæ appetitus, ut extremo odio illos habeamus. Quod autem dicit, • Qui odio habet animam suam in hoc mundo, declarat temporalem rem esse. Nam quia videtur crudele praceptum et grave, mitigat illud per 108 quod adjicit, e in mundo hoc. Non enim, inquit,

τούτῳ.» Μὴ γὰρ, φησὶν, εἰς ἀπέραντον χρόνον κελεύω μισεῖν τὴν ψυχήν· ἐν τῷ παροδικῷ τούτῳ κόσμῳ ἀποστράφηθι ταύτην, ἐπιτάσσουσάν σοι τα ἄτοπα. Επάγει δὲ τὸ κέρδος· «Εις ζωήν αιώνιον, φησί, φυλάξει αὐτήν. ο Μισεῖς μὲν πρόσκαιρον, εἰς αἰῶνας δὲ τηρεῖς ζῶσαν τὴν θείαν ζωήν. Προτρεπόμενος δὲ αὐτοὺς πλέον ἐπὶ τὴν τοῦ παρόντος βίου καταφρόνησιν, καὶ κατὰ τοῦ θανάτου θαρού νων, φησίν • «Ο ἐμοὶ διακονῶν, ἐμοὶ ἀκολουθείτω· οὕτως ἕτοιμος ἔστω πρὸς τὸν θάνατον, ὡς ἐγώ. Ακολούθησιν γὰρ τὴν διὰ τῶν ἔργων ἐνταῦθα λέγει. Εἶτα καὶ ἡ παραμυθία·, Όπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὁ διάκονος ὁ ἐμὸς ἔσται.» Ποῦ δὲ ὁ Χριστός; Ενού ρανοῖς. Ωστε ὁ διὰ τοῦ θανάτου αὐτῷ ἀκολουθῶν, i: immensum tempus jubeo haberi odio animnam, θεῖται τοῦτο διὰ τοῦ προσθεῖναι, ο Ἐν τῷ κόσμῳ sed in hoc transitorio mundo aversari eam quæ tibi tam absurda imperat. Subdit autem et lucrum, dicens, la æternam vitam custodiet eam. › Odio quidem liabes ad tempus, in sæcula autem servas viventem divinam vitam. Cum autem adhortatur eos magis ad contemptum præsentis vitæ, et contra mortem animal, dicit, 676 • Qui mihi ministrat, me sequatur: ita promptus sit ad mortem, ut ego. Imitationem autem hic per opera dicit. Deinde el consolatio sequitur, c Ubi ego sum, et minister meus erit.» Ubi autem Christus? In colis: et ita qui per mortem eum sequitur, et non adhæserit huic mundo, illic erit in cœlis. Opponuntur enim inter se sursum et deorsum. Qui diligit infra esse, sursum non erit; qui autem fugit quae infra sunt καὶ μὴ τῷ κόσμῳ τούτῳ προσηλωθείς, ἐκεῖ ἔσται et mundum, sursum et in cœlis erit. Nam si quis mihi ministraverit, inquit, honorabit eum Pater. 9. Non dixit, Ego honorabo eum, seul • Pater: commendans per hoc quod verus Filius sit. Pater enim honore prosequetur talem, ut ministrum veri Filii. Præterea per hoc docet quod non sit contrarius Deo. Deus enim et Pater non cohonestaret ministrantem ei qui sibi contrarius sit. Igitur, ne ainemus animam nostram, ut servemus a periculis pro veritate, ut nolimus affligi pro bono; sed si quidem ministri Christi sumus, exponamus cam periculis pro veritate, et erimus omnino ubi nune est Christus. Non de divinis loquor dignitatibus, nam ille natura est Deus, sed in quibus humana natura ornari potest, ut ille Deus natura sit, nos ἐκδῶμεν ταύτην τοῖς ὑπὲρ τῆς ἀληθείας κινδύνοις, dii gratia et adoptione. ἐν οὐρανοῖς. Ἀντίκειται γὰρ ἀλλήλοις τὸ ἄνω καὶ τὸ κάτω. Ὁ ἀγαπῶν κάτω εἶναι, ἄνω οὐκ ἔσται· ὁ δὲ φεύγων τὰ κάτω καὶ τὸν κόσμον, ἄνω καὶ ἐν οὐρα ρανοῖς ἔσται. • Εάν τις γὰρ ἐμοὶ διακονῇ, φησί, τιμήσει αὐτὸν ὁ Πατήρ μου.» Οὐκ εἶπεν, ὅτι Τι μήσω ἐγὼ αὐτόν, ἀλλ᾽, ε ὁ Πατήρ, ο τὸ γνήσιον παριστῶν διὰ τούτου· ὡς γὰρ γνησίου Υἱοῦ διάκονον τιμῆς ἀξιώσει ὁ ἀληθινὸς Πατήρ ἅμα δὲ καὶ τὸ μὴ εἶναι ἀντίθεος διὰ τούτου δείκνυσιν· οὐκ ἂν γὰρ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἐτίμα τοῦτον ἀντικείμενον αὐτῷ ὄντα διάκονον. Καὶ μὴ τοίνυν φιλήσωμεν τὴν ψυχὴν ἡμῶν ἐν τῷ ταύτην ἐκ τῶν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας κινο δύνων συντηρεῖν, καὶ μὴ θέλειν κακοπαθεῖν ὑπὲρ τοῦ καλοῦ· ἀλλ᾽ εἴπερ διάκονοι Χριστοῦ ἐσμεν, καὶ ἐσόμεθα πάντως ἐν οἷς ἐστι νῦν ὁ Χριστός, οὐ τοῖς θεοπρεπέσι λέγω ἀξιώμασιν (ἐκεῖνος γὰρ φύσει Θεός), ἀλλ' ἐν οἷς ἐνδέχεται τὴν ἀνθρωπίνην διαπρέ πειν δύνασθαι φύσιν, οἷον ἐκεῖνος Θεὸς φύσει, ἡμεῖς θεοὶ θέσει καὶ χάριτι. VERS. 27, 28. • Nane anima mea turbata est. Et quid dicam? Paler, serva me ex hac hora, sed propterea veni in horam banc. Pater, illustra nomen tuum. Venit ergo vox de cœlo: Et illustravi, et rursus illustrabo. › Quid est quod dicit? Videtur enim sibi ipsi contraria loqui. Nam qui superius videtur admonere ut exerceamur et parati simus ad mortem, et odio habeamus animam, hic nunc turbatur, inquit, moriturus: quod non est exhore tantis ad mortem, sed avertentis. Al si recte consideraveris, invenies quod turbari ipsum, adhortatio sit ad contemptum mortis. Ut enim nequis possit dicere quod ipse extra humanas passiones constitus, facile de morte philosophetur, et ipse extra pericula alios admoneat: ostendit quod et ipse ab humanis proprietatibus tentatus sit, et nostræ naturæ fuerit particeps, quamvis absque peccato. Ilcirco quamvis mareat et turbetur ut homo, qui natura vitæ amans est, non tamen mortem devitat nipote quæ esset pro mundi salute. Propterea enim, inquit, veni in hanc horam, ut pro omnibus mortem suscipiam. Docet autem per hæc nos, ut nos, etiamsi turbemur et mœreamus, non fugiamus pro veritate mortem: quia et ego, inquit, cuin turber (homo enim vere sum, et permitto naturæ • Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται. Καὶ τί εἴπω; Πάν τερ, σῶσόν με ἐκ τῆς ὥρας ταύτης; ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἦλθον εἰς τὴν ὥραν ταύτην. Πάτερ, δόξασόν σου τὸ όνομα. Ήλθεν οὖν φωνὴ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ· Καὶ ἐξή ξάσα, καὶ πάλιν δοξάσω.» Τί ἐστι τοῦτο 8 λέγει; Δοκεῖ γὰρ ἐναντιαφωνεῖν αὐτὸς ἑαυτῷ. Ο γὰρ ἀνωτέρω πρὸς θάνατον δοκῶν ἐπαλείφειν, καὶ μισεῖν τὴν ψυχὴν προτρεπόμενος, οὗτος νῦν ταράττεται, φησὶ, μέλλων ἀποθανεῖν· ὅ οὐ προτρεπομένου ἐστὶν εἰς θάνατον, ἀλλ' ἀποτρεπομένου. Αλλ' εἰ καλῶς σκοπήσεις, εὑρήσεις, ὅτι καὶ τὸ ταράττεσθαι αὐτὸν προτροπή ἐστιν εἰς τὸ θανάτου καταφρονείν. Ινα γὰρ μὴ ἔχῃ τις λέγειν, ὅτι αὐτὸς ἔξω τῶν ἀνθρω πίνων παθῶν ὤν, εὐκόλως περὶ θανάτου φιλοσοφεί, καὶ ὡς ἐκτὸς κινδύνων ἄλλοις παραινεῖ, δείκνυσιν ὅτι καὶ αὐτὸς τῶν ἀνθρωπίνων ιδιωμάτων πεπείραται, καὶ τῆς ἡμετέρας μετέσχε φύσεως, εἰ καὶ χωρὶς ἁμαρτίας. Διὸ καίτοι ἀθυμῶν καὶ ταραττόμενος ὡς ἄνθρωπος διὰ τὸ φύσει φιλόζωον, ὅμως αὐ παραιτεῖται τὸν θάνατον, ὡς ἐπὶ σωτηρίᾳ τοῦ κόσμου Εντα. «Διὰ γὰρ τοῦτο, φησίν, ἦλθον εἰς τὴν ὥραν ταύτην, ὁ ἵνα τὸν ὑπὲρ πάντων ἀναδέξωμαι θάνατον. Διδάσκει δὲ φανερῶς διὰ τούτου ἡμᾶς, ἵνα μηδὲ ἡμεῖς καν ταραττώμεθα, κἂν ἀδημονῶ μεν, τὸν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας φεύγωμεν θάνατον.

CAP. XII. illustravi et iterum factis per te miraculis in ipsa cruce • illustrabo,» et post sepulturam cum resuscitavero te, et Spiritum misero, magis gloriosum et meum nomen et le constituam. Sunt autem qui intelligunt hoc dictum, e Nunc anima mea tura bala est: non quod Dominus timeat mortem secundum humanam uaturam, sed prævideat ejectionem generationis Judzorum exasperatricis, et dolens ac parcens eis turbatur propter eos, el misericors dolorem in se accipit. Neque enim dicunt quod mortem timeat. Non enim ignorabat quam ob causam ad nos profectus esset, sicut et ipse dicit, ο Propter hoc veni in horam lanc.» Alioquii quomodo adhortatus fuisset alios, dicens: «Ne timeatis eos qui occidunt corpus 10? ' Ἐπεὶ κἀγώ, φησί, ταράττομαι (ἄνθρωπος γὰρ τῷ ut sua ostendat), attamen non dico ad Patrem ut ὄντι εἰμὶ, καὶ συγχωρῶ τὴν φύσιν τὰ ἑαυτῆς ἐπι- salvet mec ex hora hac.. Sed quid dico? «lllustra, δείκνυσθαι)· ὅμως οὐ λέγω πρὸς τὸν Πατέρα, ἵνα Pater, tuum nomen,» hoc est, probetur tibi ut ego με σώσῃ «ἐκ τῆς ὥρας ταύτης, ἀλλὰ τί λέγω; suscipiam crucem et periculum pro salute omnium. • Πάτερ, δόξασόν σου τὸ ὄνομα· τουτέστι, Τὸν Vide autem quod gloriam Dei nominavit mori pro σταυρὸν, καὶ τὸν ὑπὲρ τῆς τῶν πάντων σωτηρίας veritate 677; propterea, Pater,. Et illustravi, κίνδυνον, εὐδόκησόν με αναδέξασθαι. Ορα δὲ ὅτι inquit, et iterum illustrabo.. Nam et miraculis qua δόξαν Θεοῦ ὠνόμασε, τὸ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἀποθα ante crucem, et quæ in meo nomine perficiebas, νεῖν· διὸ καὶ ὁ Πατὴρ, «Καὶ ἐδόξασα, φησί, καὶ πάλιν δοξάσω.» Τοῖς τε γὰρ πρὸ τοῦ σταυροῦ θαύμασιν, ἃ ἐν τῷ ἐμῷ ὀνόματι ἐτέλεις, ι ἐδόξασα, καὶ πάλιν ο ἐν αὐτῷ τῷ σταυρῷ διὰ σοῦ θαύματα ποιήσας, ο δοξάσω, ο καὶ μετὰ τὴν ταφὴν ἀναστή σας σε, καὶ τὸ Πνεῦμα πέμψας, ἔτι ἐνδοξότερον καὶ τὸ ἐμὸν ὄνομα καὶ σὲ καταστήσω. Τινὲς δὲ τὸ, «Νῦν ἡ ψυχή μου τετάρακται, ν οὐχ ὡς τοῦ Ἰησοῦ τὸν θάνατον φοβουμένου κατὰ τὸ ἀνθρώπινον λέγεσθαι ἐνόησαν, ἀλλὰ προορῶν, φασί, τὴν ἔκπτωσιν τῆς παραπικραινούσης τῶν Ἰουδαίων γενεᾶς, καὶ ὑπεραλγῶν αὐτῶν, καὶ φειδόμενος, καὶ κηδόμενος, τα ράττεται δι' ἐκείνους, καὶ λύπῃ βάλλεται ὁ φιλάν θρωπος. Οὐ γὰρ τὸν θάνατον, φασί, φοβούμενος, ἐπεὶ μηδὲ ἠγνόει τίνος ἕνεκεν τὴν πρὸς ἡμᾶς ἐποιή σατο ἄφιξιν, ὡς καὶ αὐτὸς λέγει·. Διὰ τοῦτο ἦλθον προετρέπετο, ο Μὴ φοβεῖσθε, λέγων, ἀπὸ τῶν • Ο οὖν ὄχλος ὁ ἑστὼς, καὶ ἀκούσας, ἔλεγον βροντήν γεγονέναι. Αλλοι ἔλεγον· "Αγγελος αὐτῷ λελάληκεν. Ἀπεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν· Οὐ δι' ἐμὲ ἡ φωνὴ αὕτη γέγονεν, ἀλλὰ δι' ὑμᾶς. Νῦν κρίσις ἐστὶ τοῦ κόσμου τούτου, νῦν ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου ἐκβληθήσεται ἔξω. Κἀγὼ ἐὰν ὑψωθῶ ἐκ τῆς γῆς, πάντας ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτόν. Τοῦτο δὲ ἔλεγε, σημαίνων ποίῳ θανάτῳ ἔμελλεν ἀποθνήσκειν. ο Παχύτεροι ὄντες καὶ ἀμαθέστεροι οἱ πλείους, ἐνόμι σαν βροντήν εἶναι τὴν φωνὴν, καίτοι εὔσημον οὖσαν καὶ τετρανωμένην. Ταχέως γὰρ ἐπελάθοντο τῶν τῆς φωνῆς ῥημάτων, τὸν ἦχον μόνον κατέχοντες ταύτης. Ετεροι δὲ κατεῖχον μὲν καὶ τὰ ῥήματα αὐτὰ τῆς φωνῆς, λέγω δὴ τὸ, «Εδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω·, μὴ συνιέντες δ' ὅμως τίς ὁ νοῦς τῶν ῥημάτων τούτων, ἄγγελον αὐτῷ λελαληκέναι ᾤοντο, διὸ καὶ δυστ νόητα αὐτοῖς εἶναι ταῦτα, ὡς ὑπ' ἀγγέλου λεχθέντα. εἰς τὴν ὥραν ταύτην.. Πῶς δ᾽ ἂν τοὺς ἄλλους ἀποκτεινόντων τὸ σῶμα; ι VERS. 29-33. «Turba ergo quæ stabat et audierat, dicebat tonitruum esse factum. Alii dicebant: Angelus ei locutus est. Respondit Jesus, et dixit: Non propter me hæc vox venit, sed propter vos. Nunc judicium est mundi hujus; nunc princeps mundi hujus ejicietur foras. Et ego si exaltatus fuero a terra, omnes traham ad meipsum. Hoc autem dicebat significans qua morte esset moriturus. › Plures cum crassiores essent et imperitiores, putaverunt tonitruum esse vocem, quamvis articulata vox esset et cognoscibilis. Statim enim obliti erant verborum vocis, et solum ejus sonum tenebant, Alii autem et verba vocis tenebant, quæ dicebat, • Illustravi, et iterum illustrabo.. Non intelligentes autem quis verborum sensus, angelum ipsi locutum fuisse putabant, et ideo illa intellectu difficilia, utpote ab angelo dicta. Jésus autem Ὁ δὲ Ἰησοῦς, «Οὐ δι' ἐμὲ, φησί, γέγονεν αὕτη ἡ < Non propter me, inquit, facta est haec vos, sect φωνή, ἀλλὰ δι' ὑμᾶς.. Ἐγὼ μὲν γὰρ οὐκ ἐδεόμην τοῦ μαθεῖν, ὅτι ἐδόξασεν ὁ Πατήρ, και πάλιν δοξάσει τὸ αὐτοῦ ὄνομα· ὑμεῖς δὲ ἐδέεσθε τοῦ μαθεῖν, ὅτι οὐκ εἰμὶ ἀντίθεος, ἀλλ᾽ εἰς δόξαν τοῦ ὀνόματος τοῦ Θεοῦ. Εἰ γὰρ δι' ἐμὲ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ μέλλει δοξάζεσθαι, πῶς εἰμι ἀντίθεος; • Δι' ὑμᾶς οὖν γέγονεν ἡ φωνή,» ἵνα γνῶτε ὅτι πρὸς δόξαν εἰμι τοῦ Θεοῦ· κἂν μὴ δύνησθε δὲ γνώναι, ἐρωτήσαντες γοῦν μάθετε, ὁ ἀγνοεῖτε. Τὸ δὲ, ο Νῦν κρίσις ἐστὶ τοῦ κόσμου τούτου, ο δοκεῖ μὲν ἀνακόλουθον εἶναι τοῖς πρὸ αὐτοῦ. Ποίαν γὰρ ἀκολουθίαν ἔχει τοῦτο πρὸς τὸ, ο Ἐδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω;» Πάντη δὲ ἀκολουθεῖ. Ἐπεὶ γὰρ εἶπεν ἄνωθεν ὁ Πατήρ, ὅτι • Δοξάσω, ο δείκνυσιν ἡμῖν ὁ Κύριος τὸν τρόπον τῆς * Matth. x, 28. propter vos. Equidem non opus habeo ut discans quod illustravit Pater, iterumque illustraturus sit nomen suum: vos autem opus habetis, ut diseatis quod non sim adversarius Deo, sed in glorian nominis Dei. Nam si per me nomen Dei illustrandum, quomodo sum adversarius Dei? ‹ Propter vos igitur facta est vox,» ut sciatis quod in glorian sim Dei. Quamvis autem scire non possitis, saltem interrogate, el discite quod ignoratis. Dicendo autem, e Nunc est judicium mundi lujus, o videtur quidem superioribus male cohærere. Qualem enim consequentiam habet hoc ad illud quod dictum est, Et illustravi, et iterum illustrabo?, Omnino autem recte sequitur. Nam quia superius dixerat

Pater, «Illustrabo, ostendit nobis Dominus mo- δόξης. Τίς δὲ οὗτος; Τὸ ἐκβληθῆναι μὲν ἔξω τὸν κοι dum illustrationis. Et quis ille? Ut ejiciatur quidem foras muudi Dominus, et vincatur; judicetur autem mundus, hoc est de eo ultio sumatur. Quod autem dicit, hunc sensum habet: 678 Nunc judicium et ultio mundi fit. Quia enim diabolus mundum morti subjecit, péccato omnibus hominibus obnoxiis faclis: ad me, inquit, cum venerit, et peccatum in me non invenerit, morti autem ex æquo submiserit, condemnabitur a me, et sic ego ultionem de mundo sumam. Esto enim quod aliis mortem propter peccatum attulerit: in me quid tale videt quod in reliquis, ut occidat? Igitur c mundi judicium, hoc est ultio, nunc a me fit: quia enim ego occidam eum qui omnes occidit, et me quoque iusontem invasit, ultor ero omnium qui ab ipso occisi sunt, et ejicietur foras tyrannus, per mortem ineam condemnatus. Nam ejicietur foras, › inetaphora est sumpta ab his qui in judiciis condem - nantur, et a tribunali exiguntur. Vel et sic intelligas, Ejicietur foras, hoc est in externas tencbras; sed et privabitur principatu quem in homines habebat, et non ultra regnabit sicut prius in illis, et illorum animabus, ac mortali corpore. • Sed omnes ego traham ad me, cum exaltatus fuero in cruce.. Nam omnes, etiam qui ex gentibus, ad fidem in me trahentur. Etenim quia ipsi non possunt ad me venire, eo quod a tyranno detenti sunt, ego, victo illo et foras ejecto, et resectis nervis potentiæ ejus contra homines, traham etiam nolente illo. Id alio loco etiam rapinam nominavit, • Nullus enim, inquit, potest vasa fortis diripere, nisi alliget fortem “. - Dicebat autern, Et si exaltatus fuero, significans qua morte esset moriturus, hoc est crucifigendus. Nam hoc significat altitudo crucis. σμοκράτορα καὶ νικηθῆναι, κριθῆναι δὲ τὸν κόσμον, τουτέστιν ἐκδικηθῆναι, “Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Νῦν κρίσις καὶ ἐκδίκησις τοῦ κόσμου τούτου γίνεται. Ἐπεὶ γὰρ τὸν κόσμον ὁ διάβολος τῷ θανάτῳ ὑπὸ ἔθηκε, τῇ ἁμαρτία πάντας ἀνθρώπους ἐνόχους ποιή - σας, εἰς ἐμέ, φησίν, ἐλθών, καὶ ἁμαρτίαν μὲν μὴ εὑρὼν ἐν ἐμοὶ, τῷ θανάτῳ δὲ κἀμὲ ἐπίσης τοῖς ἄλλοις ὑπαγαγών, κατακριθήσεται ὑπ' ἐμοῦ, καὶ οὕτως ἐγὼ ἐκδικήσω τὸν κόσμον. Ἔστω γὰρ, τοῖς ἄλλοις τὸν θάνατον διὰ τὴν ἁμαρτίαν επήνεγκεν, ἐν ἐμοὶ τί τοιοῦτον εἶδεν οἷον ταῖς λοιποῖς, ἵνα καὶ ἐμὲ θανατώσῃ; Τοίνυν • τοῦ κόσμου κρίσις, ο ὗτοι ἐκδίκησις, νῦν ὑπ' ἐμοῦ γίνεται. Τὸν γὰρ πάντας θα νατώσαντα, εἶτα καὶ ἐμοὶ τῷ ἀναιτίῳ προσβαλόντα θανατώσας ἐγώ, ἐκδικητὴς ἔσομαι πάντων τῶν ὑπ' αὐτοῦ θανατωθέντων, καὶ ι ἐκβληθήσεται έξω ν ὁ τύραννος, διὰ τοῦ θανάτου τοῦ ἐμοῦ κατακριθείς. Τὸ γὰρ, • Ἐκβληθήσεται ἕξω, ο ἀπὸ μεταφοράς τῶν ἐν τοῖς δικαστηρίοις κατακρινομένων, καὶ τοῦ δικαστηρίου ἐξωθουμένων, εἴρηται. Καὶ οὕτω δὲ νοήσεις τὸ, ο Εκβληθήσεται ἔξω,» ἀντὶ τοῦ, «εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον.» ᾿Αλλὰ καὶ ἔξω τῆς κατὰ τῶν ἀνθρώπων δυναστείας γενήσεται, καὶ οὐκ ἔτι ἐν αὐτοῖς, καὶ ταῖς αὐτῶν ψυχαῖς, καὶ τῷ θνητῷ σώ ματι βασιλεύσει ὡς τὸ πρότερον, ἀλλὰ ι πάντας ἐγὼ ἑλκύσω πρὸς ἐμαυτὸν, ἐὰν ὑψωθῶ, ἐπὶ τοῦ σταυ ροῦ. Πάντες γὰρ καὶ οἱ ἐξ ἐθνῶν, πρὸς τὴν εἰς ἐμὲ πίστιν ἑλκυσθήσονται. Ἐπεὶ γὰρ αὐτοὶ οὐ δύνανται πρὸς ἐμὲ ἐλθεῖν, ὡς ὑπὸ τοῦ τυράννου κατεχόμενοι· ἐγὼ νικήσας αὐτὸν καὶ ἐκβαλὼν ἔξω, καὶ τῆς κατὰ τῶν ἀνθρώπων δυναστείας αὐτοῦ τὰ νεῦρα τεμών, ἑλκύσω καὶ ἄκοντος ἐκείνου. Οπερ ἀλλαχοῦ καὶ ἁρπαγὴν ὠνόμασεν. «Οὐδεὶς γὰρ, φησί, δύναται τὰ σκεύη τοῦ ἰσχυροῦ διαρπάσαι, ἐὰν μὴ δήσῃ τὸν Ισχυρόν, ο – • Ελεγε δὲ ν καὶ τὸ, ο Ἐὰν ὑψωθῶ, φησί, σημαίνων ποίῳ θανάτῳ ἔμελλεν ἀποθνήσκειν, τουτέστιν, ὅτι σταυρωθῆναι μέλλει· τοῦτο γὰρ τὸ ὕψος τοῦ σταυροῦ. VER. 34-36. Respondit ei turba: Nos audivimus ex lege quod Christus manet in æternum, et quomodo tu dicis: Oportet exaltari Filium hominis? Quis est iste Filius hominis? Dixit ergo eis δ • Απεκρίθη αὐτῷ ὁ ὄχλος· Ἡμεῖς ἠκούσαμεν ἐκ τοῦ νόμου, ὅτι ὁ Χριστὸς μένει εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ πῶς σὺ λέγεις, ὅτι δεῖ ὑψωθῆναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώ που; Τίς ἐστιν οὗτος ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου; Εἶπεν Jesus: Adhuc breve tempus lumen vobiscum est. η οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ετι μικρόν χρόνον τὸ φῶς Ambulate donec lucem habetis, ne vos tenebræ occupent. Et qui ambulat in tenebris, nescit quo vadal. Dum lucem habetis, credite in lucem, ut filii lucis sitis., Existimantes reprehensuros se Dominum, et confutaturos eum quasi non esset verus Christus, dicunt: Si Christus quidem immortalis est, tu autem de te dicis quod sis moriturus, quomodo igitur credemus te esse Christum? Hoc autem immerito dicebant. Nam Scriptura, quam legem appellant, non solum resurrectionis, sed et passionis meminit. Etenim Isaias utrumque ponit: passionem quidem et mortem, sic dicens 17:. Ut ovis ad occisionem ductus est;» resurrectionem autem, dicendo, Et Dominus voluit eum purificare a plaga, et 10 Marc. 111, 27. 17 Isa. LIII, 7. μεθ' ὑμῶν ἐστι. Περιπατεῖτε ἕως τὸ φῶς ἔχετε, ἵνα μὴ σκοτία ὑμᾶς καταλάβῃ. Ο περιπατῶν ἐν τῇ σκοτίᾳ, οὐκ οἶδε ποῦ ὑπάγει. Εως τὸ φῶς ἔχετε, πιστεύετε εἰς τὸ φῶς, ἵνα υἱοὶ φωτός γένησθε. Νομίζοντες ἐλέγχειν τὸν Κύριον, καὶ ἐπιστομίζειν, ὡς οὐκ ἀληθινὸν ὄντα Χριστόν, φασίν· Εἰ ὁ μὲν Χριστὸς ἀθάνατός ἐστι, σὺ δὲ λέγεις περί σεαυτοῦ, ὅτι μέλλεις ἀποθνήσκειν, πῶς ἄρα σε πιστεύσομεν εἶναι τὸν Χριστόν; Τοῦτο δὲ κακούργως ἔλεγον. Καὶ γὰρ ἡ Γραφή, ἣν νόμον ὀνομάζουσιν, οὐ μόνον τῆς ἀναστάσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ πάθους μνημονεύει. Καὶ γὰρ Ησαΐας ἀμφότερα τίθησι· τὸ μὲν πάθος καὶ τὸν θάνατον, οὕτω λέγων·. Ως πρόβατον ἐπὶ σφα γὴν ἤχθη·, τὴν δὲ ἀνάστασιν, ἐν τῷ εἰπεῖν· ο Κύριος

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS.- CAP. XII. rectionis mentionem facit 18: «Non derelinques, inquit, animam meam in inferno.» Et patriarcha quoque benedicens Judam, de Christo prophetizat 1: • Requiescens dormivit ut leo, et sicut catulus leomis 679: quis excitabit eum?» Atque ita qui hic negabant passionem, et immortalitatem Cbristo tribuebant, maligna id mente faciebant.. Nos didicimus ex lege,, hoc est Scriptura (dicitur enim omnis Scriptura, ut sæpe diximus, lex), «quod Christus manet in aeternum.» Merito how didicistis: ‹ Manet enim in æternum, et ut Deus manet etiam post resurrectionem; passionem autem ejus non didicistis. Εt quomodo, cum eadem Scriptura, ut ostendimus, utraque doceant? Quomodo igitur, βούλεται καθαρίσαι αὐτὸν ἀπὸ τῆς πληγῆς, καὶ δεῖξαι ostendere ei lumen.» David quoque et mortis et restra αὐτὸν φῶς.» Καὶ ὁ Δαυΐδ τοῦ θανάτου ἅμα καὶ τῆς ἀναστάσεως μέμνηται. «Οὐκ ἐγκαταλείψεις γὰρ, φησί, τὴν ψυχήν μου εἰς ᾅδην.» Καὶ ὁ πατριάρχης δὲ, εὐλογῶν τὸν Ἰούδαν, περὶ Χριστοῦ προφητεύει· • Αναπεσών εκοιμήθη ὡς λέων, καὶ ὡς σκύμνος· τίς ἐγερεῖ αὐτόν;» Ὥστε ἀρνούμενοι τὸ πάθος, καὶ τὴν ἀθανασίαν προσμαρτυροῦντες τῷ Χριστῷ, και κούργῳ γνώμῃ τοῦτο ἐποίουν. «Ἡμεῖς ἐμάθομεν ἐκ τοῦ νόμου, ν τουτέστι, τῆς Γραφῆς (λέγεται γὰρ πᾶσα ἡ Γραφή, ὡς πολλάκις εἴπομεν, νόμος), ι ὅτι ὁ Χριστὸς μένει εἰς τὸν αἰῶνα.» Εἰκότως τοῦτο ἐμάθετε· ο Μένει γὰρ εἰς τὸν αἰῶνα,» καὶ ὡς Θεὸς μένει καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν· τὸ δὲ πάθος αὐτοῦ οὐκ ἐμάθετε, καὶ πῶς, τῶν αὐτῶν Γραφῶν, ὡς ἐδείξαμεν, ἀμφότερα ὁμοῦ διδασκουσῶν; «Πῶς οὖν, dicunt, tu dicis quod oporteat exaltari Filium boφασί, σὺ λέγεις, ὅτι δεῖ ὑψωθῆναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου;» Θρᾷς, ὅτι καὶ τῶν αἰνιγματωδῶς λεγομένων παρὰ Κυρίου πολλὰ ἐνόουν, ὥσπερ οὖν καὶ τὸ 4 ὑψωθῆναι ἡ ἐνόησαν, ὅτι περὶ τοῦ σταυροῦ λέγει· οὕτως ἄρα πολλὰ μὲν οὖν ἐνύουν, ἐθελοκακοῦντες δὲ, ἄγνοιαν προεβάλλοντο. Σκόπει δὲ καὶ τί φασι·. Πῶς σὺ λέγεις ὅτι δεῖ ὑψωθῆναι τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου; τίς ἐστιν οὗτος ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου;» Κακουργίας γὰρ μεστὸς ὁ λόγος αὐτῶν, ὡσανεὶ τοῦτο λεγόντων Οὐδὲ οἴδαμεν περὶ τίνος λέγεις, καὶ τίς ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου· καὶ ὅμως ἀποφαινόμεθα τὴν ἀλήθειαν, ὅτι ὁ μέλλων ὑψωθῆναι, ὅστις ἂν καὶ εἴη, οὐκ ἔστιν ὁ Χριστός· πῶς γὰρ, τῶν Γραφῶν λεγουσῶν τὸν Χριστὸν ἀθάνατον εἶναι; Τι οὖν ὁ Κύριος; Επιστομίζων αὐτοὺς, καὶ δεικνὺς ὅτι τὸ πάθος οὐδὲν κωλύει πρὸς τὸ μένειν αὐτὸν εἰς τὸν αἰῶνα, ο Ετι μικρόν χρόνον τὸ φῶς μεθ' ὑμῶν ἐστι, ν φησι· φῶς γὰρ ὠνόμασεν ἑαυτόν. Ὥσπερ οὖν τὸ φῶς τὸ ἡλιακὸν οὐκ ἀναιρεῖται πάντη, ἀλλὰ δύνον πάλιν ἀνατέλλει· οὕτω καὶ ὁ ἐμὸς θάνατος οὐ διαφθορά ἐστιν, ἀλλὰ δύσις καὶ μετάστασις, καὶ πάλιν ἀνατελῶ διὰ τῆς ἀναστάσεως. Ὥστε ἐπεὶ οὐδὲν κωλύει τὸ πάθος πρὸς τὸ ἀΐδιον εἶναί με, αἱ δὲ Γραφαι μαρτυροῦσι περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἀϊδιός ἐστιν· ἐγὼ ἄρα εἰμὶ ὁ Χριστὸς, κἂν τὸ πάθος ὑποστῶ· φῶς γάρ εἰμι· κἂν δύνω, πάλιν ἀνατελῶ. • Ὑμεῖς οὖν περ ριπατεῖτε, ἕως τὸ φῶς ἔχετε· ν τουτέστι, Πιστεύ σατε εἰς ἐμέ. Ποῖον δὲ καιρὸν ἐνταῦθά φησι; Τον πρὸ τοῦ σταυροῦ, ἢ τὸν μετὰ τὸν σταυρὸν, ἢ ἀμφοτέρους. «Περιπατείτε, ο γάρ, φησὶ, καὶ πιστεύετε εἰς ἐμὲ, καὶ πρὶν ἢ σταυρωθῶ, καὶ μετὰ τὸν ἱσταυρόν. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ ἐν τῷ λέγειν, ο Ἕως τὸ φῶς ἔχετε· ν τουτέστιν, Εως δύνασθε εἰς ἐμὲ πιστεύειν· δύνασθε δὲ καὶ πρὸ τοῦ σταυροῦ, καὶ μετὰ ταῦτα πιστεῦσαι εἰς ἐμὲ, ὅς εἰμι φῶς. «Ο δὲ περιπατῶν κ ἐν τῇ ἀπιστίᾳ, ι οὐκ οἶδε ποῦ ὑπάγει.» Πόσα γὰρ οἱ Ἰουδαῖοι νῦν πράττουσι, καὶ οὐκ ἴσασι τί πράτ18 Psal. xv, minis?» Vides quod multa et eorum quæ a Domino obscure dicebantur, intelligebant, quemadmodum et ‹ exaltari» intelligebant de cruce dici. Igitur multa quidem sic intelligebant, sed voluntaria malitia ignorantiam prætexebant. Considera insuper et quid dicant: «Quomodo tu dicis quod oporteat exaltari Filium hominis? Quis est hic Filius hominis?» Malitia enim plenus est sermo illorum, quasi ita dicentium Ecce enim neque scimus de quo dicas, et quis sit Filius hominis; attamen affirmainus veritatem, quod quisquis ille est exaltandus, is no sit Christus. Quomodo enim, cum Scripturæ dicant Christum immortalem esse? Quid igitur Dominus? Obturat illorum ora, et ostendit quod passio non prohibet quin ipse maneat in æternum”, › — ‹ Adhuc ad breve tempus, inquit, lux vobiscum. Lucem enim nominavit seipsum. Igitur sicut lux solaris non omnino aufertur, sed cum occiderit, iterum exoritur, ita et mea mors non est corruptio, sed occasus et translatio, et iterum exorior per resurrectionem: atque ita cum nihil prohibet passio quin æternus sim, Scripturæ autem testantur de Christo quod æternus sit, ego igitur sum Christus, etiamsi passionem sustinuero. Lux enim sum, et si occidero, iterum exoriar; • vos igitur ambulate quandiu lucem habetis, › hoc est, Credite in me. Quale autem tempus hoc loco dicit? num hoc quod ante, vel post crucem? Utrumque; • Ambulate» enim, inquit, et credite in me, et priusquam crucifigar, et post crucem. Hoc enim significat dicendo: c Quandiu lucem habetis,» hoc est Quandiu potestis in me credere. Potestis autem et ante crucem et postea credere in me, qui sum lux. ‹ Qui autem ambulat, in incrudelitate, e nescit quo vadat.ņ› Omnia igitur quæ Judæi nunc faciunt, nesciunt quid faciant, sed in tenebris quidem ambulantes videntur rectam viam incedere. Omnino autem secus 10. 19 Gen. xLis, 9. 30 1 Tim. 1, 17; Eccli. xxxvi, 2. s! Joan. xii, 54. Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Coll. 31 ει 52, Ωσανεὶ τοῦτο λεγόντων. Μὴ νομίσης ὅτι περὶ σοῦ λέγομεν, καὶ εἴποις, ὅτι δι' ἀπέχθειαν ἐναντιούμεθα, ἰδοὺ γὰρ οὐδὲ οἴδαμεν περὶ τινος λέγεις, κ. τ. λ. c Quasi ita dicentium: Ne pi tes, nos de te loqui; ac ne dicas, quod ex odio tibi adversemur: ecce enim neque scimus de quo dicas, s etc.

evenit, dum Sabbata servant et circumcisionem. τουσιν, ἀλλ' ὡς ἐν σκότῳ βαδίζοντε;, δοκοῦσι μὲν Sed non ita bis evenit qui crediderunt. In luce quidem ambulant, et omnia quæ salutem continent, faciunt. Umbram euim legis et tenebrosa ænigmala effugerunt, et accesserunt 680 ad lucem quæ occultabatur, et nunc refulsit, et facti sunt e filii lucis, o hoc est Christ. Nam dicit, e ut Glii lucis Halis,» hoc est, mei filii. Tanetsi in exordio evangelista quosdam ex Deo natos dicat, hoc autem loco c lucis filios nominals, hoc est, Christi. Itaque confundantur Arius et Eunomius. Uua enim operatio Patris et Filii etiam hoc loco indicatur. VERS. 56-40. • Haec locutus est Jesus, ac digresτὴν ὀρθὴν ὁδεύειν, πᾶν δὲ τοὐναντίον πάσχουσι, Σάβ. βατον τηροῦντες καὶ περιτομήν. Αλλ' οὐχ οἱ π στεύσαντες οὕτως. Ἐν φωτὶ δὲ περιπατοῦσι, πάντα τὰ σωτηριώδη εχόμενα πράττοντες. Τὴν σκιὰν γὰρ τοῦ νόμου καὶ τὸ σκοτεινὸν τῶν αἰνιγμάτων ἐξέφυ γον, καὶ τῷ κρυπτομένῳ φωτὶ λάμψαντι προσῆλθον, καὶ γεγόνασι ο φωτὸς υἱοί,» τουτέστι, Χριστοῦ. • Ἵνα γάρ, φησίν, υἱοὶ φωτός γένησθε·, ὅπερ ἐστὶν, Ἐμοὶ υἱοί. Καίτοι ἐν προοιμίοις ὁ εὐαγγελιστὴς ἐκ Θεοῦ γεννηθῆναι τινας φησιν· ἐνταῦθα δὲ φωτὸς υἱοὺς ὀνομάζει, τουτέστι, τοῦ Χριστοῦ. Αἰσχυναίσθω οὖν Αρειος καὶ Εὐνόμιος. Μία γὰρ ἐνέργεια Πα τρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ ἐντεῦθεν δείκνυται. • Ταῦτα ἐλάλησεν ὁ Ἰησοῦς· καὶ ἀπελθὼν, ἐκρύβη abscondit se ab eis. Cum autem tam multa ἀπ' αὐτῶν. Τοσαῦτα δὲ αὐτοῦ πεποιηκότος τα σημεία ' sus, signa fecisset coram eis, non credebant in eum, at sermo Isaiæ prophetae impleretur, quem dixit: Domine, quis credidit sermoni nostro? et brachium Domini cui revelatum est? Propterea non poterant credere, quia iterum dixit Isaias: Excæcavit oculos eorum, et induravit cor eorum, ne videant oculis, et ne intelligant corde, et convertantur, et sanem eos. Quare occultatus est ab eis? Non enim nunc lapides tulerunt contra eum › neque blasphemaverunt sicut prius; quare igitur occultatus est? Ingrediens corda eorum, videbat indignationem cordium ferocium, quamvis nibil loquerentur. Ilaque e abscondit se, mitigans illorum invidiam. Nam quod inviderint, et voluntaria malitia non crediderint, insinuat evangelista, dicens: «Cum autem ipse tanta fecisset signa, non crediderunt in eum. › Omnino non parvæ malitiæ opus, tantis signis non credere. Tanta enim signa, inquit, quæ prætermittit evangelista. Abscondit igitur se Jesus, invidiam illorum mitigans, interimque eis tempus dat et otium, ut per quietem de sermonibus et operibus ejus considerare queant. Ita enim, siquidem voluissent, pervenire ad cognitionem deitatis illius potuissent. Quamvis enim incredulitatem illorum prænosset: attamen omnia quæ ad se attinebant, faciebat, et secedit, ut dictum est, dato eis tempore dignoscendi. Quod autem non crediderunt in eum, ut sermo Isaiæ impleatur, non est sermo causæ sed eventi significativus, ut sæpe diximus. Non enim Christo discredituri erant eo quod præ - dixit hoc Isaias; sed quia illi discredituri erant, ideo prædixit Isaias. Et illud: Non potuerunt credere, quia iterum dixit Isaias, de eis, eamdem habet sententiam. Per omnia enim hæc vult asserere, quod Scriptura non sit mendax, et quod ea quæ prædixit Isaias, non aliter evenerunt quain dixit. Ut ne quis possit dicere et dubitare, quare venit Christus, si sciebat quod Judæi non erant sibi credituri, introducit et prophetas qui hoc prædixerant: et quod non ignoravit incredulitatem illorum, et nihilominus venerit, nę habeant quod ss 1 Joan. 133, ἔμπροσθεν αὐτῶν, οὐκ ἐπίστευον εἰς αὐτόν· ἵνα δ λόγος Ησαΐου τοῦ προφήτου πληρωθῇ, ἂν εἶπε· Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; Καὶ ὁ βραχίων Κυρίου τίνι ἀπεκαλύφθη; διὰ τοῦτο οὐκ ἠδύναντο πιστεύειν, ὅτι πάλιν εἶπεν Ἡσαΐας· Τετύφλωκεν αὐτῶν τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ πεπώρωκεν αὐτῶν τὴν καρδίαν, ἵνα μὴ. ἴδωσι τοῖς ὀφθαλμοῖς. καὶ νοήσωσι τῇ καρδίᾳ, καὶ ἐπιστραφῶσι, καὶ ἰάσωμαι αὐτούς.» Τίνος ἕνεκεν < ἐκρύβη ἀπ' αὐτῶν;» Οὐ γὰρ «λίθους ἦραν, νῦν ι κατ' αὐτοῦ, ν οὐδὲ ἐβλασφήμησαν τι τοιοῦ τον οἷον ἔμπροσθεν. Τίνος ἕνεκεν ἐκρύβη: Τάς καρδίας αὐτῶν ἐμβατεύων, ᾔδει τὸν θυμὸν αὐτῶν ἀγριαίνοντα, εἰ καὶ μηδὲν ἐφθέγγοντο. Κρύπτεται οὖν παραμυθούμενος αὐτῶν τὸν φθόνον. Ότι «οὐκ ἐπίστευον, ἀλλ᾽ ἐφθόνουν, ᾐνίξατο ὁ εὐαγγελιστής ειπών ο Του σαῦτα δὲ αὐτοῦ σημεία πεποιηκότος. οὐκ ἐπίστευον εἰς αὐτόν.» Πάντως γὰρ οὐ μικρᾶς κακίας ἔργον, τὸ τοσούτοις σημείοις μὴ πιστεῦσαι. Τοσαῦτα δὲ στ μεῖα, φησὶν, ἃ παρέλιπεν ὁ εὐαγγελιστής. Ευρύδη τοίνυν ὁ Ἰησοῦς, τὸν φθόνον αὐτῶν παραμυθούμενος, ἅμα δὲ καὶ διδοὺς αὐτοῖς καιρὸν καὶ σχολὴν, ὥστε καθ᾽ ἡσυχίαν ἐπισκέπτεσθαι τοὺς λόγους αὐτοῦ καὶ τὰς πράξεις. Οὕτω γὰρ ἂν, εἴπερ ἐβούλοντο, ηδυνή - θησαν ἐλθεῖν εἰς αἴσθησιν τοῦ ἀξιώματος τῆς θεότη τος αὐτοῦ. Εἰ γὰρ καὶ τὴν ἀπιστίαν αὐτῶν προεγίο νωσκεν, ἀλλ' ὅμως τὰ παρ' ἑαυτοῦ πάντα ἐποίει, καὶ ὑπεχώρει, ὡς εἴρηται, καιρὸν αὐτοῖς διδοὺς διασκέψεως. Τὸ δέ, • Οὐκ ἐπίστευον εἰς αὐτόν· ἵνα ὁ λόγος Ἡσαΐου πληρωθῇ,» οὐκ ἔστιν αἰτιολογίας, ἀλλ' ἐκβάσεως, ὡς πολλάκις είπομεν. Οὐ γὰρ ἔμελλον ἐκεῖνοι τῷ Χριστῷ ἀπιστεῖν, διότι προεῖπεν αὐτοῖς Ησαΐας, ἀλλὰ διότι ἔμελλον αὐτοὶ ἀπιστεῖν, διὰ τοῦτο προεἶπεν αὐτοῖς ὁ προφήτης. Καὶ τὸ, ο Οὐκ ἠδύναντο πιστεύειν, ὅτι εἶπεν Ησαΐας πάλιν ο περὶ αὐτῶν, τῆς αὐτῆς ἐννοίας ἔχεται. Διὰ πάντων γὰρ τούτων, τοῦτο βούλεται παραστῆσαι, ὅτι ἡ Γραφὴ ἀψευδής ἐστι, καὶ ὅτι ὁ προεφήτευσεν ὁ Ησαΐας, οὐχ ἑτέρως ἐκβέβηκεν, ἀλλ' ὡς εἶπεν. Ἵνα γὰρ μή τις ἔχῃ λέγειν, καὶ ἀπορεῖν τίνος ἕνεκεν ἦλθεν ὁ Χριστὸς, εἰ ᾔδει ὅτι οὐκ ἔμελλον αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι πιστεῦσαι· εἰσάγει καὶ τοὺς προφήτας τοῦτο προκαταγγείλαντας,

CAP. XII. καὶ ὅτι οὐκ ἠγνόει οὐδὲ ὁ Χριστὸς τὴν ἀπιστίαν αυ- peccato suo preterant, neque possint dicere quod S τῶν, ἀλλ' ὅμως ἦλθεν, ἵνα μὴ πρόφασιν ἔχωσι περὶ venisset, credidissemnus. Hoc autem quod dicit, τῆς ἁμαρτίας αὐτῶν, μηδὲ δύνωνται λέγειν, ὅτι Εἰ 681 Non potuerunt credere, significat, uolueἦλθεν, ἐπιστεύσαμεν ἄν. Τὸ δὲ, «Οὐκ ἠδύναντο πιο runt. Nam inalus et improbus homo non potest στεύειν, ο ἀντὶ τοῦ, οὐκ ἤθελον, νόει. Ο γὰρ κακὸς credere, quandiu talis fuerit, mala scilicet eligens καὶ πονηρὸς ἄνθρωπος οὐ δύναται πιστεύειν ἔς τ' ἂν ac volens. Porro cum audieris quod exc.ecarit τοιοῦτος εἴη, τὰ πονηρὰ δηλαδή προαιρούμενος. oculos eoruin Deus, et induruerit cor eorum: › ne Ὅταν δὲ ἀκούσῃς, ὅτι. Τετύφλωκεν αὐτῶν τοὺς putes quod simpliciter hos quidem Deus bonos feceὀφθαλμοὺς ὁ Θεὸς, καὶ πεπώρωκεν αὐτῶν τὴν καρ rit, illos autem malos, absit! sed Dei relictionem δίαν,» μὴ νόμιζε ὅτι ἁπλῶς τοὺς μὲν ἀγαθοὺς ποιεῖ, cæcationem totam intellige: ut exempli gratia quid τοὺς δὲ πονηροὺς, ἅπαγε! ἀλλὰ τὴν τοῦ Θεοῦ ἐγκα- dicam Est quispiam non valde malus, cum quo τάλειψιν τύφλωσιν νόει παντελή. Οἷόν τι λέγω· Εστω videtur adhuc esse Deus; spes enim est quod conτις μετρίως πονηρευόμενος· τούτῳ δοκεῖ συνεῖναι vertatur: quando autem malitia repletur homo, ὅτι ὁ Θεός· ἐλπίζεται γὰρ ἐπιστραφήναι. Οταν δὲ tunc derelinquit eum Deus propter malam ejus voεἰς κόρον τῆς κακίας ἐμφορηθῇ ὁ ἄνθρωπος, τότε luntatein. Dicitur autem homo ut cæcus, privatus ἐγκαταλιμπάνει μὲν αὐτὸν ὁ Θεὸς διὰ τὴν πονηρὰν divino lumine, in tenebris malitiæ ambulare, et tut αὐτοῦ προαίρεσιν· λέγεται δὲ ὁ ἄνθρωπος ὡς τυφλός cæcitas videtur ei divini luminis absentia, et cordis διάγειν, στερηθεὶς τοῦ θείου φωτὸς, καὶ ἐν τῷ σκότει cæcitas, privatio divini verbi, quod cordla suscipienτῆς ἁμαρτίας περιπατῶν· καὶ λοιπὸν τύφλωσις αὐτῷ tium mulcet. Excæcatur consequenter, qui nullos δοκεῖ ἡ τοῦ θείου φωτὸς ἀπουσία· καὶ πώρωσις καρsuscipit radios divini verbi; et induratus est, qui δίας, ἡ στέρησις τοῦ θείου λόγου τοῦ τὰς καρδίας sermonem corda mollientem suscipere non vult, τῶν ὑποδεχομένων αὐτὸν μαλάττοντος. Τετύφλωται et omnino absentia Dei excæcat et obtenebrat. λοιπὸν ὁ μὴ παραδεχόμενος όλως ἀκτῖνα τοῦ θείου Cum igitur audieris quod excæcet Deus, sic inλόγου καὶ πεπώρωται ὁ μὴ τὸν μαλάττοντα τὰς tellige, quod excacet cum præsens non sit. Si enim καρδίας λόγον θέλων ἐνωτίσασθαι, καὶ ὅλως ἡ ἀπου adfuisset Deus, non excæcatus fuisset honio. Si σία τοῦ Θεοῦ τυφλοῖ καὶ σκοτίζει. Οταν οὖν ἀκούσῃς, erat sol, non utique erant tenebræ. Nunc autem ὅτι τυφλοῖ ὁ Θεὸς, οὕτω νόει, ὅτι τῷ μὴ παρεῖναι sol facit noctem, sed quo pacto? Occidens: ita et τυφλοί. Εἰ γὰρ παρήν Θεός, οὐκ ἂν τετύφλωται ὁ Deus cæcos facit homines, cum non adest eis. Non ἄνθρωπος. Εἰ ἦν ἥλιος, οὐκ ἂν σκοτία· νῦν δὲ ὁ ἥλιος adest autein propter illorum malitiam, et tune ut ποιεῖ τὴν νύκτα. ᾿Αλλὰ πῶς; Δυόμενος. Οὕτω καὶ cæci peccant, non se convertentes, et absque corὁ Θεὸς τυφλούς ποιεῖ τοὺς ἀνθρώπους τῷ μὴ παρο rectione prolabuntur. Videamus autem et Isaia εἶναι αὐτοῖς. Οὐ πάρεστι δὲ διὰ τὴν αὐτῶν κακίαν, dicta, Domine, quis credidit auditui nostro? học καὶ ἔκτοτε ὡς τυφλοὶ ἀμετάστροφα ἁμαρτάνουσι, est, nullus credidit. Quis enim sape in Scriptura καὶ ἀδιόρθωτα προσπταίουσιν. Ιδωμεν δὲ καὶ τὰ usurpari solet pro Nullus: quasi ex persona Christi τοῦ Ἡσαΐου· «Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; hoc dicat propheta, dicente Christo scilicet ad Paἀντὶ τοῦ, οὐδεὶς ἐπίστευσε. Τὸ γὰρ, ο τίς, ο πολλα- trem: «Domine, quis credidit auditui nostro: s χοῦ τῆς Γραφῆς, ἀντὶ τοῦ, οὐδεὶς, κεῖται. Ὡς ἐκ pro, Nullus credidit sermoni nostro et prædicationi προσώπου δὲ τοῦ Χριστοῦ εἶπε τοῦτο ὁ προφήτης, meæ. Prædicationem auditum nominavit. Etenim, λέγοντος δηλαδὴ τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὸν Πατέρα· ‹ Quæ audivi a Patre meo, inquit, illa ¦dico *.) — «Κύριε, τίς ἐπίστευσε τῇ ἀκοῇ ἡμῶν; ν ἀντὶ τοῦ, • Et brachium autem cui revelaturn est *?» hoc est, Οὐδεὶς ἐπίστευσε τῷ λόγῳ ἡμῶν, καὶ τῷ κηρύγματί Potens signorum virtus, quam brachium nominat, μου· ὅπερ κήρυγμα ἀκοὴν ὠνόμασε. Καὶ γὰρ, ο nulli ingratorum Judæorum revelatum est: sed έχουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου, φησὶν, ἐκεῖνα λέγω. ο et me tam multa signa facientem calumniantur. – Καὶ ὁ βραχίων δὲ τίνι ἀπεκαλύφθη,» τουτέστιν, Η δυνατὴ τῶν σημείων ενέργεια, ἣν βραχίονα ὀνομάζει, οὐδενὶ ἀπεκαλύφθη τῶν ἀγνωμόνων Ἰουδαίων· ἀλλὰ καὶ τοσαῦτα σημεία ποιοῦντά με συκοφαντοῦσι. • Ταῦτα εἶπεν Ησαΐας, ὅτε εἶδε τὴν δόξαν αὐτοῦ, καὶ ἐλάλησε περὶ αὐτοῦ. Όμως μέντοι καὶ ἐκ τῶν ἀρχόντων πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτόν· ἀλλὰ διὰ τους Φαρισαίους οὐχ ὡμολόγουν, ἵνα μὴ ἀποσυνάγωγοι γένωνται. Ἡγάπησαν γὰρ τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων μᾶλλον ἤπερ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ.» - «Ταῦτα εἶπεν Ησαΐας, ὅτε εἶδε τὴν δόξαν αὐτοῦ» Τινος; Τοῦ Υἱοῦ, καίτοι τοῦ Πατρὸς τὴν δόξαν δοκεῖ ἰδεῖν, ὅσον ἀπὸ τῆς ἀκολουθίας, ὁ προφήτης. Εγω ss Juan. V, VERS. 41-43. • Hæc dixit Isaias quando vidit gloriam ejus, et locutus est de eo. Verumtamen etiam ex principibus multi crediderunt in eum: səd propter Pharisæos non confitebantur, ne e Synagoga ejicerentur. Dilexerunt enim gloriam hominum ma· gis quam gloriam Dei. Hæc dixit Isaias quando vidit gloriam ejus.» Cujus? Filii, quamvis Patris gloriam videatur spectare, juxta consequentiam prophetiæ. Hoc autein loco evangelista gloriam Filii st Joan. Xll, Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 26 addit: καὶ ἐλάλησε περὶ αὐτοῦ, c et mentionem fecit ejus.» PATROL. GR. CXXIV.

‹ dicit vidisse Isaiam: Paulus autem Spiritus. Una ταῦθα δὲ ὁ εὐαγγελιστής δόξαν τοῦ Υἱοῦ, φησίν, ἰδεῖν igitur gloria sanctæ Trinitatis: et quæ Patris, etiam Filii est: et quæ Filii, 682 etiam Spiritus est. Gloriam autem dicit vidisse Isaiam, fumum illum qui apparuit, Seraphin, carbones, altare, thronum. Vidit igitur Isaias hanc gloriam, et locutus est de illo, Filio videlicet. Quid autem locutus est de illo? Ea que supra dicta. • Quod excæcarit illorum oculos, et indurarit corda illorum.» Assignavit autem evangelista quod ex principibus multi crediderint in illum, ostendens quod et in hoc mentiti sint Pharisei, dicentes: • Num quis principum credidit in illum? Ecce multi crediderunt etiam principum, sed propter Pharisæos non confitebantur. Dilexerunt enim gloriam, hominum. › Hoc autem Christus eis praedixit se: Quomodo ροtestis credere, gloriam ab hominibus accipientes, et gloriam a Deo solo non quærentes? › Itaque evangelista ostendit hoc eis accidere quod ante prædixit eis Christus. Sic ergo non fuerunt principes, sed servi, extremam vilissimamque servitutem servientes. Ex hoc disce quod vans gloriae sectator servus est et ignominiosus. ' Ο τὸν Ἡσαΐαν· ὁ δὲ Παῦλος, τοῦ Πνεύματος. Μία άρα ἡ δόξα τῆς ἁγίας Τριάδος, ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἥ τε τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστι. Δόξαν δὲ λέγει ἰδεῖν τὸν Ἡσαΐαν τὸν καπνὸν ἐκεῖνον, ὃν ἐφαντάσθη, τὰ Σεραφείμ, τοὺς ἄνθρακας, τὸ θυσιαστήριον, τὸν θρόνον. Εἶδεν οὖν ὁ Ἡσαΐας ταύτην τὴν δόξαν, καὶ ἐλάλησε περὶ αὐτοῦ, τοῦ Υἱοῦ δηλαδή. Τί δὲ ἐλάλησε περὶ αὐτοῦ; Τὰ ἄνω εἰρημένα·. Οτι τετύφλωσεν αὐτῶν τοὺς ὀφθαλμοὺς, καὶ πεπώρωκεν αὐτῶν τὰς καρδίας. • Επισημαίνεται δὲ ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι • Καὶ ἐκ τῶν ἀρχόντων πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν, ο δεικνύων ὅτι καὶ ἐν τούτῳ ἐψεύσαντο οι Φαρισαίοι εἰπόντες· «Μή τις τῶν ἀρχόντων ἐπίστευσεν εἰς αὐτόν; ὁ Ἰδοὺ γὰρ ι πολλοὶ ἐπίστευσαν καὶ τῶν ἀρε χόντων, ἀλλὰ διὰ τοὺς Φαρισαίους οὐχ ὡμολόγουν. Ηγάπησαν γὰρ τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων.» Τοῦτο δὲ καὶ ὁ Χριστὸς αὐτοῖς προείπεν, ὅτι «Πῶς δύνασθε πιστεύειν, δόξαν παρὰ ἀνθρώπων λαμβάνοντες, τὴν δὲ δόξαν τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ ἀθετοῦντες Δείκνυσιν οὖν ὁ εὐαγγελιστὴς τοῦτο πάσχοντας αὐτοὺς, ο προεῖπεν αὐτοῖς ὁ Χριστός. Οὕτως ἄρα οὐκ ἦσαν ἄρχοντες, ἀλλὰ δοῦλοι, δουλείαν τὴν ἐσχά την δουλεύοντες. Ἐκ τούτου οὖν μανθάνομεν, ὅτι ἐκεῖνος ἐστι δοῦλος καὶ ἄτιμος, ὁ φιλόδοξος. • Ἰησοῦς δὲ ἔκραξε, καὶ εἶπεν· Ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ πιστεύει εἰς ἐμὲ, ἀλλ᾽ εἰς τὸν πέμψαντά με καὶ ὁ θεωρῶν ἐμὲ θεωρεῖ τὸν πέμψαντά με.» Ἐκούδη μὲν πρὸς καιρὸν ὁ Ἰησοῦς, τῷ θυμῷ τῶν Ἰουδαίων ὑπεξιστάμενος· πάλιν δὲ ἐμφανίζεται, καὶ κράζει παρρησίᾳ. Δεικνύων δὲ ἑαυτὸν καὶ ἴσον τῷ Πατρὶ, καὶ οὐκ ἀντίθεον, φησίν· ι Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ πιστεύει εἰς ἐμὲ, ἀλλ᾽ εἰς τὸν πέμψαντά με· › ὡσανεὶ τοῦτο λέγων· Τί δεδοίκατε πιστεῦσαι εἰς ἐμέ; Η εἰς ἐμὲ πίστις πρὸς τὸν Πατέρα μου διαβαίνει. Ορα δὲ καὶ τὴν ἀκρίβειαν τοῦ λόγου. Οὐκ εἶπεν, ὅτι Ὁ πιστεύων έμοί, ἀλλ', ι Ο πιο στεύων εἰς ἐμέ· ι 8 τὴν εἰς Θεὸν πίστιν δηλοῖ. "Αλλο γὰρ τὸ πιστεύειν τινί, καὶ ἄλλο τὸ πιστεύειν εἷς τινα. Ο μὲν γὰρ πιστεύων τινὶ δύναται νοηθῆναι, ὅτι πιστεύει αὐτῷ ἀληθῆ λέγοντι· ὁ δὲ πιστεύων εἰς τινα ὡς εἰς Θεὸν πάντως πιστεύει. Διὸ πιστεύειν μὲν τοῖς ἀποστόλοις, εἴποι ἄν τις· πιστεύειν δὲ εἰς τοὺς ἀποστόλους, οὐκ ἔτι. Διὰ τοῦτο οὖν ὁ Κύριος οὐκ εἶπεν, ὅτι Ὁ πιστεύων ἐμοὶ τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Παῦλος τυχὸν καὶ ὁ Πέτρος δύναντο εἰπεῖν, ὅτι υ πιστεύων ἐμοί· ἀλλὰ καὶ οἱ Ἑβραῖοι διότι οὐκ ἐπίστενον Μωσεί, ὀνειδίζονται), τὸ δὲ μεῖζον εἶπεν, ὅτι • Ο πιστεύων εἰς ἐμέ· ο δι' οὗ δεικνύει ἑαυτὸν Θεὸν ὄντα· ὥσπερ καὶ τοῖς μαθηταῖς λέγει· ι Πιο στεύετε εἰς Θεὸν, καὶ εἰς ἐμὲ πιστεύετε. › Ὥστε ἐπεὶ ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν τὴν πίστιν εἰς τὸν Πατέρα διαβιβάζει· καὶ ὁ ἀπιστῶν ἄρα αὐτῷ τῷ Πατρὶ ἀπιστεῖ. ι Καὶ ὁ θεωρῶν δὲ ἐμὲ θεωρεῖ τὸν πέμ ψαντά με.» "Αρα ὁ θεωρῶν τὸν σωματικὸν χαρακ 28 Juan. XIV, VERS. 44, 45. • Jesus autem clamavit, et dixit: Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui misit me. Et qui videt me, videt eum qui misit me.» Occultavit quidem se ad tempus Jesus, cedens paulisper ob iram Judæorum. Iterum autem comparet, ac clamat libere et publice. Ostendens autem semetipsum æqualem Patri ", > et Deo ron contrarium, dixit, ο Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui misit me, quasi hoc dicens: Quid timuistis credere in me? fides illa quæ est in me, ad Patrem meum transit. Vide autem et sermonis evidentiam. Non dixit, Qui credit mihi, sed, qui credit in me, quod fidem in Deum significat. Aliud enim est credere cuipiam, et aliud credere in quempiam. Nam is qui credit alicui, potest intelligi quod credat ei ut vera dicenti: qui autem credit in quempiam, omnino ut in Deum credit. Ideo recte quis crediderit apostolis, at non iteni in apostolos. Eapropter Dominus non dixit, Qui credit mihi (hoc enim Paulus for tassis et Petrus poterat dicere: Qui credit mihi. Sed et Hebræis quod non crediderint Mosi, opprobratur), majus autem est quod dicit, ‹ Qui credit in me, per quod ostendit se esse Deum: sicut et discipulis dicit 28, «Creditis in Deum, et in ine credite.» Atque ita, quoniam qui credit in illum, fidem ad Patrein transmittit, utique et qui discredit ei, Patri discredit. c Qui autem videt me, videt eum qui misit me.» Nunquid videt lineamenţa corporis ejus? Non: neque enim Pater habet cor35 Rom. x, 19 seqq.» Joan. v, 44; 1 Cor. iv, 3. Ehilipp. ut, 6. Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 31, οὐ ζητοῦντες..

CAP. XII. κτήρα; Ουχί. Οὐ γὰρ δὴ σῶμα ὁ Πατήρ, ἕνα ὁ θεωρῶν pus, ut qui corporaliter videt Christum, videre σωματικῶς τὸν Χριστὸν, θεωρεῖν καὶ τὸν Πατέρα λεχθείη· ἀλλὰ θεωρίαν τὴν κατὰ νοῦν ἐνταῦθά μοι · νόει· ὥσπερ ἂν εἰ οὕτως ἔλεγεν· Ὁ τὴν ἐμὴν οὐσίαν, ὡς δυνατὸν ἀνθρώπῳ, καταλαβὼν διὰ τῆς θεωρίας τοῦ νοῦ, καὶ τὴν τοῦ Πατρὸς κατείληφεν. Ὁ ἐμὲ γνούς, ὅτι θεὸς, καὶ τὸν Πατέρα πάντως· εἰκὼν γάρ εἰμι τοῦ Πατρός. Διὰ πάντων δὲ τούτων τὸ ὁμοού στον δηλοῦται τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Ἀκουέτωσαν οἱ τὰ τοῦ ᾿Αρείου νοτοῦντες, ὅτι ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν οὐ πιστεύει εἰς αὐτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὸν Πατέρα· ὥστε ἡ κτίσμα καὶ ὁ Πατήρ, ἢ οὐδὲ ὁ Υἱός. Ωσπερ ἂν εἴποι τις, ὅτι Ὁ τὸ τοῦ ποταμοῦ ἀρυόμενος ὕδωρ, οὐ τὸ τοῦ ποταμοῦ, ἀλλὰ τὸ τῆς πηγῆς λαμβάνει οὕτω καὶ ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱόν, οὐκ εἰς τὸν Υἱὸν πιστεύει τὸν ποταμὸν (οὐδὲ γὰρ ἄλλης οὐσίας ἐστὶν ὁ Υἱὸς, οὐδὲ ἔχει τι παρὰ τὸν Πατέρα), ἀλλ' εἰς τὴν πηγὴν τοῦ ἀγαθοῦ πιστεύει, τὸν Πατέρα φημί. • Ἐγὼ φῶς εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ ἐν τῇ σκοτίᾳ μὴ μείνῃ. Καὶ ἐάν τίς μου ἀκούσῃ τῶν ῥημάτων, καὶ μὴ πιστεύσῃ, ἐγὼ οὐ κρίνω αὐτόν. Οὐ γὰρ ἦλθον, ἵνα κρίνω τὸν κόσ σμον, ἀλλ᾽ ἵνα σώσω τὸν κόσμον.» Καὶ πάλιν διὰ τούτου τὴν ὁμοουσιότητα ἐμφαίνει. Ἐπεὶ γὰρ καὶ ὁ Πατήρ πανταχοῦ τῆς Γραφῆς φῶς λέγεται, διὰ τοῦτο καὶ περὶ ἑαυτοῦ φησιν·· Ἐγὼ φῶς εἰς τὸν κόσμον ἐλήλυθα.» Οθεν καὶ ὁ Παῦλος ἀπαύγασμα αὐτὸν ὀνομάζει, δεικνὺς ἐντεῦθεν, ὡς οὐδὲν μέσον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἅμα Πατὴρ, ἅμα Υἱὸς, ὥσπερ ἅμα τῷ φωτὶ τὸ ἀπαύγασμα. Φῶς οὖν καὶ ὁ Υἱός, διά τε τὸ πλάνης ἀπαλλάττειν, καὶ τὸ νοητὸν σκότος λύσιν· καὶ ἔτι ὥσπερ τὸ φῶς φανὸν, καὶ ἑαυτὸ δῆ - λον ποιεῖ, καὶ τὰ λοιπὰ ὁρατά· οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ἐλθὼν καὶ φανεὶς ἡμῖν, ἑαυτὸν ἐγνώρισε καὶ τὸν Πατέρα, καὶ πρὸς πᾶσαν γνῶσιν τὰς καρδίας τῶν παραδεξα μένων αὐτὸν, ἐφώτισεν. • Ἐάν τις ἀκούσῃ μου, φησὶ, καὶ οὐ πιστεύσῃ, ἐγὼ οὐ κρίνω αὐτόν. Οὐ γὰρ ἦλθον, ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σώσω τὸν κόσμον.» “Ο δὲ λέγει τοιοῦτόν ἐστι· Τῷ ἀπιστοῦντι ἀνθρώπῳ οὐκ ἐγὼ αἴτιός εἰμι τῆς κατακρίσεως· οὐ γὰρ ἐπὶ τούτῳ ἦλθον προηγουμένως, ἀλλ' ἐξ ἀπου τελέσματος τοῦτο συνέβη. Ἐγὼ μὲν γὰρ ἦλθον, • ἵνα σώσω,» καὶ διὰ τοῦτο ἐδίδαξα. Εἰ δέ τις ἀπισ στεῖ, οὐκ ἐγὼ αἴτιός εἰμι αὐτῷ τῆς κατακρίσεως, dicatur et Patrem, sed intellige hic visionem mens talem sicut si ita diceret, Qui mean substantiam, ut possibile est homini, comprehenderit per 683 contemplationem mentis, et Patris quoque substantiam apprehendit. Qui cognovit me ut Deum, etiam Patrem omnino: quandoquidem imago sumn Patris. Per omnia autem hæc manifestatur, eamdem esse substantiam Patris ac Fitii. Audiant qui Aria· norum morbo laborant: Qui credit in Filium, no › credit in eam, sed in Patrem. Itaque aut creatura etiam Pater, aut neque Filius, quemadmodum dixerit quis Qui hanrit aquam ex flumine, non quod fluvii, sed qual fontis sumsit; ita et qui credit in Filium, non in Filium credit fluvium (neque enim allerius substantiæ est Filius, neque labet aliquid prater Patrem), sed in fontem boni credit, Patren, iuqnam. VERS. 46, 47. • Ego lux in mundum reui, omnis qui credit in me, in tenebris non maneat. Et si quis audierit verba mea, et non crediderit, ego non judico eam. Non enim veni in mundum ut judicem mundum, sed ut salvem nrundum.» Itéruin et per hoc se consubstantiatem Patri declarat. Nam quia Pater in Scriptura passim lux dicitur, eapropler et de se ipso dicit: c Ego ius in nnindum veni. Unde et Panius " deradiationem eum nominat, ostendens hoc loco quod nihil mediot inter Pâtrein ac Filium; sed ubi Pater, ibi Filius: sicut ubi lux, ibi deradiatio. Lux igitur est Filius, et quia ab errore liberat, et quia discutit mentales tenebras. Et sicut lux quæ apparuerit, et se manifestam facit, ac cætera visibilia; ita et Filius qui venit et apparuit nobis, seipsum notum reddidit ac Patrem, et omni scientia corda suscipientium illustravit. ‹ Si quis audierit me, inquit, et non crediterit, ego no: judice eum. Non eui veni ut judicem mundum, sed ut salvem mundum. Hujus dicti talis sensus est: Ei qui discredit homini, illi ego non sum condemnationis auctor: neque enim ad hoc præcipue veni, tametsi hoc ex consequenti eveniat. Ego enim, inquit, veni e ut salvem, et propter hue docui. Quod si quis discredit, non ego el condemnationis sum auctor, sed ipse sibi ejus auctor est; id quod per ἀλλ' αὐτὸς ἑαυτῷ ταύτην ἐπεσπάσατο. Καὶ διὰ τῶν ea quæ sequuntur, magis evidens erit, quæ audi. μετὰ ταῦτα δὲ μᾶλλον σαφηνισθήσεται τὸ λεγόμενον καὶ ἄκουε τῶν ἑξῆς. • Ο ἀθετῶν ἐμὲ, καὶ μὴ λαμβάνων τὰ ῥήματά μου, ἔχει τὸν κρίνοντα αὐτόν. Ὁ λόγος ἂν ἐλάλησα, ἐκεῖνος κρινεῖ αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ· ὅτι ἐγὼ ἐξ ἐμαυτοῦ οὐκ ἐλάλησα, ἀλλ᾽ ὁ πέμψας με Πατὴρ, αὐτός μοι ἐντολὴν ἔδωκε, τί εἴπω, καὶ τί λαλήσω· καὶ οἶδα, ὅτι ἡ ἐντολὴ αὐτοῦ ζωὴ αἰώνιος ἐστιν. οὖν λαλῶ ἐγώ, καθὼς εἴρηκέ μοι ὁ Πατήρ, οὕτω λαλῶ. • Εγώ, φησὶν, οὐδένα κρίνω, ἀλλ' ὁ μὴ πιο στεύων ἔχει τὴν κρίνοντα αὐτόν· ὥσπερ ειώθαμεν καὶ ἡμεῖς πολλάκις λέγειν, ὅταν παιδίον ἀτακτοῦν μέλλωss febr. 1, 3 VERS. 48-50. • Qui rejicit re, nec accipit verba mea, habet qui judicet ipsum. Sermo quem locutus sum, ilte judicabit eum in extremo die, quia ego ex meipso non sum loeutus, sed qui misit ine Pater, ipse mihi mandatumn dedit quid dicam, et quid toquar: et scio quod mandatum ejus est vita æterna. Quæ ergo ego loquor, sicut dixit mihi Pater, sic loquor.» Ego, inquit, nullum judico; sed qui nou credit, habet judicantem se: sicut et nos sæpe dicere consuevimus quando puerum incompositum

verberaturi suinus, quod non nos verberamus eum, μεν τύπτειν, ὅτι οὐχ ἡμεῖς τύπτομεν αὐτό, ἀλλ' ἡ sed ejus negligentia et dissolutio: et non 684 πος condemnamus eum, sed admonitiones nostræ quibus non paruit, illæ arguunt eum ut inobedientem. Sic igitur et Dominus: «Non ego judico, sed e sermo quem locutus sum, ille condemnabit.. Quare enim non crediderunt? Num ut adversario Dei, et propriam gloriam quaerenti "? Et plane «ego a meipso locutus non sum, sed omnia a Patre meo dixi. Nusquam meipsum prædicavi, aliud quiddam ab illo sentiens: ‹ sed is qui misit me Pater mandatum mihi dedit quid dicerem, et quid loquerer. Papa, » quanta verborum humilitas? Nunquid, o Domine, priusquam mitteret le Pater et daret mandatum, non cognoscebas quid loqui oportebat, sed ignarus eras mandati hujus, quod est vita æterna, et non cognoscebas vilain hanc, vitam æternam? et quomodo dixisti, e Ego sum vita?. Vides quæ absurditas prospectet, si non bona consideratione auscultemus. Cognosce igitur quare humiliter loquatur, nempe propter auditores, qui tam infirui erant. Et quid vult per hæc signare? Nihil aliud, qua: nibil se vel dicere vel sentire præter ea quæ Pater. Nam sicut, inquit, qui mandatum referunt, nihil dicunt præterquam eis demandatum: ita same et ego ipse nihil aliud sentio vel docui præter ea quæ Patri visa sunt. Hoc igitur volens ostendere, concordiam, inquam, sententiæ cum Patre, mentionem fecit hujus exempli, mandati, inquam. Ideo addit 31, • Quæ igitur loquor, sicut dixit mibi Pater, sic loquor.» Atque ita quia nihil a memetipso dixi, qualem occasionem prætexent qui non crediderint? Circa controversiam enim condemnabuntur, quod Patri non crediderunt. Nihil igitur humile intelligit orthodoxus ex humilibus illis verbis, Mandatum accepi, s et similia; sed candide hæc exponit: sicut et hoc, c Mandatum accepi quid dicerem, et quid loquerer. › Sermo enim cum sit Filius, et enarret omnia quæ sunt in mente, in Patre dico, mandatuın ab eo se accepisse ait, quid dicat et quid loquatur: sicut et noster sermo, si quando vera dicturi sumus, illa dicit quæ mens ei suggerit, et nusquain alterius substantiæ est sermo quam mens, sed omnino ejusdem substantiæ. CAPUT XIII. De pelvi sive malluvio. Quomodo Judas exiverit ut Christum traderet. De præcepto se invicem diligendi. De eo qui Petrum interrogavit, quo abiret Jesus. VERS. 1. Ante festum autem Paschæ sciens Jesus quod venisset hora ipsius, ut transiret ex hoc mundo ad Patrem cum dilexisset suos qui erant in mundo, usque ad finem dilexit eos. › Sciebat quidem Dominus 685 et ante omnia sæcula boram 30 Joan. xiv, 6. st Joan. xv, 15. ἀμέλεια αὐτοῦ καὶ ἡ ἀταξία· καὶ οὐχ ἡμεῖς κατακρί νομεν αὐτὸν, ἀλλ᾽ αἱ παραινέσεις ἡμῶν, αἷς οὐκ ἐπείσ σθη, αὗται κατηγοροῦσιν αὐτοῦ ὡς ἀνηκόου. Οὕτως οὖν καὶ ὁ Κύριος· «Οὐκ ἐγὼ κρίνω, ν ἀλλ' ι ὁ λόγος, δι ἐλάλησα, ἐκεῖνος κατακρίνει.» Διατί γὰρ ἐπίστησαν; ἆρα ὡς ἀντιθέῳ, καὶ τὴν ἰδίαν δόξαν ζητοῦντι; Καὶ μὴν «ἐξ ἐμαυτοῦ ἐγὼ οὐκ ἐλάλησα,» ἀλλὰ πάντα ἀπὸ τοῦ Πατρός μου εἰπὼν, οὐδαμοῦ ἐμαυτὸν ἀνεκήρυξα ἄλλο τι φρονοῦντα. ι ' γὰρ πέμψας με Πατήρ ῾Ο ἐντολήν μοι δέδωκε, τί εἴπω καὶ τί λαλήσω.» Βαβαὶ τῆς ταπεινότητος τῶν ῥημάτων! Αρα γὰρ, ὦ Κύριε, καὶ πρὶν ἢ πέμψῃ σε ὁ Πατήρ, καὶ δῷ τὴν ἐντολήν, οὐκ ἐγίνωσκες, τί δεῖ λαλῆσαι, ἀλλ' ἀμαθής ὑπῆρχες τῆς ἐντολῆς ταύτης, ἥτις ἐστὶ ζωὴ αιώνιος, καὶ οὐκ ἐγίνωσκες τὴν ζωὴν ταύτην τὴν αἰών γιον; καὶ πῶς εἶπας, ὅτι «Εγώ εἰμι ἡ ζωή;» Όρᾷς τὴν ἀτοπίαν, ὅση ἀνακύπτει, ἐὰν μὴ εὐγνωμόνως κατακούωμεν τῶν λεγομένων; Γνῶθι οὖν, διατί οὕτω ταπεινῶς φθέγγεται, ὅτι διὰ τοὺς ἀκροατὲς ἀσθε νεῖς ὄντας. Καὶ τί βούλεται σημᾶναι διὰ τούτων; Τὸ μηδὲν ἕτερον ἢ λέγειν ἢ φρονεῖν παρὰ τὸν Πατέρα δηλαδή. Ωσπερ γάρ, φησίν, οἱ ἐντολεῖς οὐδὲν ἐκτὸς τοῦ ἐντεταλμένου λέγουσιν, οὕτω δὴ καὶ αὐτὸς ἐγὼ οὐδὲν ἕτερον ἢ φρονῶ, ἢ ἐδίδαξα παρὰ τὰ τῷ Πατρί δέξαντα. Τοῦτο τοίνυν θέλων ἐνδείξασθαι, τὸ πρὸς τὸν Πατέρα, φημί, ὁμόγνωμον, ἐμνήσθη τούτου τοῦ ὑποδείγματος, τῆς ἐντολῆς λέγω. Διὸ καὶ ἐπάγει • οὖν λαλῶ, καθὼς εἴρηκέ μοι ὁ Πατήρ, οὕτω λαλῶ.» Ωστε ἐπεὶ οὐδὲν ἀπ᾿ ἐμοῦ εἶπον, ποίαν πρόφασιν προβαλοῦνται οἱ ἀπειθήσαντες; Αναμφι λέκτως γὰρ κατακριθήσονται, ὡς τῷ Πατρὶ ἀπιστήσαντες. Μηδὲν οὖν ταπεινὸν ἐννοεῖ [Γ. ἐννύει] ὁ ὀρθόδοξος, ἀπὸ τῶν ταπεινῶν ῥημάτων, ήγουν του, • Ἐντολὴν ἔλαβον, ο καὶ τῶν τοιούτων· ἀλλὰ εὐγνω μόνως ταῦτα ἐκλάμβανε, οἷον καὶ τοῦτο τὸ, ο Εν τολὴν ἔλαβον, τί εἴπω, καὶ τί λαλήσω.» Λόγος γὰρ ὢν ὁ Υἱὸς, καὶ ἐκφαίνων πάντα τὰ ἐν τῷ νῷ, τῷ Πατρί, φημί, ἐντολὴν παρ' αὐτοῦ φισιν λαβεῖν, τί εἴπῃ, καὶ τί λαλήσῃ. Ωσπερ καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος, εἶχε ἀληθεύειν μέλλοιμεν, ἐκεῖνα λέγει, ἃ ὁ νοῦς αὐτῷ ὑποβάλλει, καὶ οὐ δήπου ἑτεροούσιος ἐστιν ὁ λόγος πρὸς τὸν νοῦν, ἀλλ' ὁμοούσιος πάντως. Περὶ τοῦ νιπτῆρος. Περὶ τοῦ ἐξελθόντος Ιούδα ἵνα τὸν Χριστὸν παραδώσῃ. Περὶ τῆς ἐντολῆς τοῦ ἀγαπᾶν ἀλλήλους. Περὶ τοῦ ζητοῦντος Πέτρου, ποῦ ὑπάγει ὁ Κύριος. • Πρὸ δὲ τῆς ἑορτῆς τοῦ Πάσχα εἰδὼς ὁ Ἰησοῦς, ὅτι ἐλήλυθεν αὐτοῦ ἡ ὥρα, ἵνα μεταβῇ ἐκ τοῦ κό σμου τούτου πρὸς τὸν Πατέρα, ἀγαπήσας τοὺς ἰδίους τοὺς ἐν τῷ κόσμῳ, εἰς τέλος ἠγάπησεν αὐτούς. Ηδει μὲν ὁ Κύριο; καὶ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων τὴν Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 26, Εκείνος κατακρίνει αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ. «Ille condemnabit ipsum in extr mɔ die. ‣

CAP. XIII. ώραν τοῦ θανάτου αὐτοῦ· ἐνστάση; δὲ τότε αὐτῆς, mortis sum: cum autem illa instaret, rem facit πράγμα ποιεῖ πολλῆς τῆς φιλανθρωπίας και συγχα ταβάσεως γέμον, καὶ πολλὴν τὴν ἀγάπην ἐμφαίνον πρὸς τοὺς μαθητάς. Μέλλων γὰρ ἐγκαταλιμπάνειν αὐτούς, σφοδροτέραν τὴν ἀγάπην ἐπιδείκνυται. Τὸ γάρ, ο Αγαπήσας αὐτοὺς, εἰς τέλος ἠγάπησεν αὐτούς,» τοῦτο δηλοί, ὅτι οὐδὲν ἐνέλιπεν, ὧν τὸν σφόδρα ἀγαπῶντα εἰκὸς ἦν ποιῆσαι. Διὸ καὶ τὸ τελευ ταῖον πάντων τοῦτο ποιεῖ, νίπτων τους πόδας τῶν μαθητῶν, ὥστε αὐτοῖς ἐπιτεῖναι τὸν πόθον, καὶ πολλὴν αὐτοῖς προαποθέσθαι παράκλησιν πρὸς τὰ μέλη λοντα ἐπιέναι δεινά, λογισαμένοις ὅτι ὁ οὕτως ἀγα πήσας αὐτούς, ὡς καὶ τοὺς πόδας αὐτῶν νίψαι, οὐ περιάζεται αὐτοὺς, οὐδὲ ἐν τοῖς δεινοῖς. Μετάβασιν δὲ ὀνομάζει τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ διὰ τὴν ἐξ ἀναστάσεως ἀνάληψιν. Ἐπεὶ τοίνυν μεταβῆναι ἔμελ λιν ι ἐκ τοῦ κόσμου τούτου, ο ἐνδείκνυται τὴν πρὸς • τοὺς ἰδίους ο ἀγάπην· ἰδίους δὲ τοὺς μαθητάς ὀνομάζει κατὰ τὸν τῆς οἰκειώσεως λόγον. Ιδιο: μὲν γὰρ Θεοῦ κατὰ τὸν τῆς δημιουργίας τρόπον καὶ παντες ἄνθρωποι· καθό είρηται·. Εἰς τὰ ἴδια ἦλθε, καὶ οἱ ἴδιοι αὐτὸν οὐ παρέλαβον· ο ἴδιοι δὲ αὐτοῦ οἱ ἅγιοι κατὰ τὸ οἰκεῖοι αὐτῷ εἶναι· ὥσπερ οὖν καὶ ἐνταῦθα ἰδίους ἐκάλεσε τοὺς μαθητάς, προσέθηκε δὲ, ι τοὺς ἐν τῷ κόσμῳ, ἐπειδὴ καὶ ἄλλοι εἰσὶν αὐτοῦ ίδιοι, 'Αβραὰμ καὶ οἱ πατριάρχαι, ἀλλ' οὐκ ἐν τῷ κόσμῳ ἐξεδήμησαν γὰρ ἐντεῦθεν. Τούτους δή «τοὺς ἰδίους, αὐτῷ ι τοὺς ἐν τῷ κόσμῳ εἰς τέλος ἠγάπησεν·, ὅπερ ἐστί, τελείαν ἀγάπην εἰς αὐτοὺς ἐνεδείξατο. maguæ misericordiæ et condescensione plenam, miramque erga discipulos præ se fert dilectionem. Relicturus enim illos vehementiorem charitatem ostendit. Nam per hoc quod dicit, ‹ Cum dilexisset suos, usque ad finem dilexit eos:» hoc vult, quo. nihil omiserit eorum quæ facere decet eum qui multum diligit. Ideo et postremo pedes discipulorum omnium lavat, ut ingerat magnum desiderium, et magnam eis consolationem afferat in malis quæ passuri erant, si cogitarent quod sic dilexerit eos, ut et pedes eorum laverit: quare neque despecturus sit eos in rebus gravioribus. Transitum autem nominat mortem Christi, propter assumptionem ex resurrectione. Quia igitur transiturus erat hoc mundo, ostendit charitatem erga ‹ suos. • Suos autem discipulos nominat secundum familiaritatis rationem. Quantum enim, ad rationem creationis, ejus proprii sunt omnes homines, quemalmodum dictum est ": • In propria venit: et sui eum non receperunt.» Sui autem etiam sancti, eo quod familiares ei sint, quemadmodum et hoc loco suos vocavit discipulos. Adjecit autem his, qui in mundo: s quia et alii erant sui, ut Abraham et patriarchæ, sed non in mundo; demigraverant enim ab eo loco. ‹ Hos igitur suos quos in hoc mundo, usque in finem dilexit, hoc est, perfectam erg illos charitatem declaravit. ex VERS. 2.5. Et cœna facta, cum diabolus jam immisisset in cor Jude Simonis Iscariote ut proderet eum, sciens Jesus quod omnia sibi dedisset P.- ter in manus, et quod a Deo exisset, et ad Deum iret, surgit a coena et ponit vestimenta: et cum accepisset linteum, præcinxit se. Deinde inisit aquam in pelvim, et coepit lavare pedes discipulorum, et exstergere linteo quo erat præcinclus.» Admirans evangelista quod Christus laverit eum qui meditabatur proditionem, dicit, Cum diabolus immisisset in cor Simonis. Ita ergo 'usque ad finem proditoris curam gerebat, nec frustra apponit, Cena autem facta, ut ostendatur inhumanitas Judae, quem neque mensæ communio placa- • Καὶ δείπνου γενομένου, τοῦ διαβόλου ήδη βε βληκότος εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα Σίμωνος Ισκαριώτου, ἵνα αὐτὸν παραδῷ, εἰδὼς ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα δέδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ εἰς τὰς χεῖρας, καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθε καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει, ἐγείρεται ἐκ δείπνου, καὶ τίθησι τὰ ἱμάτια, καὶ λαβὼν λέντιον, διέζωσεν ἑαυτόν· εἶτα βάλλει ὕδωρ εἰς τὸν νιπτῆρα, καὶ ἤρξατο νίπτειν τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ ἐκμάσσειν τῷ λεντίῳ, ᾧ ἦν διεζωσμένος.» Θαυμά ζων ὁ εὐαγγελιστὴς, ὅτι τὸν ἤδη τὴν προδοσίαν ἐκμελετήσαντα ἔνιψε ὁ Χριστός, φησί, «Τοῦ δια βόλου ήδη βεβληκότος εἰς τὴν καρδίαν Σίμωνος· ο οὕτως ἄχρι τέλους τὸν προδότην ἐθεράπευε. Καὶ τὸ, • Δείπνου δὲ γενομένου, «οὐ μάτην κεῖται, ἀλλ᾽ ἵνα δειχθῇ τὸ ἀπάνθρωπον τοῦ Ἰούδα, ὅτι οὐδὲ ἡ τῆς verat.. Proinde Jesus sciens quod Pater omnia τραπέζης κοινωνία κατεδυσώπησεν αὐτόν. • Εἰδὼς οὖν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα παρέδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ εἰς τὰς χεῖρας· ν τουτέστιν, ὅτι τὴν σωτηρίαν τῶν πιστῶν αὐτῷ ἐνεχείρισε, καὶ δεῖ λοιπὸν πάντα τὰ πρὸς σωτηρίαν ὑποδεικνύναι αὐτοῖς, ὁποῖον καὶ τὸ είψαι τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν. Ταπεινοφροσύνην γὰρ ἐντεῦθεν νομοθετεῖται. Καὶ ἄλλως δέ· «Ειδώς 33 Joan. 1, 11. Ex collatione codd. Col. 51, Υποδεικνύναι αὐτοῖς ὁποῖον καὶ τὸ είμαι τους πόδας τῶν μαθητῶν (ταπεινοφροσύνην ἐντεῦθεν νομοθετεῖται), ἐγείρεται ἐκ τοῦ δείπνου, καὶ νίπτει τοὺς πίδας τῶν μαθητῶν. Καὶ ἄλλως δὲ, (α) Sic vertendus est Graeus textus. tradidisset ei in manus, boc est, quod concredi disset ei salutem Gdelium, et debeat nunc omnia, quæ ad salutem eorum pertineant, monstrare eis, et cœpit lavare pedes discipulorum.» Humilitatis enin lex hoc loco præcipitur. Et aliter, • Cum sciret quod omnia tradidisset ei Pater, et quod a Deo exisset, et ad Deum iret,» non timebat minui gloVenet. S. Marci. εἰδὼς, κ. τ. λ. • Monstrare eis (a): quale nam sit et lavare pedes discipulorum. (Hinc enim humilitas. praescribitur.) Surgit a coena, et lavat pedes disci pulorum. Et aliter, cuin sciret,» etc.

ris. suam, lavans pedes discipulorum. Non enim ὅτι πάντα παρέδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ, καὶ ὅτι ἀπὸ rapuerat gloriam, ut timeret ab illa excilere. 686 Et propterea non dignatur humile quiddam facere sicut qui generosi non sunt, quoniam gloriam rapiunt, nolentes ullo modo humiliari, ut ne perdant quod rapuerant. At omnium rex erat et Dei Filius. lloc enim vult dum dicit,. Deo exisset, lioc est, ex Patris substantia, e et iterum ad Deum iret. Et ita non minuebatur gloria ejus qui talis est, ex eo quod discipulos lavaret. Considera igitur, quod si humiliari opus est ejus qui a Deo egressus est, et ad Deum vadit: superbire et fastuosum esse, profecto opus est ejus qui a dæmonibus exivit, et ad dæmoues vadit. Cum autem audieris, ‹ Dedisset ei Pater: › ne existimes quamdam Filii impotentiam hic declarari, sed disce polius reverentiam erga Β. Patrem et voluntatis concordiam: quia si impotens tibi videtur Filius, eo quod Pater el ea dedisse. dicatur, iunpotentem intellige et Patrem, eo quod Filius ei regnum tradit, ut Apostolus dicit; sed non ita est. Verum traditio concordiam et coaperationem dicit, ut sic dicam, et beneplacitum Patris. Vide autem et eminentiam humilitatis. Non enim ante cœnam lavat, sed postquam omnęs recubuissent, surgit solus ipse, illis recumbentibus, et les pouit quidem vestimenta: docens nos ut expediti et leves simus ad ministerium. Linteo autem præcingitur, ipse omnia faciens, lavans et exstergens. Mittit item aquam, et hoc ipse faciens, non alii committens. Hæc autem omnia nobis indicia sunt et præcepta quomodo nos cum omni alacritate ırinistrare oporteat, et nos ipsos omnia operari, non aliis utentes ministris. Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν ὑπάγει, ν οὐδὲ ἐλατ τωθήσεται ἡ δόξα αὐτοῦ, νίπτοντος τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν. Μὴ γὰρ ἤρπασε τὴν δόξαν, ἵνα φοβήται ἐκπεσεῖν ταύτης, καὶ διὰ τοῦτο μὴ καταδέχηταί τι ταπεινὸν ποιεῖν; οἷον οἱ δυσγενεῖς πάσχουσιν, ἐπειδ' ἂν δόξαν ἁρπάσωσι, μή θέλοντες ὅλως ὑποκλιθῆναι, ἵνα μὴ ἀπολέσωσιν ὁ μὴ διαφέρον αὐτοῖς ἤρπασαν. ᾿Αλλὰ πάντων βασιλεὺς ἦν, καὶ τοῦ Θεοῦ Υἱός· ταῦτα γὰρ τὸ, ο ᾿Απὸ Θεοῦ ἐξῆλθε, ν τουτέστιν, ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας, ο καὶ πάλιν πρὸς Θεὸν ὑπάγει, ο Ὥστε οὐκ ἔμελλεν ἐλαττωθῆναι ἡ δόξα αὐτοῦ τηλι κούτου ὄντος ἐπὶ τοῦ τοὺς μαθητάς νίψαι. Σκόπει δέ μοι, ὅτι εἰ τὸ ταπεινοῦσθαι ἔργον ἐστὶ τοῦ ἀπὸ Θεοῦ ἐξιόντος, καὶ πρὸς Θεὸν ὑπάγοντος· τὸ ἀλαζο νεύεσθαι δηλαδὴ ἐκείνου ἔσται ἔργον, τοῦ ἀπὸ δαιμόνων ἐξιόντος, καὶ πρὸς δαίμονας ἀπιόντος. Οταν δὲ ἀκούσῃς, ὅτι «Παρέδωκεν αὐτῷ ὁ Πατήρ, ο μὴ ἀδυναμίαν νομίσῃς ἐνταῦθα ἐμφαίνεσθαι τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τιμὴν καὶ ὁμόνοιαν. Ἐπεὶ εἰ ἀδύνατός σοι δοκεῖ ὁ Υἱός, διότι ὁ Πατήρ λέγεται αὐτῷ παραδοῦναι, ἀδύνατον νόει καὶ τὸν Πατέρα, διότι ὁ Υἱὸς αὐτῷ τὴν βασιλείαν παραδίδωσιν, ὡς ὁ Απόστολός φησιν. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο· ἀλλ' ἡ κα ράδοσις τὴν ὁμόνοιαν, καὶ συνεργίαν, ἵν' οὕτως εἴπω, καὶ εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς δηλοί. Ορα δὲ καὶ τὸ ὑπερ βολικὸν τῆς ταπεινώσεως. Οὐ γὰρ πρὸ τοῦ δείπνου νίπτει, ἀλλὰ μετὰ τὸ πάντας ἀναπεσεῖν, ἐγείρεται μόνος αὐτὸς, ἐκείνων ἀναπαυομένων· καὶ ἀποτίθησι μὲν τὰ ἱμάτια, τὸ περὶ τὴν διακονίαν ἀνεμποδίστους ἑαυτοὺς ποιεῖν καὶ ἐλαφροὺς διδάσκων ἡμᾶς· λεντίῳ δὲ διαζώννυται, αὐτὸς πάντα ποιῶν, καὶ τὸ νίψαι, καὶ τὸ ἐκμάξαι βάλλει δὲ ὕδωρ, καὶ τοῦτο αὐτὸς ποιῶν, καὶ οὐκ ἄλλῳ ἐπιτρέψας· ταῦτα δὲ πάντα δείγματα ἡμῖν εἰσι καὶ νομοθεσίαι τοῦ, πῶς δεῖ διακονεῖν, ὅτι μετὰ πάσης προθυμίας, καὶ αὐτοὺς τὰ πάντα διενεργούντας, οὐκ ἄλλοις ὑπουργοίς χρωσ μένους. τον VERS. 6, 7.. Venit ergo ad Simonein Petrum, • Έρχεται οὖν πρὸς Σίμωνα Πέτρον, καὶ λέγει et dicit si ille: Domine, tu mihi lavas pedes? Re- αὐτῷ ἐκεῖνος· Κύριε, σύ μου νίπτεις τους πόδας; spondit Jesus, et dixit ei: Quod ego facio, Luk Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῷ· “θ ἐγὼ ποιῶν, uescis nunc, scies autem postea. Non primum σὺ οὐκ οἶδας ἄρτι, γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα. Οὐ πρώτ lavat Petruin, quamvis primatum discipulorum ge- τον Πέτρον νίπτει, εἰ καὶ τὰ πρωτεία rebat; sed forte proditor, cum esset impudens et τῶν μαθητῶν ἐφέρετο, ἀλλὰ τάχα ο προδότης inverecundus, ante Perumn recumbebat, ejusque Ιταμὸς ὢν καὶ ἀναίσχυντος, πρὸ τοῦ Πέτρου κατα ples loti sunt. Unde hoc manifesure?. Coepit, inquit, perles discipulorum lavare et exstergere, deinde venit ad Simonem Petrum.» Alque ita declarat quod non primo laverit. Petrum. Non enim dixisset quod venissel at Simonem Petrum, nisi alium quemdam ante Petrum lavisset. Ex aliis ilaque discipulis nullus sustinuisset ante Petrium lavari. Proditorem autem hoc ausum. fuisse possibile est. Nam si ab aliis discipulis cepisset lavare quempian, prohibuisset Dominum ille quisquis fuisset, et dixisset quæ et Petrus, «Domine, Lu meos lavas pedes?» et non permisisset. Non igitur ullum alium lavit prius quam proditorem, et deinde Petrum. Petro autem eruditos oæteros verisimile #1 Cor. xv, 15. εκλίνετο, καὶ τοὺς πόδας ἐνίψατο. Πόθεν τοῦτο δήλον; Εντεῦθεν ν. Ηρξατο, φησί, νίπτειν τους πόδας τῶν μαθητῶν καὶ ἐκμάσσειν· κ εἶτα ο ἔρχεται πρὸς Σίμωνα Πέτρον.» Ὥστε δηλοῖ, ὅτι οὐ πρῶτον τὸν Πέτρον ένιψεν. Οὐ γὰρ ἂν εἶπεν, ὅτι ο Έρχεται πρὸς Σίμωνα Πέτρον, ο εἰ μὴ ἄλλον τινὰ πρὸ τοῦ Πέτρου ένιψεν. Ἐκ τῶν ἄλλων μὲν οὖν μαθητῶν οὐκ ἄν τις πιθαδιάσατο, ὡς πρὸ τοῦ Πέτρου νίψα σθαι· τὸν δὲ προδότην τοῦτο τολμῆσαι ἐνδέχεται. γὰρ ἐκ τῶν ἄλλων μαθητῶν ἤρξατο νίψαι τινά, ἐπ· λυσεν ἂν τὸν Κύριον ἐκεῖνος, ὅστις ἂν ἦν, καὶ εἶπεν ἃ καὶ Πέτρος· «Κύριε, σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας;» Ἀλλ᾿ οὐκ ἔστι τοῦτο. Οὐκ ἄρα τινὰ τῶν ἄλλων ἔνιψε πρώτον, ἀλλὰ τὸν προδότην, εἶτα τὴν

CAP. XIII. 687 suscepisse. Vide autem et Petri verba quantam habeant emphasim, ‹ Tu lavas meos pedes › manibus illis quibus oculos cæcorum aperuisti, quibus leprosos mundasti, quibus mortuos suscitasti? Tu qui læc et majora fecisti, meos, servi imperiti, et non manus, neque aliam partem honestiorem, sed pedes, qui extremæ omnium maxime sordidæ partes ac ignominiosæ habentur? Quid igitur ait Dominus? • Quod ego facio, tu nunc nescis, › quod summam humilitatem in sc continet, et eamdem vos quoque doceo. ‹ Posthac, › quando ejicies in meo nomine dæmonia, quando videbis me in cœlum sumi, quando a Spiritu disces quod ad dexteram sedeam Patris, tune scies, quod ille qui ita sic se humiliat ut et pedes tuos lavet, tibi det tantam virtutem contra dæmones, et assumptus sit, et glorificatus cum Patre, in nullo imminutus propter suam humiliationem. Et ita nunc in pectore tuo conserves etiam ipse humilitatem, quæ te magis exaltabit, quam humiliabit. Πέτρον. Ἐκ δὲ τοῦ Πέτρου παιδευθέντας τους est non contravenisse, sed honorem hunc a Domino λοιπούς, εἰκὸς μὴ ἀντιθῆναι, ἀλλὰ καταδέξασθαι τὴν τοιαύτην τιμὴν παρὰ τοῦ Ἰησοῦ προσαγομένην αὐτοῖς. Ορα δὲ καὶ τοῦ Πέτρου τα βήματα, πόσην ἔμφασιν ἔχουσι• • Σύ μου νίπτεις τοὺς πόδας ο ταῖς χερσὶ ταύταις, αἷς λεπροὺς ἐκαθάρισας, αἷς νεκρούς ἀνήγειρας, αἷς ὀφθαλμοὺς τυφλῶν ἀνέωξας; Σὺ ὁ ταῦτα καὶ πλείω ποιήσας, ἐμοῦ τοῦ δούλου, του ἀμαθοῦς, καὶ οὐ χεῖρας, οὐδὲ ἄλλο μέρος ἐντιμότε ρον, ἀλλὰ πόδας, τὸ ἔσχατον πάντων, τὸ μάλιστα ευπαινόμενον μέλος καὶ ἄτιμον δοκοῦν; Τί δὲ ὁ Κύ ριος; ι Ο ποιῶ ἐγώ, σὺ νῦν οὐκ οἶδας, ο ὅ τι τα πεινοφροσύνην περιέχει πολλὴν, καὶ ταύτην διδάσκω καὶ ὑμᾶς. • Μετὰ ταῦτα ο μέντοι, ὅτε τῷ ἐμῷ δ. όματι δαιμόνια ἐκβαλεῖς, ὅταν ἴδης με εἰς οὐρανοὺς ἀναλαμβανόμενον, ὅταν παρὰ τοῦ Πνεύματος μάθης, " ὅτι ἐκ δεξιῶν κάθημαι τοῦ Πατρός, τότε ο γνώσῃ, κ ὅτι ὁ οὕτω ταπεινωθεὶς, ὡς καὶ τοὺς πόδας σου νίψαι, ἐκεῖνός σοι δίδωσι τὴν τοσαύτην δύναμιν κατὰ δαιμόνων, καὶ ἀνελήφθη, καὶ συνεδοξάσθη τῷ Πα τρί, μηδὲν ἐλαττωθεὶς ἐκ τοῦ ταπεινοῦσθαι· καὶ οὕτω λοιπὸν ἐνστερνίσῃ καὶ αὐτὸς τὴν ταπείνωσιν, ή μᾶλλον ὑψοῦ, καὶ οὐκ ἐλαττοῖ. • Λέγει αὐτῷ Πέτρος· Οὐ μὴ νίψης τους πόδας μου εἰς τὸν αἰῶνα. Απεκρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐὰν μὴ νίψω σε, οὐκ ἔχεις μέρες μετ᾿ ἐμοῦ. Λέγει αὐτῷ Σίμων Πέτρος· Κύριε, μὴ τοὺς πέδας μου μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς χεῖρας, καὶ τὴν κεφαλήν. ο Σέβας πολύ τῷ Πέτρῳ πρὸς τὸν διδάσκαλον, διὸ καὶ εὐλαβεῖται σφόδρα καὶ ἀποπέμπεται τὴν τοιαύτην θεραπείαν. Καν γὰρ καὶ ἄλλοτε επετιμήθη παρὰ Χριστοῦ, καὶ ἔδει διὰ γοῦν τὴν ἐπιτίμησιν ἐκείνην καταδέξασθαι καὶ νῦν ὑπονίπτοντος αὐτὸν τοῦ Κυρίου, ἀλλ᾽ οὖν διὰ τὸ μέγα καὶ πολὺ εἶναι τὸ νῦν παρὰ Χριστοῦ γινό μενον, παραιτεῖται, καὶ οὐχ ὑπολογίζεται, ὅτι πάλιν αὐτῷ ἐπιτιμήσει ἴσως σφοδρότερον ὡς ἀπειθοῦντι ὁ Κύριος. Τί οὖν ὁ Χριστός; Οὐ λέγει αὐτῷ, ὅτι Ταπεινοφροσύνην σε διδάσκω, ὦ Πέτρε, καὶ διὰ τοῦτο νίπτω σου τοὺς πόδας. Εἶπε γὰρ ἂν αὐτῷ ὁ Πέτρος, καὶ ἐπωμόσατο, ὅτι καὶ χωρὶς τοῦ τοὺς πόδας νίψα σθαι την ταπεινοφροσύνην ἀσκήσει. ᾿Αλλὰ τί φησι πρὸς αὐτόν; Ο μάλιστα ἐγίνωσκε δάκνον αὐτοῦ τὴν καρδίαν, τοῦτο ἐπισείε: αὐτῷ, καθάπερ τι φόβητρον, • Ἐὰν μή νίψω σε, λέγων, οὐκ ἔχεις μέρος μετ' ἐμοῦ. ὁ Ἐπεὶ γὰρ αὐτὸς ἦν ὁ μάλιστα πάντων τῶν ἄλλων μαθητῶν παθῶν συνεῖναι Χριστῷ (διὸ καὶ ἠρώτα· «Ποῦ ὑπάγεις;» και, «Τὴν ψυχήν μου ὑπὲρ σου θήσω, ν ἐπαγγελλόμενος ἐξ ἀγάπης), διὰ ταύ τῆς τῆς ἀπειλῆς κατασείει αὐτοῦ τὴν ψυχήν. «Ἐὰν γὰρ μὴ νίψω σε, φησίν, οὐκ ἔχεις μέρος μετ᾿ ἐμοῦ. Ὡς οὖν ήκουσε Πέτρος ταύτην τὴν φοβερὴν ἀπειλήν, ὅσον ἦν ἐν τῇ παραιτήσει σφοδρός, τοσοῦτον καὶ ἐν τῇ συγχωρήσει, μᾶλλον δὲ καὶ σφοδρότερος, ὅσῳ καὶ τὴν κεφαλὴν εἰς τὸ νίψασθαι δίδωσιν. Αμφότερα δὲ ἐξ ἀγάπης' ἥ τε γὰρ παραίτησις ἐκ τοῦ σφόδρα τι μὲν τὸν Κύριον, ἥ τε συγχώρησις ἐκ τοῦ μὴ θέλειν χωρισθῆναι αὐτοῦ. Σὺ δέ μοι, ὅταν ἴδῃς τινὰ σφόδρα 24 Matth. xviii, 21, 22. VERS, 8, 9.. Dicit ei Petrus: Non lavabis pedes meos in aeternum. Respondit ei Jesus: Si non lavero te, non habebis partem mecum. Dicit ei Simon Petrus Domine, non tantum pedes méos, sed et manus, el caput. Magna reverentia Petri erga magistrum, únde et religiose hanc ejus curam a se amandat. Quamvis autem et alio loco increpatus fuerit a Christo ", et oportebat certe et ob increpationem superiorem nunc permittere ut lavarel ipsum Dominus; tamen quia usque adeo magniíÚ erat quod a Christo gerebatur, récusat; et non cogitat quod iterum increpaturus sit eum vehementius tanquam inobedientem Dominus. Quid igitur Christus? Si dixisset, Humilitatem te doceo, ο Petre, et propterea lavo tuos pedes: dixisset utique ei Petrus, et jurasset, quod etiam absque pedum lotione humilitatem exercuerit. Sed quid dicit ad illum? Quod maxime sciebat cor ejus vellicaturum, incutit ei tanquam terriculamentum quoddam, • Nisi lavero te (dicens) non habes partem mecum. › Nam cum ipse præ omnibus aliis discipulis magis desideraret esse cum Christo, ideo rogabal, • Quo vadis?» et, • Animam meam pro te ponam, › promittebat ex charitate: hujusmodi minis animum concutit. Nam si non lavero te, inquit, non habes partem mecum. › Ubi audivit Petrus terribiles hasce minas, quain vehemens erat detrectando, tain vehemens, imo vehementior erat admittendo, ita ut et caput ad lavandum daret. Utrumque autem ex charitate flebat: et detrectatio, quia plurimum observabat Dominum: et admissio, quia a Domino separari nolebat. Tu autem cum videris aliquem valde urgentem præ temeritate, ac dicentem, et cum juramento, 688 Nunquam faciam

hoc: et deinde reverentia juramenti permanere ενιστάμενον ἐκ προπετείας, καὶ λέγοντα καὶ μεθ' in hoc, quod male decreverat, pertinacem, et ex eo periclitantem vel in anima, vel in corpore, recte utaris hoc Petri exemplo, qui cum pertinax esset, ubi vidit pertinaciam vergere in separationem a Christo, abstitit ab illa. VERS. 10. «Dicit ei Jesus: Qui lotus est, non opus habet nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus: et vos mundi estis, sed non omnes. › Sciebat enim quisnam esset qui proderet se: propterea dixit, • Non estis mundi omnes. Sumpta occasione Domimus arguit proditorem ut eum ab immunda sententia abduceret, et indigentem lavari a malitia in aliam sententiam transferret. Vos igitur, inquit, cum sitis loti, non indigetis alio lavacro. Unus autem est immundus, qui lotione opus habet. Querunt autem multi quomodo dixerit Dominus apostolis, Vos mundi estis. Nondum enim erant liberati a peccatis, nondum Spiritum assecuti erant. Adbuc enim peccatumn prevalebat, adhuc maledictio operabatur. Nondum enim. Agnus qui tollit peccata nurdi 3,» immolatus erat. Nondum suspensus in ligno, a maledicto nos redemerat. Quomodo igitur mundi fuerunt apostoli? Est igitur dicendum quod quamvis non fuerint omnino libe rati a peccatis, attamen propter sermonem, inquit, quem locutus sum vobis, mundi estis: hoc est, secundum hoc nunc estis mundi, nunc lucem accepistis, nunc liberati estis ab errore Judaico: quia et Isaiam audi, quomodo doceat uos lavari: ‹ Lavamini, et mundi estote, deponite malitias ab animabus vestris 38., Et ita etiam illi quia cum magna innocentia et simplicitate versabantur cum Christo, merito loti et mundi a Domino dicuntur. Intellexerunt autem quidam per cœnam agnitionem mysterii secundum Christum in fine sæculorum, quam Christus docens suos discipulos, lavat et pedes ipsorum, non ut maculam habentes, sed ut paratos eos faciens ad Evangelium, juxta hoc, quod dictum est ab Isaia; ‹ Quam speciosi pedes evạngelizantium pacem “. - Nam vos quidem, inquit, mundi estis, s sed quantum ad vos attinet. Oportet autem ob aliorum purificationes vos mitti: quod per lotionem pedum docetur. Lavacrum igitur non facit ut intelligamus purificationem peccatorum apostolorum (mundi enim esse perhibentur), sed symbolum est quod mittendi sint in prædicationem, et transvehant etiam ad alios homines puritatem, quæ ipsis data est per Verbum Dominicum. Idcirco et Petrus inquit, Non solum pedes mneos laves, sed et caput, a hoc est, non ad prælicationer tantum mittas me, sed et caput meum per martyrium purifica. Intellige autem quod et nunc læc perficiantur. 689 Etenim et nunc colla fit in divina sacra operatione divini corporis et sanguinis quæ proponuntur. Quid igitur ab uno ' st Joan. 1, 29. 35 13. 1, 16. 36 Jsa. LII, 7. ὅρκου, ὅτι οὐ μὴ ποιήσω τόδε, εἶτα αἰδοῖ τοῦ ἔρχου ἐμμένοντα τῷ κακῶς κεκριμένῳ, καὶ ἐκ τούτου κιν δυνεύοντα, ἢ περὶ ψυχὴν, ἢ περὶ σῶμα· εὐστόχως ἂν χρήσαιο τῷ τοῦ Πέτρου ὑποδείγματι, ὃς ἐνιστάμενος, ἐπειδὴ εἶδε τὴν ἔνστασιν εἰς τὸν ἀπὸ Χριστοῦ χωρι σμὸν φέρουσαν, ἀπέστη ταύτης. • Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ο λελουμένος οὐ χρείαν ἔχει ἢ τοὺς πόδας νίψασθαι, ἀλλ' ἔστι καθαρὸς ὅλος καὶ ὑμεῖς καθαροί έστε, ἀλλ' οὐχὶ πάντες.» Ηδει γὰρ τὸν παραδιδόντα αὐτόν· διὰ τοῦτο εἶπεν, ὅτι ο Οὐχὶ πάντες καθαροί έστε. • Αφορμῆς δραξάμενος ὁ Κύ ριος, ἐλέγχει τὸν προδότην, ὡς ἀκάθαρτον γνώμην ἔχοντα, καὶ δεόμενον τοῦ ἀπολούσασθαι τὴν πονηρίαν, καὶ μεταβουλεύσασθαι. Ὑμεῖς μὲν οὖν, φησί, λελουμένοι ὄντες, οὐ δέεσθε ἔτι ἄλλου λουτροῦ· εἷς δέ ἐστιν ὁ ἀκάθαρτος ὁ δεόμενος ἐκπλύσεως. Ζητοῦσι δὲ πολλοὶ, πῶς εἶπεν ὁ Κύριος τοῖς ἀποστόλοις, ὅτι • Ὑμεῖς καθαροί έστε, οὕτω γὰρ τῶν ἁμαρτημάτ των ἀπηλλάγησαν, οὔπω Πνεύματος ἠξίωντο. Ετι γὰρ ἡ ἁμαρτία ἐκράτει, ἔτι ἡ κατάρα ενήργει. Ούπω γὰρ • ὁ Ἀμνὸς ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου» έσφάγη, οὔπω ἐκρεμάσθη ἐπὶ τοῦ ξύλου ὁ ἐκ τῆς κατάρας ἡμᾶς ἐξαγοράσας. Πῶς οὖν ἦσαν καθαροί οἱ ἀπόστολοι; Ἔστιν οὖν εἰπεῖν, ὅτι εἰ καὶ μὴ τῶν ἁμαρτιῶν ἀπηλλάγησαν πάντη, ἀλλ᾽ οὖν διὰ τὸν λόγον, φησίν, ὃν λελάληκα ὑμῖν, ο καθαροί έστε· κ τουτο ἐστι, Κατὰ τοῦτό ἐστε καθαροὶ τέως. Ηδη τὸ φῶς ἐδέξασθε, ἤδη τῆς πλάνης ἀπηλλάγητε τῆς Ἰουδαῖκῆς. Ἐπεὶ καὶ Ἡσαΐας, ἄκουε, πῶς διδάσκει ἡμᾶς λούεσθαι· ο Λούσασθε, καὶ καθαροὶ γίνεσθε· ἀφέλετε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν.» Ὥστε καὶ αὐ τοί, ἐπεὶ μετὰ πάσης ἀκακίας καὶ ἀδολότητος συν ἦσαν τῷ Χριστῷ, εἰκότως λελουμένοι καὶ καθαροί παρὰ τοῦ Κυρίου λέγονται. Ενόησαν δέ τινες δεξ πνον τὴν ἐν τῷ τέλει τῶν αἰώνων τοῦ κατὰ Χριστὸν μυστηρίου γνῶσιν, ἣν ὁ Ἰησοῦς διδάσκων τοὺς οἱ κείους μαθητάς νίπτει καὶ τοὺς πόδας αὐτῶν, οὐχ ὡς ῥύπον ἔχοντας, ἀλλ᾽ ἑτοίμους αὐτοὺς ποιῶν εἰς τὸ Εὐαγγέλιον, κατὰ τὸ ὑπὸ Ἡσαΐου ῥηθέν· ε Ω; ὡραῖει οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων εἰρήνην. ο – «Ὑμεῖς μὲν γὰρ, φησὶν, καθαροί έστε, ο ἀλλὰ καθ᾿ ἑαυτούς· δεῖ δὲ καὶ περὶ τὴν ἑτέρων κάθαρσιν ἀποσταλῆναι ὑμᾶς· ὃ διὰ [του] τους πόδας ὑμῶν νίπτεσθαι δηλοῦται. Ο τοίνυν νιπτήρ οὐ κάθαρσιν δίδωσιν ἡμῖν νοεῖν τῶν ἁμαρτιῶν τῶν ἀποστόλων (καθαροὶ γὰρ μαρτυροῦνται), ἀλλὰ σύμβολόν ἐστι τοῦ στέλλεσθαι αὐτοὺς ἐπὶ τὸ κήρυγμα, διαπορθμεύ σαντας καὶ τοῖς ἄλλοις τὴν παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ Δεσποτικοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς καθαρότητα. Διὸ καὶ Πέτρος, «Μὴ τοὺς πόδας μου νίψῃς μόνον, φησὶν, ἀλλὰ καὶ τὴν κεφαλήν, τουτέστι, Μὴ εἰς τὸ κήρυγμα μό νον πέμπε, ἀλλὰ καὶ τὴν κεφαλήν μου διὰ τοῦ μαρ τυρίου καθάρισον. Ἐκλάμβανε δή μοι καὶ ὡς νῦν ταῦτα τελούμενα. Καὶ γὰρ καὶ νῦν δεῖπνον γίνε ται ἐν τῇ θείᾳ ἱερουργίᾳ τοῦ θείου σώματος καὶ τοῦ αἵματος αὐτοῦ προκειμένου. Τί οὖν ἀπαιτεῖται ἕκα Ως

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XIII. στις ἡμῶν ποιεῖν, ἄκους· Εχομεν ἐν ἑαυτοῖς ἅπαν- quoque ut facial exigatur, audi: Habemus in nobis τες εἰς Χριστὸν πιστεύσαντες, τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ εὐαγγελικὸν κήρυγμα. Πάντες γὰρ ὑπεδεξίμεθα τὸν Χριστὸν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν, ἀλλ᾽ ὀφεί λομεν ἐν τῷ δείπνῳ τούτῳ τῷ θείῳ ἐξανιστᾶν τὸν Λόγον, καὶ ἀποτίθεσθαι αὐτοῦ τὰ ἱμάτια, ἃ συγκαλύπτουσιν αὐτόν. Ιμάτιον δὲ ἐστιν ἡ φιλαργυρία, ἱμάτιον ἡ κενοδοξία, ἱμάτιον ὁ φθόνος, καὶ ἕκαστον τῶν ἄλλων παθῶν, ἃ τῷ ἐν ἡμῖν θείῳ λόγῳ ἐπικεί μενα βαρύνουσιν αὐτόν. Ταῦτα τοίνυν δεῖ ἀποτίθε σθαι ἐγειρομένου τοῦ Λόγου, ἵνα ἐλαφρὸς ὢν δύνηται τὴν ἡμετέραν διὰ μετανοίας κάθαρσιν ἐνεργῆσαι. Εγερθεὶς γὰρ ὁ Λόγος, καὶ πᾶν φορτίον καὶ μέρι μιαν βιωτικὴν ἀποθέμενος, νίψει τοὺς ἡμετέρους λογισμούς μαθητὰς αὐτοῦ ὄντας, καὶ ἑπομένους αὐτῷ· νίψει δὲ τοὺς πόδας, τουτέστι, τὸς πρακτι κὰς ἡμῶν κινήσεις καὶ τὰ διαβήματα ἡμῶν. Εἰ δέ τις δεῖται ἑτέρας καθάρσεως, καὶ τῆς ἐν τῷ διδασκαλικῷ καὶ θεωρητικῷ εὐδοκιμήσεως ἐφίεται, λες γέτω πρὸς τὸν Κύριον· «Κύριε, μὴ τοὺς πόδας μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰς χεῖρας καὶ τὴν κεφαλήν· κ τουτο ἐστι, Μὴ μόνον τὰ διαβήματά μου καθαρίσῃς, ἀλλὰ καὶ τὰς χεῖρας, ὡς ἂν καὶ ἑτέρους χειραγωγεῖν καὶ πρὸς τὸ καλὸν προσλαμβάνεσθαι δύνωμαι· καὶ τὴν κεφαλὴν, ἵνα ἐν τῷ θεωρητικῷ καὶ θεολογικῷ μέρει κεκαθαρμένην καὶ ἀρύπαντον τὴν περὶ τὸ θεῖον δόξαν ἔχω. Οὕτως οὖν διὰ τῆς ἐξομολογήσεως δυνάμεθα νίψασθαι, ὡς ἂν μὴ ἀναξίως μετάσχωμεν τοῦ δείπνου, • καὶ κρῖμα ἑαυτοῖς φάγωμεν καὶ πίωμεν.» omnes qui in Christum credimus, Verbum Dei et Evangelii prælicationem. Omnes enim suscepimus Christum in cordibus nostris. Sed debemus in cœna illa divina excitare Verbum ut surgat, et deponere ejus vestes, quæ obtegunt illud. Vestis est avaritia; vestis, vana gloria: vestis, invidia, et quaevis aliarum affectionum quæ aggravant Verbum divinum in nobis. Illa oportet deponere, ut excitetur Verbum, et surgat, expeditumque sit, ut possit per pœnitentiam nostram operari purgationem. Verbum enim cum surrexerit, et omnem sarcinam sollicitudinemque temporalem deposuerit, lavabit cogitationes nostras, qui discipuli ejus sumus et ipsum sequi - mur. Lavabit autem pedes, hoc est, operativas nostras motiones, et gressus nostros. Si autem quis opus habuerit et alia purgatione, et desiderat etiam doctrina et contemplatione probari, dicat ad Dominum, c Domine, non solum pedes meos, sed et manus et caput, hoc est, Non solum gressus meos purifices, sed et manus, utego et alios manuducere, et ad bonum simul assumere valeam: et caput, ut in contemplativa parte divinæ cogitationis, purgatam et immaculatam de divinis cogitationem habeam. Ita igitur per confessionem lavari poterimus, ut non indigne communicemus cœnæ et judicium nobis manducemus et bibamus 37 › • Οτε οὖν ἔνιψε τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν, καὶ ἔλαβε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, ἀναπεσών πάλιν εἶπεν αὐ τοῖς· Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν; Ὑμεῖς φωνεῖτέ με ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος· καὶ καλῶς λέγετε· εἰμὶ γάρ. Εἰ οὖν ἐγὼ ἔνιψα ὑμῶν τοὺς πόδας, ὁ Κύ ριος καὶ ὁ διδάσκαλος, καὶ ὑμεῖς ὀφείλετε ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας. Υπόδειγμα γὰρ ἔδωκα, ἵνα καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, καὶ ὑμεῖς ποιῆτε. Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντος αὐτόν.ο Οὐκ ἔτι πρὸς τὸν Πέτρον μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἅπαν τας διαλέγεται, καὶ τὴν αἰτίαν τῆς τοσαύτης περὶ ἑαυτοῦ ταπεινοφροσύνης τίθησιν. 'Η δέ ἐστι τὸ δεῖν μιμητὰς αὐτοὺς τούτου γίνεσθαι. Μή ποτε οὖν καὶ ὅταν ἔλεγε τῷ Πέτρο, ότι ο Γνώσῃ δὲ μετὰ ταῦτα, κ περὶ τούτου τοῦ νῦν καιροῦ ἔλεγε; «γνώσῃ ο γάρ, ὦ Πέτρε, «μετὰ ταῦτα, ὅτε λαβὼν τὰ ἱμάτιά μου καὶ ἀναπεσών, ἄρξομαι διδάσκειν ὑμᾶς καὶ λέγειν· ι Γινώσκετε τί πεποίηκα ὑμῖν;» - «Εἰ γὰρ El yap ἐγὼν ὁ παρ' ὑμῶν μαρτυρούμενος «ὁ Κύριος καὶ διδάσκαλος, ο καὶ οὐ ψευδῶς μαρτυρούμενος εἰμὶ γάρ), τοὺς πόδας ὑμῶν ἔνιψα (καὶ οὐκ εἶπε, τῶν δούλων, τῶν ἀγραμμάτων καὶ ἀμαθῶν, ἀλλ' ἀφῆκε τοῦτο συλλογίζεσθαι)· ὑμεῖς ἀναγκαιότατον χρέω; ἔχετε, «ἀλλήλων νίπτειν τοὺς πόδας· ν τουτέστι, πᾶσαν διακονίαν ἀλλήλου; [f. ἀλλήλοις] ὑπουργεῖν. Διὰ γὰρ τοῦ νίπτειν, ὅπερ ἐσχάτη ὑπηρεσία δοκεῖ, καὶ τὰς ἄλλας πολλῷ μᾶλλον τὰς ἐντιμοτέρας τελεῖν 37 I Cor. x1, 29. Vens. 12-16. «Postquam ergo lavisset pedes corum, receptisque vestibus suis accubuisset; iterum dixit eis Scitis quid fecerim vobis? Vos vocatis me magistrum ac Dominum, et bene dicitis: suin etenim. Si ergo ego lavi pedes vestros, Dominus et magister: vos quoque debetis invicem alii aliorum lavare pedes. Exemplum enim præbui, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis. Amen, amen dico vobis, non est servus major domino suo, neque legatus major est eo qui legavit ipsum. › Non ultra ad Petrum solum, sed ad omnes loquitur, causamque tantæ erga illos humilitatis ponit, quæ est, ut illius fiamus imitatores. Et quid si hoc quod antea dixerat Petro, • Scies aulem postea, o ad hoc tempus dicatur pertinere? • Scies» enim e post hac, dixit, Petre, quando receptis vestibus acculuero, et coepero docere vos ac dicere, e Scitis quid fecerim vobis? ν - • Nam si ego, quem vos testamini • Dominum et magistrum, › et bene testamini, (sum enim,) pedes vestros lavi (el non dixit servorum indoctorum et illitteratorum sed hoc illorum reliquit considerationi), vobis. maxime necessarium est, ut alter alterius lavet pedes,» hoc est, omni ministerio vobis iuvicem 690 serviatis. It enim vult per lotionem, quæ est ministeriorum infima, ut et alia longe honestiora non detrectemus. Exemplum enim dedi vobis, ut quemadmodum ego feci vobis, ita et vos faciatis: ι

hoc est, cum alacritate. Quamvis quod ego feci, & ὀφείλομεν. ο Υπόδειγμα γὰρ ἔδωκα ο ὑμῖν, είνα majus sit, quatenus ego Dominus şervorum pedes lavi: vos autem conservorum pedes kavabitis, altamen et doctores videmus pueris litteras elegantiores præscribere, ut ad imitationem quamvis a longe veniant. Necessario autem apostolos admonet de his, quoniam in honore erant futuri, alii majore, alii minore, ut ne inter se dissiderent et superbirent, sed ut omnium ipsorum spiritus comprimerentur et dejicerentur. Non est enim servus major domino suo,› quandiu servus est: neque apostolus vel legatus eo qui legavit, quandiu est legatus: quando autem major fit, neque servits est neque legatus. ር VERS. 17-19. • Si hæc novistis, beati estis si feceritis ea. Non de omnibus vobis loquor, ego scio quos elegerim, sed ut adimpleatur Scriptura: Qui edit mecum panem, sustulit adversum me calcaneum suum. Nunc dico vobis, priusquam fiat: ut cum factum fuerit, credatis quod ego sim. › Ut ne dicant, Cur hæc dicis nobis quasi ignoreanus? scimus etiam ipsi humilitatis bonum: propterea dicit, • Si novistis, › non sufficit hoc vobis solum, sed tune perfecte estis beati, siet & feceritis: › quia et Judæi mandata sciverunt, sed non beati: miserrimi autem, utpote qui non fecerint ea. ‹ Non de omnibus vobis dico: ego scio quos elegerim. › Arguit et non arguit proditorem, adumbratum sermonem referens. Volebat enim eum ad pœnitentiam reducere: et ideo relictis omnibus aliis be- »eficiis quæ in illam collocaverat, posnit hoc quod maxime omnium faciebat ad confundendum eum. Qui edit panem mecum, hoc est, qui pascitur a me, qui mea mensa freitur, quod et inimicos placaret. Et non dixit, Ilic tradit ne: sed, ο Levavit adversum me calcaneum,» hoc est, dolum et deceptionem contra me composuit: a luctantibus sumpla metaphora, qui supplantantes adversarios suos, dum illorum calcaneum calcant, dejiciant. Hoc autem dicens, «Non de omnibus vobis dico: s ne mul tis terrorem incutiat, separat illum manifeste, el ostendit unum esse hoc contra se meditantem; ideo dicit, Qui edit panem mecum.» Dicente autem Domino, Ego scio quos elegerim:» quid dicemus de Juda? Nonne illum elegit? Elegit quidem eum cum bonus esset, sicut el Saul s8: sed mutatus est, ipse liberi exsistens arbitrii. Permittit autem unicuique secundum quod vult operari; non enim aufert liberum arbitrium. Mutatum autem Judam repulit, 691 quamvis prius elegisset. Caeterum dum dicit, ‹ ut Scriptura impleatur: › ita intellige sicut similia alia de quibus sæpe diximus. Neque enim propter hoc coactus fuit Judas prodere, ut appareant veri sermones Scripturæ, id quod omni blasphemia plenum; sed ut sciamus ** | Reg. ix, 2. καθὼς ἐγὼ ἐποίησα ὑμῖν, οὕτω καὶ ὑμεῖς ποιῆτε. τουτέστι, μετά τῆς αὐτῆς σπουδῆς. Εἰ γὰρ καὶ τὸ ἐμὸν μείζον, καθὰ Δεσπότης ὢν ἐγώ, δούλων πόδας ἔνιψα, ὑμεῖς δὲ τῶν ὁμοδούλων πόδας νίψετε· ὅμως καὶ τοὺς διδασκάλους ὁρῶμεν τοῖς παισὶ γράμματα μετὰ πολλοῦ τοῦ κάλλους παραδιδόντας, ἵνα κἂν πρὸς τὸ καταδεέστερον ἔλθωσι τῆς μιμήσεως. Αναγκαίως δὲ τοῖς ἀποστόλοις ταῦτα παραινεῖ. Ἐπεὶ γὰρ ἔμελ λον τιμῆς ἀπολαύσασθαι, οἱ μὲν μείζονος, οἱ δὲ ἐλάττονος, ἵνα μὴ ἀλλήλων κατεπαίρωνται, πάντων • αὐτῶν καθαίρει [γ. καθαιρεῖ τὰ φρονήματα. «Οὐκ ἔστι γὰρ δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ,» Ες τ' ἂν ᾖ δοῦλος, ο οὐδὲ ἀπόστολος μείζων τοῦ πέμψαντος αὐτὸν, ο ἔς τ' ἂν ᾖ ἀπόστολος· ὅταν δὲ μείζων γέ νηται, τότε ούτε δοῦλός ἐστιν, οὔτε ἀπόστολος. «Εἰ ταῦτα οἴδατε, μακάριοί έστε, ἐὰν ποιῆτε αὐο τά. Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελεξάμην, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Ο τρώγων μετ᾿ ἐμοῦ τὸν ἄρτον, ἐπῆρεν ἐπ' ἐμὲ πτέρναν αὐτοῦ. Απάρτι λέγω ὑμῖν πρὸ τοῦ γενέσθαι· ἵνα ὅταν γένηται, πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμι. ο Ινα μή είπωσιν, ὅτι Τί ταῦτα λέγεις ἡμῖν ὡς δὴ ἀγνοοῦσιν; οἴδαμεν καὶ αὐτοὶ τὸ τῆς ταπεινώσεως καλόν, διὰ τοῦτό φησιν' ο Ε: οἴδατε, ν οὐκ ἀρκεῖ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ τότε ὄντως < ἐστὲ μακάριοι, ἐὰν ν καὶ ο ποιῆτε αὐτ τά.» Επεὶ καὶ Ἰουδαῖοι τὰς ἐντολὰς ᾔδεσαν, ἀλλ' οὐ μακάριοι, ἀθλιώτατοι δὲ, ὡς μὴ ποιοῦντες αὐτά;. • Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελε ξάμην. • Ελέγχει, καὶ οὐκ ἐλέγχει τὸν προδότην, συνεσκιασμένως προφέρων τον λόγον. βούλετο γὰρ αὐτὸν εἰς μετάνοιαν ἀγαγεῖν· διὸ καὶ πάσας τὰς ἄλλας εὐεργεσίας ἀφεὶς, ἂς πρὸς αὐτὸν ἐπεδείξατο, τὸ μάλιστα πάντων ἱκανὸν ἐντρέ ψαι αὐτὸν, τοῦτο τέθεικεν. ῾Ο ἐσθίων ἄρτον μου,» ὁ παρ' ἐμοῦ τρεφόμενος, ὁ μετ' ἐμοῦ τραπέ ζῆς ἀπολαύων, 8 καὶ τοὺς ἐχθροὺς καταδυσωπεί. Καὶ οὐκ εἶπεν, ὅτι οὗτος παραδίδωσί με, ἀλλ', • Ηρεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν· ν τουτέστι, Δόλον καὶ ἀπάτην κατ᾿ ἐμοῦ συνέθηκεν· ἐκ μεταφορᾶς τῶν παλαιόντων, οἳ ὑποσκελίζοντες τοὺς ἀντιπαλαίοντας, διὰ τοῦ τὰς πτέρνας αὐτῶν πατεῖν, καταβάλλουσιν. Εἰπὼν δὲ τὸ, ο Οὐ περὶ πάντων ὑμῶν λέγω, ο ἵνα μὴ εἰς πολλοὺς περιστήσῃ τὸ δέος, ἀποσχίζει αὐτὸν φα νερῶς, καὶ δεικνύει, ὅτι εἷς ἐστιν ὁ κατ' αὐτοῦ μετ λετῶν· διὸ λέγει·. Ὁ ἐσθίων ἄρτον μου.» Εἰπόν τος δὲ τοῦ Ἰησοῦ, • Ἐγὼ οἶδα οὓς ἐξελεξάμην, ο τί φήσομεν περὶ τοῦ Ἰούδα; "Αρ' οὐχὶ καὶ αὐτὸν ἐξελέξατο; Εξελέξατο μὲν οὖν καλὸν ὄντα, ὡς καὶ τὸν Σαούλ· ἀλλὰ μετεβλήθη· αὐτεξούσιος γάρ συγχω ρεῖ δὲ ἑκάστῳ, καθὰ βούλεται, πράττειν· οὐ γὰρ ἀναιρεῖ τὸ αὐτεξούσιον. Μεταβληθέντα δὲ τὸν Ἰούδαν ἀπώσατο, εἰ καὶ πρὶν ἐξελέξατο. Τὸ δέ, ο Ινα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ, ο οὕτω νόει, ὡς καὶ τὰ ἄλλα τα ὅμοια, περὶ ὧν πολλάκις εἴπομεν. Οὐ γὰρ διὰ τοῦτο Αναγκάσθη ὁ Ἰούδας προδοῦναι, διὰ τὸ φανῆναι ἀληθεῖς τοὺς λόγους τῆς Γραφῆς τοῦτο γὰρ πάση;

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XIII. βλασφημίας ἀνάμεστον), ἀλλ᾽ ἵνα γνῶμεν, ὅτι περ. quod de hoc dixerit Scriptura quem videmus nunc τούτου εἶπεν ἡ Γραφή, ἂν ὁρῶμεν νῦν τὸ ἔργον τελέσαντα. Ταῦτα δὲ πάντα, φησί, προλέγω περὶ τοῦ προδότου, ο ἵνα ὅταν γένηται, πιστεύσητε, ὅτι ἐγώ εἰμι· ν τουτέστιν, ὅτι ἀληθεύω. opus admisisse. Hæc autem omnia, inquit, prædico de proditore, ‹ ut cum factum fuerit, credatis quod ego sim,» hoc est, quod vera dicam. VERS. 20. • Amen, amen dico vobis: Qui recipit quemcunque ego misero, me recipit: qui autem me recipit, recipit eum qui misit me. Quæ consequentia priorum ad ea quæ nunc dicuntur? que subdit sermoni de proditore, Qui recipit quemcunque ego misero, ne recipit. Certe maxima consequentia. Quia enim dictum erat quod prodendus et derelicturus esset eos, et jam egressuri essent dispergendi, et variis malis affligendi, duobus modis solatur eos: et a se, ostendens eis que ipse passurus sit et qua proditori fecerit, lotis ejus pedibus, að communem mensam admisso: nam si hæc cogitaverint, omnino gravia omnia facile ferent. Igitur hic unus quidem consolandi modus, per ea quæ fecerat inimico suo usque ad finem, et quæ passurus erat. Alter autem modus ex eo quod promittit omnium domos illis futuras apertas, et suscipiendos ab omnibus qui sermonem eorum audiverint. Vides nunc quomodo̟ hæc superiori cohæreant? Relicturus erat illos, innumera mala passuri erant: consolatus est cos suo exemplo, prodendus a discipulo, cujus laverat pedes. Solatur etiam prædicendo eis quod et ipsi multa mala passuri, sed omnes illos excepturi essent: et dicit, • Qui recipit vos, me recipit, o et propter me Deum et Patrem. Attende consolationis genus. Sicut Deum ipsum, inquit, in honore habebunt vos homines, atque ita propter persecutorum malitias ne mœreatis. • Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ λαμβάνων, ἐάν τινα πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει· ὁ δὲ ἐμὲ λαμβάνων λαμβάνει τὴν πέμψαντά με.» Ποία ἀκολουθία πρὸς τὰ ἔμπροσθεν τούτοις τοῖς νῦν λεγομένοις; Ἐν ὅσῳ γὰρ περὶ τοῦ προδότου ἔλεγε, ἐπάγει·. Ο λαμβάνων, ἐάν τινα πέμψω, ἐμὲ λαμβάνει. • Μεγίστη μὲν οὖν ἀκολουθία. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπε περὶ τοῦ προδοθήσεσθαι, καὶ τοῦ μέλλειν ἐγκαταλιπεῖν αὐτοὺς διη λέχθη, ἔμελλον δὲ ἐξιέναι λοιπὸν, καὶ σκορπίζεσθαι, καὶ πολλὰ πάσχειν δεινά δυσι τρόποις αὐτοὺς παραμυθεῖται· ἑνὶ μὲν τῷ παρ' ἑαυτοῦ. Υπέδειξε γάρ αὐτοῖς ὅ τε αὐτὸς παθεῖν μέλλει, καὶ ἃ πρὸς τὸν προδότην ἐποίησε, νίψας αὐτοῦ τοὺς πόδας, καὶ κοινωνὸν τραπέζης ἑλόμενος. Εἰ γὰρ ταῦτα ἐνθυμηθεῖεν, πάντως οἴσουσι πάντα τὰ δεινὰ ῥᾳδίως. Εἷς μὲν οὖν οὗτος τρόπος, δι' ὧν τε ἐποίησε, τὸν ἐχθρὸν αὐτοῦ ἄχρι τέλους θεραπεύτας, δι᾿ ὧν τε ἔμελλε παθεῖν παραμυθουμένου αὐτοὺς τοῦ Κυρίου. Ετερος δὲ τρό πος ἐκ τοῦ τὰς πάντων αὐτοῖς οἰκίας ἀνοίξαι, καὶ ἐπαγγείλασθαι αὐτοῖς, ὅτι πάντες αὐτοὺς ὑποδέξον ται, οἱ τοῦ λόγου αὐτῶν ἀκούσαντες. Ορᾷς ἀκολου θίαν τοῖς νῦν λεγομένοις πρὸς τὰ πρὸ αὐτῶν; Εμελλεν αὐτοὺς ἐγκαταλιπεῖν, ἔμελλον μυρία παθεῖν κακὰ καὶ δεινά· παρεμυθήσατο αὐτοὺς τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν υποδείγματι, προδοθήσεσθαι μὲν μέλλων ὑπὸ τοῦ μαθητοῦ, νίπτων δὲ τοῦτον, αὐτοὺς παραμυθεῖται, καὶ τῷ προειπεῖν αὐτοῖς, ὅτι εἰ καὶ πολλὰ πείσονται δεινὰ, ἀλλὰ πάντες αὐτοὺς ὑποδέξονται. • Ο λαμβάνων ο γάρ, φησίν, ο ὑμᾶς, ἐμὲ λαμβάνει,» καὶ δι᾿ δος. Ὡς τὸν Θεὸν αὐτὸν, φησί, τιμήσουσιν ὑμᾶς οἱ ἄνθρωποι· ὥστε μὴ ἀθυμεῖτε διὰ τὰς τῶν διωκτῶν κακίας. δ • Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς, ἐταράχθη τῷ πνεύματι, καὶ ἐμαρτύρησε, καὶ εἶπεν· Ἀμὴν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι εἰς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με. Ἔβλεπον οὖν εἰς ἀλλήλους οἱ μαθηταί, ἀπορούμενοι περὶ τίνος λέγει. Εννοήσας ὁ Κύριος, ὅτι ὁ προδότης ἑκατέρων ἀπὸ εστέρηται, καὶ τῆς ἐν τοῖς πόνοις ὑπομονῆς, καὶ τῆς ἐκ τῶν ὑποδεχομένων θεραπείας, ταράττεται τῷ πνεύματι, τουτέστι, λύπῃ βάλλεται τὴν ψυχήν. «Καὶ ἐμαρτύρησε, ο φησὶν, ἀντὶ τοῦ, προεἶπε, προεμαρτύρατο, ἀπεφήνατο. «Οἱ τοίνυν μαθηταὶ ἀπορούμεΟι νοι, ἔβλεπον εἰς ἀλλήλους.: Εἰ γὰρ καὶ ἕκαστος αὐτ τῶν καθαρότητα συνήδει ἑαυτῷ, καὶ οὐδὲν πονηρόν ταῖς ἑαυτῶν διανοίαις συνεγίνωσκον, ὅμως τὸν τοῦ Κυρίου λόγον ἀξιοπιστότερον ἡγοῦντο τῶν οἰκείων διανοιῶν. Διὸ καὶ λυποῦνται καὶ ἐξαποροῦνται. Τοῦ ἀψευδοῦς γὰρ ἦν ἡ ἀπόφασις, ἣν ἐκβήσεσθαι πάντως ἐπίστευον. Ενόησαν δέ τινες τὸ, ι εἷς ἐξ ὑμῶν, ο οὕτως· «Είς,» φησίν, ἐκπεσὼν ὑμῶν τοῦ χοροῦ, καὶ • ἐξ ὑμῶν, ἐξελθών, ο παραδώσει με· ὥσπερ καὶ τό, ο Ἰδοὺ γέγονεν 'Αδὰμ ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν.» Καὶ γὰρ κανταῦθα περιεργότερον τὸ ῥητὸν ἐξελάθοντο. 4 Γ332 Gen. 1, 22. ἐμοῦ, τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα. Σκόπει παραμυθίας εξο VERS. 21, 22. • Cum hæc dixisset Jesus, turbatus est spiritu, et testatus est, dixitque: Amen, amen dico vobis, quod unus ex vobis proditurus est me. Aspiciebant ergo se invicem discipuli, hæsitantes de quo diceret. › Cogitans Dominus proditorem utroque privandum, et patientia in laboribus, et excipientium ministerio, turbatur spiritu, hoc est, tristitia ami.gitur cjus anima. e Et testatus est, inquit, hoc est, praedixit, attestatus est, affirmavit. c Igitur discipuli hesitantes, aspiciebant se invicem:: nam quanvis singuli bene conscii essent, de nullo malo arguente illos conscientia, sermonem tamen Domini veriorem suis cogitationibus existimabant, unde et tristantur ac hæsitant. Sententia enim erat ejus qui mentiri nesciebat, quam omnino 692 eventuram credebant. Intellexerunt autem quidam, ‹ unus ex vobis, › sic: Qui a vestro choro excidit, et ca vobis › exiit, trať det me:» sicut et hoc, «Ecce Adam factus est sicu unus ex nobis 39.. nam et in eo loco curiosius dictum exposuerunt: • Factus est, dicit, sicut dialwlus. Sicut unus qui ex nobis cecidit, hoc est,

enim ille excidit a nobis, ita certe et hic propter in- γονε, φησίν, ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν ο πεσών, τουτέστιν, ὁ obedientiam factus est ex nobis; hoc est, excidit a nobis. VERS. 23-26. • Erat autem uous ex discipulis ejus rocumbens in sinu Jesu, nimirum is quem diligelut Jesus. Innuit ergo huic Simon Petrus, ut sciscitaretur quis esset de quo loqueretur. Itaque cum recubuisset ille super pectus Jesu, dicit ei: Domine, quis est? Respondit Jesus, Ille est cui ego intinctum panem porrexero. Quare omnibus aliis et Petro ipso principe tremente, Joannes quasi delicatior recumbit in sinu Domini? Et iterum, quare de seipso dicit quod c eum diligebat Jesus?» Recumbebat quidem propter duas illas cansas; una est, quia p's omnibus aliis diligebatur maxime. Dilectionis autem signum, recumbere cum Domino. Altera, quia volebat se ostendere alienum a crimine per hoc quod tam libera illi com Christo familiaritas. De se autem testatur quod dilexerit ipsum Jesus, ut ne cum tu aulieris quod innuut ei Petrus, ut interrogaret, putes quod tanquam majori ipsi innuerit: unde dicit evangelista de se, quod Petrus sibi innuit non ut majori, sed ut ei qui dilectus magis fuerat a Domino; et ita magis humilitatis, quam ostentationis verbum est. Non enim dicit, Ego liligebam Jesum, quod de Petro protestatur, sed quid? llle enim, inquit, diligebat me, qui propter misericordiam et miserationem suam susceperat me. διάβολος· ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνος ἐκπέπτωκεν, οὕτω καὶ οὗτος διὰ τῆς παρακοῆς γέγονεν ἐξ ἡμῶν, ὅπερ ἐστὶν, ἐκπέπτωκεν ἡμῶν. • Ην δὲ ἀνακείμενος εἷς τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ἐν τῷ κόλπῳ Ἰησοῦ, ἂν ἡγάπα Ἰησοῦς. Νεύει οὖν τούτῳ Σίμων Πέτρος πυθέσθαι, τις ἂν εἴη περὶ οὗ λέγει. Ἐπιπεσὼν δὲ ἐκεῖνος ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, λέγει αὐτῷ· Κύριε, τίς ἐστιν; ᾿Αποκρίνεται ὁ Ἰησοῦς· Ἐκεῖνος ἐστιν, ᾧ ἐγὼ βάψας τὸ ψωμίον ἐπιδώσω.» Διατί πάντων ἀγωνιώντων, καὶ αὐτοῦ τοῦ κορυφαίου Πέτρου τρέμοντος, ὁ Ἰωάννης ὥσπερ ἐντρυφῶν ἀνάκειται ἐν τῷ τοῦ Κυρίου κόλπῳ; καὶ ἔτι, διατί περὶ ἑαυτοῦ φησιν, ὅτι ι ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς; ο 'Ανέκειτο μὲν οὖν διὰ ταῦτα τὰ δύο· ἓν μὲν, ὅτι ἀγαπώμενες ήν πάντων μάλιστα τῶν ἄλλων· ἀγάπης δὲ σημεῖον τὸ ἀνακεῖσθαι μετὰ τοῦ Κυρίου. Ἕτερον δὲ, ἀλλά τριον ἑαυτὸν τοῦ ἐγκλήματος δεῖξαι βουλόμενος διὰ τοῦ παρρησιάζεσθαι καὶ θαῤῥεῖν. Περὶ ἑαυτοῦ δὲ μαρτυρεῖ, ὅτι ἠγάπα αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς, ζήτημα λύων. Ἵνα γὰρ μὴ ἀκούων σύ, ὅτι ἔνευσεν αὐτῷ ὁ Πέτρος ἐρωτῆσαι, νομίσῃς, ὅτι ὡς μείζον: αὐτῷ ἔνευσε• φησὶν ὁ εὐαγγελιστὴς περὶ ἑαυτοῦ, ὅτι οὐχ ὡς μεί ζονί μοι ἔνευσεν ὁ Πέτρος, ἀλλ' ὡς ἀγαπωμένῳ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ. Ὥστε μᾶλλον ταπεινόφρονος γνώμης οὐκ ἐπιδεικτικῆς ἐστι τοῦτο. Μὴ γὰρ λέγει ὅτι Ἐγὼ Αγάπων τὸν Ἰησοῦν, ὅ ἐπὶ τοῦ Πέτρου προσμαρτυρεῖ, ἀλλὰ τί; Ἐκεῖνος, φησίν, ἠγάπα ἐμὲ, διὰ ἔλεος καὶ οἰκτιρμούς προσλαβόμενος με· δ καὶ ὁ ᾿Απόστο λος λέγει· «Διώκω, εἰ καὶ καταλάβω, ἐφ' ᾧ καὶ κατ ελήφθην ὑπὸ Θεοῦ· καὶ πάλιν, ο Γνόντες Θεόν, μᾶλλον δὲ γνωσθέντες ὑπὸ Θεοῦ.» Οὕτως οὖν καὶ τὸ, ο ἂν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, ν οὐ καύχημα, ἀλλὰ τα πεινοφροσύνης ἔνδειγμα. Διατί δὲ οὐχ ὁ Πέτρος έρω τῇ τὸν Κύριον, ἀλλὰ τῷ Ἰωάννῃ ἔνευσεν; Επειδή ἀπὸ πολλῆς θερμότητος εὑρίσκεται πολλαχοῦ μὲν ὁρμῶν, ἐπιτιμώμενος δε, τούτου ένεκεν νῦν ἐρωτῆσαι δέδοικεν, ἵνα μὴ καὶ νῦν ἐπιπλήξῃ αὐτῷ ὡς προπε τευομένῳ ὁ Κύριος. Τίνος δὲ ἕνεκεν ὁ Ἰωάννης πίπτει ἐπὶ τῷ στήθει τοῦ Ἰησοῦ οὕτως ἀνευλαβῶς καὶ ἀνυποστόλως; Οτι οὐδὲν οὐδέπω περὶ Χριστοῦ μέγα ὑπελάμβανεν, οὐδὲ ἦσαν πεπαιδευμένοι, την ἀξίαν τιμὴν προσάγειν τοῖς τιμίοις· ἁλιεῖς γὰρ οἱ ἄνθρωποι, καὶ τοῦ προσήκοντος ἀμαθεῖς. Συγχωρεῖ Quod et Apostolus dieit wo: • Persequor, si comprehendam in eo quo et comprehensus sum a Deo. › Et iterum ", «Qui cognoverunt Deum, imo cogniti sunt a Deo.» Sic igitur cum dicit, c Quem diligebat Jesus,» non gloriatio est, sed humilitatis iudicium. Quare antem Petrus non interrogat Dominum,. sed ionuit Joanni? Quia præ nimio fervore sæpe interrogaverat Dominum, et increpatus erat, ejus gratia nunc interrogare formidat, ut non etiam nunc temerarius arguatura Domino. Quare autem Jounnes accidit ad pectus Jesu absque reverentia et submissione? Quia nihil adhuc magnum de Domino sentiebat, neque erant edocti dignum reverentiæ honorem exhibere; piscatores enim erant et officii imperiti. Permittit autem ei Dominus ut recumbat super pectus, ncrorem ejus solvens, et mitigans δὲ αὐτῷ ὁ Κύριος πεσεῖν ἐπὶ τὸ στῆθος, τὴν ἀθυμίαν turbationem mentis illius, et in summa tristitiam sopiens. Verisimile enim etiam 693 in faciebus eorum multum mororis apparuisse. Et neque sic interrogalus Dominus nomine proditorem niani festat, sed per burcellam tune manifestum facit, almonens proditorem, et in memoriam ei reducens mensam el panem quorum particeps erat, ut ne prodat, et contra pascentem insaniat. Accipe, inquit, panem, cujus mecum particeps es, nemor esto communis mensæ. At non intellexit anima illius præ affectione gravata, Si vis et ipse prope Jesum recumbere, et in pectus ejus cadere, et mystica ab ** Philipp. m, 12. 41 Gala'. iv, 9. λύων αὐτοῦ, καὶ πραΰνων τὸν τάραχον τῆς διανοίας αὐτοῦ, καὶ ἁπλῶς τὴν λύπην κατακοιμίζων. Εἰκός γὰρ καὶ τοῖς προσώποις αὐτῶν πολλὴν κατήφειαν ἐπιφαίνεσθαι. Καὶ οὐδὲ οὕτως ἐρωτηθεὶς ὁ Κύριος, ὀνομαστὶ φανεροῖ τὴν προδότην, ἀλλὰ διὰ τοῦ ψωμίου δῆθεν δηλοποιεῖ αὐτὸν, ἐντρέπων τὸν προδότην, καὶ εἰς αἴσθησιν ἄγων αὐτὸν τῆς τραπέζης καὶ τοῦ ἄρ του· ὧν μεταλαβόντα οὐκ ἔδει προδοῦναι καὶ κατὰ τοῦ τροφέως μανήναι. Δέξαι, φησί, τὸν ἄρτον, οὗ συμμετέλαβες ἐμοί, εἰς αἴσθησιν ἐλθὲ τῆς κοινῆς τραπέζης. 'Αλλ' οὐ συνῆκεν ὑπὸ τοῦ πάθους καρωθείς τὴν ψυχήν. Εἰ θέλεις καὶ αὐτὸς ἀνακεῖσθαι πλησίον

CAP. XIII. que mentem ab eo diligaris. Etenim Joannes innocentissimus, simplicissimus et mansuetissimus omnium erat, ideo et diligebatur. Et tu quoque talis esto, et dignabitur te pectoris sui recubitu, id quod theologica dignitatis symbolum est. In cordle enim intelligit Scriptura eloquia Domini latentia, et ita revelabitur tibi mysterium totum, et verbi proditor. Etenim cui theologiæ beneficium concreditum est, et proditor verbi qui non rectam tenet fidem, manifestus fit. Hæreticus enim adulterans verbum veritatis, qui est panis, illum non purum, sed intinctum habere declaratur. τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ πεσεῖν, καὶ τὰ eo discere, da operam ut propter simplicem bonamμυστικὰ παρ' αὐτοῦ μαθεῖν, σπούδασον ἀγαπηθῆναι αὐτῷ διὰ γνώμης ἁπλῆς καὶ ἀγαθῆς. Καὶ γὰρ ὁ Ιωάννης ἀκακώτερος, καὶ ἁπλούστερος, καὶ πραότε ρος πάντων ἦν· διὸ καὶ ἡγαπᾶτο. Καὶ σὺ τοίνυν εἰ τοιοῦτος εἴης ἄκακος, ἀξιωθήσῃ καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ ἀναπεσεῖν (ὅ τοῦ θεολογικοῦ ἀξιώματος ἐστι σύμβολον. Ἐν γὰρ τῇ καρδίᾳ οἶδεν ἡ Γραφὴ τὰ λόγια τοῦ Κυρίου κρυπτόμενα), καὶ οὕτως ἀποκα λυφθήσεταί σοι τό τε μυστήριον ἅπαν, καὶ ὁ τοῦ λότου προδότης. Τῷ γὰρ τὴν τῆς θεολογίας χάριν πιστευθέντι, καὶ ὁ προδότης τοῦ λόγου ὁ παρὰ τὴν ὀρθὴν, φημί, πίστιν δοξάζων, δῆλος γίνεται. Ὁ γὰρ αἱρετικές δολῶν τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, ὅς ἐστιν ἄρτος, οὐκ ἀμιγῆ, ἀλλὰ βεβαμμένον ἔχων τοῦτον δείκνυται. • Καὶ ἐμβάψας τὸ ψωμίον, δίδωσιν Ἰούδα Σίμωνος Ἰσκαριώτῃ· καὶ μετὰ τὸ ψωμίον, τότε εἰσῆλθεν εἰς ἐκεῖνον ὁ Σατανᾶς. Λέγει οὖν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον. Τοῦτο δὲ οὐδεὶς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων, πρὸς τί εἶπεν αὐτῷ. Τινὲς γὰρ ἐδόκουν, ἐπεὶ τὸ γλωσσόκομον εἶχεν ὁ Ἰούδας, ὅτι λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Αγόρασον ὧν χρείαν ἔχομεν εἰς τὴν ἑορ τήν, ἢ τοῖς πτωχοῖς ἵνα τι δῷ. Λαβὼν οὖν τὸ ψωμίον ἐκεῖνος, εὐθέως ἐξῆλθεν. "Ην δὲ νύξ, ὅτε ἐξῆλθεν. ο Ἐπειδὴ ὁ μὲν Κύριος δέδωκε το ψωμίον τῷ Ἰούδα, εἴ πως εἰς συναίσθησιν ἐλθὼν τῆς τραπέζης καὶ τοῦ ἄρτου, ἀπόσχοιτο τῆς προδοσίας, ὁ δὲ Ἰούδας οὐδὲ οὕτως ἐβελτιώθη· τότε δή, τότε τελεώτερον τοῦ Σατανᾶ γέγονε, καὶ παρεδόθη λοιπὸν αὐτῷ, ὡς ἀδιόρθωτος. Εως μὲν οὖν εἶ; ἐδόκει τῶν μαθητῶν, καὶ τοῦ ἁγίου χοροῦ μέρος, οὐκ εἶχε τοσαύτην πάροδον εἰς αὐτὸν ὁ Σατανᾶ;· ἐπεὶ δὲ ἀπέσχισεν αὐτὸν ὁ Κύριο;, καὶ ἀγώρισε τῶν ἄλλων μαθητῶν, παραδειγμα τίσας τοῦτον διὰ τοῦ ἄρτου, ἔκτοτε δὴ παρέλαβεν αὐτὸν ὡς ἐγκαταλειφθέντα αὐτὸν ὑπὸ τοῦ Κυρίου, καὶ ἀποδιορισθέντα τοῦ θείου χορού. "Ορα γὰρ καὶ τὸ, ο Εἰσῆλθεν εἰς αὐτὸν ὁ Σατανᾶς,» τουτέστιν, εἰς τὰ ἐσώτατα τῆς καρδίας αὐτοῦ εἰσέῖν, καὶ κατέσχεν τὴν αὐτοῦ ψυχήν. Πρότερον μὲν γὰρ ἔξωθεν αὐτῷ παρηνώχλει διὰ τοῦ τῆς φιλαργυρίας πάθους· νῦν δὲ τέλεον αὐτοῦ κατεκράτησε, την προδοσίαν αὐτῷ ὑπο βαλών. «Λέγει οὖν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον.» Τοῦτο δὲ οὐ προτρεπομένου ἐστὶν αὐτὸν εἰς προδοσίαν, ἀλλ᾽ οἷον ὀνειδίζοντος αὐτῷ πρὸς τὴν προδοσίαν ἐλθεῖν. Τὸ γὰρ, «Ποίησον, ο εἰπών, ὡσανεὶ τοῦτο λέγει· Ἰδοὺ ἀφίημί σε, ποίησον ὁ θέλεις· οὐκ ἐμποδίζω σου τῇ γνώμῃ, οὐ κατέχω σε ἔτι. Πρὸ τούτου γὰρ αὐτὸς κατεῖχε τὴν πονηρίαν, ἑαυτῷ τὸν καιρὸν τοῦ θανάτου τηρῶν, καθὸ καὶ ἔλεγεν· «Ούτ δεὶς αἱρει τὴν ψυχήν μου ἀπ᾿ ἐμοῦ, ἀλλ' ἐγὼ τίθημι ταύτην ἀπ' ἐμαυτοῦ.» «Τοῦτο δὲ οὐδεὶς ἔγνω τῶν ἀνακειμένων.» "Αξιον ζητήσεως τοῦτο, πῶς οὐδεὶς ἔγνω, καίτοι έρωτηθεὶς ὁ Κύριος τίς ἐστιν ὁ προς δότης, εἶπεν, ὅτι «'ῇ ἐγὼ τὸ ψωμίον ἐπιδώσω.» Φαίνεται οὖν λάθρα εἰπεῖν τοῦτο πρὸς μόνον τόν Ἰωάννην, ὥστε μηδένα τῶν ἄλλων ἀκοῦσαι. Ἐπεὶ καὶ Ἰωάννης πρὸς τὸ στῆθος πεσών, ἐρωτᾷ μονονουχί * Joan. x, 18. VERS. 26.50.. Εt cum iutinxisset panem, dedit Judæ Simonis Iscariotæ. Et post offulam ingressus est in eum Satanas. Dicit igitur ei Jesus: Quod facis, fac citius. Hoc autem nemo discumbentium intelligebat ad quid dixisset ei. Quidam enim putabaul, quia loculos habebat Judas, quod dixisset ei Jesus: Eme ea quæ nobis opus sunt ad diem festum: aut egenis ut aliquid daret. Cum ergo accepisset offulam, continuo exivit. Erat autem nox cum exisset. Ubi Dominus quidem dedit buccellam Judæ, si forte recogitaret amicitiam mensä et panis, a proditione desisteret: Judas autem cum neque sie emendaretur, tunc plane factus est Satanæ, et traditus ei ut inemendabilis. Igitur quandiu unus discipulorum videbatur, et ex sancto illo choro, non habebat tantum accessum ad illum Satanas: ubi autem illum divisit Dominus, et separavit ab aliis discipulis, traducto eo per panem, tunc invasit eum ut a Domino derelictum, et a divino choro separatum. Vide enim et hoc: Ingressus est in eum Satanas, hoc est, ingressus est interiora cordis ejus, et occupavit animam ejus. Nam prius eum foris per avaritiæ vitium turbabat, nunc autem perfecte eum comprehendit, proditionem suggerens. • Dicit igitur ei Jesus: Quod facis, fic citius. › floc autem non est adhortantis ad proditionem, sed exprobrantis et permittentis ei ad proditionem venire. Dicit enim, c Fac, quasi diceret: Ecce reliqui te facere quod vis: non inpedio tuam mentem, non retineo te ultra. Antea enim ipse cohibebat malitiam ejus, apud se 694 tempus mortis reservans: sicut et dicebat: c Nullus tollit animam meam a me, sed ego pono earn a me. - Hoc autem nullus cognovit accumben lium.» Digna quæstio, quo pacto nullus agnoverit, cum rogatus Dominus quis esset proditor, dixerit, • Cui ego buccellam tradidero.»Videtur igitur clam hoc dixisse Joanni, ut nullus alius audiret; quia et Joannes cum supra pectus recumberet, rogabat quasi in aurem, et ita proditor non manifes status est, alioquin eum discerpsisset Petrus forte, et occidisset eum. An ergo et Joannes non noverat $2

eum? Neque iste. Nequaquam enim exspectasset ut πρὸς τὸ οὖς, ὥστε μή γενέσθαι δῆλον τον προδότην· discipulus in tantam prorumperet impietaten. Saneta enim illa anima procul a tali impietate, neque de alio facile tale quidpiam suspicata fuit. Nullus ergo cegnovit, › sed existimaverunt quod dicens, • Fac citius, diceret de aliquo ad festum emendo, ‹ vel ut quid daret pauperibus. › Nam multam curam gerebat pauperum. Et quomodo qui alios admonet ne portent peram, neque æs, ipse marsupium ferebat? Ostendit quod et possessione carentem, et crucifixum mundo, magnam oportet ejus partis curam habere. ‹ Cæterum nox erat cum exisset;» neque hoc superdue assignavit evangelista, sed ut doceat nos quod neque tempus prohibuerit illum, sed nocte dolum struxerit. Exivit igitur quinta, ut mihi videtur, vespera, quando e et intravit in ipsum Satanas. › Nam quarta quidem accessit nd illum, quando scilicet mulier quæ apud Matthæum, unguentum effudit “. Ipse autem με abivit, locutus est cum Judæis de traditione. At quinta vespera intravit in illum, hoc est, occupavit cor ejus: sicut aliud est percutere quempiam manu foris, et aliud est confodere gladio viscera. Exivit igitur Judas et sensibiliter et mentaliter a Salvatore. ‹ Erat autem et nox: fortassis et spiritualis nox, ἡ γὰρ ἂν διεσπάσατο μάχαιραν τάχα Πέτρος, καὶ ἀνεῖλεν αὐτόν. Αρ' οὖν οὐδὲ Ἰωάννης ἔγνω αὐτόν; Οὐδὲ οὗτος. Οὐ γὰρ ἂν προσεδόκησεν, ὅτι μαθητής ἐπὶ τοσοῦτον χωρήσει παρανομίας. Πόῤῥω γὰρ τῆς τοιαύτης πονηρίας ἡ ἁγία οὖσα ἐκείνη ψυχή, οὐδὲ περὶ ἑτέρου τοῦτο εὐκόλως ὑπώπτευσεν ἄν. «Οὐδεὶς οὖν ἔγνω,» ἀλλ' ἐνόμισαν, ὅτι τὸ, ε Ποίησον τά χιον,» περὶ τοῦ ἀγοράσαι τι ι εἰς τὴν ἑορτὴν,» λέγει, «ἢ ἵνα τι δῷ τοῖς πτωχοῖς.» Καὶ γὰρ πολλὴν πρόνοιαν τῶν πτωχῶν ἐποιεῖτο, καὶ ὁ τοῖς ἄλλοις παραινῶν μὴ πήραν ἔχειν, μὴ χαλκόν, αὐτὸς καὶ γλωσσόκομον ἐπεφέρετο· δεικνύς, ὅτι καὶ τὸν ἀκτήμονα καὶ ἐσταυρωμένον τῷ κόσμῳ, πολλὴν δεῖ τού του τοῦ μέρους φροντίδα ποιεῖσθαι. • Ην δὲ νύξ, φησὶν, ὅτε ἐξῆλθεν.» Οὐδὲ τοῦτο παρέργως επεσημί - νατο ὁ εὐαγγελιστὴς, τὸ εἶναι νύκτα, ἀλλ᾽ ἵνα διδάξῃ ἡμᾶς, ὅτι οὐδὲ ὁ καιρὸς ἐκώλυσεν αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ νυκτὸς οὔσης ἥρτησε [[. ήρτυσε] τὸν δόλον. Ἐξῆλθεν οὖν τῇ πέμπτῃ δοκεί μοι ἑσπέρας, ὅτε καὶ εἰσῆλθεν εἰς αὐτὸν ὁ Σατανᾶς.» Τῇ μὲν γὰρ τετράδι προσ έβαλεν αὐτῷ, ὅτε δηλαδὴ ἡ παρὰ τῷ Ματθαίω γυνή ἐκένωσε τὸ μύρον· αὐτὸς δὲ ἀπελθὼν συνελάλησε τοῖς Ἰουδαίοις περὶ τῆς προδοσίας. Τῇ δὲ πέμπτη ἑσπέρας εἰσῆλθεν εἰς αὐτὸν, ὅπερ ἐστὶ, κατέσχεν αὐτοῦ τὴν καρδίαν· ὥσπερ ἄλλο ἐστὶ τὸ πλῆξαί τινα avaritiæ obtenebratio invaserat eum. τῇ χειρὶ ἔξωθεν, καὶ ἄλλο τὸ εἰσωθῆσαι εἰς αὐτὸν τὸ ξίφος, καὶ ἐμβαλεῖν αὐτὸ κατὰ τῶν σπλάγχνων. Ἐξῆλθε δὲ ὁ Ἰούδας καὶ αἰσθητῶς καὶ νοητῶς ἀπὸ τοῦ Σωτῆρος. «Ην δὲ νύξ, ο τάχα δὲ καὶ νοητὴ νύξ ἡ κατασχοῦσα αὐτὸν τῆς φιλαργυρίας σκότωσις. VERS. 31, 32. • Dicit Jesus: Nunc glorificatus est Filius hominis, et Deus glorificatus est per illum. Si Deus glorificatus est per eum, et Deus glorificabit eum per se. Εt continuo glorificabit eum.» Quoniam conciderant discipulorum mentes, iterum eas erigit, dicens, «Nunc glorificatus est filius honinis.» Docet enim eos non mærere, sed magis gaudere. Gloria enim est hoc, ipsa passio scilicet, et quod per ignominiosa hominibus honor conciliatur. Et aliter, Per miracula in cruce glorificatus est, sole exstineto, petris ruptis, velo scisso, aliisque nirabilibus factis: quomodo autem e glorifcabit Deus Filium in seipso? Hoc est, per seipsum, non per alium, non per angelos et archangelos, non per alias virtutes, sed per seipsum. Omnia enim ope. ralus est ad gloriam Filii. Continuo. igitur, inquit, «glorificabit eum:» hoc est, non tardabit, sed in ipsa 685 cruce: et iterum post tres dies, cum resuscitavit eum: et pest quadraginta dies suppeditata gratia Spiritus discipulis. Videamus autem et ex superioribns mentem verborum. Nunc gloFificatus est Filius hominis, hoc est, Ego doceo, miraculaque facio, et non in me subsistit gloria, sed in Deum et Patrem transit. Quia igitur mea gloria gloria fit Patris, ne contristemini. Nam Pater iterum glorificabit ne, ut et ipse glorifcetur. Numquid enim ego gloriam mihi vindico, et ad illum non transit? Verum communis est gloria, et 4s Matth. xxvΙ, 7. • Λέγει ὁ Ἰησοῦς· Νῦν ἐδοξάσθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ. Ει ὁ Θεὸς ἐδοξάσθη ἐν αὐτῷ, καὶ ὁ Θεὸς δοξάσει αὐτὸν ἐν ἑαυτῷ, καὶ εὐθὺς δοξάσει αὐτόν. ὁ Ἐπειδὴ κατέπεσον τῶν μαθητῶν οἱ λογισμοί·. Νῦν ἐδοξά σθη ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ο λέγων, διανίστησιν αὐτούς. Πείθει γὰρ αὐτοὺς μὴ κατηφιᾷν, ἀλλὰ μᾶλλον χαίρειν. Δόξα γάρ ἐστι τοῦτο, τὸ παθεῖν δηλαδὴ, καὶ διὰ τῶν ἀτίμων τιμὴν τοῖς ἀνθρώ ποις προξενήσαι. Καὶ ἄλλως δέ· Διὰ τὰ ἐν τῷ σταυρῷ θαύματα ἐδοξάσθη, ἡλίου σβεσθέντος, πετρῶν ραγεισῶν, τοῦ καταπετάσματος σχισθέντος, καὶ τῶν ἄλλων πάντων τεραστίων γενομένων. Πῶς δὲ ο δα ξάσει ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν ἐν ἑαυτῷ;» Τουτέστι, δι' ἑαυτοῦ, οὐ δι' ἑτέρου, οὐ δι' ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέ λων, οὐδὲ δι᾿ ἄλλης δυνάμεως, ἀλλὰ δι' ἑαυτοῦ· πάν τα γὰρ ἔπραξε πρὸς δόξαν τοῦ Υἱοῦ. • Εὐθὺς οὖν, φησί, ο δοξάσει αὐτόν·, τουτέστιν, οὐ βραδυνεῖ, ἀλλ' ἐν αὐτῷ τῷ σταυρῷ καὶ αἱ μετὰ τρεῖς ἡμέρα; ἀναστήσας αὐτὸν, καὶ μετὰ τεσσαράκοντα ἡμέρας τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν ἐπιχορηγήσας τοῖς μαθη ταῖς. Ιδωμεν δὲ καὶ ἄνωθεν τὸν σκοπὸν τῶν ῥημάτ των. «Νῦν ἐδοξάσθη, φησίν, ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου τουτέστιν, Ἐγὼ διδάσκων, θαυματουργῶν, καὶ οὐκ εἰς ἐμὲ περιίστατο ἡ δόξα, ἀλλ᾽ εἰς τὸν Θεὸν, καὶ Πα τέρα ἀνέβαινεν. Ἐπεὶ τοίνυν ἡ ἐμὴ δόξα δόξα για νεται τοῦ Πατρίς, μὴ κατηφιᾶτε. Ὁ γὰρ Πατὴρ πάλιν δοξάσει με, ἵνα καὶ αὐτὸς δοξασθῇ. Μὴ γὰρ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XIII. quando ignominiosam passionem patiar, quando videbor per mortem e medio tolli: tunc magis honorabit, tune per resurrectionem me clarum faciet. ἐγὼ τὴν δόξαν σφετερίζομαι, καὶ εἰς ἐκεῖνον οὐκ iterum glorificabit me, et non fardabit, sed e mox, ἀναβαίνει; ᾿Αλλὰ κοινή ἐστιν ἡ δόξα. Ωστε καὶ πά λιν δοξάσει με· καὶ οὐ βραδυνεῖ, ἀλλ' ο εὐθὺς, ο ὅταν τὰ ἄτιμα πάσχω πάθη, όταν δοκῶ διὰ τοῦ θανάτου ἐκ μέσου γενέσθαι, τότε μᾶλλον τιμήσει, τότε φανερὸν καταστήσει διὰ τῆς ἀναστάσεως. VERS. 35-55. • Filioli, adliuc paulisper vobiscum st. Quaeretis me: et sicut dixi Judaris: Quo ego vádo, vos non potestis venire: ita et vobis dico nunc. Praeceptum novum do vobis, ut diligatis invicem, sicut dilexi vos, ut et vos diligatis invicem. In hoc ením cognoscent omnes quod discipuli mei estis, si dilectionem habueritis inter vos. Quoniam paulo post passuri erant gravia, ea nunc prædicit eis, ut ea habeant in memoria et præparent se ad ea. Confert autem hod ad gloriam ejus. Non parva enim gloria ejus fuit, quod discipulis prædixit quæ eventura essent eis, recordantibus postea discipulis quod illa eis essent prædicta. Monstrans autem, se non tunc primum cognoscere, sed multo antea quod quæsituri essent ipsum in tribulationibus constituti, dicit, quod et Judais istud ipsum dixerit, utpote qui multo ante sciverit. Hoc autem, • Quo ego vado, indicat ejus mortem, quæ transitus erat ac translatio in statum meliorem, in locum corruptibilia corpora non suscipientem. Igitur Judæis dicebat, Quæretis me, et quo ego vado, vos un potestis venire: timorem illis incutiens, discipulis autem desiderium accendens. Etenim consuevimus, quando videmus quosdam ex amicis secedentes, magis accendi, et maxime si eamt in locum quo non est possibile nos ire. Igitur desiderium illis accendens, hæc dicit. Ideo et • Filii,» adjecit: ut ne putent quod eadem affectione qua Judæis, hec eis sit locutus, sed ex charitate. Quæsiverunt quidem eum Judæi, quando civitas ipsorum capta est, et ira divinitus immissa undique in eos venit, sicut et Josephus testatur propter mortem Jesu cis hæc evenisse. Discipuli autem, quando fugerunt, et alias allicti sunt, propterea et alio loco ", «Tolletur, inquit, sponsus, et jejunabunt amici thalami.» Itaque futura prædicit et his et illis: illis quidem propter incredulitatem, his autem propter amorem, ne inexspectata inciderent mala. Et quoniam verisimile: 696 erat, audientes talia turbari animo, ut solitrios futuros consulatur, Ne dulentis, dicens, do enim vobis custodem fortem, ipsam dilectionem, quam si habueritis, inter vos corroborati, invicti eritis. Deinde si dubitaverit quis, Quomodo mandatum novum das, o Domine, charitatem quam et in veteri lege datam sciuus? subdit, Sicut ego dilexi vos, ita et vos mutuum diligatis. Quemadmodum enim ego, inquit, gratis dilexi vos, nullis bonis operibus vestris præcedentibus, sed et cum inimica esset humana natura, eam suscepi, sanctificavique: ita et vos gratis «diligite inter vos;» etiam si ol fenderit te frater, ne recorderis ejus. Vides quod • Τεκνία, ἔτι μικρόν μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι. Ζητήσετε με· καὶ καθὼς εἶπον τοῖς Ἰουδαίοις, ὅτι Ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, καὶ ὑμῖν λέγω ἄρτι. Εντολὴν καινὴν δίδωμι ὑμῖν, ἵνα ἀγαπᾶτε αλλήλους, καθώς ἠγάπησα ὑμᾶς, ἵνα καὶ ὑμεῖς ἀγαπᾶτε ἀλλήλου;. Ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες, ὅτι ἐμοὶ μαθηταί έστε, ἐὰν ἀγάπην ἔχητε ἐν ἀλλήλοις. ο Ἐπειδὴ ἔμελλον μετὰ μικρὸν τὰ λυπηρὰ ὑποστή σεσθαι, προλέγει λοιπὸν ταῦτα αὐτοῖς, ὥστε ἐν τῇ μνήμῃ αὐτὰ ἔχειν, καὶ προπαρεσκευάσθαι πρὸ; " ταῦτα. Συμβάλλεται δὲ καὶ τοῦτο εἰς τὴν δόξαν αὐτ τοῦ. Τὸ γὰρ τὰ μέλλοντα συμβήσεσθαι τοῖς μαθητ ταῖς ὑπ' αὐτοῦ προαναφωνεῖσθαι, οὐ μικρὰ ἦν δόξα αὐτοῦ, ὑπομιμνησκομένων ὕστερον τῶν μαθητῶν, ὅτι ταῦτα ὁ Κύριος αὐτοῖς προέλεγε. Δεικνὺς δὲ ὅτι οὐ νῦν πρῶτος (Γ. πρῶτον), ἀλλὰ καὶ πρὸ πολλοῦ γινεσκει, ὅτι ζητήσουσιν αὐτὸν ἐν πειρασμοῖς ὄντες, φησιν, ὅτι καὶ τοῖς Ἰουδαίοις αὐτὸ τοῦτο εἶπεν, ὡς πρὸ πολλοῦ εἰδώς. Τὸ δὲ, ο Οπου ἐγὼ ὑπάγω,» εἰπὼν, δείκνυσι τὸν θάνατον αὐτοῦ μετάβασιν ὄντα καὶ με τάστασιν κρείττονα εἰς τόπον σώματα φθαρτά μή δεχόμενον. Τοῖς μὲν Ἰουδαίοις ἔλεγεν, ὅτι «Ζητή σετέ με, καὶ ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν, ο φόβον αὐτοῖς ἐπισείων· τοῖς δὲ μαθηταῖς, τὸν πόθον ἐξάπτων. Καὶ γὰρ εἰώθαμεν ὅταν ἴδωμέν τινας τῶν φιλτάτων ἀναχωροῦντας, μάλιστα διαθερ μαίνεσθαι, καὶ μᾶλλον, ὅταν εἰς τόπον ἀπίωσιν, εἰς ὖν οὐ δυνατὸν ἡμῖν ἀπελθεῖν. Τὸν πόθον οὖν αὐτοῖς ἐξάπτων ταῦτά φησι. Διὸ καὶ τὸ, ο Τεκνία, ο προσο έθηκεν· ἵνα μὴ νομίσωσιν, ὡς ἀπὸ τῆς τοιαύτης διαθέσεως ταῦτα εἶπεν αὐτοῖς, ἀφ᾿ ἧς καὶ τοῖς Ἰου δαίοις, ἀλλ' ἐξ ἀγάπης. Εζήτησαν μὲν οὖν αὐτὸν οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτε ἡ πόλις αὐτῶν ἑάλω, καὶ ἡ θεήλατος ὀργὴ πάντοθεν κατ' αὐτῶν ἐφέρετο, ὡς καὶ Ἰώση - πος μαρτυρεῖ διὰ τὸν θάνατον τοῦ Ἰησοῦ ταῦτα αὐτοῖς γενέσθαι. Οἱ δὲ μαθηταί, ὅτε ἔφευγον, ὅτε ἄλλως ἐθλίβοντο· διὸ καὶ ἀλλαχοῦ, Αρθήσεται, φησίν, ὁ νυμφίος, καὶ νηστεύσουσιν οἱ φίλοι τοῦ νυμε φῶνος. • Προλέγει οὖν τὰ μέλλοντα καὶ τούτοις κακείνοις, τοῖς μὲν διὰ τὴν ἀπιστίαν, τοῖς δὲ διὰ τὴν ἀγάπην, καὶ τὸ μὴ ἀπροσδοκήτοις ἐμπεσεῖν τοῖς δει νοῖς. Ἐπειδὴ εἰς θόρυβον αὐτοὺς ἐμπεσεῖν εἰκὸς ἦν, ταῦτα ἀκούοντας ὡς ἐρήμους μέλλοντας ἔσεσθαι, παραμυθεῖται αὐτοὺς, Μὴ ἀλγείτε, λέγων· δίδωμι γὰρ ὑμῖν φύλακα ἰσχυρὰν τὴν ἀγάπην. Ἐὰν γὰρ ταύτην ἔχητε, αήττητοι ἔσεσθε, ὑπ' ἀλλήλων δυνα μούμενοι. Εἶτα ἐπειδὴ ἠπόρησεν ἄν τις· Πῶς καινὴν ἐντολὴν δίδως, ὦ Κύριε, τὴν ἀγάπην, ἣν καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ νενομοθετημένην οἴδαμεν; ἐπιφέρει, ὅτι • Καθὼς ἐγὼ ἠγάπησα ὑμᾶς, ἵνα καὶ ἀλλήλους ἀγατᾶτε. ο Ὥσπερ γὰρ ἐγώ, φησί, δωρεάν ἠγάπησα ** Matth. 1x, 15; Luc. v,

hoc sit novum mandatam, diligendum proximum ὑμᾶς, οὐ προϋπαρχόντων ὑμῶν κατορθωμάτων, ἀλλὰ cui nihil debeas? Lex autem dicebat, Diliges amicum tuum ut debitum proximo qui prius inceperat, dilectionem retribuendum jubens. Deciarans autem quod non exstinguendi post suum migrationem, sed clariores futuri sint, dicit: e lu lioc scient omnes. • Vides quomodo asserat eos ab omnibus cognoscendos, per hoc illos non parum consolans? Reliquit indicium et characterem a miraculis, a charitate autem nunc cognoscibiles facit. Multi enim sunt, qui miracula fecerunt, audituri *, • Nescio vos.. Quod autem tolus orbis miraculis ad fidem adductus sit, quid mirum? Quia enim charitas aderat, ideo et virtus ad operandum miracula non decrat. Quod si divisi et distincti fuissent, omnia perissent, et nullus credidisset illis ita contra se furentibus. Itaque eos majori miraculo dignos faciebat, quod una essel anima, et unum cor credentium 47. καὶ ἐχθρᾶς εὔσης, και κατηργημένης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, ὅμως αὐτὸς ἐπελαθόμην ταύτης καὶ ἡγίασα· οὕτω καὶ ὑμεῖς δωρεὰν • ἀγαπᾶτε ἀλλή λους· ο κἂν σκανδαλίσῃ σε ὁ ἀδελφὸς, μὴ ἐπιμνησθῇς τούτου. Ορᾷς ὅτι τοῦτό ἐστιν ἡ καινὴ ἐντολή, τὸ μηδὲν ὀφείλοντα τῷ πλησίον, προίκα αὐτὸν ἀγαπᾶν; Ο δὲ νόμος, «᾿Αγαπήσεις, ἔλεγε, τὸν φίλον σου, ο ώς χρέος προκατάρξαντι τῷ πλησίον, τὴν ἀγάπην ἀντιδι δόναι κελεύων. Δεικνὺς δὲ, ὅτι οὐ σβεσθήσονται, αὐτοῦ ἀπελθόντος, ἀλλὰ περιφανεῖς ἔσονται, φησίν· «Ἐν τούτῳ γνώσονται πάντες.» Ορᾶς πῶς διαγνωσθή σεσθαι αὐτοὺς παρὰ πᾶσιν ἀποφαίνεται, παραμυ θούμενος αὐτοὺς οὐ μικρῶς διὰ τούτου; Αφεὶς δὲ ἀπὸ τῶν θαυμάτων αὐτοὺς χαρακτηρίσαι, ἀπὸ τῆς ἀγάπης χαρακτηρίζει. Πολλοὶ γὰρ θαύματα ποιή σαντες, μέλλουσιν ἀκούειν, ὅτι «Οὐκ οἶδα ὑμᾶς. Εἰ δὲ καὶ πᾶσα ἡ οἰκουμένη ὑπὸ τῶν θαυμάτων προσήχθη τῇ πίστει, τί θαυμαστόν; Διότι γὰρ ἡ ἀγάπη απρῆν, διὰ τοῦτο καὶ πρὸς τὸ θαυματουργεῖν αὐτοῖς δύναμις ἐνῆν. Εἰ δὲ διέστησαν ἀπ' ἀλλήλων καὶ ἐμερίσθησαν, πάντα ἂν αὐτοῖς καὶ ἀπολώλει, καὶ οὐδεὶς ἐπίστευσεν οὕτω κατ᾽ ἀλλήλων μαινομένοις " ὥσπερ οὖν καὶ πολλοῦ θαύματος αὐτοὺς ἐποίει ἀξίου; τὸ εἶναι τῶν πιστευόντων τὴν καρδίαν καὶ ψυχήν μίαν. VERS. 36 38, Dicit ei Simon Petrus: Domine, quo vadis? Respondit ei Jesus: Quo ego vado, non potes me nunc sequi sequeris autem postea. Dicit ei Petrus: Domine, quare non possum te sequi nunc? animam meam pro te ponam. Respondit en Jesus: Animam tuam pro me pones? Amen, amen dico tibi, non canet gallus, donec ter me negaveris. › Petrus præ multo fervore magis præceps factus, qui audiverat Dominum dicentem, ‹ Quo ego vado, vos non potestis venire: › interrogat, ‹ Quo vadis? › quasi dicens Christo: Quæ ista est via quam ego transire non possum? Non enim discendi animo interrogat, sed occulte hoc subsignificat, quod Etsi difficillimam omnium viam transiturus sis, te sequar. lia semper cum Christo esse amabat. Ideo et ipse ad mentem ejus respondit, Non potes me nunc sequi, postea autem sequeris.» At ille ita temperarius fit, ut contradiceret Christo et non contentus oblatam esse spem bonam quod postea secuturus esset, urget pertinaciter: «Quare non possum te modo sequi? animam meam pro te ponam. Vides vehementiam desiderii? Quia Dominum audiverat dicentem 48: • Majorem hac charitatem 697 mullus habet, quam ut animam suam ponat pro amicis suis:» desiderat nunc hunc gradum et fastigium charitatis; et ideo pollicetur animam suam ponere pro Domino. Igitur Salvator ostendit, quod hoc sui solius et non cujusquam hominis sit, talia cum auctoritate polliceri: et dicit, Priusquam gallus canal, ter negabis me:» hoc est, nunc: neque enim erat magnum intervallum. Intempesta enim nocte disserebat, et cum prima ac secunda custodia noctis transierat. Quia igitur magna charitas contradicentem Petrum fecit, charitatem quidem approbat, es Levit. xis, ** Matth. xxv, 12; vii, 22. • Λέγει αὐτῷ Σίμων Πέτρος Κύριε, ποῦ ὑπάγεις; Απεκρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Οπου ἐγὼ ὑπάγω, οὐ δύνασαί μοι νῦν ἀκολουθῆσαι· ὕστερον δὲ ἀκολουθή σεις μοι. Λέγει αὐτῷ Πέτρος Κύριε, διατί οὐ δύνασ μαί σοι ἀκολουθῆσαι ἄρτι; τὴν ψυχήν μου ὑπὲρ σοῦ θήσω. Απεκρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Τὴν ψυχήν σου ὑπερ ἐμοῦ θήσεις; Αμήν, ἀμὴν λέγω σοι, οὐ μὴ αλέκτωρ φωνήσῃ, ἕως οὗ ἀπαρνήσῃ με τρίς.» Ο Πέτρος ἀπὸ πολλής θερμότητος προπετέστερος γενόμενος, ἐπειδὴ ἤκουσε τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ὅτι • Οπου ἐγὼ ὑπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν,» ἐρωτᾷ· «Ποῦ ὑπάγεις; ο ὡσανεὶ τοῦτο λέγων τῷ Χρι στῷ· Ποία ὁδός ἐστιν αὕτη, ἣν οὐ δυνήσομαι ἐγὼ ἐλθεῖν; Οὐ γὰρ μαθεῖν βουλόμενος τοῦτο ἐρωτᾷ, ἀλλὰ κεκρυμμένως τοῦτο ὑποδηλοῖ, ὅτι Κἂν πασῶν δυσκολωτέραν ὁδὸν μέλλεις ἐλθεῖν, ἀκολουθήσω σοι· οὕτως ἠγάπα ἀεὶ συνείναι τῷ Χριστῷ. Διὸ καὶ αὐτὸς πρὸς τὴν διάνοιαν αὐτοῦ ἀποκρίνεται·. Οὐ δύνασαι μοι νῦν ἀκολουθῆσαι· ὕστερον δὲ ἀκολουθήσεις μοι. Ὁ δὲ οὕτω προπετεύεται, ὥστε καὶ ἀντειπεῖν τῷ Χριστῷ. Οὐκ ἀρπεσθεὶς γὰρ τὸ [[. τῷ] χρηστὰς ἐλπίδας λαβεῖν, ὅτι ὕστερον ἀκολουθήσει, ἐπιμένει τῇ ἐνστάσει, καὶ αὐθαδιάζεται·. Διατί οὐ δύναμαί σοι ἀκολουθῆσαι; τὴν ψυχήν μου ὑπὲρ σοῦ θήσω.» Ορα σφοδρότητα πόθου· Ἐπειδὴ ἤκουε τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ὅτι «Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει, ἢ ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τοῦ φίλου αὐτοῦ, ο ἐφίεται λοιπὸν τούτου τοῦ βαθμοῦ, καὶ τῆς ἀκροτά της ἀγάπης, διὸ καὶ ὑπισχνείται θεἶναι τὴν ψυχὴν αὐτοῦ ὑπὲρ τοῦ Κυρίου. ῾Ο τοίνυν Σωτὴρ δεικνύς αὐτῷ, ὅτι αὐτοῦ μόνου ἐστὶ, καὶ οὐκ ἀνθρώπου τινὸς, τὸ τοιαῦτα μετὰ αὐθεντίας ἐπαγγέλλεσθαι, φησί. • Πρὶν ἀλέκτορα φωνῆσαι, τρὶς ἀπαρνήσῃ με τουτέστι, νῦν. Οὐδὲ γὰρ ἦν πολὺ τὸ διάστημα· ἀωρὶ 47 Act. IV, 32. 48 Joan, xv, 13.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XIV. eum superno auxilio, et docet ut suam agnoscat imbecillitatem. Nam si diligis, debes obedire ei quem diligis. Dixi quod «Non possis, contradicis: per negationem disces manifeste, impossibile non fieri quod dico. Et ita curam ejus gerens, permisit eum cadere, ut et postea orbis administratione suscepta, nihil tale esperiatur, sed agnoscal se. Εt vide quomodo ceciderit non semel, sed ter. Ita derelictio Dei nostram arguit infirmitatem; et qui attendit, boc invenit beneficium maximum, γὰρ τῶν νυκτών διελέγετο, καὶ πρώτη καὶ δευτέρα contradictionem autem reccat: ideo el denudat ἦν φυλακὴ τῆς νυκτός διελθοῦσα. Ἐπεὶ τοίνυν ἡ πολλὴ ἀγάπη τὸν Πέτρον ἀντιλογικὸν εἰργάσατο, τὴν μὲν ἀγάπην ἀποδέχεται, τὴν δὲ ἀντιλογίαν περικόπτει. Διὸ καὶ ἀπογυνμνοῖ αὐτὸν τῆς ἄνω βοηθείας, καὶ παιδεύει ἐπιγινώσκειν τὴν ἀσθένειαν. Εἰ γὰρ ἀγαπᾷ, ὀφείλεις τῷ ἀγαπωμένῳ πείθεσθαι. Εἶπον, ὅτι ι Οὐ δύνασαι,» καὶ ἀντιλέγεις. Διὰ τῆς ἀρνήσεω; εἴσῃ σαφῶς, ὅτι οὐχ οἷόν τε μή γενέσθαι δ λέγω. Ωστε κηδόμενος αὐτοῦ, συνεχώρησεν αὐτὸν πεσεῖν· ἵνα καὶ ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα, ὅταν τῆς οἰκου μένης τὴν οἰκονομίαν ἀναδέξηται, μὴ πάθῃ τοῦτο, ἀλλ᾽ ἐπιγινώσκῃ ἑαυτόν. Καὶ ὅρα πῶς ἔπεσεν, οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ τρί;. Οὕτως ἡ ἐγκατάλειψις τοῦ Θεοῦ τὴν ἀσθένειαν ἡμῶν͵ ἐλέγχει, καὶ ὁ προσέχων, εὑρί σκει ταύτην εὐεργεσίαν μεγίστην. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ Θωμᾶ ἀγνοοῦντος τοῦ ὑπάγει ὁ Κύριος. Περί τοῦ Ἰούδα τοῦ Θαδδαίου ἐρωτῶντος τὸν Ἰησ σοῦν. Περὶ τοῦ Παρακλήτου. • Μή ταρατσέσθω ὑμῶν ἡ καρδία· πιστεύετε εἰς τὸν Θεὸν, καὶ εἰς ἐμὲ πιστεύετε.» Ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν αὐτοῦ; εἰς ταραχὴν ἐμπεσεῖν, ἀκούσαντας περὶ τοῦ κορυφαίου Πέτρου, ὅτι ἀρνήσεται, διὰ τοῦτο παρα μυθεῖται αὐτοὺς, καὶ καταστέλλει τὴν τῆς καρδίας ταραχήν. Εἰ γὰρ ὁ κορυφαῖος καὶ οὕτω διάπυρος πρὸ αλέκτορες φωνῆς τρὶς ἔμελλεν ἀπαρνήσασθαι, μεγά λην τινὰ περίστασιν αὐτοὺς εἰκὸς ἦν προσδοκᾶν. Εἶτα ὥσπερ εἰπόντων τῶν μαθητῶν· Καὶ πῶς οὐ ταραχθησόμεθα τοιαύταις μέλλοντες δυσκολίαις ἐμπίπτειν; φησί·. Πιστεύετε εἰς τὸν Θεὸν, καὶ εἰς ἐμὲ πιστεύετε, ν καὶ πάντα τὰ δυσχερή ὑμῖν λυθήσεται, καὶ ἡ ταραχή κατασταλήσεται διὰ τῆς εἰς τὸν Θεὴν καὶ εἰς ἐμὲ πίστεως. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ εἶπεν ο αὐτοῖς, ο Μὴ ταραττέσθω ὑμῶν ἡ καρδία, ο ἵνα Θεὸν αὐτὸν εἶναι πιστεύσωσιν, ἐκ τοῦ τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῶν εἰδέναι, καὶ τὸν ἀφανῆ τάραχον ἐπιγνώναι. • Ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ Πατρός μου μοναὶ πολλαί εἰσιν. Εἰ δὲ μή, εἶπον ἂν ὑμῖν· Πορεύομαι ἑτοιμάσαι τόπον ὑμῖν. Καὶ ἐὰν πορευθῶ ἑτοιμάσα: τόπον ὑμῖν, πάλιν ἔρχομαι, καὶ παραλήψομαι ὑμᾶς, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὑμεῖς ἦτε.» Εἶπε μὲν πρὸς τὸν Πέτρον ὁ Κύριος, ἔτιι 'Ακολουθήσεις μοι ὕστερον· ο ἵνα δὲ μὴ νομίσωσεν οί λοιποί, ὅτι ἐκείνῳ μόνῳ τῷ Πέτρῳ τοῦτο ἐδόθη, ἀλλ' οὐχὶ καὶ αὐτοῖς, φησίν, ὅτι καὶ ὑμᾶς ἐκεῖνος ὁ χώρος, ὁ καὶ τὸν Πέτρον ὑποδεξάμενος, δέξεται, ὥστε οὐ χρὴ θορυβείσθαι περὶ τόπου· ι Πολλαὶ γὰρ μοναί εἰσιν ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ Πατρός μου·, τουτέστιν, ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ Πατρός· οἰκίαν γὰρ τὴν ἑξουσίαν καὶ ἀρχὴν νόει. Εἰ δὲ καὶ μὴ ἦσαν οἰκίαι, ἐγὼ ἂν ἐπορεύθην καὶ ἡτοίμασα ὑμῖν. Ὥστε καὶ ἀμφοτέρωθεν οὐ δεῖ ὑμᾶς ταράττεσθαι, εἴτε εἰσὶν ἔτοιμοι, εἴτε καὶ μή. Κἂν γὰρ μὴ ὦσιν ἔτοιμοι, ἐγὼ μετά πάτης σπουδῆς προητοίμασα ἂν ταύτας ὑμῖν. Εἰ δὲ καὶ διὰ τὸ ἑτοιμάσαι ὑμῖν τόπον ἐπορεύθην, ἀλλ' οὐδὲ οὕτως ἀφῆκα ἂν ὑμᾶς, ἀλλὰ παρέλαβον ἂν, εἶνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὑμεῖς ἦτε. ο Ορᾷς παρακλήσεω; καὶ ψυχαγωγίας - ῥήματα; Οπου εἰμὶ ἐγώ, και ὑμεῖς ἐκεῖ ἔσεσθε. Οὐκ ἔχει γοῦν λόγον τὸ ταράσσε σθαι ὑμᾶς, εἴ γε μετ' ἐμοῦ εἶναι μέλλετε. PATROL. GR. CXXIV. CAPUT XIV. De Thoma ignorante quo abiret Jesus. De Juda Thaddao interrogante Jesum. De Spiritu consolalore. VERS. 1. ο Nou turbetur cor vestrun; creditis in Deum, et in ne credite.» Quoniam verisimile erat illos turbatos esse cum andiverunt de Petro inter ipsos primario quod negaturus esset, ideo consolatur eos, et sedat cordium turbellas. Nam cum priaceps et qui tam fervidus, priusquam gallus caneret, ter negaturus erat, verisimile fuit magnam eos exspectasse vicissitudinem. Deinde quasi dicerent discipuli, Εt quomodo non turbabimur cum in lan tas inciderimus difficultates? inquit: «Creditis in Deum, et in me credite, et omnes vestri labores solventur, et turbatio sedabitur propter fidem in Deum et in me. Eaque propter etiam dixit eis, ‹ Ne turbetur cor vestrum, ut Deum ipsum esse credant, quandoquidem introspiciebat corda ipsorum, et occultam perturbationem cognoscebat. VERS. 2, 5. «In domo Patris mei mansiones mulia sunt. Quod si secus esset, dixissem vobis, Vado paraturus vobis locum. Et si abiero ad parandum vobis locum, iterum veniam et assumam vos ad meipsum, ut ubi sum ego, et vos sitis. › Dixerat quidem ad Petrum Dominus, «Sequeris me postea: ut autem ne putent ceteri quod soli Petro hoc datum sit, et non etiam ipsis, inquit: Et vos suscipiet regio illa quæ Petrum exceptura est, atque ita non oportet 698 turbari pro loco: ‹ Multæ enim mansiones sunt in domo Patris mei, hoc est, sul palestate Patris mei. Per domum autem potestatem et principatum intellige. Si autem, defuissent domus, ego ivissem et parassem vobis. Et ita utrinque nou oportet vos turbari, sive sint paratæ, sive non sint: nam et si paratæ non essent, ego omni studio præparassem vobis. Quod si autein et propter hoc ut præparem vobis locum, ivissem, ne sic quidem reliquissem vos, sed suscepissem, ut ubi sum ego, et vos sitis. Vides consolationis et animationis verba? Ubi sum ego, et vos illic eritis. Non habet igitur rationem quod vos turbemini, siquidem mecum eritis.

VERS. 4-6.. Ει quo ego vadio scitis, et viau scitis. Dicit ei Thomas: Domine, nescimus quo vadis, et quomodo possumus viam scire. Dicit ei Jesus: Ego sum via, et veritas, et vita. Nemo venit adl Patrem, nisi per me.. Quia sciebat cogitationem eorum quærentem discere quo vadat, dat eis occasionem rogandi et dicit: «Quo vado scitis, et viam scitis, › incitans eos ad interrogationem. Idco et Thomas: c Domine, nescimus, inquit, quo vadis et quomodo possumus viam scire. Hoc autem dicit Thomas præ nimia formidine, non sicut Petrus desiderans sequi. Igitur Christus ostendens quod facile et non molestum sit eis sequi, declarat et quo vadat, et quæ sit via. Nam vadit quidem ad Patrem; via autem ipse est Christus. Quia igitur inquit,. Ego sum via, o per me omnino ad Patrem et vos ascendetis. Non solum autem via, sed et veritas, › atque ita merito vos confidite, quod non decipiamini a me. Sed et e vila o sum: unde et si moriamini, non prohibebit vos mors quominus ad Patrem veniatis bene igitur fidite. Per me enim veniunt omnes ad Patrem. Et quia ego dominus sum adducendi ad Patrem, omnino venietis illuc. Neque enim per aliam viam quam per nie illuc eundum est. Tu autem et hoc loco æqualem discito Filium ei qui generavit. Nam alio quidem loco Patrem dicit adducere all sc. ‹ Nullus, inquit, 'potest venire ad me, nisi Pater traxerit eum "., Hoc autem loco dicit per se adduci ad Patrem. Igitur æqualis est Patris ac Filii potestas, nam et una operatio. Cum igitur praclicem exerces, fit tibi Christus via; cum vero contemplationi vacas, fit tibi veritas. Quia antein nonnulli practicen ita colunt, et in contemplativa ita occupati sunt, ut vitam non assequantur, vel quod propter vanam gloriam virtutem amplexentur, et hic recipiunt mercedem vel quod in dogmatibus • non recte sentiunt, et ita a recta via exciderunt, additum est viæ et veritati, hoc est, practica contemplativa:que, Et vita. Nam et in virtutibus omnino, 699 et de divinis recla disserendo, ad viventem in seculum, et non ad mortuam hominum laudem spectare debemus. VERS. 7. Si cognovissetis me, et Patrem meum utique cognovissetis. Et nunc cognoscitis eum, et vidistis eum. › Quomodo superius dixit, ‹ Quo vado scitis, et viaın scitis, hoc est, Me; hoc autem loco dicit: e Si cognovissetis me, et Patrem meum cognovissetis utique?» Non sunt hac contraria. Nam sciverunt quidem Patrem, sed non ut oportebat. Nam ut Deum quidem sciverunt; ut Patrem autem, nondum: at ubi po tea venit Spiritus, omnis cis ciata est scientia. Quod igitur dicit, hunc sensuu habet: Si cognovissetis meam substantiam et diguitatem, et Patris queque cognovissetis. Ex hac autem tempore cœpistis cognoscerc eum per me ut * Joan. vi, 44. • Καὶ ὅπου ἐγὼ ὑπάγω, οἴδατε, καὶ τὴν ἐδὲν οἴδατε. Λέγει αὐτῷ Θωμᾶς· Κύριε, οὐκ οἴδαμεν τοῦ ὑπάγεις, καὶ πῶς δυνάμεθα τὴν ὁδὸν εἰδέναι. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁεὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή. Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα, εἰ μὴ δι' ἐμοῦ. ὁ Ἐπειδὴ συνείδε τὴν διάνοιαν αὐτῶν ζητοῦ σαν μαθεῖν, ποῦ ὑπάγει, δίδωσιν αὐτοῖς πρόφασιν τοῦ ἐρωτῆσαι. Και δή φησιν·. "Οπου ὑπάγω οἴδατε, καὶ τὴν ὁδὸν οἴδατε, παρακινῶν αὐτοὺς εἰς ἐρώτησιν. Διὸ καὶ ὁ Θωμᾶς· «Κύριε, οὐκ οἴδαμεν, φησί, ποῦ ὑπάγεις, καὶ πῶς δυνάμεθα τὴν ὁδὸν εἰδέ ναι;» Τοῦτο δὲ λέγει Θωμᾶς ἀπὸ πολλῆς δειλία:. οὐχ ὥσπερ ὁ Πέτρος παθῶν ἀκολουθῆσαι. Ο τοίνυν Χριστὸς δεικνύων, ὅτι ῥᾴων αὐτοῖς ἔσται καὶ εὐχερής ἡ ἀκολούθησις, ἐκφαίνει καὶ τὸ ποῦ ὑπάγει, καὶ τίς ἐστιν ἡ ὁδός. Ὑπάγει μὲν γὰρ πρὸς τὸν Πατέρα, ὁδὸς δὲ αὐτὸς ὁ Χριστός. Ἐπεὶ οὖν φησίν, «Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, ο δι' ἐμοῦ πάντως πρὸς τὸν Πατέρα καὶ ὑμεῖς ἀναβήσεσθε· οὐ μόνον δὲ ὁδὸς, ἀλλὰ καὶ • ἀλήθεια· ο ὥστε εἰκὸς ὑμᾶς θαῤῥεῖν, ὅτι οὐ ψευσθήσεσθε παρ' ἐμοῦ, ᾿Αλλὰ καὶ «ζωή ο εἰμι· ὥστε εἰ καὶ ἀποθάνητε, οὐ κωλύσει ὑμᾶς ὁ θάνατος τοῦ μὴ οὐχὶ πρὸς τὸν Πατέρα ἐλθεῖν. Θαῤῥεῖτε οὖν· δι' ἐμοῦ γὰρ ἔρχεται πᾶς πρὸς τὸν Πατέρα. Καὶ ἐπεὶ ἐγὼ κύριός εἰμι τοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ἀγαγεῖν, πάνω τως ἤξετε ἐκεῖ. Οὐδὲ γὰρ δι᾿ ἄλλης ὁδοῦ, εἰ μὴ δι' ἐμοῦ, ἔστιν ἐλθεῖν. Σὺ δέ μοι νόει κἀντεῦθεν ἴσον τὸν Υἱὸν τῷ γεγεννηκότι. Αλλαχοῦ μὲν γὰρ τὸν Πατέρα λέγει προσάγειν αὐτῷ· «Οὐδεὶς γὰρ, φησί, δύναται ἐλθεῖν πρός με, ἐὰν μὴ ὁ Πατήρ ἑλκύσῃ αὐτόν.» Ἐνταῦθα δὲ τῷ Πατρὶ λέγεται προσάγεσθαι δι' αύτ τοῦ. Ἴση ἄρα ἡ δύναμις Πατρὶ καὶ Υἱῷ· καὶ μία γὰρ ἡ ἐνέργεια. Οταν μὲν οὖν τὴν πρακτικὴν μετο έργῃ, γίνεταί σοι ὁδὸς ὁ Χριστός· ὅταν δὲ τὸ θεωρη τικὸν ἀσκῇς, γίνεταί σοι ἀλήθεια. Ἐπεὶ δὲ πολλ καὶ τὴν πρακτικήν μετιόντες, καὶ περὶ θεωρίαν ἀσχοληθέντες, οὐ πάντως ἐπέτυχον τῆς ζωῆς (ἢ γὰρ διὰ κενοδοξίαν τὴν ἀρετὴν μετιόντες, ἀπέσχον ἐνταῦθα τὸν μισθόν, ἢ τῇ περὶ τὸ δογματικὸν οἰήσει ἀπεπλανήθησαν τῆς εὐθείας ὁδοῦ), διὰ τοῦτο πρόσ κειται τῇ ὁδῷ καὶ τῇ ἀληθείᾳ, τῷ πρακτικῷ, λέγω, καὶ τῷ θεωρητικῷ, ἡ ζωή. Δεῖ καὶ ἡμᾶς καὶ ἐδεύειν, καὶ θεολογεῖν πρὸς τὸν ζῶντα [εἰς] αἰῶνα, οὐχὶ πρὸς τὸν νεκρὸν ἔπαινον τῶν ἀνθρώπων ἀφορῶντας. • Εἰ ἐγνώκειτέ με, καὶ τὸν Πατέρα μου εγνώκειτε ἄν. Καὶ ἀπάρτι γινώσκετε αὐτὸν, καὶ ἑωράκατε αύτόν.» Πῶς ἀνωτέρω μὲν εἶπεν, ὅτι ο Ὅπου ὑπάγω οἴδατε, καὶ τὴν ὁδὸν οἴδατε, ν τουτέστιν, Ἐμέ· ἐνταῦθα δὲ λέγει, ὅτι • Εἰ ἐμὲ ἐγνώκειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου ἐγνώκειτε ἄν;» Οὐκ ἐναντιολογῶν ταῦτά φησιν. Ηδεσαν μὲν γὰρ τὴν Πατέρα, οὐχ οὕτω δὲ ὡς ἐχρῆν· ὡς Θεὸν μὲν γὰρ δεσαν, ὡς Πατέρα δὲ οὔπω. Ὕστερον δὲ τὸ Πνεῦμα ἐλθὸν, πᾶσαν αὐτοῖς ἐνέθηκε τὴν γνῶσιν. Ο οὖν λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν· Εἰ οὖν ἐγνώκειτε τὴν ἐμὴν οὐσίαν, καὶ τὴν ἀξίαν, καὶ τὴν τοῦ Πατρὸς ἂν ἐγνώκειτε. Απάρτι δὲ ἤρξασθε γινώσκειν αὐτὸν δι' ἐμοῦ μέσου, ο καὶ ἑωράκατε αυτ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XIV. quantum possibile est, spectastis. Quin enim me Daminum habetis et magistrum, per me plane et Pathis scientiam, ut apprehendi potuit a vobis, modice accepistis; nam perfectiorem nondum accepistis. Et aliter: «Si cognovissetis ne, et Patrem meum utique cognovissetis, non arguit quod ignorent; sed quod dicitur, hunc sensum habet: Dixi vobis, quurl • Quo ego vado, scitis, ο hoc est, ad Patrem: c et viam scitis, o hoc est, Me. Dixit mihi Thomas, «Nescimus quo vadis, et neque viam scimus. Dixi Thomæ:. Ego sum via: et nullus venit ad Patrem. nisi per me.» — «Si igitur me cognovissetis, et Patrem meum utique cognovissetis. Cæterum me scitis, ergo et Patrem meum scitis. Ex hoc enim ipsi cognoscitis eum, et vidistis eum, me visu. των, ο τουτέστι, τῷ νῷ ὑμῶν, ὡς ἔστι δυνατόν, medium, c et vidistis eum, hoc est, mente vestra ἐθεωρήσατε. Ἐπεὶ γὰρ ἐμὲ Κύριον ἔχετε καὶ διδάσκαλον, δι' ἐμοῦ πάντως καὶ τὴν τοῦ Πατρὸς γνῶσιν, ὡς ἐφικτὸν τέως ὑμῖν, καὶ μετρίως ελάβετε· τὴν γὰρ τελειοτέραν οὔπω ἐδέξασθε. Καὶ ἄλλως δέ Τό, «Εἰ ἐγνώκειτέ με, καὶ τὸν Πατέρα μου ἐγνώκειτε ἄν, ο οὐκ ἐμφαίνει αὐτὸν ἀγνοοῦντας αὐτοὺς, ἀλλὰ τοιοῦτόν ἐστι τὸ λεγόμενον· Εἶπον ὑμῖν, ὅτι «Όπου ὑπάγω, οἴδατε, ν τουτέστι, πρὸς τὸν Πατέρα, ο καὶ τὴν ὁδὸν οἴδατε,» τουτέστιν, Εμέ. Είπέ μοι Θωμάς • Οὐκ οἴδαμεν ποῦ ὑπάγεις,» καὶ λοιπὸν, οὐδὲ τὴν ἐδὲν οἴδαμεν. Εἶπον τῷ Θωμῇ·. Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδος, καὶ οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα, εἰ μὴ δι' ἐμοῦ. Εἰ τοίνυν ἐμὲ ἐγνώκειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου ἔγνωτε ἄν. • Ἀλλὰ μὴν ἐμὲ οἴδατε, καὶ τὸν Πατέρα μου ἄρα οἴδατε. Απάρτι γάρ, φησί, γινώσκετε αὐτὸν, καὶ ἑωράκατε αὐτὸν, ἐμὲ ἑωρακότες. VERS. 8, 9. • Dicit ei Philippus: Domine, ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Dicit ei Jesus: Tanto tempore vobiscum sum, et nou cognovisti me, Philippe? Qui vidit me, vidit Patrem: et quomodo tu dicis, Ostende nobis Patrem?, Videbatur Philippo quod Christum quidem bene cognosceret, Patremn autem ignoraret. Idcirco et dixit: «Ostende nobis Patrem, ac sufficit nobis. Nam licet millies dicas nobis, • Si me cognovissetis, et patrem neuin utique cognovissetis, non possumus ita discere Patrem. Ostende igitur nobis illum corporalibus oculis. Audiens enim Philippus quod et prophetæ corporalibus oculis vidissent Deum, desiderabat et ipse illum videre corporaliter, ignorans quod illa contigeriut prophetis per condescensionem. Igitur Christus docens Philippum quod non sit possibile Deum videri corporalibus oculis, dicit: Tanto tempore vobiscum sum, et non coguovisti mne, Philippe?, Vide quia non dixit, Non vidisti me, sed. Non cognovisti me,ɔ abducens Philippum ab humili sensu, quo desiderabat Patrem videre corporaliter. Scientia enim de Deo, inquit, dicitur, 700 non corporalis aspectus. Deinde subdit: «Qui vidit me, vidit Patrem. › Quod autem dicit, ita se habet: Tu quidem, o Philippe, quæris videre Patrem visu corporali, et putas quod me jam videris. Ego autem dico tibi, quod si me vidisses, etiam illum_utique vidis- • Λέγει αὐτῷ Φίλιππος· Κύριε, δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Τοσοῦτον χρόνον μεθ' ὑμῶν εἶμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιππε; Ο έωρακὼς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα· καὶ πῶς σὺ λέγεις· Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα;» Εδόκει ὁ Φίλιππος, ὅτι τὸν μὲν Χριστὸν ἀκριβῶς γινώσκει, ἀγνοεῖ δὲ τὸν Πατέρα· διὸ καὶ εἶπε· • Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν.» Κἂν γὰρ μυριάκις λέγῃς ἡμῖν, ὅτι «Εἰ ἐμὲ ἐγνώκειτε, καὶ τὸν Πατέρα μου ἐγνώκειτε ἄν,» οὐ δυνησόμεθα οὕτω μαθεῖν τὸν Πατέρα. Δεῖξον οὖν ἡμῖν αὐτὸν τοῖς σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς. Ακούων γὰρ ὁ Φίλιππος, ὅτι καὶ οἱ προφῆται εἶδον τὸν Θεὸν, ἐπεθύμησε καὶ αὐτὸς οὕτω σωματικῶς ἰδεῖν αὐτὸν, οὐκ εἰδὼς, ὅτι ἐκεῖνα τὰ τῶν προφητῶν, συγκατάβασις ἦν. Ο τοίνυν Χριστὸς διδάσκων τὸν Φίλιππον, ὅτι οὐκ ἔστι δυνατὸν σωματικῶς ὁραθῆναι Θεόν, φησί· «Τοσοῦτον χρόνον μεθ' ὑμῶν εἰμι, καὶ οὐκ ἔγνωκάς με, Φίλιπ πε; "Ορα ότι οὐκ εἶπεν, ὅτι οὐκ εἶδές με, ἀλλ', «Οὐκ ἔγνωκάς με, ἡ ἀπάγων τὸν Φίλιππον ἀπὸ τοῦ χαμαιζήλου φρονήματος, τοῦ ἐπιθυμεῖν σωματικῶς ἐδεῖν τὸν Πατέρα. Γνῶσις γάρ, φησί, λέγεται ἐπὶ Θεοῦ, οὐχ ἡ σωματικὴ ὄψις. Εἶτα ἐπιφέρει· «Ο ἑωρακώς ἐμὲ, ἑώρακε τὸν Πατέρα. Ο δὲ λέγει, τοιοῦτόν ἐστι· Σὺ μὲν, ὦ Φίλιππε, δι᾿ ὄψεως σωμα τικῆς ζητεῖ; ἰδεῖν τὸν Πατέρα, καὶ δοκεῖς, ὅτι ἐμὲ ἤδη εἶδες· ἐγὼ δὲ λέγω σοι, ὅτι εἰ ἐμὲ εἶδες, καὶ ἐκεῖνον ἂν εἶδες. Νῦν δὲ ἐπεὶ ἐκεῖνον οὐκ εἶδες, οὐδὲ ses: nunc autem cum illum non videris, neque me ἐμὲ εἶδες ὡς χρὴ βλέπειν· ἀλλὰ σωματικῶς μὲν εἶδες ἐμὲ, ἐπεὶ καὶ σῶμα φορῶ, τὴν δὲ θείαν οὐσίαν, οὐκ εἶδες· ὥστε οὐδὲ τὴν τοῦ Πατρὸς ἴδοις ἂν σωματικῶς. Ούτε οὖν ἐμὲ, οὔτε τὸν Πατέρα δυνατόν ἐστιν ἰδεῖν σωματικώς. «Ο γὰρ ἑωρακὼς ἐμὲ, καὶ τὸν Πατέρα Εώρακεν.» 'Αλλὰ μὴν πολλοὶ ἐμὲ δοκοῦσιν ὁρᾷν, τὸν δὲ Πατέρα οὐχ ὁρῶσιν· ὥστε οὐδὲ ὁρῶσι κατά τὴν θείαν φύσιν, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Δύνασαι δὲ καὶ σαφέστερον οὕτω νοῆσαι· Ομοούσιος, φησίν, εἰμὶ τῷ Πατρί. Ο τοίνυν ἑωρακὼς ἐμὲ, ὅπερ ἐστὶ, γνούς, ἔγνω τὸν Πατέρα· μιᾶς γὰρ οὔσης οὐσίας καὶ φύσεως, μία καὶ ἡ γνῶσις. Αἰσχυνέσθω "Αρειος ἀκούων, ὅτι ὁ ἑωρακὺς τὸν Υἱόν, τουτέστι, τὴν θεότητα τοῦ Υἱοῦ γνούς, τὸν Πατέρα, ἤτοι τὴν τοῦ vidisti ut videre oportet. Corporaliter quidem vidisti me, quia et corpus fero; divinam autem substantiam non vidisti, atque ita neque Patrem vidisti corporaliter, neque igitur me, neque Patrem corporaliter videre licet. ‹ Etenim qui vidit me, et Patrem vidit. At multi putant quod me videant, Patrem autem non vident. Itaque neque me vident juxta naturam divinam, sed juxta humanam. Potes et sic manifestius intelligere: Ejusdem substantiæ sum cumn Patre; qui ergo me vidit, hoc est, cognovit, cognovit et Patrem. Nam cum una sit substantia, scientia quoque una est. Confundatur Arius andiens, quod qui vidit Filium, hoc est, deitatem Filii cognovit. Patrem, hoc est, deitatem Patris cognovit.

res176 Confundatur et S.bellius, qui dicit quod una sit Πατρός θεότητα ἔγνω Αἰσχυνέσθω και Σαβέλλιος δ hypostasis et una persona Patris ac Filii. Ecce enim diremit hypostases Dominus, et aliam personam ostendit Patris, et aliam Filii; dicens enim, Qui vidit me, › ostendit suam personam, et postea dicens, ο Vidit Patre, ecce el alium personam. Quod si una persona esset, nihil tale dixisset: sed Philippo dicente, e Ostende nobis Patrem, pondisset, Non habeo Patrem, sed ego sum Pater et Filius. Omnino autem extremæ insipientiæ fuerit audire quidem Filium dicentem, Ad Patrem meum vado, › et ‹ Ego in Patre, et quæcunque similia sunt: non intelligere autem quod alia persona sit Flii, et alia Patris, sed confundere illas. Propterea discipulum Dominus increpat quod tanto tempore sequatur se videritque signa ac deitatis opera, nondum autem agnoverit eum ut Deum, quo per ipsum et Patrem cognosceret. Nunc autem dicit: Quia corporaliter quæris videre Patrem, manifestum quod non credis neque me neque illum esse Deum. Vens. 10-12.» Non cognoscis quod ego in Patre, et Pater in me est? Verba quæ ego loquor vobis, a meipso non loquor: Pater autem qui in me manc!, ipse facit opera. Credite mihi, quod ego in Patre, ot Pater in Ame est: alioqui propter ipsa facta credite mihi. › In Patre est Filius, secundum quod in substantia illius apparet: et rursus Pater in Filio, sicut rex in imagine sua apparet et imago in rege. Unus enim character imaginis et regis. Quod autem una substantia mea est et Patris, manifestum. Verba enim quæ ego loquor, a meipso non loquor, › hoc est, non aliter hæc dico; sed quemadmodum Pater diceret, sic 701 et ego loquor. Non enim habeo quiddam proprium quod meum sit et separatum a Patre, sed omnia communia. Una substantia est, subsistentiis separatis. Non sola autem verba quæ loquor, Patris sunt, sed et opera. Quia enim divina sunt opera, Deus autem est Pater, et ego, unius substantiæ sunt opera, atque ita etiamsi ego faciam, Pater facit; et si Paler, ego facio. «Credile quod ego in Palre, et Paler in me, hoc est, Oportet quidem cum auditis Patrem et Filium, nihil aliud inquirere pro constituenda substantiali cognatione. Sin vero non suficit hoc vobis ad ostendendam parem substantiam et honorem, quod Pater in mea substantia apparel, et ego in Patris: «vel propter opera credite mibi.» Opera enim Dei sunt. VERS. 12-14. Ο Amen, amen dico vobis: Qui credit in me, opera quae ego facio, et ipse faciet, et majora iis faciet: quia ego adl Patrem meum vado. Et quidquid petieritis in nomine meo, hoc faciam, ut glorificetur Pater in Filio. Si quid petieritis in nomine mcó, ego faciam. › Ostendens Christus quod non hæc sola pos. it opera, sed et alia, et his multo majora, excellenter ea ponit. Non enim dixit quod Et majora his facere possum: sed quod magis est λέγων· Μία ὑπόστασις καὶ ἓν πρόσωπον Πατρών καὶ Υἱοῦ. Ἰδοὺ γὰρ διαιρεῖ τὰς ὑποστάσεις ὁ Κύ ριος· καὶ ἄλλο πρόσωπον δείκνυσι τοῦ Πατρὸς, καὶ ἄλλο τοῦ Υἱοῦ. Εἰπὼν γάρ, ο Ὁ ἑωρακώς ἐμὲ, ν ἔδειξε τὸ οἰκεῖον πρόσωπον· εἶτα, ο ἑώρακε την Πα. τέρα, ο ἰδοὺ καὶ ἕτερον πρόσωπον. Εἰ δὲ ἓν πρόσο ωπον ἦν, εἶπεν ἂν οὐδὲν τοιοῦτον, ἀλλὰ τοῦ Φιλίππου εἰπόντος, ο Δεῖξον ὑμῖν τὸν Πατέρα, ο ἀπεκρίθη ἂν, ὅτι οὐκ ἔστι μοι Πατήρ, ἀλλ' ἐγώ εἰμι Πατὴς καὶ Υἱός. Καὶ ὅλως δὲ ἐσχάτης ἀνοησίας ἐστί, τὸ ἀκούειν μὲν τοῦ Υἱοῦ λέγοντος, ὅτι ο Πρὸς τὸν Πατέρα μου πορεύομαι· ο καλ, ο Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, ν καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· μὴ νοεῖν δὲ, ὅτι ἄλλο πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἄλλο τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ συγχέειν ταῦτα. Επιτιμᾷ τοίνυν τῷ μαθητῇ ὁ Κύριος, ὡς τοσοῦτον μὲν χρόνον ἀκολουθοῦντι, σημεῖα δὲ ἰδόντι καὶ θεί τητος ἔργα, μήπω δὲ γνόντι αὐτὸν ὡς Θεόν, ἵνα δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Πατέρα γνῷ. Νῦν δέ φησιν· Ἐπειδὴ σωματικῶς ζητεῖς τὸν Πατέρα, δῆλον ὡς οὐ πιστεύει; οὔτε ἐμὲ οὔτε ἐκεῖνον εἶναι Θεόν. • Οὐ γινώσκεις [αι, πιστεύεις], ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατ τρί, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστι; Τὰ βήματα & ἐγὼ λαλῶ ὑμῖν, ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐ λαλῶ· ὁ δὲ Πατὴρ ὁ ἐν ἐμοὶ μένων, αὐτὸς ποιεῖ τὰ ἔργα. Πιστεύετέ μοι, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί ἐστιν. Εἰ δὲ μή, διὰ τὰ ἔργα αὐτὰ πιστεύετέ μοι.» Ἐν τῷ Πατρί ἐστιν ὁ Υἱὸς, καθὸ ἐν τῇ οὐσίᾳ ἐκείνου φαίνεται· καὶ ὁ Πατὴρ αὖθις ἐν τῇ τοῦ Υἱοῦ· ὥσπερ καὶ ὁ βασι λεὺς ἐν τῇ εἰκόν: αὐτοῦ φαίνεται, καὶ ἡ εἰκὼν ἐν τῷ βασιλεῖ. Εἰς γὰρ ὁ χαρακτήρ τῆς εἰκόνος καὶ τοῦ βα σιλέως. "Οτι δὲ μία ἡ οὐσία ἐμοῦ τε καὶ τοῦ Πα τρός, δῆλον· «Τὰ γὰρ ῥήματα ἃ ἐγὼ λαλῶ, ἀπ᾿ έμαυτοῦ οὐ λαλῷ· τουτέστιν, Οὐκ ἄλλως ἐγὼ λέγω ταῦτα, ἀλλ' ὥσπερ ἂν ὁ Πατὴρ εἴποι, οὕτω κἀγὼ λαλῶ. Μὴ γὰρ ἔχω τι ἴδιον ἐμαυτοῦ κεχωρισμένου τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ πάντα κοινά· μία γὰρ οὐσία διαιρουμένων τῶν ὑποστάσεων. Οὐ μόνον δὲ τὰ ῥήματα & λέγω, τοῦ Πατρός εἰσιν, ἀλλὰ καὶ τὰ ἔργα θεῖα τὰ ἔργα. Ἐπεὶ γὰρ θεῖα τὰ ἔργα, Θεὸς δὲ ὁ Πατήρ, καγώ μιᾶς ἄρα ουσίας εἰσὶ τὰ ἔργα. Ὥστε κἂν ἐγώ ποιῶ, ὁ Πατὴρ ποιεῖ· κἂν ὁ Πατήρ, ἐγὼ ποιώ. • Πιστεύετε, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί·, τουτέστι, Δεῖ μὲν ἀκούοντας ὑμᾶς Πατέρα καὶ Υἱόν, μηδὲν ἕτερον ἐπιζητεῖν εἰς παράστασιν τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν συγγενείας. Εἰ δὲ ὑμῖν οὐκ ἀρκεῖ τοῦτο πρὸς τὸ δεῖξαι τὸ ὁμοούσιον καὶ ὁμότιμον, καὶ ὅτι ὁ Πατὴρ ἐν τῇ ἐμῇ οὐσίᾳ φαίνεται, καὶ ἐγὼ ἐν τῇ τοῦ Πατρὸς, ο κἂν διὰ τὰ ἔργα πιστεύετε μα τὰ ἔργα Θεοῦ εἰσιν. • Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν· ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ, τὰ ἔργα ἃ ἐγὼ ποιῶ, κἀκεῖνος ποιήσει, καὶ μείζονα τούτων ποιήσει· ὅτι ἐγὼ πρὸς τὸν Πατέρα μου που ρεύομαι· καὶ ὁ ἐὰν αἰτήσητε ἐν τῷ ὀνόματί μου, τοῦτο ποιήσω, ἵνα δοξασθῇ ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ. Ο ἐὰν αἰτήσητε ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐγὼ ποιήσω.» Δεικνύων ὁ Χριστός, ὅτι οὐ ταῦτα μόνα δύναται τὰ ἔργα, ἀλλὰ καὶ ἕτερα πολλῷ τούτων μείζονα, μεθ' ὑπερβολὴς αὐτὰ τίθησιν. Οὐ γὰρ λέγει, ὅτι καὶ μεί-

CAP. XIV. etiam his majora faciant. Vides quanta sit virtus Unigeniti, ut etiam aliis dare possit quod faciant majora quam ipse fecerit? Dicendo enim, • Ego al Patrem meum vado, hoc significat: Posthac vos operabimini miracula, ego autem nunc transeo. Interpretans autem nobis quomodo qui credit in illum, poterit facere magna et mirabilia, inquit: «Quæcunque petiveritis in nomine meo. Nam hoc loco nubis operationis miraculorum methodum ostendit. Per petitionem enim et orationem et invocationem nominis ejus mira operari quis poterit: ita et apostoli: «In nomine Jesu Christi, surge et ambula 50. Idcirco non dixit, Quæcunque petieritis, obsecrabo Patrem et faciet: sed, ‹ Ego faciam, › suam potestatem declarans. ‹ Ut glorificetur Pater in Filio. › Cum enim apparet Filium magna posse, glorificatur et qui tantum Filium genuit. Vide enim consequen tem gloriam Patris. In nomine Jesu Christi facta sunt signa, a signis credebant apostoli, et tandem ad Dei notitiam pervenientes agnoscebant Patrem, et ita glorificabatur in Filio. Dicant Ariani, num ea quæ per apostolos ipse, et ea quæ per se, non ipse, sed a Putre operationem recipiens faciebat, aliis dabat faciendi potestatem, et ipse eamdem non habebat? Quare autem secundo hoc dixit. Cum enim dixisset, ‹ Quodcunque in nomine meo petiveritis, hoc faciam,» et subjunxisset,. Ut glorificetur Pater in Filo, iterum secundo dicit, 702 «Quæcunque petiveritis in nomine meo, ego fucian. ζωνα τούτων δύναμαι ποιῆσαι, ἀλλ᾽, δ πολλῷ θαυ- suscipiendum, Aliis etiam, inquit, dare possum ue μαστότερον ἦν, Καὶ ἑτέροις δύναμαι δοῦναι, φησί, καὶ μείζονα τούτων ποιῆσαι. Ορᾶς τὴν δύναμιν τοῦ Μονογενοῦς, πῶς τοσαύτη ἐστὶν, ὥστε καὶ ἑτέροις διδόναι το:εῖν ἔργα μείζω ὧν αὐτὸς ἐποίησεν; «"Οτι ἐγὼ πρὸς τὸν Πατέρα μου πορεύομαι, ο τούτο δηλοῖ, ὅτι Ὑμῶν ἐστι λοιπόν, τὸ θαυματουργεῖν· ἐγὼ γὰρ ἤδη μεθίσταμαι. Ερμηνεύων δὲ ἡμῖν, πῶς ὁ πιο στεύων εἰς αὐτὸν δυνήσεται ποιῆσαι μεγάλα καὶ θαυμαστά, φησίν, ὅτι ο Οσα ἂν αιτήσητε ἐν τῷ ὀνό ματί μου, ο Δείκνυσι γὰρ ἡμῖν ἐνταῦθα τὴν μέθοδον τῆς θαυματουργίας. Διὰ γὰρ αιτήσεως, καὶ προσ ευχῆς, καὶ τῆς ἐπικλήσεως τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ, θαυματουργεῖν τις δύναται. Οὕτω καὶ οἱ ἀπόστολοι • Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἔγειραι, καὶ πε ριπάτει.» Διὸ οὐκ εἶπεν, Οσα ἂν αἰτήσητε, παρακα έσω τὸν Πατέρα, καὶ ποιήσει, αλλ' «Εγώ ποιήσω, τὴν οἰκείαν ἐξουσίαν δηλῶν, ο "Ινα δοξασθῇ ὁ Πατήρ ἐν τῷ Υἱῷ. ο Οταν γὰρ φανῇ ὁ Υἱὸς μεγάλα δυνάμενος, τότε δοξάζεται ὁ τοιοῦτον Υἱὸν γεγεννηκώς. Ορα γὰρ τὴν ἀκολουθίαν τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης· Εν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγί νοντο τὰ σημεῖα, ἀπὸ τῶν σημείων ἐπίστευον τῷ λόγῳ τῶν ἀποστόλων, καὶ λοιπὸν εἰς θεογνωσίαν ἐρχόμενοι, ἐπεγίνωσκον τὸν Πατέρα, καὶ οὕτως ἐδοξάζετο ἐν τῷ Υἱῷ. Εἰπάτωσαν οἱ τὰ τοῦ ᾿Αρείου να σοῦντες, τὰ διὰ τῶν ἀποστόλων, αὐτὸς ἐποίει, καὶ τὰ δι' αὐτοῦ, οὐκ αὐτὸς, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἐνεργούμενος, ἄλλοις ἐδίδου δύναμιν, καὶ αὐτὸς ταύτην οὐκ εἶχε; Τίνος δὲ ἕνεκεν ἐκ δευτέρου εἶπε τὰ αὐτά; Εἰπὼν γάρ, «Ο ἐὰν αἰτήσητε ἐν τῷ ὀνόματί μου, Confirmans sermonem suum hoc dicit, et ostendit τοῦτο ποιήσω, ν εἶτα ἐπαγαγών, «Ἵνα δοξασθῇ ὁ quod ipse facit, et non indigeat subintroducta virΠατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, ο πάλιν ἐκ δευτέρου φησίν, ὅτι tute. Hæc autem omnia dicit discipulis, consolans • Οσα ἐν αἰτήσητε ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐγὼ ποιήσω.» eos, et ostendens quod non peribit nec obscurabitur Ἐκ δευτέρου τούτό φησι, βεβαιῶν τὸν αὐτοῦ λόγον, καὶ moriendo, sed manebit iterum in propria dignitate δεικνύων, ὅτι αὐτὸς ποιεῖ, καὶ οὐ δεῖται ἐπεισάκτου et in caelis erit: e All Patremn enim, inquit, vado. δυνάμεως. Ταῦτα δὲ πάντα λέγει τοῖς μαθηταῖς, παι Non enim obscurus fio, nec esse cesso; sed illuc eo, ραμυθούμενο; αὐτοὺς, καὶ δεικνύων, ὅτι οὐκ ἀπο- ubi beatior vita: et in tantum non apparebo infirλεῖται, οὐδὲ ἀφανισθήσεται μετὰ τὸ θανεῖν, ἀλλὰ μετ mus, etiamsi moriar, ut aliis ad majora opera faνεῖ πάλιν ἐπὶ τῆς οἰκείας ἀξίας, καὶ ἐν τοῖς οὐρα cienda vires daturus sim. Et quæcunque petieritis, νοῖς ἔσται. • Πρὸς τὸν Πατέρα γάρ μου, φησί, που dabo vobis: ne ergo tristitia afficiamini propter ρεύομαι·. Μὴ γὰρ ἀφανίζομαι, ἀλλ' ἐκεῖσε ἄπειμι, meam mortem, quæ talis est qualem demonstravi, ἔνθα μακαριωτέρα ἡ διαγωγή. Καὶ τοσοῦτον οὐκ ἀσθενῆς ὀφθήσομαι, κἂν ἀποθάνω, ὥστε καὶ ἄλλους ἐνισχύσω μείζονα ἔργα ποιεῖν· καὶ ὅσα ἂν βουληθῆτε, δώσω ὑμῖν. Μὴ τοίνυν ἀθυμεῖτε διὰ τὸν ἐμὸν θάνα του τοιοῦτον ὄντα, οἷον ἀπέδειξα. • Ἐάν ἀγαπᾶτέ με, τὰς ἐντολὰς τὰς ἐμὰς τηρή- Ο σατε· καὶ ἐγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν, ἵνα μένῃ μεθ᾽ ὑμῶν εἰς τὸν αιώνα, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁ ὁ κόσμος οὐ δύο ναται λαβεῖν, ὅτι οὐ θεωρεῖ αὐτὸ, οὐδὲ γινώσκει αὐτό· ὑμεῖς δὲ γινώσκετε αὐτὸ, ὅτι παρ' ὑμῖν μένει, καὶ ἐν ὑμῖν ἔσται. • Εἰπὼν ἀνωτέρω, ὅτι 4 "Οσα ἂν αιτήσητε, ποιήσω, ο δείκνυσι νῦν, ὅτι οὐχ ἁπλῶς δεῖ αἰτεῖσθαι, ἀλλὰ μετὰ τῆς πρὸς αὐτὸν ἀγάπης καὶ τῆς τηρήσεως τῶν ἐντολῶν. Τότε γὰρ ποιήσω, ὅταν οὕτως αἰτῆσθε. Καὶ ἄλλως, ἐπεὶ εἰκὸς ἦν αὐτοὺς ἀκούοντας ότι στερηθήσονται αὐτοῦ, σκυθρωπάζειν ** Act. HI, VERS. 15-17. Si diligitis nie, præcepta mea servate: et ego rogabo Patrem, et alium Paracietum dabit vobis, ut maneat vobiscum in æternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere, quia non videt eum, nec novit emm. Vos autem cognoscitis eum, quia apud vos manet, et in vobis erit. › Dixerat superius, «Quæcunque perie. ritis, faciam ostendit nunc quod non simpliciter oporteat petere, sed cum dilectione erga euul, cl observatione mandatorum: Tunc enim faciamţ cum sic petieritis. Et aliter: Quandoquidem verisimile esset illos audientes quod ipso privandi essent, cou-

tristari et turbari animo: Non hoc, inquit, est dili- καὶ ταράττεσθαι τὰς ψυχὰς, Οὐ τοῦτο, φησὶν, ἔστιν gere ne, tristari et masto esse vultu, sed credere his quæ a me dicuntur. Mandatum enim dedi vobis, ne terreamini ab his qui occidunt corpus; atque ita si anligitis me, hoc observate, et posthac ne sitis tristes in morte mea. Nam tristitia affici, non est ejus qui observat mandatum meum. Quomodo igitur non observantes mandatum meum, sed timentes mortem, dicitis quod diligatis ne? Insuper quia verisimile est dixisse illos ad hæc: Et quomodo non afficeremur tristitia, privandi tanto solatio, et refocillatione quam ex te habemus? inquit: Non erit hoc, non privabimini consolatione. Rogabo» enim, hoc est, obsecrabo Patrem, et alium Paracletum mittet vobis:ɔ alium sicut me. Confundatur hoc loco Sabellius, dicens unam personam Patris et Filii et Spiritus sancti. Ecce enim audit, Alium Paracletum dabo, et ita aliam personam Spiritus. Confundatur et Macedonius, qui dicit alterius substantiæ esse Spiritum, et minorem Filio. Audit enim quod et ipse Paracletus sit, sicut Filius. Ejusdem enim substantiæ est cum Filio Spiritus, utique autem et cum Patre. Nam Pater et Filius ejusdem substantiæ. Ne mireris autem quod dicit, ‹ Rogabo Patrem;» non enim ut servus orat, sed vult quod sufficientibus argumentis testetur discipulis quod omnino veniat super eos Spiritus Paracletus: ejusque gratia condescendens illis dicit, e Rogabe Patrem. Nam si dixisset, 703 Mittam, non sic credidissent: nunc antem credibiliorem faciens sermonem, inquit, c • Rogabo Patrem.» Et si opus fuerit patrocinio et oratione, omnibus modis operam dabo ut veniat super vos Spiritus. Id quod et nos sæpenumero dicere solemus: Animam meam ponam ut hoc fiat, quamvis parvo labore plerumque res egeat: attamen volentes ostendere quod uon detrectemus studium, ita dicimus. Et aliter: Quia pro nobis Dominus semetipsum obtulit hostiam Patri, placans illum per suam mortem ut Pontifex, deinde sic Spiritus venit in nos, utpote peccato soluto, et inimicitiis sublatis: propterea dicit, Rogabo Patrem, et Paracletum dabit vobis, › hoc est, placabo vobis Patrem, et reconciliabo illum vobis, qui propter peccatum inimici eratis; et mittet vobis Spiritum, per meam pro vobis mortem placatus, et reconciliatus vobis. Quod autem dicit, Ut manoat vobiscum in æternum, › dixit consolans eos. Non enim ita, inquit, temporaria erit ejus consuetudo vobiscum, ut mea sed usque in æternum durabit: neque deficiet cum vos mortui fuerint, sed simul permanebit, et glorio. siores reddet: cæterum cum omnibus sanctis semper est et post eorum mortem lauto po tius quanto scilicet sublimiores tunc corporalibus affectionibus. Spiritum autem verita - tis, ▸ inquit, hoc est, Spirituin non Veteris Testamenti (nam illa figura est et umbra) sed Novi, quod est veritas. Habebant igitur et illi qui in lege, Spiritum, sed in ligara et umbram sum, nune Veritas ipsa substantialiter venit cum ἀγαπᾶν με, σκυθρωπάζειν, καὶ ταράττεσθαι, ἀλλὰ τὸ πείθεσθαι τοῖς παρ' ἐμοῦ λεγομένοις. Ἐντολὴν γὰρ ἔδωκα ὑμῖν μὴ φοβεῖσθαι [[. φοβεῖσθε] ἀπὸ τῶν ἀποκτενόντων τὸ σῶμα. Ὥστε ἐὰν ἀγαπᾶτέ με, ταύτην φυλάξετε, καὶ μὴ λυπεῖσθε λοιπὸν ἐπὶ τῷ θανάτῳ τῷ έμῷ. Τῷ [f. τό] γὰρ λυπεῖσθαι οὐκ ἔστι φυλάσσοντος ταύτην τὴν ἐντολήν. Πῶς οὖν μὴ φυλάσσοντες την εντολήν μου, ἀλλὰ φοβούμενοι τὸν θάνατον, λέγετε ἀγαπᾷν με; Εἶτα ἐπειδὴ εἰκὸς ἦν αὐτοὺς πρὸς ταῦτα εἰπεῖν· Καὶ πῶς οὐ λυπηθησόμεθα, μέλλοντες τοιαύτης παρακλήσεως καὶ ψυχαγωγίας τῆς παρὰ σοῦ στερηθῆναι; φησίν· Οὐκ ἔσται τοῦτο, οὐ στερηθή σεσθε παρακλήσεως. «Ερωτήσω ο γὰρ, ὅπερ ἐστὶ, παρακαλέσω ι τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον πέμψει ὑμῖν, ο ἄλλον, ὡς ἐμέ. Αἰσχυνέσθω ένα ταῦθα ὁ Σαβέλλιος, ὁ λέγων ἓν πρόσωπον Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος. Ιδού γὰρ ἀκούει, ὅτι ἄλλον Παράκλητον πέμψει, ὥστε ἄλλο πρόσωπον τὸ τοῦ Πνεύματος. Αἰσχυνέσθω καὶ Μακεδόνιος ὁ λέγων, ὅτι ἄλλης οὐσίας τὸ Πνεῦμα, καὶ ὑποδεέστερον του Υἱοῦ. ῾Ο μὲν γὰρ ἀκούει, ὅτι καὶ αὐτὸ Παράκλητός ἐστιν, ὥσπερ καὶ ὁ Υἱός. Ομοούσιον οὖν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα· πάντως δὲ καὶ Πατρί· τῆς γὰρ αὐτῆς οὔτ σίας Πατήρ καὶ Υἱός. Μὴ θαυμάσης δὲ εἰ φησιν, ὅτι • Ερωτήσω τὸν Πατέρα·, οὐ γὰρ ὡς δοῦλος παρακαλεῖ, ἀλλὰ διὰ τὸ πληροφορῆσαι τοὺς μαθητάς, ὅτι πάντως ἐπελεύσεται αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα Παράκλητος του του ἕνεκεν συγκαταβαίνει αὐτοῖς, καί φησιν, ὅτι Παρακαλέσω τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ εἶπεν, ὅτι Πέμψω, οὐκ ἂν οὕτως ἐπίστευσαν· νῦν δὲ ἀξιόπιστον ποιῶν τὸν λόγον, φησὶν, ὅτι ο Ερωτήσω τὸν Πατέρα.» Κἂν γὰρ χρεία γένηται, φησί, παρακλήσεως καὶ ἀξιώ σεως, πάντα τρόπον σπουδάσω, ἵνα ἐπέλθῃ ὑμῖν τὸ Πνεῦμα· ὅπερ καὶ ἡμεῖς ειώθαμεν πολλάκις λέγειν, ὅτι τὴν ψυχήν μου θήσω, ἵνα τόδε γένηται· καίτοι γε ὀλίγης σπουδῆς πολλάκις χρήζει τὸ ἔργον· ἀλλ' ὅμως δεῖξαι θέλοντες ὡς οὐ παραιτησόμεθα τὴν σπουδήν. οὕτω λέγομεν. "Αλλως τε· Ἐπεὶ ὑπὲρ ἡμῶν ἀνήνεγ κεν ἑαυτὸν θυσίαν ὁ Κύριος τῷ Πατρὶ, ἐξιλασάμενος αὐτὸν διὰ τοῦ οἰκείου θανάτου ὡς ἀρχιερεὺς, εἶθ᾽ οὕτω τὸ Πνεῦμα ἐπῆλθεν ἡμῖν, ὡς τῆς ἁμαρτίας λυθείσης, καὶ τῆς ἔχθρας ἀναιρεθείσης· διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι ο Έρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Παρά κλητον δώσει ὑμῖν· ν τουτέστιν, Ἐξιλάσομαι ὑπὲρ ὑμῶν τὸν Πατέρα, καὶ ἀποκαταλλάξω τοῦτον ὑμῖν τοῖς διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἐχθροῖς, καὶ οὗτος πέμψει ὑμῖν τὸ Πνεῦμα, ἐξιλασθεὶς διὰ τοῦ ἐμοῦ ὑπὲρ ὑμῶν θανάτου, καὶ καταλλαγείς ὑμῖν. Τὸ δὲ, ο Ἵνα μένη μεθ' ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα,» εἶπεν, ἅμα μὲν παραμυ θούμενος αὐτούς. Οὐ γὰρ οὕτω, φησί, πρόσκαιρός ἐστιν ἡ αὐτοῦ παρουσία, ὡς ἡ ἐμὴ, ἀλλ᾽ ἄχρι τοῦ αἰῶνος διαρκέσει· καὶ οὐδὲ θανόντων ὑμῶν ἀποστή σεται, ἀλλὰ συμπαραμενεῖ, καὶ ἐνδοξοτέρους ποιήσει· καὶ πᾶσι δὲ τοῖς ἁγίοις ἀεὶ σύνεστι, καὶ θανοῦσι μα λον, ὅσῳ καὶ σωματικῶν παθῶν ὑψηλότεροι τότε μάλ λον, «Πνεῦμα δὲ ἀληθείας» φησίν, ἀντὶ τοῦ, Πνεῦμά ἐστιν οὗ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης (ἐκείνη γάρ, τύ πος και σκαι, ἀλλὰ τῆς Νέας, ἥτις ἔστιν ἀλήθεια.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XIV. Εἶχον μὲν οὖν Πνεῦμα καὶ οἱ ἐν τῷ νόμῳ, ἀλλ' ἐν discipulis, ut ita quis dicat. Ne autem quis opines τύπῳ καὶ σκιωδῶς· νῦν δὲ ἡ ἀλήθεια αὐτὴ οὐσιωδῶς tur quod etiam Spiritus sicut ipse incarnandus sit, συγκατῆλθε τοῖς μαθηταῖς, ὡς ἂν εἴποι τις. Ἵνα δὲ inquit,. Quem mundus non potest capere. • Νου, μη νομίσωσιν, ὅτι καὶ αὐτὸ σαρκωθῆναι μέλλει, inquit, docebit vos sicut ego: non enim ὥσπερ αὐτὸς, φησίν, ὅτι «Ο κόσμος οὐ δύναται λα- dus eum corporaliter capere potest; học est, Haδεῖν αὐτό, ο Οὐχ οὕτω, φησί, διδάξει ὑμᾶς, ὥσπερ bitabit in ipsis animabus vestris. Et aliter: Non ἐγώ· οὐ γὰρ δύναται αὐτὸ ἡ κόσμος λαβεῖν σωματι potest accipere mundus, hoc est, populus ille proχῶς· τουτέστιν, Ἐν αὐταῖς οἰκήσει ταῖς ὑμετέραις miscuus et sapiens quæ hujus mundi, e quia nonψυχαῖς. Καὶ ἄλλως δέ· Οὐ δύναται λαβεῖν ὁ κόσμος, videt eum, ɔ eo quod incomprehensibilis sit ejus τουτέστιν, ὁ χυδαῖος λαὸς, καὶ τὰ τοῦ κόσμου φρονῶν, substantia. Contemplationem enim et visionem hoc • ὅτι οὐ θεωρεῖ αὐτὸ, ν τουτέστιν, ὅτι ἀκατάληπτος loco mentis dicit: unde sublit, ‹ Neque cognoscit αὐτοῦ ἐστιν ἡ οὐσία· θεωρίαν, γὰρ ἐνταῦθα τὴν διὰ eum.» Vides quod, et. Non videt, dicens, ο Νοτι τοῦ νοὸς λέγει. "Οθεν καὶ ἐπιφέρει·. Οὐδὲ γινώσκει cognoscit, significavit? Propterea solatur discipu αὐτό.» Ορᾷς, ὅτι καὶ τὸ, «Οὐ θεωρεῖ ἡ εἰπών, τὸ, los, dicens, «Mundus non potest capere illum: ι οὐ γινώσκει, ο ἐδήλωσε; Παραμυθεῖται οὖν τοὺς vobis autem hoc donum egregium datum est, et ἀποστόλους διὰ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι «Ο κόσμος οὐ δύναται Β. manet apud vos:» et deinde quodl majus est, «Et λαβεῖν αὐτό· ο ὑμῖν δὲ τοῦτο δίδοται δῶρον ἐξαίρε τον, καὶ ο μένει παρ' ὑμῖν· ο εἶτα τὸ μεῖζον, ὅτι • Καὶ ἐν ὑμῖν ἔσται.» Τὸ μὲν γὰρ, «Παρ' ὑμῖν, ο τὴν ἔξωθεν ἐκ του σύνεγγυς βοήθειαν δηλοῖ· τὸ δὲ, • Ἐν ὑμῖν, ο τὴν ἔνδοθεν οἴκησιν καὶ δυνάμωσιν· 8 καὶ τοῦ Θεὸν εἶναι, δεικτικόν. Τὸ γάρ, «Ἐνοικήσω, καὶ ἐμπεριπατήσω ὑμῖν, ο ὁ Θεὸς λέγει. «Ο μὲν οὖν κόσμος οὐ δύναται λαβεῖν τὸ Πνεῦμα, ὅτι οὐ γινώσκει αὐτὸ, ὑμεῖς δὲ γινώσκετε αὐτό. «Διατί; Διότι οὐκ ἐστὲ ἐκ τοῦ κόσμου· › καὶ διὰ τοῦτο δεκτι καί ἐστε αὐτοῦ. Καὶ ι μένει ο νῦν ο παρ' ὑμῖν, ο ἀλλὰ ο καὶ ἔσται ο ἀεὶ ν ἐν ὑμῖν.» 4 in vobis eril.» - • Apud vos a enim, exteruum subsidium et vicinitatem; e in vobis, autem, internam habitudinem et corroborationem significat. Posterius autem illud, quod et Deus sit Spiritus, significat, qui dicit, Habitabo et ambulabo in eis *.» — ‹ Igitur mundus quidem non potest 704 accipere Spiritum, quia non cognoscit eum, vos 211lem cognoscitis eum.» Quare? Quia e non estis ex hoc mundo, › propterea capaces ejus estis, et ‹ manet > nunc apud vos, sed et erit semper c in vobis. VERS. 18-20. «Non relinquam vos orphanos: vniam ad vos. Adhuc pusillum, et mundus jam me non videt: vos autem videtis me, quia ego νίνο, σε vos vivetis. In illo die vos cognoscetis quod ego sum in Patre meo, et vos in me, et ego in vobis.» Ν. metuatis, inquit, quia dixi vobis me e alium Paracletum vobis missurum, credentes quod me ultra non sitis visuri: non enim abero a vobis usque in finem.. Veniam enim et c non relinquam vos orphanos. › Quia prius ‹ filios eos dixerat, nune consequenter inquit: «Non relinquam vos orph: - nos. › Ut autem ne existiment quod sicut prius sit manifestandus et ipsis et omnibus in corpore, inquit: «Mundus jam me non videt: > vos enim, inquit, soli videbitis me, etiam post resurrectionem. ‹ Vivo» enim, et quamvis mortem feram, resurgamı· • Οὐκ ἀφήσω ὑμᾶς ὀρφανούς· ἔρχομαι πρὸς ὑμᾶς. Ετι μικρὸν, καὶ ὁ κόσμος με οὐκ ἔτι θεωρεῖ· ὑμεῖς δὲ θεωρεῖτέ με, ὅτι ἐγὼ ζῶ· καὶ ὑμεῖς ζήσεσθε. Εν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ γνώσεσθε ὑμεῖς, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρί μου, καὶ ὑμεῖς ἐν ἐμοὶ κἀγὼ ἐν ὑμῖν.» Μη φοβηθήτε, φησίν, ὅτι εἶπον ὑμῖν, ο "Αλλον Παράδ κλητον πέμψω,» νομίζοντες, ὅτι οὐκ ἔτι λοιπὸν ἐμὲ ὄψεσθε· οὐ γὰρ ἀπαναστήσομαι ὑμῶν εἰς τέλος. «Ερω χομαι ο γάρ, καὶ • οὐκ ἀφήσω ὑμᾶς ὀρφανούς. ο Ἐπεὶ ἀρχόμενος, «Τεκνία ο αὐτοὺς ἔλεγεν, ἀκολού θως νῦν φησιν· «Οὐκ ἀφήσω ὑμᾶς ὀρφανούς.» Ινα δὲ μὴ νομίσωσιν, ὅτι ὡς πρότερον, μέλλει ἐμφανισθῆς ναι καὶ αὐτοῖς καὶ πᾶσι μετὰ σώματος, φησίν, ὅτι • Ο κόσμος οὐκ ἔτι θεωρεί με.» Ὑμεῖς γὰρ, φησί, μόνοι ὄψεσθέ με καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν. «Ζῶ, γὰρ, εἰ καὶ θάνατον δέξομαι, καὶ ἀνίσταμαι. «Καὶ ὑμεῖς δὲ ζήσεσθε· ν τουτέστιν, Ιδόντες με χαρή- D' et vos quoque vivetis,» hoc est, cum videbitis σεσθε, καὶ οἷον ἀπονεκρωθέντες, ἀναβιώσετε τῇ ἐμῇ ἐμφανείς. Η καὶ οὕτως· Ὥσπερ, φησίν, ὁ ἐμὸς· θάνατος εἰς ζωὴν γέγονεν, οὕτω κἂν ὑμεῖς ἀποθά νητε, ι ζήσεσθε.» Μή τοίνυν μήτε ἐπ' ἐμοὶ θνήσε κεντι λυπεῖσθε, μήτε ἐφ' ἑαυτοῖς. Κἂν γὰρ θάνητε, ζήσεσθε την μέλλουσαν ζωήν. • Ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ γνώσεσθε, ὅτι ἐγὼ ἐν τῷ Πατρί μου, τουτο ἐστιν, "Οταν ἀναστῶ, ο γνώσεσθε, ὅτι οὐκ ἀπὸ ἔσχισμαι τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ἔχω δύναμιν. • Καὶ ὑμεῖς ἐν ἐμοί ἐστε, ο φυλαττόμενοι ὑπ᾿ ἐμοῦ· • Κἀγὼ ἐν ὑμῖν, ο ἀντὶ τοῦ, Μεθ' ὑμῶν εἰμ:, ἐξαι· ρεύμενος τῶν θλίψεων, τὰ θαύματα δι᾽ ὑμῶν τελῶν, * I Cor. vi, 16; Levit. xvi, 12. me, lætabimini, et quasi occisi reviviscetis in mea manifestatione. Vel etiam sic: Quemadmodum, inquit, mors mea facta est ad vitam, ita etiam si vos moriamini, e vivetis.» Ne igitur estote tristes, vel propter me qui morior, vel propter vos. Nam licet moriamini, vivetis in æternam vitam. Illa enim die scietis quod ‹ Ego in Patre meo, hoc est, Cum surgam, ‹ scietis» quod non sim a Patre separatus, sed eamdem habeo potestatem. ‹ Et vos in me estis, › quos ego custodio, e Et ego in vobis, hoc est, vobiscum sum, vos eripiens ex periculis, miracula per vos operans, glorificans-

que vos per omnia. Et aliter: «In vobis sum, ut ca- δοξάζων ὑμᾶς ἁπλῶς διὰ πάντων. Καὶ ἄλλως δέ· put in membris; membra enim Christi ", apostoli: c et vos in me,» sicut membra in capite Quando ergo resurrexit, manifestam de his omnibus scientiam tradidit. Gratia enim Spiritus post resurrectionem omnia illa docuit eos. Cum autem audis quod ‹ Ego in Patre, et vos in me, et ego in vobis, ▸ ne similiter intelligas. Nam Filius quidem in Patre, nt illi consubstantialis: in apostolis autem, ut adjutor et cooperarius; et apostoli in eo, ut qui adjuvantur, et cooperatorem habentes ab ipso foventur: quia et multa alia nomina de Deo et hominibus dicuntur, sed non similiter intelliguntur. Dii enim dicimur et nos ³, sed non ex æquo. Dicitur Filius imago et gloria Patris” et homo quoque, sed non similiter. Ita haec quoque intelligenda sunt, sicut et hoc, ‹ Quemadmodum misit me Pater, et ego mitto vos, › num igitur sic debemus intelligere simpliciter? Minime*, Misit quidem Filium suum Pater, 705 qui erat incorporeus, et deinde incarnatus est, et ex virgine natus est; igitur et apostoli ex cœlo nati sunt, et incorporei, et deinde incarnati, e virginibusque nati sunt? Sed ita exponere Scripturas, inanifeste delirare est. • Ἐν ὑμῖν εἰμι, ν ὡς κεφαλὴ ἐν τοῖς μέλεσι (μέλη γὰρ Χριστοῦ οἱ ἀπόστολοι)· ι καὶ ὑμεῖς ἐν ἐμοί, ν ὡς μέλη ἐν τῇ κεφαλῇ. Οτε οὖν ἀνέστη, τότε αὐτοῖς τὴν περὶ τούτων πάντων γνῶσιν ἐτράνωσεν. Η γὰρ τοῦ Πνεύματος χάρις μετὰ τὴν ἀνάστασιν, πάντα αὐτοὺς ἐξεπαίδευσεν. Ὅταν δὲ ἀκούῃς, ὅτι • Εγώ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὑμεῖς ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν ὑμῖν, ο μὴ ὁμοίως ταῦτα νόει. Ο γὰρ Υἱός, ἐν μὲν τῷ Μα τρὶ ὡς ὁμοούσιος· ἐν δὲ τοῖς ἀποστόλοις, ὡς βοηθός, καὶ συνεργός· καὶ οἱ ἀπόστολοι ἐν αὐτῷ, ὡς βοηθούμενοι, καὶ συνεργούμενοι, καὶ ὑπ' αὐτοῦ θαλπόμενοι. Ἐπεὶ καὶ ἄλλα πολλὰ λέγονται ἐπὶ Θεοῦ καὶ ἀνθρώ πων ὀνόματα, ἀλλ' οὐχ ὁμοίως νοοῦνται. Αὐτίκα θεσὶ λεγόμεθα καὶ ἡμεῖς, ἀλλ' οὐκ ἐπίσης· λέγεται ὁ Υἱὸς εἰκὼν καὶ δόξα τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ ἄνθρωπος. ἀλλ' οὐχ ὁμοίως. Οὕτως οὖν καὶ ταῦτα δεῖ νοεῖν, ὥσπερ καὶ τὸ, ο Καθὼς ἀπέστειλέ με ὁ Πατήρ, καγώ πέμπω ὑμᾶς. ο 'Αρα γὰρ οὕτως ὀφείλομεν ἁπλῶς νοεῖν; Ούκουν. Απέστειλε μὲν ὁ Πατὴρ τὸν Υΐν αὐτοῦ ἀσώματον όντα, εἶτα σαρκωθέντα, ἐκ παρθένου δὲ γεγέννηται· καὶ οἱ ἀπόστολοι οὖν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἀσώματοι, εἶτα σαρκωθέντες, καὶ ἐκ παρθένου γεννηθεὶς ἕκαστος; Αλλά λῆρος σαφῆς τὸ οὕτως ἐκλαμβάνειν τὰ τῆς Γραφῆς. • Ο ἔχων τὰς ἐντολάς μου, καὶ τηρῶν αὐτὰς, ἐκεῖνός ἐστιν ὁ ἀγαπῶν με. Ο δὲ ἀγαπῶν με, ἀγαπηθήσεται ὑπὸ τοῦ Πατρός μου, καὶ ἐγὼ ἀγαπήσω αὐτὸν, καὶ ἐμφανίσω αὐτῷ ἐμαυτόν. Λέγει αὐτῷ Ἰούδας, οὐχ ὁ Ἰσκαριώτης· Κύριε, καὶ τί γέγονεν, ὅτι ἡμῖν μέλλεις εμφανίζειν σεαυτὸν, καὶ οὐχὶ τῷ κόσμῳ; Καθὰ δὴ καὶ ἀνωτέρω εἴπομεν, διὰ τῶν τοιούτων ῥημάτων τὴν ἀθυμίαν αὐτῶν ἀναστέλλει, διδάσκων αὐτοὺς, ὅτι ἐκεῖνος ἀγαπᾷ αὐτὸν, οὐχ ὁ ἐπὶ τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἀθυμῶν, ὅ καὶ αὐτοὶ πάσχουσιν, ἀλλ' ὁ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ καὶ τὰς παραγγελίας της ρῶν, τὰς περὶ τοῦ μὴ ἀντιποιεῖσθαι τῆς παρούσης ζωῆς, ἀλλὰ τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ καλοῦ τιθένα:· μονονουχί τοῦτο λέγων αὐτοῖς· Ὑμεῖς μὲν νομίζετε, ὅτι ἐξ ἀγάπης λυπεῖσθε ἐπὶ τῷ θανάτῳ μου· ἐγὼ δὲ τὸ μὴ λυπεῖσθαι, μᾶλλον τεκμήριον ἀγά της ποιοῦμαι. "Οτι δὲ τοῦτο λέγει, δῆλον ἐξ ὧν μετά πολλά φησιν. «Εἰ ἀγαπᾶτέ με, ἐχάρητε ἄν, ὅτι πρὸς τὸν Πατέρα μου πορεύομαι.» Ο τοίνυν ἀγαπῶν με, ἔχει τὰς ἐντολάς μου, καὶ οὐ μόνον ἔχει, ἀλλὰ καὶ φυλάττει αὐτὰς, ἵνα μὴ ἐλθὼν ὁ κλέπτης διάβολος συλήσῃ τὸν θησαυρόν· φυλακῆς γὰρ ἀκριβούς χρεία, ἵνα μὴ ἀπολέσωμεν ταύτας. Ο δὲ ἀγαπῶν με, πεῖον ἔπαθλον εὑρίσκει; ο ᾿Αγαπηθήσεται, φησί, ὑπὸ τοῦ Πατρός μου, καὶ ἐγὼ ἀγαπήσω αὐτὸν, καὶ ἐμφανίσω αὐτῷ ἐμαυτόν.» Τίνος δὲ ἔνεκεν τοῦτο εἶπε, τὸ, • Εμφανίσω αὐτῷ ἐμαυτόν; ν Ἐπειδὴ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἔμελλεν αὐτοῖς ἐπιφαίνεσθαι μετά θεοειδεστέρου τοῦ σώματος, ἵνα μὴ νομίσωσιν αὐτὸν πνεῦμα καὶ φάντασμα εἶναι, διὰ τοῦτο προλέγει τοῦτο αὐτοῖς, ἵνα τότε μὴ ἀπιστῶσιν ὁρῶντες αὐτὸν, ἀλλ' ἀναμιμνήσκωνται, ὅτι ταῦτα αὐτοῖς προείπε, καὶ ss Joan. s, 56. VERS. 21, 22. «Qui habet mandala mea, et servat ea, ille est qui me diligit. Qui autem diligit me, diligetur a Patre, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum. Dicit ei Judas, non ille Iscariotes: Domine, quid factum est quod manifestaturus es nobis teipsum, et non mundo?. Sicut et superius diximus, verbis Injusmodi tristitiam illorum sedat, docens eos quod ille diligat ipsum, non qui dolet in morte ejus, quod et illi patiebantar, sed qui mandata ejus et præcepta servat de contemnenda vita pra-sente, et ponenda anima pro Christo et virtute; quasi ita dicens eis: Vos quidem putatis quod præ dilectione doleatis in morte mea: ego autem pro charitatis argumento habeo non dolere. Quod autem hoc dicat, manifestum est ex his quæ postea dicit: Si diligeretis me, gauderetis utique, quod ad Patrem eam. › Qui ergo diligit me, habet mandata mea, imo non solum habet, sed et custodit ea, ut ne for diabolus veniens rapiat thesaurum. Opus enim est diligenti custodia, ut ne perdamus ea. Qui autem diligit me, quale præmium inveniet? • Diligetur, inquit, a Patre méo, et ego diligam eum, et manifestabo ili memetipsum.» Quare hoc dixit: Manifestabo illi memetipsum? Quia post resurrectionem se eis manifestaturus erat cum diviniore corpore, ut ne putent ipsum spiritum et phantasma esse, propterea prædicit eis hoc, at videntes eum, non discredant, sed recordentur quod ea prædixerit ipsis, et quod propter mandatorum suorum observationem manifestetur eis, studeantque semper servare illa, ut et His semper manifestetur. Magnum etenim resurrectionis sacramentum, difficile ab eis susceptum: * I Cor. II, 7. : 1 Cor. vi, 15. 5³ Psal. Lxxx, 6.

CAP. XIV. se eis: quia et cum resurrexisset, propterea comedit cum eis, ut ne videretur eis phantasma 54. Id quod et Judæ nunc accidit. Opinabatur enim Judas cujus munc mentionem facit, quod sicut in somnio videmus mortuos, ita et Dominus eis manifestandus esset: ideo et dicit: e Domine, quid factum est quod nobis teipsum manifestaturus es, et non mundo?» Præ multa enim admiratione et stupore hoc dicebat, sicut si dixisset: Vae nobis quod moreris, et quod sicut mortuus manifestandus es nobis in sun niis. Nam quod dicit: «Quid factum est, obstupescente et attonita mente dicebat. Quid igitur Dominus? quomodo a mente suspicionem ejus ut fallacem refellit? ὅτι διὰ τὸ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ τηρεῖν, ἐπιφαίνετα: idlerco preparat eos dicens quod manifestaturus sit αὐτοῖς· καὶ δὴ σπουδάσωσι πάντοτε τηρεῖν ταύτας, ἵνα καὶ ἀεὶ αὐτοῖς ἐπιφαίνοιτο. Μέγα γὰρ ἂν τὸ τῆς ἀναστάσεως μυστήριον, δυσκόλως ἂν ὑπ' αὐτῶν παρεδέχθη. Διὰ τοῦτο προομαλίζει ἐν τῷ λέγειν, ὅτι ἐμφανίσει αὐτοῖς ἑαυτόν. Ἐπεὶ καὶ ἀναστὰς, διὰ τοῦτο ἔφαγεν, ἵνα μὴ δόξωσιν αὐτὸν φάντασμα· δ καὶ νῦν ὁ Ἰούδας οὗτος ἔπαθεν. Ενόμισε γὰρ ὁ Ἰούδας ὁ νῦν μνημονευόμενος, ὅτι ὥσπερ τοὺς νεκροὺς ὁρῶμεν ὄναρ, οὕτω καὶ αὐτὸς αὐτοῖς ἐμφανισθήσε ται· διὸ καί φησι· «Κύριε, τί γέγονεν, ὅτι ἡμῖν μέλω λεις ἐμφανίζειν σεαυτὸν, καὶ οὐχὶ τῷ κόσμῳ;» Εκ πολλοῦ γὰρ θάμβους καὶ ἐκπλήξεως τοῦτό φησιν, ὥσπερ ἂν εἰ ἔλεγεν· Οὐαὶ ἡμῖν ὅτι ἀποθνήσκεις, καὶ ὥσπερ οἱ τετελευτηκότες, μέλλεις ἡμῖν ἐμφανίζεσθαι ὄναρ! Τὸ γὰρ, «Τί γέγονεν; ο ἐκπληκτικῶς καὶ τεθαμβημένῳ λογισμῷ εἶπε. Τί οὖν ὁ Κύριος πρὸς ταῦτα; Πῶς αὐτοῦ τὴν ὑπόνοιαν ταύτην ώς ψευδή λύει; • Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ἐάν τις ἀγαπᾷ με, τὸν λόγον μου τηρήσει, καὶ ὁ Πατήρ μου ἀγαπήσει αὐτόν· καὶ πρὸς αὐτὸν ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν. Ο μὴ ἀγαπῶν με, τοὺς λόγους μου οὐ τηρεῖ. Καὶ ὁ λόγος ὃν ἀκούετε, οὐκ ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός.» Ο μὲν Ἰούδας ἀπὸ πολλῆς δειλίας ἐνόμιζεν, ὅτι ἀποθανὼν ὁ Κύριος, ὄναρ ἐμφανίσει ἑαυτὸν αὐτοῖς· ὅθεν καὶ ἐρωτᾷ, καθάπερ εἴρηται. Ο δὲ Κύριος διαλύων αὐτοῦ τὴν ὑπόνοιαν, φησίν, ὅτι "Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἐμφανίζει ἑαυτὸν, οὕτω κἀγὼ ἐμφανίσω ὑμῖν ἐμαυτόν. • Εγώ γάρ, φησὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα ο πρός τὸν φυλάσσοντα τοὺς λόγους μου. Οὐ καθ᾽ ὕπνους ἐμφανισθήσομαι ὑμῖν, ἀλλ᾽ ἐπεὶ μετὰ τοῦ Πατρὸς μέλλω ἐλθεῖν, ὡς εἰκός ἐστι τὸν Πατέρα ἐμφανίζεσθαι, οὕτω γενήσεται καὶ ἡ ἐμὴ πρὸς ὑμᾶς ἐμφάνεια. Καὶ τὸ [ [. τῷ ] εἰπεῖν δὲ, ὅτι «Μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, ο ἀνατρέπει τοῦ Ἰούδα τὴν ὑπόνοιαν. Οἱ γὰρ ὄνειροι, φησίν, οὐ παραμένουσιν· ἐγὼ δὲ ἐμφανιζόμενος, παραμενώ μετὰ τοῦ Πατρός· οὐκ ἄρα ὀνειρώ· δης ἔσται ἡ ἐπιφοίτησις μου. Προλέγει δὲ αὐτοῖς, ὡς ἔφην, ὅτι ἐμφανισθήσεται, ἵνα μὴ φάντασμα απο τὸν δόξωσι, καὶ ἅμα διεγείρει αὐτοὺς εἰς τὸ τηρεῖν τὰς αὑτοῦ ἐντολὰς, εἰδότας ὅτι τοῖς τηροῦσι ταύτας, ἐμφανίζεται καὶ αὐτὸς, καὶ ὁ Πατήρ· ὥσπερ αν πάλιν τοῦ μὴ τηροῦντος τὰς ἐντολὰς ἀφίσταται καὶ αὐτὸς καὶ ὁ Πατήρ, ὡς μὴ ἀγαπῶντος. • Ο γὰρ μὴ ἀγα πῶν με, φησί, τοὺς λόγους μου οὐ τηρεῖ· ὥστε οὐδὲ τὸν Πατέρα ἀγαπᾷ, ὁ μὴ ἀγαπῶν τὸν Υἱν· ὁ γὰρ λόγος τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πατρός ἐστιν. "Ο μή φυλάτ- p των οὖν τὸν λόγον τοῦ Υἱοῦ, ἤτοι τοῦ Πατρὸς, ὡς μια σεῖ τὸν Υἱόν, οὕτω καὶ τὸν Πατέρα. Ὑμεῖς τοίνυν, ὦ μαθηταί, τοὺς λόγους μου φυλάσσετε· οὕτω γὰρ ἂν τήν τε πρὸς ἐμὲ καὶ τὸν Πατέρα ἀγάπην ένδείξησθε. Τινὲς δὲ οὐκ ἀπὸ δειλίας φασί, τὸν μαθητήν Ιοίδεν, ἀλλ' ἀπὸ φιλανθρώπου γνώμης εἰπεῖν τὸ, Διατί ι μέλλεις ἐμφανίζειν σεαυτὸν ἡμῖν, καὶ οὐχὶ τῷ κόσμῳ;» Ἠβούλετο γὰρ μὴ μόνοις τοῖς μαθη ταῖς ὑπάρχειν τὴν ἐκ τῆς ἐπιφανείας ὠφέλειαν, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ κόσμῳ. Ο δέ γε Σωτὴρ δείκνυσιν, ὅτι es Joan. xxi, 1 seqq. VERS. 25, 24.. Respondit Jesus, et dixit ei, Si quis diligit me, sermonem 706 meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. Qui non diligit me, sermones meos non servat. Et sermo quem anditis, non est meus, sed ejus qui misit me Patris.» Judas quidem præ multa formidine existimabat quod mortuus Dominus in somniis se exhibiturus esset eis, unde et interrogabat sicut dictum est. Dominus autem refellens ejus suspicionem, inquit: Sicut Pater manifestat seipsum, ita et ego vobis manifestabo memetipsum. Ego enim, inquit, et Pater veniemus ɔ ad eos qui custodiunt sermones meos: atque ita non in somniis manifestabimur vobis, sed quia cum Patre venturus sum, ut par est Patrem manifestari, ita fiet et mea manifestatio qua vobis manifestabor. At dicendo, ‹ Mansionem apud eum faciemus,» subvertit Jude suspicionem. Non enim somnia manent, inquit. Ego autem cum manifestor, maneo cum Patre: non igitur quasi in somnio erit visitatio mea. Prælicit autem eis (ut dixi, se manifestandum, ut ne phantasma ipsum putent: et interim exhortatur eos ad servandum mandata sua, scientes quod servantibus illa manifestandus sit ipse et Pater. Sic quoque ab eo qui don servat mandata, discedit et ipse et Pater, tanquam a non diligente. ‹ Nam qui non diligit me, inquit, sermones meos non servat, atque ita neque Patrem diligit, qui non diligit Filium. Nam sermo Filii, et Patris est. Qui igitur non custodit sermonem Filii, vel Patris; sicul odit Filium, ita et Patrem. Vos igitur, discipuli, custodite sermones meos. Ita enim declara - bitis dilectionem tam erga me, quam erga Patrem. Quidam autem dicunt Judam discipulum non ex formidine, sed misericordi mente dixisse: ‹ Quare manifestaturus es te nobis, et non mundo?» Volebat enim non solos discipulos, sed et totum mundum utilitatem ex manifestatione ejus percipere. At Salvator ostendit non omnes talia consequi, sed nos duntaxat qui mandata illius servamus, digni videbi-

mur ipsius manifestatione Patrisque dilectione. In eo οὐ πάντες καταξιοῦντα: τῶν τοιούτων, ἀλλὰ μόνοι οἱ antem qui custodit mandata, est Deus et Pater, et non sicut in Filio, ita et in hoc. In Filio quidem natura est, in homine autem secundum habitudinem quandam. VERS. 25, 26. «Hæc locutus sum vobis apud vos manens: Paracletus autem ille, qui est Spiritus sanctus, quem mittet Pater in nomine neo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quæcunque dixi vobis. Quoniam obscura erant discipulis quæ a Domino dicebantur, et alia quidem non intelligebant, et de aliis multum dubitabant: ut ne iterum interrogent eum et dicant: Quæ mandata servare debemus? liberat eos a turbatione, dicens: Paracletus obscura et intellectu difficilia, cognita vobis faciet. Nam. hac, quæ vobis videntur obscura, 707 dixi cum manerem et essem apud vos. › Si autem abiero, de omnibus docebimini. Igitur de discessu meo non oportet vos esse tristes, qui tanta vobis bona tantamque sapientiam afferet. Quandiu enim ego apud vos maneo, et Spiritus non venit, nihil magnum neque sublime intelligere potestis. Subinde autem Paracletum nominat, propter continuas ipsorum afflictiones, bono illos animo esse faciens, quod ab illo refocillandi essent. Quod autem dicit, c in nomine meo» veniet «Paracletus, hoc vult, quod Nihil alienum a me docturus est vos, neque propriam gloriam sibi vindicabit; sed in no, mine meo veniet, hoc est, in gloriam mei nominis, non sui; id quod faciunt contraria docentes, auditoribus suis proprium nomen commendantes: Quidam autem sic intelligunt, ‹ In nomine meo: › Nomen Christi, Paracletus. 11abemus enim, inquit, Paracletum Jesum Christum. Quia igitur et Spiritus qui veuit ad discipulos, Paracletus fuctus est, mœstitias illorum consolaturus, in nomine Christi venit. Paracletus enim et ipse sicut Christus. Sed et Christum Paulus nominavit Spiritum, dum dicit, Vos autem non estis in carne, sed in Spiritu, si quidem Spiri• tus Dei habitat in vobis. Si autem quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus ".» Deinde subdit: • Si autem Christus in vobis 58. Vides quomodo supra dicens Spiritum Dei habitare in eis, deindle subdit: e Christus in vobis, Christum scilicet Spiritum nominans? Quia igitur Spiritus Chris tus nominatur, ita debes intelligere: «In nomine meo mittet eum Pater, hoc est, Εt ipse nominabitur Christus. Igitur et Spiritus sanctus et docuit et suggessit. Docuit quidem, quæcunque non dixerat eis Christus, utpote portare non valentes. Suggessit vero, quæcunque dixerat quidem Dominus, sed obscurins, vel quæ propter imbecillitatem rationis memoria comprehendere non valuerunt apostoli. VERS. 27, ο Pacem relinquo vobis, pacem meam *7 Rom. vii, 9. ** Ibid. 19. φυλάσσοντες αὐτοῦ τὰς ἐντολὰς, ἄξιοι γενήσονται τῆς τε αὐτοῦ ἐπιφανείας, καὶ τῆς τοῦ Πατρὸς ἀγάπης. Ἐν γὰρ τῷ φυλάσσοντι τὰς ἐντολὰς, ἔστιν ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ· ἀλλ' οὐχ ὥσπερ ἐν τῷ Υἱῷ, οὕτω καὶ ἐν τούτῳ· ἐν τῷ Υἱῷ μὲν γὰρ φυσικῶς, ἐν τῷ ἀνθρώπῳ δὲ σχετικῶς. • Ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, παρ' ὑμῖν μένων· ὁ δὲ Παράκλητος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὃ πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐκεῖνος ὑμᾶς διδάξει πάντα, καὶ ὑπομνήσει ὑμᾶς πάντα ἃ εἶπον ὑμῖν.» Επειδή ἀσαφῆ τοῖς μαθηταῖς ἦσαν τὰ ὑπὸ τοῦ Κυρίου λε γόμενα, καὶ τὰ μὲν οὐδὲ συνίεσαν, τὰ δὲ πλείονα καὶ ἀμφέβαλλον· ἵνα μὴ πάλιν ἐρωτῶσιν αὐτὸν, καὶ λέ γωτι· Ποίας ἐντολὰς ἐφείλομεν φυλάττειν; ἀπαλλάτ τει αὐτοὺς ὀχλήσεων καὶ ταραχῆς, λέγων, ὅτι Ο Παράκλητος, τὰ ἀσαφῆ καὶ δυσνόητα, εύγνωστα ὑμῖν καταστήσει. «Ταῦτα ο μὲν οὖν τὰ ἀσαφῆ δοκοῦντα ὑμῖν, «λελάληκα, παρ' ὑμῖν μένων,» καὶ μεθ' ὑμῶν ὧν· ἐὰν δὲ ἀποδημήσω, πάντα διδαχθήσεσθε. Οὐ τοί νυν χρὴ ὑμᾶς λυπεῖσθαι ἐπὶ τῇ ἀναχωρήσει μου, του σούτων ἀγαθῶν προξένῳ ἐσομένῃ καὶ τοσαύτης σου φίας. Ἕως οὗ γὰρ αὐτὸς παρ' ὑμῖν μένω, καὶ τὸ Πνεῦμα μὴ ἔρχηται, οὐδὲν μέγα, οὐδὲ ὑψηλὸν ἐν νοῆσαι δυνήσεσθε. Συνεχῶς δὲ Παράκλητον ονομάζει, διὰ τὰς συνεχούσας αὐτοὺς θλίψεις, εὐέλπιδας αὐτοὺς ποιῶν, ὡς ὑπ' ἐκείνου ψυχαγωγηθήσονται. Τὸ δὲ, • Ἐν τῷ ὀνοματί μου» ελεύσεται «ὁ Παράκλητος, ο τοῦτο δηλοῖ, ὅτι Οὐδὲν ἀλλότριον ἐμοῦ διδάξει ὑμᾶς, οὐδὲ οἰκείαν δόξαν σφετερίσεται, ἀλλ' ἐν τῷ ὀνόματι τῷ ἐμῷ ἥξει, τουτέστιν, εἰς δόξαν τοῦ ἐμοῦ ὀνόμα τος, οὐχὶ τοῦ ἰδίου, ὅ ποιοῦσιν οἱ ἀντιδιδάσκοντες εἰς ἴδιον ὄνομα, τοὺς ἐπακολουθήσαντας αὐτοῖς ἐπαγόμενοι. Τινὲς δὲ τὸ, «ἐν τῷ ὀνόματί μου,» οὕτω να οὔσιν· Ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, τὸ, Παράκλητος. Εχου μεν γάρ, φησί, Παράκλητον Ἰησοῦν Χριστόν. Ἐπεὶ οὖν καὶ τὸ Πνεῦμα ἐλθὸν τοῖς μαθηταίς Παράκλητον γέγονε, τὰς λύπας αὐτοῖς παραμυθησάμενον, ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ ἦλθε· Παράκλητος γὰρ καὶ αὐτό, ὡς καὶ ὁ Χριστός. ᾿Αλλὰ καὶ Χριστὸν καὶ Πνεῦμα ὁ Παῦλος ὠνόμασεν, ἐν οἷς λέγει· «Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν Πνεύματι, εἴπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἱ κεῖ ἐν ὑμῖν. Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗ τος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Εἶτα ἐπάγει· «Εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν.» Ορᾷς, πῶς ἄνω εἰπὼν καὶ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖν ἐν αὐτοῖς, εἶτα ἐπήγαγε, Χριστὸς ἐν ὑμῖν; ο Χριστὸν γὰρ δηλονότι τὸ Πνεῦμα ὠνόμασεν. Ἐπεὶ οὖν τὸ Πνεῦμα Χριστὸς ὀνομάζεται, οὕτως ὀφείλεις νοεῖν αὐτό·. Ἐν τῷ ὀνόματί μου πέμψει αὐτὸ ὁ Πατήρ, τουτέστιν, ὅτι καὶ αὐτὸς Χριστὸς ὀνομασθήσεται. Τὸ οὖν ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐδίδαξε, καὶ ὑπέμνησεν· ἐδίδαξε μὲν, ὅσα οὐκ εἶπεν ὁ Χριστὸς αὐτοῖς, ὡς μὴ δυναμένοις βαστάσαι· υπέμνησε δέ, ὅσα εἶπε μὲν ὁ Κύριος, εἴτε δὲ δι' ἀσάφειαν, ἢ διὰ τὸ νωθὲς τοῦ λογισμοῦ οὐκ ἠδυνήθησαν κατασχεῖν τῇ μνήμῃ οἱ ἀπόστολοι. • Εἰρήνην ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XIV.· ὑμῖν· οὐ καθὼς ὁ κόσμος δίδωσιν, ἐγὼ δίδωμι ὑμῖν. do vobis: non sicut mundus dat, ego do vobis. Ne Μὴ ταρασσέσθω ὑμῶν ἡ καρδία, μηδέ δειλιάτω.» Πάλιν ἐν λύπαις ἦσαν οἱ ἀπόστολοι, ἀκούοντες τοῦ Κυρίου λέγοντος, ὅτι Ἐγὼ μὲν ἀναχωρώ, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐπελεύσεται. Διὸ ὁρῶν ἐν ταραχαῖς οὖσαν τὴν καρδίαν αὐτῶν, καὶ μάλιστα διὰ τὰς μελλούσας ἐπιέναι αὐτοῖς θλίψεις καὶ τοὺς πολέμους, ο Εἰρήνην, / φησίν, ἀφίημι ὑμῖν· ἡ τοῦτο λέγων αὐτοῖς· Τί βλά πιεσθε ὑπὸ τῆς τοῦ κόσμου ταραχῆς, ἕως ἂν εἰρη νεύητε πρός με; Οὐ γὰρ τοιαύτη ἐστὶν ἡ ἐμὴ εἰρήνη, οἷα ἡ τοῦ κόσμου, πολλάκις ἐπὶ κακῷ γινομένη καὶ ἀνόνητος οὖσα. Αλλ' ἐγὼ τοιαύτην δίδωμι, ὥστε μετ' ἀλλήλων εἰρηνεύειν, καὶ ἐν σῶμα εἶναι. Τοῦτο δὲ ισχυρωτέρους πάντων ὑμᾶς καταστήσει· και πολλοὶ ἐπαναστῶσιν ὑμῖν, οὐδὲν πείσεσθε, τῇ ομοψυχία και τῇ μετ' ἀλλήλων εἰρήνῃ φραττόμενοι. Εἶτα ἐπειδὴ πάλιν εἶπεν, ο 'Αφίημι, ὅπερ ἦν ἀναχωροῦντος καὶ ἱκανὸν αὐτοὺς συγχεῖν, ἐπάγει· ι Μὴ ταρασσέσθω ὑμῶν ἡ καρδία, μηδὲ δειλιάτω. • Τὸ μὲν οὖν ταράσσεσθαι, ἀπὸ φιλοστοργίας καὶ ἀγάπης τῆς πρὸς αὐτὸν ἔπασχον, ὡς μέλλοντες αὐτοῦ στερηθῆναι τὸ δὲ δειλιᾶν, διὰ τὰ συμβήσεσθαι μέλλοντα αὐτοῖς κακά μετὰ τὸν αὐτοῦ θάνατον. Αὐτὸς οὖν οὔτε τὴν ἀπὸ φι λοστοργίας ταραχήν, οὔτε τὴν διὰ τὰς μελλούσας θλίψεις δειλίαν ἀφίησιν αὐτοῖς ἀθεράπευτον· ἀλλ' ὑμῶν ἡ καρδία, μηδὲ δειλιάσω. " turbetur cor vestrum, neque formidet.» Iterum in mærore erant discipuli, audientes Dominum dicentem: Ego quidem discedo, Spiritus autem veniet. Idro videus turbari cor eorum, et maxime propter affictiones imminentes et certamina, dixit: . Pacem relinquo vobis, o quasi ila dicens: Quid nocent vobis mundi turbationes, cum mecum pacem habeatis? Non enim talis est pax mea, qualis mundi, que saepe in malo fit, et plane stulta est: sed talem ego do, ut et inter vos pacem habeatis, et unam corpus sitis. Hoc autem fortissimos omnium vos faciet; etiamsi multi contra vos insurrexerint, nihil tamen patiemini, concordia paceque mutua muniti. Deinde quia iterum 708 dixit, Relinquo, › id quod recedentis erat et satis eos turbare poterat, subdit: • Ne turbetur cor vestrum, neque formidet. Igitur turbationem patiebantur ex affectu amoris et dilectione erga illum, quod illo privandi essent: timebant autem, eo quod eventura erant illis mala post mortem ejus. Ipse igitur neque turbationem ex amore, neque timorem ex afflictionibus absque medicamine relinquit; sed utraque sedat dicens: • Να turbetur cor vestrum, neque formidet. › ἀμφότερα καταστέλλει, ο Μὴ ταρασσέσθω, λέγων, VERS. 28, 29. • Audistis quod ego dixi volis: Vado et venio ad vos. Si diligeretis me, gan leretis utique quod dixerim, Vado ad Patrem, quia Poter major me est. Et nunc dixi vobis priusquam fiat, ut cum factum fuerit, credatis. • Quia vidit Dominus apostolos non plene resurrectionem suam sperare, neque scire quid esset, et propterea valde mœrere et turbari ut se privandos, attemperans se illorum infirmitati, dicit: • Quia ego dixi vobis, Vado, et iterum veniam, › adhuc tamen et tristes estis: mihi enim non fiditis, quod etiamsi moriar, attamen in afflictionibus vestris non relinquam vos. Nunc ergo cum audiveritis quod ad Patrem meum vado, › qui magnus, et me major vobis videtur, debere tis gaulere quod ad illum eam, qui me major, et omnia dura poterit auferre. Vides consequentiam sententiæ: quomodo cum dicit, ‹ Quia Pater meus major • Ἠκούσατε, ὅτι ἐγὼ εἶπον ὑμῖν· Υπάγω, καὶ ἔρχομαι πρὸς ὑμᾶς. Εἰ ἠγαπᾶτέ με, ἐχάρητε ἂν, ὅτι εἶπον· Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα, ὅτι ὁ Πατήρ μου μείζων μοῦ ἐστι. Καὶ νῦν εἴρηκα ὑμῖν πρὶν γενέσθαι· ἵνα ὅταν γένηται, πιστεύσητε.» Επειδή ἑώρα ὁ Κύριος τοὺς ἀποστόλους μηδ' ὅλως περὶ τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ ἐλπίζοντας, μηδ' εἰδότας αὐτὴν ἁπλῶς τί ἐστι, καὶ διὰ τοῦτο σφόδρα λυπουμένους, καὶ ταραττομένους ὡς μέλλοντας στερηθῆναι αὐτοῦ, συγκαταβαίνει πρὸς τὴν αὐτῶν ἀσθένειαν, καί φησιν· • Ὅτι ἐγὼ εἶπον ὑμῖν, Ὑπάγω, καὶ ἐλεύσομαι, κ καὶ ὅμως ἔτι λυπεῖσθε, οὐ γὰρ θαῤῥεῖτε ἐμοὶ, ὅτι κἂν ἀποθάνω, ὅμως ἐν ταῖς θλίψεσιν ὑμῶν οὐκ ἀφήσω ὑμᾶς. Νῦν οὖν ἀκούσαντες, ὅτι • Πρὸς τὸν Πατέρα μου πορεύομαι, ο ὃν ὑμεῖς μέγαν δοκεῖτε καὶ μείζονα ἐμοῦ, ὀφείλετε χαίρειν, ὅτι πρὸς ἐκεῖνον ἄπειμι τὸν μείζονά μου, καὶ δυνάμενον πάντα λῦσαι τὰ δεινά. Θρᾷς τὴν ἀκολουθίαν τοῦ νοήματος, πῶς τή, ο Ότι me est, ut consoletur discipulos, dixerit? Nam quia ὁ Πατήρ μου μείζων μοῦ ἐστι, ο διὰ τὸ παραμυθήσ σασθαι τοὺς μαθητὰς εἶπεν; Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖνοι έλυποῦντο, ὡς οὐκ ἂν δυνησομένου τοῦ Χριστοῦ ἐπαμῦναι αὐτούς, φησίν, ὅτι Εἰ καὶ μὴ ἐγὼ δύναμαι, ὁ γοῦν Πατήρ μου, δν μείζονά μου δοκεῖτε, οὐκ ἀξιόχρεως ἐστι βοηθῆσαι ὑμῖν; Ωσπερ καὶ ἀλλαχοῦ φησι· «Μὴ δοκεῖτε, ὅτι οὐ δύναμαι παρακαλέσαι τὸν Πατέρα μου, καὶ παραστήσει μοι δώδεκα λεγεώνας ἀγγέ λων;» Οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθα, ὡς ἀδύνατος, τοῦτό φησι (πῶς γὰρ, ὃς καὶ μόνον ἐρωτήσας τοὺς Ἰουδαίους, ἔρριψεν αὐτοὺς ἀθρόως πάντας εἰς τὰ ὀπίσω;) ἀλλ' ἐπειδὴ περὶ αὐτοῦ ὡς ἀνθρώπου δόξαν εἶχον, διὰ τοῦτο ταῦτά φησιν· οὕτως οὖν καὶ τὸ, ο 'Ο Πατήρ μου μείζων μοῦ ἐστι. ο Πρὸς γὰρ τὴν ἐκείνων διάνοιαν 3ª Matth xxvi, 53. 89 Joan. Σ!!!, 6. ‹ illi tristes erant quasi non posset eos juvare Christus, dicit: Quamvis ego non possem, saltem Pater meus, quem vos me majorem putatis, nonne lantus habitus est qui vos juvet Sicut et alio loco dicit: Num putatis, quod non possim orare Patrem meum et exhibebit miti duodecim legiones angelorum 889, Non enim hoc loco quasi non possit, hoc dicit, (auomodo enim, qui sola interrogatione Judæos collectos prostravit, retroque cedere fecit"? verum quia de eo ut homine habebant opinionem, capropter hæc inquit. Ita igitur et istud: «Pater major me est. › Dixit enim hoc juxta illorum sententiam, credentium ipsum quidem infirmum, Patrem autem posse in tempore afflictionis sufficere.

• Et nunc dixi vobis priusquam fat, ut eum factum τοῦτο εἶπε, τῶν νομιζόντων αὐτὸν μὲν ἀσθενῆ, τὸν fuerit, crelatis, o hoc est, Ita bene fido, mortemque non timeo, neque tristis sum, ut et prædicam et gaudere vos jubeam, e ut quando factum fuerit, credatis mihi, quod sicut scivi afflictiones vobis obventuras, et praedixerim eas non metiens, ila neque de adventu Paracleti et consolationis prardicens mentiar, sed omnia vobis juconda occurrent. Quidam autem Patrem, secundum quod principium et causa est Filii, intelligunt majorem esse. Major 709 cuim me est, inquit, Paler, secundum quod principium et causa mea est. Ex ipso enim natus sum. At majorem ipso esse Patrem, non facit ipsum alterins substantiæ. Nam quamvis in hominibus (ut exempli causa dicamus) major sit pater filio, sed jam non alterius naturae est. Dein dicant hææretici, secundum quid venit ad Patrem Christus? secundum quod Deus, vel secundum quod homo? Secundum quod homo. Quia secundum quod Deus semper in calis erat et inseparatus a Patre: secundum humanam igitur naturam major eo dicitur esse Pater. VERS. 30, 31. • Posthae non multa loquar vobiscum. Venit enim princeps mundi hujus, et in me non habet quidquam: sed ut cognoscat mundus quod diligo Patrem, et sicut præceptum dedit mihi Pater, sic facio.» Cum consolatus esset discipulos per ea quæ supra dicta sunt, iterum dicit de morte sua. c Venit enim, inquit, princeps hujus mundi,, hoc est, diabolus. Principem autem hunc intellige mundi, non creatura, sed mundi confusi el mundana sapientis: non enim cœlum gubernat ac terram, quia omnia evertisset et conturbasset, sed cos qui sponte se illi tradunt: ideo et princeps tenebrarum dicitur. Per tenebras intellige prava opera. Et quia verisimile erat quosdam suspicari num el Christus propter peccata esset morti traditus, propterea subdit: In me non habet quidquam, › cum non obnoxius sin morti, neque quidquam ¿ebeam diabolo; seul propter dilectionem erga Patra, νοluntarius sustineo passionem. Continuo autem repetit sermones de morte, illis adjungens et quæ ad consolationem pertinebant, ut credibiliorem illis faceret. Audientes enim quod moriatur, discunt et quod voluntarius contemnat diabolum, et quod propter charitatem erga Patrem moritur. Si igitur perniciosa fuisset passio, et non salutaris, quomodo approbasset Pater, qui diligebat? quomodo item Filius qui diligebatur, obisset eam? Quomodo autem intelligemus quod propter amorem erga Patrem moriatur? Pater, inquit, qui diligit mundum, exposuit me pro illorum morte. Ego quoque Patrem diligens, voluntatem ejus approbo, et ostendo quod diligam Fatrem, per hoc quod mandatum ab eo, boc est, complacitum illi, et decretum ab eo, susciμία et perficio. Dicite Arianiste: Si servus fuit Filius, non dixisset, Propter dilectionem erga Patrem morior. Servus enim, non quia diligit dominum δὲ Πατέρα δυνάμενον αὐτοῖς ἐπαρκέσαι ἐν καιρῷ θλί ψεων. «Καὶ νῦν εἴρηκα ὑμῖν πρὶν γενέσθαι, ἵνα ὅταν γένηται, πιστεύσητε, τουτέστιν, Οὕτω θαρρῶ, καὶ θαῤῥῶ, οὐ δέδοικα τὸν θάνατον, οὐδὲ λυποῦμαι, ὥστε καὶ προλέγω, και χαίρειν ὑμῖν διακελεύομαι, ο ἵνα ὅταν γένηται, πιστεύσητέ μοι. ν ῞Οτι ὥσπερ ᾔδειν τὰς Ολίψεις συμβησομένας ὑμῖν, καὶ προειπών ταύτας οὐκ ἐψευσάμην, οὕτως οὐδὲ τὰ περὶ τῆς παρακλήσεω; και ψυχαγωγίας ὑμῶν προειπών, διαψευσθήσομαι, ἀλλὰ πάντα ὑμῖν τὰ χαρμόσυνα ἀπαντήσουσι. Τινές δὲ τὸ μείζονα εἶναι τὸν Πατέρα, καθὸ αἴτιός ἐστι του Υἱοῦ, νοοῦσι. Μείζων γάρ, φησίν, ἔστιν ὁ Πατήρ, καθὸ αἴτιος καὶ ἀρχή μου ἐστιν· ἐξ αὐτοῦ γὰρ γεγέννημα.. Τὸ δὲ μείζονα εἶναι τὸν Πατέρα, οὐ ποιεῖ αὐτὸν καὶ ἑτέρας ουσίας εἶναι. Καὶ γὰρ καὶ ἐν ἀνθρώποις, φέρε εἰπεῖν, μείζων ἐστὶν ὁ πατὴρ υἱοῦ, ἀλλ' οὐκ ἤδη καὶ ἑτέρας φύσεως. Έπειτα εἰπάτωσα, οἱ αἱρετικοί, κατὰ τί ἐπορεύετο πρὸς τὸν Πατέρα δ Χριστός καθό Θεὸς, ἢ καὶ ἄνθρωπος; Πάντως, καὶ ἄνθρωπος, ἐπεὶ καθὶ Θεὸς, ἀεὶ ἐν οὐρανοῖς ἦν, καὶ ἀχώριστος τοῦ Πατρός. Κατὰ τὸ ἀνθρώπινον οὖν λέγεται μείζων αὐτοῦ εἶναι ὁ Πατήρ. • Οὐκ ἔτι πολλὰ λαλήσω μεθ' ὑμῶν. Ἔρχεται γὰρ ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ ἔχει οὐδέν. 'Αλλ' ἵνα γνῷ ὁ κόσμος, ὅτι ἀγαπῶ τὸν Πατέρα, καὶ καθὼς ἐνετείλατό μοι ὁ Πατήρ, οὕτω ποιώ.» Παραμυθησάμενος τοὺς μαθητάς διὰ τῶν ἄνωθεν εἰρημένων, πάλιν λέγει τὰ περὶ τοῦ οἰκείου θανάτου. • Ερχεται γάρ, φησίν, ὁ τοῦ κόσμου ἄρ χων, ο τουτέστιν, ὁ διάβολος. Αρχοντα δὲ τοῦτον νόει μοι τοῦ κόσμου, μὴ τῆς κτίσεως, ἀλλὰ τοῦ χυδαίου λαοῦ, καὶ τὰ τοῦ κόσμου φρονοῦντος. Οὐ γὰρ οὐρανοῦ ἄρχει καὶ γῆς, ἐπεὶ τὰ πάντα ἂν ἀνέτρεψε, καὶ συνετάραξεν, ἀλλὰ τῶν ἑαυτοὺς παραδιδόντων αὐτῷ. Διὰ τοῦτο καὶ ἄρχων τοῦ σκότους λέγεται· σκότος δὲ νόει τάς πονηράς πράξεις. Ἐπεὶ δὲ εἰκὸς ἦν ὑπονοῆσαί τινα;· 'Αρα καὶ ὁ Χριστὸς δι' ἁμαρτίας παν ραδίδοται τῷ θανάτῳ; ἐπήγαγε διὰ τοῦτο, ὅτι ο Εν ἐμοὶ ἔχει οὐδέν.» Οὐχ ὑπεύθυνος γὰρ ἂν τῷ θανάτῳ, οὐδὲν ὀφείλων τῷ διαβόλῳ, ἀλλὰ διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἀγάπην, ἑκὼν ὑφίσταμαι τὸ πάθος. Συνεχώς δὲ ἀνακυκλοῖ τοὺς περὶ τοῦ θανάτου λόγους, ἀνα μιγνὺς αὐτοῖς καὶ τὰ παράκλησιν φέροντα, ἵνα εύ παράδεκτον αὐτὸν παρ' αὐτοῖς ποιήσῃ. Οἱ γὰρ ἀκούον· τες, ὅτι ἀποθανεῖται, μανθάνουσι καὶ ὅτι ἑκὼν και ταφρονεῖ τοῦ διαβόλου, καὶ ὅτι διὰ τὴν ἀγάπην τὴν πρὸς τὸν Πατέρα θνήσκει. Εἰ τοίνυν ολέθριον ἦν τὸ πάθος καὶ οὐ σωτήριον, πῶς ἂν εὐδόκησεν ὁ Πατὴρ ὁ ἀγαπῶν; Πῶς δ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς ὁ ἀγαπώμενος κατεδέ ξατο τοῦτο; Πῶς δὲ νοήσομεν τό, διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἀγάπην θνήσκειν; Ο πατήρ, φησὶν, ἀγαπᾷ τὸν κόσμον, ἐκδίδωσί με ὑπὲρ αὐτοῦ τῷ θανάτῳ. Ἐγὼ τοίνυν ἀγαπῶν τὸν Πατέρα, τῇ εὐδοκίᾳ αὐτοῦ, καὶ τῷ θελήματι συνευδοκῶν, καὶ δείκνυμι, ὅτι ἀγαπῶ τὸν Πατέρα, ἐκ τοῦ τὸ ἐντεταλμένον παρ' αὐτοῦ, τουτέστι, τὸ εὐδοκηθὲν καὶ κυρωθεν καταδέχεσθαι καὶ τελεῖν. Εἴπατε, οἱ Ἀρειανίζοντες, εἰ δοῦλος ἦν

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XV. ὁ Υἱός, οὐκ ἂν ἔλεγεν, ὅτι διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα suum, facit voluntatem ejus, sed quia servus est ἀγάπην θνήσκω. Ο γὰρ δοῦλος, οὐ διότι ἀγαπᾷ τὸν et timet supplicia. Dominus autem Jesus, quia ut κύριον αὐτοῦ, διὰ τοῦτο ποιεῖ τὸ θέλημα αὐτοῦ, ἀλλὰ diligens facit voluntatem Dei, non servus est, neque διὰ τὸ δοῦλος εἶναι, καὶ φοβεῖσθαι τὰς κολάσεις. Ὁ creatura, sed revera Filius, Patris implens voluntaδὲ Κύριος Ἰησοῦς, ἐπεὶ ὡς ἀγαπῶν ποιεῖ τὸ θέλημα tem. Cum igitur audieris quod 710 Mandatum τοῦ Θεοῦ, οὐ δοῦλος, οὐδὲ κτίσμα, ἀλλὰ τῷ ὄντι Υἱός, dedit mihi Pater, › non propter hoc, Mandatum Πατρός θέλημα πληρῶν. Ὅταν οὖν ἀκούῃς, ὅτι dedit, › mancipium facias Dominum, ut subditum; • Ενετείλατό μοι ὁ Πατήρ, ο μὴ διὰ τή, ο Ενετε!- sed quia Pater, cognosce quod ipse Filius sit ejusλατο, ο ὑποβιβάσῃς τὸν Κύριον ὡς προστασσόμενον· dem substantia Patri: «Mandatum dedit, a hoc est, ἀλλὰ διὰ τὸν Πατὴρ, ἐπίγνωθι αὐτὸν Υἱὸν ὁμοούσιον voluit, dixit, approbavit, decrevit. τῷ Πατρὶ τὸ δὲ, ο Ενετείλατο, ο νόει, ἀντὶ τοῦ, ἐθέ λησεν, εἶπεν, ἐκύρωσεν, εὐδόκησεν. Περὶ τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου, καὶ γεωργοῦ, καὶ κλήματος. CAPUT XV. De vera vile, agricola et palmite. VERS. 1-5. • Surgite, eamus Irinc. Ego sum vitis vera, et Pater meus agrieola est. Olunem palmitem in me non ferentem fructum tollit: et omnem qui fert fructum purgat, ut fructum copiosiorem afferat. Jam vos mundi estis propter sermonem quem locutus sum vobis. › Quoniam sæpius de passione locutus, illorum animos concussit, et intellexit cos formidare tanquam brevi capiendos, et præ multo timore neque dictis attendentes, fingit se illos inlocum occultum abducturum, in quo non sint capiendi. Et exsurgit sane a loco in quo erant, ut perturbationibus animarum sedatis, traderet cis dogmata magis mystica. Abducit autem eos, ut posthac discemus, in hortum quem Judas sciebat. Itaque quod fiebat, secessus esse videbatur: revera • Εγείρεσθε, ἄγωμεν ἐντεῦθεν. Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπε· λος ἡ ἀληθινὴ, καὶ ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστι. Πᾶν κλῆμα ἐν ἐμοὶ μὴ φέρον καρπὸν, αἴρει αὐτό· καὶ πᾶν τὸ καρπών φέρον, καθαίρει αὐτὸ, ἵνα πλείονα καρπόν φέρῃ. Ηδη ὑμεῖς καθαροί ἐστε διὰ τὸν λόγου ἐν λελάληκα ὑμῖν.· Ἐπεὶ περὶ τοῦ πάθους διαλεχθείς πολλά, κατέπεισεν αὐτῶν τὰς ψυχὰς, καὶ συνῆκεν αὐτοὺς δειλιώντας ὡς ἐν τάχει ἁλωσομένους, καὶ ἀπὸ τῆς πολλῆς δειλίας οὐδὲ προσέχοντας τοῖς λεγομένοις, σχηματίζεται αὐτοὺς εἰς τόπον ἀπάγειν κρυπτὸν, ἐν ᾧ οὐχ ἁλώσονται· καὶ δὴ ἀπανιστᾷ ἀπὸ τοῦ χωρίου ἐκείνου ἐν ᾧ ἦσαν, ὡς ἂν καταστήσας τὸν τάραχον αὐτῶν τῆς ψυχῆς, παραδῷ αὐτοῖς τὰ μυστικώτερα δόγματα· ἀπάγει δὲ αὐτούς, ὡς ἐφεξῆς μαθησόμεθα, εἰς τὸν κῆπον, ὃν Ἰούδας ἐγνώριζεν ὥστε τῷ μὲν δοκεῖν ἀναχώρησις ἦν τὸ πρᾶγμα, τῇ autem expositio voluntaria in talem locum secedentis δὲ ἀληθείᾳ ἔκδοσις ἑκούσιος, εἰς τοιοῦτον τόπον ἀναχωροῦντος, ἐν ὁ Ἰούδας ᾔδες. Τί τοίνυν μυστικόν αὐτοῖς παραδίδωσιν; • Εγώ είμι, φησίν, ἡ ἄμπε λος, ο τουτέστιν, ἡ ῥίζα, «ὑμεῖς δὲ τὰ κλήματα, ὁ δὲ Πατὴρ μοῦ ἐστιν ὁ γεωργό;.» Περὶ τίνα δὲ ἀσχο λεῖται ὁ Πατήρ; 'Αρα περὶ τὴν ῥίζαν; Οὐχὶ, φησίν, ἀλλὰ περὶ τὰ κλήματα. • Πᾶν γὰρ κλῆμα, φησί, μὴ φέρον καρπὸν, αἴρει αὐτό· ν τουτέστι, πάντα ἄνθρωπον, τὸν διὰ τῆς πίστεως μὲν μέρος γενόμενον τῆς ῥίζης, καὶ ἑνωθέντα τῷ Κυρίῳ καὶ σύσσωμον αὐτοῦ γενόμενον, δεῖ καὶ καρπόν φέρειν, τουτέστι, βίον ἔχειν ἐνάρετον· ὡς ἐάν γε μόνην καὶ ψιλὴν ἀπολογίαν τῆς πίστεως ἔχῃ τις, οὐ μὴν καὶ διὰ τῆς τη ρήσεως τῶν ἐντολῶν καρποφορῇ, νεκρὸν γίνεται κλῆμα· ο Πίστις γὰρ χωρὶς ἔργων νεκρά. • Πᾶς οὖν πιστὸς ἐν τῷ Χριστῷ μὲν εἶναι δοκεῖ, καθὸ πιστεύει. • Πᾶν γὰρ κλήμα, φησίν, δ ἐν ἐμοὶ, ἐὰν μὴ φέρῃ καρπὸν, αίρει αὐτὸ ὁ Πατὴρ, τουτέστιν, ἔξω τῆς μετὰ τοῦ Υἱοῦ κοινωνίας τίθησι· τὸν δὲ καρποφο ροῦντα, ο καθαίρει.» Ενταῦθα τοῦτο μανθάνομεν, ὅτι κἂν σφόδρα ενάρετος εἴη τις, δεῖται τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐπιμελείας. Τὸ μὲν γὰρ ἄκαρπον οὐδὲ ἐν τῇ ἀμπέλῳ εἶναι δύναται· τὸ δὲ καρποφορούν, γονιμώτερον ἐργάζεται ὁ Πατήρ. Νάει δὲ καὶ διὰ τὰς θλίψεις τῶν μαθητῶν λέγεσθαι ταῦτα. Ἐπεὶ γὰρ αἱ βλέψεις δοκοῦσιν εἶναι, οἷον ὁ λέγουσιν οἱ γεωργοί, ** Jac. 11, 20. quem Judas sciebat. Quid igitur mysticum illis tradit? • Ego sum, inquit, vitis,» hoc est, radix, ‹ vos autem palmites, at Pater meus agricola est. › Circa quæ autem occupatus est Pater? nunquid circa radicem? Non, inquit, sed circa paluites. ‹ Omnem enim palmitem, inquit, non afferentein fructum tollit eam, hoc est, omnem hominem qui per fidem factus est pars radicis, et unitus Domino, et incorporalus ei, oportet et fructum af ferre, hoc est, vitam habere virtutibus præeditam. Quod si quidem solam ac puram confessionеHu fidei quis habeat, et non per observationem man}< datorum fructum ferat, mortuus palmes fit. ● Fides enim absque operibus mortua est.» Omnis igitur fidelis in Christo quidem esse videtur, quatenus credit. Omnis enim palmes, inquit, qui est in me, si non attulerit fructum, tollit eum Pater, hoc est, ponit extra communionem cum Filio: en autem qui fructificat, ‹ purgat. › Hic autem discimus, quod etsi valde virtute quis præditus sit, indiget tamen ut a Deo curetur. Nam quod infructuosum, neque in vite poterit esse: quod autem fructum fert, fertilius facit Pater. Considera auiem quod propter afflictiones discipulorum hæc dicantur. Quandoquidem enim afflictiones videntur esse, quod rustici dicunt, putationes: ostendit eis Dominus

THEGPHYLACTI BULGARLE ARCHIEP. quod per 711 «flictiones fertiliores erunt, sicut κλάδευμα· δείκνυσιν αὐτοῖς ὁ Κύριος, ὡς διὰ τῶν et per putationem palmites. Tentationes enim eos fortiores declarabant. Dein ne dicant, De quibus hac dicis? «Vos, inquit, estis mundi propter sermonem quem locutus sum vobis.» Vide, superius dicebat purgare Patrem, nunc iterum se inducit euram agentem. Una igitur operatio Patris et Filii. Ego, inquit, vos purgavi per meam doctrinam: debetis itaque quod vestrum est conferre, ideo et subdit: VERS. 4-6. «Manete in me, et ego in vobis. Sicut palmes de se fructum ferre nequit, nisi maneat in vite: ita neque vos, nisi in me manseritis. Ego sum vitis, vos palmites. Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum, quia sine me non potestis facere quidquam. Nisi quis manserit in me, ejectus est foras sicut palmes, et aruit et congregant eos, et in ignem conjiciunt, et ardeut.» Ego quidem, inquit, vos purgavi per sermonem meum et doctrinam, et nihil quod ego facere debui, prætermissum est. Oportet autem nunc nt incipiantur et ea quæ a vobis sunt. • Manete, inquit, c in me.. Nam ne præ timore separentur ab eo, remissas ipsorum animas constringit, et sibi jungit, et meliorem nunc ris spem dat: Quacunque petiveritis, inquit, simanserius in me, accipietis. Ab exemplo palmitis clare nobis qualitatem et vitam exponit, quaui largitur his qui sibi placent. Nam sicut ille manens in vite fructum facit, eo quod ab illa vivendi operationem accipit: ita et vos e si manseritis in me» per observationem mandatorum majorem fructum afferetis. Qui autem non manet, aridus fit, hoc est, abjicit quod a radice habuit: si quod spirituale beneficium accipiebat, privatur eo, et nudatur auxilio et vita quæ ab eo datur. Et quid tandem? «In ignem mittitur, et ardet. Hoc autem loco et consolationem non parvam eis dat, ostendens quod hi qui insidiantur sibi, ut Judas, comburentur: ipsi autem qui manserint in eo, fructum afferent. Nam absque succo et vivificatione quæ inde procedit, non poterunt quidquam facere. VERS. 7-8. Si manseritis in me, et verba mea in vobis manserint, quidquid volueritis, petetis, et fet vobis. In hoc glorilicatus est Paler neus, ut fractum copiosum afferatis, et efficiamini mei discipuli.» Hoc loco interpretatur nobis Dominus quid sit quod dixit, ‹Si manseritis in me, › hoc est, si mandata mea custodieritis: hoc enim significat, «Si verba mea manseriņt in vobis. › Vult enim sibi per opera adliæreatur. Nam quicunque Deo placere cupiens vivit, voluntate sua manet in vite, cum unitur illi per dilectionem et servationem mandatorum, adhaeretque spiritu: sicut contra qui a mandatorum observatione abest, 712 sponte a Domino alienatur. In hoc autem glorifcatur Pater meus, inθλίψεων γονιμώτεροι γενήσονται, ὥσπερ καὶ διὰ τῆς κλαδείας τὰ κλήματα· οἱ γὰρ πειρασμοὶ ἰσχυροτέ ρους μᾶλλον αὐτοὺς ἐδείκνυον. Εἶτα ἵνα μὴ λέγωσι· Περί τίνων ταῦτα λέγεις; «Υμεῖς, φησὶν, ἐστὲ και θαροὶ διὰ τὸν λόγον, ὃν λελάληκα ὑμῖν.» "Ορα, άνωτέρω τὸν Πατέρα ἔλεγεν εἶναι τὸν καθαίροντα· νῦν πάλιν ἑαυτὸν εἰσάγει τὴν ἐπιμελούμενον. Μία ἄρα ἡ ἐνέργεια τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Ἐγώ, φησίν, ὑμᾶς ἐκάθηρα διὰ τῆς ἐμῆς διδασκαλίας· ὀφείλετε οὖν τὰ ὑμέτερα λοιπὸν ἐπιδείκνυσθαι· διὸ καὶ ἐπιφέρει· • Μείνατε ἐν ἐμοί, κἀγὼ ἐν ὑμῖν. Καθὼς τὸ κλῆμα οὐ δύναται καρπὸν φέρειν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἐὰν μὴ μείνῃ ἐν τῇ ἀμπέλῳ· οὕτως οὐδὲ ὑμεῖς, ἐὰν μὴ ἐν ἐμοὶ μείνητε. Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα. Ο μένων ἐν ἐμοί, κἀγὼ ἐν αὐτῷ, οὗτος φέρει καρπόν πολύν, ὅτι χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν. Εάν μή τις μείνῃ ἐν ἐμοὶ, ἐβλήθη ἔξω ὡς τὸ κλῆμα, καὶ ἐξηράνθη· καὶ συνάγουσιν αὐτὰ, καὶ εἰς τὸ πῦρ βάλλουσι, καὶ καίεται, ο Ἐγὼ μὲν, φησί, καὶ ὑμᾶς ἐκάθηρα διὰ τοῦ λόγου μου καὶ τῆς διδασκαλίας, καὶ οὐδὲν τῶν παρ' ἐμοὶ ἐνέλειψε. Δεῖ δὲ ὑπάρξαι λοιπὸν καὶ τὰ παρ' ὑμῶν. • Μείνατε ἐν ἐμοί, ο φησίν. Ινα γὰρ μὴ ἀπὸ τῆς δειλίας ἀποσχισθῶσιν αὐτοῦ, χαυνωθεῖσαν αὐτῶν τὴν ψυχὴν ἐπισφίγγει, καὶ ἑαυτῷ συγκολλᾷ, καὶ χρηστὰς ὑποτείνει λοιπὸν ἐλπίδας, ὅτι Οσα ἂν φαἰτήσησθε, λήψεσθε, ἐὰν μείνητε ἐν ἐμοί. Ἀπὸ δὲ τοῦ ὑποδείγματος τοῦ κλήματος ἐναργῶς παριστᾷ ἡμῖν τὴν παρ' αὐτοῦ διδομένην ποιότητα καὶ ζωὴν τοῖς εὐαρεστοῦσιν αὐτῷ. Ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνο καρποφορεῖ μένον ἐν τῇ ἀμπέλῳ, καὶ παρ' ἐκείνης δεχόμενον τὴν πρὸς τὸ ζῆν συνεργία,· οὕτω καὶ ὑμεῖς < ἐὰν ἐν ἐμοὶ μείνητε: διὰ τῆς τηρήσεως τῶν ἐντολῶν, τότε πλείονα καρπὸν ἐνα έγκοιτε. Ὁ δὲ μὴ μένων ξηραίνεται· τουτέστιν, εἴ τι εἶχεν ἀπὸ τῆς ῥίζης, ἀποβάλλει· εἴ τινα χάριν πνευ ματικὴν ἐδέχετο, γυμνοῦται ταύτης, καὶ στερεῖτα: τῆς ἐκεῖθεν βοηθείας καὶ ζωῆς. Καὶ τί τὸ τέλος; • Εἰς πῦρ βάλλεται, καὶ καίεται.» Εντεῦθεν δὲ καὶ παραμυθίαν αὐτοῖς οὐ μικρὰν δίδωσι, δεικνύς, ὅτι οἱ μὲν ἐπιβουλεύοντες αὐτῷ, οἷος ὁ Ἰούδας, και τακαήσονται· αὐτοὶ δὲ μείναντες ἐν αὐτῷ, καρπὸν οἴσουσι. Χωρὶς γὰρ τῆς ὑπ' αὐτοῦ ποιότητος καὶ Ο ζωογονίας, οὐ δυνήσονται ποιεῖν οὐδέν. • Ἐὰν μείνητε ἐν ἐμοὶ, καὶ τὰ ῥήματά μου ἐν ὑμῖν μείνῃ, δ ἐὰν θέλητε, αιτήσεσθε, καὶ γενήσεται ὑμῖν. Ἐν τούτῳ ἐδοξάσθη ὁ Πατήρ μου, ἵνα καρπὸν πολύν φέρητε, καὶ γένησθε ἐμοὶ μαθηταί.» Ενταῦθα έρω μηνεύει ἡμῖν ὁ Κύριος, τί ἐστι τὸ, «Ἐὰν μείνητε ἐν ἐμοί. ν τουτέστιν, Ἐὰν τὰς ἐντολάς μου φυλάξητε. τὸ γὰρ, «Καὶ τὰ ῥήματά μου ἐν ὑμῖν μείνῃ, κ τοῦτο σημαίνει. Τὴν διὰ τῶν ἔργων προσκόλλησιν ζητεῖ. Εκαστος γὰρ τῶν θεαρέστως ζώντων, προπι ρέσει οἰκείᾳ μένει ἐν τῇ ἀμπέλῳ, ἐνούμενός τε αὐτῇ διὰ τῆς ἀγάπης, καὶ τῆς τῶν ἐντολῶν τηρήσεως, καὶ ἐν πνεύματι κολλώμενος· ὥσπερ τοὐναντίον, ὁ ἀφο ιστάμενος τῆς τῶν ἐντολῶν ἐργασίας, ἀπαλλοτριοῦται ἐκὼν ἀπὸ τοῦ Κυρίου. Ἐν τούτῳ δὲ δοξάζεται ὁ Πατήρ

CAP. ΧV. Dei et Patris, approbatio discipulorum Filii ejus. Nam fulgente luce apostolorum coram hominibus, glorificabatur Pater coelestis. Fructus enim aposto forum sunt gentes, quæ per doctrinam illorum ad fidem sunt adductæ, et quæ operati sunt ad gloriam Dei. Si igitur glorificatur Pater dum vos fructum affertis, μtique suam gloriam non negliget, sed operabitur vobiscum, ut copiosiorem fructum afferatis, quo magis glorificetur. In hoc enim, inquit, glorificatus est Pater meus, ut fructum multum afferatis, et efficiamini miei discipuli. Vides quomodo ille est fructum afferens qui vere est discipulus, et Pater in isto glorificatur, hoc est gaudet, et gloriam suam hoc existimat. μου, φησίν, ἐν τῷ φέρειν ὑμᾶς πολύν καρπόν. Δόξα quit, si vos fructum multum attuleritis. Gloria enim γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἡ εὐδοκίμησις τῶν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ μαθητῶν. Λάμποντος γὰρ τοῦ φωτὸς τῶν ἀποστόλων ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ἐδοξάζετο ὁ Πατὴρ ὁ οὐράνιος. Καρπὸς τῶν ἀποστόλων καὶ τὰ ἔθνη, τὰ διὰ τῆς διδασκαλίας αὐτῶν προσαχθέντα τῇ πίστει, καὶ [τα] εἰς δόξαν Θεοῦ γενόμενα. Εἰ τοίνυνἐν τούτῳ δοξάζεται ὁ Πατήρ, ἐν τῷ ὑμᾶς καρποφορεῖν, οὐκ ἄρα ἀμελήσει τῆς οἰκείας δόξης, ἀλλὰ καὶ συνεργήσει ὑμῖν εἰς τὸ πλείονα καρποφορεῖν, ἵνα καὶ πλέον δοξάζηται, ο Ἐν τούτῳ γάρ, φησίν, ἐδοξάσθη ὁ Πατήρ μου, ἵνα καρπὸν πολὺν φέρητε, καὶ γένησθε ἐμοὶ μαθηταί.» Ορᾷς, πῶς ὁ καρπόν φέρων, ἐκεῖ νός ἐστι τῷ ὄντι μαθητής, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν τούτῳ δοξάζεται, τουτέστι χαίρει, καὶ δόξαν οἰκείαν τοῦτο ἡγεῖται. VERS. 9, 10. • Sicut dilexit me Pater, ita et ego dilexi vos. Manete in dilectione mea. Si præcepta mea servaveritis, manebitis in dilectione mea, sicut et ego præcepta Patris mei servavi, et maneo in ejus dilectione. › Exhortatur eos ut bene confidant: dicit enim, c Dilexi vos. Sic autem dilesi vos, sicuit me Pater diligit. Hoc autem humanius dixit, ‹ Manete igitur in dilectione mea.» Illias enim vos estis domini. Non enim quia audivistis quod ‹ dilexerim vos, contemnetis: sed dabitis operam, ut ‹ maneatis in dilectione mea. › Deinde docet eos quomodo poterunt manere: si mandata gua servarint. Nam (ut saepe dictum est ille est qui diligit Deum, qui mandata ejus servat ". Per omnia antem hæc ostendit quod tunc securi erunt, cum vitam puram egerint. «Sicut ego man:lata Patris mei servavi, et manco in dilectione ejus. Et hoc temperans se audientium infirmitati dicit. Non enim qui omnium est legislator, mandatis obnoxius, et sine paterais mandatis degere non potest suam vitam; hoc enim cogitare fuerit absurdissimum. Dicit autem hoc, mu'tum eos consolari volens. Quia enim dicebat eis, Diligo vos, et habituri erant postea cum afflictionibus certamen, ut ue offendantur, quasi dilectio ne nihil illis prodesset: Ne turbemini, inquit, quia etsi me diligat quidein Pater, permittit tamen ut patiar pro mundo. Sicut igitur non minuitur dilectio Patris propterea quod ego patiar; ita neque vos minus diligemini a me, etiamsi in varias incideritis affic- • Καθώς ἠγάπησέ με ὁ Πατήρ, κἀγὼ Αγάπησα ὑμᾶς. Μείνατε ἐν τῇ ἀγάπῃ τῇ ἐμῇ. Ἐὰν τὰς ἐντο λάς μου τηρήσητε, μενεῖτε ἐν τῇ ἀγάπῃ μου, καθώς ἐγὼ τὰς ἐντολὰς τοῦ Πατρός μου τετήρηκα, καὶ μένω αὐτοῦ ἐν τῇ ἀγάπῃ.» Θαῤῥεῖν αὐτοὺς προ τρέπεται διὰ τοῦ λέγειν, ὅτι «Ηγάπησα ὑμᾶς, ο οὕτω δὲ ἠγάπησα, ὡς ὁ Πατὴρ ἐμέ. Τοῦτο δὲ ἀνθρω πινώτερον εἴρηκεν·. Μείνατε οὖν ἐν τῇ ἀγάπῃ τῇ ἐμπ.» Τούτου γὰρ ὑμεῖς ἐστε κύριοι. Μὴ γὰρ ἐπειδὴ ἠκούσατε, ὅτι «Ηγάπησα ὑμᾶς, ο καταφρονήσητε. ᾿Αλλὰ σπουδάσατε μεἶναι ἐν τῇ ἀγάπῃ μου. Εἶτα δι δάσκει αὐτοὺς, πῶς δυνήσονται μεἶναι· ἐὰν τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ τηρήσωσιν. Ὡς γὰρ πολλάκις εἴρηται, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἀγαπῶν αὐτὸν, ὁ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ τηρῶν. Διὰ πάντων δὲ τούτων δεικνύει, ὅτι τότε ἐν ἀσφαλείς ἔσονται, ὅτε βίον καθαρὸν ἐπιδείξονται. • Καθὼς ἐγὼ τὰς ἐντολὰς τοῦ Πατρός μου τετήρηκα, καὶ μένω αὐτοῦ ἐν τῇ ἀγάπῃ.» Καὶ τοῦτο συγκαταβατικῶς διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀκουόντων φησίν. Οὐ γὰρ δὴ ὁ πάντων νομοθέτης ὑπὸ ἐντολὰς ἔκειτο, καὶ ἄνευ τῶν Πατρικῶν ἐντολῶν οὐκ ἠδύνατο διάγειν τὴν ἑαυτοῦ ζωήν· τοῦτο γὰρ ἀτοπώτατον ἐννοῆσαι. Λέγει τὸ [[. δὲ] τοῦτο, ἐπὶ πλέον παραμυθήσασθαι βουλόμενος αὐτούς. Ἐπεὶ γὰρ ἔλεγεν αὐτοῖς, ὅτι Αγαπῶ ὑμᾶς, εἶτα ἔμελλον ὕστερον θλίψεσι παλαίειν, ἵνα μὴ σκανδαλισθῶσιν, ὡς τῆς ἀγάπης αὐτοῦ μηδὲν συμβαλλομένης αὐτοῖς, Μὴ θορυβείσθε, φησίν, ἐπεὶ καμὲ ἀγαπᾶ μὲν ὁ Πατὴρ, παραδίδωσι δὲ ὅμως εἰς τὸ ὑπὲρ τοῦ κόσμου παθεῖν. Ὥσπερ οὖν οὐκ ἐλαττοῦται ἡ ἀγάπη τοῦ Πατρὸς ἐκ τοῦ πάσχειν ἐμὲ, οὕτως οὐδὲ ὑμεῖς ἧττον ἀγαπᾶσθε ὑπ' ἐμοῦ, καν θλίψεσι περιπεσεῖν μέλλητε. • Ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, ἵνα ἡ χαρὰ ἡ ἐμὴ ἐν ὑμῖν μένῃ, καὶ ἡ χαρὰ ὑμῶν πληρωθῇ. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἐντολὴ ἡ ἐμὴ, ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους, καθὼς ἠγάπησα ὑμᾶς. Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει, ἵνα τις τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θῇ ὑπὲρ τῶν φίλων αὐτοῦ.» • Ταῦτα, φησί, λελάληκα ὑμῖν, ο ἵνα μὴ διακόψω ὑμῶν τὴν χαράν. Ἔχαιρον μὲν γὰρ συνόντες αὐτῷ θαυματουργοῦντι καὶ δοξαζομένῳ· καὶ μέντοι καὶ αὐτοὶ δαιμόνια εκβάλλοντες ἔχαιρον· ὡς καὶ αὐτός φησε· «Μη χαίρετε, ὅτι τὰ δαιμόνια εκβάλλετε. of Joan. Σιν, Liones. VERS. 11 13. • Hlac locutus sum vobis, ut gaudium meum in vobis maneat, et gaudium vestrum impleatur. Hoc est præceptumn meum, ut diligatis vos invicem, sicut dilesi vos. Majorem hac dilectioneni nemo liabet, ut quis animam suam ponat pro amicis suis. — (Hær, inquit, locutus sum vobis, ut non imminuam gaudium vestrum, 713 Nam gaudebant quidem, cum essent simul cum eo cum miracula faceret et glorificaretur: et ipsi quoque dæmonía ejicientes gaudebant, sicut et ipse inqui::

• Nolite gaudere quod demonia ejicitis.» Quoniam Ἐπεὶ δὲ τὸ πάθος παρενέπεσε, καὶ τὰ σκυθρωπά autem et affectio iucilebat, et neror gaudium ipso rum mutilabat, inquit: • Hec solatoria verla ‹ locutus sum vobis, › ut semper et usque ad finem gaudium vestrum integrum maneat, plenumque sit ac perfectum. Non enim mœrore digna sant præsentia, seul gaulio, licet crux, licet confusio, licet ignominia accedat. Quia antem supra dixit, ‹ Si mandata mea servaveritis, › tune ‹ manebitis in me, › nanc ostendit quæ maudata debeant servare: et ipsis demonstrat charitatem. Dicit enim, e Ut diligatis vos iuvicem, sicut dilexi vos.» Non for. tuito, neque simpliciter vult nos diligere iuvice, sel sicut nos ipse dilexit. Observa autem quomodo supra quidem in plurali dixerit mandata, hic vero dicat, c Hoc autem mandatum meum est, s in singulari numero. Ego quidem opinor, quia dilectio omnia mandata complectitur, et caput est, ideo usurpari mundura et mandatum. Porro interim ostendit nobis viam qua serveinus mandata, nempe per servationem unius mandati, charitatis. Quando autem dixit, «S.cut ego dilexi vos, diligatis et vos invicem, › ostendit modum et summitatem charitatis. Majorem enim hac charitatem nemo habet, ut quis ponat auimam suam pro amicis.» Atque ita et vos pro vobis invicem animam ponatis, quia et ego pro vobis morior. Igitur ne putetis ex odio erga vos fieri discessum hunc fit enim ex summa charitate. Ψες. 14-16. • Vos nei amici estis, si feceritis quæcunque ego præcipio vobis. Non posthac vos dico servos, quia servus nescit quid faciat dominus ejus. Vos autem dixi amicos, quia omnia quæ alldivi a Patre meo, nota feci vobis. Non vos me elegistis, sed ego elegi vos et constitui vos, ut vos eatis, et fructum afferatis, et fructus vester maneat, ut quidquid petieritis Patrem in nomine mco, det vob's. › Sursum deorsumque versat charitatis doctrinam, ostenditque nobis multis verbis quod istad mandatum majoris sit wadmenti, et plus curandum quam alia. Commendat autem et charitatis suæ signam maximon. Nam in tantum, inquit, diligo vos, ut et occulta vobis revelaverim. Servus enim nescit mysteria domini, vos autem cum nunc sitis amici mei, mysteriis digni facti estis. ‹ Omnia enim quæcunque audivi a Patre meo, nuta feci vobis. › Quomodo igitur inquit alio loco: Mu'ta habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo? › Omnia nota fecit eis quæ illi poterant audire, el quorum erant capaces. Quando autem dicit 714, • Quarcunque audivi a Patre meo,» ne suspiceris quod doctrina Filius opus habeat; sed ostendit quod nihil alienum a Patre loquatur, sed ea quæ Patris sunt, et quaecunque dixerit, illius sunt. Postquam autem dixit, hudicium charitatis mea erga vos est, ut nota sint¸vobis ca mysteria, subdit et aliud charitatis indicium: e Ego, inquit, elegi vos, hoc est, Νοτι vos meam accessistis amicitiam, sed ego vestram, διέκοπτε τὴν χαρὰν αὐτῶν, φησίν, ὅτι «Ταῦτα» τὰ παραμυθητικὰ ῥήματα • λελάληκα ὑμῖν, ο ἵνα διὰ παντὸς καὶ ἄχρι τέλους ἡ χαρὰ ὑμῶν μείνῃ ἀδιάκου πος καὶ πλήρης καὶ ἐντελής εἴη. Οὐ γὰρ λύπης άξια τὰ παρόντα, ἀλλὰ χαρᾶς, κἂν σταυρὸς, καν αἰσχύνη, καὶ ἀτιμία προσῇ. Ἐπεὶ δὲ ἄνω εἶπεν, ὅτι ι Ἐὰν τὰς ἐντολάς μου τηρήσητε, ο τότε «μενεῖτε ἐν ἐμο, ο νῦν δείκνυσι ποίας ἐντολὰς ὀφείλουσι τηρεῖν, καὶ ὑποδείκνυσιν αὐτοῖς τὴν ἀγάπην. ο Ινα γάρ, φησίν, ἀγαπᾶτε ἀλλήλους, καθὼς ἐγάπησα ὑμᾶς.» Οὐ γὰρ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχε, βούλεται ἡμᾶς ἀγαπᾶν ἀλλή λους, ἀλλὰ καθὼς αὐτὸς ἡμᾶς ἠγάπησε. Παρατήρει δὲ, πῶς ἄνω μὲν πληθυντικῶς εἶπε τὰς ἐντολάς, ἐνταῦθα δέ φησιν, «Αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἐντολὴ ἡ ἐμὴ, ν τῷ ἑνικῷ ἀριθμῷ. Καὶ οἶμαι, ὅτι ἐπεὶ πασῶν τῶν ἐντολῶν περιεκτική και κεφάλαιόν ἐστιν ἡ ἀγάπη, λέγεται καὶ ἐντολαὶ καὶ ἐντολή. "Αμα δὲ, καὶ δείχνυσιν ἡμῖν ὁδὸν, πῶς τηρήσομεν τὰς ἐντολὰς, ὅτι διὰ τοῦ μίαν ἐντολὴν τηρεῖν τὴν περὶ τῆς ἀγάπης. Ἐπειδὴ δὲ εἶπεν, ὅτι ο Καθὼς ἐγὼ ἠγάπησα ὑμᾶς, ἀγαπᾶτε καὶ ὑμεῖς ἀλλήλους, ο δείκνυσι τὸ μέτρον τῆς ἀγάπης καὶ τὴν ἀκρότητα. • Μείζονα γὰρ ταύ τῆς ἀγάπην οὐδεὶς ἔχει, ἵνα θῇ τις τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν φίλων.» Ὥστε καὶ ὑμεῖς ὑπὲρ ἀλλήλων τὰς ψυχές τίθεσθε, ἐπεὶ κἀγὼ ὑπὲρ ὑμῶν θνήσκω. Μή δὴ οὖν νομίζετε ἀπὸ τοῦ πρὸς ὑμᾶς μίσους γενέσθαι τὴν ἀναχώρησιν ταύτην, ἣν ἀναχωρῶ νῦν ἀφ᾽ ὑμῶν· ἀπὸ γὰρ ἀγάπης μᾶλλον καὶ τελεωτέρας γίνεται τοῦτο. • Υμεῖς φίλοι μου ἐστὲ, ἐὰν ποιῆτε ὅσα ἐγὼ ἐνα τέλλομαι ὑμῖν. Οὐκ ἔτι ὑμᾶς λέγω δούλους, ὅτι ἡ δοῦλος οὐκ οἶδε, τί ποιεῖ αὐτοῦ ὁ κύριος· ὑμᾶς δὲ εἴρηκα φίλους, ὅτι πάντα ὅσα ήκουσα παρὰ τοῦ Πα τρός μου, ἐγνώρισα ὑμῖν. Οὐκ ὑμεῖς με ἐξελέξασθε, ἀλλ' ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς, καὶ ἔθηκα ὑμᾶς, ἵνα ὑμεῖς ὑπάγητε, καὶ καρπόν φέρητε, καὶ ὁ καρπ'ς ὑμῶν μένῃ· ἵνα ὅ τι ἐάν αιτήσητε τὸν Πατέρα ἐν τῷ ὀνόματί μου, δῷ ὑμῖν.» Ανω καὶ κάτω τὰ περὶ τῆς ἀγάπης στρέφει, τοῦτο δεικνύς ἡμῖν διὰ τῶν πολλῶν τούτων βημάτων ὅτι αὕτη ἡ ἐντολὴ ἀξιάτ σωτέρα τῶν ἄλλων καὶ ἀξιοσπουδαστοτέρα. Παρίστησι δὲ καὶ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ σημεῖον μέγιστον. Τοσούτον γάρ, φησίν, ἀγαπῶ ὑμᾶς, ὥστε καὶ τὰ ἀπόῤῥητα ὑμῖν ἀνεκάλυψα. Ὁ μὲν γὰρ δοῦλος οὐκ οἶδε τὰ τοῦ δεσπότου μυστήρια· ὑμεῖς δὲ ἤδη, ὡς φίλοι ἐμοὶ, μυστηρίων ἠξιώθητε, ο Πάντα γὰρ ὅσα ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου, ἐγνώρισα ὑμῖν. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ φησιν, ὅτι «Πολλά έχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ᾽ οὐ δύνασθε βαστάζειν; ο Πάντα εγνώρισαν αὐτοῖς, ὅσα αὐτοὺς ἐνεδέχετο ἀκοῦσαι, καὶ ὅσα ἦταν εὐθὺς χωρητά. Ὅταν δὲ εἴπῃ, ὅτι ο Οσα ήκουσα παρά τοῦ Πατρός μου, ο μὴ ὑπολάθῃς ὅτι διδασκαλία; δέεται ὁ Υἱός, ἀλλὰ τοῦτο δείκνυσιν, ὅτι οὐδὲν ἀλλό τριον φθέγγεται, ἀλλὰ τὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ὅσα ἂν εἴπῃ, ἐκείνον εἰσίν. Εἰπὼν δὲ, ὅτι Τῆς πρὸς ὑμᾶς ἀγάπης δείγμα ποιοῦμαι τὸ γνωρίσαι ὑμῖν τὰ μυσ στήρια, επιφέρει καὶ ἕτερον σημεῖον τῆς ὀγάπης" • Ἐγὼ γάρ, φησίν, ἐξελεξάμην ὑμᾶς· τουτέστιν,

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XV. › Οὐχ ὑμεῖς τῇ ἐμῇ φιλίᾳ προσεδράμετε, ἀλλ' ἐγὼ τῇ et prior vos dilexi. Quomodo igitur relinquerem ὑμῶν, καὶ πρῶτος ὑμᾶς ἠγάπησα. Πῶς οὖν ἐγκατα- vos in posterum? Sed e et posui vos,» hoc est, λείψω ὑμᾶς εἰς τὸ μετέπειτα; Αλλά ο καὶ ἔθηκα plantavi vos, e ut eatis,» hoc est, ut crescalis, et ὑμᾶς, ο τουτέστιν, Ἐφύτευσα ὑμᾶς, ο ἵνα ὑμεῖς ὑπο expandamini et extendamini, fructumque afferaάγητε, τουτέστιν, ἵνα αὐξηθῆτε, καὶ πλατυνθῆτε, καὶ tis. lloc autem loco manifeste agricolam se esse ἁπλωθῆτε, καὶ ἐκταθῆτε, ε καὶ καρπὸν φέρητε. ο Εν introducit. Et superius quidem quando dicebat, ταῦθα δὲ προφανῶς καὶ γεωργὸν ἑαυτὸν εἰσάγει. Καὶ ‹ Mundi estis propter sermonem quein locutus sum ἀνωτέρω μὲν γὰρ ὅταν ἔλεγεν, ὅτι 4 Καθαροί εστε διὰ vobis, ostendit seipsun purgantem: nunc autem τὸν λόγον, ὃν λελάληκα ὑμῖν, ο ἔδειξεν ἑαυτὸν τὸν manifestius per hoc quod dicit, Ego elegi vos, et καθαίροντα· νῦν δὲ ἐκδηλότερον διὰ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι posui vos. Nam agricola videlicet eligit, et ponit • Ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς, καὶ ἔθηκα ὑμᾶς.» Ο γὰρ sub terram palmites. Vides æqualitatem Patris et γεωργὸς δήπουθεν ἐκλέγεται, καὶ τίθησι κατὰ γῆς Filii? Et Pater agricola, et Filius nunc ostenditur τὰ κλήματα. Ορᾷς τὴν Ισότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ; agricola. Confusionem induere, Ariane, cum his quf Ὁ Πατήρ γεωργὸς, ὁ Υἱὸς νῦν δείκνυται γεωργός. tecum ad impietatem prosiliunt. Vide autem et aliud; Αἰσχύνην ἔνδυσαι, "Αρειε, μετὰ τῶν σὺν σοὶ εἰς ἀσές Ut quidquid petieritis Patrem in nomine meo, dem βειαν ἐκτραχηλισθέντων. Ορα δὲ καὶ ἕτερον· ε Ἵνα vobis, hoc est, Ego dabo vobis. Tametsi oportebat ὅσα ἐν αἰτήσητε τὸν Πατέρα, δῶ ὑμῖν· ν τουτέστιν, Ἐγὼ δώσω ὑμῖν. Καίτοι ἔδει κατὰ τὸ ἀκόλουθον οὕτως εἰπεῖν· Οσα ἂν αἰτήσησθε τὸν Πατέρα, δώσει ὑμῖν· ὁ δὲ εἶπεν, ὅτι ο Ἐγὼ δῶ ὑμῖν, ο διὰ τὸ ἰσοδύναμον πάντως. Ἐπεὶ καὶ ὁ Πατήρ διδούς, ἐν τῇ δεξιᾷ αὐτοῦ δίδωσι· δεξιὰ δὲ αὐτοῦ ὁ Υἱός. Σκόπει δέ μαι καὶ τοῦτο, ὅτι ὅταν φυτευθέντες καρποφορώμεν, τότε καὶ ὅσα ἂν αίτησώμεθα, δώσει ἡμῖν· ἐὰν δὲ μὴ καρποφορῶμεν, οὐ ληψόμεθα. Ἐπεὶ ὁ μὴ καρποφορῶν, οὐδὲ συμφέροντα καὶ ψυχωφελῆ αἰτεῖται, ἀλλὰ πάν τως κοσμικὰ καὶ ἀνωφελῆ· διὸ οὐδὲ λαμβάνει· «Ζητεῖτε γὰρ, φησί, καὶ οὐ λαμβάνετε, διότι κακῶς αἰτεῖσθε.» • Ταῦτα ἐντέλλομαι ὑμῖν, ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους. Εἰ ὁ κόσμος ὑμᾶς μισεί, γινώσκετε, ὅτι ἐμὲ πρῶτον ὑμῶν μεμίσηκεν. Εἰ ἐκ τοῦ κόσμου ἦτε, ὁ κόσμος ἂν τὸ ἴδιον ἐφίλει. "Οτι δὲ ἐκ τοῦ κόσμου οὐκ ἐστὲ, ἀλλ' ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς ἐκ τοῦ κόσμου, διὰ τοῦτο μισεῖ ὑμᾶς ὁ κόσμος.» Ινα μὴ δόξωσιν οἱ ἀπόστολοι, ὅτι ἐνειδίζων ὁ Κύριος προφέρει αὐτοῖς, τὸ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θεῖναι ὑπὲρ αὐτῶν, καὶ τὸ ἐκλέξασθαι, διὰ τοῦτό φησι • Ταῦτα ἐντέλλομαι ὑμῖν, ο οὐχ ἵνα ὀνειδίσω, οὐδ᾽ ἵνα ἐπαλαζονεύσωμαι ὡς κατορθώματι τίνι, ἀλλ᾽ ἵνα τὰς ὑμῶν ψυχὰς βεβαιοτέρας ποιήσω ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλους ἀγάπῃ, διὰ τοῦτο ἀπαριθμοῦμαι τὰ τῆς ἐμῆς πρὸς ὑμᾶς ἀγάπης κατορθώματα. • Ταῦτα γὰρ ἐντέλλομαι ὑμῖν, ἵνα ἀγαπᾶτε ἀλλήλους.» Ἐπεὶ δὲ βαρὺ χρῆμα, καὶ σφόδρα λυπηρόν, τὸ διώκεσθαι, καὶ μισεῖσθαι, παραμυθεῖται αὐτοὺς λέγων, ὅτι Εἰ καὶ ὑμᾶς μισοῦσιν, οὐδὲν καινόν· καὶ γὰρ ἐμὲ πρῶτον με μισήκασιν. Ὥστε τῇ κοινωνία τοῦ μισεῖσθαι, ὡς μεγάλη παραμυθίᾳ, ὀφείλετε κεχρῆσθαι. Ἐπάγει δὲ καὶ ἕτερον τρόπον παραμυθίας ἀναγκαστικώτερον. Τουναντίον γάρ, φησίν, ἔδει λυπεῖσθαι ὑμᾶς, εἰ μὴ ὑμᾶς ἐμίσει ὁ κόσμος, τουτέστιν, οἱ πονηροὶ ἄνθρωποι. Ἐδεικνύετε γὰρ ἂν ἐκ τοῦ μὴ μισεῖσθαι, ὅτι καὶ αὐτοὶ τῆς αὐτῆς ἐκείνοις κακίας καὶ πονηρίας κοινωνεῖτε. Νῦν δὲ ἐπειδὴ μισοῦσιν ὑμᾶς οἱ πονηροί, χαίρετε. Διὰ γὰρ τὴν ἀρετὴν ὑμᾶς μιτοῦσιν· ἡ γὰρ ἂν, ἐὰν οὐκ εἴχετε ἀρετὴν, ὁ κόσμος ἐφίλει τὸ ἴδιον. Ἐπεὶ δὲ· ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς ἐκ ν Jac. iv, 3. Patrol. Gr. CXXIV. juxta consequentiam ita dicere: Quæcunque pelive ritis Patrem, dabit vobis: sed dixit,: Ego dem vobis, › eo quod omnino sit ejusdem potentiæ, quia et Pater qui dat, per dextram suam dat: dextra autem ejus est Filius. Considera autem hoc loco quod quando plantati fructum afferimus, tunc quæcunque petiverimus, dabit nobis. Si autem non affer rimus fructum, non recipimus, quia fructum noń afferens, neque auiunæ petit utilia, sed omnino mundana et inutilia: ideoque non accipit: «Quæritis enim, inquit, et non accipitis, eo quod male pelatis ".» VERS. 17-19. «Hæc mando vobis, ut diligatis in - vicem. Si nundus vos odit, scitis quod me priusquam vos odio habuit. Si de mundo fuissetis, mundus quod suum est diligeret: quia vero de mundo non estis, sel ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus. › Ut ne opinentur apostoli quod Dominus opprobrans proferat eis quod animam suam pro illis ponat, et quod electi sint, ideo dixit, Hæc mando vobis, › non ut exprobrem, neque ut de bono quodanı opere arroganter loquar, sed ut animnas vestras firmiores faciam in charitate mutua, idcirco enumero meæ erga vos charitatis opera. ‹ Hæc enim mando vobis, ut diligatis invicem. Quia autem res ardua et valde molesta est persecutionem pati, et odio haberi, consolatur eos, dicens: Si vos odio habent, nihil novum est: nam et me primum odio habuerunt, atque ita quia commune 715 hoc mecum habetis, ut odio habeamini, sit vobis magnæ consolationis loco. Subdit autem et alium consolandi modum consolantem maxime. Contra enim, dieit, oportebat vo³ mœrore affici, si mundus vos non haberet odio; mundus, hoc est, mali homines. Εx eo enim quod Ex non haberemini odio, ostenderetur quod et ipsi illorum malitiæ et iniquitati communicaretis: nunc autem quia odio vos habent mall, gaudete. Nam propter virtutem vestram vos oderunt. Alioqui si non essetis virtute præditi, mundus quid suum est amarel. Quia autem. Ego vos elegi de mundo

iniquitatis, e propterea odio vos habet mundus,» τῆς 4 τοῦ κόσμου ο πονηρίας, ο διὰ τοῦτο μισεῖ ὑμᾶς uti eos qui operibus suis non communicant. ὁ κόσμος, ο ὡς μὴ κοινωνοῦντας τοῖς ἔργοις αὐτοῦ. VERS. 90, 21.. Mementote sermonis mei quem ego dixi vobis. Non est servus major domino suo. Si me persecuti fuerint, et vos persequentur. Si sermonem meum servaverunt, et vestrum servabunt. Sed hæc omnia facient vobis propter nomen meu:n, quia non noverunt eum qui misit me.» Hoc quod superius dixit, Me priorem vobis odio habuit, > id nune dilatans, majorem illis consolationem affert, Dicit enim: «Memores sitis sermonis nei, quod non sit servus major domino suo: > igitur neque vos me majores. Videte igitur quo pacto me usi sunt. Si persecuti fuerunt Dominum, et vos servos multo magis: si me non persecuti fuissent, sed meum sermonem servassent, et vestrum servaturi essent: id quod nou fiet. Neque enim meum neque vestrum servabunt. Sed omnia hæc facient vobis propter me:» atque ita si diligeretis me, sustineretis utique propter me quer diligitis, ut dicitis. Sed et illud etiam vos consoletur, quia injuria afficiunt et eum qui me misit. Itaque si mihil aliud, certe hoc sit vobis in consolationem, quod ipsi et vestri, et mei, et Patris mei sint inimici. • Μνημονεύετε τοῦ λόγου, οὗ ἐγὼ εἶπον ὑμῖν· Οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ. Εἰ ἐμὸ ἐδίωξαν, καὶ ὑμᾶς διώξουσιν· εἰ τὸν λόγον μου ἐτή ρησαν, καὶ τὸν ὑμέτερον τηρήσουσιν. ᾿Αλλὰ ταῦτα πάντα ποιήσουσιν ὑμῖν διὰ τὸ ὄνομά μου, ὅτι οὐκ οιδασι τὸν πέμψαντά με.» "Οπερ ἄνω εἶπεν, ὅτι • Ἐμὲ πρῶτον ὑμῶν μεμίσηκε, 3 τοῦτο νῦν πλατύ νων, τὴν παρηγορίαν αὐτοῖς ἐντίθησι πλείονο. • Μνήσθητε γάρ, φησί, τοῦ λόγου μου, ὅτι οὐκ ἔστι δοῦλος μείζων τοῦ κυρίου αὐτοῦ, οὐκοῦν οὐδὲ ὑμεῖς ἐμοῦ μείζονες. Ιδετε τοίνυν πῶς ἐμοὶ ἐχρήσαντο. Εἰ ἐδίωξαν τὸν Δεσπότην, καὶ ὑμᾶς τοὺς δούλους πολλῷ μᾶλλον· εἰ μὴ ἐδίωξαν, ἀλλὰ τὸν λόγον μου ἐτήρησαν, καὶ τὸν ὑμέτερον τηρήσουσιν. Αλλο οὐκ ἔστι τοῦτο· οὔτε γὰρ τὸν ἐμὸν, οὔτε τὸν ὑμέτε ρον τηρήσουσιν. ο 'Αλλὰ ταῦτα πάντα ποιήσουσιν ὑμῖν δι' ἐμέ.» Ωστε εἰ ἀγαπᾶτέ με, φέρετε & πά σχετε δι' ἐμὲ τὸν ἀγαπώμενον, ὡς λέγετε, αλλά καὶ ἕτερον πρὸς παραμυθίαν, ὅτι καὶ τὸν πέμψαντά με συνεξυβρίζουσιν ὑμῖν. Εἰ μή τι οὖν ἄλλο, τοῦτα ἔστω ὑμῖν εἰς παρηγορίαν, ὅτι οἱ αὐτοὶ καὶ ὑμῶν, καὶ ἐμοῦ, καὶ τοῦ Πατρός μου ἐχθροί. «Εἰ μὴ ἦλθον, καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον· νῦν δὲ πρόφασιν οὐκ ἔχουσι περὶ τῆς ἁμαρ τίας αὐτῶν. Ὁ ἐμὲ μισῶν, καὶ τὸν Πατέρα μου μισεί. Εἰ τὰ ἔργα μὴ ἐποίησα ἐν αὐτοῖς, ἃ οὐδεὶς ἄλλος πες ποίηκεν, ἁμαρτίαν οὐκ εἶχον. Νῦν δὲ καὶ ἑωράκασι, καὶ μεμισήκασι, καὶ ἐμὲ, καὶ τὸν Πατέρα μου, ἀλλ' ἵνα πληρωθῇ ὁ λόγος ὁ γεγραμμένος ἐν τῷ νόμῳ αὐτῶν, ὅτι Εμίσησάν με δωρεάν.» 'Αρα δὲ δικαίως ταῦτα ποιοῦσιν, καὶ μισοῦσι καὶ ἐμὲ, καὶ τὸν Πατέρα μου, καὶ ὑμᾶς; ἆρα ἢ τῶν λεχθέντων ἢ τῶν πραχθέν των χάριν τοιαύτην γνώμην ἐπεδείξαντο; Οὐχὶ, φησίν· ἀσύγγνωστος γὰρ ἡ ἁμαρτία αὐτῶν. Μὴ γὰρ οὐκ ἦλθον, καὶ ἐδίδαξα; Εἰ μὴ ἦλθον, εἰ μὴ ἐλάλησα, εἶχον ἂν αὐτοὶ λέγειν, ὡς οὐκ ἠκούσαμεν· νῦν δὲ ἀπροφάσιστος ἡ πονηρία αὐτῶν. Εἶτα ἐπειδὴ οὐδὲν ἄλλο προεφασίζοντο πανταχοῦ, εἰ μὴ τὸ τὸν Πατέρα ἐκδικεῖν (ο Οὗτος γὰρ, φησὶν, ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ν καὶ τὰ τοιαῦτα), διὰ τοῦτο ἐπάγει· • Ο ἐμὲ μισῶν, καὶ τὸν Πατέρα μου μισεῖ· ο ὥστε οὐδὲ τοῦτο αὐτοῖς εἰς ἀπολογίαν ἀπολέλειπτα:. Οὐ μόνον δὲ διδασκαλίαν παρεσχόμην, ἀλλὰ καὶ ἔργα προσέθηκα, οἷς οὐδεὶς ἄλλος· οἷον τὸ τοῦ τυφλοῦ θαῦμα, τὸ τοῦ Λαζάρου, καὶ τ᾿ ἄλλα ὁμοίως. Ποίαν οὖν ἔχουσιν ἀπολογίαν; Τὴν ἀπὸ τῶν λόγων διδασκαλίαν παρεσχόμην, τὴν ἀπὸ τῶν ἔργων προσ ἔθηκα· καθὼς καὶ ὁ Μωϋσῆς διακελεύεται, ἐκείνῳ πείθεσθαι ἐντελλόμενος, τῷ καὶ σημεῖα ποιοῦντι, καὶ τὰ πρὸς εὐσέβειαν διδάσκοντι, «Νῦν δὲ καὶ ἑωρά κατι» τοιαῦτα ἔργα, καὶ ὅμως «Κιμὲ καὶ τὸν Πατέρα μου μεμισήκασιν.» Εἶτα ἐπάγει καὶ τὸν προφήτην μάρτυρα, ὅτι ὁ Ἐμίσησάν με δωρεάν.» Διὰ γαρ πονηρίαν, φησί, μόνην ἐτέχθη τὸ μέσος, VERS. 22-25. • Si non venissem, et locutus fuissem eis, peccatum non haberent; nunc autem non habent quod prætexant peccato suo. Qui me odit, is et Patrem meum odit. Si opera non fecissem inter eos quæ nemo alius fecit, peccatum non haberent: nunc autem et viderunt, et oderunt non solum me, verum etiam et Patrem meum: sed ut compleatur sermo qui in lege eorum scriptus est, odio habuerunt me gralis. Num autem juste, inquit, haec fariunt, et odio habent et me, et Patrem meum, et vos? num propterea quæ dixi vel feci, hanc mentem insumpserunt? Non, inquit: peccatum enim hoc incondonabile est. Nunquid enim non veni et docui? Si non venissem, si non fuissem locutus ", potuis sent dicere, Non audivimus. Nunc autem prætextu caret corum malitia. Dein quia nihil aliud prætexebant in omnibus, quam quod propter Patrem ulciscantur (sic enim dicunt, Homo 716 hic non est a Deo, et similia), idcirco subdit: «Qui me odit, et #atrem meum odio habet: s atque ita nihil tale relictum est eis in excusationem. Non solum autem doctrinam exhibui, sed et opera adjeci, qualia nullus alius, ut est miraculum de cæco, miraculum de LaZaro, et alia similiter. Quam igitur habebunt excusationem? Doctrinam sermonum præbui, adjeci et opera, sicut et Moses præcipit, illi obediendum mandans, qui et signa faceret, et pietatem doceret. • Nunc autem viderunt › talia opera, et nihilomiBus Me atque Patrein odio habuerunt.» Deinde sub.lit et prophetam testem: Oderunt me gratis. Nam propter solam malitiam et nullam aliam cansami natum est hoc odium. Legem autem non solos 03 Joan. XV, 22. σε Deut. 11, 15. οὐ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XV. δι' αἰτίαν ἄλλην. Νόμον δὲ, ὡς πολλάκις είπομεν, οὐ libros Mosi dicit, sed et projhetarum, ut ape μένον τὸν Μωσαϊκὸν, ἀλλὰ καὶ τὰς τῶν προφητῶν βίβλους φησίν, ὥσπερ οὖν κανταῦθα τὴν τοῦ Δαυΐδ νόμον ὠνόμασεν. Ὁ μὲν οὖν Δαυΐδ Πνεύματι ἁγίῳ προανεφώνει, δ ἔμελλεν ἡ αὐτῶν πονηρία ποιεῖν· αὐτοὶ δὲ πάντως ὡς πονηροὶ τὸ προλεχθὲν ὑπὸ τοῦ προφήτου ἐπλήρωσαν, καὶ τὴν προφητείαν ἀληθῆ ἔδειξαν. diximus. Quemadmodum et hoc loco Davidis librum legem nominavit. Igitur David Spiritu sancto prædicit qualis futura esset illorumn malitia, et ipsi, ut mali, dictum a propheta impleverunt, et prophetiam veram esse comprobaverunt. g Vers. 26, 27. ‹ Cum autem venerit Paracletuş (quem ego mittam vobis a Patre) Spiritus veritatis, qui a Paire procedit, ille testimonium perhibebit de me. Et vos testes estis, quia ab initio mecum estis. Dixerat discipulis, • Persecuturi sunt vos, sermonem vestrum non servabunt. › Ut igitur dicere non possint, Εt nunc, ο Domine, quo mittis nos? quomodo digni fde erimus? quis ad nos altendet? quis persuadebitur? ideo subdit: «Cum autem venerit Paracletus, ille testabitur de me. › Fidelis, inquit, testis ille est, et ita redarguti a Spiritu quod absque excusatione peccarint, prædicationem suscipient: «Εt vos quoque testabimini, qui ab initio mecum estis,» quia et operibus et sermonibus feci deesse ipsis excusationem. Bono igitur animo sitis, prædicatio non caritura est testibus, sed et Spiritus cum signis et prodigiis.testabitur, fidelisque testis erit. Est enim Spiritus veritatis. Igitur Spiritus veritatis vera testificabitur: nam ‹ a Patre procedit, › et omnia clare novit. Est enim ex eo a quo omnium scientia. Jam quod dicit, ‹ Quem ego mittam,» æqualitatem erga Patrem significat. Nain alio loco, de Patre dixit quod mittat Spiritum: hoc autem loco quod ipse mittat, utique sane æqualitatem significans. Ut autem ne videatur obluctari Patri, quasi ab alia substantia mittat Spiritum, addidit, «Patre. Nam et ipse quidem «Mittam, sed c Patre, hoc est, approbante Patre, et simul mittente. Non enim ex proprio sinu ipse prius millo, sed a Patre per me suppeditatur. Cum autem audieris quod • Procedit, ne intelligas per processionem missionem quali emittuntur ministratorii spiritus, sed naturalis 717 subsistentia Spi ritus est processio. Nam nisi processionem sic intellexerimus, sed externam quamdam missionem, incertum erit de quo spiritu dicat: innumeri enim sunt qui in ministerium mittuntur propter eos qui hæreditabunt salutem *. Caterum hoc loco singularis quædam et separata proprietas est procedere, uni proprio Spiritui altributa. Non igitur intelligemus per processionem simplicem emissionen, sed naturalem ex Patre subsistentiam. Hic igitur Spiri - tus testis erit prædicationis, Et vos quoque testabimini,» quod non ex aliis audiveritis, sed ipsi ab initio mecum estis. Non parvum autem ex hoc testimonium ab initio simul esse: quod et ipsi apostoli postea concionati sunt, dicentes, Qui simul comedimus, simulque bibimus cum eo. Duplex igitur testi monium, a vobis et a Spiritu. Nam licet vos ad • Όταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ. Καὶ ὑμεῖς δὲ μαρτυρεῖτε, ὅτι ἀπ' ἀρχῆς μετ᾿ ἐμοῦ ἐστε. › Εἶπε τοῖς μαθηταῖς, ὅτι ο Διών ξουσιν ὑμᾶς, ο ὅτι «Τὸν λόγον ὑμῶν οὐ τηρήσουσιν.» Ἵνα οὖν μὴ ἔχωσι λέγειν· Καὶ λοιπόν, ὦ Κύριε, τοῦ πέμπεις ἡμᾶς; πῶς ἀξιόπιστοι ἐσόμεθα; τίς προσέξει ἡμῖν; τίς πεισθήσεται; διὰ τοῦτο ἐπάγει· • Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ. ο Αξιόπιστος, φησί, μάρτυς ἐκεῖνος ἐστιν. Ὥστε ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ελεγχόμενοι, ὅτι ἀναπολόγητα ἁμαρτάνουσι, παραδέξονται τὸ κήρυγμα. «Καὶ ὑμεῖς δὲ μαρτυρεῖτε, ἀπ' ἀρχῆς ὄντες μετ᾿ ἐμοῦ, ν ὅτι καὶ λόγοις καὶ ἔργοις ἀπροφασίστους αὐτοὺς ἐποίησα. Θαῤῥεῖτε οὖν· οὐ γὰρ ἁμάρτυρον οὐ γὰρ ἁμάρτυρον ἔσται τὸ κήρυγμα, ἀλλὰ καὶ τὸ Πνεῦμα συνεπιμαρ τυρήσει σημείοις καὶ τέρασι, καὶ ἀξιόπιστος ἔσται μάρτυς" Πνεῦμα γάρ ἐστιν ἀληθείας. Ὡς οὖν ἀλη θείας Πνεῦμα, μαρτυρήσει τἀληθῆ· ὡς δὲ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, πάντα οἶδεν ἀκριβῶς· ἐκεῖθεν γάρ ἐστιν, ἐξ οὗ πάντων ἡ γνῶσις. Τὸ δὲ, «Ον ἐγὼ πέμψω, ο τὴν ἰσότητα δηλοῖ τὴν πρὸς αὐτόν. Αλ λαχοῦ γὰρ τὸν Πατέρα εἶπε πέμπειν τὸ Πνεῦμα· ἐνταῦθα δὲ, ἑαυτὸν πέμπειν τοῦτο εἰπὼν, οὐδὲν ἄλλο, ἢ τὴν ἰσότητα δηλοί. Ἵνα δὲ μὴ δόξῃ ἀντανιστᾷ, ἑαυτὸν τῷ Πατρὶ, ὡς ἀπ᾿ ἄλλης εξουσίας πέμπων τὸ Πνεῦμα, προσέθηκε·. Παρὰ τοῦ Πατρός.» - «Πέμψω ο μὲν γὰρ αὐτὸς, ἀλλὰ ο παρὰ τοῦ Πατρός· ο τουτέστιν, εὐδοκοῦντος τοῦ Πατρὸς, καὶ συναποστέλλοντος. Οὐ γὰρ ἐξ οἰκείων κόλπων αὐτὸς προΐεμαι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ παρὰ τοῦ Πατρὸς δι' ἐμοῦ χορηγεῖται. Ὅταν δὲ ἀκούσης, ὅτι «Εκπορεύεται, ο μή νει ἀποστολὴν τὴν ἐκπόρευσιν, οἵαν ἀποστέλλονται τὰ λειτουργικά πνεύματα, ἀλλὰ φυσική ύπαρξις τοῦ Πνεύματός ἐστιν ἡ ἐκπόρευσις. Εἰ γὰρ μὴ οὕτω νοήσομεν τὴν ἐκπόρευσιν, ἀλλά τινα ἀποστολὴν ἔξω- [ δεν γινομένην, ἄδηλον ἔσται περὶ ποίου πνεύματος λέγει. Μυρία γάρ εἰσι τὰ εἰς διακονίαν ἀποστελλό μενα, διὰ τοὺς μέλλοντας κληρονομείν σωτηρίαν. ᾿Αλλὰ μὴν ἐνταῦθα ἐξαίρετόν τι καὶ κεχωρισμένον ἰδίωμά φησι τὸ ἐκπορεύεσθαι, ἑνὶ τῷ κυρίως Πνεύ ματι προσφωρισμένον. Οὐκ ἄρα τὸ ἐκπορεύεσθαι, ἀποστέλλεσθαι νοήσομεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχειν τὴν φυσικὴν ὕπαρξιν. Τοῦτο δὴ τὸ Πνεῦμα μάρτυς ἔσται τοῦ κηρύγματος· καὶ ὑμεῖς δὲ μαρτυρεῖτε, κ διότι οὐκ ἐξ ἄλλων ἀκηκόατε, ἀλλ᾽ αὐτοὶ ἐξ ἀρχῆς σύνεστε. Οὐ μικρὰ δὲ αὕτη μαρτυρία ὑπὸ τῶν ἀπ' ἀρχῆς συνόντων γινομένη· ὁ καὶ αὐτοὶ οἱ ἀπόστολοι • Hebr. 1, 4,

gratia:m testari videamini, at no: item ad gratiam ὕστερον ἔλεγον δημηγοροῦντες· «Οἵτινες συνεφάγο testificabitur et Spiritus. μὲν αὐτῷ, καὶ συνεπίομεν. Διττή οὖν ἡ μαρτυρία καὶ παρ' ὑμῶν, καὶ παρὰ τοῦ Πνεύματος. Εἰ γὰρ ὑμεῖς πρὸς χάριν μαρτυρεῖν δόξετε, ἀλλ᾽ οὔτι γε καὶ τὸ Πνεῦμα πρὸς χάριν μαρτυρήσει. CAPUT XVI. Quomodo Jesus ea quæ discipulis eventura erant, prædixit. De hoc, Parum videbitis me. Quomodo Pater quæcunque ab eo petierint homines daturus sit. VERS. 1-4. ο Πæc locutus sum vobis, ut ne quil offendamini. Alienos a synagogis facient vos: sed veniet tempus, ut quisquis interficit vos, videatur cultum præstare Deo. Et hæc facient vobis, quia non noverunt Patrem, neque me. Sed hæc locutus sum vobis, ut, cum venerit tempus illud, reminiscamini eorum, quod ego dixerim vobis. • Dixi, inquit, vobis hæc priusquam fierent, ut ne postea offendamini» cum videritis multos non credere, et vos multa aspera pati; sed cogitate quod etiam antequam factum sit, dixerim vobis. Suscipite posthac a me consolationem, quod neque in hoc decipiam vos, sicut neque in prædictione passionum. Nam et • absque (synagogis facient vos,, et excludent a conciliis honestisque conditionibus, et in summa a sta communione separabunt. Etenim jam conspiraverant, quod si quis confteretur Christumn, ejiceretur a Synagoga ". Non solum autem a Synagoga vos alienos facient, sed et morte punient, morteque ignominiosissima, utpote ceu perniciosos, et ut inimicos Dei occident vos. Et omnis qui occiderit vos, tanto studio occidet, ut videatur Deo cultum præstare,hoc est, putabit se rem piam Deoque gratam facturum. Subdit autem consolationem, quæ sushi. cere queat: < Hæc enim, inquit, facient quia non noverunt Patrem, neque me.. Propter me enim, inquit, et Patrem hac paticmini, igitur sustinete. 718 ‹ Beati enim eritis cum exprobraverint, et pérsecuti vos fuerint, et dixerint omne malum verbum contra vos, mentientes propter me. Hæc beatitudo vestra sit consolatio, cum ejus fueritis recordati. Ilæc autem locutus sum vobis, ut quando videritis molesta illa evenisse, credatis et de reliquis. Non enim poteritis dicere quod jucunda prædixerim vobis, decipere vos cupiens. Verum sicut annuntians tristia non decepi, ita neque læta dicens, indignus fide fuerim. Insuper ut ne sitis minus præparati, sed instructi, recordemini quod ego vobis ea dixerim, et idcirco stetis fortiter contra adversa. VERS. 5-7, «Hæc autem vobis ab initio non dixi, quia vobiscum eram. Nunc autem vado ad eum qui misit me. Et nemo ex vobis interrogat me quo vadam: sed quia hæc locutus sum vobis, mœstitudo implevit cor vestrum. Sed ego veritatem dico vobis; expedit vobis ut ego vadam. Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos. Si autem abiero, mit- **Joan. ix, 22. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ προλέγοντος τὰ συμβησόμενα τοῖς μαθηταῖς. Περὶ τοῦ, Μικρὸν καὶ ὄψεσθε με. Περὶ τοῦ τὸν Πατέρα, ὅσα ἂν αἰτήσωνται, δώσειν. • Ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, ἵνα μὴ σκανδαλισθῆτε. Αποσυναγώγους ποιήσουσιν ὑμᾶς· ἀλλ' ἔρχεται ὥρα, ἵνα πᾶς ὁ ἀποκτείνας ὑμᾶς, δόξῃ λατρείαν προσφέρειν τῷ Θεῷ. Καὶ ταῦτα ποιήσουσιν ὑμῖν, ὅτι οὐκ ἔγνωσαν τὸν Πατέρα, οὐδὲ ἐμέ. ᾿Αλλὰ ταῦτα πάντα λελάληκα ὑμῖν, ἵνα ὅταν ἔλθῃ ὥρα, μνημο νεύητε, ὅτι ἐγὼ εἶπον ὑμῖν. — Ελάλησα, φησίν, ὑμῖν ταῦτα, πρὸ τοῦ γενέσθαι, «ἵνα μὴ σκανδαλισθῆτε ν ὕστερον, ὅταν ἴδητε πολλοὺς ἀπειθοῦντας, καὶ δεινά πάσχοντας ὑμᾶς αὐτούς· ἀλλὰ ἀναλογιζόμενοι, ὅτι καὶ πρὸ τοῦ γενέσθαι ταῦτα, εἶπον ὑμῖν, προσδέχησθε λοιπὸν καὶ τὴν παρ' ἐμοῦ παράκλησιν, ὡς οὐ διαψεύσαντος ὑμᾶς οὐδ᾽ ἐν τούτῳ, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐν τῇ περὶ τῶν δεινῶν προαγορεύσει. Καὶ γὰρ ο ἀποσυναγώγους ποιήσουσιν ὑμᾶς,» καὶ τῶν παρ' αὐτοῖς συν εδρίων, καὶ ἐνδόξων, καὶ ὅλως τῆς αὑτῶν κοινωνίας ἀφορίσουσιν. Ηδη γὰρ συνέθεντο, ὅτι ἐάν τις όμοι λογήσῃ τὸν Χριστὸν, ἀποσυνάγωγος γένηται. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο, τὸ ἀποσυναγώγους ὑμᾶς γενέσθαι, ἀλλὰ καὶ θάνατον προσδέχεσθε, καὶ θάνατον ἐπονείδια ὡς γὰρ λυμεώνας καὶ ἐχθροὺς τοῦ Θεοῦ ἀποκτενοῦσιν ὑμᾶς. Καὶ πᾶς ὁ φονεύων ὑμᾶς, οὕτω σπουδάσει περὶ τὸν ὑμέτερον φόνον, ὥστε «δόξει λατρείαν προσφέρειν τῷ Θεῷ· τουτέστι, θεάρεστον ἔργον νομίσει καὶ εὐσεβές διαπράξασθαι. Επάγει δὲ καὶ τὴν παραμυθίαν ἀρκοῦσαν. • Ταῦτα γάρ, φησί, ποιήσουσιν, ὅτι οὐκ οἴδασι τὸν Πατέρα, οὐδὲ ἐμέ.» Δι' ἐμὲ γὰρ, φησί, καὶ τὸν Πατέρα, ταῦτα παθεῖν μέλλετε· οὐκοῦν ὑπομένετε. ι Μακάριοι γάρ ἐστε, ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς, καὶ διώξωσι, καὶ εἶ πωσι πᾶν πονηρὸν ῥῆμα καθ' ὑμῶν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ.» Οὗτος ὁ μακαρισμός παράκλησις ὑμῖν ἔστω, ἀναμιμνησκομένοις αὐτά. «Ταῦτα δὲ λελάληκα ὑμῖν,» ἵνα ἐπειδὰν ἴδητε τὰ σκυθρωπὰ ἐκβάντα, πιστεύο σητε καὶ περὶ τῶν λοιπῶν. Οὐ γὰρ ἕξετε εἰπεῖν, ὅτι τὰ εὐφρόσυνα προείπον ὑμῖν, ἐξαπατῶν θέλων ὑμᾶς ἀλλ' ὥσπερ τὰ λυπηρὰ προαγγείλας, οὐ διεψευσάμην, οὕτως οὐδὲ τὰ εὐφρόσυνα εἰπὼν, ἀπιστεῖσθαι ἄξιος· καὶ ἅμα ἵνα μὴ ἀπαράσκευοι ἦτε, ἀλλ᾽ ἕτοι μοι, μνημονεύοντες ὅτι ἐγὼ εἶπον ὑμῖν ταῦτα, καὶ διὰ τοῦτο ἱστάμενοι γενναίως πρὸς τὰ λυπηρά. στον ο • Ταῦτα δὲ ὑμῖν ἐξ ἀρχῆς οὐκ εἶπον, ὅτι μεθ᾽ ὑμῶν ἤμην· νῦν δὲ ὑπάγω πρὸς τὸν πέμψαντά με, καὶ οὐ δεὶς ἐξ ὑμῶν ἐρωτᾷ με· Ποῦ ὑπάγεις; Αλλ' ὅτι ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, ή λύπη πεπλήρωκεν ὑμῶν τὴν καρδίαν. Αλλ᾽ ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν λέγω ὑμῖν· συμφέρει ὑμῖν, ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω. Ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς· ἐὰν δὲ

CAP. XVI, tam eum ad vos.» Valde gravati sunt tristitia disci puli, cum audirent talia sibi adventura. Edcirco et Dominus, Hæc, inquit, tam dura ca principio non dixi vobis,› non ut ignorans, sed ‹ vobiscumeram, › et sufficiens confugium ad me habebatis, et omne certamen in me rejiciebatur, ipsi vero in omni securitate eratis. Igitur non opus erat talibus lune sermonibus vos præparari et præmuniri; sed nune vadens ad Patrem meum, et vos relicturus, prædico ea, ut vos muniatis. • Et nullus ex vobis rogat me, Quo vadis?, sed præ tristitia confusi estis, et excessum mentis patimini propter exspectationem gravium concussa sunt corda vestra. At ego veritatem dico vobis. Vide quomodo solatur eos: Etiamsi innumeris modis, inquit, magis tristitia afficiamini,. ego quod vobis utile est dico. Nam vos quidem velletis semper esse mecum, atqui hoc non est expediens. ‹ Nam si ego quidem non abiero, Paracletus non veniet ad vos; atque ita etiamsi vos præsentiam meam velletis, non obedirem vobis, sed eligerem potius quod vobis utile, quam perniciosam vobis vestram voluntatem. Ita et nos debemus facere, prospicientes semper quod et nobis et fratribus est utile, et non quod suave. Nain si ego non morior pro mundo, et eo ad Patrem, dato sacrificio et propitiatione pro peccatis mundi, «Paracletus non veniet. › Quomodo enim adveniet si inimicitiæ non solvantur, et occisa morte Pater humanæ naturæ non concilietur? Porro hoc loco Macedoniani quid poterunt dicere, qui gloriam Spiritus extenuaut et servum eum Filii dicunt? quomodo conducet abire Dominum, et advenire servum? Atque ita etsi tristes sitis propter meam absentiam, o discipuli, tamen propter adventum Spiritus gandeatis, qui pluribus et majoribus vos beneficiis 719 prosequetur. Quomodo autem Dominus dixit, Hæc ab initio non dixi vobis?, quandoquidem scriptum est quod convocatis illis duodecim, dixerit eis, ‹ Ad præsides et reges ducemini “. › Dixit quidem, ‹ Ad præsides ducemini, o non autem, Occident vos ut impios. et perniciosos, et inimicos Dei. Et aliter: Illic quidem dicit quæ a gentibus eis infligenda, nunc autem quæ a Judæis. ‹ Absque synagogis vos facient, Judæi scilicet. Vide autem in hoc et Spiritum liberum esse, et Filium approbare. Etenim quod dicit, ‹ Paracletus veniet, ad potestatem Spiritus pertinet: quod autem addit, e Ego mittam eum, o ad probationem et voluntatem Filii spectat, cui placet ut veniat Paracletus, et annuit, si sic dicere licet. Ἐγὼ πέμψω αὐτὸν,» τῆς τοῦ Υἱοῦ εὐδοκίας, καὶ οὕτως εἰπεῖν, καὶ συννεύσεως. πορευθῶ, πέμψω αὐτὸν πρὸς ὑμᾶς.» Λίαν ἐβαρύνθησαν τῇ λύπῃ οἱ ἀπόστολοι, ἀκούσαντες τοιαῦτα περί αὐτοὺς συμβησόμενα. Διὸ καὶ ὁ Κύριος, ο Ταῦτα,» φησί, τὰ οὕτω λυπηρὰ «ἐξ ἀρχῆς οὐκ εἶπον ὑμῖν, ο οὐχ ὡς ἀγνοῶν, ἀλλ' ι ὅτι μεθ' ὑμῶν ἤμην,» καὶ ἱκανὸν προσφύγιον ἐμὲ εἴχετε, καὶ ἅπας ὁ πόλεμος ἐπ' ἐμὲ ἀνεῤῥιπίζετο, αὐτοὶ δὲ ἐν πάσῃ ἀσφαλείς ἦτε. Ου κουν ἔδει τοιούτων λόγων τότε, προπαρασκευαζόντων δηλαδή και προασφαλιζομένων ὑμᾶ;· ἀλλὰ νῦν ὑπο ἀγων πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ μέλλων ὑμᾶς καταλιπεῖν, προλέγω ταῦτα, ἵνα ἑαυτοὺς ἀσφαλίζησθε. • Καὶ οὐδεὶς ἐξ ὑμῶν ἐρωτᾷ με· Ποῦ ὑπάγεις; ν ἀλλ᾽ ὑπὸ τῆς λύπης συνεχύθητε, καὶ ἔκστασιν πεπόν θατε, τῇ προσδοκίᾳ τῶν δεινῶν σαλευθέντες τὰς καρδίας. • Αλλ᾽ ἐγὼ τὴν ἀλήθειαν λέγω ὑμῖν.» "Ορα πως παραμυθεῖται αὐτούς. Κἂν μυριάκις, φησί, λυπηθῆτε, ἐγὼ τὸ συμφέρον ὑμῖν λέγω. Ὑμεῖς μὲν γὰρ θέλετε ἀεὶ παρεῖναί με ὑμῖν· οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο συμφέρον. «Ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς, ο Ὥστε καν ὑμεῖς τὴν παρουσίαν μου θέλητε, οὐ πεισθήσομαι ὑμῖν, ἀλλὰ τὸ συμφέρον ὑμῖν μᾶλλον αἱρήσομαι, ἢ τὸ ἐπιβλαβὲς ὑμῖν θέλημα. Οὕτω καὶ ἡμεῖς ὀφείλου μεν ποιεῖν πανταχοῦ, τὸ συμφέρον καὶ ἑαυτοῖς καὶ τοῖς ἀδελφοῖς περινοεῖν, καὶ μὴ τὸ ἡδύ. Ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀποθάνω ὑπὲρ τοῦ κόσμου, καὶ ἀπέλθω πρὸς τὸν Πατέρα, θυσίαν καὶ ἱλασμὸν ἑαυτὸν δοὺς ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν τοῦ κόσμου, ο ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσε ται» Πῶς γὰρ ἂν ἐπέλθῃ, ἐὰν μὴ ἡ ἔχθρα λυθῇ, τῆς ἁμαρτίας θανατωθείσης, ἐὰν μὴ καταλλαγῇ ὁ Πατὴρ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει; Αλλ᾿ ἐνταῦθα οἱ περὶ Μακεδόνιον τί ἔχουσιν εἰπεῖν, κατασμικρύνον. τες τὴν δόξαν τοῦ Πνεύματος, καὶ δοῦλον αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ λέγοντες; Πῶς συμφέρει Δεσπότην ἀπελθεῖν, καὶ δοῦλον παραγενέσθαι; "Ωστε καν λυπηθῆτε, ὦ μαθηταί, διὰ τὴν ἐμὴν ἀπουσίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν τοῦ Πνεύματος χάρητε παρουσίαν, ἢ τὰ πλείω ὑμᾶς εὐεργετήσει καὶ μείζω. Πῶς δὲ ὁ Κύριος εἶπεν, ὅτι «Ταῦτα ἐξ ἀρχῆς οὐκ εἶπον;» Καὶ μὴν γέγραπται, ὅτι προσκαλεσάμενος τοὺς δώδεκα, εἶπεν αὐτοῖς, ὅτι ὁ Ἐπὶ ἡγεμόνας καὶ βασιλεῖς ἀχθήσεσθε.» Εἶπε μὲν, ὅτι «Ἐπὶ ἡγεμόνας ἀχθήσεσθε, ν οὐ μὴν, ὅτι Οὕτως ἀποκτενοῦσιν ὑμᾶς, ὡς ἀσεβεῖς, καὶ λυμεῶνας, καὶ τοῦ Θεοῦ ἐχθρούς. Αλλως τε· Ἐκεῖ μὲν τὰ παρὰ Ἐκεῖ μὲν τὰ παρὰ τῶν ἐθνικῶν αὐτοῖς ἐπαχθησόμενα εἶπε, νῦν δὲ καὶ τὰ παρὰ τῶν Ἰουδαίων. Τὸ γὰρ, ο Αποσυναγώγους ποιήσουσιν, ο οἱ Ἰουδαῖοι πάντως. Ορα δέ μοι ἐν ταὐτῷ καὶ τὸ τοῦ Πνεύματος αὐτεξούσιον, καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ συνευδόκησιν. Τὸ μὲν γὰρ, «Ελεύσεται ὁ Παράκλητος, ο τῆς τοῦ Πνεύματος ἐξουσίας· τὸ δὲ, ο πρὸς τὸ ἐλθεῖν τὸν Παράκλητον αρεσκείας, εἰ δεῖ • Καὶ ἐλθὼν ἐκεῖνος, ἐλέγξει τὸν κόσμον περὶ ἁμαρτίας, καὶ περὶ δικαιοσύνης, καὶ περὶ κρίσεως· περὶ ἁμαρτίας μὲν, ὅτι οὐ πιστεύουσιν εἰς ἐμέ· περὶ δικαιοσύνης δὲ, ὅτι πρὸς τὸν Πατέρα μου υπάγω, καὶ 67 Matth. x, 18. VERS. 8-11.. Εt cum venerit ille, arguet mundum de peccato, et de justitia, et de judicio: de peccato quidem, quia non credunt in me: de justitia vero, quia ad Patrem vado, et posthac non viEx collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 52 addit: πρὸς ὑμᾶς.

debitis me: de judicio, quia princeps hujus mundi οὐκ ἔτι θεωρεῖτέ με· περὶ δὲ κρίσεως, ὅτι ὁ ἄρχων jam judicatus est. Veniet Paracletus, et quæ inde τοῦ κόσμου τούτου κέκριται, ο Ελεύσεται ὁ Παutilitas? • Arguet, inquit, mundum de peccato, et ostendet eos peccatores, quia non credunt. Quando enim viderint per manus discipulorum in Spiritu egregia signa et prodigia fieri, et neque sic credent, quomodo non condemnatione digni, et peccato maximo obnoxii? Nam nunc quidem possunt dicere quod fabri filius sim, et humilis matris, quamvis ego miracula faciam tunc autem incredulitas omni carebit excusatione, Spiritu in nomine mco talia perficiente. Itaque de peccato, illos * arguet, hoc est, ostendet cos absque venia peccare, ‹ Et de justitia» quoque ‹ arguet,» quia ego ad Patrem meuin vado, hoc est, ostendet eis quod ego, cum justus fuerim et irreprehensibilem " egerin vitam, injuste ab ipsis occisus sim, et in ejus indicium ad Patrem vadam; neque enim si injustus fuissem, ad Patrem ascendissen. Quia enim ut adversarium Deo et iniquum occiderunt, Ostendet eis, inquit, Spiritus, quod non sim talis. Neque enim si adversarius Dei fuissem, apud Deum et legislatorem hunc honorein assecutus essem, honoremque non temporarium, sed æternum. Jam quod dicit, «Posthac non videbitis me, ο æternamn ejus apud Patrem conversationem manifestat. De judicio, autem arguet eos, «quia princeps hujus mundi judicatus est, hoc est, etiam per huc me justum, et a peccato immunem iterum ostendet me Spiritus, eo quod rector mundi a me judicatus est (' et victus. Quia enim dicebant ‹ Dæmonium habet" › et, ‹ In Beelzebul miracula facit ", › et, ‹Imposter eat: › Hæc omnia, inquit, ostendentur vana, cum apparuerit diabolus condemnatus, et ostensum fuerit omnibus quod a me sit victus, id quod nequivissem, si non illo fuissem fortior, et ab omni peccato alienus. Quomodo hoc demonstratum 720 est? Per adventumn Spiritus omnes qui credunt in Christum, conculcant et contemnunt rectorem mundi. Unde satis monstratum quod a Christo condemnatus sit multo antea. Arguit ergo Spiritus cos qui non credunt, ut peccatores. Fides enim baptisini peccata solvit per remissionem. Opera tiones autem Spiritus quæ apparent in his qui crediderunt, non visæ sunt in his qui non crediderunt. Unde redarguti sunt in vasa mala et coinquinata, indigna Spiritus susceptione. Et aliter: Arguit munđum qui non credidit Spiritus de justitia, hoc est quia privatus est justitia, quia non credidit in justum Jesum, eum, qui propter justitiam assumptus est in cœlos. Arguit autem et condemnat ut ignavum, quia vulnerato Satana, neque sic illum voluit vincere. ' VERS. 12-14. • Adhuc multa habeo quæ vobis ticam, sed non potestis portare nunc: cum autem ee Matth. x1, 18. " Luc. ix, 19. ράκλητος, καὶ τί τὸ κέρδος; «Ελέγξει, φησί, τὴν κόσμον περὶ ἁμαρτίας,» καὶ δείξει αὐτοὺς ἁμαρ τωλούς, ὅτι οὐ πιστεύουσιν. Οταν γὰρ ἴδωσι διὰ τῶν χειρῶν τῶν μαθητῶν ἐν Πνεύματι σημεῖα ἐξαίσια, καὶ τέρατα γινόμενα, καὶ οὐδὲ οὕτω πιστεύσωσι, πῶς οὐ κατακρίσεως ἄξιοι, καὶ ἁμαρτία μεγίστῃ ἔνοχοι; Νῦν μὲν γὰρ ἔχουσι λέγειν, ότι τέκτονες είμι υἱὸς, ὅτι εὐτελοῦς μητρός, καίτοι καὶ θαύματα ποιοῦντός μου· τότε δὲ ἀπροφάσιστος ἔσται αὐτοῖς ἡ ἀπιστία, τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ ὀνόματί μου τοιαῦτα ἐπιτελοῦντος. • Περὶ ἁμαρτίας» οὖν αὐτοὺς ἐλέγξει·, τουτέστι, δείξει αὐτοὺς ἡμαρτηκότας ἀσύγγνωστα. • Καὶ περὶ δικαιοσύνης ο δὲ ἐλέγξει, ὅτι ἐγὼ πρὸς τὸν Πατέρα μου πορεύομαι· τουτέστιν, Δείξει αὐτοῖς, ὅτι δίκαιος ὢν, καὶ ἄληπτον παρασχόμενος βίον, ἀδίκως ὑπ' αὐτῶν ἀνῃρέθην· καὶ τούτου δεῖγμα, τὸ πρὸς τὸν Πατέρα πορεύεσθαι· οὐκ ἂν γὰρ, εἰ μὴ δίκαιος ήμην, πρὸς τὸν Πατέρα ἀνηρχόμην. Ἐπεὶ γὰρ ὡς ἀντίθεον καὶ παράνομον αὐτὸν ἐφόνευ σαν, Δείξει αὐτοῖς, φησί, τὸ Πνεῦμα, ὅτι οὐκ εἰμὶ τοιοῦτος. Οὐ γὰρ ἂν ἀντίθεος ὢν καὶ παράνομος, παρὰ τῷ Θεῷ καὶ νομοθέτῃ τιμῆς ἠξιούμην, καὶ τι μῆς οὐ προσκαίρου, ἀλλ᾽ αἰωνίας. Τὸ γὰρ, «Οὐκ ἔτι θεωρεῖτέ με, ο τὸ αἰώνιον τῆς παρὰ τῷ Πατρὶ δια γωγῆς δηλοί. • Περὶ δὲ κρίσεως» ἐλέγξει αὐτοὺς, • ὅτι ὁ ἄρχων τοῦ κόσμου τούτου κέκριται·» του το ἐστι, Καὶ ἐκ τούτου δὲ πάλιν δίκαιον καὶ ἀναμάρτη τον αποδείξει με τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ τὸν κοσμοκρά τορα ὑπ' ἐμοῦ κατακριθῆναι, καὶ καταπαλαισθῆναι. Ἐπειδὴ γὰρ ἔλεγον, ὅτι «Δαιμόνιον ἔχει, ο καὶ ὅτι • Ἐν τῷ Βεελζεβούλ θαύματα ποιεί, ο καὶ ο Πλάνος ἐστί· ο Ταῦτα πάντα, φησί, δειχθήσονται μάταια, κατακρίτου φανέντος τοῦ διαβόλου, καὶ πᾶσι δειχθέντ τος, ὅτι ὑπ' ἐμοῦ νενίκηται· ὅπερ οὐκ ἂν ἠδυνήθην, εἰ μὴ ἰσχυρότερος αὐτοῦ ἤμην, καὶ πάσης ἁμαρτίας ἀλλότριο;. Πῶς δὲ ἐδείχθη τοῦτο; Τῇ τοῦ Πνεύματος παρουσία πάντες οἱ πιστεύοντες εἰς Χριστὸν, καταπάτημα καὶ ὕβριν ἐποιοῦντο τὸν κοσμοκράτορα. Οὐκοῦν ἐδείκνυτο ἐκ τούτων, καὶ ὅτι ὑπὸ Χριστοῦ κατακέκριται πολλῷ πρότερον. Ήλεγξε τοίνυν τὸ Πνεῦμα τοὺς μὴ πιστεύσαντας ὡς ἁμαρτωλούς. Η γὰρ πίστις ἁμαρτίας λύει διὰ τῆς ἀφέσεως τοῦ βαπτί σματος. Ἐν δὲ τοῖς πιστεύσασιν αἱ φαινόμεναι τοῦ Πνεύματος ενέργειαι, ἐν τοῖς ἀπίστοις οὐχ ὡρῶντο. Οθεν ηλέγχοντο σκεύη πονηρά, καὶ ἐναγῆ, καὶ ἀνάξια τῆς τοῦ Πνεύματος χωρήσεως. Καὶ ἄλλως δέ· Ελέγχει τὸν ἀπιστήσαντα κόσμον τὸ Πνεῦμα περὶ δικαιοσύνης, τουτέστιν, ὅτι ἐστέρηται δικαιοσύνης, ὁ μὴ πιστεύων εἰς τὸν δίκαιον Ἰησοῦν, τὰν διὰ δικαιοσύνην ἀναληφθέντα εἰς οὐρανούς. Ελέγχει και κατακρίνει καὶ ὡς ῥᾴθυμον, ὅτι καταθραυσθέντος τοῦ Σατανᾶ, οὐδὲ οὕτως αὐτοῦ ἠθέλησε περιγενές σθαι. • Έτι πολλὰ ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ᾽ οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι. Οταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XVI. ominem veritatem. Non enim loquetur a semetipso: sed quæcunque audierit, loquetur: et quæ futura sunt, annuntiabit vobis. llle me glorificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis, Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt; propterea dixi quod de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Cum dixisset supra, ‹ Expedit vobis ut abcam, nunc hoc fatius prosequitur, et dicit quod e Nunc quidem non po testis portare: si autem venerit ille,» tune fraen!es illius donis, in omnem veritatem ducemini. Quam autem veritatem inquit nisi scientiam de omniBus? Nam nihil de se magnum ipse Dominus locutus est: partim dans nobis figuram humilitatis, partim et propter infirmitatem audientium, et ingratitudinem Judæorum; at neque legalium observationum solutionem manifeste introduxerat, ut ne Deo contrarius videretur omnibus. Ubi autem venit Paracletus, et manifestata fuit dignitas Filii, et vera de omnibus scientia in lucem producta, abolitis et sublatis e medio figuris legalibus, in verum et spiritualem cultum inducti sumus, per signa quæ in Spiritu fiunt, confirmata fide. Deinde quia magna quædam dixerat de Spiritu, ut ne putent aliqui quod major ipso sit Spiritus, siquidem ipse in veritatem sit introducturus, et facturus capaces inajorum et plurium quæ, Christo præsente, portare non poterant: ne igitur hoc quis existimet, subdit: Non enim loquetur a semetipso, › hoc est, nihil proprium loquetur præter mea. Cum enim dicit, τῆς ἀληθείας, ὁδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθεια». venerit ille qui est Spiritus veritatis, ducet vos in Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ὅσα ἂν ἀκούσῃ, λαλήσει, καὶ τὰ ἐρχόμενα ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεί ὑμῖν. Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμά ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν.» Εἰπὼν ἄνω, ὅτι ο Συμφέρει ὑμῖν, ἵνα ἀπέλθω,» νῦν πλατύνει τοῦτο, καί φησιν, ὅτι «Νῦν μὲν οὐ δύνασθε βαστάζειν· ἐὰν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, ο τότε δὴ τῶν ἐκείνου ἀπολαύσαντες χαρίτων, εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν έδω ηγηθήσεσθε. Ποίαν δὲ ἀλήθειάν φησι, ἢ τὴν περὶ πάν των γνῶσιν; Αὐτὸς μὲν γὰρ ὁ Κύριος οὐδὲν περὶ ἑαυτοῦ μέγα ἐφθέγξατο· ἅμα μὲν καὶ ταπεινοφροσύ νης τύπους διδούς, ἅμα δὲ καὶ διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀκροωμένων, καὶ τὴν τῶν Ἰουδαίων ἀγνωμοσύνη». Ἀλλ᾿ οὐδὲ τὴν τῶν νομικών παρατηρημάτων Εκλυσιν φανερῶς εἰσηγεῖτο, ἵνα μὴ ἀντίθεος πᾶσι δόξῃ. Τοῦ δὲ Παρακλήτου ἐλθόντος, ή τε τοῦ Υἱοῦ ἀξία διατρανώθη, καὶ ἡ ἀληθὴς περὶ πάντων γνῶσις ἐξε φάνη, καὶ τῶν τύπων τῶν νομικῶν ἀρθέντων ἐκ μέ σου, καὶ καταργηθέντων, εἰς τὴν ἀληθινὴν καὶ ἐν πνεύματι λατρείαν ὁδηγήθημεν, διὰ τῶν σημείων τῶν ἐν Πνεύματι τελουμένων, βεβαιωθείσης τῆς πίσ στεως. Εἶτα ἐπειδὴ μεγάλα τινὰ εἶπε περὶ τοῦ Πνεύ ματος, ἵνα μὴ νομίσωσί τινες, ὅτι μείζων αὐτοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα, εἴ γε αὐτὸ ὁδηγήσει πρὸς τὴν ἀλή θειαν, καὶ ποιήσει χωρητικοὺς καὶ δεκτικοὺς τῶν πολλῶν καὶ μεγάλων, &, τοῦ Χριστοῦ παρόντος, οὐκ ηδύναντο βαστάσαι· ἵνα οὖν μὴ τοῦτο νομισθῇ, ἐπι φέρει·· Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ·, τουτέστιν, Οὐδὲν ἴδιον παρὰ τὰ ἐμὰ ἐρεῖ. Τὸ γὰρ, «Ὅσα ἂν ἀκούσῃ, ο τοῦτο δηλοί, τὸ μηδὲν ἐκτὸς τῶν τοῦ Χριστοῦ διδάξαι. Ωσπερ οὖν καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος λέγων περὶ ἑαυτοῦ, ὅτι ο Οσα ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρός μου λαλῶ, ν σὺ διδασκόμενον ἑαυτὸν εἰσάγει ὥσπερ τι νήπιον, ἀλλ' ὅτι οὐδὲν ἐκτὸς τῶν τοῦ Πατρὸς οὔτε γινώσκει, οὔτε διδάσκει· οὕτω καὶ περὶ τοῦ Πνεύ ματος· ἐπεὶ ὅτι οὐ δεῖται διδασκαλίας τὸ Πνεῦμα, ἄκουσον τί φησιν ὁ Παῦλος· «"Ωσπερ οὐδεὶς οἶδε τὰ τοῦ ἀνθρώπου, εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τὸ ἐν αὐτῷ· οὕτω καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ οὐδεὶς οἶδεν, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ.» Ορᾷς αὐτοδίδακτον τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ὥσπερ καὶ τὸ ἡμέτερον; Καὶ ἐκ τῶν ἑξῆς δὲ μαθήσῃ, ὁ εὐ γνώμων, τοῦ Πνεύματος την θεότητα. «Τὰ γὰρ ἐρω χόμενα, φησί, ἀναγγελεῖ ὑμῖν· τουτέστι, τὰ μέλλοντα, ὅπερ μάλιστα Θεοῦ ἴδιον, ἡ τῶν μελλόντων γνῶσις· ἐπεὶ γὰρ οὐδὲν ἄλλο διὰ πόθου οὕτως ἐστὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει, ὡς ἡ περὶ τῶν μελλόντων γνῶ σις, παραμυθείται τοὺς ἀποστόλους καὶ ἐκ τούτου. Τοσοῦτον γάρ, φησίν, εὐεργετήσει ὑμᾶς, ὥστε καὶ τὸ μεῖζον δοκοῦν πάντων, δώσει ὑμῖν, τὴν τῶν ἐσωμένων πρόγνωσιν. Αμα δὲ ἐπεὶ καὶ πρὸς πειρασμοὺς ἔμελλον ἀποδύσεσθαι, Ἐκεῖνος, φησί, πρὸς τὰ μέλλοντα ὑμῖν συμβαίνειν, παρασκευάσει ὑμᾶς, ὡς μὴ ἀφυλάκτως ἐξ ἀγνοίας ἐμπεσεῖν. «Δοξάσει δὲ καὶ ἐμέ· ν ἐν γὰρ τῷ ἐμῷ ὀνόματι πάντα καὶ λαλήσει, καὶ ποιήσει, καὶ οὐδὲν ἐναντίον ἐρεῖ· ὥστε με διὰ * 1 Cor. 1, 11. Quæcunque audierit, hoc signat quod nihil docturus sit extra ca quæ Christus docuit. Sicut igitur et Dominus ipse dicens de se, • Quæcunque audivi a Palre meo, loquor: non ut disceutem et puerum se introducit, sed quod nihil vel sciat vel doceal, quam quæ Pater: ita et de Spiritu dicenduin. Quod autem non opus habeat 721 doctore Spiritus, audi Paulum dicentem: Quemadmodum nullus novit quæ hominis sunt, nisi spiritus qui est in eo: ita et quæ Dei, nullus novit, nisi Spiritus Dei ".» Vides quod sanctus Spiritus sui ipsius doctor sit, sicut et noster? Et ex his quæ sequuntur, discet cordatus deitatem Spiritus: «Quæ enim ventura sunt, inquit, annuntiabit vobis.» Maxime enim propria est Dei futurorum cognitio. Nam quia nihil aliud desiderabile ita est humanæ naturæ ut futurorum cognitio, consolatur apostolos et ex hoc. in tantumn enim, inquit, benefaciet vobis, ut et futurorum præscientiam vobis, quæ maxima omnium videtur, daturus sit. Præterea quia ad tentationes erudiendi erant, ille vos præparabil, inquit, ad futura quæ vobis contingent, ne per ignorantiam absque custode incidatis in illa. Glorificabit autem et me. › In nomine enim co omnia et loquetur et faciet, et nihil diversum dicet: atque ita et per miracula qua per illum fent, Deus credar, cum in vos di-

scipulos meos abundans effundelur gratia etiam τῶν ὑπ' ἐκείνου γινομένων θαυμάτων πιστευθῆναι post meam mortem, cum meum nomen magis fulgebit: quod citra controversiam magna gloria est, si quis ignominiose occisus, magis clarescere incipiat. Deinde quia audiverant Dominum dicentem • Unus vester est magister Christus”, at ne existiment Quia unus magister tu es, quomodo dicis nobis et alium fore magistrum Spiritum? subdit, & quia De meo accipiet, hoc est, ex his que novi, et ex mea scientia. Vel et aliter: «De meo, hoc est, de meo thesauro, qui scilicet Patris est. Quoniam enim ‹ Quæcunque habet Pater, mea sunt › et meæ divitiæ: Paracletus autem ex Patre loquetur: verisimiliter dico quod De meo accepturus sit, › boc est, thesauro et divitiis scientiæ. Quare autem Spiritus tanta dedit nobis bona, et non Filius? Igitur primum quidem dicimus quod viam donis Spiritus Filius paraverit, et ipse sit talium bonorum auctor. Nisi enim ipse peccatum solvisset, quomodo nos Spiritum obtinuissemus? Non enim habitabit Spiritus in corpore subdito peccatis ". Ilinc est quod si magnum quid dedit Spiritus, occasiones a Christo habuit. Deinde quia hæretici Spiritui erant detracturi, quasi minor esset dignitate, eo quod posterius veniret; propterea concedit ei majora operari per apostolos, ut per donorum magnitudinem compulsi, vel inviti dignitatem Spiritus agnoscant, et non quia posterior apparuit, propterea minor judicetur Filio. Θεόν, ὑμῖν τοῖς ἐμοῖς μαθηταῖς ἐπιχυθείσης πλουσίας τῆς χάριτος, καὶ μετὰ τὸν ἐμὸν θάνατον τοῦ ἐμοῦ ὀνόματος λάμποντος μᾶλλον· 8 δόξα μεγάλη ἐστὶ καὶ ἀναμφίλεκτος, ὅταν ὁ νεκρωθεὶς καὶ ἀτιμασθεὶς, μετὰ ταῦτα μᾶλλον λάμπῃ. Εἶτα ἐπειδὴ ἤκου σαν τοῦ Κυρίου λέγοντος, ὅτι «Εἷς ὑμῶν ὁ καθηγη τῆς ὁ Χριστός ἐστιν, ο ἵνα μὴ νομίσωσιν, ὅτι Ἐπειδὴ εἷς διδάσκαλος ὑπάρχεις αὐτὸς, πῶς λέγεις ἡμῖν καὶ ἄλλον ἔσεσθαι διδάσκαλον τὸ Πνεῦμα; ἐπιφέρει, ὅτι • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται·· τουτέστιν, Ἐξ ὧν αὐτὸς οἶδα, ἐκ τῆς ἐμῆς γνώσεως. Η καὶ ἄλλως· Τό, «Εκ τοῦ ἐμοῦ, ὁ τουτέστιν, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ θησαυροῦ, ὅπερ ἐστὶ τοῦ Πατρός. Ἐπεὶ γὰρ ι πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμά ἐστι,» καὶ ἐμὸς πλοῦτος, καὶ ὁ Παράκλη τος δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς λαλήσει· εἰκότως λέγω, «Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο τουτέστι, θησαυροῦ, καὶ πλού του, καὶ τῆς γνώσεως. Τίνος δὲ ἕνεκεν τὸ Πνεῦμα τοσαῦτα ἡμῖν δέδωκεν ἀγαθὰ, καὶ οὐχ ὁ Υἱός; Πρώτ τον μὲν οὖν τοῦτο λέγομεν, ὅτι τὴν ὁδὸν ταῖς τοῦ Πνεύματος δωρεαῖς ὁ Υἱὸς ἐποίησε, καὶ αὐτός ἐστιν ὁ αἴτιος τῶν τηλικούτων ἀγαθῶν. Εἰ μὴ γὰρ αὐτὸς τὴν ἁμαρτίαν ἔλυσε, πῶς ἂν ἠξιώθημεν ἡμεῖς Πνεύ ματος; Οὐ γὰρ κατοικήσει τὸ Πνεῦμα ἐν σώματι καταχρέῳ ἁμαρτίαις. "Ωστε εἴ τι μέγα δέδωκε τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Χριστοῦ τὰς ἀφορμὰς ἔσχεν. Επειτα, ἐπεὶ οἱ αἱρετικοὶ ἔμελλον σμικρύνειν τοῦ Πνεύματος τὴν ἀξίαν ἐκ τοῦ ὕστερον ἐλθεῖν, τούτου ἕνεκεν αὐτῷ παραχωρεῖ τὰ μείζονα ἐν τοῖς ἀποστόλοις ἐνεργῆσαι ἵνα διὰ τῆς τῶν δωρεῶν μεγαλειότητος ἀναγκαζόμενοι, καὶ ἄκοντες, ἐπιγνῶσι τὴν ἀξίαν τοῦ Πνεύματος, καὶ μὴ διότι ὕστερον ἐφάνη, διὰ τοῦτο ἔλαττον κριθείη τοῦ Υἱοῦ. VERS. 16-18.. Pusillum, et non videtis me, et iterum pusillum et videbitis me, quia vado ad Patrem. Dixerunt ergo quidam ex discipulis ejus inter se: Quid est hoc quod dicit nobis, Pusillum et non videtis me, et iterum pusillum et videbitis me, et Quia vado ad Patrem? Dicebant ergo: Quid est hoc quod dicit pusillum? nescimus 722 quid loquatur., Quare Christus recessum el morten suam in memoriam eis reducit, quamvis magis occultanda videantur? Mentem eorum exercebat, et probatiorem efficiebat: propterea semper commemorans tristia, assuefacit illos, et ad exspectationem illorum provehit, ne si repente eveniant, perterreantur: simul autem et adjungit tristibns lala. Igitur sic hoc loco, e Pusillum, et non videtis me, dicens, ad triste statim addidit” lætum quiddam: «Et iterum pusillum, et videbitis ne,» et, Ad Deum vado, qui vos juvare potest: et non pereo, sed transeo: et ad parvum quidem tempus secessus erit, postea autem perpetuo conversabor vobiscum. Illi quidem non intellexerunt; unde admiretur quispiam quomodo non agnoverint quæ dicebat. Videtur ergo vel tristitia mentem eorum adeo invasisse, ut abjicerent dictorum memoriam, vel propter obscuritatem verborum evenit ne intelligerent. Ideo Jesus videtur eis coll93 Matth. xxı, 8. 18 Sup. 1, 4. • Μικρὸν, καὶ οὐ θεωρεῖτέ με· καὶ πάλιν μικρὸν, καὶ ὄψεσθέ με· ὅτι ἐγὼ ὑπάγω πρὸς τὸν Πατέρα μου. Εἶπον οὖν ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ πρὸς ἀλλήλους· Τί ἐστι τοῦτο ὁ λέγει ἡμῖν· Μικρὸν, καὶ οὐ θεωρεῖτέ με· καὶ πάλιν μικρὸν, καὶ ὄψεσθέ με, καὶ Οτι ὑπάγω πρὸς τὸν Πατέρα μου; Ελεγον οὖν· Τοῦτο τί ἐστιν, δ λέγει τὸ μικρὸν, οὐκ οἴδαμεν τί λαλεί. Τίνος ένεκεν πάλιν αὐτοῖς ὁ Χριστὸς τὰ περὶ τῆς αναχωρήσεως καὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ εἰς μνήμην ἄγει, καίτοι ἔδει μᾶλλον συγκρύψαι ταῦτα; Γυμνάζων αὐτῶν τὴν διάνοιαν, καὶ δοκιμωτέραν ἀπεργαζόμενος, καὶ διὰ τοῦτο ἀεὶ μνημονεύει τῶν λυπηρῶν, εἰς συνεθισμὸν αὐτοὺς ἄγων, καὶ εἰς προσδοκίαν τού των, ἵνα μὴ τῷ ἀθρόῳ καταπλαγῶσιν· ἅμα δὲ καὶ προσπλέκει τοῖς λυπηροῖς τὰ ψυχαγωγούντα· ὥσπερ οὖν κἀνταῦθα, «Μικρὸν, καὶ οὐ θεωρεῖτέ με» εἰπὼν τὸ λυπηρόν, ἐπήγαγε καὶ τὸ εὐφρόσυνον • Καὶ πάλιν μικρὸν, καὶ ὄψεσθέ με· ο καὶ ὅτι Πρὸς τὸν Θεὸν ἄνειμι, τὸν δυνάμενον ὑμῖν βοηθεῖν, καὶ οὐκ ἀπόλλυμαι, ἀλλὰ μεθίσταμαι· καὶ πρὸς ὀλίγον μὲν ὁ χωρισμός, αιώνιος δὲ ἡ μεθ᾽ ὑμῶν εἰς τὸ ἑξῆς δια αγωγή. Ἐκεῖνοι μέντοι οὐ συνίεσαν· ὅθεν καὶ θαυμά σειεν ἄν τις, πῶς οὐκ ἐπεγίνωσκον & λέγει. Εοικεν οὖν ἡ λύπη αὐτῶν τὴν διάνοιαν κατασχοῦσα, έκβαλεῖν τὴν μνήμην τῶν λεγομένων, ἢ ἀπὸ τῆς ἀσαφείας τῶν ῥημάτων, τὸ μὴ συνιέναι αὐτοῖς ἐπιγενέ-

CAP. XVI. σθαι. Διὸ καὶ δοκοῦσιν ἐναντία τινὰ αὐτοῖς τὸν Ἰη- traria quadam dicere: Nam si quidem videbimus se, quo vadis? si autem vadis, quomodo videbimus te? Videntur enim hæc ænigmata esse. σοῦν φθέγγεσθαι· Εἰ μὲν γὰρ ὀψόμεθά σε, ποῦ ὁπο ἀγεις; Εἰ δὲ ὑπάγεις, πῶς ὀψόμεθά σε; Αινίγματα γὰρ ἐδόκουν ταῦτα. @ • Εγνω οὖν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι ἤθελον αὐτὸν ἐρωτᾷν, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Περὶ τούτου ζητεῖτε μετ' ἀλλήλων, ὅτι εἶπον· 'Μικρὸν, καὶ οὐ θεωρεῖτέ με· καὶ πάλιν μικρὸν, καὶ ὄψεσθέ με. Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι κλαύσετε, καὶ θρηνήσετε ὑμεῖς, ὁ δὲ κόσμος χαρήσε ται, ὑμεῖς δὲ λυπηθήσεσθε, ἀλλ' ἡ λύπη ὑμῶν εἰς χαρὰν γενήσεται. Η γυνή, ὅταν τίκτῃ, λύπην ἔχει, ὅτι ἦλθεν ἡ ὥρα αὐτῆς· ὅταν δὲ γεννήσῃ τὸ παιδίον, οὐκ ἔτι μνημονεύει τῆς θλίψεως διὰ τὴν χαρὰν, ὅτι ἐγεννήθη ἄνθρωπος εἰς τὸν κόσμον. Καὶ ὑμεῖς οὖν λύπην μὲν νῦν ἔχετε, πάλιν δὲ ὄψομαι ὑμᾶς, καὶ χαρήσεται ὑμῶν ἡ καρδία, καὶ τὴν χαρὰν ὑμῶν οὐδεὶς αἴρει ἀφ' ὑμῶν. • Ἐπειδὴ εἶδε τοὺς μαθητάς μηδ' ὅλως συνιέντας τῶν λεγομένων διὰ τὴν ἐκ λύπης κάρωσιν, σαφέστερον αὐτοῖς τὸ περὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ δόγμα ἐμπήγνυσιν, ἵνα συνεθισθέντες τοῖς βήμασι, καὶ τοῖς πράγμασιν, αὐτὸν γενναίως ἐνέγε κωσι. Καὶ δή φησι·. Κλαύσετε μὲν καὶ θρηνήσετε ὑμεῖς, ο δ τοῦ θανάτου ἐστὶ τοῦ σταυροῦ· ὁ δὲ κόσ σμος χαρήσεται· ν τουτέστιν. Οἱ τὰ τοῦ κόσμου φρο νοῦντες Ἰουδαῖοι χαρήσονται, ὡς τὸν ἐχθρὸν αὐτῶν ἐμὲ ἀνελόντες. • Αλλ' ἡ λύπη ὑμῶν εἰς χαρὰν γενήσεται·, ὥσπερ οὖν καὶ ἡ τῶν Ἰουδαίων χαρὰ εἰς λύπην αὐτοῖς καταντήσει, ὅταν μετὰ τὴν ἀνάστασιν τὸ ἐμὸν δοξάζηται όνομα. Δύνασαι δὲ καὶ κόσμου χαρὰν, μὴ τὴν τῶν Ἰουδαίων ἣν ἐχάρησαν, τοῦ Κυρίου ἀναιρεθέντος, ἀλλὰ τὴν τοῦ κόσμου σωτηρίαν νοῆσαι, ώστε εἶναι τὸ λεγόμενον τοιοῦτον· Ὑμεῖς μὲν λυπηθήσεσθε, ο ἀλλὰ τοῦτο τὸ ἐμὸν πάθος, ἐφ᾽ ᾧ ὑμεῖς λυπεῖσθε, τοῦ κόσμου παντὸς χαρὰ καὶ σωτηρία ἔσται. Εἶτα καὶ παράδειγμα κοινὸν ἐπιφέρει τὸ τῆς γυναικὸς καὶ τῆς ὠδῖνος. Ταύτῃ δὲ τῇ παραβολῇ καὶ οἱ προφῆται κέχρηνται, τῇ δριμύτητι τῶν ὠδίνων τὴν ὑπερβολὴν τῆς ἀθυμίας παραδηλοῦντες. Τοιοῦτον δέ τι λέγει· Ὠδίνες λήψονται ὑμᾶς ἀθυμίας, ἀλλ' ἡ ὠδῖν, τοῦ τόκου αἰτία γίνεται· ἅμα δὲ καὶ τὸν περὶ ἀναστάσεως πιστούμενος λόγον, καὶ δεικνύων, ὅτι τὸ ἀποθανεῖν ὅμοιόν ἐστι τῷ ἀπὸ μήτρας εἰς φῶς ἐξελ- (εῖν. Μὴ γὰρ θαυμάσητε, ὅτι διὰ λύπης τοσαύτης μέλλετε βαδίσαι ἐπὶ χαράν· ἐπεὶ καὶ ἡ μήτηρ διὰ τῆς ἐν τῇ ὠδῖνι λύπης, ἐπὶ τὸ γενέσθαι μήτηρ έρχεται. Αινίττεται δέ τι ἐνταῦθα καὶ μυστικόν, ὅτι ἔλυσεν αὐτὸς τὰς ὠδῖνας τοῦ θανάτου, καὶ νέον ἄνθρωπον ἀπογεννηθῆναι ἐποίησεν, οὐκ ἔτι φθειρόμενον, οὐκ ἔτι ἀποθνήσκοντα· ὅς ἐστιν αὐτὸς ὁ Κύριος. Ορα γάρ, πῶς οὐκ εἶπεν, ὅτι οὐκ ἔτι μνημονεύει τῆς θλίψεως, ὅτι ἐγεννήθη αὐτῇ παιδίον, ἀλλ', ο Ὅτι ἐγεν νήθη ἄνθρωπος εἰς τὸν κόσμον.» Τοῦτο γὰρ οὐ μάτην οὕτως εἶπεν, ἀλλὰ θέλων ἐμφαντικῶς καὶ κεκρυμμένως ὑπαινίξασθαι, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ γεννηθεὶς ἄνθρωπος, οὐ τῷ ὠδίναντι αὐτὸν ᾅδῃ, ἀλλὰ τῷ κόσ σμῳ. Ἡμῖν γὰρ ἐγεννήθη ἐξ ἀναστάσεως ὁ νέος ἄνε θρωπος καὶ ἄφθαρτος, Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν. Το τοίνυν παράδειγμα τῆς τικτούσης γυναικὸς μὴ δι' όλου ζήτει προσαρμόσαι τοῖς περὶ τὸν Χριστὸν VERS. 19-22. • Cognovit autem Jesus quod vellent interrogare se, et dixit eis: De hoc quæritis inter vos, quod dixi: Pusillum, et non videtis me: et iterum pusillum, et videbitis me. Amen, amien dico vobis: Plorabitis et lamentabimini vos, mundus contra gaudebit: vos autem morore afficiemini, sed moeror vester vertetur in gaudium. Mulier cum parit, dolorem habet, quia venit hora ejus: cum autem peperit puerum, jam non meminit anxietatis, propterea quod gaudeat hominem natum esse in mundo. Et vos igitur nunc quidem moerorem habetis, sed iterum videbo νος, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestruin nemo tollet a vobis. › Postquam vidit discipulos non intelligere dicta, eo quod gravati erant moerore, inculcat eis manifestius de morte sa, ut assueti verbis, etiam re ipsa eam fortiter ferrent. Etenim inquit: «Plorabitis et lamentabimini vos, › propter mortem ac crucem: «mundus autem gaudebit, ▸ hoc est, Judæi mundana sapientes gaudebunt, tane quam qui interemerint me inimicum ipsoruin. ● Sed tristitia vestra in gaudium vertetur: › quem-. admodum Judæis quoque suum gaudium in mœrorem cedet, quando post meam resurrectionem nomen meum gorificabitur. Potes autem et mundi gaudium, non Judzorum gaudium intelligere, quo gavisi sunt, mortuo Domino, sed salutem mundi: ut sit sensus dictorum: Vos quidem mœrore afſiciemini, › sed hæc mea Passio propter quam vos estis tristes, mundi totius gaudium et salus erit. Insuper et exemplum commune addit mulieris et partuum. Hac autem parabola et prophetæ 723 usi fuerunt dolore partus ingenti excellentiam moeroris significantes. Tale autem quiddam dicit: Apprehendent quidem vos dolores moestitudinis, sed dolor ille causa efficitur partus. Interea confirmat et sermonem de resurrrectione, et ostendit mori simile esse ei qui a vulva in Jucem prodit. No enim admiremini quod per tantam tristitiam ingressuri¸ sitis in gaudium, qua et mater per mœrorem in partu ad hoc venit, ut sit mater. Insinua. tur autem hoc loco et mysticum quiddam, quod ipse solverit dolores mortis, et novum hominem pasci fecerit, posthac non corrumpendum, neque mortalem, qui est ipse Dominus. Vide enim quomodo non dixerit quod posthac non recordetur anxietatis quia natus est ei puellus:'sed, ‹ Quia nalus est homo in mundum.»Hoc enim non frustra ita dixit, sed volens cum emphasi et tacite insinuare quod ipse sit ille natus homo, non parturienti ipsum iuferuo, sed mundo: nobis enim ex resurrectione natus est novus homo, et incorruptibilis Jesus Dominus noster. Igitur exemplum mulieris parientis non per omnia quæras adaptare lis quæ circa Jesum acciderint; sed tantum ut ostendatur quod temporalis sit dolor, et magnum lucrum doe

loris et quod resurrectionis partus sit ad vitam et συμβεβηκόσιν, ἀλλ' ἢ μόνον εἰς τὸ δεῖξαι, ὅτι πρόσ regenerationem, alia autem omnia ad exemplum non alludunt, et nerito. Parabola enim si per omnia servetur, non est parabola, sed illud ipsum quod per parabolam signatur. Et hoc loco intelligimus per dolorem parientis, tristitiam apostolorum: et per gaudium, consolationem resurrectionis; el iterum per solutionem dolorum parientis, inferni destructionem; et per nativitatem, resurrectionem Primogeniti ex mortuis. Porro non ultra signatur infernus per matrem. Non enim gavisus est infernus, sed apostoli gavisi sunt gaudio quod nullus abstulit ab eis. Tunc enim gaudebant, quando pro nomine Domini aspergebantur conviciis f. Insuper dicendo, ‹ Gaudium vestrum nemo tollit a vobis, › ostendit quod ultra non moriatur, sed perpetuo vivens, illis incorruptibilis gaudii, sit auctor futuras. καιρος ἡ λύπη, καὶ ὅτι μέγα τῶν ὠδίνων τὸ κέρδος, καὶ ὅτι πρὸς ζωὴν καὶ παλιγγενεσίαν ὁ τῆς ἀναστά σεως τοκετός. Τὰ δ' ἄλλα πάντα τοῦ παραδείγματος ἀπάδουσι· καὶ εἰκότως. Παραβολή γάρ ἐστιν· ἡ δὲ παραβολὴ, ἐὰν διὰ πάντων σώζηται, οὐκ ἔστι παραβολή, ἀλλ' αὐτὸ ἐκεῖνο, δι᾿ ὅ ἡ παραβολή. Καὶ ἐνταῦθα οὖν τὰς ὠδῖνας λαμβάνομεν εἰς τὴν λύπην τῶν ἀποστόλων, καὶ τὴν χαρὰν εἰς τὴν μετὰ τὴν ἀνά - στασιν παραμυθίαν· καὶ πάλιν τὴν τῶν ὠδίνων λύ σιν, εἰς τὴν τοῦ ᾅδου κατάλυσιν, καὶ τὴν γέννησιν εἰς τὴν ἀνάστασιν τοῦ Πρωτοτόκου ἐκ νεκρῶν· οὐκ ἔτι μέντοι τὸν ὅλην εἰς τὴν μητέρα. Οὐ γὰρ ἐχάρη δ ᾅδης, ἀλλ᾽ οἱ ἀπόστολοι ἐχάρησαν, καὶ χαρὰν, ἣν οὐδεὶς ἦρεν ἀπ' αὐτῶν. Ὅτε γὰρ ὑβρίζοντο, τότε έχαιρον, ὅτι ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ ἡτιμά ζοντο. Αμα δὲ καὶ διὰ τοῦ εἰπεῖν, ὅτι «Τὴν χαρὰν ὑμῶν οὐδεὶς αἴρει, ο δείκνυσιν, ὅτι οὐκ ἔτι θανεῖται, ἀλλ' ἀεὶ ζῶν, ἀκαταλύτου χαρᾶς αὐτοῖς πρόξενος ἔσται. hoc • Ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἐμὲ οὐκ ἐρωτήσετε οὐδένα Αμήν, ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὅτι ὅσα ἂν αιτήσητε τὸν Πατέρα ἐν τῷ ὀνόματί μου, δώσει ὑμῖν. Εως άρτι οὐκ ᾐτήσασθε οὐδὲν ἐν τῷ ὀνόματί μου. Αἰτεῖτε, καὶ λήψεσθε, ἵνα ἡ χαρὰ ὑμῶν ᾗ πεπληρωμένη.» "Οτε, φησὶν, ἀναστήσομαι, τότε επιφοιτήσαντος ὑμῖν πάντως τοῦ Παρακλήτου, καὶ ὁδηγήσαντος εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν, «ἐμὲ οὐκ ἐρωτήσετε οὐδὲν,» τοιοῦτον οἷον καὶ πρώην· • Ποῦ ὑπάγεις; ν και, ο Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, ο Πάντα γὰρ γνώσεσθε ἐν Πνεύ ματι, ήτοι ο έρωτήσετε, ἡ ἀντὶ τοῦ, παρακαλέσετε, ἀξιώσετε. Οτε τοίνυν ἐκ νεκρῶν ἀναστάς, πέμψω ὑμῖν τὸν Παράκλητον, τότε ο οὐκ ἔτι ἐμὲ ἐρωτήσετε,ν τουτέστιν, αἰτήσεσθε, ὥστε μεσίτην ἐμὲ γενέσθαι, ἀλλὰ ἀρκέσει ὑμῖν τὸ ὄνομά μου εἰς τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς λαβεῖν τὰ αἰτήματα. Δείκνυσιν οὖν ἐνταῦθα τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ τὴν δύναμιν, εἴ γε μηδὲ παρακα λούμενος, ἀλλ᾽ ὀνομαζόμενος μόνον, τοιαῦτα ποιεῖ. • Εως ἄρτι, φησίν, οὐκ ᾐτήσασθε οὐδὲν ἐν τῷ ὀνό ματί μου· ν ἀπὸ τοῦ νῦν δὲ «αἰτεῖτε, καὶ ο πάντως • λήψεσθε, ο Ὥστε συμφέρει τὸ ἀποθανεῖν με, εἴ γε μέλλετε ἀπὸ τοῦ νῦν παῤῥησίας μείζονος τυγχάνειν παρὰ τῷ Πατρί μου. Μὴ γὰρ ἐπειδὴ χωρίζομαι ὑμῶν, νομίζετε εγκαταλειφθῆναι παρ' ἐμοῦ, ἀλλὰ τὸ ὄνομά μου μείζω ὑμῖν παῤῥησίαν δώσει, καὶ ἡ χαρὰ ὑμῶν VERS. 23, 24.. Et in illo die me non rogabitis quidquam. Amen, amen dico vobis: Quæcunque petieritis Patrem sub nomine meo, dabit vobis. Hactenus non petistis quidquam sub nomine meo. Petite et accipietis, ut gaudium vestrum sit perfeetum.» Quando resurgam, tunc veniet super vos Paracletus, et inducet vos in omnem veritatem: • Meque non rogabilis» quidquam tale, quale prius, ‹ Quo vadis? › et, ‹ Ostende nobis Patrem. Ommia enin scietis in Spiritu. Vel • rogabilis, est, obsecrabitis, orabilis. Cum igitur a mortuis resurrexero, mittam vobis Paracletom: tunc ‹ non me rogabitis, › hoc est, petetis, ita ut sim vester mediator, sed 724 sufficit vobis nomen meun ut a Patre accipiatis petitiones. Ostendit igitur hoc loco nominis sui virtutem; siquidem cum neque viletur, neque obsecratur, sed cum nominatur soJum, talia facit. Hucusque, inquit, non petiistis quidquam sub nomine meo. Ex hoc autem tenpore ‹ petite, et omnino recipietis: › et ita expedit vobis ut ego moriar: siquidem apud Patrem majorem quam nunc fiduciam inventuri estis. Non enim quod separor“a vobis, existimate vos a me relictos, sed nomen meum majorem vobis fiduciam dabit, et gandium vestrum tunc erit plenissimum, cum accipietis omnes petitiones. Considera τότε ἔσται πληρεστάτη, λαμβανόντων πάντα τὰ αἰτή autem quod ille sumit, qui sub nomine Christi petit. Nullus igitur ex his qui mundana petunt ac animabus damnosa, in nomine Christi petit; ideo neque accipit. Nomen enim Christi divinum est ac salutare. Quando autem quis petit quæ ad perditionem animæ pertinent, quomodo dicemus illum in salutari nomine petere? VERS. 25- 28. • Hæc per paremias locutus sun vobis veniet tempus cum jam non per proverbia loquar vobis, sed palam de Patre annuntiabo vobis; in illo die in nomine meo petetis; et non dico vobis quod ego rogaturus sim Patrem pro vobis: 15 λεί. V, ματα. Σκόπει δὲ, ὅτι ἐκεῖνος λαμβάνει, ὁ ἐν τῷ ὀνό. ματι τοῦ Χριστοῦ αἰτῶν. Οὐδεὶς οὖν τῶν κοσμικὰ αιτούντων καὶ ψυχοβλαβή, ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ αἰτεῖ, διὸ οὐδὲ λαμβάνει. Τὸ γὰρ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ, θεῖον καὶ σωτήριον· ὅταν δέ τις τὰ πρὸς ἀπώλειαν ψυχῆς φέροντα αἰτεῖ, πῶς ἐροῦμεν τοῦτον ἐν τῷ σω τηρίῳ ὀνόματι αἰτεῖν; «Ταῦτα ἐν παροιμίαις λελάληκα ὑμῖν· ἀλλ' ἔρχε ται ὥρα, ὅτε οὐκ ἔτι ἐν παροιμίαις λαλήσω ὑμῖν, ἀλλὰ παῤῥησίᾳ περὶ τοῦ Πατρὸς ἀναγγελῶ ὑμῖν. Εν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἐν τῷ ὀνόματί μου αἰτήσεσθε· καὶ οὐ λέγω ὑμῖν, ὅτι ἐγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα περὶ

CAP. XVI. et credidistis quod a Deo exiverim. Exivi a Patre, et veni in mundum: iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem. Parœmia est sermo oblique et occultè ac per parabolas totum argumentum ostendens. Quia igitur Dominus multa eis occulte dixerat, et parabolam narrarat de muliere ac partu, dicit: «Hæc per paramias nunc locutus sum vobis, sed venit hora, quando non ultra in parabolis loquar, sed libere de Patre annuntiabo vobis. > Post resurrectionem enim, cum se exhibuisset vivum per quadraginta dies, loquebatur eis de Patre magis mystica et manifestiora 7*. Prius enim sic putabant ejus esse Patrem Deum, sicut et noster est, gratia. Iterum autem dat eis fiduciam, quod habituri sint ὑμῶν· αὐτὸς γὰρ ὁ Πατήρ φιλεῖ ὑμᾶς, ὅτι ὑμεῖς ipse enim Pater amat vos, quia vos me amastis, ἐμὲ πεφιλήκατε, καὶ πεπιστεύκατε, ὅτι ἐγὼ παρά τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθον. Ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον· πάλιν ἀφίημι τὸν κόσμον, καὶ πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα.» Παροιμία ἐστὶ λόγος, πλαγίως, καὶ ἐπικεκρυμμένως, καὶ τὸ ὅλον παραβολικῶς ὑποκείμενόν τι δεικνύων. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Κύριος πολλὰ αὐτοῖς ἐπικεκρυμμένως εἶπε, καὶ παραβολικὸν δὲ ἦν τὸ περὶ τῆς γυναικὸς καὶ τοῦ το κετού, φησί· 4 Ταῦτα ἐν παροιμίαις λελάληκα ὑμῖν, ἀλλ' ἔρχεται ὥρα, ὅτε οὐκ ἔτι ἐν παροιμίαις, ἀλλὰ παρρησίᾳ περὶ τοῦ Πατρὸς ἀναγγελῶ ὑμῖν.» Μετά γὰρ τὴν ἀνάστασιν παραστήσας ἑαυτὸν ζῶντα, δι' ἡμερῶν τεσσαράκοντα ἐλάλει αὐτοῖς τὰ περὶ τοῦ Πατρὸς τὰ μυστικώτερα καὶ ἀκριβέστερα. Πρότερον γὰρ οὕτως ἐνόμιζον αὐτοῦ Πατέρα εἶναι τὸν Θεὸν, Bin tentationibus supernum adjutorium. c Sub noὡς καὶ ἡμῶν ἐστι, χάριτι. Πάλιν δὲ θάρρος αὐτοῖς διδοὺς, ὅτι λήψονται ἐν τοῖς πειρασμοῖς βοήθειαν άνωθεν, «Ἐν τῷ ὀνόματί μου, φησὶν, αἰτήσασθε [Γ. αιτήσεσθε], ο καὶ τοσοῦτον ὑμῖν διαβεβαιούμαι φίλον εἶναι τὸν Πατέρα, ὥστε οὐδὲ τῆς μεσιτείας λοιπὸν ἐμοῦ χρήζετε. «Αὐτὸς γὰρ ὁ ἐκεῖνος • φιλεῖ ὑμᾶς. Εἶτα ἵνα μὴ ἀποπηδήσωσι τοῦ Χριστοῦ, ὡς οὐκ ἔτι αὐτοῦ χρήζοντες, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ ἀμέσως ἀγαπώμε. νοι, φησί· «Διὰ τοῦτο φιλεῖ ὑμᾶς ὁ Πατήρ, διότι ὑμεῖς ἐμὲ πεφιλήκατε.» Οτε οὖν ἐκπέσοιτε τῆς ἐμῆς φιλίας, αὐτίκα καὶ τοῦ Πατρὸς ἐκπεσεῖσθε. Ἐπεὶ δὲ διαφερόντως αὐτοὺς παρεμυθεῖτο, τὸ ἀκούειν ὅτι παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐξῆλθε, καὶ πάλιν πρὸς Θεὸν ὑπάγει, διὰ τοῦτο συνεχῶς αὐτὸ στρέφει. "Οθεν καὶ αὐτοὶ ἐκ τοῦ ταῦτα ἀκούειν ὠφεληθέντες, καὶ ἀνα πνεύσαντες, τί φασιν; mine meo, inquit, peteris: et in tantum vobis conservabo amicum Patrem, ut posthac neque me opus habeatis intercessore: nam ipsemet Pater vos amat. Insuper ut non resiliant a Christo, quasi ipso non habeant opus, sed a Patre absque mediatore diligantur, dicit: Propterea amat vos Pater, eo quod me dilexistis. Quando igitur excide ritis a mea amicitia, tunc et a Patris amicitia excidetis. Et quia multum eos consolatus fuit, quia audiebant eum a Patre exivisse, et iterum adl Patrem ire, propterea continuo hoc versat: unde et illiandiendo hæc, utilitate percepta respirantes aliquantulom, quid aiunt? • Λέγουσιν αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· Ιδε νῦν, παρῥησίᾳ λαλεῖς, καὶ παροιμίαν οὐδεμίαν λέγεις· νῦν οἴδαμεν, ὅτι οἶδας πάντα, καὶ οὐ χρείαν ἔχεις ἵνα τίς σε ἐρωτᾷ. Ἐν τούτῳ πιστεύομεν, ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθες. Απεκρίθη αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· "Αρτι πιστεύετε. ἰδοὺ ἔρχεται ώρα, καὶ νῦν ἐλήλυθεν, ἵνα σκορπισθῆτε ἕκαστος εἰς τὰ ἴδια, καὶ ἐμὲ μόνον ἀφῆτε· καὶ οὐκ εἰμὶ μόνο;, ὅτι ὁ Πατήρ μετ' ἐμοῦ ἐστιν.» Ακούσαντες οἱ μαθηταί, ὅτι φίλος ἔσται αὐτοῖς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, καὶ ὅτι οὐ δέονται τῆς αὐτοῦ μεσιτείας, ὡς τῷ Πατρὶ ᾠκειωμένοι, καὶ ὅτι ἐξῆλθε παρὰ τοῦ Θεοῦ, φασίν, ὅτι ο Νῦν οἴδαμεν, ὅτι οἶδας πάντα, ο τουτο ἐστι, Γινώσκεις τὰ σκανδαλίζοντα τὴν ἑκάστου καρδίαν, ι καὶ οὐ χρείαν ἔχεις, ο ἵνα παρά τινων μανο θάνῃς αὐτά. Καὶ «ἐν τούτῳ πιστεύομεν, ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθες.» Θεοῦ γὰρ, τὸ εἰδέναι τὰ κρυπτὰ τῆς καρ δίας. Σκόπει δὲ, πῶς ἀτελεῖς ἦταν λέγοντες τό, «Νῦν οἴδαμεν.» Οἱ γὰρ τοσούτων ἀκούσαντες διδασκαλιών, • Νῦν οἴδαμεν, ο φασίν. Ὁ δὲ Χριστὸς δεικνύων αὐτοῖς, ὅτι ἀτελεῖς εἰσιν ἔτι, καὶ οὔπω οὐδὲν μέγα περὶ αὐτοῦ ἐνενόησαν, ἀλλὰ κάτω καὶ περὶ τὴν γῆν ἔτι στρέφονται, φησίν ο "Αρτι πιστεύετε. ο Ωσπερ γὰρ ἐπιμέμφεται αὐτοῖς καὶ προσονειδίζει την βραδ τῆτα τῆς πίστεως. Ἵνα [δὲ] μὴ δόξωσι χαρίζεσθαι αὐτῷ, τοιαῦτα περὶ αὐτοῦ ἐννοοῦντες, φησίν· «Ἑλή λυθεν ἡ ὥρα, ἵνα σκορπισθῆτε ἕκαστος.» Ὑμεῖς χάρι 50. 16 Psal. XLII, 22. 1* Act. 1, 3. 76 Joan. XVI, VERS. 29-52. • Dicunt ci discipuli ejus: Erre nunc aperte loqueris, nec proverbium ullum dicis· 725 nunc scimus quod scis omnia, nec opus est tibi ut quis te interroget. Per hoc credimus quod a Deo existi. Respondit eis Jesus: Nunc creditis! Ecce instat tempus, et jam venit, ut dispergamini unusquisque in sua, meque solum relinquatis: et tamen non sum solus, quia Pater mecum est. › Gum audissent discipuli amicum illis futurum Deum et Patremn, neque indigere se illius intercessione, uti maxime familiares Patri, exiisseque illum a Deo, dicunt: • Nunc scimus quod scis omnia, hoc est, eognoscis quæ uniuscujusque cor offendunt, et c non opus habes» ut ab aliquo discus ea, c et in hoc credimus quod a Deo exieris:» Dei eniu est scire oceulta cordis 76. Vide autem quomodo imperfecti fuerint dicentes, Nunc scimus: › qui enim tantas audierant doctrinas, dicunt, Nunc scimus. Christus autem ostendens eis quod imperfecti sint, et quod nondum quidquam magni de se intellexerint, sed deorsum et in terrenis ver→ sentur, inquit: «Nunc creditis! › Quodammodo impropera eis tarditatem fidei illorum. Ut autem ne videantur gratificari ipsi talia de ipso sentientes, inquit: «Venit hora ut dispergamini unusquisque. Vos enim, inquit, videmini de me magnum quid75

dam sentire: ego autem dico vobis, quod usque φησί, δοκεῖτε μέγα τι περὶ ἐμοῦ φαντασθῆναι· ἐγὼ adeo imperfecti estis, ut me inimicis derelicturi δὲ λέγω ὑμῖν, ὅτι τοσοῦτόν ἐστε ἀτελεῖς, ὥστε ἐγε sitis, et invasura est vos formido, et ita neque καταλιπεῖν με μέλλετε τοῖς ἐχθροῖς· καὶ τοσαύτη junctim secedetis, sed separatim dispergemini, et δειλία ὑμῶν κατακρατήσει, ὥστε οὐδὲ μετ' ἀλλήλων unusquisque sibiipsi de salute et profugio praspi- δυνήσεσθε ἀναχωρῆσαι, ἀλλὰ καὶ ἀπ' ἀλλήλων δια ciet. Verum ego propterea non habebo pejus: σκορπισθήσεσθε, καὶ ἕκαστος καταφυγὴν καὶ σωτης • Non enim solus sum, sed habeo et Patrem meρίαν ἑαυτῷ πορίσεται. 'Αλλ' οὐδὲν ἐκ τούτου δεινὸν cum: atque ita neque per impotentiam patior, sed πείσομαι· «Οὐ γὰρ μόνος εἰμὶ, ο ἀλλ᾽ ἔχω καὶ τὸν voluntarium me permitto crucifixoribus. Cum Πατέρα μετ᾿ ἐμοῦ. Ὥστε οὐ δι' ἀδυναμίαν πάσχω, igitur audieris clamantem, Ut quid me dereliἀλλ᾽ ἑκὼν παραχωρῶ τοῖς σταυρωταῖς. Οταν οὖν quisti”? › ne sic simpliciter intellige, quod dereliἀκούσῃς τὸ, ο Ινα τί με εγκατέλιπες;» μὴ οὕτως ctus sit Salvator a Patre: alioqui quomodo hoc ἁπλῶς νόει, ὅτι ἐγκατελείφθη ὁ Σωτὴρ ὑπὸ τοῦ Παloco testaretur, ο Pater mecum est?, sed intelτρὸς (πῶς γὰρ ἐνταῦθα μαρτυρεῖ, ὅτι «Ο Πατήρ lige ut ab humana natura dictum, derelicta propter μετ᾿ ἐμοῦ ἐστι;»), ἀλλ' ἀπὸ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως peccatum et abjecta, in Christo anten conciliata, ῥηθῆναι νόει τοῦτο, τῆς ἐγκαταλειφθείσης διὰ τὰς et assumpta per Patrem. VERS. 33. Ο Haec autem locutus sum vobis, ut in ne pacem habeatis; In muudo afflictionem habebitis, sed confidite, ego vici mundum. - Hæc, inquit, locutus sum vobis, ut ne˚ejiciatis me ex mente vestra, neque commoveamini et turbemini a stabili erga me charitate, sed pacem habeatis in me, hoc est, Maneatis infracti, recipientes ut certa quæcunque dixi vobis. Audiat autem et Arius, quia hec omnia quæ humilia et indigna videntur gloria Filii, propter auditores dicta sunt, non ut nos utamur his pro dogmatibus. Dicta enim sunt aposto lis in consolationem, et demonstrant amorem quem erga illos gerebɔt. ‹ In mundo afflictionem habebitis.» Non enim per prædicta tantum vos tentari permittam, inquit, sed quandiu fueritis in mundo, cafflictionem habebitis: > non nunc tantum, quando trador, sed et postea; sed resistite turbationi, et 726 ‹ confidite, quia ego vici mundum; › ego autem cum vicerim, non oportebit vos discipulos animum despondere, sed contemnere eum ut victum. Quomodo autem vicit mundum? Quia devicit principem affectionum mundi; sed hoc et ex posterioribus manifestum. Omnia enim ei subjecta sunt et cesserunt. Sicut igitur Adam victo, omnis natura condemnata est; ita ubi Christus vicit, in omuem naturam victoria transiit, et virtus nostra in Christo Jesu gratiam assecuta est calcandi super serpentes et scorpios, et super omnem potestatem inimici. Per hominen enim intravit mors, et per hominem vita 78, et imperium contra diabolum. Nam si nudus Deus vicisset, nihil spectassel ad nos. CAPUT XVII. Oratio Jesu pro datis sibi a Patre discipulis. VERS. 1-3. «Hæc locutus est Jesus, et sublatis oculis in coelum, dixit: Pater, venit hora, glorifica Filium tuum, ut et Filius tuus glorificet te: sicut dedisti ei potestatem omnis carnis, ut omne quod dedisti ei, det eis vitam æternam. Hac est 17 Matth. xxvII, 18 | Cor. xv, ἁμαρτία;, καὶ ἀποῤῥιφείσης, ἐν Χριστῷ δὲ καταλλα γείσης, καὶ προσληφθείσης τῷ Πατρί. • Ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, ἵνα ἐν ἐμοὶ εἰρήνην ἔχητε. Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔξετε, ἀλλὰ θαρσείτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον.» - «Ταῦτα, φησὶν, ἐλάλησα ὑμῖν, ο ἵνα μὴ ἐκβάλητέ με ἐκ τῆς διανοία; ὑμῶν, μηδὲ διασαλευθῆτε, καὶ ταραχθῆτε ἀπὸ τῆς ἐν τῇ ἐμῇ ἀγάπῃ σταθερότητος, ἀλλ᾽ εἰρηνεύητε ἐν ἐμοί· τουτέστι, Μένητε ακλόνητοι, παραδεχόμενοι ὡς πιο στὰ, ὅσα εἶπον ὑμῖν. Ακουέτω δὲ καὶ ᾿Αρειος, ὅτι ταῦτα πάντα τὰ ταπεινά, καὶ ἀνάξια δοκοῦντα τῆς τοῦ Υἱοῦ δόξης, διὰ τοὺς ἀκροατάς εἴρηται, οὐχ ἵνα ἡμεῖς πρὸς τὰ δόγματα τούτοις χρώμεθα. Ελέχθησαν γὰρ τοῖς ἀποστόλοις πρὸς παρηγορίαν, ὡς ἐνδεικτικά τῆς αὐτοῦ πρὸς αὐτοὺς ἀγάπης. • Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔξετε.» Οὐ μέχρι τῶν ῥηθέντων, φησί, δεινῶν στήσω ὑμῖν τοὺς πειρασμούς, ἀλλ' ἕως ἂν ἦτε ἐν τῷ κόσμῳ, ο θλίψιν ἕξετε,» οὐ νῦν, ὅτε παραδίδομαι, ἀλλὰ καὶ μετὰ ταῦτα· ἀλλ' ἀντίστητε τῷ λογισμῷ· • Θαρσείτε γὰρ, ὅτι ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον· ἐμοῦ δὲ νικήσαντος, οὐ δεῖ τοὺς μαθητὲς ὑμᾶς ἀλύειν, ἀλλὰ καταφρονεῖν αὐτοῦ ὡς νενικημένου. Πῶς δὲ νενίκηκε τὸν κόσμον; Τὸν ἄρχοντα τῶν τοῦ κόσμου παθῶν καταπαλαίσας. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἀπὸ τῶν μετά ταῦτα δῆλον. Πάντα γὰρ αὐτῷ ὑπετάγησαν, καὶ παρεχώρησαν. "Ωσπερ οὖν τοῦ Ἀδὰμ ἡττηθέντος, πᾶσα ἡ φύσις κατεκρίθη· οὕτω τοῦ Χριστοῦ νικήσαντος, εἰς πᾶσαν τὴν φύσιν ἡ νίκη διαβέβηκεν, καὶ δύναμις ἡμῶν ἐχαρίσθη ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, πατεῖν ἐπάνω Ο ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ. Δι' ἀνθρώπου γὰρ εἰσῆλθεν ὁ θάνατος, καὶ δι' ἀνθρώπου ἡ ζωή, καὶ τὸ κατὰ τοῦ διαβόλου κράτος. Εἰ γὰρ ψιλὸς Θεὸς ἐνίκησεν, οὐδὲν ἂν ἦν πρὸς ἡμᾶς. Περὶ τῆς προσευχῆς τοῦ Ἰησοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ὑπὲρ τῶν δεδομένων ἑαυτῷ μαθητῶν. • Ταῦτα ἐλάλησεν ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἐπῆρε τοὺς ὀφθαλ μοὺς αὐτοῦ εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ εἶπε· Πάτερ, ἐλή λυθεν ἡ ὥρα· δόξασόν σου τὸν Υἱόν, ἵνα καὶ ὁ Υἱός σου δοξάσῃ σε, καθὼς ἔδωκας αὐτῷ ἐξουσίαν πάσης σαρκός· ἵνα πᾶν δ δέδωκας αὐτῷ, δώσῃ αὐτοῖς ζωὴν

CAP. XVII. verum, et quem misisti Jesum Christum.» Cum dixisset discipulis, Afflictionem habebitis, › et ad fiduciam exhortatus esset: iterum eos erigit per preces, erudiens nos in tentationibus, relictis omnibus, ad Deum confugere debere. Εt aliter: Non hic oratio est, sed colloquium eum Patre. Quod autem alio loco orat, et genua flectit, ne mireris. Venit enim Christus non solumn seipsum manifestaturus, sed omnem virtutem docturus; docentem autem, non tantum verbis, sed et operibus docere oportet. Ostendere autem volens quod non invitus, sed sua sponte ad Passionem accedat, dicit: «Pater, venit hora.» Ecce enim ut optabile hoc desiderat, et gloriam vocat, non suam tantum, sed et Patris: quod et factum est. Non enim Filius solus, sed et Pater glorificatus est. Nam ante crucem quidem neque Judæi ipsum sciverunt: Israel enim me non cognovit, inquit: post crucem autem totus orbis ad eum confluxit. Ostendit autem quae sit gloria ejus et Patris: Credere, inquit, omnnem carnem, et beneficia experiri, gloria Dei est. Non enim ad Judæos solos gratia contrahitur, sed in totum orbem extenditur. Dixit autem hoc, quo niam missurus erat illos in gentes. Ut igitur ne putent novitatem esse, et præter voluntatem Patris, indicat a Patre sibi datam potestatem omnis carnis. Nam ante dicebat eis: In viam gentium na abieritis 80 Quid 727 autem est, Omnis carnis? nam non omnes crediderunt. Et sane Chri, αἰώνιον. Αὕτη δέ ἐστιν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσί aulem vita aetern, ut cognoscant te solum Deun σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ὃν ἀπέστειλας Ἰησ σοῦν Χριστόν.» Εἰπὼν τοῖς μαθηταῖς, ὅτι ο Θλίψιν ἕξετε,» καὶ παραινέσας αὐτοῖς θαρσεῖν, ἀνίστησι πάλιν διὰ τῆς εὐχῆς, παιδεύων ἡμᾶς ἐν τοῖς πειρασμοῖς, πάντα ἀφιέντας, ἐπὶ τὸν Θεὸν καταφεύς γειν. "Αλλως τε· Οὐδὲ εὐχὴ τὸ πρᾶγμά ἐστιν, ἀλλὰ διάλεξις πρὸς τὸν Πατέρα. Εἰ δὲ ἀλλαχοῦ εὔχεται, καὶ ἐπὶ γόνατα κάμπτεται, μὴ θαυμάσης Ηλθε γὰρ ὁ Χριστὸς μὴ μόνον ἑαυτὸν φανερώσων, ἀλλὰ καὶ ἀρετὴν πᾶσαν παιδεύσων· τὸν δὲ παιδεύοντα, οὐ διὰ ῥημάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ διὰ πραγμάτων παιδεύειν χρή. Δεῖξαι δὲ θέλων, ὅτι οὐκ ἄκων, ἀλλ᾽ ἑκὼν ἐπὶ τὸ πάθος ἔρχεται, φησί·. Πάτερ, ἐλήλυθεν ἡ ὥρα.» Ἰδοὺ γὰρ ὡς ἀσπαστὸν τοῦτο ποθεῖ, καὶ δόξαν τὸ πράγμα καλεῖ, οὐκ οἰκείαν μόνην, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πατρός· δ καὶ γέγονεν. Οὐ γὰρ ὁ Υἱὸς μόνος, ἀλλὰ καὶ ὁ Πατὴρ ἐδοξάσθη. Πρὸ μὲν γὰρ τοῦ σταυροῦ οὐδὲ Ἰουδαῖοι αὐτὸν ᾔδεσαν (ε Ἰσραήλ γάρ με οὐκ ἔγνω,» φησί)· μετὰ δὲ τὸν σταυρὸν ἡ οἰκουμένη πᾶσα αὐτῷ προσέδραμε. Δείκνυσι δὲ τίς ἐστιν ἡ δόξα αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρός. Τὸ πιστεῦσαι, φησί, πᾶσαν σάρκα, καὶ εὐεργετηθῆναι, τοῦτό ἐστι δόξα Θεοῦ. Οὐ γὰρ εἰς Ἰουδαίους μόνους ἡ χάρις συσταλήσεται, ἀλλ᾽ εἰς τὴν οἰκουμένην ἐκταθήσεται. Εἶπε δὲ τοῦτο, ὅτι ἔμελλε πέμπειν αὐτοὺς εἰς τὰ ἔθνη. "Ιν' οὖν μή νο μίσωσι καινοτομίαν εἶναι τοῦτο, καὶ ἀβούλητον τῷ Πατρί, δείκνυσιν, ὅτι ὑπὸ τοῦ Πατρὸ; δέδοται αὐτῷ κατὰ πάσης σαρκὸς ἐξουσία. Πρὸ τούτου δὲ ἔλεγεν αὐτοῖς· «Εἰς ὁδὸν ἐθνῶν μὴ ἀπέλθητε.» Τί δέ ἐστι τὸ, ο Πάσης σαρκό;; ν οὐ γὰρ δὴ πάντες ἐπίστευ. σαν. Καὶ μὴν ὁ Χριστὸς, τὸ ἑαυτοῦ μέρος, ἐσπούδαζε πάντας εἰς πίστιν ὑπαγαγέσθαι· εἰ δὲ μὴ προσέσχον ἐκεῖνοι, οὐ τοῦ διδάσκοντος τὸ ἔγκλημα, ἀλλὰ τῶν μὴ δεχομένων. "Οταν δὲ ἀκούσῃς τὸ, ο Δέδωκας, ο και, • Ελαβον, ο καὶ τὰ τοιαῦτα, συγκαταβατικῶς εἰρῆσθαι νόει, ὡς μυριάκις είπομεν. Φυλάττων γὰρ ἀεὶ τὸ αὐτός τι περὶ αὐτοῦ λέγειν μέγα, συγκαταβαίνει τῇ ἀσθενείᾳ τῶν ἀκροατῶν· καὶ ἐπειδὴ ἐσκανδαλί ζοντο, μεγάλα περὶ αὐτοῦ ἀκούοντες, τὰ τέως αὐτοῖς χωρητὰ φθέγγεται· ὥσπερ καὶ ἡμεῖς, τοῖς παιδίοις διαλεγόμενοι, καὶ τὸν ἄρτον οὕτως ὀνομάζομεν ὡς ἐκεῖνα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ ἁπλῶς τ' ἄλλα πάντα. Ἐπεὶ ὅταν ὁ εὐαγγελιστής περὶ τοῦ Κυρίου λέγῃ, ἄκουσον τί φησι·. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, και, «Όσοι ἔλαβον αὐτὸν, ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι.» ῾Ο ἑτέροις διδούς, πῶς αὐτὸς ταύτην οὐκ εἶχεν, ἀλλ' ἐλάμβανε παρὰ τοῦ Πατρός; Επειτα καὶ ἐνταῦθα ἐν τοῖς δοκοῦσι τούτοις ταπεινοῖς βήμασι, παραπέπλεκταί τι καὶ ὑψηλόν. «Ἵνα γάρ, φησί, πᾶν ο δέδωκας αὐτῷ,» τοῦτο τῆς συγκαταβάσεως" • δώσῃ αὐτοῖς ζωὴν αἰώνιον, τοῦτο τῆς ἐξουσίας τοῦ Μονογενοῦς καὶ τῆς θεότητος. Θεοῦ γὰρ, τὸ διο δόναι ζωὴν, καὶ ταύτην αἰώνιον. • Μόνον δὲ ἀληθινὸν Θεὸν» εἶπε τὸν Πατέρα, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν ψευδωνύμων παρ' Ελλησι θεῶν, οὐ γὰρ δὴ χωρίζων ἑαυτὸν τοῦ Πατρὸς, ἅπαγε! Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Υἱὸς ¶ Isa. 1, 5. so Matth. x, stus, quantum ad se attinebat, omnes ad fidem adle ducere curabat: quod autem illi non attenderunt, non docentis, sed non suscipientium crimen est, Quando autem audieris, ο Dedisti, et «Accepi, eἰ similia, intellige ea dicta esse ad auditorum captum, sicut sæpe diximus. Semper enim cavet ne de seipso magna dicat, et se attemperat infirmitati auditorum. Et quia offendebantur magna de eo audientes, loquitur de his quorum capaces sunt: sicut et nes sape cum pueris loquimur, et panem ita nominamus ut illi, et aquam, et in summa omnia. Nam quando evangelista de Domino dicit, audi quæ dicat: Omnia per ipsum facta sunt:» el, c Quo!» quot receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri ª. › Qui aliis dat, quomodo ipse potestatem non habet, sed accipit a Patre? Insuper et hic in his verbis quæ videntur humilia, asseritur sublime quiddam. Nam, ut dicit, • Omne quod dedisti ei, a hoc per condescensionem est dictum: Det eis vitam æternam, › hoc potestatem indicat Unigeniti et deitatis. Dei enim est dare vitam, eamque æternam. • Solum autem verum Deum dixit Patrem, opponendo eum mendacibus, qui apud gentiles erant, diis. Non enim seipsum a Patre separat. Absit! Nam cum sit verus Filius, non erit mendax Deus, sed verus sicut hic evangelista de Domino in Epistola sua catholica inquit, ο Jesus Christus, hic est verus Deus, et vita æterna 83. Si autem ur81 Joan. 1, 3. ss Ibid. 12. 83 | Joan. v. 20.

gcant hæretici falsum esse Dcum ipsum Filium, ἡ ἀληθινὸς ὤν, οὐκ ἂν εἴη θεὶς ψευτή, ἀλλ' ἀληθινό; " quia Pater solus dictus sit verus Deus, discant quod hie de Filio evangelista dicat: «Erat lux vera **. Igitur secundum cos Pater est lux falsa; sed absit: et ita quando verum Deum dicit Patrem, fałsis diis gentilium opponitur:sicut et hoc, ‹ Gloriam quæ a solo Deo est non quæritis.» Hæc enim in sensu hæreticorum intelligere, nempe quod, cum Deus solus dietus sit Pater, minime Deus sit Filius, illud omnino fuerit absurdum. τὸν Πατέρα, πρὸς τοὺς ψευδείς θεοὺς παρ' Ἕλλησι • Τὴν δόξαν τὴν παρὰ τοῦ μόνου Θεοῦ οὐ ζητεῖτε. ν ὁ Πατήρ, ὁ Υἱὸς δὲ οὐδὲ ὅλως ἐστὶ Θεὸς, ὄντως ἀνόητα VERS. 4-6. «Ego te glorificavi super terram. opus consummavi quod dedisti nihi ut facerem: et nunc glorifica me, Pater, apud teme ipsum gloria quam habui priusquam hic mundus esset apud te. Manifestavi nomen tuum hominibus. › Disce hoc loco quomodo glorificet Pater Filium, utique sicut et Filius Patrem: «Ego te, inquit, glorificavi super terram. › Merito addidit, ‹super terram.› In cœlis enim glorificatus erat, et ab angelis adorabatur; terra autem ignorabat eum. Igitur quia Filius annuntiavit eum omnibus, ideo dicit: «Glorificavi te super terram omnem, notitia Dei disseminata, et perfecto opere e quod dedisti mihi. Hoc enim opus est incarnationis Unigeniti, sanctificare naturam nostram, et prosternere rectorem anundi, qui se prius Deum faciebat, et inserere creatura 728 notitiam Dei. Quomodo auten consummavit hoc, cum nondum inceperit? Quod ad me attinet, inquit, consummavi. Vel quia fecit quod maximum omnium, et radicem bonorum omnium nobis substravit, dæmone victo, et se objecto voracissimæ bestiæ morti: radi- · cem hanc necessario secuturi erant et fructus divine notitiæ: propter hoc dixit, «Perfeci opus.» Seminavi, inquit, radicem plantavi, fructus autem sequentur. ‹ Glorifica igitur me, Pater, et tu apud teipsum gloria quam habebam apud te priusquam mundus subsisteret. › Nondum autem glorificata erat carnis natura, neque incorruptibilitate fruebatur, neque regium thronum acceperat: propterea dicit, e Glorifica me:» hoc est, humanam meam naturam, quæ nunc in ignominia, quæque crucifigenda, et subvehe eam in gloriam quam habebam apud te ego Verbum et Filius tuus, priusquam mundus esset.. Collocavit enim humanam naturam in Ahrono regio, et adoratur nunc ab omni creatura. • Manifestavi nomen tuum hominibus.» Nunc interpretatur quid sit, Ego glorificavi nomen tuum super terrain, hoc est, Manifestavi nomen tuum. Quomodo igitur Manifestavit Filius? Etenim Isaias quoque dicit: ‹ Jurandum per Deum verum Sed, quod sape diximus, quamvis manifestum fuess Joan. 1, 9. 85 Isa. xix, 18. ὥσπερ αὐτὸς οὗτος ὁ εὐαγγελιστὴς περὶ τοῦ Κυρίου ἐν τῇ καθολικῇ αὐτοῦ Ἐπιστολῇ φησιν, ὅτι ο Ἰησοῦς Χριστὸς, οὗτός ἐστιν ἀληθινὸς Θεὸς, καὶ ζωὴ αἰώ νιος.» Εἰ δὲ ἐνίστανται οἱ αἱρετικοί, ψευδῆ εἶναι Θεὸν τὸν Υἱὸν, ἐπειδὴ ὁ Πατήρ είρηται μόνος ἀληθι νὸς Θεὸς, μανθανέτωσαν, ὅτι περὶ τοῦ Υἱοῦ φησιν ὁ αὐτὸς εὐαγγελιστής οὕτως, ὅτι ο "Ην τὸ φῶς τὸ ἀλη θινόν, ο "Αρα γοῦν κατ' αὐτοὺς ὁ Πατήρ ψευδές ἐστι φῶς· ἀλλ' ἄπαγε! Ωστε καὶ ὅταν ἀληθινὸν Θεὸν λέγῃ τοῦτον ἀντιδιαστέλλων λέγει· ὥσπερ οὖν καὶ τὸ, ὡς γὰρ οἱ αἱρετικοὶ νοοῦσι λοιπόν, ἐπεὶ μόνος Θεὸς ταῦτα «Εγώ σε ἐδόξασα ἐπὶ τῆς γῆς· τὸ ἔργον ἐτελείωσα 8 δέδωκάς μοι ἵνα ποιήσω, Καὶ νῦν δόξασόν με σύ, Πάτερ, παρὰ σεαυτῷ τῇ δόξῃ, ᾗ εἶχον, πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι, παρὰ σοί. Ἐφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις. • Μάνθανε ἐντεῦθεν, πῶς δοξάζει ὁ Πατήρ τὸν Υἱόν· πάντως γάρ, οὕτως, ὡς καὶ ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα. «Εγώ σε, φησὶν, ἐδόξασα ἐπὶ τῆς γῆς. Εἰκότως προσέθηκε τὸ, ο Ἐπὶ τῆς γῆς. Ἐν οὐρα νοῖς γὰρ δεδοξασμένος ἦν, ὑπὸ τῶν ἀγγέλων προσε κυνούμενος· ἡ δὲ γῆ ἡγνόει αὐτόν. Ἐπεὶ οὖν ὁ Υἱὸς αὐτὸν ἀνήγγειλε πᾶσιν, «Εδόξασά σε, φησὶν, ἐπὶ ν πάσης τῆς γῆς,» θεογνωσίαν ἐγκατασπείρας, καὶ τε λειώσας κ τὸ ἔργον, ὃ δέδωκάς μοι.» Τοῦτο γὰρ τὸ ἔργον τῆς τοῦ Μονογενοῦς σαρκώσεως, τὸ ἁγιάσας τὴν φύσιν ἡμῶν, καὶ τὸν πρὶν θεοποιούμενον κοσμοκράτορα καταβαλεῖν, καὶ θεογνωσίαν ἐμφυτεῦσαι τῇ κτίσει. Πῶς δὲ ἐτελείωσεν αὐτὸ, καίτοι μηδὲ ἀρξάν μενος; "Οσον, φησί, τὸ εἰς ἐμὲ ἧκον, ἐτελείωσα. Η καὶ ἐπειδὴ τὸ μεῖζον πάντων ἐποίησε, καὶ τὴν ρίζαν τῶν ἀγαθῶν ἡμῖν κατεβάλετο, τὴν διάβολον γενικ χώς, καὶ ἑαυτὸν τῷ παμφάγῳ θηρίῳ τῷ θανάτω ἐπιρρίψας, τῇ δὲ ῥίζῃ ταύτῃ ἔμελλον ἀκολουθήσειν ἐξ ἀνάγκης καὶ οἱ τῆς θεογνωσίας καρποί· διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι ο Ετελείωσα τὸ ἔργον. ο Εσπειρα, φησί, ῥίζαν ἐφύτευσα· οἱ καρποὶ ἔψονται. • Δόξασον οὖν με καὶ σύ, Πάτερ, παρὰ σεαυτῷ τῇ δόξῃ, ᾗ εἶχον παρὰ σοὶ πρὶν ἢ ὁ κόσμος συσταίη.» Ούπω δεδή ξαστο τῆς σαρκὸς ἡ φύσις, οὔτε ἀφθαρσίας ἀπολαύ σασα, οὔτε τοῦ θρόνου κοινωνήσασα τοῦ βασιλικοῦ· καὶ διὰ τοῦτο οὖν φησι· • Δόξασόν με· ν τουτέστι, Τὴν ἀνθρωπίνην μου φύσιν, ταύτην τὴν νῦν ἀτιμα ζομένην, τὴν σταυρωθησομένην, καὶ ἀνάγαγε ταύτην εἰς τὴν δόξαν, «ἣν εἶχον παρὰ σοί,» ἐγὼ ὁ Λόγος καὶ Υἱός σου, ο πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι.» συνεκάθισε γὰρ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἐν τῷ θρόνῳ τῷ βα σιλικῷ, καὶ προσκυνεῖται νῦν ὑπὸ πάσης τῆς κτίσ σεως. • Εφανέρωσά σου τὸ ὄνομα τοῖς ἀνθρώποις.» Νῦν ἑρμηνεύει τί ἐστι τὸ, «Εγώ σε ἐδόξασα ἐπὶ τῆς γῆς, τὸ φανερῶσαι σου τὸ ὄνομα. Πῶς οὖν ἐφανέ ρωσεν ὁ Υἱό;; καὶ γὰρ καὶ ὁ Ησαΐας φησί ο Όμε σίε Θεὸν τὸν ἀληθινόν.» 'Αλλ' ὁ πολλάκις εἴπομεν, ὅτι εἰ καὶ δῆλον ἦν, ἀλλ᾽ Ἰουδαίοις μόνοις, καὶ οὐ Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 72, Οντως ἀνόητα ταῦτα παντάπασιν.

CAP. XVII. τούτοις πᾶσι· νῦν δὲ περὶ τῶν ἐθνῶν φησιν, ὅτι φα- rit, tamen Judais solis et neque illis omnibus: νερὸν αὐτοῖς γενήσεται τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ, τοῦ Χριστοῦ ἐόντος ἤδη σπέρματα τῆς θεογνωσίας, διὰ τοῦ καταλύσαι τὸν τῆς εἰδωλολατρίας ὑφηγητὴν διάβολον. "Αλλως τε· Εἰ καὶ ἐγίνωσκον τὸν Θεὸν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς Πατέρα ἐγίνωσκον, ὡς δὲ Δημιουργὸν μόνον· ὁ δὲ Υἱὸς αὐτὸν Πατέρα εφανέρωσε, καὶ διὰ λόγων, καὶ δι᾿ ἔργων γνώριμον ἑαυτὸν καταστήσας. Ο γὰρ Υἱὸν ἑαυτὸν ἀποδείξας Θεοῦ, εὔδηλον, ὅτι καὶ Πατέρα ἐκεῖ νον συναπεδείκνυεν. • Ούς δέδωκάς μοι ἐκ τοῦ κόσμου, σοὶ ἦσαν· καὶ ἐμοὶ αὐτοὺς δέδωκας, καὶ τὸν λόγον σου τετηρήκασι. Νῦν ἔγνωκαν, ὅτι πάντα ὅσα δέδωκάς μοι, παρὰ σοῦ ἐστιν, ὅτι τὰ ῥήματα ἃ δέδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖς, nunc autem de omnibus gentibus inquit, quod manifestum eis futurum sit nomen Dei, cum jam Christus dederit semina divinæ notitiæ, ut destrueFetur idolorum cultus, quem suggessit diabolus. Et aliter: Quamvis cognoverunt Deum, non tamen ut Patrem cognoverunt, sed ut (opificem solum!; Filius autem Patrem manifestavit, et sermonibus et operibus notum se faciens. Nam cum se Filium Dei demonstravit, manifestum quod simul demonstrarit et illum fuisse Patrem. VERS. 6-8. Quos dedisti mihi de mundo, tui erant et mihi dedisti eos, et sermonem tnum servaverunt. Nunc cognoverunt quod omnia quæcun· καὶ αὐτοὶ ἔλαβον, καὶ ἔγνωσαν ἀληθῶς, ὅτι παρὰ σοῦ que dedisti mili, a te sunt: quia verba quæ deἐξῆλθον, καὶ ἐπίστευσαν, ὅτι σύ με απέστειλας. Δύο ταῦτα κατασκευάσαι βούλεται· ἓν μὲν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντίος τῷ Πατρί· ἕτερον δὲ, ὅτι βούλημα αὐτοῦ ἐστι τὸ πιστεῦσαι αὐτοὺς τῷ Υἱῷ. Διὰ τοῦτό φησιν • Ούς δέδωκάς μοι, σοὶ ἦταν.» Αμφότερα γὰρ ταῦτα δείκνυται τὸ, ο Δέδωκάς μοι.» Οὐ γὰρ ήρπασα αὐτοὺς, ἀλλὰ σὺ εὐδόκησας αὐτοὺς προσγενέσθαι μοι. Ωστε οὐκ ἐναντίωσιν, ἀλλ' ὁμόνοιαν καὶ ἀγάπην Έχεις, Πάτερ, πρός με. • Τόν λόγον δέ σου τετηρήκασι ο διὰ τοῦ πιστεῦσαι ἐμοὶ, καὶ μὴ προσχεῖν τοῖς Ἰουδαίο:ς. Ο γὰρ τῷ Χριστῷ πιστεύων, τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ τηρεί, τουτέστι, τὴν Γραφὴν καὶ τὸν νόμον ὑπὸ γὰρ τῆς Γραφῆς καταγγέλλεται ὁ Χριστός. ᾿Αλλὰ καὶ ἄλλως· Πάντα ὅσα ἔλεγε τοῖς μαθηταῖς ὁ Κύριος, τοῦ Πατρὸς ἦσαν. «Εγώ γάρ, φησίν, ἀπ' ἐμαυτοῦ οὐ λαλῶ.» Εἶπεν οὖν μετὰ τῶν ἄλλων αὐτ τοῖς καὶ τοῦτο, ὅτι Μείνατε ἐν ἐμοί· ν καὶ ἰδοὺ τετηρήκασι «Νῦν ἔγνωκαν, ὅτι πάντα ὅσα δέο δωκάς μοι, παρὰ σοῦ ἐστι.» Τινὲς χωρὶς τοῦ Ν ἀναγινώσκουσι· «Νῦν ἔγνωκα, ἐγώ. Αλλ' οὐκ ἔχει τοῦτο λόγον μετὰ γὰρ τοῦ Ν δεῖ ἀναγινώσκειν· • Νῦν ἔγνωκαν ο οἱ μαθηταί μου, φησίν, ὅτι οὐδὲν ἴδιον ἔχω, οὐδὲ ἀλλότριος σού είμι, ἀλλὰ ο πάντα, ὅσα δέδωκάς μοι, ο οὐχ ὡς κτίσματι χαριζόμενός μοι δέδωκας. Οὐ γὰρ ἐπίκτητά μοι ταῦτά εἰσιν, ἀλλὰ • παρὰ σοῦ ἐστι· η τουτέστι, Φυσικῶς μοι διαφέρον τα, καὶ ἁρμόζοντά μοι ὡς Υἱῷ, καὶ ἐξουσιαστῇ τῶν Πατρικῶν. Πόθεν δὲ ἔγνωσαν τοῦτο οἱ μαθηταί μου; «Οτι τὰ ῥήματα, ἃ δέδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖ; •, τουτέστιν, ᾿Απὸ τῶν ῥημάτων τῶν ἐμῶν καὶ τῶν δι δασκαλιών. Αεὶ γὰρ αὐτοὺς ἐδίδασκον, ὅτι πάντα ὅσα ἔχω, τοῦ Πατρός ἐστιν. Καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ ο παρὰ σοῦ ἐξῆλθον,» καὶ ὅτι κ σύ με ἀπέστειλας.» Διὰ γὰρ τοῦ Εὐαγγελίου παντὸς τοῦτο ἐβούλετο κατασκευάσαι, ὅτι οὐκ ἀντίθεός ἐστιν, ἀλλὰ τὸ Πατρικὸν πληροί θέλημα. • Ἐγὼ περὶ αὐτῶν ἐρωτῶ, οὐ περὶ τοῦ κόσμου ἐρωτῶ, ἀλλὰ περὶ ὧν δέδωκάς μοι, ὅτι σοί εἰσι· καὶ τὰ ἐμὰ πάντα, σά ἐστι, καὶ τὰ σὰ, ἐμὰ, καὶ δεδόξασμαι disti mihi, dedi eis, et ipsi acceperunt, et cognoverunt vere quod a te exivi, et crediderunt quo:1 tu me misisti.» Duo hæc docere voluit, et, quod non sit adversarius Deo Patri, et quod voluntas ejus sit credere illos Filio; propterea dicit, Quos dedisti mihi, tui erant.» Utraque enim ostenduntur per hoc quod dicit, c Dedisti mihi. Non enim rapui eos, sed tu comprobasti ut illos mihi fucrarer; et ita non adversarius es mihi, sed concordiam habes et claritatem erga me, Pater. • Sernionem autem tuum servaverunt, › per hoc quod credunt mihi, et non attendunt Judæis. Qui enim credunt Christo, sermonem Dei servant, hoc est, Scriptaram et legem. Nam Christus a Scriptura annuntiatur. Εt aliter: Omnia quæcunque dicebat discipulis Dominus, Patris erant. «Ego 729 enim, inquit, a meipso non loquor. › Dicit igitur cum aliis et hoc eis, • Manete in me: et ecce servaverunt et hoc mandatum; c manserunt enim, et ila sermonem Patris servaverunt. Nunc cognoverunt quod omnia quæcunque dedisti mihi, a te sunt. a Quidam absque v legunt Eyvwxz ‹ cognovi, et inquiunt quod Dominus dicat: Nunc cognovi › ego. Sed absurdum est, et legendum est έγνωκαν; • Nunc cognoverunt discipuli mei, inquit, quod nihil habeo proprium, neque a te alienus sum; sed quæcunque dedisti mihi, non ut creaturæ gratifcans mihi dedisti. Non enim hæc mihi acquisita sunt, sed a te sunt, hoc est, naturaliter ad me pertinent ut ad Filium, qui in Paternis rebus pu tens est. Unde autein cognoverunt hæc discipuli mei? ‹ Quia verba quæ dedisti mihi, dedi eis, ▸ hoc est, a verbis meis et doctrinis. Semper enim eos docebam quod omnia quæcunque habeo, Patris sunt: et non hoc solum, sed et quod • a te exicrim,» et quod e tu me miseris. Namn per Evangelium totum hoc efficere vult, quod non sit adversarius Dei, sed impleat Patris voluntatem. Ex collatione codd. Cod. 31, Καὶ ἰδοὺ τετηρήκασι καὶ ταύτην τὴν ἐντολήν. Ἔμειναν γὰρ, ὥστε τὸν λόγον του Πατρός τετηρήκασι, νῦν ἔγνωκαν, κ. τ. λ. Vens. 9, 10. • Ego pro eis rogo, non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mibi, quia tui sunt: Venet. S. Marci. Cod. 26, Τινὲς χωρὶς τοῦ ν ἀναγινώσκουσι τὸ νῦν ἔγνωκαν, καί φασιν, ὅτι ὁ Κύριος λέγει. Νῦν ἔγνωκα ἐγώ· ἀλλ' οὐκ ἔχει τοῦτο λόγον, κ. τ. λ.

' et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt, et glori- ἐν αὐτοῖς.» Δεικνύς, ὅτι δι' οὐδὲν ἄλλο ταῦτα πρὸς ficatus sum in eis. Cum ostendisset quod propter nihil aliud quam propter ipsos hære ad Patrem dixisset, ut discant quod diligat eos, et curam corum gerat, inquit, ‹ Ego pro ipsis rogo > et sup‐ plico, e non pro mundo. Ostendo enim omnino ex hoc quod diligam eos. Non enim solum do quæ mea sunt, sed et te oro ut custodias eos. Non oro te pro promiscuo populo, qui mundana sapit, sed pro his quos dedisti mihi: tui enim sunt.» Et audiens continuo eum dicentem • Dedlisti mihi, o me existimes nuper datum principatum et potestatem talem, quod quando habuit eos Pater, ipse non habuerit, et iterum nunc cum ipse babet Patri ablatam potestatem, propterea dicit: • Omnia mea tua sunt, et tua mea.» Non enim nunc accepi potestatem, sed quando tui fuerunt, et mei fuerunt: • Tua enim omnia, mea: › et quando ipse habeo cos, et tu habes, et non es privatus: Mea enim omnia, tua. } – • Et glorificatus sum in eis, hoc est, potestateurillorum habens ut Dominus, in eis glorificor, sicut et regis filius æqualem cum patre potestaten habens ac regnum, glorificatur in co quod tanta habet, quanta pater. Si ergo iterum Filius minor esset Paire, quomodo ausus fuisset dicere, ‹ Omnia tua mea sunt?» Nam dominus quidem omnia habet quæ sunt servi, servus autem non omnia quæ sunt domini, Hoc autem loco conversim loqui licet, ut quæ sunt Patris, ea sint et Filii, et contra. Glorificatur igitur Filius in his quæ sunt Patris. Tantam enim omnium potestatem habet, quantam et 730 Pater. τὸν Πατέρα φησὶν, ἀλλὰ δι' αὐτούς, ἵνα μάθωσιν, ὅτι ἀγαπᾷ αὐτοὺς, καὶ προνοεῖται αὐτῶν, φησίν ο • Εγώ περὶ αὐτῶν ἐρωτῶ,» καὶ ἀξιῶ, ι οὐ περὶ τοῦ κόσμου.» Δείκνυμι γὰρ τάντως ἐκ τούτου, ὅτι ἀγαπῶ αὐτούς. Οὐ γὰρ μόνον τὰ ἐμαυτοῦ δίδωμι, ἀλλὰ καὶ σὲ παρακαλῶ φυλάττειν αὐτούς. Ούκουν περὶ τῶν χυδαίων, καὶ τῶν τὰ τοῦ κόσμου φρο νούντων ἀξιῶ σε, ι ἀλλὰ περὶ ὧν δέδωκάς μοι· σοὶ γάρ εἰσιν. ο Ινα δὲ μή, ἀκούων συνεχῶς αὐτοῦ λέο γοντος, ὅτι «Δέδωκάς μοι, ο νομίσης πρόσφατον αὐτῷ δεδόσθαι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν ἐξουσίαν ταύτην, καὶ ὅτι εἶχεν αὐτοὺς ὁ Πατήρ, αὐτὸς οὐκ εἶχεν, ἢ πάλιν νῦν, ὅτε αὐτὸς ἔχει, ὁ Πατὴρ ἀφηρέθη τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν· διὰ τοῦτό φησι·. Καὶ τὰ ἐμὰ πάντα, σά ἐστι, καὶ τὰ σὰ, ἐμά.» Οὐ γὰρ νῦν ἔλαβον τὴν ἐξουσίαν, ἀλλ' ὅτε σοὶ ἦσαν, καὶ ἐμοί·. Τὰ γὰρ σὲ πάντα, ἐμά. «Καὶ ὅτε δὲ αὐτὸς ἔχω τούτους, καὶ σὺ ἔχεις, καὶ οὐκ ἀφῃρέθης·. Τὰ γὰρ ἐμὰ πάντα, σά. VERS. 11, 12.. Et jam non sum in mundo: et hi in mundo surl, et ego ad te venio. Pater sancte, serva eos per nomen tuum, quos dedisti mihi, ut sint unum sicut et nos. Cum essem cum eis in mundo, ego servabam eos in nomine tuo. › Quare continuo dicit, Jam non sum in mundo, › et, «Quando eram cum eis in mundo?. Videntur enim contradictoria non examinanti. Alio enim loco promisit eis: ♦ Ero vobiscum, et videbitis me 83°:: nunc autem alia videtur dicere. Potest igitur vere dici quod ad ipsorum mentem ista loqueretur. Nam quia verisimile erat tristari eos, utpote qui relinquebantur adjutore destituti, ostendit quod Patri eos commendet, et illum custodem eis praefciat,et Patrem alloquatur, dicens: Quia a te vocor, ‹ serva ipse illos in nomine two, hoc est,, per tuum adjutorium et virtutem quam dedisti mihi. Quænam autem est custodia? • Ut sint unum. › Nam si charitatem inter se habuerint, et non fuerint discordes, invicti erunt, el nihil eis prævalebit. Non simpliciter autem Ut sint unum, › sed Sicut ego et tu, unum sapientes et unum volentes, illa eos concordia custodiet. Itaque ut consoletur eos Patrem orat pro custodia eorum. Nam si dixisset: Ego custodiam vos, non sic credidissent: nunc autein dum Patrem pro eis rogat pse Joan. XIV, • Καὶ δεδόξασμαι ἐν αὐτοῖς· ν τουτέστιν. Εξουσίαν αὐτῶν ἔχων ὡς Δεσπότης, «ἐν αὐτοῖς δοξάζομαι· ο ὥσπερ καὶ ὁ τοῦ βασιλέως υἱὸς, τὴν ἱσοτιμίαν τοῦ πατρὸς ἔχων, καὶ τὴν βασιλείαν, δοξάζεται ἐν τῷ τοσαῦτα ἔχειν, ὅσα ὁ πατήρ. Εἰ τοίνυν ὁ Υἱὸς ἐλάτω των ἦν τοῦ Πατρὸς, πῶς ἐτόλμησεν ἂν εἰπεῖν, ὅτι • Τὰ σὰ πάντα ἐμά ἐστιν. Ὁ μὲν γὰρ δεσπότης ἔχει πάντα τὰ τοῦ δούλου· ὁ δὲ δοῦλος οὐκ ἔχει πάντα τὰ τοῦ δεσπότου. Ενταῦθα δὲ ἀντιστρέφει, καὶ τὰ τοῦ Πατρός, τοῦ Υἱοῦ εἰσιν, ὥσπερ καὶ τὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ Πατρός. Δοξάζεται οὖν ὁ Υἱὸς ἐν τοῖς τοῦ Πατρός. Τοσαύτην γὰρ ἐξουσίαν ἔχει πάντων, ὅσην καὶ ὁ Πατήρ. • Καὶ οὐκ ἔτι εἰμὶ ἐν τῷ κόσμῳ· καὶ οὗτοι ἐν τῷ κόσμῳ εἰσὶ, καὶ ἐγὼ πρὸς σὲ ἔρχομαι. Πάτερ ἅγιε, τήρησον αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου, οὓς δέδωκάς μοι, ἵνα ὦσιν ἐν καθὼς ἡμεῖς. Οτε ἤμην μετ' αὐτῶν ἐν τῷ κόσμῳ, ἐγὼ ἐτήρουν αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου. Η Τίνος ένεκεν συνεχῶς τοῦτο φησι, τὸ, ο Οὐκ ἔτι εἰμὶ ἐν τῷ κόσμῳ, ο και, ο Οτε ήμην μετ᾿ αὐτῶν ἐν τῷ κόσμῳ; ο Φαίνονται γὰρ ἄτοπα, εἴ τις ἀνεξετά στως ταῦτα ἐκδέχοιτο. ᾿Αλλαχοῦ γὰρ ὑπέσχετο αὐτ τοῖς, ὅτι ο Εσομαι μεθ' ὑμῶν, καὶ ὅτι ὁ Ὄψεσθέ με, νῦν δὲ ἄλλα φαίνεται λέγων. Ἔστιν οὖν τὸ ἀληθὲς εἰπεῖν, ὅτι πρὸς τὴν αὐτῶν διάνοιαν ταῦτα φθέγγεται. Ἐπεὶ γὰρ εἰκὸς ἦν αὐτοὺς ἀδημονεῖν, ὡς ἐγκαταλιμπανομένους ἐρήμους βοηθοῦ· δείκνυσιν αὐτοῖς, ὅτι τῷ Πατρὶ αὐτοὺς παρατίθεται, καὶ τοῦ τον φύλακα αὐτοῖς ἐφιστῷ, καὶ τῷ Πατρὶ διαλέγεται, ὅτι Ἐπειδὴ πρὸς σεαυτὸν σύ με καλεῖς, ο φύλαξον τούτους αὐτὸς ἐν τῷ ὀνόματί σου· τουτέστι, Διὰ τῆς σῆς βοηθείας καὶ δυνάμεως, ἣν δέδωκάς μοι. Τίς δέ ἐστιν ἡ φυλακή;ε Ἵνα ὦσιν ἕν. ο Ἐὰν γὰρ ἀγάπην ἔχω σιν πρὸς ἀλλήλους, καὶ μὴ διαστασιάσωσιν, αήττηται ἔσονται, καὶ οὐδὲν αὐτῶν κρατήσει. Οὐχ ἁπλῶς δὲ, • Ἵνα ὦσιν ἕν,» ἀλλὰ, Καθὼς ἐγὼ καὶ σύ, τὸ ἐν φρο νοῦντες, τὸ ἓν θέλοντες. Τοῦτο γὰρ ἐστιν αὐταῖς φυλακτήριον, ἡ ὁμόνοια. Ἵνα οὖν αὐτοὺς παραμυ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XVII. θήσηται, τὸν Πατέρα παρακαλεῖ ἐπὶ τὴν αὐτῶν φυ- Λ bona spe animantur. Ego servabam eos in nomine λακήν. Εἰ γὰρ εἶπεν, ὅτι Ἐγὼ τηρήσω ὑμᾶς, οὐκ ἂν οὕτως ἐπίστευσαν· νῦν δὲ ἐκ τοῦ τὸν Πατέρα περὶ αὐτῶν ἀξιοῦν, εἰς ἐλπίδας αὐτοὺς ἄγει χρηστάς. Τὸ δὲ, 4 Ἐγὼ ἐτήρουν αὐτοὺς ἐν τῷ ὀνόματί σου, ο φησίν, οὐχ ὡς αὐτὸς μὴ δυνάμενος ἄλλως, εἰ μὴ διὰ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὡς πολλάκις εἴπομεν, διὰ τὸ ἀσθενεῖς εἶναι τοὺς ἀκούοντας, καὶ μήπω μηδὲν μέγα περὶ αὐτοῦ φαντάζεσθαι, διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι Ἐν τῇ σῇ βοηθείς ετήρουν αὐτούς. tuo, › dicit: non quod ipse non valeat aliter nisi per nomen Patris, sed, ut sape dixi, infirmitati consulit auditorum, et nondum maguum quiddam de se sentientium; propter hoc dicit: In tuo auditorio servaban eos. Insuper et bene sperare facit. Quemadmodum cum essem vobiscum præsens, servabamini in nomine et adjutorio Patris, ita nunc quoque credite vos ab eo servandos. Solet enim vestri curam habere. *Αμα δὲ καὶ εὐέλπιδας αὐτοὺς ποιεῖ, ὅτι "Ωσπερ καὶ ἐμοῦ συνόντος ὑμῖν, ἐτηρεῖσθε ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρός μου καὶ τῇ βοηθείᾳ· οὕτω καὶ πάλιν πιστεύετε ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ τηρηθήσεσθαι· σύνηθες γὰρ αὐτῷ τὸ φυλάττειν ὑμᾶς. • Οὓς δέδωκάς μοι, ἐφύλαξα, καὶ οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο, εἰ μὴ ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας, ἵνα ἡ Γραφὴ VERS. 12, 13. < Quos dedisti mihi ego custodivi, et nemo ex eis periit, nisi filius ille per πληρωθῇ. Νῦν δὲ πρὸς σὲ ἔρχομαι, καὶ ταῦτα λαλῶ ditus, ut Scriptura compleretur. Nunc autem ad te ἐν τῷ κόσμῳ, ἵνα ἔχωσι τὴν χαρὰν τὴν ἐμὴν πεπληρωμένην ἐν ἑαυτοῖς.» Πολλὴ ἡ ταπείνωσις τῶν ῥημάτων, εἴ τις αὐτὰ ἀξίως ἐκδέχοιτο. "Ορα γὰρ ἐνταῦθα τί φαίνεται, «Οὓς δέδωκάς μοι, ἐφύλαξα.» Δοκεῖ γὰρ παραγγέλλειν τῷ Πατρὶ, ἵνα φυλάσσῃ καὶ ὁ Πατήρ αὐτούς· ὥσπερ ἂν εἴ τις πα ραδιδούς τινι χρήματα πρὸς φυλακὴν, εἴποι· Βλέπε, ἐγὼ οὐδὲν ἀπώλεσα, μηδὲ σὺ ἀπολέσῃς. Αλλά ταῦτα πάντα λέγει διὰ τὴν τῶν μαθητῶν παρηγο ρίαν. ο Ταῦτα γὰρ, φησὶ, λαλῶ ἐν τῷ κόσμῳ ἡ διὰ τὴν τῶν μαθητῶν ἀνάπαυσιν, καὶ παρηγορίαν, καὶ χαράν, ἵνα ἀναπνεύσωσι, καὶ ἀφροντιστήσωσιν, ὡς παραλαμβάνοντός σου τούτους σώους, καὶ μέλλοντος φυλάττειν αὐτοὺς, ὥσπερ κἀγὼ ἐφύλαξα αὐτοὺς, καὶ οὐδένα ἀπώλεσα. Πῶς οὖν, ὦ Κύριε, οὐδένα ἀπώλεσας; ὅ τε γὰρ Ιούδας ἀπώλετο, καὶ πολλοὶ ἄλλοι ὑπῆγον εἰς τὰ ὀπίσω. Τὸ ἐμὸν μέρος, φησὶν, οὐδένα ἀπώλεσα· ὅσον γὰρ τὸ ἐπ' ἐμοὶ, οὐδὲν ἐνέο λειψα, ἀλλ' ἐτήρησα αὐτούς, τουτέστι, παντοιοτρό πως ἐσπούδασα πρὸς τὴν αὐτῶν φυλακήν· εἰ δὲ ἀφ' ἑαυτῶν ἀποπηδῶσιν, οὐδὲν τοῦτο πρὸς ἐμέ. Τὸ δὲ, • Ἵνα ή Γραφή πληρωθῇ, η τουτέστι, πᾶσα ἡ περί τοῦ υἱοῦ τῆς ἀπωλείας προλέγουσα. Καὶ γὰρ καὶ ἐν Ψαλμοῖς διαφόροις περὶ αὐτοῦ εἴρηται, καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις τῶν προφητῶν βίβλοις. Περὶ δὲ τοῦ, «Ινα, πολλάκις εἴπομεν, ὅτι τὰ τῆς ἐκβάσεως εἴωθεν ἡ Γραφή αιτιολογικῶς ἐκφωνεῖν. venio, et hæc loquor in mundo, ut habeant gaudium meum impletum in semetipsis. Multa verborum humilitas, si quis ea digue exceperit. Vides enim hoc loco quid apparet. ‹ Quos dedisti mili, custodivi. Videtur enim annuntiare Patri ut et Pater eos custodiat; sicut si quis cuipiam tradidisset pecunias custodiendas, dicat: Vide, ego nihil perdidi, neque tu perdas. At hæc omnia dicit propier discipulorum consolationem; quasi diceret, Hæc loquor ad discipulorum quietem et consolationem ac gaudium, ut respirent, ac curas deponant tanquam recipiente te illos salvos, et custodituro eos, sicut ego custodivi eos et nullum amisi. Quomodo, o Domine, nullum) perdidisti, cum et Judas perierit, multique alii retrocesserint? Quantum ad me attinet, inquit, nullum perdidi: quantum in me fuit, nullum amisi: sed servavi eos, hoc est, omnimodam curam habui de illorum 731 custodia. Quod autem a seipsis resilierunt, nihil hoc ad me. Quod autem dicit: «Ut Scriptura impleatur, hoc est, omnis quæ de filio perditionis prædicit. Etenim et in Psalmis variis de illo dictum est, et in aliis prophetarum libris. De verbulo autem, ‹ ut, › sæpe diximus quod eo utatur Scriptura tanquam eventus, non causæ significativo. • Εγώ δέδωκα αὐτοῖς τὸν λόγον σου· καὶ ὁ κόσ VERS. 14-16. «Ego tradidi eis sermonem tuum, σμος ἐμίσησεν αὐτοὺς, ὅτι οὐκ εἰσὶν ἐκ τοῦ κόσμου, et mundus eos odio habuit, quia non sunt de καθὼς ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ἐκ τοῦ κόσμου. Οὐκ ἐρωτῶ, ἵνα ἄρῃς αὐτοὺς ἐκ τοῦ κόσμου, ἀλλ' ἵνα τηρήσῃς αὐτ τοὺς ἐκ τοῦ πονηροῦ. Ἐκ τοῦ κόσμου οὐκ εἰσὶ, καθὼς ἐγὼ ἐκ τοῦ κόσμου οὐκ εἰμί.» Παρακαλῶν τὸν Πατέρα εἰς τὴν τῶν ἀποστόλων βοήθειαν, λέγει καὶ αἰτίαν, δι᾿ ἣν ἄξιοί εἰσι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐπι μελείας πολλῆς τυχεῖν. Διὰ γὰρ ε τὸν λόγον σου, φησίν, ὃν δέδωκα αὐτοῖς, ὁ ἐμισήθησαν. Ὥστε ἄξιοι ἂν εἶεν παρὰ σοῦ βοηθηθῆναι, οἱ διὰ σὲ μισηθέντες παρὰ τῶν τὰ τοῦ κόσμου φρονούντων. Τοῖς γὰρ χυδαίοις μισοῦνται οὗτοι, φησίν. «Οὐ γάρ εἰσιν ἐκ τοῦ κόσμου· ν τουτέστιν, οὐκ ἔχουσι γνώμην τῷ κόσμῳ προσκειμένην, καὶ αὐτῷ πᾶσαν τὴν σπουδήν προσαναλίσκουσαν. Πῶς οὖν ἀλλαχοῦ λέγει, ο Ούς PATROL. GR. CXXIV. mundo, sicut el ego non sum de mundo. Non rogo ut tollas eos de mundo, sed serves eos a mało. De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo.» Oraus Patrem ut juvaret apostolos, dicit et causam propter quam digni sint ut maltam a Patre consequantur curam. Nam propter • sermonem tuum, inquit, quem dedi eis, odio fuerunt, et ita digni erunt ut tuum sentiant auxilium, propter te exosi his qui mundana sapiunt. Vulgo enim promiscuo exosi sunt, inquit. Non enim sunt ex mundo, hoc est, non habert mentem mundo agglutinatam, et omne studium in illum insumentem. Quomodo igitur dicit alio loco, c Quos dedisti mihi ex hoc mundo, › tui fuerumt? Illic qui-

dem de natura dicens, quod ex hominibus sint, et δέδωκάς μοι ἐκ τοῦ κόσμου, σοὶ ἦσαν;» Ἐκεῖ μὲν pars mundi: hoc autem loco mentem et voluntatem significat, dicens quod de mundo non sint. Neque turbet te quod dicit: Sicut ego ex mundo non sum. › Non enim sic fuerunt sancti apostoli, et non participes affectionum mundi, sicut Dominus. Ipse enim peccatum non fecit, neque inventus est in ore ejus dolus › illi autem humanæ naturæ infirmitatem non fuerunt transgressi. Ne igitur cum dicitur, «Sicut ego non sum ex mundo, intelligas quod in nullo minores fuerint apostoli Domino; sed quando de Patre et Filio dicitur, ‹ sicut, › tunc solum æqualitatem intellige. Quod autem dicit: • Non rogo ut tollas eos ex mundo, dicit volens declarare suam erga eos charitatem, et quod magni illorum curam faciat, intercedens tamto studio pro eis. Non enim Patrem docet pro quibus oret, nam hoc absurdum, sed (ut dixit) ostendit quod valde diligat discipulos, et illorum agat curam. Dicit ergo Patri: Non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut cos› in mundo cum sint c serves a male. Repetit igitur, Ex mundo non sunt, multo subsidio habent opus. Nihil enim commune habent eum terra, cœlorum facti cives: et ita quia mundus omnis ut alienis usurus est eis, tu coelestis posthac ut cœli rives serves. Dicit autem talia audientibus discipulis, ut magis odio habeant mundum, et non fœdent ac perdant tantas suas landes. Illud autem: ‹ Serva eos a malo, › non tantum de liberatione a periculis, verum etiam de permanentia et firmitate in περὶ τῆς φύσεως λέγων, ὅτι ἄνθρωποί εἰσι, καὶ τοῦ κόσμου μέρος· ἐνταῦθα δὲ τὴν γνώμην καὶ τὴν προαίρεσιν δηλοί λέγων· Ὅτι οὐκ εἰσὶν ἐκ τοῦ κόσ σμου.» Τὸ δὲ, • Καθὼς ἐγὼ ἐκ τοῦ κόσμου οὐκ εἰμί, ο μή σε διαταραττέτω. Οὐ γὰρ δὴ ἅγιοι ἦσαν οὕτως οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἀμέτοχοι τῶν τοῦ κόσμου παθῶν, ὥσπερ ὁ Κύριος. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἁμαρτίαν οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ δόλος εὑρέθη ἐν τῷ στόματι αὐτ τοῦ·, οἱ δὲ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἀσθένειαν οὐκ ἐξέβησαν. Μὴ τοίνυν τὸ, • Καθὼς ἐγὼ ἐκ τοῦ κόσμου οὐκ εἰμὶ, ο ἀκούσας, νοήσῃς ἀκριβῆ ἀπαραλ λαξίαν τῶν ἀποστόλων πρὸς τὸν Κύριον· ἀλλ' ὅταν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ αὐτοῦ λέγηται τὸ, ο καθὼς, ο τότε μόνον τὴν ἰσότητα νει. Τὸ δὲ, • Οὐκ ἐρωτῶ, ἵνα ἄρῃ: αὐτοὺς ἐκ τοῦ κόσμου, ο εἶπε, θέλων ένα δείξασθαι τὴν περὶ αὐτοὺς ἀγάπην, καὶ ὅτι πολλήν αὐτῶν ποιεῖται τὴν πρόνοιαν, τὸ (f. τῷ μετὰ ἀκρι βείας ποιεῖσθαι τὴν ὑπὲρ αὐτῶν παράκλησιν. Οὐ γὰρ δὴ τὸν Πατέρα διδάσκει περὶ τίνος αἰτεῖται (τοῦτο γὰρ ἄτοπον), ἀλλ' ὅπερ εἶπον, δεικνύων ὅτι ὑπεραγαπᾷ τοὺς μαθητάς, καὶ προνοεῖται αὐτῶν, φησὶ ταῦτα πρὸς τὸν Πατέρα. • Οὐκ ἐρωτῶ, ἵνα ἄρῃς αὐτοὺς ἐκ τοῦ κόσμου, ἀλλ᾽ ἵνα, ν ἐν τῷ κόσμῳ ὄντας, ο τηρήσῃς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.» Πάλιν οὖν ἐπαναλαμβάνει· Ἐκ τοῦ κόσμου οὐκ εἰσί. ο Πολλῆς, φησί, δέονται ἀντιλήψεως. Οὐδὲν γὰρ αὐτοῖς ἐστι κοινὸν πρὸς τὴν γῆν· τῶν οὐρανῶν γεγόνασι πολῖται. Ὥστε ἐπεὶ πᾶς ὁ κόσμος ὡς ἀλλοτρίοις αὐτοῖς μέλλει χρῆσθαι, σὺ λοιπὸν, ὁ οὐράνιος, ὡς οὐρανοπολίταις βοήθησον. Λέγει δὲ τὰ τοιαῦτα συνε χέστερον ἐν ἐπηκαν τῶν μαθητῶν, ἵνα ἀκούοντες ταῦτα, μισήσωσι τὸν κόσμον, καὶ μὴ καταισχύνωσι τὰ τοσαῦτα αὐτῶν ἐγκώμια. Τὸ δὲ, «Τήρησον αὐτοὺς ἐκ τοῦ πονηροῦ, ν οὐ περὶ τῆς τῶν κινδύνων μόνον ἀπαλλαγῆς λέγει, ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς ἐν τῇ πίστει παραμονῆς καὶ παγιότητος· διὸ καὶ ἐπιφέρει VERS. 17-19. • Sanctifica eos in veritate tua. «Αγίασον αὐτοὺς ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου Ο λόγος ὁ Sermo tuus veritas est. 732 Sicut me nisisti in σὺς ἀλήθεια ἐστι. Καθὼς ἐμὲ ἀπέστειλα; εἰς τὸν κόσ mundum, ita et ego misi eos in mundum; et prò σμον, κἀγὼ ἀπέστειλα αὐτοὺς εἰς τὸν κόσμον· καὶ eis ego sanctifico meipsum, at et ipsi sint sancti- ὑπὲρ αὐτῶν ἐγὼ ἁγιάζω ἐμαυτὸν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ὦσιν ficati in veritate. Sanctos fac, inquit, per dationem ἡγιασμένοι ἐν ἀληθείᾳ. • Αγίους ποίησον, φησί, Spiritus, et custodi eos in rectitudine sermonis et διὰ τῆς τοῦ Πνεύματος δόσεως, καὶ φύλαξον αὐτοὺς dogmatum, et erudi eos, et doce veritatem. Sanἐν τῇ ὀρθότητι τοῦ λόγου καὶ τῶν δογμάτων, καὶ ctificatio enim est rectorum dogmatum servatio. παίδευσεν αὐτοὺς, καὶ δίδαξον τὴν ἀλήθειαν· τοῦτο Quod autem de dogmatis dicat, manifestum: inter- γὰρ ἁγιωσύνη, ἡ τῶν ὀρθῶν δογμάτων τήρησις. pretatur enim, Sermo tuus veritas est, nullum in eo mendacium: atque ita si et illos feceris ser· vare sermonem tuum, et custodiri a malo, in veritate sanctificabuntur. Significat autem et aliud quiddam.. Sanctifica eos in veritate tua, hoc est, separa eos in verbum et prædicationem, et fac eos sacrificium, quod veritati tuæ ministrent, huic suam vitam consecrent. Subdit enim: ‹ Sicut me misisti in mondum, et pro eis ego sanctifico meipsum, › hoc est, offero sacrificium: ita et illos sanctifica, hoc est, separa in sacrificium, in prædicationem, et constitue eos veritatis testes, sicut et me misisti veritatis testem et hostiam. Sancta enim dicuntur ommia quæ Deo reposita. ‹ Ut et ipsi › lide dicit. Unde et subdit: 6. ind. LIII, 9. › Οτι δὲ περὶ δογμάτων λέγει, δῆλον· ἑρμηνεύει γάρ, ὅτι • Ο λόγος ὁ σὸς ἀλήθειά ἐστιν, ο οὐδὲν ψεῦδος ἐν αὐτῷ. Ὥστε ἐὰν καὶ τούτους ποιήσῃς τηρῆσαι τὸν λόγον σου, καὶ φυλαχθῆναι ἀπὸ τοῦ πονηροῦ, ἐν τῇ ἀληθεῖς ἁγιασθήσονται. Δηλοῖ δὲ καὶ ἕτερόν τι τὸ, · Αγίασον αὐτοὺς ἐν τῇ ἀληθείᾳ σου· ν τουτέστιν, Αφόρισον αὐτοὺς τῷ λόγῳ καὶ τῷ κηρύγματι, καὶ θυσίαν αὐτοὺς ποίησον· τῇ ἀληθείᾳ ταύτῃ λειτουρ γησάτωσαν, ταύτην (/. ταύτῃ) τὴν οἰκείαν ζωήν ἀφιερωσάτωσαν. Επιφέρει γοῦν· • Καθὼς ἐμὲ ἀπέ στειλας εἰς τὸν κόσμον, καὶ ὑπὲρ αὐτῶν ἐγὼ ἁγιάζω ἐμαυτόν·; τουτέστιν, προσφέρω θυσίαν· οὕτω καὶ • αὐτοὺς ἁγίασον, ο τουτέστιν, ἀφόρισον θυσίαν ὑπὲρ τοῦ κηρύγματος, καὶ τῆς ἀληθείας μάρτυρας

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XVII. non sicut quæ secundum legem sacrificantur in figu̟- ra, sed ‹ in veritate. > Sacrificia enim vetera figuralia erant, et omnia sancta in figura fueruut sacrata Deo, aliud spirituale quiddam adumbrantia, ut agnus, columbæ, turtures, etc. Anime autem quæ Deo offeruntur, in veritate sunt sanctifical el consecrata Deo, sicut et Paulus dicit: «Exhibete membra vestra sacrificium vivum sanctum 87,› ‹ Sanctifica» igitur et consecra discipulorumi animos, et fuc eos veras oblationes, et corrobora ut pro veritate se sacrificent. τάξον γενέσθαι, ὥσπερ δὴ κἀμὲ ἀπέστειλας μάρτυρα η sicut et ego, e sint sanctificati set oulati tibi Deo, τῆς ἀληθείας καὶ σφάγιον (άγια γὰρ λέγονται πάντα τὰ τῷ Θεῷ ἀνακείμενα)· ι ἵνα δὴ καὶ αὐτο:, ο ὥσπερ ἐγώ, ο ὦσιν ἡγιασμένοι,» καὶ ἀνατεθειμένοι σοὶ τῷ Θεῷ, οὐχ ὥσπερ τὰ κατὰ νόμον θυόμενα ἐν τύπῳ, ἀλλ' ἐν ἀληθείᾳ.» Α' πάλαι μὲν γὰρ θυ σίαι τυπικαὶ, καὶ πάντα τὰ ἅγια ἐν τύπῳ ἦσαν ἀφιερωμένα τῷ Θεῷ, ἄλλο τι πνευματικὸν σκιαγρα φοῦντα· οἷον, ὁ ἀμνὸς, αἱ περιστεραί, αἱ τρυγόνες, καὶ τἆλλα. Αἱ δὲ τῷ Θεῷ ἀνατεθειμέναι ψυχαί, • ἐν ἀληθείᾳ ο εἰσὶν ἡγιασμέναι καὶ ἀφωρισμέναι καὶ ἀφιερωμέναι τῷ Θεῷ· καθὰ καὶ Παυλός φησι· • Παραστήσατε τὰ μέλη ὑμῶν θυσίαν ζῶσαν ἁγίαν. ο - ι Αγίασον ο οὖν, καὶ ἀφιέρωσον τὰς τῶν μαθητῶν ψυχάς, καὶ ἀναθήματα ταύτας ποίησον ἀληθινά, ἢ καὶ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἐνδυνάμωσον αὐτοὺς τυθῆναι. VERS. 20, 21.. Non pro eis rogo tantum, sel etiam pro iis qui credituri sunt per sermonem eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, ut credat mundus quod tu me miseris.» Dixerat, ‹ Pro ipsis ego sanctifico meipsum. › Ut igitur ne putet quis quod pro solis apostolis mortuus si', subdit: «Non pro his rogo solum, sed et pro onnibus qui credent per sermonem illorum. › Hoc autem loco iterum erigit apostolorum animos quod habituri sint multos discipulos. Quia enim dixit, • Non pro his solis rogo,, ut ue offendantur apostoli quasi nihil singulare præ aliis habeant, consolatur eos, significando fore illos plurimorum fidei et salutis auctores. Et quia satis commendarat eus Patri, quasi fide sanctificans eos, et sacrificium eos veritati sacrum consummans, dicit postea iterum de concordia, et a quo cepit principio (charitatis dico) in eo nunc ferme concludit, ac inquit: • Ut omnes unum sint, hoc est, ut pacem et concordiam habeant, el 1 in no. bis, hoc est, ut individuam erga nos servent fidem. Nihil enim ita offendit discipulos, 733 ut divelli et non idem sentire doctores. Qmodo enim persuadebunt, qui non idem sapiunt? Propterea dicit: «Ut et ipsi unum sint › in fide erga nos, ‹ sicut tu, Pater, in me, et ego in te. › Rursum, e sicul, • ion exacta est æqualit tis. Non enim possibile ut ita uniamur inter nos sicut Pater unitur Filio; atque ita cum dicit: e Estote misericordes, sicut Pater vester 88 › intellige. • Οὐ περὶ τούτων δὲ ἐρωτῶ μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν πιστευόντων διὰ τοῦ λόγου αὐτῶν εἰς ἐμὲ, ἵνα πάντες ἐν ὦσι, καθὼς σύ, Πάτερ, ἐν ἐμοὶ, κἀγὼ ἐν σοὶ, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν, ἵνα ὁ κόσμος πιο στεύσῃ, ὅτι σύ με απέστειλας.» Εἶπεν, ὅτι «Ὑπὲρ αὐτῶν ἐγὼ ἁγιάζω ἐμαυτόν. ο Ιν' οὖν μὴ νομίσειέ τις, ὅτι ὑπὲρ μόνων τῶν ἀποστόλων ἀπέθανεν, ἐπιφέρει· «Οὐ περὶ τούτων δὲ ἐρωτῶ μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ πάντων τῶν πιστευόντων διὰ τοῦ λόγου αὐτῶν εἰς ἐμέ. › Ἐνταῦθα δὲ διανέστησε πάλιν τὰς ψυ χὰς τῶν ἀποστόλων, εἴ γε μέλλουσιν ἕξειν πολλοὺς μαθητάς. Ἐπειδὴ γὰρ εἶπεν, ὅτι «Οὐ περὶ τούτων μόνον ἐρωτῶ, ο ἵνα μὴ σκανδαλισθῶσιν οἱ ἀπόστο λοι, ὡς οὐδὲν ἐξαίρετον αὐτοῖς διδόντος παρὰ τοὺς λοιπούς, παραμυθεῖται αὐτοὺς διὰ τοῦ δηλῶσαι, ὅτι πολλοῖς ἔσονται πίστεως καὶ σωτηρίας αἴτιοι. G Επεὶ δὲ ἱκανῶς αὐτοὺς παρέθετο τῷ Πατρὶ, ὡς ἂν - ἁγιάσῃ αὐτοὺς τῇ πίστει, καὶ θυσίαν αὐτοὺς ἁγίαν τῇ ἀληθείᾳ ἀποτελέσῃ, λέγει λοιπὸν πάλιν περὶ ὁμο νοίας, καὶ ἀφ' οὗ ήρξατο κεφαλαίου, τῆς ἀγάπης λέγω, εἰς ἐκεῖνο λοιπὸν κατακλείει τὸν λόγον, και φησιν· ι. Ἵνα πάντες ἐν ᾧτι·, τουτέστιν, Ινα εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν ἔχωσι, καὶ ἐν ἡμῖν, τουτέστιν, ἐν τῇ πρὸς ἡμᾶς πίστει τὸ ἀδιάσπαστον της ρωσιν. Οὐδὲν γὰρ οὕτω σκανδαλίζει τους μαθητάς, ὡς τὸ διασπᾶσθαι, καὶ μὴ ὁμοφρονεῖν τοὺς διδασκά λου;· πῶς γὰρ τοῖς μὴ τὰ αὐτὰ φρονοῦσι θελή σουσί τινες πεισθῆναι; Διὰ τοῦτό φησιν· ο Ινα καὶ αὐτοὶ ἐν ὦσιν ο ἐν τῇ εἰς ἡμᾶς πίστει, ο καθὼς σύ, Πάτερ, ἐν ἐμοί, κἀγὼ ἐν σοί. ν Πάλιν τό, e και θὼς, ο οὐκ ἀκριβοῦς ἐξισώσεως ἐστιν. Οὐ γὰρ δυο νατὸν οὕτως ἡμᾶς ἡνώσθαι ἀλλήλοις, ὡς ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ· ὥσπερ καὶ ὅταν λέγῃ· «Γίνεσθε οἰκτίρμονες, ὡς ὁ Πατὴρ ὑμῶν. κ. -- ο Ἵνα ὁ κόσμος πιστεύσῃ, ὅτι σύ με απέστειλας.» Καὶ γὰρ ἀπὸ τῆς ὁμονοίας τῶν μαθητῶν ἐγὼ ὁ διδάσκαλο; φανοῦμαι, ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐξῆλθον. Ἐὰν δὲ μάχωνται, οὐκ ἐροῦσι τοῦ εἰρηνικοῦ εἶναι μαθητάς· μὴ ὄντα δέ με εἰρηνικὸν οὐχ ὁμολογήσουσιν ἀπεστάλθαι παρὰ σοῦ. Ορᾷς, πῶς Πατέρα ὁμονοητικόν; • Κἀγὼ τὴν δόξαν, ἣν δέδωκάς μοι, δέδωκα αὐτοῖς, ἵνα ὦσιν ἐν, καθὼς ἡμεῖς ἕν ἐσμεν. Ἐγὼ ἐν αὐτοῖς, καὶ σὺ ἐν ἐμοὶ, ἵνα ὦσι τετελειωμένοι εἰς ἕν, καὶ 87 Rom. vi, 19. 8* Luc. vi, 56. η Ut mundus credat quod tu me miseris. › Etenim a concordia discipulorum ego doctor comprobor quod a Deo exiverim. Si autem pugnaverint inter se, non dicentur pacifici esse discipuli: neque me, si pacificus non fuero, fatebuatur a te missum. Vides quomodo usque ad finem concordiam erga Patrem astruit? ἄχρι τέλους τοῦτο κατασκευάζει, τὸ πρὸς τὸν VERS. 22, 23. Et ego gloriam quam dedisti mili, dedi eis, ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Ego in eis, et ta in me, ut sint consumar

Ποίαν δόξαν δεδωκέναι λέγει; Την διὰ τῶν σημείων, τὴν διὰ τῶν δογμάτων καὶ διδασκαλιών· καὶ ἄλλην δὲ δόξαν, τὴν τῆς ὁμονοίας, ο ἵνα ὦσιν ἔν.» Αὕτη γὰρ ἡ δόξα μείζων τῆς ἀπὸ τῶν σημείων. Ωσπερ γὰρ καὶ τὸν Θεὸν θαυμάζομεν, ὅτι οὐκ ἔστι στάσις οὐδὲ μάχη ἐν τῇ φύσει ἐκείνῃ, καὶ μεγίστη αὕτη δόξα· οὕτω καὶ οὗτοι, φησὶν, ἐντεῦθεν, ἀπὸ τῆς ὁμονοίας λέγω, γενέσθωσαν λαμπροί. • Ἐγὼ ἐν αὐτοῖς, σὺ ἐν ἐμοί.» Ενταῦθα δείκνυσιν, ὅτι οἱ ἀπόστελ ι καὶ τὸν Πατέρα ἐχώρησαν ἐν ἑαυτοῖς. Ἐγὼ γάμο φησὶν, ἐν αὐτοῖς ν εἰμι, σὲ δὲ πάλιν ἔχω ἐν ἐμαυτῷ· ὥστε καὶ σὺ ἐν αὐτοῖς εἴ. Αλλαχοῦ δὲ καὶ τὸν Πατέρα καὶ αὐτὸν παραγενέσθαι φησί, καὶ μονὴν ποιείν, τὸ τοῦ Σαβελλίου στόμα εμφράττων, καὶ τὰς δύο καὶ I unum, et ut cognoscat mundus quod tu me mi- ἵνα γινώσκῃ ὁ κόσμος, ὅτι σύ με ἀπέστειλας. sisti. › Qualem gloriam datam esse dicit? Eam quæ per signa et per dogmata et doctrinas, et aliam quoque gloriam, concordiæ scilicet, ut sint unum. Ita enim gloria major est, quam ca quæ signorum. Nam sicut et Deum admiramur, quia non est seditio neque pugna in natura ejus, et maxima ista gloria est: ita et illi, inquit, hoc loco, a concordia dico, liant clari. • Ego in eis, et tu in me. › foc loco ostendit quod apostoli et Patrem in se receperunt. • Ego enim, inquit, in ipsis sum, › et te quoque habeo in me, et ita etiam tu in eis es. Alio autem loco et Patrem etiam ipsum adventurun dicit, et mansionem facturum ª: Sabelli os concludens, et duas substantias manifestans. Hoc autem loco et Arii insaniam reprimens. υποστάσεις παραδηλῶν. Ἐνταῦθα δὲ τὴν ᾿Αρείου Patre: enim inquit per ipsum fieri in discipulis, ‹ ut sciat mundus quod tu me miseris: › continuo autem hoc dicit, ostendens pacem, quæ valeat etiam conciliare magis quam quodvis signum. Nam ut lites omnia dissolvunt, ita concordia omnia copulat. Vers. 23, 24. Et dilexisti eos, sicut et me dilexisti. Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum: ut videant gloriam meam, quam dedisti mihi: quia dilexisti me ante conditum mundum. › Iterum hoc loco per ‹ sicut › intellige significari quantum homo diligi potest. Itaque cum dixisset futuros tulos, sanctos, multos per eus credituros, multam habituros gloriam, dicit nunc et de præmiis et coronis quæ post hanc vitam reposita sunt. • Volo enim, inquit, ut ubi sum ego, et illi sint.» Et ne cum hoc audieris, existimes quod eamdem dignitatem assecuturi sint, subdit; e ut videant gloriam meam. Non enim dixit: ut fruantur gloria mea, sed, Ut videant. requies maxima, videre Filium Dei. enmis gloria dignorum: quod et .> Homini enim Hæc enim est Paulus dicit: ‹ Nos autem revelata facie gloriam Domini speculantes 734 Ostendit igitur hoc loco quod non sit, quemadmodum nunc videtur eis, in vili babitu conspiciendus tunc, sed in gloria quam habuit. ante conditum mundum. › Habebam autem hanc gloriam, inquit, eo quod dilexeris me. Insertum enim est, • Quia dilesisti me. Igitur sicut superius dixit: ‹ Glorifica me gloria quam habui antequam mundus esset; › ita et nunc ante conditum mundum ɔ sibi datam gloriam inquit deitatis. Dedit enim ei revera Pater deitatem, ut Pater Filio naturaliter. Nam quia genuit eum, necessario etiam gloriæ auctor fuit et suppeditator, qui substantiæ auctor dicitur. VERS. 25, 20. • Pater juste, et mundus te non cognovit, ego autem te cognovi: et hi cognoverant quod tu me miseris. Et notum feci eis nomen tuum * Joan. xiv, 25. το 11 Cor. nt, 18. μανίαν ἀναστέλλων, τὸν Πατέρα φησὶ διὰ αὐτοῦ γενέσθαι ἐν τοῖς μαθηταῖς, ο ἵνα γινώσκῃ ὁ κόσμος, ὅτι σύ με απέστειλας.» Συνεχῶς δὲ τοῦτο λέγει, δεικνὺς τὴν εἰρήνην δυναμένην ἐπισπάσασθαι πα τὸς μᾶλλον σημείου. "Ωσπερ γὰρ ἡ ἔρις διαλυτικόν, οὕτως ἡ συμφωνία συγκρατητικόν. • Καὶ ἠγάπησας αὐτοὺς, καθὼς ἐμὲ ἠγάπησας. Πάτερ, οὓς δέδωκάς μοι, θέλω ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, κἀκεῖνοι ὦτι μετ᾿ ἐμοῦ, ἵνα θεωρῶσι τὴν δόξαν την ἐμὴν, ἣν δέδωκάς μοι, ὅτι ἠγάπησάς με πρὸ κατ βολῆς κόσμου. • Πάλιν ἐνταῦθα τὸ, ο καθὼς, ο ώς ἄνθρωπον ἀγαπηθῆναι ἐγχωρεῖ, νόησον. Εἰπὼν το νυν, ὅτι ἔσονται ἐν ἀσφαλείᾳ, ὅτι ἔσονται ἅγιος, ὅτι πολλοὶ πιστεύσουσι δι' αὐτοὺς, ὅτι πολλῆς ἀπολαύ σουσι δόξης, λέγει λοιπὸν καὶ περὶ τῶν μετὰ τὴν ἐνε τεῦθεν ἀποδημίαν βραβείων καὶ στεφάνων ἀποκει μένων αὐτοῖς. «Θέλω γάρ, φησίν, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, κἀκεῖνοι ὦσι.» Καὶ ἵνα μὴ τοῦτο ἀκούσας να μίζῃ, ὅτι τῆς αὐτῆς ἀξίας ἐπιτυχεῖν μέλλουσιν, ἐπι φέρει· ο ἵνα θεωρωσι τὴν δόξαν τὴν ἐμήν.» Οὐ γὰρ εἶπεν· ἵνα ἀπολαύσωσι τῆς δόξης τῆς ἐμῆς, ἀλλ • ἵνα θεωρῶσιν. ο Ανθρώπῳ γὰρ ἀνάπαυσις μετ γίστη τὸ θεωρεῖν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· τοῦτο γὰρ δόξα πᾶσι τοῖς ἀξίοις· ὁ καὶ Παῦλος λέγει· «Ἡμεῖς δὲ ἀνακεκαλυμμένῳ προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατα οπτριζόμενοι. ο Δείκνυσι δὲ ἐντεῦθεν, ὅτι οὐχ οὕτως, ὥσπερ νῦν ὁρᾶται αὐτοῖς, ἐν εὐτελεί σχήματι ὁρα θήσεται τότε, ἀλλ' ἐν δόξῃ ᾗ εἶχε ε πρὸ καταβολής κόσμου.. Εἶχον δὲ, φησί, ταύτην τὴν δόξαν, διότι • Αγάπησάς με· ο διὰ μέσου γὰρ κεῖται τὸ, ο Ηγάπησάς με. ν Ὥσπερ οὖν καὶ ἀνωτέρω εἶπε· «Δόξασόν με τῇ δόξῃ, ᾖ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι·, οὕτω καὶ νῦν ο πρὸ καταβολῆς κόσμου ο δεδόσθαι αὐτῷ τὴν δόξαν φησὶ τῆς θεότητος. Δέδωκε γὰρ ὄν τως αὐτῷ ὁ Πατήρ τήν θεότητα, ὡς Πατήρ Υιῷ φυσικῶς. Ἐπεὶ γὰρ ἐγέννησεν αὐτὸν, ἀναγκαίως καὶ τῆς δόξης αἴτιος καὶ παροχεὺς ὁ τῆς οὐσίας αἴτιος λέγεται. • Πάτερ δίκαιε, καὶ ὁ κόσμος σε οὐκ ἔγνω, ἐγὼ δέ σε ἔγνων· καὶ οὗτοι ἔγνωσαν, ὅτι σὺ με ἀπέστειλας. Καὶ ἐγνώρισα αὐτοῖ; τὸ ὄνομά σου, καὶ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XVIII. ipsis sit, et ego in ipsis. Postquam credentibus hæc precatus est, et tanta eis bona conciliasset, dicit quiddam multæ misericordiæ et benignitatis plenum. • Pater enim, inquit juste,» ego quidem omnes homines hæc bona assequi vellem, qualia precatus sum fidelibus; sed non cognoverunt te, ideo privabuntur præmiis et gloria. • Ego autem te cognovi. › Carpuntur autem hoc loco et Judæi, qui se dicebant cognoscere Deum, et ostendit cos non cognoscere Patrem. Mandum enim Judæos dicit sæpius. Et Judæi quidem dicunt, quod tu non me miseris, ego autem • his discipulis meis et nomen tuum cognitum feci, et noturn faciam. Quomodo autem γνωρίσω· ἵνα ἡ ἀγάπη, ἣν ἠγάπησάς με, ἐν αὐτοῖς et notum faciam, ut dilectio qua dilexisti me, in ᾖ, κἀγὼ ἐν αὐτοῖς.» Ἐπειδὴ περὶ τῶν πιστευόντων τοιαῦτα ηύξατο, καὶ τοσαῦτα αὐτοῖς ἀγαθὰ προεμνηστεύσατο, φησὶ λοιπὸν εὐσπλαγχνόν τι καὶ τῆς αὐ τοῦ φιλανθρωπίας ἄξιον. «Πάτερ γάρ, φησί, δίκαιε, ν ἐγὼ μὲν ἐβουλόμην καὶ πάντας ἀνθρώπους τυχεῖν τῶν τοιούτων ἀγαθῶν, οἷα δὴ ἐπηυξάμην τοῖς πιο στοῖς, ἀλλ' οὐκ ἔγνωσάν σε, διὸ καὶ ἀποτεύξονται τῆς δόξης καὶ τῶν βραβείων, «ἐγὼ δέ σε ἔγνων.» Αἰνίττεται δὲ ἐνταῦθα καὶ τοὺς Ἰουδαίους, οἱ ἔλεγον γινώσκειν τὸν Θεὸν, καὶ δείκνυσιν αὐτοὺς μὴ ἐπισ γινώσκοντας τὸν Πατέρα· κόσμον γὰρ τοὺς Ἰουσ δαίους φησὶ πολλαχοῦ. Καὶ οἱ μὲν Ἰουδαῖοί φασιν, ὅτι οὐκ ἀπέστειλάς με σύ, ἐγὼ δὲ ι τούτοις ο τοῖς μαθηταῖς μου • καὶ ἐγνώρισα τὸ ὄνομά σου, καὶ γνωρίσω.» Πῶς δὲ γνωρίσω; Επιπέμψας αὐτοῖς notum faciam? Misso eis Spiritu sancto, qui e indu τὸ Πνεῦμα, δ ι ὁδηγήσει αὐτοὺς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλή Θειαν.» Καὶ ἐὰν μάθωσι τίς σύ, τότε ο ἡ ἀγάπη, ἣν ἠγάπησάς με, ἐν αὐτοῖς» ἔσται, «κἀγὼ ἐν αὐ τοῖς.» Γνώσονται γὰρ, ὅτι οὐκ ἀπεσχισμένος ἐγώ, ἀλλὰ τῶν σφόδρα πεφιλημένων, καὶ γνήσιος Υἱὸς καὶ συνημμένος. Ἐπιγνόντες δὲ τοῦτο, καὶ τὴν πίστιν τὴν εἰς ἐμὲ, καὶ τὴν ἀγάπην τηρήσουσι, καὶ λοιπὸν ἐν αὐτοῖς μενῶ ἐγὼ τοιούτοις οὖσι, σέ τε ἐπεγνωκότι, κἀμὲ ὡς Θεὸν τιμῶσι, καὶ τὴν πρὸς ἐμὲ πίστιν τηροῦσιν ἀπαρασάλευτον. Περὶ τῆς παραδόσεως τοῦ Ἰησοῦ. Περὶ τῶν Ιουδαίων χαμαὶ πεσόντων. Περὶ τοῦ Πέτρου ἀποκόψαντος τὸ ὡτίον τῷ τοῦ ἀρχιερέως· δούλῳ. Περὶ τοῦ Ἰησοῦ ἀπαγομένου πρὸς 'Ανναν, καὶ Κατάφαν, καὶ Πιλάτον • Ταῦτα εἰπὼν ὁ Ἰησοῦς, ἐξῆλθε σὺν τοῖς μαθη ταῖς αὐτοῦ πέραν τοῦ χειμάρρου τῶν Κέδρων, ὅπου ἦν κῆπος· εἰς ὃν εἰσῆλθεν αὐτὸς, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. Ηδει δὲ καὶ Ἰούδας, ὁ παραδιδοὺς αὐτὸν, τὸν τόπον· ὅτι πολλάκις συνήχθη ὁ Ἰησοῦς ἐκεῖ μετά τῶν μαθητῶν αὐτοῦ. ὁ Οὐκ εἶπεν, ὅτι Ταῦτα εὐξά μενος ὁ Ἰησοῦς, ἀλλὰ, ο Ταῦτα εἰπών.» Οὐ γὰρ εὐχὴ ἦν τὸ πρᾶγμα, ἀλλὰ διαλαλιά, πρὸς τὸ τοὺς μαθητὰς παραμυθήσασθαι γενομένη. Μέσων δὲ νυκτῶν ὁδοιπορεῖ, καὶ ποταμὸν διαβαίνει, καὶ ἐπείγεται πρὸς τὸν τῷ προδότη γνώριμον τόπον ἐλθεῖν, ἑαυ τὸν ἐπιδιδοὺς τοῖς φονεῦσιν· ἵνα δείξῃ ὅτι ἑκὼν ἐπὶ τὸ πάθος ἔρχεται, καὶ τὸν ἐπὶ τῇ ζητήσει κόπον ἐκκόπτει τοῖς Ἰουδαίοις. "Ινα γὰρ μὴ συντρίβωνται, τῇδε κἀκεῖσε περιερχόμενοι, καὶ ζητοῦντες αὐτὸν, ἄπεισιν αὐτὸς πρὸς αὐτοὺς, καὶ εἰς τὰς χεῖρας αὐτ τῶν βάλλει ἑαυτόν· ὥσπερ γὰρ ἔν τινι δεσμωτηρίῳ τῷ κήπῳ εὑρίσκεται. Ἵνα δὲ μὴ νομίσῃς, ὅτι ὡς κρυπτόμενος ἀνεχώρησεν εἰς τὸν κῆπον, ἐπιφέρει δ εὐαγγελιστὴς, ὅτι • Ηδει καὶ ὁ Ἰούδας τὸν τόπον.» Ωστε μᾶλλον φανερῶσαι ἑαυτὸν θέλων, ἀλλ᾽ οὐκ ἀποκρύψασθαι, εἰς τοῦτον τὸν τόπον παραγίνεται. • Ηδει δὲ ὁ Ἰούδας τὸν τόπον, διότι ἐκεῖ πολλάκις συνήχθη ὁ Ἰησοῦς.» Τὰ γὰρ ἔρημα χωρία καὶ ἡσυχίας εργαστήρια μετεδίωκεν ὁ Κύριος, καὶ μάθ λίστα, ὅταν τι μυστικώτερον παρεδίδου. Πόθεν δὲ ὁ Ἰούδας εγίνωσκεν, ὅτι ἐν τῷ κήπῳ ἐστὶν ὁ Ἰησοῦς οι Joan. xvi, 15. cet eos in omnem veritatem "1 > et si didicerint quis tu sis, tunc e dilectio qua dilexisti me, in ipsis, erit, c et ego in eis.» Scient enim quod non separatus ego, sed valde dilectus et germanus Filius ac coadunatus. Cum agnoverint autem hoc, et fidem erga me et dilectionem servabunt. Insuper in illis manebo ego qui tales fuerint, quique te agnoverint, et me ut Deum coluerint, inconcussamque erga me Gidem custodierint. CAPUT XVIII. De traditione Jesu. De Judæis retro cadentibus. De Petro qui abscidit auriculam servo pontificis. Quomodo Jesus ductus sit ad Annam, Caipham et Pila· tum. VERS. 1, 2. < Haec cum dixisset Jesus, egressus est cum discipulis suis trans torrentein Cedron, ubi erat hortus in quem intravit ipse et discipuli ejus. Sciebat altem et Judas, qui tradebat eum, locum, quod sape convenisset Jesus illuc cum discipulis suis. Non dixit: Cum precatus esset Jesus; sed: Hæc cum dixisset; non enim oratio erat, seul colloquium ad solatium discipulorum factum. Media autem nocte 735 iter facit, et flumen transit, festinatque ut veniat in locum proditori notum, seipsum permittens homicidis: ut ostendat quod sponte ad passionem veniat, et laborem minueret Judæis se quærentibus. Nam ne fatigarentur huc et illuc obambulantes et quærentes eum, abit ipse ad eos, et se manibus inimicorum infert. In venitur enim in Irorto, quasi in carcere quodam. Et ne existimes quod delitescendi gratia illuc se contulerit, subdit evangelista quod ‹ et Judas noverit, locum, › atque ita magis manifestari quam occultari voluit in locum illum veniens. ‹ Sciebat autem et Judas locum, quia s.rpe illuc convenerat Jesus cum discipulis suis. › Solitaria enim loca et silentii officinas quærere solebat Dominus, et maxime si quando mysticum aliquid tradebat. Unde autem Judas cognoscebat quod in horto hac hora essel Jesus, et non in domo dormiens? Sciebat Dominum frequenter extra civitatem pernoctare, et eapropter etiam tunc exisse

foras. Et aliter: Ipso festo maxime hunc morem κατὰ ταύτην τὴν ὥραν, καὶ οὐχὶ ἐν οἰκίᾳ ἐνόμισεν servasse creditus est, docens discipulos suos sublimius quiddam. Docebat autem (ut diximus) in talibus locis mystica. Igitur quia tunc dies festus eral, conjectabat illic cum esse, disserentem discipulis justa morem suum in festo. εὑρεῖν αὐτὸν καθεύδοντα; Εγίνωσκε τὸν Κύριον τὰ πολλὰ ἔξω διανυκτερεύοντα, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τότε ἐξῆλθεν ἔξω. "Αλλως τε· Καὶ ἐν ἑορτῆ; καιρῷ μάτ λιστα ἠπίστατο αὐτὸν ἔθος ἔχοντα, διδάσκειν τι τους μαθητὰς ὑψηλότερον· ἐδίδασκε δὲ τοὺς μαθητάς, ὡς ἔφημεν, τὰ μυστικὰ ἐν τοιούτοις τόποις. Ἐπεὶ οὖν τότε ἑορτὴ ἦν, ἐστοχάσατο ἐκεῖσε αὐτὸν εἶναι, τοῖς μαθηταῖς τὰ τῆς ἑορτῆς φιλοσοφοῦντα κατὰ τὸ σύνηθες. VERS. 3-6. ‹ Judas ergo cum accepisset cohortem, et a pontificibus et Pharisæis ministros, venit illuc cum laternis ac facibus et armis. Jesus itaque sciens omnia quæ ventura erant super se, processit, ac dixit eis: Quem quæritis? Responderunt ei: Jesum Nazarenum. Dicit eis Jesus: Ego sum. Stabat autem et Judas, qui prolebat eum, cum ipsis. Ut ergo diait eis: Ego sum, abierunt retrorsum, et cecilerunt in terram. › Pecuniis impetrarunt ut cohors se juvaret. Militaris enim ordo auri mancipium est. Multi autem veniunt, timentes eos qui Jesum sequebantur, et ab eo pendebant propter doctrinam et miracula. Laternas et faces gestant, ut ne occultans se in tenebris aufugeret. At ille in tantum fugam non quærebat, ut obviam exiret seipsum tradens. Et rogat quidem, non quod ignoret et discere opus habeat. • Sciebat enim omnia, inquit, quæ ventura super eum erant. › Et ita quia sciebat quod ad se venirent, roga', non indigens ut doceatur, sed ostendere volens quod et præseus non visus vel cognitus esset. Sed et rogat ut alienus, et neque a voce agnoscunt eum, neque alii, neque ipse Judas. Quod autem non propter tenebras ignoraverint eum, prædixit evangelista ceos cum facibus advenisse. Pone autem quod propter tenebras non agnoverint eum, oportebat certe a voce ipsum agnovisse. Interrogat igitur, ut ostendat (ut diximus) se neque a specie, neque a voce cognitum fuisse. Ita ineffabilis erat ejus virtus. Et ita neque crucifigere potuissent, nisi voluntarius se obtulisset. Quod 736 autem no11 80Jum excæcarit oculos eorum, sed et supini ceciderint una interrogationis voce prostrati, signum fuit casuros eos qui contra Jesum venerant, universali gentis istius ruina, quæ post Christi mortem super cos venit, sicut et Jeremias prædixit: «Domus Israel cecidit: non est qui resuscitet ".› Cadunt ' • Ο οὖν Ἰούδας λαβὼν τὴν σπεῖραν, καὶ ἐκ τῶν ἀρχιερέων καὶ Φαρισαίων ὑπηρέτας, ἔρχεται ἐκεῖ μετὰ λαμπάδων, καὶ φανῶν, καὶ ὅπλων. Ἰησοῦς οὖν εἰδὼς πάντα τὰ ἐπερχόμενα ἐπ' αὐτὸν, ἐξελθὼν εἶπεν αὐτοῖς· Τίνα ζητείτε; Απεκρίθησαν αὐτῷ· Ἰησοῦν τὸν Ναζωραίον. Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐγώ εἰμι. Εἱστήκει δὲ καὶ Ἰούδας ὁ παραδιδοὺς αὐτὸν μετ' αὐτ τῶν. Ὡς οὖν εἶπεν αὐτοῖς, ὅτι Ἐγώ εἰμι, ἀπῆλθεν εἰς τὰ ὀπίσω, καὶ ἔπεσον χαμαί. ο Τὴν μὲν σπεῖραν πείθουσιν αὐτοῖς συνεργῆσαι διὰ χρημάτων· τοιοῦτον γὰρ τὸ στρατιωτικόν, χρυσοῦ ὤνιον. Πολλοὶ δὲ ἐπέρχονται, δεδοικότες τοὺς ἑπομένους τῷ Ἰησοῦ, καὶ Εκκρεμαμένους αὐτῷ διὰ τὸν λόγον τε καὶ τὰ θαύ ματα. Λαμπάδας δὲ καὶ φανοὺς ἐπάγονται, ὡς ἂν μὴ ἐκφύγῃ αὐτοὺς ἐν τῷ σκότει λαθών. Ὁ δὲ τοσοῦτον ἔδει τοῦ φυγεῖν, ὥστε καὶ ἔξεισι πρὸς αὐτοὺς, ἑαυτὸν παραδιδούς. Καὶ ἐρωτᾷ μὲν, οὐχ ὡς χρήζων μαθεῖν· • Ηδει γάρ, φησί, πάντα τὰ ἐπερχόμενα ἐπ' αὐ τόν.» Ωστε ἐπειδὴ ᾔδει, ὅτι ἐπ' αὐτὸν ἤρχοντο, οὐχ ὡς μαθεῖν δεόμενος ἐρωτᾷ, ἀλλὰ δεῖξαι θέλων, ὅτι καὶ παρὼν οὐχ ἑωρᾶτο αὐτοῖς ἢ ἐγνωρίζετο. Αλλά καὶ ἐρωτᾷ, ὡς ἀλλότριος· καὶ οὐδὲ ἀπὸ τῆς φωνῆς ἐπιγινώσκουσιν αὐτὸν, οὔτε οἱ ἄλλοι, οὔτε αὐτὸς ὁ Ἰούδας. Οτι γὰρ οὐ διὰ τὸ σκότος ἡγνόησαν αὐτὸν, προεἶπεν ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι ι μετὰ λαμπάδων ο ἐπῆλθον. Εἰ δὲ διὰ τὸ σκότος ἡγνόουν (θῶμεν γὰρ ), ἀπό γε τῆς φωνῆς ἐπιγνῶναι αὐτὸν ἔδει. Ἐρωτᾷ οὖν, ἵνα δείξῃ, ὡς εἴπομεν, ὅτι οὔτε ἀπὸ τοῦ εἴδους, οὔτε ἀπὸ τῆς φωνῆς ἐπέγνωσαν αὐτόν. Οὕτως οὖν ἄφατος ἦν ἡ δύναμις αὐτοῦ, ὥστε οὐδὲ σταυρῶσαι ηδύναντο, εἰ μὴ ἑκὼν ἐνέδωκεν. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο τὸ πηρῶσα: τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ τὸ καταβαλεξ ὑπτίους ἀπὸ μόνης ψιλῆς ἐρωτήσεως. Σημείον δ' ἂν εἴη τὸ πεσεῖν τοὺς κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἐλθόντας, τῆς και θολικῆς τοῦ ἔθνους καταπτώσεως, ἢ ἐπεγένετο αὐτοῖς ὕστερον μετὰ τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον· ὡς καὶ igitur omnes qui sermoni divino sunt adversarii. Ιερεμίας προεφήτευσεν· • Οἶκος Ισραήλ ἔπεσεν, Hortus autem a quo salus nostra sumpsit originem, paradisum referebat. Nam qui cecidimus in horto paradisi, vidimus in horto salutarem passionem‣ sumpsisse initium, et omnia quæ prius corrupta, reparata esse.. Vers. 7-9. ‹ Herum ergo eos interrogavit, Quem queritis? At illi dixerunt: Jesum Nazarenum. Respondit Jesus et dixit: Dixi vobis quod ego sim. Si ** Imo, Amos, v. 2. οὐκ ἔστιν ὁ ἀναστήσων.» Πίπτουσι τοίνυν πάντες οἱ τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ ἐναντιούμενοι. Ο δὲ κῆπος, ἀφ οὗ ἡ σωτηρία ἡμῶν ἔλαβε τὴν ἀρχὴν, ἀντίτυπον ἂν εἴη τοῦ παραδείσου. Ἐν γὰρ τῷ κήπῳ τοῦ παραδεί σου πεσόντες, εἴδομεν ἐν κήπῳ τὸ σωτήριον τοῦ Χρι στοῦ πάθος δεχόμενον τὴν ἀρχὴν, καὶ πάντα τὰ πρώην δυσχερῆ ἀπανορθούμενον. • Πάλιν οὖν αὐτοὺς ἐπηρώτησε. Τίνα ζητεῖτε; ΟΙ δὲ εἶπον· Ἰησοῦν τὸν Ναζωραίον. Απεκρίθη Ιησοῦς, καὶ εἶπεν· Εἶπον ὑμῖν, ὅτι ἐγώ εἰμι. Εἰ οὖν Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 31, αὐτῶν θαῦμα μέγα ἦν, ἀλλά, κι τα λα

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS.-CAP. XVIII. ἐμὲ ζητεῖτε, ἄρετε τούτους ὑπάγειν· ἵνα πληρωθῇ igitur me quæritis, sinite hos abire, ut impleretur ὁ λόγος, ἂν εἶπεν, ὅτι Οὓς δέδωκάς μοι, οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐτῶν οὐδένα. • Κατέβαλε μὲν αὐτοὺς ὑπτίους, ἅμα τήν τε δύναμιν αὐτοῦ δηλῶν, καὶ ὅτι ἑκὼν ἔρω χεται πρὸς τὸ πάθος· πρὸς δὲ τούτοις καὶ ἕτερόν τι οικονομῶν. Ἵνα γὰρ μὴ εἴπῃ τις, ὅτι οὐδὲν σε Ἰουδαῖοι ἥμαρτον· αὐτὸς γὰρ αὐτοῖς ἑαυτὸν ἐνεχεί ρισε, καὶ δῆλον κατέστησε· διὰ τοῦτο ἐνδείκνυται αὐτοῖς τοῦτο τὸ σημεῖον, ἱκανὸν ἂν αὐτοὺς ἀνακρούσασθαι. Ἐπεὶ δὲ ἐπέμενον τῇ κακίᾳ καὶ μετὰ τὸ θαῦμα τοῦτο, τότε δὴ ἑαυτὸν ἐγχειρίζει. Καὶ ὅρα, πῶς οὐδὲ ἄχρι τῆς τελευταίας ὥρας τῆς πρὸς τοὺς μαθητὰς ἀγάπης ὑφίεται. «Εἰ γὰρ ἐμὲ ζητεῖτε, φησὶν, ἄφετε τούτους υπάγειν· ἵνα πληρωθῇ ὁ λόγος, ἂν εἶπεν, ὅτι οὕς δέδωκάς μοι, οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐ τῶν οὐδένα, ο ᾿Απώλειαν δὲ ὁ μὲν Κύριος τῆς ψυ. χῆς ἔλεγεν, ἣν οὐδεὶς τῶν μαθητευθέντων αὐτῷ ὑπέστη· ὁ δὲ εὐαγγελιστὴς ἐπὶ ταύτης τῆς σωματι κῆς παρέλαβε τοῦτο. Θαῦμα δὲ, πῶς οὐ συνέλαβον τοὺς ἀποστόλους, καὶ κατέκοψαν αὐτοὺς, καὶ μάλιστα τοῦ Πέτρου παροξύναντος αὐτούς. "Οθεν δῆλον, ὅτι ἡ τοῦ συλληφθέντος δύναμις τοῦτο ἐποίει, καὶ ἡ ἀπόφασις, ἣν προείπεν, ὅτι «Οὐδεὶς ἐξ αὐτῶν ἀπώλετο.» Τοῦτο γοῦν καὶ ὁ εὐαγγελιστής διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι τῆς τοῦ Κυρίου ἀποφάσεως ἦν τὸ μὴ και τακοπῆναι τοὺς μαθητάς, φησίν· ο Ινα πληρωθῇ ὁ λόγος. ἂν εἶπεν, ὅτι Οὐκ ἀπώλεσα ἐξ αὐτῶν οὐδένα·, διὰ γὰρ τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν ἔξω ποιεῖται αὐτοὺς πειρασμῶν. Οὕτω καὶ ἡμᾶς νῦν οἰκονομεῖ, καν ἀγνοῶμεν. Ὥστε ἐπειδάν σοι ἔλθῃ πειρασμός, πίστευε, ὅτι εἰ μὴ ἐγίνωσκεν, ὅτι δύνασαι διαφυγείν " τοῦτον, οὐκ ἂν συνεχώρησέ σοι αὐτὸν ἐπελθεῖν, ὥσπερ οὐδὲ τότε τοῖς μαθηταΐς. • Σίμων οὖν Πέτρος ἔχων μάχαιραν, εἵλκυσεν αὐτ τὴν, καὶ ἔπαισε τὸν τοῦ ἀρχιερέως δοῦλον, καὶ ἀπέκοψεν αὐτοῦ τὸ ὠτίον τὸ δεξιόν· ἦν δὲ ὄνομα τῷ δούλῳ Μάλχος. Εἶπεν οὖν ὁ Ἰησοῦς τῷ Πέτρῳ Βάλε τὴν μάχαιράν σου εἰς τὴν θήκην· τὸ ποτήριον. 8 δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ, οὐ μὴ πίω αὐτό; ν Ἰδὼν ὁ Πέπρος τὸν Κύριον ὑπτίως αὐτοὺς καταβαλόντα, καὶ (άρσους ὑποπλησθεὶς διὰ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς, εἰπόντος, «"Αφετε τούτους ὑπάγειν, › ἐνόμισεν, ὡς καιρὸς λοιπὸν ἀμύνης ἐστὶ, καὶ δὴ σπᾶται τὴν μά χαιραν, καὶ πατάσσει τὸν δοῦλον. Εἰ δὲ ζητεῖς, πῶς ὁ κελευσθεὶς μὴ πήραν ἔχειν, μηδὲ δύο χιτῶνα;, μάχαιραν ἔχει· μάνθανε, ὅτι διὰ τὸ ἀρνίον ταύτης ἔχρηζε, καὶ ἐβάσταξεν αὐτὴν καὶ μετὰ τὸ δεῖπνον· ἢ καὶ δεδοικὼς τὴν ἐπίθεσιν, παρεσκεύαστο πάλαι εἰς τοῦτο. Εἰ δὲ ἀπορεῖς, πῶς ὁ μηδὲ ῥαπίζων [ [. βαπίζειν] προσταχθείς, πρὸς φόνους παρεσκευάζετο· ἀκούσεις, ὅτι μάλιστα μὲν οὐχ ἑαυτῷ, ἀλλὰ τῷ διδασκάλῳ ἥμυνεν· ἔπειτα οὐδὲ τέλειοι οὔπω ἦσαν· ἐν τοῖς ὑστέροις γὰρ δε μοι τοῦτον, πῶς τὰ ἔσχατα πάσχων χαίρει. Νῦν δὲ ὑπὲρ τοῦ διδασκάλου ἀγανακτῶν, καὶ ἐπ' αὐτὴν ὁρμῇ τὴν κεφαλήν es Matil. serno quem dixit: Quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam. › Prostravit quidem eos ut retrorsum caderent, declarans potentiam suam, et quod ad passionem sponte veniret. Ad hæc etiam hoc providens, ut ne quis dicat Judæos non peccasse, eo quod illis se in manus tradiderat et manifestarat, propter hoc ostendit eis hoc miraculum, quod sufficiebat ad repellendos eos. Ubi autem in malitia sua pernianserunt etiam post miraculum istud, tunc se manibus eorum permisit. Et vide quomodo usque ad ultimam horam dilectionem erga discipylos non reliquit. Nam. Si me quæritis, inquit, siuite illos abire, ut impleretur sermo quem dixeral: Quos dedisti mihi, ex eis non perdidi quemquam. Perditionem autem Dominus animæ dicebat, quia nullus periit qui ab eo doctus fuit. Evangelista autem et ad corporalem trahit. Miraculum autem, quomodo non comprehenderint illi apostolos, et dissecuerint eos, et maxime cum Petrus incitasset eos. Unde manifestum quod comprehensi virtus hoc fecerit, et sententia quam prædixerat, nullum esse ex illis perdendum: id quod et evangelista docens nos quod hoc fuerit propter sententiam Domini, ne interficerentur discipuli, inquit: e Ut impleretur sermo quem dixit, Non perdidi ex eis quemquam. › Nam propter ipsorum infirmitatem securos eos fecit a tentationibus. Ita et nos nunc regit, etiamsi ignoremus. Unde quando incidis in tentationes, crede quod nisi cognovisset te posse illas evadere, non permisisset te in eas incidere, sicut neque tunc discipulos. VERS. 10, 11.. Simon ergo Petrus cum haberet gladium, eduxit eum, et percussit pontificis servum, et abscidit auriculam ejus dexteram. Erat autem nomen servo Malchus. Dicit ergo Jesus Petro: Mitte gladium tuum in vaginam. Annon bibam poculum quod dedit mihi Pater? Cum Petrus vidisset Dominum prostravisse illos, et impletus esset fiducia propter vocem Domini, dicentis, ⚫ Sinite illos abire, › existimavit 737 quod tune esset tempus vindicte, extractoque gladio percussit servum. Quod si quæras, quomodo is qui jussus est non portare peram, neque duas tunicas 83 gladium haberet, disce quod portaverit illum in usum agni paschalis etiam post cœnam, vel quod, timens insi - dias, olim in hoc praeparaverit. Quod si dubitas, quomodo, cum prohibitus fuerit vel alapis percutere, ad cædem se paraverit, audi quomodo non semetipsum, sed magistrum maxime ultus fuerit; deinde quod nondum perfecti tunc erant. Nam vide quomodo postea extremna ferre gaudet, nunc autem pro magistro indignatur, et caput ipsum invadit, et cum aberraret, auriculam solam abscindit, Jesus vero Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Cod. 52, Εἰ δὲ ζητεῖς μαθεῖν πῶς, κ. τ. λ.

restituit, et per hoc miraculum iterum insipientes διὸ κἀκείνης μὴ ἐφικόμενος, τὸ γοῦν ὠτίον τέμνει. Judæos refrenat ab impetu ad homicidium. Nam quia n'agnum erat miraculum in auricula, propterea et nomen servi apponit evangelista, ut si legentes discredant, ab illo quærant num ita factum sit. Porro Dominus Petrum quidem reprimit et interninatur, dicens: Mitte gladium tuum in vagimam.» Consolatur autem dicendo: • Poculum quod dedit mihi Pater, annon bibam illud?, Ostendit enim quod patiatur non propter illorum virtutem, sed suam permissionem, et quod non sit adversarius Deo, sed usque ad mortem faciat voluntatem Patris. Dicendo autem ‹ poculum, › insignat mortem dulcem et desiderabilem in salutem hominum. Cæterum tu hic attendas, desecari auriculam dextram servi pontificis signum fuisse inobedientiæ illorum. Cæcitas enim in Israel facta est, nt audientes non audiant, propter impietatem erga Salvatorem, quæ maxime fuit pontificum. Ideo et auriculæ abscissio in servo pontificis facta est. Quod autem restituta est auricula, significat Israelitis olim restituendam prudentiam, quæ nunc est ablata. Etenim Elias cum venerit, revocabit eos ad Christum, et conjunget patres nobis filiis, sicut et Malachias dixit *. et λιτῶν συνέσεως, τῆς νῦν ἀφαιρεθείσης. Καὶ γὰρ καὶ συνάψει αὐτοὺς πατέρας ὄντας ἡμῖν τοῖς υἱοῖς, VERS. 12-14. • Cohors igitur et tribunus el ministri Judæorum comprehenderunt Jesum, figaverunt eum, et adduxerunt eum ad Annam primum. Erat enim socer Caiphæ, qui erat pontifex anni illius. Erat autem Caiphas is qui consilium dederat Judæis, quod expediret unum hominem mori pro populo. › Postquam omnia fecit quæ ad reprimendum illorum furorem pertinere videbantur, illi autem non intellexerunt, tune tandem permisit se abduci. Porro illi alligant et abducunt ad Annam, gloriantes facto, et quasi celebrari cupientes perinde ac magnum tropæum excitassent. Cæterum prophetiæ Caiphæ meminit ", ostendere volens quod pro salute mundi hæc facta sint, et quod tam excellens sit veritas, ut et inimici eam prædixerint. Ut enim non turbemur 738 audientes vincula, meminit prophetiæ, quod salutaria fuerint et mors et vincula, qua de causa et hac pertuIerit. Ἰησοῦς δὲ ὑποκαθίστησι [f. ἀποκ. ], καὶ διὰ τούτου τοῦ θαύματος πάλιν τοὺς ἀνοήτους Ἰουδαίους ἀναχαιτίζων τῆς ἐπὶ τὸν φόνον ὁρμῆς. Ἐπεὶ δὲ μέγα ἦν τὸ ἐπὶ τῷ ἀτίῳ θαῦμα, διὰ τοῦτο καὶ τὸ ὄνομα τοῦ δούλου προστίθησιν ὁ εὐαγγελιστής· ἵν᾿ ἐξῇ τοῖς ἀναγινώσκουσιν, εἴπερ ἀπιστοῖεν, ζητεῖν καὶ πε ριεργάζεσθαι, εἴ γε οὕτω γέγονεν. 'Αλλ' ὁ Κύριος καταστέλλει μὲν τὸν Πέτρον, καὶ ἀπειλήσας («Βάλε γάρ, φησί, τὴν μάχαιράν σου εἰς τὴν θήκην»), πα ραμυθεῖται δὲ καὶ ἐν τῷ εἰπεῖν· «Τὸ ποτήριον, δ δέδωκέ μοι ὁ Πατήρ, οὐ μὴ πίω αὐτό; Δείκνυσι γὰρ, ὅτι οὐ τῆς ἐκείνων δυνάμεως, ἀλλὰ τῆς αὐτοῦ συγχωρήσεως τὸ παθεῖν, καὶ ὅτι οὐκ ἀντίθεος, ἀλλ᾽ ἄχρι θανάτου τὸ θέλημα τοῦ Πατρὸς ποιῶν. Καὶ τὸ εἰπεῖν δὲ, ο ποτήριον, ο τὸ ἡδὺ καὶ ἐπιποθητον τοῦ ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων θανάτου αινίττεται. Σὺ δὲ μοι ὅρα, ὅτι καὶ τὸ ἀποκοπῆναι τὸ δεξιὸν ὠτίον τοῦ δούλου τοῦ ἀρχιερέως σύμβολον ἦν τῆς ἀνηκουστίας αὐτῶν. Πώρωσις γὰρ τῷ Ἰσραήλ γέγονεν, ἵνα ἀκούοντες μὴ ἀκούσωσι, διὰ τὴν κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἀσέβειαν, ἢ τῶν ἀρχιερέων μάλιστα γέγονε, διὸ καὶ περὶ οἰκέτην ἀρχιερέως τὸ σύμβολον ἦν τῆς τοῦ ὡτίου ἀφαιρέσεως. Τὸ δὲ ἀποκαταστῆναι πάλιν τὸ ὠτίον δηλοῖ τὴν ὕστερον ἀποκατάστασιν τῆς τῶν Ἰσραη Ηλίας ἐλθὼν, ἀποκαταστήσει αὐτοὺς εἰς Χριστὸν, καθὰ δὴ καὶ Μαλαχίας προεφήτευσεν. VERS. 15, 16. • Sequebatur autem Jesum Simon Petrus, et alius discipulus. Discipulus ɔutem ille erat notus pontifici, et introivit cum Jesu in atrium pontificis, Petrus autem stabat ad ostium foris. Exivit autem discipulus ille alter qui erat notus pontifici, et dixit ostiaria, et introduxit Petrum. Quis eral e alius discipulus?. Ille ipse qui hæc scripsit. Occultat autem se propter humilitatem, quia honestum opus narraturus erat, secutumn se esse fugientibus aliis; propter hoc occultat seipsum, et præponit sibi Petrum: • Sequebatur enim, inquit, Malach. IV, 5, 6. or Joan. xi. 49. • Η οὖν σπεῖρα, καὶ ὁ χιλιάρχος, καὶ οἱ ὑπηρέ ται τῶν Ἰουδαίων συνέλαβον τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἔδησαν αὐτὸν, καὶ ἀπήγαγον αὐτὸν πρὸς ῎Ανναν πρῶτον. *Ην γὰρ πενθερὸς τοῦ Καϊάφα, ὃς ἦν ἀρχιερεὺς τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου. *Ην δὲ Καϊάφα, ὁ συμβουλεύσας τοῖς Ἰουδαίοις, ὅτι συμφέρει ἕνα ἄνθρωπον ἀπολέσθαι ὑπὲρ τοῦ λαοῦ. ο Οτε πάντα ἐποίησεν, ὅσα ἱκανὰ ἦν ἀναστεῖλαι αὐτοὺς, οἱ δὲ οὐ συνίεσαν, τότε δὴ συνεχώρησεν ἀπαγαγεῖν αὐτόν. Οἱ δὲ καὶ δεσμοῦσι. καὶ ἀπάγουσι πρὸς 'Ανναν, ὥσπερ ἐμπομπεύοντες τῷ γενομένῳ καὶ ἐγκαυχώμενοι, ὡς δὴ μέγα τρόπαιον στήσαντες. Τῆς δὲ τοῦ Καϊάφα προφητείας μέμνηται, δεῖξαι θέλων, ὅτι ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου σωτηρίας ταῦτα ἐγίνετο, καὶ ὅτι τοσαύτη τῆς ἀληθείας ἡ ὑπερβολή, ὡς καὶ τοὺς ἐχθροὺς ταῦτα προαναφων νεῖν. Ἵνα γὰρ μή, δεσμούς ἀκούσας, θορυβηθῇς, ἀναμιμνήσκει σε τῆς προφητείας, ὅτι σωτηριώδεις ἦσαν καὶ ὁ δεσμὸς καὶ ὁ θάνατος, καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν τούτων ἠνείχετο. • Ἠκολούθει δὲ τῷ Ἰησοῦ Σίμων Πέτρος, καὶ ὁ ἄλλος μαθητής. Ὁ δὲ μαθητὴς ἐκεῖνος ἦν γνωστός τῷ ἀρχιερεῖ, καὶ συνεισῆλθε τῷ Ἰησοῦ εἰς τὴν αὐλὴν τοῦ ἀρχιερέως. Ὁ δὲ Πέτρος εἱστήκει πρὸς τῇ θύρα ἔξω. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ μαθητὴς ὁ ἄλλος, ὃς ἦν γνωστός τῷ ἀρχιερεῖ, καὶ εἶπε τῇ θυρωρῷ, καὶ εἰσήγαγε τὸν Πέτρον.» Τίς ἦν ὁ ἄλλος μαθητής;» Αὐτὸς οὗτος ὁ ταῦτα γράψας, ἀποκρύπτει δὲ ἑαυτὸν διὰ ταπεινο φροσύνην. Ἐπειδὴ γὰρ κατόρθωμα διηγεῖσθαι μέλλει, ὅτι τῶν ἄλλων ἀποπηδησάντων, αὐτὸς ἐπηκολούθει, διὰ τοῦτο κρύπτει ἑαυτὸν, καὶ προτάττει ἑαυτοῦ τὸν

CAP. XVIII. Πέτρον. «Ηκολούθει γάρ, φησί, τῷ Ἰησοῦ Σίμων Jesum Simon Petrus; deinde subdit: c et alius Πέτρος·, εἶτα ἐπάγει τὸ, 4 καὶ ὁ ἄλλος μαθητής.» discipulus.» Propter humilitatem igitur se occultat, Διὰ ταπεινοφροσύνην οὖν ἑαυτὸν κρύπτει. Καὶ τοῦτο et propter istud ipsum sui meminit, ut discamus δὲ αὐτό, ὅ μέμνηται ἑαυτοῦ, διὰ τοῦτο μέμνηται, quod certius narrel ea quæ in atrio sint facta, eo ἵνα μάθωμεν, ὅτι ἀκριβέστερον τῶν ἄλλων διηγεῖται quod intus fuerit. Vide autem quomodo et propriam τὰ κατὰ τὴν αὐλὴν, ἅτε ἔνδον ὤν. "Ορα δὲ καὶ πῶς laudem resecuerit. Nam ut ne cum audieris quod ὑποτέμνεται τὸ ἴδιον ἐγκώμιον. Ινα γὰρ μὴ ἀκούσ ingressus sit cum Jesu Joannes, magnum quidσας, ὅτι ι εἰσῆλθε σὺν τῷ Ἰησοῦ, ὁ Ἰωάννης, μέγα dam de eo existimes (a), dicit; • Notus autem erat τι περὶ αὐτοῦ ἡγηθῇς, λέγει, ὅτι γνώριμος ἦν τοῦ pontifici. Non enim tanquam aliis fortior simul ἀρχιερέως. Οὐ γὰρ ὡς ἀνδρειότερος τῶν ἄλλων συν- ingressus sum, inquit, sed tanquam notus pontifici. εἰσῆλθον, φησίν, ἀλλ' ὡς γνώριμος τοῦ ἀρχιερέως. Petrom vero prædicat, eo quod propter amorem Τὸν μέντοι Πέτρον ἀνακηρύττει, ὡς ἀκολουθήσαντα secutus fuerit, et quia non erat notus, foras steleμὲν διὰ τὸν πόθον, διὰ δὲ τὸ μὴ εἶναι γνώριμον δη rit. Nam quod et Petrus ingressus fuisset si perλαδή, ἔξω ἱστάμενον. "Οτι γὰρ καὶ ὁ Πέτρος εἰσῆλ missum fuisset, manifestum. Postquam enim Joanθεν ἂν, εἴπερ ἐπετράπη, δῆλον. Ἐπειδὴ γὰρ ἐξῆλθεν nes exivit, et ostiariæ jussit ut illum introduceret, ὁ Ἰωάννης, καὶ τὴν θυρωρὸν ἐκέλευσεν αὐτὸν είσαstatim ingressus est Petrus. Quare autem Joannes γαγεῖν, εὐθέως εἰσῆλθεν ὁ Πέτρος. Διατί δὲ ὁ Ἰωάν- non introduxit eum, sed mulieri hoc commisit? νης οὐκ εἰσήγαγεν αὐτὸν, ἀλλὰ τῇ γυναικὶ τοῦτο Quia valde adhærebat Christo, eumque sequebatur, ἐπιτρέπει; Διὰ τὸ σφόδρα ἔχεσθαι τοῦ Χριστοῦ, καὶ renuit ab eo separari. ἐπακολουθεῖν αὐτῷ, καὶ μὴ θέλειν ἀπ' αὐτοῦ χω ρισθῆναι. VERS. 17, 18. «Dixit ergo Petro ancilla ostiaria: Num et tu ex discipulis es hominis istius? Dicit ille: Non sum. Stabant autem servi et ministri, qui prunas congesserant, quia frigus erat, et calefaciebant se. Erat autem cum eis et Petrus stans, et calefaciens se. › Interrogat ancilla Petrum, non contumeliose, non præfracte, sed valde mansuete. Non enim dixit: Num et tu ex discipulis es impo⚫ storis? sed, c hominis istius:» id quod magis miserantis. Dixit autem, ‹nunquid et tu? › quia Joannes intus erat. Et mulier quidem ita mansuete alloquebatur. Ille autem nihil horum sentiebat, neque in animuin recipiebat Christi prædictionem. Ita infirma res humana natura est, quando a Deo derelinquitur. Quidam autem stulte Petro gratificari volentes, dicunt, quod non ob timorem negaverit Petrus, sed voluerit quidem semper cum Christo esse et eum sequi: cognovit autem quod si confessus fuisset, se discipulum Jesu, separandus fuisset ab eo, et non ultra habiturus erat locum quod sequeretur, et videret desiderabilem, et proplerea 739 negavit, dicens: c Non sum.» Nam et ex eadem sententia fuit, quod se calefaceret. Si- • Λέγει οὖν ἡ παιδίσκη ἡ θυρωρὸς τῷ Πέτρῳ Μὴ καὶ σὺ ἐκ τῶν μαθητῶν εἶ τοῦ ἀνθρώπου τούτου; Λέγει ἐκεῖνος· Οὐκ εἰμί. Εἱστήκεισαν δὲ οἱ δοῦλοι καὶ οἱ ὑπηρέται, ἀνθρακιὰν πεποιηκότες, ότι ψύχος ἦν, καὶ ἐθερμαίνοντο. Ην δὲ μετ' αὐτῶν ὁ Πέτρος ἑστὼς, καὶ θερμαινόμενος.» Ερωτᾷ ἡ παιδίσκη τὸν Πέτρον, οὐ θρασέως, οὐδ᾽ ἀποτόμως, ἀλλὰ καὶ λίαν πραέως. Οὐ γὰρ εἶπε· Μὴ καὶ σὺ ἐκ τῶν ματ θητῶν εἰ τοῦ πλάνου; ἀλλὰ, «τοῦ ἀνθρώπου τούτου· › ὅπερ ἐλεούσης μᾶλλον ἦν καὶ φιλανθρω πευομένης. Εἶπε δὲ τὸ, ε μὴ καὶ σύ, ἡ ἐπειδὴ Ἰωάννης ἔνδον ἦν. 'Αλλ᾽ ἡ μὲν γυνὴ οὕτω προσηνῶς διελέγετο· ἐκεῖνος δὲ οὐδενὸς τούτων ᾔσθετο, οὐδὲ εἰς νοῦν ἔβαλε τὴν τοῦ Χριστοῦ πρόῤῥησιν· οὕτως ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἀσθενὲς χρῆμα, ὅταν ὑπὸ Θεοῦ ἐγκαταλειφθῇ. Τινὲς δὲ ματαίαν χάριν τῷ Πέτρῳ χαριζόμενοι, φασὶν, ὅτι οὐχ ὡς φοβηθεὶς ὁ Πέτρος ἠρνήσατο, ἀλλ' ἐπεὶ ἤθελε μὲν ἀεὶ συνεῖναι καὶ ἀκολουθεῖν τῷ Χριστῷ, ἐπίστατο δὲ, ὅτι ἐὰν ὁμολογήσῃ ἑαυτὸν μαθητὴν τοῦ Ἰησοῦ, ἀποχωρισθήσεται αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἔτι ἔξει χώραν, ὥστε ἀκολουθεῖν, καὶ βλέπειν τὸν ποθούμενον, διὰ τοῦτο ἡμνήσατο, ὅτι ο Οὐκ εἰμί, ο Ἐπεὶ καὶ τὸ θερμαίνεσθαι ἀπὸ τοιαύτης ἐποιεῖτο γνώμης. Υπεκρίνετο γὰρ τὰ τῶν mulavit enim se facere ea quæ ministri, ut unus ὑπηρετῶν δρᾶν, ὡς εἷς ἐκείνων, ἵνα μὴ τῷ κατηφεί τοῦ προσώπου φωραθεὶς, ἐκκλεισθείη τοῦ βλέπειν τὸν Χριστὸν, ὡς μαθητής τούτου ἐκ τοῦ μέσου διω κόμενος. • Ο οὖν ἀρχιερεὺς ἠρώτησε τὸν Ἰησοῦν περὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, καὶ περὶ τῆς διδαχῆς αὐτοῦ. Ἀπε κρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐγὼ παῤῥησίᾳ ἐλάλησα τῷ κόσμῳ, ἐγὼ πάντοτε ἐδίδαξα ἐν τῇ συναγωγῇ καὶ ἐν τῷ ἱερῷ, ὅπου πάντες οἱ Ἰουδαῖοι συνέρχονται, καὶ ἐν κρυπτῷ ἐλάλησα οὐδέν. Τί με ἐρωτᾷς; Ἐπερώτησον τοὺς ἀκηκοότας, τί ἐλάλησα αὐτοῖς. Ιδε οὗτοι οἴδασιν, ἃ εἶπον ἐγώ. Ταῦτα δὲ αὐτοῦ εἰπόντος, (α) Edit. Lut., existimes eum fortiorem aliis. illorum, ut ue ex tristitia faciei deprehensus excludatur a videndo Christo rejectus e medio ut discipulus ejus. VERS. 19-23. ι Pontifex ergo interrogavit Jesum de discipulis suis, et de doctrina ipsius. Respondit ei Jesus: Ego palam locutus sum mundo, ego semper docui in synagoga et in templo quo omnes Judæi conveniunt, et in occulto locutus sum nihil. Quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quæ dixerim ego. Hæc autem cum dixisset, unus assistens mi-

non nistrorum dedit alapam Jesu, dicens: Siccine εἷς τῶν ὑπηρετῶν παρεστηκὼς ἔδωκε ράπισμα τῷ respondes pontifici? Respondit el Jesus: Si male locutus sum, testare de malo; sin bene, cur ine caedis?, Interrogat pontifex Jesum de discipulis, fortasse in hunc nodum: Ubi sunt, aut qui sunt, aut qua mente eos collegerit, et quid volens? Quasi enim novatorem et seditiosum voluit eum arguere. Et de doctrina interrogat qualis sit, num a lege recedens, et pugnans cum Mose? ut inde inventa occasione tanquam adversarium Dei occidat. Quid igitur Dominus? Respondet illi juxta suspicionem ejus: «Ego quidem, inquit, in occulto nihil loculus sun.» Nam tu quidem suspicaris me seditiosum quemdam, et in occulto consilia struentem. Ego autem tibi, inquit, dico, quod • Nihil in occurito Jocutus sum, › hoc est, nihil seditiosum, et sicut tu opinaris, nihil innovo, neque dolosa et occulta mente proprium quiddam locutus sum. Quia nisi sic intellexerimus quod ad suspicionem pontifcis hæc dixerit Dominus, videbitur mentiri. Nam multa dixit ‹ in occulto, utpote ea quæ supra captum multitudinis erant. Quod autem dicit: «Quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt: pertinacis est, sed fidentis in dictorum veritate. • Interrog: enim, inquit, inimicos, insidiatores, ministros illos qui ligaverunt nie. Ista enim est veritatis indubitata demonstratio, quando quis habet inimicos testes eorum quæ dicit. Nam ministri ipsi, inquit, sunt qui antea dixerunt: c Nunquam locus tus est homo sicut hic homo ".» Εt cum ita respondisset, non est admirationi, sed alapa cæditur: quo quid fieret impudentius? Et cum posset omnia concutere et abolere, nihil quidem horum facit, sed verba loquitur quæ omnium bestiarum sævitiem demulcere possent. Dicit enim: Si quidem habes ut reprehendas ea quæ nunc a me dicta sunt, ostende quod male dixerim: si autem non habes, quid ferocis? Vel et sic:. Si nale locutus sunt, hoc est, si male docui quando docui in synagogis, ecce nunc testimonium perhibe de mala doctrina, et plene instrue pontificem, qui nunc interrogat de doctrina mea. Si autem bene» docui, et 740 me admirati estis etiam vos ministri, «quid me ɔ nunc e cadis, a quem prius admirabaris? Percussit igitur minister Dominum, magno crimine se liberans. Nam ubi Jesus in testes vocaret assistentes, dicens, • Ecce hi sciunt quæ dixerim ego, ο volens minister se liberare a suspicione quod non esset ex admiratoribus Jesu, percussit eum. Jesus autem dicendo, Ego in occulto locutus sum nihil, › reducit in mentoriam prophetiam dicentem: ‹ Non in occulto locutus sum, neque in loco terræ tenebroso ". ▸ VERS. 24-27.. Et misit eum Annas vinctum ad Caipha: pontificem. Stabat autem Simon Petrus, et calefaciebat se. Dixerunt ergo ei: Num et tu ex • Joan. vi, 40. • Isa. XL, Ἰησοῦ, εἰπών· Οὕτως ἀποκρίνῃ τῷ ἀρχιερεῖ; Απε κρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Εἰ κακῶς ἐλάλησα, μαρτύ ρησον περὶ τοῦ κακοῦ· εἰ δὲ καλῶς, τί με δαίρεις;» Ἐρωτᾷ ὁ ἀρχιερεὺς τὸν Ἰησοῦν περὶ τῶν μαθητῶν ἴσως τοιαῦτα· Ποῦ εἰσι, καὶ τίνες εἶεν, καὶ ἐπὶ τίνι σκοπῷ τούτους συνέλεξε, καὶ τί βουλόμενος; ὡς γὰρ νεωτεριστήν τινα ή στασιαστὴν ἤθελεν αὐτὸν ἐλέγ ξαι. Καὶ περὶ τῆς διδαχῆς δὲ ἐρωτᾷ, ποία τις ἦν· ἄρα μὴ ἀπὸ τοῦ νόμου ἀφιστῶσα, καὶ μαχομένη Μωσεί; ἵνα καὶ ἀπὸ ταύτης ἀφορμὴν εὐρών, ὡς θεομάχον ἀποκτείνῃ. Τί οὖν ὁ Κύριος; Αποκρίνεται αὐτῷ πρὸς τὴν ὑπόνοιαν αὐτοῦ. Ἐγώ, φησίν, «ἐν τῷ κρυπτῷ ἐλάλησα οὐδέν.» Σὺ γὰρ ὑπονοείς με στα σιαστήν τινα, καὶ κρυφίως βουλάς τινας συσκευάζοντα· ἐγὼ δέ σοι, φησί, λέγω, ὅτι ι Οὐδὲν ἐν χρυσ στῷ ἐλάλησα·, τουτέστιν, Οὐδὲν στασιῶδες, καὶ ὡς δοκεῖς σύ, νεωτεροποιῷ καὶ δολίᾳ καὶ ἀποκρύφ γνώμῃ ἐλάλησά τι οἰκεῖον. Ἐπεὶ εἰ μὴ οὕτω νοήσομεν, ὅτι πρὸς τὴν ὑπόνοιαν τοῦ ἀρχιερέως τοῦτο εἶπεν ὁ Κύριος, φανήσεται διαψευδόμενος. Πολλά γὰρ εἶπεν ε ἐν κρυπτῷ, ο ὅσα δηλαδὴ τῆς τῶν πολ λῶν διανοίας ὑψηλότερα ἦν. Τὸ δὲ, «Τί με ἐρωτᾷς· Ἐρώτησον τοὺς ἀκηκοότας, ο οὐκ αὐθαδιαζομένου ἐστὶν, ἀλλὰ θαῤῥοῦντος τῇ τῶν λεχθέντων ἀληθείᾳ. • Ἐρώτησον ο γάρ, φησί, τοὺς ἐχθροὺς, τοὺς ἐπι· βούλους, τοὺς ὑπηρέτας τούτους τοὺς δήσαντάς με. Αὕτη γὰρ τῆς ἀληθείας ἀναμφισβήτητος ἀπόδειξις, ὅταν τοὺς ἐχθρούς τις ἔχῃ μάρτυρας ὧν λέγει. Οι γὰρ ὑπηρέται αὐτοί, φησὶν, εἰσὶν οἱ εἰπόντες πρώην· «Οὐδέποτε ἐλάλησεν ἄνθρωπος, ὡς οὗτος ὁ ἄν θρωπος.» Οὕτως οὖν ἀποκριθεὶς, οὐ θαυμάζεται, ἀλλὰ ῥαπίζεται· οὗ τί γένοιτ' ἂν ιταμώτερον; Δυνάμενος δὲ πάντα συσσεῖσαι καὶ ἀφανίσαι, τούτων μὲν οὐδὲν ποιεῖ· φθέγγεται δὲ ῥήματα δυνάμενα πᾶσαν θηριωδίαν ἐκλῦσαι. Εἰ μὲν γὰρ, φησὶν, ἔχεις ἐπιλαβέσθαι τῶν εἰρημένων παρ' ἐμοῦ, ἀπόδειξον, ὅτι κακῶς εἶπον· εἰ δὲ οὐκ ἔχεις, τί λυττᾷς; "Η καὶ οὕτως· «Εἰ κακῶς ἐλάλησα· η τουτέστιν, Εἰ κακῶς ἐδίδαξα, ὅτε ἐδίδασκον ἐν ταῖς συναγωγαῖς, παρελ θὼν νῦν «μαρτύρησον ο περὶ ταύτης μου τῆς κακῆς διδασκαλίας, καὶ πληροφόρησον τὸν ἀρχιερέα τὸν νῦν ἐρωτῶντά με περὶ τῆς διδαχῆς μου· εἰ δὲ καλῶς ὁ ἐδίδαξα, καὶ ἐθαυμαζόμην παρ' ὑμῶν τῶν ὑπηρετῶν, ο τί με ο νῦν ο δαίρεις, ο ὃν πρώην εθαύμαζες; Ἔτυψεν οὖν ὁ ὑπηρέτης τὸν Κύριον, μεγάλου ἐγκλήματος ἑαυτὸν ἀπαλλάττων. Ἐπεὶ γὰρ ὁ Ἰησοῦς τοὺς παρεστώτας προὐκαλεῖτο μάρτυρας, λέγων·. Ιδε οὗτοι οἴδασιν, ἃ εἶπον ἐγώ· › θέλων ὁ ὑπηρέτης ἑαυτὸν ἀπαλλάξαι τῆς ὑποψίας, ὅτι οὐ τῶν θαυμαζόντων τὸν Ἰησοῦν ἦν, ἔτυψεν αὐτόν. Εἰπὼν δὲ ὁ Χριστὸς, Εγώ ε ἐν κρυπτῷ ἐλάλησα οὐδὲν, ἀναμιμνήσκει προφητείας τῆς λεγούσης· «Οὐδὲν κρυφῆ λελάληκα, οὐδὲ ἐν τόπῳ γῆς σκοτεινῆς. • Απέστειλεν αὐτὸν ὁ ᾿Αννας δεδεμένον προς Καϊάφαν τὸν ἀρχιερέα. "Ην δὲ Σίμων Πέτρος ἑστώ;. καὶ θερμαινόμενος. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Μὴ καὶ σὺ

CAP. XVIII. ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ εἶ; Ἡρνήσατο ἐκεῖνος, καὶ discipulis ejus es? Negavit ille, et dixit: Non sum. εἶπεν· Οὐκ εἰμί. Λέγει εἷς ἐκ τῶν δούλων τοῦ ἀρχιε ρέως συγγενής ὤν, οὗ ἀπέκοψε Πέτρος το ωτίον· Οὐκ ἐγώ σε εἶδον ἐν τῷ κήπῳ μετ' αὐτοῦ; Πάλιν οὖν ηρνήσατο ὁ Πέτρος, καὶ εὐθέως ἀλέκτωρ ἐφώνησεν. Απάγουσιν αὐτὸν πρὸς Καϊάφαν διὰ τὸ ἐν αὐτῷ μηδὲν εὑρεῖν αἴτιον, ἴσως ὑποπτεύσαντες ἐκεῖνον σοφώτερον ὄντα, εὑρεῖν τι κατὰ τοῦ Ἰησοῦ θανάτου ἄξιον, ὑποσκελίσαντα ἢ ἐν ἀποκρίσει, ἢ πράξεώς τινος δραξάμενον. Ὁ δὲ Πέτρος, ὁ θερμὸς ἐραστής, τοσούτῳ κάρῳ κατείχετο, ὥστε ἀπαγομένου τοῦ δι δασκάλου, οὐδὲ μετακινεῖται, ἀλλ᾽ ἔτι θερμαίνεται. Ωστε καὶ πάλιν ἐρωτηθεῖς, ἀρνεῖται, καὶ οὐ δεύτερον μόνον, ἀλλὰ καὶ τρίτον. Διατί δὲ οἱ εὐαγγελισταλ πάντες ὁμοῦ περὶ τοῦ Πέτρου ἀνέγραψαν; Οὐχὶ τοῦ συμμαθητοῦ κατηγοροῦντες, ἀλλ' ἡμᾶς παιδεύοντες, πόσον κακὸν τὸ μὴ τὸ πᾶν ἐπιτρέπειν Θεῷ, ἀλλ' ἑαυτῷ θαῤῥεῖν. Χρὴ δὲ θαυμάσαι τοῦ Δεσπότου τὴν φιλανθρωπίαν, ὅτι καὶ δεδεμένος, καὶ ἀπαγόμενος, οὐκ ἠμέλησε τοῦ μαθητοῦ, ἀλλὰ στραφεὶς ἐνέβλεψε τῷ Πέτρῳ, ὡς ἕτερος εὐαγγελιστής φησι, καὶ διὰ τοῦ βλέμματος προσωνείδισεν αὐτῷ τὴν ἀσθένειαν, καὶ εἰς μεταμέλειαν καὶ δάκρυα ἤγειρεν. Οπερ δὲ τότε Πέτρος πέπονθε, καὶ νῦν πάρεστιν ἰδεῖν πολλούς ἡμῶν πάσχοντας. Δεσμεῖται γὰρ ὁ ἐν ἡμῖν λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ οἷον αἰχμαλωτίζεται, εἴτε ὑπὸ λύπης, εἴτε ὑπὸ ἡδονῆς ἐξανδραποδιζόμενος. Αμφοτέρωθεν γὰρ δεσμευόμεθά τε καὶ ἀπαγόμεθα, ἢ ὑπὸ τῶν τοῦ κόσμου ἡδέων, ἢ ὑπὸ τῶν λυπηρῶν, τοῦ Θεοῦ ἐπιλαν θανόμενοι, καὶ κατακρίνεται μὲν ὁ λόγος, νικᾷ δὲ ἡ ἀλογία, καὶ ὁ δοῦλος ῥαπίζει τὸν δεσπότην· τοιοῦτον γὰρ ἡ τῶν παθῶν ἐπανάστασις. Ὁ δὲ νοῦς ἡμῶν, οἷά τις Πέτρος, πολλάκις αὐθαδιάζεται, ὡς οὐ μὴ ἀρνήσηται τὸν λόγον, διὸ καὶ ἵσταται καὶ θερμαίνε ται. Ισταται μὲν, ὡς μή κλινόμενος, μηδὲ ὑποτα πεινούμενος, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς αὐθαδείας ἱστάμενος ὁμοίως καὶ μένων, Θερμαίνεσθαι δὲ λέγεται, οἷα δὴ ἀπὸ θερμότητος καὶ τύφου νοσῶν τὴν αὐθάδειαν. Ελέγ χει δὲ αὐτὸν παιδίσκη, μικρά τις ηδονή, καὶ θηλύνουσα, καὶ εὐθέως ἀρνεῖται τὸν λόγον, καὶ τῇ ἀλος γία ὑπάγεται. ᾿Αλλὰ καὶ ὑπό τινος πειρασμοῦ λυπηροῦ ἐλέγχεται, ὥσπερ καὶ τότε Πέτρος ὑπὸ δούλου, καὶ οὕτως ἡ ἀσθένεια αὐτοῦ διαδείκνυται. Αλλ' εὐξώμεθα, ἵνα ἐμβλέψῃ ἡμῖν Ἰησοῦς ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰς μετάνοιαν καὶ δάκρυα ἐξεγείρῃ, ἐξελθόντας ἡμᾶς ἔξω τῆς αὐλῆς τοῦ τὸν Κύριον σταυ ροῦντος ἀρχιερέως, ὅς ἐστιν ὁ κοσμοκράτωρ. "Οταν γὰρ ἐκ τοῦ κόσμου, ἧς ἐστιν αὐλὴ τοῦ κοσμοκρά τορος, ἐξέλθωμεν, τότε δή, τότε εἰς μετάνοιαν εἰλικρινῇ ἀναστησόμεθα· καθὰ καὶ ὁ Παῦλός φησιν· • Εξερχόμεθα πρὸς αὐτὸν ἔξω τῆς πύλης, τουτέστι, τοῦ κόσμου, τὸν ὀνειδισμὸν αὐτοῦ φέροντες.» Dicit ei unus ex servis pontificis, cognatus ejus cujus absciderat Petrus auriculam: Nonne ego le vidi in horto cum illo? Iterum ergo negavit Petrus, et station gallus cecinit. Abducunt eum ad Caipham, eo quod ipsi nullum crimen inveniebant in eo, fortassis suspicați illum sapientiorem inventurum aliquid dignum morte contra Jesum, supplantantem vel in responso, vel deprehensurmm in aliquo facinore. At Petrus fervidus amator tanto stupore detinebatur, ut etiam cum magister abduceretur, non commotus sit, sed adhuc calefaciebat se, ita ut iterum interrogatus neget, et ΠΟΛ solum secundo, sed et tertio. Quare autem erangelistæ omnes simul de Petro scripserunt? Non accusantes discipulum, sed nos erudientes quantum malum sit non totum tribuere Deo, sed in seipso confidere. Admirari autem decet Domini misericordiam, qui cum ligatus esset et abduceretur, non neglexerit discipulum, sed conversus vidit Petrum, sicut alius evangelista dicit, et aspectu opprobrat ei infirmitatem, et ad pœnitentiam ac lacrymas excitat. Quod autem tunc accidit Petro, etiam nunc videre licet evenire multis. Nam ligatur quidem sermo Dei qui in nobis est, et quasi captivus ducitur, sive a voluptate, sive a tristitia in servitutem redactus. Utroque enim modo vincimur et abducimur, vel præ prosperis, vel præ adversis mundi Deum obliviscentes. Et condemnatur quidem sermo, vincit autem absurditas. Et servus alapa cadit • Αγουσι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραιτώριον. "Ην δὲ πρωΐα· καὶ αὐτοὶ οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανθῶσιν, ἀλλ᾽ ἵνα φά γωσι τὸ Πάσχα. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ Πιλάτος πρὸς αὐτοὺς, καὶ εἶπε· Τίνα κατηγορίαν φέρετε κατὰ τοῦ ἀνθρώ97. Matth. 1x, 22.»s Hebr. 3, G dominum. Ita enim habet affectionum tumultus, quando mens nostra quasi Petrus aliquis sape pertinax sit, quasi non negatura verbum, et ideo et stat et calescit. Stat quidem, eo quod non inclinetur neque humilictur, sed in sua pertinacia constanter maneat. Calefacere autem se dicitur, eo quod præ fervore et fastu pertinacia laboret. Arguit autem eum ancilla, parva quædam voluptas et effeminans: statimque negat sermonem, et iu absurditatem fertur. Sed et quadam adversa tentatione arguitur, sicut tunc Petrus 741 a servo, et ita infirmitas ejus deprehenditur. Sed precemur nt aspiciat nos Jesus Verbum Dei, et ad pœnitentiam et lacrymas provocet: quod fiet, quando exiverimus ex atrio pontificis qui Dominum crucifigit, et reclor est mundi. Quando enim extra mundum, qui est atrium rectoris mundi, egressi fuerimus, tune sano ad pœnitentiam sinceram exsurgemns: sicut er Paulus dicit: ‹ Egrediamur ad eum extra portam¸ hoc est mundum, opprobrium eius ferentes 98. VERS. 28-32. Ducunt ergo Jesum a Caipha in pratorium. Erat auten mane, et ipsi non introierunt in prætorium, ne contaminarentur, sed ut ederent Pascha. Exivit ergo Pilatus ad eos foras, et dixit: Quam accusationem affertis adversus hominew

hune? Responderunt et dixerunt ei: Si non esset που τούτου; Απεκρίθησαν, καὶ εἶπον αὐτῷ· Εἰ μὴ hic nocens, haudquaquam tibi tradidissemus eum. Dixit ergo eis Pilatus: Accipite eum vos, et secundum legem vestram judicate eum. Dixerunt ergo ei Judæi: Nobis non licet interlicere quemquam: ut sermo Jesu impleretur, quem dixit significans qua morte esset moriturus.» Ad nullos judices ducunt Dominum, opinantes se illum contumelia affecturos, sed revera per multa tribunalia clarum reddunt. Dominus enim per omnia illa exivit non convictus de crimine, robur habens cui contradici non potuit. Ducunt ergo eum ad pratorium. Non enim habebant ipsi potestatem occidendi, utpote rerum potientibus Romanis; vel quia timebant ne postea pœnas luerent, accusati quod indemnatum interfecissent. • Erat autem mane, inquit: ut discas quod per dimidium noctis a Caipha interrogatus sit. Prius enim quam gallus cantaret, abductus est ad Caiplam. Quid autem ab eo interrogarit, silentio præteriit iste evangelista. Alii autem dixerunt: Cum noctem in illis perfecissent, mane ad Pilatum duxerunt. Ipsi autem non sunt ingressi in pratorium, ut ne polluerentur.» Ο dementiam! Injuste quidem occidebant, et non putabant se pollui: et pollui se credebant, si ingrederentur in prætorium. Quid autem est, c ut comederent Pascha? Sane Dominus illud fecit prima Azymorum. Vel igitur intelligamus per Pascha omne festum se. ptem dierum, vel quod ipsi quidem manducaturi erant in parascera vespere. Ipse autem Dominus uno die prævenit, reservans sui occisionem parascevæ, quando et vetus fiebat Pascha, Porro Pilatus aliquanto humanior, ipse egreditur: et quia Dominum vidit vinctum, non existimavit inde jam se causam habere contra Christuin, sed interrogat de causa vinculorum. At hi cum nihil possent dicere, • Nisi hic esset nalefactor, aiunt, non tibi tradidissemus eum.» Vides eos omni loco declinare accusationes? Annas interrogavit, et nihil invenit 742 Ad Caiphan misit, qui iterum cum examinasset eum, ad Pilatum misit. Deinde Pilatus iterum interrogat: Quam accusationem habetis contra hune? Et neque hoc loco dicere aliquid possunt. Unde quia nihil dicunt: «Accipite, inquit, vos illum,» quia enim vobisipsis judicium vindica-D tis, et arroganter loquimini, quasi nihil unquam mali feceritis: «Nisi enim, inquiunt, fuisset malefactor, non tibi tradidissemus eum: o ipsi accipite, et judicate. Si autem ad me detulissetis causam, el formam juris servassetis, necessarium fuisset proferre causas hominis. • Judicate eum vos.» Ego enim neutiquam talis judex fuerim. Igitur si lex vestra non audita causa punit, ‹judicate ipsi. › At illi dicunt: «Nobis non licet occidere quenquam.» Hoc autem dixerunt scientes quod Romani ad crucem condemnarent rebelles. Ut igitur crucifigeretur Dominus, et mors ejus invulgaretur, ejus gratia praelesunt quod non liceat sibi occidere: alioqui quomodo Stephanum lapidarunt? sed, ut dixi, 99 Act. vII, 58. ἦν οὗτος κακοποιός, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτόν. Εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· Λάβετε αὐτὸν ὑμεῖς, καὶ κατὰ τὸν νόμον ὑμῶν κρίνατε αὐτόν. Εἶπον οὖν αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι· Ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ἀποκτεῖναι οὐδένα· ἕνα ὁ λόγος τοῦ Ἰησοῦ πληρωθῇ, ἂν εἶπε, σημαίνων ποίῳ θανάτῳ ἔμελλεν ἀποθνήσκειν. Πολλοῖς δικαστηρίοις ὑπάγουσι τὸν Κύριον, αὐτοὶ μὲν καθυβρίζειν αὐτὸν οἰόμενοι, τῆς δὲ ἀληθείας μᾶλλον διὰ τῶν πολλῶν δικαστηρίων ἐκφαινομένης. Ανέγκλητος γὰρ διὰ τούτων πάντων ὁ Κύριος ἐξελθών, ἀναντίῤῥητον τὸ κράτος ἔσχεν. "Αγουσιν οὖν αὐτὸν εἰς τὸ πραιτώριον. Οὐ γὰρ εἶχον αὐτοὶ ἐξουσίαν ἀνελεῖν, ἅτε τῶν πραγμάτων ὑπὸ Ῥωμαίοις κειμένων· ἅμα δὲ καὶ ἐδεδοίκεισαν, μήπως ὕστερον δίκας ὑπόσχωσι κατηγορηθέντες, ὡς ἄνευ κρίσεως ἀνελόντες. «Ην δὲ πρωΐα, ο φησίν, ἵνα σὺ μάθης, ὅτι ἥμισυ τῆς νυκτὸς ὑπὸ Καϊάφα ἠρωτᾶτο. Πριν γὰρ ἀλέκτορα φωνῆσαι, ἀπήχθη πρὸς Καϊάφαν. Τί δὲ ὑπὸ τούτου ἠρωτᾶτο, παρῆκε μὲν οὗτος ὁ εὐαγ γελιστής, ἕτεροι δὲ εἶπον. Τῆς δὲ νυκτὸς ἐν τούτοις ἀνυσθείσης, πρωΐας πρὸς Πιλάτον ἀπάγεται. «Αὐτοὶ δὲ οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανθώ σιν. ο Ω τῆς ἀνοίας! Φονῶντες μὲν ἀδίκως, οὐκ ἐνόμιζον μιαίνεσθαι· δικαστηρίων δὲ ἐπιβαίνοντες, μιαίνειν ἑαυτοὺς ἡγοῦντο. Τί δέ ἐστιν, ἵνα φάγωσι τὸ Πάσχα; ο καὶ μὴν αὐτὸ ὁ Κύριος πεποίηκε τῇ πρώτῃ τῶν ᾿Αζύμων. Η οὖν Πάσχα τὴν ἑορτὴν πα σαν νοήσομεν τὰς ἑπτὰ ἡμέρας, ἢ ὅτι αὐτοὶ μὲν τότε έμελλον αὐτὸ φαγεῖν τῇ παρασκευῇ ἑσπέρας· αὐτὸς δὲ πρὸ μιᾶς αὐτὸ παρέδωκε, τηρῶν τὴν ἑαυτοῦ σφαγὴν τῇ παρασκευῇ, ὅτε καὶ τὸ παλαιὸν ἐγίνετο Πάσχα. Ὁ δὲ Πιλάτος ἐπιεικέστερόν τι ποιῶν, αὐτὸς ἕξεισι· καὶ ἐπειδὴ τὸν Κύριον εἶδε δεδεμένον, οὐκ ἐνόμισεν ἐντεῦθεν ἤδη ἔλεγχον ἔχειν κατὰ Χριστοῦ, ἀλλ᾽ ἐρωτᾷ τὴν αἰτίαν τῶν δεσμῶν. Οἱ δὲ οὐδὲν ἔχοντες εἰπεῖν, «Εἰ μὴ ἦν οὗτος κακοποιός, φασὶν, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτόν.» Ορᾷς πανταχοῦ ἐκκλίνοντας τοὺς ἐλέγχους; Ο 'Αννας ἠρώτησε, καὶ οὐδὲν εὑρὼν, πρὸς Καϊάφαν ἔπεμψεν. Οὗτος πάλιν ἀνακρίνας, πρὸς Πιλάτον στέλλει. Εἶτα ὁ Πιλάτος πάλιν ἐρωτᾷ· Τίνα κατηγορίαν ἔχετε κατὰ τούτου; Και οὐδὲ ἐνταῦθα ἔχουσι τι εἰπεῖν. "Οθεν ἐπειδὴ οὐ λέγουσιν οὐδὲν, ο Λάβετε, φησίν, αὐτὸν ὑμεῖς. Ἐπειδὴ γὰρ ἑαυτοῖς ἐπιτρέπετε την κρίσιν, καὶ ἀλαζονεύεσθε, ὡς οὐκ ἂν ἄδικόν τι ποιήσοντές ποτε. • Εἰ μὴ γὰρ ἦν, φασί, κακοποιός, οὐκ ἄν σοι παρεδώκαμεν αὐτὸν», «αὐτοὶ λάβετε, καὶ κρίνατε.» Εἰ δὲ πρὸς ἐμὲ ἠνέγκατε, καὶ σχῆμα δικαστηρίου περ ριάπτετε τῷ πράγματι, ἀναγκαῖον ἐξειπεῖν τὰ αἰτιάματα τοῦ ἀνθρώπου. • Κρίνατε οὖν αὐτὸν ὑμεῖς· ἐγὼ γὰρ οὐκ ἂν δικαστής τοιοῦτος εἴην. Εἰ τοίνυν ὁ νόμος ὑμῶν ἀναιτίως κολάζει, ο κρίνατε αυτοί.» Οι δὲ, «Ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ἀποκτεῖναι οὐδένα, ο φασί. Τοῦτο δὲ λέγουσιν εἰδότες, ὅτι οἱ Ρωμαῖοι σταυρῷ καταδικάζουσι τοὺς ἀντάρτας. Ιν' οὖν σταυρωθῇ ὁ Κύριος, καὶ ὁ θάνατος αὐτοῦ ἐκπομπευθῇ καὶ ἐπι κατάρατος κηρυχθῇ, τούτου ἕνεκεν σχηματίζονται τὸ μὴ ἐξεῖναι αὐτοῖς ἀποκτεῖναι· ἐπεὶ πῶς τὸν Στέ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XVIII. sic dixissent: Nobis non licet occidere › in cruce • quemquam. › Desideratissimum autem esset nobis quod crucifigeretur. «Ut sermo Jesu impleatur quem dixerat de morte sua, nempe quod crucifigendus esset, vel quod non a Judæis, sed a gentibus occidendus. Cum ergo dixissent Judæi, • Nobis non licet occidere, tunc accipiunt eum gentiles, et pro sua consuetudine crucifigunt. Et ita impletur sermo Jesu, et quod traditus gentilibus, et quod crucifixus. φανον ἐλιθοβόλουν; Αλλ᾽ ὅπερ εἶπον, σταυρωθῆναι crucifigi Dominum volentes, hoc dicunt, quasi τὸν Κύριον βουλόμενοι, τοῦτο λέγουσιν· ὥσπερ ἂν εἰ οὕτως εἶπον· Ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ἀποκτεῖναι διὰ σταυροῦ οὐδένα· τὸ δὲ σταυρωθῆναι τοῦτον, ἐπιπό θητον ἡμῖν. • να ὁ λόγος τοῦ Ἰησοῦ πληρωθῇ, ἂν εἶπε ο περὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, ὅτι δηλονότι στου σωθήσεται, ἢ ὅτι οὐχ ὑπὸ Ἰουδαίων, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἐθνικῶν ἔμελλεν ἀναιρεῖσθαι. Εἰπόντων οὖν τῶν Ἰουδαίων, ότι ο Ἡμῖν οὐκ ἔξεστιν ἀποκτεῖναι, ο παραλαμβάνουσι λοιπὸν αὐτὸν οἱ ἐθνικοὶ, καὶ σταυροῦσι κατὰ τὸ εἴθισμένον αὐτοῖς, καὶ οὕτω πληρού καὶ ὁ λόγος τοῦ Ἰησοῦ ἀμφοτέρωθεν, ἔκ τε τοῦ εθνικοῖς παραδοθῆναι, καὶ τοῦ σταυρωθῆναι. • Εἰσῆλθεν οὖν εἰς τὸ πραιτώριον πάλιν ὁ Πιλάτος, καὶ ἐφώνησε τὸν Ἰησοῦν, καὶ εἶπεν αὐτῷ· Σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων; Απεκρίθη αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς - Αφ' ἑαυτοῦ σὺ τοῦτο λέγεις, ἢ ἄλλοι σοι εἶπον περὶ ἐμοῦ; Απεκρίθη αὐτῷ ὁ Πιλάτος· Μήτι ἐγὼ Ιουδαῖός είμι; Τὸ ἔθνος τὸ σὸν καὶ οἱ ἀρχιερεῖς παρέ δωκάν σε εμοί. Τί ἐποίησας; Απεκρίθη Ἰησοῦς· Ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου. Εἰ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἦν ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ, οἱ ὑπηρέται ἂν οἱ ἐμοὶ ἡγωνίζοντο, ἵνα μὴ παραδοθώ τοῖς Ἰουδαίοις. Νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν.» Ἐφώνησε τὸν Ἰησοῦν ὁ Πιλάτος κατ' ἰδίαν, ἐπειδὴ μεγάλη μὲν περὶ αὐτοῦ ὑπόληψις ἦν, ἐβούλετο δὲ μαθεῖν ἀκριβῶς ἀπηλλαγμένος τοῦ θαυ ρύβου τῶν Ἰουδαίων. Ἐρωτᾷ οὖν αὐτὸν, εἰ βασιλεύς ἐστιν· ὅ περιεφέρετο παρὰ πᾶσι, τοῦτο εἰς μέσ σιν ἄγων. ῾Ο δὲ Χριστὸς ἐρωτᾷ αὐτὸν, εἰ ἀφ' ἑαυτοῦ τοῦτο λέγει, ἢ ἀπὸ ἄλλων· οὐκ ἀγνοῶν, ἀλλ' ἐκκαλύψαι τὴν πονηρὰν τῶν Ἰουδαίων γνώμην βουλόμενος, ὥστε καὶ ὑπὸ τοῦ Πιλάτου κατηγορηθῆναι αὐτούς. Διὸ καὶ ὁ Πιλάτος ἀκολούθως τὸ παρὰ τῶν Ἰουδαίων παραδοθῆναι αὐτὸν προ[σ]φέρει, καὶ ἑαυ τὸν ἀπαλλάττει αἰτίας. Καὶ ἄλλως δέ· Ἐρωτᾷ τὸν Πιλάτον ὁ Κύριος, εἰ ἀφ' ἑαυτοῦ τοῦτο λέγει, ἢ ὑπὸ ἄλλων πεισθείς. Ελέγχει γὰρ διὰ τούτου αὐτὸν, ἀνόητον ὄντα, καὶ ἀκρίτως δικάζοντα, καὶ ὡσανεὶ τοιαῦτά φησι πρὸς Πιλάτον· Εἰ μὲν ἀφ' ἑαυτοῦ τοῦτο λέγεις, δεῖξον τὰ σημεῖα τῆς ἐμῆς ἀντάρσεως· εἰ δὲ ὑπὸ ἄλλων ἐδιδάχθης, οὐκοῦν ἀκριβῆ τὴν ἐξέ τασιν ποίησον. Ὁ δὲ, ὅτι μὲν ἤκουσε παρ' ἑτέρων, οἱ λέγει· ἁπλῶς δὲ τῇ τοῦ λαοῦ ψήφῳ ἔπεται, καὶ, • Παρέδωκάν σε, φησὶν, ἐμοί.» Τὸ δὲ, «Τί εποίησας;» ώς πικραινομένου ῥῆμα ἔοικεν εἶναι, καὶ τραχυνομένου λοιπόν. Λάλει γὰρ, τί ἐποίησας; Ο δὲ Κύριος διὰ τοῦ ἀπολογήσασθαι, ὅτι «Η βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου, ο δύο ταῦτα κατορθοί· ἓν μὲν, ἀνάγει τὸν Πιλάτον εἰς τὸ γνῶναι, ὅτι οὐ ψιλός ἐστιν ἄνθρωπος, οὐδὲ τῶν κάτω, ἀλλὰ Θεὸς, καὶ Θεοῦ Υἱός· ἕτερον δὲ, διαλύει τὴν ἐπὶ τυραννίδι ὑποψίαν.· Οὐ γάρ ἐστιν ἡ βασιλεία ή ἐμὴ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου.» "Ωστε μὴ δέδειθί με ὡς τύραννον, καὶ στασιαστήν. «Εἰ γὰρ ἦν ἐκ τοῦ κόσ σμου τούτου ἡ βασιλεία μου, οἱ ὑπηρέται ἂν οἱ ἐμοὶ ἠγωνίζοντο, ἵνα μὴ παραδοθώ. ο Ενταῦθα δὲ δηλοῖ καὶ τῆς παρ' ἡμῖν βασιλείας τὸ ἀσθενὲς, ὅτι ἐν ὑπη ρέται; ἔχει τὴν ἰσχύν· ἡ δὲ ἄνω αὐτάρκης ἐστί, μηVERS. 33-36. «Introivit ergo iterum in prætorium Pilatus, et vocavit Jesum, et dixit ei: Tues ille rex Judæorum? Respondit Jesus: temetipso tu hoc dicis, an alii dixerunt tibi de me? Respondit Pilatus: Num ego Judæus sum? Gens tua et pontifices tradiderunt te mihi quid fecisti? Respondit Jesus Regnum meum non est de hoc mundo. Si ex hoc mundo esset regnum meui, ministri mei utique decertarent ne traderer Judæis. Nunc autem regnum meum non est binc. Vocavit Jesum Pilatus scorsim; et quia magna quædam de eo erat opinio, volebat omnia evidenter cognoscere, liberaturus eum a tumultu Judæorum. Interrogat igitur, num rex sit, quod apud omnes de eo ferebatur, in medium afferens. Christus autem quærit num a semetipso hoc dicat, vel ab aliis: non ignorans, sed detegere malam Judæorum mentem volens, ut ita a Pilato condemnentur ipsi. Ideo et Pilatus mox a Judais sibi traditumn dicit, sese a crimine liberans. Et aliter: Interrogat Pilatum Dominus num a seipso dicat, vel ab aliis persuasus. Arguit autem per hoc eum insipientem esse, et absque judicio condemmantem, et quasi in hunc modum dicit 743 Pilato: Si quidem a teipso hoc dicis, monstra signa meæ rebellionis. Si autem ab aliis edoctus es, igitur diligentem inquisitionem facito. At ille quid audiverit ab aliis, non dicit: simpliciter autem sequitur sententiam populi, et «Tradiderunt te, › inquit, ‹ mihi.> Cum autem dicit: Quid fecisti? verbum quasi ad amaritudinem adducti et exasperati videtur. Dicit enim, Quid fecisti? At Dominus respondendo, D. Regnum meum non est de hoc mundo,» duo hæc corrigit. Primum enim docet Pilatum ut sciat se non esse purum hominem, neque ex his terrenis, sed Deum et Dei Filium. Deinde solvit suspicionem tyrannidis. Non est enim regnum meum de hoc mundo,ɔ et ita ne timeas me ut tyrannum et seditiosum. Nam si esset ex hoc mundo regnum meum, ministri mei cerlassent utique, ut non traderer Judæis. Hoc autem loco præsentis regni infirmitatem significat, eo quod a ministris habeat robur. Supernum autem per se sufficiens est, nullo indigens. Manichæi hinc sumpta ansa dicunt: Mundus hic non est a Dono Deo: nam Filius Dei, aiunt, dicit: Non est regnum meum hinc. Caeterumn, ο stulti, discite quidem prio mum ab ipsa dictione. Dixit enim: ‹ Regnum meum

non est ex hoc nundo,» et rursum < Non est hinc.» δενὸς δεομένη. Οι Μανιχαῖοι δὲ ἐντεῦθεν λαβόντες Non enim dixit quod non sit in mundo, neque quod non sit hic. Nam regnum quidem ejus est in hoc mundo et ab eo regitur, et sicut ipse vult, omnia circuma - agit. Non est autem de mundo regnum ejus, sed supernum et ante sæcula, et non hinc, id est ex terrenis constitutum, sed hic quidem imperat et regit: non autem est hinc, neque constitutum ex illis inferioribus, neque caducum: alioqui quomodo in!elligeretur hoc, «ln propria veuit ",, si mundus hic non esset eju³ proprius? ἀφορμῆς, λέγουσιν, ὅτι ὁ κόσμος οὗτος ἀλλότριος ἐστι τοῦ ἀγαθοῦ Θεοῦ. Ὁ γὰρ Υἱός τοῦ Θεοῦ, φησί, λέγει, ὅτι «Οὐκ ἔστιν ἡ βασιλεία μου ἐντεῦθεν. > 'Αλλ᾽, ὦ ἀνόητοι, μάθετε μὲν, πρῶτον ἀπὸ τῆς λέω ξεως. Εἶπε γὰρ, ὅτι «Η βασιλεία μου οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· ο καὶ αὖθις, «Οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν.» Οἱ γὰρ εἶπεν· Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ κόσμῳ, οὐδὲ ἐστιν ἐνταῦθα. Βασιλεύει μὲν γὰρ ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ προσ νοεῖται τούτου, καὶ ὡς βούλεται, περιάγει τὰ πάντα. Οὐκ ἔστι δὲ ἐκ τοῦ κόσμου ἡ βασιλεία αὐτοῦ, ἀλλ' ἄνωθεν καὶ προαιώνιος· καὶ οὐκ ἐντεῦθεν, κάτωθεν λέγω, συστᾶσα· ἀλλ᾽ ἐνταῦθα μὲν κρατοῦσα, καὶ διοικοῦσα· οὐκ ἐντεῦθεν δὲ οὖσα, οὐδὲ τὴν σύστασιν κάτωθεν σχοῦσα, οὐδὲ ἐπίκηρος οὖσα. Έπειτα πως νοηθείη τό, «Εἰς τὰ ἴδια ἦλθεν, ο εἰ μὴ ἦν ὁ κόσμος ἴδιος αὐτοῦ; VERS. 37-40. Dixit itaque ei Pilatus: Ergo rex es tu? Respondit Jesus: Tu dicis, quod rex sum ego. Ego in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium feram veritati. Omnis qui est ex veritate, audit vocem meam. Dicit ei Pilatus: Quid est veritas? Et cum hoc dixisset, iterum prodiit ad Judæos, et dicit eis: Ego nullam invenio in eo causam. Est autem consuetudo vobis, ut unom dimittam vobis in Pascha. Vultisne ergo dimittam vobis illum regem Judæorum? › Cum Pilatus interrogasset Dominum num rex esset: ‹ Ego, inquit, in hoc natus sum, hoc est, ut rex sim. Natura enim hoc habeo, et ex eo quod natus sum de Patre: nam istud ipsum de rege natum esse, regem me esse testatur. Et ita cum audis quod vitam Pater dederit Filio, et judicium ',, et alia omuia, ita intellige illud dederit, pro genuerit ipsuui, ita ut habeat vitam et judicium, et 744 naturaliter hæc omnia Filius a Patre habeat. Et propterea veni in mundum, ut istud ipsum dicam et doceam, persuadeamque hominibus omnibus quod Rex sim ac Dominus. Conciliare autem per hoc volens Pilatum, et persuadere ut dicta suscipiat, inquit: c Ommis qui est ex veritate, audit vocem meam.» Ita et lu, ο Pilate, si quidem veritatis es filius, eamque desideras, audies vocem meam, credesque me regem esse, non talem quales sunt mundani, nec acquisitum babentem regnum, sed naturale, et a nativitate ipsa a Deo et rege illud suscipientem, Perstringuntar autem hoc loco etiam Judæi, quod non sint ex veritate, quia vocem ejus audire nolunt. Et cum non sint ex veritate, mendacia utique contra ipsum finxerunt, et non vere mortis reus est. Sic igitur. paucis illis verbis Pilatum rapuit, atque ita, ut de veritate interrogarit ‹ Quid sit? › Ferme enim inter homines abolita erat, et ignorabatur ab omnibus in infidelitate adhuc permanentibus. Quia autem tempore quidem indigebat proprio quaestio hæc et urgebat ut eriperet Jesum a Judæorum furore, idcirco egreditur ad eos, et dicit: Ego nullam causam invenio in eo. › Et id quoque sapienter. Non enim dixit: Quamvis peccaverit, et dignus sit morte, attamen festi privilegio 1. Joan. 1, 11. 'Joan. v, Ο • Εἶπεν οὖν αὐτῷ ὁ Πιλάτος· Οὐκοῦν βασιλεὺς εἴ σύ; Απεκρίθη Ἰησοῦς· Σὺ λέγεις, ὅτι βασιλεύς εἰμι ἐγώ· ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι, καὶ εἰς τοῦτο ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀλη θείᾳ. Πᾶς ὁ ὢν ἐκ τῆς ἀληθείας, ἀκούει μου τῆς φωνῆς. Λέγει αὐτῷ ὁ Πιλάτος· Τί ἐστιν ἀλήθεια; Καὶ τοῦτο εἰπὼν, πάλιν ἐξῆλθε πρὸς τοὺς Ἰουδαίους καὶ λέγει αὐτοῖ;· Ἐγὼ οὐδεμίαν αἰτίαν εὑρίσκω ἐν αὐτῷ. Ἔστι δὲ συνήθεια ὑμῖν, ἵνα ἕνα ὑμῖν ἀπολύσω ἐν τῷ Πάσχα. Βούλεσθε οὖν ὑμῖν ἀπολύσω τὸν βασιλέα τῶν Ἰουδαίων;» Τοῦ Πιλάτου ἐρωτήσαντος τὸν Κύριον, εἰ βασιλεύς ἐστιν· «Εγώ, φησὶν, εἰς τοῦτο γεγέννημαι, ο τουτέστιν, εἰς τὸ βασιλεὺς εἶναι. Φύσει γὰρ ἔχω τοῦτο, καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ γεννηθῆναι ἐκ Πα τρός. Αὐτὸ γὰρ τοῦτο τὸ ἐκ βασιλέως γεννηθῆναι, βασιλέα είναι με μαρτυρεῖ. Ὥστε καὶ ὅταν ἀκούῃς, ὅτι ζωὴν ἔδωκε τῷ Υἱῷ ὁ Πατὴρ, καὶ κρίσιν, καὶ τἆλλα πάντα, οὕτω νόει τό· ἔδωκεν, ο ἀντὶ τοῦ, ἐγέννησεν αὐτὸν, ὥστε ἔχειν ζωὴν, καὶ κρίνειν, καὶ φυσικῶς ταῦτα πάντα πρόσεστι τῷ Υἱῷ ἐκ Πατρός. Καὶ διὰ τοῦτο ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα τοῦτο αὐτὸ εἴπω, καὶ διδάξω, καὶ πείσω πάντας, ὅτι Β2σιλεὺς, καὶ Δεσπότης, καὶ Κύριός εἰμι. Επισπά σασθαι δὲ θέλων καὶ διὰ τούτων τὸν Πιλάτον, καὶ πεῖσαι, ὥστε παραδέξασθαι τὰ λεγόμενα, φησί • • Πᾶς ὁ ὢν ἐκ τῆς ἀληθείας ακούει μου τῆς φωνῆς.» Ωστε καὶ σύ, ὦ Πιλάτε, εἴπερ ἀληθείας τέκνον εἶ, καὶ ποθεῖς ταύτην, ἀκούσεις μου τῆς φωνῆς, καὶ πιστεύσεις με εἶναι βασιλέα οὐ τοιοῦτον, οἷοι οἱ τοῦ κόσμου, επίκτητον ἔχοντα τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ φυσικὴν, καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ γεννηθῆναι ἐκ Θεοῦ καὶ βασιλέως προσοῦσάν μοι. Αἰνίττεται δὲ ἐνταῦθα καὶ τοὺς Ἰουδαίους μὴ ὄντας ἐκ τῆς ἀληθείας, ἐπεὶ οὐκ ἀκούειν θέλουσι τῆς φωνῆς αὐτοῦ. Μὴ ὄντες δὲ ἐκ τῆς ἀλη θείας, ψευδή πάντως καὶ κατ' αὐτοῦ πλάττονται, καὶ οὐκ ἀληθῶς ἔνοχός ἐστι θανάτου. Οὕτω γοῦν εἷλε τοῖς βραχέσι τούτοις ρήμασι τὸν Πιλάτον, ὥστε περὶ ἀληθείας ἐρωτῆσαι τὸν Πιλάτον, «Τί ἐστι; ν Σχεδὸν γὰρ ἐξ ἀνθρώπων ἠφάνιστο, καὶ ἡγνοεῖτο ὑπὸ πάντων, ἔτι ἐν ἀπιστίᾳ ὄντων. Ἐπεὶ δὲ καιροῦ μὲν ἐδεῖτο ἰδίου τὸ ἐρώτημα, τὸ δὲ κατεπείγον ἦν ἐξαρπάσαι τὸν Ἰησοῦν τῆς τῶν Ἰουδαίων ὁρμῆς, διὰ τοῦτο ἐξέρχεται πρὸς αὐτοὺς, καί φησιν ο Ἐγὼ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XIX. οὐδεμίαν αἰτίαν εὑρίσκω ἐν αὐτῷ. Καὶ τοῦτο δὲ eum donate; sed prinum eum liberavit ab omni crimine, et tunc orat eos ut absolvant, ut si quidem absolutus fuerit Jesus, nulla eis gratia debeatur: dimisissent enim innoxium: si autem condemnarint, ostendatur eorum malitia, quod innoxium condemnarint. Vide autem quem sensum habeat quod ¯dicit: «illum regem Judæorum.» Manifeste enim per hoc excusat Pilatus Jesum a peccato alienum; sed frustra arguitur ab eis ut regnum desiderans. Non euim si regem se faceret, el contra Romano- `rum potentiam extolleret, dimitteret eum Romanorum prases; et ita dicendo, Regem illum Judeorum dimittam, per omnia Jesum innoxium declarat, et deridet Judaeus, quasi talia dicens: Quen vos accusatis falso ut regnum invadentem et revellantem ac seditiosum dicitis, illum oro ut absolvatis: et manifestum quod non ita sit. Quidam autem, in hoc natum esse, non intellexerunt de æterna illa a Patre nativitate, sed posteriore e virgine. Propterea enim factus sum homo, et natus ex Maria, ut mendacium et diabolum expellam: divinam naturam ostendens regnare super omnia. Veritas igitur hoc est, nempe mea scientia, et salus quæ per hanc contingit: propter hoc scilicet veni, ut verain scientiam Dei et salutem largiar. ·Dignum autem est ut quæratur, unde moti Judæi consuetudinem habeant dimittendi umum vinctum. Primo enim dicere possumus quod docentes doctri1135, mandala hominum, plurima 745 juxta sula capita protulerunt, nec divinis usi fuerunt legibus, συνετῶς. Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Ε: καὶ ἥμαρτεν, καὶ Αξιός ἐστι θανάτου, ὅμως χαρίσασθε αὐτὸν τῇ ἑορτῇ· ἀλλὰ πρῶτον αὐτὸν ἀπαλλάξας αἰτίας ἁπάσης, τότε ἀξιοῖ αὐτοὺς περὶ τῆς ἀπολύσεως. Ινα, εἰ μὲν ἀπολυθῇ ὁ Ἰησοῦς, μηδεμία αὐτοῖς χάρις ὀφείλοιτο· τὸν γὰρ ἀναίτιον ἀπολελύκασιν. Εἰ δὲ καταψηφίσου ται, δειχθείη αὐτῶν ἡ κακία, ὅτι τὸν ἀναίτιον κατε δίκασαν. Ορα δὲ καὶ τὰ, ε τὸν βασιλέα τῶν Ιουδαίων, ο ποῖόν τινα νοῦν ἔχει. Φανερῶς γὰρ διὰ τούτου ἀπολογεῖται ὁ Πιλάτος, ὡς οὐδὲν Ἰησοῦς έπταισεν, ἀλλὰ μάτην ἐγκαλεῖται παρ' αὐτῶν, ὡς βασιλείας ἐπιθυμῶν. Οὐ γὰρ ἂν τὸν βασιλέα ἑαυτὸν ποιοῦντα, καὶ ἀνταίροντα τῇ τῶν Ῥω μείων δυναστείᾳ, ὁ τῶν Ῥωμαίων ὑποστράτη γος ἀπέλυσεν. Ὥστε ἐν τῷ εἰπεῖν, «Τὸν βασιλέα τῶν Ἰουδαίων ἀπολύσω, ο παντελῶς ἀναίτιον τὸν Ἰησοῦν ἀποδείκνυσι, καὶ ἐπεγγελᾷ τοῖς Ἰουδαίοις, ὡσανεὶ τοιαῦτα λέγων· Ον ὑμεῖς συκοφαντεῖτε ὡς βασιλειῶντα, ἂν ἀντάρτην καὶ στασιαστήν φατε, τοῦτον ἀπολύειν ἐγὼ ἀξιῶ, δῆλον, ὡς οὐκ ὄντα τοιοῦτον. Τινὲς δὲ τὸ, «Εἰς τοῦτο γεγένημαι, ο οὐ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς προαιώνιον γέννησιν δηλοῦν ἐνόησαν, ἀλλὰ τὴν ὕστερον ἐκ παρθένου. Διὰ τοῦτο γὰρ γέγονα ἄνθρωπος, καὶ ἐγεννήθην ἐκ Μαρίας, ἵνα τὸ ψεῦδος καὶ τὸν διάβολον ἀπολέσω, τὴν θείαν φύσιν ἀποδείξας βασιλεύουσαν πάντων. Αλήθεια οὖν τοῦτό ἐστιν, ἡ ἐμὴ γνῶσις, καὶ ἡ σωτηρία ἡ διὰ ταύτης. Διὰ τοῦτο γοῦν ἦλθον, ἵνα καὶ τὴν ἀληθινὴν γνῶτιν τοῦ Θεοῦ καὶ σωτηρίαν χαρίσωμαι. "Αξιον δὲ ἐξετάσαι, πόθεν ὁρμώμενοι οἱ Ἰουδαῖοι, ἔθος εἶχον ἕνα δέσμιον ἀπολύειν. Πρῶτον μὲν οὖν ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι οἱ ο διδάσκοντες διδασκαλίας, εντάλματα ἀνθρώπων, ο τὰ πλεῖστα ταῖς ἰδίαις ἐστοίχουν γνώμαις, ἀλλ' οὐ τοῖς τοῦ Θεοῦ προσεχρῶντο νόμοις. "Οθεν καὶ τοῦτο ἐν ἔθει τοιούτῳ ἀλόγῳ εἶχον, οἷα τοῦ λοι ποῦ ἐκτραχηλισθέντες τῶν νομικών διατάξεων. Έπειτα, καὶ τοιοῦτόν τι εἴρηται ἐν τῇ Γραφῇ νομο θέτημα, ἀφ' οὗ εἰκὸς ἦν ὁρμωμένους αὐτοὺς, τὰς τοιαύτας ἀπολύσεις τῶν κατακρίτων ἐν ἔθει σχεῖν. Γέγραπται γὰρ περὶ τοῦ ἀκουσίως φονεύοντος, ἐὰν μὴ δι' ἔχθραν ἢ ἐπίτηδες θέλων κακοποιῆσαί τις τὸν πλησίον αὐτοῦ, ρίψῃ σκεῦος, ἢ λίθον, τὸ δὲ πεσὸν πατάξει τὸν παρευρεθέντα, καὶ ἀποθάνῃ ὁ ἄνθρω πος, ἀκούσιος μὲν φονεὺς ὁ τοιοῦτος, κρινεῖ δὲ ἡ mus: ita euim morem firmarunt, ut unum absolve. συναγωγή πάσα, καὶ ἀπολύσουσι μὲν τοῦτον τοῦ θανάτου (οὐ γὰρ κακοήθει γνώμη πεφόνευκε), και ταστήσουσι δὲ αὐτὸν εἰς τὴν πόλιν τοῦ φυγαδευτη ρίου, τουτέστι, φυγῇ ζημιώσουσιν. Ἐκ τούτου ἴσως ἱρμώμενοι, ὥς γε στοχάζεσθαι ἡμᾶς, ἔθος τοιοῦτον εἶχον, ἕνα ἀπολύειν τῶν ἐπὶ φονικῇ γνώμη κατακρινομένων. Ο μὲν οὖν νόμος προσέταττεν ἔργον εἶναι τοῦτο τῆς συναγωγῆς τῶν Ἰουδαίων· ἐπεὶ δὲ τὰ πράγματα ὑπὸ Ῥωμαίοις γέγονε, τους Ρωμαίων ἄρχοντας κυρίους ποιοῦνται τοῦ ἀπολύειν, ὥσπερ οὖν καὶ νῦν τὸν Πιλάτον. ι Περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ μαστιγώσεως. Περὶ τῆς σταυρώσεις τοῦ Χριστοῦ. Περὶ τῶν παρὰ τῷ σταυρῷ ἑστώτων. Περὶ τῆς αἰτήσεως τοῦ Κυ ριακοῦ σώματος. Περὶ τῆς ταφῆς αὐτοῦ. • Ἐκραύγασαν οὖν πάλιν πάντες λέγοντες· Μὴ τοῦ unde et hoc ita se habet, inque consuetudinem abiit etiam absque ratione, qualia multa absque legis precepto. Deinde talis inventa est lex in Scriptura, a qua verisimile est profectas esse absolutio - nes illas condemnatorum. Scriptum est enim de eo qui præter voluntatem suam occiderit, si non propter inimicitias, vel dedita opera affligere voluit vicinum, jaciens vas vel lapidem, et casu percutiens prætereuntem moriaturque homo, involuntarius fit homicida talis: judicabit autem omnis synagoga, et absolvent quidem illum a morte: non enim maligna mente occidit. Constituent autem eum in civitate refugii, hoc est, exsilio muitabunt. Ex hoc forte erant impulsi, ut conjectare possurent ex his qui de homicidio fuerant condemnati, Nam lex quidem jubebat hoc esse officium syna, gogæ Judæorum. Et quia Romanis cesserat regnum, Romanos fecerunt dominos absolvendi, sicut et nunc Pilatum. CAPUT XIX. De flagellatione Christi. De crucifixione Christi. De us qui juxta crucem stabant. Depetitione Dominici corporis. De sepultura ejusdem. VERS. 1-7. Clamaverunt rursum omnes dicenby Google

Τότε οὖν ἔλαβεν ὁ Πιλάτος τὸν Ἰησοῦν καὶ ἐμαστίγωσε. Καὶ οἱ στρατιῶται πλέξαντες στέφανον ἐξ ἀκανθῶν, ἐπέθηκαν αὐτοῦ τῇ κεφαλῇ, καὶ ἱμάτιον πορφυροῦν περιέβαλον αὐτὸν, καὶ ἔλεγον· Χαῖρε, ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἐδίδουν αὐτῷ ῥαπίσματα. Εξῆλθεν οὖν ἔξω πάλιν ὁ Πιλάτος, καὶ λέγει αὐτοῖς· Ιδε ἄγω ὑμῖν αὐτὸν ἔξω, ἵνα γνῶτε, ὅτι ἐν αὐτῷ οὐδεμίαν αἰτίαν εὑρίσκω. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ Ἰησοῦς ἔξω φορῶν τὸν ἀκάνθινον στέφανον, καὶ τὸ πορφυροῦν ἱμάτιον. Καὶ λέγει αὐτοῖς· "Ιδε ὁ ἄνθρω πος. Οτε οὖν εἶδον αὐτὸν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ ὑπηρέται, ἐκραύγασαν λέγοντες· Σταύρωσον, σταύρωσον αὐτόν. Λέγει αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· Λάβετε αὐτὸν ὑμεῖς, καὶ σταυρώσατε· ἐγὼ γὰρ οὐχ εὑρίσκω ἐν αὐτῷ αἰtes: Non Irunc, sed Barabbam. Erat auten Barabbas τον, ἀλλὰ τὸν Βαραββάν. *Ην δὲ ὁ Βαραββᾶς ληστής. latro. Tunc ergo apprehendit Pilatus Jesum, et flagellavit. Et milites plectentes coronam de spinis, imposuerunt capiti ejus, et veste purpurea circumdederunt eum, ac dicebant: Ave, rex Judæorum: et dabant ei alapas. Exivit iterum Pilatus foras, et dicit eis: Ecce adduco vobis eum furas, ut cognoscatis quod nullam in eo causam invenio. Exivit ergo Jesus foras gestans spineam coronam, et purpureum pallium, et dicit eis: Ecce homo. Cum ergo vidissent eum pontifices et ministri clamabant, dicentes: Crucifige, crucifige eum. Dicit eis Pilatus: Accipite eum vos, et crucifigite: ego enim non invenio in eo causam. Responderunt ei Judæi: Nos legem habemus, et secundum legem nostram debet mori, quia Filium Dei se fecit. Vide per qual» τίαν. Απεκρίθησαν αὐτῷ οἱ Ἰουδαῖοι· Ημείς νόμον multa monstratur Judæorum malitia. Barabbam enim manifestarium latronem petunt, Dominum vero tradunt. Flagellat igitur eum Pilatus, ut consoletur et mitiget eorum furorem. Nam quia verbis non potuit eum eripere, flagellat, studens et ipse vel per hoc insaniam eorum placare. Et permittit ut chlamys et corona ei circumponantur, quo eorum ira exhauriatur. 746 Milites vero omnia ad gratiain Judacorum faciunt. Nam quia audiverunt Pilatum dicentem: Regem illum Judæorum dimittam, irrident nunc eum ut regem. Neque enim a Pilato instigati hoc faciebant, qui etiam et nocte invaserant Jesum præter sententiam præsidis, pecuniarum grația Judæis gratificantes. Placidus enim eral Pilatus, et non eferis moribus, sicut Judaei. Porro educit Jesum, iram illorum exstinguere volens; sed illi neque sic mansuefacti sunt. Clamant autem: ‹ Crucifige eum. › Cum vidisset autem Pitatus omnia hæc frustra fieri, dicit: ‹ Accipite eum vos, et crucifigite: ego enim non invenio in eo causam. Facit autem hoc, impellens eos in rem eis non concessat, si forte sic absolvatur Jesus. Nam ego quidem, inquit, qui habeo potestatem crucifigendi, ‹ nullam invenio causam: › vos autem non habentes potestatem crucifigendi dicitis eum reum: ‹ Accipite igitur eum, et crucifigite; › sed non haLetis potestatem, dimittatur ergo homo ille. Itaque talis quidem erat mens Pilati, mitior videlicet, neque tamen severiter pro veritate instans. At illi etiam in hoc confusi, dicunt quod • Secundum mostram legem debet mori, quia Filium Dei se fecit.» Vide quomodo malitia sibi non constel. Supra dicebat eis Pilatus ‹ Accipite eum, et secundum vestram legem judicate, et illud non approbarunt. Nunc iterum dicunt, Secundum legem nostram debet mori. › Supra accusabant quod fecisset se regem, nunc de mendacio redarguli, accusant e quod Filium Dei se fecerit.» Quid hoc crimini vertitur? Si opera Dei facit, Filium Dei esse quid prohibet? Vide autem divinam dispensationem, quomodo illi quidem ad multos judices duxerint Dominum, ut infamarent et contaminarent ejus gloriam, sed contumelia in caput ipsorum reciderit. ἔχομεν, καὶ κατὰ τὸν νόμον ἡμῶν ὀφείλει ἀποθανεῖν, ὅτι ἑαυτὸν Θεοῦ Υἱὸν ἐποίησεν.» Ορα διὰ πόσων ἡ κακία τῶν Ἰουδαίων δείκνυται. Τὸν γὰρ Βαραββαν ὁμολογουμένως λῃστὴν ἐξαιτοῦνται, τὸν δὲ Κύριον παραδιδόασι. Μαστιγοῖ οὖν αὐτὸν ὁ Πιλάτος, παραμυθήσασθαι τέως καὶ ἐκλῦσαι τὸν θυμὸν αὐτῶν βουλόμενος. Ἐπειδὴ γὰρ διὰ ῥημάτων οὐκ ἴσχυσεν αὐτὸν ἐξελέσθαι, μαστίζει, σπεύδων ἄχρι τούτου στῆσαι τὴν μανίαν αὐτῶν, καὶ τὴν χλαμύδα, καὶ τὸν στέφανον συγχωρεί περιτεθῆναι αὐτῷ, ὥστε αὐτῶν χαλάσαι τὴν ὀργήν· οἱ δὲ στρατιῶται πάντα πρὸς χάριν τῶν Ἰουδαίων πράττουσιν. Ἐπεὶ γὰρ ἤκουσαν τοῦ Πιλάτου λέγοντος. • Τὸν βασιλέα τῶν Ἰουδαίων ἀπολύσω, ο ἐμπαίζουσι λοιπὸν αὐτῷ ὡς βασιλεῖ. Οὐ γὰρ δὴ ὑπὸ τοῦ Πιλάτου προτραπέντες, ἐποίουν ταῦτα, οἴ γε καὶ νυκτὸς ἐπῆλθον τῷ Ἰησοῦ παρὰ γνώμην τοῦ ἡγεμόνος, τοῖς Ἰουδαίοις χαριζόμενοι χρημάτων ἕνεκα. Μαλθακὸς μὲν οὖν ὁ Πιλάτος, οὐ κακοήθης δὲ κατὰ τοὺς Ἰουδαίους. Εξάγει μὲν γὰρ τὸν Ἰησοῦν, σβέσαι πάλιν αὐτῶν τὸν θυμὸν βου λόμενος, ἀλλ' ἐκεῖνοι οὐδὲ οὕτως ήμεροι γεγόνασι, βοῶσι δέ· «Σταύρωσον, σταύρωσον αὐτόν. ὁ Ἰδὼν δὲ ὁ Πιλάτος μάτην πάντα γινόμενα, φησί· ο Λάβετε αὐτὸν ὑμεῖς, καὶ σταυρώσατε· ἐγὼ γὰρ οὐχ εὑρίσκω ἐν αὐτῷ αἰτίαν.» Ποιεῖ δὲ τοῦτο, συνωθῶν αὐτοὺς εἰς πρᾶγμα μὴ συγκεχωρημένον αὐτοῖς, ὡς ἂν ἀπολυθῇ ὁ Ἰησοῦς. Ἐγὼ μὲν γὰρ, φησίν, ὁ ἔχων ἐξου σίαν σταυρῶσαι, «οὐδεμίαν αἰτίαν εὑρίσκω· ὑμεῖς δὲ οἱ μὴ ἔχοντες ἐξουσίαν σταυροῦν, φατὲ ὑπαίτιον εἶναι τοῦτον. «Λάβετε οὖν αὐτὸν, καὶ σταυρώσατε. 'Αλλ' οὐκ ἔχετε ἐξουσίαν; οὐκοῦν ἀπολυθήτω ὁ ἄνε θρωπος. Τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ σκοπός του Πιλάτου, ἐπιεικέστερος δηλαδή, οὐ μὴν ἐνστατικὸς ὑπὲρ τῆς ἀληθείας. Οἱ δὲ καὶ ἐν τούτῳ καταισχυνθέντες λέ γουσιν, ὅτι ο Κατὰ τὸν νόμον ἡμῶν ὀφείλει ἀποθανεῖν, ὅτι Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ἐποίησεν.» Ορα τὴν κακίαν ἀσύμφωνον ἑαυτῇ. Ανω ἔλεγεν αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· ο Λάβετε αὐτὸν ὑμεῖς, καὶ κατὰ τὸν νόμον ὑμῶν κρίνατε· ο καὶ οὐκ ἐδέξαντο τοῦτο. Νῦν πάλιν, ὅτι ο Κατὰ τὸν νόμον ἡμῶν ὀφείλει ἀποθανεῖν, ο προφέρουσιν. "Ανω, ὅτι Βασιλέα έαυ τὸν ποιεῖ, ἐνεκάλουν· νῦν ἐκείνου ψευδοῦς ἐλεγχθέν τος, • "Οτι Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ποιεῖ, ο ἐγκαλοῦσι.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS - CAP. XIX. Καὶ τί τοῦτο ἔγκλημα; Εἰ τὰ ἔργα τοῦ Θεοῦ llinc enim magis insons demonstratur, rem tan ' ποιεῖ, Υἱὸν Θεοῦ εἶναι τί κωλύει αὐτόν; Ορα δὲ diligenter disquirentibus. Quoties vel Pilatus cont τὴν θείαν οἰκονομίαν, πῶς ἐκεῖνοι μὲν πλείοσι δια fessus est se nihil invenire morte dignam! καστηρίοις παρεδίδουν τὸν Κύριον, ὥστε μωμήσασθαι αὐτὸν, καὶ καταχρῆναι τὴν δόξαν αὐτοῦ, εἰς κεφαλὴν δὲ αὐτοῖς ἡ ὕβρις περιτρέπεται· ἐντεῦθεν γὰρ μᾶλλον ἀκατάκριτος διαδείκνυται, ἐξεταζομένου τοῦ πρά γματος ἀκριβέστερον. Ποσάκις γοῦν ὁ Πιλάτος ὡμολόγησε μηδὲν εὑρίσκειν ἐν αὐτῷ θανάτου ἄξιον! • Οτε οὖν ήκουσεν ὁ Πιλάτος τοῦτον τὸν λόγον, μᾶλλον ἐφοβήθη, καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὸ πραιτώριον πάλιν, καὶ λέγει τῷ Ἰησοῦ· Πόθεν εἰ σύ; Ο δὲ Ἰησοῦς ἀπόκρισιν οὐκ ἔδωκεν αὐτῷ. Λέγει οὖν αὐτῷ ὁ Πιλάτος· Ἐμοὶ οὐ λαλεῖς; Οὐκ οἶδας, ὅτι ἐξουσίαν Έχω σταυρώσαί σε, καὶ ἐξουσίαν ἔχω ἀπολῦσαι σε; ᾿Απεκρίθη Ἰησοῦς· Οὐκ εἶχες εξουσίαν οὐδεμίαν κατ' ἐμοῦ, εἰ μὴ ἦν σοι δεδομένον ἄνωθεν. Διὰ τοῦτο ὁ παραδιδούς μέ σοι μείζονα ἁμαρτίαν ἔχει.» Ο μὲν Πιλάτος ψιλόν λόγον μόνον ἀκούσας, ὅτι Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ, φοβεῖται· οἱ δὲ καὶ ἔργα θεῖα ἰδόντες, ἀναιροῦσιν αὐτὸν, ὑπὲρ ὧν ἐχρῆν προσκυνείν. Ἐρωτᾷ δὲ αὐτὸν, οὐχ οὕτως ὥσπερ πρότερον· «Τί ἐποίη σας;» ἀλλά, ο Τίς εἶ σύ;» Τότε μὲν γὰρ ἐπειδὴ ὡς βασιλειῶν ἐνεκαλεῖτο, εἰκότως ἐρωτᾷ· ο Τί ἐποίησας;» νῦν δὲ, ἐπεὶ ὡς Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ποιῶν διαβάλλεται, ἐρωτᾷ·. Πόθεν εί σύ;, Ἰησοῦς δὲ σιγᾷ. Ἔμαθε γὰρ παρ' αὐτοῦ ὁ Πιλάτος, ὅτι ο Εἰς τοῦτο γεγέννημαι, και, «Η βασιλεία μου οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν ο καὶ ὅμως οὐδὲν ἐκ τούτων ὠφελήθη, οὐδὲ ἀντέστη ὑπὲρ τῆς ἀληθείας, ἀλλ' ἐνέδωκε τη τοῦ ὄχλου ὁρμῇ. Διὸ ὁ Κύριος τὰς ἐρωτήσεις αὐτοῦ ὡς εἰκῇ γενομένας διαπείων, οὐδὲν ἀποκρίνεται. Ολως δὲ φαίνεται ὁ Πιλάτος μὴ στερρός τις εἶναι, ἀλλὰ καὶ λίαν ὑπὸ τῶν τυχόντων φοβήτρων διασειόμενος. Καὶ γὰρ καὶ τοὺς Ἰουδαίους ἐδεδοίκει, καὶ τὸν Ἰησοῦν, ὡς Υἱὸν Θεοῦ, ἔφριττεν. Ίδωμεν δὲ καὶ πῶς ἑαυτὸν κατακρίνει, δι' ὧν λέγει· «Ἐξου σίαν ἔχω σταυρῶσαι σε, καὶ ἐξουσίαν ἔχω ἀπολύ σαί σε.» Εἰ γὰρ τὸ πᾶν ἐν σοὶ ἔκειτο, τίνος ένεκεν οὐκ ἀπέλυες, ὃν ἀναίτιον εὗρες; Ο δὲ Κύριος τὸν τύφον αὐτοῦ κατασπών, ο Οὐκ εἶχες, φησὶν, ἐξου σίαν οὐδεμίαν κατ᾿ ἐμοῦ, εἰ μὴ ἦν σοι δεδομένον ἄνωθεν.» Οὐ γὰρ ἁπλῶς οὕτως ἀποθνήσκω, ἀλλά τι μυστικὸν ἐπιτελῶ, καὶ ἄνωθεν τοῦτο εἰς κοινὴν σωτηρίαν προώρισται. Ἵνα δὲ μὴ ἀκούσας, ὅτι ο Ανωθέν ἐστι δεδομένον, ο νομίσῃς ἀπηλλάχθαι εὐθύνης παρὰ Θεῷ τὸν Πιλάτον, ἐπιφέρει, ὅτι ι Ο παραδίδούς μέ σοι μείζονα ἁμαρτίαν ἔχει. ο Δείκνυσι γὰρ • Qui tradidit me tibi, majus peccatumn habet. ἐντεῦθεν καὶ τὸν Πιλάτον ἁμαρτίας ὑπεύθυνον, εἰ καὶ ἐλάττονος. Οὐ γὰρ ἐπειδὴ ἄνωθεν ἐδέδοτο, τουτο έστι, συγκεχώρητο τὸ ἀποθανεῖν τὸν Χριστὸν, ήδη ἀναίτιοί εἰσιν ὅ τε Πιλάτος καὶ οἱ Ἰουδαῖο:· ἀλλ' ἡ μὲν ὑμετέρα προαίρεσις τὸ κακὸν ἐβούλετο, ὁ δὲ Θεός εἴασε, καὶ συνεχώρησεν εἰς ἔργον προβῆναι ταύτην, Ούκουν αναίτιοι οἱ πονηροί, ἐπειδὴ ὁ Θεὸς συγχωρεῖ τὴν αὐτῶν κακίαν εἰς ἔργον ἐκβαίνειν· ἀλλὰ διότι καὶ βούλονται καὶ διαπράττονται, πάσης κατακρίσεως ἄξιοι. VERS. 8-11. «Cum ergo audisset Pilatus bu sermonem, magis timuit. Et ingressus est prætorium iterum, et dicit ad Jesum: Uude es tu? Jesus autem responsumn non dedit ei. Dicit ergo ei Pilatus: Mihi non loqueris? Nescis quod potestatem habeam crucifigendi te, et habeam potestatem absolvendi te? Respondit Jesus: Non haberes potesta emi ad+ versum me ullam, nisi tibi datum esset e supernis. Fropterea qui me tradidit tibi, majus peccatum habet.» Pilatus quidem audito nudo seruione quot sit Filius Dei, pavescit. Illi etiam operibus divinis visis eum occidunt, propter que adorare oporteba. Interrogat autem eum non ut prius, «Quid fecisti?» sed, a Quis es tu?» Nam quia tunc quidem ut regni invasorem arguebant, merito rogabat, ‹ Quid lecisti? › Nunc autem quia accusant quod Filium Dei be fecerit, rogat, 747 Unde es to?, Jesus aute i tacet. Didicerat enim ab eo Pilatus quod elu hoe natus sum,ɔ et, Regnum meum non est hine: atta - men nihil ex his percepit utilitatis, neque restitit aliis pro veritate, sed cessit turbæ tumultuanti. Ideirco Dominus interrogationes ejus, utpote factas tenere, respuens, nihil respondet. Omnino autcm videtur Pilatus non esse fervidus et constans, sed G is quem vel pauca quædam terriculamenta concutiunt, Nam et Judæos timebat, et Jesum ut Filions Dei horrebat. Videamus autem qnomodo seipsuni condemnet per ea quæ dicit; ‹ Potestatem habeo crucifigendi te, et potestatem habeo dimittendi te.» Si enim hoc totum habes, et in te situm erat, quare non dimisisti quem innoxiam invenisti? At Dominus fastum ejus deprimens, inquit: «Non haberes potestatem ullam adversum me, nisi esset tibi superne datum.. Non enim ita simpliciter norior, sed mysticum aliquid perficio, et præfinitum est hot superne in salutem hominum. Ne autem, cum audieris quod ‹ superne sit datum, › existimes Pilatumu apud Deum a culpa liberatum, statim subinfert: • Ἐκ τούτου ἐζήτει ὁ Πιλάτος ἀπολῦσαι αὐτόν. Οἱ δὲ Ἰουδαῖοι ἔκραζον, λέγοντες· Ἐὰν τοῦτον ἀπολύσῃς, οὐκ εἴ φίλος τοῦ Καίσαρος. Πᾶς ὁ βασι λέα ἑαυτὸν ποιῶν, ἀντιλέγει τῷ Καίσαρι. Ο οὖν Πιο PATROL. GR. CXXIV, Ostendit enim binc et Pilatum peccato, quamvis minori obnoxium. Non enim quia superne datum est, hoc est, concessum est ut moriatur Christus, statim extra noxam sunt Pilatus et Judæi; sed vestra quidem voluntas malum voluit, Dens autem permisit et concessit ut in opus hoc progrediatur. Igitur mali non sunt citra culpam, quia Deus permisit ipsorum malitiam prodire in opus; sed eo quod et volunt et faciunt, omni condemnatione sunt digni. Vers. 12-14. ‹ Et ex eo quærebat Pilatus absolvere eum. Judaei autem clamabant, dicentes: Si hunc absolveris, non es arnicus Caesaris. Quisquis se regem facit, contradicit Gæsari. Pilatus autem dump

audisset hunc sermonem, produxit foras Jesum, λάτος ἀκούσας τοῦτον τὸν λόγον, ἤγαγεν ἔξω τὸν seditque pro tribunali in loco qui dicitur Lithostrolos, hebraice autem Gabbalba. Brut autem parasceve Pascha, llora ferne sexta.» Postquam Duminus perstriuxit Pilatum per verba, et excusationem sive defensionem adhibuit, quod Nisi voluntarius ego meipsum darem, et Pater concederet, non haberes potestatem contra me, et quod peccatum habeas et tu, et Judas tamen majus, qui me tradidit, vel etiam populus, eo quod ‹ Super dolorem vulnerum meorum addidit ³, et non est recordatus ut faciat misericordiam ³, › sed cum invenisset me patrocinio et adjutorio destitutum, cruci tradidit, et neque talia.judicia in quibus innoxius declaratus sum, eum placarunt, sed clamabat, ‹ Crucifige, crucifige: s cum iis, inquam, dictis Dominus per. striuxisset Pilatum, ‹ quærebat ex boc › ille magis • dimittere cum. › Judæi autem cum ipsum accusassent quod Deum se faceret, 748 ac legem objecissent, se refelli putabant (ex hoc Pilatus magis timuit, et voluit dimittere eum, ne forte Deum offenderet), iterum confugiunt ad externss leges, et ut meticulosum terrent Pilatum. Nam quia viderant eum pietate moveri, ne Filium Dei occidendo Jesum peccet, metum Cæsaris incutiunt, et accusantes Du minum de tyrannide, Pilatum magis terrent quasi offensurum Cæsarem, si rebellem illum dimittat. Et ubi ille in tyrannide deprehensus? Unde autem hoc ostendetis? num a purpura? num a diademate? num a militaribus signis? nonne omnia quæ habebat, vilia? et stola, et cibus, et domus? Imo ei nec domus erat. Sed o Pilatum parum virilem! Periclitari sibi visus est, si quidem hanc causam indiscussam negligeret. Nam vadit quidem quasi examinaturus negotium, hoc enim sessio significat. Nulla autem examinatione facta, tradit illum, existimans se sic illos placaturum. Quomodo autem, Marco dicente tertiam horam quando Christus crucifigebatur *, Joannes sextam dicit *? lgitur hoc solvunt quidam, quod scripturæ error sit. Nam littera quidem gamına sertiamı horain significat, et est character ejus talis, Γ; littera autem quæ sextam signat, habet characterem talem, G. Verisimile igitur litteram gamına a scriptoribus non attentis transisse ea parte quæ in longitudinem rectam producebatur incurvata in characterem episemi, quo sextus numerus signatur, et sic errorem hunc ortum. Quod autem hoc verisunile sit factum esse, et tertiam horam scriptam esse etiam apud Joannem, et non sextam, sicut nunc, manifestum hinc est. Nam cum tres evangeJistæ, Matthæus, Marcus et Lucas consonanter dicant quod a sexta hora tenebræ factæ sunt super universam terram usque ad horam nonam 6, › manifestum quod Dominus noster ante sextam horam, priusquam fierent tenebra, crucifixus sit, scilicet circiter horam tertiam, sicut Marcus prodit, et Joannes similiter, quamvis scribentium error Ἰησοῦν, καὶ ἐκάθισεν ἐπὶ τοῦ βήματος εἰς τόπον λέο γόμενον Λιθόστρωτον, Εβραϊστὶ δὲ Γαββαθά. Ην δε παρασκευὴ τοῦ Πάσχα, ὥρα δὲ ὡσεὶ ἔκτη.· Ἐπειδὴ κατέπληξε τὸν Πιλάτον ὁ Κύριος διὰ τῶν ῥημάτων, καὶ σαφῆ παρέσχετο τὴν ἀπολογίαν, ὅτι Εἰ μὴ ἑκὼν ἐγὼ ἐμαυτὸν ἐδίσουν, καὶ ὁ Πατὴρ συνεχώρει, οὐκ εἶχες ἐξουσίαν κατ' ἐμοῦ, καὶ ὅτι ἁμαρτίαν ἔχεις καὶ σύ, καὶ μείζονα Ἰούδας ὁ παραδιδούς με, ἢ καὶ ἡ λαὸς, διότι ο Ἐπὶ τὸ ἄλγος τῶν τραυμάτων μου προσ έθηκε, καὶ οὐκ ἐμνήσθη ποιῆσαι ἔλεος, ο ἀλλ᾽ εὐρών με ἀσυνηγόρητον καὶ ἀβοήθητον, σταυρῷ παρέδωκε, καὶ οὐδὲ τοσαῦτα δικαστήρια, ἐξ ὧν ἀνεύθυνες ἐξῆλθον, κατεδυσωπήθη, ἀλλ' ἐβόα, ο Σταύρωσον, σταύ ρωσον· › ἐπεὶ οὖν ταῦτα εἰπὼν ὁ Κύριος κατέπληξε τὸν Πιλάτον, ο ἐζήτει ἐκ τούτου ἢ μᾶλλον ἀπολῦσαι αὐτόν. ὁ Ἰουδαῖοι δὲ, ἐπεὶ ὡς Θεὸν ποιοῦντα ἑαυτὸν διαβάλλοντε;, καὶ τὸν νόμον προσενεγκόντες λέγο χθησαν (ὁ γὰρ Πιλάτος, ἐκ τούτου μᾶλλον ἐφοβήθη, καὶ ἐβούλετο ἀπολῦσαι αὐτὸν, μήπως Θεῷ προσκρού σῃ)· πάλιν ἐπὶ τοὺς ἔξω νόμους καταφεύγουσι, καὶ ὡς ψοφοδεἢ ἐκφοβοῦσι τὸν Πιλάτον. ὡς γὰρ εἶδον αὐτὸν εὐλαβούμενον, μὴ Υἱὸν Θεοῦ ὄντα κατακρίνων τὸν Ἰησοῦν ἁμάρτῃ, τὸν φόβον τοῦ Καίσαρος ἐπι σείουσιν αὐτῷ, καὶ ἐπὶ τυραννίδι τὸν Κύριον διαβάλο λοντες, ἐκδειματοῦσι τὸν Πιλάτον, ὡς προσκρούειν μέλλοντα Καίσαρι, εἴ γε ἀπολύσει τὸν ἀνταίροντα αὐτῷ. Καὶ ποῦ τυραννίδος οὗτος ἐάλω; πόθεν δὲ τοῦτο δείξετε; Ἀπὸ τῆς ἀλουργίδος; ἀπὸ τοῦ διαδή ματος; ἀπὸ τῶν στρατιωτικῶν; Οὐ πάντα αὐτῷ εὐο τελή; καὶ στολὴ, καὶ τροφὴ, καὶ οἶκος, καὶ οὐδὲ οἱ κος; 'Αλλ' ὦ τῆς ἀνανδρίας του Πιλάτου! κινδυνεύειν νομίσαντος, εἰ περιίδοι τοιαύτην ὑπόθεσιν ἀνεξέταστον. Ἐξέρχεται μὲν, ὡς ἐξετάσων τὸ πρᾶγμα (τὸ γὰρ καθίσαι τοῦτο ἐδήλου), οὐδεμίαν δὲ ἐξέτασιν ποιησάμενος, παραδίδωσιν αὐτὸν, νομίζων δυσωπή σειν αὐτούς. Πῶς δὲ τοῦ Μάρκου λέγων.ο; τρίτην ὥραν εἶναι, ὅτε ὁ Χριστὸς ἐσταυροῦτο, ὁ Ἰωάννης ἕκτην φησί; Λύουσιν οὖν τοῦτο, τινὲς μὲν, ὅτι γρα φικὸν τὸ σφάλμα· τὸ μὲν γὰρ γάμμα την τρίτην ώραν σημαίνει, καὶ ἔστιν ὁ χαρακτήρ αὐτοῦ τοιοῦτος,· τὸ δὲ καλούμενον ἐπίσημον, τὴν ἔκτην, καὶ ἔχει τὸν χαρακτήρα τοιόνδε, Γ'. Εἰκὸς οὖν τὸ γάμμα στοι· χεῖον ἀπὸ τῆς ἀπροσεξίας τῶν μεταγραφόντων κυρτωθείσης τῆς ἀποτεταμένης εὐθείας εἰς μήκος, εἰς τὸν τοῦ ἐπισήμου μεταχωρήσαι χαρακτήρα, καὶ οὕτω τὴν πλάνην ταύτην γενέσθαι. Οτι δὲ τοῦτο εἰκὸς γενέσθαι, καὶ τρίτην ὥραν ἀναγράφεσθαι καὶ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ, ἀλλ' οὐχὶ ἕκτην ὥσπερ νῦν, δῆλον ένα τεῦθεν. Τῶν γὰρ τριῶν εὐαγγελιστῶν, τοῦ τε Ματθαίου, καὶ τοῦ Μάρκου, καὶ τοῦ Λουκᾶ συμφώνως λεγόντων, ὡς ἀπὸ ἕκτης ὥρας σκότος ἐγένετο ἐγ ὅλην τὴν γῆν, ἕως ὥρας ἐννάτης, πρόδηλον, ὡς ὁ Κύριος ἡμῶν πρὸ τῆς ἕκτης ὥρας, πρὸ τοῦ γενέσθαι τὸ σκότος, ἐσταύρωτο, δηλαδὴ κατὰ τὴν τρίτην ώραν, ὡς ὁ Μάρκος τε ἱστόρησε, καὶ ὁ Ἰωάννης ὁμοίως, εἰ καὶ ἡ πλάνη τῶν γραφόντων τὸ γάμμα μετέθηκεν • Psal. Lxviii, 27. • Psal. cvult, 16. • Marc. xv, 25. • Joan. xix, 27. • Matth. xxvi, 45.

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. ΧΙΧ εἰς τὸν τοῦ ἐπισήμου χαρακτήρα. Τινὲς μὲν οὖν mutaverit gamma in episemi characterem. Εt nonnulli quidem sie dicunt. Alii autem aiunt quod Marcus quidem horam qua lata est sententia de crucifgendo Domino, manifeste et absque dubitatione ponat: utique quia crucifigere et punire ab eo tempore judices dicuntur, quo sententiam proferunt, eo quod vis pœnæ et mortis in linguis quoque sit. Ejus gratia Marcus tertia hora crucifigi eum dicit, a qua Pilatus sententiam exposuit. Joannes autem, cum Marcus dixisset tempus sententiæ, horam in qua Dominum crucifixerunt dicit. Cæ:erum, considera quanta acta sint inter sententiam a Pilato de cruce, et horam ipsam in qua in crucem Dominus ascendit. Cum dimisisset Barabbam, flagellavit Jesum, et tradidit eis ut Crcilgeretur. Nam Barabbæ dimissio condeminatio 749 erat Domini. Illudunt milites, et vide quantum temporis insumi potuerit ad majorem illusionen. Eduxit eum Pilatus, et locutus cuum Judaeis. Iterum ingressus dijudicat Jesum, iterum egressus loquitur cum Judaeis. Haec omnia sufficiebaut ad insumendum tempus ab hora tertia usque ad sextam: quæ Joannes exponens diligenter, utpote qui omnibus individuus comes adfuerit, horæ sextæ meminit, quando et tradidit eum perferte ut crucilgatur, non ultra loquens cuin Judæis, vel dijudicans Jesum, sed extremam in euin proferens sententiam. Si autem quis dicat, Quare circiter horam tertiam cum dicatur crucifigi, vult iterum absolvi illum? discat primum quidem, quod a multitudine'coactus dedit sententiam; deinde a somnio mulieris impulsus fuerit. Nuntiabat autem illa ei, Nihil tibi et justo buic. Insuper considera et Joannem dixisse quod οὕτω λύουσι τοῦτο. Ετεροι δέ φασιν, ὅτι ὁ μὲν Μάρκος τὴν ὥραν τῆς ἀποφάσεως, τῆς περὶ τοῦ σταυρω θῆναι τὸν Κύριον, ἐκτίθεται σαφῶς καὶ ἀναμφιβόλω;. Ἐπεὶ οὖν ἔκτοτε σταυρῶσαι καὶ τιμωρῆσαι οἱ δικασταὶ λέγονται, ἀφ' οὗ τὴν ἀπόφασιν ἐξενέγκωσι, διὰ τὸ τὴν δύναμιν τῆς τιμωρίας καὶ τοῦ θανάτου ἐν ταῖς γλώσσαις κεκτῆσθαι· τούτου χάριν ὁ Μάρκος τῇ τρίτῃ ὥρα σταυρωθῆναι αὐτὸν λέγει, ἀφ' ἧς ὁ Πιλάτος τὴν ἀπόφασιν ἐξήνεγκεν. Ἰωάννης δὲ, ὡς εἰρηκότος τοῦ Μάρκου τὸν καιρὸν τῆς ἀποφάσεως, αὐτὸς τὴν ὥραν, ἐν ᾗ τὸν Κύριον ἐσταύρωσαν, ἔφη· ἐπεὶ καὶ σκόπει, πόσα μεταξὺ τῆς παρὰ τοῦ Πιλάτου περὶ τοῦ σταυροῦ ἀποφάσεως, καὶ τῆς ὥρας ταύτης, ἐν ᾗ εἰς τὸν σταυρὸν· ὁ Κύριος ἀνέβη, πέπρακται. Απολύσας τὸν Βαραββάν, ἐφραγέλλωσε τὸν Ἰησοῦν, καὶ παρέδωκε πάντως αὐτὸν εἰς τὸ σταυρων ῆναι. Η γὰρ τοῦ Βαραββᾶ ἀπόλυσις, κατάκρισις ἦν τοῦ Κυ ρίου. Εμπαίζουσιν οἱ στρατιῶται· καὶ σκόπει, πότ σος χρόνος ἀνηλώθη ἂν εἰς τὸν φιλότιμον εμπαιγμόν. Εξήνεγκεν αὐτὸν ὁ Πιλάτος, καὶ διελέχθη τοῖς Ἰουδαίοις· πάλιν εἰσελθὼν ἀνακρίνει τὸν Ἰησοῦν· πάλιν ἐξελθὼν διαλέγεται τοῖς Ἰουδαίοις. Ταῦτα πάντα ἱκανὰ ἦν ἀναλῶσαι τὸν ἀπὸ τῆς τρίτης ώρας ἄχρι τῆς ἔκτης χρόνον, ἅπερ Ἰωάννης ἐκθέμενος ἀκριβῶς, ἅτε πᾶσι παρηκολουθηκώς, τῆς ἕκτης ὥρας μνημο νεύει, ὅτε καὶ παρέδωκεν αὐτὸν τελείως, ἵνα σταυ ρωθῇ, οὐκ ἔτι διαλεγόμενος τοῖς Ἰουδαίοις, ἢ ἀνακρίνων τὸν Ἰησοῦν, ἀλλὰ τὴν τελειοτάτην ἀπόφασιν κατ' αὐτοῦ ἐξενεγκών. Εἰ δέ τις λέγει· Καὶ τίνος ἕνεκεν κατὰ τὴν τρίτην ώραν, ὡς λέγεις, ἀποφηνά. Ο μενος σταυρωθῆναι, πάλιν ἐβούλετο ἀπολῦσαι αὐτόν; μανθανέτω πρῶτον μὲν, ὅτι ὑπὸ τοῦ πλήθους βιασθεὶς, ἔθετο τὴν ἀπόφασιν· ἔπειτα καὶ τῷ ὀνείρῳ τῆς γυναικός αινίττετο [f. ἐνύττετο ]· ἦν γὰρ αὐτῷ μηνύσασα· «Μηδὲν σοὶ καὶ τῷ δικαίῳ τούτῳ.» Ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις, σκόπει καὶ τὸν Ἰωάννην, πῶς εἶπεν· • Ώρα ἦν ὡσεὶ ἔκτη.» Οὐκ εἶπε γάρ, Ὥρα ἦν ἔκτη, ὡς ἀποφαινόμενος, ἀλλ' ὡς ἐπιδιστάζων καὶ ἀμφιγνοῶν, ο Ὥσε! ἔκτη.» Ωστε οὐδὲν διοίσει ὑμῖν [1. ἡμῖν ] τὸ περὶ τῆς ὥρας φαίνεσθαι μὴ πάντη συντρέχοντας ἀλλήλοις τοὺς εὐαγγελιστὰς, εἴτε [1. εἴ γε ] συγχωροίημεν είναι διαφωνίαν. Τοῦτο γὰρ ‹ fuerit hora ferme sexta,» quasi non definiens, et in ambiguo relinquens dixit, ferine sexta. Et ita ‹» nihil intererit, quod de hora non videntur prorsus convenire evangelistæ, si quidem concederemus esse differentiam. Vide enim loc, num omnes dixerint quod crucifixus sit. At hoc quidem ab omnibus est confessum: de hora autem si alius dicit esse tertiamn, alius quasi sextam, quid hoc obest veritati? Verumtamen hæc demonstrata sunt ex abundantia, quod nulla sit diversitas. σκόπει, εἰ μὴ πάντες εἶπον, ὅτι ἐσταυρώθη· εἰ δὲ τοῦτο μὲν παρὰ πάντων ὡμολόγηται, περὶ δὲ τῆς ὥρας, εἰ ὁ μὲν τρίτην εἶναι, ὁ δὲ ὡσεὶ ἔκτην φασί, τί τοῦτο ἐπηρεάζει τῇ ἀληθείᾳ; Πλὴν ἀλλὰ δίδεικται ἐκ περιουσίας, ὅτι οὐδὲ διαφωνία ἐστίν. «Καὶ λέγει τοῖς Ἰουδαίοις· Ιδε ὁ βασιλεὺς ὑμῶν. Οἱ δὲ ἐκραύγασαν· Αρον, ἆρον, σταύρωσον αὐτόν. Λέγει αὐτοῖς ὁ Πιλάτος· Τὸν βασιλέα ὑμῶν σταυ ρώσω; Απεκρίθησαν οἱ ἀρχιερεῖς· Οὐκ ἔχομεν βα σιλέα, εἰ μὴ Καίσαρα. Τότε οὖν παρέδωκεν αὐτὸν αὐτοῖς, ἵνα σταυρωθῇ. Παρέλαβον οὖν τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἤγαγον αὐτὸν εἰς τὸ σταυρῶσαι, καὶ βαστάζων τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, ἐξῆλθεν εἰς τόπον, λεγόμενον · Κρανίου τόπον, ὃς λέγεται 'Εβραϊστὶ Γολγοθᾶ· ὅπου αὐτὸν ἐσταύρωσαν, καὶ μετ' αὐτοῦ ἄλλους δύο ἐντεῦδεν καὶ ἐντεῦθεν, μέσον δὲ τὸν Ἰησοῦν.» Πολλάκις εἴπομεν, ὡς ἄνανδρος μᾶλλον καὶ ψοφοδεής ὁ Πιλάτος, ή κακοήθης. Ορα γοῦν, καὶ νῦν σχῆμα ἐξDiVERS. 14 18.. Ει dicit Judais: Ecce rex vester. Illi autem clamabaut, Tolle, tolle, crucifige eum. citeis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Responderunt pontifices: Non habemus regem, nisi Cæsarem. Tunc ergo tradidit eum illis, ut crucifigeretur. Acceperunt autem Jesum, et adduxerunt eum ut cruci - figerent: atque is bajulans crucem suam, exivit in eum, qui dicitur Calvariæ, locum, Hebraice autem Golgotha: ubi crucifixerunt eum, et cum eo alios, duos hinc et hinc, medium autem Jesum. › Sæpe diximus quod Pilatus magis fuerit mollis et meticu - losus, quam asperis moribus. Vide enim et nune quod forma quidem examinis et judicii utitur, sed

omnino molliter rem agil • Ecce cnim, inquit, rex ετάσεως καὶ κριτηρίου περιτίθησι τῷ πράγματι, ματ λακῶς δὲ τὸ ὅλων μεταχειρίζεται. ο "Ιδε γάρ, φησίν, ὁ βασιλεὺς ὑμῶν.. Οὔτε γὰρ τὸν Ἰησοῦν κατακρί νει, οὔτε τοὺς Ἰουδαίους επιστομίζει φανερῶς· ἀλλ οἷον ἐπικεκρυμμένως ὀνειδίζων αὐτοῖς ὡς συκοφαν τοῦσε, φησίν· Ιδε, ποῖον ἄνθρωπον λέγετε, ὅτι βασι λεύσειν ἐπεχείρει ὑμῖν, εὐτελῆ δηλαδή, καὶ οὐκ ἂν τοιούτοις ἐπιχειρήσοντα· ὥστε ψευδής ή κατηγορία. Τί γὰρ ἔχει τυράννου οὗτος; στρατιώτας; πλοῦτον; εὐγένειαν; ο Ἴδε ὁ βασιλεὺς ὑμῶν.» Τί τὸ κέρδος ἐὰν τοῦτον ἀποκτείνητε, ἄνθρωπον μηδὲ τὰ ἐλάχιστα δυνάμενον βλάψαι; Ταῦτα μὲν ὁ Πιλάτος, οὐ μὴν ένστατικῶς καὶ βεβαίως, καὶ ὡς ὑπὲρ ἀληθείας ἁγι νιζόμενος. Οἱ δὲ, «'Αρον, ἄρον, σταύρωσον, ο φασί. Κατεπείγουσι καὶ ζητοῦσι τὸν σταυρὸν, διὰ τὸ ποντ - ρὰν δόξαν βούλεσθαι προσάψειν τῷ Χριστῷ. Ἐπε ονειδιστότατος γὰρ οὗτος ὁ θάνατος καὶ ἐπικατάρατο; καθὰ εἴρηται·. Επικατάρατος πᾶς ὁ κρεμάμενος ἐπὶ ξύλου.» Οὐκ ᾔδεισαν δὲ, ὅτι ὥσπερ διὰ τοῦ ξύλου ἡ· πτῶσις, οὕτω διὰ ξύλου ἡ ἀνόρθωσις. Ορα δε, πῶς ἄλλον βασιλέα ἑαυτοῖς οὐκ ἐπιγράφονται, εἰ μὴ Καίσαρα, εκόντες ἑαυτοὺς ὑποβάλλοντες τῇ Ῥω μαϊκῇ δυναστεία, καὶ ἀποσειόμενοι τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν. Διὸ καὶ ὁ Θεὸς αὐτοὺς Ρωμαίοις παρ ἔδωκεν, οὓς ἐπεκαλέσαντο βασιλεῖς ἐπ' αὐτῶν, ἀποστάντες τῆς τοῦ Θεοῦ προνοίας καὶ ἐπιστασίας. • Τότε οὖν παρέδωκεν αὐτὸν αὐτοῖς ν ὁ ἀνόητος. Δίον ἐξετάσα:, εἰ ἀληθῶς δύναμιν εἶχεν ἐπιθέσθαι τυραννίδι, ὁ δὲ ἐνδίδωσι καὶ ὑποβαίνει, ἀτόλμως vester. › Neque enim Jesum condemnat, neque Jud.cos manifeste confulat, sed quasi occulte exprobrat eis ut sycophantis quasi dicat, Ecce qualem hominem dicitis attentasse invadero regnum, vilem scilicet, et nihil tale attentare audentem; et ita accusatio vestra falsa est. Quid enim habet ille quod tyranni? nunı milites, divitias, nobilitatem? ‹ Ecce rex vester: › quæ utilitas si hunc occideritis, qui hominem ne in minimo quidem nocere poterit? Et hæc quidem Pilatus non instanter et firme el pro veritate certaus. At illi: • Tolle, tolle, crucifige, › inquiunt. Urgent et quærunt crucem, ut malam opipionem et famam assuaut Christo. Ignominiosissima enim 750 erat mors crucis et maledicta: sicut dictum est: Maledictus omnis qui pendet in liguo '.» Nesciverunt autem quod sicut per lignum ruina, ita per lignum correctio. lusuper vide quomodo alium regem præter Cæsarem non agnoscunt, voluntarie se Romanorum imperio subjicientes, el Dei regnum repellentes. Ideo et Deus eos Romanis tradidit, quos sibi reges asciverant, destitutos divino presidio et cura. • Tunc igitur tradidit illum eis, insipiens. Oportebat autem inquirere num vere habuisset potentiam ad invadendam tyrannidem. At Ale cedit improvidus, effeminateque sententiam dat. ‹ Portans autem crucem suam egreditur. Abominabile enim putabant omnino vel lignum attingere, et propterea condemnato et maledicto maledictum lignum imponunt. Vide autem et in veteri typo quo- ς καὶ ἀνάνδρως τὴν κρίσιν μεταχειρισάμενος. ο Βιστά dam hac factum. Isaac enim et illic ligna e portans vadit ut immoletur. Ita et hoc loco Dominus crucem habens vadit, quasi miles arma gerit, quibus adverBarium prosteruat. Quod autem Isaac figura sit Domini, manifestum. Isaac enim interpretatur risus vel gaudium. Quis autem alius gaudium nostrum factus est, quam is qui in conceptione humanæ natura per angelum Χαῖρε, hoc est, gaude, communicavit? Que enim Virgo audivit læta nuntia, omnis natura suscepit. Hujus Isaac pater est Abraham; pater multarum gentium, qui est Deus super omnia, et qui Judæorum est Pater et gentium, cujus voluntate et consilio crucem Filius ejus portat. Verumtamen in Veteri, in sola voluntate Patris res stabat: figura enim erat: hoc autem loco opere completur: veritas enim erat, Fortassis sicut illic Isaac dimissus est, et agnus immolatus est, ita et hoc loco divina natura impassibilis mansit, humana autem natura, quæ et Agnus dicitur, quia Adæ erraticæ ovis filius, immolatur. Quomodo autem alius Evangelista dicit quod Simonem compulerint ut ferret crucem?, Uiraque contigerunt, et in principio quidem Dominus ipse crucem gerens exivit, quia lignum maxime abominabile erat, et nemo alius attingere volebat. Postquam autem exiverunt, ob- * Deut. Say, 23. 8 Gen. xxii, 3, 6, 9. ζων δὲ τὸν σταυρὸν αὐτοῦ, ὁ ἐξέρχεται. Καὶ γὰρ καὶ τὸ ἄψασθαι ὅλως τοῦ ξύλου ἀπηγορευμένον ᾤοντο· διὰ τοῦτο αὐτῷ τῷ κατακρίτῳ καὶ καταράτῳ τὸ κατηραμένου ξύλον ἐπιφορτίζουσιν. Ορα δὲ καὶ ἐν τῳ κατὰ τὴν παλαιὰν τύπωσιν τοῦτο τελούμενον. Καὶ γὰρ κἀκεῖ ὁ Ἰσαὰκ τὰ ξύλα βαστάζων, ἀπήρ χετο εἰς τὸ σφαγῆναι· οὕτω κάνταῦθα ὁ Κύριος τὸν σταυρὸν ἔχων ἄπεισι, καὶ οἷά τις στρατιώτης τὸ ὅπλον, μεθ' οὗ καταβάλλει τὸν ἀντιστρατευόμενον, φέρει. "Οτι δὲ τύπος ὁ Ἰσαὰκ τοῦ Θεοῦ, δῆλον. Ισαί ἑρμηνεύεται ο γέλως, ο ήτοι ο χαρά.» Τίς οὖν ἄλ λος χαρὰ ἡμῶν γέγονεν, εἰ μὴ ὁ ἐν τῇ συλλήψει εύ θύς τι, ο Χαῖρε, ο διὰ τοῦ ἀγγέλου τῇ ἀνθρωπίνη φύσεις διαδεδωκώς; "Α γὰρ ἡ Παρθένος ήκουεν εὐαγγέλια, πᾶσα ἡ φύσις διεδέχετο. Τούτου τοῦ Ἰσαὰκ πατὴρ 'Αβραάμ, ὁ πατὴρ πολλῶν ἐθνῶν, ὅς ἐστιν ὁ πάντων Θεὸς, ὃς καὶ Ἰουδαίων ἐστὶ Πατὴρ καὶ ἐθνῶν, τῇ εὐδοκία καὶ τῇ βουλῇ τὸν σταυρὸν ὁ Υἱὸς αὐτοῦ βαστάζει. Πλὴν ἐν μὲν τῇ Παλαιὰ ἄχρι τῆς προαιρέσ σεως τοῦ Πατρὸς ἔστη τὸ πρᾶγμα· τύπος γὰρ ἦν ἐνταῦθα δὲ καὶ εἰς ἔργον ἐξῆλθεν· ἀλήθεια γὰρ ἦν. Τάχα δὲ, ὥσπερ ἐκεῖ ὁ Ἰσαὰκ ἀφείθη, ὁ δὲ ἀμνὸς ἐτύθη· οὕτω κάνταῦθα ἡ θεία φύσις ἀπαθὴς, τὸ δὲ ἀνθρώπινον, ἢ καὶ ᾿Αμνός λέγεται, ὡς τοῦ ᾿Αδάμ του πλανηθέντος προβάτου υἱὸς, τοῦτό ἐστιν ἢ ἐτύθη. Ex collatione codd. Venet. S. Marci. Ευλ. 20, παρέδωκεν αὐτὸν αὐτοῖς ἵνα σταυρωθῇ, ὁ ἀνόητο;, κ. τ. λ. ού

CAP. XIX. Πῶς δὲ ἄλλος εὐαγγελιστής φησιν, ὅτι «Τὸν Σίμωνα vim venerunt Simoni, venienti ex agro, et ita imἠγγάρευσαν, ἵνα ἄρῃ τὸν σταυρόν; ν "Οτι ἀμφότερα ἐγένοντο. Καὶ γὰρ ἐν ἀρχῇ μὲν αὐτὸς ὁ Κύριος βαστάζων τοῦτον ἐξῆλθεν, οἷα πάντων ἀποτρεπομένων τὸ ξύλον, καὶ μηδὲ θίγειν αὐτοῦ δεχομένων. Ἐπεὶ δὲ ἐξῆλθον, ἀπήντησαν, φησί, Σίμωνι ἐρχομένῳ ἐξ ἀγροῦ, καὶ οὕτως ἐπέθηκαν τούτῳ τὸ ξύλον. Κρανίου δὲ τόπον ἔλεγον τὸν τόπον. Καὶ γὰρ λόγος κατείχεν, ὅτι ἐκεῖ τέθαπται ὁ ᾿Αδάμ, ἵνα ὅπου ἡ ἀρχὴ τοῦ θανάτου, ἐκεῖ καὶ ἡ πτῶσις αὐτοῦ γένηται. Παράδοσις γὰρ ἐκκλησιαστική ἐστιν, ὅτι πρώτη Ἰουδαία μετὰ τὸ ἐκβληθῆναι τὸν ἄνθρωπον ἐκ τοῦ παραδείσου, οἰκήτορα ἔσχεν εἰς παραμυθίαν τῶν ἐν τῷ παραδείσῳ καλῶν, δοθεῖσα αὐτῷ, ὡς τῶν ἄλλων πασῶν χωρῶν κρείττων καὶ πίων· διὸ καὶ πρώτη νεκρὸν ἐδέξατο posuerunt ei lignum. Porro Calvariae locum dicebant, sicut narratio prodit, quod illic sepultus sit Adam: ut ubi principium mortis, illic et casus ejus fieret. Traditio enim ecclesiastica est, quia prior Juda:a, postquam ejectus fuit homo ex paradiso, domicilium ibi habuit in solatium bonorum quæ in paradise,. data ei terra illa quæ omnium aliarum optima esset et pinguissima: propterea et prima mortuum suscepit hominem. flomines igitur qui tunc erant, habuerunt pro miraculo mortui calvariam depilatam, in loco illo habitantes, inde eum nominaverunt, et post diluvium famna 751 haec a Noe in omnes di vulgata est. Unde et Dominus ubi fons mortis, illic moritur, ut illum siccel. «Crucifigunt autem et duos eum volentes, quasi et ipse latro esset. Verumtamen et ipsi prophetiam in hoc involuntarii replerunt: nempe quod Cum impiis reputatus est. Vide autem et Domini sapientiam, quomodo et hoc quod faciebant in injuriam ipsius Domini, in gloriam ejus evenit. Nam et in ipsa cruce latronem salvavit, quod ullo miraculo minus est, et ex hoc magis apparet Deus, quod ipse solus glorificatur, quamvis et alii simul crucilisi sint: id quod non fuisset factum, nisi innoxins fuisset, et non (ut sie dicam) legis prævaricator, sed et supra omnem legem, et prævaricatorum judex. ἄνθρωπον. Οἱ τοίνυν τότε ἄνθρωποι, θαῦμα ποιού- alios cum eo.» Ipsi quiden per hoc iufamare magis μενοι νεκρὸν κρανίον, τοῦ δέρματος αὐτῷ περιφ Ευέντος, ἐν τόπῳ καταθέμενοι, ἀπ' αὐτοῦ τὸν τόπον ὠνόμασαν, καὶ μετὰ τὸν κατακλυσμὸν ὑπὸ τοῦ Νῶς διαδεδόσθαι την φήμην εἰς πάντας· διὸ καὶ ὁ Κύριος, Ενθα ἡ πηγὴ τοῦ θανάτου, ἐκεῖ θανατοῦται, ἵνα ταύ την ξηράνη. Σταυροῦσι δὲ καὶ ἄλλους δύο μετ' αὐτοῦ· αὐτοὶ μὲν πονηρὰν δόξαν περιθεῖται βουλόμενοι, ὡς λῃστῇ καὶ αὐτῷ ὄντι, πλὴν προφητείαν καν τούτῳ καὶ μὴ βουλόμενοι πληροῦσι, τὴν, ὅτι ο Καὶ μετὰ ἀνόμων ελογίσθη. • "Ορα δὲ τὴν τοῦ Θεοῦ σοφίαν, πῶς καὶ τοῦτο, ὅ ἐφ᾽ ὕβρει τοῦ Κυρίου ἐποίουν αὐτοὶ, εἰς δόξαν ἀπέση αὐτοῦ. Καὶ γὰρ ἐν αὐτῷ τῷ σταυρῷ λῃστὴν ἔσωσεν, ὅπερ οὐδενὸς ἧττον θαῦμα, καὶ ἐκ τούτου φαίνεται μᾶλλον Θεός, ἐκ τοῦ μόνος αὐτὸς δου ξάζεσθαι, καίτοι καὶ ἄλλων συσταυρωθέντων· ὅπερ οὐκ ἂν ἐγεγόνει, εἰ μὴ ἀναίτιος ἦν, καὶ οὐχ ὅπως εἶν πεῖν ἄνομος, ἀλλὰ καὶ παντὸς νόμου ἐπέκεινα, καὶ τῶν ἀνόμων κριτής. • Έγραψε δὲ καὶ τίτλον ὁ Πιλάτος, καὶ ἔθηκεν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ· ἦν δὲ γεγραμμένον· Ἰησοῦς ὁ Ναζωραίος, ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων. Τοῦτον οὖν τὸν τίτλον πολλοὶ ἀνέγνωσαν τῶν Ἰουδαίων, ὅτι ἐγγὺς ἦν ὁ τόπος τῆς πόλεως, ὅπου ἐσταυρώθη ὁ Ἰησοῦς. Καὶ ἦν γεγραμμένον Εβραϊστί, Ἑλληνιστί, Ῥωμαϊστί. Ελεγον οὖν τῷ Πιλάτῳ οἱ ἀρχιερεῖς τῶν Ἰουδαίων· Μη γράφε. Ο βασιλεὺς τῶν Ἰου δαίων, ἀλλ' ὅτι ἐκεῖνος εἶπε· Βασιλεύς εἰμι τῶν Ἰουδαίων. Απεκρίθη ο Πιλάτος· Ο γέγραφα, γέγραφα.» Γράφει καὶ τίτλον ὁ Πιλάτος ἐπὶ τοῦ σταυροῦ, τουτέστιν αἰτίαν, καὶ ἐπιγραφὴν, καὶ δήλωσιν· ταῦτα γὰρ ἐρμηνεύεται ὁ τίτλος. Εδηλοῦτο δὲ διὰ τοῦ τίτλου, τίνος ἐστὶν ὁ σταυρός. Γράφει οὖν τὸν τίτλον, ἅμα μὲν ἀμυνόμενος τοὺς Ἰουδαίους, ὡς παρακούσαντας αὐτοῦ, καὶ δεικνὺς τὴν κακίαν αὐτῶν, ὅτι τῷ οἰκείῳ βασιλεῖ ἐπανέστησαν· ἅμα δὲ καὶ ὑπεραπολογούμενος τῆς δόξης τοῦ Χριστοῦ. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖνοι μετὰ λῃστῶν αὐτὸν ἐσταύρωσαν, καταρυπᾶναι τὸ ὄνομα αὐτοῦ βουλόμενοι, ο Πιλάτος δείκνυσιν, ὅτι οὐ λῃστὴς ἦν, ἀλλὰ βασιλεὺς αὐτῶν, καὶ τοῦτο οὐ μια γλώττῃ, ἀλλὰ τρισὶ δῆλον ποιεῖ. Εἰκὸς γὰρ ἦν πολλοὺς διὰ τὴν ἑορτὴν ἀναμεμίχθαι τοῖς Ἰουδαίοις Ἕλληνας· ὡς καὶ ὁ εὐαγγελιστής ἀνωτέρω ἐδίδαξε περί τινων Ελλήνων τῶν καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐλθόντων ἰδεῖν. Ἵνα οὖν πάντες ἐπιγινώ- • Isa. Lin, 12. 10 J0211. 311, 9. VERS. 19-22. Scripsit autem et titulum Pilatus, et posuit super crucem. Erat autem scriptum: Jesus Nazarenus, rex Judæorum. Hunc ergo tituJum multi Judæorum legerunt, quia prope civitatem › erat locus ubi crucifixus est Jesus. Et erat scriplum Hebraice, et Græce, et Latine. Dicebant ergoplan Pilato pontifices Judæorum: Noli scribere, Res Judæorum, sed quod ille dixerit: Rex sum Judæorum. Respondit Pilatus: Quod scripsi, scripsi.» Scribit et titulum Pilatus super crucem, hoc est, causam et manifestationem et inscriptionem. Ita enim interpretamur titulum. Significabatur autem· per titulum, cujus esset crux. Caeterum serilit litur lum, partim ulciscens se de Judæis ut sibi inobedientibus, et ostendens. malitiam eorum, quod in surrexerim contra proprium regem: partim et gloriam Christi defendens. Quia enim illum cum latronilus crucifixerunt, coinquinare nomen volenles, Pilatus ostendit quod non fuerit latro, sed res eorum: et hoc non una, sed tribus linguis manifestat. Verisimile enim erat multos gentiles propter . festum commiscuisse se Judæis, sicut et evangelista superius docuit de quibusdam gentilibus qui videre volebant Jesum 10. Ut igitur omnes agnoscerent, omnium vocibus Judæorum insaniam infamavit. At illi etiam crucifixo invidebant. Et quid,

dicunt?. Scribe, quod ille dixerit. Nam nunc qui- σκωσι, ταῖς φωναῖς ἀπάσαις τὴν Ἰουδαίων μανίαν dem communis sententia Judæorum apparet. Si autem appositum fuisset, quod ipse dixerit se regem, visum fuisset crimen temeritatis et arrogantiæ illius. Sed Pilatus non obtemperavit, et in priori stetit sententia: Ideo dicit: c Quod scripsi, scripsi. Cæterum et aliud magnum quiddam dispensatur: quia futurum erat ut tres cruces eodem in loco defossa jacerent, ut ne ignoraretur quæ esset crux Domini, propter hoc dispensatum est, ut sola titulum haberet et inscriptionem, ut per signäm tale cognosceretur. Latronum enim cruces titulum non habebant. Iusinuat autem et 752 sublimius quiddam inscriptio triplicibus litteris inscripta. Manifestat enim Dominum regem esse philosophiæ ἐστηλίτευσεν. Οἱ δὲ καὶ ἐσταυρωμένῳ ἐβάσαινον. Καὶ τί φασιν; «Γράψον, ὅτι αὐτὸς εἶπε.» Νῦν μὲν γὰρ κοινὴ ψῆφος τῶν Ἰουδαίων φαίνεται· ἐὰν δὲ προστεθῇ, ὅτι αὐτὸς εἶπεν ἑαυτὸν βασιλέα, τῆς αὐτοῦ προπετείας καὶ ἀλαζονείας τὸ ἔγκλημα φαίνεται. Ἀλλ᾽ οὐχ ὁ Πιλάτος παρετράπη, ἀλλ' ἐπὶ τῆς προ τέρας ἵσταται γνώμης. Διό καί φησιν· «Ο γέγραφα, γέγραφα. ο 'Αλλὰ μὴν καὶ ἕτερόν τι μέγα οικονο μεῖται. Ἐπειδὴ γὰρ καταχωσθέντες οἱ τρεῖς σταυρο ἐν ταυτῷ ἔμελλον κεῖσθαι, ἵνα μὴ ἀγνοηθῇ, ποῖος ἐστιν ὁ τοῦ Κυρίου, διὰ τοῦτο ᾠκονομήθη αὐτὸν μόνον τίτλον ἔχειν καὶ ἐπιγραφὴν, ὡς ἂν διὰ τοῦ τοιούτου σημείου ἐπιγνωσθείη· οἱ γὰρ τῶν λῃστῶν, τίτλον οὐκ εἶχον. Αἰνίττεται δὲ καί τι υψηλότερον practice et naturalis et theologica. Practica enim ή ἐπιγραφὴ τρισσοῖς γράμμασιν ἐπιγραφεῖσα· δηλοῖ per Romanas scripturas fignratur. Nam Romanorum principatus maxime virilis erat et strenuus in rebus bellicis. Per Græcas vero, naturalis, cui vacabaut Graci. Per Hebraicas denique, theologica; nam Hebræis divinorum cognitio concredita fuit. Gloria igitur ei qui per crucem apparoit tale habere regnum, et qui mundum vicit, practicam nostram virtutem roboravit, scientiamque naturæ largitus est, et ab illa nos duxit in interiora velamenti, in quam dico scientiam et contemplationem, theologiagi videlicet. τὸν Κύριον βασιλέα είναι πρακτικῆς, καὶ φυσικής, καὶ θεολογικῆς φιλοσοφίας· διὰ μὲν τῶν Ῥωμαϊκῶν, γραμμάτων τῆς πρακτικῆς τυπουμένης· ἡ γὰρ τῶν Ρωμαίων ἀρχὴ ἀνδρειοτάτη καὶ πρακτικωτάτη τὰ κατὰ πόλεμον. Διὰ δὲ τῶν Ἑλληνικῶν, τῆς φυσικῆς οἱ γὰρ Ελληνες περὶ τὴν φυσικὴν ἠσχολήθησαν. Διὰ δὲ τῶν Ἑβραϊκῶν τῆς θεολογικῆς· οἱ γὰρ Ἑβραῖοι τὴν θείαν ἐπιστεύθησαν γνῶσιν. Δόξα οὖν τῷ διὰ τοῦ σταυροῦ φανέντι τοιαύτην ἔχειν τὴν βασιλείαν, καὶ τόν τε κόσμον νικήσαντι, καὶ τὴν πρακτικὴν ἡμῖν ὁμαλίσαντι, τήν τε γνῶσιν τῆς φύσεως χαριζομένῳ, καὶ ἀπὸ ταύτης εἰς τὸ ἑσώτερον τοῦ καταπετάσματος, εἰς τὴν οἰκείαν λέγω γνῶσιν καὶ θεωρίαν, ἤτοι θεολογίαν, εἰσάγοντι. VERS. 23, 24. Milites ergo cum crucifixissent Jesum, acceperunt vestimenta ejus, et fecerunt quatuor partes, unicuique militi partem, et tunicam. Erat autem tunica inconsutilis, a summo contexta per totum. Dixerunt ergo inter se: Ne scindamus eam, sed sortiamur de illa cujus sit, ut Scriptura impleretur, dicens: Partiti sunt vestimenta niea sibi, et in vestem meam miserunt sortem. › Per illa potissimum implentur prophetiæ, per quæ diabolus insidiatur. Et vide veritatem. Tres fuerunt crucifixi, attamen in hoc solo implentur prophetica dicta. Et considera prophetæ diligentiam. Non eniın solum quod partiti fuerint, sed etiam quod non partiti fuerint, dixit propheta. Igitur alia quidem distribuerunt, tunicam autem non, sed sortiti sunt. Quod autem a summo fuerit contexta, › non frustra fuit appositum. Et alii quidem dicunt allegoriam per hoc signari, quod non simpliciter homo fuerit crucifixus, sed et deitatem superne habuerit. Quidanı vero genus dicunt tuniculæ evangelistam narrare. Quia enim Palæstini duos paunos committendo contexunt vestes, pro sutura utentes contextu manifestans Joannes quod talis fuerit tonicula, dixit quod ea summo per totum fuerit contexta, › hoc est, ab initio et superne usque ad infima. Manifestat autem hinc vilitatem vestimentorum Christi. Alii autem dicunt quod in Palæstina contexantur telæ non sicut apud nos: nam supra quidem est filum, infra autem contexitur pannus, et ita regressio fit: sed contrario modo: infra eim • Οἱ οὖν στρατιῶται, ὅτε ἐσταύρωσαν τὸν Ἰησοῦν, ἔλαβον τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ ἐποίησαν τέσσαρα μέρη, ἑκάστῳ στρατιώτη μέρος, καὶ τὸν χιτῶνα. *Ην δὲ ὁ χιτὼν ἄῤῥαφος, ἐκ τῶν ἄνωθεν ὑφαντὸς διόλου. Εἶπον οὖν πρὸς ἀλλήλους· Μὴ σχίσωμεν αὐτὸν, ἀλλὰ λάχωμεν περὶ αὐτοῦ, τίνος ἔσται· ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ, ή λέγουσα· Διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου έβαλον κλήρον.» Δι' ὧν ὁ διάβολος πονηρεύεται, αἱ προς φητείαι πληροῦνται. Καὶ ὅρα τὴν ἀλήθειαν· Τρεῖς ἦσαν οἱ σταυρωθέντες, καὶ ὅμως ἐπ' αὐτοῦ μόνου πληροῦνται τὰ τῶν προφητῶν. Καὶ σκόπει τὴν τῆς προφητείας ἀκρίβειαν. Οὐ γὰρ ὅτι ἐμερίσαντο μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ οὐκ ἐμερίσαντο, εἶπεν ὁ προφήτης. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα ἱμάτια διενείμαντο, τὸν δὲ χιτῶνα, ού, ἀλλὰ κλήρῳ τὸ πρᾶγμα ἐπέτρεψαν. Τὸ δὲ, ο Ἐκ τῶν ἄνωθεν ὑφαντὸς, ο οὐχ ἁπλῶς πρόσκειται, ἀλλ᾽ οἱ μὲν ἀλληγορίαν φασὶ δι᾿ αὐτοῦ δηλοῦσθαι, ὅτι οὐχ ἁπλῶς ἄνθρωπος ἦν ὁ σταυρούμενος, ἀλλὰ καὶ ἄνωθεν τὴν θεότητα είχε. Τινὲς δὲ αὐτὸ τὸ εἶδος του χιτωνίσκου φασὶ τὸν εὐαγγελιστὴν ἱστορεῖν. Επειδή γὰρ ἐν τῇ Παλαιστίνη δύο ράχη συμβάλλοντες, ήτοι δύο πανία, ὑφαίνουσι τὰ ἱμάτια ἀντὶ ῥαφῆς χρώμε νοι τῷ συνυφασμῷ· δηλῶν ὁ Ἰωάννης, ὅτι τοιοῦτος ὁ χιτωνίσκος ἦν, εἶπεν, ὅτι ο Ἐκ τῶν ἄνωθεν διόλου ὑφαντός, ο τουτέστιν, ἀπ' ἀρχῆς καὶ ἄνωθεν ἕως κάτω. Δηλοῖ δὲ ἐντεῦθεν τὸ εὐτελὲς τῶν ἱματίων τοῦ Χριστοῦ. Αλλοι δέ φασιν, ὅτι ἐν Παλαιστίνῃ ὑφαίνουσι τοὺς ἱστοὺς, οὐχ ὡς παρ' ἡμῖν, ὄντων άνω μὲν τῶν μίτων καὶ τοῦ στήμονος, κάτω δὲ ὑφαινο

CAP. XIX. et talis quoque fuit tunica Domini. Sacramentum quoque et per hoc nobis insinuatur. Nam corpus Domini superne quidem contextum est. Spiritus enim sanctus venit super Virginem, et virtus Altissimi olumbravit eam u. Licet enim hominis naturam susceperit, quæ inferior et labilis est, tamen superne Spiritus sancti gratia constitit, et compacta est divina caro. Igitur sanctum corpus Christi indivisibile est et dividitur et communicatur in quatuor partes orbis. Distributus enim singulis, et uniuseujusque animam sanctificans, 753 cum corpore per suam carnem Unigenitus et integer et indivisus in omnibus est, exsistens ubique. Nunquam enim divisus est, sicut et Paulus clamat 15. Quia autem ex quatuor elementis universum constitutum est, intelligere licet per vestimenta Jesu visibilem et propositam hanc creatnram, quam demnones partiuntur quando in nobis sermonem Dei occidunt. Dant enim operam ut nos suam faciant partem per affectiones ad mundana; sed tunicam non possunt dividere in his quæ sunt sermonis per quem omnia constituta sunt. Nam licet infinities decipiar a fluxis et transitoriis, iterum tamen agnosco ea esso transitoria, et rationem ac substantiam prætereuntium et fallacium non ignoro. μένου τοῦ πανίου, καὶ οὕτως ἀναβαίνοντος, ἀλλὰ sunt fila, in summo autem contexitur contextus: τοὐναντίον, κάτω μέν εἰσιν οἱ μῖται, ἄνω δὲ ὑφαίνε ται τὸ ὕφασμα. Τοιοῦτος, φησίν, ἦν ὁ χιτών τοῦ Κυρίου· μυστηρίου δὲ [/. δή] πάντως καὶ διὰ τούτου δηλουμένου. Τὸ γὰρ σῶμα τοῦ Κυρίου ἄνωθεν μὲν ὑφάνθη. Πνεῦμα γὰρ ἅγιον ἐπῆλθε, καὶ δύναμις Υψίστου ἐπεσκίασε τῇ Παρθένῳ. Εἰ γὰρ καὶ ἀνθρώ που φύσιν ἀνέλαβε τὴν κάτω οὖσαν καὶ πεσοῦσαν, ἀλλὰ τῇ ἄνωθεν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριτι συν έστη καὶ συνεπάγη ή θεία σάρξ. Τὸ τοίνυν ἅγιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ ἀμέριστόν ἐστι, τοῖς τέσσαρσι τοῦ κόσμου μέρεσι μεριζόμενον καὶ διαδιδόμενον. Κατακερματιζόμενος γὰρ ἐν τοῖς καθ᾿ ἕνα, καὶ τὴν ἑκάστου ψυχὴν ἁγιάζων μετὰ τοῦ σώματος ὁ Μονογενὴς διὰ τῆς ἰδίας σαρκὸς, ὁλοκλήρως καὶ ἀμερί στως ἐν ὅλοις ἐστὶν, ὑπάρχων πανταχοῦ. Οὐδαμῶς γὰρ μεμέρισται, καθὰ καὶ Παῦλος βοᾷ. Ἐπεὶ δὲ ἐκ τεσσάρων στοιχείων τὸ πᾶν σύγκειται, νοητέον ἱμάτιον τοῦ Ἰησοῦ, τὴν φαινομένην ταύτην καὶ προβεβλημένην κτίσιν, ἢν οἱ δαίμονες μερίζονται, ὅταν τὸν ἐν ἡμῖν μὲν τοῦ Θεοῦ λόγον νεκρώσωσι, σπουδάζωσι δὲ τῆς μερίδος ἑαυτῶν ποιήσασθαι ἡμᾶς διὰ τῆς πρὸς τὰ κοσμικὰ προσπαθείας. ᾿Αλλὰ τὸν χιτῶνα οὐ δύνανται τεμεῖν, τὸν ἐν τοῖς οὖσι λόγον, καθ᾽ ἂν τὰ πάντα ὑπέστη. Κἂν γὰρ μυριάκις ἀπατῶμαι ὑπὸ τῶν ῥευστῶν, ἀλλὰ πάλιν ἐπιγινώσκω αὐτὰ ῥευττὰ ὄντα, καὶ τὸν λόγον καὶ τὴν οὐσίαν τῶν ἀπατηλῶν καὶ παραῤῥεόντων οὐκ ἀγνοῶ. • Οἱ μὲν οὖν στρατιῶται ταῦτα ἐποίησαν. Εἰστήκεισαν δὲ παρὰ τῷ σταυρῷ τοῦ Ἰησοῦ ἡ μήτηρ α αὐτοῦ, καὶ ἡ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτοῦ Μαρία ή τοῦ Κλοπα, καὶ Μαρία ἡ Μαγδαληνή. Ἰησοῦς οὖν ἰδὼν τὴν μητέρα, καὶ τὸν μαθητήν παρεστῶτα ἐν Αγάπα, λέγει τῇ μητρὶ αὐτοῦ· Γύναι, ἰδοὺ ὁ υἱός σου. Εἶτα λέγει τῷ μαθητῇ· Ἰδοὺ ἡ μήτηρ σου. Καὶ ἀπ' ἐκείνης τῆς ὥρας ἔλαβεν ὁ μαθητὴς αὐτὴν εἰς τὰ ἴδια. › Οἱ μὲν οὖν στρατιῶται τὰ τῆς οἰκείας ἀνοησίας ἐποίουν· αὐτὸς δὲ τῆς μητρός φροντίζει, διδάσκων ἡμᾶς ἄχρι καὶ τῆς τελευταίας ἀναπνοῆς πᾶσαν ποιεῖσθαι ἐπιμέλειαν τῶν γεγεννηκότων. Καὶ ὅρα, πῶς οὐσῶν καὶ ἄλλων γυναικῶν, μόνης τῆς μητρὸς προνοεῖται. Δεῖ γὰρ ἐμποδίζουσι μὲν πρὸς θεοσέβειαν τοῖς γεγεννηκόσι μὴ προσέχειν· μὴ ἐμποδίζουσι δὲ, πᾶσαν αὐτῶν φροντίδα ποιεῖσθαι· ὥσπερ οὖν καὶ αὐτὸς, ἐπειδὴ ἀπεδήμει τοῦ βίου, καὶ τὴν μητέρα εἰκὸς ἦν ἀλγεῖν καὶ τὴν προστασίαν ἐπιζητεῖν, ἐγχειρίζει τῷ μαθητῇ τὴν προστασίαν αὐτῆς. Αποκρύπτει δὲ τὸ οἰκεῖον ὄνομα εὐαγγελι στης, μετριάζων. Εἰ γὰρ ἐβούλετο κομπάζειν, καὶ τὴν αἰτίαν προσέθηκεν ἂν, δι᾿ ἣν ἠγαπᾶτο. Καὶ γὰρ εἰκὸς ἦν μεγάλην τινὰ εἶναι ταύτην καὶ θαυμαστήν. Βαβαὶ δὲ πῶς ἐτίμα τὸν μαθητήν, ἀδελφὸν ἑαυτοῦ τοῦτον ποιούμενος! Οὕτω καλὸν τῷ [Γ. το] παραμέ νειν Χριστῷ πάσχοντι· εἰς ἀδελφότητα γὰρ αὐτοῦ ἄγει. Θαύμασον δὲ, πῶς ἐν τῷ σταυρῷ πάντα ἀταράχως ποιεῖ, τῆς μητρὸς φροντίζων, προφητείας πληρῶν, τῷ λῃστῇ παράδεισον ἀνοίγων· πρὸ δὲ τοῦ * Luc. 1, 55. 1 1 Cor. 1, 43. VERS. 24-27. «Εt milites quidem hæc fecerunt. Stabant autem juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus Maria Cleophæ, et Maria Magdalene. Cum vidisset ergo Jesus matrem ac discipulum astantem quem diligebat, dicit matri suæ: Mulier, ecce filius tuus. Deinde dicit discipulo.: Ecce mater tua. Et ex illa hora accepit eam discipulus in sua.» Milites quidem faciebant pro sua insipientia. Ipse autem matris curam habet, docens nos usque ad extremum spiritum omnem habere debere curam eorum qui nos genuerunt. Et vide quomodo curn essent et alia mulieres, solius matris curam agat. Nam oportet quidem parentibus ad pietatem obsistentibus non parere, non obsistentibus autem omni cura servire; sicut et ipse cum migraret e vita, quod verisimile erat matrem dolere et præsidium requirere, concredidit discipulo praefecturam ejus. Occultat autem proprium nomen evangelista, modestire gratia. Nam si voluisset arrogans esse, causam etiam apposuisset propter quam fuisset dilectus. Etenim verisimile erat magnam quamdam istam esse et mirabilem. Jam papa quomodo honorat discipulum, fratrem suum illum faciens? Usque adeo bonum est manere apud patientem Christum; nam in fraternitatem illius ducit. Admirare autem quomodo in cruce omnia absque· turbatione facit, matris curam agens, prophetiasimplens, latroni paradisum aperiens, ante crucem aulem laborans, sudans anxius: atque hæc quidem.

2.9° humana natura, illa autem divinae virtutis. Con. σταυροῦ ἀγωνιῶν, ἱδρῶν· ὥστε ἐκεῖνα μὲν τῆς fundatur Marcion et omnes aki qui Christum nugantur in mundo apparuisse juxta apparentiam tantum. Nam si natus non fuisset, neque matrem habuisset. Cur enim tantain de ea euram habet? Quomodo autem soror matris ejus dicitur Maria Cleophæ, cum Joachim non habuerit aliam prolem? Cleopas frater fuit Joseph, et cum absque liber's esset mortuus Cleopas (ut quidam dicunt), Joseph ejus uxorem duxit, et proles fratri peperit, quarum una et nunc commemoratur Maria, qure soror dicifur Deipare, hoc est cognata. Solet enim Scriptura cognatos dicere fratres, sicut et Isaac de 754 ltebecca dicebat, Soror mea est 1, quamvis uxor esset. Ita et hoc loco soror Deiparae dicitur, qua Cfeophæ tilia habita est, propter cognationem. Itaque quatuor Mariæ celebrantur in Evangeliis. Prima Deipara, quam et Jacob et Jose matrem nominat. Illi enim pueri fuerunt Joseph, ex priori axore ei nati, fortasse uxore Cleopha. Dicitur autem Deipara mater eorum, quia noverca; uxor enim habebatur Joseph. Secunda Maria Magdalene, e qua cjecit septem dæmonia Jesus. Tertia Cleophæ, et quarta Lazari soror. Assumpsit igitur discipulus Mariam in sua: nam puro pura est commissa. Vide autem quomodo muliebris sexus permanet in adversitatibus, et viri omnes dereliquerunt Dominum. Ita ergo venit corroborans quod infirmum erat, el assumens quod nihil habitum. ἀνθρωπίνης φύσεως, ταῦτα δὲ τῆς θείας δυνάμεως. Εντρεπέσθω Μαρκίων, καὶ οἱ ἄλλοι πάντες ἐν φαντασία τὸν Κύριον τῷ κόσμῳ φανῆναι φλυαρή σαντες· εἰ γὰρ μὴ ἐγεννήθη, μηδὲ μητέρα ἔσχε, τίνος ἕνεκα τοσαύτην περὶ αὐτὴν ποιεῖται πρόνοιαν: πῶς δὲ ἀδελφὴ τῆς μητρὸς αὐτοῦ λέγεται Μαρία ἡ τοῦ Κλοπᾶ, καίτοι τοῦ Ἰωακεὶμ μή σχόντος ἄλλα τέκνον; Ο Κλοπᾶς ἀδελφὸς ἦν τοῦ Ἰωσήφ· άπαιδος δὲ ἀποθανόντος τοῦ Κλοπᾶ, ὥς τινές φασιν, Ἰωσὴφ Αγάγετο τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα, καὶ παῖδας τῷ ἀδελφῷ ἔτεκεν, ὧν μία καὶ ἡ νῦν μνημονευομένη Μαρία, ἀδελφὴ λεγομένη τῆς Θεοτόκου, ἀντὶ τοῦ, συγγενής Εἴωθε γὰρ ἡ Γραφὴ τοὺς συγγενεῖς ἀδελφοὺς ὀνομά ζειν· ὡς καὶ Ἰσαὰκ περὶ τῆς Ρεβέκκας, ὅτι Αδελφή μού ἐστι, ο καίτοι γυνὴ αὐτοῦ ἦν. Οὕτως οὖν κανο ταῦθα ἀδελφὴ τῆς Θεοτόκου λέγεται ἡ τοῦ Κλοπα νομιζομένη θυγάτηρ, διὰ τὴν συγγένειαν. Τέσσαρες οὖν Μαρίαι ἐμφαίνονται τοῖς Εὐαγγελίοις· πρώτη ή Θεοτόκος, ἣν καὶ Ἰακώβου καὶ Ἰωσὴ μητέρα όνο μάζουσιν. Οὗτοι γὰρ παῖδες μὲν ἦσαν τοῦ Ἰωσήφ, ἐκ τῆς προτέρας αὐτοῦ γυναικὸς γεννηθέντες, τάχα τῆς τοῦ Κλοπα γυναικός. Λέγεται δὲ ἡ Θεοτόκος μήτηρ αὐτῶν ὡς μητρυιά - γυνὴ γὰρ ἐλογίζετο τοῦ Ἰωτής. Δευτέρα ἡ Μαγδαληνή, ἀφ᾿ ἧς ἐκδ βλήκει ἑπτὰ δαιμόνια ὁ Ἰησοῦς· τρίτη ἡ τοῦ Κλοπᾶ, καὶ τετάρτη ἡ τοῦ Λαζάρου ἀδελφή. Ελαβεν οὖν ὁ μας θητὴς τὴν Μαρίαν εἰς τὰ ἴδια· τῷ καθαρῷ γὰρ ἡ καθαρὰ ἐπιστεύθη. Ορα δὲ πῶς τὸ μὲν γυναικεῖον φύλον παραμένει ἐν τοῖς δεινοῖς, οἱ δὲ ἄνδρες ἐγκατέλιπον πάντες τὸν Κύριον· οὕτως ἄρα ἦλθε τὸ ἀσθενὲς ἐνισχύων, καὶ τὰ ἐξουθενημένα προσλαμβανόμενος. ἵνα τελειωθῇ ἡ Γραφή, λέγε:· Διψώ. Σκεῦος οὖν ἔκειτο όξους μεστόν. Οἱ δὲ πλήσαντες σπόγγον ὄξους, καὶ ὑσσώπῳ περιθέντες, προσήνεγκαν αὐτοῦ τῷ στόματι. Ὅτε οὖν ἔλαβε τὸ ὄξος ὁ Ἰησοῦς, εἶπε· Τετέλεσται. Καὶ κλίνας τὴν κεφαλὴν, παρέδωκε τὸ πνεῦμα.» -- ι Ιδών, φησὶν, ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα τετέλεσται· ο τουτέστι, οὐδὲν λείπει τῇ οἰκονομίᾳ, οὕτως ἄρα παρηλλαγμένος ἦν ὁ θάνατος αὐτοῦ. Οὐ γὰρ πρότερον ἐπῆλθε τῷ σώματι αὐτοῦ ἡ τελευτή, ἢ ἕως οὗ αὐτὸς ἐβούλετο· ἐβούλετο δὲ μετὰ τὸ πάντα πληρῶσαι· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἔλεγεν· ι Εξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου. • Λέγει οὖν· Διψῶ προφητείαν ἐνταῦθα πληρῶν. Οἱ δὲ τὸ μικρὸν τοῦ VERS. 28-30. • Postea sciens Jesus quod omnia • Μετὰ ταῦτα ἰδὼν ὁ Ἰησοῦς, ὅτι πάντα τετέλεσται, consummata jam essent, ut consummaretur Scriptura, dicit: Silio. Vas igitur erat positum aceto plenum. Ili vero impleverunt spongiam aceto et byssopo impositam, et admoverunt ori ejus. Cum ergo accepisset Jegus acetum, dixit: Consummatum est. Et inclinato capite, tradidit spiritum. ›—‹ Cum vidisset, inquit, Jesus quod omnia consummata essent, › hoc est, nihil intermisisset quod se dispensationis: ita enim mors ejus libera erat. Non enim prius mors corpus ejus invasit, quam ipse voluit. Voluit autem, cum complevisset omnia, propterea et dicebat: Potestatem habeo ponendi animam meam — • Dicit itaque, Sitio: a prophetiam hoc loco implens. At illi impietate: ac malitiam suorum τρόπου αὐτῶν ἐνδεικνύμενοι, ἕξος αὐτὸν ποτίζουσιν, morum declarantes, aceto cum potant, id quod condemnatis faciebant, quia hyssopum propter hoc aderat, ut lethale. Quidam autem hyssopum dicunt calamum. Talis est enim summitas calami. Circumponunt igitur calamo spongiam, eo quod in sublimi erat os Jesu, et ita prophetia impleta est, • Et in siti mea polaverunt me aceto ', dicens. Potatus itaque dixit: «Consumoiatuni est. › Iæc etiam prophetia cum aliis impleta est, nihil superest, omnia consummata sunt. Absque turbatione autein operatur et cum potestate omnia, quod de- * Gen. xx, 5. 16 Juan. x, 18. 15 Psal. LXVIII, ὅπερ τοῖς καταδίκοις ἐποίουν. Ἐπεὶ καὶ τὸ ὕσσωπον διὰ τοῦτο πρόσκειται, ὡς δηλητηριώδες. Τινὲς δὲ Οσσωπόν φασιν ονομάζεσθαι τὸν κάλαμον· ἡ γὰρ τοῦ καλάμου κόμη τοιαύτη. Περιέθηκαν τοίνυν και λάμῳ τὸν σπόγγον, διὰ τὸ ἐπὶ μετεώρου εἶναι τὸ στόμα τοῦ Ἰησοῦ, καὶ οὕτως ἡ προφητεία επληρώθη, ο Καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισαν με ὄξος, ο λέγουσα. Ποτισθείς οὖν εἶπε· Τετέλεσται· ν τους ἐστι, καὶ αὕτη ἡ προφητεία μετὰ πάντων ἐπράχθη, οὐδὲν λείπει, πάντα τετέλεσται. Αταράχως δὲ πράττει καὶ μετ' ἐξουσίας πάντα· καὶ τὸ ἑξῆς δὲ τοῦτ

CAP. XIX. δηλοῖ. Ως γὰρ ἀπηρείσθη πάντα, ο κλίνας τὴν κε- claraut sequentia. Postquam enim consummata φαλήν (οὐ γὰρ προσήλωτο αὕτη), ἀφῆκε τὸ πνεῦμα, η τουτέστιν, ἀπέψυξε. Καίτοι ἐφ' ἡμῶν τοὐναντίον γίνεται, πρότερον μὲν γὰρ ἐκπνέομεν, εἶτα κλίνομεν τήν κεφαλήν. Ἐκεῖνος δὲ πρότερον ἔκλινεν, εἶτα ἐξέψυξε. Δι' ὧν πάντων δηλοῦται, ὅτι τοῦ θανάτου αὐτὸς Κύριος ἦν, καὶ πάντα κατ' ἐξου σίαν ἐποίει. ἵνα • Οἱ οὖν Ἰουδαῖοι, ἵνα μὴ μείνῃ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὰ σώματα ἐν τῷ Σαββάτῳ, ἐπεὶ παρασκευή ἦν (ἦν γὰρ μεγάλη ἡ ἡμέρα ἐκείνη τοῦ Σαββάτου), πρώτης σαν τὸν Πιλάτον, ἵνα κατεαγῶσιν αὐτῶν τὰ σκέλη, καὶ ἀρθῶσιν. Ηλθον οὖν οἱ στρατιῶται, καὶ τοῦ μὲν πρώτου κατέαξαν τὰ σκέλη, καὶ τοῦ ἄλλου του συ σταυρωθέντος αὐτῷ. Ἐπὶ δὲ τὸν Ἰησοῦν ἐλθόντες, ὡς εἶδον αὐτὸν ἤδη τεθνηκότα, οὐ κατέαξαν αὐτοῦ τὰ σκέλη· ἀλλ' εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ τὴν πλευ ρὶν αὐτοῦ ἔνυξε, καὶ εὐθέως ἐξῆλθεν αἷμα καὶ ὕδωρ.» Παρέθετο μὲν τὸ πνεῦμα ὁ Κύριος τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, δεικνύων, ὡς οὐκ ἔτι τοῖς μνήμασιν ἐμφιλοχωροῦσι τῶν ἁγίων αἱ ψυχαί, τρέχουσι δὲ μᾶλλον εἰς χεῖρας τοῦ πάντων Πατρὸς, τῶν δὲ ἁμαρτωλῶν εἰς τὸν τῆς κολάσεως τόπον κατασπωμένων, τουτέστι τὸν ᾅδην. Οἱ δὲ τὴν κάμηλον καταπίνοντες καὶ τὸν κώνωπα διυλίζοντες, τηλικοῦτον ἐργασάμεκαι τόλμημα, περὶ τῆς ἡμέρας ἀκριβολογοῦνται. «Ἵνα. γὰρ, φησί, μὴ μείνῃ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ τὰ σώματα, ἠρώτησαν τὸν Πιλάτον, ο ὅ ἐστι παρεκάλεσαν, ἀρθῶσι.» Τίνος δὲ ἕνεκα κατεαγῆναι τὰ σκέλη αἱτοῦνται; Ινα εἰ καὶ ἐπιζήσουσιν, ἄχρηστοι ὦσι· λῃσταὶ γὰρ ἦσαν. Οὐκ ἐβούλοντο οὖν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἑορτῆς τιμωροὶ καὶ φονεῖς φαίνεσθαι. "Αλλως τε, καὶ ὁ νόμος οὕτως ἐκέλευε, μὴ ἐπιδύειν τὸν ἥλιον ἐπὶ τιμωρίᾳ ἀνθρώπου. Ορα δὲ δι᾽ ὧν τεχνάζονται Ἰουδαῖοι, τὰς προφητείας πληρουμένας, ὥσπερ οὖν κανταῦθα δύο ἐν ταὐτῷ πληροῦνται προφητεῖαι, ὡς ἐφεξῆς ὁ εὐαγγελιστής φησι. Τὰ μὲν οὖν τοῦ Ἰησοῦ σκέλη οὐ συνέτριψαν, ὅμως δὲ κατ ταχαριζόμενοι τοῖς Ἰουδαίοις, κεντοῦσιν αὐτὸν, καὶ αἷμα καὶ ὕδωρ ἐξέρχεται· καὶ τοῦτο ξένον. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ καὶ νεκρὸν τὸ σῶμα ὑβρίζειν ἐπεχείρουν, ἡ δὲ ὕβρις αὐτοῖς εἰς θαῦμα περιίστατο. Καὶ αἷμα μὲν γὰρ ἐκ νεκροῦ σώματος προϊέναι παράδοξον· πλὴν ἔχει τις συκοφαντών λέγειν, ὅτι εἰκὼς εἶναί τινα ζωτικὴν ἔτι τῷ σώματι δύναμιν. Τὸ ὕδωρ δὲ προϊόν ἀναντίῤῥητον τὸ θαῦμα ποιεῖ. Οὐχ ἁπλῶς δὲ ταῦτα γίνεται, ἀλλ' ἐπεὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ ἡ ζωὴ διὰ τούτων τῶν δύο γίνεται καὶ συνέσταται· δι᾽ ὕδατος μὲν γεννώμεθα, δι' αἵματος δὲ καὶ σώματος τρεφόμεθα. Οταν οὖν προσέρχῃ τῷ ποτηρίῳ τῆς κοινωνίας τοῦ αἵματος τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἐξ αὐτῆς τῆς πλευρᾶς πίνων, οὕτω διάκεισο. Σκόπει δέ μοι, πως διὰ τῆς τραυματι σθείσης πλευρᾶς τὸ τῆς πλευρᾶς, ἤτοι τὸ τῆς Εὔας τραῦμα ἐκθεραπεύεται. Ἐκεῖ 'Αδάμ κοιμηθεὶς, άψο ᾑρέθη τὴν πλευράν, κανταῦθα ὁ Κύριος ἀφυπνώσας, τὴν πλευρὰν τῷ στρατιώτη δίδωσιν. Η ρομφαία δὲ τοῦ * Gen. 11, 21. fuissent omnia, & inclinato capite» (neque enim ipsum affixum erat) emisit spiritum, hoc est, exspiravit, quamvis in nobis contrarium fal. Pri uum enim cxspiranuus, et deinde iuclimamus caput. Ille autem prius incluavit, deinde exspiravit. Ex quibus omnihus manifestatur quod ipse fuerit Dominus mortis, et omnia secundum potestatem fecerit. VERs. 31-34. Judæi ergo, quoniam parasceve erat, ut non fcuauerent in cruce corpora Sabbato (erat enim magnus. dies ille Sabbati), rogaverni.t Pilatum, ut frangerentur corum crura ac tollerentur. Venerunt ergo 755 nilites, et primi quide: fregerunt crura, et alterius qui crucifixus est chin, co. Aul Jesum antem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura; sed unus militum lancea latus ejus folit, et continuo exivit. sanguis et aqua. › Tradidit quidem spiritum Dominus Deo et Patri, ostendens quod post hac anime justorum in monumentis non versantur, currunt autem in manus Patris omnium; sed peccatorum animæ in locum supplicii detracta, hoc est, in iufernum deLellentur. At illi camelum deglutientes, et culicem excolantes, tali patrato facinore de die observando diligenter cogitant. Dicit enim,. Ut ne maneant in cruce corpora, rogaverunt Pilatum, › hoc est, obsecraverunt, c ut tollantur.» Quare autem confringi crura corum petunt? Ut si etiam superviventes, inutiles essent. Latrones euin fuerant. Nolebant igitur in die festo videri puuitores et homicide. Ει aliter: Etiam lex ita præcipiebat, ne sol occideret ἱμ supplicio hominis. Vide autem quomodo per ea quæ struunt Judai, prophetiæ impleantur. Sic ergo et in hoc loco duæ prophetiæ implentur, ut postea evangelista dicit. Etenim ossa Jesu non confringunt quidem, pungunt tamen eum, gratificantes Judais, et sanguis et aqua egreditur. Et hoc quidem admirandum. Nam illi quidem etiam mortuum corpus coutumelia afficere conantur: at contumelia illis in miraculum vertitur. Et sanguinem quidem ex mortuo corpore prodisse admirabile est, vermuntamien posset quis sycophantarum dicere quoul verisimile sit vitalem quamdam virtutem adhuc fuisse in corpore. Aqua autem egressa omnem controversiam miraculo tollit. Non simpliciter autem hæc fiunt, sed quia Ecclesiæ vita per duo ista et fit et consistit. Nam per aquam quidem generamur, per sangainan autem et corpus pascinur. Cum igitur acce dis ad calicem communiouis sanguinis Christi, ita affectus sis, quasi ex ipso latere bibas. Considera autem, quomodo per saucium katus vulnus lateris, hoc est Evæ, sanatur: et sicut in paradiso ubi Adam obdormivit, ablata est ab eo costa 16, ita học loco cum Dominus obdormivisset latus, militi dedit. Rhomphæa autem militis figura est rhomphææ versatilis quæ prohibet nos a paradiso: et quia omne

quod versatur nisi quid obsistat non absistit a suo στρατιώτου εἰς τύπον ἐστὶ τῆς στρεφομένης μο cursu, Dominus ostendens quod rhomphæam illam sistat, supponit in figura latus frameæ militis, ostendens nobis quod sicut framea militis appulsa lateri sletil, ita et flammea stabil, et non ultra interminetur, et versione sua exterreat, prohibendo ingressum in paradisum. Confundantur Arinenii, qui non admiscent in mysteriis aquam vino. Non enim credunt, ut videtur, quod aqua ex latere egressa sit, quod admirabilius, 756 sed sanguis tantum. Ει hoc loco destruunt majus miraculum. Itaque sanguis symbolum quod homo sit is qui crucifixus est: aqua vero, quod is sit super hominem, id est Deus. φαίας, καὶ κωλυούσης ἡμᾶς ἐκ τοῦ παραδείσου. Επεὶ δὲ πᾶν τὸ στρεφόμενον ἐὰν μή τινι συγκρούσῃ, οὐχ ἵσταται τοῦ ἰδίου δρόμου· ὁ Κύριος δεικνύων, ὅτι τὴν ῥομφαίαν ἐκείνην στήσει, ὑποτίθησιν ἐν τόπῳ τὴν πλευρὰν τῇ τοῦ στρατιώτου ῥομφαία· ἵνα δειχθῇ ἡμῖν, ὅτι ὥσπερ ἡ τοῦ στρατιώτου προσερεισθεῖσα τῇ πλευρᾷ ἔστη, οὕτω καὶ ἡ φλογίνη στήσεται, καὶ οὐκ ἔτι διὰ τοῦ στρέφεσθαι ἀπειλοῦσα, καὶ ἐκδειμα τοῦσα τὴν εἴσοδον, ἀποκλείσει τοῦ παραδείσου. Αἰσχυ νέσθωσαν Αρμένιοι, οι μὴ παρακιρνώντες ὕδωρ τῷ οἴνῳ ἐν τοῖς μυστηρίοις. Οὐ γὰρ πιστεύουσιν, ὡς ἔοικεν, ὅτι καὶ ὕδωρ ἐξηνέχθη τῆς πλευρᾶς, τὸ παραδοξότερον, ἀλλὰ μόνον αἷμα, κἀντεῦθεν καθαι ροῦσι τὸ πλεῖον τοῦ θαύματος. Τὸ μὲν οὖν αἷμα σύμβολον τοῦ εἶναι ἄνθρωπον τὸν σταυρωθέντα, τὸ δὲ ὕδωρ ὑπὲρ ἄνθρωπον, τοῦ εἶναι Θεόν. VERS. 35-37. «Et qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium ejus, et ille scit quod vera dicit, ut et vos credatis. Facta sunt enim bæc ut Scriptura impleretur: Os non comminuetur ex eo. Et rursus alia Scriptura dicit: Videbunt in quem pupugerunt. Non ab aliis, inquit, audivi, sed ipse prasens vidi, «et verum est testimonium.» Merito. Injuriam enim enarrat factam, et non magnum vel honorificum aliquid, ut suspectus sit sermo; sed propter hoc, inquit, hæc diligenter enarro, et ea quæ ignominiosa videntur in medium alfero, ut et vos credatis, tanquam omnino veris, et non ad gratiam dictis. Nam qui ad gratiam loquitur, gloriosa magis ponit. Quia autem et Moses dignior fide se videbatur, adducit et hunc testem. Quod enim ille dixit de agno qui immolabatur in Pascha, quod e Os non confringetur ",» hoc inquit evangelista in Christo impletum esse: agnus enim ille hujus erat Agura. Et multa est cognatio figure ad veritatem. Impletur autem et alia prophetia quæ dicit, Videbunt in quem pupugerunt. Quando enim venturus est judicare, tunc videbunt eum in corpore meliore et diviniore, et cognoscent hi qui pupugerunt **, ac lugebunt. Insuper et his qui non credituri erant, fidei janua et indicium fuit id quod ab inimicis est attentatum, ut Thomæ. Nam per latus fidem resurrectionis accepit. Os quidem Jesu non conteritur, latus autem ejus scaturit nobis fon15s, essentiam et vitam nobis dantes. Aqua quidem essentiam dedit, quia per eam pervenimus ad hoc ut Christiani simus: sanguis autem vitam; per ipsum enim pascimur. Nam Agnus quidem Verbum est Dei, qui a capite usque ad pedes comedendus est. Caput quidem symbolum est deitatis (ipsa enim est caput); pedes autem carnis, ipsa enim extrema est. Insuper et intestina ejus, mysteria et occulta reverenter in cibum habentes, ossa non confringimus, hoc est difficiliores et graviores sensus. Quæ enim non possumus intelligere, ea non conteremus: hoc est, non dabimus operam ut male et periculose intelligamus. Etenim quando sane 17 Exod. x, 46; Num. 9, 12. 18 Apoc. 1, 7. • Καὶ ὁ ἑωρακώς μεμαρτύρηκε, καὶ ἀληθινή ἐστιν ἡ μαρτυρία αὐτοῦ· κἀκεῖνος οἶδεν ὅτι ἀληθῆ λέγει, ἵνα καὶ ὑμεῖς πιστεύσητε. Εγένετο δὲ ταῦτα, ἵνα ἡ Γραφὴ πληρωθῇ· Οστοῦν οὐ συντριβήσεται ἀπ᾿ αὐτοῦ. Καὶ πάλιν ἑτέρα Γραφή λέγει· Οψονται εἰς ὃν ἐξεκέντησαν.» Οὐ παρ' ἑτέρων, φησίν, ήκουσα, ἀλλ' αὐτὸς παρὼν εἶδον, ο καὶ ἀληθῆς ἐστιν ἡ μαρ τυρία.» Εικότως. Υβριν γὰρ γενομένην ἐξηγεῖται, ἀλλ᾽ οὐ μέγα τι καὶ ἔντιμον, ἵνα ὑποπτεύσῃς τὸν λόγον· ἀλλὰ διὰ τοῦτο, φησί, ταῦτα ἀκριβολογοῦμαι, καὶ τὰ ἐφύβριστα δοκοῦντα εἰς μέσον παράγω, ίνα ὑμεῖς πιστεύσητε ὡς ἀληθέσι πάντως, καὶ οὐχὶ πρὸς χάριν συντεθεῖσιν. Ο γὰρ πρὸς χάριν λέγων τὰ ἔνδοξα μᾶλλον τίθησιν. Ἐπεὶ δὲ ὁ Μωσῆς ἀξιοπιστός τερος αὐτοῦ ἐδόκει, παράγει καὶ τοῦτον μάρτυρα. Ο γὰρ εἶπεν ἐκεῖνος περὶ τοῦ ἐν τῷ Πάσχα θυομένου ἀμνοῦ, • Οστοῦν οὐ συντριβήσεται,» τοῦτό φησιν ὁ εὐαγγελιστής πληρωθῆναι ἐπὶ Χριστοῦ. Ὁ γὰρ ἀμνὸς ἐκεῖνος, τούτου τύπος ἦν· καὶ πολλὴ ἡ συγ γένεια τούτου πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Πληρούται δὲ καὶ ἑτέρα προφητεία ή λέγουσα·. Οψονται εἰς ὃν ἐξω εκέντησαν. Οτε γὰρ ἔρχεται κρίναι, τότε ὄψονται αὐτὸν ἐν σώματι κρείττονι καὶ θεοειδεστέρῳ, καὶ γνωριοῦσιν οἱ ἐκκεντήσαντες, καὶ κόψονται. Οὐ τοῦτο δὲ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ τοῖς μέλλουσιν ἀπιστεῖν πίσ στεως θύρα καὶ ἀπόδειξις ἦν τὸ τολμηθὲν ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, οἷον τῷ Θωμᾷ. Καὶ γὰρ διὰ τῆς πλευρᾶς ἐπιστώθη τούτῳ ἡ ἀνάστασις. Οστοῦν μὲν οὖν οὐ συντριβήσεται τῷ Ἰησοῦ· πλευρὰ δὲ αὐτοῦ βλύζει ἡμῖν τὰς τῆς οὐσιώσεως ἡμῶν καὶ τῆς ζωώσεως πηγάς· ὕδωρ μὲν, τῆς οὐσίας· δι' αὐτοῦ γὰρ εἰς τὸ εἶναι Χριστιανοὶ ἐρχόμεθα· τὸ δὲ αἷμα, τῆς ζωῆς· δι' αὐτοῦ γὰρ τρεφόμεθα. Ἀμνὸς γάρ ἐστιν ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὅν ἐσθίοντες ἀπὸ κεφαλῆς ἄχρι ποδῶν, κεφαλῆς μὲν, τῆς θεότητος· αὕτη γὰρ κεφαλή· ποδῶν δὲ, τῆς σαρκός· αὕτη γὰρ τὰ ἔσχατα. Ετι μὴν καὶ τὰ ἐντόσθια αὐτοῦ, τὰ μυστήρια καὶ κρύφια εὐλαβῶς ἐμβρωματιζόμενοι, τὰ ὀστᾶ οὐ συντρίβομεν, τους ἐστιν, τὰ δυσκολώτερα τῶν νοημάτων καὶ ἐμβριθέ στερα. "Α γὰρ οὐ δυνάμεθα νοῆσαι, ταῦτα οὐ συν τρίψομεν, τουτέστιν, οὐ σπουδάσομεν νοῆσαι κακῶς

CAP. XIX. και παρακεκινδυνευμένως. Οταν μὲν γὰρ ὑγιῶς sentimus, tunc non conterimus: sana enim servaνοῶμεν, τότε οὐ συντρίβομεν· ὑγιῆ γὰρ φυλάττομεν τὰ θεῖα. Οταν δὲ παραβιασώμεθα, καὶ αἱρετικών νόημα ὑποδεξώμεθα, συντρίβομεν καὶ κατακλῶμεν τὸ στεῤῥὸν καὶ δυσκατέργαστων νόημα. Καίειν οὖν τὰ τοιαῦτα χρὴ πυρί, τουτέστι, τῷ Πνεύματι διδόναι τὰ τοιαῦτα δυσνόητα, δι' οὗ κατεργάζονται καὶ λεπτύνονται, ὡς πάντα ἐρευνῶντος, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ. • Μετὰ ταῦτα ἠρώτησε τὸν Πιλάτον Ἰωσὴφ ὁ ἀπὸ ᾿Αριμαθαίας, ὢν μαθητὴς τοῦ Ἰησοῦ, κεκρυμμένος δὲ διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, ἵνα ἄρῃ τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ· καὶ ἐπέτρεψεν ὁ Πιλάτος. "Ηλθεν οὖν καὶ ἦρε τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ. Ηλθε δὲ καὶ Νικό δημος, ὁ ἐλθὼν πρὸς τὸν Ἰησοῦν νυκτὸς τὸ πρῶτον, φέρων μίγμα σμύρνης καὶ ἀλόης ὡσεὶ λίτρας έκατόν. Ελαβον οὖν τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἔδησαν αὐτὸ ἐν ἐθονίοις μετὰ τῶν ἀρωμάτων, καθὼς ἔθος ἐστὶ τοῖς Ἰουδαίοις ἐνταφιάζειν. "Ην δὲ ἐν τῷ τόπῳ, ὅπου ἐσταυρώθη, κῆπος, καὶ ἐν τῷ κήπῳ μνημεῖον καινὸν, ἐν ᾧ οὐδέπω οὐδεὶς ἐτέθη. Ἐκεῖ οὖν διὰ τὴν παρασκευὴν τῶν Ἰουδαίων, ὅτι ἐγγὺς ἦν τὸ μνη μεῖον, ἔθηκαν τὸν Ἰησοῦν.» Τίνος ἕνεκεν οὐχ εἷς τῶν δώδεκα προσῆλθε τῷ Πιλάτῳ, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἑβδομήκοντα ἴσως ὧν ὁ Ἰωσήφ, τελμα τοιοῦτον; Εἰ γὰρ διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων εἴποι τις κεκρύ φθαι τοὺς μαθητάς, καὶ οὗτος τῷ αὐτῷ κατείχετο φόβῳ. Εστιν οὖν εἰπεῖν, ὅτι σφόδρα ἐπίσημος ἦν, καὶ τῷ Πιλάτῳ γνώριμος διὰ τὸ ἔνδοξον. "Οθεν καὶ νομίσας σβεσθῆναι τὴν ὀργὴν, ὡς ἤδη ἐσταυρωμένου τοῦ ἐναντίου αὐτοῖς, μετὰ ἀδείας πρόσεισι, καὶ που λυτελή ποιεῖται τὴν ταφὴν σὺν τῷ Νικοδήμῳ, οὐδὲν μὲν θεῖον περὶ αὐτοῦ φανταζόμενοι ἀμφότεροι, ἀλλ' ὡς περὶ ἀνθρώπου ψιλού διακείμενοι, ἐπεὶ καὶ τοιαῦτα φέρουσιν ἀρώματα, ἃ μάλιστα τὸ σῶμα πέο φυκεν ἐπιπολὺ διατηρεῖν, καὶ μὴ συγχωρεῖν ταχέως ἐνδιδόναι τῇ φθορᾷ· ὅπερ ἐδείκνυ αὐτοὺς οὐδὲν μέγα φανταζομένους περὶ αὐτοῦ. Πλὴν ὅμως τὴν φιλο στοργίαν ἐνδείκνυνται· οὐ γὰρ ὡς κατάδικον ἐνταφιάζουσιν, ἀλλὰ πολυτελῶς, ὡς ἔθος τοῖς Ἰουδαίοις. Ἐπεὶ δὲ ὑπὸ τοῦ καιροῦ συνείχοντο (ἐννάτης μὲν γὰρ ὥρας ἐγεγόνει ή τελευτή· εἶτα ἐν τῷ μεταξὺ τῷ Πιλάτῳ προσιόντων, καὶ καθελόντων τὸ σῶμα, εἰκὸς ἦν ἑσπέραν καταλαβέσθαι, ἐν ᾗ θέμις οὐκ ἦν ἐργάσασθαι μνημεῖον), τιθέασιν αὐτὸν εἰς τὸ πλησίον μνημεῖον. ι Ην γὰρ ἐν τῷ τόπῳ, ὅπου ἐσταυ ρώθη, κῆπος, καὶ ἐν τῷ κήπῳ μνημεῖον καινόν. ο Οἰκονομεῖται δὲ πλησίον εἶναι τὸ μνημεῖον, ὥστε καὶ τοὺς μαθητάς δύνασθαι παραγενέσθαι, καὶ θεατὰς καὶ μάρτυρας τῶν γινομένων εἶναι, ἀλλὰ καὶ στρατιώτας ἀποσταλῆναι εἰς φυλακὴν, καὶ μὴ σχεῖν χώραν τὸν περὶ τῆς κλοπής λόγον. "Απαντα οὐκ ἂν οὕτω προέβησαν, εἰ πόῤῥω ἐτέθαπτο. «Και νὸν δὲ τὸ μνημεῖον, ἐν ᾧ οὐδέπω οὐδεὶς ἐτέθη, ο ἵνα μὴ συκοφαντηθῇ ἡ ἀνάστασις, ὡς ἄλλου ἀναστάντος, καὶ οὐχὶ τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ ἄλλως δέ· «Και νὸν τὸ μνημεῖον, ο συμβολικῶς τούτου δηλουμένου, 1 1 Cor. 11, 10. mus divina. Quando autem torserimus et hærelicnm sensum acceperimus, conterimus et coufringimus solidum et difficilem sensum. Igitur haec difficilia intellectu igni tradenda sunt hoc est, Spiritui sancto, per quem conficiuntur et extenuantur, eo quod omnia scrutatur, etiam profunda Dei 10 VERS. 38-42. • Postlæc autem rogavit Pilatum Joseph Arimalliensis, qui erat discipulus Jesu, sed occullus propter metum Judaeorum, ut 757 tulleret corpus Jesu: idque permisit Pilatus. Venit ergo et tulit corpus Jesu. Venit autem et Nicodemus, qui venerat ad Jesum nocte primum, ferens mixturam myrrhæ et aloes ad libras ferme centum. Acceperunt ergo corpus Jesu, et obvinxerunt illud linteis cum aromatibus, sicut mos est Judais sepelire. Erat autem in loco ubi crucifixus est hortus, et in horto monumentum novum, in quo nondum quisquam positus erat. Ibi ergo propter parasceven Judorum, quod in propinquo esset monumentum posuerunt Jesuin.» Quare non unus ex duodecim accessit ad Pilatum, sel Joseph, qui forte ex septua ginta erat, audet hoc? Nain si propter metum Judæorum dixerit quis delituisse discipulos, et hic eodem correptus fuerat timore. Dicendum igiter quod hic valde nobilis fuerit, et Pilato notus, quia nobilis erat. Unde cum existimasset exstinctam esse Judæorum iram eo quod adversarius illis crucifixus nunc esset, absque pavore accedit, et sumptuosaṁ facit sepulturam cum Nicodemo. Nihil divinum de illo ambo sentiebant, sed affectuerant ut erga purum hominem: quia talia afferebant aromata, quæ po tissimum possent corpora diuturna conservare, et cohibere ne statim corrumperentur: quod ostendit eos adhuc nihil magnum de eo cogitasse, ver rumtamen amorem suum declarant. Non enim sepeliunt ut condemnatum, sed sumptuose, ut nos est Judæis. Quoniam autem tempore impediebantur (si quidem hora nona facta erat mors: deinde cum in medio tempore accessissent ad Pilatum et corpus tulissent, verisimile erat vesperam ingruisse, cum non licebat exstruere monumentum), ponunt eum in vicinum monumentum, Erat enim in loco ubi crucifixus est, hortus, et in horto monumentum novum. › Singulari autem dispensatione factum est, ut in propinquo esset monumentum, ut discipuli possent adesse, et spectatores ac testes factorum fieri, et milites mitti possent ad custodiam, et ut cessarel etiam, propter locum, furti suspicio: quae omnia non contigissent, si procul fuisset sepultus. Novum autem erat sepulcrum, in quo nullus adhuc erat positus: ut non calumnietur quis resurrectionem, quod alius resurrexerit, et non Jesus. Et aliter quoque: «Novum monumentum symbolo quodam manifi stat futuram novitatem per

sepulturam Domini contra mortem et corruptionem, ὅτι καινοτομία γενήσεται διὰ τῆς ταφῆς τοῦ Κυρίου et quod innovandi simus omnes in illo. Vide autem et divitias paupertatis Domini propter nos. Qui enim non habuit domum in vita, neque post mortem sepulcrum habet, sed in alieno deponitur, et cum nudus esset, a Joseph vestitur. Est et nunc Jesus mor lnus, cum occiditur ab avaris et violentis, vel a fame hoc patitur: sed et nudus 758 est: quæcunque enim pauper patitur, Christus patitur. Imitare et tu buuc Joseph, adde aliquid bono (Joseph enim interpretatur additio) et nuditatem tege Christi, it! est pauperis. Hoc autem fac non semel, et in monumento pone animæ, et semper memor esto talium operum, cogi:aque et cura. Admisce autem et myrrham et aloen. Amara et mordacia sæculi illius ju - dicia animo reponere oportet, et vocem illam quæ maledictos avocat, et in ignem mittit immisericordes, quo nibil amarius puto. κατὰ τοῦ θανάτου καὶ τῆς φθορᾶς, καὶ καινισθητό μεθα πάντες ἐν αὐτῷ. Ορα δέ μοι καὶ τὸν πλοῦτον τῆς τοῦ Κυρίου δι' ἡμᾶς πτωχείας. Ο γὰρ μὴ ἔχων οἰκίαν ἐν τῇ ζωῇ, οὐδὲ μετὰ θάνατον μνῆμα ἔχει, ἀλλ' ἐν ξένῳ κατατίθεται· καὶ γυμνὸς ὢν, ὑπὸ Ἰωσὴφ περιστέλλεται. Ἔστι καὶ νῦν ὁ Ἰησοῦς νεο κρός, ὑπὸ τῶν ἐπηρεαζόντων ἢ πλεονεκτούντων νεο κρούμενος, ἢ ὑπὸ λιμοῦ ταὐτὸ πάσχων. ᾿Αλλὰ καὶ γυμνός. Οσα γὰρ ὁ πένης πάσχει, Χριστὸς πάσχει. Μίμησαι καὶ σὺ νῦν τὸν Ἰωσήφ· πρόσθες τῷ καλῷ (Ιωσήφ γὰρ ε πρόσθεσις ο έρμηνεύεται), καὶ τὴν γύμνωσιν περίστειλον τοῦ Χριστοῦ, ἤτοι τοῦ πένητος. Ταῦτα δὲ ποίησον, μὴ ἅπαξ, ἀλλ' ἐν τῷ μνημείῳ θὲς τῆς ψυχῆς, καὶ ἀεὶ μνημόνευε, καὶ ἀεὶ λογίζου, καὶ φρόντιζε τῶν τοιούτων ἔργων. Παραμίγνυε· δὲ καὶ σμύρναν καὶ ἀλόην. Τὰ πικρὰ γὰρ καὶ στύφοντα τοῦ ἐκεῖσε αἰῶνος δικαστήρια ἐνθυμεῖσθαι χρή. καὶ τὴν φωνὴν ἐκείνην τὴν κατηραμένους ἀποκαλοῦσαν, καὶ εἰς πῦρ ἀποπέμπουσαν τοὺς ἀνελεήμονας, ἧς οὐδὲν πικρότερον οἶμαι. CAPUT XX. De resurrectione Christi. De apparitione Christi, primum Mariæ Magdalenæ, deinde cæteris apost0lis congregatis. Vers. 1-4. ‹ Una vero Sabbatorum Maria Magda lene venit mane, cum adhuc tenebra essent, ad monumentum, videtque lapidem sublatum a monumento. Currit ergo et venit ad Simonem Petrum, Περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ. Περὶ τῆς φανερώσεως τοῦ Χριστοῦ, πρῶτον μὲν τῇ Μαρία τῇ Μαγδαληνῇ, ἔπειτα δὲ τοῖς μαθηταῖς συνηγμένοις. Τῇ δὲ μιᾷ τῶν Σαββάτων ἔρχεται Μαρία ἡ Μα γδαληνὴ πρωΐ, σκοτίας ἔτι οὔσης, εἰς τὸ μνημεῖον, καὶ βλέπει τὸν λίθον ἡρμένον ἀπὸ τοῦ μνημείου. Τρέχει οὖν, καὶ ἔρχεται πρὸς Σίμωνα Πέτρον, καὶ et ad alterum illum discipulum quem amabat Jesus, πρὸς τὸν ἄλλον μαθητήν, ὃν ἐφίλει ὁ Ἰησοῦς, καὶ ɩ dicit illis: Sustulerupt Dominum a monumento, et nescimus ubi posuerunt eum. Exiit ergo Petrus, et ille alius discipulus, et venerunt ad monumentum. Currebant autem duo simul, et ille alius discipulus præcucurrit citius Petro, venitque prior ad monumentum. › Unain Sabbatoruin nominat quam nos Dominicam vocamus. Nam Sabbata dies hebdomadæ nominant: unam autem dierum Sabbati, primam. Etenim revera dies omnes una sunt: sæpe autem cum accipitur una, et conponitur, multas facit. Una itaque est prima: bis autem si accipiatur, fit secunda: et tertio, tertia: et deinceps. Futuri autem sæculi typus est dies iste, quod sæculum unus dies est, nunquam nocte dissectus aut dimidiatus. Deus enim sol est ejus, qui nunquam occidit. Igitur quemadmodum in hoc resurrexit Dominus, corruptibile suum corpus incorruptibile recipiens: ita et nos in futuro seculo incorruptionem recipiemus. Venit igitur in c hac una • hoc est, prima c Sabbatorum, hoc est, dierum Sabbati et hebdomada, Maria Magdalene. Nam Sabbatum quidem prae terierat, et non ultra a lege prohibebatur: et abiit, a loco volens consolationem quamdam invenire: et cum e vidisset lapidem sublatum, › magna festinatione venit ad Petrum › et Joannem. Nam Dominus quidem surrexerat, lapide supraposito et obsignato sepulcro. Quia autem et testes quosdam resurrectionis esse oportebat, et in sepulcrum ingredi, tollitur lapis ab angelo. Maria autem nihil adhuc de reλέγει αὐτοῖς· "Ηραν τὸν Κύριον ἐκ τοῦ μνημείου, καὶ οὐκ οἴδαμεν, ποῦ ἔθηκαν αὐτόν. Ἐξῆλθεν οὖν ὁ Πέτρος, καὶ ὁ ἄλλος μαθητής, καὶ ἤρχοντο εἰς τὸ μνη μεζον. Ἔτρεχον δὲ οἱ δύο ὁμοῦ, καὶ ὁ ἄλλος μαθητής προέδραμε τάχιον τοῦ Πέτρου, καὶ ἦλθε πρώτος εἰς τὸ μνημεῖον.» Μίαν τῶν Σαββάτων τὴν παρ' ἡμῖν νῦν Κυριακὴν ὀνομάζει. Σάββατα μὲν γὰρ τὰς τῆς ἑβδομάδος ἡμέρας ὀνομάζουσι· μίαν δὲ τῶν Σαββάτων, ἡμερῶν τὴν πρώτην· καὶ γὰρ ὄντως πᾶσαι αἱ ἡμέραι μία εἰσί. Πολλάκις δὲ λαμβανομένη ἡ μία και συντιθεμένη τὰς πολλὰς ποιεῖ. Μία οὖν ἐστιν ἡ πρώτη ἡμέρα, δὶς δὲ λαμβανομένη, γίνεται δευτέρα, καὶ τρὶς τρίτη, καὶ ἐφεξῆς. Καὶ τοῦ μέλλοντος δὲ αἰῶνος τύπος ἐστὶν ἡ τοιαύτη ἡμέρα, ὃς αἰὼν μία ἡμέρα ἐστὶν, οὐδέποτε νυκτὶ διακοπτομένη ή μεσολαβουμένη. Ο Θεὸς γὰρ ἥλιος αὐτοῦ ἐστι, μηδέποτε δυόμενος. Ωσπερ οὖν ἐν ταύτῃ ἀνέστη ὁ Κύριος, ἀφθαρτίσας τὸ φθαρτὸν αὐτοῦ σῶμα· οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ αἰῶνι τῷ μέλλοντι τὴν ἀφθαρσίαν ἀπο ληψόμεθα. "Ερχεται οὖν ἐν ταύτῃ τῇ μιᾷ,» τουτο ἐστι, πρώτῃ «τῶν Σαββάτων, ὅ ἐστι, τῶν τοῦ Σαβδάτου καὶ τῆς ἑβδομάδος ἡμερῶν, ο έρχεται Μαρία ἡ Μαγδαληνή.» Ἐπεὶ γὰρ τὸ Σάββατον παρῆλθε, καὶ οὐκ ἔτι λοιπὸν ἐκωλύετο ἀπὸ τοῦ νόμου, ἄπεισιν ἀπὸ τοῦ τόπου, παραμυθίαν τινά βουλομένη εὑρεῖν· καὶ ἰδοῦσαι τὸν λίθον ἡρμένον,» μετὰ πολλοῦ τοῦ τάχους ι ἔρχεται πρὸς τὸν Πέτρον» καὶ Ἰωάννης, ᾿Ανέστη μὲν γὰρ ὁ Κύριος, του λίθου ἐπικειμένου καὶ τῶν σφραγίδων οὐσῶν. Ἐπεὶ δὲ ἔδει καὶ μάρτυρες

- CΑΡ. ΧΧ. qual contigerat de eo. Εt discipuli assistunt mouumento, et vident ‹ lintea sola posita, › 759 id quod veræ signum erat resurrectionis. Neque enim si transtulissent quidam corpus, nudassem illud; neque si furati essent, curam habuissent deponendį «sudarii, › involvendi et ponendi ‹ seorsim in unum locum, sed simpliciter sicut potuissent, accepissent corpus. Propter hoc etiam evangelista prius dixit. quod cum multa myrrha sepultum fuerit, quæ nou minus bitumine lintea corpori adhærere facit: ut cum auclierimus quod sudaria seorsim illic fuerint posita, ne credamus dicentibus quod furtim sit ablatus: veque enim ita insipieus fuisset fur, quod in rem supervacuam tantam insumpsisset curam et tempus, et non fuisset suspicatus, quod dum in his esset occupatus, fortasse iu furto deprehenderetur. Igitur qua hora quidem fuerit resurrectio, nullus scit, sicut et tenīpus secondi adventus incertum. Quamvis autem Matthæus dicat profundo vespere factum esse terræ motuin, Joannes autem mane cum essent adhuc tenebra, ο Mariam venisse, et vidisse remotumn lapidem: non est diversitas. Nam primum quidem hoc dicimus, quod apud Matthæum quidem mulieres venerunt vespere Sabbatorum: apud Joannem autem mulieres nunc non memorautur. Superfluum evim fuisset, cum Matthaeus hoc prius dixisset, ut Joannes eadem diceret. Sedl Maria Magdalene venit mane. Multi enim fuerunt adventus ad sepulcrum: venit της αναστάσεως γενέσθαι τινάς, καὶ ἐπὶ τὸν τάφον surrectione scicus, murium el translationen vocar εἰσελθεῖν, αἴρεται ὁ λίθος ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου. Ἡ δὲ Μαρία οὐδὲν οὐδέπω περὶ ἀναστάσεως γινώσκουσα, κλθα πὴν, καὶ μετάθεσιν ὀνομάζει τὸ πρᾶγμα. Διὸ καὶ οἱ μαθηταὶ ἐφίστανται τῷ μνημείῳ, καὶ θεωροῦσι · τὰ ὀθήνια κείμενα μόνα, ο ὅπερ ἦν ἀναστάσεως ὄντως τὸ σημεῖον. Οὔτε γὰρ εἰ μετέθηκαν τινε; τὸ σῶμα, ἐγύμνωσαν ἂν αὐτό· οὔτε εἰ ἔκλεψαν, ἐφρίν τισαν ἂν τοῦ τὸ σουδάριον» ἐντυλίξαι, καὶ θεῖναι • χωρὶς εἰς ἕνα τόπον· ἡ ἀλλ᾽ ἁπλῶς ὡς εἶχεν, ἔλα σον ἂν τὸ σῶμα. Καὶ διὰ τοῦτο προλαβὼν ὁ εὐαγγε λιστής, εἶπεν, ὅτι σμύρνῃ συνετάφη πολλῇ, ή οὐχ ἧττον μολίβδου συγκολλῇ τῷ σώματι τὰ ὀθόνια· ἵνα ὅταν ἀκούσωμεν, ὅτι τὸ σουδάριον ἔκειτο ἰδίᾳ, μὴ ἀνασχώμεθα τῶν λεγόντων, ὅτι ἐκλάπη. Οὐ γὰρ οὕτως ἀνόητος ἦν ὁ κλέπτων, ὡς περὶ πράγμα που ριττὸν τοσοῦτον ἀναλίσκειν χρόνον, καὶ τοσαύτην σπουδὴν ἐπιδείκνυσθαι, καὶ μὴ ὑφορᾶσθαι, ὅτι ἐν ὅσῳ ἀσχολεῖται περὶ τοῦτο, ἴσως κατάφωτος γενήσεται. Ποίᾳ οὖν ὥρᾳ γέγονεν ἡ ἀνάστασις, οὐδεὶς οἶδεν· ὥσπερ οὖν καὶ ὁ τῆς δευτέρας παρουσίας και ρὸς ἄδηλος. Εἰ δὲ ὁ μὲν Ματθαῖος ἑσπέρας βαθείας λέγει τὸν σεισμὸν γεγονέναι, ὁ δὲ Ἰωάννης, πρωΐ σκοτίας ἔτι οὔσης τὴν Μαρίαν τὸν λίθον ἠρμένον ἐλθοῦσαν ἰδεῖν, οὐκ ἔστι διαφωνία. Πρῶτον μὲν γὰρ τοῦτό φαμεν, ὅτι παρὰ μὲν τῷ Ματθαίῳ γυναίκες ἦλθον ὀψὲ Σαββάτων, παρὰ δὲ τῷ Ἰωάννῃ, γυναῖκες οὐ μνημονεύονται νῦν (περιττὸν γὰρ ἦν, τοῦ Ματο θαίου εἰπόντος τοῦτο, καὶ τὸν Ἰωάννην τὸ αὐτὸ λέγειν.) ἀλλὰ η Μαρία ἡ Μαγδαληνὴ ἔρχεται πρωτ.» Διάφοροι γὰρ αἱ πρὸς τὸ μνημεῖον ἐλεύσεις, ποτὲ μὲν μετὰ τῶν λοιπῶν γυναικῶν τῆς Μαρίας έρχε μένης, ποτὲ δὲ μόνης αὐτῆς. "Οθεν οἱ εὐαγγελισταί τὰς διαφόρους ἐλεύσεις, ἄλλο; ἄλλην λέγοντες, δου κοῦσι διαφωνεῖν. Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτο λέγομεν, ὅτι ἄλλην ἔλευσιν λέγει Ματθαῖος γυναικῶν, καὶ ἄλλην Ιωάννης, μιας γυναικὸς τῆς Μαγδαληνής. Έπειτα τὸ, ὁ ἑσπέρας βαθείας,» καὶ τὸ, ο πρωτ σκοτίας ἔτι οὔσης, ο ὅπερ ἕτερος λέγει, ο όρθρου βαθέος, ο εἰς ταύτ' φέρουσιν· ὥστε εἶναι μεσονύκτιον πάντας τούτους τους καιρούς. Εἰ δὲ ἐρωτᾷς, τῶς τῶν φυλάκων παρακαθημένων Ιωάννης καὶ Πέ τρος εἰσήρχοντο εἰς τὸ μνημεῖον, καὶ αἱ γυναῖκες· ἁπλοῦς ὁ λόγος, ὅτι ἀναστάντος τοῦ Κυρίου, καὶ σὺν τῷ σεισμῷ τοῦ ἀγγέλου τῷ τάφῳ ἐπιστάντος, οἱ φύ- libertatem accedendi habuerunt discipuli. λακες ἀπῆλθον ἀπαγγέλλοντες τοῖς Φαρισαίοις, καὶ φρουράς, ἄδειαν ἔσχον οἱ μαθηταὶ προσέρχεσθαι. • Καὶ παρακύψας, βλέπει κείμενα τὰ ὀθόνια· οὐ μέντοι εἰσῆλθεν. Ερχεται οὖν Σίμων Πέτρος ἀκος λουθῶν αὐτῷ, καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὸ μνημεῖον, καὶ θεωρεῖ τὰ ὀθόνια κείμενα μόνα, καὶ τὸ σουδάριον, δ ἦν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ, οὐ μετὰ τῶν ὀθονίων κείμενον, ἀλλὰ χωρὶς ἐντετυλιγμένον εἰς ἕνα τόπον. Τότε οὖν εἰσῆλθε καὶ ὁ ἄλλος μαθητής ὁ ἐλθὼν πρῶτος εἰς τὸ μνημεῖον, καὶ ἴδε καὶ ἐπίστευσεν. Ούτ δέπω γὰρ ᾔδεισαν την Γραφήν, ὅτι δεῖ αὐτὸν ἐκ νε κρῶν ἀναστῆναι. ᾿Απῆλθον οὖν πάλιν πρὸς ἑαυτοὺς οἱ μαθηταί. Μαρία δὲ εἰστήκει πρὸς τὸ μνημεῖον κλαίουσα έξω. Ὡς οὖν ἔκλαιε, παρέκυψεν εἰς τὸ c enim interdum cum aliis mulieribus, interdum autem sola. Unde evangelistæ varias visitationes posuerunt, aliusque aliam dicentes videntur dissonare. Nam primum quidem dicimus quod aliam visitationem dicat Mathæus mulierum, et aliam Joannes unius mulieris Magdalenes. Deinde profundo vespere, et ‹ mane cum adhuc essent tenebræ, › id quod alius dicit, «profundo diluculo, › in idem tendunt quia omnia illa tempora fuerunt medium noctis. Si autem rogas quomodo assidentibus custodibus Joannes et Petrus accesserint ad sepulcrum et mulieres: ut simpliciter dicam, mox ut resurrexisset Dominus, et astitisset augelus sepulcro cum terræmotu, custodes iverunt, ut nuntiarent Pharisaris, et ita sepulcro a custodum præsidio relicto, οὕτω τοῦ μνήματος ἀπαλλαγέντος τῆς στρατιωτικής VERS. 5.13. «Εt cum se inclinasset, vidit posita linteamina, non tamen intravit. Venit ergo Simon Petrus sequens eum, et introivit in monumentum. Et videt linteamina posita, et sudarium quod fuerat super caput ejus, non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum in unum locum. Tunc ergo introivil et ille alius discipulus qui venerat prior ad monumentum, viditque et credidit. Nondum enim noverant Scripturam, quod oportuisset cum a mortuis resurgere. Abierunt ergo rursus discipuli ad semetipsos. Maria autem stabat ad monumentum 760 foris, plorans. Dum ergo fleret, in-

› clinavit se in monumentum, et videt duos angelos μνημεῖον· καὶ θεωρεῖ δύο ἀγγέλους ἐν λευκοῖς, καθ amictos albis, sedentes unum ad caput et alterum ad pedes illic ubi posuerant corpus Jesu. Dicunt ei illi: Mulier, quid ploras? Dicit eis: Sustulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. › Vide hic quan, alienus a fastu sit evangelista, quomodo testetur diligentiam Petri in scrutando. Nain cum ipse prævenisset, et vidisset c jacentia lintea, non ultra curiose quærit, sed exspectat illum: Petrus autem ferventissimus introgressus omnia diligenter exploravit, tunc hic post illum ingressus • vidit» sepulcralia separatim posita, e ac credidit:» non quod surrexisset Dominus, sed quod furto ablatus esset. Credidit enim Mariæ dicenti, ‹ Sustalerunt Dominum.» Quare autem credidit Mariæ et non cogitavit quod surrexisset? Nondum enim sciverant Scripturam, quod oportebat eum a mortuis resurgere, a et propterea crediderunt Mariæ, suspicanturque furtum et ablationem. Igitur hi quidem c abierunt ad seipsos,» id est per seipsos, et nihil ultra curiosius inquirentes. At Maria (muliebre enim genus affectionibus magis obnoxium et ad lacrymas propensum) ante sepulcrum stat, et plorat. Quia enim non habebat Jesum, vel locum videns in quo fuerat positum desiderabile corpus, ex hoc solo consolationem invenit: unde et majorem meretur visionem quam discipuli. Quæ enim illi non viderunt, ea hæc conspicata est, duos angelos › inquam. Maximæ autem consolationi ei erat angelorum conspectus, et fulgidus illorum habitus. Sedere autem unum ad caput et alterum ad pedes, manifestat quod sciant quid amplius, et si rogentur, posse docere. Porro dicendo,. Cur ploras? › magna compassione plenum est. Nam ut ne turbetur mulier interrogatione lac, perturbationen mulieris reprimunt, mansuele ac placide dicendo, «Mulier, quid ploras?» Illa autem magna affectione el amore dicit, ‹ Sustulerunt Dominum meum, › proptereaque ploro: nescio enim quo transtulerint euin, ut eo vadens inungam corpus, et vel mediocrem ex eo consolationem inveniam. Tu vero disce hic Petrum practicum et fervidum, Joaunem autem contemplativum et ad divinorum cognitionem idoneum. Sæpius igitur contemplativus cognitione et ingenio præseuit, practicus autem posterior est, attamen fervore ac studio illius vincit acumen. Et videt prior divinum quoddam mysterium practicus. An non tale quiddam contingit in disciplinis? Etenim cum duo pueri sunt, unus ingenio acutior, alter tardior, præoccupat hic suo studio velocitatem naturæ alterius. Etenim in spiritualibus sæpe practicus, et sermone idiota, sensu quiddam sublimius percipit contemplativo. Sed et omnis anima quæ dominatur affectionibus, Maria dicitur. Purgata 761 igitur per affectionum depositionem, videt Jesum simul Deum et hominem. Nam angelorum unus qui e ad caput › sedet, deitatis symbolum est, alter autem • ad pedes incarnationis Verbi, quæ est extrema. λῇ ο καθήμενος τῆς θεότητός ἐστι σύμβολον· ὁ δὲ 4 εξομένους, ένα πρὸς τῇ κεφαλῇ, καὶ ἕνα πρὸς τοῖ; ποσὶν, ὅπου ἔκειτο τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ λέγουσιν αὐτῇ ἐκεῖνοι· Γύναι, τί κλαίεις; Λέγει αὐτοῖς· Οτι ἦταν τὸν Κύριόν μου, καὶ οὐκ οἶδα ποῦ ἔηχαν αὐτόν. ο Σκόπει μοι τὸ τοῦ εὐαγγελιστοῦ ἄτυφον, πῶς τὴν ἀκρίβειαν τῆς Ερεύνης τῷ Πέτρῳ προσμαρτ τυρεῖ. Προφθάσας γὰρ αὐτὸς, καὶ ἰδὼν «τα οθόνια κείμενα, ο οὐδὲν πλέον πολυπραγμονεῖ, ἀλλὰ ἀναμένει ἐκεῖνον. Πέτρος δὲ ὁ θερμότατος ενδοτέρω γενόμενος, ἅπαντα κατώπτευσεν ἀκριβῶς, καὶ τότε οὗτος μετ' ἐκεῖνον εἰσελθὼν, «εἶδε» τὰ ἐντάρια διῃρημένως κείμενα, ε καὶ ἐπίστευσεν, ο οὐχ ὅτι ἀνέστη ὁ Κύριος, ἀλλ' ὅτι ἐκλάπη. Επίστευσε γὰρ τῷ τῆς Μαρίας λόγῳ εἰπούσης·. Οτι ἦραν τὸν Κύριον.» Διὰ τί ἐπίστευσε τῇ Μαρίᾳ, καὶ οὐκ ἐλα γίσατο, ὅτι ἀνέστη; «Οὔπω γὰρ ᾔδεισαν τὴν Γραφήν, ὅτι δεῖ αὐτὸν ἐκ νεκρῶν ἀναστῆναι,» καὶ διὰ τοῦτο ἐπίστευσαν τῇ Μαρία, κλοπήν και μετάθεσιν τοῦ σώματος ὑποπτευούσῃ. Οὗτοι μὲν οὖν ἀπῆλθον πρός αύτοις, ο τουτέστι, καθ᾿ ἑαυτοὺς, οὐδὲν πλέον περιεργασάμενος:. Μαρία δὲ (τὸ γὰρ γυναικεῖον γένος περιπαθές και φιλόδακρυ) πρὸς τὸ μνημεῖον ἵσταται καὶ κλαίει. Ἐπεὶ γὰρ οὐκ εἶχε τὴν Ἰησοῦν, τὸν τόπον βλέπει ἔνθα τὸ ποθούμενον σῶμα κατα ετέθη, ἐκ τούτου μόνου παραμυθίαν ευρίσκουσα - ὅθεν καὶ ἀξιοῦται μείζονος οπτασίας, ἢ οἱ μαθηταί. γὰρ ἐκεῖναι οὐκ εἶδον, ταῦτα αὐτὴ τεθέαται, • δύο ἀγγέλους» φημί. Εἰς μεγίστην δὲ αὐτῇ παρ ραμυθίαν ἡ τῶν ἀγγέλων ἔψις ἐγένετο. Καὶ γὰρ τὸ σχῆμα αὐτῶν φαιδρὸν, καὶ τὸ καθῆσθαι δὲ αὐτοὺς, • ἕνα πρὸς τῇ κεφαλῇ, καὶ ἕνα πρὸς τοῖς ποσὶν, ο ἐμφαίνει αὐτοὺς εἰδότας τι πλέον, καὶ ἐὰν ἐρωτή θῶσι, διδάξαι δυναμένους. Καὶ τὸ εἰπεῖν δὲ, «Τι κλαίεις, ο συμπαθείας πολλῆς γέμει. Ἵνα γὰρ μὴ ταραχθῇ ὡς γυνή, διὰ τῆς ἐρωτήσεως ταύτης και ταστέλλουσιν αὐτῆς τὴν ταραχήν, συμπαθῶς οὕτω καὶ πράως ἐρωτήσαντες· «Γύναι, τί κλαίεις;» Η δὲ περιπαθῶς ἅμα καὶ φιλοστόργως, ο Διότι ήραν τον Κυριόν μου, ο φησί, διὰ τοῦτο κλαίω· οὐ γὰρ οἶδα που μετέθηκαν αὐτὸν, ἵνα ἐκεῖσε ἀπελθοῦσα, περιχυθῶ τῷ σώματι, καὶ παραμυθίαν εὑρήσω με τρίαν γοῦν. Σὺ δέ μοι νόει Πέτρον μὲν, τὸ πρακτικὸν καὶ θερμόν· Ἰωάννην δὲ, τὸ θεωρητικὸν καὶ εὐφυές περὶ τὴν τῶν θείων γνῶσιν. Πολλάκις οὖν προλαμε βάνει μὲν ὁ θεωρητικὸς τῇ γνώσει καὶ τῇ εὐφυΐα δ δὲ πρακτικός, ὑστερεῖ, ἀλλ᾽ ὅμως τῇ θερμότητι καὶ πολλῇ σπουδῇ νικῇ τὴν ἐκείνου ὀξύτητα, καὶ βλέπει πρῶτος θεῖόν τι μυστήριον ὁ πρακτικός. Η οὐχὶ τοιοῦτόν τι καὶ ἐν τοῖς μαθήμασι γίνεται; Καὶ γὰρ ἐν τούτοις δύο παίδων ὄντων, ὁ ἀφυέστερος καὶ ἀρ γέτερος προλαμβάνει τῇ σπουδῇ τὸ τάχος τῆς τοῦ ἑτέρου φύσεως. Κἂν τοῖς πνευματικοῖς δὲ πολλάκις ὁ πρακτικὸς καὶ ἰδιώτης τῷ λόγῳ, νόημά τι ἐδέξατο κρεῖττον τοῦ θεωρητικοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ πᾶσα ψυχὴ κυριεύσασα τῶν παθῶν Μαρία λέγεται. Καθαρθείσα οὖν διὰ τῆς ἀπαθείας, ὁρᾷ τὸν Ἰησοῦν Θεὸν ὁμοῦ καὶ ἄνθρωπον. Οἱ γὰρ ἄγγελοι, ὁ μὲν ο πρὸς τῇ κεφα πρὸς τοῖς ποσί, τῆς ἐσχάτης τοῦ Λόγου σαρκώσεω;.

· CAP. ΧΧ. VERS. 14-18. «Hæc cum dixisset, conversa est retrorsum, et videt Jesum stantem, et nesciebat quod Jesus esset. Dicit ei Jesus: Mulier, quid ploras? Quem quaris? Illa existimans quod hortulamus esset, dicit ei: Domine, si tu asportasti eum, dicito mihi ubi posueris eum, et ego tollam eum. Dicit ei Jesus: Maria. Conversa illa dicit ei: Rabloui, quod dicitur magister. Dicit ei Jests: Noli me tangere. Nondum enim ascendi ad Patrem menm. Sed vade ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, et Deum meum et Deum vestrum. Venit Maria Magdalene, annuntians discipulis quod vidisset Dominum, et ea dixisset sibi. › Quare conversa est retrorsum Maria, cum loqueretur cum angelis? quid accidit ei quod conversa est retrorsum? Videtur igitur, dum illa colloqueretur cum angelis, Jesum stetisse post cam, et illos terruisse, quia spectaverant Dominum, et halitu, et forma, et aspectu, statim declarasse quod viderint Dominum: cumque hoc vidisset, mulierem conversam esse retroisum. Nam angelis quidem in habitu forte quo terrebat apparuit: Mariæ antem nou item, sed in simplici et communi. Ideo et illum putavit esse hortulanum, horti videlicet illius in quo „sepulcrum erat: unde et «licit, «Domine, si asportasti eum: hoc est, si tu furatus es: et non dicit Jesuin, sed ‹ eum» quasi ad eum qui sciret, faciens sermonem. ‹ Si igitur tu portasti › aut abstulisti ac furatus es eum ex hoc loco, dic mihi quo posuisti euin, et ego illum toilam,» et transferam in locum alium, ubi magnifice sepelietur. Fortasse enim metuebat ne forte Judæi et in mortuum corpus desævirent, et propterea volebat in alium incognitum locum eum transferre. Plena enim affectionum erat mens mulieris, non valens sublime quiddam cogitare. Ideo et Dominus, quia a seipsa sublime quiddam intelligere nequibat, sua voce se illi notum reddit. Cum enim solo nomine vocasset eam, dicens, ‹ Maria, sui notitiam illi concessit. Nam sicut Judæis aliquando innotescebat, aliquando etiam præsens incognitus erat: ita etiam loquens, quando voluit, seipsum illis notum faciebat, sicut et nunc quando voluit, cognoscibilem se fecit Mariæ per vocem: qui etiam si loculus dixisset, «Mulier, cur ploras?» non agnovit tamen eum mulier: non enim volebat Jesus. At quando voluit, tunc per vocem agnities fuit. Conversa mulier dicit ei. • Quid hoc? Cum ipso collocuta est, et dicebat, ‹ Dic mibi quo posuisti cum? > et nunc evangelista dicit quod • conversa.» 762 Videtur itaque quod postquau ipsa dixit, Quo posuisti eum?» conversam esse ad angelos interrogaturam forsitan quare expavefacti fuissent, deinde vocatam a Christo, perculsaın per vocem, et conversam ad illum ab istis, et ita agnovisse ac dixisse, e labboni:» et voluisse quidem accedere ad eum, et esse cum eo sicut prius, et fortassis ut desiderabilem amplexari. At ille erexit ejus mentem, ut melius quidENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. • Καὶ ταῦτα εἰποῦσα, ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω καὶ θεωρεῖ τὸν Ἰησοῦν ἑστῶτα, καὶ οὐκ ᾔδει ὅτι Ἰησοῦς ἐστι. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Γύναι, τί κλαίεις; τίνα ζητεῖς; Εκείνη δὲ δοκοῦσα, ὅτι ὁ κηπουρό; ἐστι, λέγει αὐτῷ· Κύριε, εἰ σὺ ἐβάστασας αὐτ τὸν, εἰπέ μοι, ποῦ ἔθηκας αὐτὸν, κἀγὼ αὐτὸν ἀρῶ. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Μαρία. Στραφεῖσα ἐκείνη λέγει αὐτῷ· Ραβουνί, ὃ λέγεται, διδάσκαλε. Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Μή μου ἅπτου· οὔπω γὰρ ἀναδέ βηκα πρὸς τὸν Πατέρα μου. Πορεύου δὲ πρὸς τοὺς ἀδελφούς μου, καὶ εἰπὲ αὐτοῖς· ᾿Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεόν ὑμῶν. Ερχεται Μαρία ἡ Μαγδαληνή, ἀπαγγέλλουσα τοῖς μαθηταῖς, ὅτι ἑώρακε τὸν Κύριον, καὶ ταῦτα εἶπεν αὐτῇ.» Τίνος ἕνεκεν ἐστράφη εἰς τὰ ἐπίσω Μαρία; πρὸς γὰρ τοὺς ἀγγέλους ὁμιλοῦσα, τί πέπονθεν, ἵνα στραφῇ εἰς τὰ ὀπίσω; Εοικεν οὖν ἐν ὅσῳ αὕτη τοῖς ἀγγέλοις ὡμίλει, ὁ Ἰησοῦς ἐπιστὰς ὄπισθεν αὐτῆς, ἐκπλῆξαι αὐτοὺς, κἀκείνους θεασαμένους τὸν Δεσπότην, καὶ τῷ σχήματι, καὶ τῷ κιο νήματι, καὶ τῷ βλέμματι ἐμφῆναι εὐθέως, ὅτι τὸν Κύριον εἶδον, καὶ τοῦτο τὴν γυναῖκα ἰδοῦσαν ἐπι στραφῆναι εἰς τὰ ὀπίσω. Τοῖς μὲν οὖν ἀγγέλοις τυχὸν ἐν ἐκπλήττοντι σχήματι ἐφάνη, τῇ δὲ Μαρίᾳ οὐκ ἔτι, ἀλλ' ἐν εὐτελεῖ καὶ κοινῷ. Διὸ καὶ κηπουρὸν αὐτὸν ἐνόμισεν εἶναι, τοῦ κήπου δηλαδὴ ἐκείνου, ἐν ᾧ τὸ μνημεῖον ἦν. "Οθεν καί φησι· «Κύριε, εἰ σὺ ἐδάστασας αὐτόν·» τουτέστιν, Εἰ σὺ ἔκλεψας· καὶ οὐ λέγει τὸν Ἰησοῦν, ἀλλ', ο αὐτὸν, ο ὡς πρὸς εἰδότα ποιουμένη τὸν λόγον. • Εἰ σὺ τοίνυν ἐβάστα σας, ο ήτοι ἦρας, καὶ ἔκλεψας ἐντεῦθεν, «εἰπέ μοι ποῦ ἔθηκας αὐτὸν, καγώ αὐτὸν ἀρῶ,» καὶ μεταΘήσω εἰς ἕτερον τόπον, ἔνθα μεγαλοπρεπώς ταφή σεται. Ἴσως γὰρ ἐφοβεῖτο μήπως οἱ Ἰουδαῖοι καὶ νεκρῷ τῷ σώματι ἐμπαροινήσωσι, καὶ διὰ τοῦτο ἐξούλετο εἰς ἕτερον τόπον ἄγνωστον μεταθεῖναι τοῦτο. Φιλόστοργος μὲν οὖν ἡ γνώμη της γυναικός, οὐ μὴν ὑψηλόν τι φαντασθῆναι δυναμένη. Διὸ καὶ ὁ Κύριος, ἐπεὶ μὴ ἀφ' ἑαυτῆς ἠδυνήθη ὑψηλόν τι νοῆσαι, ἀπὸ τῆς αὐτοῦ φωνῆς γνωρίζει αὐτῇ ἑαυ τόν. Καλέσας γὰρ μόνον τὸ ὄνομα, αὐτῇ γνῶσιν διὰ τούτου ἐντέθεικεν. Ὥσπερ τοῖς Ἰουδαίοις ποτὲ μὲν ἐγνωρίζετο, ποτὲ δὲ ἄδηλος ἦν καὶ παρών· οὕτω καὶ φθεγγόμενος, ἡνίκα ἐβούλετο, τότε γνώριμον ἑαυτὸν ἐποίει· ὥσπερ οὖν καὶ νῦν, ὅτε ἐβουλήθη, τότε τῇ Μαρίᾳ ἐγνώρισεν ἑαυτὸν διὰ τῆς φωνῆς. Ἐπεὶ πάνω έως καὶ πρότερον ἐφώνησεν αὐτῇ· «Γύναι, τί κλαίεις; Αλλ' οὐκ ἐπέγνω ἡ γυνή· οὐ γὰρ ἤθελεν ὁ Ἰησοῦς. Οτε δὲ ἠθέλησε, τότε διὰ τῆς φωνῆς ἐπεγνώσθη. • Στραφεῖσα ἐκείνη, λέγει αὐτῷ.» Τί τοῦτο; Πρὸς αὐτὸν διελέγετο, καὶ ἔλεγεν· «Εἰπέ μοι, ποῦ ἔθηκας αὐτόν; Καὶ νῦν ὁ εὐαγγελιστής λέγει, ὅτι ι στραφεῖσα.» Δοκεῖ οὖν μετὰ τὸ εἰπεῖν αὐτὴν τὸ, «Ποῦ ἔθηκας;» ἐπιστραφήναι πρὸς τοὺς ἀγγέλως, ἐρωτήσουσαν τάχα τί ἐξεπλάγησαν, εἶτα τὸν Χριστὴν καλέσαντα αὐτὴν, πλῆξαί τε διὰ τῆς φωνῆς, καὶ ἐπιστρέψαι πρὸς ἑαυτὸν ἀπ' ἐκείνων, καὶ οὕτως ἐπιγνοῦσαν, ο Ραβουν, ο εἰπεῖν, καὶ βούλεσθαι μὲν προσελθεῖν αὐτῷ, καὶ συνεῖναι αὐτῷ ὥσπερ καὶ

quam de se scnliret, majorique reverentia elserva - πρότερον, καὶ τυχὸν ὡς ποθουμένη περιχυθῆναι· rel, dicens, Ne tetigeris nie:» hoc est, non ultra res se habent ut olim, neque similiter vobiscoin conversari volo. Nam quamvis nec verbis hoc. dixerit, sic tamen intelligitur. Ascendo enim ad Patrem meum, et illuc festino. Illuc enim fustinanti, et non jam tale habenti corpus, quale dum conversarer cum hominibus, majori jam reverentia operæ pretium fuerit attendere, et ut præstantiori quam communis tactus et colloquium et conversatio ferat. Vide autem quantam sententiam breviter toeutus fuerit evangelista. Dixit enim, Ne me tangas. • Deinde quasi interrogasset quispiam, Quare? inquit. Eo quod non jam tale mihi corpus est, quale cum in terra versarer, sed quale in cœló et sursum. Et deinde quasi iterum subinferret: Quare igitur nunc in terra ambulas, si tale babes vorpus? ↑ Nondum enim, inquit, ascendi ad Patrem meum, ascensurus autem sum. Hoc enim per sequentia manifestat, dicens: ‹ Vade autem ad fratres meos, et dic eis, Ascendo ad Patrem meum, et Patrem vestrum: quamvis non statim ascenderit, sed post quadraginta dies. Quomodo igitur hoc dicit? Mentem ejus erigere volebat, et persuadere quod in cœlos iret, et per hoc solatium caperet. Quia autem dixerat, c fratres, subdit, • Et Patrem vestrum.. Pater euin et noster Deus, sed gratia, Domini autem Pater natura. Sic Deus quoque modo diverso: noster enim natura, Christi autem juxta humanitatem. Deus enim ejus fuit secundum quod humanam assumpsit naturam. Abit igilur Maria, cum ei Dominus ita loqui dignatus esset, et ununtiat ea discipulis: Tantum bonum est perseverantia et assiduitas. Assiduus igitur et tu sis, et disces forsan quiddam, et discipulorum verbi futurus es doctor. VERS. 19-23. Cum ergo esset vespera die illo, qui erat unus Sabbatorum, et fores essent clause ubi eraut discipuli congregati propter metum Judæorum, venit Jesus, stetitque in medio, et dicit eis: Pax vobis. Et cum hoe dixisset, ostendit eis manus ac latus suum. Gavisi sunt ergo discipuli, viso Domino. Dixit ergo eis Merum Jesus: Pax vobis. Sicut misit me Pater, ita et ego mitto vos. Hoc cum dixisset, insufflavit in eos, et dixit: Accipite Spiritum sanctum: quorumcunque remiseritis peccata, remittuntur eis: quorumcunque retiaueritis, retenta soul.» 703 Postquam Maria annuntiavit hæc discipulis, verisimile erat vel illos non credidisse ei; vel si crediderunt, coluisse quod ipsi non fuerint babiti digni ut eum viderent: ideo illo die eis assistit sitientibus, propterea quod a muliere audiverant eum resurrexisse. Quia autem timebant Judæos, ideo magis videre desiderabant, quæ sola ipsis erat consolatio. Assistit igitur vesperi. Exspectavit enim donec omnes congregarentur. Clausæ autem erant fores, ut ostendat ut ostendat τὸν δὲ ἀνάγοντα αὐτῆς τὴν διάνοιαν, ὥστε κρεϊττόν τὶ περὶ αὐτοῦ ἐννοεῖν, καὶ αἰδεσιμωτέρως αὐτῷ προσ έχειν, εἰπεῖν·. Μή μου ἅπτου· ν τουτέστιν, Οὐκ ἔτι ἐν τοῖς αὐτοῖς, οἷς καὶ πρώην, εἰσὶ τὰ πράγματα, οὐδὲ ὁμοίως μέλλω συνεἶναι ὑμῖν. Εἰ γὰρ καὶ μὴ τοῖς ῥήμασι τοῦτο εἶπεν, ἀλλά γ: οὕτω νοεῖται, Μέλλω γὰρ ἀναβῆναι πρὸς τὸν Πατέρα μου, και ἐκεῖ σπεύδω. Τῷ δὲ ἐκεῖ σπεύδοντι, καὶ μηκέτι τοιοῦτον ἔχοντι σῶμα, οἷον μετὰ ἀνθρώπου αναστρέ φεσθαι, εὐλαβέστερον δεῖ προσέχειν, καὶ ὡς κρείτ τονι τῆς κοινῆς καὶ ὁμιλίας καὶ ἀφῆς, ἤτοι συναναστροφῆς. "Ορα δὲ, πόσον νοῦν συντόμως ὁ εὐαγγελι στῆς ἐξέφρασεν. Εἶπε γάρ• • Μή μου ἄπτου· ν εἶτα ὥσπερ τινὸς ἐρωτήσαντος· Διατί; Διότι, φησί, οὐκ ἔτι τοιοῦτον ἔσται μοι τὸ σῶμα, οἷον τῇ ἐν γῇ πολιτεία οἰκεῖον εἶναι, ἀλλὰ τῷ οὐρανῷ καὶ τοῖς ἄνω. Εἶτα πάλιν ὥσπερ ἀνθυπενεγκόντος· Καὶ τίνος ἕνεκεν λοιπὸν ἐν γῇ περιπατεῖς τοιοῦτον ἔχων σῶμα, • Ούπω γάρ, φησὶν, ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα μου, ο μέλλω δὲ ἀναθῆναι. Τοῦτο γὰρ διὰ τῶν ἑξῆς δηλοί, εἰπών· Πορεύου δὲ πρὸς τοὺς ἀδελφούς μου, καὶ εἰπὲ αὐτοῖς· ᾿Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πατέρα ὑμῶν· καίτοι οὐκ εὐθὺς ἔμελλεν ἀνελθεῖν, ἀλλὰ μετὰ τεσσαράκοντα ἡμέ α;. Πως οὖν οῦτό φησιν; Αναστῆσαι βουλόμενος αὐτῆς τὴν διάνοιαν, καὶ πεῖσαι, ὅτι εἰς οὐρανοὺς ἄπεισι, καὶ διὰ τούτων παραμυθήσασθαι. • Αδελφούς ο δὲ εἰπὼν, ἐπάγει καὶ, ο Πατέρα ὑμῶν.» Πατὴρ γὰρ ὁ Θεὸς καὶ ἡμῶν, ἀλλὰ χάριτι· τοῦ δὲ Κυρίου Πατήρ φύσει· ὥσπερ οὖν καὶ Θεὸς τούμπαλιν ἡμῶν μὲν φύσει, τοῦ δὲ Κυρίου κατὰ τὸ ἀνθρώπινον. Θεὸς γὰρ αὐτοῦ ἐγένετο, ὡς τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἀνειληφό τος. "Απεισιν οὖν Μαρία τοιούτων ἀξιωθεῖτα ῥημάτ των, καὶ ἀπαγγέλλει ταῦτα τοῖς μαθηταῖς· τοσοῦτόν ἐστι προσεδρεία καὶ καρτερία καλόν. Προσέδρευε οὖν καὶ σὺ, καὶ μαθήσῃ τι τάχα, καὶ τῶν μαθητῶν τοῦ λόγου γενήσῃ διδάσκαλος. σαν • Ούσης οὖν ὀψίας τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τῇ μια τῶν Σαββάτων, καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, όπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰου δαίων, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ λέγει αὐτοῖς· Εἰρήνη ὑμῖν. Καὶ τοῦτο εἰπὼν, ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ. Ἐχάρηοὖν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον. Εἶπεν οὖν αὐτ τοῖς ὁ Ἰησοῦς πάλιν· Εἰρήνη ὑμῖν· καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ Πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς. Καὶ τοῦτο εἰπὼν, ἐνεφύσησε, καὶ λέγει αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖ;· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται.» Επειδὴ ἡ Μαρία ἀπήγ γειλε ταῦτα τοῖς μαθηταῖς, εἰκὸς δὲ ἦν ἢ ἀπιστῆσα. τούτους αὐτῇ ἡ πιστεύσαντας ἀλγῆσαι, ὅτι μὴ κατηξιώθησαν αὐτοὶ τοῦ ἰδεῖν αὐτὸν, διὰ τοῦτο τῇ αὐτ τῇ ἡμέρᾳ αὐτοῖς ἐφίσταται διψῶσι μὲν, ἐκ τοῦ ἀκοῦ σαι παρὰ τῆς γυναικὸς, ὅτι ἀνέστη, φοβουμένοις δὲ τοὺς Ἰουδαίου;, καὶ διὰ τοῦτο ποθοῦσι πλέον ἰδεῖν τὴν μόνην αὐτοῖς παραμυθίαν. Εφίσταται οὖν ἑσπέρας μὲν (ἀνέμενε γὰρ ὥστε ἅπαντας συλλε γῆναι), ο κεκλεισμένων δὲ τῶν θυρῶν,» ἵνα δείξῃ,

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS.· CAP. XX. ὅτι οὕτως ἀνέστη, καὶ τοῦ λίθου ἐπικειμένου τῷ τά- quod ita surrexit supraposito lapide super sepulφῳ. Πῶς δὲ φάντασμα αὐτὸν οὐκ ἐνόμισαν, θαυμά crum. Quomodo autem non putaverint illum phanσειεν ἄν τις. Μάλιστα μὲν οὖν ἡ γυνή προλαβοῦσα πολλὴν τὴν πίστιν εἰργάσατο, ἄλλως δὲ, καὶ ἤμερον αὐτοῖς τὴν ὄψιν ἔδειξεν, ἅμα δὲ καὶ διὰ τῆς φωνῆς ἐπραΰνεν αὐτῶν τὴν διάνοιαν κυμαίνουσαν, εἰπὼν τὸ, «Εἰρήνῃ ὑμῖν· ν τουτέστι· Μὴ θορυβεῖσθε· ἅμα δὲ, ἀναμιμνήσκει αὐτοὺς καὶ τοῦ ῥήματος, δ πρὸ τοῦ σταυροῦ εἶπεν αὐτοῖς· «Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν.: Εχάρησαν δὲ ἰδόντες τὸν Κύριον. Καὶ γὰρ καὶ τοῦτο προεἶπε πρὸ τοῦ σταυροῦ, ὅτι • Ονομα: ὑμᾶς, καὶ χαρήσεται ὑμῶν ἡ καρδία. Ἐπειδὴ δὲ πρὸς Ἰουδαίους πόλεμον εἶχον ἄσπονδον, πάλιν αὐτοῖς φησι τὸ, ο Εἰρήνη. ο Ωσπερ γὰρ ταῖς γυναιξίν εἶπε, ο Χαίρετε, ο διότι ἐν λύπαις ἦν τὸ γένος· οὕτω τούτοις τὴν εἰρήνην δίδωσι διὰ τὸν πόλεμον, ὃν πρὸς αὐτοὺς εἶχον καὶ σχεῖν ἔμελλον πάντες. Καταλλήλως οὖν κἀκείναις μὲν τὸ, ο Χαῖρε· ο ἐν γὰρ λύπαις τίκτειν κατηράθησαν· τοῖς δὲ ἀνδράσι τὸ εἰρηνεύειν, διὰ τοὺς πολέμους τοὺς ἕνεκα τοῦ κη ρύγματος. "Αμα δὲ ἐμφαίνει καὶ τὰ κατορθώματα τοῦ σταυροῦ· ταῦτα δὲ ἦν ἡ εἰρήνη. Διὸ καὶ, Επει, φησί, διὰ τοῦ σταυροῦ εἰρήνη κατώρθωται, πέμπω ὑμᾶς ἐπὶ τὸ κήρυγμα. Παραμυθούμενος δὲ αὐτοὺς, καὶ παραθαρεύνων, φησί· «Καθὼς ἀπέσταλκέ με δ Πατήρ, καγώ πέμπω ὑμᾶς.» Τὸ γὰρ ἔργον τὸ ἐμὸν, φησὶν, ἀναδέχεσθε, ὥστε θαῤῥεῖτε, ὅτι συνἐσομαι ὑμῖν. Ορα δὲ τὴν αὐθεντίαν· οὐκ εἶπεν, ὅτι Παρακαλέσω τὸν Πατέρα μου, καὶ πέμψει ὑμᾶς, ἀλλ', ο Ἐγὼ πέμπω ὑμᾶς.» Εμφυτᾷ δὲ, καὶ δίδωσιν αὐτοῖς Πνεῦμα ἅγιον, οὐ τὴν τελείαν δωρεάν τοῦ ἁγίου Πνεύματος νῦν αὐτοῖς νόμων (ταύτην γάρ ἐν τῇ Πεντηκοστῇ ἔμελλεν δοῦναι), ἀλλὰ πρὸς ὑπου δοχὴν τοῦ Πνεύματος ἐπιτηδείους αὐτοὺς ποιῶν. Τὸ γὰρ, ο Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, ο ἀντὶ τοῦ, Γίνεσθε ἐπιτήδειοι πρὸς τὸ λαβεῖν Πνεῦμα. Εστι δὲ εἰπεῖν, ὅτι ἐξουσίαν τινὰ καὶ χάριν πνευματικὴν δέδωκεν αὐτοῖς, οὐχ ὥστε νεκροὺς ἐγείρειν καὶ δυνάμεις ποιεῖν, ἀλλ᾿ ὥστε ἀφιέναι τὰ ἁμαρτήματα. Διὸ καὶ ἐπήγαγεν· «Αν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, αφίεν. ται αὐτοῖς· η δεικνὺς ὅτι τοῦτο τὸ εἶδος τῶν πνευμα τικῶν χαρισμάτων αὐτοῖς δέδωκε, τὸ τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν· μετὰ δὲ τὴν ἀνάληψιν, αὐτὸ τὸ Πνεῦ μα κατελθὸν, καὶ τῶν σημείων καὶ παντὸς ἄλλου χαρίσματος τὰς δυνάμεις αὐτοῖς ἐπεδαψιλεύσατο. *Αξιον δὲ ζητῆσαι, τίνος ἕνεκεν οὐκ ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ τοῖς μαθηταῖς ἐπιφαίνεται, ἀλλ' ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ· καίτοι 5 Ματθαῖος καὶ ὁ Μάρκος ὑποσχέσθαι αὐτὸν αὐτοῖς ἐν Γαλιλαία ὀφθήσεσθαί φασι· πῶς οὖν ἐν Ἱερουσαλὴμ φαίνεται; Φασὶν οὖν τινες, ὅτι καὶ τί τοῦτο; Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτι Ἐν Γαλιλαίᾳ μόνον ὀφθήσομαι ὑμῖν, ἐν δὲ Ἱερουσαλὴμ οὐκ ἐφθήσομαι· ὥστε φιλοτιμίας τοῦτο πλοῦτος, οὐ ψεύδους έχει κατηγορίαν. Έπειτα τὸ ὄψεσθαι αὐτὸν ἐν Γαλιλαίᾳ τοῖς πᾶσι μαθηταῖς, οὐχὶ τοῖς δώδεκα, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἑβδο μήκοντα ὑπισχνείται, ἐν Ἱερουσαλήμ δὲ μόνοις τοῖς δώδεκα ὤφθη, Οὐδεμία οὖν διαφωνία ἐντεῦ tasma, admirabitur quispiam. Mulier prius magna eos fide firmərat, et præterea mansuetam eis faciem exhibuit, et voce ductuabundas eorumn mentes placavit. Cum autem dixisset, «Pax vobis, o hoc est, Ne turbemini: memores eos fecit verbi quod ante crucem dixerat eis: • Pacem meam do vobis 30. Gavisi autem sunt viso Domino.» Et hoc quoque prædixerat eis ante crucem, dicens ", «Videbo vos, et gaudebit cor vestrum. Quia autem cam Judæis implacabile gerebant bellum, iterum eis dicit, Pax. › Sicut enim mulieribus dixit, e Gaudete, › eo quod in luctu erant: ita illis paceņi dat propter bellum quod cum Judæis habebant omnes, et habituri erant. Congrue igitur illis gaudium, ut mærentibus, et maledictis olim ut in tristitia pariant: viris autem pacem dicit propter pericula prædicationis. Interim et crucis bona declarat, quæ pacis sunt. lileo quia per crucem, inquit, pax facta, mitto vos ad prædicationem. Consolans autem eos et animaus, inquit,. Sicut misit me Pater, ita et ego mitto vos. Meum opus, inquit, suscipite, et confidite quod vobiscum sim futurus. Vide autem et auctoritatem. Non dixit, Obsecrabo Patrem meum, et nittet vos: sed, e Mitto vos.» lusufflat auten, et dat eis Spiritum sanctum, non perfectum donum Spiritus sancti nunc eis tribuens (hoc enim in Pentecoste daturus erat), sed ad susceptionem Spiritus. idoneos eos reddens. • Accipite, inquit, Spiritum sanctum: › hoc est, Estote idonei ad suscipiendum Spiritum. Dicendum autem quod et potestatem quamdam et donum spirituale dedit eis, non ut mortuos suscitent, et virtutes faciant, sed ut remittant peccata. Ideo et subdit, «Quorum remiseritis peccata, remittentur eis,» ostendens quod genus spiritualium donorum eis dederit, remis. sionem videlicet peccatorum. Post assumptionem autem ipse Spiritus cum descendisset, et signarum et aliorum charismatum virtutem eis largitus est. Digna autem quæstio, quare non in Galilæa discipulis apparet, sed in Hierusalem, cum Marcus et Matthæus dicant promisisse eum illis se videndum in Galilæa ". Quomodo ergo in Hierusalem apparet? Dicunt igitur quidam, Quid hoc? Non enim dixit, 764 In Galilæa duntaxat videbo-vos, in Hierusalem autem non videbo: et ita amplius apparet, et non mendacium. Deinde cum videndum se iu Galilæa ab omnibus discipulis, et non a duodecim tantum, sed et a septuaginta promittit, in Hierusalem autem solis duodecim visus fuit. Nulla igitur hic diversitas. Visus enim est ab omnibus in Galilæa, a duodecim autem in Hierusalem: nam plures visiones fuerunt: unde alii has, alii illas scripserunt. Fortassis autem de eadem materia tradentibus duobus evangelistis, implet quæ a priore concise dicta sunt, posterior. Vide insuper sacerdotuju 30 Joan. χιν, 27. " Joan. xvi, 22. 22 Matth. xxvi, 32; Marc. xiv. 28. PATROL. GR, CXXIV.

dignitatem, quod divina sit. Dei enim est remittere θεν. Πᾶσι μὲν γὰρ ἐν Γαλιλαίᾳ ὤφθη, τοῖς δὲ peccata. Sic igitur illi honorandi sunt ut Deus. δώδεκα ἐν Ἱερουσαλήμ. Πλειόνων γὰρ γενομένων Nam quamvis indigni sint, quid hoc? Divinorum donorum ministri sunt, et gratia operatur per eos, sicut et per asinam Balaam locutus est "; non enim indignitas nostra gratiam prohibet; atque ita quia per sacerdotes gratia suppeditatur, honorandi stat. ὀπτασιῶν, οἱ μὲν τάσδε, οἱ δὲ τάσδε ἀνεγράψαντο. Εστι δ' ὅτε καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου δύο δια λαμβάνοντες εὐαγγελισταί, ἀναπληροί τὰ ὑπὸ τοῦ πρώτου λεχθέντα κατ' ἔλλειψιν, ὁ δεύτερος. Σκόπει δέ μοι τῶν ἱερέων τὴν ἀξίαν, ὅτι θεία ἐστί· Θεοῦ γάρ, τὸ ἀφιέναι ἁμαρτίας. Οὕτως αὐτοὺς τιμητέον ὡς Θεόν. Κἂν γὰρ ἀνάξιοι ὦσι, τί τοῦτο; Τῶν θείων χαρισμάτων εἰσὶ διάκονοι, καὶ ἡ χάρις ἐνεργεῖ δι' αὐτῶν, ὥσπερ οὖν καὶ διὰ τῆς ὄνου τοῦ Βαλαὰμ ἐλάλησεν· οὔχουν ἡ ἀναξιότης ἡμῶν τὴν χάριν κωλύει. Ὥστε ἐπεὶ δι᾽ ἱερέων ἡ χάρις χορηγεῖται, τιμητέον αὐτούς. VERS. 21-29. «Thomas autem unus duodecim, qui dicitur Didymus, non erat cum eis quando venit Jesus. Dixerunt ergo ei alii discipuli: Vidimus Dominum. Ille autem dixit eis: Nisi videro in manibus ejus vestigium clavorum, et misero digitum meum in vestigium clavorum, et misero manum¡meam in latus ejus, non credam. Et post dies octo iterum erant discipuli ejus intus, et Thomas cum eis: venit ergo Jesus, januis clausis, et stetit in medio illorum, et dixit: Pax vobis. Deinde dicit Thomæ: Infer digitum tuum huc, et vide manus meas, et admove manum tuamn, et immitle in latus meum, et noli esse incredolus, sed credens. Respondit Thomas, et dixit: Dominus meus et Deus meus. Dixit ei Jesus: Quia vidisti me, Thoma, credidisti: beati qui non viderunt, et crediderunt. Non erat Thomas cum discipulis: verisimile enim illum ex dispersione nondum fuisse congregatum. Quid autem est, Qui τες.» Οὐκ ἦν ὁ Θωμᾶς μετὰ τῶν μαθητῶν· εἰκὸς dicitur Didymus? Interpretatio est nominis Thomas. Quemadmodum enim Cephas interpretamur Petrum, sic et Thomas dicitur, hoc est, si interpreteris, sonat Didymus: Merito autem meminit interpre tationis ejus nominis, ut ostendat nobis quod dubitator quidam sit, et id vitii a principio habuerit, ut et nomnen indicat. Dicentibus autem aliis discipulis de Domino, non credit: non illos mendaces existiimans, sed resurrectionem impossibilem putans: ideo et arguitur, ut supra modum curiosus. Nam quemadmodum facile credere, levitatis est: ita valde obluctari, rus:icitatis est crassitudo. Vide enim quomodo neque oculis dicebat se credere, sed et, • Nisi misero manum meam, addidit. Unde autem sciebat latus habuisse vestigia? Audierat a discipulis. ν παχύτητος. "Ορα δὲ, ὅπως οὐδὲ τοῖς ὀφθαλμοῖς ἔφη Quare non statim apparet ei, sed post dies octo? ut cum edoceretur a condiscipulis, et his quæ audierat, in majus 765 desiderium accenderetur, fidelior in futurum fieret. Ostendere autem volens Dominus quod et tunc aderat quando incredulitatis verba cum discipulis tractarit Thomas, non exspectavit ut abeo tale quiddam audiret, sed ipse prior, quae desiderabat, implet. Etenim verbis iisdem usus est. Et vide quomodo loquatur primum iucrepans, • Affer manum tuam: et deingadmonens, «Ne sis, inquit, incredulus, sed fidelis.. Vides manifestumn ex infidelitate fuisse dubitationem, et frustra quos dam gratificari Thomæ, dicentes quod data opera • Θωμᾶς δὲ εἷς ἐκ τῶν δώδεκα, ὁ λεγόμενος Δίδυ μος, οὐκ ἦν μετ᾿ αὐτῶν, ὅτε ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς. Ελεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· Εωράκαμεν τὸν Κύριον. 'Ο δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἤλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἤλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιο στεύσω. Καὶ μεθ' ἡμέρας ὀκτὼ πάλιν ἦταν ἔσω σε μαθηταὶ αὐτοῦ, καὶ Θωμᾶς μετ' αὐτῶν. Ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ εἶπεν· Εἰρήνη ὑμῖν. Εἶτα λέγει τῷ Θω μᾷ· Φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε, καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου, καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός. Απο εκρίθη Θωμᾶς, καὶ εἶπεν· Ὁ Κύριός μου, καὶ ὁ Θεός μου. Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Οτι ἑώρακάς με, πες πίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες, καὶ πιστεύσαν ss Numn. xxii, et γὰρ αὐτὸν ἐκ τῆς διασπορᾶς μήπω ἐπισυναχθῆναι. Τί δέ ἐστιν, «Ο λεγόμενος Δίδυμος;» Τοῦτο ἑρμηνεία ἐστὶ τοῦ, ο Θωμᾶς.» Ὥσπερ γὰρ τὸ Κηφᾶς έρω μηνεύεται Πέτρος, οὕτω καὶ τὸ Θωμᾶς λέγεται, τουτέστιν, ἑρμηνεύεται Δίδυμος. Εἰκότως δὲ μνημονεύει τῆς ἑρμηνείας ταύτης τοῦ ὀνόματος, ἵνα δείξῃ ἡμῖν, ὅτι διστακτικός τις ἦν, καὶ ἄνωθεν καὶ ἀπ' ἀρχῆς τοιοῦτον εἶχε τὸν τρόπον, ὡς δηλοῖ καὶ τούνομα. Λέγουσι δὲ τοῖς ἄλλοις μαθηταῖς περὶ τοῦ Κυρίου ἠπίστει, οὐχ ὡς ψευδεῖς αὐτοὺς ἡγούμενος, ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα τῆς ἀναστάσεως ἀδύνατον εἶναι νομίζων· διὸ καὶ ἐγκαλεῖται, ὡς πέρα τοῦ μετρίου περίεργος. Ωσπερ γὰρ τὸ ῥᾳδίως πιστεύειν, κουφό τητος· οὕτω τὸ σφόδρα ἀντιτείνειν, ἀγροικίας καὶ πιστεύειν, ἀλλὰ καὶ τὸ «Ἐὰν μὴ βάλω τὴν χεῖρά μου, ο προσέθηκε. Πόθεν δὲ ᾔδει, ὅτι τύπους είχεν ἡ πλευρά; 'Ακούσας παρὰ τῶν μαθητῶν. Τίνος δὲ ἕνεκεν οὐκ εὐθέως φαίνεται αὐτῷ, ἀλλὰ μεθ᾿ ἡμέρας ὀκτώ; Ωστε κατηχούμενον αὐτὸν ὑπὸ τῶν συμμαθη τῶν, καὶ τὰ αὐτὰ ἀκούοντα, καὶ εἰς πλείονα πόθον ἐκε καῆναι, καὶ πιστότερον πρὸς τὸ μέλλον γενέσθαι. Δεῖξαι δὲ θέλων ὁ Δεσπότης, ὅτι καὶ τότε παρῆν, ἡνίκα τὰ τῆς ἀπιστίας βήματα πρὸς τοὺς συμμαθη τὰς ἐφθέγγετο ὁ Θωμᾶς, οὐ περιμένει παρ' ἐκείνου ἀκοῦσαί τι τοιοῦτον, ἀλλ' αὐτὸς προλαβών, ἅπερ ἐπεθύμει πληροῖ· καὶ γὰρ τοῖς ῥήμασιν ἐχρήσατο τοῖς αὐτοῦ. Καὶ ὅρα, τὸ μὲν πρῶτον ἐπιτιμητι ὡς·

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. XX. • Φέρε γάρ, φησί, τὴν χεῖρά σου·, τὸ δὲ μετά et prudenter non facile crediderit? Nam Dominus ταῦτα, παραινετικῶς· ι Μὴ γίνου γάρ, φησίν, ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός.. "Οθεν δῆλον, ὅτι ἐξ ἀπιστίας ἦν ἡ ἀμφιβολία, καὶ μάτην λοιπὸν καταχαρίζονταί τινες τῷ Θωμά, φάσκοντες, ὡς ἐξ ἀκριβείας, οὐ ῥᾳδίως ἐπίστευσεν. Ἰδοὺ γὰρ ὁ Κύριος ἄπιστον αύτὸν ἀποκαλεῖ. "Ορα δὲ τὸν πρώην ἄπιστον, πῶς ἀπὸ τοῦ ἅψασθαι τῆς πλευρᾶς, θεολόγος ἄριστος άν εδείχθη. Τὰς γὰρ δύο φύσεις, καὶ τὴν μίαν ὑπόστασιν τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ ἐδίδαξεν· ἐν μὲν τῷ εἰπεῖν Κύ ριον, τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν (καὶ γὰρ ἐπ' ἀνθρώπων τὸ Κύριος λέγεται· ὡς τὸ, ο Κύριε, εἰ σὺ ἐβάστα σας αὐτόν·») διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν, «Ο Θεός μου, ο τὴν θείαν οὐσίαν, ἕνα μέντοι καὶ τὸν αὐτὸν εἶναι Κύριον καὶ Θεόν. Δεικνύων δὲ ἡμῖν ὁ Κύριος, ὅτι τοῦτό ἐστι πίστεως, ὡς τὸ τὰ μὴ δρώμενα δέξασθαι, φησί· • Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες, καὶ πιστεύσαντες, ο Αινίττεται δὲ ἐνταῦθα τοὺς μαθητάς, οι οὔτε τύπον ἤλων, οὔτε πλευρὰν ψηλαφήσαντες ἐπίστευσαν, οὐκ ἐκείνους δὲ μόνους, ἀλλὰ καὶ τοὺς μετὰ ταῦτα πιο στεύσαντας. Οὐκ ἀποστερῶν δὲ τὸν Θωμᾶν τοῦ μα καρισμοῦ, εἶπε τοῦτο, ἀλλὰ παραμυθούμενος τοὺς μὴ ἰδόντας. Ἐπεὶ γὰρ πολλοὶ λέγουσιν, ὅτι Μακάριοι οἱ ὀφθαλμοὶ οἱ ἰδόντες τὸν Κύριον, παραμυθεί ται τούτους, ὅτι τοῦτο μᾶλλον ἐστι μακάριον, τὸ μὴ ἰδόντα πιστεῦσαι. Πῶς δὲ σῶμα ἄφθαρτον, τύπους ἔχον ἐδείχθη, καὶ ἀπτὸν ἐγένετο χειρὶ ἀνθρωπίνῃ; Ότι συγκατάβασις ἦν ταῦτα πάντα. Τὸ γὰρ εἰσελ θὰν ο κεκλεισμένων τῶν θυρῶν, ο καὶ οὕτω λεπτὸν καὶ κούφον, πάσης παχύτητος ἀπήλλακτο. Ἵνα γοῦν πιστευθῇ ἡ ἀνάστασις, ταῦτα δείκνυσι, καὶ διὰ τοῦτο ἀνίσταται ἔχων τὰ σημεῖα τοῦ σταυροῦ καὶ τὰς τρώ σεις. Ἐπεὶ καὶ ὁ ἔφαγεν, οὐκ ἀνάγκῃ σώματος, ἀλλ' εἰς πίστωσιν τῆς ἀναστάσεως ἔφαγεν. "Ωσπερ οὖν πρὸ τοῦ σταυροῦ ἐπὶ τῶν κυμάτων περιπατῶν, οὐκ ἄλλης φύσεως εἶχε σῶμα· οὕτω καὶ νῦν ψηλαφητὸν αὐτό, καὶ τύπους ἔχον δείκνυσιν· ὅμως καὶ ἄφθαρτ τον αὐτὸ περιφέρει, εἰ καὶ ψηλαφητὸν καὶ ὁρατόν. Διὰ γὰρ πίστωσιν ταῦτα δείκνυται, ἀλλ' οὐχὶ ἀνάγκῃ καὶ νόμῳ σώματος. Πᾶν γὰρ τὸ βιβρωσκόμενον εἰς ἀφεδρῶνα χωρεῖ, καὶ ἀλλοιοῦται· ὅπερ μετὰ τὴν ἀνάστασιν οὐκ ἦν ἐπὶ Χριστοῦ, ἀλλὰ δυνάμει τιν ἀοράτῳ καὶ θείᾳ κατηναλίσκοντο τὰ βιβρωσκόμενα, πρὸς πίστωσιν τῆς ἀναστάσεως μόνον παραλαμβανόμενα. "Ορα δὲ πῶς δι' ἕνα ἄνθρωπον τὸν Θωμᾶν οὐκ ἀπηξίωσε συγκαταβῆναι ὁ Κύριος, και πλευρὰν ὑποδείξαι, ἵνα σώσῃ ψυχὴν μίαν ἀπιστοῦσαν. Οὕτω καὶ ἡμεῖς οὐκ ὀφείλομεν καταφρονεῖν οὐδὲ τοῦ ἐνές καὶ ἐλαχίστου. incredulum vocat. Vide autem quomodo is qui prius incredulus, tactu lateris theologus optimus demonstratus sit. Duas enim naturas et unam hypostasim unius Christi docuit. Dicendo enim Dominum, humaman indicat naturam: nam de hominibus dicitur Dominus, sicut, c Domine, si tu sustulisti euin s Dicendo autem, «Deus meus, disinam substantiall ostendit: et ita unum et eumdem esse Dominum et Deum. At Dominus ostendens nobis quod fidei sit recipere ca quæ non videntur, dicit: Beati qui « non viderunt, et crediderunt: › hoc loco discipulos intelligens, qui neque fixuram clavorum, neque latus tetigerant, et crediderunt; non illos autem solum, sed et cos qui postea crediderunt. Non privans auBleu Thomam beatitudine, hoc dixit, sed consolaus eos qui non viderant. Quia enim multi dicunt, Beati oculi qui viderunt Dominum, solatureɔs quod multo beatius sit cum non videris, credidisse. Quomodo autem corpus incorruptibile monstratum est habere et clavorum typos, et humana manu tangibile factum est? Per attemperationem ad illorum infirmitatem facta sunt hæc omnia. Quod enim ingressum erat • clausis januis, et ita tenue ac leve, omni liberum fuit crassitudine. Et ut credatur firmius resurrectio, hæc monstrantur. Et propterea surgit habens signa crucis et vulnera; quia et quod comedit, non necessitatis erat corpori, sed ad confirmationem resurrectionis comedit; et sicut ante crucem in fluctibus ambulans, non alterius naturæ corpus habuit, ita et nunc palpabile ipsum, et typos habens ostendit. Et quamvis palpabile et visibile, simnl tamen et incorruptibile ipsum circumfert, ut fides confirmetur; et non necessitate et l ge corporis. Omne enim quod comeditur, in secessum vadit ss, et alteratur: id quod de Christo post resurrectionem non erat dicendum, sed vi quadam invisibili et divina consumebantur edulia, ad confirmationem resurrectionis tantum assumpta. Vide autem quomodo propter unum hominem Thomam non dedignatus est ita condescendere Dominus, et latus ostendere, at salvet animam unam incredulam: ita et nos 766 neque uuum vel minimum contempere debemus. G • Πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα σημεῖα ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς Ο ἐνώπιον τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, ἃ οὐκ ἔστι γεγραμ μένα ἐν τῷ βιβλίῳ τούτῳ. Ταῦτα δὲ γέγραπται, ἵν πιστεύσητε, ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἵνα πιστεύοντες, ζωὴν ἔχητε ἐν τῷ κόσ ματι αύτου.» Περὶ ποίων σημείων ἐνταῦθα λέει ὁ εὐαγγελιστής; 'Αρα τῶν πρὸ τοῦ σταυροῦ; οὐχὶ, ἀλλὰ τῶν μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Ἐπάγει γάρ· • Εποίησεν ἐνώπιον τῶν μαθητῶν αὐτοῦ· τὰ δὲ πρὸ τοῦ σταυροῦ, οὐκ ἐνώπιον τῶν μαθητῶν, ἀλλὰ 1. Joan. ss, 15. 18 Matth. XV, VERS. 30, 31. Multa quidem et alia signa fecit Jesus in conspectu discipulorum suorum, quæ non sunt scripta in hoc libro. Hæc autem scripta sunt, ut credatis quod Jesus est Christus Filius Dei, et ut credentes vitam habeatis per nomen ejus › Da ' quibus signis hic dicit evangelista? mum de his quæ ante crucem? Non, sed de his quae post resurrectionem fecit! subdit enim, in conspectu discipulorum.» Quae autem ante crucem, non corum discipulis, sed omnibus faciebat. Atque ita hæc de quibus

น aunc dicit evangelista, post resurrectionem sunt πάντων, ἐποίει. Ὥστε ταῦτα περὶ ὧν νῦν λέγει ὁ facta. Cum solis enim discipulis versabatur quadraginta diebus, signa ostendens resurrectionis. Sicut enim ante crucem faciebat signa ostendens se esse. Filium Dei: ita post resurrectionem perficiebat signa coram discipulis, ostendens se Filium hominis, et habere corpus, idque incorruptibile et divinius, et non jam carnalibus legibus subditum. Cum igitur multa facta sint signa resurrectionis, hæc solum scripta sunt, et neque hæc ostentationis gratia vel ut ostendatur glorła Unigeniti, sed, ‹ ut › vos, inquit, «credatis.» Et quod lucrum, et cui cedens? non Christo, quæ enim ejus utilitas dum non credimus? sed in nosipsos redundans. Dicit enim, ‹ Ut credentes vitam habeatis in nomine ejus. › Credentes enim quod resurrexit et vivit, nobisipsis vitam paramus. Propter nos enim surrexit et vivit. Qui autem mortuum ipsum esse putat et neque surrexisse, neque vivere, ille sibi mortem et corruptionem adjudicat et affirmat. εὐαγγελιστής, τὰ μετὰ τὴν ἀνάστασίν εἰσι. Μόνοις γὰρ τοῖς μαθηταῖς συναυλιζόμενος δι' ἡμερῶν τεσσαράκοντα, σημεῖα ἐδείκνυ τῆς ἀναστάσεως. Ὥσπερ γὰρ πρὸ τοῦ σταυροῦ σημεία εποίει, δεικνὺς ἑαυ τὸν Υἱὸν Θεοῦ· οὕτω μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐπετέλει σημεία ἔμπροσθεν τῶν μαθητῶν, δεικνὺς ἑαυτὸν Γέν ἀνθρώπου, τουτέστι σῶμα φοροῦντα, εἰ καὶ ἄφθαρτον, καὶ θεοειδέστερον, καὶ μηκέτι σαρκικοίς νόμοις υποκείμενον. Πολλῶν οὖν γενομένων της μείων τῆς ἀναστάσεως, ταῦτα μόνα ἀναγέγραπται, καὶ οὐδὲ ταῦτα φιλοτιμίας ἕνεκεν, ή προσθήκης τῆς δόξης τοῦ Μονογενούς, ἀλλ' ε Ἵνα ο ὑμεῖς, φησί, • πιστεύσητε.» Καὶ τί τὸ κέρδος καὶ πρὸς τίνε περιιστάμενον; Οὐκ εἰς Χριστὸν (τί γὰρ αὐτῷ κέρδος ἐκ τοῦ ἡμᾶς πιστεύειν;), ἀλλ᾽ εἰς ὑμᾶς αὐτ τοὺς ἀναστρέφον. • Ἵνα γάρ, φησί, πιστεύοντες, ζωὴν ἔχητε ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ.. Πιστεύοντες γὰρ, ὅτι ἀνέστη, καὶ ζῇ, ἡμῖν ἑαυτοῖς τὴν ζωήν, περιποιούμεθα. Δι' ἡμᾶς γὰρ ἀνέστη καὶ ζῇ. Ὁ δὲ νεο κρὸν αὐτὸν εἶναι νομίζων, καὶ μήτε ἀναστῆναι, μήτε ζῇν, αὐτὸς ἑαυτῷ τὴν νέκρωσιν καὶ τὴν φθο μὰν βεβαιοῖ καὶ ἐπιψηφίζεται. CAPUT XXI. De apparitione Christi Petro facta post resurrectio - nen, cæterisque piscantibus in mari Tiberindis. Quomodo Christus Petro dixerit: Pasce oves meas. VERS. 1-8. Postea manifestavit se iterum Jesus ad mare Tiberiadis: manifestavit autem sic. Erant simul Simon Petrus, et Thomas qui dicitur Didymus, et Nathanael, qui erat a Cana Galilææ, et filii Zebedæi, aliique ex discipulis ejus duo. Dicit eis Simon Petrus: Vado piscatum. Dicunt ei: Venimus et u03 tecum. Et exiverunt et ascenderunt in navim staLim, et illa nocte nihil ceperunt. Mane autem jam facto, stetit Jesus in littore, non tamen cognoverunt discipuli quot Jesus esset. Dicit eis Jesus: Pueri, num quid obsonji habetis? Respoderunt ei: Non. At ille dicit eis Mitttite in dextram navigii partem rete, et invenietis. Miserunt ergo, et jam non valebant illud trahere præ multitudine piscium. Dicit ergo discipulus ille quem diligebat Jesus, Petro: Dominus est. Simon ergo Petrus cum audisset quod Dominus esset, 767 tunica succinxit se erat enim nudus ] et misit se in nare. Alii autem discipuli navigiolo venerunt: non enim longe aberant a terra, sed circiter cubitis ducentis, trahentes rete piscium. › Cum dicit, ‹ Manifestavit semetipsum Dominus, › significat evangelista quod nisi voluisset ipse per seipsum illis condescendens manifestare, non fuisset visus in corpore incorruptibili. Quare et loci meminit, maris Tiberiadis? Ostendit quod non jam ultra timebant Judæos ut antea, sed magnam partem timoris abjecissent. Ideo et non inclusi erant, sed et prospectabant e domo, quod prius non audebant, et ubique ambulabant, ibantque usque ad Tiberiadem quæ distat a flierosolymis, et est mare Galilææ. Piscabantur autem discipuli, quia nihil aliud babebant quod facerent, neque enim ipse semper cum Περὶ τῆς φανερώσεως τοῦ ᾿Ιησοῦ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τῷ Πέτρῳ, καὶ ἑτέροις αλιεύουσιν ἐπὶ τῆς θαλάσσης τῆς Τιβεριάδος. Περὶ τοῦ τῷ Πέτρῳ λεχθέντος· Βόσκε τὰ πρόβατά μου. • Μετὰ ταῦτα ἐφανέρωσεν ἑαυτὸν πάλιν ὁ Ἰησοῦς ἐπὶ τῆς θαλάσσης τῆς Τιβεριάδος· ἐφανέρωσε δὲ οὕτως· Ησαν ὁμοῦ Σίμων Πέτρος, καὶ Θωμᾶ, ὁ λεγόμενος Δίδυμος, καὶ Ναθαναὴλ ὁ ἀπὸ Κανᾶ τῆς Γαλιλαίας, καὶ οἱ τοῦ Ζεβεδαίου, καὶ ἄλλοι ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ δύο. Λέγει αὐτοῖς Σίμων Πέτρος - Υπάγω ἁλιεύειν. Λέγουσιν αὐτῷ· Ερχόμεθα καὶ ἡμεῖς σὺν σοί. Ἐξῆλθον οὖν, καὶ ἀνέβησαν εἰς τὸ πλοῖον εὐθύς· καὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ νυκτὶ ἐπίασαν ούτ δέν. Πρωίας δὲ ἤδη γενομένης ἔστη ὁ Ἰησοῦς εἰς τὸν αἰγιαλόν· οὐ μέντοι ᾔδεισαν οἱ μαθηταί, ὅτι Ἰησοῦς ἐστι. Λέγει οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Παιδία, μή τι προσφάγιον ἔχετε; Απεκρίθησαν αὐτῷ· Ού. Ο δε εἶπεν αὐτοῖς· Βάλετε εἰς τὰ δεξιὰ μέρη του πλοίου τὸ δίκτυον, καὶ εὑρήσετε. Εβαλον οὖν, καὶ οὐκ ἔτι αὐτὸ ἑλκῦται ἴσχυσαν ἀπὸ τοῦ πλήθους τῶν ἰχθύων. Λέγει οὖν ὁ μαθητὴς ἐκεῖνος, ὃν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, τῷ Πέτρῳ· Ο Κύριός έστι. Σίμων οὖν Πέτρος ἀκούσας, ὅτι ὁ Κύριός ἐστι, τὸν ἐπενδύτην διεζώτατο (ἦν γὰρ γυμνός), καὶ ἔβαλεν ἑαυτὸν εἰς τὴν θάλασ σαν. Οἱ δὲ ἄλλοι μαθηταὶ τῷ πλοιαρίῳ ἦλθον. Οὐ γὰρ ἦσαν μακρὰν ἀπὸ τῆς γῆς, ἀλλ' ὡς ἀπὸ πηχών διαΑσίων σύροντες τὸ δίκτυον τῶν ἰχθύων.· Ἐν τῷ εἰπεῖν, «Εφανέρωσεν ἑαυτὸν ὁ Ἰησοῦς, ο τοῦτο δηλῖ ὁ εὐαγγελιστής, ὅτι εἰ μὴ ἤθελε, καὶ αὐτὸς ἑαυτὴν διὰ συγκατάβασιν εφανέρωσεν, οὐχ ὡματο, τοῦ ἤματος ὄντος ἀφθάρτου. Τίνος δὲ ἔνεκεν καὶ τοῦ τόπου μέμνηται τῆς θαλάσσης τῆς Τιβεριάδος; Δεικνύων, ὅτι οὐκ ἔτι λοιπὸν οὕτως ἐδεδοίκεισαν τοὺς Ἰουδαίους ὡς πρώην, ἀλλὰ τὸ πολὺ τοῦ φόβου ἀπεβάλονα. Διὸ καὶ οὐκ ἔτι συγκεκλεισμένοι ἦταν, ἀλλὰ καὶ ποέκυπτον τῆς οἰκίας, ὃ πρὶν οὐκ ἐτόλ

ENARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. - CAP. ΧΧΙ μων, καὶ πανταχοῦ περιίεσαν, ὥστε ἄχρι καὶ Τι6ε- eis conversabatur, neque Spiritus datus erat, neque ‹ ριάδος ἰέναι, ἥτις ἀπέχουσα τῶν Ἱεροσολύμων, τῆς doctrina perfecte concessa, ideo suam artem sectaΓαλιλαίας ἐστὶ θάλασσα. Ηλιευον δὲ οἱ μαθηταί· bantur. Petrus enim cum actuosissimus esset, non οὐ γὰρ εἶχόν τι ἕτερον ποιεῖν. Οὔτε γὰρ αὐτὸς αὐτ ferebat otium, sed in opere fervebat, et sequebantur τοῖς συνεχώς συνήν, οὔτε τὸ Πνεῦμα δοθὲν ἦν, cæteri, eo quod conjuncti erant. Et cum adesset eis οὔτε τὴν διδασκαλίαν τελείως ἐγκεχειρισμένοι ἦσαν· laborantibus et miseris, non statim se ostendit, vull διὰ τοῦτο δὴ τὴν οἰκείαν τέχνην μετίεσαν. Πέτρος enim prius loqui cum eis: unde et dicit, Pueri, μὲν οὖν ἐργατικώτατος ὤν, οὐκ ἀνέχεται σχολάζειν, num quid obsonii habetis?» quasi empturus ab eis ἀλλὰ πρὸς τὸ ἔργον θερμῶς κινεῖται· οἱ δὲ λοιποὶ συνέπονται, διὰ τὸ συνδεδέσθαι λοιπὸν ἀλλήλοις. quiddam. Ut autem negarunt, et cum jussisset eos mittere in dextram, consecuti sunt, dicit disci - Επιστὰς δὲ αὐτοῖς κάμνουσι καὶ ταλαιπωρουμένοις, οὐκ εὐθέως ἑαυτὸν δείκνυσι. Βούλεται γὰρ πρῶτον pulus quem diligebat Jesus, Petro: Dominus est. Iterum hoc loco invenimus discipulorum proprietates αὐτοῖς εἰς διάλεξιν ἐλθεῖν· ὅθεν καί φησι • Παιδία, μή τι προσφάγιον ἔχετε; ν ὡς μέλλων τι ὠνήσαostendi. Nam perspicacior quidem Joannes, Petriis, σθαι παρ' αὐτῶν. Ὡς δὲ ἀνένευσαν, καὶ κελεύσαντος autem ferventior: ea propter Joannes primo quidem βαλεῖν εἰς τὰ δεξιὰ, ἐπέτυχον, ε λέγει ὁ μαθητής, δν Succingendo itaque se, reverentia.n ostendit. Milagnoscit Dominum. Petrus vero prior venit ad eum. ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, τῷ Πέτρῳ· Ο Κύριος ἐστι. Η tendo autem se in mnare, declaravit desiderii magnituΠάλιν ἐνταῦθα τὰ ἰδιώματα τῶν μαθητῶν εὑρίσκου dinem: non enim exspectat ut alii, sed natans advenit, μεν δειχνύμενα. Ὁ μὲν γὰρ διορατικώτερος ὁ Ἰωάν· quamvis circiter ducentis cubitis abessent a terra νης. ὁ δὲ Πέτρος θερμότερος. Διὰ τοῦτο ὁ μὲν Ἰωάννης πρῶτος ἐπέγνω τὸν Κύριον, ὁ δὲ Πέτρος Est igitur επενδύτης linteum quoddam quo Phenices πρῶτος ἦλθε πρὸς αὐτόν. Τῷ μὲν οὖν διαζώσασθαι, et Syri piscatores se amiciebant, sive nudi essent, τὴν αἰδὼ ἐπεδείξατο· τῷ δὲ ῥίψαι ἑαυτὸν εἰς τὴν sive vestiti, hoc superimponentes; simpliciter autem θάλασσαν, τὴν πόθον ἐνέφηνεν. Οὐ γὰρ ἐκαρτέρη dicendum, quod sicut pictores pingunt apostolos σεν, ὥσπερ οἱ ἄλλοι· ἀλλὰ νηχόμενος παρεγένετο, super vestibus tectos. Igitur quia nudus erat καίτοι ὡς ἀπὸ πηχῶν διακοσίων, ἀπέχων τῆς γῆς. Petrus,» el piscando laborat, in reverentiam s Εστιν οὖν ὁ ἐπενδύτης λινοῦν τι ὀθόνιον, ὃν οἵ τε induit ependytem (hoc est enim succingi) et prior Φοίνικες καὶ οἱ Σύροι ἁλιεῖς περιελίττουσιν· ἑαυτοῖς, vadit ad Dominum. Non enim parva quædam erant εἴτε γυμνοὶ ὄντες, εἴτε ἐπὶ τοῖς ἱματίοις τοῦτο ἐπιquæ flebant, sed magna. Nam primum multi pisces τιθέντες· ἁπλῶς δὲ εἰπεῖν, οἷον οἱ ζωγράφοι ποιοῦσι τοὺς ἀποστόλους, ἐπάνω τῶν ἱματίων περιειλιγμέ capti sunt, deinde rete non est scissum νους. Ἐπεὶ οὖν < γυμνὸς ἦν ὁ Πέτρος, ο ἅτε περὶ τὴν ἄγραν πονούμενος, διὰ τὴν αἰδὼ περιελίττεται τὴν ἐπενδύτην (τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ διαζώσασθαι), καὶ πρῶτος ἔρχεται πρὸς τὸν Κύριον. Οὐ γὰρ μικρά τινα ἦσαν τὰ γινόμενα, ἀλλὰ μεγάλα· πρῶτον μὲν τὸ πολλοὺς συλληφθῆναι τοὺς ἰχθύας, ἔπειτα τὸ μὴ σχισθῆναι τὸ δίκτυον. ‹ › • Ως οὖν ἀπέβησαν εἰς τὴν γῆν, βλέπουσιν άνθρακιάν κειμένην, καὶ ὀψάριον ἐπικείμενον, καὶ ἄρτον. Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐνέγκατε ἀπὸ τῶν ὀψαρίων, ὧν ἐπιάσατε νῦν. Ανέβη Σίμων Πέτρος, καὶ εἴλκυσε τὸ δίκτυον ἐπὶ τῆς γῆς μεστὸν ἰχθύων μεγάλων ἑκατὸν πεντηκοντατριῶν. Καὶ τοσούτων ὄντων, οὐκ ἐσχίσθη τὸ δίκτυον. Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Δεῦτε, ἀριστή σατε. Οὐδεὶς δὲ ἐτόλμα τῶν μαθητῶν ἐξετάσαι αὐτόν· Σ, τίς εἶ; εἰδότες, ὅτι ὁ Κύριό; ἐστιν. Ερχεται οὖν ὁ Ἰησοῦς, καὶ λαμβάνει τὸν ἄρτον, καὶ δίδωσιν αὐτοῖς, καὶ τὸ ὀψάριον ὁμοίως. Τοῦτο ήδη τρίτον ἐφανερώθη ὁ Ἰησοῦς τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν. ὁ Καὶ τοῦτο θαῦμα, δ βλέπουσι νῦν, τοὺς άνθρακας λέγω, καὶ τὸν ἰχθύν, καὶ τὸν ἄρτον. Οὐκ ἔτι γὰρ ἐξ ὑποκειμένης ύλης ἐποίει, ὥσπερ πρὶν ἐν ἐρήμῳ ἀπὸ τῶν πέντε ἄρτων, καὶ τῶν δύο ἰχθύων, τοὺς τοῖς τοσούτοις ἀρκέσαντας, ἀλλ᾽ ἁπλῶς, ἐξ οὐκ ὄντων. Εἰπόντος δὲ τοῦ Κυρίου, «Δεῦτε, ἀριστήσατε, οὐδεὶς ἐξετάζει, οὐδὲ τολμῇ ἐρωτήσαι. Οὐκ ἔτι γὰρ τὴν αὐτὴν παρρησίαν εἶχον, ἀλλὰ μετὰ σιγῆς καὶ δέους ἐθαύμαζον· ᾔδεισαν μὲν γὰρ, ὅτι ὁ Κύριος ἐστι, διὸ οὐδὲ ἠρώτων. Τὴν δὲ μορφὴν ἀλλοιοτέραν ὁρῶντες, και πολλῆς ἐκπλήξεως γέμουσαν, σφόδρα ** Joan. v1, 54, 35. Vers. 9-14. ‹ Ut ergo descenderunt in terram, viderunt prunas positas, et piscem suprapositum et panem. Dicit eis Jesus: Afferte de piscibus quos prendidistis nunc. Ascendit Simon Petrus, et traxit rete in terram, plenum magnis piscibus centum quin-' quaginta tribus. Et cum tot essent, non est scissum: rete. Dicit ei Jesus: Venite, praudete. Εt nemo. discipulorum audebat interrogare cum, 768 licens: Tu quis es? cum scirent quod Dominus esset. Venit ¡taque Jesus, et accipit panem, et dat eis, et piscem similiter. Hac jam tertia vice manifestatus est Jesus discipulis suis cum resurrexisset a mortuis. v Et hoc est miraculum quod nunc vident, prunas dico et piscem atque panem”. Non enim jam faciebat ex ma - teria proposita, sicut prius in deserto cum satiaret de duobus piscibus ac panibus quinque, tol millia, sed simpliciter ex nihilo. Cum dixisset autem Dominus, «Venite, prandete, nullus exquirit, neque audet interrogare. Non enim ultra tantam habebant fiduciam, sed cam silentio ac timore admirabantur: sciebant enim quod Dominus esset. Ideo neque interrogabant. Cum autem formam malatium et horroris plenamn viderent, valde stupescebant. Ac

voluissent quidem de eo interrogare aliquid, sed κατεπλήττοντο· καὶ ἐβούλοντο μέντοι περὶ αὐτῆς ἐρωτᾷν, ἀλλὰ τὸ δέος, καὶ τὸ εἰδέναι, ὅτι οὐχ ἕτερός τις ἦν, ἀλλ' αὐτὸς, ἐπεῖχον τὴν ἐρώτησιν, καὶ μόνον ἤσθιον, ἅπερ αὐτοῖς ἐδημιούργησεν. Πῶς δὲ ἐδημιούρ γησεν; Εξουσιαστικῶς. Οὐκ ἔτι γὰρ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβλέπει, καὶ τὸν Πατέρα ἐπικαλεῖται (ἐκεῖνα μὲν γὰρ συγκαταβάσεως χάριν ἐγίνοντο)· κελεύει δὲ, ἀπὸ τῶν ὀψαρίων ἐνεγκεῖν, ἵνα δείξῃ, ὅτι τὸ δρώμενον, οὐκ ἦν φάντασμα. Αλλ' ἐνταῦθα μὲν οὐ λέγει, ὅτε ἔφαγε μετ' αὐτῶν· ὁ δὲ Λουκᾶς φησιν, ὅτι • Συναυλι ζόμενος αὐτοῖς.» Πῶς δὲ ἤσθιεν, οὐχ ἡμέτερον εἰπεῖν. Τρόπῳ γὰρ παραδοξοτέρῳ ταῦτα ἐγένετο, οὐχ ὡς τῆς φύσεως δεομένης βρωμάτων, ἀλλὰ συγκαταβάσεως πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἀναστάσεως γινομένης. Δει κνύων δὲ, ὅτι οὐ συνεχῶς αὐτοῖς ἐπεχωρίαζεν, οὐδὲ metus et manifesta aspectio, quod non esset atius, sed ille ipse, non permittebant interrogare (a): tantum ea quæ eis creaverat manducarunt. Quomodo autem creavit? sua potestate. Non enim jam in cœJum suspicit, et Patrem invocat: illa enim fiebant ut se nobis allemperaret. Jubet autem de piscibus afferre, ut ostenderet non esse phantasma quod videbatur. Sed hoc loco quidem non dicit quod comedit cum eis. Lucas autem dicit quod cum ‹ illis versatus, comederit Quomodo autem comederit, non est nostrum dicere. More enim admirabili facta sunt hæc, non quod natura ejus cibo habeat opus, sed nostri causa ad confirmationem resurreetionis fiebant. Ostendens quoque non illum assidue apud eos fuisse, neque similiter ut prius, dicit: " ὁμοίως ὥσπερ πρώην, φησι· «Τοῦτο ἤδη τρίτον ἐφα • Hoc jain tertio manifestatus est. > Intellige insuper lac et per allegorian. Nos enim erat quando tenebræ idololatriæ invaluerunt, ante solis Christi adventum, quando propheta: laboraverunt, et nihil ceperunt. Nam quamvis unam gentem Israeliticam conclusisse in sagena videbantur, tamen quia et haec subinde adl idololatriam redibat, nihil forte apprehenderunt. Ubi autem diluculum solis justitie infulsit, et apostolicum rete ejectum est, dextra certo doctrina, ad quam lex et prophetæ comparati, sinistra intelliguntur, tunc igitur trahitur rete et ad Christum adducuntur non ethnici tantum, quos et centum dixeris, verum etiam Israelitæ, qui per quinquaginta intelligi possunt. Quando enim ple- c nitudo gentium intraverit, tunc etiam Israel servabitur. Tres vero, fidem in sanctam Trinitatem significant. Nam qui in reti continentur centum et quinquaginta. Ethnicos dico et Judeos, sine trium adjectione non sunt. Absque enim fide in Triuitatem nullus in reti contineri dicitur. Illud autem, e Venite, prandete, istiusmodi aliquid significat, quod post labores, requies, deliciæ, fruitio, sanctos excipiet. Quæcunque enim 769 tunc aut dicta aul gesta sunt, mysteriis plena sunt. Quemadmodum igitur et illud quod Christum Maria hortulanum esse existimaverit, simpliciter quidem dictum videtur, habet tamen occultum quiddam, siquidem ipse revera verus erat paradisi cultor, in ipso monumenti horto, tanquam in paradiso, genus muliebre corrigens, alque eam quæ Adam primum hortulanum deceperat, ab errore et ignorantia convertens. Nam quod Maria conversa sit, et quod de resurrectione docuerit, hoc declarat quod muliebris sexus conver - sus esset, et ad sublimiorem statum reductus. Vers. 15-19. ‹ Cum ergo prandissent, dicit Simomi Petro Jesus: Simon Joannis, diligis me plus quain hi? Dicit ei: Etiam, Domine, tu scis quod amem te. Dicit ei: Pasce agnos meos. Dicit ei rursus iterum: Simon Joannis, diligis me? Ait illi: Etiam, Domine, tu scis quod amem te. Dicit ei: Guberna oves meas. Dicit ei tertio: Simon Joannis, amas me? Indoluit (α) In Edit. Lut. deest, Interrogare, et manducarunt. νερώθη. Λάμβανε δέ μοι ταῦτα καὶ κατὰ θεωρίαν. Νυξ μὲν γὰρ ἦν, ὅτε τὸ σκότος τῆς εἰδωλολατρείας ἐκράτει, πρὸ τῆς τοῦ ἡλίου Χριστοῦ παρουσίας, ὅτε κοπιάσαντες οἱ προφῆται, οὐδὲν ἐθήρευσαν. Εἰ γὰρ καὶ ἑνὸς ἔθνους ἐδόκουν σαγηνεῦσαι τὸν Ἰσραήλ, ἀλλ᾽ οὖν ἐπεὶ καὶ οὗτος συνεχῶς εἰς εἰδωλολατρείαν ἀπεπήδα, οὐδὲν τάχα ἐπίασαν. Ὅτε δὲ ἡ πρωΐα τοῦ Ηλίου τῆς δικαιοσύνης ἐπέλαμψε, καὶ τὸ ἀποστολικών δίκτυον ἐχαλάσθη, ἡ δεξιὰ ὄντως διδασκαλία, πρὸς ἣν ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται παραβαλλόμενοι, ἀριστερὰ νοοῦνται, τότε δὴ ἕλκεται ἡ σαγήνη, καὶ προσάγον ται τῷ Χριστῷ οὐχ οἱ ἐξ ἐθνῶν μόνοι, οὓς καὶ ἑκα τὸν εἴποις ἄν, ἀλλὰ καὶ οἱ ἐξ Ἰσραήλ, οι πεντήκοντα νοηθεῖν. "Οτε γὰρ πλήρωμα τῶν ἐθνῶν εἰσέλθοι, τότε καὶ Ἰσραὴλ σωθήσεται.» Οἱ δὲ τρεῖς τὴν εἰς τὴν ἁγίαν Τριάδα πίστιν δηλοῦσιν. Οἱ γὰρ σαγηνευ θέντες ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα, ἐθνικοί, λέγω, καὶ Ἰουδαῖοι, ἄνευ τῆς τῶν τριῶν προσθήκης οὐκ εἰσίν. Ανευ γὰρ τῆς εἰς Τριάδα πίστεως, οὐδεὶς σαγηνευθῆναι λέγεται. Τὸ δὲ, «Δεῦτε, ἀριστήσατε, ο αίνιγμά τι τοιοῦτον ἔχει, ὅτι μετὰ τοὺς πόνους διαδέξεται τοὺς ἁγίους ἀνάπαυσις, καὶ τρυφή, καὶ ἀπόλαυσις. Όσα γὰρ τότε ἢ γεγένηται, ἢ εἴρηται, πάντα μυστη ρίων γέμει· ὥσπερ οὖν καὶ τὸ κηπουρόν νομισθῆναι τὸν Χριστὸν τῇ Μαρία, ἁπλοῦν μὲν δοκεῖ, ἔχει δέ τι καὶ ἀποκεκρυμμένον. Καὶ γὰρ ἦν ὄντως αὐτὸς ὁ ἀληθής τοῦ παραδείσου γεωργὸς ἐν τῷ τοῦ μνήματος κήπῳ, καθάπερ ἐν παραδείσῳ, τὸ γυναικεῖον γένος ἀνορθού μενος, καὶ ἀπὸ τῆς πλάνης καὶ τῆς ἀγνωσίας ἐπιστρέφων τὴν Ἀδὰμ τὸν πρῶτον κηπουρὸν ἀπατήσα σαν. Τὸ γὰρ τὴν Μαρίαν ἐπιστρέφειν, καὶ ἀναδιδά - σκειν περὶ τῆς ἀναστάσεως, τούτου δηλωτικὸν ἦν, τοῦ τὸ γυναικεῖον γένος επιστρέφεσθαι, καὶ ἀνάγε σθαι. • Οτε οὖν ἡρίστησαν, λέγει τῷ Σίμων Πέτρω δ Ἰησοῦς· Σίμων Ἰωνᾶ, ἀγαπᾷς με πλεῖον τούτων; Λέγει αὐτῷ· Ναὶ, Κύριε, σὺ οἶδας, ὅτι φιλῶ σε. Λέ. γει αὐτῷ· Βόσκε τὰ ἀρνία μου. Λέγει αὐτῷ πάλιν δεύτερον· Σίμων Ἰωνᾶ, ἀγαπᾷς με; Λέγει αὐτῷ· Ναὶ Κύριε, σὺ οἶδας ὅτι φιλῶ σε. Λέγει αὐτῷ· Ποιμαινε τὰ πρόβατά μου. Λέγει αὐτῷ τὸ τρίτον Deest in græco το comederit; sed sensus et verba Lucæ illud exigunt.

· CAP. XXI. Σίμων Ἰωνᾶ, φιλεῖς με; Ελυπήθη ὁ Πέτρος, ὅτι Petrus, quod dixisset sibi tertio, Amas me? dixitque εἶπεν αὐτῷ τὸ τρίτον· Φιλεῖς με; καὶ εἶπεν αὐτῷ· ei: Domine, tu omnia posti, tu scis quod amemn te. Κύριε, σὺ πάντα οἶδας, σὺ γινώσκεις, ὅτι φιλῶ σε. Dicit ei Jesus: Pasce oves meas. Amen, amen dico' Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Βόσκε τὰ πρόβατά μου. 'Αμήν, tibi, cum esses junior, cingebas te, et ambulabas ἀμὴν λέγω σοι, ὅτε ἧς νεώτερος, ἐζώννυες σεαυτὸν, quo volebas: cum autem senueris, extendes manus καὶ περιεπάτεις ὅπου ἤθελες, ὅταν δὲ γηράσης, ἐκε tuas, et alius te cinget, et ducet quo non vis. Hoc τενεῖς τὰς χεῖράς σου, καὶ ἄλλος σε ζώσει, καὶ οἴσει autem dixit, significans qua morte glorificaturns ὅπου οὐ θέλεις. Τοῦτο δὲ εἶπε, σημαίνων ποίῳ θανά- essel Deun. s Cum prandii finem ipse fecisset, 10τῳ δοξάσει τὸν Θεόν.» Ἐπειδὴ τέλος εἶχεν αὐτῷ τὰ tius orbis ovium præfecturam Petro committit: non τοῦ ἀρίστου, τῷ Πέτρῳ τὴν προστασίαν τῶν τῆς autem alii, sed huic tradit, primum quidem quia οἰκουμένης προβάτων ἐγχειρίζει· οὐκ ἄλλῳ δὲ, ἀλλὰ omnes præcellebat, et totius coetus os erat; deinde τούτῳ ταύτην δίδωσι, πρῶτον μὲν, ὅτι πάντων ἔχε ostendens ipsi, fiduciam esse sumendam, negatione κριτος, καὶ στόμα τοῦ χοροῦ παντός· ἔπειτα δεικνύς velut deleta, et oblivioni tradita; et negationem quiαὐτῷ, ὅτι χρὴ θαῤῥεῖν, ὡς τῆς ἀρνήσεως ἐξειλημ dem non profert, neque exprobrat, sed dicit, Si μένης [[. ἐξηλειμμ.]· καὶ τὴν μὲν ἄρνησιν οὐ προ ‹ diligis me, › fratrum curam suscipito; et fervenφέρει, οὐδὲ ὀνειδίζει· λέγει δὲ, ὅτι Εἰ φιλεῖς με, tem illam charitatem, quam erga me dicebas habere προΐστασο τῶν ἀδελφῶν, καὶ τὴν θερμὴν ἀγάπην, te, ita ut pro me mori paratus esses, nunc ostende. ἦν ἔλεγες ἔχειν πρός με, ὥστε ὑπεραποθνήσκειν Ter autem eum interrogat, simul quidem declarans μου, νῦν δεῖξον. Ἐρωτᾷ δὲ αὐτὸν ἐκ τρίτου, ἅμα quantam credentium curam habeat, et quod usque μὲν δειχνὺς ὅσην ποιείται φροντίδα τῶν πιστευόντων, adeo oves diligat ut dilectionis erga se hoc ponat καὶ ὅτι τοσοῦτον ἀγαπᾷ τὰ πρόβατα, ὥστε καὶ τῆς indicium, si ovium curam suscipiat; simul etiam εἰς αὐτὸν ἀγάπης τοῦτο ποιεῖται τεκμήριον, τὸ per trinam interrogationem et confessionem, trinæ τῶν προβάτων προΐστασθαι· ἅμα δὲ καὶ τῷ τρισ negationi medetur, et verbis corrigit quæ per verba σῷ τῆς ἐρωτήσεως καὶ ὁμολογίας, τὸ τρισσὸν τῆς commissa fuerant peccata. Ilinc mos invaluit, ut tres ἀρνήσεως θεραπεύει, καὶ λόγοις ἐπανορθοῖ τὰ διὰ confessiones a baptizandis exigant. Interrogatus λόγου γενόμενα πταίσματα. Εθος γέγονεν ἐκ τού ¡gitur semel atque iterum, ipsum qui corda novit του, τρεῖς ὁμολογίας ἀπαιτεῖσθαι τοὺς μέλλοντας teslem advocat, non amplius confidenter neque teβαπτισθῆναι. Ερωτηθείς οὖν ἅπαξ καὶ δεύτερον, mere loquens; sed illud, ‹ Tu scis, › ubique adjnuαὐτὸν τὸν τὰς καρδίας εἰδότα μάρτυρα ἐπεκαλεῖτο, gens. Cum etiam tertio interrogatus esset Petrus, οὐκ ἔτι αὐθαδειαζόμενος, οὐδὲ προπετώς φθεγγό turbatus est, metuens ne forte ipse quidem existi - μενος, ἀλλὰ τὸ, ο Σὺ οἶδας, ο πανταχοῦ προστιθείς. maret se diligere, non diligeret tamen. Nam et Ἐπεὶ καὶ τρίτον ηρωτήθη, έταράχθη ὁ Πέτρος, μή prius cum multa se posse arbitraretur atque asseποτε αὐτὸς μὲν νομίζῃ φιλεῖν, οὐ φιλεῖ δέ· ἐπεὶ veraret, postea convictus est. Illud itaque etiam‣ καὶ πρότερον πολλά νομίζων καὶ διισχυριζόμενος, nunc metuebat, et propterea verecunde respondet, Ελέγχετο ὕστερον, τοῦτο δὴ καὶ νῦν ἐφοβήθη· διὸ καὶ dicens: Domine, tu omnia nosti, › 770 tum præεὐλαβῶς ἀποκρίνεται· «Κύριε, σὺ πάντα οἶδας, ο καὶ sentia tuin futura: <tu scis quod nunc te ameni, τὰ παρόντα, καὶ τὰ μέλλοντα, ο σὺ οἶδας, ὅτι φιλῶ σε ut mihi quidem videtur. Cæterum, an etiam in νῦν, ὡς ἐμοὶ φαίνεται. Εἰ δὲ καὶ ἐς τὸ μετέπειτα posterum permansura sit amicitia, et hoc quoque παραμενεῖ ἡ φιλία, καὶ τοῦτο σὺ οἶδας, ἐγὼ περί tu nosti: ego de me non affirmo. Postquam verba ἐμαυτοῦ οὐκ ἐνίσταμαι. Εἰπὼν δὲ ὁ Κύριος αὐτῷ ipsi fecisset Dominus de sui dilectione, martyrium περὶ τῆς εἰς αὐτὸν ἀγάπης, προαγορεύει αὐτῷ καὶ τὸ etiam quod futurum erat ut sustineret, ipsi prædicit. μαρτύριον, ὅπερ ἔμελλεν ὑπομένειν. Λέγει δὲ τοῦτο, Dicit autem hoc, ostendere volens quod etiam istud δεικνύων διὰ τούτου, ὅτι καὶ τοῦτο ὅπερ ἐρωτᾷ αὐτ quod de dilectione interrogabat, non diffidens ipsi, τὴν περὶ τοῦ ἀγαπᾷν, οὐκ ἀπιστῶν αὐτῷ, ἐρωτᾷ interrogaret eum, sed plane seiens quod diligeret αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ σφόδρα εἰδὼς, ὅτι ἀγαπᾷ· πῶς γὰρ p qui pro ipso martyrium esset subiturus, seul ut ma οὐκ ἀγαπᾷ ὃς καὶ μαρτυρήσειν μέλλει περὶ αὐτοῦ; gis ostenderet ipsius Petri dilectionem, ac nos oniἀλλ᾽ ἵνα μᾶλλον δείξῃ τὴν αὐτοῦ τοῦ Πέτρου ἀγάπην, nes doceat: quod si velimus ipsum diligere, sic καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας διδάξῃ, ὅτι ἐὰν θέλωμεν studeamus ipsum diligere, nimirum in fratrum cura αὐτὸν ἀγαπᾷν, οὕτω σπουδάζωμεν αὐτὸν ἀγαπᾶν, suscipienda. Audi autem quoniodo ei martyrium ἐν τῷ τῶν ἀδελφῶν προΐστασθαι. Πῶς δὲ προαγο predicat: c Quando esses junior cingebas te, o etc. ρεύει αὐτῷ τὸ μαρτύριον, ἄκουε· «Οτε ἧς νεώτε Quandoquidem enim, inquit, me diligas, et te amiρος, ἐζώννυες σεαυτὸν,» καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐπειδὴ γὰρ, mam tuam in periculis pro me positurum frequen-· φησίν, ἀγαπᾷς με, καὶ πολλάκις ἐν τοῖς ὑπὲρ ἐμοῦ ter sis pollicitus, bono, inquit, esto animo". κινδύνοις τὴν ψυχήν σου θεῖναι κατεπηγγείλω, θάρ Tuum ita explebo desiderium, ut quæ juvenis non ῥει, φησίν. Οὕτω γὰρ ἐμπλήσω σου τὴν ἐπιθυμίαν· es passus, ea senex patiaris. Commonefacit autem ὥστε ἅπερ οὐκ ἔπαθες νέος ὢν, ταῦτά σε παθεῖν γε- ipsum prioris vitæ: ostendens quodl vice versa spiγηρακότα. Αναμιμνήσκει δὲ αὐτὸν τοῦ προτέρου ritualia carnalibus respondeant. In corporalibus. s' Tob. v, 13; Act. xxv, 25.

enim juvenis est utilis: senex vero imilis. In spiri- βίου, δηλῶν, ὅτι τὰ πνευματικὰ ἀντεστραμμένως tualibus autem ubi senechis accesserit, tunc splendidior est virtus. Ipsius itaque desiderium exeitans et inflammans ad martyrium, ista dicit. Januit autem ei, quod etiam ipse cruci sit aligendus. Illud enim, Extendes manus tuas, et alius te einget,» nihil aliud significat quam extensionem in cruce et vincula. Dicendo autem, quando eras junior › et rursum), «quando vero senueris, estendit Petrum tunc neque juvenem, neque senem fuisse, sed virum perfectum. Quomodo autem dixit illi Dominus, Alius te cingel et ducet quo non vis?, atqui Petrus martyrium volebat: volebat quidem et desiderabat, sed quod dicit Dominus, naturæ affectum et condolentiam significat, quodque anima invita a corpore avellitur. Deo hoc utiliter dispensante, ne violentam mortem nobisipsis consciscamus. Nullus itaque absque dolore aliquo corpus exuit, etiamsi sanctus fierit. Evangelista autem pro suo more nobis interpretans quidnam his verbis sibi velit Dominus, Hoc autem dixit, inquit, significans qua morte glorifica turus esset Deum. Dixit enim Jesus hæc, inquit, Petro, e Extendens manus tuas, etc., significans quod martyrium pro ipso subiturus esset. Mortem autem Petri gloriam Dei nominat. Nam revera gloria Dei est, constans pro eo ad mortem usque asseveratio. Nisi enim plene persuasum haberet anima Deum esse veracem, nequaquam pro ipso moreretur. Mors ilaque sanctorum, confirmatio est gloriæ Dei. Discrimen auten quis inveniat inter aguos et oves et inter βόσκειν οι ποιμαίνειν, quasi dicas inter pascua præbere et gregem gubernare. Siquidem 771 agni fortasse dicuntur simpliciores qui facile introducuntur, oves vero, perfectiores. Qui igitur Christum diligit, et agnorum et ovium curam habebit: agnos pascens, hoc est, mitiorem præfecturam illis accommodans, et oves gubernans, quod perfectius quiddam, et magis absolutum demonstrat. Quandoquidem autem perfectiores etiam sæpenumero simpliciori et mitiori præfectura opus habent, oves etiam pascere jubentur qui bis præficiuntur. Gubernare enim jam duriorem præfecturam demonstrat, pascere vero mitiorem. Quid igitur retribuemus Domino³ qui usque adeo nos dilexit, ut sui dilectionem in hoc notaret, si diligens ovium cura habeatur. VERS. 19-23. c Es cum hoc dixisset, dicit ei: Sequere me. Conversus Petrus, videt illum dicipulum quem diligebat Jesus, sequentem: qui et recubuit in cœna super pectus ejus, et dixit: Domine, quis est ille qui tradit te? lunc ergo cum vidísset Petrus, dicii Jesu: Domine, hic autem quid? Dicit ei Jesus. Si eum velim manere donec veniam, quid ad te? tu me sequere. Exiit ergo sermo iste inter fratres, quod discipulus ille non moreretur. Et non dixerat ei Jesus, Non moritur, sed,. Si eum velim nanere donec veniam, quid ad te?, Commisit quidem Petro fidelium ** Psal. cxv, 12. ἔχει τοῖς σαρκικοῖς. Ἐν μὲν γὰρ τοῖς βιωτικούς δ μὲν νέος χρήσιμος, ὁ δὲ γεγηρακὡς ἄχρηστος· ἐν δὲ τοῖς πνευματικοῖς, ὅτε τὸ γῆρας ἐπέλθῃ, τότε λαμπροτέρα ἡ ἀριστεία. Διεγείρων οὖν αὐτοῦ τὸν πόθον, καὶ ἀναζωπυρῶν εἰς μαρτυρίαν, ταῦτά φησιν. Αινίττεται δὲ αὐτῷ, καὶ ὅτι σταυρωθήσεται καὶ αὐτός. Τὸ γὰρ, ο Εκτενεῖς τὰς χεῖράς σου, καὶ ἄλλος σε ζώσει, ο οὐδὲν ἕτερον, ἢ τὴν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ ἔκτασιν καὶ τὰ δεσμὰ δηλοῖ. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, «"Οτε ἧς νεώτερος,» καὶ πάλιν, «Ὅταν δὲ γηράσῃς, ο δεί κνύσιν, ὅτι τότε ὁ Πέτρος, οὔτε νέος ἦν, οὔτε γέρων, ἀλλ᾽ ἀνὴρ τέλειος. Πῶς δὲ εἶπεν αὐτῷ ὁ Κύριος, ὅτι • Αλλος σε ζώσει, καὶ οἴσει ὅπου οὐ θέλεις;» καὶ μὴν Πέτρος ἤθελε τὸ μαρτύριον. Ηθελε μὲν, καὶ ἐπό θει· ἀλλ' ὅ λέγει ὁ Κύριος, τῆς φύσεως τὴν συμπά θειαν δηλοῖ, καὶ ὅτι ἄκουσα τοῦ σώματος ἀποῤῥή γνυται ἡ ψυχή· τοῦτο τοῦ Θεοῦ συμφερόντως οίκονομήσαντος, ἵνα μὴ ἑαυτοὺς ἀποσφάττωμεν. Οὐδεὶς οὖν ἀπαθῶς ἀποτίθεται τὸ σῶμα, κἂν ἅγιος ᾖ. Ερ μηνεύων δὲ ὁ εὐαγγελιστὴς ἡμῖν, ὡς ἔθος αὐτῷ, περὶ τίνος ταῦτα εἶπεν ὁ Κύριος, φησι·. Τοῦτο δὲ εἶπε, σημαίνων ποίῳ θανάτῳ δοξάσει τὸν Θεόν.» Εἶπε γάρ, φησί, ταῦτα τῷ Πέτρῳ ὁ Ἰησοῦς, τὸν • Εκτενεῖς τὰς χεῖράς σου,» καὶ τὰ ἑξῆς, σημαίνων, ὅτι μαρτυρήσει περὶ αὐτοῦ. Δόξαν δὲ ὀνομάζει τοῦ Θεοῦ, τὸν τοῦ Πέτρου θάνατον. Καὶ γὰρ ὄντως δόξα Θεοῦ ἡ ὑπὲρ αὐτοῦ ἔνστασις ἄχρι καὶ θανάτου. Εἰ μὴ γὰρ ἐπληροφορήθη ἡ ψυχή, ὅτι Θεὸς ἀληθινός ἐστιν, οὐκ ἂν ὑπὲρ αὐτοῦ ἔθνησκεν· ὥστε βεβαίωσις τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης, ὁ τῶν ἁγίων θάνατος. Διαφορὰν δ' ἄν τις εὕροι αρνίων, καὶ προβάτων, καὶ τοῦ βά σκειν, καὶ ποιμαίνειν. Αρνία μὲν γὰρ τάχα οἱ εἰσαγωγικώτεροι, πρόβατα δὲ οἱ τελειότεροι. Ο τοίνυν τὸν Χριστὸν ἀγαπῶν, καὶ τῶν ἀρνίων καὶ τῶν προβάτων ἐπιμελήσεται, τά τε ἀργία βόσκων, τουτέστιν, τὴν ἁπλουστέραν ἐπιστασίαν ἐπιβάλλων αὐτοῖς, τά τε πρόβατα ποιμαίνων, ὅπερ τὸ ἐντελέστερον δηλοῖ. Ἐπεὶ δὲ καὶ οἱ τελειότεροι δέονται πολλάκι; καὶ τῆς ἁπαλωτέρας ἐπιστασίας, καὶ τὰ πρόβατα βόσκειν ἐπιτάττονται οἱ τούτων επιστάται. Τὸ μὲν γὰρ ποιμαίνειν ἤδη καὶ σκληροτέραν ἐπιστασίαν ἐμφαίνει, τὸ δὲ βόσκειν, τὴν ἠπιωτέραν. Τί οὖν ἀνταποδώσομεν τῷ Κυρίῳ, ὅς οὕτως ἡμᾶς ἠγάπησεν, ὥστε καὶ Ο τὴν εἰς αὐτὸν ἀγάπην ἐν τούτῳ χαρακτηρίζειν, τῷ τῶν προβάτων ἐπιμελεῖσθαι; • Καὶ τοῦτο εἰπὼν, λέγει αὐτῷ· 'Ακολούθει μοι. Επιστραφεὶς δὲ ὁ Πέτρος, βλέπει τὸν μαθητὴν, ἐν ἠγάπα ὁ Ἰησοῦς, ἀκολουθοῦντα, ὃς καὶ ἀνέπεσεν ἐν δ τῷ δείπνῳ ἐπὶ τὸ στῆθος αὐτοῦ, καὶ εἶπε· Κύριε τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε; Τοῦτον ἰδὼν ὁ Πέτρος, λέγει τῷ Ἰησοῦ· Κύριε, οὗτος δὲ τί; Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕω; ἔρχομαι, τέ πρὸς σέ; σύ ἀκολούθει μοι. Εξῆλθεν οὖν ὁ λόγος οξ τος εἰς τοὺς ἀδελφούς, ὅτι ὁ μαθητὴς ἐκεῖνος οὐκ ἀποθνήσκει. Καὶ οὐκ εἶπεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει, ἀλλ', «Ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν, ἕως ἔρχο

$13 EVARRATIO IN EVANGELIUM JOANNIS. CAP. XXI. μαι, τί πρὸς σέ;» Ἐνεχείρησε [f. ένεχείρισε] μὲν ἡ omnium praefecturam. Quamvis enim Jacobus seulem τῷ Πέτρῳ τὴν πάντων τῶν πιστῶν προστασίαν. Ει γὰρ καὶ τῶν Ἱεροσολύμων Ἰάκωβος τὸν θρόνον ἔλα δεν, ἀλλὰ Πέτρος τῆς οἰκουμένης ἁπάσης. Φησὶ δὲ πρὸς αὐτὴν μετὰ ταῦτα· ᾿Ακολούθει μοι·, δεικνύς τὸ κηδεμονικόν, καὶ τὸ πρὸς αὐτὸν οἰκείως διατεθείσθαι. Αμα δὲ καὶ ἀκολούθησιν ἐνταῦθα νόει, τὴν ἐν πᾶσι τοῖς ἔργοις καὶ τοῖς λόγοις ἐκπλήρωσιν. Οἱ γὰρ κατ' ίχνος τῆς αὐτοῦ πολιτείας βαίνοντες, καὶ μιμούμενοι αὐτοῦ τὴν ἐν πᾶσιν ἀκρίβειαν, οὗτοι ἀκολου θοῦσιν αὐτῷ. Τέως δ' οὖν αἰσθητῶς ἀκολουθῆσαι αὐτ τῷ τὸν Πέτρον προτρέπεται, δεικνύς, ὅπερ ἔφην, τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκείωσιν. Τοὺς γὰρ οἰκειοτέρους, τούτους ἀκολούθους ποιούμεθα. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα ὁ Πέτρος ἤκουσεν, καὶ τοιούτων ἠξιώθη, ὡς καὶ τὴν οἰκουμένην ἐγχειρισθῆναι, καὶ μαρτυρίας ἀξιωθῆναι, σφόδρα τὸν Ἰωάννην ἀγαπῶν, ἐρωτᾷ καὶ περὶ αὐτοῦ· • Οὗτος δὲ τί; ν οὐ τὴν αὐτὴν ὁδὸν ἡμῖν ἥξει; οὐ κοινωνὸς ἔσται καὶ οὗτος τῆς τε ἐπιστασίας τῶν προ βάτων, καὶ τῆς ἐπὶ ταῦτα προχειρήσεω; [f. προχει ρίσεως]; Τὸ γὰρ, ο 'Ακολούθει μοι,» τοῦτο μονονοὐχὶ δηλοῖ· Δεύρο παράλαβε τὰ πρόβατα, εἰς τὴν οἰκουμένην ἐξελθε. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Κύριος οἶδε τὸν Πέτρον κηδόμενον τοῦ Ἰωάννου, καὶ μὴ ἀποσπασθή ναι αὐτῷ θέλοντα, διαιρῶν αὐτοὺς τῆς ἀκαίρου συναφείας και προσπαθείας, Εργον, φησίν, ενεπιστεύ Οῆς, τοῦτο ἄνυε, καὶ ι ἀκολούθει μοι» ἐξάγοντί σε ἐπὶ τὸ κήρυγμα, οἰκουμένην ἅπασαν ἐγχειρίζοντα. Τοῦτον δὲ ἐὰν θέλω μένειν ἐνταῦθα ἐν τοῖς περὶ τὴν Γαλιλαίαν τόποις, καὶ μὴ συναποστείλαί σοι, ο τί πρὸς σέ; ν Τὸ δὲ, ο Εω; ἔρχομαι,» τινὲς οὕτως ἐνόησαν· «Ἕως, ο φησί, κατὰ τῶν σταυρωσάντων με Ἰουδαίων ο έρχομαι, ο μέλλων αὐτοὺς διὰ τῆς τῶν Ῥωμαίων ῥάβδου πατάξαι, καὶ καταστρέψαι την πόλιν αὐτῶν. Φασὶ γὰρ τὸν ἀπόστολον τοῦτον ἄχρι τῆς Οὐεσπασιανοῦ ἐπικρατείας σχεδὸν τοῖς ἄνω το ποις ἐπιδημοῦντα, κηρύττειν, καὶ μένειν ἐκεῖσε· ὅτε δὲ ἔμελλε τὰ Ἱεροσόλυμα ἁλῶναι, μεταστῆναι. Επει οὖν μέγα ἔργον ἐνεπιστεύοντο τὸ κήρυγμα, οὐκ ἔδει λοιπὸν αὐτοὺς συμπεπλέχθαι, ἀλλὰ διηρημένως τὸν μὲν τοῖσδε, τὸν δὲ τοῖσδε ἐπιφοιτᾷν. Τίνος δὲ ἕνεκεν ὁ εὐαγγελιστὴς μνημονεύει τῆς ἐπὶ τὸ στῆθος ἀνακλίσεως, καὶ ὅτι ἠρώτησε· «Τίς ἐστιν ὁ παραδιδούς σε;» Οὐχ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχεν, ἀλλ' ἵνα δείξῃ τὴν μετὰ τὴν ἄρνησιν παρρησίαν τοῦ Πέτρου. Ο γὰρ μὴ τολμῶν πρὸ τοῦ σταυροῦ ἐρωτῆσαι περὶ τοῦ προδό του, ἀλλ᾽ ἑτέρῳ, τῷ Ἰωάννῃ, ἐπιτρέπων τὴν ἐρώτησιν, οὗτος καὶ τὴν προστασίαν πάντων ἐγχειρίζεται· καὶ οὐ μόνον ἑτέρῳ τὰ καθ' ἑαυτὸν οὐκ ἐπιτρέπει, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ ἐκείνου τοῦ μάλιστα παρά πάντας ἀγαπωμένου μαθητοῦ, ἐρωτᾷ, καὶ ὥσπερ μεσίτης πρὸς τὸν Κύριον γίνεται. Θαύμασον δέ μοι τὸ ἄτυφον τοῦ εὐαγγελιστοῦ, πῶς τὴν ἐσφαλμένην τῶν πολλῶν ὑπόληψιν διορθοῦται, ὡς οὐ συνεωρακοτων 8 περὶ αὐτοῦ εἴρηκεν ὁ Κύριος, ἀλλὰ νομισάν ὅτι οὐκ ἀποθανεῖται. Τὸ δὲ οὐκ ἦν, ἀλλὰ τὸ, • Μένειν, ο οὐχὶ περὶ τοῦ μὴ ἀποθανεῖν αὐτὸν εἶπεν ὁ Κύριος, ἀλλὰ περὶ τοῦ μὴ συνεζεῦχθαι τῷ Πέτρῳ ἐν τῷ τοῦ κηρύγματος καιρῷ, ἀλλὰ μένειν καθ᾿ ἑαυ των, Hierosolymis acceperit, sed Petrus totius terrarum orbis. Dixit autem ipsi post hæc, ‹ Sequere ine, › sollicitum ostendens et familiarem quo erga ipsum afficeretur, affectum. Christum antem sequi hic intellige, operum in omnibus et verborum impletionem. Qui enim per vestigia vitæ ipsius incedunt, imitanturque ejus in omnibus diligentiam, isti sequuntur ipsum. Interim autem Petrum adhortatur ut se palam sequatur, suam declarans, ut dixi, quam erga ipsum babebat familiaritatem. Qui enim nobis valde sunt familiares, ut hi nos sequantur agimus. Posteaquan autem Petrus ista audivisset, et talibus dignus esset habitus, ut ipsi terrarum orbis committeretur, martyrioque dignus haberetur, Joannem vehementer diligens, de ipso etiam interrogat, dicens: • Hic autem quid?, num eadem qua nos incedet via? num particeps erit iste ovium præfecturæ, atque ad illa delegabitur? Illud enim, e Sequere me,» propemodum hoc significat: Veni, assume oves, egredere in mundum. Igitur quia vidit Dominus Petrum curam habentem Joannis, et ab eo avelli nolentem, dirimit eos propter intempestivam affectionem et consuetudinem. Opus, inquit, quod tibi concreditum est, perfice, et e sequere me, qui educo te ad prædicationem, et totum orbem in inanus tuas trado. Illum autem si velim manere in hoc loco, Galilea scilicet, et non mittere tecum, quid ad te? «Donec veniam, quidam 772 sic exponunt: e Donec,» inquit, contra Judæos, qui me crucifixerunt, ‹ veniam, › percussurus eos in virga Romanorum, et subversurus eorum civitatem. Dicunt enim apostolum illum ferme usque ad Vespasiani imperium locaque superiora peragrasse, prædicantern et manentem illic; quando autem capiendæ erant llierosolymæ, transiisse. Igitur quia magnum prædicationis opus ipsis erat concreditum, non erant conjungendi, sed separandi, ut unus ad hos, alius ad alios iret. Quare autem meminit evangelista recubitus supra pectus, et quod interrogaverit, ‹ Quis est qui te tradet?» Non hoc simpliciter, neque fortuito evenit, sed ut ostendat libertatem Petri post negationemn. Nam qui ante crucem non audebat interrogare de traditore, sed alteri committebat, id est Joanni, interrogationem, illi omnium praefectura concreditur, et non solum sua alteri non committit, sed et pro illo ipso qui maxime diligebatur interrogat, et fit me diator apud Dominum. Admirare autem quam sit alienus a fasta evangelista, quomodo quorumdam suspicionem corrigit, quod non recte cognoverint quid de eo Dominus dixerit, sed putaverint quod non moriatur, id quod non erat, sed c Manere jubet eum Dominus, non quod non moriatur, sed quod non sit jungendus comes Petro prædicationis tempore, manere autem debeat suo loco. Jam manere e donec veniam,. id est donec mili placuerit, ut et illum educam ad prædicationem. Te enim nunc educo, ut præsis orbi, et e sequaris me:» ipse auten mancat hoe loco, donce redeam, et educam etiam

ipsum sicut te. Quidam autem sic intelligunt: Cun τόν. Τὸ δὲ, «Ἕως ἔρχομαι,» τουτέστιν, Ἕως πάλιν audisset, inquit, Petrus, quod moriatur pro Christo, dixit: Et Joannes quid? num morietur et ipse? Christus auten lioc non rejecit: Omnis enim qui natus est, etiam morietur. Dixit autem: «Si voluero manere, id est vivere eum usque ad consummationem sæculi, ut et tunc de me testetur. Unde et dicunt vivere eum, et ab Antichristo occidendum cum Elia prædicantem Christum. Quamvis autem et monumentum ejus ostendatur, quid hoc? Nam vivens quidem ingressus est in illud, et deinde translatus, sicut et Enoch et Elias. Igitur evangelista evertit falsam opinionem existimantium quod non moriatur discipulus hic, sed immortalis sit. Vere enim mendacium est, immortaleın esse hominem. Quamvis enim Enoch et Helias non sint mortui, attamen mortales sunt. Ita et hic quoque quamvis non fuerit mortuus, tamen morietur. Igitur quod ‹ non moritur, › id est immortalis sit, falsum est. Alii autem affirmant quod mortuus fuerit: et quod dicit, ‹ Si eum voluero manere, intelligunt sicut interpretati sumus. Omnes opiniones diximus: ne quam ignorent studiosi. Nobis autem placet, 773 ut, ‹ donec.veniam, › intel igatur sicut Chrysostomo divino et aureo illi ori videtur, non de vita, sed quod non sit jungendus Petro. καὶ αὐτὸν εὐδοκήσω πρὸς τὸ κήρυγμα ἐξαγαγεῖν. Σε μὲν γὰρ νῦν ἐξάγω ἐπὶ τὴν προστασίαν τῆς οἰκουμένης, καὶ • ἀκολούθει μοι· ἡ αὐτὸς δὲ μενέτω ἐνταῦθα, ἕως οὗ πάλιν ἔλθω, καὶ ἐξάξω αὐτὸν ὥσπερ καὶ σέ. Τινὲς δὲ οὕτως νοοῦσι· Ἀκούσας, φασὶν, δ Πέτρος, ὅτι θανεῖται ὑπὲρ Χριστοῦ, εἶπεν, ὅτι Καὶ Ιωάννης τί; οὐ θανεῖται καὶ αὐτός; Ο δὲ Χριστὸς οὐκ ἀπηγόρευσε μὲν τοῦτο (πᾶς γὰρ ὁ γεννηθείς, καὶ θανεῖται), εἶπε δὲ τό, «Ἐὰν θέλω αὐτὸν μένειν· ο τουτέστι, Ζὴν ἄχρι τῆς τοῦ κόσμου συντελείας, καὶ τότε μαρτυρῆσαι περὶ ἐμοῦ. Ὅθεν καί φασι ζῇν αὐτὸν, ὑπὸ δὲ τοῦ ᾿Αντιχρίστου μέλλειν ἀναιρεθῆναι, σὺν τῷ ᾿Ηλίᾳ κηρύττοντα τὸν Χριστόν. Εἰ δὲ καὶ μνῆμα αὐτοῦ δείκνυται, τί τοῦτο; Ζῶν μὲν γὰρ εἰσἦλθεν ἐν αὐτῷ, εἶτα μετέστη, ὥσπερ καὶ Ενώχ καὶ Ηλίας. Ανατρέπει τοίνυν ὁ εὐαγγελιστὴς τὴν ψευδή δόξαν τῶν οἰομένων, ὅτι οὐκ ἀποθνήσκει ὁ μαθητής οὗτος, ἀλλ᾽ ἀθάνατος ἔσται. Ψευδὲς γὰρ ὄντως, τὸ ἀθάνατον εἶναι ἄνθρωπον. Κἂν γὰρ Ενώχ καὶ Ἠλίας οὐκ ἀπέθανον, ἀλλ' ὅμως θνητοί. Οὕτως οὖν καὶ οτοῦ, κἂν οὐκ ἀπέθανεν, ἀλλ᾽ ἀποθανεῖται. Τὸ οὖν, • Οὐκ ἀποθνήσκει, ο τουτέστιν, ἀθάνατος ἔσται, ψευδές. Αλλοι δὲ διαβεβαιοῦνται, ὅτι ἀπέθανε. Τὸ δὲ, • Ἐὰν θέλω αὐτὸν μένειν, ο ὡς ἄνωθεν ἡρμηνεύσαμεν, οὕτω νοοῦσι. Πάσας δὲ τὰς δόξας εἴπομεν, ὑπὲρ τοῦ μηδεμίαν ἀγνοεῖσθαι τοῖς φιλομαθέσιν· ὡς ἡμῖν γε τὸ, «Μένειν, ἕως ἔρχομαι,» οὕτως ἀρέσκει νοείσθαι, ὡς τῷ θείῳ καὶ χρυσῷ τὴν γλῶτταν Ἰωάννῃ δοκεῖ, οὐχὶ περὶ τῆς ζωῆς, ἀλλὰ περὶ τοῦ μή συν εξεῦχθαι τῷ Πέτρω. VERS. 24, 25. Hic jest discipulus ille qui testimonium perbibet de his, et scripsit hæc, et scimus quod verum est testimonium ejus. Sunt autem et alia multa quæ fecit Jesus, quæ si scribantur per singula, nec ipse, opinor, mundus caperet eos qui scriberentur libros. Quare cum nullus evangelistarum alius de seipso perhiberet testimonium, hic de seipso testatur? Dicitur postremus ad scribendum accessisse, cum motus et excitatus esset ad id per Christum. Et propter hoc sæpe dilectionis meminit, ostendens causam propter quam ad scribendum accesserit, qnod Christus commiserit hoc opus ei, qui præ aliis magis diligebatur. Et scio, inquit, quod vera dicit, hoc est, Certis indiciis compertum habens, scripsi quæ scripsi, utpote qui interfui omnibus sermonibus, et operibus et passionibus et his quæ post resurrectionem acciderunt. Dilectus enim eram, et non excludebar, atque ita fidenter et de meipso dico quod vera dico, provocatus ut exquirerem quæ facta sunt, et singula examinarem. Prorsus autem solemus nos homines quando bene fidimus veritati nequaquam testimonia nostra recusare: id quod et apostoli dicebant: Nos sumus testes eorum quæ dicimus, et Spiritus quem dcdit obedientibus sibi.» Unde autem manifestum, inquit, quod vera dicam, et non aduler praeceptori? Ex eo quod multa prætermitto, unde perspicuum quod non aduler. Qui enim ignominiosa omnia in medium protuli, et non abscondi, quod eum et prævaricatorem legis,, et seductorem nominaverunt, et • Οὗτός ἐστιν ὁ μαθητὴς ὁ μαρτυρών περὶ τού δ των, καὶ γράψας ταῦτα· καὶ οἴδαμεν, ὅτι ἀληθής ἐστιν ἡ μαρτυρία αὐτοῦ. Ἔστι δὲ καὶ ἄλλα πολλά, ὅσα ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς, ἅτινα ἐὰν γράφηται κα! ἓν, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον χωρῆσαι τὰ γραφόμενα βιβλία.» Τίνος ένεκεν μηδενὸς τῶν ἄλλων εὐαγγε λιστῶν μαρτυρήσαντος ἑαυτῷ, οὗτος μαρτυρεῖ περ αὐτοῦ; Λέγεται ὕστερον πρὸς τὸ γράφειν ἐλθεῖν, τοῦ Χριστού κινήσαντος αὐτὸν καὶ διεγείραντος. Διὰ τοῦτο καὶ μέμνηται συνεχῶς τῆς ἀγάπης, δεικνύς τὴν αἰτίαν ἀφ᾽ ἧς ἐπὶ τὸ γράφειν ἦλθεν, καὶ ὅτι ἀγα πωμένῳ τῶν ἄλλων μάλιστα ένεχείρισε τοῦτο τὸ ἔργον ὁ Χριστός. Καὶ οἶδα, φησί, ὅτι ἀληθῆ λέγει· τουτέστι, Πληροφορηθεὶς ἔγραψα, ἃ ἔγραψα, ἅτε πᾶσι παρών, καὶ τοῖς ἔργοις καὶ τοῖς λόγοις, καὶ τοῖς πάθεσι, καὶ τοῖς μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Αγαπητὸς γὰρ ἤμην, καὶ οὐκ ἀπελιμπανόμην. "Ωστε παῤῥησιάζου μαι, καὶ περὶ ἐμαυτοῦ λέγω, ὅτι ἀληθεύω, προκα λούμενος ἐξετάζειν τὰ γεγενημένα, καὶ βασανίζειν καθ᾿ ἕκαστον. Ειώθαμεν δὲ πάντως οἱ ἄνθρωπο: όταν σφόδρα θα ῤῥῶμεν ἐπὶ τῇ ἀληθείᾳ, μηδέποτε τὴν ἑαυτῶν μαρτυρίαν ἀρνεῖσθαι, ὅπερ καὶ οἱ ἀπό στολοι ἔλεγον· «Ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες ὧν λέγο μεν, καὶ τὸ Πνεῦμα, ὃ ἔδωκε τοῖς πειθαρχοῦσιν αὐτ τῷ. › Πόθεν δὲ δῆλον, ὅτι 'Αληθῆ, φησί, λέγω, καὶ οὐ χαρίζομαι τῷ διδασκάλῳ; Καὶ ἐκ τοῦ τὰ πολλὰ πα ραλιπεῖν, ὅθεν δῆλον, ὅτι οὐκ ἂν ἐχαρισάμην. Ο γάρ τὰ ἐπονείδιστα πάντα εἰς μέσον θείς, καὶ μηδὲ τοῦτο ἀποκρυψάμενος, ὅτι καὶ ἄνομον αὐτὸν ἐκάλεσαν καὶ πλάνον, καὶ δαιμονῶντα, εὔδηλον ὅτι οὐκ ἂν ἐχάρι