Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
col. 9–10page 1 of 20
PG 130:9ΠΑΝΟΠΛΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ ΑΛΕΞΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΤΟΥ ΚΟΜΝΗΝΟΥ, * ΠΕΡΙΕΧΟΥΣΑ ΕΝ ΣΥΝΟΨΕΙ ΤΑ ΤΟΙΣ ΜΑΚΑΡΙΟΙΣ ΚΑΙ ΘΕΟΦΟΡΟΙΣ ΠΑΤΡΑΣΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΝΤΑ, ΕΙΣ ΤΑΞΙΝ ΔΕ ΚΑΙ ΔΙΕΣΚΕΜΜΕΝΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑΝ ΠΑΡΑ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΤΟΥ ΖΙΓΑΔΗΝΟΥ ΤΕΘΕΝΤΑ Ἐπὶ ἀνατροπῇ καὶ καταφθορᾷ τῶν δυσσεβεστάτων δογμάτων τε καὶ διδαγμάτων τῶν ἀθέων αιρεσιαρχών, τῶν κακῶς κατὰ τῆς ἱερᾶς αὐτῶν θεολογίας λυττησάντων, Αφιερωθεῖσα Ἐπὶ τοῦ εὐσεβεστάτου, ὑψηλοτάτου, καὶ θεοστέπτου αὐθέντου καὶ ἡγεμόνος πάσης Ουγγροβλαχίας κυρίου. κυρίου Ιωάννου Κωνσταντίνου Μπασσαράμπα Βοεβόδα του Μπραγκοβάνου, Τῷ ἐκλαμπροτάτῳ καὶ σοφωτάτῳ υἱῷ αὐτοῦ κυρίῳ κυρίῳ Στεφάνω Βοεβόδα τῷ Μπραγκοβάνῳ, Παρὰ τοῦ πανιερωτάτου καὶ λογιωτάτου μητροπολίτου Δρύστρας κυρίου κυρίου Αθανασίου, Οὗ καὶ τοῖς ἀναλώμασι νῦν πρῶτον τετύπωται Παρὰ τῷ πανιερωτάτῳ, λογιωτάτῳ καὶ θεοπροβλήτῳ μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας κυρίῳ κυρίῳ 'Ανθίμ, τῷ ἐξ Ιβηρίας, Επιμελείᾳ καὶ διορθώσει Μητροφάνους ἱερομονάχου Γρηγορᾶ τοῦ ἐκ Δωδώνης. Ἐν τῇ ἁγιωτάτῃ Μητροπόλει τῇ ἐν τῷ τῆς Οὐγγροβλαχίας Τεογοβύστῳ, Ἐν ἔτει ἀπὸ θεογονίας χιλιοστῷ ἑπτακοσιοστῷ δεκάτῳ, κατὰ μῆνα Μάϊον Πρὸς τὸν ἐκλαμπρότατον, εὐσεβέστατον καὶ γαληνότατον αὐθέντην, καὶ ἡγεμόνα πάσης Ουγγροβλαχίας Κύριον, Κύριον, Ιωάννην Κωνσταντίνου Βασσαράβας Βοεβόδαν τον Μπραγκοβᾶνον. Ἡγεμόνων κλέος, εὐσεβέων αὐχημά γε θεῖον, Κωνσταντίνε Μυσῶν κοίρανε, φρουρέ νόμων Αντωπῆσαί νυ τίς ποτε αἷς ἀρεταῖς περ ἱκάνοι; Οὗ ἐπὶ πᾶν ἀτρεκῶς εἰς φάος ἦλθε καλόν. Εἰς ἑτέων ἀμέλει σε Θεὸς φρουροίη Ελίξεις Θώχῳ εἰν σφετέρῳ ιδρυμένον πολέας. ΑΝΤΩΝΙΟΣ ὁ διδάσκαλος τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει σχολῆς, καὶ λογοθέτης γενικοῦ τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας. πιπτέτω φθόνος, Η βίβλος αὕτη τοῦ κρατίστου δεσπότου ἀπτοήτως εξίτω. τοῦ Παμφίλου, Πρόγραμμα βίβλου – ἠμφιεσμένους. Ώ; ηὐδόκησεν Των δύο βιβλίων τῆς δογματικῆς πανοπλίας τὸ πρώτον. Τίτλοι τοῦ πρώτου βιβλίου ἔνδεκα. Προοίμιον κατὰ Ἐπικουρείων· ἔτι κατὰ τῶν αὐτ τῶν· ὅτι κατὰ τῶν αὐτῶν· κατὰ τῶν ἄλλων Ἑλλήνων· ἔτι κατὰ τῶν αὐτῶν· ἔτι κατὰ τῶν αὐτῶν· ἔτι κατὰ τῶν αὐτῶν. Τίτλος πρώτος συλλογιστικὴ ἀπόδειξις, ὅτι εἰς ἐστι Θεὸς, καὶ ὅτι καὶ Λόγον ἔχει ὁοούσιον
ΠΑΝΟΠΛΙΑ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗ
ΑΛΕΞΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΤΟΥ ΚΟΜΝΗΝΟΥ, *
ΠΕΡΙΕΧΟΥΣΑ ΕΝ ΣΥΝΟΨΕΙ
ΤΑ ΤΟΙΣ ΜΑΚΑΡΙΟΙΣ ΚΑΙ ΘΕΟΦΟΡΟΙΣ ΠΑΤΡΑΣΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΝΤΑ, ΕΙΣ ΤΑΞΙΝ ΔΕ ΚΑΙ ΔΙΕΣΚΕΜΜΕΝΗΝ
ΑΡΜΟΝΙΑΝ ΠΑΡΑ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΤΟΥ ΖΙΓΑΔΗΝΟΥ ΤΕΘΕΝΤΑ
Ἐπὶ ἀνατροπῇ καὶ καταφθορᾷ τῶν δυσσεβεστάτων δογμάτων τε καὶ διδαγμάτων τῶν ἀθέων
αιρεσιαρχών, τῶν κακῶς κατὰ τῆς ἱερᾶς αὐτῶν θεολογίας λυττησάντων,
Αφιερωθεῖσα
Ἐπὶ τοῦ εὐσεβεστάτου, ὑψηλοτάτου, καὶ θεοστέπτου αὐθέντου καὶ ἡγεμόνος πάσης Ουγγροβλαχίας κυρίου.
κυρίου Ιωάννου Κωνσταντίνου Μπασσαράμπα Βοεβόδα του Μπραγκοβάνου,
Τῷ ἐκλαμπροτάτῳ καὶ σοφωτάτῳ υἱῷ αὐτοῦ κυρίῳ κυρίῳ Στεφάνω Βοεβόδα
τῷ Μπραγκοβάνῳ,
Παρὰ τοῦ πανιερωτάτου καὶ λογιωτάτου μητροπολίτου Δρύστρας κυρίου κυρίου Αθανασίου,
Οὗ καὶ τοῖς ἀναλώμασι νῦν πρῶτον τετύπωται
Παρὰ τῷ πανιερωτάτῳ, λογιωτάτῳ καὶ θεοπροβλήτῳ μητροπολίτη Ουγγροβλαχίας κυρίῳ κυρίῳ 'Ανθίμ,
τῷ ἐξ Ιβηρίας,
Επιμελείᾳ καὶ διορθώσει Μητροφάνους ἱερομονάχου Γρηγορᾶ τοῦ ἐκ Δωδώνης.
-
Ἐν τῇ ἁγιωτάτῃ Μητροπόλει τῇ ἐν τῷ τῆς Οὐγγροβλαχίας Τεογοβύστῳ,
Ἐν ἔτει ἀπὸ θεογονίας χιλιοστῷ ἑπτακοσιοστῷ δεκάτῳ, κατὰ μῆνα Μάϊον
Πρὸς τὸν ἐκλαμπρότατον, εὐσεβέστατον καὶ γαληνότατον αὐθέντην, καὶ ἡγεμόνα πάσης
Ουγγροβλαχίας Κύριον, Κύριον,
•
Ιωάννην Κωνσταντίνου Βασσαράβας Βοεβόδαν τον Μπραγκοβᾶνον.
Ἡγεμόνων κλέος, εὐσεβέων αὐχημά γε θεῖον,
Κωνσταντίνε Μυσῶν κοίρανε, φρουρέ νόμων
Αντωπῆσαί νυ τίς ποτε αἷς ἀρεταῖς περ ἱκάνοι;
Οὗ ἐπὶ πᾶν ἀτρεκῶς εἰς φάος ἦλθε καλόν.
Εἰς ἑτέων ἀμέλει σε Θεὸς φρουροίη Ελίξεις
Θώχῳ εἰν σφετέρῳ ιδρυμένον πολέας.
ΑΝΤΩΝΙΟΣ ὁ διδάσκαλος τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει
σχολῆς, καὶ λογοθέτης γενικοῦ τῆς Μεγάλης
Ἐκκλησίας.
Ex Chr. Frid. Matthæi Proleg. ad Euthymium in Evang.
Codices Mosquenses Panoplice dogmaticæ recensuit Christianus Fridericus Matthæi in Præfatione ad
Euthymii Commentarios in Evangelia et supplementa quædam addidit. Hanc recensionem subjicimus;
supplementa autem, indicato fonte, suo loco reponemus.
De codice I, seu typographei synodalis X, membra & πιπτέτω φθόνος, quæ eidem Euthymio tribuuntur.
naceo, 'sœc. XI, in-fol.
lecipit codex a versibus, Η βίβλος αὕτη τοῦ
κρατίστου δεσπότου usque ad ἀπτοήτως εξίτω. Hi
versus leguntur in edit. Tergobyst. p. 7, 8 (col. 18),
ibique Euthymio tribuuntur. Hic vero in codice in
margine a manu prima legitur τοῦ Παμφίλου, ¡de
quo infra monetur.
-
Post ista legitur, Πρόγραμμα βίβλου – ήμφιε
σμένους. Vide edit. p. 8. lli versus iu codice tribeantur Euthymio monacho.
Deinceps, ut in edito, legitur, Ώ; ηὐδόκησεν
PATROL. GR. CXXX.
Post ista in cod. ful. 3 et 4 legitur Index libri,
quem hic reddidi.
Των δύο βιβλίων τῆς δογματικῆς πανοπλίας τὸ
πρώτον.
Τίτλοι τοῦ πρώτου βιβλίου ἔνδεκα.
Προοίμιον κατὰ Ἐπικουρείων· ἔτι κατὰ τῶν αὐτ
τῶν· ὅτι κατὰ τῶν αὐτῶν· κατὰ τῶν ἄλλων
Ἑλλήνων· ἔτι κατὰ τῶν αὐτῶν· ἔτι κατὰ τῶν
αὐτῶν· ἔτι κατὰ τῶν αὐτῶν.
Τίτλος πρώτος συλλογιστικὴ ἀπόδειξις, ὅτι εἰς
ἐστι Θεὸς, καὶ ὅτι καὶ Λόγον ἔχει ὁοούσιον
1
col. 11–12page 2 of 20
PG 130:11ΤΟ ΕΚΛΑΜΠΡΟΤΑΤΟ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΟΤΑΤΟ ΚΥΡΙΟ Στεφάνῳ Βοεβόδα τῷ Μπραγκοθάνω. Πολλῶν μοι καὶ δυσπαραιτήτων χρεῶν λύσιν τὴν περὶ ταυτηνὶ τὴν βίβλον σπουδήν οίσειν σκεψάμενος, ἐπεβαλόμην μετὰ προθυμίας τῷ ἐγχειρήματι. Τὰ μὲν γάρ μοι τῆς πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ὀφειλομένης ἀγάπης, ἀποδείξεις διὰ τούτου δὴ παρασχόμενος ἔσομαι τούργου, οἷς ἔχω τούτους εὖ δρῶν, οὐκ ἐφικνουμένης μοι τῆς αὐτῷ, καὶ Πνεῦμα ἐμοίως, ἅπερ εἰσὶν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τίτ. β'. Περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύ ματος, διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεο λογία. Τίτ. γ. Περὶ Θεοῦ κοινῶς, ἤτοι περὶ Θεότητος. Δῆλον δὲ, ὅτι ὁ Θεὸν εἰπὼν, ἢ Θεότητα, ἢ τὸ Θεῖον, ἁπλῶς καὶ ἀπροσδιορίστως, τὰς τρεῖς ὑποστάσεις τῆς μιᾶς Θεότητος ἐνέφηνε, τῇ μιᾷ τούτων προσηγορία. Τίτ. δ. Περὶ τοῦ ἀκατάληπτον εἶναι τὴν θείαν φύσιν. Τίτ. ε. Περὶ θεωνυμίας. Τίτ. ς'. Περὶ τῆς θείας δημιουργίας. Τίτ. ζ. Περὶ τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως. Τίτ. η'. Κατὰ ῾Εβραίων. Τίτ. θ. Κατὰ Σίμωνος τοῦ Σαμαρέως, κατὰ Μαρκίωνος τοῦ Ποντικοῦ, καὶ τοῦ Πέρσου Μάγεντος, καὶ τῶν Μανιχαίων. Τίτ. ί. Κατὰ Σαβελλιανῶν. Τίτ. ιπ· Κατὰ 'Αρειανῶν τε καὶ Εὐνομιανών. Πάλαι βασιλεὺς τῶν σοφῶν συνθεὶς λόγους, Τῶν τῆς παλαιᾶς καὶ νέας μυστη πόλων, Ηδρασεν, ἐστήριξε τοὺς κλονουμένους, Επιστόμισε τα στίφη τῶν φληνάφων, Τῶν ὡς ἀληθῶς ὑποφητῶν βελίας, Λόγους προτείνων ἐκ θεογράφων βίβλων, Καὶ συμπεραίνων ἀσφάλειαν δογμάτων. Καὶ νῦν βασιλεὺς εὐσεβῆ;, οὐ συγγράφων. Μᾶλλον δὲ συγγράφουσιν οὐ κεχρημένος, 'Αλλ' αὐτὸς αὐχῶν καρδίας ἐν πυξίδι, Λόγους ἀκριβεῖς τῶν σοφῶν θεηγόρων, Ως καὶ πᾶν ἄλλο τῶν ἀγαθῶν, πλουσίως Ψυχῆς τε πλαξὶ καὶ φρενών κεύθει βάθει, Καὶ τοῖς συνοῦσι καθεκάστην ἐκφέρων, Καὶ διὰ τούτων τοὺς μακράν, τοὺς ἐγγύθεν, Όρθα φρονεῖν το μυσταγωγών καὶ λέγειν, Εν χεῖλος ἀνέδειξε τοὺς ἑνὸς φύλου, θεὶ; δόγμα πᾶν ἔκφυλον ὡς τοῤῥωτάτω, Καὶ δόξαν εισφρήσασαν ἐξ ἀλλοθρέων. Ἐκεῖνον, ὅστις, ἡ γραφὴ δείχνυσί σοι, Καὶ τοῦτον, ὅστις, ἐξ ἐμῶν λόγων μάθε, Παλαιολόγος Ανδρόνικος (α) αὐτάναξ, Οὐ γνῶσις ἀσύγκριτος εἰς τα πρακτέα, Οἱ γλῶττα θαυμάσιος εἰς τὰ λεκτέα, Ἂν ἀγλαΐζει τῶν τρόπων ἡ χρηστότης, “Ον ἀρεται κοσμούσιν ὑπὲρ τὸ στέφος, *();, συνελών εἴποιμι, καλῶν ἑστία, Καὶ τῶν χαρίτων εὐπρεπή; συνοικία. ᾿Αλλὰ φυλάττοι τοῦτον εἰς μακροὺς χρόνους Ο τῶν ἀγαθῶν παροχούς τε καὶ φύλαξ, Και συμφυλάττοι τον πεφιλημένον γόνον, Τον Μιχαήλ, ἔρεισμα της σκηπτουχίας, Τὴν τῆς ἀπάσης καλλονήν κραταρχίας. Τὴν λαμπράν ὄντως ἐλπίδα ρωμαϊδος, “υς δόξα πατρός, Σολομών ὥς του γράφει, Οὐ δόξα Πατὴρ ἀγαθὸν πλουτῶν ἅπαν. Επαν μεταστήσῃ δὲ τούσος του βίου, (α) Τὴν βασιλείαν οὐρανῶν ἔψη λάχος, καὶ συναριθμήσε ε ἁγίων στίφει. Εν σοι γένοιτο τῆς σοφῆς εὐβουλίας. Πολλή χάρις τοις πρὸς Θεοῦ στεφηφόρε, ᾿Ανθ' ὧν συνῆξας ὧδε τοὺς ἡμῶν λόγους, Ἐκεῖ συναχθῇς παγγενεί σεσωσμένος. Ὑμεῖς μὲν ἐσπείρατε, σεπτοί Πατέρες, Ἐγὼ δὲ συνέλεξα τοὺς ὑμῶν κόπους, Αμ᾿ ἐκδυσωπῶν καὶ τὸ φῶς ὑμῶν ἔχειν, Ως συγκομισθῶ πρὸς μονὰς οὐρανίου;. Πολλοὶ βασιλεῖς εἰργάσαντο δυνάμει Σὺ δὲ ὑπερῆρας πάντας ἔργῳ καὶ λόγῳ. Η παγκρατής μου δεξιά σε κρατύνει, Εκτεινε βασιλεὺς, ζῶν αἰωνίως. προοίμιον. Καὶ πάντα μὲν τὰ κατορθώματα καταρτίσωμεν τὸ ἡμέτερον, μας. 9. καὶ Κύριος τὸ πνεῦμά ἐστιν εἰ ἐπὶ τῆς ἁγίας "Ετι περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεολογία του μεγάλου ᾿Αθανασίου, καὶ ὅτι ὁ λέγουσιν αἱ θεῖαι Γραφαὶ περὶ τοῦ Πατρὸς ταῦ τα φασι πάλιν καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, δεικνύουσα: μίαν τὴν ἐν τοῖς τρισὶ θεότητα. *Απερ εἶπεν ὁ Πατήρ πληροῖ τὰ πάντα, ἐδήλωσεν. τὸν βίον.
11.
EUTHYMII ZIGABENI
12
ΤΟ ΕΚΛΑΜΠΡΟΤΑΤΟ ΚΑΙ ΕΝΔΟΞΟΤΑΤΟ ΚΥΡΙΟ
Στεφάνῳ Βοεβόδα τῷ Μπραγκοθάνω.
Πολλῶν μοι καὶ δυσπαραιτήτων χρεῶν λύσιν τὴν περὶ ταυτηνὶ τὴν βίβλον σπουδήν οίσειν σκεψάμενος,
ἐπεβαλόμην μετὰ προθυμίας τῷ ἐγχειρήματι. Τὰ μὲν γάρ μοι τῆς πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ὀφειλομένης ἀγάπης,
ἀποδείξεις διὰ τούτου δὴ παρασχόμενος ἔσομαι τούργου, οἷς ἔχω τούτους εὖ δρῶν, οὐκ ἐφικνουμένης μοι τῆς
Ex Chr. Frid. Matthæi Proleg. ad Euthymium in Evang.
αὐτῷ, καὶ Πνεῦμα ἐμοίως, ἅπερ εἰσὶν ὁ Υἱὸς
καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.
Τίτ. β'. Περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύ
ματος, διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεολογία.
Τίτ. γ. Περὶ Θεοῦ κοινῶς, ἤτοι περὶ Θεότητος.
Δῆλον δὲ, ὅτι ὁ Θεὸν εἰπὼν, ἢ Θεότητα, ἢ τὸ
Θεῖον, ἁπλῶς καὶ ἀπροσδιορίστως, τὰς τρεῖς
ὑποστάσεις τῆς μιᾶς Θεότητος ἐνέφηνε, τῇ
μιᾷ τούτων προσηγορία.
Τίτ. δ. Περὶ τοῦ ἀκατάληπτον εἶναι τὴν θείαν
φύσιν.
Τίτ. ε. Περὶ θεωνυμίας.
Τίτ. ς'. Περὶ τῆς θείας δημιουργίας.
Τίτ. ζ. Περὶ τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως.
Τίτ. η'. Κατὰ ῾Εβραίων.
Τίτ. θ. Κατὰ Σίμωνος τοῦ Σαμαρέως, κατὰ
Μαρκίωνος τοῦ Ποντικοῦ, καὶ τοῦ Πέρσου
Μάγεντος, καὶ τῶν Μανιχαίων.
Τίτ. ί. Κατὰ Σαβελλιανῶν.
Τίτ. ιπ· Κατὰ 'Αρειανῶν τε καὶ Εὐνομιανών.
Post hunc Indicem leguntur versus Anonymi,
quos, quia in edito non leguntur, hic ascripsi.
Πάλαι βασιλεὺς τῶν σοφῶν συνθεὶς λόγους,
Τῶν τῆς παλαιᾶς καὶ νέας μυστη πόλων,
Ηδρασεν, ἐστήριξε τοὺς κλονουμένους,
Επιστόμισε τα στίφη τῶν φληνάφων,
Τῶν ὡς ἀληθῶς ὑποφητῶν βελίας,
Λόγους προτείνων ἐκ θεογράφων βίβλων,
Καὶ συμπεραίνων ἀσφάλειαν δογμάτων.
Καὶ νῦν βασιλεὺς εὐσεβῆ;, οὐ συγγράφων.
Μᾶλλον δὲ συγγράφουσιν οὐ κεχρημένος,
'Αλλ' αὐτὸς αὐχῶν καρδίας ἐν πυξίδι,
Λόγους ἀκριβεῖς τῶν σοφῶν θεηγόρων,
Ως καὶ πᾶν ἄλλο τῶν ἀγαθῶν, πλουσίως
Ψυχῆς τε πλαξὶ καὶ φρενών κεύθει βάθει,
Καὶ τοῖς συνοῦσι καθεκάστην ἐκφέρων,
Καὶ διὰ τούτων τοὺς μακράν, τοὺς ἐγγύθεν,
Όρθα φρονεῖν το μυσταγωγών καὶ λέγειν,
Εν χεῖλος ἀνέδειξε τοὺς ἑνὸς φύλου,
θεὶ; δόγμα πᾶν ἔκφυλον ὡς τοῤῥωτάτω,
Καὶ δόξαν εισφρήσασαν ἐξ ἀλλοθρέων.
Ἐκεῖνον, ὅστις, ἡ γραφὴ δείχνυσί σοι,
Καὶ τοῦτον, ὅστις, ἐξ ἐμῶν λόγων μάθε,
Παλαιολόγος Ανδρόνικος (α) αὐτάναξ,
Οὐ γνῶσις ἀσύγκριτος εἰς τα πρακτέα,
Οἱ γλῶττα θαυμάσιος εἰς τὰ λεκτέα,
Ἂν ἀγλαΐζει τῶν τρόπων ἡ χρηστότης,
“Ον ἀρεται κοσμούσιν ὑπὲρ τὸ στέφος,
*();, συνελών εἴποιμι, καλῶν ἑστία,
Καὶ τῶν χαρίτων εὐπρεπή; συνοικία.
᾿Αλλὰ φυλάττοι τοῦτον εἰς μακροὺς χρόνους
Ο τῶν ἀγαθῶν παροχούς τε καὶ φύλαξ,
Και συμφυλάττοι τον πεφιλημένον γόνον,
Τον Μιχαήλ, ἔρεισμα της σκηπτουχίας,
Τὴν τῆς ἀπάσης καλλονήν κραταρχίας.
Τὴν λαμπράν ὄντως ἐλπίδα ρωμαϊδος,
“υς δόξα πατρός, Σολομών ὥς του γράφει,
Οὐ δόξα Πατὴρ ἀγαθὸν πλουτῶν ἅπαν.
Επαν μεταστήσῃ δὲ τούσος του βίου,
(α) Andronicum l intelligit. Memoratur eliam Andronici il alius Michael. Fuerunt, qui opinarentur LuthBaum aequalem fuisse Andronico jumor. Vide Fabric.
Τὴν βασιλείαν οὐρανῶν ἔψη λάχος,
καὶ συναριθμήσε ε ἁγίων στίφει.
Post ista fol. 5, p. 2, in codice exhibentur pictæ
imagines variorum Patrum in fundo aureo cum
Inscriptione Pamphili, cujus nomen in margine
legitur. Ista autem et reliquæ inscriptiones, de
quibus mox dico, scriptæ sunt miuio et litteris
quadratis.
Sanctorum imagines ita deinceps sequuntur:
extremus ad manum sinistram stat Damascenus,
post quem continuo stant Maximus, Chrysostomus,
Cyrillus, Gregorius Theologus, Gregorius Nyssenus, Basilius, Athanasius, et extremus in margine
ad manum dextram Dionysius, qui quasi dux est,
proximusque Alexio imperatori, qui in pagina sequenti pictus est.
Epigramma ita se habet (sermo spectat ad imperatorem):
Εν σοι γένοιτο τῆς σοφῆς εὐβουλίας.
Πολλή χάρις τοις πρὸς Θεοῦ στεφηφόρε,
᾿Ανθ' ὧν συνῆξας ὧδε τοὺς ἡμῶν λόγους,
Ἐκεῖ συναχθῇς παγγενεί σεσωσμένος.
Post ista ful. 6, p. 1, est imago Christi et Alexii
Comneni cum hoc titulo.
Ὑμεῖς μὲν ἐσπείρατε, σεπτοί Πατέρες,
Ἐγὼ δὲ συνέλεξα τοὺς ὑμῶν κόπους,
Αμ᾿ ἐκδυσωπῶν καὶ τὸ φῶς ὑμῶν ἔχειν,
Ως συγκομισθῶ πρὸς μονὰς οὐρανίου;.
Fol. 6, p. 2, exhibetur Alexius stans ante Christum sedentem in solio. Inscriptio hæc est:
Πολλοὶ βασιλεῖς εἰργάσαντο δυνάμει
Σὺ δὲ ὑπερῆρας πάντας ἔργῳ καὶ λόγῳ.
Η παγκρατής μου δεξιά σε κρατύνει,
Εκτεινε βασιλεὺς, ζῶν αἰωνίως.
Post ista fol. 7 legitur προοίμιον. Καὶ πάντα
μὲν τὰ κατορθώματα usque ad καταρτίσωμεν τὸ
ἡμέτερον, ubi primus titulus incipit. Vide edit.
μας. 9.
Jam, quæ deinceps leguntur in codice, quaque
cum edito conveniunt, silentio prætermisi, notatis
tantum iis in quibus est dissimilitudo codicis et
editionis Græcæ.
Fol. Y, pag. 1, col. b editionis, inter, &223
καὶ Κύριος τὸ πνεῦμά ἐστιν εἰ ἐπὶ τῆς ἁγίας
Tpiádo, addit codex duo loca, quæ desunt etiam
in codice ejusdem bibliotheca num. 15 b, de quo
mox exposui.
Primus locus est Athanasii, quem hic subjeci.
Indicem habet: "Ετι περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ
ἁγίου Πνεύματος, διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη
θεολογία του μεγάλου ᾿Αθανασίου, καὶ ὅτι ὁ
λέγουσιν αἱ θεῖαι Γραφαὶ περὶ τοῦ Πατρὸς ταῦ
τα φασι πάλιν καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ περὶ τοῦ
ἁγίου Πνεύματος, δεικνύουσα: μίαν τὴν ἐν τοῖς
τρισὶ θεότητα.
*Απερ εἶπεν ὁ Πατήρ πληροῖ τὰ πάντα, ἐδήλωσεν.
Locus exstat infra (col. 49) e regione interpretatioBibl. Grac. vol. VII. p. 475, 176 (supra, Opp. Eullymii
tom. 1 intio).
Intell. τὸν βίον.
col. 13–14page 3 of 20
PG 130:13δυνάμεως συμβάλλεσθαι τούτοις, οἷς γε τυγχάνω βουλόμενος. Οὐδὲ γὰρ λέληθε γ' ἀπαραιτήτως ἀεὶ τὴν πρὸς τὸ ὁμόφυλον ἀγάπην εισπραττόμενος, ήτις δὴ μόνη ἡ ὀφειλὴ τέλος οὐκ ἐπίσταται, ὅσῳπερ ἀποδίδοται μᾶλ δεν ὀφειλομένη, καὶ μακαριστοὺς ἀποφαίνουσα τοὺς περὶ ταύτην πονοῦντας. Τὰ δὲ καὶ παλαιὰν εὐχὴν τυγμένην μοι πρὸς Θεὸν ἐν καιρῷ λύσει τὸ πόνημα, ἐφ᾽ οἷς δὴ καὶ τὴν ὑμετέραν ἐκλαμπρότητα, ἐκλαμ πρότατε, καὶ θεοσεβέστατε κύριε Στέφανε Μπραγκοβᾶνε, υἱὲ ἐν πνεύματι περιπόθητε τῆς ἡμῶν ταπεινότητας, δωρησάμενος ἔσομαι, δώρῳ, ὡς γ᾽ ἐμαυτὸν πείθω, ἄγαν κεχαρισμένῳ. Τί δ' ἂν ἄλλο σου τῇ Οίαξ διαθέσει προσενέγκοιμι θυμηρέστερον, ἢ τῇ θεοφιλεί, καὶ εὐσεβεῖ προα ρίσει προσφιλέστερόν τε ἅμα και επαλληλότερον; Τίνι δ' ἂν ἑτέρῳ μοι τὴν πρὸς Θεὸν εὐχὴν ἀφοσίωσαίμην κρείττονι, ναὶ δὴ καὶ τὴν πρὸς τοῖς ἀδελφοὺς ἀγάπην καταφανή ποιησαίμην ἢ ταύτην εἰς φῶς ἀγαγών, καὶ κοινὴν ἅπασι ποιησάμενος τὴν διηπιμωτάτην βίβλον, Δογματικὴν Πανοπλίαν οὖσάν τε καὶ προσφυέστατα κεκλημένην, κατὰ δὲ τῆς αἱρε τικῆς καὶ ἀντιθέου παρατάξεως αγωνιζομένην; Τοῦτο γὰρ αὐτῇ ἡ ὑπόθεσις, ὡς αὐτὴ προαναφωνεῖ ἐκ προοιμίων ἡ ὑπόσχεσις, παριστῶσα τῆς βίβλου τὴν τιμιότητα. Ητις ἐκπεπόνητο μὲν πάλαι ἐπὶ τῶν ᾿Αλε ξίου Κομνηνοῦ τοῦ αὐτοκράτορος χρόνων, μοναχῷ τινι, περὶ Εὐθύμιος Ζυγαδηνός ἡ κλῆσις, ἐπιτάγματι τοῦ τηνικαῦτα τοῖς οἴαξι τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς ἐφεδρεύοντος, τοῦ προῤῥηθέντος φημί κυροῦ Αλεξίου, ἀνδρὶ τοῖς κατ' ἐκεῖνο χρόνου δι' ἀρετὴν, καὶ τὴν ἄλλην του τρόπου λαμπρότητα γνωρίμῳ, ἀλλὰ καὶ τῇ θύραθεν ούχ ήταν σεμνυνομένῳ παιδεία, ῥητορικῆς τε οὐκ ἀμελετήτως ἔχοντι· θεολογίαν δὲ, ὅση περὶ τὰ τῆς εὐσεβείας ἐνασχολείται δόγματα, καλῶς ἐξηκριβωκάτι, καὶ τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶσιν ἐναμβρυνομένῳ, ὧν δὴ πλείους παράγειν ἀπειπάμενοι μάρτυρας, αξιόχρεων εἰς πίστιν τοῦ λόγου ἀποχρῆν ἡγησάμεθα αὐτὴν τὴν φιλτάτην τοῦ αὐτοκράτορος Αλεξίου θυγατέρα, "Ανναν φημὶ τὴν Κομνηνὴν, ἥτις ἐν τῷ κατ' αὐτὴν ἱστορικῷ ὑπομνήματι ταῦτα προσμαρτύρεται τἀνδρὶ, ἐπαίνους οὐκ ὀλίγους αὐτῷ ἐπιμετροῦσα, καὶ αὐτὸν δὴ τὸν αὐτοκράτορα, αποδεξάμενον δηλονότι τὸ πόνημα, ἀποφαινομένη επιθεῖναι τῇ βίβλῳ, ἤδη κατ' επιταγὴν αὐτοῦ ἐξειργασμένῃ τὴν κλήσιν, Δογματικὴν πανοπλίαν, προσειρημένην εἰκότως. Ἐνίστησι γάρ τοι ἐν ταύτῃ, καὶ σὺν θεῷ συναινομένῳ καρτερὰν συῤῥήγνυσι πρὸς τὴν τῶν αἱρετικῶν φάλαγγα μάχην, καὶ τούτους γενναίως μέλα τροποῦται τῇ παντευχίᾳ τῶν λόγων, ἣν ἐκ πάντων τῶν τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας θεοφόρων Πατέ σαν άριστα συνεραντσάμενος ὁ τῆς ὁσίας μνήμης Πατὴρ ἐκεῖνος ἐχαλκεύσατο, καὶ πολλῷ πόνῳ μετὰ τοῦ πνεύματος ἐξυφηνάμενος, τοῖς τῆς εὐσεβείας προβθετο στρατιώταις, επαλείφων αὐτοὺς καὶ ἐξοπλίζων διά ταύτης κατὰ τῶν ἀντιπάλων τῆς πίστεως, τοῖς ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ πολεμοῦσιν αὐτὴν τὴν θείαν χεῖρα συνεργόν καὶ συναγωνιζομένην ἐπαγγελλόμενος, καὶ θαῤῥεῖν πρὸς τὸν ἀγῶνα διακελευόμενος μετὰ τοσούτων ὑποδυο μένας τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας πόλεμον. Ελελήθει μέντοι γε τέως, καὶ ἐν ἀφανεῖ που κειμένη ἡγνοεῖτο παρ' ἀξίαν ἡ άτω χρησίμη τε καὶ παγκάλη πραγματεία, οὐκ οἶδ' ὅπως ὁ θησαυρὸς τῆς Ἐκκλησίας ἀμεληθεῖσά τα καὶ παροραθεῖσα, καὶ τὴν ἐσχάτην ἀπειλοῦσα καταφθοράν, ἣν μή τις φθὰς τῆς τοῦ Πανδαμάτορος ἐξαρ πάπια ῥύμης, καὶ ἀνασώσηται τὴν ὀλίγου δεῖν ἐξίτηλον γεγονυίαν ἀρίστην Χριστιανων παισὶ Πανοπλίαν. Ανθ' ὧν οἷς περ φθὰς εἰρήκειν κινούμενος, τὴν δυνατὴν τέως κατεθέμην σπουδὴν ὅπως τύποις ἐκδόθεν σουτὶ τὸ πολυωφελέστατον πόνημα, προίκα τοῖς ὀρθοδοξίας τροφίμοις διαδοθῇ εἰς ἀσφάλειαν μὲν καὶ ἀπο τροπὴν τῆς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων λύμης, εἰς μνημόσυνον δὲ τῆς ἐμῆς ταπεινότητος, καὶ τῷ κοινῷ τῆς Ἐκκλη 12; πληρώματι ἡ παντευχία τῆς τῶν εὐαγῶν τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίας Πατέρων διδασκαλίας χορηγηθῇ, ἵνα τοῖς αἱρουμένοις ἀντικαθίστασθαι πρὸς τοὺς ἑτεροδοξούντας ραστώνη εἴη πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ βου λήματος, οἷον ἐξ ἱεροῦ τινος ταμιείου τὰ κατὰ πάσης αἱρετικῆς κακομυθίας ἀντίδοτα προφέρουσι, καὶ ἐξ ἑτοίμον ἀποχρωμένοις πρὸς ἄμυναν. Οὐ γὰρ κατὰ τὴν μυθικὴν Ηφαίστου Αχιλλεῖ πονηθεῖσαν ἀσπίδα, ἀλλ' οὐρανοχάλκευτόν πανοπλίαν κατὰ πάσης αἱρετικῆς κακονοίας ή προκειμένη βίβλος προτίθησι, καὶ ἀήττητον ἐπιφαίνει τὸν μετ' αὐτῆς κατὰ τῶν ἀντιθέων λήρων στρατευόμενον. Έξι περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεολογία τοῦ μεγάλου Βασιλείου, ἐκ τοῦ λόγου τοῦ περί πίστεως. Διαρθραμὼν τὰ σύμπαντα καὶ μηδένα καιρὸν ἡμᾶς ἀπολιμπάνειν. 13. ΤΙΤΛΟΣ ΙΘ'. Κατὰ Αγνοητών, λεγόντων ἀγνοεῖν τὸν Υἱὸν καὶ Θεὸν τὴν ἡμέραν καὶ ὥραν τῆς παγκοσμίου συντελείας, ὡς ἐλάττω τοῦ Πατρός. Του μετ γάλου Βασιλείου. Εἰς τὴν γνῶσιν πάντων, τοῦ μεγάλου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, ἐκ τοῦ περὶ Υἱοῦ δευτέρου λόγου. Δέκατόν ἐστιν αὐτοῖς ἡ ἄγνοια πλὴν τῆς πρώτ της φύσεως. Τοῦ ἁγίου Κυρίλλου. Εἰ γὰρ τὰ ἐσόμενα πάντα τὴν γνῶσιν τῶν ἐσομένων. ΤΙΤΛΟΣ Κ'. Κατὰ 'Ωριγένους. πως και κατά Σαρακηνών, ταῦθα τὰ περὶ αὐτοῦ τέθειται. 4. Ασώματον πρὸ τῆς παραβάσεως διὸ καὶ ἐν
PANOPLIA DOGMATICA.
14
δυνάμεως συμβάλλεσθαι τούτοις, οἷς γε τυγχάνω βουλόμενος. Οὐδὲ γὰρ λέληθε γ' ἀπαραιτήτως ἀεὶ τὴν πρὸς
τὸ ὁμόφυλον ἀγάπην εισπραττόμενος, ήτις δὴ μόνη ἡ ὀφειλὴ τέλος οὐκ ἐπίσταται, ὅσῳπερ ἀποδίδοται μᾶλ
δεν ὀφειλομένη, καὶ μακαριστοὺς ἀποφαίνουσα τοὺς περὶ ταύτην πονοῦντας. Τὰ δὲ καὶ παλαιὰν εὐχὴν
τυγμένην μοι πρὸς Θεὸν ἐν καιρῷ λύσει τὸ πόνημα, ἐφ᾽ οἷς δὴ καὶ τὴν ὑμετέραν ἐκλαμπρότητα, ἐκλαμ
πρότατε, καὶ θεοσεβέστατε κύριε Στέφανε Μπραγκοβᾶνε, υἱὲ ἐν πνεύματι περιπόθητε τῆς ἡμῶν ταπεινότητας, δωρησάμενος ἔσομαι, δώρῳ, ὡς γ᾽ ἐμαυτὸν πείθω, ἄγαν κεχαρισμένῳ. Τί δ' ἂν ἄλλο σου τῇ
Οίαξ διαθέσει προσενέγκοιμι θυμηρέστερον, ἢ τῇ θεοφιλεί, καὶ εὐσεβεῖ προα ρίσει προσφιλέστερόν τε ἅμα
και επαλληλότερον; Τίνι δ' ἂν ἑτέρῳ μοι τὴν πρὸς Θεὸν εὐχὴν ἀφοσίωσαίμην κρείττονι, ναὶ δὴ καὶ τὴν πρὸς
τοῖς ἀδελφοὺς ἀγάπην καταφανή ποιησαίμην ἢ ταύτην εἰς φῶς ἀγαγών, καὶ κοινὴν ἅπασι ποιησάμενος τὴν
διηπιμωτάτην βίβλον, Δογματικὴν Πανοπλίαν οὖσάν τε καὶ προσφυέστατα κεκλημένην, κατὰ δὲ τῆς αἱρε
τικῆς καὶ ἀντιθέου παρατάξεως αγωνιζομένην; Τοῦτο γὰρ αὐτῇ ἡ ὑπόθεσις, ὡς αὐτὴ προαναφωνεῖ ἐκ
προοιμίων ἡ ὑπόσχεσις, παριστῶσα τῆς βίβλου τὴν τιμιότητα. Ητις ἐκπεπόνητο μὲν πάλαι ἐπὶ τῶν ᾿Αλεξίου Κομνηνοῦ τοῦ αὐτοκράτορος χρόνων, μοναχῷ τινι, περὶ Εὐθύμιος Ζυγαδηνός ἡ κλῆσις, ἐπιτάγματι τοῦ
τηνικαῦτα τοῖς οἴαξι τῆς Ρωμαϊκῆς ἀρχῆς ἐφεδρεύοντος, τοῦ προῤῥηθέντος φημί κυροῦ Αλεξίου, ἀνδρὶ τοῖς
κατ' ἐκεῖνο χρόνου δι' ἀρετὴν, καὶ τὴν ἄλλην του τρόπου λαμπρότητα γνωρίμῳ, ἀλλὰ καὶ τῇ θύραθεν ούχ
ήταν σεμνυνομένῳ παιδεία, ῥητορικῆς τε οὐκ ἀμελετήτως ἔχοντι· θεολογίαν δὲ, ὅση περὶ τὰ τῆς εὐσεβείας
ἐνασχολείται δόγματα, καλῶς ἐξηκριβωκάτι, καὶ τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶσιν ἐναμβρυνομένῳ, ὧν δὴ πλείους
παράγειν ἀπειπάμενοι μάρτυρας, αξιόχρεων εἰς πίστιν τοῦ λόγου ἀποχρῆν ἡγησάμεθα αὐτὴν τὴν φιλτάτην
τοῦ αὐτοκράτορος Αλεξίου θυγατέρα, "Ανναν φημὶ τὴν Κομνηνὴν, ἥτις ἐν τῷ κατ' αὐτὴν ἱστορικῷ ὑπομνή
ματι ταῦτα προσμαρτύρεται τἀνδρὶ, ἐπαίνους οὐκ ὀλίγους αὐτῷ ἐπιμετροῦσα, καὶ αὐτὸν δὴ τὸν αὐτοκρά
τορα, αποδεξάμενον δηλονότι τὸ πόνημα, ἀποφαινομένη επιθεῖναι τῇ βίβλῳ, ἤδη κατ' επιταγὴν αὐτοῦ ἐξειρ·
γασμένη τὴν κλήσιν, Δογματικὴν πανοπλίαν, προσειρημένην εἰκότως. Ἐνίστησι γάρ τοι ἐν ταύτῃ, καὶ
σὺν θεῷ συναινομένῳ καρτερὰν συῤῥήγνυσι πρὸς τὴν τῶν αἱρετικῶν φάλαγγα μάχην, καὶ τούτους γενναίως
μέλα τροποῦται τῇ παντευχίᾳ τῶν λόγων, ἣν ἐκ πάντων τῶν τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας θεοφόρων Πατέ
σαν άριστα συνεραντσάμενος ὁ τῆς ὁσίας μνήμης Πατὴρ ἐκεῖνος ἐχαλκεύσατο, καὶ πολλῷ πόνῳ μετὰ τοῦ
πνεύματος ἐξυφηνάμενος, τοῖς τῆς εὐσεβείας προβθετο στρατιώταις, επαλείφων αὐτοὺς καὶ ἐξοπλίζων διά
ταύτης κατὰ τῶν ἀντιπάλων τῆς πίστεως, τοῖς ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ πολεμοῦσιν αὐτὴν τὴν θείαν χεῖρα συνεργόν
καὶ συναγωνιζομένην ἐπαγγελλόμενος, καὶ θαῤῥεῖν πρὸς τὸν ἀγῶνα διακελευόμενος μετὰ τοσούτων ὑποδυομένας τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας πόλεμον. Ελελήθει μέντοι γε τέως, καὶ ἐν ἀφανεῖ που κειμένη ἡγνοεῖτο παρ'
ἀξίαν ἡ άτω χρησίμη τε καὶ παγκάλη πραγματεία, οὐκ οἶδ' ὅπως ὁ θησαυρὸς τῆς Ἐκκλησίας ἀμεληθεῖσά
τα καὶ παροραθεῖσα, καὶ τὴν ἐσχάτην ἀπειλοῦσα καταφθοράν, ἣν μή τις φθὰς τῆς τοῦ Πανδαμάτορος ἐξαρπάπια ῥύμης, καὶ ἀνασώσηται τὴν ὀλίγου δεῖν ἐξίτηλον γεγονυίαν ἀρίστην Χριστιανων παισὶ Πανοπλίαν.
Ανθ' ὧν οἷς περ φθὰς εἰρήκειν κινούμενος, τὴν δυνατὴν τέως κατεθέμην σπουδὴν ὅπως τύποις ἐκδόθεν
σουτὶ τὸ πολυωφελέστατον πόνημα, προίκα τοῖς ὀρθοδοξίας τροφίμοις διαδοθῇ εἰς ἀσφάλειαν μὲν καὶ ἀποτροπὴν τῆς ἀπὸ τῶν αἱρέσεων λύμης, εἰς μνημόσυνον δὲ τῆς ἐμῆς ταπεινότητος, καὶ τῷ κοινῷ τῆς Ἐκκλη12; πληρώματι ἡ παντευχία τῆς τῶν εὐαγῶν τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίας Πατέρων διδασκαλίας χορηγηθῇ,
ἵνα τοῖς αἱρουμένοις ἀντικαθίστασθαι πρὸς τοὺς ἑτεροδοξούντας ραστώνη εἴη πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ βουλήματος, οἷον ἐξ ἱεροῦ τινος ταμιείου τὰ κατὰ πάσης αἱρετικῆς κακομυθίας ἀντίδοτα προφέρουσι, καὶ ἐξ
ἑτοίμον ἀποχρωμένοις πρὸς ἄμυναν. Οὐ γὰρ κατὰ τὴν μυθικὴν Ηφαίστου Αχιλλεῖ πονηθεῖσαν ἀσπίδα, ἀλλ'
οὐρανοχάλκευτόν πανοπλίαν κατὰ πάσης αἱρετικῆς κακονοίας ή προκειμένη βίβλος προτίθησι, καὶ ἀήττητον
ἐπιφαίνει τὸν μετ' αὐτῆς κατὰ τῶν ἀντιθέων λήρων στρατευόμενον.
Ex Chr. Frid. Matthæi Proleg. ad Euthymium in Evang.
in Francisci Zini, apud quem jam Latine lege- ▲
katur.
Έξι περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος,
διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεολογία
τοῦ μεγάλου Βασιλείου, ἐκ τοῦ λόγου τοῦ
περί πίστεως.
Διαρθραμὼν τὰ σύμπαντα ad καὶ μηδένα καιρὸν
ἡμᾶς ἀπολιμπάνειν. Vide infra col. 13.
Sequuntur scholia nonnulla ad Græcum textum
que tan loco addidimus.
De codice 2 seu bibliothecæ ejusdem XV b, fol., in
charta bombycina,
ΤΙΤΛΟΣ ΙΘ'.
Κατὰ Αγνοητών, λεγόντων ἀγνοεῖν τὸν Υἱὸν καὶ
Θεὸν τὴν ἡμέραν καὶ ὥραν τῆς παγκοσμίου
συντελείας, ὡς ἐλάττω τοῦ Πατρός. Του μετ
γάλου Βασιλείου.
Εἰς τὴν γνῶσιν πάντων, et cetera quæ vide in textu
ad titulum XIX.
τοῦ μεγάλου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, ἐκ τοῦ
περὶ Υἱοῦ δευτέρου λόγου.
Δέκατόν ἐστιν αὐτοῖς ἡ ἄγνοια ad πλὴν τῆς πρώτ
της φύσεως. Vide ad eumdem titulum.
Τοῦ ἁγίου Κυρίλλου.
Εἰ γὰρ τὰ ἐσόμενα πάντα ad τὴν γνῶσιν τῶν
ἐσομένων. Vide ibid.
ΤΙΤΛΟΣ Κ'.
Κατὰ 'Ωριγένους.
In học codice multa omissa sunt, quæ leguntur
in editione, nulia itein addita, quæ curiosius traclands sunt a futuro editore. Est autem hic codex
ideo uotabilis, quod tres titulos habet, qui in pleque codicibus Græcis desunt, nimirum titulum
III, titulum XX et titulum XXVIII. Horum altiπως και κατά Σαρακηνών, qui separatim (a) jam ταῦθα τὰ περὶ αὐτοῦ τέθειται. Vide in textu ad 4.-
61 editus. Titulum autem XIX et XX hic
ascripsimus.
(a) Vide Fabr. Bibl. Græc., ubi supra.
Ασώματον πρὸ τῆς παραβάσεως ad διὸ καὶ ἐν
tulan XX.
col. 15–16page 4 of 20
PG 130:15Το τοιοῦτο τοιγαροῦν καὶ τηλικοῦτο τῆς εὐσεβείας κειμήλιον τίνι δ' ἂν ἑτέρῳ προσφωνήσαιμι δικαιότερον, ἐκλαμπρότατε, και μεγαλεπιφανέστατε κύριε Στέφανε Μπραγκοδάνε, πατρὸς ἀγαθοῦ χρηστὸν γέννημα, καὶ τῆς ἐκείνου ἀρετῆς καὶ χρηστότητος ἐκμαγεῖον, καὶ γνήσιον ἀποσφράγισμα, ἢ τῇ σῇ ἐκλαμπρότητι, ἥτις πᾶσαν μὲν τὴν ἔξω λαμπρότητα, τὴν ἀπὸ τοῦ θεοστέπτου κράτους τοῦ ἐκλαμπροτάτου καὶ γαληνοτάτου πατρός σου κυρίου κυρίου Ἰωάννου Κωνσταντίνου Βασσαράβα βοεβόδα καὶ ἡγεμόνος πάσης Ουγγροβλα χίας ἐπιῤῥέουσαν, καὶ ἀφθόνως μετοχετευομένην, μικρὸν καὶ ἀσθενὲς πρός γε τὴν ἀκροτάτην εὐδοξίαν σὺν τῷ ἀληθεῖ λόγῳ ἡγησαμένη, καὶ τοῖς ἀγεννέσι μᾶλλον οἰηθεῖσα προσήκειν ἀλλοτρίοις καλοίς σεμνύνεσθαι, καὶ ἀπορίᾳ οἰκείων πρὸς τὴν τῶν Πατέρων, ὡς πρὸς τὸ νόθον, καὶ τεχνητὸν ἔρευθος αἱ τοῦ ἐμφύτου χηρεύουσαι, καταφεύγειν ἀρετὴν, καὶ λαμπρότητα, οὕτως ἑαυτὴν ἐξεπόνησε καὶ διεκόσμησε πάσῃ μὲν ἀρετῆς ἰδέᾳ, πάσῃ δὲ παιδείᾳ καὶ ὡς συνελόντι πᾶσιν, οἷς κοσμεῖσθαι καὶ οἷς ὁ ἀληθὴς χαρακτηρίζεσθαι πέφυκεν ἄνθρωπος, ὥστε ἀγαλμα δή τι τῆς ἀρετῆς ἔμπνουν, καὶ ἀγαθοῦ παντὸς ἔμβιον ἄγαλμα πρόκειται. 'Ανθο ὅτου καὶ τὸ μὲν αὐτῆς σῶμα οἱ Μυσίας ὅροι περιειλήφασι, τὸ δὲ τῆς ἀρετῆς καὶ καλοκαγαθίας κλέος περιθεῖ τὴν ὑφ' ἥλιον, καὶ περιηχεῖ τοῖς ἐπαίνοις τῆς σοφωτάτης σου ἐκλαμπρότητος. Ητις ἐν τηλικαύτῃ ἀφθονίᾳ τῶν ἔξω, καὶ εὐῤῥείᾳ πραγμάτων οὐ παρεῖδεν ἑαυτὴν ὑποσυρομένην εἰς ἃ πέφυκεν ἐλεεινῶς ὑφέλκειν ἐξυβρίζων ὁ πλοῦτος, ἀλλὰ γενναίῳ καὶ ἐῤῥωμένῳ φρονήματι ὅλη γ' ὑπεράνω τῆς κατ' αὐτὸν βίας γε νομένη, εἰς σκέψιν ἑαυτὴν καθῆκε, καὶ διηκριβώσατο νουνεχῶς ἄστα κοσμεῖν οἶδε τὸν ἄνθρωπον. Διὸ δὴ παιδείᾳ σαυτὸν ἐκ νέου τῇ ἐλευθερίῳ ὑποβαλών, διττήν ἐκεῖθεν τῇ σαυτοῦ ψυχῇ πηγὴν ἐφειλκύσω, τοί; σε κατὰ θεωρίαν καὶ τοῖς ἐν πράξει καλῶς ἐνησχολημένος. Διὸ καὶ εὐδοκιμεῖς μὲν ἐν συνεδρίῳ σοφῶν, οἷς συνε διημερεύειν καὶ συμπαννυχίζειν τὰ πλεῖστα φιλεῖς, ὅσον τῆς πρὸς φιλοσοφίαν οἰκειώσεως δείγμα λαμπρός τατον, ὁπότε τοῖς ὁμοίοις χαίρειν ἔκαστον τοῖς σοφοῖς γνωματεύεται, αὔξεις δὲ διὰ σαυτοῦ τὸν κατάλογον τῶν κατὰ τὴν ἐν πράξει ἀρετὴν εὐδοκίμων, εὐαρίθμων ἄγαν φέρων τα δεύτερα, καὶ τοῖς πρωτεύουσι κατ' ἐκείνην διαμιλλώμενος, ὥστε με οὐκ εἰς μακράν σε πάντας ἐᾶσαι κατόπιν τῇ δόξῃ τῶν κατορθουμένων θαρρούντα διατείνεσθαι, είγε τὰ φθάσαντα τῶν ἐσομένων ἀσφαλέστατα τεκμήρια πέφυκεν. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἄλλοι, καὶ οἷς ἔργον ἐγκώμια πλέκειν τοὺς ἐπαίνους φιλοτεχνούντων. Εγώ δ' δ τῆς ὑμετέρας ἐνδοξότητος διαμεσ ρόντως ἀποδέχομαί τε καὶ ἄγαμαι σιγῇ παραδραμεῖν οὐκ ἀνέχομαι, ἀλλὰ καὶ ὡς ἔχω δυνάμεως ἕως ὑπὲρ γῆς ετην διαθρυλλῶν καὶ κηρύττων μετά γε θαύματος οὐ παύσομαι. Πῶς γὰρ οὐκ ἂν λήθην ἢ φθόνον δηλω δικαίως, ὅ γε διὰ πλείστων πέπεισμαι μὴ προτιθείς, μηδὲ δημοσιεύων, ἀποστερῶν δὲ τῇ ἀκαίρῳ σιγῇ τῆς ἐκ τούτου ὠφελείας τούς γε εὐγνώμονας, οἷς ὑπέκκαυμα γίγνεσθαι φιλοῦσι πρὸς τὰ βελτίω τῶν ἀγαθῶν Εργων οἱ ἔπαινοι; Εἰ δὲ τὰ τῶν ἄλλων σπινθῆρος χρείαν συμβάλλοιτο, πῶς οὐχὶ πυρσὸν ἐν αὐτοῖς ἀρετῆς ἀνακαύσει τοῦ ἐν σοὶ κατ' ἐξοχὴν ἐνυπάρχοντος τὸ διήγημα; Οπερ οὐδένας οἶμαι γ' ἐς τόδε διατελεῖν ἀνη κόους, πλὴν εἰ μή τις εἴη ἀνέραστος τῶν καλῶν καὶ ὀλίγωρος. Τίνα γὰρ ἂν καὶ λήσειεν ὁ παρ' αὐτῇ θερμός καὶ διάπυρος ὑπὲρ εὐσεβείας ζῆλος, καὶ ὡς μετὰ πολλῆς καὶ διακαοῦς προθυμίας ὑπεραγωνίζῃ καὶ προασπίζεις τῶν ὀρθῶν, καὶ πατρίων δογμάτων, στρατείαν ταύτην ἀρίστην τῷ Χριστῷ στρατευόμενος, καὶ προπολεμῶν τῆς ὀρθοδοξίας μετὰ πολλῆς καὶ καρτερικῆς τῆς ἐνστάσεως ἢ πύλαις ᾅδου κατὰ τὴν ἀψευδή τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαν οὐδέποτε κατισχυθήσεται, ὅσῳ πλέον πολεμεῖται μᾶλλον ἀκμάζουσα, καὶ ἐν τῇ τα πεινώσει αὐτῆς λαμπρυνομένη καὶ ἀναθάλλουσα; Διὰ ταῦτ᾽ ἄρα κἀγὼ σοὶ τῷ θερμῷ ζηλωτῇ καὶ προμάχῳ τῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων ταυτηνί φέρων προσφωνῶ τὴν δογματικὴν Πανοπλίαν, όπως τεθωρακισμένος τῇ τοῦ Πνεύματος χάριτι, ρωμαλεώτερον ἀντιπαρατάττῃ τὸ ἀπὸ τοῦδε τοῖς ἀντιλέγουσι τῇ ἀληθείᾳ, τὸ θεῖον βήμα φέρων κατὰ τὴν σάλπιγγα τῶν Ἐκκλησιῶν, Παῦλόν φημι τὸν μακάριον, ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν, καὶ ῥομφαίαν ἀμφήκη, καὶ δι᾿ αὐτοῦ τοὺς τοῦ εὐσεβοῦς λόγου διαχρώμενος πολεμίους, καὶ λαμπρά κατ' αὐτῶν ἱστῶν τρόπαια, ὧνπερ οὐ ῥέοντα καὶ χαμαίζηλα κομίσῃ τὰ ἆθλα, οὐδὲ δόξαν βάστ' ἀπανθοῦσαν καὶ ἐκλείπουσαν, ἀλλ᾽ ἅπερ οὔτ᾽ ὀφθαλμοῖς εἰς θέαν ἐφικτά, οὔτ᾽ ἀκοῇ χωρητὰ, καὶ λόγου παντὸς ὑπερπαίει δύναμιν, βασιλείαν οὐρανῶν, καὶ μακαριότητα διαιωνίζουσαν, τὴν ἀποκειμένην τοῖς ἐκλελεγμένοι, πρὸ πάντων αἰών νων. Οὐ μόνον δὲ διὰ ταῦτα προσήκειν ἔγνων σου τῇ ἐνδοξότητι τὸ δώρημα, ἀλλὰ καὶ ὅτι δὴ παρὰ πάντας αὐτῇ ᾠκείωται, βασίλειον οὖσα κειμήλιον, σοὶ δ' οὐ μόνον τὰ τοῦ γένους ἐκ βασιλικῶν πηγῶν ἐπιῤῥέοντα ὁμο λογεῖται, τὰ πρὸς μάμμης εἰς τοὺς ἐπιφανεῖς Καντακουζηνούς ἀναγόμενα, ἀλλὰ δὴ καὶ τὰ πραττόμενα βασιλικῆς εὐγενείας λαμπρότατα ἀποσώζει μαρτύρια, καὶ κηρύττει τὴν πρὸς ἐκείνους συγγένειαν ἡ τῶν πράξεων ὁμοιότης. ἂν οἴκοθεν ἔχεις, καὶ ἀφ' ἑστίας φασὶ τὸ παράδειγμα, ὡς ὑπὸ ζῶντι ἀρχετύπῳ τῷ κλεινῷ καὶ ἐκλαμπροτάτῳ γενέτη παιδαγωγούμενος, καὶ σύνε: νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν τῇ πηγῇ, ἐξ ἧς ἀφθόνως ὑπάρχει ἀρύεσθαί σοι, καὶ κατὰ τὰς φιλεργοὺς μελίττας οἷον ἐξ ἀθανάτου λειμῶνος ἀπανθίζεσθαι τῶν ἀρετῶν τὰ εὐώδη καὶ ἀειθαλῆ ἄνθη. ᾿Ανθ' ὅτου καὶ διπλασίους εἰκότως τυγχάνεις ὀφείλων τῇ αὐτοῦ ἐκλάμπρῳ γαληνότητι χάριτας, πρός γε τῷ εἶναι καὶ αὐτοῦ τοῦ εὖ εἶναι παρὰ τῆς αὐτοῦ ὑψηλότητος προσ υπάρχοντος. "Ης δήτα καθ' ἡμᾶς αἱ ἀρεταὶ τοῖς πέρασι διατεθρύλληνται, τῆς ἀρίστης εὐνομίας μετὰ τῆς δικαιοσύνης καταγλαϊζούσης τὸν ὑψηλότατον καὶ λαμπρότατον θρόνον, ἐφ᾽ οὗ δὴ πρὸς Θεοῦ πάλαι προω ρισμένη ἐν τῷ καταλλήλῳ χρόνῳ παρὰ τῆς αὐτοῦ προνοίας ἐφίδρυται, ὁπότε ἡ τοῦ χρόνου ανωμαλία τὸν δεινὸν εἰς διοίκησιν ἀπῄτει, διὰ πολυσχιδῶν ὁδῶν παραστήσοντα τὴν ἔμφυτον καλοκαγαθίαν, καὶ ἑκάστῳ προσφόρως επαρκέσοντα πρὸς τὴν χρείαν, καὶ τῷ οἰκείῳ ὑποδείγματι τὸν ὑπὸ χεῖρα λεὼν τὰ θεοφιλῆ ἐκπαι δεύσοντα. Ἀλλὰ τίς ἄν μοι λόγος ἀρκέσ:ιε, ποῖος κάλαμος ὑπηρετήσει ἵν᾿ ἀπαριθμήσει γοῦν μόνῃ χρήσω» και τῶν προτερημάτων, οἷς ὁ σὸς γενέτης καθωραΐζεται, τῶν ἀγαθῶν, ὧν οὐ τῇ Μυσίᾳ μόνῃ, ἣν καὶ λόγου μικροῦ δεῖν ἄμοιρον πρώην οὖσαν, Μουσῶν ἀπέφηνε καταγώγιον, καὶ σοφῶν ἀνδρῶν περιώνυμον ἐνδιαίτημα, ἀρετῆς τε πάσης τῷ ὄντι γυμνάσιον, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τῇ ὑψηλίῳ ξυμπάσῃ ὑπῆρξε πατὴρ, πολυτρόπως
15
EUTHYMII ZJGABENI
16
Το τοιοῦτο τοιγαροῦν καὶ τηλικοῦτο τῆς εὐσεβείας κειμήλιον τίνι δ' ἂν ἑτέρῳ προσφωνήσαιμι δικαιότερον,
ἐκλαμπρότατε, και μεγαλεπιφανέστατε κύριε Στέφανε Μπραγκοδάνε, πατρὸς ἀγαθοῦ χρηστὸν γέννημα, καὶ
τῆς ἐκείνου ἀρετῆς καὶ χρηστότητος ἐκμαγεῖον, καὶ γνήσιον ἀποσφράγισμα, ἢ τῇ σῇ ἐκλαμπρότητι, ἥτις
πᾶσαν μὲν τὴν ἔξω λαμπρότητα, τὴν ἀπὸ τοῦ θεοστέπτου κράτους τοῦ ἐκλαμπροτάτου καὶ γαληνοτάτου
πατρός σου κυρίου κυρίου Ἰωάννου Κωνσταντίνου Βασσαράβα βοεβόδα καὶ ἡγεμόνος πάσης Ουγγροβλα
χίας ἐπιῤῥέουσαν, καὶ ἀφθόνως μετοχετευομένην, μικρὸν καὶ ἀσθενὲς πρός γε τὴν ἀκροτάτην εὐδοξίαν σὺν
τῷ ἀληθεῖ λόγῳ ἡγησαμένη, καὶ τοῖς ἀγεννέσι μᾶλλον οἰηθεῖσα προσήκειν ἀλλοτρίοις καλοίς σεμνύνεσθαι,
καὶ ἀπορίᾳ οἰκείων πρὸς τὴν τῶν Πατέρων, ὡς πρὸς τὸ νόθον, καὶ τεχνητὸν ἔρευθος αἱ τοῦ ἐμφύτου χηρεύ
ουσαι, καταφεύγειν ἀρετὴν, καὶ λαμπρότητα, οὕτως ἑαυτὴν ἐξεπόνησε καὶ διεκόσμησε πάσῃ μὲν ἀρετῆς
ἰδέᾳ, πάσῃ δὲ παιδείᾳ καὶ ὡς συνελόντι πᾶσιν, οἷς κοσμεῖσθαι καὶ οἷς ὁ ἀληθὴς χαρακτηρίζεσθαι πέφυκεν
ἄνθρωπος, ὥστε ἀγαλμα δή τι τῆς ἀρετῆς ἔμπνουν, καὶ ἀγαθοῦ παντὸς ἔμβιον ἄγαλμα πρόκειται. 'Ανθο
ὅτου καὶ τὸ μὲν αὐτῆς σῶμα οἱ Μυσίας ὅροι περιειλήφασι, τὸ δὲ τῆς ἀρετῆς καὶ καλοκαγαθίας κλέος περιθεῖ τὴν ὑφ' ἥλιον, καὶ περιηχεῖ τοῖς ἐπαίνοις τῆς σοφωτάτης σου ἐκλαμπρότητος. Ητις ἐν τηλικαύτῃ
ἀφθονίᾳ τῶν ἔξω, καὶ εὐῤῥείᾳ πραγμάτων οὐ παρεῖδεν ἑαυτὴν ὑποσυρομένην εἰς ἃ πέφυκεν ἐλεεινῶς ὑφέλκειν ἐξυβρίζων ὁ πλοῦτος, ἀλλὰ γενναίῳ καὶ ἐῤῥωμένῳ φρονήματι ὅλη γ' ὑπεράνω τῆς κατ' αὐτὸν βίας γε
νομένη, εἰς σκέψιν ἑαυτὴν καθῆκε, καὶ διηκριβώσατο νουνεχῶς ἄστα κοσμεῖν οἶδε τὸν ἄνθρωπον. Διὸ δὴ
παιδείᾳ σαυτὸν ἐκ νέου τῇ ἐλευθερίῳ ὑποβαλών, διττήν ἐκεῖθεν τῇ σαυτοῦ ψυχῇ πηγὴν ἐφειλκύσω, τοί; σε
κατὰ θεωρίαν καὶ τοῖς ἐν πράξει καλῶς ἐνησχολημένος. Διὸ καὶ εὐδοκιμεῖς μὲν ἐν συνεδρίῳ σοφῶν, οἷς συνε
διημερεύειν καὶ συμπαννυχίζειν τὰ πλεῖστα φιλεῖς, ὅσον τῆς πρὸς φιλοσοφίαν οἰκειώσεως δείγμα λαμπρός
τατον, ὁπότε τοῖς ὁμοίοις χαίρειν ἔκαστον τοῖς σοφοῖς γνωματεύεται, αὔξεις δὲ διὰ σαυτοῦ τὸν κατάλογον τῶν
κατὰ τὴν ἐν πράξει ἀρετὴν εὐδοκίμων, εὐαρίθμων ἄγαν φέρων τα δεύτερα, καὶ τοῖς πρωτεύουσι κατ' ἐκείνην
διαμιλλώμενος, ὥστε με οὐκ εἰς μακράν σε πάντας ἐᾶσαι κατόπιν τῇ δόξῃ τῶν κατορθουμένων θαρρούντα
διατείνεσθαι, είγε τὰ φθάσαντα τῶν ἐσομένων ἀσφαλέστατα τεκμήρια πέφυκεν. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἄλλοι,
καὶ οἷς ἔργον ἐγκώμια πλέκειν τοὺς ἐπαίνους φιλοτεχνούντων. Εγώ δ' δ τῆς ὑμετέρας ἐνδοξότητος διαμεσ
ρόντως ἀποδέχομαί τε καὶ ἄγαμαι σιγῇ παραδραμεῖν οὐκ ἀνέχομαι, ἀλλὰ καὶ ὡς ἔχω δυνάμεως ἕως ὑπὲρ
γῆς ετην διαθρυλλῶν καὶ κηρύττων μετά γε θαύματος οὐ παύσομαι. Πῶς γὰρ οὐκ ἂν λήθην ἢ φθόνον
δηλω δικαίως, ὅ γε διὰ πλείστων πέπεισμαι μὴ προτιθείς, μηδὲ δημοσιεύων, ἀποστερῶν δὲ τῇ ἀκαίρῳ σιγῇ
τῆς ἐκ τούτου ὠφελείας τούς γε εὐγνώμονας, οἷς ὑπέκκαυμα γίγνεσθαι φιλοῦσι πρὸς τὰ βελτίω τῶν ἀγαθῶν
Εργων οἱ ἔπαινοι; Εἰ δὲ τὰ τῶν ἄλλων σπινθῆρος χρείαν συμβάλλοιτο, πῶς οὐχὶ πυρσὸν ἐν αὐτοῖς ἀρετῆς
ἀνακαύσει τοῦ ἐν σοὶ κατ' ἐξοχὴν ἐνυπάρχοντος τὸ διήγημα; Οπερ οὐδένας οἶμαι γ' ἐς τόδε διατελεῖν ἀνηκόους, πλὴν εἰ μή τις εἴη ἀνέραστος τῶν καλῶν καὶ ὀλίγωρος. Τίνα γὰρ ἂν καὶ λήσειεν ὁ παρ' αὐτῇ θερμός
καὶ διάπυρος ὑπὲρ εὐσεβείας ζῆλος, καὶ ὡς μετὰ πολλῆς καὶ διακαοῦς προθυμίας ὑπεραγωνίζῃ καὶ
προασπίζεις τῶν ὀρθῶν, καὶ πατρίων δογμάτων, στρατείαν ταύτην ἀρίστην τῷ Χριστῷ στρατευόμενος, καὶ
προπολεμῶν τῆς ὀρθοδοξίας μετὰ πολλῆς καὶ καρτερικῆς τῆς ἐνστάσεως ἢ πύλαις ᾅδου κατὰ τὴν ἀψευδή
τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαν οὐδέποτε κατισχυθήσεται, ὅσῳ πλέον πολεμεῖται μᾶλλον ἀκμάζουσα, καὶ ἐν τῇ τα
πεινώσει αὐτῆς λαμπρυνομένη καὶ ἀναθάλλουσα; Διὰ ταῦτ᾽ ἄρα κἀγὼ σοὶ τῷ θερμῷ ζηλωτῇ καὶ προμάχῳ
τῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων ταυτηνί φέρων προσφωνῶ τὴν δογματικὴν Πανοπλίαν, όπως τεθωρακισμένος
τῇ τοῦ Πνεύματος χάριτι, ρωμαλεώτερον ἀντιπαρατάττῃ τὸ ἀπὸ τοῦδε τοῖς ἀντιλέγουσι τῇ ἀληθείᾳ, τὸ θεῖον
βήμα φέρων κατὰ τὴν σάλπιγγα τῶν Ἐκκλησιῶν, Παῦλόν φημι τὸν μακάριον, ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν, καὶ
ῥομφαίαν ἀμφήκη, καὶ δι᾿ αὐτοῦ τοὺς τοῦ εὐσεβοῦς λόγου διαχρώμενος πολεμίους, καὶ λαμπρά κατ' αὐτῶν
ἱστῶν τρόπαια, ὧνπερ οὐ ῥέοντα καὶ χαμαίζηλα κομίσῃ τὰ ἆθλα, οὐδὲ δόξαν βάστ' ἀπανθοῦσαν καὶ ἐκλειπουσαν, ἀλλ᾽ ἅπερ οὔτ᾽ ὀφθαλμοῖς εἰς θέαν ἐφικτά, οὔτ᾽ ἀκοῇ χωρητὰ, καὶ λόγου παντὸς ὑπερπαίει δύναμιν,
βασιλείαν οὐρανῶν, καὶ μακαριότητα διαιωνίζουσαν, τὴν ἀποκειμένην τοῖς ἐκλελεγμένοι, πρὸ πάντων αἰών
νων. Οὐ μόνον δὲ διὰ ταῦτα προσήκειν ἔγνων σου τῇ ἐνδοξότητι τὸ δώρημα, ἀλλὰ καὶ ὅτι δὴ παρὰ πάντας
αὐτῇ ᾠκείωται, βασίλειον οὖσα κειμήλιον, σοὶ δ' οὐ μόνον τὰ τοῦ γένους ἐκ βασιλικῶν πηγῶν ἐπιῤῥέοντα ὁμο
λογεῖται, τὰ πρὸς μάμμης εἰς τοὺς ἐπιφανεῖς Καντακουζηνούς ἀναγόμενα, ἀλλὰ δὴ καὶ τὰ πραττόμενα
βασιλικῆς εὐγενείας λαμπρότατα ἀποσώζει μαρτύρια, καὶ κηρύττει τὴν πρὸς ἐκείνους συγγένειαν ἡ τῶν
πράξεων ὁμοιότης. ἂν οἴκοθεν ἔχεις, καὶ ἀφ' ἑστίας φασὶ τὸ παράδειγμα, ὡς ὑπὸ ζῶντι ἀρχετύπῳ τῷ
κλεινῷ καὶ ἐκλαμπροτάτῳ γενέτη παιδαγωγούμενος, καὶ σύνε: νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν τῇ πηγῇ, ἐξ ἧς
ἀφθόνως ὑπάρχει ἀρύεσθαί σοι, καὶ κατὰ τὰς φιλεργοὺς μελίττας οἷον ἐξ ἀθανάτου λειμῶνος ἀπανθίζεσθαι
τῶν ἀρετῶν τὰ εὐώδη καὶ ἀειθαλῆ ἄνθη. ᾿Ανθ' ὅτου καὶ διπλασίους εἰκότως τυγχάνεις ὀφείλων τῇ αὐτοῦ
ἐκλάμπρῳ γαληνότητι χάριτας, πρός γε τῷ εἶναι καὶ αὐτοῦ τοῦ εὖ εἶναι παρὰ τῆς αὐτοῦ ὑψηλότητος προσυπάρχοντος. "Ης δήτα καθ' ἡμᾶς αἱ ἀρεταὶ τοῖς πέρασι διατεθρύλληνται, τῆς ἀρίστης εὐνομίας μετὰ τῆς
δικαιοσύνης καταγλαϊζούσης τὸν ὑψηλότατον καὶ λαμπρότατον θρόνον, ἐφ᾽ οὗ δὴ πρὸς Θεοῦ πάλαι προωρισμένη ἐν τῷ καταλλήλῳ χρόνῳ παρὰ τῆς αὐτοῦ προνοίας ἐφίδρυται, ὁπότε ἡ τοῦ χρόνου ανωμαλία
τὸν δεινὸν εἰς διοίκησιν ἀπῄτει, διὰ πολυσχιδῶν ὁδῶν παραστήσοντα τὴν ἔμφυτον καλοκαγαθίαν, καὶ ἑκάστῳ
προσφόρως επαρκέσοντα πρὸς τὴν χρείαν, καὶ τῷ οἰκείῳ ὑποδείγματι τὸν ὑπὸ χεῖρα λεὼν τὰ θεοφιλῆ ἐκπαι
δεύσοντα. Ἀλλὰ τίς ἄν μοι λόγος ἀρκέσ:ιε, ποῖος κάλαμος ὑπηρετήσει ἵν᾿ ἀπαριθμήσει γοῦν μόνῃ χρήσω»
και τῶν προτερημάτων, οἷς ὁ σὸς γενέτης καθωραΐζεται, τῶν ἀγαθῶν, ὧν οὐ τῇ Μυσίᾳ μόνῃ, ἣν καὶ λόγου
μικροῦ δεῖν ἄμοιρον πρώην οὖσαν, Μουσῶν ἀπέφηνε καταγώγιον, καὶ σοφῶν ἀνδρῶν περιώνυμον ἐνδιαί
τημα, ἀρετῆς τε πάσης τῷ ὄντι γυμνάσιον, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τῇ ὑψηλίῳ ξυμπάσῃ ὑπῆρξε πατὴρ, πολυτρόπως
col. 17–18page 5 of 20
PG 130:17εἰ δρῶν τὸ Χριστώνυμον πλήρωμα, τῶν εὐποιιῶν ἀφθόνως καὶ ῥύδην προχεομένων τοῖς πᾶσιν, ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς τυπογραφίας, ἥτις ἐπὶ τῆς αὐτοῦ θεοδοξάστου ἡγεμονίας συνέστη, οὐκ εὐαρίθμων Ιερών βιβλίων οἷον εἰς τὸ ζῆν ἀνακληθέντων καὶ ἀναβεβιωκότων, καὶ τοῖς Χριστωνύμοις κεχορηγημένων παρὰ τῆς αὐτοῦ θεοφρουρή του έκλαμπρότητος, ἐφ' ἧς οἷον ὑπὸ χοροστάτῃ τῇ εὐσεβείς τὸ λοιπὸν σμήνος συγχορεύει τῶν ἀρετῶν, κἀντεῦθεν ἀρετή, παρ' αὐτῇ τιμωμένη ὅλοις, πήχεσι τὸ τοῦ λόγου, βασιλικοῖς ἐπιδίδωσι, καὶ εἰς αύξην χωρεί, οἷον ἐν ἀθανάτοις στήλαις τῇ ἀλήκτῳ διαδοχή εγκεκολαμμένα εἰς γενεάς γενεῶν παραδιδούσα αὐτῆς τὰ ἐγκώμια. Εκείνης οὖν ἀποῤῥοια πέφυκας τῆς πηγῆς, ἐκλαμπρότατε Στέφανε· τοῦ τηλικούτου δέν όρου μεγαλοφυή; ὑπάρχων καρπὸς παριστᾷς τῇ μιμήσει, καὶ τὴν συγγένειαν οὐ ψεύδη, διαζωγραφῶν ἀκρι βῶς ἐν σαυτῷ ὅλην τὴν τοῦ γεννήτορος ἀρετὴν, σὺν ᾧ σε εὔχομαι ὑπὸ τῆς ζωαρχικῆς καὶ μακαρίας Τριάδος περιφρουρεῖσθαι εἰς μακραίωνας μετὰ τῆς ἐγχωρούσης εὐδαιμονίας, ἐπιδιδόντα ἐν τοῖς κατὰ Θεὸν ἐπιτηδεύμασι, εὐθυμοῦντά τε διὰ παντὸς, καὶ οὐτινοσοῦν ἀβουλήτου ἄγευστον. Αμήν. ΔΡΥΣΤΡΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ. Τῆς ὑμετέρας Εκλαμπρότητος θερμότατος εὐχέτης. Πρὸς τὸν ἐκλαμπρότατον, καὶ ἐνδοξότατον κύ ριον κύριον Στέφανον βοεβόδα. τὸν Μπραγκο βάνον. Αρετῆς ἰδ᾽ εὐσεβίης Συνάρασθέ μοι παροῦσαι Ελικωνίηθεν Μοῦσαι Ορθοδοξίης τὸ κλέος, Βαθύ, κλεινὸν οὖν τε γῆρας Στεφάνου πλέκειν ἐπαίνους Ἐπέων καλοῖς ἀώτοις Σοφίης ἄριστον υἷα Θεὸς ᾧ βίον παράσχοι Βασιλείαν τ' ἐπὶ τούτοις γε ἀγήρω. Αντώνιος ὁ προῤῥηθείς. Τοῦ αὐτοῦ. Πρὸς τὸν πανιερώτατον καὶ 'σεβασμιώτατόν μητροπολίτην Δρύστρας κύριον Αθανάσιον. Τεύχεσιν εὐσεβίης ἰδὲ πνεύματος πλισε θεῖος Αρχιερεὺς Δρύστρας πανοπλίῃ ζαθέους. Λύκους δὲ φθορέας κατεύχει σηχόθεν οὗτος Χριστοῖα, κλεινὴν εἰς φάος τήνδε βίβλον, Ζιγαδινοῦ πόνον αἷς ἀγαγὼν δαπάναις ἀφειδέσσι, Δέρχετε ποιμένες σὺν θαύματι εὐσεβίην. Πρὸς τὸν αὐτόν. Ἠλιος λάμπων ἀπάσης δρόμοις πείρατα χθονός, Αντὶ ψυχῆς τελέθει τοῖς ἐπὶ γῆς ἅπασιν. Ακτίνες σῶν δ' ἀρετῶν ἀστράψασαι ὄμματα πιστῶν, Ονησαν πλείω ἢ τὸ πάροιθ᾽ ἕτεροι, Ὁ ἐν σπουδαίοις ἐλάχιστος Χουρμούζιος. Ἕτερον τοῦ αὐτοῦ ὡς ἀπὸ τῆς βίβλου. Πανοπλίη κέκλημαι εἰκότως μάλα, Χορηγὸς ὅπλων φασγάνου τομωτέρων, Αίρειν πασῶν οἷς θυμὸς καθ' αἱρήσεων Λαμπρὰ τρόπαια, καὶ νίκας πρὸς ἀξίαν. Πατὴρ πέλει μοι Ζυγαδηνός μοναχός, Γραφῶν ἀτεχνῶς ηκριβωκώς βένθεσι. Τέως δ' ἐνὶ σκότῳ ἐοῦσαν ἄγνωστον, Μυχοῖς ὁρωρυγμένος αίης ὡς χρυσός, Αρχιθύτης Δρύστρας τυποι ᾿Αθανάσιος 'Εαῖς δαπάναις, ὠφελείας εἵνεκα. Εὔχεσθε οὖν ἅπαντες οἱ γῆρας βαθύ Λαχεῖν τ' ἔπειτα χῶρον οὐρανιόνων. Ετερον πρὸς τὸν ἐκλαμπρότατον Στέφανον βος βόδα τὸν Μπραγκοβάνον· καὶ πρὸς τὸν παγιε μώτατον Αθανάσιον Δρύστρας. Ιδμονι τῶν ὅπλων ὁπλίζεσθαι θέμις ὅπλοις, “Οφρ' ἀρετὴν κόσμῳ παμφανόεσσαν ἔχῃ. Σοί δ' ᾧ Βασσαράδων λαμπρὸν στέφος, ἡδέ τε εξ Έχος, Ταῦτα τὰ ὅπλα πρέπει αἱρετικῶν ἐφόδι. Τῶν ῥα Ζυγαδινὸς χαλκευτής πάμπαν ετύχθη, Ποιμὴν δὲ Δρύστρας θῆξε τυπογραφία, Οὔνομα δ' ἔπλετο τῷδε φερώνυμον ἀθανασίης, Ην ἀρετῇσιν ἐῇς πλέξατ' ἀπειρεσίως. ῾Ο ἐλάχιστος ἐν Ἱεροδιακόνοις Ἰωαννίκιος ὁ Χατζής. Ετερον εἰς τὴν βίβλον. Τόξον σὸν ἤδη καρτερώς τείνον λίαν, Βέλη τε ρίπτε ἀντιπάλων καρδίῃ. Λέλογχας ᾗ γὰρ τηλικούτου δαίμονος, Δοῦν' ὥστε φέγγει μιν σὲ δὴ καὶ γουνέα. Ἐόντα τοῦτον Ζυγαδηνὸν τοῦ πίκλη, Εὐθυμίης φερώνυμον φῶτ᾽ ἀγλαόν. Ετερον πρός τε τὸν ἐκλαμπρότατον κύριον Στέ φανον βοεβόδα τὸν Μπραγκοβᾶνον, καὶ πρὸς τὸν πανιερώτατων μητροπολίτην Δρύστρας κύριον Αθανάσιον. Μπραγκοβάνων Στέφανε στέλεχος ρίζης περιδόξου, Ηδ᾽ ἀγαθοῦ τοχέως εὐφρόσυνόν τε τέκος, Δέξει τα κορυφᾷ στέφος ἀϊδιον τόδε δώρον, Λαμπροῦ σου ήθους σήμ᾽ ἀγλαὸν τελέθον, Τιθέμενον παρὰ ἀρχιθύτου σοῦ εὐχέτιδός τε Εξάρχου Δρύστρας τοὔνομ᾽ Ἀθανασίου, “υς δὴ θῆκε τύπος δαπάνησιν ἀειρομένῃσι Τὴν βίβλον ταύτην εἰς χάριν εὐσεβέων. ῾Ο ἐν σπουδαίοις ελάχιστος Γεώργιος Χαζηγάνου Λαρισσαίος. Στίχοι Ιαμβικοὶ πρὸς βασιλέα 'Αλέξιον τὸν Κομνηνόν, καὶ πρὸς τὴν βίβλον Ευθυμίου μου ναχοῦ τοῦ Ζιγαδηνοῦ. Η Βίβλος αὕτη τοῦ κρατίστου δεσπότου Θείων πέφυκεν ὁπλοθήκη δογμάτων, Παντευχίαν φέρουσα καὶ πανοπλίαν Αῤῥηκτον, ἀκράδαντον, ἀδαμαντίνην. Τοῦ γὰρ δυνατοῦ τὰ τεθηγμένα βέλη, "Α πηγνύουσιν οἱ στρατηγοὶ τοῦ Λόγου Τῶν τοῦ κρατοῦντος δυσμενῶν ἐν καρδίᾳ,
PANOPLIA DOGMATICA.
18
17
εἰ δρῶν τὸ Χριστώνυμον πλήρωμα, τῶν εὐποιιῶν ἀφθόνως καὶ ῥύδην προχεομένων τοῖς πᾶσιν, ἀλλὰ καὶ διὰ
τῆς τυπογραφίας, ἥτις ἐπὶ τῆς αὐτοῦ θεοδοξάστου ἡγεμονίας συνέστη, οὐκ εὐαρίθμων Ιερών βιβλίων οἷον
εἰς τὸ ζῆν ἀνακληθέντων καὶ ἀναβεβιωκότων, καὶ τοῖς Χριστωνύμοις κεχορηγημένων παρὰ τῆς αὐτοῦ
θεοφρουρή του έκλαμπρότητος, ἐφ' ἧς οἷον ὑπὸ χοροστάτῃ τῇ εὐσεβείς τὸ λοιπὸν σμήνος συγχορεύει τῶν
ἀρετῶν, κἀντεῦθεν ἀρετή, παρ' αὐτῇ τιμωμένη ὅλοις, πήχεσι τὸ τοῦ λόγου, βασιλικοῖς ἐπιδίδωσι, καὶ εἰς
αύξην χωρεί, οἷον ἐν ἀθανάτοις στήλαις τῇ ἀλήκτῳ διαδοχή εγκεκολαμμένα εἰς γενεάς γενεῶν παραδιδούσα
αὐτῆς τὰ ἐγκώμια. Εκείνης οὖν ἀποῤῥοια πέφυκας τῆς πηγῆς, ἐκλαμπρότατε Στέφανε· τοῦ τηλικούτου δέν
όρου μεγαλοφυή; ὑπάρχων καρπὸς παριστᾷς τῇ μιμήσει, καὶ τὴν συγγένειαν οὐ ψεύδη, διαζωγραφῶν ἀκρι
βῶς ἐν σαυτῷ ὅλην τὴν τοῦ γεννήτορος ἀρετὴν, σὺν ᾧ σε εὔχομαι ὑπὸ τῆς ζωαρχικῆς καὶ μακαρίας
Τριάδος περιφρουρεῖσθαι εἰς μακραίωνας μετὰ τῆς ἐγχωρούσης εὐδαιμονίας, ἐπιδιδόντα ἐν τοῖς κατὰ Θεὸν
ἐπιτηδεύμασι, εὐθυμοῦντά τε διὰ παντὸς, καὶ οὐτινοσοῦν ἀβουλήτου ἄγευστον. Αμήν.
ΔΡΥΣΤΡΑΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ.
Τῆς ὑμετέρας Εκλαμπρότητος θερμότατος εὐχέτης.
Πρὸς τὸν ἐκλαμπρότατον, καὶ ἐνδοξότατον κύριον κύριον Στέφανον βοεβόδα. τὸν Μπραγκοβάνον.
Αρετῆς ἰδ᾽ εὐσεβίης
Συνάρασθέ μοι παροῦσαι
Ελικωνίηθεν Μοῦσαι
Ορθοδοξίης τὸ κλέος,
Βαθύ, κλεινὸν οὖν τε γῆρας
Στεφάνου πλέκειν ἐπαίνους
Ἐπέων καλοῖς ἀώτοις
Σοφίης ἄριστον υἷα
Θεὸς ᾧ βίον παράσχοι
Βασιλείαν τ' ἐπὶ τούτοις γε ἀγήρω.
Αντώνιος ὁ προῤῥηθείς.
Τοῦ αὐτοῦ. Πρὸς τὸν πανιερώτατον καὶ 'σεβα·
σμιώτατον μητροπολίτην Δρύστρας κύριον
Αθανάσιον.
Τεύχεσιν εὐσεβίης ἰδὲ πνεύματος πλισε θεῖος
Αρχιερεὺς Δρύστρας πανοπλίῃ ζαθέους.
Λύκους δὲ φθορέας κατεύχει σηχόθεν οὗτος
Χριστοῖα, κλεινὴν εἰς φάος τήνδε βίβλον,
Ζιγαδινοῦ πόνον αἷς ἀγαγὼν δαπάναις ἀφειδέσσι,
Δέρχετε ποιμένες σὺν θαύματι εὐσεβίην.
Πρὸς τὸν αὐτόν.
Ἠλιος λάμπων ἀπάσης δρόμοις πείρατα χθονός,
Αντὶ ψυχῆς τελέθει τοῖς ἐπὶ γῆς ἅπασιν.
Ακτίνες σῶν δ' ἀρετῶν ἀστράψασαι ὄμματα πιστῶν,
Ονησαν πλείω ἢ τὸ πάροιθ᾽ ἕτεροι,
Ὁ ἐν σπουδαίοις ἐλάχιστος Χουρμούζιος.
Ἕτερον τοῦ αὐτοῦ ὡς ἀπὸ τῆς βίβλου.
Πανοπλίη κέκλημαι εἰκότως μάλα,
Χορηγὸς ὅπλων φασγάνου τομωτέρων,
Αίρειν πασῶν οἷς θυμὸς καθ' αἱρήσεων
Λαμπρὰ τρόπαια, καὶ νίκας πρὸς ἀξίαν.
Πατὴρ πέλει μοι Ζυγαδηνός μοναχός,
Γραφῶν ἀτεχνῶς ηκριβωκώς βένθεσι.
Τέως δ' ἐνὶ σκότῳ ἐοῦσαν ἄγνωστον,
Μυχοῖς ὁρωρυγμένος αίης ὡς χρυσός,
Αρχιθύτης Δρύστρας τυποι ᾿Αθανάσιος
'Εαῖς δαπάναις, ὠφελείας εἵνεκα.
Εὔχεσθε οὖν ἅπαντες οἱ γῆρας βαθύ
Λαχεῖν τ' ἔπειτα χῶρον οὐρανιόνων.
Ετερον πρὸς τὸν ἐκλαμπρότατον Στέφανον βοςβόδα τὸν Μπραγκοβάνον· καὶ πρὸς τὸν παγιε
μώτατον Αθανάσιον Δρύστρας.
Ιδμονι τῶν ὅπλων ὁπλίζεσθαι θέμις ὅπλοις,
“Οφρ' ἀρετὴν κόσμῳ παμφανόεσσαν ἔχῃ.
Σοί δ' ᾧ Βασσαράδων λαμπρὸν στέφος, ἡδέ τε εξ
Έχος,
Ταῦτα τὰ ὅπλα πρέπει αἱρετικῶν ἐφόδι.
Τῶν ῥα Ζυγαδινὸς χαλκευτής πάμπαν ετύχθη,
Ποιμὴν δὲ Δρύστρας θῆξε τυπογραφία,
Οὔνομα δ' ἔπλετο τῷδε φερώνυμον ἀθανασίης,
Ην ἀρετῇσιν ἐῇς πλέξατ' ἀπειρεσίως.
῾Ο ἐλάχιστος ἐν Ἱεροδιακόνοις Ιωαννί
κιος ὁ Χατζής.
Ετερον εἰς τὴν βίβλον.
Τόξον σὸν ἤδη καρτερώς τείνον λίαν,
Βέλη τε ρίπτε ἀντιπάλων καρδίῃ.
Λέλογχας ᾗ γὰρ τηλικούτου δαίμονος,
Δοῦν' ὥστε φέγγει μιν σὲ δὴ καὶ γουνέα.
Ἐόντα τοῦτον Ζυγαδηνὸν τοῦ πίκλη,
Εὐθυμίης φερώνυμον φῶτ᾽ ἀγλαόν.
Ετερον πρός τε τὸν ἐκλαμπρότατον κύριον Στέ
φανον βοεβόδα τὸν Μπραγκοβᾶνον, καὶ πρὸς
τὸν πανιερώτατων μητροπολίτην Δρύστρας
κύριον Αθανάσιον.
Μπραγκοβάνων Στέφανε στέλεχος ρίζης περιδόξου,
Ηδ᾽ ἀγαθοῦ τοχέως εὐφρόσυνόν τε τέκος,
Δέξει τα κορυφᾷ στέφος ἀϊδιον τόδε δώρον,
Λαμπροῦ σου ήθους σήμ᾽ ἀγλαὸν τελέθον,
Τιθέμενον παρὰ ἀρχιθύτου σοῦ εὐχέτιδός τε
Εξάρχου Δρύστρας τοὔνομ᾽ Ἀθανασίου,
“υς δὴ θῆκε τύπος δαπάνησιν ἀειρομένῃσι
Τὴν βίβλον ταύτην εἰς χάριν εὐσεβέων.
῾Ο ἐν σπουδαίοις ελάχιστος Γεώργιος
Χαζηγάνου Λαρισσαίος.
Στίχοι Ιαμβικοὶ πρὸς βασιλέα 'Αλέξιον τὸν
Κομνηνόν, καὶ πρὸς τὴν βίβλον Ευθυμίου μου
ναχοῦ τοῦ Ζιγαδηνοῦ.
Η Βίβλος αὕτη τοῦ κρατίστου δεσπότου
Θείων πέφυκεν ὁπλοθήκη δογμάτων,
Παντευχίαν φέρουσα καὶ πανοπλίαν·
Αῤῥηκτον, ἀκράδαντον, ἀδαμαντίνην.
Τοῦ γὰρ δυνατοῦ τὰ τεθηγμένα βέλη,
"Α πηγνύουσιν οἱ στρατηγοὶ τοῦ Λόγου
Τῶν τοῦ κρατοῦντος δυσμενῶν ἐν καρδίᾳ,
col. 19–20page 6 of 20
PG 130:19Ενταῦθα κεῖνται πάντα συνειλεγμένα, Τῷ συγκροτισμῷ τοῦ σοφοῦ προμηθέως, ᾿Αλεξίου γῆς Αὐσόνων βασιλέως, Θεόφρονος Μέδοντος Εὐσεβεστάτου, ὐχ ἡ πρόνοια τοῦ φιλανθρώπου Λόγου Ἐν ἐσχατιᾷ τῶν χρόνων τῶν δυσκόλων, Καὶ τῶν ἀναγκῶν τῶνδε τῶν πολυπλόκων Ήνεγκεν ευτύχημα 'Ρωμαίοις μέγα, Στρατηγὸν εὐμήχανον ηκριβωμένον, Αρχηγὸν εὐδόκιμον ἐξῃρημένον, Καὶ πρὸ κράτους. τείχισμα, καὶ μετὰ κράτος Πύργωμα, κραταίωμα τῆς σκηπτουχίας, Οὗ τὰ κατορθώματα πολλὰ καὶ ξένα, Καὶ τὰ τρόπαια τὰ κατ' ἐχθρῶν μυρία. Σφραγὶς δὲ πάντων, καὶ κορωνίς αἰσία, Η Δογματική τυγχάνει Πανοπλία, Τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ή στερεότης. Ἡ συλλογὴ γὰρ τῶν θεοπνεύστων λόγων Γνώρισμα λαμπρὸν εὐσεβοῦς βασιλέως. *Ος συρραγήναι τοῖς ἐναντίοις θέλων, Καὶ πρὸς λογικὴν συμβαλεῖν αὐτοῖς μάχην Τούτοις κατ' αὐτῶν εν τεθωρακισμένος Τοῖς μηχανικοῖς ἀπτοήτως ἐξίτω. Τοῦ αὐτοῦ. Πρόγραμμα βίβλου τήσδε τῆς τῶν δογμάτων ᾿Αλεξίου φρόντισμα, καὶ γλυκὺς πόνος, Ῥώμης βασιλεύοντος εὐσεβῶς Νέας, Καὶ φαιδρὸν ἐκλάμποντος ἀρετῶν σέλας. Κοινωφελὲς σύνταγμα, πίστεως κράτος, Στήλη θριαμβεύουσα τους νόθους λόγους. Αθροισις ευσύνοπτος ὀρθοδοξίας, Ἔλεγχος ἐντρέπων τε καὶ καταισχύνων Τοὺς τῆς ἀληθοῦς πίστεως ἀποστάτας. Θείον ταμεῖον ὀργάνων τῶν ἐν μάχαις, "Απερ καταστρέφουσι τείχη δογμάτων Θεῷ μισουμένων τε καὶ λαοπλάνων, Πηγή δι' αὐτῆς ἐνθέων διδαγμάτων, Ποταμός αὐτόχρημα σεπτῶν δογμάτων. "Αρδην κατακλύζων τε καὶ σύρων κάτω Τῶν κακοδόξων τὰς βεβήλους αἱρέσεις. Φρικτή βελῶν φαρέτρα δογματοκτόνων, Τῶν συλλογισμῶν πλεκτάνη, καὶ σφενδόνη, Τοῖς τοῦ Θεοῦ φῶς, πῦρ δὲ τοῖς ἀλλοτρίοις. Σάλπιγξ καταπλήττουσα τοὺς ἐναντίους, Πανοπλία φράττουσα τοὺς κεχρημένους, Παντευχία σφάττουσα τους θεηλάτους. Αλλ' ὦ Μονάς Τρίφωτε, καὶ Τριάς πάλιν Εν φῶς ἀπαστράπτουσα τῆς Θεαρχίας, Τον Ήλιον φύλαττε τῶν ᾿Ανακτόρων, Τὸν μηχανουργὸν τῆς τοσαύτης Ισχύος. Επειτα τήνδε την σελήνην τοῦ κράτους Καλὴν βοηθὸν ἐκ Θεοῦ συνημμένην, Καὶ τὸν ποθεινὸν Πορφύρας Εωσφόρον Κάλλιστον ἄνθος Δεσπότην ἡμῶν νέον, Εἰρηνικήν σύμπνοιαν ἐν βίφ νέμων, Ζωήν τε μακράν, καὶ κακῶν ἐλευθέραν, Καὶ τὴν τελευτὴν εὐφόρως τελουμένην, Πανοικὶ σώζων, παγγενή στέφων άνω Μαρμαρυγὴν ἄφθαρτον ἡμφιεσμένους. Τοῦ αὐτοῦ. Ως ηὐδόκησεν ὁ κρατῶν στεφηφόρος, Ως ἐγγράφως ὥρισεν, ὡς ἔδειξέ μοι Σπεύσας κατεσκεύασα τὴν Πανοπλίαν. Ταῦτ᾽ οὖν μαθόντες οἱ κριταὶ τοῦ βιβλίου Στέργοιτε, καὶ βάλοιτε ταῖς εὐφημίαις Τὸν ἀγχίνουν τε καὶ μέγαν βασιλέα. Τούτῳ γὰρ ἡ σύμπασα καὶ μόνῳ χάρις. Εἰ γὰρ προσήκει τὴν ἀλήθειαν λέγειν, Εὐμήχανον τὸ χρῆμα, πιπτέτω φθόνος. ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤ' ΕΓΚΩΜΙΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΒΑΣΙΛΕΑ ΑΛΕΞΙΟΝ ΤΟΝ ΚΟΜΝΗΝΟΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗΝ ΠΑΝΟΠΛΙΑΝ, Εὐθυμίου πόνημα καὶ μονοτρόπου, Τοῦ Ζιγαδηνοῦ δογμάτων Πανοπλία, ᾿Αλεξίῳ τευχθεῖσα Κομνηνῶν γένους, *Ανακτι πιστῷ τῶν ἀπίστων εἰς πάλην. Καὶ πάντα μὲν τὰ κατορθώματα τοῦ μεγίστου καὶ θεοκυβερνήτου βασιλέως ἡμῶν ᾿Αλεξίου περιφανῆ καὶ λαμπρὰ καὶ ἀξιοθαύμαστα πολιτικῶν πραγμάτ των επιστημονικαὶ διαταγαι, καὶ δεξιαὶ μεταχειρί. σεις καὶ ἀντιλήψεις πολεμικῶν στρατηγημάτων εύν βουλίαι, γνωμῶν ὑποθῆκαι, καὶ μηχανημάτων ἐπίσ νοιαι, μηδὲν ἐλαττούμεναι πολλάκις τῶν ᾿Αρχιμή δους καὶ Παλλαμήδους· ἀποκρίσεις περιεσκεμμέναι, καὶ ἀγχίνοιαι μεσταὶ πρὸς τοὺς πρέσβεις τῶν μετ γάλων ἐθνῶν· τάλλα πάντα, συντόμως εἰπεῖν, ἐξ ὧν
19
EUTHYMII ZIGABENI
Ενταῦθα κεῖνται πάντα συνειλεγμένα,
Τῷ συγκροτισμῷ τοῦ σοφοῦ προμηθέως,
᾿Αλεξίου γῆς Αὐσόνων βασιλέως,
Θεόφρονος Μέδοντος Εὐσεβεστάτου,
ὐχ ἡ πρόνοια τοῦ φιλανθρώπου Λόγου
Ἐν ἐσχατιᾷ τῶν χρόνων τῶν δυσκόλων,
Καὶ τῶν ἀναγκῶν τῶνδε τῶν πολυπλόκων
Ήνεγκεν ευτύχημα 'Ρωμαίοις μέγα,
Στρατηγὸν εὐμήχανον ηκριβωμένον,
Αρχηγὸν εὐδόκιμον ἐξῃρημένον,
Καὶ πρὸ κράτους. τείχισμα, καὶ μετὰ κράτος
Πύργωμα, κραταίωμα τῆς σκηπτουχίας,
Οὗ τὰ κατορθώματα πολλὰ καὶ ξένα,
Καὶ τὰ τρόπαια τὰ κατ' ἐχθρῶν μυρία.
Σφραγὶς δὲ πάντων, καὶ κορωνίς αἰσία,
Η Δογματική τυγχάνει Πανοπλία,
Τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ή στερεότης.
Ἡ συλλογὴ γὰρ τῶν θεοπνεύστων λόγων
Γνώρισμα λαμπρὸν εὐσεβοῦς βασιλέως.
*Ος συρραγήναι τοῖς ἐναντίοις θέλων,
Καὶ πρὸς λογικὴν συμβαλεῖν αὐτοῖς μάχην
Τούτοις κατ' αὐτῶν εν τεθωρακισμένος
Τοῖς μηχανικοῖς ἀπτοήτως ἐξίτω.
Τοῦ αὐτοῦ.
Πρόγραμμα βίβλου τήσδε τῆς τῶν δογμάτων
᾿Αλεξίου φρόντισμα, καὶ γλυκὺς πόνος,
Ῥώμης βασιλεύοντος εὐσεβῶς Νέας,
Καὶ φαιδρὸν ἐκλάμποντος ἀρετῶν σέλας.
Κοινωφελὲς σύνταγμα, πίστεως κράτος,
Στήλη θριαμβεύουσα τους νόθους λόγους.
Αθροισις ευσύνοπτος ὀρθοδοξίας,
Ἔλεγχος ἐντρέπων τε καὶ καταισχύνων
Τοὺς τῆς ἀληθοῦς πίστεως ἀποστάτας.
Θείον ταμεῖον ὀργάνων τῶν ἐν μάχαις,
"Απερ καταστρέφουσι τείχη δογμάτων
Θεῷ μισουμένων τε καὶ λαοπλάνων,
Πηγή δι' αὐτῆς ἐνθέων διδαγμάτων,
Ποταμός αὐτόχρημα σεπτῶν δογμάτων.
"Αρδην κατακλύζων τε καὶ σύρων κάτω
Τῶν κακοδόξων τὰς βεβήλους αἱρέσεις.
Φρικτή βελῶν φαρέτρα δογματοκτόνων,
Τῶν συλλογισμῶν πλεκτάνη, καὶ σφενδόνη,
Τοῖς τοῦ Θεοῦ φῶς, πῦρ δὲ τοῖς ἀλλοτρίοις.
Σάλπιγξ καταπλήττουσα τοὺς ἐναντίους,
Πανοπλία φράττουσα τοὺς κεχρημένους,
Παντευχία σφάττουσα τους θεηλάτους.
Αλλ' ὦ Μονάς Τρίφωτε, καὶ Τριάς πάλιν
Εν φῶς ἀπαστράπτουσα τῆς Θεαρχίας,
Τον Ήλιον φύλαττε τῶν ᾿Ανακτόρων,
Τὸν μηχανουργὸν τῆς τοσαύτης Ισχύος.
Επειτα τήνδε την σελήνην τοῦ κράτους
Καλὴν βοηθὸν ἐκ Θεοῦ συνημμένην,
Καὶ τὸν ποθεινὸν Πορφύρας Εωσφόρον
Κάλλιστον ἄνθος Δεσπότην ἡμῶν νέον,
Εἰρηνικήν σύμπνοιαν ἐν βίφ νέμων,
Ζωήν τε μακράν, καὶ κακῶν ἐλευθέραν,
Καὶ τὴν τελευτὴν εὐφόρως τελουμένην,
Πανοικὶ σώζων, παγγενή στέφων άνω
Μαρμαρυγὴν ἄφθαρτον ἡμφιεσμένους.
Τοῦ αὐτοῦ.
Ως ηὐδόκησεν ὁ κρατῶν στεφηφόρος,
Ως ἐγγράφως ὥρισεν, ὡς ἔδειξέ μοι
Σπεύσας κατεσκεύασα τὴν Πανοπλίαν.
Ταῦτ᾽ οὖν μαθόντες οἱ κριταὶ τοῦ βιβλίου
Στέργοιτε, καὶ βάλοιτε ταῖς εὐφημίαις
Τὸν ἀγχίνουν τε καὶ μέγαν βασιλέα.
Τούτῳ γὰρ ἡ σύμπασα καὶ μόνῳ χάρις.
Εἰ γὰρ προσήκει τὴν ἀλήθειαν λέγειν,
Εὐμήχανον τὸ χρῆμα, πιπτέτω φθόνος.
20
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΜΕΤ' ΕΓΚΩΜΙΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΒΑΣΙΛΕΑ ΑΛΕΞΙΟΝ ΤΟΝ ΚΟΜΝΗΝΟΝ ΕΙΣ ΤΗΝ
ΔΟΓΜΑΤΙΚΗΝ ΠΑΝΟΠΛΙΑΝ,
PROLOGUS AD PANOPLIAM DOGMATICAM, CUM ENCOMIO IMPERATORIS
ALEXII COMNENI..
Euthymii opus et solitarii
Zigadeni Panoplia dogmatum,
Alexio e Comnenorum gente parata:
Regi fideli in infidelium confusionem.
Omnia quidem maximi, divinique gubernatoris,
ac regis nostri Alexii praeclara, et illustria, atque
admiranda sunt instituta, quæ vel ad reipublica
recte administrandæ tuendæque peritiam pertinent; vel stratagemala, militariaque consilia, et
sententias, ac præcepta complectuntur; vel acuta
machinarum inventa nihilo plerunque Palamedis
Archimelisque machinis inferiora comprehendunt;
vel dicta prudenter acuteque magnarum gentium
legatis responsa continent; vel denique, ne lonΕὐθυμίου πόνημα καὶ μονοτρόπου,
Τοῦ Ζιγαδηνοῦ δογμάτων Πανοπλία,
᾿Αλεξίῳ τευχθεῖσα Κομνηνῶν γένους,
*Ανακτι πιστῷ τῶν ἀπίστων εἰς πάλην.
Καὶ πάντα μὲν τὰ κατορθώματα τοῦ μεγίστου καὶ
θεοκυβερνήτου βασιλέως ἡμῶν ᾿Αλεξίου περιφανῆ
καὶ λαμπρὰ καὶ ἀξιοθαύμαστα πολιτικῶν πραγμάτ
των επιστημονικαὶ διαταγαι, καὶ δεξιαὶ μεταχειρί.
σεις καὶ ἀντιλήψεις πολεμικῶν στρατηγημάτων εύν
βουλίαι, γνωμῶν ὑποθῆκαι, καὶ μηχανημάτων ἐπίσ
νοιαι, μηδὲν ἐλαττούμεναι πολλάκις τῶν ᾿Αρχιμή
δους καὶ Παλλαμήδους· ἀποκρίσεις περιεσκεμμέναι,
καὶ ἀγχίνοιαι μεσταὶ πρὸς τοὺς πρέσβεις τῶν μετ
γάλων ἐθνῶν· τάλλα πάντα, συντόμως εἰπεῖν, ἐξ ὧν
col. 21–22page 7 of 20
PG 130:21ὁ πανταχόθεν συγκεκροτημένος αὐτοκράτωρ, καὶ ὁ δεινὸς ὁμιλῆσαι πράγμασι, καὶ πόρον ἀμηχάνοις εὑρεῖν, καὶ πρὸς τοὺς καιροὺς καὶ τὰς καταστάσεις συμφερόντως μεθαρμοζόμενος γνωρίζεται καὶ δια γινώσκεται· τῶν ἄλλων δὲ τούτου προτερημάτων οὐκ ἔλαττον εἰς λόγον εὐφημίας το προκείμενον σπούδασμα, τὴν συλλογὴν λέγω τῶν δογμάτων τῆς ὀρθοδόξου πίστεως. Πῶς τοσαύταις κοσμικαῖς φροντίσι περιῤῥεόμενος, καὶ μυρίων πραγμάτων ἀνθολκαῖς εκάστοτε περισπώμενος, οὐδὲ τούτου τοῦ μέρους ἀφρονίσεως ἔσχε, καθάπερ πολλοὶ τῶν προλαβόντων αυτοκρατόρων, οις ήρκεσε μόνον ὥσπερ καὶ τοῖς πλείοσι τῶν τότε καὶ νῦν ὑπηκόων ἡ στοιχειώδης καὶ σύντομος ὁμολογία τῆς πίστεως, δ καὶ Σύμβολον Ιερὸν καλεῖται. Διασκεψάμενος δὲ καὶ τῇ πείρᾳ γκὺς ὅτι πολλῶν μέρεσι τῆς Ῥωμαϊκής ἐπικρατείᾳ; παρεισεφθάρη πάλιν ἰοβόλα καὶ θεοστυγῆ δόγ μετα, καὶ τῶν πνευματικῶν γεωργῶν ἀπονυσταξάν των διὰ τὴν τῶν πολεμίων ίσως μακρὰν καὶ πολυ χρόνιον προσεδρίαν, ἐπεσπάρη τῷ καλῷ σίτῳ ἐπεσπάρη τῷ καλῷ σίτῳ ζιζάνιον ἀκαρπίας, καὶ πρὸς μόνην καῦσιν ἐπιτή ξεων τῶν αἱρετιζόντων εἰδωλομανίας, & καὶ θολεροῖς θέματι λόγων αρδεύοντες οἱ τούτων διδάσκαλοι, βλαστάνειν παρασκευάζουσι, τί ποιεί; περιοιδησά στις αὐτῷ τῆς καρδίας της τοσαύτῃ καταφρονήσει, διανίσταται πρὸς ζῆλον, καὶ τῆς θεραπείας αὐτουρ τὰς γίνεται, καὶ περινοεῖ τι μέγα καὶ ὑψηλόν. Και τοὺς γὰρ ἀποταξάμενος τῇ μελέτῃ τῶν θεοπνεύστων Γραφῶν, ὅτε καὶ μικρὰν ἐκεχειρίαν ἦγεν ἀπὸ τῶν δημοσίων· καὶ κοινωφελῶν φροντίδων, ἀναγνώσει φιλοπόνῳ συντόνως ἑαυτὸν ἐπεδίδου, συναιρουμένους ἔχων τοὺς παρατυχόντας τῶν ἐλλογίμων, ὧν πολλῶν καὶ καλῶν εὐπορεῖν εἴωθεν ἀεὶ τὰ βασίλεια, μάλιστα δὲ τοὺς δογματικοὺς ἡσκείτο λόγους, καὶ θερμόν τι να καὶ διάπυρον ἔρωτα τούτων ἐν τῇ ψυχῇ περιέφερεν. Ένθεν τοι καὶ καθάπερ σίδηρος θερμός υδατι ψυχρῷ στομωθεί;, καὶ τὴν γλῶτταν ταῖς παρατρίψεσι τῶν τοιούτων λόγων ἀκονηθεὶς, ἀμφίστομος ἀπετελέσθη μάχαιρα κατὰ τῶν βλασφήμων δογμάτων, καὶ διδαγμάτων, καὶ πέλεκυς κόπτων πέτραν, τὸ τῆς Γραφῆς εἰπεῖν, τὴν σκληρὰν καὶ πεπωρωμένην ἀναισθησίαν τῶν θεομάχων, ὡς αὐτὸς ἐγὼ δις παρα τυχών διαλεγομένῳ κατενόησα, καὶ παρεσημειωσά μην· οὕτω τοιγαροῦν τοὺς μὲν τῶν εἰς χεῖρα ἰόντων ἀγχεμάχοις όπλοις ἔβαλε καὶ κατέβαλε· τινὰς δὲ τῶν ἐνδιαστρόφων καὶ πρὸς τὴν ἁρμονικὴν ἡδυφωνίαν ὑπαλλαττόμενος νουθετεῖν ἐπειρᾶτο, καὶ μετακλίνειν, πολλὴν μακροθυμίαν καὶ ἐπιείκειαν τοῖς λόγοις πα ραχερνῶν. Ἵνα δὲ καὶ μετ' αὐτὸν οἱ βασιλεύοντες ἀνάγωνται πρὸς τὴν μίμησιν, ἐσκέψατο μάλα συνετώς ἔγγραφον αὐτοῖς τε καὶ πᾶσι τοῖς ὑπηκόοις καταλιπεῖν τὴν τῶν δογματικών όπλων παρασκευήν, καὶ τὰς πνευματικὰς ἐλεπόλεις, καὶ τὰ λογικά μηχανήματα, καθάπερ οἱ τὰ προσαγορευόμενα τακτικά συγ τάξαντες, οὐ τὸ τῶν ἀρχιερέων ἔργον σφετεριζόμενος, ἀλλὰ κἀκείνους διεγείρων τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑπου δείγματι, καὶ συμμαχίαν μάλιστα παρεχόμενος.
21
PANOPLIA DOGMATICA,
22
ὁ πανταχόθεν συγκεκροτημένος αὐτοκράτωρ, καὶ ὁ gior sim, cuncta illa, quibus imperator undique
δεινὸς ὁμιλῆσαι πράγμασι, καὶ πόρον ἀμηχάνοις
εὑρεῖν, καὶ πρὸς τοὺς καιροὺς καὶ τὰς καταστάσεις
συμφερόντως μεθαρμοζόμενος γνωρίζεται καὶ διαγινώσκεται· τῶν ἄλλων δὲ τούτου προτερημάτων
οὐκ ἔλαττον εἰς λόγον εὐφημίας το προκείμενον
σπούδασμα, τὴν συλλογὴν λέγω τῶν δογμάτων τῆς
ὀρθοδόξου πίστεως. Πῶς τοσαύταις κοσμικαῖς φροντίσι
περιῤῥεόμενος, καὶ μυρίων πραγμάτων ἀνθολκαῖς
εκάστοτε περισπώμενος, οὐδὲ τούτου τοῦ μέρους
ἀφρονίσεως ἔσχε, καθάπερ πολλοὶ τῶν προλαβόντων
αυτοκρατόρων, οις ήρκεσε μόνον ὥσπερ καὶ τοῖς
πλείοσι τῶν τότε καὶ νῦν ὑπηκόων ἡ στοιχειώδης
καὶ σύντομος ὁμολογία τῆς πίστεως, δ καὶ Σύμβολον
Ιερὸν καλεῖται. Διασκεψάμενος δὲ καὶ τῇ πείρᾳ
γκὺς ὅτι πολλῶν μέρεσι τῆς Ῥωμαϊκής επικρα
τεία; παρεισεφθάρη πάλιν ἰοβόλα καὶ θεοστυγῆ δόγμετα, καὶ τῶν πνευματικῶν γεωργῶν ἀπονυσταξάντων διὰ τὴν τῶν πολεμίων ίσως μακρὰν καὶ πολυχρόνιον προσεδρίαν, ἐπεσπάρη τῷ καλῷ σίτῳ
ἐπεσπάρη τῷ καλῷ σίτῳ
ζιζάνιον ἀκαρπίας, καὶ πρὸς μόνην καῦσιν ἐπιτήξεων τῶν αἱρετιζόντων εἰδωλομανίας, & καὶ θολεροῖς
θέματι λόγων αρδεύοντες οἱ τούτων διδάσκαλοι,
βλαστάνειν παρασκευάζουσι, τί ποιεί; περιοιδησάστις αὐτῷ τῆς καρδίας της τοσαύτῃ καταφρονήσει,
διανίσταται πρὸς ζῆλον, καὶ τῆς θεραπείας αὐτουρτὰς γίνεται, καὶ περινοεῖ τι μέγα καὶ ὑψηλόν. Και
τοὺς γὰρ ἀποταξάμενος τῇ μελέτῃ τῶν θεοπνεύστων
Γραφῶν, ὅτε καὶ μικρὰν ἐκεχειρίαν ἦγεν ἀπὸ τῶν
δημοσίων· καὶ κοινωφελῶν φροντίδων, ἀναγνώσει
φιλοπόνῳ συντόνως ἑαυτὸν ἐπεδίδου, συναιρουμένους
ἔχων τοὺς παρατυχόντας τῶν ἐλλογίμων, ὧν πολλῶν
καὶ καλῶν εὐπορεῖν εἴωθεν ἀεὶ τὰ βασίλεια, μάλιστα
δὲ τοὺς δογματικοὺς ἡσκείτο λόγους, καὶ θερμόν τι να
καὶ διάπυρον ἔρωτα τούτων ἐν τῇ ψυχῇ περιέφερεν.
Ένθεν τοι καὶ καθάπερ σίδηρος θερμός υδατι
ψυχρῷ στομωθεί;, καὶ τὴν γλῶτταν ταῖς παρατρί
ψεσι τῶν τοιούτων λόγων ἀκονηθεὶς, ἀμφίστομος
ἀπετελέσθη μάχαιρα κατὰ τῶν βλασφήμων δογμάτων,
καὶ διδαγμάτων, καὶ πέλεκυς κόπτων πέτραν, τὸ
τῆς Γραφῆς εἰπεῖν, τὴν σκληρὰν καὶ πεπωρωμένην
ἀναισθησίαν τῶν θεομάχων, ὡς αὐτὸς ἐγὼ δις παρατυχών διαλεγομένῳ κατενόησα, καὶ παρεσημειωσάμην· οὕτω τοιγαροῦν τοὺς μὲν τῶν εἰς χεῖρα ἰόντων
ἀγχεμάχοις όπλοις ἔβαλε καὶ κατέβαλε· τινὰς δὲ τῶν
ἐνδιαστρόφων καὶ πρὸς τὴν ἁρμονικὴν ἡδυφωνίαν
ὑπαλλαττόμενος νουθετεῖν ἐπειρᾶτο, καὶ μετακλίνειν,
πολλὴν μακροθυμίαν καὶ ἐπιείκειαν τοῖς λόγοις παραχερνῶν. Ἵνα δὲ καὶ μετ' αὐτὸν οἱ βασιλεύοντες
ἀνάγωνται πρὸς τὴν μίμησιν, ἐσκέψατο μάλα συνετώς
ἔγγραφον αὐτοῖς τε καὶ πᾶσι τοῖς ὑπηκόοις καταλιπεῖν τὴν τῶν δογματικών όπλων παρασκευήν, καὶ
τὰς πνευματικὰς ἐλεπόλεις, καὶ τὰ λογικά μηχανήματα, καθάπερ οἱ τὰ προσαγορευόμενα τακτικά συγτάξαντες, οὐ τὸ τῶν ἀρχιερέων ἔργον σφετεριζόμενος, ἀλλὰ κἀκείνους διεγείρων τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑπου
δείγματι, καὶ συμμαχίαν μάλιστα παρεχόμενος.
* Jerem. x, 29.
fultus et munitus, tum rempublicam regere, tum
ex difficultatibus sese expedire, el rebus atque
temporibus accommodare utiliter scienterque potest:
sed hoc ejus in primis laudandum ac celebran -
dum est studium atque consilium, quod orthodoxæ
fidei decreta colligenda curavit, nec quamvis tam
multis mundi molestiis innumerabilibusque negotiis et gravissimis occupationibus assidue distringatur, partem hanc sibi negligendam duxit, it ex
superioribus imperatoribus multi, quibus id satis
fuit, quod plerisque vel illius, vel hujusce temporis privatis hominibus satis est, nempe brevis
fidei confessio, religionis continens elementa,
quod sacrum Symbolum appellatur. At ipse cum
experimento cognitum ac perspectum haberet,
pestiferas rursum et impias opiniones multis Ronmni imperii partibus irrepsisse, ac propter longum fortasse diuturnumque hostium dominatum
inter bonum triticum mala luxuriantis hæreticorum doctrinæ, quæ non nisi ad comburendum utilis est, zizania fuisse sparsa ac disseminata, eaque
ut vigerent et crescerent, turbidis sormonuin
rivulis ab ipsorum doctoribus irrigari, animo com -
motus, atque ob insignem eorum audaciam atque
denientiam inflammatus, tanto malo sibi occurredum ac remedium adhibendum existimavit. Ilaque cum a publicis negotiis, gravissimis reipublice
muneribus, et curis superesset aliquid temporis, id
omne-in divinarum Scripturarum voluminibus accu -
rate perlegendis consumebat, deque iis cum viris
eximiis, quorum egregia multitudine regia semper re -
ferta esse solet, colloquebatur, approbatos in primis
sermonos colens, quorum ingenti quodam amora
animus ejus incensus ardebat. Ex quo factum est ut
talium sermouum consuetudine linguam exacuens
tanquam ferrum ignitum aqua frigida confirmaturo,
atque adeo gladius utrinque aculus ad delestabiles opiniones, atque doctrinas exscindendas, vel,
ut Scripturæ verbis utar, Securis petram concidens',
asperam nimirum ac duram, atque omni sensu
carentem pertinaciam impiorum evaserit. Id., quod.
ego testari possum, qui rem animadverti, et ad-.
notavi, cum ei disputanti forte fortuna bis mihi
contigerit interesse. Quosdam, enim secum congredientes hisce armis cominus percussit et proDigavit. Alios autem fugitantes orationis suavitate
capiens et alliciens, multamque verbis suis patientiam ac lenitatem immiscens ad sanitatem et
optimam frugem reducere nitebatur. Quod quidem
exemplum ut post se regnaturi possint imitari,
optimum iniis consilium, ut, quemadmodum illi
qui res ad militiam pertinentes comparant, eis ac
subditis eorum populis approbatorum armorum
apparatur omni machinarum genere
atque iustrumento bellico instructum, litterarum monumentis consignatum relinqueret. Qua sane re non
c
col. 23–24page 8 of 20
PG 130:23Έχοντος τοῦ διαλέγεσθαι περὶ πίστεως, ἀντιλαμβάνεσθαι κινδυνεύοντος τοῦ λόγου, μὴ ὅτι γε τὸν εὐσε βέστατον βασιλέα, τὸν καὶ τοῖς δόγμασι τῶν ἀρχιερέων τὸ κῦρος διὰ τῆς ἑαυτοῦ ροπῆς καὶ συνέσεως χαριζόμενον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἁπλῶς πιστὸν ἄνδρα, καὶ λέγειν επιστάμενον καὶ δυνάμενον, εἰ μὴ καὶ τὸν ἀνελόντα θηρίον ανθρωποφθόρον αἰτιάσαιτό τις, ὅτι μὴ ἐγχώριος ὧν τὸν καινὸν ὄλεθρον ἐκ μέσου πεποίηκε, καὶ τῆς ἐντεῦθεν λύμης ἀπήλλαξε τοὺς αὐτόχθονας. Καὶ δὴ τὰ δόγματα τῶν μακαρίων Πατέρων, καὶ προμάχων τῆς ὀρθῆς πίστεως διὰ τῶν τοῦ παρόντος καιροῦ σοφῶν καὶ πολυπείρων ἀνδρῶν ἐκλεξάμενος, καὶ συναγαγὼν ἐμοὶ τὴν συνθήκην τούτων επέτρεψε, καὶ τάξιν ἐπιθεῖναι τούτοις, καὶ διεσκεμμένην άρμο νίαν, καὶ λελογισμένην οἰκονομίαν ἐκέλευσεν. Επει δὲ οὐκ ἦν ἀναδύεσθαι, λοιπὸν τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ στρατηγοῦντος τοῦ συντάγματος τῶν λόγων, δι' οὗ καὶ χεῖρες διδάσκονται πρὸς παράταξιν, καὶ δάκτυλος γράφοντες κατορθοῦσι τὸν κατὰ τῶν αἱρέσεων πόλε μον· Ιτέον ἡμῖν ἤδη πρὸς τὴν ἐγχείρησιν, καὶ κατασκευαστέον, μᾶλλον δὲ συντακτέον Πανοπλίαν τοῖς βουλομένοις ὑπερμαχεῖν τῆς εὐσεβείας, καὶ συρρήγνυσθαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτῆς, παθεῖν μὲν ἀδαμαντίνην, δρᾷν δὲ καιριωτάτην, καὶ ὅλως ακαταγώνιστον, καὶ ὄντως οὐραναχάλκευτον. Ανάγκη γὰρ, σιωπῶντος ἀκαίρως τοῦ τὴν ἐξουσίαν Εσται δὲ τῇ βίβλῳ ταύτῃ κλήσις Δογματική, Παν οπλία, η οπλοθήκη δογμάτων, ὥστε καιροῦ πατε καλοῦντο; εἰς μάχην, καὶ τοὺς πνευματικοὺς ὁπλίτας ἐγείροντος, ἀναπτύσσειν ταύτην, καὶ πρὸς τὰς ἰδέας τῶν πολέμων φράττεσθαι τοῖς ἐναποκειμένοις ὅπλοις πολυειδὴ γὰρ ταῦτα, καὶ δαψιλῆ, καὶ πρὸς παν τοῖαν πόλεμον ἐξαρχοῦντα. Διττοῦ δὲ ὄντος λόγου παντὸς, κατὰ τὸν Θεολόγον φάναι Γρηγόριον, τοῦ μὲν τὸ οἰκεῖον κατασκευάζοντος, τοῦ δὲ τὸ ἀντίπαλον ἀνατρέποντος, καὶ ἡμεῖς τὸν οἰκεῖον ἐκθέμενοι πρέ τερον, οὕτω τῷ τῶν ἐναντίων ἀνατρέψαι πειρασόμεθα, καὶ ἀμφότερα δὲ διὰ τῶν πανσόφων, ὡς εἴρη ται, Πατέρων τῶν προκεκμηκότων ὑπὲρ τοῦ Λόγου, καὶ καθάπερ τινὰ κλῆρον καταλελοιπότων ἡμῖν τοὺς οἰκείους λόγους, καὶ τὰς ἐκ τούτων πρὸς τὰς ὑπεναντίους ποικίλας συμπλοκάς, καὶ τοὺς τρόπους τῶν ἀνδραγαθημάτων. Εκτεθήσονται δὲ τάξει τινὶ κατὰ τοὺς χρόνους αἱ τῶν ἄλλων ὡς ἐν ἐκλογῇ κακῶν ἐπιλογεῖσαι κακοήθεις αἱρέσεις τὰς ἀνατροπὰς ἐπο μένας ἔχουσαι, καὶ τοὺς ἐφ' ἑκάστης ἀριστεύσαντας κατατρέχοντας αὐτῶν διὰ τῶν οἰκείων ἀντιῤῥήσεων καὶ κατακοντίζοντας. Τὰς μὲν οὖν παλαιοτέρας ὡς πρὸ πολλοῦ σεσηπυίας, καὶ πάντη διαφθαρείσας παρ εδράμομεν, τὰς ἐπισημοτέρας δὲ, καὶ ὧν, εἰ καὶ ἡ φλόξ ἀπεμαράνθη, παραλυποῦντες ἔτι τὴν ἐκκλησίαν οἱ ἄνθρακες, ταύτας ἐστήσαμεν σκοποὺς εἰς τὸ βάλλεσθαι καὶ κατατοξεύεσθαι. Καὶ εἴ τινες δὲ τῶν μεταξὺ καὶ προσεχῶν παρειάθησαν, ὡς ἀποσπάδες τούτων, ἢ παραφυάδες ἀφείθησαν, τῆς καταπτώσεως τῶν προβεβλημένων ἱκανῆς καὶ ταύτας συγ καταβάλλειν.
23
i
EUTHYMII ZIGABENI
24
Έχοντος τοῦ διαλέγεσθαι περὶ πίστεως, ἀντιλαμβά
νεσθαι κινδυνεύοντος τοῦ λόγου, μὴ ὅτι γε τὸν εὐσε
βέστατον βασιλέα, τὸν καὶ τοῖς δόγμασι τῶν ἀρχιε
ρέων τὸ κῦρος διὰ τῆς ἑαυτοῦ ροπῆς καὶ συνέσεως
χαριζόμενον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἁπλῶς πιστὸν ἄνδρα, καὶ
λέγειν επιστάμενον καὶ δυνάμενον, εἰ μὴ καὶ τὸν
ἀνελόντα θηρίον ανθρωποφθόρον αἰτιάσαιτό τις, ὅτι
μὴ ἐγχώριος ὧν τὸν καινὸν ὄλεθρον ἐκ μέσου πεποίηκε,
καὶ τῆς ἐντεῦθεν λύμης ἀπήλλαξε τοὺς αὐτόχθονας.
Καὶ δὴ τὰ δόγματα τῶν μακαρίων Πατέρων, καὶ
προμάχων τῆς ὀρθῆς πίστεως διὰ τῶν τοῦ παρόντος
καιροῦ σοφῶν καὶ πολυπείρων ἀνδρῶν ἐκλεξάμενος,
καὶ συναγαγὼν ἐμοὶ τὴν συνθήκην τούτων επέτρεψε,
καὶ τάξιν ἐπιθεῖναι τούτοις, καὶ διεσκεμμένην άρμο
νίαν, καὶ λελογισμένην οἰκονομίαν ἐκέλευσεν. Επει
δὲ οὐκ ἦν ἀναδύεσθαι, λοιπὸν τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ
στρατηγοῦντος τοῦ συντάγματος τῶν λόγων, δι' οὗ
καὶ χεῖρες διδάσκονται πρὸς παράταξιν, καὶ δάκτυλος
γράφοντες κατορθοῦσι τὸν κατὰ τῶν αἱρέσεων πόλε
μον· Ιτέον ἡμῖν ἤδη πρὸς τὴν ἐγχείρησιν, καὶ κατασκευαστέον, μᾶλλον δὲ συντακτέον Πανοπλίαν τοῖς
βουλομένοις ὑπερμαχεῖν τῆς εὐσεβείας, καὶ συρρήγνυσθαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτῆς, παθεῖν μὲν ἀδαμαντίνην,
δρᾷν δὲ καιριωτάτην, καὶ ὅλως ακαταγώνιστον, καὶ
ὄντως οὐραναχάλκευτον.
sibi pontifcum munus arrogavit, sed exemplo Ανάγκη γὰρ, σιωπῶντος ἀκαίρως τοῦ τὴν ἐξουσίαν
suo pontifices excitavit, seque illis socium et ad.
jutorem adjunxit. Neque vero crimini aut vitio
vertendum est, si non solum imperator ipse
pietatis studiosissimus, sed quivis omnino e fidelium numnero, modo peritus sit dicendique potestate præditus, veritatem in discrimen adductam
laborantemque tueatur atque defendat: nisi forte
qui immanem et mortiferam aliquam feram occiderit, eo nomine in crimen vocari debet, quod cum
non sit indigena, communî peste de medio sublata
incolas et indigenas ab ejus pernicie periculoque
liberaverit. Beatorum igitur Patrum rectæque
fidei defensorum decretis per sapientes et peritos
hujus ætatis viros electis, in unumque redactis,
hanc mihi provinciam demandavit, ut eorum sen.
tentias diligenter in ordines distribuerem, et suis
quasque locis apte concinneque disponerem ac collocarem. Quamobrem cum ejus mandatis ac jussis
nefas sit adversari, restat ut ratione Deoque hujus muneris duce, per quem et manus instruuntur ad pugnam et digiti scribentes ad hæreseS
profligandas diriguntur, congrediamur, et manus
conseramus, vel potius religionem tueri, et cum
hostibus ejus decertare volentibus arma comparemus
adamantina ac lethalia vereque cœlestia, quibus qui
erunt instructi, cum lædi nequeant omnino, tum
Appellabitur autem hic liber (Orthodoxæ fidei
Dogmatica Panoplia, vel Decretorum Armamenadversarios ipsi vulnerent, prosternant ac superent.
Εσται δὲ τῇ βίβλῳ ταύτῃ κλήσις Δογματική, Παν
οπλία, η οπλοθήκη δογμάτων, ὥστε καιροῦ πατε
καλοῦντο; εἰς μάχην, καὶ τοὺς πνευματικοὺς ὁπλίτας
ἐγείροντος, ἀναπτύσσειν ταύτην, καὶ πρὸς τὰς ἰδέας
τῶν πολέμων φράττεσθαι τοῖς ἐναποκειμένοις ὅπλοις·
πολυειδὴ γὰρ ταῦτα, καὶ δαψιλῆ, καὶ πρὸς παν
τοῖαν πόλεμον ἐξαρχοῦντα. Διττοῦ δὲ ὄντος λόγου
παντὸς, κατὰ τὸν Θεολόγον φάναι Γρηγόριον, τοῦ
μὲν τὸ οἰκεῖον κατασκευάζοντος, τοῦ δὲ τὸ ἀντίπαλον
ἀνατρέποντος, καὶ ἡμεῖς τὸν οἰκεῖον ἐκθέμενοι πρέ
τερον, οὕτω τῷ τῶν ἐναντίων ἀνατρέψαι πειρασό -
μεθα, καὶ ἀμφότερα δὲ διὰ τῶν πανσόφων, ὡς εἴρηται, Πατέρων τῶν προκεκμηκότων ὑπὲρ τοῦ Λόγου,
καὶ καθάπερ τινὰ κλῆρον καταλελοιπότων ἡμῖν τοὺς
οἰκείους λόγους, καὶ τὰς ἐκ τούτων πρὸς τὰς ὑπεναντίους ποικίλας συμπλοκάς, καὶ τοὺς τρόπους τῶν
ἀνδραγαθημάτων. Εκτεθήσονται δὲ τάξει τινὶ κατὰ
tarium, ut cum pugnandi tempus advenerit, o
oportueritque spiritales propugnatores armari,
eo patefacto, armis bello pro tempore congruentibus instruantur. Hoc enim varia telorum
armorumque genera ad omnia bella gerenda conficiendaque abunde subministrabit. Cæterum, cum
duplex sit, quemadmodum tradit Gregorius Theologus, orationis genus, unum quo nostra defendimus alterum, quo res adversariorum oppugranus, sic item nos agemus, ut nostris prius
expositis ac constitutis, tum demum aliena atque
hostilia profligemus. Utrumque autem præstabimus, ut dictum est, auxilio muniti Patrum sapientissimorum, qui ante nos pro veritate fidei
dimicarunt, scriptaque sua, ut firma adversus
varios hostium impetus presidia, et fortitudinis τοὺς χρόνους αἱ τῶν ἄλλων ὡς ἐν ἐκλογῇ κακῶν
exempla nobis hæreditaria reliquerunt. Exponentur
autem servato temporum ordiue aliorum sententia,
tanquam in malorum explicatione pravas hæreses
ita recensentes, ut statim sequantur earum confutationes, et qui in singulis evertendis optime se
gesserunt, scriptisque suis, cas oppugnarunt et
transfixerunt. Antiquiores quidem vetustateque
jam aboletas atque consumptas prætermisimus,
insigniores vero, et quarum licet exstincta sit
flamma, carbones tamen Ecclesiam laedunt, nobis,
ut signum, petendas sagittisque confgendas proposuimus. Ac si quæ præterea ex iis excissis, ut
slolones quidam relicti, interim pullularunt, cas
quoque dejiciendas opprimendasque curavimus.
ἐπιλογεῖσαι κακοήθεις αἱρέσεις τὰς ἀνατροπὰς ἐπομένας ἔχουσαι, καὶ τοὺς ἐφ' ἑκάστης ἀριστεύσαντας
κατατρέχοντας αὐτῶν διὰ τῶν οἰκείων ἀντιῤῥήσεων
καὶ κατακοντίζοντας. Τὰς μὲν οὖν παλαιοτέρας ὡς
πρὸ πολλοῦ σεσηπυίας, καὶ πάντη διαφθαρείσας παρ
εδράμομεν, τὰς ἐπισημοτέρας δὲ, καὶ ὧν, εἰ καὶ
ἡ φλόξ ἀπεμαράνθη, παραλυποῦντες ἔτι τὴν Ἐκκλησίαν οἱ ἄνθρακες, ταύτας ἐστήσαμεν σκοποὺς εἰς τὸ
βάλλεσθαι καὶ κατατοξεύεσθαι. Καὶ εἴ τινες δὲ τῶν
μεταξὺ καὶ προσεχῶν παρειάθησαν, ὡς ἀποσπάδες
τούτων, ἢ παραφυάδες ἀφείθησαν, τῆς καταπτώ
σεως τῶν προβεβλημένων ἱκανῆς καὶ ταύτας συγκαταβάλλειν.
col. 25–26page 9 of 20
PG 130:25Πόθεν οὖν ἡμῖν ἀρκτέον τοῦ προκειμένου συντάγματος καὶ σπουδάσματος; πόθεν ἄλλοθεν, ἢ ὅθεν ὁ μέγας ἐν θεολογία φησὶ Γρηγόριος, Τρεῖς αἱ ἀνω κάτω δόξαι, λέγων περὶ Θεοῦ· ἀναρχία, πολυαρχία, καὶ μοναρχία. Αι μὲν οὖν δύο παισὶν Ελλήνων ἐπαίχθησαν, καὶ παιζέσθωσαν· τό τε γὰρ ἄναρχον άνατον, τό τε πολύαρχον στασιώδες, καὶ οὕτως ἄναρχον, καὶ οὕτως ἄτακτον. Εἰς ταυτὸν γὰρ ἀμφό πέρα φέρει τὴν ἀταξίαν, ἡ δὲ εἰς λύσιν· ἀταξία γὰρ μελέτη λύσεως. Ἡμῖν δὲ μοναρχία τὸ τιμώμενον μοναρχία δὲ οὐχ ἣν ἐν περιγράφει πρόσωπον, καὶ τὰ ἑξῆς. Λοιπὸν οὖν ὀλίγα καὶ συντετμημένα κατά σε τῶν ἀνάρχων καὶ ἀθέων Επικουρείων, καὶ τῶν Ελλων πολυάρχων, καὶ ἀθέων Ελλήνων διεξελθόντες, καὶ τὴν ἐναντίαν πλάνην τούτων τε κἀκείνων κατὰ παραδρομὴν ἐλέγξαντες, καὶ ἀνατρέψαντες, οὕτως ἐπὶ τὰ οἰκεῖα χωρήσομεν. Τῶν γὰρ Ελλήνων οἱ μὲν ἥλιον, οἱ δὲ σελήνην, οἱ δὲ ἀστέρων πλῆθος, οἱ δὲ εὐρανὸν αὐτὸν, ἅμα τούτοις, οις καὶ τὸ πᾶν ἄγειν δεδώκασι κατὰ τὸ ποιὸν ἢ τὸ ποσὸν τῆς κινήσεως· οἱ διὰ τὰ στοιχεῖα, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ διὰ τὸ χρειῶδες, ὧν ἄνευ οὐδὲ συστῆναι δυνατὸν τὸν ἀνθρώπινον βίον· οἱ δὲ ὅ τι τύχοιεν ἕκαστος τῶν ὀρα τῶν ἐσεβάσθησαν, ὧν ἑώρων τὰ κάλλιστα θεοὺς προστησάμενοι. Περὶ τοῦ Ἐπικούρου ποσαχῶς τὸ ἄτομον. Επίκουρος δὲ ἐκβάλλων καὶ Θεὸν καὶ πρόνοιαν τὸ αὐτόματον εἰσῆγε, καὶ τὰς ἀτόμους. Πολυσήμαν τον δὲ τὸ ἄτομον. Λέγεται γὰρ τὸ δύστμητον, ὡς ὁ ἀδάμας, καὶ τὸ παντελῶς ἄτμητον, ὡς τὸ ἀσώματον, καὶ τὸ παρὰ τοῖς φιλοσόφοις μερικὸν καὶ καθ᾽ ἔκαν στον, ὁ τμηθῆναι μὲν δύναται, τετμημένον δὲ φθεί ρεται, ὥσπερ ὁ Σωκράτης τυχόν· τεμνόμενος γὰρ εἰς κεφαλὴν, καὶ χεῖρας, καὶ κοιλίαν, οὐκέτι ἐστὶ Σωκράτης· τέταρτον ἄτομον τὸ διὰ βραχύτητα μὴ δυνάμενον τμηθῆναι, ὡς τὸ σημεῖον μὲν παρὰ γεωμέτραις, ἡ μονὰς δὲ παρὰ ἀριθμητικοῖς, ὁ νῦν δὲ χρόνος παρὰ φυσικοῖς. Τοιοῦτόν τι ἄτομον, καὶ τὸ ἐξ ἡλιακῆς ἀκτῖνος ἐν ἀέρι διαφαινόμενον, καὶ οἷον ἐκ τοῦ ἐδάφους ἀνιμώμενον, ξεσμάτιά τινα δοκεῖ ταῦτα κονιορτώδη καὶ αὐτοῦ τοῦ χοὺς λεπτότερα. Εκ τούτων οὖν Επίκουρος συνίστασθαι πάντα ἔλεγεν, οἷα κατὰ ἀνάλυσιν ἀπὸ τῶν μεγεθῶν χωρῶν, καὶ μηδὲν εὑ ρίσκων ἁπλούστερον ἢ λεπτότερον. Λέγονται δὲ καὶ οὐδετέρως άτομα, καὶ θηλυκῶ; ἄτομοι. Κατὰ Επικουρείων του μεγάλου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου ἐκ τοῦ περὶ Θεολογίας λόγου. Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι Θεὸν, καὶ τὴν πάντων ποιη τικήν τε καὶ συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδάσκα λας, καὶ ὁ φυσικός νόμος, ἡ μὲν τῶν ὀρωμένων. προβάλλουσα, καὶ πεπηγόσι καλῶς, καὶ ὁδεύουσι, καὶ ἀκινήτως, ἵν' οὕτως εἴπω, κινουμένως καὶ φεσ ρομένως, 5 δὲ διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων τὸν ἀρχηγὸν τούτων συλλογιζόμενος. Πῶς γὰρ ἂν
15
PANOPLIA DOGMATICA.
26
Πόθεν οὖν ἡμῖν ἀρκτέον τοῦ προκειμένου συντάγ- Verum undenam hujusce operis exordiuin nobis
ματος καὶ σπουδάσματος; πόθεν ἄλλοθεν, ἢ ὅθεν ὁ ducendum est, nisi ex illis verbis unde magnus
μέγας ἐν θεολογία φησὶ Γρηγόριος, Τρεῖς αἱ ἀνω- ille in theologia Gregorius exorditur, Tres,
κάτω δόξαι, λέγων περὶ Θεοῦ· ἀναρχία, πολυαρχία, quiens, de Deo sententia sunt, una eorum, qui
καὶ μοναρχία. Αι μὲν οὖν δύο παισὶν Ελλήνων nullius; altera, qni multorum; tertia, qui unius
ἐπαίχθησαν, καὶ παιζέσθωσαν· τό τε γὰρ ἄναρχον asserunt imperio mundum gubernari. Priores duæ
άνατον, τό τε πολύαρχον στασιώδες, καὶ οὕτως pueriles sunt, et a Græcis inventa. Quare ut
ἄναρχον, καὶ οὕτως ἄτακτον. Εἰς ταυτὸν γὰρ ἀμφό- pueriles contemnantur. Nam et quod imperio caret,
πέρα φέρει τὴν ἀταξίαν, ἡ δὲ εἰς λύσιν· ἀταξία γὰρ confusum est et quod multorum regitur imperio,
μελέτη λύσεως. Ἡμῖν δὲ μοναρχία τὸ τιμώμενον· seditiosum, et idcirco etiam imperio vacans, atque
μοναρχία δὲ οὐχ ἣν ἐν περιγράφει πρόσωπον, καὶ ideo confusum. Itaque ambæ sententiæ in conτὰ ἑξῆς. Λοιπὸν οὖν ὀλίγα καὶ συντετμημένα κατά fusionem incurrunt. Confusionem porro sequitur
σε τῶν ἀνάρχων καὶ ἀθέων Επικουρείων, καὶ τῶν eversio ac dissolutio. Quid enim aliud est conΕλλων πολυάρχων, καὶ ἀθέων Ελλήνων διεξελθόντες, fusum esse atque ordine vacare, nisi ad exitium
καὶ τὴν ἐναντίαν πλάνην τούτων τε κἀκείνων κατὰ perniciemque contendere? Proinde nobis tertia illa
παραδρομὴν ἐλέγξαντες, καὶ ἀνατρέψαντες, οὕτως sententia comprobatur, qua unius asseritur impeἐπὶ τὰ οἰκεῖα χωρήσομεν. Τῶν γὰρ Ελλήνων οἱ μὲν rio ac principatu cuncta regi atque administrari.
ἥλιον, οἱ δὲ σελήνην, οἱ δὲ ἀστέρων πλῆθος, οἱ δὲ Unius autem principatum intelligo, non quem
εὐρανὸν αὐτὸν, ἅμα τούτοις, οις καὶ τὸ πᾶν ἄγειν una persona circumscribit; et quæ deinceps seδεδώκασι κατὰ τὸ ποιὸν ἢ τὸ ποσὸν τῆς κινήσεως· οἱ quuntur. Reliquum est igitur, ut pauca conjunδιὰ τὰ στοιχεῖα, γῆν, ὕδωρ, ἀέρα, πῦρ διὰ τὸ χρειῶ- cteque dicamus tum contra impios Epicureos, qui
δες, ὧν ἄνευ οὐδὲ συστῆναι δυνατὸν τὸν ἀνθρώπινον a nullo, tum adversus alios Græcos, qui a mulβίον· οἱ δὲ ὅ τι τύχοιεν ἕκαστος τῶν ὀρα τῶν ἐσεβά tis affirmant mundum gubernari, duplicique et
σθησαν, ὧν ἑώρων τὰ κάλλιστα θεοὺς προστησάμενοι. contrario istorum errore breviter confutato atque
convicto, ad nostra veniamus. Reliqui Græci partim solem, partim lunam, partim multitudinem
stellarum, nonnulli una cum his cœlum ipsum, quorum qualitate motus et quantitate agere tradunt orbem universum; quidam elementa, terram, aquam, aera, ignem propter utilitatem, cum sine
bis vita humana degi non possit; alii vero aliquid eorum quæ cernuntur venerati sunt, et quæ
pulcherrima fuerant conspicati ut numina coluerunt.
•
Περὶ τοῦ Ἐπικούρου ποσαχῶς τὸ ἄτομον.
Επίκουρος δὲ ἐκβάλλων καὶ Θεὸν καὶ πρόνοιαν
τὸ αὐτόματον εἰσῆγε, καὶ τὰς ἀτόμους. Πολυσήμαν
τον δὲ τὸ ἄτομον. Λέγεται γὰρ τὸ δύστμητον, ὡς ὁ
ἀδάμας, καὶ τὸ παντελῶς ἄτμητον, ὡς τὸ ἀσώματον,
καὶ τὸ παρὰ τοῖς φιλοσόφοις μερικὸν καὶ καθ᾽ ἔκαν
στον, ὁ τμηθῆναι μὲν δύναται, τετμημένον δὲ φθεί
ρεται, ὥσπερ ὁ Σωκράτης τυχόν· τεμνόμενος γὰρ
εἰς κεφαλὴν, καὶ χεῖρας, καὶ κοιλίαν, οὐκέτι ἐστὶ
Σωκράτης· τέταρτον ἄτομον τὸ διὰ βραχύτητα μὴ
δυνάμενον τμηθῆναι, ὡς τὸ σημεῖον μὲν παρὰ γεωμέτραις, ἡ μονὰς δὲ παρὰ ἀριθμητικοῖς, ὁ νῦν δὲ
χρόνος παρὰ φυσικοῖς. Τοιοῦτόν τι ἄτομον, καὶ τὸ ἐξ
ἡλιακῆς ἀκτῖνος ἐν ἀέρι διαφαινόμενον, καὶ οἷον ἐκ
τοῦ ἐδάφους ἀνιμώμενον, ξεσμάτιά τινα δοκεῖ ταῦτα
κονιορτώδη καὶ αὐτοῦ τοῦ χοὺς λεπτότερα. Εκ τούτων
οὖν Επίκουρος συνίστασθαι πάντα ἔλεγεν, οἷα κατὰ
ἀνάλυσιν ἀπὸ τῶν μεγεθῶν χωρῶν, καὶ μηδὲν εὑ
ρίσκων ἁπλούστερον ἢ λεπτότερον. Λέγονται δὲ καὶ
οὐδετέρως άτομα, καὶ θηλυκῶ; ἄτομοι.
Κατὰ Επικουρείων του μεγάλου Γρηγορίου τοῦ
Θεολόγου ἐκ τοῦ περὶ Θεολογίας λόγου.
Τοῦ μὲν γὰρ εἶναι Θεὸν, καὶ τὴν πάντων ποιητικήν τε καὶ συνεκτικὴν αἰτίαν, καὶ ὄψις διδάσκα
λας, καὶ ὁ φυσικός νόμος, ἡ μὲν τῶν ὀρωμένων.
προβάλλουσα, καὶ πεπηγόσι καλῶς, καὶ ὁδεύουσι,
καὶ ἀκινήτως, ἵν' οὕτως εἴπω, κινουμένως καὶ φεσ
ρομένως, 5 δὲ διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ τεταγμένων
τὸν ἀρχηγὸν τούτων συλλογιζόμενος. Πῶς γὰρ ἂν
De Epicuro, quotupliciter atomus intelligatur.
At Epicurus, Deo providentiaque rejecta, casum
et atomos introduxit. Multis autem modis atomus
intelligitur. Nam et id significat quod cum dificultate secari potest, ut adamas; et quod nullam sectionem adınittit, ut id quod vacat corpore, et quod
a philosophis individuum singulareque dicitur, quod
secari quidem potest, sectum tamen corrumpitur, ut,
exempli gratia, Socrates. Etenim si secetur in caput, et manus, et ventrem, et pedes, non erit
amplius Socrates. Atomum denique dicunt quod
propter exiguitatem dividi nequit, ut punctum apud
geometras, unitas apud arithmeticos, et momen.
tum apud philosophos naturales. Tales atomi tum
in aere solis radiis illustrato apparent, tum e solo
pavimentoque tolluntur. Quæ ramenta quædam terrestria videntur, ipso etiam pulvere tenuiora. Ex
bis omnia componi et consistere affirmat Epicurus,
cum per resolutionem a magnis corporibus disccdens, nihil simplicius subtiliusque reperiat
Contra Epicureos, magni Gregorii Theologi ex ora -
tione ut de theologia.
Quod Deus sit, quodque idem rerum sit omnium
causa effectrix, et conservatrix, cum oculi nos decent ipsi, tum lex naturalis. Oculi, dum illos ad
res quæ præclare compactæ sunt et ordine incedunt, immobilique, ut ita dicam, ratione mole
feruntur, contemplandas convertinus; natura lex,
dum ex ipso rerum, quas cernimus et contemplamur,
col. 27–28page 10 of 20
PG 130:27καὶ οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος; Οὐδὲ γὰρ κιθά ραν τι; ὁρῶν κάλλιστα ἡσκημένην, καὶ τὴν ταύτης εὐαρμοστίαν καὶ εὐταξίαν, ἢ τῆς κιθαρωδίας αὐτῆς ἀκούων, ἄλλο τι ἢ τὸν τῆς κιθάρας δημιουργὸν, καὶ τὸν κιθαρῳδὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμεί. ται τῇ διανείς, κἂν ἀγνοῶν τύχῃ ταῖς ὄψεσιν. Οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ ποιητικὸν δῆλον, καὶ τὸ τηροῦν καὶ δηλοῦν τὰ πεποιημένα, κἂν μὴ διανοία περιλαμ βάνηται· καὶ λίαν ἀγνώμων, ὁ μηδὲ μέχρι τούτων προϊὼν ἐκουσίως, καὶ ταῖς φυσικαῖς ἑπόμενος ἀπο δείξεσι. καὶ ὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ Θεοῦ πάντα Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ημᾶς δὲ ὁ λόγος δεξάμενος εφιεμένους Θεοῦ, καὶ μὴ ἀνεχομένους τὸ ἀνηγεμόνευτόν τε καὶ ἀκυβέρνη τον, εἶτα τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλων, καὶ τῆς ἀπαρχῆς ἐντυγχάνων οὔτε μέχρι τούτων ἔστησεν. Οὐ γὰρ ἦν λόγου δοῦναι τὴν ἡγεμονίαν τοῖς ὁμοτίμοις κατὰ τὴν αἴσθησιν, καὶ διὰ τούτων ἄγει πρὸς τὸ ὑπὲρ ταῦτα καὶ δι᾿ οὗ τούτοι; τὸ εἶναι περίεστι. Τι γὰρ τὸ τάξαν τὰ οὐράγιά τε καὶ ἐπίγεια, ὅσα τε δι' αέρος, καὶ ὅσα καθ᾿ ὕδατος, μᾶλλον δὲ τὰ πρὸ τούτων, οὐρανόν τε, καὶ γῆν, καὶ ἀέρα, καὶ φύσιν ὕδατος; Τίς ταῦτα ἔμιξε, καὶ ἐμέρισε; Τίς ή κοι νωνία τούτων πρὸς ἄλληλα, καὶ συμφυΐα τούτων καὶ σύμπνοια; Επαινῷ γὰρ τὸν εἰρηκότα, κἂν ἀλλά τριος ᾖ. Τί τὸ ταῦτα κεκινηκός, καὶ ἄγον τὴν ἄληκ τον φοράν, καὶ ἀκώλυτον; "Αρ' οὐχ ὁ τεχνίτης τούτων, καὶ πᾶσι λόγον ἐνθεὶς, καθὼς τὸ πᾶν φέρεται τε καὶ διεξάγεται; Τίς δ' ὁ τεχνίτης τούτων; Ἆρ' οὐχ ὁ πεποιηκὼς ταῦτα, καὶ εἰς τὸ εἶναι παραγαγών; οὐ γὰρ δὴ τῷ αὐτομάτῳ δοτέον τοσαύτην δύναμιν. Εστω γὰρ τὸ γενέσθαι τοῦ αὐτομάτου· τίνος τὸ τάξαι; Καὶ τοῦτο, εἰ δοκεῖ, δῶμεν. Τίνος τὸ τηρῆσαι καὶ φυλάξαι καθ' ού; πρῶτον ὑπέστη λόγους; ἑτέρουτινὸς ἢ τοῦ αὐτομάτου; ἑτέρου δηλαδή παρὰ τὸ αυτόματον. Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο πλὴν Θεός; τοῦ Νύσσης ἐκ τῆς βίβλου τῆς λεγομένης γνωσίας κατὰ τῶν αὐτῶν. Εἴπερ ἐκ τῆς τῶν ἁπλῶν στοιχείων συνουσίας, γῆς λέγω, καὶ ὕδατος, καὶ ἀέρος, καὶ πυρὸς, ἢ τῶν λε γομένων ατόμων κατ' Επίκουρον τὰ ἐγκόσμια γεγέ νηται, εὑρεθήσεται τὸ γεννητὸν τοῦ ἀγεννήτου, καὶ τὸ ποιηθὲν τοῦ ποιήσαντος ἀσυγκρίτως κρείττον, καὶ τιμιώτερον, καὶ τοσοῦτον ὅσον ὁ ἄνθρωπος τῶν ἁπλῶν στοιχείων καὶ τῶν εἰρημένων ατόμων δια φορώτερος. Πῶς δ' ἂν καὶ κατὰ φύσιν εναντία συν έδραμον ἀβλαβῶς εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλήρωσιν; Πῶς δ᾽ ἂν καὶ συνεφώνησαν οὐκ ἔχοντα βούλησιν, ἢ λόγον; "Η πῶς τῷ ἀνθρώπῳ λόγον ἀνέθηκαν τα παντελῶς ἄψυχα, καὶ ἄλογα, καὶ ἀναίσθητα; Εδει δὲ καὶ ᾧ τὸ πλέον τῆς σφετέρας ουσίας ἀπεκλήρω
27
EUTHYMII ZIGABENI
28
καὶ οὐσιώσαντος καὶ συνέχοντος; Οὐδὲ γὰρ κιθά
ραν τι; ὁρῶν κάλλιστα ἡσκημένην, καὶ τὴν ταύτης
εὐαρμοστίαν καὶ εὐταξίαν, ἢ τῆς κιθαρωδίας αὐτῆς
ἀκούων, ἄλλο τι ἢ τὸν τῆς κιθάρας δημιουργὸν, καὶ
τὸν κιθαρῳδὸν ἐννοήσει, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀναδραμεί.
ται τῇ διανείς, κἂν ἀγνοῶν τύχῃ ταῖς ὄψεσιν.
Οὕτω καὶ ἡμῖν τὸ ποιητικὸν δῆλον, καὶ τὸ τηροῦν
καὶ δηλοῦν τὰ πεποιημένα, κἂν μὴ διανοία περιλαμ
βάνηται· καὶ λίαν ἀγνώμων, ὁ μηδὲ μέχρι τούτων
προϊὼν ἐκουσίως, καὶ ταῖς φυσικαῖς ἑπόμενος ἀπο
δείξεσι.
ordine, earum auctorem moderatoremnque colligi- καὶ ὑπέστη τόδε τὸ πᾶν, ἢ συνέστη, μὴ Θεοῦ πάντα
mus. Quomodo enim orbis constitisset aut permamert, nisi cuncta Deus et effecisset et conservaret?
Ac, quemadmodum si quis citharae pulcherrime elaborate concinnitaten et compositionem intueatur,
aut ejusdem concentum exaudiat, ipsius citharæ opificom et moderatorem considerabit, ad eumque
statim cogitatione rapietur, licet ipsum fortasse
nunquam aspexerit: ita nobis eorum quæ facta
sunt, auctor, et conservator, et motor est manifestus, quamvis animo non comprehendatur. Quod si
quis non ad hæc usque ultro progrediatur, ut
naturalibus demonstrationjbus acquiescat, is sane
quam improbus ac stultus est.
.
In eosdem ex eadem oratione.
1
''
Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου.
Ημᾶς δὲ ὁ λόγος δεξάμενος εφιεμένους Θεοῦ, καὶ
μὴ ἀνεχομένους τὸ ἀνηγεμόνευτόν τε καὶ ἀκυβέρνη
τον, εἶτα τοῖς ὁρωμένοις προσβάλλων, καὶ τῆς
ἀπαρχῆς ἐντυγχάνων οὔτε μέχρι τούτων ἔστησεν.
Οὐ γὰρ ἦν λόγου δοῦναι τὴν ἡγεμονίαν τοῖς ὁμοτί
μοις κατὰ τὴν αἴσθησιν, καὶ διὰ τούτων ἄγει πρὸς
τὸ ὑπὲρ ταῦτα καὶ δι᾿ οὗ τούτοι; τὸ εἶναι περίεστι.
Τι γὰρ τὸ τάξαν τὰ οὐράγιά τε καὶ ἐπίγεια, ὅσα τε
δι' αέρος, καὶ ὅσα καθ᾿ ὕδατος, μᾶλλον δὲ τὰ πρὸ
τούτων, οὐρανόν τε, καὶ γῆν, καὶ ἀέρα, καὶ φύσιν
ὕδατος; Τίς ταῦτα ἔμιξε, καὶ ἐμέρισε; Τίς ή κοι
νωνία τούτων πρὸς ἄλληλα, καὶ συμφυΐα τούτων
καὶ σύμπνοια; Επαινῷ γὰρ τὸν εἰρηκότα, κἂν ἀλλά
τριος ᾖ. Τί τὸ ταῦτα κεκινηκός, καὶ ἄγον τὴν ἄληκ
τον φοράν, καὶ ἀκώλυτον; "Αρ' οὐχ ὁ τεχνίτης τούτων,
καὶ πᾶσι λόγον ἐνθεὶς, καθὼς τὸ πᾶν φέρεται τε καὶ
διεξάγεται; Τίς δ' ὁ τεχνίτης τούτων; Ἆρ' οὐχ
ὁ πεποιηκὼς ταῦτα, καὶ εἰς τὸ εἶναι παραγαγών;
οὐ γὰρ δὴ τῷ αὐτομάτῳ δοτέον τοσαύτην δύναμιν.
Εστω γὰρ τὸ γενέσθαι τοῦ αὐτομάτου· τίνος τὸ τάξαι;
Καὶ τοῦτο, εἰ δοκεῖ, δῶμεν. Τίνος τὸ τηρῆσαι καὶ
φυλάξαι καθ' ού; πρῶτον ὑπέστη λόγους; ἑτέρου
τινὸς ἢ τοῦ αὐτομάτου; ἑτέρου δηλαδή παρὰ τὸ
αυτόματον. Τοῦτο δὲ τί ποτε ἄλλο πλὴν Θεός;
Nos autem, qui Dei studio «tenemur, nec adduci
possumus, ut mundure sine principe et gubernatore
credamnus esse, ratione ipsa huc impellimur, ut es
quæ sensibus sunt exposita contemplemur, in iisque ab initio repetendis et explorandis immoremur.
Verum quia non est consentaneum, ut illi eorum
quæ, quantum ad sensum pertinet, eumdem qbtinent honoris gradum. detur: principatus, eadcm
ratione duce supra conscendimus, atque ita tandem
ad eum pervenimus, per quem hæc ipsa, ut sint,
habent; sio enim ipsi pobiseum: Quis coelestibus
terrestribusque rebus, et iis quæ in acre et aqua
versantur, prascripsit hunc ordinem? Imo vero
quis ea quæ antiquiora sunt, nempe coelum et
terram, et aerem, et aqua naturam constituit?
Quis ea disjunxit? Per quem mutua inter bæc sociclas, consensus et conspiratio. Ego enim virumn
illum, tametsi alienus est, laudo. Quis hæc movet, perpetuoque ac nunquam cessante progressų
circumagit? Nonne eorum auctor atque opifex qui
rationem illis insertfit, qua unumquodque fertur
atque dirigitur? Quis porro eorum auctor atque
opifex, nonne is qui ea fabricatus cst, et, ut essent,
perfecit? Neque enim in casu tantam esse facultatem concedendum est, ut causam eorum fateamur exstitisse. Quod si id concesserimus, num
etiam pulcherrimi hujusce rerum ordinis erit causa? Sed demus id quoque, si videtur. Ut eadem
autem ratione, qua principio rerum universitas constitit, conservetur, nonne ad aliud, quam ad
casum referendum est? Ad aliud profecto. Ecquid autem erit istuc aliud? Nihil sane, nisi Deus.
In eosdem Gregorii Nyssa pontificis ex libro qui τοῦ Νύσσης ἐκ τῆς βίβλου τῆς λεγομένης 680inscribitur De cognitione Dei.
•
Quod ex simplicium elementorum terræ, aque,
aeris, ignis permistione, aut ex corpusculis individuis
omnia, quæ in mundo sunt, constent, ut asserit
Epicurus, quod genitum est non genito, quodque
factum effectore sine ulla dubitatione tanto præstantius atque præclarius deprehendetur, quanto
simplicibus elementis et corpusculis illis, quæ
atomos dicunt, homo præcellit. Præterea quomodo
quæ natura inter se contraria sunt, aut sine detrimiento ad unius orbis perfectionem concurrerunt?
aut sine consilio rationeque convenire inter se et
congruere potuerunt: aut homini rationem inserere, qua ipsa carent omnino, quippe qua: animi ac
.
γνωσίας κατὰ τῶν αὐτῶν.
Εἴπερ ἐκ τῆς τῶν ἁπλῶν στοιχείων συνουσίας, γῆς
λέγω, καὶ ὕδατος, καὶ ἀέρος, καὶ πυρὸς, ἢ τῶν λε
γομένων ατόμων κατ' Επίκουρον τὰ ἐγκόσμια γεγέ
·
νηται, εὑρεθήσεται τὸ γεννητὸν τοῦ ἀγεννήτου, καὶ
τὸ ποιηθὲν τοῦ ποιήσαντος ἀσυγκρίτως κρείττον,
καὶ τιμιώτερον, καὶ τοσοῦτον ὅσον ὁ ἄνθρωπος τῶν
ἁπλῶν στοιχείων καὶ τῶν εἰρημένων ατόμων δια
φορώτερος. Πῶς δ' ἂν καὶ κατὰ φύσιν εναντία συν
έδραμον ἀβλαβῶς εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλήρωσιν;
Πῶς δ᾽ ἂν καὶ συνεφώνησαν οὐκ ἔχοντα βούλησιν,
ἢ λόγον; "Η πῶς τῷ ἀνθρώπῳ λόγον ἀνέθηκαν τα
παντελῶς ἄψυχα, καὶ ἄλογα, καὶ ἀναίσθητα; Εδει
δὲ καὶ ᾧ τὸ πλέον τῆς σφετέρας ουσίας ἀπεκλήρω
'
col. 29–30page 11 of 20
PG 130:29σαν, ἐλέφαντά φημι, ἢ εἴ τι τούτου μείζον, ἐκείνῳ μᾶλλον συναποκληρῶσαι καὶ τὸ κατὰ πάντων τῶν ὑποδεεστέρων ἡγεμονικὸν καὶ βασιλικόν. Ἀλλὰ μὴν τὰ πολλῷ τούτων λειπόμενον κατά σωματικόν μέ γεθος καὶ ῥώμην ὁ ἄνθρωπος ἐκείνου κατάρχει διά τὸν λόγον, ὃν ἐκ τοῦ λόγον ἔχοντος Δημιουργοῦ πάν τως κατεπλούτησε. Πῶς δ᾽ ἂν καὶ ἐκ τῶν εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε φερομένων τὰ τεταγμένα γεγονέναι λέγ γειντο; Κατὰ τῶν ἄλλων Ελλήνων τοῦ ἁγίου Γρηγορίου ἐκ τοῦ εἰς τὰ ἅγια Φῶτα λόγου. Οἱ γὰρ τοῦτο μόνον δεινὸν τὸ πεποιημένον ἐπ' ἔργοις ἀγαθοῖς εἰς δόξαν καὶ ἔπαινον τοῦ πεποιηκό τοῦ, καὶ Θεοῦ μίμησιν ὅσον ἐφικτὸν ὁρμητήριον γε νέσθαι παντοίων παθῶν, βοσκομένων κακῶς, καὶ δαπανώντων τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, ἀλλὰ καὶ τὸ θεούς στήσασθαι συνηγόρους τοῖς πάθεσιν, ἵνα μὴ μόνον ἀνεύθυνον τὸ ἁμαρτάνειν, ἀλλὰ καὶ θεῖν νομίζηται, εἰ; τοιαύτην καταφεύγον ἀπολογίαν τὰ προσκυνούμενα Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. Ως εἴπερ ἀσεβεῖν αὐτοὺς ἔδει πάντως, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης ἀποπεσεῖν εἰ; εἴδωλα κατενεχθέντας, καὶ τέχνης έργα, και χειρῶν ποιήματα, μὴ ἂν ἄλλο τι κατ' αὐτῶν εὔξασθαι τοὺς νοῦν ἔχοντας ἢ τοιαῦτα αξεσθῆναι, καὶ οὕτω τιμῆσαι, ἵνα τὴν ἀντιμισθίαν, ἦν ἔδει τῆς πλάνης, ὥς φησι Παῦλος, ἀπολαμβάνωσιν, ἐν οἷς σέβονται, οὐ μᾶλλον τιμῶντες δι' ἑαυτῶν τὰ σεβάσματα, ἢ δι᾽ ἐκείνων ἀτιμαζόμενοι βδελυκτοὶ τῆς πλάνης, βδελυκτότεροι τῆς εὐτελείας τῶν προσκυνουμένων καὶ σεβομένων, ἵνα καὶ αὐτῶν τῶν τιμωμένων ὦσιν ἀναισθητότεροι, τοσοῦτον ὑπερβάλλοντες ἀνοίᾳ, ὅσον εὐτελείᾳ τὰ προσκυνούμενα. Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ λόγου τοῦ περὶ Θεο λογίας. Δίμασί τε καὶ κνίσσαις, ἔστι δὲ οὔτε καὶ πράξεσι λίαν αἰσχραῖς μανίαις τε καὶ ἀνθρωποκτονίαις. Τοι αύτας γὰρ ἔπρεπεν εἶναι θεῶν τοιούτων καὶ τὰς τιμάς. Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ λόγου τοῦ εἰς τὰ ἅγια Φώτα. Δαιμόνων εὕρημα σκοτεινῶν, καὶ διανοίας ἀνά πλασμα κακοδαίμονος χρόνῳ βοηθούμενον, καὶ μύθῳ κλεπτόμενον· Ο γὰρ ὡς ἀληθῆ προσκυνοῦσιν, ὡς μυθικά συγκαλύπτουσι. Δέον εἰ μὲν ἀληθῆ, μὴ μύ θους ὀνομάζεσθαι, εἰ δὲ ψευδῆ, μὴ θαυμάζεσθαι, μηδ' οὕτως ἐταμῶς ἐναντιωτάτας ἔχειν δόξας περὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματος, ὥσπερ ἐν ἀγορᾷ μειρακίων παίζοντας, ἀλλ' οὐκ ἀνδράσι διαλεγομένους νοῦν ἔχουσι, καὶ Λόγου προσκυνηταῖς, καὶ τὴν ἔντεχνον ταύτην καὶ ῥυπαρὰν πιθανότητα διαπτύουσιν. Ἐπεὶ δὲ ἀπεσκευασάμεθα τὸ ἀλλότριον, φέρε καταρτίσωμεν τὸ ἡμέτερον.
29
PANOPLIA DOGMATICA.
30
σαν, ἐλέφαντά φημι, ἢ εἴ τι τούτου μείζον, ἐκείνῳ sensus expertia sint? Quid? nonne oportebat, cui
μᾶλλον συναποκληρῶσαι καὶ τὸ κατὰ πάντων τῶν
ὑποδεεστέρων ἡγεμονικὸν καὶ βασιλικόν. Ἀλλὰ μὴν
τὰ πολλῷ τούτων λειπόμενον κατά σωματικόν μέ
γεθος καὶ ῥώμην ὁ ἄνθρωπος ἐκείνου κατάρχει διά
τὸν λόγον, ὃν ἐκ τοῦ λόγον ἔχοντος Δημιουργοῦ πάντως κατεπλούτησε. Πῶς δ᾽ ἂν καὶ ἐκ τῶν εἰκῇ καὶ
ὡς ἔτυχε φερομένων τὰ τεταγμένα γεγονέναι λέγ
γειντο;
Κατὰ τῶν ἄλλων Ελλήνων τοῦ ἁγίου Γρηγορίου
ἐκ τοῦ εἰς τὰ ἅγια Φῶτα λόγου.
Οἱ γὰρ τοῦτο μόνον δεινὸν τὸ πεποιημένον ἐπ'
ἔργοις ἀγαθοῖς εἰς δόξαν καὶ ἔπαινον τοῦ πεποιηκό
τοῦ, καὶ Θεοῦ μίμησιν ὅσον ἐφικτὸν ὁρμητήριον γενέσθαι παντοίων παθῶν, βοσκομένων κακῶς, καὶ
δαπανώντων τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, ἀλλὰ καὶ τὸ θεούς
στήσασθαι συνηγόρους τοῖς πάθεσιν, ἵνα μὴ μόνον
ἀνεύθυνον τὸ ἁμαρτάνειν, ἀλλὰ καὶ θεῖν νομίζηται,
εἰ; τοιαύτην καταφεύγον ἀπολογίαν τὰ προσκυνούμενα
naturæ suæ plurimum tribuissent, qualis est elephas, aui si quod animal elephante majus est, id
minoribus animalibus ut ducem regemque præstare? Nunc autem homo, elephante corporis ma
gnitudine ac robore multis partibus inferior, imperat
illi propter rationem, qua ab opifice suo plane
ditatus est. Jam qui fieri potest, ut ex iis quæ casu
temereque feruntur, consistant ea quæ ordine
constituta sunt? ¸
Contra reliquos Græcos magni Gregorii Theologi ex oratione in Sacra Lumina.
Non solum enim id grave fuit, quod qui faeti
sunt ut recte viverent, effectorisque sui lauden
et gloriam quærerent, et Deum, quoad Geri posset,
imitarentur, vitiorum omnium interiorem hominem
male depascentium et corrumpentium facti sunt
receptaculum, sed etiam quod Deus, sibi vitiis suis
faventes opitulantesque confinxerunt, ut peccare
non solum liceret impune, verum etiam laudabile
divinumque videretur, quod deorum suorum exemplo fieret.
In gosdem ex eadem oratione
Ut si á pietate declinarent omnino, et a vero Dei
cultu recederent, ad simulacra et artis opera manuum figmenta ducerentur. Quid enim illis inimici
corum, si saperent, gravius possent imprecari,
quam ut deos ejusmodi colerent et adorarent,
quo religione sua dignam, ut Paulus ait, mercedem
Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου.
Ως εἴπερ ἀσεβεῖν αὐτοὺς ἔδει πάντως, καὶ τῆς τοῦ
Θεοῦ δόξης ἀποπεσεῖν εἰ; εἴδωλα κατενεχθέντας, καὶ
τέχνης έργα, και χειρῶν ποιήματα, μὴ ἂν ἄλλο τι
κατ' αὐτῶν εὔξασθαι τοὺς νοῦν ἔχοντας ἢ τοιαῦτα
αξεσθῆναι, καὶ οὕτω τιμῆσαι, ἵνα τὴν ἀντιμισθίαν,
ἦν ἔδει τῆς πλάνης, ὥς φησι Παῦλος, ἀπολαμβάνωσιν, ἐν οἷς σέβονται, οὐ μᾶλλον τιμῶντες δι' perciperent, non magis honore eos afficientes, quam
ἑαυτῶν τὰ σεβάσματα, ἢ δι᾽ ἐκείνων ἀτιμαζόμενοι·
βδελυκτοὶ τῆς πλάνης, βδελυκτότεροι τῆς εὐτελείας
τῶν προσκυνουμένων καὶ σεβομένων, ἵνα καὶ αὐτῶν
τῶν τιμωμένων ὦσιν ἀναισθητότεροι, τοσοῦτον
ὑπερβάλλοντες ἀνοίᾳ, ὅσον εὐτελείᾳ τὰ προσκυ
νούμενα.
Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ λόγου τοῦ περὶ Θεολογίας.
Δίμασί τε καὶ κνίσσαις, ἔστι δὲ οὔτε καὶ πράξεσι
λίαν αἰσχραῖς μανίαις τε καὶ ἀνθρωποκτονίαις. Τοιαύτας γὰρ ἔπρεπεν εἶναι θεῶν τοιούτων καὶ τὰς τιμάς.
Κατὰ τῶν αὐτῶν ἐκ τοῦ λόγου τοῦ εἰς τὰ
ἅγια Φώτα.
Δαιμόνων εὕρημα σκοτεινῶν, καὶ διανοίας ἀνά
πλασμα κακοδαίμονος χρόνῳ βοηθούμενον, καὶ μύθῳ
κλεπτόμενον· Ο γὰρ ὡς ἀληθῆ προσκυνοῦσιν, ὡς
μυθικά συγκαλύπτουσι. Δέον εἰ μὲν ἀληθῆ, μὴ μύθους ὀνομάζεσθαι, εἰ δὲ ψευδῆ, μὴ θαυμάζεσθαι,
μηδ' οὕτως ἐταμῶς ἐναντιωτάτας ἔχειν δόξας περὶ
τοῦ αὐτοῦ πράγματος, ὥσπερ ἐν ἀγορᾷ μειρακίων
παίζοντας, ἀλλ' οὐκ ἀνδράσι διαλεγομένους νοῦν
ἔχουσι, καὶ Λόγου προσκυνηταῖς, καὶ τὴν ἔντεχνον
ταύτην καὶ ῥυπαρὰν πιθανότητα διαπτύουσιν.
Ἐπεὶ δὲ ἀπεσκευασάμεθα τὸ ἀλλότριον, φέρε καταρτίσωμεν τὸ ἡμέτερον.
• Rom. 111, 27.
ex eorum cultu ignominiam reportantes *, contemnendi propter errorem, sed magis etiam aspernandi propter sordes et dedecus illorum, quos
venerantur et colunt. Ut simulacris ipsis stupidiores esse videantur, tantoque dementiores, quanto
viliora abjectioraque sunt eorum numina.
:
In eosdem ex oratione De theologia.'
Cruore, et nidore, et turpibus etiam factis
nonhunquam, furoreque, et mactandis hominibus
deos colendos existimarunt. Talem enim esse
ejusmodi deorum cultum oportebat.
In eosdem ex oratione in Sancta Lumina.
Tenebricosa dæmonum inventa, figmentaque
mentis insanæ atque infelicis, tempore confirmata,
fabulisque conleela. Quæ enim ut vera colunt, ea
cælant tanquam fclitia. Aquius autem erat, si
vera essent, fabulas non appellare. Sin fictitia,
non admirari. Neque ita temere contrarias de eadem re opiniones suscipere, non aliter, ac si in
foro cum pueris colluderent, non autem cum viris
sapientibus et ratione Deum colentibus disputarent,
qui artificiosa ista ac sordida ipsorum ſigmenta
contemnunt atque despiciunt. Verum quoniam alieɲa confutavimus, age nostra constituamus el
confirmemus.
col. 31–32page 12 of 20
PG 130:31ΠΙΝΑΞ ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ ΤΗΣ ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΗΣ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗΣ ΠΑΝΟΠΛΙΑΣ. Τίτλος Δ'. Συλλογιστικὴ ἀπόδειξις, ὅτι εἰς ἐστι Θεὸς, καὶ ὅτι καὶ Λόγον έχει ὁμοούσιον ἑαυτῷ, καὶ Πνεῦμα ὁμοίως, ἅπερ εἰσὶν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ κατηχητικοῦ λόγου του Νύσσης. Τίτλος Β'. - Περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος διακεκριμένη ἅμα και ηνωμένη θεολογία. Τίτλος Γ. - Περὶ Θεοῦ κοινῶς. Δῆλον δὲ ὅτι δ θεὸν εἰπὼν, ἢ θεότητα, ἢ τὸ θεῖον ἁπλῶς καὶ ἀπροσδιορίστως, τὰς τρεῖς ὑποστάσεις τῆς μιᾶς θεό τητος ἐνέφηνε τῇ καθολικῇ τού. των προσηγορία. Τίτλος Δ'. — Περὶ τοῦ ἀκατάληπτον εἶναι τὴν θείαν φύσιν. Τίτλος Ε'. — Περί θεωνυμίας. Τίτλος Γ'. - Περὶ τῆς θείας δημιουργίας. Τίτλος Ζ'. - Περὶ τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως. Τίτλος Η'. - Κατὰ ῾Εβραίων ἐκ τῆς λεγομένης εἶναι τοῦ Νύσσης βίβλου, τῆς προσαγορευομένης Θεογνωσίας. Τίτλος Θ'. — Κατὰ Σίμωνος τοῦ Σαμαρέως, καὶ Μαρκίωνος τοῦ Ποντικοῦ, καὶ τοῦ Πέρσου Μάνετος, καὶ τῶν Ματ νιχαίων. Τίτλος 1. - Κατὰ Σαβελλιανῶν τοῦ ἁγίου Κυ ρίλλου. Τίτλος ΙΔ'. Κατὰ Ἀρειανῶν τοῦ μεγάλου Αθα νασίου. Τίτλος Β'. Κατὰ Πνευματομάχων. Τίτλος ΙΓ'. - Φωτίου Πατριάρχου κατὰ τῶν τῆς παλαιᾶς 'Ρώμης, ὅτι ἐκ Πατρός μόνου εκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, Τίτλος ΙΔ'. - Κατά 'Απολλιναρίου. Τίτλος ΙΕ'.— Κατὰ Νεστοριανών. Τίτλος 1Ϛ'. Κατὰ Μονοφυσιτῶν, ὧν αιρεσιάρχης ὁ Εὐτυχὴς, ὁ ἀρχιμανδρίτης. Τίτλο; ΙΖ'. — Κατὰ ᾿Αφθαρτοδοκητών. Τίτλος ΙΗ'.-Κατὰ τῶν λεγόντων, Επαθεν ὁ Θεὸς Λόγος ἀπαθῶς.
31
EUTIIYMII ZIGABENI
ΠΙΝΑΞ
ΤΗΣ ΒΙΒΛΟΥ ΤΗΣ ΕΠΟΝΟΜΑΖΟΜΕΝΗΣ ΔΟΓΜΑΤΙΚΗΣ ΠΑΝΟΠΛΙΑΣ.
INDEX
LIBRI PANOPLIA DOGMATICA INSCRIPTI.
Titulus I.
-
Titulus ll.
Titulus III.
-
Titulus IV.
-
Ratiocinatio syllogistica, qua Deus Τίτλος Δ'.
unus esse ejusdem naturæ: Verbum,
ac Spiritum item, nempe Filium et
Spiritum sanctum habere demonstratur. Ex.oratione catechetica Gregorii
Nyssæ pontificis.
De Patre et Filio et Spiritu sancto
distincta simul atque conjuncta divinitatis ratio.
De Deo seu Divinitate communiter.
Qui Deum, aut Divinitatem aut divinum Numen dicit, communi horum
appellatione tres unius divinitatis
hypostases, sive personas declarare.
Divinam naturam comprehendi non
posse.
Titulus V. - De divina appellatione.
Titulus VI. De opificio Dei.
-
-
Titulus vil. De divina humanatione.
Titulus Vill. - Contra Hebræos, ex libro, ut fertur,
Nysseni, De cognitione Dei.
Titulus IX.
-
-
-
Contra Simonem Samarensem, et Marcionem Ponticum, et Manetem Persam, et Manichæos,
Adversus Sabellium ex S. Cyrillo.
Titulus X.
Titulus XI.
-
• In Arianos, magni Athanasii.
-
Συλλογιστικὴ ἀπόδειξις, ὅτι εἰς
ἐστι Θεὸς, καὶ ὅτι καὶ Λόγον έχει
ὁμοούσιον ἑαυτῷ, καὶ Πνεῦμα
ὁμοίως, ἅπερ εἰσὶν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ κατηχητικού λόγου του Νύσσης.
Τίτλος Β'. - Περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου
Πνεύματος διακεκριμένη ἅμα και
ηνωμένη θεολογία.
Τίτλος Γ. - Περὶ Θεοῦ κοινῶς. Δῆλον δὲ ὅτι δ
θεὸν εἰπὼν, ἢ θεότητα, ἢ τὸ θεῖον
ἁπλῶς καὶ ἀπροσδιορίστως, τὰς
τρεῖς ὑποστάσεις τῆς μιᾶς θεό
-
τητος ἐνέφηνε τῇ καθολικῇ τού.
των προσηγορία.
Τίτλος Δ'. — Περὶ τοῦ ἀκατάληπτον εἶναι τὴν
θείαν φύσιν.
Τίτλος Ε'. — Περί θεωνυμίας.
-
Τίτλος Γ'. - Περὶ τῆς θείας δημιουργίας.
Τίτλος Ζ'. - Περὶ τῆς θείας ἐνανθρωπήσεως.
Τίτλος Η'. - Κατὰ ῾Εβραίων ἐκ τῆς λεγομένης
εἶναι τοῦ Νύσσης βίβλου, τῆς
προσαγορευομένης Θεογνωσίας.
Τίτλος Θ'. — Κατὰ Σίμωνος τοῦ Σαμαρέως, καὶ
Μαρκίωνος τοῦ Ποντικοῦ, καὶ τοῦ
Πέρσου Μάνετος, καὶ τῶν Ματ
νιχαίων.
-
Τίτλος 1. - Κατὰ Σαβελλιανῶν τοῦ ἁγίου Κυ
ρίλλου.
Τίτλος ΙΔ'. Κατὰ Ἀρειανῶν τοῦ μεγάλου Αθα
νασίου.
Titulus XII. — Contra Spiritus sancti impugna- Τίτλος 1Β'. - Κατὰ Πνευματομάχων.
Titulus XIII.
-
-
-
tores.
Photii patriarchæ, contra Latinos,
quod ex Patre tantum procedit Spiritus sanctus, non et ex Filio.
Titulus XIV. Contra Apollinarium.
Titulus ΧV. — Contra Nestorianos.
Titulus XVI.
-
-
Contra Monophysilas, quorum auctor Eutyches archimandrita.
Titulus XVII. - Contra Aphthar todocetas.
Titulus XVIII. Contra eos qui dicunt Deum Verbum impatibiliter esse vassum.
-
Τίτλος ΙΓ'. - Φωτίου Πατριάρχου κατὰ τῶν τῆς
παλαιᾶς 'Ρώμης, ὅτι ἐκ Πατρός
μόνου εκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ
ἅγιον, ἀλλ' οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ,
Τίτλος ΙΔ'. - Κατά 'Απολλιναρίου.
Τίτλος ΙΕ'.— Κατὰ Νεστοριανών.
Τίτλος 1Ϛ'. Κατὰ Μονοφυσιτῶν, ὧν αιρεσιάρχης
ὁ Εὐτυχὴς, ὁ ἀρχιμανδρίτης.
Τίτλο; ΙΖ'. — Κατὰ ᾿Αφθαρτοδοκητών.
Τίτλος ΙΗ'.-Κατὰ τῶν λεγόντων, Επαθεν ὁ Θεὸς
Λόγος ἀπαθῶς.
-
col. 33–34page 13 of 20
PG 130:33ΤΙΤ. Ι. (Τίτλος Κατὰ ᾿Αγνοητῶν λεγόντων ἀγνοεῖν τὸν Υἱὸν καὶ Θεὸν τὴν ἡμέραν καὶ ὥραν τῆς παγκοσμίου συντελείας, ὡς ἐλάττω τοῦ Πατρός. ] (Τίτλος Κ'. -- Κατὰ 'Ωριγένους.] Τίτλος ΚΑ'. Κατά Σεργίου, και Πύρρου, καὶ Παύλου πατριαρχῶν Κωνσταντινουπόλεως δογματιζόντων ἐπὶ Χρι στοῦ μίαν θέλησιν, καὶ ἐνέργειαν, οι καὶ Μονοθελῆται λέγονται. Τίτλος ΚΒ.- Κατὰ Εικονομάχων. Τίτλος ΚΓ'.— Κατὰ ᾿Αρμενίων. Τίτλος ΚΔ'.— Κατὰ τῶν λεγομένων Παυλικιανῶν. Τίτλος ΚΕ'.— Περὶ τοῦ σταυροῦ, περὶ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος, καὶ περὶ τῆς μετα λήψεως τοῦ Δεσποτικοῦ σώματος καὶ αἵματος. Τίτλος Κα'. Τίτλος ΚΖ'. Κατὰ Μασσαλιανῶν. Κατὰ Βογομίλων. [Τίτλος ΚΗ'. — Κατὰ Σαρακηνών ".] Παράτιτλος.- Φωτίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως ἐκ τῆς πρὸς Μιχαὴλ τὸν ἄρχοντα Βουλγαρίας ἐπιστολῆς περὶ τῶν ἑπτὰ οἰκουμενικῶν συν όδων. ΤΙΤΛΟΣ Α΄. Συλλογιστική απόδειξις, ὅτι εἷς ἐστι Θεός, καὶ ὅτι καὶ Λόγον ἔχει ὁμοούσιον αὐτῷ, καὶ Πνεῦμα ομοίως, ἅπερ εἰσὶν ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοῦ Νύσσης ἐκ τοῦ κατηχητικοῦ λόγου. Όταν πρός τινα τῶν ἑλληνιζόντων διάλεξις ᾖ, καλῶς ἂν ἔχοι τοιαύτην ἀρχὴν ποιεῖσθαι τοῦ λόγου. πότερον εἶναι τὸ θεῖον ὑπείληφεν, ἢ τῷ τῶν ἀθέων συμφέρεται δόγματι; Εἰ μὲν οὖν μὴ εἶναι λέγοι ἐκ τῶν τεχνικῶς καὶ σοφῶς κατὰ τὸν κόσμον οἰκονομουμένων, προαχθήσεται πρὸς τὸ διὰ τούτων εἶναί τινα δύναμιν τὴν ἐν τούτοις δεικνυμένην, καὶ τοῦ παντὸς ὑπερκειμένην ὁμολογήσαι· εἰ δὲ τὸ μὲν εἶναι μὴ ἀμφιβάλλοι, εἰς πλῆθος δὲ θεῶν ταῖς ὑπου νοίαις ἐκφέροιτο, τοιαύτῃ χρησόμεθα πρὸς αὐτὸν
33
PANOPLIA DOGMATICA.
-
ΤΙΤ. Ι.
34
(Τίτλος 10'.— Κατὰ ᾿Αγνοητῶν λεγόντων ἀγνοεῖν & Titulus XIX. - Contra Agnoetas qui aiunt Filium,
τὸν Υἱὸν καὶ Θεὸν τὴν ἡμέραν
* Patre minorem, ignorare diem et
καὶ ὥραν τῆς παγκοσμίου συντε
horam consummationis mundi.
λείας, ὡς ἐλάττω τοῦ Πατρός. ]
(Τίτλος Κ'. -- Κατὰ 'Ωριγένους.]
Τίτλος ΚΑ'.
- Κατά Σεργίου, και Πύρρου, καὶ
Παύλου πατριαρχῶν Κωνσταντι
νουπόλεως δογματιζόντων ἐπὶ Χρι
στοῦ μίαν θέλησιν, καὶ ἐνέργειαν,
οι καὶ Μονοθελῆται λέγονται.
Τίτλος ΚΒ.- Κατὰ Εικονομάχων.
Τίτλος ΚΓ'.— Κατὰ ᾿Αρμενίων.
Τίτλος ΚΔ'.— Κατὰ τῶν λεγομένων Παυλικιανῶν.
Titulus XX.
Titulus XXI.
Titulus XXII
-
-
Titulus XXIII.
Titulus XXIV.
Τίτλος ΚΕ'.— Περὶ τοῦ σταυροῦ, περὶ τοῦ ἁγίου Titulus XXV.
--
βαπτίσματος, καὶ περὶ τῆς μετα
λήψεως τοῦ Δεσποτικοῦ σώματος
καὶ αἵματος.
Τίτλος Κα'.
Τίτλος ΚΖ'.-
Κατὰ Μασσαλιανῶν.
Κατὰ Βογομίλων.
-
-
-
-
Contra Origenem.
Contra Sergium, Pyrrhum et Paulum, patriarchas Constantinopolis, qui ducebant unam in Christo
esse voluntatem et energiam; qui el
Monothelitæ dicuntur.
Contra Iconomachos.
Contra Armenios.
- Contra eos qui dicuntur Pauliciani.
De cruce, de sancto baptismale et
de transmutatione Dominici corporis
el sanguinis.
Titulus XXVI.
Titulus XXVII.
Titulus XXVIII.
-
-
-
Appendix.
-
• Contra Massalianos.
Contra Bogomilos.
Contra Saracenos.
Photii patriarchæ Constantinopolitani
ex epistola ad Michaelem Bulgaria
principem de septem synodis æcumenicis.
-
[Τίτλος ΚΗ'. — Κατὰ Σαρακηνών ".]
Παράτιτλος.- Φωτίου πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως ἐκ τῆς πρὸς Μιχαὴλ τὸν
ἄρχοντα Βουλγαρίας ἐπιστολῆς
περὶ τῶν ἑπτὰ οἰκουμενικῶν συν
όδων.
Inclusa hic et in textu supplemus ex Chr. Frid. Matthæi Prolegomenis ad Euthymii Commentaria in Evangeha. Edit Patr.
* Ab editore Tergobystensi præ metu Turcarum omissus.
EUTHYMII MONACHI
ZIGABENI
ORTHODOXÆ FIDEI DOGMATICA PANOPLIA.
ΤΙΤΛΟΣ Α΄.
Συλλογιστική απόδειξις, ὅτι εἷς ἐστι Θεός,
καὶ ὅτι καὶ Λόγον ἔχει ὁμοούσιον αὐτῷ, καὶ
Πνεῦμα ομοίως, ἅπερ εἰσὶν ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοῦ Νύσσης ἐκ τοῦ κατηχητικού λόγου.
Όταν πρός τινα τῶν ἑλληνιζόντων διάλεξις ᾖ,
καλῶς ἂν ἔχοι τοιαύτην ἀρχὴν ποιεῖσθαι τοῦ λόγου.
πότερον εἶναι τὸ θεῖον ὑπείληφεν, ἢ τῷ τῶν ἀθέων
συμφέρεται δόγματι; Εἰ μὲν οὖν μὴ εἶναι λέγοι
ἐκ τῶν τεχνικῶς καὶ σοφῶς κατὰ τὸν κόσμον οἶκο
νομουμένων, προαχθήσεται πρὸς τὸ διὰ τούτων
εἶναί τινα δύναμιν τὴν ἐν τούτοις δεικνυμένην, καὶ
τοῦ παντὸς ὑπερκειμένην ὁμολογήσαι· εἰ δὲ τὸ μὲν
εἶναι μὴ ἀμφιβάλλοι, εἰς πλῆθος δὲ θεῶν ταῖς ὑπου
νοίαις ἐκφέροιτο, τοιαύτῃ χρησόμεθα πρὸς αὐτὸν
TITULUS I.
Ratiocinatio syllogistica, qua Deus unus esse, ejusdemque natura Verbum, ac Spiritum item, nempe
Filium, et Spiritum sanctum habere demonstratur. Ex oratione catechetica Gregorii Nysseni.
Quando cum aliquo eorum qui Græcorum opinionibus favent, instituitur disputatio, commodum est,
ut initio disputationis interrogetur, utrum Deum
esse fateatur, an neget. Si negabit, ex ratione sapientiaque, quæ in mundi moderatione viget, cogetur
confiteri, vim quandam indicari quæ rebus omnibus
præsit. Quod si esse quidem non dubitabit, sed multos tamen esse putabit deos, ita deinceps cum illo
agemus; existiinetne perfectumn esse numen, an inperfectum, eoque perfectionein, ut par est, tri-
col. 35–36page 14 of 20
PG 130:35ἀπολογίᾳ, πότερον τέλειον, ἢ ἐλλειπὲς ἡγεῖται τὸ θεῖον Τοῦ δὲ, κατὰ τὸ εἰκὸς, τὴν τελειότητα μαρτυροῦντος τῇ θείᾳ φύσει τὸ διὰ πάντων αὐτῶν τῶν Ανθεωρουμένων τῇ θεότητι τέλειον ἀπαιτήσομεν, ὡς ἂν μὴ σύμμικτον ἐκ τῶν ἐναντίων θεωροῖτο τὸ θεῖον ἐξ ἐλλειποῦς καὶ τελείου. Τοιούτου δὲ δοθέντο:, οὐκ ἔτ᾽ ἂν εἴη χαλεπὸν τὸ ἐσκεδασμένον τῆς διανοίας εἰς πλῆθος θεῶν πρὸς μιᾶς θεότητος περιαγαγεῖν ὁμο λογίαν. Εἰ γὰρ τὸ τέλειον ἐν παντὶ θείη περὶ τὸ ὑποκείμενον ὁμολογεῖσθαι, πολλὰ δὲ εἶναι τὰ τέλεια διὰ τῶν αὐτῶν χαρακτηριζόμενα λέγοι· ἀνάγκη πᾶσα ἐπὶ τῶν μηδεμια παραλλαγῇ διακρινομένων, ἀλλ' ἐν τοῖς αὐτοῖς θεωρουμένων, ἢ ἐπιδεῖξαι τὸ ἴδιον, ἢ εἰ μηδὲν ἰδιαζόντως καταλαμβάνοι ἡ ἔννοια, ἐφ' ὧν τὸ διακρίνον οὐκ ἔστι, μὴ ὑπονοεῖν τὴν διά κρισιν. Εἰ γὰρ μήτε παρὰ τὸ πλέον καὶ ἔλαττον τὴν διαφορὰν ἐξευρίσκοι, διότι τὴν ἐλάττωσιν ὁ τῆς τελειότητος οὐ παραδέχεται λόγος μήτε τὴν παρὰ τὸ χεῖρον, καὶ προτιμότερον· οὐ γὰρ ἂν ἔτι θεότητος ὑπόληψιν σχοίη οὗ ἡ τοῦ χείρονος οὐκ ἄπεστι προσηγορίᾳ, μήτε κατὰ τὰ ἀρχαῖον καὶ πρόσφατον· τὸ γὰρ μὴ ἀεὶ δν ἔξω τῆς περὶ τὸ θεῖόν ἐστιν υπολήψεως ἀλλ᾽ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς τῆς θεότητος λόγος οὐδεμιάς Ιδιότητος ἐν οὐδενὶ κατὰ τὸ εὔλογον εὑρισκομένη; ἀνάγκη πᾶσα πρὸς μίαν θεότητος ὁμολογίαν συν θλιβῆναι τὴν πεπλανημένην περὶ τοῦ πλήθους τῶν θεῶν φαντασίαν. Εἰ γὰρ τὸ ἀγαθὸν, καὶ τὸ δίκαιον, τό τε σοφόν, καὶ τὸ δυνατὸν ὡσαύτως λέγοιτο, ή τε ἀφθαρσία, καὶ ἡ ἀϊδιότης, καὶ πᾶσα εὐσεβής διάνοια κατὰ τὸν αὐτὸν ὁμολογοῖτο τρόπον, πάσης κατά πά τα λόγον διαφοράς υφαιρουμένης, συνυφαιρείται κατὰ ἀνάγκην τὸ τῶν θεῶν πλῆθος ἀπὸ τοῦ δήμο ματος, τῆς διὰ πάντων τυπτότητος εἰς τὸ ἐν τὴν πίστιν περιαγούσης. δ 'Αλλ' ἐπειδήπερ ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος οἶδέ τινα διάκρισιν ὑποστάσεων ἐν τῇ ἑνότητι τῆς πίστεως βλέπειν, ὡς ἂν μὴ τῇ πρὸς τοὺς Ἕλληνας μάχη πρὸς τὸν Ιουδαϊσμὸν ἡμῖν ὁ λόγος υπενεχθείη, πάλιν προσήκει διαστολῇ τινι τεχνικῇ καὶ τὴν περὶ τοῦτο πλάνην ἐπανορθώσασθαι· οὐδὲ γὰρ τοῖς ἔξω τοῦ καθ' ἡμᾶς δόγματος ἄλογον εἶναι τὸ θεῖον ὑπεί ληπται. Τοῦτο δὲ παρ᾽ ἐκείνων ὁμολογούμενον ἱκανῶς διαρθρώσει τὸν ἡμέτερον λόγον. Ο γὰρ ὁμολογῶν μὴ ἄλογον εἶναι τὸν Θεὸν πάντως λόγον ἔχειν τὸν μὴ ἄλογον συγκαταθήσεται. "Οτι ὡς αἱ οὐσίαι διάφοροι τοῦ τε Θεοῦ καὶ τοῦ ἀνθρώπου, διάφορός ἐστι κα: δ λόγος. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ὁ ἀνθρώπινος ὁμωνύμως λέγεται λόγος· οὐκοῦν εἰ λίγοι καθ' ὁμοιότητα τοῦ παρ' ἡμῖν, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ λόγον ὑπονοεῖν, οὕτω μετ ταχθήσεται πρὸς τὴν ὑψηλοτέραν ὑπόληψιν. Ανάγκη γὰρ πᾶσα κατάλληλον είναι πιστεύειν τῇ φύσει τὸν λόγον, ὡς καὶ τὰ ἄλλα πάντα. Καὶ γὰρ δύναμίς τις, καὶ ζωὴ, καὶ σοφία περὶ τὸ ἀνθρώπινον βλέπεται, ἀλλ᾽ οὐκ ἄν τις ἐκ τῆς ὁμωνύμου τοιαύτην καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὴν ζωήν, ἢ τὴν δύναμιν ἢ τὴν σοφίαν ὑπονοήσειεν, ἀλλὰ πρὸς τὸ τῆς φύσεως τῆς ἡμετέρας μέτρον συνταπεινοῦνται καὶ αἱ τῶν τοιούτων ὄνο μάτων ἐμφάσεις. Ἐπειδὴ γὰρ φθαρτή καὶ ἀσθενής ἡμῶν ἡ φύσις, διὰ τοῦτο ὠκύμορος ἡμῶν ἡ ζωή, ἀνυπόστατος ἡ δύναμις, ἀπαγῆς ὁ λόγος. Ἐπὶ δὲ τῆς ὑπερκειμένης φύσεως τῷ μεγαλείῳ τοῦ θεωρουμένου πᾶν τὸ περὶ αὐτῆς λεγόμενον συνεπαίρεται. Οὐκοῦν
35
EUTHYMII ZIGABENI
.
36
buente divina natura, rursum rogabimus, num ἀπολογίᾳ, πότερον τέλειον, ἢ ἐλλειπὲς ἡγεῖται τὸ
omnibus illis rationibus, que in divinitate cefnun- θεῖον; Τοῦ δὲ, κατὰ τὸ εἰκὸς, τὴν τελειότητα μαρτυ
tur, perfectum dicat, ne ex contrariis, perfectoque ροῦντος τῇ θείᾳ φύσει τὸ διὰ πάντων αὐτῶν τῶν
et imperfecto constet. Quo item concesso, non erit - Ανθεωρουμένων τῇ θεότητι τέλειον ἀπαιτήσομεν, ὡς
difficile adversarii animum deorum multitudine
distractum adducere, ut divinitatem unam esse
fateatur. Nam si perfectum omnibus partibus dabit,
multaque eodem pacto perfecta dicet, necesse erit,
ut in iis quæ nulla ratione discrepabunt, sed eadem
prorsus videbuntur, aut proprium aliquid osiendatur, aut si proprii nihil apparuerit, nullum aui
mus differentiam poterit cogitare. Etenim si nec ea
re discrimen comprehendetur, quod majora uinorave sint, quoniam perfectionis ratio non admittit,
ut minor sit: nec quod deteriora sint, aut pr:estantiora, quia divinitas non cadit in id quod deterius appellari potest: nec quod antiquiora recentiorave sint, quandoquidem id quod semper non
est, ab eo quod numen ac Deum esse mens concipit, abest: cum una eademque sit divinitatis ratio,
nullaque in ea vere proprietas reperiatur, necessarium est, ut qui opinionis errore multos sibi
deos fingebat, unam divinitatem esse fateatur. Nam
si bonum, et justum, et sapiens, et potens, et incorruptum, et æternum, et reliquæ omnes piæ
notiones ita congregentur, ut omnis omnino tolla--
tur differensia, his omnibus in uno eodemque
conclu is, necessario aufertur deorum multitudo.
ἂν μὴ σύμμικτον ἐκ τῶν ἐναντίων θεωροῖτο τὸ θεῖον
ἐξ ἐλλειποῦς καὶ τελείου. Τοιούτου δὲ δοθέντο:, οὐκ
ἔτ᾽ ἂν εἴη χαλεπὸν τὸ ἐσκεδασμένον τῆς διανοίας εἰς·
πλῆθος θεῶν πρὸς μιᾶς θεότητος περιαγαγεῖν ὁμο
λογίαν. Εἰ γὰρ τὸ τέλειον ἐν παντὶ θείη περὶ τὸ
ὑποκείμενον ὁμολογεῖσθαι, πολλὰ δὲ εἶναι τὰ τέλεια
διὰ τῶν αὐτῶν χαρακτηριζόμενα λέγοι· ἀνάγκη
πᾶσα ἐπὶ τῶν μηδεμια παραλλαγῇ διακρινομένων,
ἀλλ' ἐν τοῖς αὐτοῖς θεωρουμένων, ἢ ἐπιδεῖξαι τὸ
ἴδιον, ἢ εἰ μηδὲν ἰδιαζόντως καταλαμβάνοι ἡ ἔννοια,
ἐφ' ὧν τὸ διακρίνον οὐκ ἔστι, μὴ ὑπονοεῖν τὴν διά
κρισιν. Εἰ γὰρ μήτε παρὰ τὸ πλέον καὶ ἔλαττον τὴν
διαφορὰν ἐξευρίσκοι, διότι τὴν ἐλάττωσιν ὁ τῆς
τελειότητος οὐ παραδέχεται λόγος μήτε τὴν παρὰ τὸ
χεῖρον, καὶ προτιμότερον· οὐ γὰρ ἂν ἔτι θεότητος
ὑπόληψιν σχοίη οὗ ἡ τοῦ χείρονος οὐκ ἄπεστι προσηγορία, μήτε κατὰ τὰ ἀρχαῖον καὶ πρόσφατον· τὸ γὰρ
μὴ ἀεὶ δν ἔξω τῆς περὶ τὸ θεῖόν ἐστιν υπολήψεως
ἀλλ᾽ εἷς καὶ ὁ αὐτὸς τῆς θεότητος λόγος οὐδεμιάς
Ιδιότητος ἐν οὐδενὶ κατὰ τὸ εὔλογον εὑρισκομένη;··
ἀνάγκη πᾶσα πρὸς μίαν θεότητος ὁμολογίαν συνθλιβῆναι τὴν πεπλανημένην περὶ τοῦ πλήθους τῶν
θεῶν φαντασίαν. Εἰ γὰρ τὸ ἀγαθὸν, καὶ τὸ δίκαιον,
τό τε σοφόν, καὶ τὸ δυνατὸν ὡσαύτως λέγοιτο, ή τε
ἀφθαρσία, καὶ ἡ ἀϊδιότης, καὶ πᾶσα εὐσεβής διάνοια κατὰ τὸν αὐτὸν ὁμολογοῖτο τρόπον, πάσης κατά
πά τα λόγον διαφοράς υφαιρουμένης, συνυφαιρείται κατὰ ἀνάγκην τὸ τῶν θεῶν πλῆθος ἀπὸ τοῦ δήμο
ματος, τῆς διὰ πάντων τυπτότητος εἰς τὸ ἐν τὴν πίστιν περιαγούσης.
Verum quia religionis veritas quamdam persona
rum differentiam perspicit in unitate naturæ, ne
dum Græcos impugnamus, in Judæorum labamur
errorem, non alienum est, at eam quoque artificiosa quadam distinctione confutemus et refellamus. Nec ii quidem, qui a nostra religione al
horrent, numen rationis expers constituunt, hoc
autem nobis concessum satis est ad il quod
volumus comprobandum. Qui enim Deum no.1 esse
rationfig expertent confitetur, is eum haber rationem concedit. Atqui eodem nomine dicitur etiam
humana ratio. Quare si quis ad rationis nostræ
similitudinem Dei rationem cogitabit, mox ad notionem sublimniorum perducetur. Necesse enim
est, ut eodem modo ratio seu oratio congruat
naturæ, quo reliqua item omnia conveniunt. Nam
licet in homine vita, et potentia, et sap entia
cernatur, non tamen ob nominum similitudinem
eamdem iu Deo ritum, aut potentiam, aut sapientiam dices, sed pro humili naturæ nostræ conditione demittentur et extenuabuntur harum vocum
significationes. Etenim quoniam mortalis et imbecilla est natura nostra, Idcirco et vita brevis est,
et potentia infirma, et ratio sive oratio incerta. At
quidquid de supreme illius naturæ magnitudine
dicitur, id magnum eique congruum est. Proinde
cum Dei ratio, sive oratio verbumve dicimus, id
non intelligimus tale, ut, quemadmodum in nobis
δ
'Αλλ' ἐπειδήπερ ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος οἶδέ τινα
διάκρισιν ὑποστάσεων ἐν τῇ ἑνότητι τῆς πίστεως
βλέπειν, ὡς ἂν μὴ τῇ πρὸς τοὺς Ἕλληνας μάχη
πρὸς τὸν Ιουδαϊσμὸν ἡμῖν ὁ λόγος υπενεχθείη, πάλιν
προσήκει διαστολῇ τινι τεχνικῇ καὶ τὴν περὶ τοῦτο
πλάνην ἐπανορθώσασθαι· οὐδὲ γὰρ τοῖς ἔξω τοῦ
καθ' ἡμᾶς δόγματος ἄλογον εἶναι τὸ θεῖον ὑπεί
ληπται. Τοῦτο δὲ παρ᾽ ἐκείνων ὁμολογούμενον ἱκανῶς
διαρθρώσει τὸν ἡμέτερον λόγον. Ο γὰρ ὁμολογῶν
μὴ ἄλογον εἶναι τὸν Θεὸν πάντως λόγον ἔχειν τὸν μὴ
ἄλογον συγκαταθήσεται. "Οτι ὡς αἱ οὐσίαι διάφοροι
τοῦ τε Θεοῦ καὶ τοῦ ἀνθρώπου, διάφορός ἐστι κα: δ
λόγος. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ὁ ἀνθρώπινος ὁμωνύμως λέγεται
λόγος· οὐκοῦν εἰ λίγοι καθ' ὁμοιότητα τοῦ παρ'
ἡμῖν, καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ λόγον ὑπονοεῖν, οὕτω μετ
ταχθήσεται πρὸς τὴν ὑψηλοτέραν ὑπόληψιν. Ανάγκη
γὰρ πᾶσα κατάλληλον είναι πιστεύειν τῇ φύσει τὸν
λόγον, ὡς καὶ τὰ ἄλλα πάντα. Καὶ γὰρ δύναμίς τις,
καὶ ζωὴ, καὶ σοφία περὶ τὸ ἀνθρώπινον βλέπεται,
ἀλλ᾽ οὐκ ἄν τις ἐκ τῆς ὁμωνύμου τοιαύτην καὶ ἐπὶ
τοῦ Θεοῦ τὴν ζωήν, ἢ τὴν δύναμιν ἢ τὴν σοφίαν
ὑπονοήσειεν, ἀλλὰ πρὸς τὸ τῆς φύσεως τῆς ἡμετέρας
μέτρον συνταπεινοῦνται καὶ αἱ τῶν τοιούτων ὄνο
μάτων ἐμφάσεις. Ἐπειδὴ γὰρ φθαρτή καὶ ἀσθενής
ἡμῶν ἡ φύσις, διὰ τοῦτο ὠκύμορος ἡμῶν ἡ ζωή,
ἀνυπόστατος ἡ δύναμις, ἀπαγῆς ὁ λόγος. Ἐπὶ δὲ τῆς
ὑπερκειμένης φύσεως τῷ μεγαλείῳ τοῦ θεωρουμένου
πᾶν τὸ περὶ αὐτῆς λεγόμενον συνεπαίρεται. Οὐκοῦν
col. 37–38page 15 of 20
PG 130:37κἂν ὁ Λόγος Θεοῦ λέγηται, οὐκ ἐν τῇ ὁρμῇ τοῦ φθεγγομένου τὴν ὑπόστασιν ἔχειν νομισθήσεται, καθ' ὁμοιότητα τοῦ ἡμετέρου μεταχωρῶν εἰς ἀνύπαρκτον, ἀλλ' ὥσπερ ἡ ἡμετέρα φύσις· ἐπίκηρος οὗτα, καὶ ἐπίκερον τὸν λόγον ἔχει, οὕτως ἡ ἄφθαρτος, καὶ ἀεὶ ἐστῶσα φύσις ἀΐδιον ἔχει καὶ ὄρεστῶτα τὸν λό γον. Εἰ δὲ τοῦτο κατὰ τὸ ἀκόλουθον ὁμολογηθείη, τὸ ὑφεστάναι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἀϊδίως, ἀνάγκη πάσα ἐν ζωῇ τοῦ Λόγου τὴν ὑπόστασιν εἶναι ὁμολογεῖν. Οὐ γὰρ καθ' ὁμοιότητα τῶν λίθων ἀψύχως ὑφεστάναι τὸν λόγον εὐαγές ἐστιν οἴεσθαι· ἀλλ᾽ εἰ ὑφέστηκε, νοερόν τι χρήμα καὶ ἀσώματον δν, ζῇ πάντως. Εἰ δὲ τοῦ ζῆν κεχώρισται, οὐδὲ ἐν ὑποστάσει πάντω; ἐστίν. ᾿Αλλὰ μὴν ἀσεβὲς ἀπεδείχθη τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἀνυπόστατον εἶναι· οὐκοῦν συναπεδείχθη κατὰ τὸ ἀκόλουθον τὸ ἐν ζωῇ τοῦτον θεωρεῖσθαι τὸν λόγον. ᾿Απλῆς δὲ τῆς τοῦ Λόγου φύσεως κατά τὸ εἰκὸς εἶναι πεπιστευμένης, καὶ οὐδὲ μίαν διπλόην, καὶ σύνθεσιν ἐν ἑαυτῇ δεικνυούσης, οὐκ ἔτ' ἄν τις κατά μετουσίαν ζωή; τὸν Λόγον ἐν ζωῇ θεωροίη. Ο γὰρ ἐκτὸς εἴη συνθέσεως ἡ τοιαύτη ὑπόληψις, το Ετερον ἐν ἑτέρῳ λέγειν εἶναι, ἀλλ' ἀνάγκη πάσα τῆς ἀπλότητος ὁμολογουμένης, αὐτοζωὴν εἶναι τὸν Λόο τον οίεσθαι, οὐ ζωῆς μετουσίαν. Εἰ οὖν ζῇ ὁ Λόγος, ὡς ζωή ῶν, καὶ προαιρετικὴν ἤτοι θεληματικὴν πάντως δύναμιν ἔχει. Οὐδὲν γὰρ ἀπροαίρετον τῶν ζώντων ἐστί. Τὴν γὰρ προαίρεσιν ταύτην καὶ δυνα τὴν εἶναι κατὰ τὸ ἀκόλουθον εὐσεβές ἐστι λογίζεσθαι. Η γὰρ μή τις τὸ δυνατὸν ὁμολογοίη, τὸ ἀδύνατον πάντως κατασκευάσει. ᾿Αλλὰ μὴν πόρρω πάντως τῆς περὶ τὸ θεῖον υπολήψεως ἐστι τὸ ἀδύνατον. Οὐδὲν γὰρ τῶν ἀπεμφαινόντων περὶ τὴν θείαν θεω ρεῖται φύσιν. 'Ανάγκη δὲ πᾶσα τοσαύτην είναι όμο λογεῖν τοῦ Λόγου, τὴν δύναμιν, ὅση ἐστὶ καὶ ἡ πρόθεσις, ἵνα μή τις μίξις τῶν ἐναντίων καὶ συν δρομὴ περὶ τὸ ἀπλοῦν θεωροῖτο. Αδυναμίας δὲ καὶ δυνάμεως ἐν τῇ αὐτῇ προθέσει θεωρουμένων, είπερ τὸ μὲν δύναται, πρὸς δέ τι ἀδυνάτως ἔχει, πάντα δὲ δυναμένην τὴν τοῦ Λόγου προαίρεσιν, πρὸς οὐδὲν τῶν κακῶν τὴν ροπὴν ἔχειν· ἀλλοτρία γὰρ τῆς θείας φύσεως ή πρὸς κακίαν ὁρμή· ἀλλὰ πᾶν ὅ τι περ ἐστὶν ἀγαθὸν, τοῦτο καὶ βούλεσθαι· βουλομένην δὲ, καὶ δύνασθαι· δυναμένην δὲ, μὴ ἀνενέργητον εἶναι, ἀλλὰ πᾶσαν ἀγαθοῦ πρόθεσιν εἰς ἐνέργειαν ἄγειν. ᾿Αγαθὸν δὲ ὁ κόσμος, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα σοφῶς τε καὶ τεχνικῶς θεωρούμενα. Αρα τοῦ Λόγου ἔργα τὰ πάντα, τοῦ ζῶντος μὲν, καὶ ὑφεστῶτος, ὅτι Θεοῦ Λόγος ἐστὶ, προαιρουμένου δὲ, ὅτι ζῇ, δυ ναμένου δὲ πᾶν ὅ τι περ ἂν ἕληται· αἱρουμένου δὲ τὸ ἀγαθόν τε, καὶ σοφὸν πάντως, καὶ εἴ τι τῆς κρείτω τονος σημασίας ἐστίν. Ἐπεὶ οὖν ἀγαθόν τι ὁ κόσμος ὡμολόγηται, ἀπεδείχθη δὲ διὰ τῶν εἰρημένων του Λόγου ἔργον τὸν κόσμον εἶναι, τοῦ τὸ ἀγαθὸν καὶ αἱρουμένου, καὶ δυναμένου, ἄρα ὁ Λόγος οὗτος ἕτερός ἐστι παρὰ τὸν οὗ ἐστι Λόγος. Τρόπον γάρ τινα των πρός τι λεγομένων καὶ οὗτός ἐστιν, ἐπειδὴ χρὴ πάν τω; τῷ λόγῳ καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου συνυπακούεσθαι. Οὐ γὰρ ἂν εἴη Λόγος, μή τινος ὢν Λόγος. Εἰ οὖν διακρίνεις τῷ σχετικῷ τῆς σημασίας ἡ τῶν
37
PANOPLIA DOGMATICA.
d
-
TIT. I.
.
38
κἂν ὁ Λόγος Θεοῦ λέγηται, οὐκ ἐν τῇ ὁρμῇ τοῦ Git, ad loquentis impetum consistat, et ad nihilum
φθεγγομένου τὴν ὑπόστασιν ἔχειν νομισθήσεται, καθ'
ὁμοιότητα τοῦ ἡμετέρου μεταχωρῶν εἰς ἀνύπαρκτον,
ἀλλ' ὥσπερ ἡ ἡμετέρα φύσις· ἐπίκηρος οὗτα, καὶ
ἐπίκερον τὸν λόγον ἔχει, οὕτως ἡ ἄφθαρτος, καὶ
ἀεὶ ἐστῶσα φύσις ἀΐδιον ἔχει καὶ ὄρεστῶτα τὸν λόγον. Εἰ δὲ τοῦτο κατὰ τὸ ἀκόλουθον ὁμολογηθείη, τὸ
ὑφεστάναι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἀϊδίως, ἀνάγκη πάσα
ἐν ζωῇ τοῦ Λόγου τὴν ὑπόστασιν εἶναι ὁμολογεῖν.
Οὐ γὰρ καθ' ὁμοιότητα τῶν λίθων ἀψύχως ὑφεστάναι
τὸν λόγον εὐαγές ἐστιν οἴεσθαι· ἀλλ᾽ εἰ ὑφέστηκε,
νοερόν τι χρήμα καὶ ἀσώματον δν, ζῇ πάντως. Εἰ
δὲ τοῦ ζῆν κεχώρισται, οὐδὲ ἐν ὑποστάσει πάντω;
ἐστίν. ᾿Αλλὰ μὴν ἀσεβὲς ἀπεδείχθη τὸν τοῦ Θεοῦ
Λόγον ἀνυπόστατον εἶναι· οὐκοῦν συναπεδείχθη
κατὰ τὸ ἀκόλουθον τὸ ἐν ζωῇ τοῦτον θεωρεῖσθαι
τὸν λόγον. ᾿Απλῆς δὲ τῆς τοῦ Λόγου φύσεως κατά
τὸ εἰκὸς εἶναι πεπιστευμένης, καὶ οὐδὲ μίαν διπλόην,
καὶ σύνθεσιν ἐν ἑαυτῇ δεικνυούσης, οὐκ ἔτ' ἄν τις
κατά μετουσίαν ζωή; τὸν Λόγον ἐν ζωῇ θεωροίη. Ο
γὰρ ἐκτὸς εἴη συνθέσεως ἡ τοιαύτη ὑπόληψις, το
Ετερον ἐν ἑτέρῳ λέγειν εἶναι, ἀλλ' ἀνάγκη πάσα τῆς
ἀπλότητος ὁμολογουμένης, αὐτοζωὴν εἶναι τὸν Λόο
τον οίεσθαι, οὐ ζωῆς μετουσίαν. Εἰ οὖν ζῇ ὁ Λόγος,
ὡς ζωή ῶν, καὶ προαιρετικὴν ἤτοι θεληματικὴν
πάντως δύναμιν ἔχει. Οὐδὲν γὰρ ἀπροαίρετον τῶν
ζώντων ἐστί. Τὴν γὰρ προαίρεσιν ταύτην καὶ δυνα
τὴν εἶναι κατὰ τὸ ἀκόλουθον εὐσεβές ἐστι λογίζεσθαι.
Η γὰρ μή τις τὸ δυνατὸν ὁμολογοίη, τὸ ἀδύνατον
πάντως κατασκευάσει. ᾿Αλλὰ μὴν πόρρω πάντως
τῆς περὶ τὸ θεῖον υπολήψεως ἐστι τὸ ἀδύνατον.
Οὐδὲν γὰρ τῶν ἀπεμφαινόντων περὶ τὴν θείαν θεω
ρεῖται φύσιν. 'Ανάγκη δὲ πᾶσα τοσαύτην είναι όμολογεῖν τοῦ Λόγου, τὴν δύναμιν, ὅση ἐστὶ καὶ ἡ
πρόθεσις, ἵνα μή τις μίξις τῶν ἐναντίων καὶ συν
δρομὴ περὶ τὸ ἀπλοῦν θεωροῖτο. Αδυναμίας δὲ καὶ
δυνάμεως ἐν τῇ αὐτῇ προθέσει θεωρουμένων, είπερ
τὸ μὲν δύναται, πρὸς δέ τι ἀδυνάτως ἔχει, πάντα
δὲ δυναμένην τὴν τοῦ Λόγου προαίρεσιν, πρὸς οὐδὲν
τῶν κακῶν τὴν ροπὴν ἔχειν· ἀλλοτρία γὰρ τῆς
θείας φύσεως ή πρὸς κακίαν ὁρμή· ἀλλὰ πᾶν ὅ τι
περ ἐστὶν ἀγαθὸν, τοῦτο καὶ βούλεσθαι· βουλομένην
δὲ, καὶ δύνασθαι· δυναμένην δὲ, μὴ ἀνενέργητον
εἶναι, ἀλλὰ πᾶσαν ἀγαθοῦ πρόθεσιν εἰς ἐνέργειαν
ἄγειν. ᾿Αγαθὸν δὲ ὁ κόσμος, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ πάντα p
σοφῶς τε καὶ τεχνικῶς θεωρούμενα. Αρα τοῦ Λόγου
ἔργα τὰ πάντα, τοῦ ζῶντος μὲν, καὶ ὑφεστῶτος,
ὅτι Θεοῦ Λόγος ἐστὶ, προαιρουμένου δὲ, ὅτι ζῇ, δυναμένου δὲ πᾶν ὅ τι περ ἂν ἕληται· αἱρουμένου δὲ
τὸ ἀγαθόν τε, καὶ σοφὸν πάντως, καὶ εἴ τι τῆς κρείτω
τονος σημασίας ἐστίν. Ἐπεὶ οὖν ἀγαθόν τι ὁ κόσμος
ὡμολόγηται, ἀπεδείχθη δὲ διὰ τῶν εἰρημένων του
Λόγου ἔργον τὸν κόσμον εἶναι, τοῦ τὸ ἀγαθὸν καὶ
αἱρουμένου, καὶ δυναμένου, ἄρα ὁ Λόγος οὗτος ἕτερός
ἐστι παρὰ τὸν οὗ ἐστι Λόγος. Τρόπον γάρ τινα των
πρός τι λεγομένων καὶ οὗτός ἐστιν, ἐπειδὴ χρὴ πάντω; τῷ λόγῳ καὶ τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου συνυπακούεσθαι. Οὐ γὰρ ἂν εἴη Λόγος, μή τινος ὢν Λόγος.
Εἰ οὖν διακρίνεις τῷ σχετικῷ τῆς σημασίας ἡ τῶν
tendat, sed ut natura nostra, cum sit mortalis,
mortale quoque verbum habet, sic immortalis
semperque consistens natura Verbum habet immortale ac sempiternum. Jam si ex his conficitur Dei Verbun-semper constare, necesse est, illud in vita consistere confiteri. Neque enim consentaneum est, ipsum lapidum instar inanimum
arbitrari. Sed si est, cum intelligens sit et incorporcum, vivit omniuo. Nam si absil a vita, neutiquam consistit. At dicere Dei Verbum non consistere, imipium est, ut declaravimus, ex quo sequitur, ut hoc Verbum in vita spectetur. Ejus autem
natura cum simplex sit, nec duplicitatem aut compositionem ullam admittat, nemo illud sic in vita
esse cogitabit, quasi natura sit particeps. Nan
ejusmodi cogitatio a compositione non abessel,
quippe quæ rem unam in alia constitueret. ltaque
Verbi simplicitate concessa necesse est, illud non
vitæ particeps, sed ipsam esse vitam confiteri.
Quod si vivit Verbum, atque adeo est ipsa vita,
nimirum et propositi, ac voluntatis habet faculta
tem. Nihil enim in eorum quæ vivunt est numero,
quod hac careat facultate. Existimandum est autem propositum ac voluntatem ejus fieri posse. Si
quis enim id quod fieri potest, non concesserit, inl
quod fieri nequit, nunquam inveniet. At cuin de
Deo cogitamus, quod fieri non potest procul ab illo
removemus; nihil enim dissentaneum in naturam
divinam cadit. Porro tantana necesse est Verbi
potestatem confiteri, quantum ejus est proposituın
voluntatis, ne qua contrariorum permistio in eo
quod simplex est reperitur, idque quod fieri ne
quit, et quod feri potest in eodem proposito appa
reant, siquidem aliud ellicere valet, aliud non
valet. Cæterum cum omnia Verbi proposito perfici
possint, ad nihil tamen quod malum sit, eficien
dum movetur. Nam divinæ nature motus a malo
alienus est. Quidquid autem bonum est, id etiam
vult; quod autem vult, et plane potest. Quod vero
potest, infectum non sinit, sed quæcunque bona
sibi proponit, ea perficit. Mundus autem mundique partes omnes, quæ sapienter artificioseque
factæ cernuntur, sunt bonæ. Itaque viventis quidem ac subsistentis Verbi sunt opera, quoniam Dei
Verbum est; consilio autem proponentis atque deliberantis quoniam vivit, valentisque ad exitum
perducere quidquid proposuerit atque decreverit,
sed nihil tamen decernentis nisi quod bonum ac
sapiens sit, aut si quid aliud meliore aliqua signi
ficatione declaratur. Quamobrem quia bonum esse
mundum ostendimus, Verbique, quod bonum ante
decernit decretumque potest efficere, mundum esse
opus indicavimus, perspicuum est, Verbum hoc
aliud ab eo esse cujus est Verbum. Est enim et
roc quodammodo unum ex iis quæ cum aliquo
conferuntur. Siquidem audito Verbo, Verbi quoque
parens intelligatur, necesse est. Neque enim Verbum esset, nisi alicujus essut Verbum. Cum igitur
col. 39–40page 16 of 20
PG 130:39ἀκουόντων διάνοια αὐτόν τε τὸν Λόγον, καὶ τὸν ὅθεν ἐστὶν, οὐκ ἔτ᾽ ἂν ἡμῖν κινδυνεύσῃ τὸ μυστήριον ταῖς Ελληνικαῖς μαχόμενον ὑπολήψεσι τοῖς τὰ Ἰουδαίων πρεσβεύουσι συνενεχθῆναι. Ωσπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν ἐκ τοῦ νοῦ φαμεν εἶναι τὸν λόγον, οὔτε διόλου τον αὐτὸν ὄντα τῷ νῷ, οὔτε παντάπασιν ἕτερον· τὸ μὲν γὰρ ἐξ ἐκείνου εἶναι ἄλλο τι, καὶ οὐκ ἐκεῖνό ἐστι· τὸ δὲ αὐτὸν τὸν νοῦν τὸν εἰς τὸ ἐμφανὲς ἄγειν οὐκ ἔτ' ἂν ἕτερόν τι παρ' ἐκεῖνον ὑπονοοῖτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν φύσιν ἐν ὧν ἕτερον τῷ ὑποκειμένῳ ἐστίν· οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τῷ μὲν ὑφεστάναι καθ᾿ ἑαυτὸν διῄρηται πρὸς ἐκεῖνον παρ' οὗ τὴν ὑπόστασιν ἔχει τῷ δὲ ταῦτα δεικνύειν ἐν ἑαυτῷ. & περὶ τὸν Θεὸν καθορᾶται, ὁ αὐτός ἐστι κατὰ τὴν φύσιν ἐκείνῳ τῷ δι' αὐτῶν τῶν γνωρισμάτων εὑρισκομένῳ. Εἴτε γὰρ ' ἀγαθότητα, είτε δύναμιν, εἴτε σοφίαν, εἴτε τὸ ἀϊδίως εἶναι, εἴτε τὸ κακίας, καὶ θανάτου, καὶ φθορᾶς ἀνεπίδεκτον, εἴτε τὸν ἐν παντὶ τέλειον, εἴτε τι τοιοῦτον ὅλως σημείόν τις ποιεῖτο τῆς τοῦ Πατρὸς καταλήψεως, διὰ τῶν αὐτῶν εὑρήσει σημείων καὶ τὸν ἐξ ἐκείνου ὑφεστῶτα Λόγον. Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. *Ωσπερ δὲ τὸν Λόγον ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἀναγωγικῶς ἐπὶ τῆς ὑπερκειμένης ἔγνωμεν φύσεως, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῇ περὶ τοῦ Πνεύματος εννοία ὑπαχθησόμεθα, σκιάς τινας, καὶ μιμήματα τῆς ἀφράστου δυνάμεως ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς θεωροῦντες φύσει. 'Αλλ' ἐφ' ἡμῶν μὲν τὸ πνεῦμα ἡ τοῦ ἀέρος ἐστὶν ὁλκὴ, ἀλλοτρίου πράγματος πρὸς τὴν τοῦ σώματος σύστασιν ἀναγκαίως εἰσελκομένου τε καὶ προχεομένου, ὅπερ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκφωνήσεως τοῦ λόγου φωνὴ γίνεται τὴν τοῦ Λόγου δύναμιν ἐν ἑαυτῇ φανεροῦσα· ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως τὸ μὲν εἶναι Πνεῦμα Θεοῦ εὐσεβὲς ἐνομίσθη, καθὰ ἐδόθη καὶ Λόγον εἶναι Θεοῦ διὰ τὸ μηδὲν ἐλλειπέστερον τοῦ ἡμετέρου λόγου τὸν τοῦ Θεοῦ εἶναι λόγον, εἴπερ τούτου μετὰ τοῦ πνεύματος θεωρουμένου, ἐκεῖνος δίχα Πνεύματος εἶναι πιστεύοιτο· οὐ μὴν ἀλλότριόν τι καθ' ὁμοιότητα τοῦ ἡμετέρου πνεύματος ἔξωθεν επιῤῥεῖν τῷ Θεῷ, καὶ ἐν αὐτῷ γίνεσθαι πνεῦμα θεοπρεπές ἐστιν οἴεσθαι. Αλλ' ὡς Θεοῦ Λόγου ἀκούσαντες οὐκ ἀνυπόστατόν τι πράγμα τὸν Λόγον Ο ᾠήθημεν, οὐδὲ ἐκ μαθήσεως εγγινόμενον, οὔτε διὰ φωνῆς προσφερόμενον, οὔτε μετὰ τὰ προσενεχθῆναι διαλυόμενον, οὐδὲ ἄλλο τι πάσχοντα τοιοῦτον, οἷα περὶ τὸν ἡμέτερον λόγον θεωρεῖτα: πάθη, ἀλλ᾽ οὐσιωδῶς ὑφεστῶτα, προαιρετικόν τε καὶ ἐνεργὸν, καὶ παντοδύναμον οὕτω· καὶ Πνεῦμα μεμαθηκότες Θεοῦ, τὸ συμπαρομαρτοῦν τῷ λόγῳ, καὶ φανεροῦν αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν, οὐ πνοὴν ἄσματος ἐννοοῦμεν. Η γὰρ ἂν καθαιροῖτο πρός ταπεινότητα τὸ Μεγαλλεῖον τῆς θείας δυνάμεως, εἰ καθ' ὁμοιότητα τοῦ ἡμετέρου καὶ τὸ ἐν αὐτῷ Πνεῦμα ὑπονοοῖτο, ἀλλὰ δύναμιν οὐσιώδη αὐτὴν ἐφ' ἑαυτῆς ἐν ἰδιαζούση ὑποστάσει θεωρουμένην, ούτε χωρισθῆναι τοῦ Θεοῦ ἐν ᾧ ἐστιν, ἢ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ, ᾧ παρομαρτεί, δυναμένην, οὔτε πρὸς τὸ ἀνύπαρκτον ἀναχεομένην,
39
EUTHYMII ZIGABENI
40
auditores cogitatione distinguant Verbum ab eo ἀκουόντων διάνοια αὐτόν τε τὸν Λόγον, καὶ τὸν ὅθεν
cujus est Verbum, non amplius mysterium nobis in
periculo versatur, ue dum Græcorum opiniones
refellinus, videamur Judzorum sententiam approbantibus assentiri. Nam quemadmodum in nobis
dicimus verbum a mente proficisci, neque idem
omnino esse quod est mens, nec ab illa prorsus
diversum (etenim quatenus ab illa provenit, aliud
quiddam quam ipsa est: quatenus autem mentem
perspicuam facit et explicat, non aliud jam ab ea
diversum cogitatur, sed natura unum, subjecto
tantain differens): sic etiam Dei Verbum, quatenus
per se subsistit, ab eo distinguitur unde ut subsistat habet: quatenus autem ea declarat in seipso,
quæ cernuntur in Deo, idem est natura cum ipso,
ἐστὶν, οὐκ ἔτ᾽ ἂν ἡμῖν κινδυνεύσῃ τὸ μυστήριον ταῖς
Ελληνικαῖς μαχόμενον ὑπολήψεσι τοῖς τὰ Ἰουδαίων
πρεσβεύουσι συνενεχθῆναι. Ωσπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν ἐκ
τοῦ νοῦ φαμεν εἶναι τὸν λόγον, οὔτε διόλου τον
αὐτὸν ὄντα τῷ νῷ, οὔτε παντάπασιν ἕτερον· τὸ μὲν
γὰρ ἐξ ἐκείνου εἶναι ἄλλο τι, καὶ οὐκ ἐκεῖνό ἐστι· τὸ
δὲ αὐτὸν τὸν νοῦν τὸν εἰς τὸ ἐμφανὲς ἄγειν οὐκ ἔτ'
ἂν ἕτερόν τι παρ' ἐκεῖνον ὑπονοοῖτο, ἀλλὰ κατὰ τὴν
φύσιν ἐν ὧν ἕτερον τῷ ὑποκειμένῳ ἐστίν· οὕτω καὶ
ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τῷ μὲν ὑφεστάναι καθ᾿ ἑαυτὸν
διῄρηται πρὸς ἐκεῖνον παρ' οὗ τὴν ὑπόστασιν ἔχει·
τῷ δὲ ταῦτα δεικνύειν ἐν ἑαυτῷ. & περὶ τὸν Θεὸν
καθορᾶται, ὁ αὐτός ἐστι κατὰ τὴν φύσιν ἐκείνῳ τῷ
δι' αὐτῶν τῶν γνωρισμάτων εὑρισκομένῳ. Εἴτε γὰρ
in quo eadem indicia et notæ reperiuntur. Nam ' ἀγαθότητα, είτε δύναμιν, εἴτε σοφίαν, εἴτε τὸ ἀϊδίως
sive bonitatem, sive potentiam, sive sapientiam,
sive æternitatem, sive malitia, mortis et corruptionis vacuitatem, sive aliquod aliud ejusmodi sígnum
constituas, quo Patre ipse comprehendatur, eodem
signo et Verbum, quod ex illo- subsistit, inveneris.
De Spiritu sancto.
Ac quemadmodum hisce gradibus ascendentes
ex nostra supremam illam naturam cognovimus, sic
umbris, ac simulacris quibusdam potestatis illius,
quæ verbis explicari non potest, in natura nostra
conspectis ad Spiritus cognitionem accedimus.
Quanquam spiritus qui in nobis est, ex alieno
reducitur, nempe, ex aere, qui ad corporis constitutionem necessario hauritur et effunditur, et cum
verbum pronuntiatur, at vox quæ verbi potestatena
in seipsa declarat; in divina vero natura, etsi pium
est, Dei Spiritum cogitare, quemadmodum et Dei
Verbum inferius sit, si nostrum cum spiritu, illud
sine spiritu esse credatur, non tamen consentaneuma
•
est Deoque dignum arbitrari alienum
quiddam, ut in spiritu nostro contingit, in Deum
extrinsecus influere, in ipsoque spiritum effici. Sed
sicut Dei Verbum audientes, non cogitamus illud
ejusmodi, quod per se non subsistat, aut quod
doctrina ingeneretur, voceve proferatur, aut dissolvatur posteaquam pronuntiatum est; aut cui
denique aliquid eorum eveniat quæ verbo nostro
videmus accidere, sed natura subsistens, et libam
rum, et ellicas, et omnipotens: eodem modo cum
Dei Spiritum, qui Verbo testimonium adfert, eju;-
que vim perspicuam reddit, intelligimus, non
anhelitus spiritum cogitamus (nimis enim abjiceretur diving potestatis magnitudo, si spiritus ejus
nostro similis putaretur): sed cum in se subsistentem quæ in propria natura perspicitur, quæque
nec a. Deo in quo est, nec a Dei Verbo, cui testimonium tribuit, separari potest, aut in nihilum
redigi, sed ad Verbi Dei similitudinem, per se
subsistit, et libera est, et per se movetur, et efficax
est, et semper bonum vult, et ejus voluntati statim perficiendi potestas adest.
εἶναι, εἴτε τὸ κακίας, καὶ θανάτου, καὶ φθορᾶς
ἀνεπίδεκτον, εἴτε τὸν ἐν παντὶ τέλειον, εἴτε τι
τοιοῦτον ὅλως σημείόν τις ποιεῖτο τῆς τοῦ Πατρὸς
καταλήψεως, διὰ τῶν αὐτῶν εὑρήσει σημείων καὶ
τὸν ἐξ ἐκείνου ὑφεστῶτα Λόγον.
Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.
*Ωσπερ δὲ τὸν Λόγον ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἀναγω
γικῶς ἐπὶ τῆς ὑπερκειμένης ἔγνωμεν φύσεως, κατὰ
τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τῇ περὶ τοῦ Πνεύματος εννοία
ὑπαχθησόμεθα, σκιάς τινας, καὶ μιμήματα τῆς
ἀφράστου δυνάμεως ἐν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς θεωροῦντες
φύσει. 'Αλλ' ἐφ' ἡμῶν μὲν τὸ πνεῦμα ἡ τοῦ ἀέρος
ἐστὶν ὁλκὴ, ἀλλοτρίου πράγματος πρὸς τὴν τοῦ
σώματος σύστασιν ἀναγκαίως εἰσελκομένου τε καὶ
προχεομένου, ὅπερ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκφωνήσεως
τοῦ λόγου φωνὴ γίνεται τὴν τοῦ Λόγου δύναμιν ἐν
ἑαυτῇ φανεροῦσα· ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως τὸ μὲν
εἶναι Πνεῦμα Θεοῦ εὐσεβὲς ἐνομίσθη, καθὰ ἐδόθη
καὶ Λόγον εἶναι Θεοῦ διὰ τὸ μηδὲν ἐλλειπέστερον
τοῦ ἡμετέρου λόγου τὸν τοῦ Θεοῦ εἶναι λόγον, εἴπερ
τούτου μετὰ τοῦ πνεύματος θεωρουμένου, ἐκεῖνος
δίχα Πνεύματος εἶναι πιστεύοιτο· οὐ μὴν ἀλλότριόν
τι καθ' ὁμοιότητα τοῦ ἡμετέρου πνεύματος ἔξωθεν
επιῤῥεῖν τῷ Θεῷ, καὶ ἐν αὐτῷ γίνεσθαι πνεῦμα
θεοπρεπές ἐστιν οἴεσθαι. Αλλ' ὡς Θεοῦ Λόγου
ἀκούσαντες οὐκ ἀνυπόστατόν τι πράγμα τὸν Λόγον
Ο ᾠήθημεν, οὐδὲ ἐκ μαθήσεως εγγινόμενον, οὔτε διὰ
φωνῆς προσφερόμενον, οὔτε μετὰ τὰ προσενεχθῆναι
διαλυόμενον, οὐδὲ ἄλλο τι πάσχοντα τοιοῦτον, οἷα
περὶ τὸν ἡμέτερον λόγον θεωρεῖτα: πάθη, ἀλλ᾽
οὐσιωδῶς ὑφεστῶτα, προαιρετικόν τε καὶ ἐνεργὸν,
καὶ παντοδύναμον οὕτω· καὶ Πνεῦμα μεμαθηκότες
Θεοῦ, τὸ συμπαρομαρτοῦν τῷ λόγῳ, καὶ φανεροῦν
αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν, οὐ πνοὴν ἄσματος ἐννοοῦμεν.
Η γὰρ ἂν καθαιροῖτο πρός ταπεινότητα τὸ μεγαλ
λεῖον τῆς θείας δυνάμεως, εἰ καθ' ὁμοιότητα τοῦ
ἡμετέρου καὶ τὸ ἐν αὐτῷ Πνεῦμα ὑπονοοῖτο, ἀλλὰ
δύναμιν οὐσιώδη αὐτὴν ἐφ' ἑαυτῆς ἐν ἰδιαζούση
ὑποστάσει θεωρουμένην, ούτε χωρισθῆναι τοῦ Θεοῦ
ἐν ᾧ ἐστιν, ἢ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ, ᾧ παρομαρτεί,
δυναμένην, οὔτε πρὸς τὸ ἀνύπαρκτον ἀναχεομένην,
col. 41–42page 17 of 20
PG 130:41ἀλλὰ καθ' ὁμοιότητα τοῦ Θεοῦ Λόγου καθ' ὑπόστασιν οὖσαν, προαιρετικήν, αὐτοκίνητον, ἐνεργὸν, τάν τοτε τὸν ἀγαθὸν αἱρουμένην, καὶ πρὸς πᾶσαν πρόθεσιν σύνδρομον ἔχουσα τῇ βουλήσει την δύναμιγ. Ὥστε τὸν ἀκριβῶς τὰ βάθη του μυστηρίου δια σκοπούμενον, ἐν μὲν τῇ ψυχῇ κατὰ τὸ ἀπόῤῥητον μετρίαν τινὰ κατανόησιν τῆς κατὰ τὴν θεογνωσίαν Αβασκαλίας λαμβάνειν, μὴ μέντοι δύνασθαι λόγῳ καταφεῖν τὴν ἀνέκφραστον ταύτην τοῦ μυστηρίου βαθύτητα, πῶς τὸ αὐτὸ καὶ ἀριθμητόν ἐστι, καὶ διαφεύγει τὴν ἐξαρίθμησιν, και διηρημένως ὁρᾶται, καὶ ἐν ὁμάδι καταλαμβάνεται, καὶ διακέκριται τῇ ὑποστάσει, καὶ οὐ διώρισται τῇ ουσίᾳ. "Αλλο γάρ τι τῇ ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔτερον ὁ Λόγος, καὶ Φίλο πάλιν ἐκεῖνο, οὗ καὶ ὁ Λόγος ἐστὶ, καὶ τὸ Πνεύμα. Αλλ' ἐπειδὰν τὴ διακεκριμένον ἐν τούτοις κατανοήσῃς, πάλιν ἡ τῆς φύσεως ἑνότης τὸν διαμερισμὸν οὐ προσίεται, ὡς μήτε τὸ τῆς μοναρχίας σχίζεσθαι κράτος εἰς θεότητας διαφόρους κατατεμνόμενον, μήτε τῷ Ἰουδαϊκῷ δόγματι συμβαίνειν τὸν λόγον, ἀλλὰ διὰ μέσων τῶν δύο υπολήψεων χωρεῖν τὴν ἀλήθειαν, ἑκατέραν τε τῶν αἱρέσεων καθαίρουσαν, καὶ ἀφ' ἑκατέρας παραδεχομένην τὸ χρήσιμον. Τοῦ μὲν γὰρ Ἰουδαίου καθαιρεῖται τὸ δόγμα τῇ τε τοῦ Λόγου παραδοχῃ, καὶ τῇ πίστει τοῦ Πνεύματος, τῶν δὲ ἑλληνιζόντων ή πολύθεος ἐξαφανίζεται πλά νη, τῆς κατὰ φύσιν ενότητος παραγραφομένης τὴν πληθυντικὴν φαντασίαν. Πάλιν δὲ αὖ ἐκ μὲν τῆς Ιουδαϊκής υπολήψεως ἡ τῆς φύσεως ἑνότης παρα μενέτω, ἐκ δὲ τοῦ ἑλληνισμοῦ ἡ κατὰ τὰς ὑποστάσεις διάκρισις μόνη, θεραπευθείσης ἑκατέρωθεν καταλλήλως τῆς ἀσεβοῦς ὑπονοίας. Εστι γὰρ ὥσπερ θεραπεία τῶν μὲν περὶ τὸ ἓν πλανωμένων ὁ ἀριθ. μᾶς τῆς Τριάδος, τῶν δὲ εἰς πλῆθος ἐσκεδασμένων ὁ τῆς ἑνότητος λόγος. δ τοῦ Δαμασκηνοῦ περὶ τῶν αὐτῶν συλλογιστική ἀπόδειξις, ὅτι ἔστι Θεός. Πᾶν ὃν ἢ κτιστόν ἐστιν, ἢ ἄκτιστον. Καὶ εἰ μὲν χτιστήν, ὑφ᾽ ἑτέρου πάντως ἐκτίσθη· εἰ δ' ἄκτιστον, ταῦτ᾽ ἂν εἴη τὸ τὰ κτιστὰ κτίσαν· δεῖ γὰρ ἄκτιστον εἶναι τὸν ἀνωτάτω δημιουργόν. Τοῦτο δὲ τι ἂν ἄλλο εἴη ἡ Θεός; Τίς οὖν οὐχ ὁμολογήσει πάντα τὰ ὄντα κτιστὰ πλὴν Θεοῦ, νοητά τε καὶ αἰσθητά; Εἰ δὲ χτιστά, καὶ τρεπτά. Ον γὰρ τὸ εἶναι ἀπὸ τροπῆς ἤρξατο, ταῦτα πάντως τῇ τροπῇ ὑποκείσεται, ή φθειρόμενα ὡς τὰ ἐγκόσμια, ἢ κατὰ προαίρεσιν αλλοιούμενα, ὡς ἄγγελοι και ψυχαί, κατά τε τὴν ἐπὶ τὸ καλὸν προκοπήν, καὶ τὴν ἐπὶ τὸ κακὸν κίνησιν. Ἐπεὶ δὲ ὁ θεὸς ἄκτιστος πάντως, καὶ ἄτρεπτος. ῶν γὰρ τὸ εἶναι ἐναντίον, τούτων καὶ ὁ τοῦ πῶς ἶναι λόγος ἐναντίος. "Αλλως τε οὐ μόνον τὰ δημιουργήματα θεωρούμενα κηρύττει τὸν δημιουργόν, ἀλλὰ καὶ ἡ τούτων τάξις, καὶ εὐαρμοστία, καὶ συντήρη τις. Πῶς γὰρ αἱ ἐναντίαι τῶν στοιχείων φύσεις συνο λθον εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλήρωσιν, μή τινος συμ βιβάσαντο; αὐτὰ καὶ συνέχοντος; Πῶς δὲ καὶ πάντα τὴν ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐφύλαττον τάξιν, μὴ ὄντος τοῦ κυ βερνώντος καὶ διεξάγοντος;
41
PANOPLIA DOGMATICA.
-
TIT. I.
42
ἀλλὰ καθ' ὁμοιότητα τοῦ Θεοῦ Λόγου καθ' ὑπόστασιν οὖσαν, προαιρετικήν, αὐτοκίνητον, ἐνεργὸν, τάν
τοτε τὸν ἀγαθὸν αἱρουμένην, καὶ πρὸς πᾶσαν πρόθεσιν σύνδρομον ἔχουσα τῇ βουλήσει την δύναμιγ.
Ὥστε τὸν ἀκριβῶς τὰ βάθη του μυστηρίου διασκοπούμενον, ἐν μὲν τῇ ψυχῇ κατὰ τὸ ἀπόῤῥητον
μετρίαν τινὰ κατανόησιν τῆς κατὰ τὴν θεογνωσίαν
Αβασκαλίας λαμβάνειν, μὴ μέντοι δύνασθαι λόγῳ
καταφεῖν τὴν ἀνέκφραστον ταύτην τοῦ μυστηρίου
βαθύτητα, πῶς τὸ αὐτὸ καὶ ἀριθμητόν ἐστι, καὶ
διαφεύγει τὴν ἐξαρίθμησιν, και διηρημένως ὁρᾶται,
καὶ ἐν ὁμάδι καταλαμβάνεται, καὶ διακέκριται τῇ
ὑποστάσει, καὶ οὐ διώρισται τῇ ουσίᾳ. "Αλλο γάρ τι
τῇ ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔτερον ὁ Λόγος, καὶ
Φίλο πάλιν ἐκεῖνο, οὗ καὶ ὁ Λόγος ἐστὶ, καὶ τὸ
Πνεύμα. Αλλ' ἐπειδὰν τὴ διακεκριμένον ἐν τούτοις
κατανοήσῃς, πάλιν ἡ τῆς φύσεως ἑνότης τὸν διαμερισμὸν οὐ προσίεται, ὡς μήτε τὸ τῆς μοναρχίας
σχίζεσθαι κράτος εἰς θεότητας διαφόρους κατατεμνόμενον, μήτε τῷ Ἰουδαϊκῷ δόγματι συμβαίνειν τὸν
λόγον, ἀλλὰ διὰ μέσων τῶν δύο υπολήψεων χωρεῖν
τὴν ἀλήθειαν, ἑκατέραν τε τῶν αἱρέσεων καθαιρούσαν, καὶ ἀφ' ἑκατέρας παραδεχομένην τὸ χρήσιμον.
Τοῦ μὲν γὰρ Ἰουδαίου καθαιρεῖται τὸ δόγμα τῇ τε
τοῦ Λόγου παραδοχῃ, καὶ τῇ πίστει τοῦ Πνεύματος,
τῶν δὲ ἑλληνιζόντων ή πολύθεος ἐξαφανίζεται πλάνη, τῆς κατὰ φύσιν ενότητος παραγραφομένης τὴν
πληθυντικὴν φαντασίαν. Πάλιν δὲ αὖ ἐκ μὲν τῆς
Ιουδαϊκής υπολήψεως ἡ τῆς φύσεως ἑνότης παραμενέτω, ἐκ δὲ τοῦ ἑλληνισμοῦ ἡ κατὰ τὰς ὑποστάσεις διάκρισις μόνη, θεραπευθείσης ἑκατέρωθεν
Quamobrem qui diligenter profundum mysterium contemplatur, in animi arcano mediocrem
quamdam divinæ cognitionis doctrinam comprohendit, sed can tamen mysterii altitudinem ora
tione declarare non potest: quomodo eadem res
numerabilis sit, nec tamen enumerationem admittat'; cernatur divisa, et simul intelligatur; personis
distincta sit, et natura non separetur. Alia namque
persona Spiritus est, alia Verbum, alia is cujus et
Verbum est et Spiritus. Sed cum horum distinctionem cogitaveris, naturæ unitas nullam admittet
divisionem, ne vel principatus et imperii robur
confringatur in diversas dissectum divinitates, vel
Judaica opinio comprobetur, sed media inter
utramque opinionem veritas incedens sic ambas
liæreses tollat, ut ab utraque tamen sumat quod
utila est. Nam et Judaeorum proligat opinionem,
dum et Verbum suscipit, et Spiritum credit; et
Græcorum errores delet, dum naturæ statuit unitatem, qua plurium confictio perimitur et àboletur.
Rursum autem ex Judaica sententia naturæ unitatem admittit, ex Græcorum vero opinione solam
personarum distinctionem. Atque ita utrumque
impietatis morbum curat. Etenim sicut eorum qui
circa unum peccant, medicina est numerus Trinitatis, et unitatis ratio medicamentum illorum, qui
distrahunt in plura.
καταλλήλως τῆς ἀσεβοῦς ὑπονοίας. Εστι γὰρ ὥσπερ θεραπεία τῶν μὲν περὶ τὸ ἓν πλανωμένων ὁ ἀριθ.
μᾶς τῆς Τριάδος, τῶν δὲ εἰς πλῆθος ἐσκεδασμένων ὁ τῆς ἑνότητος λόγος.
δ
τοῦ Δαμασκηνοῦ περὶ τῶν αὐτῶν συλλογιστική (Εisdem de rebus Damasceni ratiocinatio syllogistica
ἀπόδειξις, ὅτι ἔστι Θεός.
Πᾶν ὃν ἢ κτιστόν ἐστιν, ἢ ἄκτιστον. Καὶ εἰ μὲν
χτιστήν, ὑφ᾽ ἑτέρου πάντως ἐκτίσθη· εἰ δ' ἄκτιστον,
ταῦτ᾽ ἂν εἴη τὸ τὰ κτιστὰ κτίσαν· δεῖ γὰρ ἄκτιστον
εἶναι τὸν ἀνωτάτω δημιουργόν. Τοῦτο δὲ τι ἂν ἄλλο
εἴη ἡ Θεός; Τίς οὖν οὐχ ὁμολογήσει πάντα τὰ ὄντα
κτιστὰ πλὴν Θεοῦ, νοητά τε καὶ αἰσθητά; Εἰ δὲ
χτιστά, καὶ τρεπτά. Ον γὰρ τὸ εἶναι ἀπὸ τροπῆς
ἤρξατο, ταῦτα πάντως τῇ τροπῇ ὑποκείσεται, ή
φθειρόμενα ὡς τὰ ἐγκόσμια, ἢ κατὰ προαίρεσιν
αλλοιούμενα, ὡς ἄγγελοι και ψυχαί, κατά τε τὴν ἐπὶ
τὸ καλὸν προκοπήν, καὶ τὴν ἐπὶ τὸ κακὸν κίνησιν.
Ἐπεὶ δὲ ὁ θεὸς ἄκτιστος πάντως, καὶ ἄτρεπτος.
ῶν γὰρ τὸ εἶναι ἐναντίον, τούτων καὶ ὁ τοῦ πῶς
ἶναι λόγος ἐναντίος. "Αλλως τε οὐ μόνον τὰ δημιουρ- -
γήματα θεωρούμενα κηρύττει τὸν δημιουργόν, ἀλλὰ
καὶ ἡ τούτων τάξις, καὶ εὐαρμοστία, καὶ συντήρητις. Πῶς γὰρ αἱ ἐναντίαι τῶν στοιχείων φύσεις συνο
λθον εἰς ἑνὸς κόσμου συμπλήρωσιν, μή τινος συμβιβάσαντο; αὐτὰ καὶ συνέχοντος; Πῶς δὲ καὶ πάντα
τὴν ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐφύλαττον τάξιν, μὴ ὄντος τοῦ κυ
βερνώντος καὶ διεξάγοντος;
-
aua Deum esse demonstrat.
Quidquid est, aut creatum est, aut non creatum..
Quod autem creatum est, ab alio creatuin est
omnino. Quod vero non est creatum, id creavit ea
quæ creata sunt. Hoc autem quid aliud erit, nisi
Deus? Quis ergo res omnes, præter Deum, quæ vel
ratione, vel sensu comprehenduntur, creatas esse
non confitebitur? Quod si creatæ sunt, sunt etiam
mutabiles. Quæ enim mutationc, ut essent, assecuta sunt, ea profecto aut mutationi sunt obnoxia,
et corrumpi queunt, qualia sunt, quæ mundo continentur: aut voluntate possunt ita commutari, ut
vel honesta et bona, vel quæ his contraria sunt,
complectantur, quales sunt angeli et animi. At
Deus, qui creatus non est, prorsus est immutabilis.
Quorum enim essentia diversa est, eorum et
essentia ratio contraria. Jam non solum res ips
quas procreatas conspicimus, procreatorem opificem prædicant suum, verum etiam earum ordo,
concentus et conservatio. Quomodo enim contrariæ elementorum naturæ ad unius orbis perfectio.
‚nem convenissent, nisi quis eas conciliasset, et
-
conjunxisset, et contineret? Aut quomodo præscriptum sibi ab initio ordinem, nisi aliquis esset
eorum rector ac moderator, tuerentur et conservarent?
PATROL. GR. CXXX.
2
col. 43–44page 18 of 20
PG 130:43Τοῦ αὐτοῦ συλλογιστικὴ ἀπόδειξις, δει εἷς Θεός ἐστιν. Ο Θεός τέλειός ἐστι κατὰ πάντα. Εἰ οὖν πολλοὺς ἐροῦμεν θεούς, ἀνάγκη διαφορὰ ἐν τοῖς πολλοῖς θεωρεῖσθαι. Εἰ γὰρ οὐδεμία διαφορὰ εἴη ἐν αὐτοῖ:, ὁ μὲν κατὰ πάντα τέλειος, οὗτος ἂν εἴη μόνος Θεός. Πᾶς δὲ ὁ τοῦ τελείου λειπόμενο; ἢ κατὰ ἀγαθότητα, ή δύναμιν, ἢ σοφίαν, ἢ ὅλως κατά τι, οὐκ ἂν εἴη Θεός. Πῶς δὲ καὶ πολλοῖς οὐσι τὸ ἀπερίγραπτον φυλαχθήσεται; ἔνθα γὰρ ἂν εἴη ὁ εἷς, οὐκ ἂν εἴη ὁ ἕτερος. Δεῖ δὲ τὸν Θεὸν ἀπερίγραπτον εἶναι, καὶ πάντα πληροῦντα, καὶ ἐν ἑαυτῷ περιγράφοντα, *Αλλως τε καὶ πῶς ὑπὸ πολλῶν ὁ κόσμος σύγκειται καὶ κυβερνηθήσεται, τῆς διαφορᾶς ἐναντίωσιν εἰσα γούσης; Τοῦ αὐτοῦ συλλογιστικὴ ἀπόδειξις περὶ τοῦ Λό του καὶ Υἱοῦ. Ο Θεός, τέλειος ὤν, οὐκ ἀλογός ἐστι. Λόγον δι ἔχων, οὐκ ἀνυπόστατον ἔχει τοῦτον, οὐδ᾽ ἀρξάμενον τοῦ εἶναι, οὐδὲ παυσάμενον. Οὐ γὰρ ἦν ποτέ ἄλογος, ἀλλὰ ἀεὶ ὢν, ἀεὶ τὸν ἑαυτοῦ Λόγον ἔχει, ἐξ αὐτοῦ τε γεννώμενον, καὶ ἐν αὐτῷ μένοντα, καὶ ζῶντα, καὶ τέλειον, καὶ οὐ κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον. ἂν γὰρ τὸ εἶναι διάφορον, τούτων καὶ ὁ λόγος διάφορος. Ὥσπερ δὲ ὁ ἡμέτερος λόγος ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμενος οὔτε διόλου δ' αὐτός ἐστι τῷ νῷ, οὔτε παντάπασιν ἕτερος· ἐκ τοῦ νοῦ μὲν γὰρ ἂν ἄλλος ἐστὶ παρ' αὐ τὸν, αὐτὸν δὲ τὸν νοῦν ἐμφαίνων οὐκ ἔστι παντελῶς ἕτερος παρ' αὐτόν, ἀλλ' ἐν ὢν κατὰ τὴν φύσιν, ἔτε ρός ἐστι τῷ ὑποκειμένῳ· οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ Λο γος, ἷς ἐστιν ὁ Υἱός, τῷ μὲν ὀφεστάναι καθ᾿ ἑαυτὴν διήρηται πρὸς ἐκεῖνον παρ' οὗ τὴν γέννησιν ἔχει, τῷ δὲ ταῦτα δεικνύειν ἐν ἑαυτῷ, & περὶ τὸν Θεὸν θεωρεῖται ἐν ἐστι πρὸς αὐτὸν κατὰ φύσιν. Τοῦ αὐτοῦ συλλογιστική απόδειξις περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Δεῖ τὸν Λόγον ἔχειν καὶ Πνεῦμα συμπαρομαρτοῦν αὐτῷ, καὶ φανεροῦν αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν. Καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος οὐκ ἄμοιρός ἐστι πνεύματος, ὅπερ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκφωνήσεως φωνή γίνεται τῷ λόγῳ ἡμῶν φανεροῦσα τὴν τούτου δύναμιν. Αλλ ἐφ' ἡμῶν μὲν ἀλλότριον τῆς ἡμετέρας ουσίας τὸ πνεῦμα τὸ ἀέρος ἂν εἰσροὴ καὶ ἐκροή· ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ ὁ λόγος οὐ κατὰ τὸν ἡμέτερον, ἀλλ' οὐσιωδῶς ὑφεστώς, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσ σεως τῷ γεννήτορι, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐσιωδῶς ὑφεστώς, καὶ τῆς αὐτῆς τῷ Θεῷ οὐσίας καὶ φύσεως καὶ τελειότητος ἐκ τοῦ Πατρὸς προϊόν, καὶ ἐν αὐτῷ ὄν, καὶ τῷ λόγῳ καὶ Υἱῷ συμπαρομαρτοῦν, καὶ ἐκφαντικὸν ὑπάρχον αὐτοῦ. Τοῦ αὐτοῦ παραδειγματικὴ ἀπόδειξις θαυμασιωτάτη περί Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος. ὥσπερ ἡ τοῦ ἡλίου ἀκτὶς καὶ φῶς οὔτε τοῦ ἡλίου χωριζόμενα, οὔτε ἀλλήλων ἀποδιαιρούμενα κατί σε
43
EUTHYMII ZIGABENI
41
Ejusdem ratiocinatio syllogistica qua Deum unum Τοῦ αὐτοῦ συλλογιστικὴ ἀπόδειξις, δει εἷς Θεός
esse demonstrat,
Deus in omnibus perfectus est. Quod si plures
dixerimus deos esse, necesse erit discrimen aliquod in illis perspici. Nam si nulla in cis differentia, non sunt plures, sed unus potius. Sin diferentia inter illos intercedit, qui in omnibus perfeclus est, is solus est Deus. Qui vero vel bonitate,
vel potentia, vel sapientia, vel aliqua alia perfectione caret, is Deus esse non potest. Praeterea, si plures
sunt, qui Geri poterit, ut non circumscribantur,
cum ubi unus est, alter esso non queat, qui autem
Deus est, is nec circumscribatur, et omnia tum
Impleat, tum complectatur, et comprehendat? Ad
haec quonam pacto constituatur mundus et gubernetur, cum ea sit differentiæ natura, ut parial dissensionem?
Ejusdem ratiocinatio syllogistica qua Verbum el
Filium esse declarat.
Deus, cum perfectus sit, ratione seu verbo non
care. Verbum autem ejus non est ejusmodi, ut
per se nou consistat, aut esse cœperit, aut finem
unquam sit` habiturum. Nunquam enim fuit sine
verbo, sød cum semper sit, semper etiam Verbum
suum habet, ex se genitum, et in se manens, et
vivens, et perfortum, non autem tale, quale nostrum
est verbum. Quorum enim natura diversa est,
corum et verbum est diversum. Quemadmodum
zutem verbum nostrum a mente gignitur, nec idem
est omnino, quod ipsa mens, nec playe diversyn:
nam cum a mente proficiscatur, aliud est quam
piens, et cum mentem ipsam indicat, non est
prorsus ab illa diversum, sed cum sit unuin natura,
aliud tamen subjecto est: sic et Dei Verbum, qui
ab
Filius est, quatenus propria subsistit persona,
eo.distinguitur, a quo genitum est. Quatenus autein
illa in se exprimit, quæ cernuntur in Deo, unum
natura cum illo est.
Ejusdem ratiocinatio syllogistica qua Spiritum sanctum esse probaι.
Oportet ut Verbum habeat Spiritum, cujus
testimonio declaretur, et actio ipsius ostendatur.
Quando nec verbum nostrum spiriţu vacat, qui in
ipsa pronuntiatione verbi nostri vox elicitur, qua
vis illius declaratur. Verum in nobis spiritus hic
ab essentia nostra alienus est, cum sit influens et
effluens quidarn aer. In Deo autem quemadmodum
Verbum non ad verbi nostri similitudinem, sed
per essentiam subsistit, et eamdem, quam Pater
naturam habet, sic et Spiritus sanctus per essentiam subsistit, et ex Paire procedens, et in ipso
exsistens, et Verbo ac Filio testiñionium reddens,
eumque significans, unam et eamdem cum ipsis
naturam habet.
Ejusdem admirabilis per exempla ratiocinatio, qua
Palren, et Filium, et spirtium sanctum esse. demonstrat.
Quemadmodum solis radius, et lux sic ad nos
usque perveniunt, ut nec a sole discedant, nec a
ἐστιν.
Ο Θεός τέλειός ἐστι κατὰ πάντα. Εἰ οὖν πολλοὺς
ἐροῦμεν θεούς, ἀνάγκη διαφορὰ ἐν τοῖς πολλοῖς
θεωρεῖσθαι. Εἰ γὰρ οὐδεμία διαφορὰ εἴη ἐν αὐτοῖ:, ὁ
μὲν κατὰ πάντα τέλειος, οὗτος ἂν εἴη μόνος Θεός.
Πᾶς δὲ ὁ τοῦ τελείου λειπόμενο; ἢ κατὰ ἀγαθότητα,
ή δύναμιν, ἢ σοφίαν, ἢ ὅλως κατά τι, οὐκ ἂν εἴη
Θεός. Πῶς δὲ καὶ πολλοῖς οὐσι τὸ ἀπερίγραπτον φυλαχθήσεται; ἔνθα γὰρ ἂν εἴη ὁ εἷς, οὐκ ἂν εἴη ὁ
ἕτερος. Δεῖ δὲ τὸν Θεὸν ἀπερίγραπτον εἶναι, καὶ
πάντα πληροῦντα, καὶ ἐν ἑαυτῷ περιγράφοντα,
*Αλλως τε καὶ πῶς ὑπὸ πολλῶν ὁ κόσμος σύγκειται
καὶ κυβερνηθήσεται, τῆς διαφορᾶς ἐναντίωσιν εἰσαγούσης;
Τοῦ αὐτοῦ συλλογιστικὴ ἀπόδειξις περὶ τοῦ Λό
του καὶ Υἱοῦ.
Ο Θεός, τέλειος ὤν, οὐκ ἀλογός ἐστι. Λόγον δι
ἔχων, οὐκ ἀνυπόστατον ἔχει τοῦτον, οὐδ᾽ ἀρξάμενον
τοῦ εἶναι, οὐδὲ παυσάμενον. Οὐ γὰρ ἦν ποτέ ἄλογος,
ἀλλὰ ἀεὶ ὢν, ἀεὶ τὸν ἑαυτοῦ Λόγον ἔχει, ἐξ αὐτοῦ
τε γεννώμενον, καὶ ἐν αὐτῷ μένοντα, καὶ ζῶντα, καὶ
τέλειον, καὶ οὐ κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον. ἂν γὰρ
τὸ εἶναι διάφορον, τούτων καὶ ὁ λόγος διάφορος.
Ὥσπερ δὲ ὁ ἡμέτερος λόγος ἐκ τοῦ νοῦ γεννώμενος
οὔτε διόλου δ' αὐτός ἐστι τῷ νῷ, οὔτε παντάπασιν
ἕτερος· ἐκ τοῦ νοῦ μὲν γὰρ ἂν ἄλλος ἐστὶ παρ' αὐ
τὸν, αὐτὸν δὲ τὸν νοῦν ἐμφαίνων οὐκ ἔστι παντελῶς
ἕτερος παρ' αὐτόν, ἀλλ' ἐν ὢν κατὰ τὴν φύσιν, ἔτε
ρός ἐστι τῷ ὑποκειμένῳ· οὕτω καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ Λο
γος, ἷς ἐστιν ὁ Υἱός, τῷ μὲν ὀφεστάναι καθ᾿ ἑαυτὴν
διήρηται πρὸς ἐκεῖνον παρ' οὗ τὴν γέννησιν ἔχει,
τῷ δὲ ταῦτα δεικνύειν ἐν ἑαυτῷ, & περὶ τὸν
Θεὸν θεωρεῖται ἐν ἐστι πρὸς αὐτὸν κατὰ φύσιν.
Τοῦ αὐτοῦ συλλογιστική απόδειξις περὶ τοῦ
- ἁγίου Πνεύματος.
Δεῖ τὸν Λόγον ἔχειν καὶ Πνεῦμα συμπαρομαρ
τοῦν αὐτῷ, καὶ φανεροῦν αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν. Καὶ
γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος οὐκ ἄμοιρός ἐστι πνεύματος,
ὅπερ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκφωνήσεως φωνή γίνεται
τῷ λόγῳ ἡμῶν φανεροῦσα τὴν τούτου δύναμιν. Αλλ
ἐφ' ἡμῶν μὲν ἀλλότριον τῆς ἡμετέρας ουσίας τὸ
πνεῦμα τὸ ἀέρος ἂν εἰσροὴ καὶ ἐκροή· ἐπὶ δὲ τοῦ
Θεοῦ, ὥσπερ ὁ λόγος οὐ κατὰ τὸν ἡμέτερον, ἀλλ'
οὐσιωδῶς ὑφεστώς, καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσ
σεως τῷ γεννήτορι, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον
οὐσιωδῶς ὑφεστώς, καὶ τῆς αὐτῆς τῷ Θεῷ οὐσίας
καὶ φύσεως καὶ τελειότητος ἐκ τοῦ Πατρὸς προϊόν,
καὶ ἐν αὐτῷ ὄν, καὶ τῷ λόγῳ καὶ Υἱῷ συμπαρομαρτοῦν, καὶ ἐκφαντικὸν ὑπάρχον αὐτοῦ.
Τοῦ αὐτοῦ παραδειγματικὴ ἀπόδειξις θαυμα
σιωτάτη περί Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου
Πνεύματος.
ὥσπερ ἡ τοῦ ἡλίου ἀκτὶς καὶ φῶς οὔτε τοῦ ἡλίου
χωριζόμενα, οὔτε ἀλλήλων ἀποδιαιρούμενα κατί σε
by Google
col. 45–46page 19 of 20
PG 130:45καὶ μέχρις ἡμῶν· οὕτω καὶ ὁ Ὑς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἀδιαστάτως καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀλλήλων ἄχρις ἡμῶν συγκαταβαίνουσιν, ἐνεργοῦντες τὴν συν τηρίαν ἡμῶν. Καὶ καθάπερ ἐπ' ἐκείνων τῇ ἀκτῖνε συμπαρομαρτοῦσα ἡ ἔλλαμψις δι᾽ ἐκείνης ἡμῖν μεν ταδίδοται, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ συμπαρομαρτούν δι' ἐκείνου μεταδίδοται τοῖς ἀξίοις κατὰ τὴν μετάδοσιν τῶν χαρισμάτων. «Ενεφύσησε γάρ, φησὶ, καὶ εἶπε· Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον.» Καὶ ὥσπερ ἐπ' ἐκείνων φῶς λέγεται καὶ ἡλίου, καὶ ἐκεῖνος, οὕτω καὶ ἐπὶ τούτου Πνεῦμα λέγεται καὶ Πατρός, καὶ Υἱοῦ ἤτοι Χριστοῦ. ΤΙΤΛΟΣ Β. Περί Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεολογία του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου ἐκ τοῦ β' κεφαλαίου τοῦ περὶ ἡνωμένης καὶ διακεκριμέ της θεολογίας. Ὅτι μέν έστι πηγεία θεότης ὁ Πατήρ, ὁ δὲ Υιός καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρή φάναι, βλαστοί θεόφυτοι, καὶ οἷον ἄνθη, καὶ ὑπερ κύσια φῶτα πρὸς τῶν ἱερῶν λογίων παρειλήφαμεν. όπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν. Ἐκ τοῦ περὶ θείων ονομάτων κεφαλαίου α. Ὅθεν ἐν πάσῃ σχεδόν τῇ θεολογική πραγματεία τὴν θεαρχίαν ὁρῶμεν ἱερῶς ὑμνουμένην ὡς μονάδα μὲν καὶ ἐνάδα. διὰ τὴν ἁπλότητα καὶ ἐνότητα τῆς ὑπερφυοῖς ἀμερείας, ἐξ ἧς ὡς ἐνοποιοῦ δυνάμεως Διεύμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτήτων υπερκοσμίων συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδή μονάδα συναγόμεθα, καὶ θεομίμητον ἔνωσιν· ὡς Τριάδα δὲ διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος ἔκφανσιν, ε ἐξ ἧς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ ἔστι τε καὶ ονομάζεται. ο Εκ τοῦ περὶ τελείου καὶ ἑνὸς κεφαλαίου ιγ'. Καὶ μονὰς ὑμνουμένη, καὶ Τριὰς ἡ ὑπὲρ πάντα θεότης, οὐκ ἔστιν οὐδὲ μονάς, οὐδὲ τριάς ἢ πρὸς ἡμῶν, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν ὄντων διεγνωσμένη. Αλλ' ἵνα καὶ τὸ ὑπερηνωμένον αὐτῆς, καὶ τὸ θεογόνον ἀληθῶς ὑμνήσωμεν τῇ τριαδικῇ καὶ ἐνιαία μονάς, ἢ τριὰς, οὐδὲ ἀριθμός, οὐδὲ ἑνότης, η γονιμότης, εὐδὲ ἄλλο τι τῶν ὄντων συνεγνωσμένον ἐξάγει τὴν ὑπὲρ πάντα λόγον καὶ νοῦν κρυφιότητα τῆς ὑπὲρ πάντα ὑπερουσίως ὑπερούσης υπερθεότητος, οὐδὲ δομα αὐτῆς ἐστιν, οὐδὲ λόγο;, ἀλλ' ἐν ἀβάτοις ἐξήρηται. Ἐκ τοῦ περὶ μυστικῆς θεογνωσίας κεφαλαίου γ'. ἓν μὲν οὖν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσι τὰ κυριώτατα της καταφατικῆς θεολογίας ὑμνήσαμεν πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις ἐνικὴ λέγεται; πῶς τρ αδική; τίς ή κατ' αὐτὴν λεγομένη πατρότης τε καὶ υἱότης; τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ Πνεύματος
45
PANOPLIA DOGMATICA.
-
TIT. II.
-
καὶ μέχρις ἡμῶν· οὕτω καὶ ὁ Ὑς, καὶ τὸ ἅγιον a mutua inter se conjuncione separeugur: sic et
Πνεῦμα ἀδιαστάτως καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἀλλήλων
ἄχρις ἡμῶν συγκαταβαίνουσιν, ἐνεργοῦντες τὴν συν
τηρίαν ἡμῶν. Καὶ καθάπερ ἐπ' ἐκείνων τῇ ἀκτῖνε
συμπαρομαρτοῦσα ἡ ἔλλαμψις δι᾽ ἐκείνης ἡμῖν μεν
ταδίδοται, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ
συμπαρομαρτούν δι' ἐκείνου μεταδίδοται τοῖς ἀξίοις
κατὰ τὴν μετάδοσιν τῶν χαρισμάτων. «Ενεφύσησε
γάρ, φησὶ, καὶ εἶπε· Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον.» Καὶ
ὥσπερ ἐπ' ἐκείνων φῶς λέγεται καὶ ἡλίου, καὶ
ἐκεῖνος, οὕτω καὶ ἐπὶ τούτου Πνεῦμα λέγεται καὶ
Πατρός, καὶ Υἱοῦ ἤτοι Χριστοῦ.
ΤΙΤΛΟΣ Β.
Περί Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος
διακεκριμένη ἅμα καὶ ἡνωμένη θεολογία του
Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου ἐκ τοῦ β'
κεφαλαίου τοῦ περὶ ἡνωμένης καὶ διακεκριμέ
της θεολογίας.
Ὅτι μέν έστι πηγεία θεότης ὁ Πατήρ, ὁ δὲ Υιός
καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρή
φάναι, βλαστοί θεόφυτοι, καὶ οἷον ἄνθη, καὶ ὑπερκύσια φῶτα πρὸς τῶν ἱερῶν λογίων παρειλήφαμεν.
όπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτε εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι
δυνατόν.
Ἐκ τοῦ περὶ θείων ονομάτων κεφαλαίου α.
Ὅθεν ἐν πάσῃ σχεδόν τῇ θεολογική πραγματεία
τὴν θεαρχίαν ὁρῶμεν ἱερῶς ὑμνουμένην ὡς μονάδα
μὲν καὶ ἐνάδα. διὰ τὴν ἁπλότητα καὶ ἐνότητα τῆς
ὑπερφυοῖς ἀμερείας, ἐξ ἧς ὡς ἐνοποιοῦ δυνάμεως
Διεύμεθα, καὶ τῶν μεριστῶν ἡμῶν ἑτεροτήτων G
υπερκοσμίων συμπτυσσομένων, εἰς θεοειδή μονάδα
συναγόμεθα, καὶ θεομίμητον ἔνωσιν· ὡς Τριάδα δὲ
διὰ τὴν τρισυπόστατον τῆς ὑπερουσίου γονιμότητος
ἔκφανσιν, ε ἐξ ἧς πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ ἔστι τε καὶ
ονομάζεται. ο
Εκ τοῦ περὶ τελείου καὶ ἑνὸς κεφαλαίου ιγ'.
Καὶ μονὰς ὑμνουμένη, καὶ Τριὰς ἡ ὑπὲρ πάντα
θεότης, οὐκ ἔστιν οὐδὲ μονάς, οὐδὲ τριάς ἢ πρὸς
ἡμῶν, ἢ ἄλλου τινὸς τῶν ὄντων διεγνωσμένη. Αλλ'
ἵνα καὶ τὸ ὑπερηνωμένον αὐτῆς, καὶ τὸ θεογόνον
ἀληθῶς ὑμνήσωμεν τῇ τριαδικῇ καὶ ἐνιαία μονάς,
ἢ τριὰς, οὐδὲ ἀριθμός, οὐδὲ ἑνότης, η γονιμότης,
εὐδὲ ἄλλο τι τῶν ὄντων συνεγνωσμένον ἐξάγει τὴν
ὑπὲρ πάντα λόγον καὶ νοῦν κρυφιότητα τῆς ὑπὲρ
πάντα ὑπερουσίως ὑπερούσης υπερθεότητος, οὐδὲ
δομα αὐτῆς ἐστιν, οὐδὲ λόγο;, ἀλλ' ἐν ἀβάτοις
ἐξήρηται.
Piius et Spiritus sanctus ad nos usque desce
dunt, et nostram salutem curant, ut nec a Patre,
nec a se vicissim disjungantur. Et quemadmodum
in illis lus radium comitatur, et nobis per radium
Gribuitur, sic et Spiritus sanctus Filium comitans
per Filium dignis communicatur. cinsulavit, enim,
ut scriptum est, et dixit s Accipite Spiritum sancom '.. Atque ut in illis lux et solis et radiidicitur: sic et in bis tum Patris, tum Filii seq Chrii piritus dicitur.
TITULUS H.
De Patre, et Filio, et Spiritu sancto, distincta simul
alque conjuncta Divinitatis ratio. -- Dionysii
Areopagita ex capite 2 de unita distinctaque theo
logia.
ratrem quidem esse fantem, ut ita dixerim, Divinttalis, Filium autem et Spiritum fecunda Divinitatis,
si ita dicendum est, germina divinitus pullulantia, et
fores quodammodo, et essentia praestantiora lunina
ex sacris Librią accopimus, sed quonam pacto hæc
sint nec eloqui possumus, nec intelligere.
Ex capite libri de divinis nominibus.
Quamobrem in omni fere theologica disputatione
summam divinitatem sancte celebratam cernimus,
tum ut monadem et unitatem, propter simplicitatem unitatemque impartibilitatis ipsius naturam
exsuperantis, ex qua tanquam vividlca potestate
unum efficimur, dividuisque' nostri diversitatibus
supra mundanum modum copulantis in monadem
deiformem, unionemque Deum imitantem colligi
mur: tum aut Trinitatem propter fecunditatis
essentiam superantis in tribus personis expressionem, ‹ ex qua in cœlo et in terra paternitas omnis
exsistit et nominatur
Ex capite 15 de perfecto et uno.
Ipsa, quæ et super omnia divinitas, quæque.
ut uuitas et trinitas celebratur, née unitas, mee
trinitas est aut a nobis, aut ab ullo cognita. Sed, ut
unitatem ipsius unitate superiorem, fecunditatemque deificam vere laudemus, Divinitatem, quæ est
super omue nomen et in ipsis rebus essentia prastantior, divina trinitatis et unitatis appellatione
nominamus. Cæterum nulla monas, aut trinitas,
nullus numerus, aut unitas, aut fecunditas, aut
aliud quidquam exsistentium, ullive cognitum
aperit arcanum illud divinitatis divinitate superioris, et modo essentia præstantiore excedentis, quod on nem et orationem et intelligentiam snperat. Neque vero ipsius ullum est nomen, nec sermo, sed in ipso eminet inaccesso.
Ἐκ τοῦ περὶ μυστικῆς θεογνωσίας κεφαλαίου γ'.
ἓν μὲν οὖν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσι τὰ
κυριώτατα της καταφατικῆς θεολογίας ὑμνήσαμεν
πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις ἐνικὴ λέγεται; πῶς
τρ αδική; τίς ή κατ' αὐτὴν λεγομένη πατρότης τε
καὶ υἱότης; τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ Πνεύματος
• Joan. xx, 22. Ephes. 111, 15.
Ex capite 3 de mystica theologia.
In eo libro, quem de theologicis institutionibus
inscripsimus, quæ sint afirmantis theologiæ præ
cipua declaravimus: quomodo divina bonaque natura una dicatur et trina, quæ in ipsa Patris,
quæ Filii notio, quid significet Spiritus sancţi
col. 47–48page 20 of 20
PG 130:47θεολογία Πῶς ἐκ τοῦ ἀΰλου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ τὰ ἐγκάρδια τῆς ἀγαθότητος ἐξέφυ φῶτα, καὶ τῆς ἐν αὐτῷ, καὶ ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐν ἀλλήλοις συναϊδίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν ἀνεκ φοίτητα; Ἐκ τοῦ περὶ ἡνωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας κεφ. β'. Ἐπὶ τῆς ἑνώσεως τῆς θείας, ήτοι τῆς ὑπερουσιά τητος, ἠνωμένον ἐστὶ τῇ ἐναρχικῇ Τριάδι, καὶ κοι νὰν ἡ ὑπερούσιος ύπαρξις, ἡ ὑπέρθεος θεύτης, ή ὑπεράγαθος ἀγαθότης, ἡ ὑπὲρ ἐναρχίαν ἑνότης, τὸ άφθεγκτον, τὸ πολύφωνον, ἡ ἀγνωσία, τὸ παννόη-. τον, ἡ πάντων θέσις, ἡ πάντων ἀφαίρεσις, ἡ ἐν ἀλλήλαις, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, τῶν ἐναρχικῶν ὑπο στάσεων μονὴ καὶ ἵδρυσις, ὁλικῶς ὑπερηνωμένη, καθάπερ φῶτα λαμπτήρων, ἵν᾿ αἰσθητοῖς καὶ οἱ κείοις παραδείγμασιν, ὄντων ἐν οἴκῳ ἑνί. Καὶ ὅλα γὰρ ἐν ἀλλήλοις ὅλοις ἐστὶ, καὶ ἀκριβῆ τὴν ἀπ' ἀλ λήλων ἰδικῶς ὑφισταμένην έχει διάκρισιν, ηνωμένα τῇ διακρίσει, καὶ τῇ ἐνώσει διακεκριμένα. Και γοῦν ὁρῶμεν, ἐν οἴκῳ πολλῶν ἐνόντων λαμπτήρων, πρὸς ἐν τι φῶς ἐνούμενα τὰ πάντων φώτα, καὶ μίαν αἴγλην ἀδιάκριτον ἀναλάμποντα, καὶ οὐκ ἄν τις, ὡς οἶμαι, δύναιτο τὸ τοῦδε τοῦ λαμπτῆρος φῶς ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐκ τοῦ πάντα τὰ φῶτα περιέχοντος ἀέρος διακρῖναι, καὶ ἰδεῖν ἄνευ θατέρου θάτερον, ὅλων ἐν ὅλοις ἀμιγῶς συγκεκραμένων. Ἀλλὰ καὶ εἰ τὸν ἕνα τις πυρσὸν ὑπεξάγοι τοῦ δωματίου, συνεξελεύσεται καὶ τὸ οἰκεῖον ἅπαν φῶς, οὐδὲν τι τῶν ἑτέρων φώτων ἑαυτῷ συνεπισπασάμενον, ἢ τὸ ἑαυτοῦ τοῖς ἑτέροις καταλιπόν. Ην γὰρ από τῶν, ὅπερ ἔφην, ἡ ὅλων πρὸς ὅλα παντελὴς ἔνω σις ἀμιγής καθόλου, καὶ οὐδενὶ μέρει συμπεφυρμένη, Καὶ ταῦτα ὄντος ἐν σώματι τῷ ἀέρι, καὶ ἐξ ἐνύλου τοῦ πυρὸς ἠρτημένου τοῦ φωτὸς, ὅπου τὴν ὑπερούσιον ἔνωσιν ὑπεριδρύσθαι φαμὲν οὐ τῶν ἐν σώματι μόνον ενώσεων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν ψυχαῖς αὐταῖς, καὶ ἐν αὐτοῖς νοῖς, ὡς ἔχουσιν ἀμιγῶς καὶ ύπερκοσμίως δι' ὅλων ὅλα τὰ θεοειδῆ καὶ ὑπερουράνια φῶτα κατά μέθεξιν ἀνάλογον τοῖς μετέχουσι τῆς πάντων ὑπερηρμένης ενώσεως. Εστι δὲ καὶ διάκρισις ἐν ταῖς ὑπερουσίοις θεολογίαις, οὐχ ἣν ἔφην μόνον, ὅτι κατὰ τὴν ἔνωσιν ἀμιγώς ἵδρυ ται καὶ ἀσυγχύτως ἑκάστη τῶν ἐναρχικῶν ὑπο στάσεων, ἀλλ' ὅτι καὶ τὰ τῆς ὑπερουσίου θεογο γίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄληλα. Μόνη δὲ πηγή τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ, οὐκ ὄντος Υἱοῦ τοῦ Πατρὸ;, οὐδὲ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ· φυλαττόν των δὲ τὰ οἰκεῖα τῶν ὕμνων εὐαγῶς ἑκάστῃ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου. Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ ὁ Θεός. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ
47
1
EUTHYMII ZIGABENI
48
theologia. Qua ratione ex incorporeo individuoque θεολογία; Πῶς ἐκ τοῦ ἀΰλου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ
bono intima bonitatis lumina pullulent, et a coæterna cum ipsa pullulatione in ipso, et in seipsis, et
inter se mansione sic exeant, ut ab ea nunquam
discedant.
Ex capite 2 de unita distinctaque theologia.
τὰ ἐγκάρδια τῆς ἀγαθότητος ἐξέφυ φῶτα, καὶ τῆς
ἐν αὐτῷ, καὶ ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐν ἀλλήλοις συναῖ
δίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν ἀνεκ
φοίτητα;
Ἐκ τοῦ περὶ ἡνωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας κεφ. β'.
Ἐπὶ τῆς ἑνώσεως τῆς θείας, ήτοι τῆς ὑπερουσιά
τητος, ἠνωμένον ἐστὶ τῇ ἐναρχικῇ Τριάδι, καὶ κοι
νὰν ἡ ὑπερούσιος ύπαρξις, ἡ ὑπέρθεος θεύτης, ή
ὑπεράγαθος ἀγαθότης, ἡ ὑπὲρ ἐναρχίαν ἑνότης, τὸ
άφθεγκτον, τὸ πολύφωνον, ἡ ἀγνωσία, τὸ παννόη-.
τον, ἡ πάντων θέσις, ἡ πάντων ἀφαίρεσις, ἡ ἐν
ἀλλήλαις, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, τῶν ἐναρχικῶν ὑπο
στάσεων μονὴ καὶ ἵδρυσις, ὁλικῶς ὑπερηνωμένη,
καθάπερ φῶτα λαμπτήρων, ἵν᾿ αἰσθητοῖς καὶ οἱκείοις παραδείγμασιν, ὄντων ἐν οἴκῳ ἑνί. Καὶ ὅλα
γὰρ ἐν ἀλλήλοις ὅλοις ἐστὶ, καὶ ἀκριβῆ τὴν ἀπ' ἀλ
λήλων ἰδικῶς ὑφισταμένην έχει διάκρισιν, ηνωμένα
τῇ διακρίσει, καὶ τῇ ἐνώσει διακεκριμένα. Και
γοῦν ὁρῶμεν, ἐν οἴκῳ πολλῶν ἐνόντων λαμπτήρων,
πρὸς ἐν τι φῶς ἐνούμενα τὰ πάντων φώτα, καὶ
μίαν αἴγλην ἀδιάκριτον ἀναλάμποντα, καὶ οὐκ ἄν
τις, ὡς οἶμαι, δύναιτο τὸ τοῦδε τοῦ λαμπτῆρος φῶς
ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐκ τοῦ πάντα τὰ φῶτα περιέχοντος
ἀέρος διακρῖναι, καὶ ἰδεῖν ἄνευ θατέρου θάτερον,
ὅλων ἐν ὅλοις ἀμιγῶς συγκεκραμένων. Ἀλλὰ καὶ
εἰ τὸν ἕνα τις πυρσὸν ὑπεξάγοι τοῦ δωματίου,
συνεξελεύσεται καὶ τὸ οἰκεῖον ἅπαν φῶς, οὐδὲν
In unione divina sive natura illa essentiam superante conjuncta quidem sunt et communia unică
principalique trinitati exsistentia essentiam superans, divīnitas divinitate superior, bonitas bonitate
praestantior, eadem ratio totius proprietatis omnia
superantis omnia superaus, unitas principio excellentior, ineffabile, quod multis vocibus enuntiatur,
ignoratio quæ passim intelligitur omnium positio
omnium ablatio, excellentia omnem positionem abla. "
tionemque superans, personarum ratione principii
dominantium, si dicere ita licet, mutua inter se mansio, atque sedes supra modum unita, nullaque ex
parte confusa, quemadmodum lumina lampadum, ut
sensui expositis et propriis utamur exemplis, in
domo una cum sint, et tota in totis mutno sunt,
et puram absolutamque inter se proprie subsistentem habent distinctionem, discretione quidem conjuncta, et unione rursum inter se discreta. In ipsa
quidem domo cum lampades accensæ sunt multz,
videmus omnium lumina ad unum quoddam conjuncta lumen, unumque splendorem individuum
praferentia. Neque posset, ut arbitror, aliquis lampadis hujus lumen ab aliis ex aere cuncta lumina c τι τῶν ἑτέρων φώτων ἑαυτῷ συνεπισπασάμενον,
continento secernere, et unum ab altero sejunctum ἢ τὸ ἑαυτοῦ τοῖς ἑτέροις καταλιπόν. Ην γὰρ από
intueri, cum tota in totis sine mistione sint in- τῶν, ὅπερ ἔφην, ἡ ὅλων πρὸς ὅλα παντελὴς ἔνωserta. Quod si quis lampadem unam e medio tol- σις ἀμιγής καθόλου, καὶ οὐδενὶ μέρει συμπεφυρ
lat, proprium ejus lumen totum abeuntem lampa- μένη, Καὶ ταῦτα ὄντος ἐν σώματι τῷ ἀέρι, καὶ ἐξ
dem conțitabitur, nec aliorum luminum quidquam
ἐνύλου τοῦ πυρὸς ἠρτημένου τοῦ φωτὸς, ὅπου
sccum trahens, neque cx suo cæteris aliquid lin- τὴν ὑπερούσιον ἔνωσιν ὑπεριδρύσθαι φαμὲν οὐ τῶν
quens. Erat enim, ut diximus, illie perfecta tolo- ἐν σώματι μόνον ενώσεων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν ψυχαῖς
rum cum totis conjunctio nec ullo modo mista, αὐταῖς, καὶ ἐν αὐτοῖς νοῖς, ὡς ἔχουσιν ἀμιγῶς καὶ
neque ulla ex parte confusa. Et hac quidem ita ύπερκοσμίως δι' ὅλων ὅλα τὰ θεοειδῆ καὶ ὑπερουse habent, quamvis lumen sit in corpore, aere, ρανία φῶτα κατά μέθεξιν ἀνάλογον τοῖς μετέχουσι
et cx materia, nempe igne dependeat. Unionem τῆς πάντων ὑπερηρμένης ενώσεως. Εστι δὲ καὶ
vero illam essentia superiorem transcendere dici- διάκρισις ἐν ταῖς ὑπερουσίοις θεολογίαις, οὐχ ἣν
mus, non uniones tantum, quæ fiunt in corpore, sed ἔφην μόνον, ὅτι κατὰ τὴν ἔνωσιν ἀμιγώς ἵδρυ
illas etiam, quæ in animis conficiuntur, imo cas ται καὶ ἀσυγχύτως ἑκάστη τῶν ἐναρχικῶν ὑπο
quoque, quæ eficiuntur in mcntibus, quas quidemn στάσεων, ἀλλ' ὅτι καὶ τὰ τῆς ὑπερουσίου θεογο
tota illa divina et supercœlestia lumina, per tota,
ratione plus quam mundana sincere admodum pos•
sident, communione quadaju unitatis illius omnibus
. antecellentis et unicuique pro cujusque modo
seipsam impartientis. Est autem discretio in suprema theologia, non solum, quam modo dicebam, quia in ipsa unitate divina singulæ dominantes
personæ puram et impernistam sibi servant proprietatem, sed etiam quoniam quæ in illa divina.
et essentiam superante generatione sunt, vicissim non convertuntur. Solus enim fons essentiam
superantis divinitatis est Pater, neque Pater est Filius, neque Filius est Pater. Itaque sacri hymni
sua unicuique divinarum personarum pie sancteque conservant.
Ex eodem capite.
Nullus bonus, nisi unus Deus³. Illud et alibi
Ys
γίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄληλα. Μόνη δὲ πηγή
τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ, οὐκ ὄντος Υἱοῦ
τοῦ Πατρὸ;, οὐδὲ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ· φυλαττόν
των δὲ τὰ οἰκεῖα τῶν ὕμνων εὐαγῶς ἑκάστῃ τῶν
θεαρχικῶν ὑποστάσεων.
Ἐκ τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου.
Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ ὁ Θεός. Τοῦτο μὲν οὖν καὶ
'
• Matth. xix, 17.
Continue reading PG 130: Panoplia Dogmatica (Prologus et Tituli I-XXVIII) →≣ entire volume