H EUTHYMII ZIGABENI 12 ritum; aliquandoquidem unicuique trium perso- ποτὲ μὲν ἑκάστῃ τῶν τριῶν ὑποστάσεων τοῦτο προσ -narum hoc tribuentes, aliquando vero uni trium essentia. Si igitur connectentes legamus: Credinus in unum Deum Patrem, personae patris significatio- .nem vocis Unius accommodamus. At si dicamus In unum Deum, atque hic interpungamus, mox subjungentes, Patrem; unamţdivinitatis essentiam significantes, ad Trinitatem gradum facimus personarum. Credo in unum Deum. Non essentiæ significativa vox est Deus, neque divina natura nomen. Quemadmodum enim omnem supergreditur intellectum, sic etiam omne prætergreditur nomen. Est ergo symbolum virtutis essentiæ divinæ. Nec enim divinam insinuat exsistentiam, sed eam quæ ex illo in nos procelit divinizantemn virtutem et efficaciam. Credo in unum Deum omnipotentem. Patrem cogitamus secundum in divinis principium, cujus veluti quædam germina divinitus enata, secundum sapientissimum Areopagitam Dionysium, recognoscuntur Filius et Spiritus. Non enim ex paterna re- ·latione quæ invenitur in creatis a Deo rebus, sive etiam fecunditate, derivata est divina paternitas; ·sed ex superante omnem naturam fecunditate supersubstantialis divinitatis, in creatis rebus, ut ita loquar, naturæ genitura derivatur: illamque hæc imitatur, at non contra. Primum autem Patrem divinum Symbolum assumpsit, non quod primus sit vel major sed quia principium est Filii et Spiritus. principio sunt enim hæ personæ, non ipse principia. Autsi principia, non tamen Patris, sed cum Patre, secundum communem divinitatis causalitatem, et omnium infra Deum creaturarum; tanquam cum Patre cooperantes, et concreantes, non quidem tanquam indigentes cooperationis inter se, apage; perfecta enim et integra est divinitas in qualibet hypostaseon: sed quippe una existente operatione virtute et voluntate horum trium. Patrem omnipotentem faciorem cœli et terræ. Primum quidem positum est nomen Deus, quod naturam commendat; tametsi nullum ejus exstet nomen, ut prædiximus. Deinde Pater, quod fidem commendat. Hoc autem nomen hic proprium non est Patris; procedens enim oratio declarabit illud et Filio et Spiritui competere. Ait enim: Et in unum Dominum Jesum Christum... et in Spiritum sanctum Dominum. Dicinus autem, Omnipotentem, distinguentes nos ab hæretica stultitia Manichæorum, Simonianorum et Marcionistarum, qui non universorum arbitrium uni ac soli Deo attribuunt: sed diversis principiis potestatem rerum affricant. Quare omnipotentem Patrem dicentes, etiam causam ejus omnipotentiæ adducimus, factorem eum cœli et terræ dicentes: nam extremis positis, etiam quæ in medio sunt innuuntur. Infra quæ de principio dicit, græcanicum quid sapiunt, benigne interpretandumn. Planius ενεργειῶν θείας οὐσίας. (S) In Cod. vitiose παρέλειψε. νέμοντες, ποτὲ δὲ τῇ μιᾷ τῶν γ' οὐσίᾳ. Εἰ μὲν οὖν συνάπτοντες ἀναγνῶμεν, Πιστεύομεν εἰς ἕνα θεὸν Πατέρα, τῇ ὑποστάσει τοῦ Πατρὸς τὴν τοῦ Ἑνὸς σημασίαν ἁρμόζομεν· εἰ δὲ λέγοιμεν Εἰς ἕνα Θεόν, ἐνταῦθα στίζοντες, εἶτα ἐπάγοιμεν Πατέρα, την μίαν τῆς θεότητος οὐσίαν σημάναντες, ἐπὶ τὸ τριαδικὸν χωροῦμεν τῶν ὑποστάσεων. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν. Οὐκ οὐσίας σημαντικόν ἐστι τὸ Θεὸς οὐδὲ τῆς θείας φύσεως όνομα. "Ωσπερ γὰρ ὑπὲρ ἅπαν καθέστηκε νόημα, οὕτω καὶ πᾶν όνομα διαπέφευγεν. Ἀλλ᾽ ἔστι μὲν ἐνεργείας θείας οὐσίας σύμβολον. Οὐ γὰρ τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ παρἔστησιν, ἀλλὰ τὴν εἰς ἡμᾶς ἐξ αὐτοῦ προϊοῦσαν έχε θεωτικὴν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεὸν παντοκράτορα. Πατέρα νοοῦμεν τὴν θεογόνον αἰτίαν, ἧς ὥσπερ τινές βλα στο θεόφυτος, κατὰ τὸν ἐξ 'Αρείου πάγου σοφώτατον Διονύσιον, Υιός καὶ Πνεῦμα γνωρίζονται. Οὐ γύρ ἐκ τῆς ἐν τοῖς δημιουργήμασι πατρικής σχέσεως εἴτε καὶ γονιμότητος ἡ ἐν Θεῷ πατρότης ἐστὶν, ἀλλ' ἐκ τῆς ὑπερφυούς γονιμότητος τῆς ὑπερουσίου θεό τητος ἐν τοῖς δημιουργήμασιν οἷον εἰπεῖν φυσιογ νίαν παράγεται. Καὶ ἐκείνην αὕτη μιμεῖται, ἀλλ' οὐ τὸ ἔμπαλιν. Πρῶτον δὲ τὸν Πατέρα τὸ θεῖον παρεί ληψε σύμβολον, οὐχ ὅτι πρῶτος ἐστιν ἢ μείζων, ἀλλ' ὅτι αἴτιός ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Αίτιατὰ δὲ ταῦτα, οὐ μὴ αίτια. Εἰ δὲ καὶ αἴτια, ἀλλ᾽ οὐ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ μετὰ τοῦ Πατρὸς, κατὰ τὴν κοινὴν τῆς θεότητος αιτιολογίαν, καὶ τῶν μετὰ Θεὸν ἁπάντων κτισμάτων, ὡς συνεργὰ τῷ Πατρὶ καὶ συνδημιουργὰ, οὐχ ὡς δεόμενα τῆς συνεργείας τούτων, ἅπαγε· τελεία γὰρ καὶ ὁλόκληρος ἡ θεότης ἐν ἑκάσ στῃ τῶν ὑποστάσεων· ἀλλ' ὡς μιᾶς οὔσης καὶ ἐνερ γείας καὶ δυνάμεως καὶ βουλήσεως τῶν τριῶν. Πατέρα παντοκράτορα, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς. Πρῶτον μὲν τὸ τῆς φύσεως παραστατικὸν ὄνομα τέθειται τὸ Θεός, εἰ καὶ μηδέν, ὡς εἴπομεν, αὐτ τῆς ἐστιν ὄνομα· εἶτα τὸ τῆς πίστεως τὸ Πατήρ. Οὐκ ἴδιον δὲ τοῦτο τοῦ Πατρός· ἐπεὶ προϊὼν ὁ λόγος δηλώσει τοῦτο καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι. Καὶ εἰς ἕνα γάρ, φησί, Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν….. καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον. Παντοκράτορα δὲ λέγομεν ἀπιδιαστέλλοντες ἑαυτοὺς τῆς αἱρετικῆς ἀφροσύνης τῶν ἀπὸ Μάνεντος καὶ Σίμωνος καὶ Μαρκίωνος, οἱ μὴ πάντων τὴν δεσποτείαν τῷ ἑνὶ καὶ μόνῳ Θεῷ διδόασιν, ἀλλὰ διαφόροις ἀρχαῖς τὴν ἑξουσίαν τῶν ὄντων ἀπομερίζουσι. Διὸ παντοκράτορα τὸν Πατέρα τιθέντες καὶ τὴν αἰτίαν τῆς αὐτοῦ παντοκρατορίας ἐπάγομεν, ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς τοῦ τον λέγοντες, ὡς ἄκρων γὰρ ὄντων (β) καὶ τὰ ἐν μέσῳ σημαινόμενα. Hic locus leviter corruptus est. Malim ergo in ine legere σημαινόμεθα. Paulo ante nota vocabulumn αυτοκρατορία.

13 EXPOSITIO SYMBOLI. ορατών τε πάντων καὶ ἀοράτων. Οὐ γὰρ ἄλλος μὲν τῆς ἀθλου καὶ ἀσωμάτου οὐσίας δημιουργός, ἄλλος δὲ τῆς ἐνύλου ταύτης καὶ φαινομένης· οὐδὲ ἀγγέλων μὲν δημιουργὸς ὁ Θεός, ἄγγελοι δὲ τῶν ἄλ λων δημιουργοί. Διὰ τῆς πάντων δὲ προσθήκης ούτ δὲν τῶν ὄντων ἐῶμεν τῆς ὑπὸ Θεοῦ δημιουργίας πίπτειν ἐκτός. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν. Εν τού τῷ ἀναιροῦμεν τὴν Ἰουδαϊκὴν δόξαν, ἑνὶ προσώπερ τὸ τῆς μοναρχίας ἀφορίζουσαν κράτος, καὶ τὸν ἀνό ητον..... τῆς Ἐκκλησίας ἀποδιίστησι, καὶ τὸν Λίβυν Σαβέλλιον καὶ τὸν Σαμοσατέα Παῦλον καὶ Μάρκελλον, καὶ αὐτὸν σαβελλίζοντα. Οὗτοι γὰρ ἅπαντες ἀφρόνως μίαν ὑπόστασιν τῆς θεότητος ἐξηρεύξαντο. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν. "Οτι, εἰ καὶ προσέλαβεν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τὰ ἀνθρώπινον, ἀλλὰ καὶ οὕτως μία ἐστὶν ὑπόστασις αδιαίρετος, καὶ ἐν πρόσωπον ἐκ δύο φύσεων καὶ ἐν δυσὶ φύσεσιν. Αισχυνέσθωσαν γὰρ ὁμοίως καὶ ὁ ἀνθρωπολάτρης Νεστόριος καὶ Διόδωρος, δύο τὰς ὑποστάσεις ὁμοίως ταῖς φύσεσι λέγοντες, Διόσκορο; τε καὶ Σεβῆρος καὶ ὁ δυστυχέστατος Εὐτυχής, ὁμοίως τῇ ὑποστάσει μίαν καὶ τὴν φύσιν διδάσκοντες. Κύριον μὲν, διὰ τὴν αὐτοῦ θεότητα καὶ τὴν τῆς θείας φύσ σεως κυριότητα· Ἰησοῦν δὲ, διὰ τὴν τῆς ἀνθρωπίτης φύσεως πρόσληψιν· Ἰησοῦς γὰρ Σωτὴρ Ελλάδι φωνῇ ἑρμηνεύεται. Χριστὸν δὲ, διὰ τὸ συναμφότερον. Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ. Ἡ τῶν ἄρθρων προσθήκη τὸ ἕνα τὸν Υἱὸν εἶναι παρίστησι, τὸν ἐκ G τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεννηθέντα. Εἰ γὰρ καὶ πολὺ λοὶ υἱοὶ, ἀλλὰ κατὰ χάριν ἔχουσι την υιοθεσίαν. Ο δὲ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς φύσει Υιός ἐστιν αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἄλλης οὐσίας, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς. Ἵνα δὲ μή τις είπη ὅτι ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, καὶ κατὰ τοῦτο ἐλαττοῦται τοῦ Πατρὸς, ἐπιφέρει τὸ ἑξῆς· Τὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων. Ο γὰρ αἰώνων καὶ πάντων ἁπλῶς δημιουργός πως μετὰ τοὺς αἰῶνας ἔσται; Ὥστε ἐκ τούτου τὸ συναΐδιον δείκνυται, καὶ "Αρειος καταβάλλεται καὶ Εὐνόμιος. Φῶς ἐκ φωτός, θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθι τοῦ. Καὶ ταῦτα τὸ ὁμοούσιον συνίστησιν. 14 Visibiliumque omnium et iuvisibilįum. Non enim alius est immaterialis et incorporea essentiæ opifex, alius vero materialis hujus et apparentis: nec angelorum quidem auctor Deus, angeli vero reliquorum opifices. Per additamentum porro vocis omnium, nullum entium extra Dei opificium cadere sentimus. Et in unum Dominum Jesum Christum. Per hoc jugulamus Judaicam sententiam, uni personæ tribuentem singularis dominii imperium. Stolidum item Arium ab Ecclesia separat ea vox, et Libycum Sabellium, et Samosatenum Paulum, et Marcellum, qui et ipse cum Sabellio sentiebat. Hi enim omnes stolide unam divinitatis personam eructaverunt. Et in unum Dominum Jesum Christum. Quia quamvis assumpsit Filius Dei humanitatem, attaanen vel sic una est bypostasis individua, et una personą ex duabus naturis. Pudeat ergo perinde et hominicolau Nestorium ac Diodorum, qui duas hypostases æque atque naturas dicunt; Dioscorum item et Severum, et infelicissimum Eutychetem qui juxta atque unam hypostasin, sic eliam unan edocuere naturam. Dominum, propter ejus deitatem, et divinæ naturæ proprietatem; Jesum, propter humanæ naturæ assumptionem; Jesus enim Salvutor græca voce redditur; Christum, propter utramque causam. Filium illius Dei illum unigenitum. Articulorum adjectio unum Filium esse commendat ex paterna essentia natum. Etsi namque sint filii alii, at secundum gratiam habent adoptionem: iste vero Filius Dei, natura Filius est ejus, et non alterius essen - tis, sed ejusdem. Ac ne quis dicat, fuisse aliquando cum non erat, et proinde minorem esse Patre, subinfert quod soquitur: Ex Patre natum ante omnia sæcula. Qui enim sculorum, et quidem omnium absoluto opifex est; quei post sæcula esse possit? Qua re hine coæternitas ejus demonstratur, et Arius profligatur atque Eunomius. Lumen de lumine, Deum verum de Deo vero. Hæa quoque consubstantialem evincunt. Γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα. Γέννημα γάρ, οὐ Natum, non factum. Genimen etenim est, non κτίσμα οὐδὲ ποίημα. Ομοούσιον τῷ Πατρὶ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο. Τὴν ἱσοτιμίαν ἣν ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα ἐμφαίνει. Ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνος παντοκράτωρ καὶ δημιουργὸς ἐλέγετο πάντων, οὕτω καὶ ὁ Υἱός. Ομοούσιον δέ ἐστι τὸ ἀπαραλλάκτως τυγχάνον τῆς αὐτοῦ οὐσίας καὶ φύσεως. Τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους καὶ διὰ τὴν ἡμε τέραν σωτηρίαν κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρανῶν καὶ σαρκωθέντα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μα ρίας τῆς Παρθένου καὶ ἐνανθρωπήσαντα. Ορᾶς πῶς οὐχὶ ἄλλον μὲν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, Pro τῆς Θεοῦ δημιουργίας. Post vocabulum ἀνόητον erat spatium vacuum creatura vel opus. Consubstantialem Patri, per quem omnia fuerunt. Ostendit æqualitatem honoris, qua cum Patre fruitur: Sicut enim ille omnipotens et conditor dictus est universorum, ita et Filius. Consubstantiale porro est, quod sine ulla diversitate ejusdem compos est essentiæ et naturæ. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de cœlis, et incarnatus est ex Spiritu sancto et Maria Virgine, et homo evasil. Viden' quomodo non alium quidem Filium Dei, alium vero Virginis docet sanctum Symbolum, sed unum unius vocabuli. Puto autem excidisse vocem "Αρειον. Latine Bonaventura.

15 EUTHYMII ZIGABENI eumlemque? Per hoc enim et Paulum num et Nestorium submovet, qui tuentur illud: Novum prorsus, et a Maria incipientem Christum. Quin et amens Apollinarius per hæc ab Ecclesia arcetur, qui diversa fuit a superioribus pestis. Illi enim a Maria prorsus, ut ita loquar, incepisse Christum dixerunt: at Apollinarius, quidquid ille est ab æterno habere, et wihil ex Virgine assumpsisse; quin et carnem de supernis detulisse, et neque perfectum hominem esse. Deficere enim illi mentem; ac pro mente habere illum divinitatem. Vide porro, quomodo prius dixerit descendisse de cœlo, deinde inearnatum. Pugnant namque manifeste contra Apollinarii dogma. Allende etiam, quomodo incarRatum dicimus veritate, non illusoria specie. Nec enim dicimus incarnati visum, ut Manes aiebat et Cerdo et Marcio. 16 Samosate- ἄλλον δὲ τὸν τῆς Παρθένου διδάσκει τὸ ἅγιον Σύμ blaspheme βολον, ἀλλὰ τὸν αὐτόν; Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ Παῦλον τὸν Σαμοσατέα καὶ Νεστόριον ἀποβάλλεται, τοὺς τὸ ὅλον πρόσφατον καὶ ἀπὸ Μαρία, ἀρξάμενον τὸν Χριστὸν βλασφημοῦντας. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ὁ ἄνους 'Απολλινάριος διὰ τούτων τῆς Ἐκκλησίας ἀφορίζεται, ἄλλο κακὸν ἐναντίον τυγχάνον τοῖς προτέροις. Ἐκεῖ νοι γὰρ ἐκ Μαρίας τὸ ὅλον, ὡς εἰπεῖν, ἄρξασθαι τὸν Χριστὸν ἔφασαν· οἱ δὲ περὶ ᾿Απολλινάριον, τὸ πᾶν ἄνωθεν ἔχειν, καὶ μηδὲν ἐκ τῆς Παρθένου ἀνειληφέναι, ἀλλὰ καὶ τὴν σάρκα ἐκ τῶν ἄνω καταγαγεῖν, καὶ μηδὲ τέλειον ἄνθρωπον εἶναι. Λείπειν γὰρ αὐτῷ τὸν νοῦν, καὶ ἀντὶ τοῦ νοῦ τυγχάνειν αὐτῷ τὴν θεότητα. Ορα δὲ πῶς πρῶτον κατελθόντα εἶπεν ἐκ τῶν οὐρανῶν, εἶτα σαρκωθέντα. Πρὸς γὰρ τὸ τοῦ ᾿Απολλιναρίου σαφώς 5 ἀπομάχονται δόγμα. Ορα δὲ πῶς σαρκωθέντα φαμὲν ἀληθείᾳ, οὐ φαντασίᾳ. Οὐ γὰρ σαρκωθῆναι δόξαντα, ὥσπερ Μάνις ἔλεγε καὶ Κέρδων καὶ Μαρκίων. Ex Spiritu sancto et Maria Virgine. Non enim per Mariam Virginem, ut Apollinarius dicebat, neque sicut per canalem quemdam virginalem nempe alvum, Dei Filius inter nos venit, de supernis carnem deferens, tanquam semper essentialiter sibi adjunctam, ut Valentinus deliravit; sed ex Spiritu sancto et Maria Virgine. ' Ex Spiritu sancto. Quia Deus erat, qui in utero virginali formatus est infans. Ex Maria Virgine, quia de essentia ejus erat quod ab eo assumptum est: quæ reipsa virgo fuit, quippe quæ scilicet etiam semper virgo. Neque enim antequam ille – nasceretur, a viro cognita fuerat, ut Carpocrates dicebat eique concordes Massaliani, neque post nativitatem. Per hæc Apelles quoque extruditur de vero grege Christi, qui eum non ex Maria Virgine aiebat, sed ex quatuor elementis sibi carnem compegisse; in quæ etiam postea dissoluta fuerit, quando in cœlum rediit. Qui descendit. Descensum cogitare oportet, non de loco translatitiam mutationem, sed condescensionem ad nos. Incarnatus est et homo factus. Id est, non solum carnein, sed et animam et mentem et omnem omnino hominem assumpsit, non secundum Apollinarium. Crucifixusque pro nobis sub Pontio Pilate. Ecce Basilides quoque per hoc rejicitur, qui ait Simonew Magum fuisse passum, qui Christus repulatus fuerit Sicut etiam Ismaelitæ, qui arbitrantur eum prophetam ac Deo dilectum assumptumque in cœJum, passum quidem fuisse aiunt, sed crucifixam ejus umbram. Sub Pontio Pilato. Εt hoc, ut ex hisloria que tempus diligenter docet, qui dicunt .Christum natum fuisse ex Maria sorore Moysis,confutarentur. Et passus et sepultus est, et resurrexit terSymboli auctores. Sic h. 1. reperi pro Μάνης. Hic videtur excidisse verbum, v. c. παύσωνΕκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθέ γου. Οὐ γὰρ διὰ Μαρίας τῆς Παρθένου, ὡς Ἀπολλινάριος ἔλεγε, οὐδ' ὥσπερ διά σωληνός τινος τῆς παρθενικῆς μήτρας, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐπεδήμησεν, ἄνωθεν τὴν σάρκα κατάγων ὡς ἀεὶ συνουσιωμένην αὐτῷ, καθάπερ Ουαλεντίνος ἐλήρησεν, ἀλλ' ἐκ Πνεύ ματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου. • Ἐκ Πνεύματος ἁγίου. Οτι Θεὸς ἦν ὁ ἐν τῇ παρθενικῇ βρεφουργούμενος μήτρα Μαρίας δὲ τῆς Παρθένου, ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἦν τὸ πρόσλημμα, τῆς ὄντως παρθένου, ἅτε δὴ καὶ ἀειπαρθένου. Ούτε γὰρ πρὸ τῆς γεννήσεως εγνώσθη ἀνδρὶ, ὡς Καρπ κράτης έλεγε καὶ οἱ τούτου ὁμόφρονες Μασσαλιανοί, οὔτε μετὰ τὴν γέννησιν. Διὰ τούτων καὶ ᾿Απελλῆς ἀπελαύνεται τῆς ἀληθινῆς ποίμνης Χριστοῦ, οὐκ ἐκ Μαρίας τῆς Παρθένου φάσκων αὐτὸν, ἐκ δὲ τῶν τεσσάρων στοιχείων τὴν ἑαυτοῦ σάρκα συμπήξασθαι, εἰς ἃ καὶ ὕστερον ἀναλυθῆναι, ὅτι εἰς οὐρανοὺς ἀν εληλύθει. · Κατελθόντα. Κάθοδον νοητέον οὐ τὴν ἐκ τόπου μεταβατικὴν μετάστασιν, ἀλλὰ τὴν πρὸς ἡμᾶς συγκ κατάβασιν. Σαρκωθέντα καὶ ἐνανθρωπήσαντα. Τουτέστιν οὐ μόνον σάρκα, ἀλλὰ καὶ ψυχὴν καὶ νοῦν καὶ ὅλως ὅλον ἀνειληφότα τὸν ἄνθρωπον, οὐχὶ κατὰ τὸν Απολ λινάριον. Σταυρωθέντα τε ὑπὲρ ἡμῶν ἐπὶ Ποντίου Πιλά του. Ἰδοὺ καὶ Βασιλείδης διὰ τούτου ἐκβάλλεται, Σίμωνα παθεῖν τὸν Μάγον λέγων, νομισθέντα εἶναι Χριστόν· ὥσπερ καὶ οἱ Ισμαηλῖται αὐτὸν μὲν προφήτην εἶναι οιόμενοι καὶ ἀγαπητόν τῷ Θεῷ καὶ ἀναληφθῆναι εἰς οὐρανούς, παθόντα μὲν, σταυρωθῆναι δὲ αὐτοῦ τὴν σκιάν. Επί Ποντίου Πιλάτου. Καὶ τοῦτο, ἵνα ἐξ ἱστορίας, τὸν χρόνον ἀκριβῶς παραδιδούσης, οἱ ἀπὸ Μαρίας τῆς ἀδελφῆς Μωϋσέως τὸν Χριστὸν γεγεννῆσθαι φάσκοντες Καὶ παθόντα καὶ ταφέντα, ται ληροῦντες aut aliud quid tale. Ante καὶ in codice est spatium vacuum.

17 EXPOSITIO SYMBOLI. 18 fuisse ait, non pati ac sepeliri visum; sed vere passionem ac mortem et sepulturam subiisse. καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ κατὰ τὰς Γραφάς. tia die secundum Scripturas. Passum et sepultumn Παθόντα καὶ ταφέντα φησὶν, οὐ παθεῖν καὶ ταφῆναι δόξαντα, ἀλλ' ἀληθείᾳ καὶ πάθος καὶ θάνατον ὑπου μείναντα καὶ ταφήν. Καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ κατὰ τὰς Γραφάς. Τὰς παλαιάς. Ετυποῦτο γὰρ διὰ τῶν Παλαιῶν καὶ προεσημαίνετο διὰ τῶν προφητειών τριήμερος ἡ τοῦ Σωτῆρος ἀνάστασις. Τάχα δὲ οὐ ταύτας μό τον, ἀλλὰ καὶ τὰς τοῦ Εὐαγγελίου, ἐν οἷς τρανῶς ἡ ἀνάστασις τοῦ Κυρίου κηρύττεται. Καὶ ἀνελθόντα εἰς τοὺς οὐρανούς. Τοὺς οὕτω λεγομένους Χριστούτας αἱρετικοὺς τοῦτο ἐκβάλλει τῆς Ἐκκλησίας, οι γυμνῇ φασι τῇ θεότητι, καὶ οὐ μετὰ σώματος εἰς οὐρανοὺς ἀνελθεῖν. Ως γὰρ ἀνα έστη μετὰ σώματος, οὕτως ἀνῆλθε μετὰ σώματος. Καὶ καθεζόμενον ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρός. Ωσπερ όταν λέγωμεν κατελθεῖν, εἰ καὶ μὴ τὴν σάρκα ἐκεῖθεν εἶχεν, ἀλλ᾽ οὖν ἐν σώματι γενέσθαι φαμέν, καὶ διὰ σώματος ἡμῖν ὁμιλῆσαι, οὐχὶ γυμνῇ τῇ θεότητι· οὕτω καὶ ἀνεληλυθέναι νοοῦμεν μετὰ σώματος. Τί δέ ἐστι τὸ καθίσαι ἐκ δεξιῶν; Οτι οὐκ ἐλάττων δ Υἱός τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ ὅτι ἄνθρωπος γέγονε, διὰ τοῦτο ἐλάττωται. Εμφαίνει δὲ αὐτοῦ ἡ καθέδρα τον... αὐτοῦ καὶ δεσποτείαν. Οὐ γὰρ δούλου ἐστὶ τὸ καθῆσθαι. Καὶ πάλιν ἐρχόμενον μετὰ δόξης. Ερχόμενον, 3 δεσποτείας ἐστὶ καὶ τῆς ἀληθοῦς κυριότητος. Κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Κρίναί ἐστι τὸ δια ελεῖν καὶ ἀποδοῦναι ἑκάστῳ κατ' ἀξίαν τῶν ἔργων αὐτοῦ. Ζῶντας νοοῦμεν τοὺς πιστεύσαντας εἰς Χριστὸν, καὶ τὴν πίστιν ἔργοις ἀγαθοῖς βεβαιώσαντας· νεκροὺς δὲ τοὺς μὴ πιστεύσαντας, δοκοῦντας δὲ ἔργα ἔχειν χρηστὰ, καὶ πίστιν μὲν ἔχοντας, οὐ μὴν δὲ καὶ διὰ τῶν ἔργων λαμπρυνομένους τῆς πίστεως. Οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος. ᾿Αθανάτου γὰρ ὄντο; αὐτοῦ, ἀτελεύτητος ἔσται καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ. Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν. Ταῦτα τὴν φύσιν σημαίνει τοῦ Πνεύμα τος καὶ τὴν σχέσιν αὐτοῦ, τὴν πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τὸ ἐνυπόστατον αὐτὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἰδίως ἐνταῦθα λεγόμενον ἐπὶ τῆς τοῦ ἐκπορευτοῦ ὑποστάσεως. Ζωοποιὸν δὲ, ἐπειδὴ καὶ ζωή. Ο γὰρ ἔχει, τοῦτο καὶ ἑτέροις χαρίζεται. • • • Τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. Τοῦτο χαρακτηριστικόν ἐστι τῆς τοῦ Πνεύματος υποστάσεως. Τὴν πρὸς τὸν Πατέρα δὲ σχέσιν ἐμφαίνει. Τὸ σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον. Τοῦτο τὴν ὁμοτιμίαν καὶ τὸ ἀξίωμα παριστα. Μία γὰρ ἐξουσία καὶ μία δόξα τῶν τριῶν. ...... Τὸ λαλῆσαν διὰ τῶν προφητῶν. Ενέργειαν τοῦτο σημαίνει τοῦ Πνεύματος, ἐξ ἧς. οὐκ ἐνέργειά ἐστι. Τὸ γὰρ λαλοῦν ἐνεργοῦν ἐστιν, οὐκ ἐνέργεια. Εις μίαν ἁγίαν καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκ Hic ante αὐτοῦ exciderat in codice vocabulum. Et resurrexit tertia die secundum Scripturas. Veteres nempe. Figurabatur namque per veteres Scripluras, et innuebatur per prophetias triduana Salvatoris futura resurrectio. Forte etiam non has duntaxat intelligunt, sed et Scripturas Evangelil, in quibus liquido resurrectio Domini prædicatur. Et ascendit in costos. Hoe expellit de Ecclesia hæreticos, qui dicuntur Christolyti: qui nuda divinitate aiunt, et non cum corpore eun in cœlos reversum. Sicut enim surrexit cum corpore, ita cum corpore ascendit. : Et sedet ad dexteram Patris. Sicut quando descendisse dicimus, etsi carnem inde non habebat, nihilominus in corpore fuisse dicimus, et per corpus nobiscum fuisse conversatum, non nuda divinitate ita et ascendisse cogitamus cum corpore. Quid autem sibi vult sedere ad dexteram? Quod non minor sit Filius Patre, nec, quia homo factus est, propterea imminutus est. Ostendit autem sedes ejus æqualitatem illius atque dominium. Non enim proprium est servi sedere. Et iterum venturus est cum gloria. Venturus, quod dominii est veræque auctoritatis.· Judicare vivos et mortuos. Judicare, est dividere et tribuere cuique juxta meritum operum ejus. Vivos intelligimus eos qui crediderunt in Christum, fidemque bonis operibus confirmaverunt: mortuos contra, eos qui non crediderunt, et videntur opera habere bona; qui et eos cum fidem habeant, non tamen per opera fidei illustrantur. Cujus regni non erit finis. Cum enim immortalis sit ipse, æternum erit regnum illius. Et in Spiritum sanctum, Dominum vivificantem. Hæc naturam signant Spiritus, et relationem ejus ad Patrem, et quod persona subsistens sit..... Spiritus proprie hic dictus in procedentis hypostasi. Vivificans vero, quia etiam vita est. Quod enim habet, id et reliquis largitur. Qui ex Patre procedit. Hoc est characteristicum personæ Spiritus. Ostendit relationem ad Patrem. Qui cum Patre et Filio coadoratur et conglorificatur. Hoc æqualitatem honoris et dignitatem demonstrat. Una est enim potestas et una gloria trium. Qui locutus est per prophetas. Virtutem hoc.innuit Spiritus, ex qua.. non operatio est. Qui enim loquitur operans est, non operatio. ..... In unam sanctam catholicam et apostolicam EcHic rursus spatium unius vocabuli in cod. Forte hic excidit φανερόν, ὅτ

19 EUTHYMI ZIGABENI 20 clesiam. Non enim in alia per prophetas, in alia κλησίαν. Οὐ γὰρ εἰς ἄλλην μὲν διὰ τῶν προφητῶν, vero per apostolos locutus est Spiritus sanctus. Sanctam, tanquam quæ ex revera ac natura sancto sanctitatem ex participatione acceperit. CathoLicam, quia omnes gentes suo sinu fovel, non unam, ut olim synagoga Judæorum. Apostolicam, ab apostolis fundatoribus. Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum. Fides et baptisma duo modi sunt salutis nostræ. Exspecto resurrectionem mortuorum. Per exspeclationem resurrectionis, ab iis (17)qui omnino eam esse negant; per mortuorum vero, ab iis qui successionem nascentium esse ipsam resurrectionem dicunt. Et vitam futuri sæculi. Amen. Per vitam futuri sæculi, ab iis qui dicunt talem futuram ibi vitam, qualem hic; talia item esse corpora, quæ repleantur, evacuentur, et voluptuosis passionibus fruantur. Vita etenim futuri sæculi diversa erit a præsenti. Amen est veluti sigillum quoddam ad calcem positum, pro, Cum omni veritate. εἰς ἄλλην δὲ διὰ τῶν ἀποστόλων ἐλάλησε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἁγίαν δὲ, ἐκ τοῦ ὄντως καὶ φύσε: ἁγίου λαβοῦσαν τὸ ἅγιον κατὰ μέθεξιν. Καθολικὴν, ὅτι πάντα τὰ ἔθνη ἐνεκολπώσατο, καὶ οὐχὶ ἐν, καθὰ πά λαι τῶν Ἰουδαίων. Αποστολικὴν δὲ, ἀπὸ τῶν ταύ την συστησαμένων ἀποστόλων. Ομολογῶ ἐν βάπτισμα εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν. Πίστις καὶ βάπτισμα δύο τρόποι τῆς σωτηρίας ἡμῶν. • Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν. Διὰ τοῦ προσδο κἂν ἀνάστασιν ἀπὸ τῶν μηδὲ ὅλως εἶναι λεγόντων διὰ δὲ τοῦ νεκρῶν, ἀπό τε τῶν τὴν διαδοχὴν τῶν γεννωμένων λεγόντων εἶναι ἀνάστασιν. Καὶ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. Αμήν. Διὰ τοῦ ζωὴν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ἀπὸ τῶν τοιαύτην λεγόντων ἔσεσθαι ἐκεῖ τὴν ζωὴν, οἵαν κἀνταῦθα, καὶ τοιαῦτα εἶναι τὰ σώματα πληρούμενα καὶ κενούμενα καὶ ἡδονῶν ἐμπαθῶν ἀπολαύοντα. Ζωὴ γὰρ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ἐξηλλαγμένη παρὰ ταύτην. Τὸ Ἀμὴν οἷόν τι ἐπισφράγισμα ἐστιν ἀκροτελεύτιον, ἀντὶ τοῦ, Μετὰ πάσης ἀληθείας. Supple secernimur, vel quid simile. Ita et mΟΣ. MONITUM DE SUBSEQUENTE DISPUTATIONE (Mai Bibliotheca nova Patrum, tom. IV, p. 442.) Quærenti miki num, præter duos victores Nicetas, tertius aliquis in Vaticanis codicibus superesset Saracenicæ superstitionis debellator, commode occurrit Euthymii Zygabeni cum Saraceno philosopho disceptatio in codice Vat. Outob. 333; eademque, at multo imperfectior et varians in cod. Vat. 952: quo omisso, priorem codicem integrum secutus sum, etsi mendis minime immunem. Porro Zigabenum Euthymium quis ignorat, sæculo x sub Alexio Comneno imp. doctum clarumque hominem, cujus præ cæteris scriptis celebris est Panoplia Latine Græceque jamdiu edita? Ergo et nos cum in hoc volumine jam pæne Panopliam quamdam adversus Mohamedem bellica Nicetarum supellectile instruxerimus, recte nunc Euthymii hanc armaturum uddimus in Ecclesiæ publicis hoplothecis antehac non collocatam; quanquam hæc lucubratio in codice eliamVindobonensi (apud Lamb. cum Kollar. lib. IV, p. 254 cod. 88) conservatur, ubi noster Euthymius non Μέγας, ut in cod. Vat., Outob., sed Μοναχός dicitur; quam veriorem appellationem praferendam duximus; quia nempe diversus ac longe antiquior ille alter Euthymius, in codicibus cognomento Magnus, cujus Vitam scripsit Cyrillus Scythopolitanus. (Sisinnii etiam grammatici Dialogum Græcum Christiani hominis cum Saraceno exstare memini in prisco codice Mediolanensi bibliotheca Ambrosianæ, 9. 2, part. sup. ΤΟΥ ΟΣΙΟΥ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΔΙΑΛΕΞΙΣ ΜΕΤΑ ΣΑΡΑΚΗΝΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΠΕΡΙ ΠΙΣΤΕΩΣ ΕΝ ΤΗ ΠΟΛΕΙ ΜΕΛΙΤΗΝΗΣ S. P. N. EUTHYMII MONACHI DISPUTATIO DE FIDE CUM PHILOSOPHO SARACENO IN URBE MELITINE. 1. Interrogatio Saraceni. Cur profitemini polytheismum, et generationem Deo attribuitis, PatremMelitenem urbem ad Euphratem sub Saraceuorum dominatione memorat etiam Petrus Sicu· α. Ερώτησις τοῦ Σαρακηνοῦ. Πῶς ὁμολογεῖτε πολυθείαν, καὶ εἰσάγετε ἐν τῷ Θεῷ γέννησιν, καὶ lus apud nos in Historia Manichæorum, capp. 41 et 42.

21 DISPUTATIO DE FIDE. 22 πάλιν λέγετε Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα; que ac Filium et sanctum Spiritum dicitis? llæc Δείξατε ἡμῖν ταῦτα. Λέγει ὁ Εὐθύμιος· Ἡμεῖς ἕνα Θεὸν πιστεύομεν ἄκτιστον, ἄναρχον, ἀπερίγραπτον, ἀκατάληπτον, ἀνεξιχνίαστον, ὃν οὐδεὶς ἑώρακε πώ ποτε· λέγομεν δὲ ὅτι Λόγος καὶ Πνεῦμα ὁ Θεὸς, οὐ μὴν κτιστά, ἀλλὰ τῆς αὐτοῦ οὐσίας καὶ φύσεως· ὁρῶμεν δὲ τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, ήλιόν τε καὶ σελήνην, ἄστρα, λίθους, καὶ ξύλα, άψυχα εἶναι καὶ ἄλογα· ἔδει οὖν εἶναι τὸν Κτίστην τούτων ζωοπάροχον· διότι ἀδύνατον εἶναι τὸν Κτίστην ὅμοιον τῷ κτίσματ: ἄλογον καὶ ἄπνουν. Ὁρῶμεν δὲ παρὰ πά σαν κτίσιν κάλλιστον κτίσμα εἶναι τὸν ἄνθρωπον· καὶ εἰ ἄνθρωπος μετέχει λόγου καὶ πνεύματος, πῶ ἔδει τὸν Κτίστην εἶναι ἀμέτοχον λόγου καὶ πνεύμα τος; Καὶ εἰ ἀμέτοχος ἦν, οὐκ ἦν αἴτιος τῶν κτισμάτων· τὸ γὰρ μὴ ἔχον λόγον ἢ πνεῦμα οὐδὲν ἕτερον ἦν εἰ μὴ ξύλον ἢ λίθος· καὶ γὰρ οἱ θεόπνευστοι προφητικῆς γνώσεως θείας εμπνευσθέντες, ένα θεὸν κηρύττουσι μετὰ λόγου καὶ πνεύματος. Ο μὲν Δαυίδ τάδε φησίν· Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐ τοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν· καὶ οἱ ἄγγελοι ἐν τῷ παναγίῳ ὕμνω τάδε δοξάζουσιν· "Αγιος, "Αγιος, Αγιος • πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ. Καὶ οὐκ αὐτὸς ὁρᾷς πῶς τὴν ἁγίαν Τριάδα δοξάζουσι καὶ οἱ ἄγγελοι; β'. Είπω δὲ καὶ ἄλλο ὁμοίωμα. Ὁ ἀνθρώπινος νοῦς ἡγεμών, προβολεὺς, καὶ αἴτιος ἦν τοῦ ἡμε η nobis demonstrate. Dicit Euthymius: Nos unum Deum credimus increatum, sine initio, incircumscriptum, incomprehensibilem, inscrutabilem, quem nemo vidit unquam. Dicimus autem Filium et Spiritum esse Deum, haud equidem creatos, sed eamdem Patris substantiam naturamque habentes. Porro videmus cœlum et terram, solemque ac lunam, sidera, lapides, ligna, inanimata et irrationalia: oportuit itaque horum Creatorem, vitæ quoque esse præbitorem: etenim fleri nequit, ut Creator, æque ac illa creature, irrationalis sit et spiritu vacuus. Cernimus autem præ omnibns creatis rebus “pulcherrimam creaturam hominem. Quod si homo particeps verbi est atque spiritus, quomodo opor tuisset Creatorem carere verbo ac spiritu? Nam si forte caruisset. auctor creaturarum non exstitisset. Nam quod neque rationem neque spiritum habet, nihil aliud est quam lignum aut lapis. Profecto prophetica scientia divinitus præditi homines unum Deum prædicant, ratione spirituque pollentem. David quidem sic ait: Verbo Domini cœli firmali sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum '. Angeli quoque in sanctissimo hymno ita laudant: Sanctus, sanctus, sanctus, plenum cœlum ac terra gloria ejus. Nonne tu vides, quomodo sanclam Trinitatem laudant ipsi angeli? 2. Dicam aliam quoque similitudinem. Humana. mens, dux, auctrix, causaque est verbi nostri ac τέρου λόγου καὶ πνεύματος· καὶ ἂν εἴπωμεν τὸν spiritus. Jam si dixerimus mentem ipsam esse νοῦν πνεῦμα, ὡς κενὸν τὸν λόγον ποιοῦμεν, καὶ ἀπαλλοτριοῦται ὁ λόγος τοῦ νοὸς τὴν φύσιν; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Οὐχι. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Εστιν ὁ νοῦς πατὴρ τοῦ λόγου, ή ού; λέγει ὁ Σαρακηνός Ναί. Έφη ὁ Εὐθύμιος· "Εδειξά σοι τὴν πατρότητα ἐπὶ Θεοῦ. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ πῶς συνηνωμένα ἦν; πῶς λέγετε ὅτι Θεὸς ἐσαρκώθη; καὶ σαρκωθείς, τίς ἦν ἐν τῷ οὐρανῷ; καὶ τίς διῆγε τὸν κόσμον; Εφη ὁ Εὐθύμιος· Ὁ ἥλιος αὐτολαμπὴς ἦν καὶ μου νυπόστατος, ἢ μετέχει καὶ ἑτέρας ὑποστάσεως; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Ἐν τῷ ἡλίῳ τρεῖς ὑποστάσεις δ εἰσίν· τὸ ἀγγεῖον, τὸ φῶς, καὶ αἱ ἀκτῖνες. Εφη δ Ευθύμιος· Καὶ διοικοῦσαι τὴν σύμπασαν γῆν αἱ ἀκτί νες τοῦ ἡλίου, ἀλλὰ καὶ εἰς φρέαρ βαθύτατον κατερ χομένη ἡ ἀκτὶς τοῦ ἡλίου, ἀπαλλοτριοῦται ἡ ἀκτὶς τοῦ ἡλίου, ἢ τοῦ φωτός; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Οὐχὶ, ἀλλὰ τὸ παρὸν τῇ γῇ φῶς, αὐτὸ ἦν καὶ ἄνω. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Καὶ ἐὰν ὁ ἥλιος ὁ κτιστὸς καὶ φθαρτός καὶ ἄνω φωτίζει καὶ κάτω, πόσῳ γε μᾶλλον ὁ Κτίσ στης πάντων, ὁ παρὼν ἐν τῇ μήτρα τῇ παρθενική, αὐτὸς ἦν καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν κτίσιν; γ'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ σαρκωθεὶς καὶ γεννηθεὶς ἐκ τῆς Μαρίας, πώς πάλιν λέγεται ότι παρθένος ἦν η Μαρία; Ο άγιος Ευθύμιος ἔφη· Ο δια φθείρας παρθενίαν ἐπὶ συνουσίᾳ δύο σωμάτων γίνεται, αποτελουμένης ἁμαρτίας. Ἐπὶ δὲ τῷ παν › Psal. xxx||, 6. : spiritum, verbumne vacuum reddimus, et a men. tis natura verbum abalienatur? Dicit Sarracenus: Nequaquam. Ait Euthymius: Estne mens verbi parens, an secus Dicit Saracenus: Maxime. Ait £uthymius: Demonstravi tibi Dei paternitatem. Dicit Saracenus Quomodo hæc eopulata sint? quomodo dicitis Deum esse incarnatum? Tum si incarnatus fuit, quis in colo remanebat, quisve mundum regebat? Ait Euthymius: Estne sol suapte splendidus, et unins subsistentiæ, an alterius quoque participat? Dicit Saracenus: in sole tres subsistentia: sunt, receptaculum, lux et radii. Ait Euthymius: Solis radii universam terram lustrantes, si forte in profundissimumi puteum incidant, num idcirco radii a sole aut luce abalienantur? Dicit Saracenus: Nequaquam; sed quæ apparet in terra lux eadem et superne est. Ait Euthymius: Si ergo sol, creata res et corruptibilis, tum superne illuminat tum inferme, quanto magis rerum omnium Creator, etsi in utero virginali præsens, idem in cœlo quoque erat, et supra quamlibet creaturam? 3. Dicit Saracenus: Si Verbum incarnatum est ne natum de Maria, quomodo jam dicitur virgo Maria? Sanctus Euthymius ait: Virginitatis violatio fit duorum corporum copula, dum peccatum patratur. Sed tamen omnipotens Deus-aliter agit, qui quidquid

23 EUTHYMII ZIGABENI 24 βουληθῇ· ἡ ἰσχὺς ποιῆσαί τι νικᾷ τὸ σύνηθες τῆς φύσεως. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ τίς ἡ χρεία τοῦ τοιούτου μυστηρίου, ἵνα Θεὸς ἄνθρωπος γένηται; Εφη ὁ Εὐθύμιος· Ινα τὸν ἀντίδικον διάβολον συντρίψῃ, καὶ τὸν ἄνθρωπον σώσῃ. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ Θεὸς οὐκ ἠδύνατο ἐξ ἀποστολῆς ἀγγέλου, ἢ ὑπὸ λόγου καταλῦσαι τὸν διάβολον, εἰ μὴ Θεὸς ἄνθρωπος γενόμενος; Καὶ πῶς ἦν δυνατὸς ἄνα θρωπος πολεμῆσαι τὸν διάβολον; Εφη ὁ Εὐθύμιο;" Ἐὰν ὁ Θεὸς ἐπολέμησε τὸν διάβολον, εἰς ἔπαινον ἂν καὶ καύχημα εἶχε τοῦτο ὁ διάβολος· ἐκεῖνος γὰρ τῇ ἐλπίδι τῆς θεότητος ἀπεῤῥίφη. Καὶ οὐ θαῦμα εἰ εἶπεν Ἐνικήθην, ἀλλ᾽ ἐδελεάσθην ὑπὸ τῆς σαρκός· ὥσπερ ὁ ἁλιεὺς ἐνδύων τὸ ἄγκιστρον κρέας δελε vult potest. Vis superior faciendi aliquid, vincit τοδυνάμῳ Θεῷ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ πᾶν ἰσχύει ὅπου naturæ consuetudinem. Dicit Saracenus: Cur opus erat tali mysterio, nempe ut Deus homo fieret? Alt Euthymius: Ut adversarium diabolum/contereret, et hominem salvaret. Dicit Saracenus: Etiam in cœlo Deus manens, nonne poterat angelum mittere, et vel uno dicto diabolum debellare, quin ob eam causam homo fieret? Præterea qui fieri potnit, at homo cum diabolo pugnam consereret? Ait Euthymius: Si Deus cum diabolo prælium inivisset, laudi ac gaudio id sibi diabolus adscripsisset. Nam diabolus spe divinitatis consequendæ, loco suo pulsus fuit. Nunc vero haud mirum, si diceret: Vi ctus fui; sed tamen nonnisi carne conspecta deceptus sum: veluti piscator hamo imponit inescantem carnem, ut piscem decipiat: namque ea visa, άσματος, ἵνα τὸν ἰχθὺν δελεάσοι· καὶ ὁρῶν ὁ ἰχθὺς piscis ingreditur sagenam et capitur, baud sciens intra carnem | latere validam ferri viu. Sic tu mihi de Deo cogita, qui cum carnem sibi induisset, et dæmoni objecisset, accedens more suo diabolus ad carnem oppugnandam, a latente intra carnem divinitate superatus fuit. 4. Dicit Saracenus: Vos nudiustertiani cum siLis, quomodo quæ ante sæcula fuerunt scitis? Ait Euthymius: Creatura minorne est Creatore, an secus? Dicit Saracenus: Vero Ait Euthymius: Coelum et terra atque universa ab aliquone creata fuerunt, an secus? Dicit Saracenus: Certe ab aliquo. Ait Euthymius: Jam patel Creatorem habuisse vim efficientem etiam ante sæcula. Porro ex apparentibus creaturis, etiam ea quæ ante sæcula exstiterunt cognoscimus. Dicit Saracenus: Quomodo vos dicitis, quod natus Filius non sit creatus, sed coæternus cum Patre? Ait Euthymius: In parte qui lem creata, corruptelæ et mutationi fuit obnoxius; in parte autem divina et incircum - scripta, oportebat naturam ejus increatam esse alque coæternam. Dicit Saracenus: Quomodo Patrem et Filium et Spiritum sanctum dicitis? Et quoniam tres dicitis, quomodo una substantia et potentia sunt? nonne singuli propriam naturam agendique vim habebunt? Ait Euthymius: Mens, regis mens est, necne? Dicit Saracenus: Utique. Euthymius: Verbum ejus et spiritus, regisne sunt, an secus? Dicit Saracenus: Sane regis sunt. Ait Euthymius: Ecce, ut ais, in rege tres naturæ sunt et tres agendi vires? Dicit Saracenus: Equidem in rege tres sunt agendi vires, sed unus rex. Ait Euthymius: Sic ergo et ego haud divido unum Deum in tres deos, sed unum Deum dico cum Verbo et Spiritu. 5. Dicit Saracenus: Quomodo dicitis Deum copulatum humanitati, et quod ipse homo appellatus sit Deus? quomodo divina natura terrestri naturæ unita est? Undenam hoc ostenditis? quibus ex miraculis, aut testimoniis? Ait Euthymius: Quid tibi videtur de Moyse atque Isaia? testesne accepta- • Sur. IV, 163 τὸ κρέας εἰσέρχεται καὶ ζωγρεῖται, μὴ νοῶν ὅτι ἐντὸς τοῦ κρέατος ἰσχυρὰ δύναμις σιδήρου ὑπάρχει οὕτω καὶ ἐπὶ Θεοῦ νόει μοι· ἐνδυθεὶς τὴν σάρκα, καὶ προσβαλὼν τῷ δαίμονι, καὶ προσελθὼν ὁ διάβο λος κατὰ τὸ σύνηθες πολεμῆσαι τὴν σάρκα, ἡττήθη παρὰ τῆς ἐντὸς τῆς σαρκὸς κεκρυμμένης θεότητος. δ. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Ὑμεῖς, χθεσινοὶ ὄντες, πῶς οἴδατε τὰ πρὸ αἰώνων; Εφη ὁ Εὐθύμιος - Κτίσ σμα ἔλαττον ἦν τοῦ Κτίσαντος, ἢ οὗ; Λέγει ὁ Σα. ρακηνός· Ναί. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ καὶ τὰ πάντα ὑπὸ τινὸς ἐκτίσθησαν, ἢ αὐτόκτι στα ἦν; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Υπὸ τινός. Εφη δ Εὐθύμιος· Δῆλον ὅτι ὁ Κτίστης ενεργητικὴν δύνα μιν εἶχε καὶ πρὸ αἰώνων· καὶ ἐκ τῶν φαινομένων κτισμάτων γινώσκομεν καὶ τὰ πρὸ αἰώνων. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Πῶς ὑμεῖς φατέ, ὅτι ὁ γεγεννημένος Υἱὸς οὐκ ἦν κτιστός, ἀλλὰ συνάναρχος τῷ Πατρί; Εφη ὁ Εὐθύμιος· Ἐν μὲν τῷ κτιστῷ καὶ φθορά ὑπόκειται καὶ ἀλλοιώσει, ἐπὶ δὲ τὸ θεῖον καὶ ἀπερίγραπτον ἔδει τὸ τῆς οἰκείας φύσεως εἶναι καὶ ἄκτιστον καὶ συνάναρχον. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Πῶς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα λέγετε; Καὶ ἐπεὶ τρεῖς λέγετε, πῶς πέφυκε τα τρία μιᾶς ὑποστάσεως καὶ ἐξουσίας εἶναι; δηλονότι καθ' ἐν ἰδίαν φύσιν καὶ ἐνέργειαν ἔχοι. Εφη ὁ Εὐθύμιος Νοῦς τοῦ βασιλέως νοῦς ἐστιν, ἢ οὐ; Λέγει ὁ Σπο ρακηνός· Ναί. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Καὶ λόγος αὐτοῦ καὶ τὸ πνεῦμα βασιλέως εἰσὶν, ἢ οὔ; Λέγει ὁ Σαραχηνός Ναὶ βασιλέως εἰσίν. Εφη ὁ Εὐθύμιος Ἰδού, ὡς λέγεις, ἐν τῷ βασιλεῖ τρεῖς φύσεις εἰσὶ, καὶ τρεῖς ἐνέργειαι. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Ναὶ ἐν βασιλεῖ· ἐν τούτῳ γοῦν τρεῖς ἐνέργειαι, ἀλλὰ εἰς βασιλεύς. Ὁ Εὐθύμιος ἔφη· Οὐδὲ ἐγώ χωρίζω τὸν ἕνα Θεὸν εἰς τρεῖς θεοὺς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεὸν λέγω μετὰ Λόγου καὶ Πνεύματος. ε'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Πῶς λέγετε ὅτι Θεὸς Ανώθη τῇ ἀνθρωπότητι, καὶ αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ἐκλήθη Θεός; καὶ πῶς ἡνώθη ἡ οὐσία τῆς θεότητος τῇ χοϊκῇ οὐσίᾳ; Πόθεν ἔχετε δεῖξαι τοῦτο; ἐκ ποίων σημείων καὶ ἐκ ποίων μαρτυριῶν; Εφη ὁ Εὐθύ μιος· Τί σοι δοκεῖ ὁ προφήτης Μωϋσῆς καὶ Ἡσαΐας;

25 DISPUTATIO DE FIDE. 26 δεκτοί μάρτυρές εἰσιν, ἢ οὗ; Λέγει ὁ Σαρακηνός" biles sunt, necne? Dicit Saracenus: Utique. Ait Euthymius: Si nos soli Scripturam nostram veran esse testemur, mendaces videbimur. Etenim Deus testimonium præbet per miracula innumera in Ecclesiis nostris patrata. Simulque aio tibi, quam ob causam affirmetur, diabolum antea fuisse angelum Dei. Hic exciditue loco suo, an secus? Dicit Saracenus: Excidit. Ait Euthymius: Jamn diabolus loco suo motus, quemnam invidia percitus superavit. Dicit Saracenus: Hominem. Ait Euthymius: Age vero Deus naturæ human curam gerens, haud sivit eam tyrannico jugo a Satana premi, sed salutari œconomia univit se humanitati, sicut nos manifeste prophetæ sancti docent. Audi vocalissimum Isaiam dicentem: Parvulus natus est nobis, filius datus est nobis; et vocatur nomen ejus magni consilii Angelus, Deus fortis, potens, Princeps pacis, Paler futuri sæculis. Viden' ut Propheta et Parvulum et Deum vocavit? Item de Moyse rubum ardentem nec tamen combustum spectante, quid tibi videtur? Dignumne'satis tale miraculum divinitate est, necnc? Ναί. Έρη Ευθύμιος· Ἐὶν ἡμεῖς μόνοι τὴν ἡμετέραν Γραφὴν μαρτυρήσωμεν ἀληθῆ εἶναι, φαινό μεθα ψεύσται· ἔστι γὰρ ὁ μαρτυρῶν Θεὸς ἐκ τῶν ἀπείρων θαυμάτων τῶν ἐν ταῖς Ἐκκλησίαις ἡμῶν γενομένων· ὅμως εἴπω σοι καὶ δι' ἣν αἰτίαν ὁμολο γεῖται ὅτι ὁ διάβολο; ἄγγελος ἦν πρώτως Θεοῦ καὶ ἐξέπεσε ναί, ἢ οὐ; Λέγει ὁ Σαρακηνός Ναί. Έφη ὁ Εὐθύμιος· Καὶ πεσὼν ὁ διάβολος, είνα φθονήσας ἐνίκησεν; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Τὸν ἄνε θρωπον. Εφη, ὁ Εὐθύμιος Κηδόμενος ὁ Θεὸς τὴν φύσιν τῶν ἀνθρώπων, οὐκ εἴασεν αὐτὴν τυραννουμένην ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ, ἀλλὰ σωτηριώδει οικονομίᾳ ἠνώθη τῇ ἀνθρωπότητι, καθὼς ἀριδήλως οἱ ἅγιοι προφῆται ἡμᾶς διδάσκουσιν. Ακους τοῦ μεγαλοφωνοτάτου Ησαϊου λέγοντος *· Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, υἱὸς καὶ ἐδόθη ἡμῖν, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐ τοῦ μεγάλης βουλῆς ᾿Αγγελος, Θεὸς ἰσχυρὸς, ἐξουσιαστής, ἄρχων εἰρήνης, Πατὴρ τοῦ μέλλον τος αιώνος. Ορᾶς πῶς ὁ προφήτης και παιδίον καὶ Θεὸν ἐκάλεσεν; Καὶ ὁ Μωϋσῆς, θεασάμενος την βά τον καιομένην καὶ μὴ καταφλεγομένην, τί σοι δοκεῖ; "Αξιόν ἐστι τὸ τοιοῦτο θαῦμα πρεπόντως τῆς θεότητος, ἢ οὐ; Γ΄. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ πῶς ἦν δυνατὸν ψηλαφητὸν γενέσθαι τὸν Θεὸν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ· καὶ μὴ ἀλλοιωθῆναι; Εφη ὁ Εὐθύμιος • Ωσπερ γὰρ ἐνοῦται τῷ σιδήρῳ τὸ πῦρ· καὶ ποῖ μὲν ἐνεργεῖ ἡ φύσ σις τὰ τοῦ πυρὸς, ποῖ δὲ ὁ σίδηρος τὰ οἰκεῖα, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ τὰ θεῖα, καὶ δὴ τὸ σῶμα τὰ τοῦ σώματ τος· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ γέγονεν· ὡς Θεὸς ἀνήργει τὰ θεῖα, καὶ ὡς ἄνθρωπος ενήργει τὰ ἀνθρώπινα· καὶ συνετήρουν τὰ ἀμφότερα Ιδιώματα. Λέγει ἡ Σαρακηνός· Τρεῖς εἰπὼν, δυν· ήσῃ εἰπεῖν καὶ τέσσαρας και πέντε. Εφη ὁ Ευθύμιος· Ἐν τῷ ἀνθρώπῳ εἰπὼν λόγον καὶ πνεῦμα, δυνήσῃ καὶ ἕτερον προσθεῖναί τι; Λέ γει ὁ Σαρακηνός· Οὐχι. Εἶπεν ὁ Εὐθύμιος· Οὐδὲ ἐγὼ τίθημι προσθήκην ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ διὰ τί γλυπτά ξύλα προσκυνεῖτε, καὶ εἰκόνας προσκυνεῖτε θεοπρεπῶς; Εφη ὁ Εὐ θύμιος· Ο τὸν χαρακτῆρα τῆς εἰκόνος τοῦ βασι λέως τιμῶν καὶ προσκυνῶν εἰς τιμὴν τοῦ βασι λέως ποιεῖ ἡ εἰς ἀτιμίαν; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Εἰς τιμήν. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Καὶ ἡμεῖς εἰς τιμὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων προσκυνοῦμεν αὐτὰς, καὶ οὐ 9eoποιούμεθα ταύτας, ὡς ὑμεῖς λέγετε. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Διὰ τί μίγνυτε τὸν ἄρτον καὶ τὸν οἶνον, καὶ μεταδιδόατε τοῖς ἀνθρώποις λέγοντες ὅτι σῶμα καὶ αἷμά ἐστι τοῦ Χριστοῦ; Πῶς δυνατὸν γενέσθαι τὸν ἄρτον σῶμα, καὶ τὸν οἶνον αἷμα; Εφη ὁ Εὐθύμιος Παρὰ τῶν ἀνθρώπων βοσκόμενος ἄρτος τί γίνεται ἐν τῷ ἀνθρώπῳ; σῶμα, ἢ ἑτερόν τι Λέγει ὁ Σαρακηνός· Σώμα. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Καὶ πῶς δυνατὸν κρέα ἐσθίειν τὸν ἄνθρωπον; Τὰ γὰρ κατὰ φύσιν ἀδυνάτως ἔχουσι γενέσθαι παρὰ φύσιν· ὁ • Isa. IX, 6. * Sur. v, 99. Confer apud Gretserum opp. t. XV, p. 400, paria dicta ab Abucara in Dialogo cum Saraceno. Confer similia dicentem Cyrillum in Comment. 6. Dicit Saracenus: Quomodo Deus feri potuit palpabilis in homine, nec tamen immulari? Ait Euthymius: Sicut unitur ferro ignis: et ignis quidem quæ sunt ignis operatur, ferrum item quæ ejus sunt propria; et sicut anima spiritalia, corpus quæ sunt corpori congrua; ita in Christo usuveniebat, ut Deus divina, ut home humana agebat; et ambæ naturæ proprietates suas retinebant. Dicit Saracenus: Quoniam tres dicis, qua tuor etiam dicere poteris et item quinque. Ait Euthymius: In homine cum dixeris verbum et spiritum, poterisne et aliud quidquam adjicere? Dicit Saracenus: Nequaquam. Ait Euthymnius: Ne ego quidem ullum facio additamentum sanctæ Trinitati. Dicit Saracenus*: Cur ligna sculpta adoratis, et parem Deo cultum imaginibus tribuitis? Ait Euthymius: Qui regis imaginem honorat ac veneratur, hoc agit ne ut regem honoret an ut dedecoret? Dicit Saracenus: Ut honoret. Ait Euthymius: Nos quoque sanctas imagines honoris causa veneramur; neque tamen deos ex his facimus, ut vos dicitis. Dicit Saracenus: Cur panem vinumque miscetis et hominibus distribuitis dicentes corpus ac sanguinem Christi esse? Quomodo panis corpus, et vinum sanguis effici potest? Ait Euthymius: Ab hominibus manducatus panis, quid fit in homine? corpusne, an aliud aliquid? Dicit Saracenus: Corpus. Ait Euthymius: Et quomodo fieri posset ut homo carnem ederet? Etenim quæ secundum naturam sunt, ea contra naturam fieri nequeunt. Nam panis quem nos cum reverentia sumimus, per infusam ei gratiam fit animæ indumentum et lux. ad Luc. xxi, 19, apud nos in alio volumine p. 417, nempe quod Christus idcirco sub alia, id est panis, specie Eucharistiam nobis obtulerit.

27 EUTHYMII ZIGABENI 28 γὰρ ἄρτος, ὃν ἡμεῖς μεταλαμβάνομεν μετὰ φύλου, διὰ τὴν μεταλαμβανομένην αὐτῷ χάριν γίνεται ἕνα δυμα καὶ φῶς ψυχικόν. 7. Dicit Saracenus: Cur demissum de coelo Evangelium abscondistis, novumque scripsistis? Ait Euthymius: Quis hoe affirmat, et undenam scitis? Dicit Saracenus: Molamedes docet id, dum ail: Christo in cœlum sublato, ad ipsius discipulos dormientes demissum fuit Evangelium, qui surgentes vobis illud tradiderunt: id autem vos abscondistis, quia ibi scripωm erat Mohamedis nomen. Ait Euthymius: Nos dormientium Scripturas non recipimus: nemo quippe cordatus et suæ mentis compos, oculorum suorum sensum notitiamque omittens, somniorum phantasmata admittit. Non enim durmientium hominum exquirit Deus virtutem aut judicium, quia non est dormientium Deus, sed vigilantium. Dicit Saracenus: Quomodo vos dicitis Christum in coelos assumptum, Spiritum sanctum ad discipulos misisse? Cur præsens non illis dedit? Vobis autem dicentibus unum esse Patrem et Filium et Spiritum; attamen ascendit Christus superne, descendit Spiritus, et alteram doctrinam prædicavit. Jam si res ita se habet, divisio quædam sanctæ Trinitati accidit. Ait Euthymius: Hominibus infrmis non solet medicus pharmaca salularia mniscere, nisi antea ipsos purgaverit. Post purgationem autem, tum demum pharmaca potanda præbet. Sic tu mecum de Christo cogita, ne quibusdam is videretur facultate sua tantummodo vel etiam phantasia docere, vel tanquam homo et non Deus; divina eos virtute antea purgavit materialibus peccalorum passionibus. Deinde post assumptionem in coelos, sanctum Spiritum misit, ut perfectam " divinitatem ostenderet, et quod ipse cœlestibus quoque locis interesset. 8. Dicit Saracenus: Cum Christus circumeisus fuerit, cur vos non circumcidimini et aqua abluimini? sicut ait Isaias: Lavamini, mundi estole ". Vos autem in ecclesias vestras illoti ingredimini. Ait Euthymius: Circumcisio Judæis data fuit, quia in medio gentium versabantur infidelium et idololatricarum, tanquam notitiæ Dei signum, et gregis unius. Quod vero Lavamini Isaias dixit, hoc semel præscripsit, divini baptismatis gratiam prædicens. Non enim dixit, Lavamini quotidie, sed, Lavamini semel. Nam quotidiana lotio fit ob sordes, neque tam rationalium hominum quam porcorum propria est. Quippe Deus ab hominibus non exigit cloaca purgationem, sed mundum cor. Dicit Saracenus: Cur vos peccata vestra terreno homini confidentes, veniam petitis? Ait Euthymios: Deus volens omnium salutem, haud sivit hominem tur- * Isa. 1, 16. Nolo hic reticere testimonium pro confessione peccatorum sacerdoti facienda, quod suppeditat nobis Origenes in inedita Catena ms. ad SalomoIris Proverbia. Sic enim ibi Origenes: Ο τὰ ἐνσπειζ'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Διά τί τὸ κατελθὸν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ Εὐαγγέλιον ἐκρύψατε, καὶ νέον ἐγρά ψατε; Εφη ὁ Εὐθύμιος· Τίς ὁ μαρτυρῶν τοῦτο, καὶ πόθεν οίδατε; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Μωάμεθ δι δάσκει λέγων· ἀνελθόντος τοῦ Χριστοῦ ἐν τῷ οὐσ μανῷ, καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ὑπνούντων, κατῆλο θεν ἐπ' αὐτοὺς τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἀναστάντες ὑμῖν παρέδωκαν αὐτή· ὑμεῖς δὲ ἐκρύψατε αὐτὸ διὰ τὸ είναι γεγραμμένον τὸ ὄνομα τοῦ Μωάμεδ. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Ἡμεῖς κοιμωμένων Γραφὰς οὐ δεχόμεθα· οὐδεὶς γὰρ τῶν εὖ φρονούντων καὶ κύριος τοῦ αὐτοῦ λογισμοῦ ὑπάρχων, τοὺς αἰσθητοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ τὴν γνῶσιν παραβλέψας, ἐνυπνίων φαντάσματα δέχεται οὐ γὰρ κεκοιμημένων ἀνθρώπων ἀπαιτεῖ ὁ Θεὸς ἀρε τὴν ἢ κρίσιν· ὁ γὰρ Θεὸς οὐκ ἔστιν ὑπνούντων, ἀλλὰ γρηγορούντων. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Πῶς ὑμεῖς λέγετε ὅτι ἀναληφθεὶς ὁ Χριστὸς ἐξαπέστειλε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς; Πῶς παρὼν οὐκ ἔδωκε τούτοις; Ὑμῶν δὲ λεγόντων ὅτι ἂν εἰσιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἀλλ' ἀνῆλ θεν ὁ Χριστὸς ἄνω, καὶ κατῆλθε τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλην διδασκαλίαν ἐκήρυξεν· καὶ εἰ οὕτως ἔχει, διαμερισμὸς ἦν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι. Ἔφη ὁ Εὐθύμιος Τῶν ἐν ἀσθενείᾳ ὄντων ἀνθρώπων οὐκ ἐνδέχεται ὁ ἰατρὸς ἀποκαθαρτίζοντα φάρμακα κεράσαι, εἰ μή πως προκαθάραι τούτους· μετὰ δὲ τὴν προκάθαρσιν, τότε καὶ τὰ φάρμακα ποτιεῖ· οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ νόει μοι· ἵνα μή τισι δόξῃ ὅτι κατὰ ἀρε τὴν καὶ μόνην, ἢ καὶ φαντασίαν διδάσκει, ἢ ὡς ἄν· θρωπος μόνον, καὶ οὐχ ὡς Θεός· ἀλλ' ὡς Θεὸς προεκάθηρεν αὐτοὺς ἐκ τῶν ὑλικῶν παθῶν τῶν ἁμαρτ τιῶν αὐτῶν παρὼν αὐτός· ἔπειτα μετὰ τὴν εἰ; οὐρανοὺς ἀνάληψιν ἐξαπέστειλε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δεικνύων τὴν τελείαν θεότητα, καὶ ὅτι παρών ἦν καὶ τοῖς ἄνω. • η'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Τοῦ Χριστοῦ περιτμη θέντος, πῶς οὐ περιτέμνεσθε, καὶ λούεσθε ἐν τῷ ὕδατι; καθώς φησιν Ησαΐας • Δούσασθε, καθαροὶ γίνεσθε· καὶ ὑμεῖς ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ὑμῶν ἄπλυτοι εἰσέρχεσθε. Λέγει ὁ Εὐθύμιος· Τὸ περι τέμνεσθαι ἐδόθη τοῖς Ἰουδαίοις διὰ τὸ παρεῖναι μέσον τῶν ἐθνῶν ἀπίστων καὶ εἰδωλολατρῶν, θεογνωσίας σημεῖον καὶ μιᾶς ποίμνης. Τὸ δὲ Δούεσθε Ησαίου φάσκοντος, ἅπαξ ἐνομοθέτησε, προλέγων τὴν χάριν τοῦ θείου βαπτίσματος· οὐ γὰρ εἶπε Λεύεσθε καθ' ἑκάστην, ἀλλὰ Λούεσθε ἅπαξ· τὸ γὰρ λούεσθαι καθ' ἑκάστην καὶ βορβόρων ἐστίν, οὐκ ἦν λογικῶν ἀνθρώπων ἀλλὰ χοίρων· οὐ γὰρ ἀπαιτεῖ ὁ Θεὸς ἀνθρώπων κάθαρσιν ἀφεδρῶνος ἀλλὰ καρδίαν καθαράν. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ ὑμεῖς διὰ τί, τὰς ἁμαρτίας ὑμῶν εἰς χοϊκὸν ἄνθρωπον ἐξ ομολογούμενοι αἰτεῖσθε συμπάθειαν; Εφη ὁ ρόμενα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ ὑπὸ τοῦ πονηροῦ κατὰ μὴ ἐξαγγέλλων αὐτὰ Κυρίῳ τῷ Θεῷ, ἡ ΘΕΟΦΙΛΕΙ ΑΝΘΡΩΠΟ, οὐκ εὐοδωθήσεται ἐν τῇ κατὰ τοῦ πονη ροῦ νίκῃ· Qui sala in corde cjus ab improbo dia

29 DISPUTATIO DE FIDE. 30 Ευθύμιος· Θεὸς γὰρ ὁ θέλων τῶν πάντων την σω- pibus delectari cogitationibus, actibusque, et Sa τηρίαν οὐκ εἴασε τὸν ἄνθρωπον ἐμπαίζεσθαι τοῖς αἰσχροῖς λογισμοῖς καὶ πράξεσι καὶ ταῖς Σατανι καῖς ἐργασίαις, ἀλλὰ διὰ τῆς παρούσης εξομολογή σεως κτᾶσθαι καὶ συστέλλεσθαι καὶ ποιεῖν ἀποχὴν τοῦ κακοῦ. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Διὰ τί ἐν καιρῷ τοῦ θανάτου μεταλαμβάνοντες λέγετε ότι Μέτοχοι ἐσμεν τοῦ παραδείσου; Εφη ὁ Εὐθύμιος· Ούδεὶς δύναται εἰσελθεῖν ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ βασιλέως καὶ τῷ βασιλεῖ συγκαθευδῆσαι καὶ συνεστιᾶσθαι, tanicis operibus, sed promptæ confessionis occasione oblata, ruinam cohibere curavit, et a malo conversionem facere. Dicit Saracenus: Cur ohitus tempore communicantes, dicitis vos paradisi Geri participes? Ail Euthymius: Nemo potest regis domum ingredi, et regi assidere cum eoque epulari, nisi vestem regiam gestaverit, ejusque fami liaris sit. Hominem quippe alienum, non rex solum, verum etiam famuli ejus expellunt. εἰ μὴ τὴν ἐσθῆτα τοῦ βασιλέως φορῶν καὶ οἰκεῖος αὐτοῦ ἦν· τὸν γὰρ ἀλλότριον μὴ μόνον ὁ βασιλεὺς, ἀλλὰ καὶ οἱ αὐτοῦ δοῦλοι τοῦτον ἀποδιώκουσιν. • 9. Dicit Saracenus: Quem habetis testem quod Deus sit incarnatus, et quam ob causam? Testes fide digni sex nobis sunt, Abrahamus, David, Isaias, Jeremias, Daniel, Ezechiel. Dicit Saracenus: Isti certe egregii sunt testes ac prophetæ **. Ait Euthymius: Deus Abrahamo dixit: Statuam pactum meum inter me et semen tuum. Videsis sermonis vim; nam pactum, tremendi mysterii exhibitio fuit. David item ait: Deus manifeste veniet; inclinavit cœlos et descendit ". Tum Jeremias: Hic Deus noster est; non reputabitur alius præ ipso. Post hæc in terris visus est, et cum hominibus conversatus est. Et rursus: Tunc fiet generalis salus, cum virgo pariet, et omnes gentes lignum adorabunt'. Item Isaias: Ecce virgo in utero habebit, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel, id est, Nobiscum Deus 10. Ezechiel quoque Christi nalivitatem prædicens, de Virgine Maria Inturam, aiebat: Hæc porta clausa erit, nec quisquam per eam transibit, nisi Deus Israelis "1. Quid tibi videtur? prophetarum sermones veraces, ne sunt, an secus? Quis enim præter Deum absque semine nasci potuit? Dicit Saracenus: Recita mihi similitudinem aliquam deitatis et humanitatis, ut rem inteHigam. Ait Euthymius: Margariti natura undenam constat? Dicit Saracenus: Ex fulgore, sole et ostracio. Dicit Euthymius: Mutatur ne fulgor ostracio copulatus? Dixit Saracenus: Nequaquam. Dicit Euthymius: Sicut fulgor ostracii penetrat, et sine con fusione incarnatur, fitque inargaritum; et claritatem quidem dicimus esse naturam fulgoris; et qualitatem palpabilem dicimus naturam carnis ostracii; sic etiam θ'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Τίς ἐστιν ὁ μαρτυρῶν ὅτι ὁ Θεὸς ἐσαρκώθη; καὶ δι' ἥντινα αἰτίαν; "Εφη ὁ Εὐθύμιος - Εστωσαν παρ' ἡμῶν ἐξ μάρτυρες δεκτο!, ὅ τε 'Αβραάμ, Δαυίδ, Ησαΐας, Ιερεμίας, 42νιήλ, Ἰεζεκιήλ. Λέγει 5 Σαρακηνός· Καὶ πάνυ μάρτυρες καὶ προφῆται. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Τοῦ Θεοῦ πρὸς 'Αβραὰμ εἰπόντος· Στήσω την διαθήμην μου ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ τοῦ σπέρματός σου δρα δύναμιν λόγου· ἡ γὰρ διαθήκη μυστηρίου φο βεροῦ ἦν ὑπόθεσις· καὶ ὁ Δαυΐδ· ῾Ο Θεός εμφα τῶς ἤξει· καὶ ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη καὶ ὁ Ἱερεμίας· Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογο σθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Μετὰ ταῦτα ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναν εστράφη· καὶ πάλιν· Τότε γενήσεται τὰ παγκό σμια σωτήρια, ὅταν παρθένος γεννήσει· καὶ πάντα τὰ ἔθνη ξύλον προσκυνήσουσι· καὶ ὁ ς Ησαΐας· Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ λήψε ται, καὶ τέξει υἱὸν, καὶ καλέσεται τὸ ὄνομα αὐτοῦ Εμμανουήλ, ὅ ἐστι Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Καὶ ὁ Ἰεζεκιήλ προλέγων τοῦ Χριστοῦ τὴν γέννησιν τὴν ἐκ τῆς Μαρίας γενησομένην, ἔλεγεν πύλη αὕτη κεκλεισμένη ἔσται, καὶ οὐδεὶς οὐ μὴ διέλθοι δι' αὐτῆς εἰ μὴ ὁ Θεός Ισραήλ. Τί σοι δοκεῖ; ἀληθινοί εἰσιν οἱ λόγοι τῶν προφητῶν ἢ οὐ; Πῶς ἔδει [εἰ μὴ] τὸν Θεὸν ἄνευ σπορᾶς [γεννάσθαι;] Λέγει ὁ Σαρακηνός· Εἰπὲ ἡμῖν ὁμοίωμα τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος, όπως γνώσομαι τοῦτο. Εφη ὁ Εὐθύμιος - Φύσις τοῦ μαργάρου πόθεν ἦν; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Ἐξ ἀστραπῆς καὶ ἡλίου καὶ ὀστράκου. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Καὶ ἀλλοιοῦται ἡ ἀστραπὴ ἐνωθεῖσα τῷ ἐστράκῳ; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Οὐχι. Εφη ὁ Εὐθύμιος • Ωσπερ ἡ ἀστραπὴ ex divina natura incarnata factus est Deus et homo. εἰσέρχεται εἰς τὸ ἔστρακον, καὶ σαρκοῦνται ἀσυγχύτως, καὶ γίνεται μάργαρος· καὶ τὴν μὲν λαμπρότητα λέγομεν εἶναι τὴν φύσιν τῆς ἀστραπῆς· καὶ τὸ ψηλαφητὸν λέγομεν εἶναι τὴν φύσιν τῆς σαρκὸς τοῦ ὀστράκου· οὕτω καὶ ἡ θεία φύσις σαρκωθεῖσα γέγονε Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. Η ι. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Εἰ οὕτως ἔχει, πῶς λέγετε ὅτι Χριστὸς ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐσταυρώθη καὶ ἀπέθα νεν; Εφη ὁ Εὐθύμιος • Μη γένοιτο ὅτι ἡμεῖς λέγομεν περὶ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ ὅτι ἐσταυρώθη καὶ ἀπέθα νεν. Αλλ' είπω σοί τι ὁμοίωμα • Τον μαργαρίτην ὅταν αὐτὸν τρυπώσι, ποία φύσις πάσχει; τῆς ** Cl. Sur. iv, 162; v, 36, 38. 1º Isa. vii, 14. 85. sq. • Gen. xvii, 7. Ezech. XLIV. 10. Dicit Saracenus: Si res ita se habet, cur dicitis Christum Verbum Dei crucifixum ac mortuum? Ait Euthymius: Absit ut nos dicamus Verbum Dei crucifixum ac mortuum. Audi similitudinem. Si quando margaritum terebrant, quænam natura patitur? fulgorisne an ostracii? Dicit Saracenus: Psal. XLIX, 3. • Psal. xvii, 18. • Baruch 13, bolo mala non confitetur aut Domino Deo, aut Deo DILECTO HOMINI, prospera adversus malignum hostem victoria non fructur.

31 EUTHYMII ZIGABENI • 32 Ostracii. Ait Euthymius: Sic etiam in Christo con- Α' ἀστραπῆς ἢ τοῦ ὀστράκου; Λέγει ὁ Σαρακηνός. Τοῦ tigit: caro sola cruciaxa fuit, et obiit. Dicit Sara-. conus: Moriente carne, discessitne a carne divinitas necne? Ait Euthymnius: Separaturne fulgo ris natura, cum patitur ostracium? Dicit Saracenus: Nequaquam. Ait Euthymius: Si natura fulgoris nihil patitur, cur divina natura pati debuit cum corpore? Dicit Saracenus: Cur tanto peracto buysterio, Deoque homine facto, ut hominem prout dicitis salvaret, cur, inquam, non desinit diabolus humanum genus perpetuo oppugnare? At Euthymius: Narrabo tibi similitudinem. Rex quidam habuit amicum plane fidelissimum. Inimicus vero nescio quis videus immensam æstimationem dilectionemque qua illum rex prosequebatur, dolosa facta incursione, regis amicum deprædatus est, ejusque bona pessumdedit. Et regis quidem amicum captum crudeliter verberavit, gravibusque catenis vinciens in profundissimum tenebrosumque puteum projecit: quo in loco misere desperateque jacebat. Sed tamen rex prioris felicitatis amici sui, necnon posterioris infelicitatis memor, per viscera misericordia, sapiente excogitato consilio, veniens cum regali virtute adversus hostem, non pro alio negotio, sed pro amico suo ex acerbo gravique cruciatu liberando decertavit. Illum autem malis gaudere solitum debellans et conterens, tortoribus tradidit: quanquam idem ne sic quidem a vexando regis amico destitit. Pari ratione cogita mecum de divina condescensione: non enim necessitate aliqua premente ad supprimenda scandala venit, sed ut hominem liberaret. Porro ut male vel bene agamus, id nostri arbitrii est atque conscientiæ; quandoquidem utriusque rei nobis scientiam impertitus est. οστράκου. Εφη ὁ Εὐθύμιο;· Οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ γέγονεν· ἡ σὰρξ μόνη ἐσταυρώθη καὶ ἀπο έθανεν. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Καὶ ἀποθανούσης σαρκό, ἀπεχωρίσθη ἡ θεότης ἐκ τῆς σαρκὸς, ἢ οὐ; "Εφη ὁ Εὐθύμιος Χωρίζεται ἡ φύσις τῆς ἀστραπῆς ὅταν πάσχει τὸ ἔστρακον; Λέγει ὁ Σαρακηνός· Οὐχί Εἶπεν ὁ Εὐθύμιος· Καὶ εἰ ἡ φύσις τῆς ἀστραπῆς οὐ πάσχει, πῶς ἡ θεία φύσις είχε συμπασχῆσαι τῷ σώ ματι; Λέγει ὁ Σαρακηνός. Πως γοῦν, τοῦ τοιούτου μυστηρίου γεγονότος, καὶ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου γενομένου, ἵνα σώσῃ τὸν ἄνθρωπον, ὡς λέγετε, πῶς ὁ διάβολος οὐ παύεται ἀεννάως τὸ γένος τῶν ἀνθρώ των πολεμών; Εφη ὁ Εὐθύμιος • Είπω σοι ὁμοίωμα Βασιλεύς τις είχε φίλον πάνυ γνησιώτατον. Εχθρὸς δέ τις βλέπων τὴν ἄπειρον τιμὴν καὶ ἀγάπην ἣν πρὸς αὐτὸν ἐκέκτητο ὁ βασιλεύς· ἐλθὼν δὲ ὁ ἐχθρὸς μετά δόλου ἐσκύλευσε τὸν τοῦ βασιλέως φίλον καὶ ἀπώλετο τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῦ· καὶ τὸν μὲν φίλον τοῦ βασ σιλέως λαβὼν ὁ ἐχθρὸς ἔτυψεν ἀνηλεῶς, καὶ κλοιοῖς βαρέσι πεδήσας τοῦτον ἐν βαθυτάτῳ καὶ σκοτεινῷ φρέατι ἀπέθετο· καὶ ἦν μείνας ἐλεεινῶς ἐκεῖ καθά περ ἀπαρηγόρητος. Μνησθεὶς οὖν ὁ βασιλεὺς τῆς προτέρας μακαριότητος τοῦ ἑαυτοῦ φίλου, καὶ πάλιν τῆς δευτέρας αὐτοῦ ἀθλιότητος, κατελθών διὰ σπλάγχνα ελέους οἰκονομικῶς ἐν βασιλικῇ δυνάμει πρὸς τὸν ἐχθρὸν, οὐκ ἠγωνίσατο περὶ τῶν πραγμάτων, ἀλλ' ἡγωνίσατο τοῦ ἐλευθερῶσαι τὸν ἑαυτοῦ φίλον ἐκ τῆς πικρᾶς καὶ δεινῆς βασάνου. Τὸν δὲ χαιρέκακο ἐκεῖνον καταλύσας καὶ συντρίψας παρέδωκε τοῖς βασανισταῖς· ἐκεῖνος δὲ πάλιν οὐκ εἴασεν, ἀλλ' οὐδ᾽ οὕτως τὸν φίλον τοῦ βασιλέως. Τοιούτως ἐπὶ τῇ θείᾳ συγκαταβάσει νόει μοι· οὐδὲ γὰρ ἐξ ἀνάγκης ἧκε παῦται τὰ σκάνδαλα, ἀλλ' ἐλευθερῶσαι τὸν ἄνθρωπον. Τὸ δὲ πράττειν πονηρὸν εἴτε ἀγαθὸν τῆς ἡμετέρας ἐστὶ προαιρέσεως τε καὶ συνειδήσεως· ἐπεὶ τὴν τῶν ἀμφοτέρων γνῶσιν ἡμῖν ἀνέθηκεν. 11. Dicit Saracenus: Cum vosmet dicatis pretioso sanguine emptos, age dic a quonain venditi fueratis, et pro quonam Christus sanguinem suum profuderi:? Insuper dicitis,vos antea fuisse diaboli famulos, Christum vero advenientem vos redemisse. Atqui si Christus sanguinem suum diabolo dedisse pretium dicatur, nonne hæc exitiosa blasphemia fit? Ait Euthymius: Misericordiam Dei ejusque ineffabibilem benignitatem, vocamus nos venditionem atque emptionem: venditionem quidem, quia nos in adversam partem declinantes, abjecti a Deo fuimus, ab eoque recessimus. Emptionem autem dicimus immensam ejusdem benignitatem et condescensionem. Proferam tibi exemplum, quoniam id mysterium non capis; sed hac recitata similitadine, id demum comprehendere poteris. Rex quidam regionem egregiam possidebat ac magnam. Verum illuc morbus] irrepens funditus eam deso - labat. Dolens itaque rex, convocatis optimis medicis, sententiam illorum rogavit, multisque missis, morbus tameu sanari non potuit. Erant autem in ea Quaestionem hanc appellat veterem Photius in Amphilochiana dissertatione xxiv (quam nos ια'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Ὑμῶν λεγόντων ὅτι ἠγοράσθητε τῷ τιμίῳ αίματι, παρὰ τίνος ἐπράθητε; καὶ ὑπὲρ τίνος έδωκεν ὁ Χριστὸς τὸ αἷμα αὐτοῦ; Καὶ πά λιν λέγετε ὅτι δοῦλαί ἐστε πρώην τοῦ διαβόλου, καὶ ἐλθὼν ὁ Χριστὸς ὑμᾶς ἡγόρασεν· καὶ ἐὰν τῷ διαβόλῳ ἔδωκεν αὐτοῦ τὸ αἷμα ἀρκέσει τοῦτο εἰς βλασφη μίαν καὶ ἀπώλειαν. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Τοὺς οἰκτιρ μοὺς τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ἄφατον αὐτοῦ εὐσπλαγχνίαν καλούμεν πρᾶσιν καὶ ἀγοράν· πρᾶσιν μὲν ὅτι κλίναντες εἰς τὰ ἐναντία ἀπεῤῥίφημεν ἀπὸ Θεοῦ καὶ ἀπέστημεν· ἀγορὰν δὲ τὴν αὐτοῦ ἄπειρον εὐσπλαγχνίαν καὶ συγκατάβασιν. Είπω σοι δὲ καὶ ὁμοίωμα, ὅτι τὸ μυστήριον τοῦτο οὐκ ἐχώρησε, καὶ ἐκ τοῦ ὁμοιώματος δυνήσει καταλαβεῖν τοῦτο. Βασιλεύς τις εἶχε χώραν πολλὴν καὶ μεγάλην. Καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὴν ἑαυτοῦ χώραν [νόσο;] ὥστε παντελῶς ἀφανισθῆς ναι. Περίλυπος οὖν γενόμενος ὁ βασιλεὺς, προσκαλε σάμενος τοὺς ἀρίστους αὐτοῦ Ιατρούς, ἐπυνθάνετο παρ' αὐτῶν, καὶ πολλοὺς τῶν ἰατρῶν ἐξαποστείλας, οὐκ ἠδυνήθησαν θεραπεῦσαι. Ὑπῆρχον δὲ εἰς τὴν χώραν τοῦ βασιλέως χαιρέκακοι ἄνθρωποι καὶ γόηedidimus Script, vet. tomo primo), et docte solerterque dissolvit

33 DISPUTATIO DE FIDE. 31 τες. Τί οὖν ποιεῖ ὁ βασιλεύς; Ένα υἱὸν ἔχων μονο- regis provincia maligni homines et malefici. Quid γενῆ, ἀνέδησεν αὐτῷ προβάτου δορὰν, καὶ ἐξα απέστειλεν εἰς τὴν ἑαυτοῦ χώραν. Ιδόντες δὲ τοῦτον οι χαιρέκακοι παῖδες τῆς χώρας ἐκείνης, λαβόντες τοῦτον ἀπέκτειναν. Καὶ λαβὼν ὁ βασιλεὺς ἐν ταῖς χερσὶ ταῖς ἰδίαις τὴ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ αἷμα, καὶ ποτίσας τὸν λαὸν, ἐζωοποίησεν ἐκ τοῦ θανάτου τὴν ἑαυ τοῦ χώραν. Νάει μοι καὶ ἐπὶ τοῦ φοβεροῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Χριστοῦ ὅτι οὔτε ἄγγελος οὔτε προφήτης ἦν δυνατὸς ἐξελέσθαι τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῆς τυραννίδος τοῦ διαβόλου εἰ μὴ ὁ αὐτὸς ἀρχηγὸς τῆς ζωῆς ἡμῶν καὶ τῆς σωτηρίας Θεὸς διὰ τοῦ ἰδίου σώ ματος καὶ αἷματος. • ergo rex fecit? Filium habens unigenitum, huic imposuit ovinain pellem, atque ita in regionem illam dimisit: quem visum maligni illi homines captumque interemerunt. At rex manibus suis filii sanguinem sumens, eoque populum illum potans, regionem suam de exitio ad vitam revocavit. Pari modo igitur reputes velim de venerando corpore el sanguine Christi; quod nempe neque angelus, neque propheta, poterat hominem de diaboli tyrannide eripere, præter quam ipse nostra vitæ auctor et salutis Deus, per proprium corpus et sanguinem. 12. Dicit Saracenus: Cur Mohamedem a propheta Isaia proclamatum prophetam et diserte scriptum, vos repudiatis? Ait Euthymius: Intende mentem tuam atque conscientiam, ceu ante conspectum Dei, Isaiæ verbis. Dicit Saracenus: Si Deus est, non erit ambiguus Air Euthymius: Quid tibi de hoc propheta Isaia videtur? servusne Dei est verusque propheta, necne? Dicit Saracenus: Propheta magnus Deique famulus. Ait Euthymius: Divus hic magnusque propheta Isaias hæc de Mohamede dicit: Abstulit Dominus de Jerusalem magnum parvumque, caput el caudam, prophetam inipium impia docentem. Cujus quidem quid cauda est? eritque decipiens et deceptuɛ; hæc enim dicit Isaias de Mohamede 11. Dicit Saracenus: Die nobis, cum divina Scriptura dicat: Væ iis qui tympana tenentes vinum suum bibunt "; item: Nolite inebriari vino, in quo est luxuria", cur Christianos videmus ebrietati et diabolicis choreis indulgentes? Prorsus hoc a Christiano instituto alienum agunt. Num igitur Dei regnum participabunt? Ait Euthy mius: Absit!Ne decipiamini, quoniam, ait Scriptura: Jusius Dominus, et justitias dilexit's. Neque scorta- - tores, neque adulteri, neque ebriosi, neque fures, neque molles, neque masculorum concubitores, intrabunt in regnum cœlorum "; nisi qui fecerit voluntatem Dei. ιβ'. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Διὰ τί ὁ Μωάμεδ ὑπὸ τοῦ προφήτου Ἠσαΐου κηρυττόμενος προφήτης, καὶ ἐν τῇ ὑμετέρα γραφῇ κηρυττόμενος προφήτης καὶ γεγραμμένος ὤν, ἐξεώσατε τοῦτον; Εφη ὁ Εὐθύμιος Στῆσον τὸν νοῦν σου καὶ τὴν συνείδησίν σου ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ τοῖς λόγοις τοῦ Ἡσαΐου. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Εἰ ὁ Θεός, οὐκ ἀμφίβολος: Λέγει ὁ Εὐθύμιος Τί σοι δοκεῖ περὶ τούτου τοῦ προφήτου Ἠσαΐου; θεράπων ἦν Θεοῦ καὶ ἀληθινὸς προφήτης ἢ εἴ; Λέ γει ὁ Σαρακηνός· Καὶ πάνυ προφήτης καὶ θεράπων. Εφη ὁ Εὐθύμιος· Τοιοῦτος θεῖος προφήτης και μέσ γας Ησαΐας τάδε φησὶ περὶ τοῦ Μωάμεδ· ἈφεῖΜε Κύριος ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ μέγαν καὶ μικρὸν, κεφαλὴν καὶ οὐράν, προφήτην ἄνομον διδάσκοντα ἄνομα· οὗ τί ἡ ουρά; καὶ ἔστω πλανῶν καὶ πλα νώμενος· ταῦτα φάσκοντος τοῦ Ἡσαίου περὶ τοῦ Μωάμεδ. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Εἰπὲ ἡμῖν, τῆς θείας Γραφῆς λεγούσης· Οὐαὶ οἱ μετὰ τυμπάνων καὶ αὐτῶν τὸν οἶνον πίνοντες καὶ Μὴ μεθύσκεσθε οἶνον ἐν ᾧ ἐστιν ἡ ἀσωτία πῶς ὁρῶμεν τοὺς Χριστιανοὺς ἐν τῇ μέθῃ καὶ ἐν ὀρχήμασι δαιμονι κοῖς; Καταχριστιανικῶς τοῦτο πράττουσιν. ᾿Αρά γε μέτοχοι είσι τῆς τοῦ Θεοῦ βασιλείας; Εφη ὁ Εὐθύμιος· Μὴ γένοιτο· μὴ πλανάσθε, τῆς θείας Γραφῆς ἡμῶν λεγούσης 18. Δίκαιος Κύριος, καὶ δι ναιοσύνας ἠγάπησεν· Οὔτε πόρνοι, ούτε μοιχοί, οὔτε μέθυσοι, οὐ κλέπται, οὐ μαλακοί, οὔτε ἀρσενοκοίται εἰ μὴ ὁ ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ. ιγ. Καὶ μεθ' ἕτερα ὁ Εὐθύμιος πρὸς τὸν Ἀγαρη νὸν ἔφη· Εἰπὲ ἡμῖν, ὦ σοφώτατε τῶν ᾿Αγαρ· ὑμεῖς λέγετε τὸν Μωάμεδ καλεῖσθαι προφήτην Θεοῦ καὶ ἀπόστολον· πόθεν ἔχετε τοῦτο δεῖξαι, καὶ ἐκ ποίων μαρτύρων; Ορῶμεν γὰρ οὔτε κρίσιν, οὔτε συζυγίας, οὔτε πώλησιν, οὔτε ἀγορὰν, οὔτε χωρισμόν συζυγίας, οὔτε ἄλλην τὴν οἰανοῦν ὑπόθεσιν ποιεῖτε πάρεξ μεμαρτυρημένας γραφάς. Ο δὲ Μωάμεδ οὗτος, ὃν λέγετε είναι προφήτην ὑμῶν, παντάπασίν ἐστιν ἁμάρτυρος καὶ ἀνυπόστατος· γνώρι· μος γάρ ἐστι παρὰ πάντων ὅτι μίσθιος ἦν· καὶ ὁ τῆς ζωῆς αὐτοῦ χρόνος πεντήκοντα καὶ πέντε έτη ζῶν ἐν ἀσωτείᾳ καὶ πάσῃ ἀκαθαρσίᾳ τεσσαράκοντα ἔτη, εἰδωλολατρῶν ἐν πάσῃ ἀσεβείᾳ. Τὰ δὲ πέντε καὶ δέκα έτη ήρξατο ψευδοθεοσεβεῖν, παρά τινος άστρο νόμου μοναχοῦ, δς καὶ αὐτὸς οὐκ ἦν ὀρθὸς τῆς ὀρθοεἰσελεύσονται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν 13. Et post alia Euthymius Agareno dixit: Dic mihi, Ὁ sapientissime aliorum Agaris: vos dicitis Mohamedem vocari prophetam Dei et legatum. Undenain hoc ostenditis, et quibus testibus? Namque ut cerniinus, vos neque judicium, neque conjugia, neque venditionem, neque emptionem, neqne conjugii dissolutionem, neque aliud quodvis negotium facitis, sine scriplo testimonio. Hic autem Mohamedes, quem dicitis esse prophetam vestrum, prorsus omni testimonio caret et fundamento. Constat enim apud omnes mercenarium ſuisse, et quod totum vitæ suæ tempus quinquaginta et quinque annorum, in omni luxuriæ et impuritatis genere exegerit, et quidem usque ad quadragesimum annum impius idololatra. Postremis vero quindecim annis cœpit falsam religionem colere, ab astronomo quodam monacho eru 1ª Isa. ix, 13, 15. ¹³ Isa. v, 11. "Ephes. v. 18. "Psal. x, 8. ν. "I Cor. vi, 9, 10.

35 EUTHYMII ZIGABENI 36 ditus, qui nec ipse rectus erat orthodoxæ dei cui- δόξου πίστεως, ἀλλ' ἐκ τῆς διδαχῆς ἦν τοῦ Νεστορίου tor, sed prava Nestorii doctrina falsisque dogmatibus laborabat, quem etiam Mohamedes mneraco ebrius gladio suo occidit; quam ob rem vini potum interdixit. Post susceptam autem rectam, ut ei videbatur, religionen, tota vita ejus nihil aliud fuit quam luxuria, obsceni actus, adulteria, masculorum concubitus, caedes, latrocinia, injuriæ. Et si quid diam bolus mali fecit, in hac mundi vanitate, id Mohamedes quoque patravit; imo et parentem suum Satanam superavit: quod și vos negaveritis, nihilominus doctrina ejus id testatur, et facta ipsa conclamant. At verus noster Christianorum Deus in impuris hujusmodi turpibusque hominibus non requiescit, sed longe ab his abest. 14. Audi itaque politiam ejus, vitæque mercedem, et doctrinæ exitum. Ait numerum prophetarum Dei sui ſuisse centum et viginti quatuor millia.Nunc di❤ cite mihi fuitne Deo adversus aliquem bellum, ut tot auxiliaribus egeret? An defecerant adversus eum angeli, ideoque tantum quasi vallum ferebat ut obicem bello opponeret? Atqui noster vere Christas Deus, uno terræmotus ictu consternat, concutiturque cœlum ac terra et quæ in terra sunt. Reliquum est ut mihi demonstretis, cur opas fuerit centum ac viginti quatuor millibus prophetarum? Cæterum reci+ tale nobis nomina illorum, et unde fuerint, et illorum patrias, atque stationes. Nam postquam religiose vel potius irreligiose vixerunt, vestros quoque pseudoprophetas erudiverunt: quorum prophetarum nomina Mohamedes scripta reperit in berba quadam. Ilerbam illain coemit, quæ ei profuit ad scortationem protervam et effrenem, adeo ut nunquam ejus cupiditas et lascivia expleri potuerit. Cur ergo hominem impurum, homicidam, præpotentem, rapacem, latronem, planum, dicitis prophetam legatumque Dei? et quod Deus augelum suum miserit ad Mohamedem? Quis adest testis, hune a Deo missum esse prophetam ac legatum? Quibus ex miraculis ostendis eum prophetam? Ubinam ipsius prophetiæ? Qualis fuit angeli visio, qua ille edoctus fuit scortari, et cinarium agere, aliisque flagitiosis actibus operam dare, quos ego recitare prohibeor ne mentem auditorum inquinem? Vere vanus vester Deus, ejusque angelus, qui vos docuit omne genus luxuriæ patrare. ἐσφαλμένων δογμάτων· ὅντινα καὶ μεθυσθεὶς οἶνον ἄκρατον ἀπέκτεινε τῇ αὐτοῦ μαχαίρα· καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὴν οἰνοποσίαν ἐκώλυσεν. Μετὰ δὲ τὴν δοκοῦσαν αὐτοῦ θεοσέβειαν, ἢ μᾶλλον ἀσέβειαν, ὅλος ὁ βίος αὐτοῦ ἦν ἀσωτίαι, πράξεις αἰσχραί, μοιχεῖαι, άρσε νοκοιτίαι, φόνοι, ἀρπαγαί, ἀδικίαι· καὶ εἴ τι κακὸν ἐποίησεν ὁ διάβολο; ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ τῷ ματαίῳ, ὁ Μωάμεθ οὗτος ἐποίησεν, καὶ ἔτι πλέον τοῦ πατρὸς αὐτοῦ τοῦ Σατανᾶ. Καὶ ἐὰν ὑμεῖς ἀρνήσεσθε, ἡ δι δασκαλία αὐτοῦ μαρτυρεῖ καὶ βοᾷ τὰ πράγματα. Ο δὲ ἀληθῆς Θεὸς ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν ἐν τοῖς τοιούτοῖς ἀνθρώποις αἰσχροῖς καὶ ἀκαθάρτοις οὐκ ἀνα παύεται, ἀλλὰ καὶ μακρὰν ἀπέχει ἀπ' αὐτῶν. ιδ. Ακουσον γοῦν τὴν πολιτείαν καὶ ἔπαθλα τῆς ζωῆς αὐτοῦ, καὶ τὰ πληρώματα τῆς διδασκαλίας, λέγοντος ὅτι ἀριθμὸς ὑπάρχει (τῶν προφητῶν) τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ χιλιάδες ἑκατὸν εἰκοσιτέσσαρες Ειπατε ἡμῖν· εἶχεν ὁ Θεὸς κατά τινος [πόλεμον, καὶ ἐδέετο συμμαχίας τοιαύτης; Η ἀπέστησαν αὐτῷ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ, καὶ ἐν τούτῳ ἔφερε τοσοῦτον πλή θος φωσσάτου πρὸς τὸ ποιῆσαι ἀντιπαράταξιν πολέμου; Καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος ἀληθινὸς Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν διὰ μικρᾶς στιγμής σεισμοῦ συστέλλε ται, καὶ συντρομάσῃ ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ. Λοιπὸν δείξατε ἡμῖν τίς ἡ χρεία αύτη τῶν εἴκοσι τεσσάρων καὶ ἑκατὸν χιλιάδων προφητῶν· πλὴν φέρετε πρὸς ἡμᾶς τὰ ὀνόματα αὐτῶν, καὶ πό θεν εἰσὶ, καὶ ἐκ ποίας χώρας, καὶ ἐκ ποίου τόπου. Καὶ γὰρ μετὰ τὸ θεοσεβῆσαι ἢ μᾶλλον ἀσεβῆσαι ἐδί δαξαν καὶ τοὺς ψευδοπροφήτας ὑμῶν· ὧν τὰ ὀνόματα αὐτῶν τῶν προφητῶν εὗρε γεγραμμένα ἐν τῇ βοτάνῃ. Βοτάνην ἐξωνήσατο συμβαλλομένην αὐτῷ εἰς πορνείαν ἄσχετον καὶ ἀκόλαστον, ὡς μὴ κορέννυσθαι αὐτὸν τῆς ἐπιθυμίας καὶ τῆς λαγνείας. Πῶς οὖν ἄνθρωπον ἀκάθαρτον, φονέα, δυνάστην, άρπαγα, λῃστὴν, πλάνον, λέγετε αὐτὸν προφήτην καὶ ἀπόστο λον Θεοῦ; καὶ ὅτι ἀπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν ἄγγελον αὐτοῦ πρὸς τὸν Μωάμεδ; Τίς ἐστιν ὁ μαρτυρῶν περὶ τούτου, ὅτι ἐκ Θεοῦ ἐπέμφθη προφήτης καὶ ἀπόστο λος; Εκ ποίων σημείων δεικνύεις αὐτὸν προφήτην; Καὶ ποῦ εἰσιν αἱ αὐτοῦ προφητεῖαι; Ἀλλὰ καὶ ὁποία ἦν ἢ τοῦ ἀγγέλου θέα, δι' οὗ ἐδιδάχθη πορνεύειν καὶ άρσενοκοιτεύειν, καὶ ἄλλας ἀθεμίτους πράξεις, ἐξ ὧν οὐ δύναμαι λέγειν διὰ τὸ νοῦν ἡμῶν μολύνε σθαι; Αληθῶς μάταιος ὁ Θεὸς ὑμῶν καὶ ὁ αὐτοῦ ἄγγελος, ὃς διέταξεν ὑμᾶς τοῦ πράττειν πᾶσαν ἀκολασίαν. 15. Deinde dicit vobis tres esse in paradiso fluvios, quorum primus melle fuit, alter lacte, vino tertius. Aqua nusquam est. Jam meracum vinum bibentes, necessario ebriati, et absque sensu jacentes cum gravedine, paradiso non fruemini, præterquam laboris requie: et honoris loco ignominiam, pro regno pœnam, vermemque vigilem experiemini. Narrate nobis etiam de camelo femina, quam Sic affirmantem facit Mohamedem Zamchascerius apud Maraccium in refutatione suræ 22. Φωσσάτον vocabulum, quod Graci etiam • ιεʹ. Εἶτα πάλιν λέγει πρὸς ὑμᾶς ὅτι ἐν τῷ πιραδείσῳ εἰσὶ τρεῖς ποταμοί· ὁ μὲν εἰς ῥέει μέλι, ὁ δὲ ἕτερος γάλα, ὁ δὲ τρίτος μεστός οίνου· ὕδωρ δὲ οὐδαμῶς. Ἀλλὰ τὸν οἶνον ἄκρατον πίνοντες, ἐξ ἀνάγκης ἐκ τῆς μέθης τοῦ ἀκράτου οίνου ἐν ἀναι σθησία κειτόμενοι καρηβαροῦντες, οὐδὲν ἀπολαύ ουσιν ἐν τῷ παραδείσῳ ἀλλ᾽ ἢ κύπον ἀνέσεως, καὶ ἀντὶ τιμῆς ἀτιμίαν, καὶ ἀντὶ βασιλείας κόλασιν, καὶ multo antiquiores Euthymio a Latinis jam asciverant. -

37 DISPUTATIO DE FIDE. 38° σκώληκα τὸν ἀκοίμητον. Είπατε ἡμῖν καὶ περὶ τῆς dicitis in paradiso berbis pasci, quæ ab initio καμήλου, ἣν λέγετ: νεμομένην ἐν τῷ παραδείσῳ, κ κατ' ἀρχὰς κτισθεῖσα τὴν ἀθανασίαν ἔλαβεν ἐν τῷ παραδείσῳ, ψευδομένου τοῦ ὑμῶν προφήτου, τοῦ Θεοῦ ἡμῶν προπέμποντος τὸν Ἀδὰμ εἰς τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐγεγόνει. Καὶ ἔκτοτε τὰ πάντα θάνατον ἐνεδύσαντο· μόνη δὲ ἡ κάμηλος ὑμῶν ἔλαβεν ἀθανα σίαν. Εἰ οὖν ἀθάνατός ἐστιν ἡ κάμηλος ὑμῶν, και θὼς ὑμεῖς φατε, ἐντὸς τοῦ παραδείσου, κατ' ἔτος αὐξανομένη τους τοσούτους χρόνους, ἐγέμισεν ἂν ὁ παράδεισος ἐκ τοῦ ὄγκου αὐτῆς, καὶ οὐδεὶς τῶν ἀν θρώπων δυνήσεται εἰσελθεῖν ἐκεῖσε. ereata immortalis esse in paradiso meruit, prout vester propheta mentitur: nam certe Deus noster Adamum præmisit in terram, de qua sumptus fuerat. Ex quo tempore omnia morti fuerunt obnoxia, solaque vestra camelus immortalitatem sortita est. Si ergo immortalis est vestra camelus, ut vos dicitis, intra paradisum; eaque singulis annis per tot sæcula augetur, certe paradisus pondere illius laborabit, nullusque jam:homo illuc ingredi poterit. 16. Narratis pariter de Mecca, quod Dei domus sit. Rogantibus certe vos Christianis, quonam adorare pergatis tanto dierum spatio? et ubinam sit ις'. Ωσαύτως λέγετε καὶ περὶ τοῦ Μέκ, ὅτι οἶκος Θεοῦ. Λεγόντων ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν πρὸς ὑμᾶς, Πόθεν ἀπέρχεσθε καὶ προσκυνεῖτε ἡμερῶν τοσοῦτο διάστημα; καὶ πῆ οὖν ὁ τόπος ἐκεῖνος; καὶ ille locus? dicitis nobis, illud esse hospitium Dei, πρὸς ἡμᾶς φατε ὅτι ὁσπίτιον ἦν τοῦ Θεοῦ, κελάρην, ἢ μαγίριον, ἢ ἀγχούρην, ἢ χαζήναν. Σαφηνίσατε ἡμῖν περὶ τοῦ τοιούτου ἐσπιτίου· καὶ πῶς οὐ γινώσκετε τὸν τάφον τοῦ ὑμετέρου προφήτου, καὶ τιμάτε αὐτοῦ λείψανα ὡς προφήτου τοῦ Θεοῦ καὶ ἀποστόλου. Καὶ εἰ μὲν ἀναπαύεται ὁ Θεὸς ἐν τῷ ὀσπιτίῳ ἐκείνῳ καὶ μόνῳ, ἐξ ἀνάγκης ἦν καὶ φοβερὸν μυστήριον ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ· ὅ τι κἂν ὑμεῖς εἴπητε τὸ γεγενημένον περὶ τοῦ μαγνήτου, περὶ πεπλανημένων θαυμάτων, ἃ πάντες κηρύττων σιν. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ κύων, ὁ ἐκ τῆς λίμνης ἐξερ χόμενο; καὶ πρὸς ὑμᾶς ἐπιφοιτῶν, ὃν ὑμεῖς καλεῖτε χάριν Θεοῦ· βαθαὶ τῆς τοιαύτης ἀπανθρωπίας καὶ ἀγνωσίας! Τοιαῦτά εἰσι τοῦ προφήτου ὑμῶν τὰ ληρήματα, ἃ τις τῶν εὖ φρονούντων δυνήσεται εἰ πεῖν; τὸν μεμισημένον κύνα χάριν Θεοῦ. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς Μωάμεδ διδάσκει λέγων ὅτι ἐντὸς τοῦ παρα δείσου κατενώπιον Θεοῦ ἀσυνέτως καὶ ἀκορέστως πορνική μίξις γίνεται ἐπιλήψει γάρ με διηγού μενον ὁ χρόνος, ἵνα μὴ καὶ αὐτὸν τὸν ἀέρα μολύνω ἐξηγούμενος τοὺς πεπλανημένους λήρους και με μια σημένους λόγους τοῦ Μωάμεθ. Λέγει ὁ Σαρακηνός· Νενίκημα:, νενίκημαι. Ο πῶς μεγάλη ἡ πίστις τῶν Χριστιανῶν! Χάριν οὖν ἔχω σοι περὶ τῆς θεογνωσίας ταύτης, ὦ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπε· τὰ γὰρ παρ' ὑμῶν Θεός μαρτυρεῖ· καὶ δεῦρο, δοῦλε Θεοῦ, βάπτισόν με. et dicitis, in Dei hospitium ejus celarin, et magirion, et acburin, et chazenan. Explanate nobis, quæsumus, quid sit hoc hospitium: et quomodo prophetæ vestri sepulcrum ignoretis, et ejus reliquias honoretis ut Dei prophetæ atque legati. Et siquidem habitat Deus in illo hospitio, necessario tremendum mysterium est in loco illo: quidquid vos dicatis de iis quæ illic fiunt per magnetem prodigiis, quæ omnes buccinant. Sed et ipse can is de stagno emergens et ad vos profectus, quem vos Dei gratiam appellatis. Papæ tantam inhumanitatem et inseitiam! Hæ sunt prophetæ vestri nugæ, quas narrare quis cordatus queat? abominabilem nempe canemi esse gratiam Dei! Item Mohamedes vos docet, intra paradisum ante conspectum Dei stolide et insatiabiliter fornicariam copulam frequentari. Destituet me tempus talia narrantem, ipsumque aerem inquinaverim, si plenas falsitate nugas, et detestabiles Mohamedis sermones referre velim. Dicit Saracenus: Victus sum, manus do. Quam magna est Christianorum fides Ago igitur tibi gratias de hac tradiła mihi Dei notitia, o homo Dei. Nam quæ vos dicitis, ο Christiani, vera sunt. Deus ipse testis. Adesdum o Dei famule, baptismum mihi impertitor. λεγόμενα τῶν Χριστιανῶν ἀληθῆ εἰσιν· Κύριος ὁ Dixi superius me Panopliam quamdam adversus Mohamedis sectam hoc volumine instruxisse, Attamen reliquus est in alio codice Vaticano Dialogus Christiani hominis cum Ismaelita, cujus tamen ego scripti nonnisi breve specimen proferam, ne plura capita cumulem, quæ easdem fere objectiones responsiones que, mulatis verbis, continent. ΔΙΑΛΕΞΙΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΥ ΚΑΙ ΙΣΜΑΗΛΙΤΟΥ ΑΙ ΕΡΩΤΑΠΟΚΡΙΣΕΩΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΜΩΜΗΤΟΥ ΠΙΣΤΕΩΣ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ. DIALOGUS CHRISTIANI CUM ISMAELITA PER INTERROGATIONES ET RESponsiones de IRREPREHEnsibili cHRISTIANORUM FIDE. Ο ΧΡΙΣΤ. Ομολογεῖς τὸν Χριστὸν εἶναι λόγον καὶ Πνεῦμα Θεοῦ, ὡς λέγεις, κτιστόν; hoc perperam imputari corano ab imperitis legendi Arabicos libros Græcis, jam ostendimus in CHRIST. Fateris Verbum Spiritumque Dei Christum esse, quem tamen creatum dicis? adnotationibus ad Nicetam Byzantinum, p. 319, adn. 2.

39 EUTHYMII ZIGABENI ISMAELITA. Utique sic eum dico “. CH. Ipsum vero Deum, creatumne dicis an increatum? J.Deum increatum aio. CII. Spiritalem rationalemque dicis Deum, an secus? 1. Spiritalem ac rationabilem aio. CII. Age vero Chistum Verbum Spiritumque hujus Dei increati, spiritalis ac rationalis dicis, an alterius Dei? 1. Profecto hujusce Dei hunc esse dico et confiteor. Ο ΙΣΜΑΗΛΙΤΗΣ. Ναὶ οὕτως λέγω αὐτόν. Χ. Καὶ τὸν Θεὸν κτιστὸν λέγεις, ἢ ἄκτιστον; 1. Ακτιστον λέγω τὸν Θεόν. 40 Χ. Εμπνουν καὶ λογικὸν τοῦτον τὸν Θεὸν λέγεις, ἢ οὐ; 1. Εμπνουν και λογικὸν τοῦτον λέγω. Χ. Καὶ τὸν Χριστὸν Λόγον καὶ Πνεῦμα τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ λέγεις τοῦ ἀκτίστου καὶ ἔμπνου καὶ λογικοῦ, ἡ ἄλλου Θεοῦ; 1. Ναὶ τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ τοῦτον λέγω καὶ ὁμολογῶ. Χ. Καὶ γίνεται ἄκτιστος Θεὸς ἔμπνους καὶ λογι κλς, ὡς λέγεις, καθὰ ἔνι, ἔχειν λόγον καὶ Πνεῦμα κτιστόν· ἰδοὺ ὁμολογεῖς Θεὸν ἄκτιστον, ἔμπνουν καὶ CH. Contingit itaque, ut Deus increatus, spiritualis ac rationalis, ut inquis, utque dici par est, Verbum habeat et Spiritum increatum. Ecce enim cum falearis Deum increatumn 16, spiritalem ac λογικόν· ἐπεὶ δὲ τὸν Λόγον καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ rationalein; postea vero Verbum ejus ac Spiritum creatum dicas, sequitur ut Deus quoque irrationalis et sine spiritu sit, etc. 1. Mariam dicisne virginem, et absque semine Christum genuisse, et postquam hunc peperit, virginem permansisse, necne? CH. Sane hanc virginem dico, et absque semine Christum genuisse; et post partum virginem perseverasse ", etc. κτιστὸν λέγεις, ἄρα καὶ οὗτος ἀλογός ἐστι καὶ ἄπνους, κ. τ. λ. 1. Την Μαριάμ παρθένον λέγεις, καὶ ἄνευ σπου ρᾶς γεννῆσαι τὸν Χριστὸν, καὶ πάλιν, μετὰ τὸ γεννῆσαι τοῦτον, παρθένον μείνασαν, ἢ οὔ; Χ. Ναὶ παρθένον λέγω ταύτην, καὶ ἄνευ σπορᾶς γεννῆσαι τὸν Χριστὸν, καὶ μετὰ τὴν γέννησιν πάλιν παρθένον μείνασαν, κ. τ. λ. 47 Sur. 111, 45. 18 Sur. v, 84, 125. * Sur. xxı, 91. ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΖΙΓΑΒΗΝΟΥ ΕΛΕΓΧΟΣ ΚΑΙ ΘΡΙΑΜΒΟΣ ΤΗΣ ΒΛΑΣΦΗΜΟΥ ΚΑΙ ΠΟΛΥΕΙΔΟΥΣ ΑΙΡΕΣΕΩΣ ΤΩΝ ΑΘΕΩΝ ΜΑΣΣΑΛΙΑΝΩΝ, ΚΑΙ ΤΩΝ ΦΟΥΝΔΑΙ. ΤΩΝ, ΚΑΙ ΒΟΓΟΜΙΛΩΝ ΚΑΛΟΥΜΕΝΩΝ, ΚΑΙ ΕΥΧΙΤΩΝ, ΚΑΙ ΕΝΘΟΥΣΙΑΣΤΩΝ, ΚΑΙ ΕΓΚΡΑΤΗΤΩΝ, ΚΑΙ ΜΑΡΚΙΩΝΙΣΤΩΝ. EUTHYMII ZIGABENI CONFUTATIO ET EVERSIO IMPIE ET MULTIPLICIS EXSECRABILIUM MASSALIANORUM SECTE, QUI ET PHUNDAITE ET BOGOMILI, NEC NON EUCHITE, ENTHUSIASTE, ENCRATITE, ET MARCIONITE APPELLANTUR. Tradidit nobis, fratres dilectissimi, Dominus Deus ac Servator noster Jesus Christus per sanctos discipulos suos et apostolos, purum sincerumque fidei mysterinin, ac simul præmonuit fore ut in diebus ultimis multi falsi prophetæ et falsi Christi exsurgerent, a quibus nobis summopere cavendum foret. Neque secus apostolus Paulus in Epistola ad Timotheum prædixit: Multos extremis temporibns a fide descituros, spiritibus auscultantes seductoribus et doctrinis dæmonum, sub personis impostorum latentium, aui conscientiam suam cauterio exusti conΤοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ τῶν ἁγίων αὐτοῦ μαθητῶν καὶ ἀπο στόλων καθαρὸν ἡμῖν τὸ τῆς πίστεως παραδόντος μυστήριον, εἰρηκότος δὲ καὶ ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέ ραις πολλοὺς ἐλεύσεσθαι ψευδοπροφήτας καὶ ψευδοχρίστους, και παραγγείλαντος προσέχειν ἀπὸ τῶν τοιούτων, ἀκολούθως δὲ καὶ τοῦ θεοκήρυκος Παύλου πρὸς τὸν Τιμόθεον ἀποστείλαντος, ὅτι Ἓν ἐσχάτοις καιροῖς ἀποστήσονταί τινες τῆς πίστεως προσο έχοντες πνεύμασι πλάνοις, καὶ διδασκαλίαις δαιμονίων, ἐν ὑποκρίσει ψευδολόγων κεκαυτη·

41 CONTRA MASSALIANOS. 48 quos Deus ipse humano generi suppeditavit, ut iis fideles, et veritatis illustrati lumine cum gratiarum actione fruerentur: siquidem omnis creatura bona est, dummodo cum gratiarum sumatur actione. Sanctificatur enim verbo Dei; atque ita ad sumendum apta est ‘. Idem et alibi ait: Ex hisce sunt, qui in domos irrepentes, mulierculas variis concupiscentiis oneratas captivas tenent, semper discentes, et nunquam ad cognitionem pervenire valentes veri:atis " Quare æquum est, fratres, ut hisce Servatoris nostri D. ique nos præenonentis, et Apostoli prædiceu His verbis attentas aures præ-beamus. Uti enim nobis prædictum, in extremis illis jam nunc versamur temporibus, et confusa illa ac multinomiμασμένων τὴν ἰδίαν συνείδησιν, κωλυόντων jugiis interdicant, et ciborum abstinentiam injungan:. γαμεῖν, καὶ ἀπέχεσθαι βρωμάτων, ἃ ὁ Θεὸς ἔκτι σεν εἰς μετάληψιν μετὰ εὐχαριστίας τοῖς πιο στοῖς καὶ ἐπεγνωκόσι τὴν ἀλήθειαν, ὅτι πᾶν κτίσμα Θεοῦ καλὺν μετὰ εὐχαριστίας λαμβανό μενον. 'Αγιάζεται γὰρ διὰ λόγου Θεοῦ, καὶ ἐν τεύξεται Καὶ πάλιν· Ἐκ τούτων γάρ εἰσιν οἱ ἐνδύοντες εἰς τὰς οἰκίας, καὶ αἰχμαλωτίζοντες γυναικάς ια σεσωρευμένα ἐπιθυμίαις ποικίλαις, πάντοτε μανθάνοντα, καὶ μηδέποτε εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν δυνάμενα. Ταῦτα τοῦ Σωτῆς ρος καὶ Θεοῦ ἡμῶν προειρηκότος, καὶ τοῦ Ἀποστόλου κηρύξαντος, προσέχωμεν, ἀγαπητοί. Κατὰ γὰρ τὰς τοιαύτας προῤῥήσεις ἐν τοῖς ἐσχάτοις καιροῖς γενομένων ἡμῶν, ἡ πολυώνυμος τῶν Μασσαλιανῶν, εἴτουν Βογομίλων, αἵρεσις ἐν πάσῃ πόλει, και χώ ᾳ, R nis Massalianorum, sive Bogomilorum secta per καὶ ἐπαρχία, ἐπιπολάζει τανῦν· καὶ οἱ ταύτης εἰσ ηγηταὶ οὐ παύονται διαφθείροντες τοὺς ἁπλουστέ ρους τῶν ἀνθρώπων. Χριστιανούς γὰρ ἑαυτοὺς ονομάζοντε; οἱ μισόχριστοι, τῷ εὐφήμῳ τοῦ ὀνόματος ἀναμίγνυνται τοῖς ὀρθοδόξοις, καὶ ἀγνοούμενοι, ὅτι τῷ κωδίῳ τὸν λύκον κρύπτουσι, ἐκ τῶν παρ' ἡμῖν τιμίων Γραφών τὰς ἀρχὰς ποιοῦνται τῆς κενοφωνίας αὐτῶν. Καὶ ἐπειδὰν εὐπαράδεκτοι γένωνται διὰ τοῦ προσωπείου, καὶ ἄρξωνται προσέχειν αὐτοῖς οἱ ἀκούοντες, τότε τὸν τὸν ἐξεμοῦσι. Καὶ ὡς ἤδη συν ἤθεις γενόμενοι τὰ ἐναγὴ τοῦ Σατανᾶ ἐξερεύγονται δόγματα, ἃ δὴ καὶ σὺν αὐτοῖς τῷ ἀναθέματι καθυ πάγομεν, ὡς νόθα και βέβηλα, καὶ τῆς καθολικῆς Εκκλησίας αλλότρια. omnes urbes, omnesque regiones atque præfecturas latissime sparsa dominatur: ejusque antesignani simpliciores animas nusquam corrumpere cessant, et in partes suas traducere. Cum enim isti Chri sti inimici Christianos se nominent, specioso illo obtecti nomine facile recta sentientibus semet immiscent, ignoratique, quod sub agnina pelle rapa ces lateant lupi, e sacris ac venerandis litteris occasionem viamque sibi aperiunt vanæ Sua el mendacis proferendæ propalandæque doctrinæ, Ubi vero sub hac larva semel admissi sunt, et anditorum sibi animos auresque conciliarunt, tum denique virus suum evomunt, et jam familiares facti nefanda Satanæ dogmata eru‹tant; quæ nunc una cum ipsis ut falsa, ac impia, atque ab Ecclesiæ catholicæ sententia ac fide aliena, anathemati subjicimus. Αναθεματισμός α. Πέτρῳ τῷ ἀρχηγῷ τῆς Μασσαλιανῶν, ἤτοι Λυκού πετριανῶν, καὶ Φουνδαιατῶν, καὶ Βογομίλων αἱρέσεως, τῷ Χριστὸν ἑαυτὸν ἀποκαλέσαντι, καὶ μετὰ θάνατον ἀναστήσεσθαι ἐπαγγειλαμένῳ, Λυκοπέτρῳ δὲ διὰ τοῦτο ἐπονομασθέντι, ὅτι λίθοις δικαίως διὰ τὰς ἀπείρους αὐτοῦ μαγγανείας καταχωσθεὶς ὑπέσχε μετὰ τρεῖς ἡμέρας τοῖς πονηροῖς αὐτοῦ συμμύσταις ἀναστήσεσθαι, καὶ προσκαθημένοις αὐτοῖς τῇ βδελυρῷ αὐτοῦ λειψάνῳ μετὰ τρεῖς ἡμέρας ὡς λύκος ἐν αὐτῷ δαίμων ἐφάνη τῆς σοροῦ τῶν λίθων ἐξερχό με 95, ἀνάθεμα. Αναθεμ. β'. Τυχικῷ τῷ τούτου συμμύστῃ, καὶ μαθητῇ, τῷ τὰς ἑτέρας μὲν θείας Γραφάς διαφθείραντι, καὶ παρερμηνεύσαντι, κατ' ἐξαίρετον δὲ ἅπαν τὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιον, καὶ πάσας τὰς περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἔτι δὲ καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ῥήσεις εἰς τὸν πνευματικὸν αὐτοῦ Πατέρα παρερο μηνεύσαντι, καὶ οὕτω τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν πρὸς τοὺς τῆς βδελυρᾶς αὐτοῦ αἱρέσεως αρχηγούς μεθελκύσαντι, ἀνάθεμα. Αναθεμ. γ'. Δαδόῃ, καὶ Σάβᾳ, καὶ Ἀδελφειῷ, καὶ Ἑρμᾷ, καὶ Συμεών, καὶ τοῖς ἄλλοις, οἳ τὸν ἰὸν τῆς τοιαύτης " [ Tim. 1, 5. * ]] Tiin. 111, 6. 7. PATROL. GR. CXXXI. Anathematismus 2. Petro Massalianorum, sive Luropetri:norum (quiet Phundæalæ, et Bogonili dicti) havreseos antesignano, qui se ipse Christum appellavit, et post obitum resurrecturum promisit, eaque propter Lucopetrus cognominatus fuit, quod, cuni sumnio jure ob infinitas imposturas lapidibus obrutus esset, pessimis symmystis ejus, qui abominabilis hujus cadaveri eam, quam post triduum ipsis pollicitus fuerat, resurrectionem exspectantes assidebant, malus dæmon lupi specie acervo lapidum egredi visus sit, anathema. Anathen. 2. Tychico ipsius symmystæ et discipulo, qui cum cæteras sacras Seripturas corrrupit, praveque interpretatus est, tum præcipue universum secun - dum Matthaeum Evangelium, quique omnes de Deo patre, atque etiam de Spiritu sancto selltentias, sive dieta, ad spiritualem suum Patreni traxit, et explicuit, et hoc pacto Dei gloriam in abominandæ suæ sectæ auctores transtulit, ana - thema. ' Anathem. 5. Dadoæ, et Sabæ, et Adelphio, et Hermæ, et Symeoni, cæterisque aliis, qui hæreseos hujus venerin

43 EUTHYMII ZIGABENI 44 emovuerunt, simplicesque homines cum viros, αἱρέσεως ἐξεμέσαντες, καὶ τοὺς ἀγροικοτέρους τῶν tum mulieres deceperunt, atque ita in perniciei baratbrum præcipitaverunt, anathema. Anathem. 4. lis, qui dicunt, præter sanctam et salutiferam Trinitatem, Dei scilicet Patris Verbi, quod caro factum est, Filiique Dei et Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti, aliam quamdam esse Trinitatem, vel etiam superiorem potentiam, in supremo septem cœlorum cœlo sedem suam habenten, secundum exsecraudlam, et falso ab ipsis Isaiæ tribuţam, ac inscriptam visionem, anathema. Anathem. 5. lis, qui alias introducunt Scripturas, seu libros sacros, quam quos Spiritus sanctus pronuntiavit, et sancti nobis Patres tradidere, anathema. Anathem. 6. lis, qui dicunt nuptias, quæ in nomine Domini contrabuntur, carniumque esum a Deo permissa rum, Deo abominabilia esse, illaque propterea rejiciunt et condemnant, anathema. Anathem. 7. ut ἀνθρώπων, ἄνδρας τε καὶ γυναῖκα; ἐξαπατήσαντες. πρὸς τὸ τῆς ἀπωλείας κατέσπασαν βάραθρον, ἀνά θεμα. Αναθεμ. δ'. Τοῖς λέγουσι, πλὴν τῆς ἁγίας καὶ ζωαρχικής Τριάδος, ήγουν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τοῦ σαρκω θέντος Λόγου, καὶ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος, ἑτέραν τινὰ εἶναι Τριάδα, ἢ καὶ ὑπερκειμένην ἐξουσίαν, τὴν τῷ ὑπερτάτῳ τῶν ἑπτὰ οὐρανῶν ἐπισ καθημένην, κατὰ τὴν βδελυρὰν ψευδεπίγραφον παρ' αὐτοῖς τοῦ Ἡσαΐου ἔρασιν ἀνάθεμα. Αναθεμ. ε'. Τοῖς παρεισάγουσιν ἑτέρας Γραφάς, ἢ τὰς ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῖν παραδοθείσας, ἀνάθεμα. Αναθεμ. ς'. Τοῖς λέγουσιν ὡς ὁ ἐν Κυρίῳ γάμος, καὶ ἡ κατά Θεόν χρεωναγία, βδελυκτά εἰσι τῷ Θεῷ, καὶ διὰ τοῦτο ἀμφότερα ἀνατρέπουσιν, ἀνάθεμα, Αναθεμ. ζ Τοῖς τὰ παραδοθείσας ἡμῖν εὐχάς τε καὶ ὑμνῳδίας, πρῶτον μὲν παρὰ τῶν θείων ἀποστόλων, Πλη ροῦσθε γὰρ, φησὶν, ἐν πνεύματι λαλοῦντες ἑαυτοῖς ψαλμούς, καὶ ὕμνους, καὶ ᾠδὰς πνευματικάς. Επειτα δὲ καὶ καθεξῆς παρὰ τῶν θείων καὶ μα χαριτῶν Ἐκκλησίας Πατέρων καὶ διδασκάλων. Τοἶ; lis, qui traditas nobis preces, et cantiones sacras, ac primum quidem ab sanctis Apostolis imipe ralas (ul, cum divus Paulus ait: Implemini spiritu, loqueues invicem in psalmis, hymnis, et cantionibus spiritualibus. ) Tum et quæ deinceps a divinis beatisque Ecclesiæ Patribus et doctoribus relictae sunt: his, inquam, qui eas omnes, uι c οὖν ταύτας πάσας ὡς βαττολογίας ἀνατρέπουσι, ratilem acinanem repetitæ invocationis loquacitatem rejiciunt, et culpant: in principio autem suæ a Deo discessionis solummodo: Pater noster, qui es in cælis, cum adoratione orare docent, absque dominico figuræ crucis in facie signaculo; Dominum nostrum Jesum Christum orationem istam nobis tradidisse prætexentes; revera autem, ut exsecrandum patrem suum Salanam invocend (hujus enim gratia a sancta crucis signaculo abhorrent, et illud a divinis Ecclesiae luminibus ac ducibus additum extremum, quod orationi dominicæ in gloriam consubstantialis, et individuæ Trinitatis in precando subjicitur corollarium: Quia tuum est regnum, et potentia, et gloria, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ne audire quidem sustinent). Iis igi- 1 tur, qui ita sentiunt, ac docent, et ad finem usque ia istiusmodi prava inútiatione perseverant, anathema. Anathem. 8. lis, qui conventus in ecclesijs aversantur, et in privatis locis præsident, docentque, specie quidern majoris quietis causa, reapse autem, ut profani corum erroris dogmata redargui nequeant, sed ignobilia delitescant, adeoque ut in abdito omne sectæ suæ venenum animis a se in errorem deductorum eo facilius infundant; hisce, si ad vitæ extremum terminum in errore perseveraverint, anathema. • Ephes v. 18, 19, καὶ διαβάλλουσι· ἐν ἀρχῇ δὲ τῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ δια στάσεως, μόνον τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρα τοῖς, μετὰ τῆς εἰς γῆν κατακλίσεως ἐκπαιδεύουσιν ποιεῖσθαι, ἄνευ τῆς τοῦ δεσποτικού σημείου τῷ προσώπῳ σταυρικῆς ἐκτυπώσεως, προφάσει μεν, ὡ; τοῦ Δεσπότου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τὴν τοιαύτην εὐχὴν παραδόντος, τῇ δ' ἀληθείᾳ, ἐπικλήσει τοῦ βδε λυροῦ αὐτῶν πατρὸς τοῦ Σατανᾶ· τούτου γὰρ χάριν καὶ τὴν σταυρικὴν σημείωσιν ἀποβάλλοντα, καὶ τὸ παρὰ τῶν θείων φωστήρων καὶ τῆς Ἐκκλησίας και θηγητῶν προστεθὲν ἀκροτελεύτιον ἐπιφώνημα, εἰ; δόξαν τῆς ὁμοουσίου καὶ ἀδιαιρέτου Τριάδος, τό "Οτι σοῦ ἔστιν ἡ βασιλεία, καὶ ἡ δόξα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. οὐδὲ ἀκοῦσαι ἀνέχονται. Τοῖς οὖν οὕτω φρονοῦσε καὶ διδάσκουσι, καὶ ἄχρι τέλους τῇ τοιαύτῃ πονηρᾷ ἐνστάσει ἐμμένουσιν, ἀνάθεμα. Αναθεμ. η. Τοῖς τὰς ἐν ἐκκλησίαις συνάξεις βδελυττομένοις, καὶ ἐν ἰδιάζουσι τόποις προσκαθημένοις, καὶ διδάσκουσι, προφάσει μὲν ἡσυχίας χάριν, τῇ δ' ἀληθεία ἐπὶ τῷ τῆς βεβήλου αὐτῶν πλάνης ἀνεξέλεγκτα μέτ νειν, καὶ ἀδιάγνωστα, ἵν' οὕτως ἐν παραβύστῳ τὸν ὅλον ἰὸν τῆς αὐτῶν αἱρέσεως τοῖς ὑπ' αὐτῶν πλαντθεῖσιν ἐκχέωσι, τούτοις πᾶσιν ἄχρι τέλους τῇ τοιαύτη πλάνῃ ἐμμένουσιν, ἀνάθεμα.

25 Αναθεμ. (. CONTRA MASSALIANOS. Τοῖς τὰς εἰς δόξαν Θεοῦ παραδοθείσας ἡμῖν παρὰ τῶν ἁγίων ἀποστόλων Εκκλησίας οἰκοδομεῖσθαι, ὡς ἔργα χειρῶν διαβάλλουσιν, καὶ κατοικητήριον δαιμό νων ταύτας λέγουσι, καὶ οὕτως ὁδῷ βαδίζουσιν ἀκολούθως, καὶ τὴν τῶν θείων καὶ ἱερῶν εἰκόνων σε πτὴν ἀναστήλωσιν, καὶ τὴν τούτων τιμὴν καὶ προσκύνησιν ἀνατρέπουσιν, ὡς ὅλως διεφθαρμένοις καὶ σεσηπότι μέλεσιν, ἀνάθεμα. Αναθεμ. 4. Τοῖς σπεύδουσιν ἐπ' ἀνατροπὴν τῆς Κυρίου τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ διδασκαλίας, ἦν τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ μαθηταῖς ἐνετείλατο, ὥστε τοὺς εἰς αὐτὸν πιστεύοντας βαπτίζειν εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, και, ἐὰν μή τις γεννηθῇ δι᾽ ὕδατος καὶ πνεύματος, οὐ μὴ εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Τοῖς οὖν πρὸς ταῦτα πάντα τυφλώττουσι, καὶ ὑπὸ τῆς ἑνεργοῦς ἐν αὐτοῖς Σατανικῆς ἐνεργείας τολμῶσι φλυαρεῖν, τὸ ἅγιον βάπτισμα ὕδωρ εἶναι ψιλόν, ὡς ἔξω καὶ τῆς πίστεως ἡμῶν οὖσι, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀλλοτρίοις, καὶ καθάπαξ Θεοῦ, ἀνάθεμα. Αναθεμ. ια. Τοῖς ἀκολούθως τῶν τοιούτων ληγημάτων καὶ πα ραφρονημάτων καὶ τὸν τίμιον καὶ ζωοποιὸν σταυρὸν φούλκαν ἀποκαλοῦσι, καὶ τὸ ἅγιον βάπτισμα ὕδωρ ψιλόν, μηδὲ ἄφεσιν ἔχον ἁμαρτιῶν, μήτε ἐκ Πνεύματος, ἀλλὰ παρ' ἑαυτῶν ὑπισχνουμένοις δί οςθαι τὸ ἐκ Πνεύματος, ὅτε τοὺς ἑαυτῶν βδελυκτοὺς μύστας τὸ ψευδομοναχικὸν σχῆμα μεταμφιάζουσι, καὶ τοιαύτην τηνικαῦτα ποιουμένοις κατ' αὐτῶν τὴν ἐπίκλησιν, μᾶλλον δὲ τὸν τῶν ψυχῶν καὶ σωμάτων αὐτῶν καταποντισμόν, ἀνάθεμα. Αναθεμ. ιβ'. Τοῖς λέγουσιν, ώς ή μετάληψις τοῦ τιμίου σώματ τος καὶ αἵματος τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἄρτου ψιλοῦ καὶ οἴνου ἐστὶ μετά ληψις, [ ὡς καὶ διὰ τοῦτο τοὺς ἐκ λαϊκῶν μεταβληθέντας μετὰ τροφῆς προσέρχεσθαι, καὶ μεταλαμβάνειν ὑποκρίσεως χάριν, καὶ τοῦ λανθάνειν παραγ γελίας· τοὺς δὲ ἐκ πρεσβυτέρων μετατεθέντας, φαγόντας] καὶ τὰ τῆς θείας καὶ φρικτῆς ἱερουργίας ἐπιτέλεια ἐπιτρέπουσιν, ὡς φανερῶς ἀντιχρίστοις, κἂν αὐτοὶ Χριστοπολίτας ἑαυτοὺς ὀνομάζωσιν, ἀνάθεμα. Αναθεμι, ιγ. Τοῖς ἐπ' ἀνατροπὴν τῆς ὕλης εἰ; Θεὸν πίστεως, καὶ ἄλλα μὲν πονηρὰ τοῖς ὑπ' αὐτῶν ἀθλίως τελου μένοις τελοῦσι, καὶ ἀντὶ μὲν τοῦ θείου καὶ ἱεροῦ ἐμφυσήματος, δ παρὰ τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ παρε λάβομεν, ἐπὶ τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος μυστική ἐμπνεύσει, ἐμπτύουσι τοῖς ὑπ' αὐτῶν τελουμένοις ἐμπτύσμασιν, ὧν καὶ αὐτοί εἰσιν ἄξιοι· ταῦτα τοῖς ὑπ' αὐτῶν τελουμένοις ποιοῦσιν, & κατὰ τῶν δαιμό νων αὐτοὶ ποιοῦμεν, προσέτι καὶ ὕδατι μεμιασμένῳ κάτωθεν ἕως ἄνω διὰ σπόγγων ἀναχρίουσιν ἐπ' ἀνατροπῇ τοῦ τε ἁγίου βαπτίσματος, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ Πνεύματος φωτιστικῆς παρουσίας, ἀνάθεμα. Anathem. 9. 46 lis, qui Ecclesias a sanctis apostolis nobis traditas in honorem Dei ædificari non debere sentiunt, easque ut opera manuum calumniantur, et dæmonum esse dicunt habitacula, atque ita prava via incedentes, consequenter et divinarum sacrarum que imaginum venerandam rejiciunt erectionem atque cultum, velut omnino corruptis putridisque membris, anathema. Anathem. 10. lis, qui ad evertendaur Domini ac Dei, et Serratcris nostri Jesu Christi doctrinam properant, quanı sanctis discipulis suis coinnendavit, ut in se cre dentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus aucti baptizarent, et qui non per aquan et Spiritum renascetur, eum non introiturum regnum cœlorum, prædicarent; His igitur ad hæc omnia cæcutienti hus, et qui ab operante in ipsis diabolica efficacia agitati effutire non verentur, sacrum baptisma meram aquam esse, velut hominibus a nostra fida alienis, et ab Ecclesia, atque ipso omnino Deo remotis subjunctisque, anathema. Anathem. 11. lis, qui consimilibus itidem nugis et contemptibus indulgentes, venerandam et vivificam crucem furcam appellant, et sacrum baptismum aquam meram esse existimant, quæ remissionem non afferat peccatorum: neque ex efficacia Spiritus, sed ex su ipsis dare se promittunt, quod Spiritus sanctus est beneficium, cum abominandos suos sacerdotes veste falso dicta monachica induunt, ac deinceps per se ordinis nomen conferunt, seu potius animæ ipsis et corporis interitum afferunt, anatliema. Anathem. 12. lis, qui dicunt, communionem venerandi corporis et sanguinis Domini ac Servatoris nostri Jesu Christi meri panis et vini esse participationem (sic ut ea propter et hi qui e laicis transierunt, cum cibo accedant, ac simulandi latendique gratia delatoribus, illum pro Spiritus cœna sumant; qui vero e presbyteris ad eos accesserint), atque ita divini ac tremendi sacrificii institutionem evertunt, ut plano Christi hostilnuts, tametsi se ipsi Chryslopolitas vοτ citant, anathema. Anathem. 13. lis, qui ad universæ in Deum fidei subversioncm cum multa alia pessima in bis qui ab ipsis infelici - ter initiantur, observant, tum pro divina sacraquo insufflatione, quam a Domino nostro Jesu Christa in Spiritus sancti inspiratione adhibitam accepimus, inițiandis ab se sputa inspuunt, quibus sane ipsi maxime digni sunt: his igitur, qui hoc in inis tiandis a sese exsequuntur, quod nos adversus demnones facimus: quique insuper aqua eosimmund: ab infimo ad summum, sive a calce ad caput, spongiis illinunt, quod certe sacri baptismatis, et illuminatricis Dei Spiritus præsentiæ subversio efficitur, anathema,

17 Anathem. 14. Cunctis insimul hæreticis anathema. EUTHYMII ZIGABENI Αναθεμ. ιδ'. 48 Ολοις τοῖς αἱρετικοῖς ἀνάθεμα. Πολλὰ τὰ ἔτη τῶν καλῶν βασιλέων. Τοῦ ὀρθοδόξου ἡμῶν βασιλέως πολλὰ τὰ ἔτη. Τοῦ ὀρθοδόξου ἡμῶν βασιλέως τοῦ Πορφυρογεννήτου πολλὰ τὰ ἔτη. Ο Θεός φυλάξει τὸ κράτος αὐτῶν· ὁ Θεὸς τὴν βασι λείαν αὐτῶν εἰρηνεύσει. Οὐράνιε βασιλεῦ, τοὺς ἐπι γείους φύλαξον. Τοῦ ἁγιωτάτου καὶ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου πολλὰ τὰ ἔτη. Ταῦτα τῆς πονηρᾶς ἀσε Θείας τὰ σπέρματα, ταῦτα τῆς ἀθεΐας τοῦ πονηροῦ Σατὰν τὰ βλαστήματα. Ἡμεῖς δὲ, ὁ τοῦ Χριστοῦ λαὸς, ὁ ἐξαίρετος τῶν θείων καὶ ἀποστολικῶν διδα γμάτων, καὶ τῶν πατρικῶν ὁλοψύχως εχει μεθα παν ραδόσεων, φεύγοντες ὅλῃ ψυχῇ τὰ μυσαρὰ τῆς ἀσι βείας διδάγματα, καὶ πόρρω τῆς αὐτῶν ὀλεθρίας για νόμενοι θρησκείας, Θεῷ δὲ καθαρῶς λατρεύοντες, τῷ ἐν Τριάδι προσώπων, εἴτουν ὑποστάσεων, γνωσ ριζομένῳ καὶ σεβομένῳ· ᾧ ἡ δόξα, καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Deus optimis imperatoribus vitam longævam largiatur. Vivat diu rex noster orthodoxus. Vivat rex noster orthodoxus Porphyrogenitus. Custodiat Deus imperium eorum. Pacem Deus regno eorum impertiatur. Rex coelestis, terrestres, quæsumus, reges custodi. Vivat diu sanctissimus et ærumenicus patriarcha Hæc sunt pravæ impietatis semina, hæc pessimi Satana Deo aversantis propagines. Nos autem Christi electus populus divinas et apostolicas, ac a Patribus ad nos transmissas toto animo teneamus traditiones, tota mente impura illa impietatis dogmata fugientes, longeque a perniciosa eorum doctrina remoti, ac puro pectore Deo servientes, qui nobis in personarum sive subsistentiarum Trinitate patefactus rite colitur: cui sit gloria et potentia, in secula seculorum. Amen. Alexio nempe Comneno, et filio ejus Joanni. Alexius regnavit a! anno 1081 ad 1118. Nicolaus nempe, qui obiit a. C. 1117. ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΗΣ ΣΕΒΑΣΜΙΑΣ ΜΟΝΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΒΛΕΠΤΟΥ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΣΤΗΛΙΤΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΤΩΝ ΑΘΕΩΝ ΚΑΙ ΑΣΕΒΩΝ ΑΙΡΕΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΛΕΓΟΜΕΝΩΝ ΦΟΥΝΔΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΙΡΕΣΕΩΣ, Καθὼς ἐξ αὐτῶν τῶν διδασκάλων ὑποκριθεὶς μαθητοῦ προσωπεῖον ἐδιδάχθη, καὶ παρ' αὐτοῦ τοῦ μαθητοῦ Συμεών πλανηθέντες ὑπ' αὐτῶν, καὶ πάλιν μεταμεληθέντος. EUTHYMII MONACHI VENERABILIS COENOBII PERIBLEPTÆ LIBER INVECTIVUS CONTRA HÆRESIM EXSECRABILIUM ET IMPIORUM HÆRETICORUM QUI PHUNDAGIATE DICUNTUR, Secundum ea, quæ personam discipuli simulans ab ipsis eorum magistris accepit, nec non a Symeone discipulo suo, qui cum ab illis deceptus fuisset postea resipuit. Exsecrabilium Phundagiatarum, qui seipsos Christopolitas appellant, in Occidente autem Bogomili dicuntur, talis est hæresis. Hi Deum cœli terraque factorem non venerantur, neque Deiparam, neque pretiosam crucem, neque sacra mysteria, neque imagines, neque divina templa, neque sanclum baptisma, neque ex iis aliquid, quæ Cliri- ✓ sliani venerantur et colunt; sed omnia exsecrantur atque contemnunt. Credunt autem et veneran– tur mundi principem, qui est Satanas, et ad dolos comparati Christianismum, habitumque monachorum et sacerdotium dolose simulant; divinasque - Scripturas, velut escam præferunt in ore, nou quod Εστιν ἡ αἵρεσις τῶν ἀθέων Φουνδαγιατῶν τῶν ἑαυ τοὺς ἀποκαλούντων Χριστοπολίτας, ἐν δὲ τῇ Δύσει καλουμένων Βογομίλων αὕτη. Οἱ τοιοῦτοι Θεὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς οὐ σέβονται, οὔτε Θεοτόκον, οὔτε τίμιον σταυρόν, οὔτε ἅγιον, οὔτε εἰκόνας, οὔτε θείους ναούς, οὔτε ἅγιον βάπτισμα, οὔτε ἐξ ὧν οἱ Χριστιανοὶ σέβονται καὶ τιμῶσιν, ἀλλὰ πάντα βδελύσσονται, καὶ ἀτιμάζουσι. Πιστεύουσι δὲ καὶ σέ. βονται τὸν ἄρχοντα τοῦ κόσμου, ὅς ἐστιν ὁ Σατανᾶς, ὑποκρίνονται δὲ δολίως οἱ δόλιοι τὸν Χριστιανισμὸν, καὶ τὸ τῶν μοναχῶν σχῆμα, καὶ τὴν ἱερωσύνην, καὶ τὰς θείας Γραφὰς ὡς δέλεαρ ἐπὶ στόματος φέρουσιν, οὐ ποθοῦντες ταύτας, ἀλλ' ὅπως πλακοῦσι τοὺς

EUTHYMII ZIGABENI EXPOSITIO SYMBOLI. (Ex editione Christ. Friderici Matthæi in Lectionibus Mosquensibus, repetita in Bibliotheca Gallandiana, tom. XIV.) Εἰς τὸ ἅγιον σύμβολον, Τί ἐστι πίστις; Πίστις ἐστὶν ἐλπιζομένων ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων. "Η ἀπολυπραγμόνητος συγκατάθεσις, ἢ ἑκούσιος συγκατάθεσις, ἢ ὡς ὁ μέγας ἔφη Βασίλειος, Πίστις ἐστὶ συγκατάθεσις ἀδιάκριτος τῶν ἀκουσθέντων, ἐν πληροφορίᾳ τῆς ἀληθείας τῶν κηρυχθέντων Θεοῦ χάριτι. Σύμβολον ὀνομάζεται, ὡς σημεῖον τῆς ἐν ψυχῇ πίστεως. Επειδὴ γὰρ ἀσώματον πραγμά ἐστιν ἡ ψυχὴ, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ δόγματα ἀφανῆ τε καὶ ἄδηλα, τούτου χάριν τῆς ὁμολογίας ταύτης δέησεν αὐτῇ, ἵνα διὰ ταύτης ἡ ἐνδιάθετος αὐτῆς πίστις ἐκφαίνηται, καὶ μὴ ἀμφιβάλληται. Πιστεύω. Τουτέστιν ἀπολυπραγμονήτως ἐπὶ τοῖς βηθησομένοις δόγμασι συγκατατίθεμαι. Καὶ μὴν οἱ πατέρες Πιστεύομεν εἶπον πληθυντικῶς. Εἰς ταυτὸν δ᾽ ἄγει ἀμφότερα. Πληθυντικῶς μὲν γὰρ ἔλεγον ἐκεῖ νοι, τὴν κοινὴν σφῶν αὐτῶν περὶ πίστεως γνώμην καὶ τὴν ἰδίαν ἑκάστου παριστώντες· ἡμεῖς δ' ἀνάπαλιν, τῇ ἑνὸς ἑκάστου πίστεως ὁμολογίᾳ τὴν τοῦ παντὸς τῶν πιστῶν ἀθροίσματος συνεισάγοντες. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεὶν Πατέρα παντοκράτορα. Τοῦτο ἄλλοι μὲν ἄλλως στίζουσιν. Οἱ μὲν εἰς τὸ Θεὸν. ὡς ἂν κατὰ κοινοῦ τῶν τριῶν ὑποστάσεων παραλαμβάνηται τὸ Θεὸς ὄνομα, ἄλλοι δὲ συνάπτουσιν.Ἵπο πων καὶ Ἐπίκουρος ὁ φιλήδονος Θεὸν παντελῶς ἡγνόησαν, διὰ τοῦ αὐτοματισμοῦ τὴν ἀταξίαν είσο άγοντες· ὧν ὁ μὲν τὸ ὕδωρ ἀρχὴν ἐφληνάφει, ὁ δὲ ἀπείρους ἀτόμους. Πλάτων ιδέαν καὶ ὕλην ἔλεγε Θεόν, ὡς τοῦ Θεοῦ μὴ δυναμένου μήτε ύλην μήτε παραδείγματος χωρὶς τὸν κόσμον συστήσασθαι, καὶ οὕτως εἶναι τινα συναΐδια τούτῳ καὶ συνάναρχα. Οὐαλεντίνος λ' θεοὺς ἔλεγεν εἶναι· οἱ ἀπὸ Μαρκίω νας τρεῖς ἀρχάς· οἱ ἀπὸ Κέρδωνος δύο είναι θεούς ἐδογμάτισαν, καὶ οἱ ἀπὸ Μάνεντο; β' ἀρχάς. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν. Ενα λέγεται Θεὸν, ἢ τὸν Πατέρα φαμέν, ἢ τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα, καὶ πάλιν ὁμοῦ τὰ γ', τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, • Hebr. xi, 1. Legitur hæc interpretatio Symboli in eoden codice 344, fol. 175 seqq. Forte ergo et hæc auctorem habet Euthymium Zigabenum. Aliam quoque in alio codice interpretationeta reperi Simeonis Thessalonicensis. PATROL. GR. CXXXI. In sanctum symbolum. Quid est fides? Fides est substantia rerum quæ sperantur, argumentum rerum quæ non cernuntur '. Vel, est consensus minime curiosus, vel voluntarius consensus: vel etiain ut magnus dixit Basilius: Fides est consensus indiscussus eorum quæ audita sunt, in certa persuasione veritatis earum rerum quæ ex Dei gratia prædicatæ sunt. Symbolum nominatur, tanquam signum fidei qua est in anima. Cum enim incorporea res sit anima, ejusque dogmata invisibilia atque obscura, idcirco ea opus habuit hujusmodi confessione, ut per illam interna ejus fides manifesta fiat, nec ullus relinquatur ambigendi locus. Credo. Id est sine curiositate dicendis dogmatibus assentior. Equidem majores nostri Credimus dicebant, per plurativum numerum. At utraque vox perinde valet. Plurative enim enuntiabant illi, communem suam ipsorum de fide sententiam ac privatam cujusque exhibentes. Nos contra, singularis cujusque fidei confessione totius fidelium coetus fidem concludimus. Credo in unum Deum Patrem omnipotentem. Hoc alii aliter interpungunt. Alii notam distinctionis ponunt post Deum; quo videlicet communiter de tribus personis accipiatur nomen Deus, alii contra, connectunt. Hippon et Epicurus voluptuosus Deum prorsus ignorarunt, per temerarium casus eventum confusionem inducentes, dum alter aquam pro principio nugatus est, alter infinitas atomos. Plato ideam et materiam Deum dixit, quasi non posset Deus nec materiam, nec sine exemplari mundum condere; atque sic esse quædam coæterna illi pariterque principio carentia. Valentinus xxx dcos esse. dicebat; Marcio tria principia. Cerdo duos esse deos docuit. Manichæi duo principia asserebant. Credo in unum Deum. Dicitur in unum Deum, sive Patrem appellemus, sive Filium, sive Spiritum, aut etiam tria hæc simul, Patrem et Filium et Spi-, Puto de Hippone lioc locorloqui interpretem, de quo vide Fabr. Bibl. Gr. vol. 1, p. 819. Certe ibi in notis traditur istum aquam et ignem pulasse rerum principia. 1