μαθεῖν τὴν ᾠδὴν εἰ μὴ αἱ ρμδ' χιλιάδες, οἱ ἡγο- ρασμένοι ἀπὸ τῆς γῆς. Οὗτοί εἰσιν οἱ μετὰ γυ ναικῶν οὐκ ἐμολύνθησαν· παρθένοι γάρ εἰσιν. Οὗτοι οἱ ἀκολουθοῦντες τῷ Ἀργίῳ ὅπου ἐὰν ὑπάγῃ. Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχὴ τῷ Θεῷ καὶ τῷ Ἀρνίῳ, καὶ ἐν τῷ στόματι αὐτῶν οὐχ εὑρέθη ψεῦδος· ἄμωμοι γάρ εἰσιν (5). Ὅτι δὲ ταῦτα παρὰ τῷ Ἰωάννῃ περὶ τῶν εἰς Χριστὸν πεπι- στευκότων λέγεται, καὶ αὐτῶν ὑπαρχόντων ἀπὸ φυτ λῶν, κἂν μὴ δοκῇ τὸ σωματικὸν αὐτῶν γένος ἀνατρέ χειν ἐπὶ τὸ σπέρμα τῶν πατριαρχῶν, ἔστιν οὕτως ἐπιλογίσασθαι· Μὴ ἀδικήσητε, φησί, τὴν γῆν, μήτε τὴν θάλασσαν, μήτε τὰ δένδρα, ἄχρι στρα γίσωμεν τοὺς δούλους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν. Καὶ ἤκουσα τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐσφραγισμένων· ρμδ' χιλιάδες ἐσφραγισμένοι (6) ἐκ πάσης φυλῆς υἱῶν Ἰσραήλ. πιν, 4, 5. γάρ είσιν, νοι, ἐσφραγισμένων. αὐτοῦ. λυνθεῖσαι. γίζονται ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν ρμδ' εἰσὶ χιλιάδες τὸν ἀριθμόν· αἵτινες ρμδ' χιλιάδες ἐν τοῖς ἑξῆς παρὰ τῷ Ἰωάννῃ λέγονται ἔχειν τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ (7) γεγραμμένον ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν, οὖσαι παρθένοι, καὶ μετὰ γυναικῶν οὐ μολυν θέντες (8). Τίς οὖν ἄλλη εἴη ἡ σφραγὶς ἡ ἐπὶ τῶν μετ τώπων ἢ τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ (9), ἐν ἀμφοτέροις τοῖς τόποις τῶν μετώπων λεγομένων ἔχειν πὴ μὲν τὴν σφραγίδα, πή δὲ τὰ γράμματα περιέχοντα τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἀπὸ φυλῶν εἰ οἱ αὐτοί εἰσι τοῖς παρθένοις, ὡς προαπε- δείξαμεν, σπάνιος δὲ ὁ ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα Ισραήλ πιστεύων, ὡς τάχα τολμῆσαι ἄν τινα εἰπεῖν μὴ συμ πληροῦσθαι (10) ἀπὸ τῶν ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα Ἰσραὴλ πιστευόντων, μηδὲ τὸν τῶν ρμδ' χιλιάδων ἀριθμόν· δῆλον, ὅτι ἐκ τῶν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τῷ θείῳ προσερχο μένων λόγῳ συνίστανται αἱ ρμδ' χιλιάδες μετά γυναι κῶν οὐ μολυνομένων· ὥστε μὴ ἐᾶν ἀποπετεῖν (11) τῆς ἀληθείας τὸν φάσκοντα ἀπαρχὴν ἑκάστης εἶναι φυλῆς τοὺς παρθένους αὐτῆς. Καὶ γὰρ ἐπιφέρεται Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχή τῷ Θεῷ καὶ τῷ Ἀρνίῳ, καὶ ἐν τῷ στόματι αὐτῶ; οὐχ εὑρέθη ψεῦδος· ἄμωμοι γάρ εἰσιν. Οὐκ άγνοτ - τέον δὲ, ὅτι ὁ περὶ τῶν ρμδ' χιλιάδων παρθένων λόγος ἐπιδέχεται ἀναγωγήν· περιττὸν δὲ νῦν καὶ οὐ κατὰ τὸν προκείμενον λόγον τὸ παρατίθεσθαι λέξεις προ φητικές ταυτόν περὶ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἡμᾶς διδασκού σας. - ἐντυγχάνων τοῖς γράμμασιν, Αμβρόσιε, ἀληθῶς Θεοῦ ἄνθρωπε καὶ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπε (15), καὶ σπεύδων εἶναι πνευματικὸς, οὐκέτι ἄνθρωπος· οἱ μὲν ἀπὸ τῶν τὸ ὄνομα, ἀποπεσεῖν. καὶ ἐν Χριστῷ ἀδελφέ. Εt Μυχ καὶ οὐκέτι ἄνθρωπος ORIGENIS ierit. lli empti sunt ex hominibus primitia Deo et A Agno, et in ore eorum non est inventus dolus. Sine macula enim sunt. Ilæc autem dici apud Joannem de his qui crediderunt in Christum, qui etiam ipsi sunt ex tribubus, etiamsi corporate ipsorum genus ad semen patriarcharum non videatur referri, hunc in modum colligere possumus : Nolite, inquit ", nocere terræ, el mari, neque arboribus, quoadusque Dei nostri servos signaverimus in frontibus suis. Et audivi numerum signatorum, centum quadraginta quatuor millia signati ex omni tribu filiorum Israel. C Israel in frontibus suis, ii centuin quadraginta qua- tuor`millia sunt numero, qui centum quadraginta quatuor millia, cum virgines exsistant, et cum mul- lieribus non sint coiuquinati, in sequentibus apud Joannem nomen Agni et Patris ejus in frontibus suis scriptum habere dicuntur. Quodnam igitur aliud esse poterit sigillum frontibus ipsorum im- pressum quam nomen Agni et momen Patris ejus, cum utrisque in locis frontes, modo quidem sigil Jum, modo vero litteras nomen Agni et nomen Pa- tris ejus continentes habere dicantur? Quinetiam si hi qui sunt ex tribubus, iidem sunt ac virgines, ut antea ostendimus, pauci autem sunt ex Israel se- cundum carnem qui credant, ita ut fortassis ausit quis dicere ne numerum quidem centum quadraginta G quatuor millia compleri ex credentibus, qui sint ex Israele secundum carnem, perspicuum est eos qui ex gentibus divino adhæserunt verbo, constituere illa centum quadraginta quatuor millia eorum qui cum mulieribus non sunt coinquinati; adeo ut a veritate non aberret qui dicit primitias cujusque tribus esse virgines ipsius. Nam subjungitur ” : Hi empti sunt ex hominibus primitiæ Deo, et Agne, et in ore eorum non est inventum mendacium ; irreprehen- cibiles enım sunt. Non est autem ignorandum, ser- monem de centum quadraginta quatuor millibus vir- ginum anagogicam interpretationem recipere; su- perfluum vero nunc, atque ab instituta disputatione alienum est, prophetarum testimonia apponere, quæ D idem de iis qui ex gentibus crediderunt nos docent. hæc seripta incidens, o Ambrosi, vere homio Dei, et homo in Cliristo, et qui pro virili contendis esse spiritualis, nec amplius homo. Alii quidem sunt ex $$ Apoc. vni, 5, 4. " Apoc. quæ vertit sine macula enim sunt, addit, ante thronum Dei, quod in nostris mss. desideratur. Huetius edidit tium deest sed restituitur ex codice Bar berino. in Christo frater. etiam lego : 2. Qui igitur signantur ex omni tribu filiorum B 3. Quid autem hæc omnia sibi velint, dices, io (3) Ferrarius interpres post hæc verba ἄμωμοι (6) Codd. Barberinus et Bodleianus εσφραγισμέ (7) Interpres legebat καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς (8) Οὐ μολυνθέντες. Legendum videtur οὐ μου (9) Καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Apud lue- 2. Οὐκοῦν οἱ ἐκ πάσης φυλής υἱῶν Ἰσραὴλ σφρα 5. Τί δὲ πάντα ταῦτα ἡμῖν βούλεται (12), ἐρεῖς (10) Codex Barberinus, ἐμπληρούσθαι. (11) Ὥστε μὴ ἐᾷν ἀποπεσεῖν. Lego ὥστε μὴ ἂν (12) Codex Bodleianus πάντα ταῦτα βούλεται. (13) Καὶ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπε. Legendum videtur,

μαθεῖν τὴν ᾠδὴν εἰ μὴ αἱ ρμδ' χιλιάδες, οἱ ἡγο- ρασμένοι ἀπὸ τῆς γῆς. Οὗτοί εἰσιν οἱ μετὰ γυ ναικῶν οὐκ ἐμολύνθησαν· παρθένοι γάρ εἰσιν. Οὗτοι οἱ ἀκολουθοῦντες τῷ Ἀργίῳ ὅπου ἐὰν ὑπάγῃ. Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχὴ τῷ Θεῷ καὶ τῷ Ἀρνίῳ, καὶ ἐν τῷ στόματι αὐτῶν οὐχ εὑρέθη ψεῦδος· ἄμωμοι γάρ εἰσιν (5). Ὅτι δὲ ταῦτα παρὰ τῷ Ἰωάννῃ περὶ τῶν εἰς Χριστὸν πεπι- στευκότων λέγεται, καὶ αὐτῶν ὑπαρχόντων ἀπὸ φυτ λῶν, κἂν μὴ δοκῇ τὸ σωματικὸν αὐτῶν γένος ἀνατρέ χειν ἐπὶ τὸ σπέρμα τῶν πατριαρχῶν, ἔστιν οὕτως ἐπιλογίσασθαι· Μὴ ἀδικήσητε, φησί, τὴν γῆν, μήτε τὴν θάλασσαν, μήτε τὰ δένδρα, ἄχρι στρα γίσωμεν τοὺς δούλους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν. Καὶ ἤκουσα τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐσφραγισμένων· ρμδ' χιλιάδες ἐσφραγισμένοι (6) ἐκ πάσης φυλῆς υἱῶν Ἰσραήλ. πιν, 4, 5. γάρ είσιν, νοι, ἐσφραγισμένων. αὐτοῦ. λυνθεῖσαι. γίζονται ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν ρμδ' εἰσὶ χιλιάδες τὸν ἀριθμόν· αἵτινες ρμδ' χιλιάδες ἐν τοῖς ἑξῆς παρὰ τῷ Ἰωάννῃ λέγονται ἔχειν τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ (7) γεγραμμένον ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν, οὖσαι παρθένοι, καὶ μετὰ γυναικῶν οὐ μολυν θέντες (8). Τίς οὖν ἄλλη εἴη ἡ σφραγὶς ἡ ἐπὶ τῶν μετ τώπων ἢ τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ (9), ἐν ἀμφοτέροις τοῖς τόποις τῶν μετώπων λεγομένων ἔχειν πὴ μὲν τὴν σφραγίδα, πή δὲ τὰ γράμματα περιέχοντα τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἀπὸ φυλῶν εἰ οἱ αὐτοί εἰσι τοῖς παρθένοις, ὡς προαπε- δείξαμεν, σπάνιος δὲ ὁ ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα Ισραήλ πιστεύων, ὡς τάχα τολμῆσαι ἄν τινα εἰπεῖν μὴ συμ πληροῦσθαι (10) ἀπὸ τῶν ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα Ἰσραὴλ πιστευόντων, μηδὲ τὸν τῶν ρμδ' χιλιάδων ἀριθμόν· δῆλον, ὅτι ἐκ τῶν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τῷ θείῳ προσερχο μένων λόγῳ συνίστανται αἱ ρμδ' χιλιάδες μετά γυναι κῶν οὐ μολυνομένων· ὥστε μὴ ἐᾶν ἀποπετεῖν (11) τῆς ἀληθείας τὸν φάσκοντα ἀπαρχὴν ἑκάστης εἶναι φυλῆς τοὺς παρθένους αὐτῆς. Καὶ γὰρ ἐπιφέρεται Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχή τῷ Θεῷ καὶ τῷ Ἀρνίῳ, καὶ ἐν τῷ στόματι αὐτῶ; οὐχ εὑρέθη ψεῦδος· ἄμωμοι γάρ εἰσιν. Οὐκ άγνοτ - τέον δὲ, ὅτι ὁ περὶ τῶν ρμδ' χιλιάδων παρθένων λόγος ἐπιδέχεται ἀναγωγήν· περιττὸν δὲ νῦν καὶ οὐ κατὰ τὸν προκείμενον λόγον τὸ παρατίθεσθαι λέξεις προ φητικές ταυτόν περὶ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἡμᾶς διδασκού σας. - ἐντυγχάνων τοῖς γράμμασιν, Αμβρόσιε, ἀληθῶς Θεοῦ ἄνθρωπε καὶ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπε (15), καὶ σπεύδων εἶναι πνευματικὸς, οὐκέτι ἄνθρωπος· οἱ μὲν ἀπὸ τῶν τὸ ὄνομα, ἀποπεσεῖν. καὶ ἐν Χριστῷ ἀδελφέ. Εt Μυχ καὶ οὐκέτι ἄνθρωπος ORIGENIS ierit. lli empti sunt ex hominibus primitia Deo et A Agno, et in ore eorum non est inventus dolus. Sine macula enim sunt. Ilæc autem dici apud Joannem de his qui crediderunt in Christum, qui etiam ipsi sunt ex tribubus, etiamsi corporate ipsorum genus ad semen patriarcharum non videatur referri, hunc in modum colligere possumus : Nolite, inquit ", nocere terræ, el mari, neque arboribus, quoadusque Dei nostri servos signaverimus in frontibus suis. Et audivi numerum signatorum, centum quadraginta quatuor millia signati ex omni tribu filiorum Israel. C Israel in frontibus suis, ii centuin quadraginta qua- tuor`millia sunt numero, qui centum quadraginta quatuor millia, cum virgines exsistant, et cum mul- lieribus non sint coiuquinati, in sequentibus apud Joannem nomen Agni et Patris ejus in frontibus suis scriptum habere dicuntur. Quodnam igitur aliud esse poterit sigillum frontibus ipsorum im- pressum quam nomen Agni et momen Patris ejus, cum utrisque in locis frontes, modo quidem sigil Jum, modo vero litteras nomen Agni et nomen Pa- tris ejus continentes habere dicantur? Quinetiam si hi qui sunt ex tribubus, iidem sunt ac virgines, ut antea ostendimus, pauci autem sunt ex Israel se- cundum carnem qui credant, ita ut fortassis ausit quis dicere ne numerum quidem centum quadraginta G quatuor millia compleri ex credentibus, qui sint ex Israele secundum carnem, perspicuum est eos qui ex gentibus divino adhæserunt verbo, constituere illa centum quadraginta quatuor millia eorum qui cum mulieribus non sunt coinquinati; adeo ut a veritate non aberret qui dicit primitias cujusque tribus esse virgines ipsius. Nam subjungitur ” : Hi empti sunt ex hominibus primitiæ Deo, et Agne, et in ore eorum non est inventum mendacium ; irreprehen- cibiles enım sunt. Non est autem ignorandum, ser- monem de centum quadraginta quatuor millibus vir- ginum anagogicam interpretationem recipere; su- perfluum vero nunc, atque ab instituta disputatione alienum est, prophetarum testimonia apponere, quæ D idem de iis qui ex gentibus crediderunt nos docent. hæc seripta incidens, o Ambrosi, vere homio Dei, et homo in Cliristo, et qui pro virili contendis esse spiritualis, nec amplius homo. Alii quidem sunt ex $$ Apoc. vni, 5, 4. " Apoc. quæ vertit sine macula enim sunt, addit, ante thronum Dei, quod in nostris mss. desideratur. Huetius edidit tium deest sed restituitur ex codice Bar berino. in Christo frater. etiam lego : 2. Qui igitur signantur ex omni tribu filiorum B 3. Quid autem hæc omnia sibi velint, dices, io (3) Ferrarius interpres post hæc verba ἄμωμοι (6) Codd. Barberinus et Bodleianus εσφραγισμέ (7) Interpres legebat καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς (8) Οὐ μολυνθέντες. Legendum videtur οὐ μου (9) Καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Apud lue- 2. Οὐκοῦν οἱ ἐκ πάσης φυλής υἱῶν Ἰσραὴλ σφρα 5. Τί δὲ πάντα ταῦτα ἡμῖν βούλεται (12), ἐρεῖς (10) Codex Barberinus, ἐμπληρούσθαι. (11) Ὥστε μὴ ἐᾷν ἀποπεσεῖν. Lego ὥστε μὴ ἂν (12) Codex Bodleianus πάντα ταῦτα βούλεται. (13) Καὶ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπε. Legendum videtur,

μαθεῖν τὴν ᾠδὴν εἰ μὴ αἱ ρμδ' χιλιάδες, οἱ ἡγο- ρασμένοι ἀπὸ τῆς γῆς. Οὗτοί εἰσιν οἱ μετὰ γυ ναικῶν οὐκ ἐμολύνθησαν· παρθένοι γάρ εἰσιν. Οὗτοι οἱ ἀκολουθοῦντες τῷ Ἀργίῳ ὅπου ἐὰν ὑπάγῃ. Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχὴ τῷ Θεῷ καὶ τῷ Ἀρνίῳ, καὶ ἐν τῷ στόματι αὐτῶν οὐχ εὑρέθη ψεῦδος· ἄμωμοι γάρ εἰσιν (5). Ὅτι δὲ ταῦτα παρὰ τῷ Ἰωάννῃ περὶ τῶν εἰς Χριστὸν πεπι- στευκότων λέγεται, καὶ αὐτῶν ὑπαρχόντων ἀπὸ φυτ λῶν, κἂν μὴ δοκῇ τὸ σωματικὸν αὐτῶν γένος ἀνατρέ χειν ἐπὶ τὸ σπέρμα τῶν πατριαρχῶν, ἔστιν οὕτως ἐπιλογίσασθαι· Μὴ ἀδικήσητε, φησί, τὴν γῆν, μήτε τὴν θάλασσαν, μήτε τὰ δένδρα, ἄχρι στρα γίσωμεν τοὺς δούλους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν. Καὶ ἤκουσα τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐσφραγισμένων· ρμδ' χιλιάδες ἐσφραγισμένοι (6) ἐκ πάσης φυλῆς υἱῶν Ἰσραήλ. πιν, 4, 5. γάρ είσιν, νοι, ἐσφραγισμένων. αὐτοῦ. λυνθεῖσαι. γίζονται ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν ρμδ' εἰσὶ χιλιάδες τὸν ἀριθμόν· αἵτινες ρμδ' χιλιάδες ἐν τοῖς ἑξῆς παρὰ τῷ Ἰωάννῃ λέγονται ἔχειν τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ (7) γεγραμμένον ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν, οὖσαι παρθένοι, καὶ μετὰ γυναικῶν οὐ μολυν θέντες (8). Τίς οὖν ἄλλη εἴη ἡ σφραγὶς ἡ ἐπὶ τῶν μετ τώπων ἢ τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ (9), ἐν ἀμφοτέροις τοῖς τόποις τῶν μετώπων λεγομένων ἔχειν πὴ μὲν τὴν σφραγίδα, πή δὲ τὰ γράμματα περιέχοντα τὸ ὄνομα τοῦ ᾿Αρνίου καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἀπὸ φυλῶν εἰ οἱ αὐτοί εἰσι τοῖς παρθένοις, ὡς προαπε- δείξαμεν, σπάνιος δὲ ὁ ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα Ισραήλ πιστεύων, ὡς τάχα τολμῆσαι ἄν τινα εἰπεῖν μὴ συμ πληροῦσθαι (10) ἀπὸ τῶν ἐκ τοῦ κατὰ σάρκα Ἰσραὴλ πιστευόντων, μηδὲ τὸν τῶν ρμδ' χιλιάδων ἀριθμόν· δῆλον, ὅτι ἐκ τῶν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν τῷ θείῳ προσερχο μένων λόγῳ συνίστανται αἱ ρμδ' χιλιάδες μετά γυναι κῶν οὐ μολυνομένων· ὥστε μὴ ἐᾶν ἀποπετεῖν (11) τῆς ἀληθείας τὸν φάσκοντα ἀπαρχὴν ἑκάστης εἶναι φυλῆς τοὺς παρθένους αὐτῆς. Καὶ γὰρ ἐπιφέρεται Οὗτοι ἠγοράσθησαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπαρχή τῷ Θεῷ καὶ τῷ Ἀρνίῳ, καὶ ἐν τῷ στόματι αὐτῶ; οὐχ εὑρέθη ψεῦδος· ἄμωμοι γάρ εἰσιν. Οὐκ άγνοτ - τέον δὲ, ὅτι ὁ περὶ τῶν ρμδ' χιλιάδων παρθένων λόγος ἐπιδέχεται ἀναγωγήν· περιττὸν δὲ νῦν καὶ οὐ κατὰ τὸν προκείμενον λόγον τὸ παρατίθεσθαι λέξεις προ φητικές ταυτόν περὶ τῶν ἐξ ἐθνῶν ἡμᾶς διδασκού σας. - ἐντυγχάνων τοῖς γράμμασιν, Αμβρόσιε, ἀληθῶς Θεοῦ ἄνθρωπε καὶ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπε (15), καὶ σπεύδων εἶναι πνευματικὸς, οὐκέτι ἄνθρωπος· οἱ μὲν ἀπὸ τῶν τὸ ὄνομα, ἀποπεσεῖν. καὶ ἐν Χριστῷ ἀδελφέ. Εt Μυχ καὶ οὐκέτι ἄνθρωπος ORIGENIS ierit. lli empti sunt ex hominibus primitia Deo et A Agno, et in ore eorum non est inventus dolus. Sine macula enim sunt. Ilæc autem dici apud Joannem de his qui crediderunt in Christum, qui etiam ipsi sunt ex tribubus, etiamsi corporate ipsorum genus ad semen patriarcharum non videatur referri, hunc in modum colligere possumus : Nolite, inquit ", nocere terræ, el mari, neque arboribus, quoadusque Dei nostri servos signaverimus in frontibus suis. Et audivi numerum signatorum, centum quadraginta quatuor millia signati ex omni tribu filiorum Israel. C Israel in frontibus suis, ii centuin quadraginta qua- tuor`millia sunt numero, qui centum quadraginta quatuor millia, cum virgines exsistant, et cum mul- lieribus non sint coiuquinati, in sequentibus apud Joannem nomen Agni et Patris ejus in frontibus suis scriptum habere dicuntur. Quodnam igitur aliud esse poterit sigillum frontibus ipsorum im- pressum quam nomen Agni et momen Patris ejus, cum utrisque in locis frontes, modo quidem sigil Jum, modo vero litteras nomen Agni et nomen Pa- tris ejus continentes habere dicantur? Quinetiam si hi qui sunt ex tribubus, iidem sunt ac virgines, ut antea ostendimus, pauci autem sunt ex Israel se- cundum carnem qui credant, ita ut fortassis ausit quis dicere ne numerum quidem centum quadraginta G quatuor millia compleri ex credentibus, qui sint ex Israele secundum carnem, perspicuum est eos qui ex gentibus divino adhæserunt verbo, constituere illa centum quadraginta quatuor millia eorum qui cum mulieribus non sunt coinquinati; adeo ut a veritate non aberret qui dicit primitias cujusque tribus esse virgines ipsius. Nam subjungitur ” : Hi empti sunt ex hominibus primitiæ Deo, et Agne, et in ore eorum non est inventum mendacium ; irreprehen- cibiles enım sunt. Non est autem ignorandum, ser- monem de centum quadraginta quatuor millibus vir- ginum anagogicam interpretationem recipere; su- perfluum vero nunc, atque ab instituta disputatione alienum est, prophetarum testimonia apponere, quæ D idem de iis qui ex gentibus crediderunt nos docent. hæc seripta incidens, o Ambrosi, vere homio Dei, et homo in Cliristo, et qui pro virili contendis esse spiritualis, nec amplius homo. Alii quidem sunt ex $$ Apoc. vni, 5, 4. " Apoc. quæ vertit sine macula enim sunt, addit, ante thronum Dei, quod in nostris mss. desideratur. Huetius edidit tium deest sed restituitur ex codice Bar berino. in Christo frater. etiam lego : 2. Qui igitur signantur ex omni tribu filiorum B 3. Quid autem hæc omnia sibi velint, dices, io (3) Ferrarius interpres post hæc verba ἄμωμοι (6) Codd. Barberinus et Bodleianus εσφραγισμέ (7) Interpres legebat καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς (8) Οὐ μολυνθέντες. Legendum videtur οὐ μου (9) Καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Apud lue- 2. Οὐκοῦν οἱ ἐκ πάσης φυλής υἱῶν Ἰσραὴλ σφρα 5. Τί δὲ πάντα ταῦτα ἡμῖν βούλεται (12), ἐρεῖς (10) Codex Barberinus, ἐμπληρούσθαι. (11) Ὥστε μὴ ἐᾷν ἀποπεσεῖν. Lego ὥστε μὴ ἂν (12) Codex Bodleianus πάντα ταῦτα βούλεται. (13) Καὶ ἐν Χριστῷ ἄνθρωπε. Legendum videtur,

φυλῶν δεκάτας καὶ ἀπαρχὰς ἀναφέρουσι τῷ Θεῷ διὰ τῶν λευιτῶν καὶ ἱερέων, οὐ πάντα ἔχοντες ἀπαρχὰς ἢ δεκάτας· οἱ δὲ λευῖται καὶ ἱερεῖς, πάντα δεκάταις καὶ ἀπαρχαῖς χρώμενοι, δεκάτας ἀναφέρουσι τῷ Θεῷ διὰ τοῦ ἀρχιερέως, οἶμα: δ' ὅτι καὶ ἀπαρχάς. Ημῶν δὴ τῶν προσιόντων τοῖς Χριστοῦ μαθήμασιν οἱ μὲν πλεῖστοι τὰ πολλὰ τῷ βίῳ σχολάζοντες, καὶ ὀλίγας πράξεις τῷ Θεῷ ἀνατιθέντες, τάχα εἶεν ἂν οἱ ἀπὸ τῶν φυλῶν ὀλίγην πρὸς τοὺς ἱερεῖς ἔχοντες κοινωνίαν, καὶ ἐν βραχέσι τὸ θεραπευτικὸν τοῦ Θεοῦ τρέφοντες· οἱ δὲ ἀνακείμενοι τῷ θείῳ λόγῳ καὶ πρὸς μόνῃ τῇ θεραπεία τοῦ Θεοῦ γινόμενοι γνησίως κατὰ τὴν εἰς τοῦτο διαφορὰν τῶν εἰς τοῦτο κινημάτων Λευῖται καὶ ἱερεῖς οὐκ ἀτόπως λεχθήσονται. Τάχα δὲ οἱ διαφέρον τῆς καὶ τῶν (14) τῆς καθ᾿ ἑαυτοὺς γενεᾶς ἔχοντες ἀρχιερεῖς ἔσονται κατὰ τὴν τάξιν Ααρών, καὶ οὐ κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Ἐὰν γάρ τις ἀνθυ ποφέρῃ πρὸς τοῦτο νομίζων ἡμᾶς ἀσεβεῖν τὸ τοῦ ἀρχιερέως όνομα τάσσοντας ἐπ' ἀνθρώπων, ἐπεὶ πολλαχοῦ Ἰησοῦς μέγας Ἱερεὺς προφητεύεται· Ἔχομεν γὰρ ἀρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τοὺς εὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· λεκτέον πρὸς αὐτὸν, ὅτι ὁ ᾿Απόστολος επεσημήνατο λέγων τον Προφήτην εἰρηκέναι περὶ τοῦ Χριστοῦ (15)· Σὺ Ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχι σεδέκ, καὶ οὐ κατὰ τὴν τάξιν Ααρών· ἀφ᾽ οὗ καὶ ἡμεῖς λαβόντες φαμὲν κατὰ μὲν τὴν τάξιν Ααρών ἀνθρώπους δύνασθαι εἶναι ἀρχιερεῖς· κατὰ δὲ τὴν τάξιν Μελχισεδὲκ τὸν Χριστὸν τοῦ Θεοῦ. Θεῷ, καὶ παντὸς τοῦ βίου, ἐπεὶ σπεύδομεν ἐπὶ τὰ κρείττονα, και βουλομένων ἡμῶν ἔχειν πᾶσαν αὐτὴν ἀπαρχὴν τῶν πολλῶν ἀπαρχῶν, εἴ γε μὴ σφαλλόμεθα τοῦτο νομίζοντες, ποίαν ἐχρῆν εἶναι, μετὰ τὸ κατὰ τὸ σῶμα κεχωρίσθαι, ἡμᾶς ἀλλήλων, διαφέρουσαν ἢ τὴν περὶ Εὐαγγελίου ἐξέτασιν; Καὶ γὰρ τολμητέον εἰπεῖν πασῶν τῶν Γραφῶν εἶναι ἀπαρχὴν τὸ Εὐαγγέ μον. Απαρχὴν οὖν πράξεων, ἐξ οὗ (17) τῇ ᾿Αλεξαν δρείᾳ ἐπιδεδημήκαμεν, τίνα ἄλλην ἢ τὴν εἰς τὴν ἀπαρχὴν τῶν Γραφῶν ἐχρῆν γεγονέναι; Χρὴ δὲ ἡμᾶς εἰδέναι οὗ ταυτὸν εἶναι (18) ἀπαρχὴν καὶ πρωτογέν- ημα. Μετὰ γὰρ τοὺς πάντας καρποὺς ἀναφέρεται ἡ * Β Τάχα δὲ οἱ διαφέροντες καὶ τῶν. με ἐπεὶ σπεύδομεν ἐπὶ σπεύδομεν. πρὸ τῶν πάντων καρπῶν, Αι ἀπαρχαὶ COMMENT. IN JOAN. TOMUS 1. A tribubus qui decimas et primitias offerunt Deo per Hebr. 1, 14. Psal. cıx, 4. levitas et sacerdotes, cum tamen ipsi nullis fruan- tur decimis aut primitiis. Levitæ vero et sacerdotes, in omnibus decimis fruentes et primitiis, Deo deci- mas, atque eliam, ut opinor, primitias offerunt per pontificem : eodern modo complures ex nobis qui ad Christi disciplinam accesserunt, majori ex parte ad vitæ hujus negotia attenti, paucas actiones Deo offerentes, fortasse sunt iis similes qui ex tri- bubus parum communicant cum sacerdotibus, et paucis cultores Dei nutriunt. Qui vero divino dicati sunt verbo, et in solo Dei cultu sincere legitimeque immorantur, levita sacerdotesque vocari poterunt, juxta differentiam eorum notum et actionum quæ huc et illarum quæ illuc spectant. Fortassis autem qui cæteris suæ ætatis hominibus virtute præstant, summi sacerdotes erunt, juxta Aaron ordinem, nou juxta ordinem Melchisedech. Quod si quis objiciat nos minus in hoc pie sentire, quod summi sacerdo- tis nomen ad homines redigimus, quoniam sæpe Jesus maguus Sacerdos a prophetis vocatur : Ila- bemus enim, inquit 23, sacerdotem magnum, qui cœ. los penetravit, Jesum Filium Dei ; huic responden- dum est Apostolum id notasse, cum diceret Prophic- tain de Christo locutum fuisse, cum inquit s : Th es Sacerdos in æternum secundum ordinem Melchi- sedech, et non secundum ordinem Aaron; inde, ar- repla occasione, dicimus fieri posse ut homines juxta Aaronis ordinem sint summi sacerdotes, cum juxta Cordinem Melchisedech sacerdotem esse ad Christum Dei Filium pertineat. dicata, quoniam ad præstantiora magno studio con- tendimus, cupientibusque nobis primitias omnes multarum primitiarum babere, nisi hoc existiman- tes decipimur, quænam aliæ nobis primitiæ præ- stantiores esse debuerunt, posteaquam mutua cor- poris consuetudine sejuncti sumus, quam insti- tuere de Evangelio disputationem? Etenim auden- dum est dicere omnium Scripturarum primitias. Evangelium esse. Ex quo igitur tempore Alexandriam pervenimus, quasnam alias esse oportuit nostrarunt actionum primitias quam in Scripturarum primi- tiis? Sed sciamus necesse est non idem esse ¿nap- lec desunt apud Hortium, sed restituuntur ex codd. Barberino et Boileiano. wi, seul legitur in nostris mss. quod nostri liabent codices, legitur in textu apud Huetium rum postquam Antiochia rediit, quo a Mammea, Alexandri Severi matre, fuerat accersitus. Tunc cnim commentariis illustrare Scripturam exorsus . Id vero munns, Achaico itinere intermissum. resumpsit Alexandriam dengo reversus, ut fusius Origenianis ostendimus. HUETIUS. 16, appellant, dicuntur Hebræis ☐ eaque e frugi- bus integris necdum elaboratis Deo offerenda exci- piebantur, neque magna copia, neque certa. Offe- rebantur autem festo primitiarum tempore juxta præceplum Exodi xxii, vil. ", 14. Judais sunt non quæ ex universis frugibus jäin elaboratis sepositæ, sacer- dotibus tradebantur ea copia quæ amplior esset sexagesima parte, minor quadragesima. Ut ex omni- bus igitur frugibus excernerentur THEBUNOTH fruges universas jam ante collectas esse oportuit, quod contingebat in festo Pentecostes, ut est Le vil. xxi, ; Num. xxviir, 26; Deuter. xv, 9, 10, Sunt qui primitias novorum fructuum oblatas vQ- lunt mieuse Tiszt, festo Scenopegia. Nam tum uni 4. Πάσης τοίνυν ἡμῖν πράξεως (16) ανακειμένης 4. Omni itaque actione, et tota vita nostra 4 Deo (14) Γνησίως, κατὰ τὴν εἰς τοῦτο διαφοράν.... D Quæ πρωτογεννήματα Origenes et LXX Interpretes (15) Περὶ τοῦ Χριστοῦ. Apud luetium deest (16) Πράξεως. Codex Bodleianus, τάξεως. ΜΟΣ (17) Απαρχὴν οὖν πράξεων, ἐξ οὗ, etc. Nimi- (18) Χρὴ δὲ ἡμᾶς εἰδέναι οὐ ταυτὸν εἶναι, etc. 19. Eorum vero offerendorum ritus traditur Les

φυλῶν δεκάτας καὶ ἀπαρχὰς ἀναφέρουσι τῷ Θεῷ διὰ τῶν λευιτῶν καὶ ἱερέων, οὐ πάντα ἔχοντες ἀπαρχὰς ἢ δεκάτας· οἱ δὲ λευῖται καὶ ἱερεῖς, πάντα δεκάταις καὶ ἀπαρχαῖς χρώμενοι, δεκάτας ἀναφέρουσι τῷ Θεῷ διὰ τοῦ ἀρχιερέως, οἶμα: δ' ὅτι καὶ ἀπαρχάς. Ημῶν δὴ τῶν προσιόντων τοῖς Χριστοῦ μαθήμασιν οἱ μὲν πλεῖστοι τὰ πολλὰ τῷ βίῳ σχολάζοντες, καὶ ὀλίγας πράξεις τῷ Θεῷ ἀνατιθέντες, τάχα εἶεν ἂν οἱ ἀπὸ τῶν φυλῶν ὀλίγην πρὸς τοὺς ἱερεῖς ἔχοντες κοινωνίαν, καὶ ἐν βραχέσι τὸ θεραπευτικὸν τοῦ Θεοῦ τρέφοντες· οἱ δὲ ἀνακείμενοι τῷ θείῳ λόγῳ καὶ πρὸς μόνῃ τῇ θεραπεία τοῦ Θεοῦ γινόμενοι γνησίως κατὰ τὴν εἰς τοῦτο διαφορὰν τῶν εἰς τοῦτο κινημάτων Λευῖται καὶ ἱερεῖς οὐκ ἀτόπως λεχθήσονται. Τάχα δὲ οἱ διαφέρον τῆς καὶ τῶν (14) τῆς καθ᾿ ἑαυτοὺς γενεᾶς ἔχοντες ἀρχιερεῖς ἔσονται κατὰ τὴν τάξιν Ααρών, καὶ οὐ κατὰ τὴν τάξιν Μελχισεδέκ. Ἐὰν γάρ τις ἀνθυ ποφέρῃ πρὸς τοῦτο νομίζων ἡμᾶς ἀσεβεῖν τὸ τοῦ ἀρχιερέως όνομα τάσσοντας ἐπ' ἀνθρώπων, ἐπεὶ πολλαχοῦ Ἰησοῦς μέγας Ἱερεὺς προφητεύεται· Ἔχομεν γὰρ ἀρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τοὺς εὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· λεκτέον πρὸς αὐτὸν, ὅτι ὁ ᾿Απόστολος επεσημήνατο λέγων τον Προφήτην εἰρηκέναι περὶ τοῦ Χριστοῦ (15)· Σὺ Ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχι σεδέκ, καὶ οὐ κατὰ τὴν τάξιν Ααρών· ἀφ᾽ οὗ καὶ ἡμεῖς λαβόντες φαμὲν κατὰ μὲν τὴν τάξιν Ααρών ἀνθρώπους δύνασθαι εἶναι ἀρχιερεῖς· κατὰ δὲ τὴν τάξιν Μελχισεδὲκ τὸν Χριστὸν τοῦ Θεοῦ. Θεῷ, καὶ παντὸς τοῦ βίου, ἐπεὶ σπεύδομεν ἐπὶ τὰ κρείττονα, και βουλομένων ἡμῶν ἔχειν πᾶσαν αὐτὴν ἀπαρχὴν τῶν πολλῶν ἀπαρχῶν, εἴ γε μὴ σφαλλόμεθα τοῦτο νομίζοντες, ποίαν ἐχρῆν εἶναι, μετὰ τὸ κατὰ τὸ σῶμα κεχωρίσθαι, ἡμᾶς ἀλλήλων, διαφέρουσαν ἢ τὴν περὶ Εὐαγγελίου ἐξέτασιν; Καὶ γὰρ τολμητέον εἰπεῖν πασῶν τῶν Γραφῶν εἶναι ἀπαρχὴν τὸ Εὐαγγέ μον. Απαρχὴν οὖν πράξεων, ἐξ οὗ (17) τῇ ᾿Αλεξαν δρείᾳ ἐπιδεδημήκαμεν, τίνα ἄλλην ἢ τὴν εἰς τὴν ἀπαρχὴν τῶν Γραφῶν ἐχρῆν γεγονέναι; Χρὴ δὲ ἡμᾶς εἰδέναι οὗ ταυτὸν εἶναι (18) ἀπαρχὴν καὶ πρωτογέν- ημα. Μετὰ γὰρ τοὺς πάντας καρποὺς ἀναφέρεται ἡ * Β Τάχα δὲ οἱ διαφέροντες καὶ τῶν. με ἐπεὶ σπεύδομεν ἐπὶ σπεύδομεν. πρὸ τῶν πάντων καρπῶν, Αι ἀπαρχαὶ COMMENT. IN JOAN. TOMUS 1. A tribubus qui decimas et primitias offerunt Deo per Hebr. 1, 14. Psal. cıx, 4. levitas et sacerdotes, cum tamen ipsi nullis fruan- tur decimis aut primitiis. Levitæ vero et sacerdotes, in omnibus decimis fruentes et primitiis, Deo deci- mas, atque eliam, ut opinor, primitias offerunt per pontificem : eodern modo complures ex nobis qui ad Christi disciplinam accesserunt, majori ex parte ad vitæ hujus negotia attenti, paucas actiones Deo offerentes, fortasse sunt iis similes qui ex tri- bubus parum communicant cum sacerdotibus, et paucis cultores Dei nutriunt. Qui vero divino dicati sunt verbo, et in solo Dei cultu sincere legitimeque immorantur, levita sacerdotesque vocari poterunt, juxta differentiam eorum notum et actionum quæ huc et illarum quæ illuc spectant. Fortassis autem qui cæteris suæ ætatis hominibus virtute præstant, summi sacerdotes erunt, juxta Aaron ordinem, nou juxta ordinem Melchisedech. Quod si quis objiciat nos minus in hoc pie sentire, quod summi sacerdo- tis nomen ad homines redigimus, quoniam sæpe Jesus maguus Sacerdos a prophetis vocatur : Ila- bemus enim, inquit 23, sacerdotem magnum, qui cœ. los penetravit, Jesum Filium Dei ; huic responden- dum est Apostolum id notasse, cum diceret Prophic- tain de Christo locutum fuisse, cum inquit s : Th es Sacerdos in æternum secundum ordinem Melchi- sedech, et non secundum ordinem Aaron; inde, ar- repla occasione, dicimus fieri posse ut homines juxta Aaronis ordinem sint summi sacerdotes, cum juxta Cordinem Melchisedech sacerdotem esse ad Christum Dei Filium pertineat. dicata, quoniam ad præstantiora magno studio con- tendimus, cupientibusque nobis primitias omnes multarum primitiarum babere, nisi hoc existiman- tes decipimur, quænam aliæ nobis primitiæ præ- stantiores esse debuerunt, posteaquam mutua cor- poris consuetudine sejuncti sumus, quam insti- tuere de Evangelio disputationem? Etenim auden- dum est dicere omnium Scripturarum primitias. Evangelium esse. Ex quo igitur tempore Alexandriam pervenimus, quasnam alias esse oportuit nostrarunt actionum primitias quam in Scripturarum primi- tiis? Sed sciamus necesse est non idem esse ¿nap- lec desunt apud Hortium, sed restituuntur ex codd. Barberino et Boileiano. wi, seul legitur in nostris mss. quod nostri liabent codices, legitur in textu apud Huetium rum postquam Antiochia rediit, quo a Mammea, Alexandri Severi matre, fuerat accersitus. Tunc cnim commentariis illustrare Scripturam exorsus . Id vero munns, Achaico itinere intermissum. resumpsit Alexandriam dengo reversus, ut fusius Origenianis ostendimus. HUETIUS. 16, appellant, dicuntur Hebræis ☐ eaque e frugi- bus integris necdum elaboratis Deo offerenda exci- piebantur, neque magna copia, neque certa. Offe- rebantur autem festo primitiarum tempore juxta præceplum Exodi xxii, vil. ", 14. Judais sunt non quæ ex universis frugibus jäin elaboratis sepositæ, sacer- dotibus tradebantur ea copia quæ amplior esset sexagesima parte, minor quadragesima. Ut ex omni- bus igitur frugibus excernerentur THEBUNOTH fruges universas jam ante collectas esse oportuit, quod contingebat in festo Pentecostes, ut est Le vil. xxi, ; Num. xxviir, 26; Deuter. xv, 9, 10, Sunt qui primitias novorum fructuum oblatas vQ- lunt mieuse Tiszt, festo Scenopegia. Nam tum uni 4. Πάσης τοίνυν ἡμῖν πράξεως (16) ανακειμένης 4. Omni itaque actione, et tota vita nostra 4 Deo (14) Γνησίως, κατὰ τὴν εἰς τοῦτο διαφοράν.... D Quæ πρωτογεννήματα Origenes et LXX Interpretes (15) Περὶ τοῦ Χριστοῦ. Apud luetium deest (16) Πράξεως. Codex Bodleianus, τάξεως. ΜΟΣ (17) Απαρχὴν οὖν πράξεων, ἐξ οὗ, etc. Nimi- (18) Χρὴ δὲ ἡμᾶς εἰδέναι οὐ ταυτὸν εἶναι, etc. 19. Eorum vero offerendorum ritus traditur Les

Α ἀπαρχή, πρὸ δὲ πάντων τὸ πρωτογέννημα. Τῶν τοίνυν φερομένων Γραφῶν καὶ ἐν πάσαις Ἐκκλησίαις Θεοῦ πεπιστευμένων εἶναι θείων οὐκ ἂν ἁμάρτοι τις λέγων πρωτογέννημα μὲν τὸν Μωϋσέως νόμον, ἀπαρχὴν δὲ τὸ Εὐαγγέλιον· μετὰ γὰρ τοὺς πάντας τῶν προφητῶν καρπούς, τῶν μέχρι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, ὁ τέλειος ἐβλάστησε λόγος. χὴν πρωτογέννημα ἀπαρχὴ πρωτ τογέννημα πρωτογέννημα ἀπαρχήν ἀπαρχῇ ἀναπτύξεως τῶν ἀπαρχῶν φάσκων μετὰ τὰ Εὐαγγέλια τὰς Πράξεις καὶ τὰς Επιστολὰς φέρεσθαι τῶν ἀπο- στόλων, καὶ κατὰ τοῦτο μὴ ἂν ἔτι σώζεσθαι τὸ προα ποδεδομένον περὶ ἀπαρχῆς, τὸ ἀπαρχὴν πάσης Γρα- απαρχὴν φῆς εἶναι τὸ Εὐαγγέλιον· λεκτέον ἤτοι νοῦν εἶναι σου φῶν ἐν Χριστῷ, ὠφελημένων ἐν ταῖς φερομέναις Επιστολαῖς, δεομένων ἵνα (19) πιστεύωνται μαρτυ- ριῶν τῶν ἐν τοῖς νομικοῖς καὶ προφητικοῖς λόγοις κει- μένων, ὥστε σοφὰ μὲν καὶ πιστὰ λέγειν καὶ σφόδρα ἐπιτεταγμένα (20) τὰ ἀποστολικά, οὐ μὴν παραπλή στα τῷ· Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ κατὰ τοῦτο ἐπίστησον εἰ, ἐπὰν λέγῃ ὁ Παῦλος· Πᾶσα Γρα- φὴ θεόπνευστος καὶ ὠφέλιμος, ἐμπεριλαμβάνει καὶ τὰ ἑαυτοῦ γράμματα, ἢ οὐ τό· Καγώ λέγω (21), καὶ οὐχ ὁ Κύριος, καὶ τό· Ἐν πάσαις Ἐκκλησίαις διατάσσομαι, καὶ τό· Οἷα ἔπαθον ἐν Ἀντιοχείᾳ, ἐν Ικονίῳ, ἐν Λύστροις, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ἐνίοτε ὑπ' αὐτοῦ γραφέντα καὶ κατ' ἐξουσίαν, οὐ μὴν τὸ εἰλικρινὲς τῶν ἐκ θείας ἐπιπνοίας (22) λόγων· ἢ καὶ τούτῳ παραστατέον (25), ὅτι ἡ Παλαιὰ μὲν οὐκ Εὐαγγέλιον, οὐ δεικνύουσα τὸν ἐρχόμενον, ἀλλὰ προαγγέλλουσα καὶ προκηρύσσουσα· πᾶσα δὲ ἡ Καινή τὸ Εὐαγγέλιόν ἐστιν, οὐ μόνον ὁμοίως τῇ ἀρχῇ τοῦ Εὐαγγελίου φάσκουσα (24)· Ἰδοὺ ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἀλλὰ καὶ ποικί λας δοξολογίας περιέχουσα καὶ διδασκαλίας τοῦ δι᾿ ἂν τὸ Εὐαγγέλιον Εὐαγγέλιόν ἐστιν (25). Ἔτι δὲ εἰ ὁ Θεὸς ἔθετο ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἀποστόλους, καὶ προ- φήτας, καὶ εὐαγγελιστὰς, ποιμένας τε καὶ διδασκά λους, ἐπὰν ἐξετάσωμεν τί τὸ ἔργον τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ὅτι οὐ πάντως διηγήσασθαι τίνα τρόπον ὁ Σωτὴρ τυφλὸν ἀπὸ γενετῆς ἰάσατο, ὁδωδότα νεκρὸν ἀνέστη- σεν, ἤ τι τῶν παραδόξων πεποίηκεν· οὐκ ὀκνήσομεν χαρακτηριζομένου τοῦ εὐαγγελιστοῦ, καὶ ἐν προ Μετὰ τοὺς πάντας καρποὺς ἀνεφέροντο αἱ ἀπαρ- χαί. φερομέναις ἐπιστολαῖς, δεομένων δέ, ἐπιτετευγμένα. ἢ οὐ- τω· Λέγω, ειλικρινὲς τῶν ἐκ θείας ἐπιπνοίας. τοῦτο, Εὐαγγέλιόν ἐστιν, κ. τ. λ. δι᾿ ὅν δι' ού. Εὐαγγέλιον • ORIGENIS B [primitias eι [primam geni- turam]. Siquidem post omnes fructus dedicatur [primitia] ; ante omnes vero fructus [prima genitura]. Proinde haud equidem quis aberrabit, si ex omnibus Scripturis quæ in omnibus Ecclesiis et feruntur et creduntur esse di- vine, Moysis legem dixerit [primam genituram ], Evangelium vero [primitias], quandoquidem post omnes prophetarum fructus qui fuerunt usque ad Dominum Jesum, perfectus ille sermo germinavit. [primitiis], reclamet aliquis dicens rursum post Evangelia circumiferri etiam tum Acta, tum Epistolas apostolorum, et idcirco hoc minus verum esse quod superius de hoc vocabulo tradidimus, nempe Evangelium totius Scripturæ [pri- mitias] esse; dicendum sane est eorum qui sapien - tes in Christo, quique ex his prædictis Epistolis utilitatem perceperunt quidem, sed tamen, quo fi- dem mereantur, indigent testimoniis quæ in legali- bus et propheticis scriptis continentur, hanc esse mentem ut sapientiæ quidem plena et credibilia et vehementer sancita apostolica esse dicant, sed iis neutiquam consimilia : Hæc dicit Dominus omnio- tens ”. Et hanc ob causam inspice complectatur necne suas Epistolas Paulus cum dicit 16: Omnis Scri- plura afflatu prodita utilis est ; et cum ait ** : Dico ego, non Dominus ; et illud : Sic in omnibus Eccle- siis ordino; itemque": Qualia passus sum Antiochiæ, C Iconii, Lystris, et his similia, interdum ab ipso scripta, et juxta potestatem, non tamen secundum accuratam sinceritatem sermonum, qui sunt ex di- vina inspiratione. Deinde hoc etiam ostendenduin est veterem Scripturam non esse Evangelium, quæ venientem non ostendit, sed prænuntiat; omnem vero novam, Evangelium esse, quæ non solunt, ut in Evangelii initio scriptum est, ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui aufert peccata mundi 3, verum eliam quæ varias opiniones doctrinasque continet ejus per quem Evangelium est Evangelium. Praeterea, si Deus posuit in Ecclesia apostolos et prophetas, et evangelistas, pastoresque et doctores 30*, cum accu- rate examinaverimus quodnam sit evangelistä offi- cium, et invenerimus pertinere ad eum non semper D enarrare quonam pacto Servator cæcum a nativitate Cor. vi, 18. Ephes. IV. 11. | Tim. 111, 16. Cor. vil, 12. ibid. 17. || Tim. 111, 11. Joan. 1, 29; versos fructus fuisse collectos intelligitur ex Exod. xxi, 16, et Levit. xxi, 39. Atqui de fructibus quoque dabantur THERUMOTH, Num. xviit, 13; Dent- ter. xvii, 4, et xxvi, 2. Igitur dalæ ille sunt post collectionem fructuum, hoc est mense TISRI, in festo Tabernaculorum. Atque hanc primitiarum oblationem videtur respexisse Origenes, cum ait: Nam ante Scenopegiam universi fructus, uvae puta et oleæ, neutiquam potuerunt esse collectæ. ILUETIUS. etc. ces mss. Male autem Huetius in textu habet, etc. Hæc apud Hue- tium desunt, sed restituuntur ex codicibus Bodleia- no et Barberino. Lerinus et Bodleianus. Perionius tamen legit cui nos cum Tarino assentimur. Sic recte habet codex Bodl- leianus, sicque legit Ferrarius; in codice Barbe- rino pro legitur Apud Huetium roΣ semel exstat, ; 5. Quod si propter interpretationem datam τη 5. Ἐὰν δέ τις ἀνθυποφέρῃ διὰ τὴν ἔννοιαν τῆς (19) Legendum videtur, ὠφελημένων μὲν ἐν ταῖς (20) Codex Bodleianus pro ἐπιτεταγμένα habet (21) Ἢ οὐ τό· Καγώ λέγω, κ. τ. λ. Sic nostri coli- (22) Γραφέντα καὶ κατ' ἐξουσίαν, οὐ μὴν τὸ (25) Τούτω παραστατέον. 11: codd. Regius, Bar- (24) Φάσκουσα. Codex Barberinus, φράζουσα. (25) Διδασκαλίας τοῦ δι' δν τὸ Εὐαγγέλιον

Α ἀπαρχή, πρὸ δὲ πάντων τὸ πρωτογέννημα. Τῶν τοίνυν φερομένων Γραφῶν καὶ ἐν πάσαις Ἐκκλησίαις Θεοῦ πεπιστευμένων εἶναι θείων οὐκ ἂν ἁμάρτοι τις λέγων πρωτογέννημα μὲν τὸν Μωϋσέως νόμον, ἀπαρχὴν δὲ τὸ Εὐαγγέλιον· μετὰ γὰρ τοὺς πάντας τῶν προφητῶν καρπούς, τῶν μέχρι τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, ὁ τέλειος ἐβλάστησε λόγος. χὴν πρωτογέννημα ἀπαρχὴ πρωτ τογέννημα πρωτογέννημα ἀπαρχήν ἀπαρχῇ ἀναπτύξεως τῶν ἀπαρχῶν φάσκων μετὰ τὰ Εὐαγγέλια τὰς Πράξεις καὶ τὰς Επιστολὰς φέρεσθαι τῶν ἀπο- στόλων, καὶ κατὰ τοῦτο μὴ ἂν ἔτι σώζεσθαι τὸ προα ποδεδομένον περὶ ἀπαρχῆς, τὸ ἀπαρχὴν πάσης Γρα- απαρχὴν φῆς εἶναι τὸ Εὐαγγέλιον· λεκτέον ἤτοι νοῦν εἶναι σου φῶν ἐν Χριστῷ, ὠφελημένων ἐν ταῖς φερομέναις Επιστολαῖς, δεομένων ἵνα (19) πιστεύωνται μαρτυ- ριῶν τῶν ἐν τοῖς νομικοῖς καὶ προφητικοῖς λόγοις κει- μένων, ὥστε σοφὰ μὲν καὶ πιστὰ λέγειν καὶ σφόδρα ἐπιτεταγμένα (20) τὰ ἀποστολικά, οὐ μὴν παραπλή στα τῷ· Τάδε λέγει Κύριος παντοκράτωρ· καὶ κατὰ τοῦτο ἐπίστησον εἰ, ἐπὰν λέγῃ ὁ Παῦλος· Πᾶσα Γρα- φὴ θεόπνευστος καὶ ὠφέλιμος, ἐμπεριλαμβάνει καὶ τὰ ἑαυτοῦ γράμματα, ἢ οὐ τό· Καγώ λέγω (21), καὶ οὐχ ὁ Κύριος, καὶ τό· Ἐν πάσαις Ἐκκλησίαις διατάσσομαι, καὶ τό· Οἷα ἔπαθον ἐν Ἀντιοχείᾳ, ἐν Ικονίῳ, ἐν Λύστροις, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια ἐνίοτε ὑπ' αὐτοῦ γραφέντα καὶ κατ' ἐξουσίαν, οὐ μὴν τὸ εἰλικρινὲς τῶν ἐκ θείας ἐπιπνοίας (22) λόγων· ἢ καὶ τούτῳ παραστατέον (25), ὅτι ἡ Παλαιὰ μὲν οὐκ Εὐαγγέλιον, οὐ δεικνύουσα τὸν ἐρχόμενον, ἀλλὰ προαγγέλλουσα καὶ προκηρύσσουσα· πᾶσα δὲ ἡ Καινή τὸ Εὐαγγέλιόν ἐστιν, οὐ μόνον ὁμοίως τῇ ἀρχῇ τοῦ Εὐαγγελίου φάσκουσα (24)· Ἰδοὺ ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἀλλὰ καὶ ποικί λας δοξολογίας περιέχουσα καὶ διδασκαλίας τοῦ δι᾿ ἂν τὸ Εὐαγγέλιον Εὐαγγέλιόν ἐστιν (25). Ἔτι δὲ εἰ ὁ Θεὸς ἔθετο ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἀποστόλους, καὶ προ- φήτας, καὶ εὐαγγελιστὰς, ποιμένας τε καὶ διδασκά λους, ἐπὰν ἐξετάσωμεν τί τὸ ἔργον τοῦ εὐαγγελιστοῦ, ὅτι οὐ πάντως διηγήσασθαι τίνα τρόπον ὁ Σωτὴρ τυφλὸν ἀπὸ γενετῆς ἰάσατο, ὁδωδότα νεκρὸν ἀνέστη- σεν, ἤ τι τῶν παραδόξων πεποίηκεν· οὐκ ὀκνήσομεν χαρακτηριζομένου τοῦ εὐαγγελιστοῦ, καὶ ἐν προ Μετὰ τοὺς πάντας καρποὺς ἀνεφέροντο αἱ ἀπαρ- χαί. φερομέναις ἐπιστολαῖς, δεομένων δέ, ἐπιτετευγμένα. ἢ οὐ- τω· Λέγω, ειλικρινὲς τῶν ἐκ θείας ἐπιπνοίας. τοῦτο, Εὐαγγέλιόν ἐστιν, κ. τ. λ. δι᾿ ὅν δι' ού. Εὐαγγέλιον • ORIGENIS B [primitias eι [primam geni- turam]. Siquidem post omnes fructus dedicatur [primitia] ; ante omnes vero fructus [prima genitura]. Proinde haud equidem quis aberrabit, si ex omnibus Scripturis quæ in omnibus Ecclesiis et feruntur et creduntur esse di- vine, Moysis legem dixerit [primam genituram ], Evangelium vero [primitias], quandoquidem post omnes prophetarum fructus qui fuerunt usque ad Dominum Jesum, perfectus ille sermo germinavit. [primitiis], reclamet aliquis dicens rursum post Evangelia circumiferri etiam tum Acta, tum Epistolas apostolorum, et idcirco hoc minus verum esse quod superius de hoc vocabulo tradidimus, nempe Evangelium totius Scripturæ [pri- mitias] esse; dicendum sane est eorum qui sapien - tes in Christo, quique ex his prædictis Epistolis utilitatem perceperunt quidem, sed tamen, quo fi- dem mereantur, indigent testimoniis quæ in legali- bus et propheticis scriptis continentur, hanc esse mentem ut sapientiæ quidem plena et credibilia et vehementer sancita apostolica esse dicant, sed iis neutiquam consimilia : Hæc dicit Dominus omnio- tens ”. Et hanc ob causam inspice complectatur necne suas Epistolas Paulus cum dicit 16: Omnis Scri- plura afflatu prodita utilis est ; et cum ait ** : Dico ego, non Dominus ; et illud : Sic in omnibus Eccle- siis ordino; itemque": Qualia passus sum Antiochiæ, C Iconii, Lystris, et his similia, interdum ab ipso scripta, et juxta potestatem, non tamen secundum accuratam sinceritatem sermonum, qui sunt ex di- vina inspiratione. Deinde hoc etiam ostendenduin est veterem Scripturam non esse Evangelium, quæ venientem non ostendit, sed prænuntiat; omnem vero novam, Evangelium esse, quæ non solunt, ut in Evangelii initio scriptum est, ait: Ecce Agnus Dei, ecce qui aufert peccata mundi 3, verum eliam quæ varias opiniones doctrinasque continet ejus per quem Evangelium est Evangelium. Praeterea, si Deus posuit in Ecclesia apostolos et prophetas, et evangelistas, pastoresque et doctores 30*, cum accu- rate examinaverimus quodnam sit evangelistä offi- cium, et invenerimus pertinere ad eum non semper D enarrare quonam pacto Servator cæcum a nativitate Cor. vi, 18. Ephes. IV. 11. | Tim. 111, 16. Cor. vil, 12. ibid. 17. || Tim. 111, 11. Joan. 1, 29; versos fructus fuisse collectos intelligitur ex Exod. xxi, 16, et Levit. xxi, 39. Atqui de fructibus quoque dabantur THERUMOTH, Num. xviit, 13; Dent- ter. xvii, 4, et xxvi, 2. Igitur dalæ ille sunt post collectionem fructuum, hoc est mense TISRI, in festo Tabernaculorum. Atque hanc primitiarum oblationem videtur respexisse Origenes, cum ait: Nam ante Scenopegiam universi fructus, uvae puta et oleæ, neutiquam potuerunt esse collectæ. ILUETIUS. etc. ces mss. Male autem Huetius in textu habet, etc. Hæc apud Hue- tium desunt, sed restituuntur ex codicibus Bodleia- no et Barberino. Lerinus et Bodleianus. Perionius tamen legit cui nos cum Tarino assentimur. Sic recte habet codex Bodl- leianus, sicque legit Ferrarius; in codice Barbe- rino pro legitur Apud Huetium roΣ semel exstat, ; 5. Quod si propter interpretationem datam τη 5. Ἐὰν δέ τις ἀνθυποφέρῃ διὰ τὴν ἔννοιαν τῆς (19) Legendum videtur, ὠφελημένων μὲν ἐν ταῖς (20) Codex Bodleianus pro ἐπιτεταγμένα habet (21) Ἢ οὐ τό· Καγώ λέγω, κ. τ. λ. Sic nostri coli- (22) Γραφέντα καὶ κατ' ἐξουσίαν, οὐ μὴν τὸ (25) Τούτω παραστατέον. 11: codd. Regius, Bar- (24) Φάσκουσα. Codex Barberinus, φράζουσα. (25) Διδασκαλίας τοῦ δι' δν τὸ Εὐαγγέλιον

τρεπτικῷ λόγῳ τῷ εἰς πιστοποίησιν τῶν περὶ Ἰησοῦ Εὐαγγέλιόν πως εἰπεῖν τὰ ὑπὸ τῶν ἀποστόλων γε γραμμένα. Αλλ᾽ ὅσον ἐπὶ τῇ δευτέρᾳ ἀποδόσει τῷ ἀνθυποφέροντι διὰ τὸ μὴ ἐπιγεγράφθαι τὰς Επιστο λὰς Εὐαγγέλιον, ὡς οὐ καλῶς πᾶσαν τὴν καινὴν Διαθήκην Εὐαγγέλιον ἡμῶν ὀνομασάντων, λεκτέον, ὅτι πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν δύο τινῶν ἢ πλειόνων τῷ αὐτῷ ὀνόματι ὀνομαζομένων, κυριώτερον ἐπὶ τοῦ ἑτέρου τῶν λεγομένων κεῖται τὸ ὄνομα· οἷον λέγον της τοῦ Σωτῆρος· Μὴ καλέσητε διδάσκαλον ἐπὶ τῆς τῆς (26), ὁ ᾿Απόστολός φησι τετάχθαι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ διδασκάλους. Οὐκ ἔσονται οὖν οὗτοι διδάσκαλοι ὅσον ἐπὶ τῇ ἀκριβείᾳ τῆς τοῦ Εὐαγγε λίου (27) φωνῆς· οὕτως οὐκ ἔσται Εὐαγγέλιον τὸ κατὰ τῆς Ἐπιστολὰς πᾶν γράμμα, ὅταν παραβάλληται τῇ διηγήσει τῶν περὶ Ἰησοῦ πράξεων καὶ παθημάτων Β καὶ λόγων αὐτοῦ. Πλὴν ἀπαρχή πάσης Γραφῆς τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ πασῶν τῶν κατ' εὐχὴν ἡμῶν πρά- ξεων ἐσομένων ἀπαρχὴν ποιούμεθα εἰς τὴν ἀπαρ- χής (28) τῶν Γραφών. δ γελίων, οἱονεὶ στοιχείων τῆς πίστεως τῆς Ἐκκλησίας, ἐξ ὧν στοιχείων ὁ πᾶς συνέστηκε κόσμος, ἐν Χριστῷ καταλλαγεὶς τῷ Θεῷ, καθά φησιν ὁ Παῦλος· Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ, οὗ κό σμου τὴν ἁμαρτίαν ἦρεν Ἰησοῦς· περὶ γὰρ τοῦ κόσμου τῆς Ἐκκλησίας ὁ λόγος ἐστὶν ὁ γεγραμμένος· Ἰδοὺ ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἀπαρχὴν τῶν Εὐαγγελίων εἶναι τὸ προστεταγμένον ἡμῖν ὑπὸ σοῦ κατὰ δύναμιν ἐρευ νῆσαι τὸ κατὰ Ἰωάννην· τὸν γενεαλογούμενον εἰ τών (29), καὶ ἀπὸ τοῦ ἀγενεαλογήτου ἀρχόμενον· Ματθαῖος μὲν γὰρ, τοῖς προσδοκῶσι τὸ ἐξ ᾿Αβραάμ καὶ Δαυίδ Εβραίοις γράφων, Βίβλος, φησί, γενέ- σεως Ἰησοῦ Χριστοῦ υἱοῦ Δαυΐδ, υἱοῦ ᾿Αβραάμ καὶ Μάρκος εἰδὼς γράφει, ἀρχὴν διηγεῖται τοῦ Εὐαγγελίου, τάχα εὑρισκόντων ἡμῶν τὸ τέλος αὐτοῦ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ ἐν ἀρχῇ Λόγον Θεόν Λόγον. Αλλά καὶ Λουκᾶς εἰρηκὼς ἐν ἀρχῇ τῶν Πράξεων· Τον μὲν πρῶτον λόγον ἐποιησάμὴν περὶ πάντων ὧν ἄρξατο ὁ Ἰησοῦς ποιεῖν καὶ διδάσκειν (30), αλλά γε τηρεῖ τῷ ἐπὶ τὸ στῆθος ἀναπεσόντι τοῦ Ἰησοῦ τῆς μείζονας καὶ τελειοτέρους (31) περὶ Ἰησοῦ λόγως· οὐδεὶς γὰρ ἐκείνων ἀκρατῶς ἐφανέρωσεν αὐτοῦ τὴν θεότητα, ὡς Ιωάννης παραστήσας αὐτὸν λέγοντα· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· Εγώ είμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· Ἐγώ εἰμι ἀνάστασις· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα· Ἐγώ εἰμι ὁ ποι- Ω, καθηγητής διδάσκαλος. τοῦ διδασκάλου. εἰπόν, τὸ κατὰ Ἰωάννην. Ἰησοῦς ποιεῖν καὶ διδάσκειν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A sanaverit, felentem mortuum excitaverit, vel ali- quid supra hominum opinionem fecerit; non dubi- tabimus affirmare aliquo modo Evangelium esse quæ scripserint apostoli, cum ad evangelistæ munus at- tineat, adhortatoria etiam oratione fidem iis quæ de Jesu tradita sunt, acquirere. Quantum vero al- tinet ad hoc quod secunde loco tradidimus, si obje- cerit aliquis quod minus probe nominaverimus to- tum Testamentum novum Evangelium, eo quod E- vangelii inscriptionem non habeant Epistolæ, huic dicemus sæpe in Scripturis, cum duo vel plura eo- dem vocabulo nuncupantur, magis proprie uni eo- rum illud tribui: verbi gratia, dicente Servatore 3: Ne vocetis magistrum super terram, inquit Aposto- lus lus & magistros in Ecclesia ordinatos fuisse. Non erunt ergo hi magistri secundum exactam intelli- gentiam vocis hujus Evangelii : sic etiam nou erit Evangelium, qualiscunque tandem illa fuerit Scri- plura, quæ aub nomine Epistolarum fuerit, si con- feratur cum Scriptura quæ actiones, passiones ser- monesque Jesu contineat. Attamen totius Scripturæ primitiæ est Evangelium, actionumque omnium quæ ex animi sententia nobis cessuræ sunt, primitias facimus in primitiis Evangelii. C D gelia veluti elementa fidei Ecclesiæ, ex quibus ele- mentis totus constat hic mundus Deo per Christum reconciliatus, sicut inquit Paulus 2, Deus erat in Christo, mundum sibi reconcilians; cujus mundi peccatum sustulit Jesus; de mundo enim Ecclesiæ sermo ille est scriptus : Ecce Agnus Dei, qui aufert peccatum mundi, Evangeliorum primitias Evangelium esse Joannis nobis propositum, cujus sensum pro virili mostra jussi sumus abs te investi- gare. Idque arbitror considerans genealogiam texen- tein, et incipientem ab eo qui genealogia caret. Nam Matthæus quideni cum scriberet Hebræis, qui ven- turum ex Abrahamo et Davide exspectabant: Liber inquit, generationis Jesu Christi filii David, flii Abra- ham . Marcus vero sciens quod scribit, initium enarrat Evangelii, fortassis quod inveniamus finem ipsius apud Joannem, qui in principio Verbum Deum fuisse inquit. Lucas etiam cum dixisset : Primum quidem sermonem feci de omnibus qua capil Jesus [acere et docere, majores perfectioresque de Jesu sermonės reservat ei qui supra pectus Jesu recubuit. Nullus enim illorum adeo pure manifestavit illios divinitatem, ut Joannes quippe qui inducat il- lum dicentem: Ego sum lux mundi : Ego sum`via, veritas et vita : Ego sum resurrectio : Ego sum os- tium: Ego sum pastor bonus * ; et in Apocalypsi “ : Ego sum A, et principium et fnis, primus et no- × Matth. xxı11, 8, 9. Ephes. 1, 11. II Cor. v, 19. * Joan. 1, 30. ss Matth. 1, 1. * Joan. viii, 12; xiv, 6; x1, 25; x, 7, 9, 11. Licus habetur Matth. xxiii, 8, ubi pro ezemplaria quædam habent Hunc au- versum cum sequenti confudit Origenes. Hernos. Apoc. 1, 8; xx11, 13. ** Act. 1, 4. ego vera legendum censeo quod refero ad præcedens Haec omnia apud Huetium desiderantur, sed restituuntur partim ex codice Bodleiano, partim ex Barberino. 6. Εγώ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ, τεσσάρων ὄντων τῶν Εὐαγ 6. Arbitror vero ego, etiamsi quatuor sint Evan- (36) Μὴ καλέσητε διδάσκαλον· ἐπὶ τῆς γῆς. (2) Τοῦ Εὐαγγελίου. Tarinus censebat legen- (28) Εἰς τὴν ἀπαρχήν, clc. Omittendum videtur (29) Pro είπών Ferrarius legit σκοπῶν, (30) Τέλος αὐτοῦ παρὰ τῷ Ἰωάννη.... ήρξατο δ (31) Codex Bodleianus, τελεωτέρους,

τρεπτικῷ λόγῳ τῷ εἰς πιστοποίησιν τῶν περὶ Ἰησοῦ Εὐαγγέλιόν πως εἰπεῖν τὰ ὑπὸ τῶν ἀποστόλων γε γραμμένα. Αλλ᾽ ὅσον ἐπὶ τῇ δευτέρᾳ ἀποδόσει τῷ ἀνθυποφέροντι διὰ τὸ μὴ ἐπιγεγράφθαι τὰς Επιστο λὰς Εὐαγγέλιον, ὡς οὐ καλῶς πᾶσαν τὴν καινὴν Διαθήκην Εὐαγγέλιον ἡμῶν ὀνομασάντων, λεκτέον, ὅτι πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν δύο τινῶν ἢ πλειόνων τῷ αὐτῷ ὀνόματι ὀνομαζομένων, κυριώτερον ἐπὶ τοῦ ἑτέρου τῶν λεγομένων κεῖται τὸ ὄνομα· οἷον λέγον της τοῦ Σωτῆρος· Μὴ καλέσητε διδάσκαλον ἐπὶ τῆς τῆς (26), ὁ ᾿Απόστολός φησι τετάχθαι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ διδασκάλους. Οὐκ ἔσονται οὖν οὗτοι διδάσκαλοι ὅσον ἐπὶ τῇ ἀκριβείᾳ τῆς τοῦ Εὐαγγε λίου (27) φωνῆς· οὕτως οὐκ ἔσται Εὐαγγέλιον τὸ κατὰ τῆς Ἐπιστολὰς πᾶν γράμμα, ὅταν παραβάλληται τῇ διηγήσει τῶν περὶ Ἰησοῦ πράξεων καὶ παθημάτων Β καὶ λόγων αὐτοῦ. Πλὴν ἀπαρχή πάσης Γραφῆς τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ πασῶν τῶν κατ' εὐχὴν ἡμῶν πρά- ξεων ἐσομένων ἀπαρχὴν ποιούμεθα εἰς τὴν ἀπαρ- χής (28) τῶν Γραφών. δ γελίων, οἱονεὶ στοιχείων τῆς πίστεως τῆς Ἐκκλησίας, ἐξ ὧν στοιχείων ὁ πᾶς συνέστηκε κόσμος, ἐν Χριστῷ καταλλαγεὶς τῷ Θεῷ, καθά φησιν ὁ Παῦλος· Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ, οὗ κό σμου τὴν ἁμαρτίαν ἦρεν Ἰησοῦς· περὶ γὰρ τοῦ κόσμου τῆς Ἐκκλησίας ὁ λόγος ἐστὶν ὁ γεγραμμένος· Ἰδοὺ ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ἀπαρχὴν τῶν Εὐαγγελίων εἶναι τὸ προστεταγμένον ἡμῖν ὑπὸ σοῦ κατὰ δύναμιν ἐρευ νῆσαι τὸ κατὰ Ἰωάννην· τὸν γενεαλογούμενον εἰ τών (29), καὶ ἀπὸ τοῦ ἀγενεαλογήτου ἀρχόμενον· Ματθαῖος μὲν γὰρ, τοῖς προσδοκῶσι τὸ ἐξ ᾿Αβραάμ καὶ Δαυίδ Εβραίοις γράφων, Βίβλος, φησί, γενέ- σεως Ἰησοῦ Χριστοῦ υἱοῦ Δαυΐδ, υἱοῦ ᾿Αβραάμ καὶ Μάρκος εἰδὼς γράφει, ἀρχὴν διηγεῖται τοῦ Εὐαγγελίου, τάχα εὑρισκόντων ἡμῶν τὸ τέλος αὐτοῦ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ ἐν ἀρχῇ Λόγον Θεόν Λόγον. Αλλά καὶ Λουκᾶς εἰρηκὼς ἐν ἀρχῇ τῶν Πράξεων· Τον μὲν πρῶτον λόγον ἐποιησάμὴν περὶ πάντων ὧν ἄρξατο ὁ Ἰησοῦς ποιεῖν καὶ διδάσκειν (30), αλλά γε τηρεῖ τῷ ἐπὶ τὸ στῆθος ἀναπεσόντι τοῦ Ἰησοῦ τῆς μείζονας καὶ τελειοτέρους (31) περὶ Ἰησοῦ λόγως· οὐδεὶς γὰρ ἐκείνων ἀκρατῶς ἐφανέρωσεν αὐτοῦ τὴν θεότητα, ὡς Ιωάννης παραστήσας αὐτὸν λέγοντα· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου· Εγώ είμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· Ἐγώ εἰμι ἀνάστασις· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα· Ἐγώ εἰμι ὁ ποι- Ω, καθηγητής διδάσκαλος. τοῦ διδασκάλου. εἰπόν, τὸ κατὰ Ἰωάννην. Ἰησοῦς ποιεῖν καὶ διδάσκειν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A sanaverit, felentem mortuum excitaverit, vel ali- quid supra hominum opinionem fecerit; non dubi- tabimus affirmare aliquo modo Evangelium esse quæ scripserint apostoli, cum ad evangelistæ munus at- tineat, adhortatoria etiam oratione fidem iis quæ de Jesu tradita sunt, acquirere. Quantum vero al- tinet ad hoc quod secunde loco tradidimus, si obje- cerit aliquis quod minus probe nominaverimus to- tum Testamentum novum Evangelium, eo quod E- vangelii inscriptionem non habeant Epistolæ, huic dicemus sæpe in Scripturis, cum duo vel plura eo- dem vocabulo nuncupantur, magis proprie uni eo- rum illud tribui: verbi gratia, dicente Servatore 3: Ne vocetis magistrum super terram, inquit Aposto- lus lus & magistros in Ecclesia ordinatos fuisse. Non erunt ergo hi magistri secundum exactam intelli- gentiam vocis hujus Evangelii : sic etiam nou erit Evangelium, qualiscunque tandem illa fuerit Scri- plura, quæ aub nomine Epistolarum fuerit, si con- feratur cum Scriptura quæ actiones, passiones ser- monesque Jesu contineat. Attamen totius Scripturæ primitiæ est Evangelium, actionumque omnium quæ ex animi sententia nobis cessuræ sunt, primitias facimus in primitiis Evangelii. C D gelia veluti elementa fidei Ecclesiæ, ex quibus ele- mentis totus constat hic mundus Deo per Christum reconciliatus, sicut inquit Paulus 2, Deus erat in Christo, mundum sibi reconcilians; cujus mundi peccatum sustulit Jesus; de mundo enim Ecclesiæ sermo ille est scriptus : Ecce Agnus Dei, qui aufert peccatum mundi, Evangeliorum primitias Evangelium esse Joannis nobis propositum, cujus sensum pro virili mostra jussi sumus abs te investi- gare. Idque arbitror considerans genealogiam texen- tein, et incipientem ab eo qui genealogia caret. Nam Matthæus quideni cum scriberet Hebræis, qui ven- turum ex Abrahamo et Davide exspectabant: Liber inquit, generationis Jesu Christi filii David, flii Abra- ham . Marcus vero sciens quod scribit, initium enarrat Evangelii, fortassis quod inveniamus finem ipsius apud Joannem, qui in principio Verbum Deum fuisse inquit. Lucas etiam cum dixisset : Primum quidem sermonem feci de omnibus qua capil Jesus [acere et docere, majores perfectioresque de Jesu sermonės reservat ei qui supra pectus Jesu recubuit. Nullus enim illorum adeo pure manifestavit illios divinitatem, ut Joannes quippe qui inducat il- lum dicentem: Ego sum lux mundi : Ego sum`via, veritas et vita : Ego sum resurrectio : Ego sum os- tium: Ego sum pastor bonus * ; et in Apocalypsi “ : Ego sum A, et principium et fnis, primus et no- × Matth. xxı11, 8, 9. Ephes. 1, 11. II Cor. v, 19. * Joan. 1, 30. ss Matth. 1, 1. * Joan. viii, 12; xiv, 6; x1, 25; x, 7, 9, 11. Licus habetur Matth. xxiii, 8, ubi pro ezemplaria quædam habent Hunc au- versum cum sequenti confudit Origenes. Hernos. Apoc. 1, 8; xx11, 13. ** Act. 1, 4. ego vera legendum censeo quod refero ad præcedens Haec omnia apud Huetium desiderantur, sed restituuntur partim ex codice Bodleiano, partim ex Barberino. 6. Εγώ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ, τεσσάρων ὄντων τῶν Εὐαγ 6. Arbitror vero ego, etiamsi quatuor sint Evan- (36) Μὴ καλέσητε διδάσκαλον· ἐπὶ τῆς γῆς. (2) Τοῦ Εὐαγγελίου. Tarinus censebat legen- (28) Εἰς τὴν ἀπαρχήν, clc. Omittendum videtur (29) Pro είπών Ferrarius legit σκοπῶν, (30) Τέλος αὐτοῦ παρὰ τῷ Ἰωάννη.... ήρξατο δ (31) Codex Bodleianus, τελεωτέρους,

Α μὴν ὁ καλός· καὶ ἐν τῇ Ἀποκαλύψει· Ἐγώ εἰμι Β τὸ Α καὶ τὸ Ω, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος· ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος. Τολμητέον τοίνυν εἰπεῖν ἀπαρ- χὴν μὲν πασῶν Γραφῶν εἶναι τὰ Εὐαγγέλια, τῶν δὲ Εὐαγγελίων ἀπαρχὴν τὸ κατὰ Ἰωάννην· οὗ τὸν νοῦν οὐδεὶς δύναται λαβεῖν μὴ ἀναπεσὼν ἐπὶ τὸ στῆθος Ἰησοῦ, μηδὲ λαβὼν ἀπὸ Ἰησοῦ τὴν Μαρίαν γινομένην καὶ αὐτοῦ μητέρα και τηλικοῦτον δὲ γενέσθαι δεῖ τὸν ἐσόμενον ἄλλον Ἰωάννην, ὥστε οἱονεὶ τὸν Ἰωάννην δειχθῆναι ὄντα Ἰησοῦν ἀπὸ Ἰησοῦ. Εἰ γὰρ οὐδεὶς υἱὸς Μαρίας, κατὰ τοὺς ὑγιῶς περὶ αὐτῆς δοξάζοντας (32), ή Ἰησοῦς, φησὶ δὲ Ἰη- σους τῇ μητρί· Ἴδε ὁ υἱός σου, καὶ οὐχί· Ιδε καὶ οὗτος υἱός σου ἴσον εἴρηκε τῷ· Ιδὲ οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ἂν ἐγέννησας. Καὶ γὰρ πᾶς ὁ τετελειωμένος ζῇ οὐκέτι, ἀλλ' ἐν αὐτῷ ζῇ Χριστός· καὶ ἐπεὶ ζῇ ἐν αὐτῷ Χριστὸς, λέγεται περὶ αὐτοῦ τῇ Μαρίᾳ· Ιδε ὁ υἱός σου ὁ Χριστός. Ἡλίκου τοίνυν νοῦ ἡμῖν δεῖ, ἵνα τὸν ἐν τοῖς ὀστρακίνοις τῆς εὐτελοῦς λέξεως θησαυ ροῖς ἐναποκείμενον λόγον (55) τοῦ ὑπὸ πάντων τῶν ἐντυγχανόντων ἀναγινωσκομένου γράμματος, καὶ ὑπὸ πάντων τῶν παρεχόντων τάς σωματικὰς ἀκοὰς ἀκουομένου, αἰσθητοῦ διὰ φωνῆς λόγου, ἐκλαβεῖν κατ' ἀξίαν δυνηθῶμεν, τί δεῖ καὶ λέγειν ; Τὸν γὰρ μέλλοντα ταῦτα ἀκριβῶς καταλαμβάνειν μετὰ ἀληθείας εἰπεῖν δεῖ· Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν, ἵνα εἰδῶμεν τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ χαρισθέντα ἡμῖν. Ἔστι δὲ προσ αχθῆναι ἀπὸ τῶν ὑπὸ Παύλου λεγομένων περὶ τοῦ πᾶσαν τὴν Καινὴν εἶναι τὰ Εὐαγγέλια (34), όταν του γράφῃ· Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον μου· ἐν γράμμασι γὰρ Παύλου οὐκ ἔχομεν βιβλίον Εὐαγγέλιον συνήθως καλούμενον. Ἀλλὰ πᾶν ὃ ἐκήρυσσε καὶ ἔλεγε, τὸ Εὐαγγέλιον ἦν· ἃ καὶ ἐκήρυσσε καὶ ἔλεγε, ταῦτα καὶ Έγραφε· καὶ ὁ ἔγραφε ἄρα Εὐαγγέλιον ἦν. Εἰ δὲ τὰ Παύλου Εὐαγγέλιον ἦν, ἀκόλουθον λέγειν, ὅτι καὶ τὰ Πέτρου Εὐαγγέλιον ἦν, καὶ ἀπαξαπλῶς τὰ συνιστάντα τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν, καὶ κατασκευάζοντα τὴν παρ ουσίαν αὐτοῦ, ἐμποιοῦντά τε αὐτὴν ταῖς ψυχαῖς τῶν βουλομένων παραδέξασθαι τὸν ἑστῶτα ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούοντα, καὶ εἰσελθεῖν βουλόμενον εἰς τὰς ψυ χὰς λόγον Θεοῦ. ρία, καὶ διὰ τί ταύτην ἔχει τὴν ἐπιγραφὴν ταῦτα τὰ βιβλία, ἤδη καιρὸς ἐξετάσαι. Ἔστι τοίνυν τὸ Εὐαγ γέλιον λόγος περιέχων ἀπαγγελίαν πραγμάτων κατὰ τὸ εὔλογον διὰ τὸ ὠφελεῖν εὐφραινόντων τὸν ἀκούοντα, ἐπὰν παραδέξηται τὸ ἀπαγγελλόμενον· οὐδὲν δ᾽ ἧττον ὁ τοιοῦτος λόγος Εὐαγγέλιόν ἐστιν, ἂν καὶ (55) πρὸς τὴν σχέσιν τοῦ ἀκούοντος ἐξετάζηται· ἡ Εὐαγγέλιον ει λιον. οὐκ ἔχομεν βιβλίον εὐαγγέλιον. βιβλίον. ORIGENIS vissimus. Audeamus igitur dicere primitias Scriptu- rarum omnium Evangelium esse; Evangeliorum vero primitias, Evangelium a Joanne traditum ; cu- jus sensum percipere nemo potest, nisi qui supra frectus Jesu recubuerit, vel acceperit a Jesu Mariam, quæ etiam ipsius mater fiat: adeo talem tantumque esse necesse est, qui Joannes alius sit futurus, ut quemadmodum Joannes, itidem etiam et iste a Jesu Jesus exsistere ostendatur. Nam si nullus est Mariæ filius, judicio eorum qui de ipsa sane senserunt, præterquam Jesus; dicitque Jesus matri: Ecce filius tuus 39, et non, ecce etiam hic est filius tuus : per- inde est, ac si dixisset: Ecce hic est Jesus quem genuisti. Etenim quisquis perfectus est, non am- plius vivit ipse, sed in ipso vivit Christus *º. Cum- que in ipso vivat Christus, dicitur de eo Maria : Ecce ilius tuus Christus. Quid ergo attinet dicere quinta nobis opus sit mente ut in testaceis alsjecta litteræ thesauris reconditum verbum digne valea - mus interpretari, præsertim cum littera passim a quibusvis legatur, verbumque per vocem sensibile audiatur ab omnibus qui auditum præbent cor- poralem? Qui enim accurate apprehensurus sit, vere is dicat oportet: Nos autem Christi sensum habemus, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis“¹. Quod vero omne Testamentum Novum sit Evange- lium, adduci possumus ad credendum ex his quæ Paulus dicit, quando alicubi "scribit: Secundum Evangelium meum. Inter scripta enim Pauli nullus exstat liber qui vocari Evangelium consueverit. Sed quidquid vel prædicavit vel dixit est Evangelium; quæ vero prædicavit et dixit, hæc etiam scripsit ; ergo ex his colligitur ipsius scripta Evangelium esse. Quod si Pauli scripta sunt Evangelium, profecto idem censendum est de Petri etiam scriptis; et ut in universum loquar, omnia quæ ipsius Christi confirmant adventum, et quæ stabiliunt prasentiam illius, quæque inducunt ipsam in animos cupien- tium suscipere Dei sermonem, stantem pro foribus, et pulsantem, et ingredi volentem in animas, sunt Evangelium. C sox Evangelii significet, et quare hi libri inscriptio- nem hanc habeant. Est igitur Evangelium sermo qui rerum nuntium continet, quæ quod utiles sint, D jure merito lætitiam pariunt auditori, simul atque ab ipso admissa fuerint quæ nuntiantur. Nec vero minus talis oratio est Evangelium, quamvis ex ha- bitu audientis perpendatur: vel, Evangelium oratio Juan. xix, 26. Galat. 1, 20. | Cor. 11, 12, 16. Rom. 11, 16. Tum ex hoc loco, tum ex iis quæ habet Origenes tom. x1 in Matthæum et homilia in Lucan, liquet ipsum pro heterodoxis habuisse eos qui perpetuam Maria virginitatem negabant. In eo certe errore, inquit Huetius, fuisse Tertullianus creditur, eumque sluobus locis prodidisse, libro De monogamia, cap. 3, et lib. De carne Christi, cup. 7; sed obscure, nec satis aperte. At clare eum cum aliis professus est Apollinarius, teste Epiphanio, qui Autidicomaria- nitas eos appellabal, heres. Lxxvi, cap. 26, hæres. LXXVIII, cap. 1. Post Apollinarium eadem vesania laborarunt Eunomius, Helvidius, Jovinia- nus et Bonosus. Sed hanc hæresim luculento adver- sus Helvidium opere contrivit Hieronymus. Paulo post nostri codices habent : Ηuetii editio omisit secutus est Huetius. 7. Τί δὲ βούλεται δηλοῦν ἡ Εὐαγγέλιον προσηγο 7. Sed tempus jam est accuratius exquirere quid (32) Κατὰ τοὺς ὑγιῶς περὶ αὐτῆς δοξάζοντας. (33) Λόγον. Forte legendum νοῦν. (34) Τὰ Εὐαγγέλια. Ferrarius legit τὸ Εὐαγγέ (35) Ἔστιν, ἂν καί. Hæc desunt in codice quer

Α μὴν ὁ καλός· καὶ ἐν τῇ Ἀποκαλύψει· Ἐγώ εἰμι Β τὸ Α καὶ τὸ Ω, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος· ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος. Τολμητέον τοίνυν εἰπεῖν ἀπαρ- χὴν μὲν πασῶν Γραφῶν εἶναι τὰ Εὐαγγέλια, τῶν δὲ Εὐαγγελίων ἀπαρχὴν τὸ κατὰ Ἰωάννην· οὗ τὸν νοῦν οὐδεὶς δύναται λαβεῖν μὴ ἀναπεσὼν ἐπὶ τὸ στῆθος Ἰησοῦ, μηδὲ λαβὼν ἀπὸ Ἰησοῦ τὴν Μαρίαν γινομένην καὶ αὐτοῦ μητέρα και τηλικοῦτον δὲ γενέσθαι δεῖ τὸν ἐσόμενον ἄλλον Ἰωάννην, ὥστε οἱονεὶ τὸν Ἰωάννην δειχθῆναι ὄντα Ἰησοῦν ἀπὸ Ἰησοῦ. Εἰ γὰρ οὐδεὶς υἱὸς Μαρίας, κατὰ τοὺς ὑγιῶς περὶ αὐτῆς δοξάζοντας (32), ή Ἰησοῦς, φησὶ δὲ Ἰη- σους τῇ μητρί· Ἴδε ὁ υἱός σου, καὶ οὐχί· Ιδε καὶ οὗτος υἱός σου ἴσον εἴρηκε τῷ· Ιδὲ οὗτός ἐστιν Ἰησοῦς ἂν ἐγέννησας. Καὶ γὰρ πᾶς ὁ τετελειωμένος ζῇ οὐκέτι, ἀλλ' ἐν αὐτῷ ζῇ Χριστός· καὶ ἐπεὶ ζῇ ἐν αὐτῷ Χριστὸς, λέγεται περὶ αὐτοῦ τῇ Μαρίᾳ· Ιδε ὁ υἱός σου ὁ Χριστός. Ἡλίκου τοίνυν νοῦ ἡμῖν δεῖ, ἵνα τὸν ἐν τοῖς ὀστρακίνοις τῆς εὐτελοῦς λέξεως θησαυ ροῖς ἐναποκείμενον λόγον (55) τοῦ ὑπὸ πάντων τῶν ἐντυγχανόντων ἀναγινωσκομένου γράμματος, καὶ ὑπὸ πάντων τῶν παρεχόντων τάς σωματικὰς ἀκοὰς ἀκουομένου, αἰσθητοῦ διὰ φωνῆς λόγου, ἐκλαβεῖν κατ' ἀξίαν δυνηθῶμεν, τί δεῖ καὶ λέγειν ; Τὸν γὰρ μέλλοντα ταῦτα ἀκριβῶς καταλαμβάνειν μετὰ ἀληθείας εἰπεῖν δεῖ· Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν, ἵνα εἰδῶμεν τὰ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ χαρισθέντα ἡμῖν. Ἔστι δὲ προσ αχθῆναι ἀπὸ τῶν ὑπὸ Παύλου λεγομένων περὶ τοῦ πᾶσαν τὴν Καινὴν εἶναι τὰ Εὐαγγέλια (34), όταν του γράφῃ· Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον μου· ἐν γράμμασι γὰρ Παύλου οὐκ ἔχομεν βιβλίον Εὐαγγέλιον συνήθως καλούμενον. Ἀλλὰ πᾶν ὃ ἐκήρυσσε καὶ ἔλεγε, τὸ Εὐαγγέλιον ἦν· ἃ καὶ ἐκήρυσσε καὶ ἔλεγε, ταῦτα καὶ Έγραφε· καὶ ὁ ἔγραφε ἄρα Εὐαγγέλιον ἦν. Εἰ δὲ τὰ Παύλου Εὐαγγέλιον ἦν, ἀκόλουθον λέγειν, ὅτι καὶ τὰ Πέτρου Εὐαγγέλιον ἦν, καὶ ἀπαξαπλῶς τὰ συνιστάντα τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν, καὶ κατασκευάζοντα τὴν παρ ουσίαν αὐτοῦ, ἐμποιοῦντά τε αὐτὴν ταῖς ψυχαῖς τῶν βουλομένων παραδέξασθαι τὸν ἑστῶτα ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούοντα, καὶ εἰσελθεῖν βουλόμενον εἰς τὰς ψυ χὰς λόγον Θεοῦ. ρία, καὶ διὰ τί ταύτην ἔχει τὴν ἐπιγραφὴν ταῦτα τὰ βιβλία, ἤδη καιρὸς ἐξετάσαι. Ἔστι τοίνυν τὸ Εὐαγ γέλιον λόγος περιέχων ἀπαγγελίαν πραγμάτων κατὰ τὸ εὔλογον διὰ τὸ ὠφελεῖν εὐφραινόντων τὸν ἀκούοντα, ἐπὰν παραδέξηται τὸ ἀπαγγελλόμενον· οὐδὲν δ᾽ ἧττον ὁ τοιοῦτος λόγος Εὐαγγέλιόν ἐστιν, ἂν καὶ (55) πρὸς τὴν σχέσιν τοῦ ἀκούοντος ἐξετάζηται· ἡ Εὐαγγέλιον ει λιον. οὐκ ἔχομεν βιβλίον εὐαγγέλιον. βιβλίον. ORIGENIS vissimus. Audeamus igitur dicere primitias Scriptu- rarum omnium Evangelium esse; Evangeliorum vero primitias, Evangelium a Joanne traditum ; cu- jus sensum percipere nemo potest, nisi qui supra frectus Jesu recubuerit, vel acceperit a Jesu Mariam, quæ etiam ipsius mater fiat: adeo talem tantumque esse necesse est, qui Joannes alius sit futurus, ut quemadmodum Joannes, itidem etiam et iste a Jesu Jesus exsistere ostendatur. Nam si nullus est Mariæ filius, judicio eorum qui de ipsa sane senserunt, præterquam Jesus; dicitque Jesus matri: Ecce filius tuus 39, et non, ecce etiam hic est filius tuus : per- inde est, ac si dixisset: Ecce hic est Jesus quem genuisti. Etenim quisquis perfectus est, non am- plius vivit ipse, sed in ipso vivit Christus *º. Cum- que in ipso vivat Christus, dicitur de eo Maria : Ecce ilius tuus Christus. Quid ergo attinet dicere quinta nobis opus sit mente ut in testaceis alsjecta litteræ thesauris reconditum verbum digne valea - mus interpretari, præsertim cum littera passim a quibusvis legatur, verbumque per vocem sensibile audiatur ab omnibus qui auditum præbent cor- poralem? Qui enim accurate apprehensurus sit, vere is dicat oportet: Nos autem Christi sensum habemus, ut sciamus quæ a Deo donata sunt nobis“¹. Quod vero omne Testamentum Novum sit Evange- lium, adduci possumus ad credendum ex his quæ Paulus dicit, quando alicubi "scribit: Secundum Evangelium meum. Inter scripta enim Pauli nullus exstat liber qui vocari Evangelium consueverit. Sed quidquid vel prædicavit vel dixit est Evangelium; quæ vero prædicavit et dixit, hæc etiam scripsit ; ergo ex his colligitur ipsius scripta Evangelium esse. Quod si Pauli scripta sunt Evangelium, profecto idem censendum est de Petri etiam scriptis; et ut in universum loquar, omnia quæ ipsius Christi confirmant adventum, et quæ stabiliunt prasentiam illius, quæque inducunt ipsam in animos cupien- tium suscipere Dei sermonem, stantem pro foribus, et pulsantem, et ingredi volentem in animas, sunt Evangelium. C sox Evangelii significet, et quare hi libri inscriptio- nem hanc habeant. Est igitur Evangelium sermo qui rerum nuntium continet, quæ quod utiles sint, D jure merito lætitiam pariunt auditori, simul atque ab ipso admissa fuerint quæ nuntiantur. Nec vero minus talis oratio est Evangelium, quamvis ex ha- bitu audientis perpendatur: vel, Evangelium oratio Juan. xix, 26. Galat. 1, 20. | Cor. 11, 12, 16. Rom. 11, 16. Tum ex hoc loco, tum ex iis quæ habet Origenes tom. x1 in Matthæum et homilia in Lucan, liquet ipsum pro heterodoxis habuisse eos qui perpetuam Maria virginitatem negabant. In eo certe errore, inquit Huetius, fuisse Tertullianus creditur, eumque sluobus locis prodidisse, libro De monogamia, cap. 3, et lib. De carne Christi, cup. 7; sed obscure, nec satis aperte. At clare eum cum aliis professus est Apollinarius, teste Epiphanio, qui Autidicomaria- nitas eos appellabal, heres. Lxxvi, cap. 26, hæres. LXXVIII, cap. 1. Post Apollinarium eadem vesania laborarunt Eunomius, Helvidius, Jovinia- nus et Bonosus. Sed hanc hæresim luculento adver- sus Helvidium opere contrivit Hieronymus. Paulo post nostri codices habent : Ηuetii editio omisit secutus est Huetius. 7. Τί δὲ βούλεται δηλοῦν ἡ Εὐαγγέλιον προσηγο 7. Sed tempus jam est accuratius exquirere quid (32) Κατὰ τοὺς ὑγιῶς περὶ αὐτῆς δοξάζοντας. (33) Λόγον. Forte legendum νοῦν. (34) Τὰ Εὐαγγέλια. Ferrarius legit τὸ Εὐαγγέ (35) Ἔστιν, ἂν καί. Hæc desunt in codice quer

ἐστι λόγος περιέχων ἀγαθοῦ τῷ πιστεύοντι παρου- Α δ σίαν ἢ λόγος επαγγελλόμενος παρεῖναι τὸ ἀγαθὸν τὸ προσδοκώμενον. Πάντες δὲ οἱ (56) προειρημένοι ἡμῖν ὅροι (57) εφαρμόζουσι τοῖς ἐπιγραφομένοις Εὐαγγε λίοις· ἕκαστον γὰρ Εὐαγγέλιον σύστημα ἀπαγγελλο- μένων ὠφελίμων τῷ πιστεύοντι, καὶ μὴ παρεκδεξα μένω, τυγχάνον ὠφέλειαν ἐμποιοῦν, κατὰ τὸ εὔλογον εὐφραίνει διδάσκον τὴν δι' ἀνθρώπους τοῦ πρωτοτόκου πάσης κτίσεως Χριστοῦ Ἰησοῦ σωτήριον αὐτοῖς ἐπιδημίαν. ᾿Αλλὰ καὶ ὅτι λόγος ἐστὶν ἕκαστον Εὐαγ- γέλιον διδάσκων τὴν τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ τοῖς βουλομένοις παραδέξασθαι ἐπιδημίαν, παντὶ τῷ πιο στεύοντι σαφές· ὅτι δὲ καὶ ἀγαθὸν ἐπαγγέλλεται διὰ τῶν βιβλίων τούτων τὸ προσδοκηθὲν οὐκ ἀσαφές· σχεδόν γὰρ ὁ Βαπτιστής Ιωάννης τὴν παντὸς τοῦ λαοῦ λαβὼν φωνήν φησι πέμψας τῷ Ἰησοῦ· Σὺ εἶ ὁ ἐρχόμενος, ἡ ἕτερον προσδοκώμεν; Προσδοκώ- μενον γὰρ ἀγαθὸν τῷ λαῷ ὁ Χριστὸς ἦν, περὶ οὗ κη- ρυττόντων τῶν προφητῶν, μέχρι καὶ τῶν τυχόντων πάντες εἰς αὐτὸν ἔσχον οἱ ὑπὸ νόμον καὶ προφήτας τὰς ἐλπίδας, ὡς μαρτυρεῖ ἡ Σαμαρείτις λέγουσα· Οίδα, ὅτι Μεσσίας ἔρχεται ὁ λεγόμενος Χριστός Όταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀπαγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα. ἀλλὰ καὶ Σίμων καὶ Κλεόπας, ὁμιλοῦντες πρὸς Ελλήλους περὶ πάντων τῶν συμβεβηκότων τῷ Ἰησοῦ αὐτῷ τῷ Χριστῷ ἀναστάντι, οὐδέπω γινώσκοντες ἐγηγέρθα: αὐτὸν ἐκ νεκρῶν φασι· Σὺ μόνος παροι- κεῖς ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ οὐκ ἔγνως τα γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις; Εἰπόντος δὲ, Ποια ; ἀποκρίνονται, Τὰ περὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναζα- μηνοῦ, ὃς ἐγένετο ἀνὴρ προφήτης, δυνατὸς ἐν ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐναντίον τοῦ Θεοῦ καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, ὅπως τε παρέδωκαν αὐτὸν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ ἄρχοντες ἡμῶν εἰς κρίμα θανάτου, καὶ ἐσταύρωσαν αὐτόν. 'Ημεῖς δὲ ἠλπίζομεν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ μέλλων λυτροῦσθαι τὸν Ἰσραήλ. Πρὸς τούτοις ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου, εὑρὼν τὸν ἀδελφὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα, λέγει· Εὐρή- ταμεν τὸν Μεσσίαν, ὅ ἐστι, μεθερμηνευόμενον, Χριστός. Καὶ μετ' ὀλίγα ὁ Φίλιππος, εὑρὼν τὸν Ναθαναήλ, λέγει αὐτῷ· Ον ἔγραψε Μωϋσῆς ἐν τῷ νέμῳ καὶ οἱ προφῆται, εὑρήκαμεν τὸν Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ Ἰωσὴφ τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ. ἐπὶ καὶ τὰ μὴ ἐπιγεγραμμένα Εὐαγγέλια υπο- είπει αὐτῷ· ὁ γὰρ νόμος καὶ οἱ προφῆται λόγοι πιστεύονται εἶναι περιέχοντες ἀπαγγελίαν πρα γμάτων κατὰ τὸ εὔλογον διὰ τὸ ὠφελεῖν εὐφραινόν- των τοὺς ἀκούοντας, ἐπὶν παραδέξωνται τὰ ἀπαγ αλλόμενα. Λεχθείη δ' ἂν πρὸς τοῦτο ὅτι πρὸ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται, ἅτε κ έπω ἐληλυθότος τοῦ τὰ ἐν αὐτοῖς μυστήρια σαφη τζοντος, οὐκ εἶχον τὸ ἐπάγγελμα τοῦ περὶ τοῦ Εὐαγ πλίου όρου· ὁ δὲ Σωτήρ, ἐπιδημήσας καὶ τὸ Εὐαγ γενων σωματοποιηθῆναι ποιήσας, τῷ Εὐαγγελίῳ * παρουσίαν.... Πάντες δὲ οl. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. est, continens boni praesentiam cuicunque credenti : B c turus, vel, oratio affirmans adesse bonum quod exspecta- batur. Omnes autem quas prædiximus definitiones iis conveniunt quæ inscribuntur Evangelia: cum enim unumquodque Evangelium sit coacervatio nuntiorum utilium ei qui fidem adjungit, neque præter germanam scientiam intelligit, et emolu- mentum aſſferat, jure merito lætitiam parit, docens salutarem adventum ad homines, et propter homines, primogeniti omnis creaturæ, nempe Jesu Christi. Quin etiam quod Evangelium unumquodque sit oratio, docens boni Patris in Filio adventum ad vo- lentes eum excipere, credenti cuilibet perspicuum est. Quod autem exspectatum etiam bonum per hos libros promittitur, non est obscurum: totius nan- que populi fere ore loquens Baptista Joannes in le- gatione ad Jesum missa ait *s: Num tu es ille ven- an alium exspectamus? Exspectatum enim a populo honum, Jesus erat; de quo prophetis an- nuntiantibus, etiam e vulgo quilibet homines qui sub lege et prophetis erant, in eo spem habebant ; Samaritide illa hoc testante atque dicente **: Novi quod Messias venit, qui dicitur Christus. Cum ergo venerit ille, nobis nuntiabit omnia. Quin et Simon et Cleopas, inter se sermones conferentes de omni- bus quæ ipsi Jesu Christo, qui resurrexerat, accidis- sent, nondum ipsum e mortuis excitum fuisse scien- tes, inquiunt : Tu solus peregrinus et llierosolymis, neque cognoristi quæ facta sunt illic his diebus ? Cumque ille dixisset, Qua ? responderunt, De Ject Nazareno, qui fuit vir Propheta, potens opere ct sermone coram Deo et toto populo: et quomodo lia- diderunt eum summi sacerdotes et principes nostri in condemnationem mortis, et crucifixerunt eum. Nus autem sperubamus eum esse illum qui redempturus esset Israel. Ad hæc Andreas, frater Simonis Petri, reperto fratre suo Simone, dicit : Invenimus Mes siam quod est, si interpreteris, Christus. Cumque paulo post Philippus reperisset Nathanaelem, dicit illi 47: De quo scripsit Moyses in lege, et propheta, invenimus Jesum filium Joseph Nazarenum. D ni, quia carlant et alia sub eam quæ non inscri- Math. xi, 3. * Joan. IV, Hæc omnia deside- ratur in editione Huetii, restituuntur ex codicibus bantur Evangelii titulo, dicatque legem et prophe- ticos sermones continere nuntium rerum quæ, quod utiles sint, merito lætitiam pariunt auditori simul ae ab ipso approbatæ fuerint, respondebimus legem et propheticos sermones ante Christi adventum, quia nondum advenisset ille qui in his contenta reseraret mysteria, non babuisse ejusmodi nuntium quod Evangelii definitione continetur: Servatorem vero, ad nos cum accessisset, et ut Evangelium corpore esset præditum effecisset, perfecisse cuin et seq. Joan. 1, 41. Joan. 1, 43. Barberino et Bodleiano. 8. Δόξαι δ' ἄν τις ἐνίστασθαι τῷ πρώτῳ ὄρῳ, 8. Quod si quis repugnare velit primæ definitio- 25. 65 Luc. xxiv, 18, 550) Αύγος περιέχων ἀγαθοῦ τῷ πιστεύοντι (37) "Οροι. Codex Bodleianus, λόγοι.

ἐστι λόγος περιέχων ἀγαθοῦ τῷ πιστεύοντι παρου- Α δ σίαν ἢ λόγος επαγγελλόμενος παρεῖναι τὸ ἀγαθὸν τὸ προσδοκώμενον. Πάντες δὲ οἱ (56) προειρημένοι ἡμῖν ὅροι (57) εφαρμόζουσι τοῖς ἐπιγραφομένοις Εὐαγγε λίοις· ἕκαστον γὰρ Εὐαγγέλιον σύστημα ἀπαγγελλο- μένων ὠφελίμων τῷ πιστεύοντι, καὶ μὴ παρεκδεξα μένω, τυγχάνον ὠφέλειαν ἐμποιοῦν, κατὰ τὸ εὔλογον εὐφραίνει διδάσκον τὴν δι' ἀνθρώπους τοῦ πρωτοτόκου πάσης κτίσεως Χριστοῦ Ἰησοῦ σωτήριον αὐτοῖς ἐπιδημίαν. ᾿Αλλὰ καὶ ὅτι λόγος ἐστὶν ἕκαστον Εὐαγ- γέλιον διδάσκων τὴν τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ τοῖς βουλομένοις παραδέξασθαι ἐπιδημίαν, παντὶ τῷ πιο στεύοντι σαφές· ὅτι δὲ καὶ ἀγαθὸν ἐπαγγέλλεται διὰ τῶν βιβλίων τούτων τὸ προσδοκηθὲν οὐκ ἀσαφές· σχεδόν γὰρ ὁ Βαπτιστής Ιωάννης τὴν παντὸς τοῦ λαοῦ λαβὼν φωνήν φησι πέμψας τῷ Ἰησοῦ· Σὺ εἶ ὁ ἐρχόμενος, ἡ ἕτερον προσδοκώμεν; Προσδοκώ- μενον γὰρ ἀγαθὸν τῷ λαῷ ὁ Χριστὸς ἦν, περὶ οὗ κη- ρυττόντων τῶν προφητῶν, μέχρι καὶ τῶν τυχόντων πάντες εἰς αὐτὸν ἔσχον οἱ ὑπὸ νόμον καὶ προφήτας τὰς ἐλπίδας, ὡς μαρτυρεῖ ἡ Σαμαρείτις λέγουσα· Οίδα, ὅτι Μεσσίας ἔρχεται ὁ λεγόμενος Χριστός Όταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀπαγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα. ἀλλὰ καὶ Σίμων καὶ Κλεόπας, ὁμιλοῦντες πρὸς Ελλήλους περὶ πάντων τῶν συμβεβηκότων τῷ Ἰησοῦ αὐτῷ τῷ Χριστῷ ἀναστάντι, οὐδέπω γινώσκοντες ἐγηγέρθα: αὐτὸν ἐκ νεκρῶν φασι· Σὺ μόνος παροι- κεῖς ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ οὐκ ἔγνως τα γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις; Εἰπόντος δὲ, Ποια ; ἀποκρίνονται, Τὰ περὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναζα- μηνοῦ, ὃς ἐγένετο ἀνὴρ προφήτης, δυνατὸς ἐν ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐναντίον τοῦ Θεοῦ καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, ὅπως τε παρέδωκαν αὐτὸν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ ἄρχοντες ἡμῶν εἰς κρίμα θανάτου, καὶ ἐσταύρωσαν αὐτόν. 'Ημεῖς δὲ ἠλπίζομεν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ μέλλων λυτροῦσθαι τὸν Ἰσραήλ. Πρὸς τούτοις ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου, εὑρὼν τὸν ἀδελφὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα, λέγει· Εὐρή- ταμεν τὸν Μεσσίαν, ὅ ἐστι, μεθερμηνευόμενον, Χριστός. Καὶ μετ' ὀλίγα ὁ Φίλιππος, εὑρὼν τὸν Ναθαναήλ, λέγει αὐτῷ· Ον ἔγραψε Μωϋσῆς ἐν τῷ νέμῳ καὶ οἱ προφῆται, εὑρήκαμεν τὸν Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ Ἰωσὴφ τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ. ἐπὶ καὶ τὰ μὴ ἐπιγεγραμμένα Εὐαγγέλια υπο- είπει αὐτῷ· ὁ γὰρ νόμος καὶ οἱ προφῆται λόγοι πιστεύονται εἶναι περιέχοντες ἀπαγγελίαν πρα γμάτων κατὰ τὸ εὔλογον διὰ τὸ ὠφελεῖν εὐφραινόν- των τοὺς ἀκούοντας, ἐπὶν παραδέξωνται τὰ ἀπαγ αλλόμενα. Λεχθείη δ' ἂν πρὸς τοῦτο ὅτι πρὸ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται, ἅτε κ έπω ἐληλυθότος τοῦ τὰ ἐν αὐτοῖς μυστήρια σαφη τζοντος, οὐκ εἶχον τὸ ἐπάγγελμα τοῦ περὶ τοῦ Εὐαγ πλίου όρου· ὁ δὲ Σωτήρ, ἐπιδημήσας καὶ τὸ Εὐαγ γενων σωματοποιηθῆναι ποιήσας, τῷ Εὐαγγελίῳ * παρουσίαν.... Πάντες δὲ οl. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. est, continens boni praesentiam cuicunque credenti : B c turus, vel, oratio affirmans adesse bonum quod exspecta- batur. Omnes autem quas prædiximus definitiones iis conveniunt quæ inscribuntur Evangelia: cum enim unumquodque Evangelium sit coacervatio nuntiorum utilium ei qui fidem adjungit, neque præter germanam scientiam intelligit, et emolu- mentum aſſferat, jure merito lætitiam parit, docens salutarem adventum ad homines, et propter homines, primogeniti omnis creaturæ, nempe Jesu Christi. Quin etiam quod Evangelium unumquodque sit oratio, docens boni Patris in Filio adventum ad vo- lentes eum excipere, credenti cuilibet perspicuum est. Quod autem exspectatum etiam bonum per hos libros promittitur, non est obscurum: totius nan- que populi fere ore loquens Baptista Joannes in le- gatione ad Jesum missa ait *s: Num tu es ille ven- an alium exspectamus? Exspectatum enim a populo honum, Jesus erat; de quo prophetis an- nuntiantibus, etiam e vulgo quilibet homines qui sub lege et prophetis erant, in eo spem habebant ; Samaritide illa hoc testante atque dicente **: Novi quod Messias venit, qui dicitur Christus. Cum ergo venerit ille, nobis nuntiabit omnia. Quin et Simon et Cleopas, inter se sermones conferentes de omni- bus quæ ipsi Jesu Christo, qui resurrexerat, accidis- sent, nondum ipsum e mortuis excitum fuisse scien- tes, inquiunt : Tu solus peregrinus et llierosolymis, neque cognoristi quæ facta sunt illic his diebus ? Cumque ille dixisset, Qua ? responderunt, De Ject Nazareno, qui fuit vir Propheta, potens opere ct sermone coram Deo et toto populo: et quomodo lia- diderunt eum summi sacerdotes et principes nostri in condemnationem mortis, et crucifixerunt eum. Nus autem sperubamus eum esse illum qui redempturus esset Israel. Ad hæc Andreas, frater Simonis Petri, reperto fratre suo Simone, dicit : Invenimus Mes siam quod est, si interpreteris, Christus. Cumque paulo post Philippus reperisset Nathanaelem, dicit illi 47: De quo scripsit Moyses in lege, et propheta, invenimus Jesum filium Joseph Nazarenum. D ni, quia carlant et alia sub eam quæ non inscri- Math. xi, 3. * Joan. IV, Hæc omnia deside- ratur in editione Huetii, restituuntur ex codicibus bantur Evangelii titulo, dicatque legem et prophe- ticos sermones continere nuntium rerum quæ, quod utiles sint, merito lætitiam pariunt auditori simul ae ab ipso approbatæ fuerint, respondebimus legem et propheticos sermones ante Christi adventum, quia nondum advenisset ille qui in his contenta reseraret mysteria, non babuisse ejusmodi nuntium quod Evangelii definitione continetur: Servatorem vero, ad nos cum accessisset, et ut Evangelium corpore esset præditum effecisset, perfecisse cuin et seq. Joan. 1, 41. Joan. 1, 43. Barberino et Bodleiano. 8. Δόξαι δ' ἄν τις ἐνίστασθαι τῷ πρώτῳ ὄρῳ, 8. Quod si quis repugnare velit primæ definitio- 25. 65 Luc. xxiv, 18, 550) Αύγος περιέχων ἀγαθοῦ τῷ πιστεύοντι (37) "Οροι. Codex Bodleianus, λόγοι.

ἐστι λόγος περιέχων ἀγαθοῦ τῷ πιστεύοντι παρου- Α δ σίαν ἢ λόγος επαγγελλόμενος παρεῖναι τὸ ἀγαθὸν τὸ προσδοκώμενον. Πάντες δὲ οἱ (56) προειρημένοι ἡμῖν ὅροι (57) εφαρμόζουσι τοῖς ἐπιγραφομένοις Εὐαγγε λίοις· ἕκαστον γὰρ Εὐαγγέλιον σύστημα ἀπαγγελλο- μένων ὠφελίμων τῷ πιστεύοντι, καὶ μὴ παρεκδεξα μένω, τυγχάνον ὠφέλειαν ἐμποιοῦν, κατὰ τὸ εὔλογον εὐφραίνει διδάσκον τὴν δι' ἀνθρώπους τοῦ πρωτοτόκου πάσης κτίσεως Χριστοῦ Ἰησοῦ σωτήριον αὐτοῖς ἐπιδημίαν. ᾿Αλλὰ καὶ ὅτι λόγος ἐστὶν ἕκαστον Εὐαγ- γέλιον διδάσκων τὴν τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ τοῖς βουλομένοις παραδέξασθαι ἐπιδημίαν, παντὶ τῷ πιο στεύοντι σαφές· ὅτι δὲ καὶ ἀγαθὸν ἐπαγγέλλεται διὰ τῶν βιβλίων τούτων τὸ προσδοκηθὲν οὐκ ἀσαφές· σχεδόν γὰρ ὁ Βαπτιστής Ιωάννης τὴν παντὸς τοῦ λαοῦ λαβὼν φωνήν φησι πέμψας τῷ Ἰησοῦ· Σὺ εἶ ὁ ἐρχόμενος, ἡ ἕτερον προσδοκώμεν; Προσδοκώ- μενον γὰρ ἀγαθὸν τῷ λαῷ ὁ Χριστὸς ἦν, περὶ οὗ κη- ρυττόντων τῶν προφητῶν, μέχρι καὶ τῶν τυχόντων πάντες εἰς αὐτὸν ἔσχον οἱ ὑπὸ νόμον καὶ προφήτας τὰς ἐλπίδας, ὡς μαρτυρεῖ ἡ Σαμαρείτις λέγουσα· Οίδα, ὅτι Μεσσίας ἔρχεται ὁ λεγόμενος Χριστός Όταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀπαγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα. ἀλλὰ καὶ Σίμων καὶ Κλεόπας, ὁμιλοῦντες πρὸς Ελλήλους περὶ πάντων τῶν συμβεβηκότων τῷ Ἰησοῦ αὐτῷ τῷ Χριστῷ ἀναστάντι, οὐδέπω γινώσκοντες ἐγηγέρθα: αὐτὸν ἐκ νεκρῶν φασι· Σὺ μόνος παροι- κεῖς ἐν Ἱερουσαλήμ, καὶ οὐκ ἔγνως τα γενόμενα ἐν αὐτῇ ἐν ταῖς ἡμέραις ταύταις; Εἰπόντος δὲ, Ποια ; ἀποκρίνονται, Τὰ περὶ Ἰησοῦ τοῦ Ναζα- μηνοῦ, ὃς ἐγένετο ἀνὴρ προφήτης, δυνατὸς ἐν ἔργῳ καὶ λόγῳ ἐναντίον τοῦ Θεοῦ καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, ὅπως τε παρέδωκαν αὐτὸν οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ ἄρχοντες ἡμῶν εἰς κρίμα θανάτου, καὶ ἐσταύρωσαν αὐτόν. 'Ημεῖς δὲ ἠλπίζομεν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ μέλλων λυτροῦσθαι τὸν Ἰσραήλ. Πρὸς τούτοις ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου, εὑρὼν τὸν ἀδελφὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα, λέγει· Εὐρή- ταμεν τὸν Μεσσίαν, ὅ ἐστι, μεθερμηνευόμενον, Χριστός. Καὶ μετ' ὀλίγα ὁ Φίλιππος, εὑρὼν τὸν Ναθαναήλ, λέγει αὐτῷ· Ον ἔγραψε Μωϋσῆς ἐν τῷ νέμῳ καὶ οἱ προφῆται, εὑρήκαμεν τὸν Ἰησοῦν τὸν υἱὸν τοῦ Ἰωσὴφ τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ. ἐπὶ καὶ τὰ μὴ ἐπιγεγραμμένα Εὐαγγέλια υπο- είπει αὐτῷ· ὁ γὰρ νόμος καὶ οἱ προφῆται λόγοι πιστεύονται εἶναι περιέχοντες ἀπαγγελίαν πρα γμάτων κατὰ τὸ εὔλογον διὰ τὸ ὠφελεῖν εὐφραινόν- των τοὺς ἀκούοντας, ἐπὶν παραδέξωνται τὰ ἀπαγ αλλόμενα. Λεχθείη δ' ἂν πρὸς τοῦτο ὅτι πρὸ τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ὁ νόμος καὶ οἱ προφῆται, ἅτε κ έπω ἐληλυθότος τοῦ τὰ ἐν αὐτοῖς μυστήρια σαφη τζοντος, οὐκ εἶχον τὸ ἐπάγγελμα τοῦ περὶ τοῦ Εὐαγ πλίου όρου· ὁ δὲ Σωτήρ, ἐπιδημήσας καὶ τὸ Εὐαγ γενων σωματοποιηθῆναι ποιήσας, τῷ Εὐαγγελίῳ * παρουσίαν.... Πάντες δὲ οl. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. est, continens boni praesentiam cuicunque credenti : B c turus, vel, oratio affirmans adesse bonum quod exspecta- batur. Omnes autem quas prædiximus definitiones iis conveniunt quæ inscribuntur Evangelia: cum enim unumquodque Evangelium sit coacervatio nuntiorum utilium ei qui fidem adjungit, neque præter germanam scientiam intelligit, et emolu- mentum aſſferat, jure merito lætitiam parit, docens salutarem adventum ad homines, et propter homines, primogeniti omnis creaturæ, nempe Jesu Christi. Quin etiam quod Evangelium unumquodque sit oratio, docens boni Patris in Filio adventum ad vo- lentes eum excipere, credenti cuilibet perspicuum est. Quod autem exspectatum etiam bonum per hos libros promittitur, non est obscurum: totius nan- que populi fere ore loquens Baptista Joannes in le- gatione ad Jesum missa ait *s: Num tu es ille ven- an alium exspectamus? Exspectatum enim a populo honum, Jesus erat; de quo prophetis an- nuntiantibus, etiam e vulgo quilibet homines qui sub lege et prophetis erant, in eo spem habebant ; Samaritide illa hoc testante atque dicente **: Novi quod Messias venit, qui dicitur Christus. Cum ergo venerit ille, nobis nuntiabit omnia. Quin et Simon et Cleopas, inter se sermones conferentes de omni- bus quæ ipsi Jesu Christo, qui resurrexerat, accidis- sent, nondum ipsum e mortuis excitum fuisse scien- tes, inquiunt : Tu solus peregrinus et llierosolymis, neque cognoristi quæ facta sunt illic his diebus ? Cumque ille dixisset, Qua ? responderunt, De Ject Nazareno, qui fuit vir Propheta, potens opere ct sermone coram Deo et toto populo: et quomodo lia- diderunt eum summi sacerdotes et principes nostri in condemnationem mortis, et crucifixerunt eum. Nus autem sperubamus eum esse illum qui redempturus esset Israel. Ad hæc Andreas, frater Simonis Petri, reperto fratre suo Simone, dicit : Invenimus Mes siam quod est, si interpreteris, Christus. Cumque paulo post Philippus reperisset Nathanaelem, dicit illi 47: De quo scripsit Moyses in lege, et propheta, invenimus Jesum filium Joseph Nazarenum. D ni, quia carlant et alia sub eam quæ non inscri- Math. xi, 3. * Joan. IV, Hæc omnia deside- ratur in editione Huetii, restituuntur ex codicibus bantur Evangelii titulo, dicatque legem et prophe- ticos sermones continere nuntium rerum quæ, quod utiles sint, merito lætitiam pariunt auditori simul ae ab ipso approbatæ fuerint, respondebimus legem et propheticos sermones ante Christi adventum, quia nondum advenisset ille qui in his contenta reseraret mysteria, non babuisse ejusmodi nuntium quod Evangelii definitione continetur: Servatorem vero, ad nos cum accessisset, et ut Evangelium corpore esset præditum effecisset, perfecisse cuin et seq. Joan. 1, 41. Joan. 1, 43. Barberino et Bodleiano. 8. Δόξαι δ' ἄν τις ἐνίστασθαι τῷ πρώτῳ ὄρῳ, 8. Quod si quis repugnare velit primæ definitio- 25. 65 Luc. xxiv, 18, 550) Αύγος περιέχων ἀγαθοῦ τῷ πιστεύοντι (37) "Οροι. Codex Bodleianus, λόγοι.

πάντα ὡσεὶ Εὐαγγέλιον πεποίηκεν· καὶ οὐκ ἂν Β παραδείγματι τοῦ μικρὰ καὶ ὅτι ὅλον.... Ὅταν γάρ.... υἱούς, ἀπὸ σκοποῦ χρησαίμην τῷ παραδείγματι τοῦ μικρὰ καὶ ὅτι ὅλον..... Ὅταν γάρ..... υἱοὺς (58) τῶν ἀνθρώπων τῇ θειότητι αὐτοῦ περιελὼν τὸ ἐν τῷ νόμῳ καὶ προφήταις κάλυμμα (39) πάντων τὸ θεῖον ἀπέδειξε, φανερῶς παραστήσας τοῖς βουληθεῖσι τῆς σοφίας αὐτοῦ γενέσθαι μαθηταῖς τίνα τὰ ἀληθινὰ τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὧν ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ ἐλά- τρεύον οἱ πάλαι, καὶ τίς ἡ ἀλήθεια τῶν ἐν ταῖς Ιστορίαις πραγμάτων, ἅτινα τυπικῶς συνέβαινεν ἐκείνοις· ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς, εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε. Πᾶς οὖν ᾧ Χριστὸς ἐπιδεδή- μηκεν, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις οὔτε ἐν τῷ τῶν Σαμα ρειτῶν ὄρει (10) προσκυνεῖ τῷ Θεῷ· ἀλλὰ μαθών, ὅτι πνεῦμα ὁ Θεὸς, πνευματικῶς λατρεύων αὐτῷ πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ, οὐκέτι δὲ τυπικῶς, προσκυνεῖ τὸν τῶν ὅλων Πατέρα καὶ δημιουργόν. Οὐκοῦν πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου, ὃ γέγονε διὰ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν, οὐδὲν τῶν πάλαι Εὐαγγέλιον ἦν. Τὸ δὲ Εὐαγγέλιον, ὅπερ ἐστὶ Διαθήκη Καινή, ἀποστῆσαν ἡμᾶς παλαιό- τητος τοῦ γράμματος, τὴν μηδέποτε παλαιουμένην καινότητα τοῦ πνεύματος, οἰκείαν τῆς Καινῆς Διαθή της τυγχάνουσαν, ἐν πάσαις ἀνακειμένην Γραφαῖς, τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως ἀνέλαμψεν. Ἐχρῆν δὲ τὸ ποιτ- τικὸν τοῦ καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ Διαθήκῃ νομιζομένου Εὐαγγελίου ἐξαιρέτως καλεῖσθαι Εὐαγγέλιον. τῆς κατὰ σῶμα ἐπιδημίας τὴν νοητὴν γεγονέναι τοῖς τελειοτέροις καὶ οὐ νηπίοις, οὐδὲ ὑπὸ παιδαγωγούς καὶ ἐπιτρόπους ἐπιτυγχάνουσιν, οἷς τὸ νοητὸν τοῦ χρόνου πλήρωμα ἐνέστη, πατριάρχαις, καὶ Μωϋσεῖ τῷ θεράποντι, καὶ τοῖς τεθεαμένοις Χριστοῦ τὴν δόξαν προφήταις. Ωσπερ δὲ πρὸ τῆς ἐμφανοῦς καὶ κατὰ σῶμα ἐπιδημίας ἐπεδήμησε τοῖς τελείοις, οὕτω καὶ μετὰ τὴν κεκηρυγμένην παρουσίαν τοῖς ἔτι νη- πίοις, ἅτε ὑπὸ ἐπιτρόπους τυγχάνουσι καὶ οἰκονό- μους, καὶ μηδέπω ἐπὶ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου έφθα. κόσιν, οἱ μὲν πρόδρομοι Χριστοῦ ἐπιδεδημήκασι παισὶ ψυχαῖς ἁρμόζοντες λόγοι, ευλόγως ἂν κληθέντες παι δαγωγοί· αὐτὸς δὲ ὁ Υἱὸς ὁ δεδοξασμένος Θεός Λόγος οὐδέπω, περιμένων τὴν δέουσαν γενέσθαι προπαρα σκευὴν τοῖς μέλλουσι χωρεῖν αὐτοῦ τὴν θεότητα ἀν θρώποις Θεοῦ. Καὶ τοῦτο δὲ εἰδέναι ἐχρῆν, ὅτι, ὥσπερ ἐστὶ νόμος σκιὰν περιέχων τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ὑπὸ τοῦ κατὰ ἀλήθειαν καταγγελλομένου νόμου δη λουμένων, οὕτω καὶ Εὐαγγέλιον σκιάν μυστηρίων Χριστοῦ διδάσκει τὸ νομιζόμενον ὑπὸ πάντων τῶν ἐντυγχανόντων νοεῖσθαι. "Ο δέ φησιν Ιωάννης Ευαγ γέλιον αἰώνιον, οἰκείως ἂν λεχθησόμενον πνευματι κὸν, σαφῶς παρίστησι τοῖς νοοῦσι τὰ πάντα ἐνώπιον περὶ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ παριστάμενα μυστήρια ὑπὸ τῶν λόγων αὐτοῦ, τά τε πράγματα ὧν αἰνίγματα ἦσαν αἱ πράξεις αὐτοῦ. Τούτοις δὲ ἀκώ λουθόν ἐστιν ἐκλαμβάνειν, ὅτι ἦν τρόπον ἐν φανερ νόμου κάλυμμα. πάντων τὸ θεῖον πάντως τὸ θεῖον. ORIGENIS Evangelio, ut omnia essent instar Evangelii. Neque » præter propositum exemplo ulerer, qui pauca.... Quando enim.... filiis hominum divinitate sua, ab- fato, quod in lege et prophetis erat, velamine, Deum certis rationibus ostendit, palam oculos ponens his qui sapientiæ ejus discipuli vellent fieri, quænam vera lex Moysis contineret, quorum exemplum et umbram colebant antiqui: et quænam sit veritas rerum in historiis contentarum, quæ in figura con- tingebant illis, propter nos scripta, ad quos fines sæcu- lorum B deducti sunt 48. Nullus ergo ad quem Chri- stus accesserit, vel in Hierosolymorum urbe, vel in Samaritarum monte Deum adorat; sed cum didice- rit Deum spiritum esse, spiritualiter illum colens spiritu et veritate, non amplius sub figuris Patrem universorum mundique opificem adorat. Quam. obrem ante illud Evangelium quod per Christi ad- ventum est ortum, nihil rerum antiquarum Evan- gelium erat. Porro Evangelium, quod est Novum Testamentum, cum nos a vetustate litteræ abduxis- set, spiritus novitatem nunquam senescentem, et ad Novum Testamentum proprie pertinentem, quæ in omnibus est Scripturis, luce cognitionis illustravit. Necesse autem erat, id quod eficiebat ut in Testa mento Veteri putaretur Evangelium esse, præcipue Evangelium appellari. adventum, antequam corpore ad terras descende- ret, intelligibilem multo ante factum fuisse perfe- ctioribus, minimeque parvulis, quippe qui a pæda- gogorum curatorumque cura ac tutela liberi essent, ob oculos habentes plenitudinem eam temporis quæ mente cernebatur: ut erant illi patriarchæ, et Moy- ses ille tantus servus, ac reliqui propheta, qui Christi gloriam contemplati sunt. Cæterum ut ante corporalem et manifestum adventum ad perfectos advenerat, sic etiam post divulgatam ipsius præsen- tiam ad eos qui etiamnum sunt parvuli, quia sint sub curatoribus et administratoribus, ac nondum pervenerint ad temporis plenitudinem, sermones quidam præcursores Christi advenerunt, animis puerilibus accommodati, qui jure pædagogi vocen- tur. At vero ipse Filius, ipse glorificatus Deus Ver- hum nondum advenit, nimirum exspectans ut Dei homines divinitatem illius percepturi decentem ap. paratum faciant. Jam et hoc quoque sciamus necesse est: ut lex umbram continet futurorum bonorum, quæ declarantur ab ea lege quæ annuntiatur se- cundum veritatem, sic etiam Evangelium, quod vel a quibuscunque vulgaribus intelligi existimatur, umbram docet mysteriorum Christi. Atque equidem quod Joannes appellat Evangelium sempiternun, quod proprie dici posset spirituale, aperte viris cor- datis et intelligentibus ob oculos ponit omnia de Cor. x, 11. etc. Haec omnia desunt apud Huetium, sed restituuntur ex codicibus Bodleiano et Barbe- rino, in quibus adhuc lacuna inest. c D Mox pro legendum videtur rino. " 9. Attainen non ignorandum nobis est Christi (38) Καὶ οὐκ ἂν ἀπὸ σκοποῦ χρησαίμην τῷ 9. Πλὴν οὐκ ἀγνοητέον Χριστοῦ ἐπιδημίαν καὶ πρὸ (39) Codex Bodleianus, τὸ ἐν προφήταις καὶ τοῦ (40) Ορει. Hæc vos restituitur ex codice Barbe-

πάντα ὡσεὶ Εὐαγγέλιον πεποίηκεν· καὶ οὐκ ἂν Β παραδείγματι τοῦ μικρὰ καὶ ὅτι ὅλον.... Ὅταν γάρ.... υἱούς, ἀπὸ σκοποῦ χρησαίμην τῷ παραδείγματι τοῦ μικρὰ καὶ ὅτι ὅλον..... Ὅταν γάρ..... υἱοὺς (58) τῶν ἀνθρώπων τῇ θειότητι αὐτοῦ περιελὼν τὸ ἐν τῷ νόμῳ καὶ προφήταις κάλυμμα (39) πάντων τὸ θεῖον ἀπέδειξε, φανερῶς παραστήσας τοῖς βουληθεῖσι τῆς σοφίας αὐτοῦ γενέσθαι μαθηταῖς τίνα τὰ ἀληθινὰ τοῦ Μωϋσέως νόμου, ὧν ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ ἐλά- τρεύον οἱ πάλαι, καὶ τίς ἡ ἀλήθεια τῶν ἐν ταῖς Ιστορίαις πραγμάτων, ἅτινα τυπικῶς συνέβαινεν ἐκείνοις· ἐγράφη δὲ δι' ἡμᾶς, εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε. Πᾶς οὖν ᾧ Χριστὸς ἐπιδεδή- μηκεν, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις οὔτε ἐν τῷ τῶν Σαμα ρειτῶν ὄρει (10) προσκυνεῖ τῷ Θεῷ· ἀλλὰ μαθών, ὅτι πνεῦμα ὁ Θεὸς, πνευματικῶς λατρεύων αὐτῷ πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ, οὐκέτι δὲ τυπικῶς, προσκυνεῖ τὸν τῶν ὅλων Πατέρα καὶ δημιουργόν. Οὐκοῦν πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου, ὃ γέγονε διὰ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν, οὐδὲν τῶν πάλαι Εὐαγγέλιον ἦν. Τὸ δὲ Εὐαγγέλιον, ὅπερ ἐστὶ Διαθήκη Καινή, ἀποστῆσαν ἡμᾶς παλαιό- τητος τοῦ γράμματος, τὴν μηδέποτε παλαιουμένην καινότητα τοῦ πνεύματος, οἰκείαν τῆς Καινῆς Διαθή της τυγχάνουσαν, ἐν πάσαις ἀνακειμένην Γραφαῖς, τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως ἀνέλαμψεν. Ἐχρῆν δὲ τὸ ποιτ- τικὸν τοῦ καὶ ἐν τῇ Παλαιᾷ Διαθήκῃ νομιζομένου Εὐαγγελίου ἐξαιρέτως καλεῖσθαι Εὐαγγέλιον. τῆς κατὰ σῶμα ἐπιδημίας τὴν νοητὴν γεγονέναι τοῖς τελειοτέροις καὶ οὐ νηπίοις, οὐδὲ ὑπὸ παιδαγωγούς καὶ ἐπιτρόπους ἐπιτυγχάνουσιν, οἷς τὸ νοητὸν τοῦ χρόνου πλήρωμα ἐνέστη, πατριάρχαις, καὶ Μωϋσεῖ τῷ θεράποντι, καὶ τοῖς τεθεαμένοις Χριστοῦ τὴν δόξαν προφήταις. Ωσπερ δὲ πρὸ τῆς ἐμφανοῦς καὶ κατὰ σῶμα ἐπιδημίας ἐπεδήμησε τοῖς τελείοις, οὕτω καὶ μετὰ τὴν κεκηρυγμένην παρουσίαν τοῖς ἔτι νη- πίοις, ἅτε ὑπὸ ἐπιτρόπους τυγχάνουσι καὶ οἰκονό- μους, καὶ μηδέπω ἐπὶ τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου έφθα. κόσιν, οἱ μὲν πρόδρομοι Χριστοῦ ἐπιδεδημήκασι παισὶ ψυχαῖς ἁρμόζοντες λόγοι, ευλόγως ἂν κληθέντες παι δαγωγοί· αὐτὸς δὲ ὁ Υἱὸς ὁ δεδοξασμένος Θεός Λόγος οὐδέπω, περιμένων τὴν δέουσαν γενέσθαι προπαρα σκευὴν τοῖς μέλλουσι χωρεῖν αὐτοῦ τὴν θεότητα ἀν θρώποις Θεοῦ. Καὶ τοῦτο δὲ εἰδέναι ἐχρῆν, ὅτι, ὥσπερ ἐστὶ νόμος σκιὰν περιέχων τῶν μελλόντων ἀγαθῶν ὑπὸ τοῦ κατὰ ἀλήθειαν καταγγελλομένου νόμου δη λουμένων, οὕτω καὶ Εὐαγγέλιον σκιάν μυστηρίων Χριστοῦ διδάσκει τὸ νομιζόμενον ὑπὸ πάντων τῶν ἐντυγχανόντων νοεῖσθαι. "Ο δέ φησιν Ιωάννης Ευαγ γέλιον αἰώνιον, οἰκείως ἂν λεχθησόμενον πνευματι κὸν, σαφῶς παρίστησι τοῖς νοοῦσι τὰ πάντα ἐνώπιον περὶ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ παριστάμενα μυστήρια ὑπὸ τῶν λόγων αὐτοῦ, τά τε πράγματα ὧν αἰνίγματα ἦσαν αἱ πράξεις αὐτοῦ. Τούτοις δὲ ἀκώ λουθόν ἐστιν ἐκλαμβάνειν, ὅτι ἦν τρόπον ἐν φανερ νόμου κάλυμμα. πάντων τὸ θεῖον πάντως τὸ θεῖον. ORIGENIS Evangelio, ut omnia essent instar Evangelii. Neque » præter propositum exemplo ulerer, qui pauca.... Quando enim.... filiis hominum divinitate sua, ab- fato, quod in lege et prophetis erat, velamine, Deum certis rationibus ostendit, palam oculos ponens his qui sapientiæ ejus discipuli vellent fieri, quænam vera lex Moysis contineret, quorum exemplum et umbram colebant antiqui: et quænam sit veritas rerum in historiis contentarum, quæ in figura con- tingebant illis, propter nos scripta, ad quos fines sæcu- lorum B deducti sunt 48. Nullus ergo ad quem Chri- stus accesserit, vel in Hierosolymorum urbe, vel in Samaritarum monte Deum adorat; sed cum didice- rit Deum spiritum esse, spiritualiter illum colens spiritu et veritate, non amplius sub figuris Patrem universorum mundique opificem adorat. Quam. obrem ante illud Evangelium quod per Christi ad- ventum est ortum, nihil rerum antiquarum Evan- gelium erat. Porro Evangelium, quod est Novum Testamentum, cum nos a vetustate litteræ abduxis- set, spiritus novitatem nunquam senescentem, et ad Novum Testamentum proprie pertinentem, quæ in omnibus est Scripturis, luce cognitionis illustravit. Necesse autem erat, id quod eficiebat ut in Testa mento Veteri putaretur Evangelium esse, præcipue Evangelium appellari. adventum, antequam corpore ad terras descende- ret, intelligibilem multo ante factum fuisse perfe- ctioribus, minimeque parvulis, quippe qui a pæda- gogorum curatorumque cura ac tutela liberi essent, ob oculos habentes plenitudinem eam temporis quæ mente cernebatur: ut erant illi patriarchæ, et Moy- ses ille tantus servus, ac reliqui propheta, qui Christi gloriam contemplati sunt. Cæterum ut ante corporalem et manifestum adventum ad perfectos advenerat, sic etiam post divulgatam ipsius præsen- tiam ad eos qui etiamnum sunt parvuli, quia sint sub curatoribus et administratoribus, ac nondum pervenerint ad temporis plenitudinem, sermones quidam præcursores Christi advenerunt, animis puerilibus accommodati, qui jure pædagogi vocen- tur. At vero ipse Filius, ipse glorificatus Deus Ver- hum nondum advenit, nimirum exspectans ut Dei homines divinitatem illius percepturi decentem ap. paratum faciant. Jam et hoc quoque sciamus necesse est: ut lex umbram continet futurorum bonorum, quæ declarantur ab ea lege quæ annuntiatur se- cundum veritatem, sic etiam Evangelium, quod vel a quibuscunque vulgaribus intelligi existimatur, umbram docet mysteriorum Christi. Atque equidem quod Joannes appellat Evangelium sempiternun, quod proprie dici posset spirituale, aperte viris cor- datis et intelligentibus ob oculos ponit omnia de Cor. x, 11. etc. Haec omnia desunt apud Huetium, sed restituuntur ex codicibus Bodleiano et Barbe- rino, in quibus adhuc lacuna inest. c D Mox pro legendum videtur rino. " 9. Attainen non ignorandum nobis est Christi (38) Καὶ οὐκ ἂν ἀπὸ σκοποῦ χρησαίμην τῷ 9. Πλὴν οὐκ ἀγνοητέον Χριστοῦ ἐπιδημίαν καὶ πρὸ (39) Codex Bodleianus, τὸ ἐν προφήταις καὶ τοῦ (40) Ορει. Hæc vos restituitur ex codice Barbe-

Ιουδαϊός τίς εστι καὶ περιτετμημένος, οὕτω Χρι- Α στιανός (41) καὶ βάπτισμα. Παῦλος μὲν καὶ Πέτρος ἐν φανερῷ πρότερον ὄντες οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ περιτε τμημένοι, ὕστερον καὶ ἐν τῷ κρυπτῷ τοιοῦτοι τυγ- χάνειν ἀπὸ Ἰησοῦ εἰλήφασι, τὸ ἐν φανερῷ εἶναι Ιου- δαῖοι διὰ τὴν τῶν πολλῶν σωτηρίαν, κατ' οίκονο- μίαν (42), οὐ μόνον λόγοις ὁμολογοῦντες, ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν ἔργων δεικνύντες. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Χριστιανισμοῦ αὐτῶν λεκτέον. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν ὠφελῆσαι δυνατὸν Παῦλον τοὺς κατὰ σάρκα Ἰου δαίους, ἐὰν μὴ, ὅτε ὁ λόγος αἱρεῖ, περιτέμῃ τὸν Τι- μάθεον, καὶ ὅτε εὔλογόν ἐστι ξυράμενον, καὶ προσ φορὰν ποιήσαντα, καὶ ἀπαξαπλῶς τοῖς Ἰουδαίοις Ἰουδαῖον γενόμενον, ἵνα τοὺς Ἰουδαίους κερδήσῃ οὕτως τὸν ἐκκείμενον εἰς πολλῶν ὠφέλειαν οὐκ ἔστι διὰ τοῦ ἐν Χριστῷ Χριστιανισμοῦ (45) μόνον δυνατόν τους στοιχειουμένους ἐν τῷ φανερῷ Χριστιανισμό βελτιώσει καὶ προαγαγεῖν ἐπὶ τὰ κρείττονα καὶ ἀνω- τέρω. Διόπερ ἀναγκαῖον πνευματικῶς καὶ σωματικῶς Χριστιανίζειν, καὶ ὅπου μὲν χρὴ τὸ σωματικὸν κη- ρύσσειν Εὐαγγέλιον, φάσκοντα μηδὲν εἶναι (44) τοῖς σαρκίνοις ἢ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμέ νον, τοῦτο ποιητέον· ἐπὰν δὲ εὑρεθῶσι κατηρτισμέ- και τῷ πνεύματι (45), καὶ καρποφοροῦντες ἐν αὐτῷ, ἐρῶντές τε τῆς οὐρανίου σοφίας, μεταδοτέον αὐτοῖς τοῦ λόγου ἐπανελθόντος ἀπὸ τοῦ σεσαρκῶσθαι, ἐφ᾿ ὅ ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. μάτην εἰρηκέναι ἡγούμεθα, οἱονεὶ αἰσθητόν Εὐαγγέ- λιον νοητοῦ καὶ πνευματικοῦ τῇ ἐπινοίᾳ διακρίνον- τες· καὶ γὰρ νῦν πρόκειται τὸ αἰσθητὸν Εὐαγγέλιον μεταλαβεῖν εἰς πνευματικόν. Τίς γὰρ ἡ διήγησις τοῦ αἰσθητοῦ εἰ μὴ μεταλαμβάνοιτο εἰς πνευματικόν; Ήτοι οὐδεμία ἡ ὀλίγη καὶ τῶν τυχόντων ἀπὸ τῆς λέ- ξεως αὐτοὺς πεπεικότων λαμβάνειν τὰ δηλούμενα. Ἀλλὰ πᾶς ἀγὼν ἡμῖν ἐνέστηκε πειρωμένοις εἰς τὰ βάθη τοῦ εὐαγγελικοῦ νοῦ φθάσαι καὶ ἐρευνῆσαι τὴν ἐν αὐτῷ γυμνὴν τύπων ἀλήθειαν. Τῶν δὴ εὐαγγελι ζεμένων ἐν ἀγαθῶν ἀπαγγελίᾳ νοουμένων, οἱ μὲν ἀπόστολοι τὸν Ἰησοῦν εὐαγγελίζονται· λέγονται μέν της ὡς ἀγαθὸν καὶ τὴν ἀνάστασιν εὐαγγελίζεσθαι, καὶ αὐτήν πως οὖσαν Ἰησοῦν (46)· Ἰησοῦς γάρ φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις· Ἰησοῦς δὲ τὰ τοῖς ἁγίοις ἀποκείμενα εὐαγγελίζεται τοῖς πτωχοίς, παρακαλῶν αὐτοὺς ἐπὶ τὰς θείας ἐπαγγελίας. Καὶ μαρτυροῦσιν οἱ θεῖαι Γραφαὶ τοῖς ὑπὸ τῶν ἀποστόλων εὐαγγελι τμῖς, καὶ τῷ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν (47)· ὁ μὲν μένος, οὕτω Χριστιανός. κατ' οίκοδομίαν. κατ' οίκονομίαν. τοῦ ἐν κρυπτῷ Χριστιανισμού. κατηρμένοι, καὶ αὐτήν πως οὖν Ἰησοῦν. τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS 1. ipso Filio Dei, tum mysteria ab ipsius sermonibus B exhibita, tum res quarum aenigmata ipsius actiones erant. His consequens est exponere ut in manifesto Judæus quis est, et circumcisus, sic Christianum esse et baptisma. Quin etiam Paulus quidem et Petrus, qui in manifesto Judæi antea erant el cir- cumcisi, postea tantum in occulto, tales ut essent, a Jesu acceperunt, cum non alia de causa etiam se in manifesto Judæos esse quam propter multorum salutem et secundum œconomiam, non solum ver- bis falerentur, verum etiam factis declararent. Id quod etiam de corum Christianismo censendum est. Et quemadmodum Judæis secundum carnem adju- mento esse non potest Paulus, nisi quando postulat ratio, circumcidat Timotheum, et quando consen- tancum est tondeatur, oblationem offerat, et, ut in universum dicam, Judæis Judæus efficiatur ut Ju- dæos lucrifaciat : ita fieri nequit ut is qui multorum utilitati expositus est, evehat ad præstantiora, et in sublime, melioresque reddat per Christianismi in occulto exsistentis legem eos qui exteriorem Chri- stianismum sequuntur. Hanc ob causam, tum spi- ritu, tum corpore Christiani ut simus necesse est, et quando corporale Evangelium prædicandum est, dicendo carnalibus nihil eos scire nisi Jesum Chri- stum, et hunc crucifixum, hoc faciendum est. Cum autem inventi fuerint elevati spiritu, et in ipso fru- ctificantes, amantesque sapientiæ cœlestis, hi participes efficiendi sunt verbi [et Filii Dei] regressi post incarnationem ad id quod erat in principio apud Deum. D dem Jesum prædicant; dicuntur quidem, ceu bo- Joail. XI, 25. Hæc desunt apud Huetium, sed restituuntur e codd. Bodleiano et Barberino. edificationem ; legebat Sed in no- stris codicibus legitur egendum Lelior videtur. existimamus, Evangelii sensum accurate investi- gantes, el Evangelium sensibile ab Evangelio intel- ligibili separantes. Etenim nunc nobis propositum est ut Evangelium sensibile transmutemus in intel- ligibile et spirituale; alioqui quæ enarratio erit Evangelii sensibilis, nisi accommodetur ad intelli- gibile et spirituale? nulla sane vel exigua, eaque vulgarium qui ex verbis ipsis vim eorum quæ de- clarantur percipere sibi persuadent. Verum tota contentio nostra eo nobis dirigenda est, ut pertin- gere conemur profunditatem sensus evangelici, accuratius indagantes veritatem in ipso figuris nu- dam. Atque equidem si considerentur ea quæ an- nuntiantur in bonorum promissione apostoli qui- num, resurrectionem etiam annuntiare, quæ ipsa aliquo modo est Jesus, dicente Jesu : Ego sum resurrectio. Jesus vero quæ sanctis reposita sunt evangelizat pauperibus, cohortans eos ad divina pro- legebat elevati. habet codex Bodleianus, nec aliter legisse videtur Ferrarius. Male in textu Huetii legitur, codex Bodleianus, nec aliter legebat Ferrarius; verumtamen in codd. Regio et Barberino legitur xal 10. Cæterum hæc haud frustra nos disseruisse 10. Ταῦτα δὲ ἐξετάζοντες περὶ τοῦ Εὐαγγελίου οὐ C (41) Εν φανερῷ Ἰουδαῖός τίς ἐστι καὶ περιτετμη (42) Κατ' οίκονομίαν. Ferrarius vertit, propter (45) Τοῦ ἐν Χριστῷ Χριστιανισμοῦ. Omnino (43) Είναι. Ferrarius legebat εἰδέναι· qua lectio (45) Κατηρτισμένοι τῷ πνεύματι. Ferrarius (46) Καὶ αὐτήν πως οὖσαν Ἰησοῦν. Sic recte (47) Καὶ τῷ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. Sic liabet

Ιουδαϊός τίς εστι καὶ περιτετμημένος, οὕτω Χρι- Α στιανός (41) καὶ βάπτισμα. Παῦλος μὲν καὶ Πέτρος ἐν φανερῷ πρότερον ὄντες οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ περιτε τμημένοι, ὕστερον καὶ ἐν τῷ κρυπτῷ τοιοῦτοι τυγ- χάνειν ἀπὸ Ἰησοῦ εἰλήφασι, τὸ ἐν φανερῷ εἶναι Ιου- δαῖοι διὰ τὴν τῶν πολλῶν σωτηρίαν, κατ' οίκονο- μίαν (42), οὐ μόνον λόγοις ὁμολογοῦντες, ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν ἔργων δεικνύντες. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Χριστιανισμοῦ αὐτῶν λεκτέον. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν ὠφελῆσαι δυνατὸν Παῦλον τοὺς κατὰ σάρκα Ἰου δαίους, ἐὰν μὴ, ὅτε ὁ λόγος αἱρεῖ, περιτέμῃ τὸν Τι- μάθεον, καὶ ὅτε εὔλογόν ἐστι ξυράμενον, καὶ προσ φορὰν ποιήσαντα, καὶ ἀπαξαπλῶς τοῖς Ἰουδαίοις Ἰουδαῖον γενόμενον, ἵνα τοὺς Ἰουδαίους κερδήσῃ οὕτως τὸν ἐκκείμενον εἰς πολλῶν ὠφέλειαν οὐκ ἔστι διὰ τοῦ ἐν Χριστῷ Χριστιανισμοῦ (45) μόνον δυνατόν τους στοιχειουμένους ἐν τῷ φανερῷ Χριστιανισμό βελτιώσει καὶ προαγαγεῖν ἐπὶ τὰ κρείττονα καὶ ἀνω- τέρω. Διόπερ ἀναγκαῖον πνευματικῶς καὶ σωματικῶς Χριστιανίζειν, καὶ ὅπου μὲν χρὴ τὸ σωματικὸν κη- ρύσσειν Εὐαγγέλιον, φάσκοντα μηδὲν εἶναι (44) τοῖς σαρκίνοις ἢ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμέ νον, τοῦτο ποιητέον· ἐπὰν δὲ εὑρεθῶσι κατηρτισμέ- και τῷ πνεύματι (45), καὶ καρποφοροῦντες ἐν αὐτῷ, ἐρῶντές τε τῆς οὐρανίου σοφίας, μεταδοτέον αὐτοῖς τοῦ λόγου ἐπανελθόντος ἀπὸ τοῦ σεσαρκῶσθαι, ἐφ᾿ ὅ ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. μάτην εἰρηκέναι ἡγούμεθα, οἱονεὶ αἰσθητόν Εὐαγγέ- λιον νοητοῦ καὶ πνευματικοῦ τῇ ἐπινοίᾳ διακρίνον- τες· καὶ γὰρ νῦν πρόκειται τὸ αἰσθητὸν Εὐαγγέλιον μεταλαβεῖν εἰς πνευματικόν. Τίς γὰρ ἡ διήγησις τοῦ αἰσθητοῦ εἰ μὴ μεταλαμβάνοιτο εἰς πνευματικόν; Ήτοι οὐδεμία ἡ ὀλίγη καὶ τῶν τυχόντων ἀπὸ τῆς λέ- ξεως αὐτοὺς πεπεικότων λαμβάνειν τὰ δηλούμενα. Ἀλλὰ πᾶς ἀγὼν ἡμῖν ἐνέστηκε πειρωμένοις εἰς τὰ βάθη τοῦ εὐαγγελικοῦ νοῦ φθάσαι καὶ ἐρευνῆσαι τὴν ἐν αὐτῷ γυμνὴν τύπων ἀλήθειαν. Τῶν δὴ εὐαγγελι ζεμένων ἐν ἀγαθῶν ἀπαγγελίᾳ νοουμένων, οἱ μὲν ἀπόστολοι τὸν Ἰησοῦν εὐαγγελίζονται· λέγονται μέν της ὡς ἀγαθὸν καὶ τὴν ἀνάστασιν εὐαγγελίζεσθαι, καὶ αὐτήν πως οὖσαν Ἰησοῦν (46)· Ἰησοῦς γάρ φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις· Ἰησοῦς δὲ τὰ τοῖς ἁγίοις ἀποκείμενα εὐαγγελίζεται τοῖς πτωχοίς, παρακαλῶν αὐτοὺς ἐπὶ τὰς θείας ἐπαγγελίας. Καὶ μαρτυροῦσιν οἱ θεῖαι Γραφαὶ τοῖς ὑπὸ τῶν ἀποστόλων εὐαγγελι τμῖς, καὶ τῷ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν (47)· ὁ μὲν μένος, οὕτω Χριστιανός. κατ' οίκοδομίαν. κατ' οίκονομίαν. τοῦ ἐν κρυπτῷ Χριστιανισμού. κατηρμένοι, καὶ αὐτήν πως οὖν Ἰησοῦν. τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS 1. ipso Filio Dei, tum mysteria ab ipsius sermonibus B exhibita, tum res quarum aenigmata ipsius actiones erant. His consequens est exponere ut in manifesto Judæus quis est, et circumcisus, sic Christianum esse et baptisma. Quin etiam Paulus quidem et Petrus, qui in manifesto Judæi antea erant el cir- cumcisi, postea tantum in occulto, tales ut essent, a Jesu acceperunt, cum non alia de causa etiam se in manifesto Judæos esse quam propter multorum salutem et secundum œconomiam, non solum ver- bis falerentur, verum etiam factis declararent. Id quod etiam de corum Christianismo censendum est. Et quemadmodum Judæis secundum carnem adju- mento esse non potest Paulus, nisi quando postulat ratio, circumcidat Timotheum, et quando consen- tancum est tondeatur, oblationem offerat, et, ut in universum dicam, Judæis Judæus efficiatur ut Ju- dæos lucrifaciat : ita fieri nequit ut is qui multorum utilitati expositus est, evehat ad præstantiora, et in sublime, melioresque reddat per Christianismi in occulto exsistentis legem eos qui exteriorem Chri- stianismum sequuntur. Hanc ob causam, tum spi- ritu, tum corpore Christiani ut simus necesse est, et quando corporale Evangelium prædicandum est, dicendo carnalibus nihil eos scire nisi Jesum Chri- stum, et hunc crucifixum, hoc faciendum est. Cum autem inventi fuerint elevati spiritu, et in ipso fru- ctificantes, amantesque sapientiæ cœlestis, hi participes efficiendi sunt verbi [et Filii Dei] regressi post incarnationem ad id quod erat in principio apud Deum. D dem Jesum prædicant; dicuntur quidem, ceu bo- Joail. XI, 25. Hæc desunt apud Huetium, sed restituuntur e codd. Bodleiano et Barberino. edificationem ; legebat Sed in no- stris codicibus legitur egendum Lelior videtur. existimamus, Evangelii sensum accurate investi- gantes, el Evangelium sensibile ab Evangelio intel- ligibili separantes. Etenim nunc nobis propositum est ut Evangelium sensibile transmutemus in intel- ligibile et spirituale; alioqui quæ enarratio erit Evangelii sensibilis, nisi accommodetur ad intelli- gibile et spirituale? nulla sane vel exigua, eaque vulgarium qui ex verbis ipsis vim eorum quæ de- clarantur percipere sibi persuadent. Verum tota contentio nostra eo nobis dirigenda est, ut pertin- gere conemur profunditatem sensus evangelici, accuratius indagantes veritatem in ipso figuris nu- dam. Atque equidem si considerentur ea quæ an- nuntiantur in bonorum promissione apostoli qui- num, resurrectionem etiam annuntiare, quæ ipsa aliquo modo est Jesus, dicente Jesu : Ego sum resurrectio. Jesus vero quæ sanctis reposita sunt evangelizat pauperibus, cohortans eos ad divina pro- legebat elevati. habet codex Bodleianus, nec aliter legisse videtur Ferrarius. Male in textu Huetii legitur, codex Bodleianus, nec aliter legebat Ferrarius; verumtamen in codd. Regio et Barberino legitur xal 10. Cæterum hæc haud frustra nos disseruisse 10. Ταῦτα δὲ ἐξετάζοντες περὶ τοῦ Εὐαγγελίου οὐ C (41) Εν φανερῷ Ἰουδαῖός τίς ἐστι καὶ περιτετμη (42) Κατ' οίκονομίαν. Ferrarius vertit, propter (45) Τοῦ ἐν Χριστῷ Χριστιανισμοῦ. Omnino (43) Είναι. Ferrarius legebat εἰδέναι· qua lectio (45) Κατηρτισμένοι τῷ πνεύματι. Ferrarius (46) Καὶ αὐτήν πως οὖσαν Ἰησοῦν. Sic recte (47) Καὶ τῷ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν. Sic liabet

μένοις δυνάμει πολλῇ· ὁ βασιλεὺς τῶν δυνάμεων τοῦ ἀγαπητοῦ· ἅμα καὶ διδάσκων, ὅτι οὐ σύνθεσις λόγου, καὶ προφορὰ φωνῶν, καὶ ἡσκημένη καλλιλεξία ἀνύει πρὸς τὸ πείθειν, ἀλλὰ δυνάμεως θείας ἐπιχο ρηγία. Διόπερ καὶ ὁ Παῦλός που φησί· Γνώσομαι οὐ τὸν λόγον τὸν πεφυσιωμένον, ἀλλὰ τὴν δύνα- μῖν· οὐ γὰρ ἐν λόγῳ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἐν δυνάμει· καὶ ἐν ἄλλοις· Καὶ ὁ λόγος μου, καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως. Ταύτη τῇ δυνάμει μαρτυροῦντες ὁ Σίμων καὶ ὁ Κλεόπας φασίν· Οὐχὶ ἡ καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν τῇ ὁδῷ (48), ὡς διήνοιγεν ἡμῖν τὰς Γραφάς; Οἱ δὲ ἀπόστολοι, ἐπεὶ καὶ ποσότης ἐστὶ δυνάμεως ἐπιχορη γουμένης ὑπὸ Θεοῦ διαφέρουσα τοῖς λέγουσιν, εἶχον κατὰ τὸ παρὰ τῷ Δαυΐδ λεγόμενον· Κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ, πολύ λὴν δύναμιν. Ησαΐας δὲ φάσκων· Ὡς ὡραῖοι οι πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων ἀγαθὰ, τὸ ὡραῖον καὶ ἐν καιρῷ γινόμενον τῶν ἀποστόλων ὁδευόντων τὸν εἰπόντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, κήρυγμα νοήσας, έπαι- νεῖ πόδας τοὺς διὰ τῆς νοητῆς ὁδοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ βαδίζοντας, διά τε τῆς θύρας εἰσιόντας πρὸς τὸν Θεόν· ἀγαθὰ δὲ εὐαγγελίζονται οὗτοι ὧν ὡραῖοί εἰσιν οἱ πότ δες, τὸν Ἰησοῦν. Α Δαυΐδ περὶ τῶν ἀποστόλων, τάχα δὲ καὶ εὐαγγελι στῶν λέγων· Κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελίζη Β τῶν ἀγαθῶν τὸν Ἰησοῦν ἐξειλήφαμεν εὐαγγελίζεσθαι· ἐκλαθόντες γὰρ τὰ πράγματα καθ' ὧν τὰ ὀνόματα κεῖται ὁ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὀνομάζεται, συνήσομεν πῶς πολλὰ ἀγαθά ἐστιν Ἰησοῦς, ἂν εὐαγγελίζονται οὗτο: ὧν ὡραῖοί εἰσιν οἱ πόδες· ἓν μὲν γὰρ ἀγαθὸν ζωή, Ἰησοῦς δὲ ζωή. Καὶ ἕτερον ἀγαθὸν φῶς τοῦ κόσμου, φῶς τυγχάνον ἀληθινὸν, καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων· ἅπερ πάντα ὁ Υἱὸς εἶναι λέγεται τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἄλλο ἀγαθὸν κατ' ἐπίνοιαν παρὰ τὴν ζωὴν καὶ τὸ φῶς, ἡ ἀλήθεια. Καὶ τέταρτον παρὰ ταῦτα ἡ ἐπὶ ταύτην φέρουσα οδός. "Απερ πάντα ὁ Σωτὴρ ἡμῶν διδάσκει ἑαυτὸν εἶναι λέγων· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλή θεια, καὶ ἡ ζωή. Πῶς δὲ οὐκ ἀγαθὸν τὸ ἀποτιναξά- μενον τὸν χοῦν καὶ τὴν νεκρότητα ἀναστῆναι τούτου " τυγχάνοντα ἀπὸ τοῦ Κυρίου, καθὸ ἀνάστασίς ἐστιν, ὃς καί φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις; ᾿Αλλὰ καὶ ἡ θύρα, δι' ἧς τις εἰς τὴν ἄκραν εἰσέρχεται μακαριό - τητα, ἀγαθόν· ὁ δὲ Χριστός φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα. Τί δὲ δεῖ περὶ σοφίας λέγειν, ἣν ἔκτισεν ὁ Θεὸς ἀρ χὴν ὁδὸν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἤ προσέχαιρεν ὁ Πατὴρ αὐτῆς, ἐνευφραινόμενος τῷ πολυποικίλῳ νοητά κάλλει αὐτῆς, ὑπὸ νοητῶν ὀφθαλμῶν μόνων βλεπο μένῳ, καὶ εἰς ἔρωτα τὸν τὸ θεῖον κάλλος κατανοοῦντα οὐράνιον προσκαλουμένῳ; Ἀγαθὸν γὰρ ἡ σοφία τοῦ ἦν ἐν ἡμῖν ὡς ἐλάλει ἡμῖν ἐν τῇ ὁδῷ. CRIGENIS nissa. Quibus sane bonis annuntiationibus, vel apostolorum, vel Servatoris nostri divinæ quoque attestantur Scripture : David enim de apostelis, fortassis etiam de evangelistis ait 3º : Dominus da- bit verbum evangelizantibus virtute multa : rex vir- tutum dilecti; simul etiam docens non compositio- nem verborum, non prolationem vocum, non elabo- ratam orationis pulchritudinem ad persuadendum conducere, sed virtutis divinæ suppeditationem. Qua re Panlus etiam alicubi " sic inquit: Non agnoscam sermonem istorum qui sunt inflati, sed virtutem. Nec enim est in sermone regnum Dei, sed in virtute. Et alias $1 : Sermo meus et prædicatio mea non in per- cuasibilibus sapientiæ verbis, sed in demonstra.ione spiritus et virtutis. Huic virtuti attestantes Simon et Cleopas dicunt * : Nonne cor nostrum ardens erat in via, cum reserabat nobis Scripturas? Verum apo- stoli, quia quantitas virtutis a Deo prædicantibus suppeditatæ est præstans, multam habuere virtu- tem juxta illud quod apud Davidem dicitur * : Do- minus dabit verbum evangelizantibus virtute multa. Porro Isaias, cum diceret" : Quam pulchri sunt pedes evangelizantium bona, prædicationem intelli- gens apostolorum maturam, et in tempore atque op- portune factam, dum in eo iter faciunt qui dixit “6 : Ego sum via, laudat pedes incedentes per viam Christi Jesu, ingredientesque per ostium ad Deum. Itaque bona evangelizant illi, quorum pedes sunt pulchri [bona inquam], scilicet Jesum. mero multitudinis exposuimus annuntiari Jesum ab evangelizantibus expositis enim rebus nomina habentibus, quibus Dei Filius nuncupatur, sciemus quomodo multa bona sit Jesus, quem annuntiant ii quorum speciosi sunt pedes. Vita bonum est unum, at Jesus est vita. Bonum alterum lux est mundi, lux vera, lux hominum. At hæc omnia dicitur esse Fi- lius Dei. Ad hæc, præterquam quod vita et lux est, aliud etiam est bonum, juxta considerationes no- stras, veritas scilicet. Rursus est aliud bonum, quod est quartum bonum, nempe via, quæ ad hæc bona nos conducat. llæc autem omnia Servator seipsum esse docet, dicens : Ego sum via, veritus et vita. Quomodo autem non bonum est resurgere hominem excusso pulvere et mortalitate, hocque a Domino assequi secundum quod ipse Jesus est resurrectio qui etiam inquit : Ego sum resurrectio ? Quin et ostium etiam, per quod ad summam beatitudinem quis ingreditur, est bonun. At Christus inquit : Ego sum ostium ”. Quid vero opus est verba facere de sapientia, quam condidit Deus in initio viarum suarum in opera sua ®, qu: adgaudebat Pater ipsius, oblectatus in multifaria ipsius pulchritudine intel- ligibili, quæ solis intellectualibus oculis cernitur, Psal. Lavit, 12, 13. Cor. v, 19, 20. Isa. Li, ; Rom. x, 15. Joan. xiv, 6. Cor. 11, 4. Luc. xxi, 32. * Psal. LXVII, 12. ibid. Joan. 1. 25. Joan. x, 9. Prov. viii, 22. D 11. Nec miretur quispiam si nomine bonorum nu- C 11. Καὶ μὴ θαυμάσῃ τις εἰ πληθυντικῷ ὀνόματι τῷ (48) Καιομένη ἦν ἐν τῇ ὁδῷ. Codex Regius καιομένη ἦν ἐν ἡμῖν τῇ ὁδῷ. Legendum videlur, καιομένη

μένοις δυνάμει πολλῇ· ὁ βασιλεὺς τῶν δυνάμεων τοῦ ἀγαπητοῦ· ἅμα καὶ διδάσκων, ὅτι οὐ σύνθεσις λόγου, καὶ προφορὰ φωνῶν, καὶ ἡσκημένη καλλιλεξία ἀνύει πρὸς τὸ πείθειν, ἀλλὰ δυνάμεως θείας ἐπιχο ρηγία. Διόπερ καὶ ὁ Παῦλός που φησί· Γνώσομαι οὐ τὸν λόγον τὸν πεφυσιωμένον, ἀλλὰ τὴν δύνα- μῖν· οὐ γὰρ ἐν λόγῳ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἐν δυνάμει· καὶ ἐν ἄλλοις· Καὶ ὁ λόγος μου, καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖς σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως. Ταύτη τῇ δυνάμει μαρτυροῦντες ὁ Σίμων καὶ ὁ Κλεόπας φασίν· Οὐχὶ ἡ καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν τῇ ὁδῷ (48), ὡς διήνοιγεν ἡμῖν τὰς Γραφάς; Οἱ δὲ ἀπόστολοι, ἐπεὶ καὶ ποσότης ἐστὶ δυνάμεως ἐπιχορη γουμένης ὑπὸ Θεοῦ διαφέρουσα τοῖς λέγουσιν, εἶχον κατὰ τὸ παρὰ τῷ Δαυΐδ λεγόμενον· Κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελιζομένοις δυνάμει πολλῇ, πολύ λὴν δύναμιν. Ησαΐας δὲ φάσκων· Ὡς ὡραῖοι οι πόδες τῶν εὐαγγελιζομένων ἀγαθὰ, τὸ ὡραῖον καὶ ἐν καιρῷ γινόμενον τῶν ἀποστόλων ὁδευόντων τὸν εἰπόντα· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, κήρυγμα νοήσας, έπαι- νεῖ πόδας τοὺς διὰ τῆς νοητῆς ὁδοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ βαδίζοντας, διά τε τῆς θύρας εἰσιόντας πρὸς τὸν Θεόν· ἀγαθὰ δὲ εὐαγγελίζονται οὗτοι ὧν ὡραῖοί εἰσιν οἱ πότ δες, τὸν Ἰησοῦν. Α Δαυΐδ περὶ τῶν ἀποστόλων, τάχα δὲ καὶ εὐαγγελι στῶν λέγων· Κύριος δώσει ῥῆμα τοῖς εὐαγγελίζη Β τῶν ἀγαθῶν τὸν Ἰησοῦν ἐξειλήφαμεν εὐαγγελίζεσθαι· ἐκλαθόντες γὰρ τὰ πράγματα καθ' ὧν τὰ ὀνόματα κεῖται ὁ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὀνομάζεται, συνήσομεν πῶς πολλὰ ἀγαθά ἐστιν Ἰησοῦς, ἂν εὐαγγελίζονται οὗτο: ὧν ὡραῖοί εἰσιν οἱ πόδες· ἓν μὲν γὰρ ἀγαθὸν ζωή, Ἰησοῦς δὲ ζωή. Καὶ ἕτερον ἀγαθὸν φῶς τοῦ κόσμου, φῶς τυγχάνον ἀληθινὸν, καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων· ἅπερ πάντα ὁ Υἱὸς εἶναι λέγεται τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἄλλο ἀγαθὸν κατ' ἐπίνοιαν παρὰ τὴν ζωὴν καὶ τὸ φῶς, ἡ ἀλήθεια. Καὶ τέταρτον παρὰ ταῦτα ἡ ἐπὶ ταύτην φέρουσα οδός. "Απερ πάντα ὁ Σωτὴρ ἡμῶν διδάσκει ἑαυτὸν εἶναι λέγων· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλή θεια, καὶ ἡ ζωή. Πῶς δὲ οὐκ ἀγαθὸν τὸ ἀποτιναξά- μενον τὸν χοῦν καὶ τὴν νεκρότητα ἀναστῆναι τούτου " τυγχάνοντα ἀπὸ τοῦ Κυρίου, καθὸ ἀνάστασίς ἐστιν, ὃς καί φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις; ᾿Αλλὰ καὶ ἡ θύρα, δι' ἧς τις εἰς τὴν ἄκραν εἰσέρχεται μακαριό - τητα, ἀγαθόν· ὁ δὲ Χριστός φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα. Τί δὲ δεῖ περὶ σοφίας λέγειν, ἣν ἔκτισεν ὁ Θεὸς ἀρ χὴν ὁδὸν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἤ προσέχαιρεν ὁ Πατὴρ αὐτῆς, ἐνευφραινόμενος τῷ πολυποικίλῳ νοητά κάλλει αὐτῆς, ὑπὸ νοητῶν ὀφθαλμῶν μόνων βλεπο μένῳ, καὶ εἰς ἔρωτα τὸν τὸ θεῖον κάλλος κατανοοῦντα οὐράνιον προσκαλουμένῳ; Ἀγαθὸν γὰρ ἡ σοφία τοῦ ἦν ἐν ἡμῖν ὡς ἐλάλει ἡμῖν ἐν τῇ ὁδῷ. CRIGENIS nissa. Quibus sane bonis annuntiationibus, vel apostolorum, vel Servatoris nostri divinæ quoque attestantur Scripture : David enim de apostelis, fortassis etiam de evangelistis ait 3º : Dominus da- bit verbum evangelizantibus virtute multa : rex vir- tutum dilecti; simul etiam docens non compositio- nem verborum, non prolationem vocum, non elabo- ratam orationis pulchritudinem ad persuadendum conducere, sed virtutis divinæ suppeditationem. Qua re Panlus etiam alicubi " sic inquit: Non agnoscam sermonem istorum qui sunt inflati, sed virtutem. Nec enim est in sermone regnum Dei, sed in virtute. Et alias $1 : Sermo meus et prædicatio mea non in per- cuasibilibus sapientiæ verbis, sed in demonstra.ione spiritus et virtutis. Huic virtuti attestantes Simon et Cleopas dicunt * : Nonne cor nostrum ardens erat in via, cum reserabat nobis Scripturas? Verum apo- stoli, quia quantitas virtutis a Deo prædicantibus suppeditatæ est præstans, multam habuere virtu- tem juxta illud quod apud Davidem dicitur * : Do- minus dabit verbum evangelizantibus virtute multa. Porro Isaias, cum diceret" : Quam pulchri sunt pedes evangelizantium bona, prædicationem intelli- gens apostolorum maturam, et in tempore atque op- portune factam, dum in eo iter faciunt qui dixit “6 : Ego sum via, laudat pedes incedentes per viam Christi Jesu, ingredientesque per ostium ad Deum. Itaque bona evangelizant illi, quorum pedes sunt pulchri [bona inquam], scilicet Jesum. mero multitudinis exposuimus annuntiari Jesum ab evangelizantibus expositis enim rebus nomina habentibus, quibus Dei Filius nuncupatur, sciemus quomodo multa bona sit Jesus, quem annuntiant ii quorum speciosi sunt pedes. Vita bonum est unum, at Jesus est vita. Bonum alterum lux est mundi, lux vera, lux hominum. At hæc omnia dicitur esse Fi- lius Dei. Ad hæc, præterquam quod vita et lux est, aliud etiam est bonum, juxta considerationes no- stras, veritas scilicet. Rursus est aliud bonum, quod est quartum bonum, nempe via, quæ ad hæc bona nos conducat. llæc autem omnia Servator seipsum esse docet, dicens : Ego sum via, veritus et vita. Quomodo autem non bonum est resurgere hominem excusso pulvere et mortalitate, hocque a Domino assequi secundum quod ipse Jesus est resurrectio qui etiam inquit : Ego sum resurrectio ? Quin et ostium etiam, per quod ad summam beatitudinem quis ingreditur, est bonun. At Christus inquit : Ego sum ostium ”. Quid vero opus est verba facere de sapientia, quam condidit Deus in initio viarum suarum in opera sua ®, qu: adgaudebat Pater ipsius, oblectatus in multifaria ipsius pulchritudine intel- ligibili, quæ solis intellectualibus oculis cernitur, Psal. Lavit, 12, 13. Cor. v, 19, 20. Isa. Li, ; Rom. x, 15. Joan. xiv, 6. Cor. 11, 4. Luc. xxi, 32. * Psal. LXVII, 12. ibid. Joan. 1. 25. Joan. x, 9. Prov. viii, 22. D 11. Nec miretur quispiam si nomine bonorum nu- C 11. Καὶ μὴ θαυμάσῃ τις εἰ πληθυντικῷ ὀνόματι τῷ (48) Καιομένη ἦν ἐν τῇ ὁδῷ. Codex Regius καιομένη ἦν ἐν ἡμῖν τῇ ὁδῷ. Legendum videlur, καιομένη

COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. Β Θεοῦ, ὅπερ μετὰ τῶν προειρημένων εὐαγγελίζονται Δ ὧν ὡραῖοι οἱ πόδες. Ἀλλὰ καὶ ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ήδη όγδσον ἡμῖν ἀγαθὸν καταλέγεται, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστός. Οι σιωπητέον δὲ οὐδὲ τὸν μετὰ τὸν Πα- τέρα (49) τῶν ὅλων Θεὸν Λόγον· οὐδενὸς γὰρ ἔλαττον ἀγαθοῦ καὶ τοῦτο τὸ ἀγαθόν. Μακάριοι μὲν οὖν οἱ χωρήσαντες ταῦτα τὰ ἀγαθὰ, καὶ παραδεξάμενοι ἀπὸ τῶν ὡραίων τοὺς πόδας καὶ εὐαγγελιζομένων αὐτά. Πλὴν καν Κορίνθιός τις ών, κρίνοντος Παύλου οὐδὲν εἰδέναι παρ' αὐτῷ ἡ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον, τὸν δι' ἡμᾶς ἄνθρωπον μανθάνων πα- ραδέξηται τὰ ἐν ἀρχῇ τῶν ἀγαθῶν (50) γίνεται ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου Ἰησοῦ ἄνθρωπος γινόμενος Θεοῦ, καὶ ἀπὸ τοῦ θανάτου αὐτοῦ ἀποθνήσκων τῇ ἁμαρτίᾳ· καὶ γὰρ ἐκεῖνος, ὁ ἀπέθανε τῇ ἁμαρτίᾳ, ἀπέθανεν ἐφάπαξ· ἀπὸ δὲ τῆς ζωῆς αὐτοῦ, ἐπεὶ ὁ Ἰησοῦς ζῇ, ζῇ τῷ Θεῷ, πᾶς ὁ σύμμορφος γενόμενος τῆς ἀνα- στάσεως αὐτοῦ, λαμβάνει τὸ ζῆν τῷ Θεῷ. Τίς δὲ δι στάξει εἰ αὐτοδικαιοσύνη ἀγαθόν ἐστι, καὶ αὐτοαγια- σμὸς, καὶ αὐτοαπολύτρωσις; ἅπερ καὶ αὐτὰ οἱ Ἰησ σον εὐαγγελιζόμενοι εὐαγγελίζονται, λέγοντες αὐτὸν γεγονέναι ἡμῖν δικαιοσύνην ἀπὸ Θεοῦ, καὶ ἁγιασμὸν, καὶ ἀπολύτρωσιν. Παρέσται δὲ ἀπὸ τούτων (51) τὰ γεγραμμένα περὶ αὐτοῦ δυσεξαρίθμητα, παριστάντα πως πλῆθος ἀγαθῶν ἐστιν Ἰησοῦς, ἀπὸ τῶν δυσεξ- αριθμήτων καὶ γεγραμμένων καταστοχάζεσθαι τῶν ὑπαρχόντων μὲν ἐν αὐτῷ, εἰς ὅν εὐδόκησεν ἅπαν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος κατοικήσαι σωματικῶς, οὐ μὴν ὑπὸ γραμμάτων κεχωρημένων (52)· καὶ τί λέγω ὑπὸ γραμμάτων; ὅτε καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου φησὶν ὁ Ἰωάννης· ὅτι, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον χωρῆσαι τὰ γραφόμενα βιβλία. Ταυ- τὸν οὖν ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι τὸν Σωτῆρα οἱ ἀπόστολοι εὐαγγελίζονται, καὶ τὰ ἀγαθὰ εὐαγγελίζονται· οὗτος γάρ ἐστιν ὁ ἀπὸ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς τὸ ἀγαθὰ εἶναι λαβών, ἵνα έκαστος χωρεῖ, ἢ ἅ χωρεῖ διὰ Ἰησοῦ λα θὼν, ἐν ἀγαθοῖς τυγχάνῃ. Οὐχ οἷοί τε δὲ ἦσαν οἱ ἀπό- στολοι, ὧν ὡραῖοι οἱ πύδες, καὶ οἱ τούτων ζηλωταί εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθὰ, μὴ πρότερον Ἰησοῦ αὐτοῖς αὐτὰ εὐαγγελισαμένου· ὡς ὁ Ησαΐας φησί· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ὡς ἄρα ἐπὶ τῶν ὀρέων, ὡς πόδες ευαγγελιζομένου ἀκοὴν εἰρήνης, ως ευαγγελιζό- μενος ἀγαθὰ, ὅτι ἀκουστὴν ποιήσω την σωτης είαν σου, λέγων Σιών βασιλεύσει σου ὁ Θεός. Τίνα γὰρ τὰ ὄρη, ἐφ᾽ ὧν αὐτὸς ὁ λαλῶν παρεῖναι « Έστω δέ τινας, ὡς ἐν πλήθει πιστευόντων, καὶ δεχομένων διαφωνίαν, διὰ την προπέτειαν ὑποτίθεσθαι τὸν Σωτῆρα εἶναι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν· ἀλλ᾽ οὔτι γε ἡμεῖς τοιοῦτον, οἱ πειθό- μένα αὐτῷ λέγοντι · Ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας μείζων μου ἐστί. ξηται τὰ ἐν ἀρχῇ τῶν ἀγαθῶν, καὶ ἀπὸ τῶν δυσεξαριθμήτων γεγραμμένων, κεχωρημένη. amorem cœlestem invitat? Bonum enim est Sapien- tia Dei. At lioc quoque, præter ea quæ supra re- censuimus, ii annuntiant, quorum pedes sunt pul- chri. Potentia Dei præterea octavum nobis bonum annumeratur, qui est Christus. Verum enimvero haud silentio prætereundum est illud Verbum, quod post Patrem universorum est Dens. Namque et hoc bonum nullo alio bono est inferius. Itaque beati qui admiserint hæc bona, quique perceperint ea, abiis qui pedes habent pulchros atque qui evangelizant. Ve- rumtamen quamvis Corinthius quispiam exstite- rit, apud quem affirmet Paulus se nihil scire, nisi Jesum Christum, et hunc quidem crucifixum *, edoctusque hunc nostri causa hominem factum atti- gerit initia bonorum, is ab homine Jesu ft homo Dei, et ex morte ejus moriens peccato. Etenim quod ille mortuus fuit peccato, mortuus est semel es; ex vita vero ipsius, quoniam Jesus est illud quod vivit, vivit Deo unusquisque, et conformis factus resurre- ctioni ejus hoc assequitur, ut vivat Deo. Quis autem ambigat an ipsa justitia, ipsa sanctifcalio atque ipsa redemptio sit bonum ? quæ etiam ipsa, Jesum evangelizantes, evangelizant: dicentes eum factum fuisse nobis justitiam a Deo, et sanctificationen, et redemptionen. Ex his ergo licebit intelligere ea quæ de eo scripta sunt, et vix enumerari possunt, probando Jesum bonorum esse multitudinem : atque ex his quæ ægre enumerari possunt et scripta sunt, conjecturam capere de iis quæ in ipso quidem insunt, in quem be- neplacitum fuit omnem plenitudinem divinitatis corpo- raliter habitare, haud tamen a litteris continentur: quid dico a litteris, quando et de toto mundo dicat Joannes : Nec ipse, opinor, mundus caperet eos qui scriberentur libros 6. Dicere ergo apostolos evan- gelizare Servatorem, perinde est ac si diceremus eos evangelizare bona omnia. Quamobrem hic est ille qui a bono Patre accepit ut esset tot bona : ut unusquisque eo quod capit, vel iis quæ capit, cuni per Jesum ea perceperit, fruatur bonis. Haud po- terant autem apostoli, quorum pulchri sunt pedes, et horum studiosi imitatores evangelizare bona, nisi Jesus antea ipsis evangelizasset; quemadmo- dum loquitur Isaias ' : Ego ipse, qui loquebar, ad. D sum, sicut opportunitas in montibus, sicut pedes Joan. xxi, 25. Isa. L11, 6, 7. C quæque considerantem divinam pulchritudinem ad Cor. 11, 2. « Rom. vi, 10. Cor.1, 50. perperam. Verte secundum Patrem, post Patren. Code locum hunc conciliare poteris cum illo altero Lomi octavi Contra Celsum : Supremum universorum Deum Filium Him esse afirinat, sed Patrem ; Filium vero univer- serum quidem Deum esse, sed post Patrem. Quæ quamvis male sonent, excusari tamen possunt, si omnia Filium a Patre accepisse meminerimus, ac proinde se esse universoruni Deum Patri acceptum referre. Primo ergo et per se universorum Deus est Pater, quia a se Deus est : Filius secundo et per PATROL. GH. XIV. . alium est universorum Deus, quia habet a Patre sic tanquam ab origine et principio ut sit Deus: est enim Deus de Deo, ut habet Symbolum. Sed hæc alibi. HuETIUS. ' etc. Hunc locum, in editione iluetii luxatum, sic restituit codex Bar- berinus. sanaveris, si legeris, quemadmodum videtur legisse Pe rionius cujus interpretationem Ferrarian hoc loco pretuli. (69) Μετὰ τὸν Πατέρα. Ferrarius, cum Patre, (50) Τὸν δι' ἡμᾶς ἄνθρωπον μανθάνων παραδέ (51) Παρέσται δὲ ἀπὸ τούτων, etc. Locum hunc (52) Κεχωρημένων. Codd. Regius et Barberinus

COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. Β Θεοῦ, ὅπερ μετὰ τῶν προειρημένων εὐαγγελίζονται Δ ὧν ὡραῖοι οἱ πόδες. Ἀλλὰ καὶ ἡ δύναμις τοῦ Θεοῦ ήδη όγδσον ἡμῖν ἀγαθὸν καταλέγεται, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστός. Οι σιωπητέον δὲ οὐδὲ τὸν μετὰ τὸν Πα- τέρα (49) τῶν ὅλων Θεὸν Λόγον· οὐδενὸς γὰρ ἔλαττον ἀγαθοῦ καὶ τοῦτο τὸ ἀγαθόν. Μακάριοι μὲν οὖν οἱ χωρήσαντες ταῦτα τὰ ἀγαθὰ, καὶ παραδεξάμενοι ἀπὸ τῶν ὡραίων τοὺς πόδας καὶ εὐαγγελιζομένων αὐτά. Πλὴν καν Κορίνθιός τις ών, κρίνοντος Παύλου οὐδὲν εἰδέναι παρ' αὐτῷ ἡ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον, τὸν δι' ἡμᾶς ἄνθρωπον μανθάνων πα- ραδέξηται τὰ ἐν ἀρχῇ τῶν ἀγαθῶν (50) γίνεται ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου Ἰησοῦ ἄνθρωπος γινόμενος Θεοῦ, καὶ ἀπὸ τοῦ θανάτου αὐτοῦ ἀποθνήσκων τῇ ἁμαρτίᾳ· καὶ γὰρ ἐκεῖνος, ὁ ἀπέθανε τῇ ἁμαρτίᾳ, ἀπέθανεν ἐφάπαξ· ἀπὸ δὲ τῆς ζωῆς αὐτοῦ, ἐπεὶ ὁ Ἰησοῦς ζῇ, ζῇ τῷ Θεῷ, πᾶς ὁ σύμμορφος γενόμενος τῆς ἀνα- στάσεως αὐτοῦ, λαμβάνει τὸ ζῆν τῷ Θεῷ. Τίς δὲ δι στάξει εἰ αὐτοδικαιοσύνη ἀγαθόν ἐστι, καὶ αὐτοαγια- σμὸς, καὶ αὐτοαπολύτρωσις; ἅπερ καὶ αὐτὰ οἱ Ἰησ σον εὐαγγελιζόμενοι εὐαγγελίζονται, λέγοντες αὐτὸν γεγονέναι ἡμῖν δικαιοσύνην ἀπὸ Θεοῦ, καὶ ἁγιασμὸν, καὶ ἀπολύτρωσιν. Παρέσται δὲ ἀπὸ τούτων (51) τὰ γεγραμμένα περὶ αὐτοῦ δυσεξαρίθμητα, παριστάντα πως πλῆθος ἀγαθῶν ἐστιν Ἰησοῦς, ἀπὸ τῶν δυσεξ- αριθμήτων καὶ γεγραμμένων καταστοχάζεσθαι τῶν ὑπαρχόντων μὲν ἐν αὐτῷ, εἰς ὅν εὐδόκησεν ἅπαν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος κατοικήσαι σωματικῶς, οὐ μὴν ὑπὸ γραμμάτων κεχωρημένων (52)· καὶ τί λέγω ὑπὸ γραμμάτων; ὅτε καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου φησὶν ὁ Ἰωάννης· ὅτι, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον χωρῆσαι τὰ γραφόμενα βιβλία. Ταυ- τὸν οὖν ἔστιν εἰπεῖν, ὅτι τὸν Σωτῆρα οἱ ἀπόστολοι εὐαγγελίζονται, καὶ τὰ ἀγαθὰ εὐαγγελίζονται· οὗτος γάρ ἐστιν ὁ ἀπὸ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς τὸ ἀγαθὰ εἶναι λαβών, ἵνα έκαστος χωρεῖ, ἢ ἅ χωρεῖ διὰ Ἰησοῦ λα θὼν, ἐν ἀγαθοῖς τυγχάνῃ. Οὐχ οἷοί τε δὲ ἦσαν οἱ ἀπό- στολοι, ὧν ὡραῖοι οἱ πύδες, καὶ οἱ τούτων ζηλωταί εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθὰ, μὴ πρότερον Ἰησοῦ αὐτοῖς αὐτὰ εὐαγγελισαμένου· ὡς ὁ Ησαΐας φησί· Αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι, ὡς ἄρα ἐπὶ τῶν ὀρέων, ὡς πόδες ευαγγελιζομένου ἀκοὴν εἰρήνης, ως ευαγγελιζό- μενος ἀγαθὰ, ὅτι ἀκουστὴν ποιήσω την σωτης είαν σου, λέγων Σιών βασιλεύσει σου ὁ Θεός. Τίνα γὰρ τὰ ὄρη, ἐφ᾽ ὧν αὐτὸς ὁ λαλῶν παρεῖναι « Έστω δέ τινας, ὡς ἐν πλήθει πιστευόντων, καὶ δεχομένων διαφωνίαν, διὰ την προπέτειαν ὑποτίθεσθαι τὸν Σωτῆρα εἶναι τὸν ἐπὶ πᾶσι θεόν· ἀλλ᾽ οὔτι γε ἡμεῖς τοιοῦτον, οἱ πειθό- μένα αὐτῷ λέγοντι · Ὁ Πατὴρ ὁ πέμψας μείζων μου ἐστί. ξηται τὰ ἐν ἀρχῇ τῶν ἀγαθῶν, καὶ ἀπὸ τῶν δυσεξαριθμήτων γεγραμμένων, κεχωρημένη. amorem cœlestem invitat? Bonum enim est Sapien- tia Dei. At lioc quoque, præter ea quæ supra re- censuimus, ii annuntiant, quorum pedes sunt pul- chri. Potentia Dei præterea octavum nobis bonum annumeratur, qui est Christus. Verum enimvero haud silentio prætereundum est illud Verbum, quod post Patrem universorum est Dens. Namque et hoc bonum nullo alio bono est inferius. Itaque beati qui admiserint hæc bona, quique perceperint ea, abiis qui pedes habent pulchros atque qui evangelizant. Ve- rumtamen quamvis Corinthius quispiam exstite- rit, apud quem affirmet Paulus se nihil scire, nisi Jesum Christum, et hunc quidem crucifixum *, edoctusque hunc nostri causa hominem factum atti- gerit initia bonorum, is ab homine Jesu ft homo Dei, et ex morte ejus moriens peccato. Etenim quod ille mortuus fuit peccato, mortuus est semel es; ex vita vero ipsius, quoniam Jesus est illud quod vivit, vivit Deo unusquisque, et conformis factus resurre- ctioni ejus hoc assequitur, ut vivat Deo. Quis autem ambigat an ipsa justitia, ipsa sanctifcalio atque ipsa redemptio sit bonum ? quæ etiam ipsa, Jesum evangelizantes, evangelizant: dicentes eum factum fuisse nobis justitiam a Deo, et sanctificationen, et redemptionen. Ex his ergo licebit intelligere ea quæ de eo scripta sunt, et vix enumerari possunt, probando Jesum bonorum esse multitudinem : atque ex his quæ ægre enumerari possunt et scripta sunt, conjecturam capere de iis quæ in ipso quidem insunt, in quem be- neplacitum fuit omnem plenitudinem divinitatis corpo- raliter habitare, haud tamen a litteris continentur: quid dico a litteris, quando et de toto mundo dicat Joannes : Nec ipse, opinor, mundus caperet eos qui scriberentur libros 6. Dicere ergo apostolos evan- gelizare Servatorem, perinde est ac si diceremus eos evangelizare bona omnia. Quamobrem hic est ille qui a bono Patre accepit ut esset tot bona : ut unusquisque eo quod capit, vel iis quæ capit, cuni per Jesum ea perceperit, fruatur bonis. Haud po- terant autem apostoli, quorum pulchri sunt pedes, et horum studiosi imitatores evangelizare bona, nisi Jesus antea ipsis evangelizasset; quemadmo- dum loquitur Isaias ' : Ego ipse, qui loquebar, ad. D sum, sicut opportunitas in montibus, sicut pedes Joan. xxi, 25. Isa. L11, 6, 7. C quæque considerantem divinam pulchritudinem ad Cor. 11, 2. « Rom. vi, 10. Cor.1, 50. perperam. Verte secundum Patrem, post Patren. Code locum hunc conciliare poteris cum illo altero Lomi octavi Contra Celsum : Supremum universorum Deum Filium Him esse afirinat, sed Patrem ; Filium vero univer- serum quidem Deum esse, sed post Patrem. Quæ quamvis male sonent, excusari tamen possunt, si omnia Filium a Patre accepisse meminerimus, ac proinde se esse universoruni Deum Patri acceptum referre. Primo ergo et per se universorum Deus est Pater, quia a se Deus est : Filius secundo et per PATROL. GH. XIV. . alium est universorum Deus, quia habet a Patre sic tanquam ab origine et principio ut sit Deus: est enim Deus de Deo, ut habet Symbolum. Sed hæc alibi. HuETIUS. ' etc. Hunc locum, in editione iluetii luxatum, sic restituit codex Bar- berinus. sanaveris, si legeris, quemadmodum videtur legisse Pe rionius cujus interpretationem Ferrarian hoc loco pretuli. (69) Μετὰ τὸν Πατέρα. Ferrarius, cum Patre, (50) Τὸν δι' ἡμᾶς ἄνθρωπον μανθάνων παραδέ (51) Παρέσται δὲ ἀπὸ τούτων, etc. Locum hunc (52) Κεχωρημένων. Codd. Regius et Barberinus

μεγίστων ἧττονες; οὔστινας ζητεῖσθαι δεῖ ὑπὸ τῶν ἱκανῶν διακόνων τῆς καινῆς Διαθήκης, ἵνα τηρήσωσι τὴν λέγουσαν ἐντολήν· Ἐπ᾿ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών, ύψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου ὁ εὐαγγελιζόμενος Ἱερουσαλήμ. Οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ τοῖς μέλλουσιν εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθὰ Ἰησοῦς εὐαγγελίζεται τὰ ἀγαθὰ, οὐκ ἄλλα τυγχάνοντα ἑαυτοῦ· ἑαυτὸν γὰρ εὐαγγελίζεται ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῖς δυναμένοις οὐ δι' ἄλλων αὐτὸν μα θεῖν· πλὴν ὁ ἐπιβαίνων τῶν ὁρῶν καὶ εὐαγγελιζό μενος αὐτοῖς τὰ ἀγαθὰ, μαθητευθείς τῷ ἀγαθῷ Πατρὶ, ἀνατέλλοντι τὸν ἥλιον ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς, καὶ βρέχοντι ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, τοὺς τὴν ψυχὴν πτωχοὺς οὐχ ὑπερηφανεῖ· καὶ τού τοις γὰρ εὐαγγελίζεται, ὡς αὐτὸς μαρτυρεῖ λαβὼν τὸν Ἡσαΐαν καὶ ἀναγνούς· Τὸ πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ ἕνεκεν έχρισέ με, εὐαγγελίσασθαι πτω χοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν· πτύξας γὰρ τὸ βιβλίον καὶ ἀποδοὺς τῷ ὑπηρέτῃ, ἐκάθισε· καὶ πάντων ενατενιζόντων αὐτῷ φησι· Σήμερον πεπλήρωται ἡ Γραφὴ αὕτη ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν. ὁμολογεῖ, ἢ οἱ μηδενὸς τῶν ἐπὶ γῆς ὑψηλοτάτων καὶ Β μένης. τῷ τοιούτῳ Εὐαγγελίῳ καὶ πᾶσα ἡ εἰς Ἰησοῦν γινο μένη πρᾶξις ἀγαθὴ, ὥσπερ καὶ τῆς τὰ πονηρὰ ἔργα πεποιηκυίας καὶ μετανενοηκυίας εὐωδίαν δεδυνημέ νης (55) διὰ τὴν ἀπὸ τῶν κακῶν γνησίαν μετάστασιν καταχέαι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ παντὶ τῷ οἴκῳ τὴν τοῦ μύρου πνοὴν εἰς αἴσθησιν πάντων τῶν ἐν αὐτῷ ἐμπε- ποιηκυίας· διὸ καὶ γέγραπται· Ὅπου ἂν κηρυχθῇ τὸ Εὐαγγέλιον τοῦτο, ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, λαλη- θήσεται καὶ ὁ ἐποίησεν αὕτη εἰς μνημόσυνον αὐτῆς. Σαφὲς δὲ, ὅτι εἰς Ἰησοῦν γίνεται τὰ εἰς τοὺς μαθητευθέντας αὐτῷ ἐπιτελούμενα. Δεικνύς γοῦν τοὺς εὖ πεπονθότας φησὶ τοῖς πεποιηκόσι· Τούτοις ὁ ἐποιήσατε, ἐμοὶ ἐποιήσατε· ὥστε πᾶσα πρᾶξις ἀγαθὴ ἡ εἰς τὸν πλησίον ὑφ᾽ ἡμῶν ἐπιτελουμένη εἰς τὸ Εὐαγγέλιον ἀναφέρεται, τὸ ἐν ταῖς πλαξὶ τοῦ οὐρανοῦ γραφόμενον, καὶ ὑπὸ πάντων τῶν. ἠξιωμέν νων τῆς τῶν ὅλων γνώσεως ἀναγινωσκόμενον· ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου μέρος ἐστὶ τοῦ Εὐαγγελίου εἰς κατηγορίαν τῶν πραξάντων τὰ εἰς Ἰησοῦν ἁμαρτα- νόμενα. Ἡ γοῦν Ἰούδα προδοσία, καὶ ἡ τοῦ ἀσεβοῦς λαοῦ καταβόησις, φάσκοντος· Αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον, καὶ σταύρου, σταύρου αὐτὸν, καὶ οἱ εμπαιγμοὶ τῶν αὐτὸν τῇ ἀκάνθῃ στεφανωσάντων, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια έγκατατέτακται τοῖς Εὐαγγελίοις. ᾿Ακόλουθον δὲ τούτοις ἐστὶ νοῆσαι, ὅτι πᾶς ὁ τῶν μαθητῶν (54) τοῦ Ἰησοῦ προδότης, εἶναι λελόγισται τοῦ Ἰησοῦ προδότης. Πρὸς γοῦν τὸν ἐπι 19, 21. τῶν μαθητῶν, ORIGENIS eum defixi essent oculi dixit: Hodie Scriptura hæc evangelizantis pacem, sicut evangelisans bona, quo- A niam auditam salutem tuam faciam, dicens : Sion, regnabit Deus tuus. Quinam enim sunt montes in quibus ipse qui loquitur inesse se dicit, nisi hi qui nulla re inferiores sunt iis qui super terram sunt maximi et altissimi ? quos quæsitos oportuit ab bis qui Novi Testamenti ministri sunt idonei, scilicet ut servent præceptum dicens: Super montem al- tum ascende qui evangelizas Sion; exalia cum for- titudine vocem tuam qui annuntias Hierusalem “. Nec mirere si evangelizaturis bona, bona quoque Je- sus evangelizet, quæ non alia sunt a se ipso, quando- quidem seipsum illis evangelizal Filius Dei qui ipsum per alios dicere nequeunt. Verumtamen qui ascendit montes, illis evangelizans bona, haud contemplai habet pauperes spiritu, a bono illo edoctus Patre, qui solem suum exoriri facit super bonos et malos, et qui pluit super justos et injustos ***. Namque his quoque evangelizat, sicut ipsemet testatur, ex eo quod sumpto Isaiæ libro legit : Spiritus Domini su- per me, propterea quod unxit me, ad evangelizan- dum pauperibus misit me, ut prædicem captivis re- missionem, et cæcis visum. Complicatum enim librum cum reddidisset ministro, resedit. Cumque omnium in impleta est in auribus vestris 87. bonam actionem erga Jesum factam hoc Evange- lium continere, quomodo etiam continet mulieris illius præclaram illam actionem quæ mala opera cuun admisisset, resipuissetque, boni odoris un- guentum potuit, ob insignem et ex animo factam a malis mutationen), super Jesum fundere, quo facto tota domus, atque adeo quotquot illic aderant, illius unguenti fragrantiam sensu perceperunt ; quocirca eliam scriptum est : Ubicunque prædi- catum fuerit hoc Evangelium in omnibus gentibus, dicetur etiam istius factum ad memoriam suam Porro perspicuum est Christum sibi accepta re- ferre, quæcunque in discipulos suos collata fuerint. Unde beneficium accipientes ostendere volens, dan- tibus beneficium dixit : Quod his fecistis, mihi fecistis “. Quamobrem quævis actio bona a nobis in proximum collata, ad Evangelium refertur, quod in cœli tabulis inscribitur, agnosciturque ac legi- tur ab omnibus qui universorum cognitione digni babiti fuerint : cum ex adverso etiam pars Evan- gelii accusationem contineat eorum qui delique- runt in desum. Itaque Judze proditio populique impii vociferatio dicentis : Tolle hunc a terra, et crucifige, crucifige eum ', et irrisiones eorum, a qui- bus est spinis coronatus, et his similia per ordinem in Evangeliis posita sunt. Quibus consequens est ut consideremus quod quisquis Jesu discipulos prodi- Isa. IL, 2. *** Matth. v, 145. Luc. iv, 18, Joan. xix, 6, 15. lia codd. Bodleianus et Barberinus sup- plent lacunam quæ in editione Iluetiana conspi- citur. C D Matth.xxvi, 13. cs Matth. xxν, 40. sed exstal ad marginem codicis Ba berini, quemadmodum Ferrarii et Perionii inter pretatio et ipsa sententia postulant. 12. Necessario etiam illud sciendum est, omnem (55) Ἐμπεριλαμβάνεται.... εὐωδίαν δεδυνη 12. Αναγκαῖον δὲ εἰδέναι, ὅτι ἐμπεριλαμβάνεται (54) ῾Ο τῶν μαθητῶν, etc. Deest apud Huetium

μεγίστων ἧττονες; οὔστινας ζητεῖσθαι δεῖ ὑπὸ τῶν ἱκανῶν διακόνων τῆς καινῆς Διαθήκης, ἵνα τηρήσωσι τὴν λέγουσαν ἐντολήν· Ἐπ᾿ ὄρος ὑψηλὸν ἀνάβηθι ὁ εὐαγγελιζόμενος Σιών, ύψωσον τῇ ἰσχύϊ τὴν φωνήν σου ὁ εὐαγγελιζόμενος Ἱερουσαλήμ. Οὐ θαυμαστὸν δὲ εἰ τοῖς μέλλουσιν εὐαγγελίζεσθαι τὰ ἀγαθὰ Ἰησοῦς εὐαγγελίζεται τὰ ἀγαθὰ, οὐκ ἄλλα τυγχάνοντα ἑαυτοῦ· ἑαυτὸν γὰρ εὐαγγελίζεται ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῖς δυναμένοις οὐ δι' ἄλλων αὐτὸν μα θεῖν· πλὴν ὁ ἐπιβαίνων τῶν ὁρῶν καὶ εὐαγγελιζό μενος αὐτοῖς τὰ ἀγαθὰ, μαθητευθείς τῷ ἀγαθῷ Πατρὶ, ἀνατέλλοντι τὸν ἥλιον ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς, καὶ βρέχοντι ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους, τοὺς τὴν ψυχὴν πτωχοὺς οὐχ ὑπερηφανεῖ· καὶ τού τοις γὰρ εὐαγγελίζεται, ὡς αὐτὸς μαρτυρεῖ λαβὼν τὸν Ἡσαΐαν καὶ ἀναγνούς· Τὸ πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ ἕνεκεν έχρισέ με, εὐαγγελίσασθαι πτω χοῖς ἀπέσταλκέ με, κηρύξαι αἰχμαλώτοις ἄφεσιν καὶ τυφλοῖς ἀνάβλεψιν· πτύξας γὰρ τὸ βιβλίον καὶ ἀποδοὺς τῷ ὑπηρέτῃ, ἐκάθισε· καὶ πάντων ενατενιζόντων αὐτῷ φησι· Σήμερον πεπλήρωται ἡ Γραφὴ αὕτη ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν. ὁμολογεῖ, ἢ οἱ μηδενὸς τῶν ἐπὶ γῆς ὑψηλοτάτων καὶ Β μένης. τῷ τοιούτῳ Εὐαγγελίῳ καὶ πᾶσα ἡ εἰς Ἰησοῦν γινο μένη πρᾶξις ἀγαθὴ, ὥσπερ καὶ τῆς τὰ πονηρὰ ἔργα πεποιηκυίας καὶ μετανενοηκυίας εὐωδίαν δεδυνημέ νης (55) διὰ τὴν ἀπὸ τῶν κακῶν γνησίαν μετάστασιν καταχέαι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ παντὶ τῷ οἴκῳ τὴν τοῦ μύρου πνοὴν εἰς αἴσθησιν πάντων τῶν ἐν αὐτῷ ἐμπε- ποιηκυίας· διὸ καὶ γέγραπται· Ὅπου ἂν κηρυχθῇ τὸ Εὐαγγέλιον τοῦτο, ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι, λαλη- θήσεται καὶ ὁ ἐποίησεν αὕτη εἰς μνημόσυνον αὐτῆς. Σαφὲς δὲ, ὅτι εἰς Ἰησοῦν γίνεται τὰ εἰς τοὺς μαθητευθέντας αὐτῷ ἐπιτελούμενα. Δεικνύς γοῦν τοὺς εὖ πεπονθότας φησὶ τοῖς πεποιηκόσι· Τούτοις ὁ ἐποιήσατε, ἐμοὶ ἐποιήσατε· ὥστε πᾶσα πρᾶξις ἀγαθὴ ἡ εἰς τὸν πλησίον ὑφ᾽ ἡμῶν ἐπιτελουμένη εἰς τὸ Εὐαγγέλιον ἀναφέρεται, τὸ ἐν ταῖς πλαξὶ τοῦ οὐρανοῦ γραφόμενον, καὶ ὑπὸ πάντων τῶν. ἠξιωμέν νων τῆς τῶν ὅλων γνώσεως ἀναγινωσκόμενον· ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου μέρος ἐστὶ τοῦ Εὐαγγελίου εἰς κατηγορίαν τῶν πραξάντων τὰ εἰς Ἰησοῦν ἁμαρτα- νόμενα. Ἡ γοῦν Ἰούδα προδοσία, καὶ ἡ τοῦ ἀσεβοῦς λαοῦ καταβόησις, φάσκοντος· Αἶρε ἀπὸ τῆς γῆς τὸν τοιοῦτον, καὶ σταύρου, σταύρου αὐτὸν, καὶ οἱ εμπαιγμοὶ τῶν αὐτὸν τῇ ἀκάνθῃ στεφανωσάντων, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια έγκατατέτακται τοῖς Εὐαγγελίοις. ᾿Ακόλουθον δὲ τούτοις ἐστὶ νοῆσαι, ὅτι πᾶς ὁ τῶν μαθητῶν (54) τοῦ Ἰησοῦ προδότης, εἶναι λελόγισται τοῦ Ἰησοῦ προδότης. Πρὸς γοῦν τὸν ἐπι 19, 21. τῶν μαθητῶν, ORIGENIS eum defixi essent oculi dixit: Hodie Scriptura hæc evangelizantis pacem, sicut evangelisans bona, quo- A niam auditam salutem tuam faciam, dicens : Sion, regnabit Deus tuus. Quinam enim sunt montes in quibus ipse qui loquitur inesse se dicit, nisi hi qui nulla re inferiores sunt iis qui super terram sunt maximi et altissimi ? quos quæsitos oportuit ab bis qui Novi Testamenti ministri sunt idonei, scilicet ut servent præceptum dicens: Super montem al- tum ascende qui evangelizas Sion; exalia cum for- titudine vocem tuam qui annuntias Hierusalem “. Nec mirere si evangelizaturis bona, bona quoque Je- sus evangelizet, quæ non alia sunt a se ipso, quando- quidem seipsum illis evangelizal Filius Dei qui ipsum per alios dicere nequeunt. Verumtamen qui ascendit montes, illis evangelizans bona, haud contemplai habet pauperes spiritu, a bono illo edoctus Patre, qui solem suum exoriri facit super bonos et malos, et qui pluit super justos et injustos ***. Namque his quoque evangelizat, sicut ipsemet testatur, ex eo quod sumpto Isaiæ libro legit : Spiritus Domini su- per me, propterea quod unxit me, ad evangelizan- dum pauperibus misit me, ut prædicem captivis re- missionem, et cæcis visum. Complicatum enim librum cum reddidisset ministro, resedit. Cumque omnium in impleta est in auribus vestris 87. bonam actionem erga Jesum factam hoc Evange- lium continere, quomodo etiam continet mulieris illius præclaram illam actionem quæ mala opera cuun admisisset, resipuissetque, boni odoris un- guentum potuit, ob insignem et ex animo factam a malis mutationen), super Jesum fundere, quo facto tota domus, atque adeo quotquot illic aderant, illius unguenti fragrantiam sensu perceperunt ; quocirca eliam scriptum est : Ubicunque prædi- catum fuerit hoc Evangelium in omnibus gentibus, dicetur etiam istius factum ad memoriam suam Porro perspicuum est Christum sibi accepta re- ferre, quæcunque in discipulos suos collata fuerint. Unde beneficium accipientes ostendere volens, dan- tibus beneficium dixit : Quod his fecistis, mihi fecistis “. Quamobrem quævis actio bona a nobis in proximum collata, ad Evangelium refertur, quod in cœli tabulis inscribitur, agnosciturque ac legi- tur ab omnibus qui universorum cognitione digni babiti fuerint : cum ex adverso etiam pars Evan- gelii accusationem contineat eorum qui delique- runt in desum. Itaque Judze proditio populique impii vociferatio dicentis : Tolle hunc a terra, et crucifige, crucifige eum ', et irrisiones eorum, a qui- bus est spinis coronatus, et his similia per ordinem in Evangeliis posita sunt. Quibus consequens est ut consideremus quod quisquis Jesu discipulos prodi- Isa. IL, 2. *** Matth. v, 145. Luc. iv, 18, Joan. xix, 6, 15. lia codd. Bodleianus et Barberinus sup- plent lacunam quæ in editione Iluetiana conspi- citur. C D Matth.xxvi, 13. cs Matth. xxν, 40. sed exstal ad marginem codicis Ba berini, quemadmodum Ferrarii et Perionii inter pretatio et ipsa sententia postulant. 12. Necessario etiam illud sciendum est, omnem (55) Ἐμπεριλαμβάνεται.... εὐωδίαν δεδυνη 12. Αναγκαῖον δὲ εἰδέναι, ὅτι ἐμπεριλαμβάνεται (54) ῾Ο τῶν μαθητῶν, etc. Deest apud Huetium

διώκοντα Σαύλον· Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις; καί· 'Εγώ εἰμι Ἰησοῦς, ὃν σὺ διώκεις. Τινὲς δὲ (55) τὰς ἀκάνθας ἔχουσιν, αἷς τὸν Ἰησοῦν ἀτιμά- ζοντες στεφανοῦσιν, οἳ ὑπὸ μεριμνῶν καὶ πλούτου καὶ ἡδονῶν τοῦ βίου συμπνιγόμενοι (56), λαβόντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ οὐ τελεσφοροῦσι. Διόπερ φυ λακτέον μήποτε καὶ ἡμεῖς ὡς ταῖς ἰδίαις ἀκάνθαις στεφανοῦντες τὸν Ἰησοῦν ἀναγραφόμενοι, τοιοῦτοι ἀναγινωσκώμεθα παρὰ τοῖς τὸν ἐν πᾶσι, καὶ παρὰ πάτι λογικοῖς ἢ ἁγίοις Ἰησοῦν μανθάνουσι, τίνι τε τρόπος (57) μύρῳ ἀλείφεται, καὶ δειπνίζεται, καὶ δοξάζεται, ἢ ἐκ τῶν ἐναντίων ἀτιμάζεται, καὶ ἐμπαί- ζεται, καὶ τύπτεται. Αναγκαίως δὲ ταῦθ᾽ ἡμῖν εἴρη- και δεικνύουσιν ὡς ἀγαθαὶ ἡμῶν πράξεις, καὶ αἱ ἁμαρτίαι τῶν πταιόντων τῷ Εὐαγγελίῳ ἐγκατατάσ- σονται, ἤτοι εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἢ εἰς ὀνειδισμόν, καὶ Β εἰς αἰσχύνην αιώνιον. κονίᾳ τῇ τῶν εὐαγγελιστῶν, καὶ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς εὐαγγελίζεται ἀγαθὰ, καὶ πτωχοῖς εὐαγγελίζεται, οὐκ ἔδει τοὺς πεποιημένους ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πνεύματα ἀγγέλους, καὶ τοὺς ὄντας πυρὸς φλόγα λειτουργούς τοῦ τῶν ὅλων Πατρὸς, ἐστερῆσθαι τοῦ καὶ αὐτοὺς εἶναι εὐαγγελιστάς. Διὰ τοῦτο καὶ ἄγγελος, ἐπιστάς τοῖς ποιμέσι φησί, δόξαν ποιήσας περιλάμπειν αὐτ τούς· Μὴ φοβεῖσθε, ἰδοὺ γὰρ εὐαγγελίζομαι ὑμῖν χαρὰν μεγάλην, ἥτις ἔσται παντὶ τῷ λαῷ, ὅτι ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτήρ, ὅς ἐστι Χριστός Κύριος ἐν πόλει Δαυΐδ· ὅτε καὶ μηδέπω ἀνθρώπων συνιέντων τὸ τοῦ Εὐαγγελίου μυστήριον οἱ κρείττο νες (58) αὐτῶν, οὐρανὸς τυγχάνοντες στρατεία Θεοῦ (59), αἰνοῦντες τὸν Θεὸν λέγουσι· Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Καὶ ταῦτα εἰπόντες ἀπέρχονται ἀπὸ τῶν ποιμένων εἰς τὸν οὐρανὸν οἱ ἄγγελοι, καταλιπόντες ἡμῖν νοεῖν, πῶς ἡ εὐαγγελισθεῖσα ἡμῖν διὰ τῆς γενέ- σεως Χριστοῦ Ἰησοῦ χαρά, δόξα ἐστὶν ἐν ὑψίστοις Θεῷ· τῶν ταπεινωθέντων εἰς χοῦν ἐπιστρεφόντων εἰς τὴν ἀνάπαυσιν αὐτῶν, καὶ ἐν ὑψίστοις διὰ Χρι στον μελλόντων δοξάζειν τὸν Θεόν. Ἀλλὰ καὶ θαυ- μάζουσιν οἱ ἄγγελοι τὴν ἐπὶ γῆς ἐσομένην διὰ Ἰη τῶν εἰρήνην, τοῦ πολεμικοῦ χωρίου, εἰς ὃ ἐκπεσὼν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ Ἑωσφόρος ὁ πρωί ἀνατέλλων, ὑπὸ Ἰησοῦ συντρίβεται (60). εσυ ἰστέον, ὅτι πρῶτον τῆς κεφαλῆς τοῦ ὅλου τῶν σωζομένων σώματος Χριστοῦ Ἰησοῦ ἐστι τὸ Εὐαγ γέλιον, ὡς φησιν ὁ Μάρκος· 'Αρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου δ Χριστοῦ Ἰησοῦ· ἤδη δὲ καὶ τῶν ἀποστόλων τυγ- κάνει· διὸ λέγει ὁ Παῦλος· Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον ἢ οἱ ὑπὸ μεριμνών, μένων. οἱ κρείττονες. οὐράνιος τυγχάνοντες στρατεία Θεοῦ, οὐρανὸς τυγχάνοντες καὶ στρατεία Θεοῦ. ται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A derit, is reputetur Jesum prodidisse. Hinc ad Paul- Saul, cur me persequeris ? Et illud : Ego sum lum adhuc se persequentem dicit Jesus : ] Saul, Jesus [Nazarenus,] quem tu persequeris 15. Qui vero spinas habent, quibus spretum Jesum coronent, nisi hi qui divitiarum sollicitudinibus ac præsentis vitæ voluptatibus suffocati, ex accepto Dei verbo nullum referunt fructum ? Proinde cavendum est nobis ne quando in eorum numerum redacti ac descripti qui Jesum suis coronant spinis, hujus generis homines esse legamur ab iis qui discunt quɔ pacto Jesus, qui in omnibus et penes omnes ra- tionis compotes et sanctos commoratur, tum un- guento ungatur, tum convivio excipiatur, ac deinde glorificetur tum contra spernatur, irrideaturque ac vapulet. Necessario autem hæc a nobis dicta sunt demonstrantibus omnes actiones nostras bonas, et peccata delinquentium per ordinem in Evangelio esse posita, aut ad vitam æternam, aut ad oppro- brium et confusionem sempiternam. C D starum ministerio honorati, ipseque Jesus bona evangelizet, atque etiam pauperibus evangelizet, idcirco oportuit angelos factos a Deo spiritus, exsistentes ignis flammanı, et ministros Patris universorum, hac laude privari, ut et ipsi non sint evangelistæ. llanc ob causam, corain pastoribus angelus cum stetisset, eosque gloria undequaque illustrassel : Ne terreamini, inquit, ecce enim evan- geliao vobis gaudium magnum, quod erit omni po- pulo : quoniam natus est vobis hodie Servator, qui est Christus Dominus, in civitate David *s; quando, nondum intelligentibus hominibus Evangelii my- sterium ipsis praestantiores coelestis exercitus Dei, laudibus Deum vehentes dicant : Gloria in altissi mis Deo, et in terra pax ; in hominibus bona vo. luntas *, hisque dictis pastoribus in calum sese recipiunt angeli, nobis considerandum relinquentes quomodo annuntiatum nobis ex ortu Christi Jesu gaudium, gloria etiam est in altissimis Dev; re- vertentibus in requiem suam, et in altissimis Deum glorificaturis per Christum iis qui humiliati fuerant in pulverem. Mirantur etiam angeli pacem per Jesum futuram in terra, quæ locus est bellis infe- stus, in quem delapsus e cœlo Lucifer ille qui mane oriebatur 78, a Jesu est conterendus. cesse est, Evangelium in primis esse Jesu Christi, qui est caput totius corporis eorum qui servantur, dicente Marco : Initium Evangelii Jesu Christi”: deinde etiam apostolorum : quocirca etiam Paules inquit : Juxta Evangelium meum ". Verumtamen 7¹ Act. n, 4. ibid. 5. Luc. 11, 10, 11. Luc.11, 14, Isa. xiv, 12. Marc. 1, 1. Rom. 1, 16. paulo post, etc. Hæc desunt in editione Huetii, sed restituuntur e codd. Bodleiano et Barberino. gendum videtur, vel 15. Εἰ δὲ ἐν ἀνθρώποις εἰσὶν οἱ τετιμημένοι δια 14. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ τοῦτο περὶ Εὐαγγε 13. Nec si inter homines aliqui sint evangeli- 14. Ad hæc et illud de Evangelio sciamus ne- (55) Τινές δέ, etc. Legebat Ferrarius τίνες δέ, et (56) Συμπνιγόμενοι. Forte legendum συμπνιγό (57) Τίνι τε τρόπῳ. Codex Bodleianus, τίνα δὲ (58) Συνιέντων τὸ τοῦ Εὐαγγελίου μυστήριον (59) Οὐρανὸς τυγχάνοντες στρατεία Θεοῦ. Le (60) Συντρίβεται. Ferarius legit συντριβήσε

διώκοντα Σαύλον· Σαούλ, Σαούλ, τί με διώκεις; καί· 'Εγώ εἰμι Ἰησοῦς, ὃν σὺ διώκεις. Τινὲς δὲ (55) τὰς ἀκάνθας ἔχουσιν, αἷς τὸν Ἰησοῦν ἀτιμά- ζοντες στεφανοῦσιν, οἳ ὑπὸ μεριμνῶν καὶ πλούτου καὶ ἡδονῶν τοῦ βίου συμπνιγόμενοι (56), λαβόντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ οὐ τελεσφοροῦσι. Διόπερ φυ λακτέον μήποτε καὶ ἡμεῖς ὡς ταῖς ἰδίαις ἀκάνθαις στεφανοῦντες τὸν Ἰησοῦν ἀναγραφόμενοι, τοιοῦτοι ἀναγινωσκώμεθα παρὰ τοῖς τὸν ἐν πᾶσι, καὶ παρὰ πάτι λογικοῖς ἢ ἁγίοις Ἰησοῦν μανθάνουσι, τίνι τε τρόπος (57) μύρῳ ἀλείφεται, καὶ δειπνίζεται, καὶ δοξάζεται, ἢ ἐκ τῶν ἐναντίων ἀτιμάζεται, καὶ ἐμπαί- ζεται, καὶ τύπτεται. Αναγκαίως δὲ ταῦθ᾽ ἡμῖν εἴρη- και δεικνύουσιν ὡς ἀγαθαὶ ἡμῶν πράξεις, καὶ αἱ ἁμαρτίαι τῶν πταιόντων τῷ Εὐαγγελίῳ ἐγκατατάσ- σονται, ἤτοι εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἢ εἰς ὀνειδισμόν, καὶ Β εἰς αἰσχύνην αιώνιον. κονίᾳ τῇ τῶν εὐαγγελιστῶν, καὶ αὐτὸς ὁ Ἰησοῦς εὐαγγελίζεται ἀγαθὰ, καὶ πτωχοῖς εὐαγγελίζεται, οὐκ ἔδει τοὺς πεποιημένους ὑπὸ τοῦ Θεοῦ πνεύματα ἀγγέλους, καὶ τοὺς ὄντας πυρὸς φλόγα λειτουργούς τοῦ τῶν ὅλων Πατρὸς, ἐστερῆσθαι τοῦ καὶ αὐτοὺς εἶναι εὐαγγελιστάς. Διὰ τοῦτο καὶ ἄγγελος, ἐπιστάς τοῖς ποιμέσι φησί, δόξαν ποιήσας περιλάμπειν αὐτ τούς· Μὴ φοβεῖσθε, ἰδοὺ γὰρ εὐαγγελίζομαι ὑμῖν χαρὰν μεγάλην, ἥτις ἔσται παντὶ τῷ λαῷ, ὅτι ἐτέχθη ὑμῖν σήμερον Σωτήρ, ὅς ἐστι Χριστός Κύριος ἐν πόλει Δαυΐδ· ὅτε καὶ μηδέπω ἀνθρώπων συνιέντων τὸ τοῦ Εὐαγγελίου μυστήριον οἱ κρείττο νες (58) αὐτῶν, οὐρανὸς τυγχάνοντες στρατεία Θεοῦ (59), αἰνοῦντες τὸν Θεὸν λέγουσι· Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Καὶ ταῦτα εἰπόντες ἀπέρχονται ἀπὸ τῶν ποιμένων εἰς τὸν οὐρανὸν οἱ ἄγγελοι, καταλιπόντες ἡμῖν νοεῖν, πῶς ἡ εὐαγγελισθεῖσα ἡμῖν διὰ τῆς γενέ- σεως Χριστοῦ Ἰησοῦ χαρά, δόξα ἐστὶν ἐν ὑψίστοις Θεῷ· τῶν ταπεινωθέντων εἰς χοῦν ἐπιστρεφόντων εἰς τὴν ἀνάπαυσιν αὐτῶν, καὶ ἐν ὑψίστοις διὰ Χρι στον μελλόντων δοξάζειν τὸν Θεόν. Ἀλλὰ καὶ θαυ- μάζουσιν οἱ ἄγγελοι τὴν ἐπὶ γῆς ἐσομένην διὰ Ἰη τῶν εἰρήνην, τοῦ πολεμικοῦ χωρίου, εἰς ὃ ἐκπεσὼν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ Ἑωσφόρος ὁ πρωί ἀνατέλλων, ὑπὸ Ἰησοῦ συντρίβεται (60). εσυ ἰστέον, ὅτι πρῶτον τῆς κεφαλῆς τοῦ ὅλου τῶν σωζομένων σώματος Χριστοῦ Ἰησοῦ ἐστι τὸ Εὐαγ γέλιον, ὡς φησιν ὁ Μάρκος· 'Αρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου δ Χριστοῦ Ἰησοῦ· ἤδη δὲ καὶ τῶν ἀποστόλων τυγ- κάνει· διὸ λέγει ὁ Παῦλος· Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον ἢ οἱ ὑπὸ μεριμνών, μένων. οἱ κρείττονες. οὐράνιος τυγχάνοντες στρατεία Θεοῦ, οὐρανὸς τυγχάνοντες καὶ στρατεία Θεοῦ. ται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A derit, is reputetur Jesum prodidisse. Hinc ad Paul- Saul, cur me persequeris ? Et illud : Ego sum lum adhuc se persequentem dicit Jesus : ] Saul, Jesus [Nazarenus,] quem tu persequeris 15. Qui vero spinas habent, quibus spretum Jesum coronent, nisi hi qui divitiarum sollicitudinibus ac præsentis vitæ voluptatibus suffocati, ex accepto Dei verbo nullum referunt fructum ? Proinde cavendum est nobis ne quando in eorum numerum redacti ac descripti qui Jesum suis coronant spinis, hujus generis homines esse legamur ab iis qui discunt quɔ pacto Jesus, qui in omnibus et penes omnes ra- tionis compotes et sanctos commoratur, tum un- guento ungatur, tum convivio excipiatur, ac deinde glorificetur tum contra spernatur, irrideaturque ac vapulet. Necessario autem hæc a nobis dicta sunt demonstrantibus omnes actiones nostras bonas, et peccata delinquentium per ordinem in Evangelio esse posita, aut ad vitam æternam, aut ad oppro- brium et confusionem sempiternam. C D starum ministerio honorati, ipseque Jesus bona evangelizet, atque etiam pauperibus evangelizet, idcirco oportuit angelos factos a Deo spiritus, exsistentes ignis flammanı, et ministros Patris universorum, hac laude privari, ut et ipsi non sint evangelistæ. llanc ob causam, corain pastoribus angelus cum stetisset, eosque gloria undequaque illustrassel : Ne terreamini, inquit, ecce enim evan- geliao vobis gaudium magnum, quod erit omni po- pulo : quoniam natus est vobis hodie Servator, qui est Christus Dominus, in civitate David *s; quando, nondum intelligentibus hominibus Evangelii my- sterium ipsis praestantiores coelestis exercitus Dei, laudibus Deum vehentes dicant : Gloria in altissi mis Deo, et in terra pax ; in hominibus bona vo. luntas *, hisque dictis pastoribus in calum sese recipiunt angeli, nobis considerandum relinquentes quomodo annuntiatum nobis ex ortu Christi Jesu gaudium, gloria etiam est in altissimis Dev; re- vertentibus in requiem suam, et in altissimis Deum glorificaturis per Christum iis qui humiliati fuerant in pulverem. Mirantur etiam angeli pacem per Jesum futuram in terra, quæ locus est bellis infe- stus, in quem delapsus e cœlo Lucifer ille qui mane oriebatur 78, a Jesu est conterendus. cesse est, Evangelium in primis esse Jesu Christi, qui est caput totius corporis eorum qui servantur, dicente Marco : Initium Evangelii Jesu Christi”: deinde etiam apostolorum : quocirca etiam Paules inquit : Juxta Evangelium meum ". Verumtamen 7¹ Act. n, 4. ibid. 5. Luc. 11, 10, 11. Luc.11, 14, Isa. xiv, 12. Marc. 1, 1. Rom. 1, 16. paulo post, etc. Hæc desunt in editione Huetii, sed restituuntur e codd. Bodleiano et Barberino. gendum videtur, vel 15. Εἰ δὲ ἐν ἀνθρώποις εἰσὶν οἱ τετιμημένοι δια 14. Πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ τοῦτο περὶ Εὐαγγε 13. Nec si inter homines aliqui sint evangeli- 14. Ad hæc et illud de Evangelio sciamus ne- (55) Τινές δέ, etc. Legebat Ferrarius τίνες δέ, et (56) Συμπνιγόμενοι. Forte legendum συμπνιγό (57) Τίνι τε τρόπῳ. Codex Bodleianus, τίνα δὲ (58) Συνιέντων τὸ τοῦ Εὐαγγελίου μυστήριον (59) Οὐρανὸς τυγχάνοντες στρατεία Θεοῦ. Le (60) Συντρίβεται. Ferarius legit συντριβήσε

μου. Πλὴν ἡ ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου (61) (ἔστι γὰρ αὐτοῦ μέγεθος ἀρχὴν, καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ μέσα, καὶ τέλη ἔχοντος), ἤτοι πᾶσά ἐστιν ἡ Παλαιά Διαθήκη, τύπου αὐτῆς ὄντος Ἰωάννου, ἢ διὰ τὴν συναφὴν τῆς Καινῆς πρὸς τὴν Παλαιὰν τὰ τέλη τῆς Παλαιᾶς διὰ Ἰωάννου παριστάμενα· φησὶ γὰρ ὁ αὐτὸς Μάρκος Ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθώς γέγραπται ἐν Ησαΐᾳ τῷ προφήτῃ· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀπο- στέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. "Οθεν θαυμάζειν μοι ἔπεισι (62), πῶς δυσὶ θεοῖς προσάπτουσιν ἀμφοτέ- ρας τὰς Διαθήκας οἱ ἑτερόδοξοι, οὐκ ἔλαττον καὶ ἐκ τούτου τοῦ ῥητοῦ ἐλεγχόμενοι. Πῶς γὰρ δύναται ἀρχὴ εἶναι τοῦ Εὐαγγελίου, ὡς αὐτοὶ οἴονται, ἑτέρου τυγχάνων Θεοῦ ὁ Ἰωάννης ὁ τοῦ δημιουργοῦ ἄνθρω πος, καὶ ἀγνοῶν, ὡς νομίζουσι, τὴν καινὴν θεότητα ; Οὐ μίαν δὲ καὶ βραχεῖαν ἐκπιστεύονται διακονίαν εὐαγγελικὴν ἄγγελοι, οὐδὲ μόνην τὴν πρὸς τοὺς ποιμένας γεγενημένην· ἀλλὰ γὰρ ἐπὶ τέλει μετέω- ρος (65) καὶ ἱπτάμενος ἄγγελος Εὐαγγέλιον ἔχων εὐαγγελιεῖται πᾶν ἔθνος, τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς οὐ πάντη καταλιπόντος τοὺς ἀποπεπτωκότας αὐτοῦ. Φησὶν οὖν ἐν τῇ Ἀποκαλύψει (64) ὁ τοῦ Ζεβεδαίου Ἰωάννης· Καὶ εἶδον ἄγγελον πετόμενον ἐν με σουρανήματι, ἔχοντα Εὐαγγέλιον αἰώνιον, ευαγ γελίσασθαι ἐπὶ τοὺς καθημένους ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἐπὶ πᾶν ἔθνος, καὶ φυλὴν (65), καὶ γλῶσ σαν, καὶ λαόν, λέγοντα ἐν φωνῇ μεγάλῃ· Φοβή- θητε τὸν Θεὸν, καὶ δότε αὐτῷ δόξαν, ὅτι ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς κρίσεως αὐτοῦ, καὶ προσκυνήσατε τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὴν θάλασσαν, καὶ πηγὰς τῶν ὑδάτων. ἐκδοχὴν τὴν πᾶσαν παρεστήσαμεν είναι (66) Παλαιὰν Διαθήκην διὰ τοῦ ὀνόματος Ιωάννου σημαινομένην, ὑπὲρ τοῦ μὴ ἁμάρτυρον εἶναι τὴν ἐκδοχὴν ταύτην, παραθησόμεθα τὸ ἐκ Πράξεων περὶ τοῦ τῆς Αἰθιό πων βασιλίδος ευνούχου εἰρημένον καὶ Φιλίππου· Αρξάμενος γὰρ, φησίν, ὁ Φίλιππος ἀπὸ τῆς Ησαίου Γραφῆς τῆς· Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἄξω νος, εὐηγγελίσατο αὐτῷ τὸν Κύριον Ἰησοῦν. Πῶς γὰρ ἀρχόμενος ἀπὸ τοῦ προφήτου εὐαγγελίζε ται Ἰησοῦν, εἰ μὴ τῆς ἀρχῆς τοῦ Εὐαγγελίου μέρος τι ὁ Ἡσαΐας ἦν ; "Αμα δὲ καὶ τὰ ἐν πρώτοις ἡμῖν εἰρη μένα περὶ τοῦ δύνασθαι Εὐαγγέλιον εἶναι πᾶσαν θείαν Γραφὴν, ἐντεῦθεν δύναται δηλοῦσθαι. Καὶ γὰρ εἰ ὁ εὐαγγελιζόμενος, ἀγαθὰ εὐαγγελίζεται, πάντες πιν, 6, 7. ρου δόγματος, τουτέστι τοῦ Εὐαγγελίου είναι νόμον, φυλακὴν είναι. ORIGENIS vel totum Vetus Instrumentum, cujus figura est A Joannes, initium est Evangelii ; nam Evangelium eo quod magnitudinem habeat, initium quoque, el quæ sequuntur, media scilicet et fines habet : vel propter conjunctionem Novi Instrumenti ad Velus, fines Veteris Instrumenti, quos Joannes exhibuit, initium sunt Evangelii, dicente Marco: Initium Evangelii Jesu Christi, sicut scriptum est in Isaia propheta : Ecce ego millo angelum meum ante faciem tuam, qui præparabit viam tuam. Vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, reclas facite semitas ejus. Unde subit mihi admirari quomodo qui ab Ecclesia decretis dissentiunt, duorum Testamen- torum duos asserant deos, alioqui non parum his verbis convicti. Qui fieri enim potest ut Joannes Evangelii sit initium, ut ipsi putant, ad alterum B pertinens Deum, Opificis mundi homo, et ignorans, ut asserunt, novam deitatem ? Cæterum non uno coque brevi, atque inter solos pastores obeundo munere funguntur angeli evangelico ; sed in line sublimis et volans angelus Evangelium habens evangelizabit omni populo, bono Patre non omnino deserente eos qui a se desciverint. Itaque inquit in Apocalypsi Joannes ille Zebedæi filius : Et vi∙li angelum volantem per medium cœli, habentem Evangelium æternum, ut evangelizaret habitantibus super terram, el omni genti, et tribui, et linguæ, et populo, dicentem voce magna: Timete Deum, et date illi honorem, quia venit hora judicii ejus, et adorate eum, qui fecit cælum et terram mare et fontes aquarum C dimus totum Vetus instrumentum, signifcatum per nomen Joannis, Evangelii initium esse, ne sine aliquo testimonio hæc dicantur, apponemus quæ referunt Acta apostolica de eunucho reginæ Æthio- pum et Philippo : Incipiens enim, inquit, Phi- lippus ab Isaia Scriptura, quæ scilicet inquit : Tan- quam ovės ad occisionem ductus est, et tanquam agnus coram tondente mulus, evangelizavit illi Domi- num Jesum 8°. Quomodo enim incipiens a propheta, evangelizat Jesum, nisi pars aliqua est Isaias prin- cipii Evangelii ? Insuper quod principio diximus, totam scilicet divinam Scripturam posse dici Evan- gelium, hinc confirmari potest. Namque si evange- lizans evangelizat bona, omnesque qui ante adven- D tum Christi corporalem fuere, Christum evangeli- Marc. 1, 1-5. * Apoc. Act. viii, 32, 35. etc. e Bafilidianorum, Valentinianorum, Cerdoniano- rum, Marcionitarum aliorumque hujusmodi hære- ticorum theologia. suam de poenis damnatorum sententiam non obscu- re declarat Origenes. Apocalypsim Joanni apostolo tribui contra Marcio- nitarum opinionem. lia supra in Malth. xx. dum habent universa Apocalypseos exemplaria, pro quod antea legebatur. EDIT. PATR. Haec desunt in editione Huelii, sed restituun tur e codd. Bodleiano et Barberino. 15. Quia igitur juxta unam expositionem osten- 15. Ἐπεὶ τοίνυν ἀρχὴ (65*) τοῦ Εὐαγγελίου κατὰ μίαν (61) Πλὴν ἡ ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου, elc. Origenes 1. 1i Contra Celsum : Τί δὲ ἄτοπον τὸ ἀρχὴν τοῦ ἡμετέ- (02) "Οθεν θαυμάζειν μοι ἔπεισι, etc. Hæc sunt (65) ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπὶ τέλει μετέωρος, etc. Hic (64) Φησὶν οὖν ἐν τῇ Ἀποκαλύψει, etc. Vides (65) Φυλήν. Sic omnino legendum, quemadmo (65) Fortasse ἀρχὴν legendumn. (66) Μιαν ἐκδοχὴν τὴν πᾶσαν παρεστήσαμεν

μου. Πλὴν ἡ ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου (61) (ἔστι γὰρ αὐτοῦ μέγεθος ἀρχὴν, καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ μέσα, καὶ τέλη ἔχοντος), ἤτοι πᾶσά ἐστιν ἡ Παλαιά Διαθήκη, τύπου αὐτῆς ὄντος Ἰωάννου, ἢ διὰ τὴν συναφὴν τῆς Καινῆς πρὸς τὴν Παλαιὰν τὰ τέλη τῆς Παλαιᾶς διὰ Ἰωάννου παριστάμενα· φησὶ γὰρ ὁ αὐτὸς Μάρκος Ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθώς γέγραπται ἐν Ησαΐᾳ τῷ προφήτῃ· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀπο- στέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. "Οθεν θαυμάζειν μοι ἔπεισι (62), πῶς δυσὶ θεοῖς προσάπτουσιν ἀμφοτέ- ρας τὰς Διαθήκας οἱ ἑτερόδοξοι, οὐκ ἔλαττον καὶ ἐκ τούτου τοῦ ῥητοῦ ἐλεγχόμενοι. Πῶς γὰρ δύναται ἀρχὴ εἶναι τοῦ Εὐαγγελίου, ὡς αὐτοὶ οἴονται, ἑτέρου τυγχάνων Θεοῦ ὁ Ἰωάννης ὁ τοῦ δημιουργοῦ ἄνθρω πος, καὶ ἀγνοῶν, ὡς νομίζουσι, τὴν καινὴν θεότητα ; Οὐ μίαν δὲ καὶ βραχεῖαν ἐκπιστεύονται διακονίαν εὐαγγελικὴν ἄγγελοι, οὐδὲ μόνην τὴν πρὸς τοὺς ποιμένας γεγενημένην· ἀλλὰ γὰρ ἐπὶ τέλει μετέω- ρος (65) καὶ ἱπτάμενος ἄγγελος Εὐαγγέλιον ἔχων εὐαγγελιεῖται πᾶν ἔθνος, τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς οὐ πάντη καταλιπόντος τοὺς ἀποπεπτωκότας αὐτοῦ. Φησὶν οὖν ἐν τῇ Ἀποκαλύψει (64) ὁ τοῦ Ζεβεδαίου Ἰωάννης· Καὶ εἶδον ἄγγελον πετόμενον ἐν με σουρανήματι, ἔχοντα Εὐαγγέλιον αἰώνιον, ευαγ γελίσασθαι ἐπὶ τοὺς καθημένους ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἐπὶ πᾶν ἔθνος, καὶ φυλὴν (65), καὶ γλῶσ σαν, καὶ λαόν, λέγοντα ἐν φωνῇ μεγάλῃ· Φοβή- θητε τὸν Θεὸν, καὶ δότε αὐτῷ δόξαν, ὅτι ἦλθεν ἡ ὥρα τῆς κρίσεως αὐτοῦ, καὶ προσκυνήσατε τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν, καὶ τὴν γῆν, καὶ τὴν θάλασσαν, καὶ πηγὰς τῶν ὑδάτων. ἐκδοχὴν τὴν πᾶσαν παρεστήσαμεν είναι (66) Παλαιὰν Διαθήκην διὰ τοῦ ὀνόματος Ιωάννου σημαινομένην, ὑπὲρ τοῦ μὴ ἁμάρτυρον εἶναι τὴν ἐκδοχὴν ταύτην, παραθησόμεθα τὸ ἐκ Πράξεων περὶ τοῦ τῆς Αἰθιό πων βασιλίδος ευνούχου εἰρημένον καὶ Φιλίππου· Αρξάμενος γὰρ, φησίν, ὁ Φίλιππος ἀπὸ τῆς Ησαίου Γραφῆς τῆς· Ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἄξω νος, εὐηγγελίσατο αὐτῷ τὸν Κύριον Ἰησοῦν. Πῶς γὰρ ἀρχόμενος ἀπὸ τοῦ προφήτου εὐαγγελίζε ται Ἰησοῦν, εἰ μὴ τῆς ἀρχῆς τοῦ Εὐαγγελίου μέρος τι ὁ Ἡσαΐας ἦν ; "Αμα δὲ καὶ τὰ ἐν πρώτοις ἡμῖν εἰρη μένα περὶ τοῦ δύνασθαι Εὐαγγέλιον εἶναι πᾶσαν θείαν Γραφὴν, ἐντεῦθεν δύναται δηλοῦσθαι. Καὶ γὰρ εἰ ὁ εὐαγγελιζόμενος, ἀγαθὰ εὐαγγελίζεται, πάντες πιν, 6, 7. ρου δόγματος, τουτέστι τοῦ Εὐαγγελίου είναι νόμον, φυλακὴν είναι. ORIGENIS vel totum Vetus Instrumentum, cujus figura est A Joannes, initium est Evangelii ; nam Evangelium eo quod magnitudinem habeat, initium quoque, el quæ sequuntur, media scilicet et fines habet : vel propter conjunctionem Novi Instrumenti ad Velus, fines Veteris Instrumenti, quos Joannes exhibuit, initium sunt Evangelii, dicente Marco: Initium Evangelii Jesu Christi, sicut scriptum est in Isaia propheta : Ecce ego millo angelum meum ante faciem tuam, qui præparabit viam tuam. Vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, reclas facite semitas ejus. Unde subit mihi admirari quomodo qui ab Ecclesia decretis dissentiunt, duorum Testamen- torum duos asserant deos, alioqui non parum his verbis convicti. Qui fieri enim potest ut Joannes Evangelii sit initium, ut ipsi putant, ad alterum B pertinens Deum, Opificis mundi homo, et ignorans, ut asserunt, novam deitatem ? Cæterum non uno coque brevi, atque inter solos pastores obeundo munere funguntur angeli evangelico ; sed in line sublimis et volans angelus Evangelium habens evangelizabit omni populo, bono Patre non omnino deserente eos qui a se desciverint. Itaque inquit in Apocalypsi Joannes ille Zebedæi filius : Et vi∙li angelum volantem per medium cœli, habentem Evangelium æternum, ut evangelizaret habitantibus super terram, el omni genti, et tribui, et linguæ, et populo, dicentem voce magna: Timete Deum, et date illi honorem, quia venit hora judicii ejus, et adorate eum, qui fecit cælum et terram mare et fontes aquarum C dimus totum Vetus instrumentum, signifcatum per nomen Joannis, Evangelii initium esse, ne sine aliquo testimonio hæc dicantur, apponemus quæ referunt Acta apostolica de eunucho reginæ Æthio- pum et Philippo : Incipiens enim, inquit, Phi- lippus ab Isaia Scriptura, quæ scilicet inquit : Tan- quam ovės ad occisionem ductus est, et tanquam agnus coram tondente mulus, evangelizavit illi Domi- num Jesum 8°. Quomodo enim incipiens a propheta, evangelizat Jesum, nisi pars aliqua est Isaias prin- cipii Evangelii ? Insuper quod principio diximus, totam scilicet divinam Scripturam posse dici Evan- gelium, hinc confirmari potest. Namque si evange- lizans evangelizat bona, omnesque qui ante adven- D tum Christi corporalem fuere, Christum evangeli- Marc. 1, 1-5. * Apoc. Act. viii, 32, 35. etc. e Bafilidianorum, Valentinianorum, Cerdoniano- rum, Marcionitarum aliorumque hujusmodi hære- ticorum theologia. suam de poenis damnatorum sententiam non obscu- re declarat Origenes. Apocalypsim Joanni apostolo tribui contra Marcio- nitarum opinionem. lia supra in Malth. xx. dum habent universa Apocalypseos exemplaria, pro quod antea legebatur. EDIT. PATR. Haec desunt in editione Huelii, sed restituun tur e codd. Bodleiano et Barberino. 15. Quia igitur juxta unam expositionem osten- 15. Ἐπεὶ τοίνυν ἀρχὴ (65*) τοῦ Εὐαγγελίου κατὰ μίαν (61) Πλὴν ἡ ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου, elc. Origenes 1. 1i Contra Celsum : Τί δὲ ἄτοπον τὸ ἀρχὴν τοῦ ἡμετέ- (02) "Οθεν θαυμάζειν μοι ἔπεισι, etc. Hæc sunt (65) ᾿Αλλὰ γὰρ ἐπὶ τέλει μετέωρος, etc. Hic (64) Φησὶν οὖν ἐν τῇ Ἀποκαλύψει, etc. Vides (65) Φυλήν. Sic omnino legendum, quemadmo (65) Fortasse ἀρχὴν legendumn. (66) Μιαν ἐκδοχὴν τὴν πᾶσαν παρεστήσαμεν

δὲ οἱ πρὸ τῆς σωματικῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας Χριστὸν εὐαγγελίζονται ὄντα τὰ ἀγαθὰ, ὡς ἀπεδείξαμεν, πάν των πώς εἰσιν οἱ λόγοι τοῦ Εὐαγγελίου μέρος. Ὅπερ Εὐαγγέλιον λεγόμενον λαλεῖσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἡμεῖς ἐκλαμβάνομεν ἀπαγγέλλεσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, οὐ μόνον τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ συστήματι τῷ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἢ ἐξ οὐρανῶν καὶ γῆς. Καὶ τί δεῖ ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν τὸν περὶ τοῦ τί τὸ Εὐαγγέλιόν ἐστι λόγον ; Αὐτάρκως δὲ τούτων εἰρημένων, καὶ ἐκ τούτων τῶν μὴ ἀνεν τρεχών δυναμένων τὰ παραπλήσια συναγαγεῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, καὶ βλέπειν, τίς ἡ δόξα τῶν ἐν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀγαθῶν ὑπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, δια κονουμένου ὑπὸ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων, ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ ἀρχῶν, καὶ ἐξουσιῶν, καὶ θρόνων, καὶ κυριοτήτων, καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλ- λοντι, εἴ γε καὶ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὰ πρὸ τῆς συναναγνώσεως τῶν γε- γραμμένων. Ηδη δὲ Θεῷ αἰτώμεθα συνεργῆσαι διὰ Χριστοῦ ἡμῖν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ ἐν ταῖς λέξεσιν εναποτεθησαυρισμένου μυστικοῦ νου. πολλά φασι σημαινόμενα εἶναι ἀπὸ τῆς ἀρχῆς προσηγορίας, ἀλλὰ γὰρ εἴ τις τηρήσαι συνάγων πάντοθεν τοῦτο τὸ ὄνομα, καὶ ἀκριβῶς ἐξετάζων βούλοιτο κατανοεῖν ἐν ἑκάστῳ τόπῳ τῶν Γραφῶν ἐπὶ τίνος τέτακται, εὑρήσει καὶ κατὰ τὸν θεῖον λόγον τὸ πολύσημον τῆς φωνῆς· ἡ μὲν γάρ τις ὡς μεταβά- σεως, αὕτη δέ ἐστιν ἡ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους, ὅπερ δηλοῦτα: ἐκ τοῦ· Ἀρχὴ ὁδοῦ ἀγαθῆς τὸ ποιεῖν τὰ δίκαια. Τῆς γὰρ ἀγαθῆς ὁδοῦ μεγίστης τυγχανούσης, κατὰ μὲν τὰ πρῶτα νοητέον εἶναι (67) τὸ πρακτικὸν, όπερ παρίσταται διὰ τοῦ, ποιεῖν τὰ δίκαια· κατὰ δὲ τὰ ἑξῆς τὸ θεωρητικὸν, εἰς ὃ καταλήγειν οἶμαι καὶ τὸ τέλος αὐτῆς ἐν τῇ λεγομένῃ ἀποκαταστάσει, διὰ τὸ μηδένα καταλείπεσθαι τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀλη θὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχα- τος δὲ ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. Τότε γὰρ (68) μία πράξις ἔσται τῶν πρὸς Θεὸν διὰ τὸν πρὸς αὐτὸν λόγον φθασάντων, ἡ τοῦ κατανοεῖν τὸν Θεόν· ἵνα γένωνται οὕτω, ἐν τῇ γνώσει τοῦ Πατρός μορφω θέντες πάντες ἀκριβῶς Υἱὸς, ὡς νῦν μόνος ὁ Υἱὸς ἔγνωκε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ ἐπιμελῶς τις ἐξετάζοι τότε γνώσονται, οἷς ἀποκαλύπτει ὁ ἔγνωκώς τον Πα- τέρα, καὶ βλέπει τὸ νῦν δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνί- γματι τὸν βλέποντα βλέπειν, οὐδέπω εγνωκότα και θὼς δεῖ γνῶναι, οὐκ ἂν ἁμάρτοι λέγων μηδένα έγνω- κέναι, κἂν ἀπόστολος, κἂν προφήτης τις ᾖ, τὸν Πα- τέρα(69), ἀλλ' ὅταν γένωνται έν, ὡς Υἱὸς καὶ Πατὴρ ἐν σε τὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχατος δὲ ἐχθρὸς καταρ- γεῖται ὁ θάνατος. Τότε γάρ. καν προφήτης, ἢ τὸν Πατέρα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A zant, qui est omnium bona, ut antea ostendiinus ; B quodammodo sermones pars sunt Evangelii. Quod Evangelium cum divulgandum esse dicatur in colo mundo, nos per totum mundum non tantum intel- ligimus terrestrem hunc locum, sed etiam omnem globum ex coelo et terra, vel ex coelis et terra. Sed quid opus est diutius protrahere sermo- nem de eo quid sit Evangelium ? Cum hæc ɔu- tem jam satis dicta sint, atque inde similia ex Scripturis colligere possint qui minime stolidi sunt et rudes, et intueri quam gloriam bono- rum in Christo Jesu exhibeat Evangelium, tum ab hominibus, tum ab angelis administratum, el, ut ego arbitror, etiam a principatibus et potesta- tibus, a thronis et dominationibus, ac deinde ab omni nomine, quod nominatur, non solum in hoc sæculo, verum etiam in futuro, tum etiam ab ipso Christo, hoc in loco finiemus quæ narranda esse diximus ante interpretationem eorum quæ præle- guntur bis scriptis. Jam vero Deum oremus, ut nobis sit adjumento per Christum in sancto Spiritu ad explicandum mysticum sensum in verbis, perinde ac thesaurum reconditum. Explicit præfatio. C “ Joan. 1, 1. ss Prov. xvi. 5. Cor. xv, 25,26. leiano, deest vero in editione Huetii. Sic codices Barberi- D principii, multa signifcare, non tantum gentiles fatentur, sed eliam si quis observare atque intelli- gere voluerit, undique colligens hoc nomen, et accu- rate exquirens, qua de re in singulis Scripturarum locis positum sit, inveniet multiplicem vocis hujus signifcationem in divinis sermonibus esse. Est nanque principium aliud transitus quod ad viam pertinet et longitudinem, ut hæc verba declarant : Viæ bonæ principium est facere justa ". Cum enim boula via sit longissima, ad eam in primis perti- nere eam philosophiæ partem censendum est, quæ in rerum actione versatur; quod ostenditur ex illis verbis, facere justa, cum quod reliquum est viæ, id totum ad eam vim spectet quæ sita est in rerum contemplatione, in quam etiam ipsius finem desi- turum opinor, simul atque advenerit restitutio quam vocant: eo quod tuin temporis ne unus qui- dem relinquendus sit inimicus, si quidem verum est illud : Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos, et novissi- mus hostis aboleatur mors 8ª. Tum enim cognoscendi Deum una erit actio eorum qui ad Deum pervene- rint, duce en Verbo quod est apud Deum : ut sic sint in cognitione Patris formati omnes accurate Filius, ut nunc solus Filius novit Patrem. Nam si diligenter quis examinet, quando Patrem agnoscent hi quibus revelat qui Patrem novit, et consideret videntem nunc per speculum et in ænigmate, videre nus et Bodleianus restituunt quæ desunt in editione Huelii. recte habet codex Bodleianus; et ita legerunt Fer- rarius et Perionius; male autem in codd. Regio el Barberino legitur, 16. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Οὐ μόνον Έλληνες (67) Είναι. Εxstat in codicibus Barberino et Bud- (68) Τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀληθὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτ 16. In principio erat Verbum ". Hanc vocem, (69) Κἂν προφήτης τις ᾖ, τον Πατέρα. Sic

δὲ οἱ πρὸ τῆς σωματικῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας Χριστὸν εὐαγγελίζονται ὄντα τὰ ἀγαθὰ, ὡς ἀπεδείξαμεν, πάν των πώς εἰσιν οἱ λόγοι τοῦ Εὐαγγελίου μέρος. Ὅπερ Εὐαγγέλιον λεγόμενον λαλεῖσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἡμεῖς ἐκλαμβάνομεν ἀπαγγέλλεσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, οὐ μόνον τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ συστήματι τῷ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἢ ἐξ οὐρανῶν καὶ γῆς. Καὶ τί δεῖ ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν τὸν περὶ τοῦ τί τὸ Εὐαγγέλιόν ἐστι λόγον ; Αὐτάρκως δὲ τούτων εἰρημένων, καὶ ἐκ τούτων τῶν μὴ ἀνεν τρεχών δυναμένων τὰ παραπλήσια συναγαγεῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, καὶ βλέπειν, τίς ἡ δόξα τῶν ἐν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀγαθῶν ὑπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, δια κονουμένου ὑπὸ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων, ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ ἀρχῶν, καὶ ἐξουσιῶν, καὶ θρόνων, καὶ κυριοτήτων, καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλ- λοντι, εἴ γε καὶ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὰ πρὸ τῆς συναναγνώσεως τῶν γε- γραμμένων. Ηδη δὲ Θεῷ αἰτώμεθα συνεργῆσαι διὰ Χριστοῦ ἡμῖν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ ἐν ταῖς λέξεσιν εναποτεθησαυρισμένου μυστικοῦ νου. πολλά φασι σημαινόμενα εἶναι ἀπὸ τῆς ἀρχῆς προσηγορίας, ἀλλὰ γὰρ εἴ τις τηρήσαι συνάγων πάντοθεν τοῦτο τὸ ὄνομα, καὶ ἀκριβῶς ἐξετάζων βούλοιτο κατανοεῖν ἐν ἑκάστῳ τόπῳ τῶν Γραφῶν ἐπὶ τίνος τέτακται, εὑρήσει καὶ κατὰ τὸν θεῖον λόγον τὸ πολύσημον τῆς φωνῆς· ἡ μὲν γάρ τις ὡς μεταβά- σεως, αὕτη δέ ἐστιν ἡ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους, ὅπερ δηλοῦτα: ἐκ τοῦ· Ἀρχὴ ὁδοῦ ἀγαθῆς τὸ ποιεῖν τὰ δίκαια. Τῆς γὰρ ἀγαθῆς ὁδοῦ μεγίστης τυγχανούσης, κατὰ μὲν τὰ πρῶτα νοητέον εἶναι (67) τὸ πρακτικὸν, όπερ παρίσταται διὰ τοῦ, ποιεῖν τὰ δίκαια· κατὰ δὲ τὰ ἑξῆς τὸ θεωρητικὸν, εἰς ὃ καταλήγειν οἶμαι καὶ τὸ τέλος αὐτῆς ἐν τῇ λεγομένῃ ἀποκαταστάσει, διὰ τὸ μηδένα καταλείπεσθαι τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀλη θὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχα- τος δὲ ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. Τότε γὰρ (68) μία πράξις ἔσται τῶν πρὸς Θεὸν διὰ τὸν πρὸς αὐτὸν λόγον φθασάντων, ἡ τοῦ κατανοεῖν τὸν Θεόν· ἵνα γένωνται οὕτω, ἐν τῇ γνώσει τοῦ Πατρός μορφω θέντες πάντες ἀκριβῶς Υἱὸς, ὡς νῦν μόνος ὁ Υἱὸς ἔγνωκε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ ἐπιμελῶς τις ἐξετάζοι τότε γνώσονται, οἷς ἀποκαλύπτει ὁ ἔγνωκώς τον Πα- τέρα, καὶ βλέπει τὸ νῦν δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνί- γματι τὸν βλέποντα βλέπειν, οὐδέπω εγνωκότα και θὼς δεῖ γνῶναι, οὐκ ἂν ἁμάρτοι λέγων μηδένα έγνω- κέναι, κἂν ἀπόστολος, κἂν προφήτης τις ᾖ, τὸν Πα- τέρα(69), ἀλλ' ὅταν γένωνται έν, ὡς Υἱὸς καὶ Πατὴρ ἐν σε τὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχατος δὲ ἐχθρὸς καταρ- γεῖται ὁ θάνατος. Τότε γάρ. καν προφήτης, ἢ τὸν Πατέρα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A zant, qui est omnium bona, ut antea ostendiinus ; B quodammodo sermones pars sunt Evangelii. Quod Evangelium cum divulgandum esse dicatur in colo mundo, nos per totum mundum non tantum intel- ligimus terrestrem hunc locum, sed etiam omnem globum ex coelo et terra, vel ex coelis et terra. Sed quid opus est diutius protrahere sermo- nem de eo quid sit Evangelium ? Cum hæc ɔu- tem jam satis dicta sint, atque inde similia ex Scripturis colligere possint qui minime stolidi sunt et rudes, et intueri quam gloriam bono- rum in Christo Jesu exhibeat Evangelium, tum ab hominibus, tum ab angelis administratum, el, ut ego arbitror, etiam a principatibus et potesta- tibus, a thronis et dominationibus, ac deinde ab omni nomine, quod nominatur, non solum in hoc sæculo, verum etiam in futuro, tum etiam ab ipso Christo, hoc in loco finiemus quæ narranda esse diximus ante interpretationem eorum quæ præle- guntur bis scriptis. Jam vero Deum oremus, ut nobis sit adjumento per Christum in sancto Spiritu ad explicandum mysticum sensum in verbis, perinde ac thesaurum reconditum. Explicit præfatio. C “ Joan. 1, 1. ss Prov. xvi. 5. Cor. xv, 25,26. leiano, deest vero in editione Huetii. Sic codices Barberi- D principii, multa signifcare, non tantum gentiles fatentur, sed eliam si quis observare atque intelli- gere voluerit, undique colligens hoc nomen, et accu- rate exquirens, qua de re in singulis Scripturarum locis positum sit, inveniet multiplicem vocis hujus signifcationem in divinis sermonibus esse. Est nanque principium aliud transitus quod ad viam pertinet et longitudinem, ut hæc verba declarant : Viæ bonæ principium est facere justa ". Cum enim boula via sit longissima, ad eam in primis perti- nere eam philosophiæ partem censendum est, quæ in rerum actione versatur; quod ostenditur ex illis verbis, facere justa, cum quod reliquum est viæ, id totum ad eam vim spectet quæ sita est in rerum contemplatione, in quam etiam ipsius finem desi- turum opinor, simul atque advenerit restitutio quam vocant: eo quod tuin temporis ne unus qui- dem relinquendus sit inimicus, si quidem verum est illud : Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos, et novissi- mus hostis aboleatur mors 8ª. Tum enim cognoscendi Deum una erit actio eorum qui ad Deum pervene- rint, duce en Verbo quod est apud Deum : ut sic sint in cognitione Patris formati omnes accurate Filius, ut nunc solus Filius novit Patrem. Nam si diligenter quis examinet, quando Patrem agnoscent hi quibus revelat qui Patrem novit, et consideret videntem nunc per speculum et in ænigmate, videre nus et Bodleianus restituunt quæ desunt in editione Huelii. recte habet codex Bodleianus; et ita legerunt Fer- rarius et Perionius; male autem in codd. Regio el Barberino legitur, 16. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Οὐ μόνον Έλληνες (67) Είναι. Εxstat in codicibus Barberino et Bud- (68) Τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀληθὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτ 16. In principio erat Verbum ". Hanc vocem, (69) Κἂν προφήτης τις ᾖ, τον Πατέρα. Sic

δὲ οἱ πρὸ τῆς σωματικῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας Χριστὸν εὐαγγελίζονται ὄντα τὰ ἀγαθὰ, ὡς ἀπεδείξαμεν, πάν των πώς εἰσιν οἱ λόγοι τοῦ Εὐαγγελίου μέρος. Ὅπερ Εὐαγγέλιον λεγόμενον λαλεῖσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἡμεῖς ἐκλαμβάνομεν ἀπαγγέλλεσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, οὐ μόνον τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ συστήματι τῷ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἢ ἐξ οὐρανῶν καὶ γῆς. Καὶ τί δεῖ ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν τὸν περὶ τοῦ τί τὸ Εὐαγγέλιόν ἐστι λόγον ; Αὐτάρκως δὲ τούτων εἰρημένων, καὶ ἐκ τούτων τῶν μὴ ἀνεν τρεχών δυναμένων τὰ παραπλήσια συναγαγεῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, καὶ βλέπειν, τίς ἡ δόξα τῶν ἐν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀγαθῶν ὑπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, δια κονουμένου ὑπὸ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων, ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ ἀρχῶν, καὶ ἐξουσιῶν, καὶ θρόνων, καὶ κυριοτήτων, καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλ- λοντι, εἴ γε καὶ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὰ πρὸ τῆς συναναγνώσεως τῶν γε- γραμμένων. Ηδη δὲ Θεῷ αἰτώμεθα συνεργῆσαι διὰ Χριστοῦ ἡμῖν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ ἐν ταῖς λέξεσιν εναποτεθησαυρισμένου μυστικοῦ νου. πολλά φασι σημαινόμενα εἶναι ἀπὸ τῆς ἀρχῆς προσηγορίας, ἀλλὰ γὰρ εἴ τις τηρήσαι συνάγων πάντοθεν τοῦτο τὸ ὄνομα, καὶ ἀκριβῶς ἐξετάζων βούλοιτο κατανοεῖν ἐν ἑκάστῳ τόπῳ τῶν Γραφῶν ἐπὶ τίνος τέτακται, εὑρήσει καὶ κατὰ τὸν θεῖον λόγον τὸ πολύσημον τῆς φωνῆς· ἡ μὲν γάρ τις ὡς μεταβά- σεως, αὕτη δέ ἐστιν ἡ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους, ὅπερ δηλοῦτα: ἐκ τοῦ· Ἀρχὴ ὁδοῦ ἀγαθῆς τὸ ποιεῖν τὰ δίκαια. Τῆς γὰρ ἀγαθῆς ὁδοῦ μεγίστης τυγχανούσης, κατὰ μὲν τὰ πρῶτα νοητέον εἶναι (67) τὸ πρακτικὸν, όπερ παρίσταται διὰ τοῦ, ποιεῖν τὰ δίκαια· κατὰ δὲ τὰ ἑξῆς τὸ θεωρητικὸν, εἰς ὃ καταλήγειν οἶμαι καὶ τὸ τέλος αὐτῆς ἐν τῇ λεγομένῃ ἀποκαταστάσει, διὰ τὸ μηδένα καταλείπεσθαι τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀλη θὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχα- τος δὲ ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. Τότε γὰρ (68) μία πράξις ἔσται τῶν πρὸς Θεὸν διὰ τὸν πρὸς αὐτὸν λόγον φθασάντων, ἡ τοῦ κατανοεῖν τὸν Θεόν· ἵνα γένωνται οὕτω, ἐν τῇ γνώσει τοῦ Πατρός μορφω θέντες πάντες ἀκριβῶς Υἱὸς, ὡς νῦν μόνος ὁ Υἱὸς ἔγνωκε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ ἐπιμελῶς τις ἐξετάζοι τότε γνώσονται, οἷς ἀποκαλύπτει ὁ ἔγνωκώς τον Πα- τέρα, καὶ βλέπει τὸ νῦν δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνί- γματι τὸν βλέποντα βλέπειν, οὐδέπω εγνωκότα και θὼς δεῖ γνῶναι, οὐκ ἂν ἁμάρτοι λέγων μηδένα έγνω- κέναι, κἂν ἀπόστολος, κἂν προφήτης τις ᾖ, τὸν Πα- τέρα(69), ἀλλ' ὅταν γένωνται έν, ὡς Υἱὸς καὶ Πατὴρ ἐν σε τὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχατος δὲ ἐχθρὸς καταρ- γεῖται ὁ θάνατος. Τότε γάρ. καν προφήτης, ἢ τὸν Πατέρα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A zant, qui est omnium bona, ut antea ostendiinus ; B quodammodo sermones pars sunt Evangelii. Quod Evangelium cum divulgandum esse dicatur in colo mundo, nos per totum mundum non tantum intel- ligimus terrestrem hunc locum, sed etiam omnem globum ex coelo et terra, vel ex coelis et terra. Sed quid opus est diutius protrahere sermo- nem de eo quid sit Evangelium ? Cum hæc ɔu- tem jam satis dicta sint, atque inde similia ex Scripturis colligere possint qui minime stolidi sunt et rudes, et intueri quam gloriam bono- rum in Christo Jesu exhibeat Evangelium, tum ab hominibus, tum ab angelis administratum, el, ut ego arbitror, etiam a principatibus et potesta- tibus, a thronis et dominationibus, ac deinde ab omni nomine, quod nominatur, non solum in hoc sæculo, verum etiam in futuro, tum etiam ab ipso Christo, hoc in loco finiemus quæ narranda esse diximus ante interpretationem eorum quæ præle- guntur bis scriptis. Jam vero Deum oremus, ut nobis sit adjumento per Christum in sancto Spiritu ad explicandum mysticum sensum in verbis, perinde ac thesaurum reconditum. Explicit præfatio. C “ Joan. 1, 1. ss Prov. xvi. 5. Cor. xv, 25,26. leiano, deest vero in editione Huetii. Sic codices Barberi- D principii, multa signifcare, non tantum gentiles fatentur, sed eliam si quis observare atque intelli- gere voluerit, undique colligens hoc nomen, et accu- rate exquirens, qua de re in singulis Scripturarum locis positum sit, inveniet multiplicem vocis hujus signifcationem in divinis sermonibus esse. Est nanque principium aliud transitus quod ad viam pertinet et longitudinem, ut hæc verba declarant : Viæ bonæ principium est facere justa ". Cum enim boula via sit longissima, ad eam in primis perti- nere eam philosophiæ partem censendum est, quæ in rerum actione versatur; quod ostenditur ex illis verbis, facere justa, cum quod reliquum est viæ, id totum ad eam vim spectet quæ sita est in rerum contemplatione, in quam etiam ipsius finem desi- turum opinor, simul atque advenerit restitutio quam vocant: eo quod tuin temporis ne unus qui- dem relinquendus sit inimicus, si quidem verum est illud : Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos, et novissi- mus hostis aboleatur mors 8ª. Tum enim cognoscendi Deum una erit actio eorum qui ad Deum pervene- rint, duce en Verbo quod est apud Deum : ut sic sint in cognitione Patris formati omnes accurate Filius, ut nunc solus Filius novit Patrem. Nam si diligenter quis examinet, quando Patrem agnoscent hi quibus revelat qui Patrem novit, et consideret videntem nunc per speculum et in ænigmate, videre nus et Bodleianus restituunt quæ desunt in editione Huelii. recte habet codex Bodleianus; et ita legerunt Fer- rarius et Perionius; male autem in codd. Regio el Barberino legitur, 16. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Οὐ μόνον Έλληνες (67) Είναι. Εxstat in codicibus Barberino et Bud- (68) Τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀληθὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτ 16. In principio erat Verbum ". Hanc vocem, (69) Κἂν προφήτης τις ᾖ, τον Πατέρα. Sic

δὲ οἱ πρὸ τῆς σωματικῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας Χριστὸν εὐαγγελίζονται ὄντα τὰ ἀγαθὰ, ὡς ἀπεδείξαμεν, πάν των πώς εἰσιν οἱ λόγοι τοῦ Εὐαγγελίου μέρος. Ὅπερ Εὐαγγέλιον λεγόμενον λαλεῖσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ ἡμεῖς ἐκλαμβάνομεν ἀπαγγέλλεσθαι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, οὐ μόνον τῷ περιγείῳ τόπῳ, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ συστήματι τῷ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἢ ἐξ οὐρανῶν καὶ γῆς. Καὶ τί δεῖ ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν τὸν περὶ τοῦ τί τὸ Εὐαγγέλιόν ἐστι λόγον ; Αὐτάρκως δὲ τούτων εἰρημένων, καὶ ἐκ τούτων τῶν μὴ ἀνεν τρεχών δυναμένων τὰ παραπλήσια συναγαγεῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, καὶ βλέπειν, τίς ἡ δόξα τῶν ἐν Ἰησοῦ Χριστῷ ἀγαθῶν ὑπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, δια κονουμένου ὑπὸ ἀνθρώπων καὶ ἀγγέλων, ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι καὶ ἀρχῶν, καὶ ἐξουσιῶν, καὶ θρόνων, καὶ κυριοτήτων, καὶ παντὸς ὀνόματος ὀνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλ- λοντι, εἴ γε καὶ ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· αὐτοῦ που καταπαύσομεν τὰ πρὸ τῆς συναναγνώσεως τῶν γε- γραμμένων. Ηδη δὲ Θεῷ αἰτώμεθα συνεργῆσαι διὰ Χριστοῦ ἡμῖν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς ἀνάπτυξιν τοῦ ἐν ταῖς λέξεσιν εναποτεθησαυρισμένου μυστικοῦ νου. πολλά φασι σημαινόμενα εἶναι ἀπὸ τῆς ἀρχῆς προσηγορίας, ἀλλὰ γὰρ εἴ τις τηρήσαι συνάγων πάντοθεν τοῦτο τὸ ὄνομα, καὶ ἀκριβῶς ἐξετάζων βούλοιτο κατανοεῖν ἐν ἑκάστῳ τόπῳ τῶν Γραφῶν ἐπὶ τίνος τέτακται, εὑρήσει καὶ κατὰ τὸν θεῖον λόγον τὸ πολύσημον τῆς φωνῆς· ἡ μὲν γάρ τις ὡς μεταβά- σεως, αὕτη δέ ἐστιν ἡ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους, ὅπερ δηλοῦτα: ἐκ τοῦ· Ἀρχὴ ὁδοῦ ἀγαθῆς τὸ ποιεῖν τὰ δίκαια. Τῆς γὰρ ἀγαθῆς ὁδοῦ μεγίστης τυγχανούσης, κατὰ μὲν τὰ πρῶτα νοητέον εἶναι (67) τὸ πρακτικὸν, όπερ παρίσταται διὰ τοῦ, ποιεῖν τὰ δίκαια· κατὰ δὲ τὰ ἑξῆς τὸ θεωρητικὸν, εἰς ὃ καταλήγειν οἶμαι καὶ τὸ τέλος αὐτῆς ἐν τῇ λεγομένῃ ἀποκαταστάσει, διὰ τὸ μηδένα καταλείπεσθαι τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀλη θὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχα- τος δὲ ἐχθρὸς καταργεῖται ὁ θάνατος. Τότε γὰρ (68) μία πράξις ἔσται τῶν πρὸς Θεὸν διὰ τὸν πρὸς αὐτὸν λόγον φθασάντων, ἡ τοῦ κατανοεῖν τὸν Θεόν· ἵνα γένωνται οὕτω, ἐν τῇ γνώσει τοῦ Πατρός μορφω θέντες πάντες ἀκριβῶς Υἱὸς, ὡς νῦν μόνος ὁ Υἱὸς ἔγνωκε τὸν Πατέρα. Εἰ γὰρ ἐπιμελῶς τις ἐξετάζοι τότε γνώσονται, οἷς ἀποκαλύπτει ὁ ἔγνωκώς τον Πα- τέρα, καὶ βλέπει τὸ νῦν δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνί- γματι τὸν βλέποντα βλέπειν, οὐδέπω εγνωκότα και θὼς δεῖ γνῶναι, οὐκ ἂν ἁμάρτοι λέγων μηδένα έγνω- κέναι, κἂν ἀπόστολος, κἂν προφήτης τις ᾖ, τὸν Πα- τέρα(69), ἀλλ' ὅταν γένωνται έν, ὡς Υἱὸς καὶ Πατὴρ ἐν σε τὸν βασιλεύειν ἕως ἂν θῇ τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ, ἔσχατος δὲ ἐχθρὸς καταρ- γεῖται ὁ θάνατος. Τότε γάρ. καν προφήτης, ἢ τὸν Πατέρα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A zant, qui est omnium bona, ut antea ostendiinus ; B quodammodo sermones pars sunt Evangelii. Quod Evangelium cum divulgandum esse dicatur in colo mundo, nos per totum mundum non tantum intel- ligimus terrestrem hunc locum, sed etiam omnem globum ex coelo et terra, vel ex coelis et terra. Sed quid opus est diutius protrahere sermo- nem de eo quid sit Evangelium ? Cum hæc ɔu- tem jam satis dicta sint, atque inde similia ex Scripturis colligere possint qui minime stolidi sunt et rudes, et intueri quam gloriam bono- rum in Christo Jesu exhibeat Evangelium, tum ab hominibus, tum ab angelis administratum, el, ut ego arbitror, etiam a principatibus et potesta- tibus, a thronis et dominationibus, ac deinde ab omni nomine, quod nominatur, non solum in hoc sæculo, verum etiam in futuro, tum etiam ab ipso Christo, hoc in loco finiemus quæ narranda esse diximus ante interpretationem eorum quæ præle- guntur bis scriptis. Jam vero Deum oremus, ut nobis sit adjumento per Christum in sancto Spiritu ad explicandum mysticum sensum in verbis, perinde ac thesaurum reconditum. Explicit præfatio. C “ Joan. 1, 1. ss Prov. xvi. 5. Cor. xv, 25,26. leiano, deest vero in editione Huetii. Sic codices Barberi- D principii, multa signifcare, non tantum gentiles fatentur, sed eliam si quis observare atque intelli- gere voluerit, undique colligens hoc nomen, et accu- rate exquirens, qua de re in singulis Scripturarum locis positum sit, inveniet multiplicem vocis hujus signifcationem in divinis sermonibus esse. Est nanque principium aliud transitus quod ad viam pertinet et longitudinem, ut hæc verba declarant : Viæ bonæ principium est facere justa ". Cum enim boula via sit longissima, ad eam in primis perti- nere eam philosophiæ partem censendum est, quæ in rerum actione versatur; quod ostenditur ex illis verbis, facere justa, cum quod reliquum est viæ, id totum ad eam vim spectet quæ sita est in rerum contemplatione, in quam etiam ipsius finem desi- turum opinor, simul atque advenerit restitutio quam vocant: eo quod tuin temporis ne unus qui- dem relinquendus sit inimicus, si quidem verum est illud : Oportet enim eum regnare, donec posuerit omnes inimicos sub pedes suos, et novissi- mus hostis aboleatur mors 8ª. Tum enim cognoscendi Deum una erit actio eorum qui ad Deum pervene- rint, duce en Verbo quod est apud Deum : ut sic sint in cognitione Patris formati omnes accurate Filius, ut nunc solus Filius novit Patrem. Nam si diligenter quis examinet, quando Patrem agnoscent hi quibus revelat qui Patrem novit, et consideret videntem nunc per speculum et in ænigmate, videre nus et Bodleianus restituunt quæ desunt in editione Huelii. recte habet codex Bodleianus; et ita legerunt Fer- rarius et Perionius; male autem in codd. Regio el Barberino legitur, 16. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Οὐ μόνον Έλληνες (67) Είναι. Εxstat in codicibus Barberino et Bud- (68) Τότε ἐχθρὸν, εἴ γε ἀληθὲς τό· Δεῖ γὰρ αὐτ 16. In principio erat Verbum ". Hanc vocem, (69) Κἂν προφήτης τις ᾖ, τον Πατέρα. Sic

Α ἡμᾶς δὲ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, ἵνα σκηνώσῃ ἐν Β ε. Λόγος, ἡμῖν, οὕτω μόνον πρῶτον αὐτὸν χωρῆσαι δυναμέ νοις. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο οὐ μόνον πρωτότοκός ἐστι πάσης κτίσεως, ἀλλὰ καὶ ᾿Αδὰμ ἑρμηνεύεται ἄνθρω πος. Ὅτι δὲ 'Αδάμ ἐστι, φησὶν ὁ Παῦλος· Ὁ ἔσχα τος Ἀδὰμ εἰς πνεῦμα ζωοποιοῦν. ἔστι τι τέλος μετὰ τὴν ἀρχήν. Καὶ ἐπίστησον εἰ ἡ σοφία, ἀρχὴ τῶν πράξεων οὖσα τοῦ Θεοῦ, οὕτω δύο ναται νοεῖσθαι ἀρχή. ἡμῖν ὑποπεσόντων περὶ ἀρχῆς, ζητοῦμεν ἐπὶ τίνος δεῖ λαμβάνειν τό· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Καὶ σα φὲς, ὅτι οὐκ ἐπὶ τοῦ ὡς μεταβάσεως, ἢ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους. Οὐκ ἄδηλον δὲ, ὅτι οὐδὲ ἐπὶ τοῦ ὡς γενέσεως. Πλὴν δυνατὸν ὡς τὸ ὑφ' οὗ, ὅπερ ἐστὶ ποιοῦν, εἴ γε ἐνετείλατο ὁ Θεὸς, καὶ ἐκτίσθησαν· δημιουργός γάρ πως ὁ Χριστός ἐστιν, ᾧ λέγει ὁ Πατήρ Γενη θήτω φῶς, και, Γενηθήτω στερέωμα. Δημιουργός δὲ ὁ Χριστὸς ὡς ἀρχὴ (79), καθὸ σοφία ἐστὶ, τῷ σοφία είναι καλούμενος ἀρχή· ἡ γὰρ σοφία παρὰ τῷ Σολομῶντί φησιν· Ὁ Θεὸς ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἵνα ἐν ἀρχῇ ἡ ὁ Λόγος, ἐ τῇ σοφίᾳ· κατὰ μὲν τὴν σύστασιν τῆς περὶ τῶν ὅλων θεωρίας καὶ νοημάτων, τῆς σοφίας νοουμένης, κατὰ δὲ τὴν πρὸς τὰ λογικὰ κοινωνίαν τῶν τεθεωρημέ νων (80), τοῦ Λόγου λαμβανομένου. Καὶ οὐ θαυμα στὸν εἰ, ὡς προειρήκαμεν, πολλὰ ὢν ἀγαθὰ ὁ Σωτὴρ, ενεπινοούμενα ἔχει ἐν αὐτῷ πρῶτα, καὶ δεύτερα, καὶ τρίτα. Ο γοῦν Ἰωάννης ἐπήνεγκε φάσκων περί τοῦ Λόγου· Ο γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν. Γέ- γονεν οὖν ἡ ζωὴ ἐν τῷ λόγῳ. Καὶ οὔτε ὁ Λόγος ἕτερός ἐστι τοῦ Χριστοῦ, ὁ Θεὸς Λόγος, ὁ πρὸς τὸν Πατέρα, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· οὔτε ἡ ζωὴ (81) ἑτέρα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὅς φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή. Ωσπερ οὖν ἡ ζωὴ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, οὕτως ὁ Λόγος ἦν ἐν ἀρχῇ. Ἐπίστησον δὲ εἰ οἷόν τέ ἐστι (82) καὶ κατὰ τὸ σημαινόμενον τοῦτο ἐκδέχεσθαι ἡμᾶς τὸ Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ἵνα κατὰ τὴν σοφίαν καὶ τοὺς τύπους τοῦ συστήματος τῶν ἐν αὐτῷ νοημάτων τὰ πάντα γίνηται. Οἶμαι γὰρ, ὥσπερ κατὰ τοὺς ἀρχι τεκτονικούς τύπους οἰκοδομεῖται ἡ τεκταίνεται οἰκία καὶ ναῦς, ἀρχὴν τῆς οἰκίας καὶ τῆς νεὼς ἐχόντων τοὺς ἐν τῷ τεχνίτῃ τύπους καὶ λόγους· οὕτω τὰ σύμπαντα γεγονέναι κατὰ τοὺς ἐν τῇ σοφίᾳ προ- τρανωθέντας ὑπὸ Θεοῦ τῶν ἐσομένων λόγους. Πάντα γὰρ ἐν σοφίᾳ ἐποίησε. Καὶ λεκτέον, ὅτι κτίσας, ἵν' οὕτως εἴπω (83), ἔμψυχον σοφίαν ὁ Θεὸς, αὐτῇ οὔτε, ή ζωή ή ζωή. Ηυετιυς. gίας, τῶν τεθεωρημάτων. Μοκ τοῦ Λόγου λαμβανο- μένου. λόγου οἷόν τέ ἐστι καὶ κατὰ τό, κτή ORIGENIS est : quoad nos vero Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis, qui hoc modo tantum initio eum capere valebamus. Ac fortassis ob hanc causam non modo primogenitus est omnis creaturæ, sed etiain interpretatur homo Adam ; quod autem Adain est dicit Paulus his verbis: Ultimus Adam in spiritum vivificuniem ". in qua actione inest finis quidam post principium. Et observa an sapientia principium actionum Dei exsistens hoc modo intelligi possit esse principium. B principi significata, quærinus de quo intelligi oporteat illud : In principio erat Verbum ". Perspi- cuumque est hoc principium sumi non posse de principio transitus, aut viæ et longitudinis ; liquet autem quod neque de principio generationis. Ve- runtamen fieri potest ut illud accipias tanquam principiumn, a quo, quod est faciens, quandoqui- dem mandavit Deus, et creata sunt ". Creator enim aliquo modo est Christus, cui dixit Pater : Fiat lux 38, et, Fiat firmamentum . Creatorque est Christus, tanquam principium, in quantum sapien- tia est; idcirco dictus principium, quia sapientia sit, dicente per Salomonem Sapientia : Deus creavit me principium viarum suarum, ad opera ejus, ut sit in principio Verbum, hoc est in sapien- tia: secundum quidem collectionem contempla- tionis et intelligentiarum de rebus universis, consi- derata sapientia; secundum vero rerum contem- c platarum communionem, ad ea quæ sunt rationis capacia, considerato Verbo. Nec mirum si, ut præ- diximus, multa bona exsistens Servator in se conti- neat, quæ uno et altero, item et tertio consideren tur modo. Cum enim protulerit Joannes de Verbo loquens : Quod factum est, in ipso vita erat ", 08- tendit factam fuisse vitam in Verbo. Neque vero Verbum hoc aliud est a Christo, Deus exsistens, et Verbum apud Patrem, per quod facta sunt omnia ; neque vita alia est a Dei Filio, qui inquit: Ego sum via, veritas et vila Unde non secus augue vita facta fuit in Verbo, sic Verbum erat in principio. Proinde inspice an juxta hoc significatumn possimus intelligere hoc dictum : In principio erat Verbum * hoc est quæ ra- tio etiam dicitur] : ut secundum sapientiam et se- cundum figuras collectionis intelligentiarum, quæ sunt in ipsa, Gant omnia. Opinor enim, sicut domus et navis fabricatur vel ædificatur juxta figuras et formas mentibus eorum qui structuræ præsident Cor.xv. 45. • Joan. 1,3. 4. Prov. VIII, 22. * ibid. 6. Gen. 1, 3. Bodleiano et Barberino; male autem in codice Regio deest et pro legitur 9o Joan. 1, 1. Psal. CXLVIII, 5. Joan. xiv, 6. • Joan. 1, 1. Hic Origenem castigat Petavius lib. De Trinitate, cap. 4, n. 4, et lib. vi, cap. 3, n. 6. Bodleianus et Barberinus, male autem codex Re- Alludit ad alteram notationem, qua ratio significetur. habent codd. Bodleianus et Barberinus; corrupte autem codex Regius, etc. Barberinus et Regius; male autem Bodleianus, 21. Præterea dicitur etiam principium de actione, 22. Jam cum tot nobis in præsentia succurrant 21. Εστι δὲ ἀρχὴ καὶ ὡς ἡ πράξεως, ἐν ᾗ πράξει 22. Τοσούτων σημαινομένων ἐπὶ τοῦ παρόντος (81) Οὔτε ἡ ζωή, etc. Sic recte legitur in codd. (79) Δημιουργός δὲ ὁ Χριστὸς ὡς ἀρχή, etc. (84) Τῶν τεθεωρημένων. Ila recte habent codd. (82) Εἰ οἷόν τέ ἐστι καὶ κατὰ τό, etc. Sic recte (83) Κτίσας, ἵν' οὕτως εἴπω. Ila recte codd.

Α ἡμᾶς δὲ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, ἵνα σκηνώσῃ ἐν Β ε. Λόγος, ἡμῖν, οὕτω μόνον πρῶτον αὐτὸν χωρῆσαι δυναμέ νοις. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο οὐ μόνον πρωτότοκός ἐστι πάσης κτίσεως, ἀλλὰ καὶ ᾿Αδὰμ ἑρμηνεύεται ἄνθρω πος. Ὅτι δὲ 'Αδάμ ἐστι, φησὶν ὁ Παῦλος· Ὁ ἔσχα τος Ἀδὰμ εἰς πνεῦμα ζωοποιοῦν. ἔστι τι τέλος μετὰ τὴν ἀρχήν. Καὶ ἐπίστησον εἰ ἡ σοφία, ἀρχὴ τῶν πράξεων οὖσα τοῦ Θεοῦ, οὕτω δύο ναται νοεῖσθαι ἀρχή. ἡμῖν ὑποπεσόντων περὶ ἀρχῆς, ζητοῦμεν ἐπὶ τίνος δεῖ λαμβάνειν τό· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Καὶ σα φὲς, ὅτι οὐκ ἐπὶ τοῦ ὡς μεταβάσεως, ἢ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους. Οὐκ ἄδηλον δὲ, ὅτι οὐδὲ ἐπὶ τοῦ ὡς γενέσεως. Πλὴν δυνατὸν ὡς τὸ ὑφ' οὗ, ὅπερ ἐστὶ ποιοῦν, εἴ γε ἐνετείλατο ὁ Θεὸς, καὶ ἐκτίσθησαν· δημιουργός γάρ πως ὁ Χριστός ἐστιν, ᾧ λέγει ὁ Πατήρ Γενη θήτω φῶς, και, Γενηθήτω στερέωμα. Δημιουργός δὲ ὁ Χριστὸς ὡς ἀρχὴ (79), καθὸ σοφία ἐστὶ, τῷ σοφία είναι καλούμενος ἀρχή· ἡ γὰρ σοφία παρὰ τῷ Σολομῶντί φησιν· Ὁ Θεὸς ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἵνα ἐν ἀρχῇ ἡ ὁ Λόγος, ἐ τῇ σοφίᾳ· κατὰ μὲν τὴν σύστασιν τῆς περὶ τῶν ὅλων θεωρίας καὶ νοημάτων, τῆς σοφίας νοουμένης, κατὰ δὲ τὴν πρὸς τὰ λογικὰ κοινωνίαν τῶν τεθεωρημέ νων (80), τοῦ Λόγου λαμβανομένου. Καὶ οὐ θαυμα στὸν εἰ, ὡς προειρήκαμεν, πολλὰ ὢν ἀγαθὰ ὁ Σωτὴρ, ενεπινοούμενα ἔχει ἐν αὐτῷ πρῶτα, καὶ δεύτερα, καὶ τρίτα. Ο γοῦν Ἰωάννης ἐπήνεγκε φάσκων περί τοῦ Λόγου· Ο γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν. Γέ- γονεν οὖν ἡ ζωὴ ἐν τῷ λόγῳ. Καὶ οὔτε ὁ Λόγος ἕτερός ἐστι τοῦ Χριστοῦ, ὁ Θεὸς Λόγος, ὁ πρὸς τὸν Πατέρα, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· οὔτε ἡ ζωὴ (81) ἑτέρα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὅς φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή. Ωσπερ οὖν ἡ ζωὴ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, οὕτως ὁ Λόγος ἦν ἐν ἀρχῇ. Ἐπίστησον δὲ εἰ οἷόν τέ ἐστι (82) καὶ κατὰ τὸ σημαινόμενον τοῦτο ἐκδέχεσθαι ἡμᾶς τὸ Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ἵνα κατὰ τὴν σοφίαν καὶ τοὺς τύπους τοῦ συστήματος τῶν ἐν αὐτῷ νοημάτων τὰ πάντα γίνηται. Οἶμαι γὰρ, ὥσπερ κατὰ τοὺς ἀρχι τεκτονικούς τύπους οἰκοδομεῖται ἡ τεκταίνεται οἰκία καὶ ναῦς, ἀρχὴν τῆς οἰκίας καὶ τῆς νεὼς ἐχόντων τοὺς ἐν τῷ τεχνίτῃ τύπους καὶ λόγους· οὕτω τὰ σύμπαντα γεγονέναι κατὰ τοὺς ἐν τῇ σοφίᾳ προ- τρανωθέντας ὑπὸ Θεοῦ τῶν ἐσομένων λόγους. Πάντα γὰρ ἐν σοφίᾳ ἐποίησε. Καὶ λεκτέον, ὅτι κτίσας, ἵν' οὕτως εἴπω (83), ἔμψυχον σοφίαν ὁ Θεὸς, αὐτῇ οὔτε, ή ζωή ή ζωή. Ηυετιυς. gίας, τῶν τεθεωρημάτων. Μοκ τοῦ Λόγου λαμβανο- μένου. λόγου οἷόν τέ ἐστι καὶ κατὰ τό, κτή ORIGENIS est : quoad nos vero Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis, qui hoc modo tantum initio eum capere valebamus. Ac fortassis ob hanc causam non modo primogenitus est omnis creaturæ, sed etiain interpretatur homo Adam ; quod autem Adain est dicit Paulus his verbis: Ultimus Adam in spiritum vivificuniem ". in qua actione inest finis quidam post principium. Et observa an sapientia principium actionum Dei exsistens hoc modo intelligi possit esse principium. B principi significata, quærinus de quo intelligi oporteat illud : In principio erat Verbum ". Perspi- cuumque est hoc principium sumi non posse de principio transitus, aut viæ et longitudinis ; liquet autem quod neque de principio generationis. Ve- runtamen fieri potest ut illud accipias tanquam principiumn, a quo, quod est faciens, quandoqui- dem mandavit Deus, et creata sunt ". Creator enim aliquo modo est Christus, cui dixit Pater : Fiat lux 38, et, Fiat firmamentum . Creatorque est Christus, tanquam principium, in quantum sapien- tia est; idcirco dictus principium, quia sapientia sit, dicente per Salomonem Sapientia : Deus creavit me principium viarum suarum, ad opera ejus, ut sit in principio Verbum, hoc est in sapien- tia: secundum quidem collectionem contempla- tionis et intelligentiarum de rebus universis, consi- derata sapientia; secundum vero rerum contem- c platarum communionem, ad ea quæ sunt rationis capacia, considerato Verbo. Nec mirum si, ut præ- diximus, multa bona exsistens Servator in se conti- neat, quæ uno et altero, item et tertio consideren tur modo. Cum enim protulerit Joannes de Verbo loquens : Quod factum est, in ipso vita erat ", 08- tendit factam fuisse vitam in Verbo. Neque vero Verbum hoc aliud est a Christo, Deus exsistens, et Verbum apud Patrem, per quod facta sunt omnia ; neque vita alia est a Dei Filio, qui inquit: Ego sum via, veritas et vila Unde non secus augue vita facta fuit in Verbo, sic Verbum erat in principio. Proinde inspice an juxta hoc significatumn possimus intelligere hoc dictum : In principio erat Verbum * hoc est quæ ra- tio etiam dicitur] : ut secundum sapientiam et se- cundum figuras collectionis intelligentiarum, quæ sunt in ipsa, Gant omnia. Opinor enim, sicut domus et navis fabricatur vel ædificatur juxta figuras et formas mentibus eorum qui structuræ præsident Cor.xv. 45. • Joan. 1,3. 4. Prov. VIII, 22. * ibid. 6. Gen. 1, 3. Bodleiano et Barberino; male autem in codice Regio deest et pro legitur 9o Joan. 1, 1. Psal. CXLVIII, 5. Joan. xiv, 6. • Joan. 1, 1. Hic Origenem castigat Petavius lib. De Trinitate, cap. 4, n. 4, et lib. vi, cap. 3, n. 6. Bodleianus et Barberinus, male autem codex Re- Alludit ad alteram notationem, qua ratio significetur. habent codd. Bodleianus et Barberinus; corrupte autem codex Regius, etc. Barberinus et Regius; male autem Bodleianus, 21. Præterea dicitur etiam principium de actione, 22. Jam cum tot nobis in præsentia succurrant 21. Εστι δὲ ἀρχὴ καὶ ὡς ἡ πράξεως, ἐν ᾗ πράξει 22. Τοσούτων σημαινομένων ἐπὶ τοῦ παρόντος (81) Οὔτε ἡ ζωή, etc. Sic recte legitur in codd. (79) Δημιουργός δὲ ὁ Χριστὸς ὡς ἀρχή, etc. (84) Τῶν τεθεωρημένων. Ila recte habent codd. (82) Εἰ οἷόν τέ ἐστι καὶ κατὰ τό, etc. Sic recte (83) Κτίσας, ἵν' οὕτως εἴπω. Ila recte codd.

Α ἡμᾶς δὲ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο, ἵνα σκηνώσῃ ἐν Β ε. Λόγος, ἡμῖν, οὕτω μόνον πρῶτον αὐτὸν χωρῆσαι δυναμέ νοις. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο οὐ μόνον πρωτότοκός ἐστι πάσης κτίσεως, ἀλλὰ καὶ ᾿Αδὰμ ἑρμηνεύεται ἄνθρω πος. Ὅτι δὲ 'Αδάμ ἐστι, φησὶν ὁ Παῦλος· Ὁ ἔσχα τος Ἀδὰμ εἰς πνεῦμα ζωοποιοῦν. ἔστι τι τέλος μετὰ τὴν ἀρχήν. Καὶ ἐπίστησον εἰ ἡ σοφία, ἀρχὴ τῶν πράξεων οὖσα τοῦ Θεοῦ, οὕτω δύο ναται νοεῖσθαι ἀρχή. ἡμῖν ὑποπεσόντων περὶ ἀρχῆς, ζητοῦμεν ἐπὶ τίνος δεῖ λαμβάνειν τό· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Καὶ σα φὲς, ὅτι οὐκ ἐπὶ τοῦ ὡς μεταβάσεως, ἢ ὡς ὁδοῦ καὶ μήκους. Οὐκ ἄδηλον δὲ, ὅτι οὐδὲ ἐπὶ τοῦ ὡς γενέσεως. Πλὴν δυνατὸν ὡς τὸ ὑφ' οὗ, ὅπερ ἐστὶ ποιοῦν, εἴ γε ἐνετείλατο ὁ Θεὸς, καὶ ἐκτίσθησαν· δημιουργός γάρ πως ὁ Χριστός ἐστιν, ᾧ λέγει ὁ Πατήρ Γενη θήτω φῶς, και, Γενηθήτω στερέωμα. Δημιουργός δὲ ὁ Χριστὸς ὡς ἀρχὴ (79), καθὸ σοφία ἐστὶ, τῷ σοφία είναι καλούμενος ἀρχή· ἡ γὰρ σοφία παρὰ τῷ Σολομῶντί φησιν· Ὁ Θεὸς ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, ἵνα ἐν ἀρχῇ ἡ ὁ Λόγος, ἐ τῇ σοφίᾳ· κατὰ μὲν τὴν σύστασιν τῆς περὶ τῶν ὅλων θεωρίας καὶ νοημάτων, τῆς σοφίας νοουμένης, κατὰ δὲ τὴν πρὸς τὰ λογικὰ κοινωνίαν τῶν τεθεωρημέ νων (80), τοῦ Λόγου λαμβανομένου. Καὶ οὐ θαυμα στὸν εἰ, ὡς προειρήκαμεν, πολλὰ ὢν ἀγαθὰ ὁ Σωτὴρ, ενεπινοούμενα ἔχει ἐν αὐτῷ πρῶτα, καὶ δεύτερα, καὶ τρίτα. Ο γοῦν Ἰωάννης ἐπήνεγκε φάσκων περί τοῦ Λόγου· Ο γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν. Γέ- γονεν οὖν ἡ ζωὴ ἐν τῷ λόγῳ. Καὶ οὔτε ὁ Λόγος ἕτερός ἐστι τοῦ Χριστοῦ, ὁ Θεὸς Λόγος, ὁ πρὸς τὸν Πατέρα, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· οὔτε ἡ ζωὴ (81) ἑτέρα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὅς φησιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή. Ωσπερ οὖν ἡ ζωὴ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, οὕτως ὁ Λόγος ἦν ἐν ἀρχῇ. Ἐπίστησον δὲ εἰ οἷόν τέ ἐστι (82) καὶ κατὰ τὸ σημαινόμενον τοῦτο ἐκδέχεσθαι ἡμᾶς τὸ Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ἵνα κατὰ τὴν σοφίαν καὶ τοὺς τύπους τοῦ συστήματος τῶν ἐν αὐτῷ νοημάτων τὰ πάντα γίνηται. Οἶμαι γὰρ, ὥσπερ κατὰ τοὺς ἀρχι τεκτονικούς τύπους οἰκοδομεῖται ἡ τεκταίνεται οἰκία καὶ ναῦς, ἀρχὴν τῆς οἰκίας καὶ τῆς νεὼς ἐχόντων τοὺς ἐν τῷ τεχνίτῃ τύπους καὶ λόγους· οὕτω τὰ σύμπαντα γεγονέναι κατὰ τοὺς ἐν τῇ σοφίᾳ προ- τρανωθέντας ὑπὸ Θεοῦ τῶν ἐσομένων λόγους. Πάντα γὰρ ἐν σοφίᾳ ἐποίησε. Καὶ λεκτέον, ὅτι κτίσας, ἵν' οὕτως εἴπω (83), ἔμψυχον σοφίαν ὁ Θεὸς, αὐτῇ οὔτε, ή ζωή ή ζωή. Ηυετιυς. gίας, τῶν τεθεωρημάτων. Μοκ τοῦ Λόγου λαμβανο- μένου. λόγου οἷόν τέ ἐστι καὶ κατὰ τό, κτή ORIGENIS est : quoad nos vero Verbum caro factum est, ut habitaret in nobis, qui hoc modo tantum initio eum capere valebamus. Ac fortassis ob hanc causam non modo primogenitus est omnis creaturæ, sed etiain interpretatur homo Adam ; quod autem Adain est dicit Paulus his verbis: Ultimus Adam in spiritum vivificuniem ". in qua actione inest finis quidam post principium. Et observa an sapientia principium actionum Dei exsistens hoc modo intelligi possit esse principium. B principi significata, quærinus de quo intelligi oporteat illud : In principio erat Verbum ". Perspi- cuumque est hoc principium sumi non posse de principio transitus, aut viæ et longitudinis ; liquet autem quod neque de principio generationis. Ve- runtamen fieri potest ut illud accipias tanquam principiumn, a quo, quod est faciens, quandoqui- dem mandavit Deus, et creata sunt ". Creator enim aliquo modo est Christus, cui dixit Pater : Fiat lux 38, et, Fiat firmamentum . Creatorque est Christus, tanquam principium, in quantum sapien- tia est; idcirco dictus principium, quia sapientia sit, dicente per Salomonem Sapientia : Deus creavit me principium viarum suarum, ad opera ejus, ut sit in principio Verbum, hoc est in sapien- tia: secundum quidem collectionem contempla- tionis et intelligentiarum de rebus universis, consi- derata sapientia; secundum vero rerum contem- c platarum communionem, ad ea quæ sunt rationis capacia, considerato Verbo. Nec mirum si, ut præ- diximus, multa bona exsistens Servator in se conti- neat, quæ uno et altero, item et tertio consideren tur modo. Cum enim protulerit Joannes de Verbo loquens : Quod factum est, in ipso vita erat ", 08- tendit factam fuisse vitam in Verbo. Neque vero Verbum hoc aliud est a Christo, Deus exsistens, et Verbum apud Patrem, per quod facta sunt omnia ; neque vita alia est a Dei Filio, qui inquit: Ego sum via, veritas et vila Unde non secus augue vita facta fuit in Verbo, sic Verbum erat in principio. Proinde inspice an juxta hoc significatumn possimus intelligere hoc dictum : In principio erat Verbum * hoc est quæ ra- tio etiam dicitur] : ut secundum sapientiam et se- cundum figuras collectionis intelligentiarum, quæ sunt in ipsa, Gant omnia. Opinor enim, sicut domus et navis fabricatur vel ædificatur juxta figuras et formas mentibus eorum qui structuræ præsident Cor.xv. 45. • Joan. 1,3. 4. Prov. VIII, 22. * ibid. 6. Gen. 1, 3. Bodleiano et Barberino; male autem in codice Regio deest et pro legitur 9o Joan. 1, 1. Psal. CXLVIII, 5. Joan. xiv, 6. • Joan. 1, 1. Hic Origenem castigat Petavius lib. De Trinitate, cap. 4, n. 4, et lib. vi, cap. 3, n. 6. Bodleianus et Barberinus, male autem codex Re- Alludit ad alteram notationem, qua ratio significetur. habent codd. Bodleianus et Barberinus; corrupte autem codex Regius, etc. Barberinus et Regius; male autem Bodleianus, 21. Præterea dicitur etiam principium de actione, 22. Jam cum tot nobis in præsentia succurrant 21. Εστι δὲ ἀρχὴ καὶ ὡς ἡ πράξεως, ἐν ᾗ πράξει 22. Τοσούτων σημαινομένων ἐπὶ τοῦ παρόντος (81) Οὔτε ἡ ζωή, etc. Sic recte legitur in codd. (79) Δημιουργός δὲ ὁ Χριστὸς ὡς ἀρχή, etc. (84) Τῶν τεθεωρημένων. Ila recte habent codd. (82) Εἰ οἷόν τέ ἐστι καὶ κατὰ τό, etc. Sic recte (83) Κτίσας, ἵν' οὕτως εἴπω. Ila recte codd.

σιν, ὡς μηκέτι αὐτοῦ χρῄζειν ἰατροῦ τοὺς κακῶς έχοντας θεραπεύοντος, μηδὲ ποιμένος, μηδὲ ἀπο λυτρώσεως, ἀλλὰ σοφίας, καὶ λόγου, καὶ δικαιο σύνης, ἢ εἴ τι ἄλλο (90) τοῖς διὰ τελειότητα χωρεῖν αὐτοῦ τὰ κάλλιστα δυναμένοις. Τοσαῦτα περὶ τοῦ Ἐν ἀρχῇ. Λόγος, λόγος. γος. Θαυμάζειν μοι πολλάκις ἐπέρχεται (91) σκοποῦν- τι τὰ ὑπό τινων πιστεύειν εἰς τὸν Χριστὸν βουλομέ νων λεγόμενα περὶ αὐτοῦ, τί δήποτε, δυσεξαριθμή των όνομάτων τασσομένων ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, τὰ μὲν πλεῖστα παρασιωπῶσιν, ἀλλὰ καὶ εἴ ποτε μνήμη αὐτῶν γένοιτο, μεταλαμβάνουσιν οὐ κυρίως, ἀλλὰ τροπικῶς ταῦτα αὐτὸν ὀνομάζεσθαι· ἐπὶ δὲ μόνης τῆς Λόγος προσηγορίας ἱστάμενοι, οἱονεὶ Λό γον μόνον φασὶν εἶναι τὸν Χριστὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐχὶ ἀκολούθως τοῖς λοιποῖς τῶν ὀνομαζομένων ἐρευνῶσι τοῦ σημαινομένου τὴν δύναμιν ἐκ τῆς Λόγος φωνῆς· δ δέ φημι θαυμάζειν τὴν ἀβελτηρίαν (92) τῶν πολ λῶν (σαφέστερον γὰρ ἐρῶ), τοιοῦτόν ἐστι. Φησί που ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου καὶ ἐν ἄλλοις· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις· καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· γέα γραπται δὲ καὶ τό· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα· εἴρηται καὶ τόν Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός· καὶ πρὸς τὴν Σα- μαρείτιν φάσκουσαν, Οίδαμεν, ὅτι Μεσσίας ἔρχεται ὁ λεγόμενος Χριστός· ὅταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀναγγελεῖ ἡμῖν πάντα, ἀποκρίνεται· Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σει. Πρὸς τούτοις ὅτε ἔνιψε τους πόδας τῶν μαθητῶν, Κύριος καὶ διδάσκαλος αὐτῶν εἶναι διὰ τούτων όμο λογεῖ· Ὑμεῖς φωνεῖτέ με ὁ διδάσκαλος καὶ ὁ Κύ ριος· καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ. ᾿Αλλὰ καὶ Υἱὸν εἶναι Θεοῦ σαφῶς ἑαυτὸν καταγγέλλει, λέγων· Ον ὁ Πατὴρ ἡγίασε, καὶ ἀπέστειλεν εἰς τὸν κόσμον, ὑμεῖς λέγετε, ὅτι, Βλασφημεῖς· ὅτι εἶπον· Υιός τοῦ Θεοῦ εἰμι ; καί· Πάτερ, ἐλήλυθεν ἡ ὥρα· δόξα σόν σου τὸν Υἱόν, ἵνα ὁ Υἱὸς δοξάσῃ σε. Ευρίσκο μεν δὲ καταγγέλλοντα ἑαυτὸν καὶ βασιλέα· ὡς ἐπὰν, ἀποκρινόμενος τῷ Πιλάτῳ πρὸς τὸ, Σὺ εἶ ὁ βασι- λεὺς τῶν Ἰουδαίων; λέγῃ· Η βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· εἰ ἐκ τοῦ κό σμου τούτου ἦν ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ, οἱ ὑπηρέται ἐμοὶ ἠγωνίζοντο ἂν, ἵνα μὴ παραδοθῶ τοῖς Ἰου δαίοις· νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ένα τεῦθεν. Ανέγνωμεν καὶ τό· Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινὴ, καὶ ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστι καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα. Συναριθμείσθω τούτοις καὶ τό· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ι Λόγος. Θαυμάζειν μοι πολλάκις ἐπέρχεται. ORIGENIS feu capere nequeunt. Exploret ergo oportet, qui A ollegerit Filii nomenclaturas, quanam ipsarum ipsi accesserint, quæ tales ac tantæ non fuissent, si in beatitate sancti incepissent et perseverassent. Nam fortasse sola sapientia, vel etiam Verbum, vel vita, atque omnino veritas permaneret, haud tamen omnia alia nomina quæ nostri causa assumpsit. Verum enimvero beati illi, qui egentes Filio Dei ejusmodi fuere, ut in posterum non eguerint medico qui male affectos curaret, neque pastore, neque redemptione, sed sapientia, et verbo, ac justitia, vel si quid aliud est iis qui ob perfectionem pulcher- rima quæque ipsius percipere valent. Sed hæc sufficiant de eo quod scriptum est : In principio. • [id est verbum, seu ratio, quæ in ipso prin- cipio esse dicitur. Atque equidem] reputanti mihi quænam frequenter dicuntur de Christo ab iis qui in ipsum credere volunt, mirari subit curnam tan- dem imposita nomina Servatori nostro, quæ vix nu- merari possunt, plerumque hi silentio pertranseant, atque etiamsi eorum mentio facta fuerit, illa im- mutant non proprie, sed tropice, Jesum his no- minibus appellari dicentes : in sola autem ap- pellatione Verbi insistentes, veluti solum Verbum astruant esse Christum Dei; non perinde atque in celeris vocabulis, quibus ipse nuncupatur, inda- Kantes vim significati ex hac voce Jam in quo me mirari dicam multorum ruditatem, apertius enim loquar, tale est. Iuquit alicubi Filius Dei : Ego sum lux mundi ^ ; et alibi : Ego sum resurrectio et rursum |: Ego sum via, veritas et vita 18; scri- ptum est et illud: Ego sum ostium “; dictum est etiam: Ego sum pustor bonus ; et ad Samaritidem dicentem : Scimus quod Messias venit, qui di- citur Christus : cum autem venerit ille, nuntiabit no- bis omnia ; respondet : Ego sum qui loquor tecum. Ad hæc cum lavisset pedes discipulorum, Dominumn se et Magistrum his verbis fatetur : Vos dicitis Do- minum me et magistrum, et bene dicitis : sun el- enim 17. Quin aperte, et clare se ipsum Filium Dei esse pronuntiat, dicens: Quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis me blasphemare, quo- niam dixi, Filius Dei sum ego ? Et illud : Pater, venit hora ; glorifica Filium tuum, ut et Filius tuus glorifcet te s. Invenimus etiam se ipsum pronuntian- tem regem, veluti Pilato dicenti : Rex es tu Judeo. ? respondens dixit : Regnum meum non est ex hoc mundo: si ex hoc mundo esset regnum meum, ministri mei certaturi fuerant, ne traderer Judæis; nunc autem regnum meum non est hinc ". Legimus et illud : Ego sum vilis vera, et Pater meus agricola ; et rursum : Ego sum vitis, vos palmites. Connu- merentur his hæc quoque : Ego sum panis vitæ "; et iterum : Ego sum panis vivens, qui de cœlo de- scendi, el vitam mundo præbeo 23. Et hæc quidem quæ Tum Joan. vi, 12. Joan. xi, 25. ibid. 26. "Joan. xv,1. ª³ ibid. 5. B C . cl Joan. XIV, 6. Joan. x, 9. ibid. Joan.1v, 95. *1 jbid.36. D Joan. XIII, 13. is Joan. x. 36. 1. Joan. v, 1. Joan. xvIII, 33. Joan. vi, 35. ibid. 35, 41. codd. Bodleiano et Barberino. Ηac .• desunt in editione Huetii, restituuntur vero e codd. Bodleiano et Barberino. in codice Bodleiano, et ita legit Ferrarius. I 25. Videamus nunc diligentius quisnam sit hic 23. Ιδωμεν δὲ ἐπιμελέστερον τίς ὁ ἐν αὐτῇ λό (90) "Αλλο. Deest apud Huetium, exstat vero in (91) Ιδωμεν δὲ ἐπιμελέστερον τίς ὁ ἐν αὐτῇ (92) Ἀβελτηρίαν. Deest apud Huetium, sed exstat

σιν, ὡς μηκέτι αὐτοῦ χρῄζειν ἰατροῦ τοὺς κακῶς έχοντας θεραπεύοντος, μηδὲ ποιμένος, μηδὲ ἀπο λυτρώσεως, ἀλλὰ σοφίας, καὶ λόγου, καὶ δικαιο σύνης, ἢ εἴ τι ἄλλο (90) τοῖς διὰ τελειότητα χωρεῖν αὐτοῦ τὰ κάλλιστα δυναμένοις. Τοσαῦτα περὶ τοῦ Ἐν ἀρχῇ. Λόγος, λόγος. γος. Θαυμάζειν μοι πολλάκις ἐπέρχεται (91) σκοποῦν- τι τὰ ὑπό τινων πιστεύειν εἰς τὸν Χριστὸν βουλομέ νων λεγόμενα περὶ αὐτοῦ, τί δήποτε, δυσεξαριθμή των όνομάτων τασσομένων ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, τὰ μὲν πλεῖστα παρασιωπῶσιν, ἀλλὰ καὶ εἴ ποτε μνήμη αὐτῶν γένοιτο, μεταλαμβάνουσιν οὐ κυρίως, ἀλλὰ τροπικῶς ταῦτα αὐτὸν ὀνομάζεσθαι· ἐπὶ δὲ μόνης τῆς Λόγος προσηγορίας ἱστάμενοι, οἱονεὶ Λό γον μόνον φασὶν εἶναι τὸν Χριστὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐχὶ ἀκολούθως τοῖς λοιποῖς τῶν ὀνομαζομένων ἐρευνῶσι τοῦ σημαινομένου τὴν δύναμιν ἐκ τῆς Λόγος φωνῆς· δ δέ φημι θαυμάζειν τὴν ἀβελτηρίαν (92) τῶν πολ λῶν (σαφέστερον γὰρ ἐρῶ), τοιοῦτόν ἐστι. Φησί που ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου καὶ ἐν ἄλλοις· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀνάστασις· καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· γέα γραπται δὲ καὶ τό· Ἐγώ εἰμι ἡ θύρα· εἴρηται καὶ τόν Ἐγώ εἰμι ὁ ποιμὴν ὁ καλός· καὶ πρὸς τὴν Σα- μαρείτιν φάσκουσαν, Οίδαμεν, ὅτι Μεσσίας ἔρχεται ὁ λεγόμενος Χριστός· ὅταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀναγγελεῖ ἡμῖν πάντα, ἀποκρίνεται· Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σει. Πρὸς τούτοις ὅτε ἔνιψε τους πόδας τῶν μαθητῶν, Κύριος καὶ διδάσκαλος αὐτῶν εἶναι διὰ τούτων όμο λογεῖ· Ὑμεῖς φωνεῖτέ με ὁ διδάσκαλος καὶ ὁ Κύ ριος· καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ. ᾿Αλλὰ καὶ Υἱὸν εἶναι Θεοῦ σαφῶς ἑαυτὸν καταγγέλλει, λέγων· Ον ὁ Πατὴρ ἡγίασε, καὶ ἀπέστειλεν εἰς τὸν κόσμον, ὑμεῖς λέγετε, ὅτι, Βλασφημεῖς· ὅτι εἶπον· Υιός τοῦ Θεοῦ εἰμι ; καί· Πάτερ, ἐλήλυθεν ἡ ὥρα· δόξα σόν σου τὸν Υἱόν, ἵνα ὁ Υἱὸς δοξάσῃ σε. Ευρίσκο μεν δὲ καταγγέλλοντα ἑαυτὸν καὶ βασιλέα· ὡς ἐπὰν, ἀποκρινόμενος τῷ Πιλάτῳ πρὸς τὸ, Σὺ εἶ ὁ βασι- λεὺς τῶν Ἰουδαίων; λέγῃ· Η βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου· εἰ ἐκ τοῦ κό σμου τούτου ἦν ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ, οἱ ὑπηρέται ἐμοὶ ἠγωνίζοντο ἂν, ἵνα μὴ παραδοθῶ τοῖς Ἰου δαίοις· νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ένα τεῦθεν. Ανέγνωμεν καὶ τό· Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινὴ, καὶ ὁ Πατήρ μου ὁ γεωργός ἐστι καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ἄμπελος, ὑμεῖς τὰ κλήματα. Συναριθμείσθω τούτοις καὶ τό· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ι Λόγος. Θαυμάζειν μοι πολλάκις ἐπέρχεται. ORIGENIS feu capere nequeunt. Exploret ergo oportet, qui A ollegerit Filii nomenclaturas, quanam ipsarum ipsi accesserint, quæ tales ac tantæ non fuissent, si in beatitate sancti incepissent et perseverassent. Nam fortasse sola sapientia, vel etiam Verbum, vel vita, atque omnino veritas permaneret, haud tamen omnia alia nomina quæ nostri causa assumpsit. Verum enimvero beati illi, qui egentes Filio Dei ejusmodi fuere, ut in posterum non eguerint medico qui male affectos curaret, neque pastore, neque redemptione, sed sapientia, et verbo, ac justitia, vel si quid aliud est iis qui ob perfectionem pulcher- rima quæque ipsius percipere valent. Sed hæc sufficiant de eo quod scriptum est : In principio. • [id est verbum, seu ratio, quæ in ipso prin- cipio esse dicitur. Atque equidem] reputanti mihi quænam frequenter dicuntur de Christo ab iis qui in ipsum credere volunt, mirari subit curnam tan- dem imposita nomina Servatori nostro, quæ vix nu- merari possunt, plerumque hi silentio pertranseant, atque etiamsi eorum mentio facta fuerit, illa im- mutant non proprie, sed tropice, Jesum his no- minibus appellari dicentes : in sola autem ap- pellatione Verbi insistentes, veluti solum Verbum astruant esse Christum Dei; non perinde atque in celeris vocabulis, quibus ipse nuncupatur, inda- Kantes vim significati ex hac voce Jam in quo me mirari dicam multorum ruditatem, apertius enim loquar, tale est. Iuquit alicubi Filius Dei : Ego sum lux mundi ^ ; et alibi : Ego sum resurrectio et rursum |: Ego sum via, veritas et vita 18; scri- ptum est et illud: Ego sum ostium “; dictum est etiam: Ego sum pustor bonus ; et ad Samaritidem dicentem : Scimus quod Messias venit, qui di- citur Christus : cum autem venerit ille, nuntiabit no- bis omnia ; respondet : Ego sum qui loquor tecum. Ad hæc cum lavisset pedes discipulorum, Dominumn se et Magistrum his verbis fatetur : Vos dicitis Do- minum me et magistrum, et bene dicitis : sun el- enim 17. Quin aperte, et clare se ipsum Filium Dei esse pronuntiat, dicens: Quem Pater sanctificavit, et misit in mundum, vos dicitis me blasphemare, quo- niam dixi, Filius Dei sum ego ? Et illud : Pater, venit hora ; glorifica Filium tuum, ut et Filius tuus glorifcet te s. Invenimus etiam se ipsum pronuntian- tem regem, veluti Pilato dicenti : Rex es tu Judeo. ? respondens dixit : Regnum meum non est ex hoc mundo: si ex hoc mundo esset regnum meum, ministri mei certaturi fuerant, ne traderer Judæis; nunc autem regnum meum non est hinc ". Legimus et illud : Ego sum vilis vera, et Pater meus agricola ; et rursum : Ego sum vitis, vos palmites. Connu- merentur his hæc quoque : Ego sum panis vitæ "; et iterum : Ego sum panis vivens, qui de cœlo de- scendi, el vitam mundo præbeo 23. Et hæc quidem quæ Tum Joan. vi, 12. Joan. xi, 25. ibid. 26. "Joan. xv,1. ª³ ibid. 5. B C . cl Joan. XIV, 6. Joan. x, 9. ibid. Joan.1v, 95. *1 jbid.36. D Joan. XIII, 13. is Joan. x. 36. 1. Joan. v, 1. Joan. xvIII, 33. Joan. vi, 35. ibid. 35, 41. codd. Bodleiano et Barberino. Ηac .• desunt in editione Huetii, restituuntur vero e codd. Bodleiano et Barberino. in codice Bodleiano, et ita legit Ferrarius. I 25. Videamus nunc diligentius quisnam sit hic 23. Ιδωμεν δὲ ἐπιμελέστερον τίς ὁ ἐν αὐτῇ λό (90) "Αλλο. Deest apud Huetium, exstat vero in (91) Ιδωμεν δὲ ἐπιμελέστερον τίς ὁ ἐν αὐτῇ (92) Ἀβελτηρίαν. Deest apud Huetium, sed exstat

τῆς ζωῆς· καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν, ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς, καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ. Καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος ὑποπεσόντα ἀπὸ τῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις κειμένων παρεθέμεθα, τοσαῦτα αὐτὸν λέγοντος εἶναι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῇ Ἰωάννου ᾿Αποκαλύψει λέγει. Εγώ εἰμι ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος, καὶ ὁ ζῶν, καὶ ἐγε νόμην νεκρός· ἰδοὺ ζῶν εἰμι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων· καὶ πάλιν· Γέγονα τὸ α καὶ τὸ ω, καὶ ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος. Εστι δὲ οὐκ ὀλίγα τὸν μετὰ παρατηρήσεως έντυγ- χάνοντα ταῖς ἁγίαις βίβλοις καὶ ἀπὸ τῶν προφη τῶν παραπλήσια λαβεῖν (95), οἷον, ὅτι βέλος ἐκλεκτὸν ἑαυτὸν καλεῖ, καὶ δοῦλον τοῦ Θεοῦ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Λέγει δὲ οὕτω Ἡσαΐας· Ἐκ κοιλίας μητρός μου ἐκάλεσέ με τὸ ὄνομά μου, καὶ ἔθηκε τὸ στόμα Β μου ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψέ με. Ἔθηκε με ὡς βέλος ἐκλεκτὸν, καὶ ἐν τῇ φαρέτρᾳ αὐτοῦ ἔκρυψέ με, καὶ εἶπέ μοι· Δουλός μου εἶ σὺ, Ἰσραὴλ, καὶ ἐν σοὶ δοξασθήσομαι. Καὶ μετ' ὀλίγα· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε (94) παιδά μου, τοῦ στῆσαι τὰς φυλὰς Ιακώβ, καὶ τὴν διασπορὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπιστρέψαι. Ιδού τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν, τοῦ εἶναί σε εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχά- του τῆς γῆς. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ οὕτως αύ- τὸν ἀρνίαν ὁμοιοῖ· Ἐγὼ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγό- μενον τοῦ θύεσθαι. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια αὐτὸς ἑαυτόν φησιν. Ἔστι δὲ καὶ παρὰ τοῖς Εὐαγγελίοις, καὶ παρὰ τοῖς ἀποστόλοις, και διὰ τῶν προφητῶν μυρίας ὅσας προσηγορίας συν αγαγείν, &ς καλεῖται ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἤτοι τῶν τὰ Εὐαγγέλια γραψάντων τὴν ἰδίαν διάνοιαν τῶν περὶ τοῦ δ τί ποτέ ἐστιν ἐκτιθεμένων, ἢ τῶν ἀποστόλων ἐξ ὧν μεμαθήκασι δοξολογούντων αὐτὸν, καὶ τῶν προφητών προκηρυσσόντων αὐτοῦ τὴν ἐσομένην ἐπιδημίαν, καὶ τὰ περὶ αὐτοῦ ἀπαγγελλόντων διαφό τοις ὀνόμασιν· οἷον ὁ Ἰωάννης αὐτὸν Ἄμνον Θεοῦ ἀναγορεύει, λέγων· "Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αι των τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· καὶ ἄνδρα διὰ τού- των· Οὗτός ἐστιν ὑπὲρ οὗ ἐγὼ εἶπον, ὅτι, Οπίσω μου ἔρχεται ἀνὴρ, ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν· ὅτι πρῶτές μου ἦν· κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν. Ἐν δὲ τῇ καθολικῇ Ἐπιστολῇ ὁ Ἰωάννης παράκλητον περὶ τῶν ψυχῶν ἡμῶν πρὸς τὸν Πατέρα φησὶ αὐτὸν εἶναι, λέγων· Καὶ ἐάν τις ἁμάρτη, παράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χριστὸν δί- καμον. Ἐπιφέρει δὲ, ὅτι καὶ ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν· ᾧ παραπλησίως ὁ Παῦλος λέγει Στὴ εἶναι ἱλαστήριον, φάσκων· "Ον προέθετο ὁ θεὶς ἱλαστήριον διὰ πίστεως ἐν τῷ αἵματι αὐτοῦ διὰ τὴν πάρεσιν τῶν προγεγονότων ἁμαρτημά τῶν ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ Θεοῦ. Κεκήρυκται δὲ κατὰ τὸν Παῦλον σοφία εἶναι καὶ δύναμις Θεοῦ, ὡς ἐν τῇ λέγειν. η Επ Εt νί- μοι, COMMENT. IN JOAN. TOMUS 1. A Filium Dei se esse asserit, quæque nobis ad id de at ibid. 30. Apoc. 1, 17. Apoc. xxi, 15. Cap. xlix, | Joan. 1, 1. 3. Rom. 111, 25, 26. sia, quem secutus est luctius, G D quo agimus succurrerunt, ex Evangeliorum textu in medium protulimus. Sed addendum etiam illud est ex Joannis Apocalypsi : Ego sum primus, et ultimus, el vivens, et factus sum mortuus. Et ecce vivens sum in sæcula sæculorum "; et rursus : Factus sum ego A et 0, et primus et ultimus, principium et finis ". Sunt autem non pauca, atque his quæ disi- mus similia, quæ sumi ex prophetis poterunt ab eo qui diligenter versatus fuerit in sanctis libris ; veluti quod sagittam electam, et servum Dei, et lu- cem gentium seipsum appellat, Isaia dicente * : alero matris meæ vocavit me nomine meo, et posuit os meum quasi gladium acutum, et sub protectione manus suæ abscondit me. Posuit me quasi sagittam electam, et in pharetra sua abscondit me, et dixit mihi : Servus meus es tu, Israel, et in te glorificabor. El post pauca : Deus meus erit fortitudo mea. die xit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus, et suscites tribus Jacob, et dispersionem Israelis conver- tas. Ecce posui te in lucem gentium, ut ris salus mea usque ad extremum terræ. Sed et in Jeremia ita seipsum agno assimilat: Ego sicut agnus innocens qui ducitur ad sacrificandum ”. Hæc itaque et his si - milia seipsum appellat. Porro innumera voca- bula, tum apud Evangelia, tum apud apostolos, tum apud prophetas colligas licebit, quibus Filius Dei appellari gaudet; videlicet vel iis qui Evangelia scri- pserunt quid de ipso sentirent exponentibus, vel apostolis ex his quæ didicerant ipsum glorificantibus, vel prophetis ipsius futurum adventum præcinenti bus, et res illius variis nominibus offerentibus. Vel- uti Joannes Agnum Dei ipsum prædicat, dicens : Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi ; rum vero his quæ sequuntur : Hic est, de quo dicebam: Post me vir venit qui ante me factus est ; quoniam prior me erat : et ego nesciebam eum s. Sane in catholica Epistola Joannes illum appellat advo- catum animarum ad Patrem, dicens : Si quis pecca- verit, advocatum apud Patrem habemus Jesum Chri- stum justum s. Subjungit etiam quod sit reconcilia- tio pro peccatis nostris; ad cujus similitudinem Paulus appellat eum reconciliatorem, dicens : Quem proposuit Deus reconciliatorem per fidem in sanguine ipsius, propter remissionem præteritorum peccatorum, quæ Deus toleravit ". Ad hæc prædicatus est etiam a Paulo, sapientia et potentia Dei esse, ut in Corin- thiorum Epistola, quando dicit: Christus est Dei potentia et sapientia *. Quod etiam sanctificatio sit et redemptio : Factus est, inquit, sapientia nobis a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio ". Quin etiam sacerdotem magnum eumdem esse docet nos ad Hebræos scribens: Habentes ergo sacerdotem magnum, qui pertransivit cœlos, Jesum Filium Dei, teneamus confessionem ". Prophetæ etiam præter vers. 1, et seq. Jer. xi, 19. Joan. 1, 29. Cor. 1, 24. ss ibid. ' s Hebr. iv, 14. ut legitur in editione fuetii. (95) Codd. Bodleianus et Barberinus, λαβεῖν. Re- (94) Σε. Ita codd. Bodleian. et Barberinus, non

τῆς ζωῆς· καὶ πάλιν· Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν, ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς, καὶ ζωὴν διδοὺς τῷ κόσμῳ. Καὶ ταῦτα μὲν ἐπὶ τοῦ παρόντος ὑποπεσόντα ἀπὸ τῶν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις κειμένων παρεθέμεθα, τοσαῦτα αὐτὸν λέγοντος εἶναι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῇ Ἰωάννου ᾿Αποκαλύψει λέγει. Εγώ εἰμι ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος, καὶ ὁ ζῶν, καὶ ἐγε νόμην νεκρός· ἰδοὺ ζῶν εἰμι εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων· καὶ πάλιν· Γέγονα τὸ α καὶ τὸ ω, καὶ ὁ πρῶτος καὶ ὁ ἔσχατος, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος. Εστι δὲ οὐκ ὀλίγα τὸν μετὰ παρατηρήσεως έντυγ- χάνοντα ταῖς ἁγίαις βίβλοις καὶ ἀπὸ τῶν προφη τῶν παραπλήσια λαβεῖν (95), οἷον, ὅτι βέλος ἐκλεκτὸν ἑαυτὸν καλεῖ, καὶ δοῦλον τοῦ Θεοῦ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Λέγει δὲ οὕτω Ἡσαΐας· Ἐκ κοιλίας μητρός μου ἐκάλεσέ με τὸ ὄνομά μου, καὶ ἔθηκε τὸ στόμα Β μου ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ ἔκρυψέ με. Ἔθηκε με ὡς βέλος ἐκλεκτὸν, καὶ ἐν τῇ φαρέτρᾳ αὐτοῦ ἔκρυψέ με, καὶ εἶπέ μοι· Δουλός μου εἶ σὺ, Ἰσραὴλ, καὶ ἐν σοὶ δοξασθήσομαι. Καὶ μετ' ὀλίγα· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε (94) παιδά μου, τοῦ στῆσαι τὰς φυλὰς Ιακώβ, καὶ τὴν διασπορὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπιστρέψαι. Ιδού τέθεικά σε εἰς φῶς ἐθνῶν, τοῦ εἶναί σε εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχά- του τῆς γῆς. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἱερεμίᾳ οὕτως αύ- τὸν ἀρνίαν ὁμοιοῖ· Ἐγὼ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγό- μενον τοῦ θύεσθαι. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια αὐτὸς ἑαυτόν φησιν. Ἔστι δὲ καὶ παρὰ τοῖς Εὐαγγελίοις, καὶ παρὰ τοῖς ἀποστόλοις, και διὰ τῶν προφητῶν μυρίας ὅσας προσηγορίας συν αγαγείν, &ς καλεῖται ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἤτοι τῶν τὰ Εὐαγγέλια γραψάντων τὴν ἰδίαν διάνοιαν τῶν περὶ τοῦ δ τί ποτέ ἐστιν ἐκτιθεμένων, ἢ τῶν ἀποστόλων ἐξ ὧν μεμαθήκασι δοξολογούντων αὐτὸν, καὶ τῶν προφητών προκηρυσσόντων αὐτοῦ τὴν ἐσομένην ἐπιδημίαν, καὶ τὰ περὶ αὐτοῦ ἀπαγγελλόντων διαφό τοις ὀνόμασιν· οἷον ὁ Ἰωάννης αὐτὸν Ἄμνον Θεοῦ ἀναγορεύει, λέγων· "Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αι των τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· καὶ ἄνδρα διὰ τού- των· Οὗτός ἐστιν ὑπὲρ οὗ ἐγὼ εἶπον, ὅτι, Οπίσω μου ἔρχεται ἀνὴρ, ὃς ἔμπροσθέν μου γέγονεν· ὅτι πρῶτές μου ἦν· κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν. Ἐν δὲ τῇ καθολικῇ Ἐπιστολῇ ὁ Ἰωάννης παράκλητον περὶ τῶν ψυχῶν ἡμῶν πρὸς τὸν Πατέρα φησὶ αὐτὸν εἶναι, λέγων· Καὶ ἐάν τις ἁμάρτη, παράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χριστὸν δί- καμον. Ἐπιφέρει δὲ, ὅτι καὶ ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν· ᾧ παραπλησίως ὁ Παῦλος λέγει Στὴ εἶναι ἱλαστήριον, φάσκων· "Ον προέθετο ὁ θεὶς ἱλαστήριον διὰ πίστεως ἐν τῷ αἵματι αὐτοῦ διὰ τὴν πάρεσιν τῶν προγεγονότων ἁμαρτημά τῶν ἐν τῇ ἀνοχῇ τοῦ Θεοῦ. Κεκήρυκται δὲ κατὰ τὸν Παῦλον σοφία εἶναι καὶ δύναμις Θεοῦ, ὡς ἐν τῇ λέγειν. η Επ Εt νί- μοι, COMMENT. IN JOAN. TOMUS 1. A Filium Dei se esse asserit, quæque nobis ad id de at ibid. 30. Apoc. 1, 17. Apoc. xxi, 15. Cap. xlix, | Joan. 1, 1. 3. Rom. 111, 25, 26. sia, quem secutus est luctius, G D quo agimus succurrerunt, ex Evangeliorum textu in medium protulimus. Sed addendum etiam illud est ex Joannis Apocalypsi : Ego sum primus, et ultimus, el vivens, et factus sum mortuus. Et ecce vivens sum in sæcula sæculorum "; et rursus : Factus sum ego A et 0, et primus et ultimus, principium et finis ". Sunt autem non pauca, atque his quæ disi- mus similia, quæ sumi ex prophetis poterunt ab eo qui diligenter versatus fuerit in sanctis libris ; veluti quod sagittam electam, et servum Dei, et lu- cem gentium seipsum appellat, Isaia dicente * : alero matris meæ vocavit me nomine meo, et posuit os meum quasi gladium acutum, et sub protectione manus suæ abscondit me. Posuit me quasi sagittam electam, et in pharetra sua abscondit me, et dixit mihi : Servus meus es tu, Israel, et in te glorificabor. El post pauca : Deus meus erit fortitudo mea. die xit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus, et suscites tribus Jacob, et dispersionem Israelis conver- tas. Ecce posui te in lucem gentium, ut ris salus mea usque ad extremum terræ. Sed et in Jeremia ita seipsum agno assimilat: Ego sicut agnus innocens qui ducitur ad sacrificandum ”. Hæc itaque et his si - milia seipsum appellat. Porro innumera voca- bula, tum apud Evangelia, tum apud apostolos, tum apud prophetas colligas licebit, quibus Filius Dei appellari gaudet; videlicet vel iis qui Evangelia scri- pserunt quid de ipso sentirent exponentibus, vel apostolis ex his quæ didicerant ipsum glorificantibus, vel prophetis ipsius futurum adventum præcinenti bus, et res illius variis nominibus offerentibus. Vel- uti Joannes Agnum Dei ipsum prædicat, dicens : Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi ; rum vero his quæ sequuntur : Hic est, de quo dicebam: Post me vir venit qui ante me factus est ; quoniam prior me erat : et ego nesciebam eum s. Sane in catholica Epistola Joannes illum appellat advo- catum animarum ad Patrem, dicens : Si quis pecca- verit, advocatum apud Patrem habemus Jesum Chri- stum justum s. Subjungit etiam quod sit reconcilia- tio pro peccatis nostris; ad cujus similitudinem Paulus appellat eum reconciliatorem, dicens : Quem proposuit Deus reconciliatorem per fidem in sanguine ipsius, propter remissionem præteritorum peccatorum, quæ Deus toleravit ". Ad hæc prædicatus est etiam a Paulo, sapientia et potentia Dei esse, ut in Corin- thiorum Epistola, quando dicit: Christus est Dei potentia et sapientia *. Quod etiam sanctificatio sit et redemptio : Factus est, inquit, sapientia nobis a Deo, et justitia, et sanctificatio, et redemptio ". Quin etiam sacerdotem magnum eumdem esse docet nos ad Hebræos scribens: Habentes ergo sacerdotem magnum, qui pertransivit cœlos, Jesum Filium Dei, teneamus confessionem ". Prophetæ etiam præter vers. 1, et seq. Jer. xi, 19. Joan. 1, 29. Cor. 1, 24. ss ibid. ' s Hebr. iv, 14. ut legitur in editione fuetii. (95) Codd. Bodleianus et Barberinus, λαβεῖν. Re- (94) Σε. Ita codd. Bodleian. et Barberinus, non

Α πρὸς Κορινθίους, ὅτι, Χριστὸς δίναμίς ἐστι καὶ Θεοῦ σοφία. Πρὸς τούτοις ὅτι καὶ ἁγιασμός ἐστι καὶ ἀπολύτρωσις· *Ος ἐγενήθη γάρ, φησὶ, σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύτρωσις. Ἀλλὰ καὶ ἀρχιερέα μέγαν διδάσκει ἡμᾶς αὐτὸν τυγχάνειν πρὸς Ἑβραίους γράφων Εχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τοὺς οὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας. Οἱ δὲ προφῆται παρὰ ταῦτα καὶ ἑτέροις ὀνόμασιν αὐτὸν καλοῦσιν· ὁ μὲν Ἰακὼβ ἐν τῇ πρὸς τοὺς υἱοὺς εὐλογία Ἰούδαν· τὸ γάρ· Ιούδα, σὲ αινέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου, αἱ χειρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου. Σκύμνος λέοντος Ιούδα ἐκ βλαστοῦ, υἱέ μου, ἀνέβης· ἀναπεσὼν ἐκοι- μήθης ὡς λέων, καὶ ὡς σκύμνος. Τις ἐγερεῖ αὐτόν; Οὐ κατὰ τὸν ἐνεστηκότα δὲ καιρὸν ἔστι πρὸς λέξιν παραστῆσαι, πῶς τὰ τῷ Ἰούδᾳ λεγόμενα περί Χρι- στοῦ ἐστιν. Ἀλλὰ καὶ ἀνθυποφορὰ εὐλόγως ἐπενεχθῆ ναι δυναμένη, Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ιούδα, καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται (95), ἐν ἄλλοις εὐκαιρότερον λυθήσεται. Οἶδε δὲ τὸν Χριστὸν Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ ονομαζί- μενον Ησαΐας, λέγων· Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλή- ψομαι αὐτοῦ· Ἰσραὴλ ὁ ἐκλεκτός μου, προσ- εδέξατο αὐτὸν ἡ ψυχή μου. Κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν απαγγελεῖ· οἱ κ ἐρίσει, οὐδὲ κράξει, οὐδὲ ἀκού- σει τις ἐν ταις πλατείαις τὴν φωνὴν αὐτοῦ. Κά- λαμον συντετριμμένον οὐ κατεάξει, καὶ λίνον τυφόμενον οὐ σβέσει, ἕως ἂν ἐκβάλῃ ἐκ νίκους τὴν κρίσιν, καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦ σιν· ὅτι γὰρ ὁ Χριστός ἐστι περὶ οὗ ταῦτα προφη τεύεται, σαφῶς ὁ Ματθαῖος δηλοῖ ἐν τῷ Εὐαγγελία μνησθεὶς ἀπὸ μέρους τῆς περικοπῆς, εἰπών· πληρωθῇ τὸ εἰρημένον· Οὐκ ἐρίσει, οὐδὲ κράξει, καὶ τὰ ἑξῆς. Καλεῖται δὲ καὶ Δαυίδ ὁ Χριστὸς ὡς ἐπὰν Ἰεζεκιήλ προφητεύσας πρὸς τοὺς ποιμένας ἐπι φέρῃ ἐκ προσώπου Θεοῦ· Αναστήσω Δαυΐδ τὸν παῖδά μου, ὃς ποιμανεῖ αὐτούς· οὐ γὰρ Δαυΐδ ὁ πατριάρχης ἀναστήσεται ποιμαίνειν μέλλων τους ἁγίους, ἀλλὰ Χριστός. Ἔτι δὲ ὁ Ἡσαΐας ῥάβδον καὶ ἄνθος ὀνομάζει τὸν Χριστὸν ἐν τῷ· Ἐξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης ἀναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας, καὶ ἐμπλήσει αὐτὸν πνεῦμα φόβον Θεοῦ. Καὶ λίθος δὲ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ὁ Κύριος ἡμῶν εἶναι λέγεται οὕτως· Λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οικοδομούντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλήν γω νίας. Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὐτὴ, καὶ ἔστι θαυ- μαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν. Δηλοῖ δὲ τὸ Εὐαγγέ λιον, καὶ ἐν ταῖς Πράξεσιν ὁ Λουκᾶς, οὐκ ἄλλον ἢ τὸν Χριστὸν εἶναι τὸν λίθον· τὸ μὲν Εὐαγγέλιον ού τως· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε· Λίθος ὃν ἀπεδοκίμα σαν οἱ οἰκοδομούντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλίμ €3 ORIGENIS haec diversis eum nominibus appellant : Jacob qui- dem in ea benedictione qua in liberos usus est, Judam nominat : Juda, inquit, laudabunt te fratres tui : manus luæ super dorsum inimicorum tuorum. Catulus leonis Juda: ex germine, fili mi, ascendisti : recumbens dormisti ut leo, et ut leonis catulus. Quis excitabit illum ? Cæterum præsentis non est tempo- ris singulis immorari, ostendendo quomodo quæ de Juda dici videntur, Christo conveniant; atque etiam objectio quæ jure inferri posset, scilicet: Non deficiet princeps de Juda, et dux de femoribus ejus, donec venerit cui repositum est 38, alias commodius solvetur. Isaias etiam novit ipsum Christum appellari Jacob et Israel, dicens:Jacob dilectus meus auxilia- bor ei : Israel electus meus, suscepit illum anima mea. Judicium gentibus nuntiabit : non contendet, ne- que clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus. Calamum contritum non confringet, et linum fumigans non exstinguet, donec projecerit ex conten- tione judicium, et in nomine ejus gentes sperabunt 3. Quod enim haec de Christo propheta nuntient, palam Matthæus ostendit in Evangelio, ex parte mutila citans et dicens: Ut impleretur quod dictum est per prophetam : Non contendet, et non clamabit *, et quæ sequuntur. Vocatur etiam David Christus, veluti B quando Ezechiel prophetans ad pastores subjungit ex persona Dei: Excitabo David servum meum, qui regel eos *. Non enim David patriarcha exsurget re- cturus sanctos, sed Christus. Ad hæc virgam et flu- rem appellat Christum Isaias his verbis: Egredie- C tur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascen- det, et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientia et intellectus, spiritus consilii et fortitudi- Int nis, spiritus cognitionis et pietatis, el replebit eum spiritus timoris Dei ". Jam lapis etiam dicitor Do- minus noster ; ita in Psalmis : Lapidem quem re- probaverunt adificantes, hic factus est in caput an- guli: a Domino factus est hic, et est mirabilis in ocu- lis nostris s. Declarat autem Evangelium, et Lucas in Actis non alium esse lapidem, quam Christum; Evangelium quidem sic : Nunquam legistis : La- ridem quem reprobaverunt adificantes, hic factus est in caput anguli? Omnis, qui ceciderit super lapi- dem hunc, conteretur; super quem vero ceciderit, conteret eum 4. In Actis vero Lucas scribit:Hic est lapis ille qui rejecius est a vobis adificantibus, qui factus est caput anguli ". Cum igitur Verbum illud quod erat in principio, Verbum, inquam, Deus apud Deum, unum sit ex nominibus Servatori at- tributis, nec tamen ab ipso dictum, sed a Joanne scriptum, operæ pretium fuerit instare iis qui, tot a nobis enumerata nomina prætermittentes, hoc solo Verbi vocabulo ceu præcipuo utuntur: rursus corum interpretationem, si qua quis protulerit, re- quirentes, et hoc unum Verbi vocabulum admit- D Matth. Cap. xii, vers. 17, 19. Gen. XLIX, 8, 9. ibid. 10. Isa. Cap. XLII, vers. 1-4. • Ezech. xxxιν, 23. * Isa. x1, 1-2, 3. Psal. cxvil, 22, 23. • Matth. xxi, 42-44. * Act. 1, 11. (95) "Εως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται. Hæc desunt in editione Huctii, sed restituuntur e codice Bodleiano.

Α πρὸς Κορινθίους, ὅτι, Χριστὸς δίναμίς ἐστι καὶ Θεοῦ σοφία. Πρὸς τούτοις ὅτι καὶ ἁγιασμός ἐστι καὶ ἀπολύτρωσις· *Ος ἐγενήθη γάρ, φησὶ, σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύτρωσις. Ἀλλὰ καὶ ἀρχιερέα μέγαν διδάσκει ἡμᾶς αὐτὸν τυγχάνειν πρὸς Ἑβραίους γράφων Εχοντες οὖν ἀρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τοὺς οὐρανοὺς, Ἰησοῦν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, κρατῶμεν τῆς ὁμολογίας. Οἱ δὲ προφῆται παρὰ ταῦτα καὶ ἑτέροις ὀνόμασιν αὐτὸν καλοῦσιν· ὁ μὲν Ἰακὼβ ἐν τῇ πρὸς τοὺς υἱοὺς εὐλογία Ἰούδαν· τὸ γάρ· Ιούδα, σὲ αινέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου, αἱ χειρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου. Σκύμνος λέοντος Ιούδα ἐκ βλαστοῦ, υἱέ μου, ἀνέβης· ἀναπεσὼν ἐκοι- μήθης ὡς λέων, καὶ ὡς σκύμνος. Τις ἐγερεῖ αὐτόν; Οὐ κατὰ τὸν ἐνεστηκότα δὲ καιρὸν ἔστι πρὸς λέξιν παραστῆσαι, πῶς τὰ τῷ Ἰούδᾳ λεγόμενα περί Χρι- στοῦ ἐστιν. Ἀλλὰ καὶ ἀνθυποφορὰ εὐλόγως ἐπενεχθῆ ναι δυναμένη, Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ιούδα, καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται (95), ἐν ἄλλοις εὐκαιρότερον λυθήσεται. Οἶδε δὲ τὸν Χριστὸν Ἰακὼβ καὶ Ἰσραὴλ ονομαζί- μενον Ησαΐας, λέγων· Ἰακὼβ ὁ παῖς μου, ἀντιλή- ψομαι αὐτοῦ· Ἰσραὴλ ὁ ἐκλεκτός μου, προσ- εδέξατο αὐτὸν ἡ ψυχή μου. Κρίσιν τοῖς ἔθνεσιν απαγγελεῖ· οἱ κ ἐρίσει, οὐδὲ κράξει, οὐδὲ ἀκού- σει τις ἐν ταις πλατείαις τὴν φωνὴν αὐτοῦ. Κά- λαμον συντετριμμένον οὐ κατεάξει, καὶ λίνον τυφόμενον οὐ σβέσει, ἕως ἂν ἐκβάλῃ ἐκ νίκους τὴν κρίσιν, καὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ ἔθνη ἐλπιοῦ σιν· ὅτι γὰρ ὁ Χριστός ἐστι περὶ οὗ ταῦτα προφη τεύεται, σαφῶς ὁ Ματθαῖος δηλοῖ ἐν τῷ Εὐαγγελία μνησθεὶς ἀπὸ μέρους τῆς περικοπῆς, εἰπών· πληρωθῇ τὸ εἰρημένον· Οὐκ ἐρίσει, οὐδὲ κράξει, καὶ τὰ ἑξῆς. Καλεῖται δὲ καὶ Δαυίδ ὁ Χριστὸς ὡς ἐπὰν Ἰεζεκιήλ προφητεύσας πρὸς τοὺς ποιμένας ἐπι φέρῃ ἐκ προσώπου Θεοῦ· Αναστήσω Δαυΐδ τὸν παῖδά μου, ὃς ποιμανεῖ αὐτούς· οὐ γὰρ Δαυΐδ ὁ πατριάρχης ἀναστήσεται ποιμαίνειν μέλλων τους ἁγίους, ἀλλὰ Χριστός. Ἔτι δὲ ὁ Ἡσαΐας ῥάβδον καὶ ἄνθος ὀνομάζει τὸν Χριστὸν ἐν τῷ· Ἐξελεύσεται ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης ἀναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας, καὶ ἐμπλήσει αὐτὸν πνεῦμα φόβον Θεοῦ. Καὶ λίθος δὲ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς ὁ Κύριος ἡμῶν εἶναι λέγεται οὕτως· Λίθον ὃν ἀπεδοκίμασαν οἱ οικοδομούντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλήν γω νίας. Παρὰ Κυρίου ἐγένετο αὐτὴ, καὶ ἔστι θαυ- μαστὴ ἐν ὀφθαλμοῖς ἡμῶν. Δηλοῖ δὲ τὸ Εὐαγγέ λιον, καὶ ἐν ταῖς Πράξεσιν ὁ Λουκᾶς, οὐκ ἄλλον ἢ τὸν Χριστὸν εἶναι τὸν λίθον· τὸ μὲν Εὐαγγέλιον ού τως· Οὐδέποτε ἀνέγνωτε· Λίθος ὃν ἀπεδοκίμα σαν οἱ οἰκοδομούντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλίμ €3 ORIGENIS haec diversis eum nominibus appellant : Jacob qui- dem in ea benedictione qua in liberos usus est, Judam nominat : Juda, inquit, laudabunt te fratres tui : manus luæ super dorsum inimicorum tuorum. Catulus leonis Juda: ex germine, fili mi, ascendisti : recumbens dormisti ut leo, et ut leonis catulus. Quis excitabit illum ? Cæterum præsentis non est tempo- ris singulis immorari, ostendendo quomodo quæ de Juda dici videntur, Christo conveniant; atque etiam objectio quæ jure inferri posset, scilicet: Non deficiet princeps de Juda, et dux de femoribus ejus, donec venerit cui repositum est 38, alias commodius solvetur. Isaias etiam novit ipsum Christum appellari Jacob et Israel, dicens:Jacob dilectus meus auxilia- bor ei : Israel electus meus, suscepit illum anima mea. Judicium gentibus nuntiabit : non contendet, ne- que clamabit, neque audiet aliquis in plateis vocem ejus. Calamum contritum non confringet, et linum fumigans non exstinguet, donec projecerit ex conten- tione judicium, et in nomine ejus gentes sperabunt 3. Quod enim haec de Christo propheta nuntient, palam Matthæus ostendit in Evangelio, ex parte mutila citans et dicens: Ut impleretur quod dictum est per prophetam : Non contendet, et non clamabit *, et quæ sequuntur. Vocatur etiam David Christus, veluti B quando Ezechiel prophetans ad pastores subjungit ex persona Dei: Excitabo David servum meum, qui regel eos *. Non enim David patriarcha exsurget re- cturus sanctos, sed Christus. Ad hæc virgam et flu- rem appellat Christum Isaias his verbis: Egredie- C tur virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascen- det, et requiescet super eum Spiritus Domini, spiritus sapientia et intellectus, spiritus consilii et fortitudi- Int nis, spiritus cognitionis et pietatis, el replebit eum spiritus timoris Dei ". Jam lapis etiam dicitor Do- minus noster ; ita in Psalmis : Lapidem quem re- probaverunt adificantes, hic factus est in caput an- guli: a Domino factus est hic, et est mirabilis in ocu- lis nostris s. Declarat autem Evangelium, et Lucas in Actis non alium esse lapidem, quam Christum; Evangelium quidem sic : Nunquam legistis : La- ridem quem reprobaverunt adificantes, hic factus est in caput anguli? Omnis, qui ceciderit super lapi- dem hunc, conteretur; super quem vero ceciderit, conteret eum 4. In Actis vero Lucas scribit:Hic est lapis ille qui rejecius est a vobis adificantibus, qui factus est caput anguli ". Cum igitur Verbum illud quod erat in principio, Verbum, inquam, Deus apud Deum, unum sit ex nominibus Servatori at- tributis, nec tamen ab ipso dictum, sed a Joanne scriptum, operæ pretium fuerit instare iis qui, tot a nobis enumerata nomina prætermittentes, hoc solo Verbi vocabulo ceu præcipuo utuntur: rursus corum interpretationem, si qua quis protulerit, re- quirentes, et hoc unum Verbi vocabulum admit- D Matth. Cap. xii, vers. 17, 19. Gen. XLIX, 8, 9. ibid. 10. Isa. Cap. XLII, vers. 1-4. • Ezech. xxxιν, 23. * Isa. x1, 1-2, 3. Psal. cxvil, 22, 23. • Matth. xxi, 42-44. * Act. 1, 11. (95) "Εως ἂν ἔλθῃ ᾧ ἀπόκειται. Hæc desunt in editione Huctii, sed restituuntur e codice Bodleiano.

γωνίας; Πᾶς ὁ πεσὼν ἐπὶ τὸν λίθον τοῦτον συν- Β Λόγος θλασθήσεται· ἐς' δν δ' ἂν πέσῃ, λικμήσει αὐ τόν. Ἐν δὲ ταῖς Πράξεσιν ὁ Λουκᾶς γράφει· Οὗτός ἐστιν ὁ λίθος ὁ ἐξουδενωθεὶς ὑφ' ὑμῶν τῶν οἰκο- δύμων, ὁ γενόμενος εἰς κεφαλήν γωνίας. Εν δὲ τῶν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τεταγμένων ὀνομάτων, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενον, ὑπὸ δὲ τοῦ Ἰωάννου ἀνα- γεγραμμένον, ἔστι καὶ ὁ ἐν ἀρχῇ Λόγος πρὸς τὸν Θεὸν Θεὸς Λόγος. Καὶ ἔστιν ἄξιον ἐπιστῆσαι τοῖς (96) τὰ τοσαῦτα τῶν ὀνομαζομένων παραπεμπομένοις, καὶ τούτῳ ὡς ἐξαιρέτῳ χρωμένοις, καὶ πάλιν ἐπικεί- μενον μὲν (97) διήγησιν ζητοῦσιν, εἴ τις αὐτοῖς προσο ἄγοι αὐτὰ, ἐπὶ δὲ τούτῳ (93), ὡς σαφές προσιεμέ νοις τὸ τί ποτέ ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος όνομα- ζόμενος, καὶ μάλιστα ἐπεὶ συνεχῶς χρῶνται τῷ, Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν, οιόμενοι προφορὰν πατρικὴν οἱονεὶ ἐν συλλαβαῖς χειμένην εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο ὑπόστασιν αὐτῷ, εἰ ἀκριβῶς αὐτῶν πυνθανοίμεθα, οὐ διδόασιν, οὐδὲ οὐσίαν αὐτοῦ σαφηνίζουσιν, οὐδέπω φαμὲν τοιόνδε, ἢ τοιάνδε, ἀλλ' ὅπως ποτὲ οὐσίαν. Λόγον γὰρ ἀπαγγελλόμενον υἱὸν εἶναι νοῆσαι καὶ τῷ τυχόντι ἐστὶν ἀμήχανον· καὶ Λόγον τοιοῦτον ζῶντα καὶ ἤτοι ε ώ κεχωρισμένον τοῦ Πατρὸς, καὶ κατὰ τοῦτο τῷ μὴ ὑφεστάναι οὐδὲ Υἱὸν τυγχάνοντα, ἢ καὶ κεχωρι σμένον καὶ οὐσιωμένον, ἀπαγγελλέτωσαν ἡμῖν Θεὸν Λόγον. Λεκτέον οὖν, ὅτι, ὥσπερ καθ᾿ ἕκαστον τῶν προειρημένων ονομάτων ἀπὸ τῆς ὀνομασίας ἀναπτυ χτέον τὴν ἔννοιαν τοῦ ὀνομαζομένου, καὶ ἐφαρμοστέον μετὰ ἀποδείξεως, πῶς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦτο τὸ ὄνο- μα εἶναι λέγεται, οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Λόγον αὐτὸν ὀνομάζεσθαι ποιητέον. Τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις ἐφ' ἑνὸς μὲν ἑκάστου μὴ ἵστασθαι ἐπὶ τῆς λέξεως, ἀλλὰ φέρε εἰπεῖν ζητεῖν, πῶς αὐτὸν ἐκδεκτέον θύραν, καὶ είνα τρόπον άμπελον, τίνα τε αἰτίαν (99) ὁδὸν, ἐπὶ δὲ μένου τοῦ Λόγον αὐτὸν ἀναγεγράφθαι τὸ παραπλήσιον οὐ ποιητέον ; Ἵνα τοίνυν μᾶλλον δυσωπητικώτερον παραδεξώμεθα τὰ λεχθησόμενα εἰς τὰ περὶ τοῦ πῶς Λόγος ἐστὶν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἀρκτέον ἀπὸ τῶν ἐξ ἀρχῆς ἡμῖν προτεθέντων ὀνομάτων αὐτοῦ. Καὶ ὅτι μὲν δόξει τισὶ σφόδρα παρεκβατικὸν εἶναι τὸ τοιοῦ τον, οὐκ ἀγνοοῦμεν· πλὴν ἐπιστήσαντι καὶ πρὸς τὸ προκείμενον χρήσιμον ἔσται τὸ βασανίσαι τὰς ἐν- νοίας, καθ᾽ ὧν τὰ ὀνόματα κεῖται, καὶ προόδου τῶν ἐπιφερομένων ὑπάρξει ἡ κατανόησις τῶν πραγμάτ των. Απαξ δὲ εἰς τὴν περὶ τοῦ Σωτῆρος θεολογίαν ἐμπεσόντες, ἀναγκαίως ὅση δύναμις (1) τὰ περὶ αὐτοῦ μετὰ ἐρεύνης εὑρίσκοντες, πληρέστερον αὐτὸν οὐ μόνον ᾖ Λόγος ἐστὶ νοήσομεν, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπά. * Ηυετιυς. νεὶ ἐπ' ἐκείνοις μέν, ἐπὶ δὲ τούτῳ ἐπὶ δὲ τούτων. ὡς ή δύναμις, ὅση δύναμις, COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A tentes : tanquam liqueat quid sit Filius Dei, Ver- bum nuncupatus, idque tum maxime quod continue plantur hoc dicto: Eructavit cor meum verbum bo- num, existimantes Filium Dei paternam prola- tionem esse tanquam in syllabis positam; et idcirco hypostasin, et subsistentiam illi, si accurate ipsos interrogemus, non tribuentes, neque essentiam ejus explanantes, nondum dicimus talem vel talem, sed quomodocunque essentiam. Verbum enim pro- nuntiatum intelligere vel vulgaris quivis potest; at renuntient nobis et proferant Verbum tale per sc vivere, quod vel non sit separatum a Patre, et hac etiam ratione neque subsistat, neque sit Filius ; vel quod sit separatum, et substantiam habeat Deus Verbum. Itaque dicendum est non secus a nobis fieri debere, cum vocabulo Verbi ille nuncupatur, atque facimus singillatim in nominibus prædictis, cum ex proprietate nominis explicamus intelligen- tiam rei nominatæ, cumque certas rationes adapta- mus ad explicandum quomodo Filius Dei hoc vel illo nomine nuncupetur. Quæ eniin est hæc privata istorum electio, non insistere in singulis quibusque spectando vim vocabuli, sed, ut ita dicam, cum quæsierint quomodo ostium, quomodo vitem, qua- nam etiam de causa intelligere debeamus eum esse viam, idem solum non facere, cun audis eum dici in Scripturis Verbum? Ut ergo diligentius ac reve- rentius assequamur ea quæ dicturi sumus in ea qua de agitur, disputatione, scilicet quomodo Filius Dei dicatur esse Verbum a nominibus ipsius, nobis a principio propositis, incipiamus necesse est. Nec ignoramus fore aliquos quibus ejusmodi digressio major quam pro rei necessitate esse videatur: al- tamen animum adhibenti rei de qua agitur, non parum utile fuerit explorare sensa, de quibus no- mina ponuntur, quorum etiam consideratio utilis erit ad res quæ subsequuntur. Proinde cum senel in theologiam de Servatore inciderimus, invenien- tes, diligentia adhibita, quæ de illo feruntur, ne- cessario non tantum eum ea parte considerabimus, qu: [id est Verbum et ratio] dicitur; sed etiam plenius, et uberius pro virili nostra, reliqua D vocabula quibus appellatur, tractabimus. Psal. XLIV, 1. lentinianos, Marcosios et Colarbasios suggillat. Vide Irenæum, lib. 1, cap. 10; Epiphanium, hæres.xxXIV, quæ est Marcosiorum, cap. 4, et Hilarium lib. x De Trinit. Quam impiorum hæreticorum nefariam doctrinam post Origenis tempora renovavit Paulus Samosatenus. Philastrius, hæres. Lxiv. Hic vero Origenis locus iis adjungendus est quos collegit Pamphilus in Apologia, ut eorum confutaret calum- niam qui perverso huic Valentini dogmati Orige- nem hæsisse jactabant. Ad hæc autem ejus verba cum non satis attendisset præstantissimus ætatis C nostræ theologus, eadem in illo reprehendit quæ in Valentinianis ipse carpebat, quasi suam, non illo- rum sententiain protulisset. quod opponetur huic quod proxime sequitur. leianus ; male in editione Huelii in codice Bodleiano, sed omnino legendumn ut in nostro textu. 21. Ἔλεγεν οὖν ἑαυτὸν εἶναι φῶς τοῦ κόσμου, καὶ (96) Καὶ ἔστιν ἄξιον ἐπιστῆσαι τοῖς, etc. Va 24. Cum ergo dixerit seipsum lucem mundi, (97) Επικείμενον μέν, etc. Legendum fortasse (98) Ἐπὶ δὲ τούτῳ. Sic recte habet codex Bod- (99) Τίνα τε αιτίαν. Codex Bodleianus, τίνι δὲ αἰτία. (1) Οση δύναμις. Apud Huetium legitur ή δύναμις,

γωνίας; Πᾶς ὁ πεσὼν ἐπὶ τὸν λίθον τοῦτον συν- Β Λόγος θλασθήσεται· ἐς' δν δ' ἂν πέσῃ, λικμήσει αὐ τόν. Ἐν δὲ ταῖς Πράξεσιν ὁ Λουκᾶς γράφει· Οὗτός ἐστιν ὁ λίθος ὁ ἐξουδενωθεὶς ὑφ' ὑμῶν τῶν οἰκο- δύμων, ὁ γενόμενος εἰς κεφαλήν γωνίας. Εν δὲ τῶν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τεταγμένων ὀνομάτων, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενον, ὑπὸ δὲ τοῦ Ἰωάννου ἀνα- γεγραμμένον, ἔστι καὶ ὁ ἐν ἀρχῇ Λόγος πρὸς τὸν Θεὸν Θεὸς Λόγος. Καὶ ἔστιν ἄξιον ἐπιστῆσαι τοῖς (96) τὰ τοσαῦτα τῶν ὀνομαζομένων παραπεμπομένοις, καὶ τούτῳ ὡς ἐξαιρέτῳ χρωμένοις, καὶ πάλιν ἐπικεί- μενον μὲν (97) διήγησιν ζητοῦσιν, εἴ τις αὐτοῖς προσο ἄγοι αὐτὰ, ἐπὶ δὲ τούτῳ (93), ὡς σαφές προσιεμέ νοις τὸ τί ποτέ ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος όνομα- ζόμενος, καὶ μάλιστα ἐπεὶ συνεχῶς χρῶνται τῷ, Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν, οιόμενοι προφορὰν πατρικὴν οἱονεὶ ἐν συλλαβαῖς χειμένην εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο ὑπόστασιν αὐτῷ, εἰ ἀκριβῶς αὐτῶν πυνθανοίμεθα, οὐ διδόασιν, οὐδὲ οὐσίαν αὐτοῦ σαφηνίζουσιν, οὐδέπω φαμὲν τοιόνδε, ἢ τοιάνδε, ἀλλ' ὅπως ποτὲ οὐσίαν. Λόγον γὰρ ἀπαγγελλόμενον υἱὸν εἶναι νοῆσαι καὶ τῷ τυχόντι ἐστὶν ἀμήχανον· καὶ Λόγον τοιοῦτον ζῶντα καὶ ἤτοι ε ώ κεχωρισμένον τοῦ Πατρὸς, καὶ κατὰ τοῦτο τῷ μὴ ὑφεστάναι οὐδὲ Υἱὸν τυγχάνοντα, ἢ καὶ κεχωρι σμένον καὶ οὐσιωμένον, ἀπαγγελλέτωσαν ἡμῖν Θεὸν Λόγον. Λεκτέον οὖν, ὅτι, ὥσπερ καθ᾿ ἕκαστον τῶν προειρημένων ονομάτων ἀπὸ τῆς ὀνομασίας ἀναπτυ χτέον τὴν ἔννοιαν τοῦ ὀνομαζομένου, καὶ ἐφαρμοστέον μετὰ ἀποδείξεως, πῶς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦτο τὸ ὄνο- μα εἶναι λέγεται, οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Λόγον αὐτὸν ὀνομάζεσθαι ποιητέον. Τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις ἐφ' ἑνὸς μὲν ἑκάστου μὴ ἵστασθαι ἐπὶ τῆς λέξεως, ἀλλὰ φέρε εἰπεῖν ζητεῖν, πῶς αὐτὸν ἐκδεκτέον θύραν, καὶ είνα τρόπον άμπελον, τίνα τε αἰτίαν (99) ὁδὸν, ἐπὶ δὲ μένου τοῦ Λόγον αὐτὸν ἀναγεγράφθαι τὸ παραπλήσιον οὐ ποιητέον ; Ἵνα τοίνυν μᾶλλον δυσωπητικώτερον παραδεξώμεθα τὰ λεχθησόμενα εἰς τὰ περὶ τοῦ πῶς Λόγος ἐστὶν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἀρκτέον ἀπὸ τῶν ἐξ ἀρχῆς ἡμῖν προτεθέντων ὀνομάτων αὐτοῦ. Καὶ ὅτι μὲν δόξει τισὶ σφόδρα παρεκβατικὸν εἶναι τὸ τοιοῦ τον, οὐκ ἀγνοοῦμεν· πλὴν ἐπιστήσαντι καὶ πρὸς τὸ προκείμενον χρήσιμον ἔσται τὸ βασανίσαι τὰς ἐν- νοίας, καθ᾽ ὧν τὰ ὀνόματα κεῖται, καὶ προόδου τῶν ἐπιφερομένων ὑπάρξει ἡ κατανόησις τῶν πραγμάτ των. Απαξ δὲ εἰς τὴν περὶ τοῦ Σωτῆρος θεολογίαν ἐμπεσόντες, ἀναγκαίως ὅση δύναμις (1) τὰ περὶ αὐτοῦ μετὰ ἐρεύνης εὑρίσκοντες, πληρέστερον αὐτὸν οὐ μόνον ᾖ Λόγος ἐστὶ νοήσομεν, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπά. * Ηυετιυς. νεὶ ἐπ' ἐκείνοις μέν, ἐπὶ δὲ τούτῳ ἐπὶ δὲ τούτων. ὡς ή δύναμις, ὅση δύναμις, COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A tentes : tanquam liqueat quid sit Filius Dei, Ver- bum nuncupatus, idque tum maxime quod continue plantur hoc dicto: Eructavit cor meum verbum bo- num, existimantes Filium Dei paternam prola- tionem esse tanquam in syllabis positam; et idcirco hypostasin, et subsistentiam illi, si accurate ipsos interrogemus, non tribuentes, neque essentiam ejus explanantes, nondum dicimus talem vel talem, sed quomodocunque essentiam. Verbum enim pro- nuntiatum intelligere vel vulgaris quivis potest; at renuntient nobis et proferant Verbum tale per sc vivere, quod vel non sit separatum a Patre, et hac etiam ratione neque subsistat, neque sit Filius ; vel quod sit separatum, et substantiam habeat Deus Verbum. Itaque dicendum est non secus a nobis fieri debere, cum vocabulo Verbi ille nuncupatur, atque facimus singillatim in nominibus prædictis, cum ex proprietate nominis explicamus intelligen- tiam rei nominatæ, cumque certas rationes adapta- mus ad explicandum quomodo Filius Dei hoc vel illo nomine nuncupetur. Quæ eniin est hæc privata istorum electio, non insistere in singulis quibusque spectando vim vocabuli, sed, ut ita dicam, cum quæsierint quomodo ostium, quomodo vitem, qua- nam etiam de causa intelligere debeamus eum esse viam, idem solum non facere, cun audis eum dici in Scripturis Verbum? Ut ergo diligentius ac reve- rentius assequamur ea quæ dicturi sumus in ea qua de agitur, disputatione, scilicet quomodo Filius Dei dicatur esse Verbum a nominibus ipsius, nobis a principio propositis, incipiamus necesse est. Nec ignoramus fore aliquos quibus ejusmodi digressio major quam pro rei necessitate esse videatur: al- tamen animum adhibenti rei de qua agitur, non parum utile fuerit explorare sensa, de quibus no- mina ponuntur, quorum etiam consideratio utilis erit ad res quæ subsequuntur. Proinde cum senel in theologiam de Servatore inciderimus, invenien- tes, diligentia adhibita, quæ de illo feruntur, ne- cessario non tantum eum ea parte considerabimus, qu: [id est Verbum et ratio] dicitur; sed etiam plenius, et uberius pro virili nostra, reliqua D vocabula quibus appellatur, tractabimus. Psal. XLIV, 1. lentinianos, Marcosios et Colarbasios suggillat. Vide Irenæum, lib. 1, cap. 10; Epiphanium, hæres.xxXIV, quæ est Marcosiorum, cap. 4, et Hilarium lib. x De Trinit. Quam impiorum hæreticorum nefariam doctrinam post Origenis tempora renovavit Paulus Samosatenus. Philastrius, hæres. Lxiv. Hic vero Origenis locus iis adjungendus est quos collegit Pamphilus in Apologia, ut eorum confutaret calum- niam qui perverso huic Valentini dogmati Orige- nem hæsisse jactabant. Ad hæc autem ejus verba cum non satis attendisset præstantissimus ætatis C nostræ theologus, eadem in illo reprehendit quæ in Valentinianis ipse carpebat, quasi suam, non illo- rum sententiain protulisset. quod opponetur huic quod proxime sequitur. leianus ; male in editione Huelii in codice Bodleiano, sed omnino legendumn ut in nostro textu. 21. Ἔλεγεν οὖν ἑαυτὸν εἶναι φῶς τοῦ κόσμου, καὶ (96) Καὶ ἔστιν ἄξιον ἐπιστῆσαι τοῖς, etc. Va 24. Cum ergo dixerit seipsum lucem mundi, (97) Επικείμενον μέν, etc. Legendum fortasse (98) Ἐπὶ δὲ τούτῳ. Sic recte habet codex Bod- (99) Τίνα τε αιτίαν. Codex Bodleianus, τίνι δὲ αἰτία. (1) Οση δύναμις. Apud Huetium legitur ή δύναμις,

γωνίας; Πᾶς ὁ πεσὼν ἐπὶ τὸν λίθον τοῦτον συν- Β Λόγος θλασθήσεται· ἐς' δν δ' ἂν πέσῃ, λικμήσει αὐ τόν. Ἐν δὲ ταῖς Πράξεσιν ὁ Λουκᾶς γράφει· Οὗτός ἐστιν ὁ λίθος ὁ ἐξουδενωθεὶς ὑφ' ὑμῶν τῶν οἰκο- δύμων, ὁ γενόμενος εἰς κεφαλήν γωνίας. Εν δὲ τῶν ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος τεταγμένων ὀνομάτων, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενον, ὑπὸ δὲ τοῦ Ἰωάννου ἀνα- γεγραμμένον, ἔστι καὶ ὁ ἐν ἀρχῇ Λόγος πρὸς τὸν Θεὸν Θεὸς Λόγος. Καὶ ἔστιν ἄξιον ἐπιστῆσαι τοῖς (96) τὰ τοσαῦτα τῶν ὀνομαζομένων παραπεμπομένοις, καὶ τούτῳ ὡς ἐξαιρέτῳ χρωμένοις, καὶ πάλιν ἐπικεί- μενον μὲν (97) διήγησιν ζητοῦσιν, εἴ τις αὐτοῖς προσο ἄγοι αὐτὰ, ἐπὶ δὲ τούτῳ (93), ὡς σαφές προσιεμέ νοις τὸ τί ποτέ ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ Λόγος όνομα- ζόμενος, καὶ μάλιστα ἐπεὶ συνεχῶς χρῶνται τῷ, Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν, οιόμενοι προφορὰν πατρικὴν οἱονεὶ ἐν συλλαβαῖς χειμένην εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο ὑπόστασιν αὐτῷ, εἰ ἀκριβῶς αὐτῶν πυνθανοίμεθα, οὐ διδόασιν, οὐδὲ οὐσίαν αὐτοῦ σαφηνίζουσιν, οὐδέπω φαμὲν τοιόνδε, ἢ τοιάνδε, ἀλλ' ὅπως ποτὲ οὐσίαν. Λόγον γὰρ ἀπαγγελλόμενον υἱὸν εἶναι νοῆσαι καὶ τῷ τυχόντι ἐστὶν ἀμήχανον· καὶ Λόγον τοιοῦτον ζῶντα καὶ ἤτοι ε ώ κεχωρισμένον τοῦ Πατρὸς, καὶ κατὰ τοῦτο τῷ μὴ ὑφεστάναι οὐδὲ Υἱὸν τυγχάνοντα, ἢ καὶ κεχωρι σμένον καὶ οὐσιωμένον, ἀπαγγελλέτωσαν ἡμῖν Θεὸν Λόγον. Λεκτέον οὖν, ὅτι, ὥσπερ καθ᾿ ἕκαστον τῶν προειρημένων ονομάτων ἀπὸ τῆς ὀνομασίας ἀναπτυ χτέον τὴν ἔννοιαν τοῦ ὀνομαζομένου, καὶ ἐφαρμοστέον μετὰ ἀποδείξεως, πῶς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦτο τὸ ὄνο- μα εἶναι λέγεται, οὕτως καὶ ἐπὶ τοῦ Λόγον αὐτὸν ὀνομάζεσθαι ποιητέον. Τίς γὰρ ἡ ἀποκλήρωσις ἐφ' ἑνὸς μὲν ἑκάστου μὴ ἵστασθαι ἐπὶ τῆς λέξεως, ἀλλὰ φέρε εἰπεῖν ζητεῖν, πῶς αὐτὸν ἐκδεκτέον θύραν, καὶ είνα τρόπον άμπελον, τίνα τε αἰτίαν (99) ὁδὸν, ἐπὶ δὲ μένου τοῦ Λόγον αὐτὸν ἀναγεγράφθαι τὸ παραπλήσιον οὐ ποιητέον ; Ἵνα τοίνυν μᾶλλον δυσωπητικώτερον παραδεξώμεθα τὰ λεχθησόμενα εἰς τὰ περὶ τοῦ πῶς Λόγος ἐστὶν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ἀρκτέον ἀπὸ τῶν ἐξ ἀρχῆς ἡμῖν προτεθέντων ὀνομάτων αὐτοῦ. Καὶ ὅτι μὲν δόξει τισὶ σφόδρα παρεκβατικὸν εἶναι τὸ τοιοῦ τον, οὐκ ἀγνοοῦμεν· πλὴν ἐπιστήσαντι καὶ πρὸς τὸ προκείμενον χρήσιμον ἔσται τὸ βασανίσαι τὰς ἐν- νοίας, καθ᾽ ὧν τὰ ὀνόματα κεῖται, καὶ προόδου τῶν ἐπιφερομένων ὑπάρξει ἡ κατανόησις τῶν πραγμάτ των. Απαξ δὲ εἰς τὴν περὶ τοῦ Σωτῆρος θεολογίαν ἐμπεσόντες, ἀναγκαίως ὅση δύναμις (1) τὰ περὶ αὐτοῦ μετὰ ἐρεύνης εὑρίσκοντες, πληρέστερον αὐτὸν οὐ μόνον ᾖ Λόγος ἐστὶ νοήσομεν, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπά. * Ηυετιυς. νεὶ ἐπ' ἐκείνοις μέν, ἐπὶ δὲ τούτῳ ἐπὶ δὲ τούτων. ὡς ή δύναμις, ὅση δύναμις, COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A tentes : tanquam liqueat quid sit Filius Dei, Ver- bum nuncupatus, idque tum maxime quod continue plantur hoc dicto: Eructavit cor meum verbum bo- num, existimantes Filium Dei paternam prola- tionem esse tanquam in syllabis positam; et idcirco hypostasin, et subsistentiam illi, si accurate ipsos interrogemus, non tribuentes, neque essentiam ejus explanantes, nondum dicimus talem vel talem, sed quomodocunque essentiam. Verbum enim pro- nuntiatum intelligere vel vulgaris quivis potest; at renuntient nobis et proferant Verbum tale per sc vivere, quod vel non sit separatum a Patre, et hac etiam ratione neque subsistat, neque sit Filius ; vel quod sit separatum, et substantiam habeat Deus Verbum. Itaque dicendum est non secus a nobis fieri debere, cum vocabulo Verbi ille nuncupatur, atque facimus singillatim in nominibus prædictis, cum ex proprietate nominis explicamus intelligen- tiam rei nominatæ, cumque certas rationes adapta- mus ad explicandum quomodo Filius Dei hoc vel illo nomine nuncupetur. Quæ eniin est hæc privata istorum electio, non insistere in singulis quibusque spectando vim vocabuli, sed, ut ita dicam, cum quæsierint quomodo ostium, quomodo vitem, qua- nam etiam de causa intelligere debeamus eum esse viam, idem solum non facere, cun audis eum dici in Scripturis Verbum? Ut ergo diligentius ac reve- rentius assequamur ea quæ dicturi sumus in ea qua de agitur, disputatione, scilicet quomodo Filius Dei dicatur esse Verbum a nominibus ipsius, nobis a principio propositis, incipiamus necesse est. Nec ignoramus fore aliquos quibus ejusmodi digressio major quam pro rei necessitate esse videatur: al- tamen animum adhibenti rei de qua agitur, non parum utile fuerit explorare sensa, de quibus no- mina ponuntur, quorum etiam consideratio utilis erit ad res quæ subsequuntur. Proinde cum senel in theologiam de Servatore inciderimus, invenien- tes, diligentia adhibita, quæ de illo feruntur, ne- cessario non tantum eum ea parte considerabimus, qu: [id est Verbum et ratio] dicitur; sed etiam plenius, et uberius pro virili nostra, reliqua D vocabula quibus appellatur, tractabimus. Psal. XLIV, 1. lentinianos, Marcosios et Colarbasios suggillat. Vide Irenæum, lib. 1, cap. 10; Epiphanium, hæres.xxXIV, quæ est Marcosiorum, cap. 4, et Hilarium lib. x De Trinit. Quam impiorum hæreticorum nefariam doctrinam post Origenis tempora renovavit Paulus Samosatenus. Philastrius, hæres. Lxiv. Hic vero Origenis locus iis adjungendus est quos collegit Pamphilus in Apologia, ut eorum confutaret calum- niam qui perverso huic Valentini dogmati Orige- nem hæsisse jactabant. Ad hæc autem ejus verba cum non satis attendisset præstantissimus ætatis C nostræ theologus, eadem in illo reprehendit quæ in Valentinianis ipse carpebat, quasi suam, non illo- rum sententiain protulisset. quod opponetur huic quod proxime sequitur. leianus ; male in editione Huelii in codice Bodleiano, sed omnino legendumn ut in nostro textu. 21. Ἔλεγεν οὖν ἑαυτὸν εἶναι φῶς τοῦ κόσμου, καὶ (96) Καὶ ἔστιν ἄξιον ἐπιστῆσαι τοῖς, etc. Va 24. Cum ergo dixerit seipsum lucem mundi, (97) Επικείμενον μέν, etc. Legendum fortasse (98) Ἐπὶ δὲ τούτῳ. Sic recte habet codex Bod- (99) Τίνα τε αιτίαν. Codex Bodleianus, τίνι δὲ αἰτία. (1) Οση δύναμις. Apud Huetium legitur ή δύναμις,

γεννήτις μαθητευόμενοι φωτί. Τοῖς δὲ μὴ χωροῦσι τὰς ἡλιακὰς Χριστοῦ ἀκτῖνας οἱ ἅγιοι διακονοῦντες παρέχουσι φωτισμὸν πολλῷ τοῦ προειρημένου ἐλάτ τονα, μόγις καὶ τοῦτον χωρεῖν δυναμένοις, καὶ ὑπ' αὐτοῦ πληρουμένοις. Ἔστι δὲ ὁ Χριστὸς φῶς τυγχάνων κόσμου, φῶς ἀληθινὸν πρὸς ἀντιδιαστολὴν αἰσθητοῦ, οὐ δενὸς αἰσθητοῦ ὄντος ἀληθινοῦ (6), ἀλλ' οὐχὶ, ἐπεὶ οὐκ ἀληθινὸν τὸ αἰσθητὸν (7), ψεῦδος τὸ αἰσθητόν· δύναται γὰρ ἀναλογίαν ἔχειν τὸ αἰσθητὸν πρὸς τὸ νοητόν, οὐ μὴν τὸ ψεῦδος ὑγιῶς παντὸς κατηγορεῖσθαι τοῦ οὐκ ἀλη θινοῦ. Ζητῶ δὲ εἰ ταυτόν ἐστι τὸ φῶς τοῦ κόσμου τῷ φωτὶ τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἡγοῦμαι πλείονα δύναμιν παρίστασθαι τοῦ φωτὸς, ὅτε φῶς τοῦ κόσμου προστ αγορεύεται, ἤπερ φῶς τῶν ἀνθρώπων· ὁ γὰρ κόσμος κατὰ μίαν ἐκδοχὴν, οὐ μόνον ἄνθρωποι. Καὶ παρα- στήσει τὸ πλεῖον ἢ ἕτερον εἶναι τὸν κόσμον παρὰ τοὺς ἀνθρώπους ὁ Παῦλος πρὸς Κορινθίους προτέρα λέγων· θέατρον ἐγενήθημεν τῷ κόσμῳ καὶ ἀγγέλοις καὶ ἀνθρώποις. Ἐπίστησον δὲ εἰ κατὰ μίαν ἐκδοχήν και σμος ἐστὶν ἡ ἐλευθερουμένη κτίσις ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ, ἧς ἡ ἀποκαραδοκία τὴν ἀποκάλυψιν τῶν νἱῶν τοῦ Θεοῦ ἀπεκδέχεται. Επίστησον δὲ, προσεθή- καμεν, διὰ τὸ παρακεῖσθαι τὸ δυνάμενον τό· Ἐγώ μῶς εἰμι τοῦ κόσμου, συνεξετάζεσθαι ἐπὶ τῶν μα θητῶν ὑπὸ Ἰησοῦ λεγόμενον: Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Εἰσὶ γὰρ ὑπολαμβάνοντες μείζονας εἶναι τοὺς ἀνθρώπους τοὺς τῷ Ἰησοῦ γνησίως μεμα- θητευμένους τῶν ἄλλων κτισμάτων, οἱ μὲν φύσει τοιούτους γεγενημένους (8), οἱ δὲ καὶ ἐν λόγῳ τῷ κατὰ τὸν χαλεπώτερον ἀγῶνα. Πλείους γὰρ οἱ πό- ναι, καὶ ἐπισφαλὴς ἡ ζωὴ τῶν ἐν σαρκὶ καὶ αἷματι παρὰ τοὺς ἐν αἰθερίῳ σώματι· οὐκ ἂν τῶν ἐν οὐρανῷ σωτήρων ἐν τῷ ἀναλαβεῖν τὰ γήϊνα σώματα ἀκιν- ὤνως καὶ πάντως αναμαρτήτως διανυσάντων τὴν ἐν ταῦθα ζωήν. Οἱ δὲ τῷ λόγῳ τούτῳ παριστάμενοι τὰ μέγιστα περὶ ἀνθρώπων, ἀποφαινομέναις χρήσονται λέξεσι τῶν Γραφῶν, τὸ ἀνυπέρθετον τῆς ἐπαγγελίας (9) ὅτι τὸν ἄνθρωπον φθάνει φασκούσαις, οὐ μὴν ταυ τὸν τοῦτο καὶ περὶ τῆς κτίσεως, *, ὡς ἐδεξάμεθα, κόσμου ἀπαγγελλούσαις (10)· τὸ γὰρ δέ· Ὡς ἐγὼ καὶ σὺ ἔν ἐσμεν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσι, καί· Ὅπου εἰμὶ ἐγώ, ἐκεῖ καὶ ὁ διάκονος ὁ ἐμὸς ἔσται, σαφῶς περὶ ἀνθρώπων ἀναγέγραπται· περὶ δὲ τῆς κτίσεως, ὅτι ἐλευθεροῦται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ, καὶ προσθήσουσιν, ὅτι οὐχὶ, εἰ ἐλευθεροῦται, ἤδη καὶ πανωνεί τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. Οὐκ ἀπο σωπήσουσι δὲ οὗτοι καὶ τὸ τὸν πρωτότοκον πάσης κτίσεως διὰ τὴν πρὸς τὸν ἄνθρωπον ὑπὲρ πάντα τι » [ εις. Αληθινόν οὐκ ἀληθινόν (οι ἀντιφατικῶς. Αληθινόν ψεύδος, έναν τως. ἀντιφατικώς ἐναντίως, ιu σε 12ο σε λούσαις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A quorum administrantium apostolorum vel prople- tarum, ac ne angelorum quidem: audendum enim est veritatem dicere: proinde addamn, neque præ- stantissimarum virtutum eos indigere, quos ipsa primigenia lux edocuerit. Porro iis qui minime solares Christi radios capere valent, sancti ipsi ministrantes lucem præbent, sed ea quam prædixi- mus longe inferiorem, cum vix alioqui hanc parvam ipsi capere valeant mox ab ipsa pleni. Est autem Christus lux mundi: est et lux vera, ad ejus lucis diferentiam quæ sensu percipitur; cum nihil quod sensu percipiatur sit verumn; nec tamen quia quod sensu percipitur non est verum, idcirco falsum est, nam potest comparationem proportionemque habere quod sensu percipitur ad illud quod animo cernitur B rationeque comprehenditur, cum interim sane re- cteque de omni non vero non prædicetur falsunı. Quæro autem an idem sit lux mundi et lux homi- num. Ac meum quidem judicium est majorem tunc lucis vim exhiberi cum appellatur lux mundi quam quando lux hominum: nam mundus juxta unum sensum, non tantum homines. Et Paulus in priore ad Corinthios Epistola majus quiddam esse, vel etiam diversum ab hominibus mundum hunc astruit, dicens: Theatrum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus . Proinde observa an juxta unui sen- sum mundus sit creatura illa quæ liberanda dicitur ab interitus servitute in libertaten) gloriæ filiorum Dei ”, cujus vehemens desiderium revelationem fi- liorum Dei exspectat *. Observa autem, addidimus, quod in medium producta fuerint ea verba: Ego sum lux mundi **, quæ possunt etiam de discipulis intelligi, cum eis quoque Jesus dixerit: Vos eslis lux mundi. Siquidem sunt qui suspicantur præ- stantiores aliis creaturis cos esse homines qui ab ipso Jesu sincere edocti fuerint. Quorum alii qui- dem hos homines natura, alii vero ratione quæ in actione difficiliori versatur, tales exsistere affirmant; majores enim labores majoraque vitæ pericula, qui carne ac sanguine constant, habere, quam qui æthereo corpore. Nam neque lumina cœlestia di- cunt corpora terrena si suscepissent, a periculis omnino et a peccando immunia præsentem vitam transactura. Cui etiam rationi qui favent Scriplu- c C D rarum quarumdam testimoniis enuntiantibus ma- Cor. 1, 9. * Rom. vu, 19. *t ibid. 21. adolescentiori Academia deprompta sunt. Vid. Ci- cer. Academ. IV. HUETIUS. quippe, et opponun- autem et Eorum vero quæ opponuntur ai- Erutrum verum est; que non item. ID. xima de hominibus, supervenientiamque promissio- nis ad hominem pertinere dicentibus, usuri sunt, cum tamen hoc ipsum de creatura, vel, ut intelle- ximus, de mundo testimonia hæc non promittant. Illud enim : Ut ego, et unum sumus , Joan. viii, Matth. V, 14. sr Joan. xvii, erat Valentinianorum doctrina, qui tres diversa hominum naturas fingebant. ID. rarius, supervenientiam promissionis; vix tamen Latine reddere possis: illud enim est quo promissa habent ut minime differri possint. Id. (6) Οὐδενὸς αἰσθητοῦ ὄντος ἀληθινοῦ. Hæc ex (7) Αλλ' οὐχὶ, ἐπεὶ οὐκ ἀληθινὸν τὸ αἰσθητὸν, (3) Οἱ μὲν φύσει τοιούτους γεγενημένους. Ea (9) Τὸ ἀνυπέρθετον τῆς ἐπαγγελίας. Male Fer- (10) Απαγγελλούσαις. Ferrarius legit έπαγγελ .

γεννήτις μαθητευόμενοι φωτί. Τοῖς δὲ μὴ χωροῦσι τὰς ἡλιακὰς Χριστοῦ ἀκτῖνας οἱ ἅγιοι διακονοῦντες παρέχουσι φωτισμὸν πολλῷ τοῦ προειρημένου ἐλάτ τονα, μόγις καὶ τοῦτον χωρεῖν δυναμένοις, καὶ ὑπ' αὐτοῦ πληρουμένοις. Ἔστι δὲ ὁ Χριστὸς φῶς τυγχάνων κόσμου, φῶς ἀληθινὸν πρὸς ἀντιδιαστολὴν αἰσθητοῦ, οὐ δενὸς αἰσθητοῦ ὄντος ἀληθινοῦ (6), ἀλλ' οὐχὶ, ἐπεὶ οὐκ ἀληθινὸν τὸ αἰσθητὸν (7), ψεῦδος τὸ αἰσθητόν· δύναται γὰρ ἀναλογίαν ἔχειν τὸ αἰσθητὸν πρὸς τὸ νοητόν, οὐ μὴν τὸ ψεῦδος ὑγιῶς παντὸς κατηγορεῖσθαι τοῦ οὐκ ἀλη θινοῦ. Ζητῶ δὲ εἰ ταυτόν ἐστι τὸ φῶς τοῦ κόσμου τῷ φωτὶ τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἡγοῦμαι πλείονα δύναμιν παρίστασθαι τοῦ φωτὸς, ὅτε φῶς τοῦ κόσμου προστ αγορεύεται, ἤπερ φῶς τῶν ἀνθρώπων· ὁ γὰρ κόσμος κατὰ μίαν ἐκδοχὴν, οὐ μόνον ἄνθρωποι. Καὶ παρα- στήσει τὸ πλεῖον ἢ ἕτερον εἶναι τὸν κόσμον παρὰ τοὺς ἀνθρώπους ὁ Παῦλος πρὸς Κορινθίους προτέρα λέγων· θέατρον ἐγενήθημεν τῷ κόσμῳ καὶ ἀγγέλοις καὶ ἀνθρώποις. Ἐπίστησον δὲ εἰ κατὰ μίαν ἐκδοχήν και σμος ἐστὶν ἡ ἐλευθερουμένη κτίσις ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ, ἧς ἡ ἀποκαραδοκία τὴν ἀποκάλυψιν τῶν νἱῶν τοῦ Θεοῦ ἀπεκδέχεται. Επίστησον δὲ, προσεθή- καμεν, διὰ τὸ παρακεῖσθαι τὸ δυνάμενον τό· Ἐγώ μῶς εἰμι τοῦ κόσμου, συνεξετάζεσθαι ἐπὶ τῶν μα θητῶν ὑπὸ Ἰησοῦ λεγόμενον: Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Εἰσὶ γὰρ ὑπολαμβάνοντες μείζονας εἶναι τοὺς ἀνθρώπους τοὺς τῷ Ἰησοῦ γνησίως μεμα- θητευμένους τῶν ἄλλων κτισμάτων, οἱ μὲν φύσει τοιούτους γεγενημένους (8), οἱ δὲ καὶ ἐν λόγῳ τῷ κατὰ τὸν χαλεπώτερον ἀγῶνα. Πλείους γὰρ οἱ πό- ναι, καὶ ἐπισφαλὴς ἡ ζωὴ τῶν ἐν σαρκὶ καὶ αἷματι παρὰ τοὺς ἐν αἰθερίῳ σώματι· οὐκ ἂν τῶν ἐν οὐρανῷ σωτήρων ἐν τῷ ἀναλαβεῖν τὰ γήϊνα σώματα ἀκιν- ὤνως καὶ πάντως αναμαρτήτως διανυσάντων τὴν ἐν ταῦθα ζωήν. Οἱ δὲ τῷ λόγῳ τούτῳ παριστάμενοι τὰ μέγιστα περὶ ἀνθρώπων, ἀποφαινομέναις χρήσονται λέξεσι τῶν Γραφῶν, τὸ ἀνυπέρθετον τῆς ἐπαγγελίας (9) ὅτι τὸν ἄνθρωπον φθάνει φασκούσαις, οὐ μὴν ταυ τὸν τοῦτο καὶ περὶ τῆς κτίσεως, *, ὡς ἐδεξάμεθα, κόσμου ἀπαγγελλούσαις (10)· τὸ γὰρ δέ· Ὡς ἐγὼ καὶ σὺ ἔν ἐσμεν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσι, καί· Ὅπου εἰμὶ ἐγώ, ἐκεῖ καὶ ὁ διάκονος ὁ ἐμὸς ἔσται, σαφῶς περὶ ἀνθρώπων ἀναγέγραπται· περὶ δὲ τῆς κτίσεως, ὅτι ἐλευθεροῦται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἐλευθερίαν τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ, καὶ προσθήσουσιν, ὅτι οὐχὶ, εἰ ἐλευθεροῦται, ἤδη καὶ πανωνεί τῆς δόξης τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ. Οὐκ ἀπο σωπήσουσι δὲ οὗτοι καὶ τὸ τὸν πρωτότοκον πάσης κτίσεως διὰ τὴν πρὸς τὸν ἄνθρωπον ὑπὲρ πάντα τι » [ εις. Αληθινόν οὐκ ἀληθινόν (οι ἀντιφατικῶς. Αληθινόν ψεύδος, έναν τως. ἀντιφατικώς ἐναντίως, ιu σε 12ο σε λούσαις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A quorum administrantium apostolorum vel prople- tarum, ac ne angelorum quidem: audendum enim est veritatem dicere: proinde addamn, neque præ- stantissimarum virtutum eos indigere, quos ipsa primigenia lux edocuerit. Porro iis qui minime solares Christi radios capere valent, sancti ipsi ministrantes lucem præbent, sed ea quam prædixi- mus longe inferiorem, cum vix alioqui hanc parvam ipsi capere valeant mox ab ipsa pleni. Est autem Christus lux mundi: est et lux vera, ad ejus lucis diferentiam quæ sensu percipitur; cum nihil quod sensu percipiatur sit verumn; nec tamen quia quod sensu percipitur non est verum, idcirco falsum est, nam potest comparationem proportionemque habere quod sensu percipitur ad illud quod animo cernitur B rationeque comprehenditur, cum interim sane re- cteque de omni non vero non prædicetur falsunı. Quæro autem an idem sit lux mundi et lux homi- num. Ac meum quidem judicium est majorem tunc lucis vim exhiberi cum appellatur lux mundi quam quando lux hominum: nam mundus juxta unum sensum, non tantum homines. Et Paulus in priore ad Corinthios Epistola majus quiddam esse, vel etiam diversum ab hominibus mundum hunc astruit, dicens: Theatrum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus . Proinde observa an juxta unui sen- sum mundus sit creatura illa quæ liberanda dicitur ab interitus servitute in libertaten) gloriæ filiorum Dei ”, cujus vehemens desiderium revelationem fi- liorum Dei exspectat *. Observa autem, addidimus, quod in medium producta fuerint ea verba: Ego sum lux mundi **, quæ possunt etiam de discipulis intelligi, cum eis quoque Jesus dixerit: Vos eslis lux mundi. Siquidem sunt qui suspicantur præ- stantiores aliis creaturis cos esse homines qui ab ipso Jesu sincere edocti fuerint. Quorum alii qui- dem hos homines natura, alii vero ratione quæ in actione difficiliori versatur, tales exsistere affirmant; majores enim labores majoraque vitæ pericula, qui carne ac sanguine constant, habere, quam qui æthereo corpore. Nam neque lumina cœlestia di- cunt corpora terrena si suscepissent, a periculis omnino et a peccando immunia præsentem vitam transactura. Cui etiam rationi qui favent Scriplu- c C D rarum quarumdam testimoniis enuntiantibus ma- Cor. 1, 9. * Rom. vu, 19. *t ibid. 21. adolescentiori Academia deprompta sunt. Vid. Ci- cer. Academ. IV. HUETIUS. quippe, et opponun- autem et Eorum vero quæ opponuntur ai- Erutrum verum est; que non item. ID. xima de hominibus, supervenientiamque promissio- nis ad hominem pertinere dicentibus, usuri sunt, cum tamen hoc ipsum de creatura, vel, ut intelle- ximus, de mundo testimonia hæc non promittant. Illud enim : Ut ego, et unum sumus , Joan. viii, Matth. V, 14. sr Joan. xvii, erat Valentinianorum doctrina, qui tres diversa hominum naturas fingebant. ID. rarius, supervenientiam promissionis; vix tamen Latine reddere possis: illud enim est quo promissa habent ut minime differri possint. Id. (6) Οὐδενὸς αἰσθητοῦ ὄντος ἀληθινοῦ. Hæc ex (7) Αλλ' οὐχὶ, ἐπεὶ οὐκ ἀληθινὸν τὸ αἰσθητὸν, (3) Οἱ μὲν φύσει τοιούτους γεγενημένους. Ea (9) Τὸ ἀνυπέρθετον τῆς ἐπαγγελίας. Male Fer- (10) Απαγγελλούσαις. Ferrarius legit έπαγγελ .

οὐρανῷ. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον, καὶ διάκονον, καὶ δοῦ λον τῆς γνώσεως Ἰησοῦ τὸν ἐν τῇ ἀνατολῇ φανέντα ἀστέρα δεδημιουργῆσθαι, ἤτοι ὅμοιον ὄντα τοῖς λειτο ποῖς ἄστροις, ἢ τάχα καὶ κρείττονα, ἅτε τοῦ πάντων διαφέροντος γενόμενον σημείον. Καὶ εἰ τὰ καυχήματα τῶν ἁγίων ἐστὶν ἐν θλίψεσιν, εἰδότων, ὅτι ἡ θλίψεις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει οὔτε ὑπομονὴν, οὔτε δοκιμὴν, οὔτε ἐλπίδα ἕξει ἡ μή τεθλιμμένη κτίσις τὴν ἴσην, ἀλλὰ ἑτέραν· Ἐπεὶ τῇ ματαιότητι ή κτίσις ὑπετάγη οὐχ ἐκοῦσα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι. Ὁ δὲ μὴ τολμῶν τὰ τηλικαῦτα τῷ ἀνθρώπῳ κατακεχαρίσθαι, ἄλλοσε χωρήσας τῷ θελήματι (11), φήσει τῇ ματαιότητι τὴν κτίσιν υποτασσομένην θλίβεσθαι μᾶλλον στενάζουσαν, ἢ οἱ ὄντες ἐν τῷ σκήνει στενάζουσιν, ἅτε καὶ πλεῖστον ὅσον χρόνον καὶ πολλαπλασίονα τοῦ ἀνθρωπίνου ἀγῶ νος τῇ ματαιότητι δουλεύουσαν. Διὰ τί γὰρ οὐχ ἐκοῦσα τοῦτο ποιεί, ἢ ὅτι παρὰ φύσιν ἐστὶν αὐτῇ τῇ ματαιότητι ὑποτετάχθαι, καὶ μὴ τὴν προηγουμένην ἔχειν τῆς ζωῆς κατάστασιν; ἣν ἀπολήψεται ἐλευ θερουμένη ἐν τῇ τοῦ κόσμου φθορᾷ, καὶ τῆς τῶν σω μάτων ματαιότητος ἀπολυομένη. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ πλείονα καὶ οὐ κατὰ τὸ προκείμενον πρόβλημα δοκοῦμεν εἰρηκέναι, ἐπανελευσόμεθα ἐπὶ τὸ ἐξ ἀρχῆς, ὑπο μιμνήσκοντες διὰ τί φῶς τοῦ κόσμου ὁ Σωτὴρ λέγε- ται, καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Αποδέδοται μὲν γὰρ, ὅτι διὰ τὸ φῶς τοῦ κόσμου τὸ αἰσθητὸν λέγεται φῶς ἀληθινὸν, καὶ ὅτι ἤτοι ταυτόν ἐστι τὸ φῶς τοῦ κόσμου τῷ φωτὶ τῶν ἀνθρώπων, ἢ ἐπιδέχεται ἐξέτασιν ὡς ταυτόν. Αναγκαίως δὲ διὰ τοὺς μηδὲν ἐξειληφότας ἐκ τοῦ Λόγον εἶναι τὸν Σω τῆρα ταῦτα ἠρεύνηται, ἵνα πειθώμεθα μὴ κατά ἀποκλήρωσιν ἵστασθαι μὲν ἐπὶ τῆς Λόγος ἐννοίας, καὶ προσήκοι τῷ χωρὶς (12) μεταλήψεως τῆς δυνα μένης μεταλαμβάνεσθαι, ἀνάγειν δὲ καὶ ἀλληγορεῖν τὴν, φῶς τοῦ κόσμου, φωνὴν, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν πολλῶν & παρεθέμεθα. Α μὴν ἄνθρωπον μὲν γεγονέναι, οὐ μὴν ζῶόν τι τῶν ἐν Β θελήματι. καταχα- ρίσθαι.... χωρήσας τῷ προσλήματι, 5-5. τὰ ἡγεμονικὰ τῶν ἀνθρώπων, ἢ ἀπαξαπλῶς τῶν λογικῶν, φῶς ἐστιν ἀνθρώπων, καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ φῶς τοῦ κόσμου· οὕτως ἐκ τοῦ διὰ τοῦ ἐνεργεῖ- σθαι τὴν ἀπόθεσιν πάσης νεκρότητος, καὶ ἐμφύεσθαι τὴν κυρίως καλουμένην ζωὴν ἐκ νεκρῶν ἀνισταμέ νων τῶν αὐτὸν γνησίως κεχωρηκότων, καλεῖται ἡ ἀνάστασις. Τοῦτο δὲ οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐνεργεῖ τοῖς δυναμένοις λέγειν· Συνετάφημεν τῷ Χριστῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος, καὶ συνανέστημεν ORIGENIS ut et ipsi in nobis sint ; et : Ubi ego sum, illic erit et minister meus, aperte de hominibus scriptum est; de creatura vero, quod liberatur ab interitus corruptione in libertatem gloriæ filiorum Dei ", etiam addent, non si liberatur, jam etiam partici- pem esse filiorum Dei gloriæ. Non silebunt autein etiam isti, primogenitum omnis creaturæ, pro eo honore quo hominem præter cætera prosequebatur, hominem factum, non animal aliquod coeleste. Quin etiam rursus addunt ministram et servam cogni- tionis Jesu stellam, quæ in oriente apparuit, crea- tam fuisse vel similem reliquis astris, vel fortasse etiam præstantiorem, quippe quæ omnium præ- stantissimum designaret. Quod si gloriationes san- ctorum sunt in afflictionibus, qui sciunt aflictionem parere patientiam, patientiam vero probationem, pro- bationem vero spem, spem autem non confundere ** ; neque patientiam, neque probationem habebit nou afflicta creatura æqualem, sed diversam, quoniam vanitati creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit illam sub spe ". Cæterum qui non in animum inducit suum talia homini beneficia col- lata fuisse, alio voluntate tendens, dicet creaturam quæ vanitati suspirans subjacet, afligi magis quam hos qui suspirant in hoc tabernaculo: quippe quæ tempore quamplurimo, idque cum multiplicatione, serviat humani certaminis vanitati. Quare enim nolens hoc facit, nisi quod vanitati subjectam esse et non habere præcipuum vitæ statum sit contra ejus naturam ? quem quidem statum, quia in mundi interitu et in interitu vanitatis corporum liberatur C et solvitur, receptura est. Verum enimvero quo- niam plura quam quæ conveniant propositæ dispu- tationi videmur disseruisse, redeamus unde digressa erat oratio, memoria repetentes qua de causa tum lux mundi, tum lux vera, tum denique lux homi- num Servator dicatur. Explicatum est ergo eum lucem veram appellari, propter lucem mundi sen- sibilem; vel quod idem sit esse lucem mundi, et lucem hominum, vel in disputationem cadat, sit necne idem. Quæ necessario nobis investigata sunt propter eos qui nihil commentati sunt, quare Servator diceretur Verbum : quo persuasum habere- mus nos non ex præfinitione stare debere in solius vocabuli hujus, Verbum, intelligentia, cum minus sit decens ut hoc vocabulum per translationem non exponatur, cum anagogice acque allego- rice exponamus illud lumen mundi, atque multa alia quæ in medium protulimus. minum mentes, vel generatim omnium qui rationis sunt capaces, lux est hominum, et lux vera, et lux mundi: sic eo quod auctor sit omnis mortalitatis deponendæ ingenerandique eam quam proprie vo- camus vitam, resurgentibus ex mortuis iis qui eum sincere receperint, appellatur resurrectio. Hoc au- tem non modo in præsentia in his operatur qui va- lent. dicere : Consepulti sumus cum Christo per bapti- smum ³, cumque eo simul resurreximus; sed etiam ss Joan. xil, 26. Rom. vu, 21. Rom. v, [la recte hunc locum sanat codex Bodl- leianus; male in editione Huetii legitur Rom. vii, 20. ❝ Rom. vi, 4. et corruptus, cui absque melioribus codicibus me- dicinam facere velle temerarium est. 23. Ut autem eo quod illumiuet illustretque ho- D (11) Κατακεχαρίσθαι, ἄλλοσε χωρήσας τῷ 25. Ωσπερ δὲ παρὰ τὸ φωτίζειν καὶ καταλάμπειν (19) Και προσήκοι τῷ χωρίς, etc. Locus hiulcus

οὐρανῷ. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον, καὶ διάκονον, καὶ δοῦ λον τῆς γνώσεως Ἰησοῦ τὸν ἐν τῇ ἀνατολῇ φανέντα ἀστέρα δεδημιουργῆσθαι, ἤτοι ὅμοιον ὄντα τοῖς λειτο ποῖς ἄστροις, ἢ τάχα καὶ κρείττονα, ἅτε τοῦ πάντων διαφέροντος γενόμενον σημείον. Καὶ εἰ τὰ καυχήματα τῶν ἁγίων ἐστὶν ἐν θλίψεσιν, εἰδότων, ὅτι ἡ θλίψεις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει οὔτε ὑπομονὴν, οὔτε δοκιμὴν, οὔτε ἐλπίδα ἕξει ἡ μή τεθλιμμένη κτίσις τὴν ἴσην, ἀλλὰ ἑτέραν· Ἐπεὶ τῇ ματαιότητι ή κτίσις ὑπετάγη οὐχ ἐκοῦσα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι. Ὁ δὲ μὴ τολμῶν τὰ τηλικαῦτα τῷ ἀνθρώπῳ κατακεχαρίσθαι, ἄλλοσε χωρήσας τῷ θελήματι (11), φήσει τῇ ματαιότητι τὴν κτίσιν υποτασσομένην θλίβεσθαι μᾶλλον στενάζουσαν, ἢ οἱ ὄντες ἐν τῷ σκήνει στενάζουσιν, ἅτε καὶ πλεῖστον ὅσον χρόνον καὶ πολλαπλασίονα τοῦ ἀνθρωπίνου ἀγῶ νος τῇ ματαιότητι δουλεύουσαν. Διὰ τί γὰρ οὐχ ἐκοῦσα τοῦτο ποιεί, ἢ ὅτι παρὰ φύσιν ἐστὶν αὐτῇ τῇ ματαιότητι ὑποτετάχθαι, καὶ μὴ τὴν προηγουμένην ἔχειν τῆς ζωῆς κατάστασιν; ἣν ἀπολήψεται ἐλευ θερουμένη ἐν τῇ τοῦ κόσμου φθορᾷ, καὶ τῆς τῶν σω μάτων ματαιότητος ἀπολυομένη. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ πλείονα καὶ οὐ κατὰ τὸ προκείμενον πρόβλημα δοκοῦμεν εἰρηκέναι, ἐπανελευσόμεθα ἐπὶ τὸ ἐξ ἀρχῆς, ὑπο μιμνήσκοντες διὰ τί φῶς τοῦ κόσμου ὁ Σωτὴρ λέγε- ται, καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Αποδέδοται μὲν γὰρ, ὅτι διὰ τὸ φῶς τοῦ κόσμου τὸ αἰσθητὸν λέγεται φῶς ἀληθινὸν, καὶ ὅτι ἤτοι ταυτόν ἐστι τὸ φῶς τοῦ κόσμου τῷ φωτὶ τῶν ἀνθρώπων, ἢ ἐπιδέχεται ἐξέτασιν ὡς ταυτόν. Αναγκαίως δὲ διὰ τοὺς μηδὲν ἐξειληφότας ἐκ τοῦ Λόγον εἶναι τὸν Σω τῆρα ταῦτα ἠρεύνηται, ἵνα πειθώμεθα μὴ κατά ἀποκλήρωσιν ἵστασθαι μὲν ἐπὶ τῆς Λόγος ἐννοίας, καὶ προσήκοι τῷ χωρὶς (12) μεταλήψεως τῆς δυνα μένης μεταλαμβάνεσθαι, ἀνάγειν δὲ καὶ ἀλληγορεῖν τὴν, φῶς τοῦ κόσμου, φωνὴν, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν πολλῶν & παρεθέμεθα. Α μὴν ἄνθρωπον μὲν γεγονέναι, οὐ μὴν ζῶόν τι τῶν ἐν Β θελήματι. καταχα- ρίσθαι.... χωρήσας τῷ προσλήματι, 5-5. τὰ ἡγεμονικὰ τῶν ἀνθρώπων, ἢ ἀπαξαπλῶς τῶν λογικῶν, φῶς ἐστιν ἀνθρώπων, καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ φῶς τοῦ κόσμου· οὕτως ἐκ τοῦ διὰ τοῦ ἐνεργεῖ- σθαι τὴν ἀπόθεσιν πάσης νεκρότητος, καὶ ἐμφύεσθαι τὴν κυρίως καλουμένην ζωὴν ἐκ νεκρῶν ἀνισταμέ νων τῶν αὐτὸν γνησίως κεχωρηκότων, καλεῖται ἡ ἀνάστασις. Τοῦτο δὲ οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐνεργεῖ τοῖς δυναμένοις λέγειν· Συνετάφημεν τῷ Χριστῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος, καὶ συνανέστημεν ORIGENIS ut et ipsi in nobis sint ; et : Ubi ego sum, illic erit et minister meus, aperte de hominibus scriptum est; de creatura vero, quod liberatur ab interitus corruptione in libertatem gloriæ filiorum Dei ", etiam addent, non si liberatur, jam etiam partici- pem esse filiorum Dei gloriæ. Non silebunt autein etiam isti, primogenitum omnis creaturæ, pro eo honore quo hominem præter cætera prosequebatur, hominem factum, non animal aliquod coeleste. Quin etiam rursus addunt ministram et servam cogni- tionis Jesu stellam, quæ in oriente apparuit, crea- tam fuisse vel similem reliquis astris, vel fortasse etiam præstantiorem, quippe quæ omnium præ- stantissimum designaret. Quod si gloriationes san- ctorum sunt in afflictionibus, qui sciunt aflictionem parere patientiam, patientiam vero probationem, pro- bationem vero spem, spem autem non confundere ** ; neque patientiam, neque probationem habebit nou afflicta creatura æqualem, sed diversam, quoniam vanitati creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit illam sub spe ". Cæterum qui non in animum inducit suum talia homini beneficia col- lata fuisse, alio voluntate tendens, dicet creaturam quæ vanitati suspirans subjacet, afligi magis quam hos qui suspirant in hoc tabernaculo: quippe quæ tempore quamplurimo, idque cum multiplicatione, serviat humani certaminis vanitati. Quare enim nolens hoc facit, nisi quod vanitati subjectam esse et non habere præcipuum vitæ statum sit contra ejus naturam ? quem quidem statum, quia in mundi interitu et in interitu vanitatis corporum liberatur C et solvitur, receptura est. Verum enimvero quo- niam plura quam quæ conveniant propositæ dispu- tationi videmur disseruisse, redeamus unde digressa erat oratio, memoria repetentes qua de causa tum lux mundi, tum lux vera, tum denique lux homi- num Servator dicatur. Explicatum est ergo eum lucem veram appellari, propter lucem mundi sen- sibilem; vel quod idem sit esse lucem mundi, et lucem hominum, vel in disputationem cadat, sit necne idem. Quæ necessario nobis investigata sunt propter eos qui nihil commentati sunt, quare Servator diceretur Verbum : quo persuasum habere- mus nos non ex præfinitione stare debere in solius vocabuli hujus, Verbum, intelligentia, cum minus sit decens ut hoc vocabulum per translationem non exponatur, cum anagogice acque allego- rice exponamus illud lumen mundi, atque multa alia quæ in medium protulimus. minum mentes, vel generatim omnium qui rationis sunt capaces, lux est hominum, et lux vera, et lux mundi: sic eo quod auctor sit omnis mortalitatis deponendæ ingenerandique eam quam proprie vo- camus vitam, resurgentibus ex mortuis iis qui eum sincere receperint, appellatur resurrectio. Hoc au- tem non modo in præsentia in his operatur qui va- lent. dicere : Consepulti sumus cum Christo per bapti- smum ³, cumque eo simul resurreximus; sed etiam ss Joan. xil, 26. Rom. vu, 21. Rom. v, [la recte hunc locum sanat codex Bodl- leianus; male in editione Huetii legitur Rom. vii, 20. ❝ Rom. vi, 4. et corruptus, cui absque melioribus codicibus me- dicinam facere velle temerarium est. 23. Ut autem eo quod illumiuet illustretque ho- D (11) Κατακεχαρίσθαι, ἄλλοσε χωρήσας τῷ 25. Ωσπερ δὲ παρὰ τὸ φωτίζειν καὶ καταλάμπειν (19) Και προσήκοι τῷ χωρίς, etc. Locus hiulcus

οὐρανῷ. ᾿Αλλὰ καὶ δεύτερον, καὶ διάκονον, καὶ δοῦ λον τῆς γνώσεως Ἰησοῦ τὸν ἐν τῇ ἀνατολῇ φανέντα ἀστέρα δεδημιουργῆσθαι, ἤτοι ὅμοιον ὄντα τοῖς λειτο ποῖς ἄστροις, ἢ τάχα καὶ κρείττονα, ἅτε τοῦ πάντων διαφέροντος γενόμενον σημείον. Καὶ εἰ τὰ καυχήματα τῶν ἁγίων ἐστὶν ἐν θλίψεσιν, εἰδότων, ὅτι ἡ θλίψεις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμὴν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα, ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει οὔτε ὑπομονὴν, οὔτε δοκιμὴν, οὔτε ἐλπίδα ἕξει ἡ μή τεθλιμμένη κτίσις τὴν ἴσην, ἀλλὰ ἑτέραν· Ἐπεὶ τῇ ματαιότητι ή κτίσις ὑπετάγη οὐχ ἐκοῦσα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι. Ὁ δὲ μὴ τολμῶν τὰ τηλικαῦτα τῷ ἀνθρώπῳ κατακεχαρίσθαι, ἄλλοσε χωρήσας τῷ θελήματι (11), φήσει τῇ ματαιότητι τὴν κτίσιν υποτασσομένην θλίβεσθαι μᾶλλον στενάζουσαν, ἢ οἱ ὄντες ἐν τῷ σκήνει στενάζουσιν, ἅτε καὶ πλεῖστον ὅσον χρόνον καὶ πολλαπλασίονα τοῦ ἀνθρωπίνου ἀγῶ νος τῇ ματαιότητι δουλεύουσαν. Διὰ τί γὰρ οὐχ ἐκοῦσα τοῦτο ποιεί, ἢ ὅτι παρὰ φύσιν ἐστὶν αὐτῇ τῇ ματαιότητι ὑποτετάχθαι, καὶ μὴ τὴν προηγουμένην ἔχειν τῆς ζωῆς κατάστασιν; ἣν ἀπολήψεται ἐλευ θερουμένη ἐν τῇ τοῦ κόσμου φθορᾷ, καὶ τῆς τῶν σω μάτων ματαιότητος ἀπολυομένη. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ πλείονα καὶ οὐ κατὰ τὸ προκείμενον πρόβλημα δοκοῦμεν εἰρηκέναι, ἐπανελευσόμεθα ἐπὶ τὸ ἐξ ἀρχῆς, ὑπο μιμνήσκοντες διὰ τί φῶς τοῦ κόσμου ὁ Σωτὴρ λέγε- ται, καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Αποδέδοται μὲν γὰρ, ὅτι διὰ τὸ φῶς τοῦ κόσμου τὸ αἰσθητὸν λέγεται φῶς ἀληθινὸν, καὶ ὅτι ἤτοι ταυτόν ἐστι τὸ φῶς τοῦ κόσμου τῷ φωτὶ τῶν ἀνθρώπων, ἢ ἐπιδέχεται ἐξέτασιν ὡς ταυτόν. Αναγκαίως δὲ διὰ τοὺς μηδὲν ἐξειληφότας ἐκ τοῦ Λόγον εἶναι τὸν Σω τῆρα ταῦτα ἠρεύνηται, ἵνα πειθώμεθα μὴ κατά ἀποκλήρωσιν ἵστασθαι μὲν ἐπὶ τῆς Λόγος ἐννοίας, καὶ προσήκοι τῷ χωρὶς (12) μεταλήψεως τῆς δυνα μένης μεταλαμβάνεσθαι, ἀνάγειν δὲ καὶ ἀλληγορεῖν τὴν, φῶς τοῦ κόσμου, φωνὴν, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν πολλῶν & παρεθέμεθα. Α μὴν ἄνθρωπον μὲν γεγονέναι, οὐ μὴν ζῶόν τι τῶν ἐν Β θελήματι. καταχα- ρίσθαι.... χωρήσας τῷ προσλήματι, 5-5. τὰ ἡγεμονικὰ τῶν ἀνθρώπων, ἢ ἀπαξαπλῶς τῶν λογικῶν, φῶς ἐστιν ἀνθρώπων, καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ φῶς τοῦ κόσμου· οὕτως ἐκ τοῦ διὰ τοῦ ἐνεργεῖ- σθαι τὴν ἀπόθεσιν πάσης νεκρότητος, καὶ ἐμφύεσθαι τὴν κυρίως καλουμένην ζωὴν ἐκ νεκρῶν ἀνισταμέ νων τῶν αὐτὸν γνησίως κεχωρηκότων, καλεῖται ἡ ἀνάστασις. Τοῦτο δὲ οὐ μόνον ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐνεργεῖ τοῖς δυναμένοις λέγειν· Συνετάφημεν τῷ Χριστῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος, καὶ συνανέστημεν ORIGENIS ut et ipsi in nobis sint ; et : Ubi ego sum, illic erit et minister meus, aperte de hominibus scriptum est; de creatura vero, quod liberatur ab interitus corruptione in libertatem gloriæ filiorum Dei ", etiam addent, non si liberatur, jam etiam partici- pem esse filiorum Dei gloriæ. Non silebunt autein etiam isti, primogenitum omnis creaturæ, pro eo honore quo hominem præter cætera prosequebatur, hominem factum, non animal aliquod coeleste. Quin etiam rursus addunt ministram et servam cogni- tionis Jesu stellam, quæ in oriente apparuit, crea- tam fuisse vel similem reliquis astris, vel fortasse etiam præstantiorem, quippe quæ omnium præ- stantissimum designaret. Quod si gloriationes san- ctorum sunt in afflictionibus, qui sciunt aflictionem parere patientiam, patientiam vero probationem, pro- bationem vero spem, spem autem non confundere ** ; neque patientiam, neque probationem habebit nou afflicta creatura æqualem, sed diversam, quoniam vanitati creatura subjecta est non volens, sed propter eum qui subjecit illam sub spe ". Cæterum qui non in animum inducit suum talia homini beneficia col- lata fuisse, alio voluntate tendens, dicet creaturam quæ vanitati suspirans subjacet, afligi magis quam hos qui suspirant in hoc tabernaculo: quippe quæ tempore quamplurimo, idque cum multiplicatione, serviat humani certaminis vanitati. Quare enim nolens hoc facit, nisi quod vanitati subjectam esse et non habere præcipuum vitæ statum sit contra ejus naturam ? quem quidem statum, quia in mundi interitu et in interitu vanitatis corporum liberatur C et solvitur, receptura est. Verum enimvero quo- niam plura quam quæ conveniant propositæ dispu- tationi videmur disseruisse, redeamus unde digressa erat oratio, memoria repetentes qua de causa tum lux mundi, tum lux vera, tum denique lux homi- num Servator dicatur. Explicatum est ergo eum lucem veram appellari, propter lucem mundi sen- sibilem; vel quod idem sit esse lucem mundi, et lucem hominum, vel in disputationem cadat, sit necne idem. Quæ necessario nobis investigata sunt propter eos qui nihil commentati sunt, quare Servator diceretur Verbum : quo persuasum habere- mus nos non ex præfinitione stare debere in solius vocabuli hujus, Verbum, intelligentia, cum minus sit decens ut hoc vocabulum per translationem non exponatur, cum anagogice acque allego- rice exponamus illud lumen mundi, atque multa alia quæ in medium protulimus. minum mentes, vel generatim omnium qui rationis sunt capaces, lux est hominum, et lux vera, et lux mundi: sic eo quod auctor sit omnis mortalitatis deponendæ ingenerandique eam quam proprie vo- camus vitam, resurgentibus ex mortuis iis qui eum sincere receperint, appellatur resurrectio. Hoc au- tem non modo in præsentia in his operatur qui va- lent. dicere : Consepulti sumus cum Christo per bapti- smum ³, cumque eo simul resurreximus; sed etiam ss Joan. xil, 26. Rom. vu, 21. Rom. v, [la recte hunc locum sanat codex Bodl- leianus; male in editione Huetii legitur Rom. vii, 20. ❝ Rom. vi, 4. et corruptus, cui absque melioribus codicibus me- dicinam facere velle temerarium est. 23. Ut autem eo quod illumiuet illustretque ho- D (11) Κατακεχαρίσθαι, ἄλλοσε χωρήσας τῷ 25. Ωσπερ δὲ παρὰ τὸ φωτίζειν καὶ καταλάμπειν (19) Και προσήκοι τῷ χωρίς, etc. Locus hiulcus

αὐτῷ· ἀλλὰ πολλῷ μᾶλλον ὅτε ἄκρως πᾶσαν τις ἀπο- θέμενος νεκρότητα, ἐν τῇ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ καινότητι ζωῆς περιπατεῖ· Τὴν νέκρωσιν τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι πάντοτε ἐνταῦθα περιφέρομεν, ὅτε ἀξιολό τὰς ὠφελήμεθα, ἵνα ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ ἐν τοῖς σώμασιν ἡμῶν φανερωθῇ. γως τῶν σωζομένων ἐν αὐτῷ γινομένη κατὰ τὰς περὶ ἀληθείας ἐν λόγῳ θείῳ διεξόδους, καὶ πράξεις τὰς κατὰ τὴν ἀληθῆ δικαιοσύνην, παρίστησιν ἡμῖν νοεῖν πῶς αὐτός ἐστιν ἡ ὁδὸς, ἐφ᾽ ἦν ὁδὸν οὐδὲν αίρειν (15) δεῖ, οὔτε πήραν, οὔτε ἱμάτιον, ἀλλ' οὐδὲ ῥάβδον ἔχοντα ἐδεύειν χρὴ, οὐδὲ ὑποδήματα ὑποδεδέσθαι κατὰ τοὺς πόδας. Αὐτάρκης γάρ ἐστι (14) παντὸς ἐφοδίου αὐτὴ ἡ ὁδὸς, καὶ ἀνενδεής τυγχάνει πᾶς ὁ ταύτης ἐπιβαί- νων, κεκοσμημένος ἐνδύματι ᾧ πρέπει κεκοσμῆσθαι τὸν ἐπὶ τὴν κλῆσιν τοῦ γάμου ἀπιόντα, οὐδενός τε χαλεποῦ δυναμένου ἀπαντῆσαι κατὰ ταύτην τὴν ὁδόν. Αμήχανον γὰρ ὁδοὺς ὄφεως ἐπὶ πέτρας εὑρεῖν, κατὰ τὸν Σολομῶντα, φημὶ δ᾽ ἐγώ, ὅτι καὶ οὗ δήποτε θηρίου· διὸ οὐδὲ χρεία ῥάβδου ἐν ὁδῷ, οὐδὲ ἴχνη τῶν ἐναντίων ἐχούσῃ, καὶ ἀνεπιδέκτῳ διὰ τὸ στεῤῥὸν, διόπερ καὶ πέτρα λέγεται, τῶν χειρόνων τυγχανούσῃ. ριειλητὼς τὸν περὶ τῶν ὅλων κατὰ τὸ βούλημα τοῦ Πατρός μετὰ πάσης τρανότητος λόγον, καὶ ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ ἡ ἀλήθειά έστι μεταδιδούς. Ἐὰν δέ τις ζητῇ (15) εἰ πᾶν (16) ὅ τί ποτε εγνωσμέ τὸν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὸ βάθος τοῦ πλούτου καὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως αὐτοῦ, ἐπίσταται ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, καὶ φαντασία τοῦ δοξάζειν τὸν Πατέρα ἀποφαίνηταί τινα γινωσκόμενα ὑπὸ τοῦ Πατρὸ; ἀγνοεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ, διαρκοῦντος ἐξισωθῆναι ται, καταλήψεσι τοῦ ἀγενήτου Θεοῦ· ἐπιστατέον αὐτὸν ἐκ τοῦ ἀλήθειαν εἶναι τὸν Σωτῆρα, καὶ προσο ακτέον, ὅτι, εἰ ὁλόκληρός ἐστιν ἡ ἀλήθεια, οὐδὲν ἀληθὲς ἀγνοεῖ, ἵνα μὴ σκάζῃ λείπουσα ἡ ἀλήθεια οἷς οὐ γινώσκει, κατ' ἐκείνους, τυγχάνουσιν ἐν μόνῳ τῷ Πατρί· ἢ δεικνύτω τις, ὅτι ἔστιν & γινωσκόμενα (17) τῆς ἀληθείας προσηγορίας οὐ τυγχάνοντα, ἀλλὰ ὑπὲρ αὐτὴν ὄντα. ἀμιγούς πρός τι ἕτερον ζωῆς ἡ ἀρχὴ ἐν τῷ Πρωτο- τόκῳ πάσης κτίσεως τυγχάνει, ἀφ᾿ ἧς οι μέτοχοι τοῦ Χριστοῦ λαμβάνοντες τὴν ἀληθῶς ζῶσι ζωήν, τῶν παρ' αὐτὴν νομιζομένων ζῆν ὥσπερ οὐκ ἐχόντων τὸ ἀληθινὸν φῶς, οὕτως οὐδὲ τὸ ἀληθινὸν ζῆν. • ][ σε ἐφ' ἧς εδόν αίρειν. ἐπί. ἐπάν. τινά. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A multo magis cum prorsus, omni deposita mortali - B C ~ D Cor. 1, 10. Matth. x, 10. Prov. xxx, 19. codex Bodleianus; apud Huelium legitur adversus Origenį, intentari solitam criminationem, PATROL. GR. XIV. tate, aliquis in novitate vitæ ipsius Filii ambulat : Mortalitatem vero Jesu semper in corpore, duin hic degimus, circumferimus, quando magnum fructum cepimus, ut vita Jesu in corporibus nostris manife- sletur vim habet efficiendi eos qui per eam salutem adipi- scuntur secundum explicationes de veritate in divino verbo et actiones exsistentes in vera justitia, nobis intelligendum præbet quomodo Christus via dicatur, in quam viam nihil gestare debet neque peram, ne- que pallium ac ne baculum quidem vel calceos ", qui- bus induat pedes iter facturus. Sufficiens enim per se est hæc via ad omnia suppeditanda itineri peces- saria, nullaque re omnino indiget quisquis hanc in- greditur, ornatus eo vestimento quo ornatum esso eum decet qui invitatus vadit ad nuptias, cum nulla res molesta possit in hac via occurrere. Facile enim factu non est, teste Salomnone **, ut serpentis, et, ut ego arbitror, cujusvis etiam feræ vias inveniat quis supra petram. Quare nihil opus est baculo in via hac, quæ tantum abest ut contrariorum vesti- gia habeat, ut ne illorum quidem quæ mala sunt, ob soliditatem, unde etiam petra dicitur, sit capax. rerum juxta Patris voluntatem cum omni claritate ra- tionem in se complectens, atque unicuique in quantum est veritas pro illius dignitate et merito distribuens. Quod si quis inquirat num omne quod tandem cognitum est Patrijuxta profunditatem, et divitiarum,et sapien- tiæ, et cognitionis ejus ", Servator noster scial et causa glorificandi Patrem quædam a Patre cognita esse dicat quæ Filius ignoret, cum alioqui possit ex æquo perinde atque ingenitus Deus apprehensiones prehendere; sciendum est Servatorem ipsum, quia sit veritas, nihil veri ignorare, idque tum maxime adjungendum est, solida si est veritas, ne claudicet veritas diminuta cognitione eorum quæ sunt in solo Patre, ut isti tradunt : vel ostendat aliquis quædam esse quæ cognoscuntur, quæ veritatis appellatione nuncupari non possunt, sed supra ipsam veritatem sita sunt. que vitæ sincerioris ac purioris, atque a mistione cujuscunque rei alienæ, proprie in Primogenito omnis creaturæ exsistere, a qua qui Christi sunt participes sumentes, veram vivunt vitam, cum hi qui præter ipsum vivere existimantur, ut veram lucem non habent, ita ne veram quidem vivant vitam. Cor. 11, 10. quod Patris cognitionem majorein esse cognitione Filii statuerit. Quam quoniam in Origenianis excu- timus, plura non addam. HUETIUS. Huetii, 26. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἐν σοφίᾳ πορεία, καὶ πρακτική 27. ᾿Αλήθεια δὲ ὁ Μονογενής ἐστι πάντα ἐμπε- 28. Σαφὲς δὲ, ὅτι κυρίως τῆς εἰλικρινοῖς καὶ 20. Καὶ ἐπεὶ ἐν τῷ Πατρὶ οὐκ ἔστι γενέσθαι ἢ (13) Εφ' ἦν ὁδὸν οὐδὲν αἵρειν. Ita recte habet (14) idem codex Bodleianus, ἐστί · editio Huelii, (15) Ἐὰν δέ τις ζητῇ, etc. Valere hæc possunt 26. Quinetiam via quæ est in sapientia, et que 27. Porro Unigenitus veritas est, omnem omnium 28. Ceterum perspicuum est principium fonten- 29. Quoniam vero in Palre vel apud Patrem non (16) Codex Bodleianus et Barberinus πᾶν editio (17) "Α γινωσκόμενα. Forte legendum τα ve

αὐτῷ· ἀλλὰ πολλῷ μᾶλλον ὅτε ἄκρως πᾶσαν τις ἀπο- θέμενος νεκρότητα, ἐν τῇ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ καινότητι ζωῆς περιπατεῖ· Τὴν νέκρωσιν τοῦ Ἰησοῦ ἐν τῷ σώματι πάντοτε ἐνταῦθα περιφέρομεν, ὅτε ἀξιολό τὰς ὠφελήμεθα, ἵνα ἡ ζωὴ τοῦ Ἰησοῦ ἐν τοῖς σώμασιν ἡμῶν φανερωθῇ. γως τῶν σωζομένων ἐν αὐτῷ γινομένη κατὰ τὰς περὶ ἀληθείας ἐν λόγῳ θείῳ διεξόδους, καὶ πράξεις τὰς κατὰ τὴν ἀληθῆ δικαιοσύνην, παρίστησιν ἡμῖν νοεῖν πῶς αὐτός ἐστιν ἡ ὁδὸς, ἐφ᾽ ἦν ὁδὸν οὐδὲν αίρειν (15) δεῖ, οὔτε πήραν, οὔτε ἱμάτιον, ἀλλ' οὐδὲ ῥάβδον ἔχοντα ἐδεύειν χρὴ, οὐδὲ ὑποδήματα ὑποδεδέσθαι κατὰ τοὺς πόδας. Αὐτάρκης γάρ ἐστι (14) παντὸς ἐφοδίου αὐτὴ ἡ ὁδὸς, καὶ ἀνενδεής τυγχάνει πᾶς ὁ ταύτης ἐπιβαί- νων, κεκοσμημένος ἐνδύματι ᾧ πρέπει κεκοσμῆσθαι τὸν ἐπὶ τὴν κλῆσιν τοῦ γάμου ἀπιόντα, οὐδενός τε χαλεποῦ δυναμένου ἀπαντῆσαι κατὰ ταύτην τὴν ὁδόν. Αμήχανον γὰρ ὁδοὺς ὄφεως ἐπὶ πέτρας εὑρεῖν, κατὰ τὸν Σολομῶντα, φημὶ δ᾽ ἐγώ, ὅτι καὶ οὗ δήποτε θηρίου· διὸ οὐδὲ χρεία ῥάβδου ἐν ὁδῷ, οὐδὲ ἴχνη τῶν ἐναντίων ἐχούσῃ, καὶ ἀνεπιδέκτῳ διὰ τὸ στεῤῥὸν, διόπερ καὶ πέτρα λέγεται, τῶν χειρόνων τυγχανούσῃ. ριειλητὼς τὸν περὶ τῶν ὅλων κατὰ τὸ βούλημα τοῦ Πατρός μετὰ πάσης τρανότητος λόγον, καὶ ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἀξίαν αὐτοῦ ἡ ἀλήθειά έστι μεταδιδούς. Ἐὰν δέ τις ζητῇ (15) εἰ πᾶν (16) ὅ τί ποτε εγνωσμέ τὸν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὸ βάθος τοῦ πλούτου καὶ τῆς σοφίας καὶ τῆς γνώσεως αὐτοῦ, ἐπίσταται ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, καὶ φαντασία τοῦ δοξάζειν τὸν Πατέρα ἀποφαίνηταί τινα γινωσκόμενα ὑπὸ τοῦ Πατρὸ; ἀγνοεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ, διαρκοῦντος ἐξισωθῆναι ται, καταλήψεσι τοῦ ἀγενήτου Θεοῦ· ἐπιστατέον αὐτὸν ἐκ τοῦ ἀλήθειαν εἶναι τὸν Σωτῆρα, καὶ προσο ακτέον, ὅτι, εἰ ὁλόκληρός ἐστιν ἡ ἀλήθεια, οὐδὲν ἀληθὲς ἀγνοεῖ, ἵνα μὴ σκάζῃ λείπουσα ἡ ἀλήθεια οἷς οὐ γινώσκει, κατ' ἐκείνους, τυγχάνουσιν ἐν μόνῳ τῷ Πατρί· ἢ δεικνύτω τις, ὅτι ἔστιν & γινωσκόμενα (17) τῆς ἀληθείας προσηγορίας οὐ τυγχάνοντα, ἀλλὰ ὑπὲρ αὐτὴν ὄντα. ἀμιγούς πρός τι ἕτερον ζωῆς ἡ ἀρχὴ ἐν τῷ Πρωτο- τόκῳ πάσης κτίσεως τυγχάνει, ἀφ᾿ ἧς οι μέτοχοι τοῦ Χριστοῦ λαμβάνοντες τὴν ἀληθῶς ζῶσι ζωήν, τῶν παρ' αὐτὴν νομιζομένων ζῆν ὥσπερ οὐκ ἐχόντων τὸ ἀληθινὸν φῶς, οὕτως οὐδὲ τὸ ἀληθινὸν ζῆν. • ][ σε ἐφ' ἧς εδόν αίρειν. ἐπί. ἐπάν. τινά. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A multo magis cum prorsus, omni deposita mortali - B C ~ D Cor. 1, 10. Matth. x, 10. Prov. xxx, 19. codex Bodleianus; apud Huelium legitur adversus Origenį, intentari solitam criminationem, PATROL. GR. XIV. tate, aliquis in novitate vitæ ipsius Filii ambulat : Mortalitatem vero Jesu semper in corpore, duin hic degimus, circumferimus, quando magnum fructum cepimus, ut vita Jesu in corporibus nostris manife- sletur vim habet efficiendi eos qui per eam salutem adipi- scuntur secundum explicationes de veritate in divino verbo et actiones exsistentes in vera justitia, nobis intelligendum præbet quomodo Christus via dicatur, in quam viam nihil gestare debet neque peram, ne- que pallium ac ne baculum quidem vel calceos ", qui- bus induat pedes iter facturus. Sufficiens enim per se est hæc via ad omnia suppeditanda itineri peces- saria, nullaque re omnino indiget quisquis hanc in- greditur, ornatus eo vestimento quo ornatum esso eum decet qui invitatus vadit ad nuptias, cum nulla res molesta possit in hac via occurrere. Facile enim factu non est, teste Salomnone **, ut serpentis, et, ut ego arbitror, cujusvis etiam feræ vias inveniat quis supra petram. Quare nihil opus est baculo in via hac, quæ tantum abest ut contrariorum vesti- gia habeat, ut ne illorum quidem quæ mala sunt, ob soliditatem, unde etiam petra dicitur, sit capax. rerum juxta Patris voluntatem cum omni claritate ra- tionem in se complectens, atque unicuique in quantum est veritas pro illius dignitate et merito distribuens. Quod si quis inquirat num omne quod tandem cognitum est Patrijuxta profunditatem, et divitiarum,et sapien- tiæ, et cognitionis ejus ", Servator noster scial et causa glorificandi Patrem quædam a Patre cognita esse dicat quæ Filius ignoret, cum alioqui possit ex æquo perinde atque ingenitus Deus apprehensiones prehendere; sciendum est Servatorem ipsum, quia sit veritas, nihil veri ignorare, idque tum maxime adjungendum est, solida si est veritas, ne claudicet veritas diminuta cognitione eorum quæ sunt in solo Patre, ut isti tradunt : vel ostendat aliquis quædam esse quæ cognoscuntur, quæ veritatis appellatione nuncupari non possunt, sed supra ipsam veritatem sita sunt. que vitæ sincerioris ac purioris, atque a mistione cujuscunque rei alienæ, proprie in Primogenito omnis creaturæ exsistere, a qua qui Christi sunt participes sumentes, veram vivunt vitam, cum hi qui præter ipsum vivere existimantur, ut veram lucem non habent, ita ne veram quidem vivant vitam. Cor. 11, 10. quod Patris cognitionem majorein esse cognitione Filii statuerit. Quam quoniam in Origenianis excu- timus, plura non addam. HUETIUS. Huetii, 26. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἐν σοφίᾳ πορεία, καὶ πρακτική 27. ᾿Αλήθεια δὲ ὁ Μονογενής ἐστι πάντα ἐμπε- 28. Σαφὲς δὲ, ὅτι κυρίως τῆς εἰλικρινοῖς καὶ 20. Καὶ ἐπεὶ ἐν τῷ Πατρὶ οὐκ ἔστι γενέσθαι ἢ (13) Εφ' ἦν ὁδὸν οὐδὲν αἵρειν. Ita recte habet (14) idem codex Bodleianus, ἐστί · editio Huelii, (15) Ἐὰν δέ τις ζητῇ, etc. Valere hæc possunt 26. Quinetiam via quæ est in sapientia, et que 27. Porro Unigenitus veritas est, omnem omnium 28. Ceterum perspicuum est principium fonten- 29. Quoniam vero in Palre vel apud Patrem non (16) Codex Bodleianus et Barberinus πᾶν editio (17) "Α γινωσκόμενα. Forte legendum τα ve

Α παρὰ τῷ (18) Πατρί, μὴ φθάσαντα, πρῶτον κάτωθεν [Λόγον, ἀναβαίνοντα, ἐπὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ θεότητα, δι' ἧς τις χειραγωγηθῆναι δύναται καὶ ἐπὶ τὴν πατρικὴν μακα- ριότητα, θύρα ὁ Σωτὴρ ἀναγέγραπται· φιλάνθρωπος δὲ ὤν, καὶ τὴν ὅπως ποτὲ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἀποδεχόμεν νος τῶν ψυχῶν ῥοπὴν, τῶν ἐπὶ τὸν Λόγον μὴ σπευ δόντων, ἀλλὰ δίκην προβάτων οὐκ ἐξητασμένον, ἀλλὰ ἄλογον τὸ ἥμερον καὶ πρᾶον ἐχόντων, ποιμὴν γίνεται· Ανθρώπους γὰρ καὶ κτήνη σώζει ὁ Κύριος· καὶ ὁ Ἰσραὴλ δὲ καὶ ὁ Ἰούδας σπείρεται σπέρμα οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ κτηνῶν. Χριστὸς προσηγορίαν, καὶ προσληπτέον τὴν βασιλεὺς, ἵνα τῇ παραθέσει ἡ διαφορὰ νοηθῇ. Λέγεται δὲ ἐν τῷ μδ' ψαλμῷ· ὁ ἡγαπηκὼς τὴν δικαιοσύνην, καὶ ἀνο μίαν μεμισηκώς παρὰ τοὺς μετόχους, αἰτίαν τοῦ κεχρίσθαι τὸ οὕτω (19) δικαιοσύνην προσεληλυθέναι, ἐσχηκέναι, καὶ τὴν ἀνομίαν μεμισηκέναι, ὡς οὐχ ἅμα τῷ εἶναι τὴν χρίσιν συνυπάρχουσαν (20) καὶ συγκτηθεῖσαν λαβών, ἥτις χρίσις βασιλείας ἐπὶ γενη τοῖς ἐστι σύμβολον, ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἱερωσύνης· ἆρ' οὖν ἐπιγενητή ἐστιν ἡ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ βασιλεία, καὶ οὐ συμφυὴς αὐτῷ; Καὶ πῶς οἴονται τὸν Πρωτό τοκον πάσης κτίσεως, οὐκ ὄντα βασιλέα, ὕστερον βασιλέα γεγονέναι, διὰ τὸ ἠγαπηκέναι δικαιοσύνην, καὶ ταῦτα τυγχάνοντα δικαιοσύνην; Μήποτε δὲ λαν θάνει ἡμᾶς ὁ μὲν ἄνθρωπος αὐτοῦ Χριστὸς ὤν, κατά τὴν ψυχὴν διὰ τὸ ἀνθρώπινον καὶ τεταραγμένην, καὶ περίλυπον γεγενημένην μάλιστα νοούμενος, ὁ δὲ βα σιλεὺς κατὰ τὸ θεῖον ; Παραμυθοῦμαι δὲ τοῦτο ἐξ εβδομηκοστοῦ πρώτου ψαλμοῦ λέγοντος· Ο Θεὸς τὸ κρίμα σου τῷ βασιλεῖ δὸς, καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τῷ υἱῷ τοῦ βασιλέως, κρινεῖν τὸν λαόν σου ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ τοὺς πτωχούς σου ἐν κρίσει· σαφῶς γὰρ εἰς Σολομῶντα ἐπιγεγραμμένος ὁ ψαλμὸς περὶ Χριστοῦ προφητεύεται· καὶ ἄξιον ἰδεῖν τίνι βασιλεῖ τὸ κρίμα εύχεται δοθῆναι ὑπὸ Θεοῦ ἡ προφη τεία, καὶ τίνι υἱῷ βασιλέως, καὶ ποίου βασιλέως τὴν δικαιοσύνην. Ἡγοῦμαι οὖν βασιλέα μὲν λέγεσθαι την προηγουμένην τοῦ Πρωτοτόκου πάσης κτίσεως φύσιν, ᾗ δίδοται διὰ τὸ ὑπερέχειν τὸ κρίνειν· τὸν δὲ ἄνθρωπον ὃν ἀνείληφεν, ὑπ' ἐκείνης μορφούμενον κατὰ δικαιοσύνην καὶ ἐκτυπούμενον (21), υἱὸν τοῦ βασιλέως. Καὶ προσάγομαι εἰς τὸ τοῦθ' οὕτως ἔχειν παραδέξασθαι ἀπὸ τοῦ εἰς ἕνα λόγον συνῆχθα: ἀμφό τερα, καὶ τὰ ἐπιφερόμενα, οὐκέτι ὡς περὶ δύο τινών ἀπαγγέλλεσθαι, ἀλλ' ὡς περὶ ἑνός. Πεποίηκε γὰρ Σωτὴρ τὰ ἀμφότερα ἕν, κατὰ τὴν ἀπαρχὴν (22) τῶν γινομένων ἀμφοτέρων ἐν ἑαυτῷ πρὸ πάντων ποιήσας. 'Αμφοτέρων δὲ λέγω καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, ἐφ᾽ ὧν η οὐκέτι γενέσθαι ἡ παρὰ τῷ τούτῳ. χουσαν. συγκτηθεῖσαν συγχτισθεῖσαν. τὴν ἀπαρχὴν τῶν γινομένων ἀμφοτέρων ἓν ἐν ἑαυτῷ πρὸ πάντων ποιήσας, ORIGENIS licet esse ei qui primum ab imo ascendendo non pervenerit ad Filii divinitatem, per quam quis manu duci potest etiam ad paternam, ostium Salvator inscriptus est: generis autem humani amans cum sit, et qualemcunque animorum ad meliorem frugem inclinationem admittat, eorum qui ad id est] ad rationem non festinant, oviumque instar non exquisitam, sed irrationalem mansuetudinem et lenitatem habent, pastor efficitur : Homines enim, et jumenta serval Dominus ". Quin et israel et Ju- das nedum hominum, sed etiam jumentorum semen seminat 88. sti vocabulum, adjuncto etiam vocabulo regis, ut comparatione quid differant intelligatur. Cum ita- que in quarto hic et quadragesimo psalmo" dicatur amans justitiæ et osor iniquitatis præ participibus, ob talem erga justitiam amorem, ergaque iniquitatem odium, proineruisse ut ungeretur, tanquam non simul cum esse unctionem exsistentem concreatam- que acceperit; quæ unctio regni interdumque etiam sacerdotii mortalibus est signum : censebis tu mor- tale Filii Dei regnum esse nec simul cum eo natum? Atqui qui fieri potest ut Primogenitus omnis crea- turæ rex efficeretur, cum id antea non haberet ? B C Vers 2.71 Ephes. 11, 14. et idcirco quia justitiam dilexerit, cum sit ipsa justitia? Verum haudquaquam nos latere debet voca- bulum Christi ad eam naturam qua est homo præcipue pertinere, juxta quam etiam anima ipsius dicitur turbata et pertristis fuisse; vocabulum vero regis referri ad divinitatem; id quod ex primo et septuagesi- mo psalmo confirmare licet, dicente : Deus,judicium tuum regi da, et justitiam tuam flio regis, ut judicet populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio ; aperte enim Salomoni inscriptus hic psalmus de Chri- sto prophetat : operaque pretium est videre cui regi oplet a Deo Propheta judicium dari, et cui filio regis, et cujus regis justitiam. Meum itaque est judi- eium, præcipuam Primogeniti totius creaturæ naturam, cui ob præstantiam datumn sit judicium, regem dici ; filium vero regis, eum quen assumpsit hominem, ab illa formatum, et effigiatum secundum justitiam. Quam rem sic se habere ut credamn, ad- ducor ex eo quod sub unam et eamdem rationem contractum sit utrumque; et quod quæ dicuntur, »on tanquam de duobus quibusdam, sed tanquam de uno enuntientur. Nam fecit Servator utraque unumª, cum eorum quæ fiunt utraque unum, primitias in seipso ante omnia fecisset. Vocem autem utraque refero ad homines etiam illos qui, permistam Spi- ritu sancto habentes animam, spirituales effecti • Psal. XXXV, habet codex Bodleianus, male autem editio fluetii, Ibidem pro legit Ferrarius D leianus in editione Bluetii desideratur xai quæ sic verto : cum eorum quae funt utraque unum, primitias in se ante omnia (e- cissel. 50. Ad hæc a principio considerandum est Chri- 30. Πρὸς τούτοις ἐπισκοπητέον ἐξ ἀρχῆς τὴν 7. 68 Jer. xxxi, 27. 69 Vers. 8. (18) Οὐκ ἔστι γενέσθαι ἢ παρὰ τῷ, etc. Sic recte (19) Codex Bodleianus, τὸ οὕτω· editio fuetii, (20) Male editio Huetii in textu habet οὖν ὑπάρ- (21) Καὶ ἐκτυπούμενον. Ita liabet codex Bodl- (22) Κατὰ τὴν ἀπαρχὴν, etc. Deleo κατά et lego

Α παρὰ τῷ (18) Πατρί, μὴ φθάσαντα, πρῶτον κάτωθεν [Λόγον, ἀναβαίνοντα, ἐπὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ θεότητα, δι' ἧς τις χειραγωγηθῆναι δύναται καὶ ἐπὶ τὴν πατρικὴν μακα- ριότητα, θύρα ὁ Σωτὴρ ἀναγέγραπται· φιλάνθρωπος δὲ ὤν, καὶ τὴν ὅπως ποτὲ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἀποδεχόμεν νος τῶν ψυχῶν ῥοπὴν, τῶν ἐπὶ τὸν Λόγον μὴ σπευ δόντων, ἀλλὰ δίκην προβάτων οὐκ ἐξητασμένον, ἀλλὰ ἄλογον τὸ ἥμερον καὶ πρᾶον ἐχόντων, ποιμὴν γίνεται· Ανθρώπους γὰρ καὶ κτήνη σώζει ὁ Κύριος· καὶ ὁ Ἰσραὴλ δὲ καὶ ὁ Ἰούδας σπείρεται σπέρμα οὐ μόνον ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ κτηνῶν. Χριστὸς προσηγορίαν, καὶ προσληπτέον τὴν βασιλεὺς, ἵνα τῇ παραθέσει ἡ διαφορὰ νοηθῇ. Λέγεται δὲ ἐν τῷ μδ' ψαλμῷ· ὁ ἡγαπηκὼς τὴν δικαιοσύνην, καὶ ἀνο μίαν μεμισηκώς παρὰ τοὺς μετόχους, αἰτίαν τοῦ κεχρίσθαι τὸ οὕτω (19) δικαιοσύνην προσεληλυθέναι, ἐσχηκέναι, καὶ τὴν ἀνομίαν μεμισηκέναι, ὡς οὐχ ἅμα τῷ εἶναι τὴν χρίσιν συνυπάρχουσαν (20) καὶ συγκτηθεῖσαν λαβών, ἥτις χρίσις βασιλείας ἐπὶ γενη τοῖς ἐστι σύμβολον, ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἱερωσύνης· ἆρ' οὖν ἐπιγενητή ἐστιν ἡ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ βασιλεία, καὶ οὐ συμφυὴς αὐτῷ; Καὶ πῶς οἴονται τὸν Πρωτό τοκον πάσης κτίσεως, οὐκ ὄντα βασιλέα, ὕστερον βασιλέα γεγονέναι, διὰ τὸ ἠγαπηκέναι δικαιοσύνην, καὶ ταῦτα τυγχάνοντα δικαιοσύνην; Μήποτε δὲ λαν θάνει ἡμᾶς ὁ μὲν ἄνθρωπος αὐτοῦ Χριστὸς ὤν, κατά τὴν ψυχὴν διὰ τὸ ἀνθρώπινον καὶ τεταραγμένην, καὶ περίλυπον γεγενημένην μάλιστα νοούμενος, ὁ δὲ βα σιλεὺς κατὰ τὸ θεῖον ; Παραμυθοῦμαι δὲ τοῦτο ἐξ εβδομηκοστοῦ πρώτου ψαλμοῦ λέγοντος· Ο Θεὸς τὸ κρίμα σου τῷ βασιλεῖ δὸς, καὶ τὴν δικαιοσύνην σου τῷ υἱῷ τοῦ βασιλέως, κρινεῖν τὸν λαόν σου ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ τοὺς πτωχούς σου ἐν κρίσει· σαφῶς γὰρ εἰς Σολομῶντα ἐπιγεγραμμένος ὁ ψαλμὸς περὶ Χριστοῦ προφητεύεται· καὶ ἄξιον ἰδεῖν τίνι βασιλεῖ τὸ κρίμα εύχεται δοθῆναι ὑπὸ Θεοῦ ἡ προφη τεία, καὶ τίνι υἱῷ βασιλέως, καὶ ποίου βασιλέως τὴν δικαιοσύνην. Ἡγοῦμαι οὖν βασιλέα μὲν λέγεσθαι την προηγουμένην τοῦ Πρωτοτόκου πάσης κτίσεως φύσιν, ᾗ δίδοται διὰ τὸ ὑπερέχειν τὸ κρίνειν· τὸν δὲ ἄνθρωπον ὃν ἀνείληφεν, ὑπ' ἐκείνης μορφούμενον κατὰ δικαιοσύνην καὶ ἐκτυπούμενον (21), υἱὸν τοῦ βασιλέως. Καὶ προσάγομαι εἰς τὸ τοῦθ' οὕτως ἔχειν παραδέξασθαι ἀπὸ τοῦ εἰς ἕνα λόγον συνῆχθα: ἀμφό τερα, καὶ τὰ ἐπιφερόμενα, οὐκέτι ὡς περὶ δύο τινών ἀπαγγέλλεσθαι, ἀλλ' ὡς περὶ ἑνός. Πεποίηκε γὰρ Σωτὴρ τὰ ἀμφότερα ἕν, κατὰ τὴν ἀπαρχὴν (22) τῶν γινομένων ἀμφοτέρων ἐν ἑαυτῷ πρὸ πάντων ποιήσας. 'Αμφοτέρων δὲ λέγω καὶ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, ἐφ᾽ ὧν η οὐκέτι γενέσθαι ἡ παρὰ τῷ τούτῳ. χουσαν. συγκτηθεῖσαν συγχτισθεῖσαν. τὴν ἀπαρχὴν τῶν γινομένων ἀμφοτέρων ἓν ἐν ἑαυτῷ πρὸ πάντων ποιήσας, ORIGENIS licet esse ei qui primum ab imo ascendendo non pervenerit ad Filii divinitatem, per quam quis manu duci potest etiam ad paternam, ostium Salvator inscriptus est: generis autem humani amans cum sit, et qualemcunque animorum ad meliorem frugem inclinationem admittat, eorum qui ad id est] ad rationem non festinant, oviumque instar non exquisitam, sed irrationalem mansuetudinem et lenitatem habent, pastor efficitur : Homines enim, et jumenta serval Dominus ". Quin et israel et Ju- das nedum hominum, sed etiam jumentorum semen seminat 88. sti vocabulum, adjuncto etiam vocabulo regis, ut comparatione quid differant intelligatur. Cum ita- que in quarto hic et quadragesimo psalmo" dicatur amans justitiæ et osor iniquitatis præ participibus, ob talem erga justitiam amorem, ergaque iniquitatem odium, proineruisse ut ungeretur, tanquam non simul cum esse unctionem exsistentem concreatam- que acceperit; quæ unctio regni interdumque etiam sacerdotii mortalibus est signum : censebis tu mor- tale Filii Dei regnum esse nec simul cum eo natum? Atqui qui fieri potest ut Primogenitus omnis crea- turæ rex efficeretur, cum id antea non haberet ? B C Vers 2.71 Ephes. 11, 14. et idcirco quia justitiam dilexerit, cum sit ipsa justitia? Verum haudquaquam nos latere debet voca- bulum Christi ad eam naturam qua est homo præcipue pertinere, juxta quam etiam anima ipsius dicitur turbata et pertristis fuisse; vocabulum vero regis referri ad divinitatem; id quod ex primo et septuagesi- mo psalmo confirmare licet, dicente : Deus,judicium tuum regi da, et justitiam tuam flio regis, ut judicet populum tuum in justitia, et pauperes tuos in judicio ; aperte enim Salomoni inscriptus hic psalmus de Chri- sto prophetat : operaque pretium est videre cui regi oplet a Deo Propheta judicium dari, et cui filio regis, et cujus regis justitiam. Meum itaque est judi- eium, præcipuam Primogeniti totius creaturæ naturam, cui ob præstantiam datumn sit judicium, regem dici ; filium vero regis, eum quen assumpsit hominem, ab illa formatum, et effigiatum secundum justitiam. Quam rem sic se habere ut credamn, ad- ducor ex eo quod sub unam et eamdem rationem contractum sit utrumque; et quod quæ dicuntur, »on tanquam de duobus quibusdam, sed tanquam de uno enuntientur. Nam fecit Servator utraque unumª, cum eorum quæ fiunt utraque unum, primitias in seipso ante omnia fecisset. Vocem autem utraque refero ad homines etiam illos qui, permistam Spi- ritu sancto habentes animam, spirituales effecti • Psal. XXXV, habet codex Bodleianus, male autem editio fluetii, Ibidem pro legit Ferrarius D leianus in editione Bluetii desideratur xai quæ sic verto : cum eorum quae funt utraque unum, primitias in se ante omnia (e- cissel. 50. Ad hæc a principio considerandum est Chri- 30. Πρὸς τούτοις ἐπισκοπητέον ἐξ ἀρχῆς τὴν 7. 68 Jer. xxxi, 27. 69 Vers. 8. (18) Οὐκ ἔστι γενέσθαι ἢ παρὰ τῷ, etc. Sic recte (19) Codex Bodleianus, τὸ οὕτω· editio fuetii, (20) Male editio Huetii in textu habet οὖν ὑπάρ- (21) Καὶ ἐκτυπούμενον. Ita liabet codex Bodl- (22) Κατὰ τὴν ἀπαρχὴν, etc. Deleo κατά et lego

ἀνακέκραται τῷ ἁγίῳ Πνεύματι ἡ ἑκάστου ψυχή, καὶ γέγονεν ἕκαστος τῶν σωζομένων πνευματικός. Ὥσπερ οὖν εἰσί τινες ποιμαινόμενοι ὑπὸ Χριστοῦ διὰ τὸ σφῶν αὐτῶν, ὡς προειρήκαμεν, πρᾶον μὲν καὶ εὐσταθές, ἀλογώτερον δέ· οὕτω καὶ βασιλευόμενοι οἱ κατά λογικώτερον προσιέναι τῇ θεοσεβεία (23)· καὶ βασιλευομένων διαφοραί, ἤτοι μυστικώτερον καὶ ἀποῤῥητότερον καὶ θεοπρεπέστερον βασιλευομένων, ἢ ὑποδεέστερον. Καὶ εἴποιμ᾽ ἂν τοὺς μὲν τεθεωρηκό- τας τὰ ἔξω σωμάτων, καλούμενα παρὰ τῷ Παύλῳ ὦματα καὶ μὴ βλεπόμενα, ἔξω παντὸς αἰσθητοῦ λόγῳ γεγενημένους, βασιλευομένους ὑπὸ τῆς προηγουμένης φύπως του Μονογενούς· τοὺς δὲ μέχρι τοῦ περὶ τῶν αἰσθητῶν λόγου ἐφθακότας, καὶ διὰ τούτων δοξάζοντας τον πεποιηκότα καὶ αὐτοὺς ὑπὸ λόγου βασιλευομένους, ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ βασιλεύεσθαι. Μηδεὶς δὲ προσ κοπτέτω διακρινόντων ἡμῶν (24) τὰς ἐν τῷ Σωτήρι ἐπινοίας. οἰόμενος καὶ τῇ οὐσίᾳ ταυτὸν ἡμᾶς ποιεῖν. ἐστι διδάσκαλος καὶ σαφηνιστὴς τῶν εἰς εὐσέβειαν λων τῶν ἐχόντων πνεῦμα δουλείας εἰς φύλον, προκοπτόντων, καὶ ἐπὶ τὴν σοφίαν σπευδόντων, καὶ ταύτης ἀξιουμένων· Ἐπεὶ ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί θέλει ὁ κύριος αὐτοῦ, οὐ μένει κύριος, γινόμενος αὐτῶν φίλος, καὶ αὐτὸς τοῦτο διδάσκει, ὅπου μὲν ἔτι δοῦλοι ὑπῆρχαν οἱ ἀκροώμενοι, φάσκων· Ὑμεῖς φω- γεῖτέ με ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ· ὅπου δέ· Οὐκέτι ὑμᾶς λέγω δούλους, ὅτι ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ· ἀλλ' ἐγὼ ὑμᾶς φίλους λέγω, ότι διαμεμενήκατε μετ' ἐμοῦ ἐν πᾶσι τοῖς πειρα- σμοῖς μου. Οἱ οὖν κατὰ φόβον βιοῦντες, ὃν ἀπαιτεῖ ἀπὸ τῶν οὐ καλῶν δούλων ὁ Θεὸς, ὡς ἀνέγνωμεν ἐν της Μαλαχία· Εἰ Κύριός εἰμι ἐγώ, ποῦ ἔστιν ὁ φύ Τις μου ; δοῦλοι τυγχάνουσι Κυρίου τοῦ Σωτῆρος αυτ τῶν καλουμένου. και παρίσταται τοῦ Υἱοῦ· ὅτε δὲ τό· Υἱός μου εἶ εἰ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε, λέγεται πρὸς αὐ τὴν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ᾧ ἀεὶ ἐστι τὸ σήμερον· οὐκ ἔνι γὰρ ἑσπέρα Θεοῦ, ἐγὼ δὲ ἡγοῦμαι, ὅτι οὐδὲ πρωΐα, ἀλλ' ὁ συμπαρεκτείνων τῇ ἀγενήτῳ καὶ ἀϊδίῳ αὐτοῦ ζωή, ἵν' οὕτως εἴπω, χρόνος ἡμέρα ἐστὶν αὐτῷ σή- μερον, ἐν ᾗ γεγέννηται ὁ Υἱός· ἀρχῆς γενέσεως αὐτοῦ οὕτως οὐχ εὑρισκομένης, ὡς οὐδὲ τῆς ἡμέρας. ἀληθινὴ ἄμπελος. Τοῦτο δὲ δῆλον ἔσται τοῖς συνιεῖ- σιν ἀξίως χάριτος προφητικῆς το· Οἶνος εὐφραίνει καρδίαν ἀνθρώπου. Εἰ γὰρ ἡ καρδία τὸ διανοητικόν ἐπι, τὸ δὲ εὐφραῖνον αὐτὸ ὁ ποτιμώτατός έστι λό- | " 4:οπεδεία. διακρίνων ἡμῶν. τυγχάνων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. Christus est pastor, sicuti prædiximus, propter suanı ipsorum mansuetudinem et firmitatem quæ inest in irrationali parte animæ, sic etiam aliquos videas quibus rex sit ipse Christus ob eam animæ partemn quæ rationis magis est capax, per quam accedunt ad Dei cultum. Quorum quidem regem habentium sunt differentiæ, regnante in illis rege, vel magis secundum niysticam et arcanam rationem, arcanius ac divinius, vel imperfectius. Ex quo dixerim ego in illis qui eousque ratione pervenerunt, ut con- templati fuerint ea quæ corporea non sunt, et a Paulo vocantur invisibilia, et quæ oculis non cer- nuntur, præcipuam Unigeniti regnare naturam; in iis vero qui rationem etiam attigerunt rerum earuin quæ sensu percipi possunt, et ex bisce rebus glo- rificant eum qui fecit ut etiam ipsi sub regno ratio- nis sint, ipsum Christum regnare. Neque vero offen- A servantur. Ut igitur aliquos cernere est quibus altur ullus, separantibus nobis, quae sunt in Servatore, significationes, idem existimans etiam in substan- tia ipsins nos facere. B C Coloss. 1, 16. 7³ Rom. viii, 45. 7s Joan. s, 15. ap. 1, vers. G. sal. 11, 7. Joall. xv, 1. Bodleianus; male vero apud Huetium legitur in D 31. Vel vulgaribus vero quibusque admo- dum etiam patebit quomodo Dominus noster ma- gister sit et explanator his qui contendunt ad pie- tatem, ac Dominus servorum illorum qui spiritum servitutis habent ad timorem "8; qui si proficiant, et ad sapientiam summo studio contendant, etiam hac digni habentur, quoniam servus nescit, quid velit dominus ipsius, nec amplius autem permanet Dominus, factus illorum amicus, id quod ipse decet, cum adhuc servi erant ipsius auditores, dicens : Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene di- cilis, sum etenim; alibi vero : Posthac, non dico vos servos, quia servus nescit quæ sit voluntas do- mini sui : sed dico vos amicos 7, quoniam perman- sistis mecum in omnibus tribulationibus meis". Qui ergo in tin:ore vivunt, quem exigit Deus a ser- vis non bonis, ut legimus in Malachia Si Do- minus ego sum, ubi est timor meus? servi sunt Do- mini qui illorum vocatur Servator. : bilitas declaratur, sed tum cum : Filius meus es tu, ego hodie genui le v, dicitur ad illum a Deo, cui semper est hodie, neque enim est vespera Dei, neque mane, meo quidem judicio, sed tempus, ut ita dicam, simul se extendens cum illa ipsius in- genita et sempiterna vita ipsi dies est hodie, in qua genitus est Filius ; sic non invento originis ipsius principio, sicut neque diei. quomodo Filius sit vitis vera ". Ac profecto hoc perspicuum erit iis qui, ut dignum est prophetica gratia, intelligunt illud " : Vinum latificat cor ho- minis. Nam si cor est intelligendi facultas, ipsan- * Luc. xxii, 28. Joan. XIII, 15. sal. cis, 15. Joan. xv, 15. textu male autem editio lluetii in textu 51. Πάνυ δὲ καὶ τοῖς τυχοῦσιν (25) σαφές, πῶς (20) συντεινόντων ὁ Κύριος ἡμῶν, καὶ Κύριος δού- 52. Αλλὰ διὰ τούτων πάντων οὐ σαφῶς ἡ εὐγέ 35. Προσθετέον τοῖς εἰρημένοις πῶς ἐστιν ὁ Υἱὸς (25) Lego : οἱ κατὰ λογικώτερον προσίενται τῇ (24) Διακρινόντων ἡμῶν. Ita recte habet codex 32. Attamen nec his omnibus manifeste Filii no- 33. Insuper addendum est his quæ diximus, (255) Τυχοῦσιν. Sic recte habet codex Bodleianus, (26) Εὐσέβειαν. Deest in textu Haetii.

ἀνακέκραται τῷ ἁγίῳ Πνεύματι ἡ ἑκάστου ψυχή, καὶ γέγονεν ἕκαστος τῶν σωζομένων πνευματικός. Ὥσπερ οὖν εἰσί τινες ποιμαινόμενοι ὑπὸ Χριστοῦ διὰ τὸ σφῶν αὐτῶν, ὡς προειρήκαμεν, πρᾶον μὲν καὶ εὐσταθές, ἀλογώτερον δέ· οὕτω καὶ βασιλευόμενοι οἱ κατά λογικώτερον προσιέναι τῇ θεοσεβεία (23)· καὶ βασιλευομένων διαφοραί, ἤτοι μυστικώτερον καὶ ἀποῤῥητότερον καὶ θεοπρεπέστερον βασιλευομένων, ἢ ὑποδεέστερον. Καὶ εἴποιμ᾽ ἂν τοὺς μὲν τεθεωρηκό- τας τὰ ἔξω σωμάτων, καλούμενα παρὰ τῷ Παύλῳ ὦματα καὶ μὴ βλεπόμενα, ἔξω παντὸς αἰσθητοῦ λόγῳ γεγενημένους, βασιλευομένους ὑπὸ τῆς προηγουμένης φύπως του Μονογενούς· τοὺς δὲ μέχρι τοῦ περὶ τῶν αἰσθητῶν λόγου ἐφθακότας, καὶ διὰ τούτων δοξάζοντας τον πεποιηκότα καὶ αὐτοὺς ὑπὸ λόγου βασιλευομένους, ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ βασιλεύεσθαι. Μηδεὶς δὲ προσ κοπτέτω διακρινόντων ἡμῶν (24) τὰς ἐν τῷ Σωτήρι ἐπινοίας. οἰόμενος καὶ τῇ οὐσίᾳ ταυτὸν ἡμᾶς ποιεῖν. ἐστι διδάσκαλος καὶ σαφηνιστὴς τῶν εἰς εὐσέβειαν λων τῶν ἐχόντων πνεῦμα δουλείας εἰς φύλον, προκοπτόντων, καὶ ἐπὶ τὴν σοφίαν σπευδόντων, καὶ ταύτης ἀξιουμένων· Ἐπεὶ ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί θέλει ὁ κύριος αὐτοῦ, οὐ μένει κύριος, γινόμενος αὐτῶν φίλος, καὶ αὐτὸς τοῦτο διδάσκει, ὅπου μὲν ἔτι δοῦλοι ὑπῆρχαν οἱ ἀκροώμενοι, φάσκων· Ὑμεῖς φω- γεῖτέ με ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ· ὅπου δέ· Οὐκέτι ὑμᾶς λέγω δούλους, ὅτι ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ· ἀλλ' ἐγὼ ὑμᾶς φίλους λέγω, ότι διαμεμενήκατε μετ' ἐμοῦ ἐν πᾶσι τοῖς πειρα- σμοῖς μου. Οἱ οὖν κατὰ φόβον βιοῦντες, ὃν ἀπαιτεῖ ἀπὸ τῶν οὐ καλῶν δούλων ὁ Θεὸς, ὡς ἀνέγνωμεν ἐν της Μαλαχία· Εἰ Κύριός εἰμι ἐγώ, ποῦ ἔστιν ὁ φύ Τις μου ; δοῦλοι τυγχάνουσι Κυρίου τοῦ Σωτῆρος αυτ τῶν καλουμένου. και παρίσταται τοῦ Υἱοῦ· ὅτε δὲ τό· Υἱός μου εἶ εἰ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε, λέγεται πρὸς αὐ τὴν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ᾧ ἀεὶ ἐστι τὸ σήμερον· οὐκ ἔνι γὰρ ἑσπέρα Θεοῦ, ἐγὼ δὲ ἡγοῦμαι, ὅτι οὐδὲ πρωΐα, ἀλλ' ὁ συμπαρεκτείνων τῇ ἀγενήτῳ καὶ ἀϊδίῳ αὐτοῦ ζωή, ἵν' οὕτως εἴπω, χρόνος ἡμέρα ἐστὶν αὐτῷ σή- μερον, ἐν ᾗ γεγέννηται ὁ Υἱός· ἀρχῆς γενέσεως αὐτοῦ οὕτως οὐχ εὑρισκομένης, ὡς οὐδὲ τῆς ἡμέρας. ἀληθινὴ ἄμπελος. Τοῦτο δὲ δῆλον ἔσται τοῖς συνιεῖ- σιν ἀξίως χάριτος προφητικῆς το· Οἶνος εὐφραίνει καρδίαν ἀνθρώπου. Εἰ γὰρ ἡ καρδία τὸ διανοητικόν ἐπι, τὸ δὲ εὐφραῖνον αὐτὸ ὁ ποτιμώτατός έστι λό- | " 4:οπεδεία. διακρίνων ἡμῶν. τυγχάνων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. Christus est pastor, sicuti prædiximus, propter suanı ipsorum mansuetudinem et firmitatem quæ inest in irrationali parte animæ, sic etiam aliquos videas quibus rex sit ipse Christus ob eam animæ partemn quæ rationis magis est capax, per quam accedunt ad Dei cultum. Quorum quidem regem habentium sunt differentiæ, regnante in illis rege, vel magis secundum niysticam et arcanam rationem, arcanius ac divinius, vel imperfectius. Ex quo dixerim ego in illis qui eousque ratione pervenerunt, ut con- templati fuerint ea quæ corporea non sunt, et a Paulo vocantur invisibilia, et quæ oculis non cer- nuntur, præcipuam Unigeniti regnare naturam; in iis vero qui rationem etiam attigerunt rerum earuin quæ sensu percipi possunt, et ex bisce rebus glo- rificant eum qui fecit ut etiam ipsi sub regno ratio- nis sint, ipsum Christum regnare. Neque vero offen- A servantur. Ut igitur aliquos cernere est quibus altur ullus, separantibus nobis, quae sunt in Servatore, significationes, idem existimans etiam in substan- tia ipsins nos facere. B C Coloss. 1, 16. 7³ Rom. viii, 45. 7s Joan. s, 15. ap. 1, vers. G. sal. 11, 7. Joall. xv, 1. Bodleianus; male vero apud Huetium legitur in D 31. Vel vulgaribus vero quibusque admo- dum etiam patebit quomodo Dominus noster ma- gister sit et explanator his qui contendunt ad pie- tatem, ac Dominus servorum illorum qui spiritum servitutis habent ad timorem "8; qui si proficiant, et ad sapientiam summo studio contendant, etiam hac digni habentur, quoniam servus nescit, quid velit dominus ipsius, nec amplius autem permanet Dominus, factus illorum amicus, id quod ipse decet, cum adhuc servi erant ipsius auditores, dicens : Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene di- cilis, sum etenim; alibi vero : Posthac, non dico vos servos, quia servus nescit quæ sit voluntas do- mini sui : sed dico vos amicos 7, quoniam perman- sistis mecum in omnibus tribulationibus meis". Qui ergo in tin:ore vivunt, quem exigit Deus a ser- vis non bonis, ut legimus in Malachia Si Do- minus ego sum, ubi est timor meus? servi sunt Do- mini qui illorum vocatur Servator. : bilitas declaratur, sed tum cum : Filius meus es tu, ego hodie genui le v, dicitur ad illum a Deo, cui semper est hodie, neque enim est vespera Dei, neque mane, meo quidem judicio, sed tempus, ut ita dicam, simul se extendens cum illa ipsius in- genita et sempiterna vita ipsi dies est hodie, in qua genitus est Filius ; sic non invento originis ipsius principio, sicut neque diei. quomodo Filius sit vitis vera ". Ac profecto hoc perspicuum erit iis qui, ut dignum est prophetica gratia, intelligunt illud " : Vinum latificat cor ho- minis. Nam si cor est intelligendi facultas, ipsan- * Luc. xxii, 28. Joan. XIII, 15. sal. cis, 15. Joan. xv, 15. textu male autem editio lluetii in textu 51. Πάνυ δὲ καὶ τοῖς τυχοῦσιν (25) σαφές, πῶς (20) συντεινόντων ὁ Κύριος ἡμῶν, καὶ Κύριος δού- 52. Αλλὰ διὰ τούτων πάντων οὐ σαφῶς ἡ εὐγέ 35. Προσθετέον τοῖς εἰρημένοις πῶς ἐστιν ὁ Υἱὸς (25) Lego : οἱ κατὰ λογικώτερον προσίενται τῇ (24) Διακρινόντων ἡμῶν. Ita recte habet codex 32. Attamen nec his omnibus manifeste Filii no- 33. Insuper addendum est his quæ diximus, (255) Τυχοῦσιν. Sic recte habet codex Bodleianus, (26) Εὐσέβειαν. Deest in textu Haetii.

ἀνακέκραται τῷ ἁγίῳ Πνεύματι ἡ ἑκάστου ψυχή, καὶ γέγονεν ἕκαστος τῶν σωζομένων πνευματικός. Ὥσπερ οὖν εἰσί τινες ποιμαινόμενοι ὑπὸ Χριστοῦ διὰ τὸ σφῶν αὐτῶν, ὡς προειρήκαμεν, πρᾶον μὲν καὶ εὐσταθές, ἀλογώτερον δέ· οὕτω καὶ βασιλευόμενοι οἱ κατά λογικώτερον προσιέναι τῇ θεοσεβεία (23)· καὶ βασιλευομένων διαφοραί, ἤτοι μυστικώτερον καὶ ἀποῤῥητότερον καὶ θεοπρεπέστερον βασιλευομένων, ἢ ὑποδεέστερον. Καὶ εἴποιμ᾽ ἂν τοὺς μὲν τεθεωρηκό- τας τὰ ἔξω σωμάτων, καλούμενα παρὰ τῷ Παύλῳ ὦματα καὶ μὴ βλεπόμενα, ἔξω παντὸς αἰσθητοῦ λόγῳ γεγενημένους, βασιλευομένους ὑπὸ τῆς προηγουμένης φύπως του Μονογενούς· τοὺς δὲ μέχρι τοῦ περὶ τῶν αἰσθητῶν λόγου ἐφθακότας, καὶ διὰ τούτων δοξάζοντας τον πεποιηκότα καὶ αὐτοὺς ὑπὸ λόγου βασιλευομένους, ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ βασιλεύεσθαι. Μηδεὶς δὲ προσ κοπτέτω διακρινόντων ἡμῶν (24) τὰς ἐν τῷ Σωτήρι ἐπινοίας. οἰόμενος καὶ τῇ οὐσίᾳ ταυτὸν ἡμᾶς ποιεῖν. ἐστι διδάσκαλος καὶ σαφηνιστὴς τῶν εἰς εὐσέβειαν λων τῶν ἐχόντων πνεῦμα δουλείας εἰς φύλον, προκοπτόντων, καὶ ἐπὶ τὴν σοφίαν σπευδόντων, καὶ ταύτης ἀξιουμένων· Ἐπεὶ ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί θέλει ὁ κύριος αὐτοῦ, οὐ μένει κύριος, γινόμενος αὐτῶν φίλος, καὶ αὐτὸς τοῦτο διδάσκει, ὅπου μὲν ἔτι δοῦλοι ὑπῆρχαν οἱ ἀκροώμενοι, φάσκων· Ὑμεῖς φω- γεῖτέ με ὁ διδάσκαλος, καὶ ὁ Κύριος, καὶ καλῶς λέγετε, εἰμὶ γάρ· ὅπου δέ· Οὐκέτι ὑμᾶς λέγω δούλους, ὅτι ὁ δοῦλος οὐκ οἶδε τί τὸ θέλημα τοῦ κυρίου αὐτοῦ· ἀλλ' ἐγὼ ὑμᾶς φίλους λέγω, ότι διαμεμενήκατε μετ' ἐμοῦ ἐν πᾶσι τοῖς πειρα- σμοῖς μου. Οἱ οὖν κατὰ φόβον βιοῦντες, ὃν ἀπαιτεῖ ἀπὸ τῶν οὐ καλῶν δούλων ὁ Θεὸς, ὡς ἀνέγνωμεν ἐν της Μαλαχία· Εἰ Κύριός εἰμι ἐγώ, ποῦ ἔστιν ὁ φύ Τις μου ; δοῦλοι τυγχάνουσι Κυρίου τοῦ Σωτῆρος αυτ τῶν καλουμένου. και παρίσταται τοῦ Υἱοῦ· ὅτε δὲ τό· Υἱός μου εἶ εἰ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε, λέγεται πρὸς αὐ τὴν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ᾧ ἀεὶ ἐστι τὸ σήμερον· οὐκ ἔνι γὰρ ἑσπέρα Θεοῦ, ἐγὼ δὲ ἡγοῦμαι, ὅτι οὐδὲ πρωΐα, ἀλλ' ὁ συμπαρεκτείνων τῇ ἀγενήτῳ καὶ ἀϊδίῳ αὐτοῦ ζωή, ἵν' οὕτως εἴπω, χρόνος ἡμέρα ἐστὶν αὐτῷ σή- μερον, ἐν ᾗ γεγέννηται ὁ Υἱός· ἀρχῆς γενέσεως αὐτοῦ οὕτως οὐχ εὑρισκομένης, ὡς οὐδὲ τῆς ἡμέρας. ἀληθινὴ ἄμπελος. Τοῦτο δὲ δῆλον ἔσται τοῖς συνιεῖ- σιν ἀξίως χάριτος προφητικῆς το· Οἶνος εὐφραίνει καρδίαν ἀνθρώπου. Εἰ γὰρ ἡ καρδία τὸ διανοητικόν ἐπι, τὸ δὲ εὐφραῖνον αὐτὸ ὁ ποτιμώτατός έστι λό- | " 4:οπεδεία. διακρίνων ἡμῶν. τυγχάνων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. Christus est pastor, sicuti prædiximus, propter suanı ipsorum mansuetudinem et firmitatem quæ inest in irrationali parte animæ, sic etiam aliquos videas quibus rex sit ipse Christus ob eam animæ partemn quæ rationis magis est capax, per quam accedunt ad Dei cultum. Quorum quidem regem habentium sunt differentiæ, regnante in illis rege, vel magis secundum niysticam et arcanam rationem, arcanius ac divinius, vel imperfectius. Ex quo dixerim ego in illis qui eousque ratione pervenerunt, ut con- templati fuerint ea quæ corporea non sunt, et a Paulo vocantur invisibilia, et quæ oculis non cer- nuntur, præcipuam Unigeniti regnare naturam; in iis vero qui rationem etiam attigerunt rerum earuin quæ sensu percipi possunt, et ex bisce rebus glo- rificant eum qui fecit ut etiam ipsi sub regno ratio- nis sint, ipsum Christum regnare. Neque vero offen- A servantur. Ut igitur aliquos cernere est quibus altur ullus, separantibus nobis, quae sunt in Servatore, significationes, idem existimans etiam in substan- tia ipsins nos facere. B C Coloss. 1, 16. 7³ Rom. viii, 45. 7s Joan. s, 15. ap. 1, vers. G. sal. 11, 7. Joall. xv, 1. Bodleianus; male vero apud Huetium legitur in D 31. Vel vulgaribus vero quibusque admo- dum etiam patebit quomodo Dominus noster ma- gister sit et explanator his qui contendunt ad pie- tatem, ac Dominus servorum illorum qui spiritum servitutis habent ad timorem "8; qui si proficiant, et ad sapientiam summo studio contendant, etiam hac digni habentur, quoniam servus nescit, quid velit dominus ipsius, nec amplius autem permanet Dominus, factus illorum amicus, id quod ipse decet, cum adhuc servi erant ipsius auditores, dicens : Vos vocatis me Magistrum ac Dominum, et bene di- cilis, sum etenim; alibi vero : Posthac, non dico vos servos, quia servus nescit quæ sit voluntas do- mini sui : sed dico vos amicos 7, quoniam perman- sistis mecum in omnibus tribulationibus meis". Qui ergo in tin:ore vivunt, quem exigit Deus a ser- vis non bonis, ut legimus in Malachia Si Do- minus ego sum, ubi est timor meus? servi sunt Do- mini qui illorum vocatur Servator. : bilitas declaratur, sed tum cum : Filius meus es tu, ego hodie genui le v, dicitur ad illum a Deo, cui semper est hodie, neque enim est vespera Dei, neque mane, meo quidem judicio, sed tempus, ut ita dicam, simul se extendens cum illa ipsius in- genita et sempiterna vita ipsi dies est hodie, in qua genitus est Filius ; sic non invento originis ipsius principio, sicut neque diei. quomodo Filius sit vitis vera ". Ac profecto hoc perspicuum erit iis qui, ut dignum est prophetica gratia, intelligunt illud " : Vinum latificat cor ho- minis. Nam si cor est intelligendi facultas, ipsan- * Luc. xxii, 28. Joan. XIII, 15. sal. cis, 15. Joan. xv, 15. textu male autem editio lluetii in textu 51. Πάνυ δὲ καὶ τοῖς τυχοῦσιν (25) σαφές, πῶς (20) συντεινόντων ὁ Κύριος ἡμῶν, καὶ Κύριος δού- 52. Αλλὰ διὰ τούτων πάντων οὐ σαφῶς ἡ εὐγέ 35. Προσθετέον τοῖς εἰρημένοις πῶς ἐστιν ὁ Υἱὸς (25) Lego : οἱ κατὰ λογικώτερον προσίενται τῇ (24) Διακρινόντων ἡμῶν. Ita recte habet codex 32. Attamen nec his omnibus manifeste Filii no- 33. Insuper addendum est his quæ diximus, (255) Τυχοῦσιν. Sic recte habet codex Bodleianus, (26) Εὐσέβειαν. Deest in textu Haetii.

Α γος, ἐξιστῶν ἀπὸ τῶν ἀνθρωπικῶν, καὶ ἐνθουσιαν Ω, ποιῶν, καὶ μεθύειν μέθην οὐκ ἀλόγιστον, ἀλλὰ θείαν, ἦν, οἶμαι, καὶ Ἰωσὴφ τοὺς ἀδελφοὺς μεθύειν ποιεῖ, εὐλόγως ὁ τὸν εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου οἶνον φέρων ἄμπελός ἐστιν ἀληθινή· διὰ τοῦτο ἀληθινὴ, ἐπεὶ βότρυς ἔχει τὴν ἀλήθειαν, καὶ κλήματα τοὺς μαθητάς, μιμητὰς αὐτοῦ, καὶ αὐτοὺς καρποφοροῦν- τας τὴν ἀλήθειαν. Εργον δὲ διαφορὰν παραστῆσαι ἄρτου καὶ ἀμπέλου, ἐπεὶ οὐ μόνον ἄμπελος, ἀλλὰ καὶ ἄρτος ζωῆς εἶναί φησιν. Ορα δὲ μήποτε ὥσπερ ὁ ἄρτος τρέφει, καὶ ἰσχυροποιεῖ, καὶ στηρίζειν λέγε ται καρδίαν ἀνθρώπου, ὁ δὲ οἶνος ἔδει καὶ εὐφραίνει καὶ διαχεῖ· οὕτως τὰ μὲν ἠθικὰ μαθήματα, ζωὴν περιποιοῦντα τῷ μανθάνοντι, καὶ πράττοντι, ἄρτος ἐστὶ τῆς ζωῆς, οὐκ ἂν ταῦτα γεννήματα λέγοιτο τῆς ἀμπέλου· καὶ εὐφραίνοντα, καὶ ἐνθουσιᾷν ποιοῦντα, ἀπόῤῥητα καὶ μυστικά θεωρήματα κατατρυφῶσι τοῦ Κυρίου ἐγγινόμενα (27), καὶ οὐ μόνον τρέφεσθαι, ἀλ λὰ καὶ τρυφᾶν ποθοῦσιν (28), ἐστὶν ἀπὸ τῆς ἀληθι νῆς ἀμπέλου ἐρχόμενα οἶνος καλούμενα. τος ἐν τῇ Ἀποκαλύψει αναγέγραπται, ἕτερος κατά τὸ πρῶτος εἶναι τυγχάνων τοῦ ἄλφα, καὶ τῆς ἀρχῆς, καὶ κατὰ τὸ ἔσχατος οὐχ ὁ αὐτὸς τῷ ω καὶ τῷ τέλει. Ἡγοῦμαι τοίνυν, τῶν λογικῶν ζώων ἐν πολλοῖς ε δεσι χαρακτηριζομένων, εἶναι τι πρῶτον αὐτῶν, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον, καὶ τὰ καθεξής, ἕως ἐσχάτου καὶ τὸ μὲν ἀκριβὲς εἰπεῖν τί πρῶτον, καὶ ποῖον τὸ δεύτερον, καὶ ἐπὶ τίνος ἀληθὲς τὸ τρίτον, καὶ οὕτως μέχρι τοῦ τελευταίου φθάσαι, οὐ πάνυ τι ἀνθρώπιο νον, ἀλλὰ ὑπὲρ τὴν ἡμετέραν ἐστὶ φύσιν· στῆναι δὲ καὶ περιλαλῆσαι τὰ εἰς τὸν τόπον, ὡς οἷοί τέ ἐσμεν, πειρασόμεθα. Εἰσί τινες θεοὶ ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστιν, ὡς αἱ προφητεῖαί φασιν· Ἐξομολογεῖσθε τῷ θεῷ τῶν θεῶν· καὶ Θεὸς θεῶν ἐλάλησε Κύριος, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν· Θεὸς δὲ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιονού ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. Ζῶντες ἄρα καὶ οἱ θεσί εἰσιν, ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστι. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος δὲ γρά- φων ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους, Ωσπερ εἰσὶ θεοὶ πολ λοὶ, καὶ κύριοι πολλοί, κατὰ τὰ προφητικά, τὸ τῶν θεῶν ἐξειλήφαμεν ὄνομα ὡς τυγχανόντων. Εἰσι δὲ παρὰ τοὺς θεοὺς ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστιν, ἕτεροί τι- νες οἱ καλοῦνται θρόνοι, καὶ ἄλλοι λεγόμενοι ἀρχαῖς ἐκπινόμενα. ποτιοῦσιν. Περὶ ἀρχῶν, κυριότητές τε, καὶ ἐξουσίαι παρὰ τούτους ἄλλοι. Δια δὲ τὸ Ὑπὲρ πᾶν ὄνομα ὀνομαζόμενον, οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ ἄλλα παρὰ ταῦτα οὐ πάνυ (30) συνήθως ἡμῖν ὀνομα ζόμενα δεῖ πιστεύειν εἶναι λογικά· ὧν ἔν τι γένος Εἰσὶ γὰρ, εἰσὶ καὶ ἕτεραι δυνάμεις, ὧν οὐδὲ τὰ ὀνόματα ἴσμεν. ORIGENIS que latificat sermo, maxime potabilis, abducens a rebus humanis, et furere faciens, et ebrium esse ebrietate, non ea quidem quæ est aliena a ratione, sed divina, qua etiam Joseph fratres, ut puto, elirios facit * ; merito is qui vinum cor hominis læ- tificans affert, est vitis vera : ob hanc causam ve- ra, quod racemnos habeat veritatem, et palnites di- scipulos 83, sui imitatores, et ipsos fructificantes veritatem. Difficile autem est differentiam proponere panis et vitis, quandoquidem non vitem tantum, sed etiam panem vitæ seipsum appellat. Proinde vide ne forte quemadmodum panis nutrit et cor roborat, confirmare cor hominis dictus, et vinum lelificat diffundens animum atque exhilarans, sic disciplinæ morales, quæ vitam acquirunt eas addiscenti atque operanti, panis quidem sint vitæ, Non tamen fructus vitis dicantur; theoremata vero arcana et mystica, lætificantia atque numine animum afflantia, quæ ingenerantur in iis qui oblectantur in Domino, non solum nutriri, verum etiam oblectari de- siderantes, vinum vocentur a vera vite pervenientia. B clo primus et ultimus in Apocalypsi inscriptus est : in quantum primus est, diversus ab A, id est prin- cipio; et in quantum est ultimus, non idem cum id est Gine. Opinor itaque, cum animalia quæ rationem participant, diversarum sint specierum, aliud inter ipsa esse primum, aliud secundum, aliud tertium, et sic deinceps usque ad ultimum ; quorum sane quodnam sit primum, et secundum, C et tertium, et sic usque ad ultimum accurate di- cere humani non admodum ingenii est, sed ejūs quod naturam superet nostram. Conabimur tamen quæ ad hujus considerationis declarationem perti- mere videbuntur, pro virili nostra afferre in ne- dium atque eloqui. Sunt quidam dii, quorum Deus Deus est, ut prophetiæ loquuntur : Conflemini Deo deorum ; et : Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram : Deus auten, ut Evange- lium tradit, non mortuorum Deus est, sed viven- tium. Unde viventes etiam dii sunt, quorum Deus Deus est. Quinetiam scribente ad Corinthios Apo- stolo juxta propheticas voces: Quemadmodum sunt dii multi, et domini multi 87, nomen deorum inter- pretati sumus tanquam exsistant. Sunt vero etiam D ¡præter deos quorum Deus est Deus, alii qui vocan- tur throni, et alii qui dicuntur principatus, rur sus præter hos alii qui dicuntur dominationes et potestates. Dicente autem Paulo ® : Super omne no- men quod nominatur non solum in sæculo hoc, verum * Gen. xLI, 54. ss Joan. xv, 5. * Psal, cxxΙν. Ephes. 1, 21. in textu textu nes lib. cap. 5, eumdem hunc Pauli locum exponens : Ex quo videlicet, inquit, ostendit esse quadam præler hæc quæ commemoravit, quæ s Psal. xLIX, 1. * Matth. xxi, 32. I Cor. VII, 5. nominantur quidem in hoc sæculo, non tamen ab ipso enumerata fuerint, forte nec ab alio aliquo intellecta ; esse vero alia quæ in hoc sæculo quidem non nomi- nentur, tamen nominabuntur. Nec unus id sibi per- suasit Origenes præter eos angelorum ordines qui nominantur in Scriptura, alios esse numero inf- nitos et hominibus ignotos: scripsit siquidem Chrysostomus hom. 4, De incomp.: Sunt 34. Ad hæc [elaborandum nobis est] quonam pa- 54. Πρὸς τούτοις τῷ (29) πῶς πρῶτος καὶ ἔσχα- (27) Εγγινόμενα. Sic codex Bodleianus ; Huetius (28) Ποθοῦσιν. ll: codex Bodleianus; Huelius in (23) Τῷ, etc. Lego προσεκτέον τῷ. (30) Καὶ ἄλλα παρὰ ταῦτα οὐ πάνυ, etc. Orige

Α γος, ἐξιστῶν ἀπὸ τῶν ἀνθρωπικῶν, καὶ ἐνθουσιαν Ω, ποιῶν, καὶ μεθύειν μέθην οὐκ ἀλόγιστον, ἀλλὰ θείαν, ἦν, οἶμαι, καὶ Ἰωσὴφ τοὺς ἀδελφοὺς μεθύειν ποιεῖ, εὐλόγως ὁ τὸν εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου οἶνον φέρων ἄμπελός ἐστιν ἀληθινή· διὰ τοῦτο ἀληθινὴ, ἐπεὶ βότρυς ἔχει τὴν ἀλήθειαν, καὶ κλήματα τοὺς μαθητάς, μιμητὰς αὐτοῦ, καὶ αὐτοὺς καρποφοροῦν- τας τὴν ἀλήθειαν. Εργον δὲ διαφορὰν παραστῆσαι ἄρτου καὶ ἀμπέλου, ἐπεὶ οὐ μόνον ἄμπελος, ἀλλὰ καὶ ἄρτος ζωῆς εἶναί φησιν. Ορα δὲ μήποτε ὥσπερ ὁ ἄρτος τρέφει, καὶ ἰσχυροποιεῖ, καὶ στηρίζειν λέγε ται καρδίαν ἀνθρώπου, ὁ δὲ οἶνος ἔδει καὶ εὐφραίνει καὶ διαχεῖ· οὕτως τὰ μὲν ἠθικὰ μαθήματα, ζωὴν περιποιοῦντα τῷ μανθάνοντι, καὶ πράττοντι, ἄρτος ἐστὶ τῆς ζωῆς, οὐκ ἂν ταῦτα γεννήματα λέγοιτο τῆς ἀμπέλου· καὶ εὐφραίνοντα, καὶ ἐνθουσιᾷν ποιοῦντα, ἀπόῤῥητα καὶ μυστικά θεωρήματα κατατρυφῶσι τοῦ Κυρίου ἐγγινόμενα (27), καὶ οὐ μόνον τρέφεσθαι, ἀλ λὰ καὶ τρυφᾶν ποθοῦσιν (28), ἐστὶν ἀπὸ τῆς ἀληθι νῆς ἀμπέλου ἐρχόμενα οἶνος καλούμενα. τος ἐν τῇ Ἀποκαλύψει αναγέγραπται, ἕτερος κατά τὸ πρῶτος εἶναι τυγχάνων τοῦ ἄλφα, καὶ τῆς ἀρχῆς, καὶ κατὰ τὸ ἔσχατος οὐχ ὁ αὐτὸς τῷ ω καὶ τῷ τέλει. Ἡγοῦμαι τοίνυν, τῶν λογικῶν ζώων ἐν πολλοῖς ε δεσι χαρακτηριζομένων, εἶναι τι πρῶτον αὐτῶν, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον, καὶ τὰ καθεξής, ἕως ἐσχάτου καὶ τὸ μὲν ἀκριβὲς εἰπεῖν τί πρῶτον, καὶ ποῖον τὸ δεύτερον, καὶ ἐπὶ τίνος ἀληθὲς τὸ τρίτον, καὶ οὕτως μέχρι τοῦ τελευταίου φθάσαι, οὐ πάνυ τι ἀνθρώπιο νον, ἀλλὰ ὑπὲρ τὴν ἡμετέραν ἐστὶ φύσιν· στῆναι δὲ καὶ περιλαλῆσαι τὰ εἰς τὸν τόπον, ὡς οἷοί τέ ἐσμεν, πειρασόμεθα. Εἰσί τινες θεοὶ ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστιν, ὡς αἱ προφητεῖαί φασιν· Ἐξομολογεῖσθε τῷ θεῷ τῶν θεῶν· καὶ Θεὸς θεῶν ἐλάλησε Κύριος, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν· Θεὸς δὲ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιονού ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. Ζῶντες ἄρα καὶ οἱ θεσί εἰσιν, ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστι. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος δὲ γρά- φων ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους, Ωσπερ εἰσὶ θεοὶ πολ λοὶ, καὶ κύριοι πολλοί, κατὰ τὰ προφητικά, τὸ τῶν θεῶν ἐξειλήφαμεν ὄνομα ὡς τυγχανόντων. Εἰσι δὲ παρὰ τοὺς θεοὺς ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστιν, ἕτεροί τι- νες οἱ καλοῦνται θρόνοι, καὶ ἄλλοι λεγόμενοι ἀρχαῖς ἐκπινόμενα. ποτιοῦσιν. Περὶ ἀρχῶν, κυριότητές τε, καὶ ἐξουσίαι παρὰ τούτους ἄλλοι. Δια δὲ τὸ Ὑπὲρ πᾶν ὄνομα ὀνομαζόμενον, οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, καὶ ἄλλα παρὰ ταῦτα οὐ πάνυ (30) συνήθως ἡμῖν ὀνομα ζόμενα δεῖ πιστεύειν εἶναι λογικά· ὧν ἔν τι γένος Εἰσὶ γὰρ, εἰσὶ καὶ ἕτεραι δυνάμεις, ὧν οὐδὲ τὰ ὀνόματα ἴσμεν. ORIGENIS que latificat sermo, maxime potabilis, abducens a rebus humanis, et furere faciens, et ebrium esse ebrietate, non ea quidem quæ est aliena a ratione, sed divina, qua etiam Joseph fratres, ut puto, elirios facit * ; merito is qui vinum cor hominis læ- tificans affert, est vitis vera : ob hanc causam ve- ra, quod racemnos habeat veritatem, et palnites di- scipulos 83, sui imitatores, et ipsos fructificantes veritatem. Difficile autem est differentiam proponere panis et vitis, quandoquidem non vitem tantum, sed etiam panem vitæ seipsum appellat. Proinde vide ne forte quemadmodum panis nutrit et cor roborat, confirmare cor hominis dictus, et vinum lelificat diffundens animum atque exhilarans, sic disciplinæ morales, quæ vitam acquirunt eas addiscenti atque operanti, panis quidem sint vitæ, Non tamen fructus vitis dicantur; theoremata vero arcana et mystica, lætificantia atque numine animum afflantia, quæ ingenerantur in iis qui oblectantur in Domino, non solum nutriri, verum etiam oblectari de- siderantes, vinum vocentur a vera vite pervenientia. B clo primus et ultimus in Apocalypsi inscriptus est : in quantum primus est, diversus ab A, id est prin- cipio; et in quantum est ultimus, non idem cum id est Gine. Opinor itaque, cum animalia quæ rationem participant, diversarum sint specierum, aliud inter ipsa esse primum, aliud secundum, aliud tertium, et sic deinceps usque ad ultimum ; quorum sane quodnam sit primum, et secundum, C et tertium, et sic usque ad ultimum accurate di- cere humani non admodum ingenii est, sed ejūs quod naturam superet nostram. Conabimur tamen quæ ad hujus considerationis declarationem perti- mere videbuntur, pro virili nostra afferre in ne- dium atque eloqui. Sunt quidam dii, quorum Deus Deus est, ut prophetiæ loquuntur : Conflemini Deo deorum ; et : Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram : Deus auten, ut Evange- lium tradit, non mortuorum Deus est, sed viven- tium. Unde viventes etiam dii sunt, quorum Deus Deus est. Quinetiam scribente ad Corinthios Apo- stolo juxta propheticas voces: Quemadmodum sunt dii multi, et domini multi 87, nomen deorum inter- pretati sumus tanquam exsistant. Sunt vero etiam D ¡præter deos quorum Deus est Deus, alii qui vocan- tur throni, et alii qui dicuntur principatus, rur sus præter hos alii qui dicuntur dominationes et potestates. Dicente autem Paulo ® : Super omne no- men quod nominatur non solum in sæculo hoc, verum * Gen. xLI, 54. ss Joan. xv, 5. * Psal, cxxΙν. Ephes. 1, 21. in textu textu nes lib. cap. 5, eumdem hunc Pauli locum exponens : Ex quo videlicet, inquit, ostendit esse quadam præler hæc quæ commemoravit, quæ s Psal. xLIX, 1. * Matth. xxi, 32. I Cor. VII, 5. nominantur quidem in hoc sæculo, non tamen ab ipso enumerata fuerint, forte nec ab alio aliquo intellecta ; esse vero alia quæ in hoc sæculo quidem non nomi- nentur, tamen nominabuntur. Nec unus id sibi per- suasit Origenes præter eos angelorum ordines qui nominantur in Scriptura, alios esse numero inf- nitos et hominibus ignotos: scripsit siquidem Chrysostomus hom. 4, De incomp.: Sunt 34. Ad hæc [elaborandum nobis est] quonam pa- 54. Πρὸς τούτοις τῷ (29) πῶς πρῶτος καὶ ἔσχα- (27) Εγγινόμενα. Sic codex Bodleianus ; Huetius (28) Ποθοῦσιν. ll: codex Bodleianus; Huelius in (23) Τῷ, etc. Lego προσεκτέον τῷ. (30) Καὶ ἄλλα παρὰ ταῦτα οὐ πάνυ, etc. Orige

ἐκάλει Σαβαὶ ὁ Ἑβραῖος, παρὰ ἐσχηματίσθαι τὸν Σα- Α βαώθ ἄρχοντα ἐκείνων τυγχάνοντα, οὐχ ἕτερον τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπὶ πᾶσι θνητὸν λογικὸν ὁ ἄνθρωπος. Ο τοίνυν τῶν ὅλων Θεὸς πρωτόν τι τῇ τιμῇ γένος λογι- τὴν πεποίηκεν, ὅπερ οἶμαι τοὺς καλουμένους θεούς, καὶ δεύτερον ἐπὶ τοῦ παρόντος καλείσθωσαν θρόνοι, καὶ τρίτον χωρὶς διαστάσεως (31) ἀρχαί. Οὕτω δὲ τῷ λογικῷ (32) καταβατέον ἐπὶ ἔσχατον λογικόν, τά- χα οὐκ ἄλλο τι τοῦ ἀνθρώπου τυγχάνον. Ο τοίνυν Σωτὴρ θειότερον πολλῷ ἢ ὁ Παῦλος γέγονε τοῖς πᾶσι πάντα, ἵνα πάντα ἢ κερδήσῃ, ἢ τελειώσῃ· καὶ σαφῶς γέγονεν ἀνθρώποις ἄνθρωπος, καὶ ἀγγέλοις ἄγγε λος (33). Καὶ περὶ μὲν τοῦ ἄνθρωπον αὐτὸν γεγονέναι οὐδεὶς τῶν πεπιστευκότων διστάζει· περὶ δὲ τοῦ ἄγ. γελον (34), πειθώμεθα τηροῦντες τὰς τῶν ἀγγέλων ἐπιφανείας καὶ λόγους, ὅτε τῆς τῶν ἀγγέλων ἐξου- Β σίας φαίνεται, ἔν τισι τόποις τῆς Γραφῆς ἀγγέλων λεγόντων, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ· Ὤφθη ἄγγελος Κυρίου ἐν πυρὶ φλογὸς βάτου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ Θεὸς ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαλικ, καὶ ᾿Ιακώβ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ησαΐας φησί· Καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλῆς ἄγγελος. Πρῶτος οὖν καὶ ἔσχατος ὁ Σωτὴρ οὐχ ὅτι σὺ τὰ μεταξύ, ἀλλὰ τῶν ἄκρων, ἵνα δηλωθῇ, ὅτι τὰ πάντα γέγονεν αὐτός. Ἐπίστησον δὲ πότερον ἄνθρωπος ἐστι τὸ ἔσχατον ἢ τὰ καλούμενα καταχθό για, ὧν εἰσι καὶ οἱ δαίμονες, ἤτοι πάντες, ή τινες. Ζητητέον τὰ εἰς ἃ καὶ αὐτὰ γενόμενος ὁ Σωτὴρ διὰ τοῦ προφήτου Δαυΐδ φησι· Καὶ ἐγενήθην ὡσεὶ ἄν- θρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος· ὥσπερ πλέον ἔχων (35) παρὰ ἀνθρώπους κατὰ τὴν ἐκ παρ θένου γένεσιν, καὶ κατὰ τὸν λοιπὸν ἐν παραδόξοις βίον, οὕτως ἐν νεκροῖς κατὰ τὸ μόνος ἐκεῖ εἶναι ἐλεύ θερος, οὐκ ἐγκαταλέλειπται ἡ ψυχὴ αὐτοῦ εἰς τὸν μην. Οὕτως μὲν οὖν πρῶτος καὶ ἔσχατος. Εἰ δέ ἐστι γράμματα Θεοῦ, ὥσπερ ἐστὶν, ἅπερ ἀναγινώ- σκοντες οἱ ἅγιοι φασιν ἀνεγνωκέναι τὰ ἐν ταῖς πλαξί Εt καὶ ἀγγέλοις ἄγγελος. Μήποτε δέ, ὥς φαμεν τόνδε τινὰ πρὸς τόνδε γίνεσθαι, οὕτως ὁ νῦν θεολογούμενος Υιός Λόγος ἐγενήθη προς Ὡσηὲ ἀποσταλεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πρὸς αὐτόν. τῶν καταχθονίων, τὰ καταχθόνια, καταχθόνια, $1 COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. præter hæc, rationalia, quorum vocabula haud ita familiariter nobis sint in usu, quorum unum quod- dam genus Saba vocabat Hebræus, ob eam causain dicens nomen formatum fuisse Sabaoth, qui prin- ceps hujus ordinis esset nec diversus a Deo. Præ- ter hæc omnia est mortale rationale ipse howo. Universorum ergo Deus, genus primum quod- dam rationale, quod cateris honore excelleret, fe- cit; quod mea sententia eos complectatur qui vo- cantur dii; alterum in præsentia vocentur throni; tertium vero principatus sine dissidio. Sic autem rationali ad ultimum rationale descendendum est, quod non aliud fortasse fuerit quam homo. Serva- tor igitur, divinius multo quam Paulus, factus etiam in futuro, credere debemus alia esse eliams, est omnibus omnia, ut omnes vel lucrifaceret vet perficeret : et manifeste homo hominibus, angelis angelus factus est. Cumque Gdeliun nemo ambigat hominem eum fuisse, angelum etiam eum fuisse inducamur ad credendum, servantes angelorum apparitiones et verba, quando potestatem eum ap- paret angelorum habere : in quibusdam Scripturae locis angelis loquentibus, veluti illo in loco " : Vi- sus est angelus Domini in flamma ignis de medio rubi, et dixit : Ego sum Deus Abraham, et Isaac, et Jacob. Quin etiam Isaias dicit " : Vocabitur no- men ejus magni consilii Angelus. Primus ergo et ultimus est Servator, non quod non sit etiam me- dia, sed idcirco duorum extremorum vocabulo gaudet, ut declaret se omnia fuisse. Inspice vero C utrum homo sit ultimum rationale; an ea quæ vo- cantur subterranea, quorum de numero sunt dæ- mones, vel omnes, vel aliqui. Inquirenda sunt et illa, quæ Servator se factum per prophetam David inquit : facius sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber; sicut plus habens præ homini- * Cor. IX, 22. ** Exod. 111, 2, 6. " I cap. ix, vers. 6. » Psal. Lxxxvιι, 5, 6. enim, sunt et aliæ virtutes, quarum ne nomina qui- dem scimus. Quod paulo post ex supra memorato Pauli ad Ephesios loco colligere se profitetur. Auque id ipsum iteral orat. V Contra Anomæos, et homil. in Epistol. ad Ephes. Assentiuntur Chry- sostomo Theodoretus in eumdem ejusdem Epistolæ locam, CEcumenius et Theophylactus. HUETIUS. Origenes lib. i in Epist. ad Rom. Hoc quod apparuit angelis, non eis absque Evangelio apparuit, sicut nec nobis quidem homini- bus, ad quos missum se dicit, evangelizare pauperi hus, dimittere captivos in remissionem, et annun- liare annum Domini acceptum. Si ergo cum appa- ruit, nobis omnibus hominibus non sine Evangelio apparuit, consequentia videtur ostendere, quod etiam angelico ordini non sine Evangelio apparuerit, illo fortassis quod æternum Evangelium a Joanne memo- retum supra edocuimus. Si vero etiam in reliquis celestibus ordinibus tale aliquid gestum esse ab eo suspicandum sit, in en qua singuli quique sunt forma apparuit eis, annuntians pacem, quoniam quidem per sanguinem crucis suæ pacificavit non solum quæ in terra, sed quæ, in cælis sunt, etiam tu apud temel- ipsum discutito. Hunc errorem, jam ante Origenem, in aliquibus castigaverat Tertullianus lib. De carne D Christi, cap. 14, et in ipso demum Origene damna- tus est quarto e novem anathematismis Justiniani epistole ad Mennam subjectis. Sed de his pluribus disputamus in Origenianis. lluetius.—Vide homil. in Genes., n. 8. Nemipe ei quoque adhæsit opinioni Origenes, quam magna pars Patrum amplexa est, Filium ipsum Dei patriar- chis et prophetis apparuisse. Vide Sixtum Senens. lib. v, adnot. 102. HUETIUS. tione pollentium genus statuit, angelorum, homi- m et inter qua demones re- censet. Cum autem omnia omnibus ratione præditis factum dicat Sospilatorem ; hominibus hominem, cun carnen assumpsit; angelis angelum, cum pa- triarchis et prophetis visus est; tertium divisionis membrum exsecutus est, et Christum ad lucrifa- cienda sese iis similem fecisse docet, quando factus est inter mortuos liber. Nam cum du- plici genere constent demnonum et de- functorum hominum, cumque horum jam antea forinam sumpsisset Christus quando homo factus est, illorum sumere debuit. ID. (51) Διαστάσεως. Forte διστάσεως. (32) Λογικῷ. Forte legendum λογισμῷ. (53) Καὶ σαφῶς γέγονεν ἀνθρώποις ἄνθρωπος, (34) Περὶ δὲ τοῦ ἄγγελον, etc. Infra tom II : (35) Ὥσπερ πλέον ἔχων, etc. Triplex rerum ra-

ἐκάλει Σαβαὶ ὁ Ἑβραῖος, παρὰ ἐσχηματίσθαι τὸν Σα- Α βαώθ ἄρχοντα ἐκείνων τυγχάνοντα, οὐχ ἕτερον τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπὶ πᾶσι θνητὸν λογικὸν ὁ ἄνθρωπος. Ο τοίνυν τῶν ὅλων Θεὸς πρωτόν τι τῇ τιμῇ γένος λογι- τὴν πεποίηκεν, ὅπερ οἶμαι τοὺς καλουμένους θεούς, καὶ δεύτερον ἐπὶ τοῦ παρόντος καλείσθωσαν θρόνοι, καὶ τρίτον χωρὶς διαστάσεως (31) ἀρχαί. Οὕτω δὲ τῷ λογικῷ (32) καταβατέον ἐπὶ ἔσχατον λογικόν, τά- χα οὐκ ἄλλο τι τοῦ ἀνθρώπου τυγχάνον. Ο τοίνυν Σωτὴρ θειότερον πολλῷ ἢ ὁ Παῦλος γέγονε τοῖς πᾶσι πάντα, ἵνα πάντα ἢ κερδήσῃ, ἢ τελειώσῃ· καὶ σαφῶς γέγονεν ἀνθρώποις ἄνθρωπος, καὶ ἀγγέλοις ἄγγε λος (33). Καὶ περὶ μὲν τοῦ ἄνθρωπον αὐτὸν γεγονέναι οὐδεὶς τῶν πεπιστευκότων διστάζει· περὶ δὲ τοῦ ἄγ. γελον (34), πειθώμεθα τηροῦντες τὰς τῶν ἀγγέλων ἐπιφανείας καὶ λόγους, ὅτε τῆς τῶν ἀγγέλων ἐξου- Β σίας φαίνεται, ἔν τισι τόποις τῆς Γραφῆς ἀγγέλων λεγόντων, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ· Ὤφθη ἄγγελος Κυρίου ἐν πυρὶ φλογὸς βάτου, καὶ εἶπεν· Ἐγὼ Θεὸς ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαλικ, καὶ ᾿Ιακώβ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Ησαΐας φησί· Καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ μεγάλης βουλῆς ἄγγελος. Πρῶτος οὖν καὶ ἔσχατος ὁ Σωτὴρ οὐχ ὅτι σὺ τὰ μεταξύ, ἀλλὰ τῶν ἄκρων, ἵνα δηλωθῇ, ὅτι τὰ πάντα γέγονεν αὐτός. Ἐπίστησον δὲ πότερον ἄνθρωπος ἐστι τὸ ἔσχατον ἢ τὰ καλούμενα καταχθό για, ὧν εἰσι καὶ οἱ δαίμονες, ἤτοι πάντες, ή τινες. Ζητητέον τὰ εἰς ἃ καὶ αὐτὰ γενόμενος ὁ Σωτὴρ διὰ τοῦ προφήτου Δαυΐδ φησι· Καὶ ἐγενήθην ὡσεὶ ἄν- θρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος· ὥσπερ πλέον ἔχων (35) παρὰ ἀνθρώπους κατὰ τὴν ἐκ παρ θένου γένεσιν, καὶ κατὰ τὸν λοιπὸν ἐν παραδόξοις βίον, οὕτως ἐν νεκροῖς κατὰ τὸ μόνος ἐκεῖ εἶναι ἐλεύ θερος, οὐκ ἐγκαταλέλειπται ἡ ψυχὴ αὐτοῦ εἰς τὸν μην. Οὕτως μὲν οὖν πρῶτος καὶ ἔσχατος. Εἰ δέ ἐστι γράμματα Θεοῦ, ὥσπερ ἐστὶν, ἅπερ ἀναγινώ- σκοντες οἱ ἅγιοι φασιν ἀνεγνωκέναι τὰ ἐν ταῖς πλαξί Εt καὶ ἀγγέλοις ἄγγελος. Μήποτε δέ, ὥς φαμεν τόνδε τινὰ πρὸς τόνδε γίνεσθαι, οὕτως ὁ νῦν θεολογούμενος Υιός Λόγος ἐγενήθη προς Ὡσηὲ ἀποσταλεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πρὸς αὐτόν. τῶν καταχθονίων, τὰ καταχθόνια, καταχθόνια, $1 COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. præter hæc, rationalia, quorum vocabula haud ita familiariter nobis sint in usu, quorum unum quod- dam genus Saba vocabat Hebræus, ob eam causain dicens nomen formatum fuisse Sabaoth, qui prin- ceps hujus ordinis esset nec diversus a Deo. Præ- ter hæc omnia est mortale rationale ipse howo. Universorum ergo Deus, genus primum quod- dam rationale, quod cateris honore excelleret, fe- cit; quod mea sententia eos complectatur qui vo- cantur dii; alterum in præsentia vocentur throni; tertium vero principatus sine dissidio. Sic autem rationali ad ultimum rationale descendendum est, quod non aliud fortasse fuerit quam homo. Serva- tor igitur, divinius multo quam Paulus, factus etiam in futuro, credere debemus alia esse eliams, est omnibus omnia, ut omnes vel lucrifaceret vet perficeret : et manifeste homo hominibus, angelis angelus factus est. Cumque Gdeliun nemo ambigat hominem eum fuisse, angelum etiam eum fuisse inducamur ad credendum, servantes angelorum apparitiones et verba, quando potestatem eum ap- paret angelorum habere : in quibusdam Scripturae locis angelis loquentibus, veluti illo in loco " : Vi- sus est angelus Domini in flamma ignis de medio rubi, et dixit : Ego sum Deus Abraham, et Isaac, et Jacob. Quin etiam Isaias dicit " : Vocabitur no- men ejus magni consilii Angelus. Primus ergo et ultimus est Servator, non quod non sit etiam me- dia, sed idcirco duorum extremorum vocabulo gaudet, ut declaret se omnia fuisse. Inspice vero C utrum homo sit ultimum rationale; an ea quæ vo- cantur subterranea, quorum de numero sunt dæ- mones, vel omnes, vel aliqui. Inquirenda sunt et illa, quæ Servator se factum per prophetam David inquit : facius sum sicut homo sine adjutorio inter mortuos liber; sicut plus habens præ homini- * Cor. IX, 22. ** Exod. 111, 2, 6. " I cap. ix, vers. 6. » Psal. Lxxxvιι, 5, 6. enim, sunt et aliæ virtutes, quarum ne nomina qui- dem scimus. Quod paulo post ex supra memorato Pauli ad Ephesios loco colligere se profitetur. Auque id ipsum iteral orat. V Contra Anomæos, et homil. in Epistol. ad Ephes. Assentiuntur Chry- sostomo Theodoretus in eumdem ejusdem Epistolæ locam, CEcumenius et Theophylactus. HUETIUS. Origenes lib. i in Epist. ad Rom. Hoc quod apparuit angelis, non eis absque Evangelio apparuit, sicut nec nobis quidem homini- bus, ad quos missum se dicit, evangelizare pauperi hus, dimittere captivos in remissionem, et annun- liare annum Domini acceptum. Si ergo cum appa- ruit, nobis omnibus hominibus non sine Evangelio apparuit, consequentia videtur ostendere, quod etiam angelico ordini non sine Evangelio apparuerit, illo fortassis quod æternum Evangelium a Joanne memo- retum supra edocuimus. Si vero etiam in reliquis celestibus ordinibus tale aliquid gestum esse ab eo suspicandum sit, in en qua singuli quique sunt forma apparuit eis, annuntians pacem, quoniam quidem per sanguinem crucis suæ pacificavit non solum quæ in terra, sed quæ, in cælis sunt, etiam tu apud temel- ipsum discutito. Hunc errorem, jam ante Origenem, in aliquibus castigaverat Tertullianus lib. De carne D Christi, cap. 14, et in ipso demum Origene damna- tus est quarto e novem anathematismis Justiniani epistole ad Mennam subjectis. Sed de his pluribus disputamus in Origenianis. lluetius.—Vide homil. in Genes., n. 8. Nemipe ei quoque adhæsit opinioni Origenes, quam magna pars Patrum amplexa est, Filium ipsum Dei patriar- chis et prophetis apparuisse. Vide Sixtum Senens. lib. v, adnot. 102. HUETIUS. tione pollentium genus statuit, angelorum, homi- m et inter qua demones re- censet. Cum autem omnia omnibus ratione præditis factum dicat Sospilatorem ; hominibus hominem, cun carnen assumpsit; angelis angelum, cum pa- triarchis et prophetis visus est; tertium divisionis membrum exsecutus est, et Christum ad lucrifa- cienda sese iis similem fecisse docet, quando factus est inter mortuos liber. Nam cum du- plici genere constent demnonum et de- functorum hominum, cumque horum jam antea forinam sumpsisset Christus quando homo factus est, illorum sumere debuit. ID. (51) Διαστάσεως. Forte διστάσεως. (32) Λογικῷ. Forte legendum λογισμῷ. (53) Καὶ σαφῶς γέγονεν ἀνθρώποις ἄνθρωπος, (34) Περὶ δὲ τοῦ ἄγγελον, etc. Infra tom II : (35) Ὥσπερ πλέον ἔχων, etc. Triplex rerum ra-

Ησαΐα ἔφασκεν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τεθεῖσθαι αὐτοῦ τὸ Λ στόμα ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ κεκρύφθαι ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ, βέλει ἐκλεκτῷ ὁμοιωμέ- νος, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα τοῦ Πατρὸς κεκρυμμένος, δοῦλος τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὑπ' αὐτοῦ καλούμενος, καὶ Ἰσραὴλ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Μάχαιρα μὲν οὖν ὀξεῖά ἐστι τὸ στόμα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ Ζῶν τυγχάνει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ δικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύμα τος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸς ἐνθυ μήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· ἄλλως τε καὶ ἐλθὼν οὐκ εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, τουτέστιν ἐπὶ τὰ σωματ τικὰ καὶ αἰσθητὰ βαλεῖν, ἀλλὰ μάχαιραν, καὶ δια- κόπτων τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπιβλαβή φιλίαν ψυχῆς καὶ σώματος, ἵν' ἡ ψυχή, ἐπιδιδοῦσα αὐτὴν τῷ στρατευομένῳ κατὰ τῆς σαρκὸς πνεύματι, φιλιωθῇ τῷ Θεῷ· μάχαιραν, ἢ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον ἔσχε τὸ στόμα. ᾿Αλλὰ καὶ βλέπων τοσούτους τετρωμένους τῇ θείᾳ ἀγάπῃ, ὁμοίως τῇ ὁμολογούσῃ τοῦτο πεπονθέναι ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διὰ τοῦτο, ὅτι, τετρωμένη ἀγάπης (37) ἐγώ, τὸ τρῶσαν βέλος τὰς τῶν τοσούτων εἰς ἀγάπην Θεοῦ ψυχὰς οὐκ ἄλλο τι εὑρήσει ἢ τὸν εἰπόντα· Εθηκέ με ὡς βέλος ἐκλεκτόν. Β νας ὁ Ἰησοῦς γεγένηται οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος, ἀλλ' ὡς ὁ διακονῶν, μορφὴν δούλου ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἐλευθερίας τῶν δουλευσάντων τῇ ἁμαρτίᾳ λαβὼν, οὐκ ἀγνοήσει τίνα τρόπον ὁ Πατήρ φησι πρὸς αὐτὸν της Δουλός μου εἶ σύ· καὶ μετ' ὀλίγα· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε παῖδά μου. Τολμητέον γὰρ εἰπεῖν πλείονα, καὶ θειοτέραν, καὶ ἀληθῶς κατ' εἰκόνα τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγαθότητα φαίνεσθαι τοῦ Χριστοῦ, ὅτε Εαυτὸν ἐταπείνωσε, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ εἰ ἀρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, καὶ μὴ βου- ληθεὶς ἐπὶ τῇ τοῦ κόσμου σωτηρίᾳ γενέσθαι δοῦλος. Διὰ τοῦτο, διδάξαι ἡμᾶς βουλόμενος μέγα δῶρον εἰληφέναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῷ οὕτως (38) δεδουλευ- κέναι, φησί· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε Σαϊδά μου. Μὴ γενόμενος γὰρ δοῦλος, οὐκ ἂν ἔπησε τὰς φυλὰς τοῦ Ἰακώβ (39), οὐδὲ τὴν διασπο μὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπέστρεψεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐγεγόνει ἂν εἰς φῶς ἐθνῶν τοῦ εἶναι εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ μέτριόν γε τὸ δοῦλον αὐτὸν γενέσθαι, εἰ καὶ μέγα ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι τοῦτο λέγεται, συγ- κρίσει ἀρνίου ἀκάκου καὶ ἀμνοῦ· ὡς γὰρ ἀρνίον ἄκακον γεγένηται ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι ὁ Αμνός, τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὁ πᾶσι τοῦ λόγου χορηγὸς, ὁμοιωθεὶς ἀμνῷ ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἀφώνῳ, ὅπως τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες καθαρθῶμεν, ἀναδιδομένῳ τρόπον φαρμάκου * ἀγάπῃ. τὸ οὕτως. Ἰσραήλ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. ipsius os a Patre positum esse dixit, veluti gladium. B C acutum, et se absconditum fuisse sub umbra manus ipsius, assimilatum interim sagitæ electa, et in Patris pharetra absconditum : servum Dei univer- sorum ab ipso vocatum, et Israelem, et lucem gen- tium. Gladius itaque acutus est os Filii Dei, quo- niam vivus est sermo Dei, et efficax, el penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertingens usque ad divisionem animæ simul ac spiritus, compagum. que el medullarum, et discretor cogitationum, et no- tionum cordis 2; præsertim cum venerit, non ut mittat pacem super terram³, hoc est in res corpo- reas et sensibiles, sed gladium, et ut discindat perniciosam, ut ita loquar, corporis amicitiam et animæ, quo anima permittens seipsam spiritui, qui militat adversus carnem, amicitiam cum Deo iueal;, gladium, vel tanquam gladium acutum habuit os juxta propheticum serinonem. Quin etiam inspiciens aliquis tot divino amore sauciatos, non secus atque. erat illa, quæ in Cantico canticorum se hoc passam. fatebatur, inquiens : Amore vulnerala ego sum ; is profecto non aliam inventurus est sagittam tam multorum animas amore Dei vulnerantem, quam eum qui dicit *: Posuit me sicul sagittam electam. Jesus factus sit discipulis non tanquam recumbens, sed tanquam ministrans, quippe qui cum Filius Dei esset, pro liberandis iis qui peccato serviebant, formam servi sumpserit, non ignorabit quomodo. ad ipsum Pater dicat: Servus meus es tu ", ac mox : Magnum tibi est, ut voceris servus meus '. Nam nobis audendum est dicere, majorem divinio- remque, atque vere secundum imaginem Patris, Christi bonitatem apparere, quando humilem præ- buil semetipsum, factus obediens usque ad mortem,. mortem autem crucis *, quam, si rapinam arbitratus esse se æqualem Deo ⁹, noluisset pro mundi salute fieri servus. Ob eam causam volens nos docere magnum donum se a Patre accepisse, quod sic servierit, inquit 10: Et Deus meus erit mihi fortitudo mea : Et dixit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus: nam servus non factus, non excitasset Jacob, neque dispersionem Israel conver- lisset : sed neque futurus erat in lucem gentium, ut usque ad extremum terræ salus esset. Et res quidem non usque adeo magna est, quod servus ipse fuerit factus, quamvis a Patre boc magnum esse dicatur, si couferatur cum agnello, et agno inno- cente : ut enim agnellus innocens, qui ducitur ut sacrificetur ", factus est ille Agnus Dei, ut auferat peccatum mundi, et qui omnibus sermonem suppe- ditat, etiam assimilatus est agnello sine voce coram tondente, ut morte ipsius omnes nos purificemur, [sa. xLis, 2. Isa. XLIX, 3. ibid. 6. ³ Philip. 11, 8. Hebr. iv, 12. ' Matth. x, 34. * Cant. 11, 5. ' ibid. 6. Isa. XLIX, 5, 6. Isa. LIII, 7. Ierta D Nuetii, B autemi editio Huetii 37. Ad hæc quisquis intellexerit quonam pacto 37. Ἔτι δὲ πᾶς ὁ συνιεὶς πῶς τοῖς μαθητευομέ (57) Αγάπης. Sic codex Bodleianus ; luetius in (58) Τῷ οὕτως. Ita codd. mss.; editio autem (59) Ιακώβ recte habet codex Bodleianus; mala

Ησαΐα ἔφασκεν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τεθεῖσθαι αὐτοῦ τὸ Λ στόμα ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ κεκρύφθαι ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ, βέλει ἐκλεκτῷ ὁμοιωμέ- νος, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα τοῦ Πατρὸς κεκρυμμένος, δοῦλος τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὑπ' αὐτοῦ καλούμενος, καὶ Ἰσραὴλ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Μάχαιρα μὲν οὖν ὀξεῖά ἐστι τὸ στόμα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ Ζῶν τυγχάνει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ δικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύμα τος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸς ἐνθυ μήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· ἄλλως τε καὶ ἐλθὼν οὐκ εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, τουτέστιν ἐπὶ τὰ σωματ τικὰ καὶ αἰσθητὰ βαλεῖν, ἀλλὰ μάχαιραν, καὶ δια- κόπτων τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπιβλαβή φιλίαν ψυχῆς καὶ σώματος, ἵν' ἡ ψυχή, ἐπιδιδοῦσα αὐτὴν τῷ στρατευομένῳ κατὰ τῆς σαρκὸς πνεύματι, φιλιωθῇ τῷ Θεῷ· μάχαιραν, ἢ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον ἔσχε τὸ στόμα. ᾿Αλλὰ καὶ βλέπων τοσούτους τετρωμένους τῇ θείᾳ ἀγάπῃ, ὁμοίως τῇ ὁμολογούσῃ τοῦτο πεπονθέναι ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διὰ τοῦτο, ὅτι, τετρωμένη ἀγάπης (37) ἐγώ, τὸ τρῶσαν βέλος τὰς τῶν τοσούτων εἰς ἀγάπην Θεοῦ ψυχὰς οὐκ ἄλλο τι εὑρήσει ἢ τὸν εἰπόντα· Εθηκέ με ὡς βέλος ἐκλεκτόν. Β νας ὁ Ἰησοῦς γεγένηται οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος, ἀλλ' ὡς ὁ διακονῶν, μορφὴν δούλου ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἐλευθερίας τῶν δουλευσάντων τῇ ἁμαρτίᾳ λαβὼν, οὐκ ἀγνοήσει τίνα τρόπον ὁ Πατήρ φησι πρὸς αὐτὸν της Δουλός μου εἶ σύ· καὶ μετ' ὀλίγα· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε παῖδά μου. Τολμητέον γὰρ εἰπεῖν πλείονα, καὶ θειοτέραν, καὶ ἀληθῶς κατ' εἰκόνα τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγαθότητα φαίνεσθαι τοῦ Χριστοῦ, ὅτε Εαυτὸν ἐταπείνωσε, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ εἰ ἀρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, καὶ μὴ βου- ληθεὶς ἐπὶ τῇ τοῦ κόσμου σωτηρίᾳ γενέσθαι δοῦλος. Διὰ τοῦτο, διδάξαι ἡμᾶς βουλόμενος μέγα δῶρον εἰληφέναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῷ οὕτως (38) δεδουλευ- κέναι, φησί· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε Σαϊδά μου. Μὴ γενόμενος γὰρ δοῦλος, οὐκ ἂν ἔπησε τὰς φυλὰς τοῦ Ἰακώβ (39), οὐδὲ τὴν διασπο μὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπέστρεψεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐγεγόνει ἂν εἰς φῶς ἐθνῶν τοῦ εἶναι εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ μέτριόν γε τὸ δοῦλον αὐτὸν γενέσθαι, εἰ καὶ μέγα ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι τοῦτο λέγεται, συγ- κρίσει ἀρνίου ἀκάκου καὶ ἀμνοῦ· ὡς γὰρ ἀρνίον ἄκακον γεγένηται ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι ὁ Αμνός, τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὁ πᾶσι τοῦ λόγου χορηγὸς, ὁμοιωθεὶς ἀμνῷ ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἀφώνῳ, ὅπως τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες καθαρθῶμεν, ἀναδιδομένῳ τρόπον φαρμάκου * ἀγάπῃ. τὸ οὕτως. Ἰσραήλ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. ipsius os a Patre positum esse dixit, veluti gladium. B C acutum, et se absconditum fuisse sub umbra manus ipsius, assimilatum interim sagitæ electa, et in Patris pharetra absconditum : servum Dei univer- sorum ab ipso vocatum, et Israelem, et lucem gen- tium. Gladius itaque acutus est os Filii Dei, quo- niam vivus est sermo Dei, et efficax, el penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertingens usque ad divisionem animæ simul ac spiritus, compagum. que el medullarum, et discretor cogitationum, et no- tionum cordis 2; præsertim cum venerit, non ut mittat pacem super terram³, hoc est in res corpo- reas et sensibiles, sed gladium, et ut discindat perniciosam, ut ita loquar, corporis amicitiam et animæ, quo anima permittens seipsam spiritui, qui militat adversus carnem, amicitiam cum Deo iueal;, gladium, vel tanquam gladium acutum habuit os juxta propheticum serinonem. Quin etiam inspiciens aliquis tot divino amore sauciatos, non secus atque. erat illa, quæ in Cantico canticorum se hoc passam. fatebatur, inquiens : Amore vulnerala ego sum ; is profecto non aliam inventurus est sagittam tam multorum animas amore Dei vulnerantem, quam eum qui dicit *: Posuit me sicul sagittam electam. Jesus factus sit discipulis non tanquam recumbens, sed tanquam ministrans, quippe qui cum Filius Dei esset, pro liberandis iis qui peccato serviebant, formam servi sumpserit, non ignorabit quomodo. ad ipsum Pater dicat: Servus meus es tu ", ac mox : Magnum tibi est, ut voceris servus meus '. Nam nobis audendum est dicere, majorem divinio- remque, atque vere secundum imaginem Patris, Christi bonitatem apparere, quando humilem præ- buil semetipsum, factus obediens usque ad mortem,. mortem autem crucis *, quam, si rapinam arbitratus esse se æqualem Deo ⁹, noluisset pro mundi salute fieri servus. Ob eam causam volens nos docere magnum donum se a Patre accepisse, quod sic servierit, inquit 10: Et Deus meus erit mihi fortitudo mea : Et dixit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus: nam servus non factus, non excitasset Jacob, neque dispersionem Israel conver- lisset : sed neque futurus erat in lucem gentium, ut usque ad extremum terræ salus esset. Et res quidem non usque adeo magna est, quod servus ipse fuerit factus, quamvis a Patre boc magnum esse dicatur, si couferatur cum agnello, et agno inno- cente : ut enim agnellus innocens, qui ducitur ut sacrificetur ", factus est ille Agnus Dei, ut auferat peccatum mundi, et qui omnibus sermonem suppe- ditat, etiam assimilatus est agnello sine voce coram tondente, ut morte ipsius omnes nos purificemur, [sa. xLis, 2. Isa. XLIX, 3. ibid. 6. ³ Philip. 11, 8. Hebr. iv, 12. ' Matth. x, 34. * Cant. 11, 5. ' ibid. 6. Isa. XLIX, 5, 6. Isa. LIII, 7. Ierta D Nuetii, B autemi editio Huetii 37. Ad hæc quisquis intellexerit quonam pacto 37. Ἔτι δὲ πᾶς ὁ συνιεὶς πῶς τοῖς μαθητευομέ (57) Αγάπης. Sic codex Bodleianus ; luetius in (58) Τῷ οὕτως. Ita codd. mss.; editio autem (59) Ιακώβ recte habet codex Bodleianus; mala

Ησαΐα ἔφασκεν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τεθεῖσθαι αὐτοῦ τὸ Λ στόμα ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ κεκρύφθαι ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ, βέλει ἐκλεκτῷ ὁμοιωμέ- νος, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα τοῦ Πατρὸς κεκρυμμένος, δοῦλος τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὑπ' αὐτοῦ καλούμενος, καὶ Ἰσραὴλ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Μάχαιρα μὲν οὖν ὀξεῖά ἐστι τὸ στόμα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ Ζῶν τυγχάνει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ δικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύμα τος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸς ἐνθυ μήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· ἄλλως τε καὶ ἐλθὼν οὐκ εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, τουτέστιν ἐπὶ τὰ σωματ τικὰ καὶ αἰσθητὰ βαλεῖν, ἀλλὰ μάχαιραν, καὶ δια- κόπτων τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπιβλαβή φιλίαν ψυχῆς καὶ σώματος, ἵν' ἡ ψυχή, ἐπιδιδοῦσα αὐτὴν τῷ στρατευομένῳ κατὰ τῆς σαρκὸς πνεύματι, φιλιωθῇ τῷ Θεῷ· μάχαιραν, ἢ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον ἔσχε τὸ στόμα. ᾿Αλλὰ καὶ βλέπων τοσούτους τετρωμένους τῇ θείᾳ ἀγάπῃ, ὁμοίως τῇ ὁμολογούσῃ τοῦτο πεπονθέναι ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διὰ τοῦτο, ὅτι, τετρωμένη ἀγάπης (37) ἐγώ, τὸ τρῶσαν βέλος τὰς τῶν τοσούτων εἰς ἀγάπην Θεοῦ ψυχὰς οὐκ ἄλλο τι εὑρήσει ἢ τὸν εἰπόντα· Εθηκέ με ὡς βέλος ἐκλεκτόν. Β νας ὁ Ἰησοῦς γεγένηται οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος, ἀλλ' ὡς ὁ διακονῶν, μορφὴν δούλου ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἐλευθερίας τῶν δουλευσάντων τῇ ἁμαρτίᾳ λαβὼν, οὐκ ἀγνοήσει τίνα τρόπον ὁ Πατήρ φησι πρὸς αὐτὸν της Δουλός μου εἶ σύ· καὶ μετ' ὀλίγα· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε παῖδά μου. Τολμητέον γὰρ εἰπεῖν πλείονα, καὶ θειοτέραν, καὶ ἀληθῶς κατ' εἰκόνα τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγαθότητα φαίνεσθαι τοῦ Χριστοῦ, ὅτε Εαυτὸν ἐταπείνωσε, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ εἰ ἀρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, καὶ μὴ βου- ληθεὶς ἐπὶ τῇ τοῦ κόσμου σωτηρίᾳ γενέσθαι δοῦλος. Διὰ τοῦτο, διδάξαι ἡμᾶς βουλόμενος μέγα δῶρον εἰληφέναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῷ οὕτως (38) δεδουλευ- κέναι, φησί· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε Σαϊδά μου. Μὴ γενόμενος γὰρ δοῦλος, οὐκ ἂν ἔπησε τὰς φυλὰς τοῦ Ἰακώβ (39), οὐδὲ τὴν διασπο μὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπέστρεψεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐγεγόνει ἂν εἰς φῶς ἐθνῶν τοῦ εἶναι εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ μέτριόν γε τὸ δοῦλον αὐτὸν γενέσθαι, εἰ καὶ μέγα ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι τοῦτο λέγεται, συγ- κρίσει ἀρνίου ἀκάκου καὶ ἀμνοῦ· ὡς γὰρ ἀρνίον ἄκακον γεγένηται ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι ὁ Αμνός, τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὁ πᾶσι τοῦ λόγου χορηγὸς, ὁμοιωθεὶς ἀμνῷ ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἀφώνῳ, ὅπως τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες καθαρθῶμεν, ἀναδιδομένῳ τρόπον φαρμάκου * ἀγάπῃ. τὸ οὕτως. Ἰσραήλ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. ipsius os a Patre positum esse dixit, veluti gladium. B C acutum, et se absconditum fuisse sub umbra manus ipsius, assimilatum interim sagitæ electa, et in Patris pharetra absconditum : servum Dei univer- sorum ab ipso vocatum, et Israelem, et lucem gen- tium. Gladius itaque acutus est os Filii Dei, quo- niam vivus est sermo Dei, et efficax, el penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertingens usque ad divisionem animæ simul ac spiritus, compagum. que el medullarum, et discretor cogitationum, et no- tionum cordis 2; præsertim cum venerit, non ut mittat pacem super terram³, hoc est in res corpo- reas et sensibiles, sed gladium, et ut discindat perniciosam, ut ita loquar, corporis amicitiam et animæ, quo anima permittens seipsam spiritui, qui militat adversus carnem, amicitiam cum Deo iueal;, gladium, vel tanquam gladium acutum habuit os juxta propheticum serinonem. Quin etiam inspiciens aliquis tot divino amore sauciatos, non secus atque. erat illa, quæ in Cantico canticorum se hoc passam. fatebatur, inquiens : Amore vulnerala ego sum ; is profecto non aliam inventurus est sagittam tam multorum animas amore Dei vulnerantem, quam eum qui dicit *: Posuit me sicul sagittam electam. Jesus factus sit discipulis non tanquam recumbens, sed tanquam ministrans, quippe qui cum Filius Dei esset, pro liberandis iis qui peccato serviebant, formam servi sumpserit, non ignorabit quomodo. ad ipsum Pater dicat: Servus meus es tu ", ac mox : Magnum tibi est, ut voceris servus meus '. Nam nobis audendum est dicere, majorem divinio- remque, atque vere secundum imaginem Patris, Christi bonitatem apparere, quando humilem præ- buil semetipsum, factus obediens usque ad mortem,. mortem autem crucis *, quam, si rapinam arbitratus esse se æqualem Deo ⁹, noluisset pro mundi salute fieri servus. Ob eam causam volens nos docere magnum donum se a Patre accepisse, quod sic servierit, inquit 10: Et Deus meus erit mihi fortitudo mea : Et dixit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus: nam servus non factus, non excitasset Jacob, neque dispersionem Israel conver- lisset : sed neque futurus erat in lucem gentium, ut usque ad extremum terræ salus esset. Et res quidem non usque adeo magna est, quod servus ipse fuerit factus, quamvis a Patre boc magnum esse dicatur, si couferatur cum agnello, et agno inno- cente : ut enim agnellus innocens, qui ducitur ut sacrificetur ", factus est ille Agnus Dei, ut auferat peccatum mundi, et qui omnibus sermonem suppe- ditat, etiam assimilatus est agnello sine voce coram tondente, ut morte ipsius omnes nos purificemur, [sa. xLis, 2. Isa. XLIX, 3. ibid. 6. ³ Philip. 11, 8. Hebr. iv, 12. ' Matth. x, 34. * Cant. 11, 5. ' ibid. 6. Isa. XLIX, 5, 6. Isa. LIII, 7. Ierta D Nuetii, B autemi editio Huetii 37. Ad hæc quisquis intellexerit quonam pacto 37. Ἔτι δὲ πᾶς ὁ συνιεὶς πῶς τοῖς μαθητευομέ (57) Αγάπης. Sic codex Bodleianus ; luetius in (58) Τῷ οὕτως. Ita codd. mss.; editio autem (59) Ιακώβ recte habet codex Bodleianus; mala

Ησαΐα ἔφασκεν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τεθεῖσθαι αὐτοῦ τὸ Λ στόμα ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ κεκρύφθαι ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ, βέλει ἐκλεκτῷ ὁμοιωμέ- νος, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα τοῦ Πατρὸς κεκρυμμένος, δοῦλος τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὑπ' αὐτοῦ καλούμενος, καὶ Ἰσραὴλ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Μάχαιρα μὲν οὖν ὀξεῖά ἐστι τὸ στόμα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ Ζῶν τυγχάνει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ δικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύμα τος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸς ἐνθυ μήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· ἄλλως τε καὶ ἐλθὼν οὐκ εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, τουτέστιν ἐπὶ τὰ σωματ τικὰ καὶ αἰσθητὰ βαλεῖν, ἀλλὰ μάχαιραν, καὶ δια- κόπτων τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπιβλαβή φιλίαν ψυχῆς καὶ σώματος, ἵν' ἡ ψυχή, ἐπιδιδοῦσα αὐτὴν τῷ στρατευομένῳ κατὰ τῆς σαρκὸς πνεύματι, φιλιωθῇ τῷ Θεῷ· μάχαιραν, ἢ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον ἔσχε τὸ στόμα. ᾿Αλλὰ καὶ βλέπων τοσούτους τετρωμένους τῇ θείᾳ ἀγάπῃ, ὁμοίως τῇ ὁμολογούσῃ τοῦτο πεπονθέναι ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διὰ τοῦτο, ὅτι, τετρωμένη ἀγάπης (37) ἐγώ, τὸ τρῶσαν βέλος τὰς τῶν τοσούτων εἰς ἀγάπην Θεοῦ ψυχὰς οὐκ ἄλλο τι εὑρήσει ἢ τὸν εἰπόντα· Εθηκέ με ὡς βέλος ἐκλεκτόν. Β νας ὁ Ἰησοῦς γεγένηται οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος, ἀλλ' ὡς ὁ διακονῶν, μορφὴν δούλου ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἐλευθερίας τῶν δουλευσάντων τῇ ἁμαρτίᾳ λαβὼν, οὐκ ἀγνοήσει τίνα τρόπον ὁ Πατήρ φησι πρὸς αὐτὸν της Δουλός μου εἶ σύ· καὶ μετ' ὀλίγα· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε παῖδά μου. Τολμητέον γὰρ εἰπεῖν πλείονα, καὶ θειοτέραν, καὶ ἀληθῶς κατ' εἰκόνα τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγαθότητα φαίνεσθαι τοῦ Χριστοῦ, ὅτε Εαυτὸν ἐταπείνωσε, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ εἰ ἀρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, καὶ μὴ βου- ληθεὶς ἐπὶ τῇ τοῦ κόσμου σωτηρίᾳ γενέσθαι δοῦλος. Διὰ τοῦτο, διδάξαι ἡμᾶς βουλόμενος μέγα δῶρον εἰληφέναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῷ οὕτως (38) δεδουλευ- κέναι, φησί· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε Σαϊδά μου. Μὴ γενόμενος γὰρ δοῦλος, οὐκ ἂν ἔπησε τὰς φυλὰς τοῦ Ἰακώβ (39), οὐδὲ τὴν διασπο μὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπέστρεψεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐγεγόνει ἂν εἰς φῶς ἐθνῶν τοῦ εἶναι εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ μέτριόν γε τὸ δοῦλον αὐτὸν γενέσθαι, εἰ καὶ μέγα ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι τοῦτο λέγεται, συγ- κρίσει ἀρνίου ἀκάκου καὶ ἀμνοῦ· ὡς γὰρ ἀρνίον ἄκακον γεγένηται ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι ὁ Αμνός, τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὁ πᾶσι τοῦ λόγου χορηγὸς, ὁμοιωθεὶς ἀμνῷ ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἀφώνῳ, ὅπως τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες καθαρθῶμεν, ἀναδιδομένῳ τρόπον φαρμάκου * ἀγάπῃ. τὸ οὕτως. Ἰσραήλ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. ipsius os a Patre positum esse dixit, veluti gladium. B C acutum, et se absconditum fuisse sub umbra manus ipsius, assimilatum interim sagitæ electa, et in Patris pharetra absconditum : servum Dei univer- sorum ab ipso vocatum, et Israelem, et lucem gen- tium. Gladius itaque acutus est os Filii Dei, quo- niam vivus est sermo Dei, et efficax, el penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertingens usque ad divisionem animæ simul ac spiritus, compagum. que el medullarum, et discretor cogitationum, et no- tionum cordis 2; præsertim cum venerit, non ut mittat pacem super terram³, hoc est in res corpo- reas et sensibiles, sed gladium, et ut discindat perniciosam, ut ita loquar, corporis amicitiam et animæ, quo anima permittens seipsam spiritui, qui militat adversus carnem, amicitiam cum Deo iueal;, gladium, vel tanquam gladium acutum habuit os juxta propheticum serinonem. Quin etiam inspiciens aliquis tot divino amore sauciatos, non secus atque. erat illa, quæ in Cantico canticorum se hoc passam. fatebatur, inquiens : Amore vulnerala ego sum ; is profecto non aliam inventurus est sagittam tam multorum animas amore Dei vulnerantem, quam eum qui dicit *: Posuit me sicul sagittam electam. Jesus factus sit discipulis non tanquam recumbens, sed tanquam ministrans, quippe qui cum Filius Dei esset, pro liberandis iis qui peccato serviebant, formam servi sumpserit, non ignorabit quomodo. ad ipsum Pater dicat: Servus meus es tu ", ac mox : Magnum tibi est, ut voceris servus meus '. Nam nobis audendum est dicere, majorem divinio- remque, atque vere secundum imaginem Patris, Christi bonitatem apparere, quando humilem præ- buil semetipsum, factus obediens usque ad mortem,. mortem autem crucis *, quam, si rapinam arbitratus esse se æqualem Deo ⁹, noluisset pro mundi salute fieri servus. Ob eam causam volens nos docere magnum donum se a Patre accepisse, quod sic servierit, inquit 10: Et Deus meus erit mihi fortitudo mea : Et dixit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus: nam servus non factus, non excitasset Jacob, neque dispersionem Israel conver- lisset : sed neque futurus erat in lucem gentium, ut usque ad extremum terræ salus esset. Et res quidem non usque adeo magna est, quod servus ipse fuerit factus, quamvis a Patre boc magnum esse dicatur, si couferatur cum agnello, et agno inno- cente : ut enim agnellus innocens, qui ducitur ut sacrificetur ", factus est ille Agnus Dei, ut auferat peccatum mundi, et qui omnibus sermonem suppe- ditat, etiam assimilatus est agnello sine voce coram tondente, ut morte ipsius omnes nos purificemur, [sa. xLis, 2. Isa. XLIX, 3. ibid. 6. ³ Philip. 11, 8. Hebr. iv, 12. ' Matth. x, 34. * Cant. 11, 5. ' ibid. 6. Isa. XLIX, 5, 6. Isa. LIII, 7. Ierta D Nuetii, B autemi editio Huetii 37. Ad hæc quisquis intellexerit quonam pacto 37. Ἔτι δὲ πᾶς ὁ συνιεὶς πῶς τοῖς μαθητευομέ (57) Αγάπης. Sic codex Bodleianus ; luetius in (58) Τῷ οὕτως. Ita codd. mss.; editio autem (59) Ιακώβ recte habet codex Bodleianus; mala

Ησαΐα ἔφασκεν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τεθεῖσθαι αὐτοῦ τὸ Λ στόμα ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν, καὶ κεκρύφθαι ὑπὸ τὴν σκέπην τῆς χειρὸς αὐτοῦ, βέλει ἐκλεκτῷ ὁμοιωμέ- νος, καὶ ἐν τῇ φαρέτρα τοῦ Πατρὸς κεκρυμμένος, δοῦλος τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ὑπ' αὐτοῦ καλούμενος, καὶ Ἰσραὴλ, καὶ φῶς ἐθνῶν. Μάχαιρα μὲν οὖν ὀξεῖά ἐστι τὸ στόμα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ Ζῶν τυγχάνει ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον, καὶ δικνούμενος ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς καὶ πνεύμα τος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτικὸς ἐνθυ μήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας· ἄλλως τε καὶ ἐλθὼν οὐκ εἰρήνην ἐπὶ τὴν γῆν, τουτέστιν ἐπὶ τὰ σωματ τικὰ καὶ αἰσθητὰ βαλεῖν, ἀλλὰ μάχαιραν, καὶ δια- κόπτων τὴν, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπιβλαβή φιλίαν ψυχῆς καὶ σώματος, ἵν' ἡ ψυχή, ἐπιδιδοῦσα αὐτὴν τῷ στρατευομένῳ κατὰ τῆς σαρκὸς πνεύματι, φιλιωθῇ τῷ Θεῷ· μάχαιραν, ἢ ὡς μάχαιραν ἐξεῖαν κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον ἔσχε τὸ στόμα. ᾿Αλλὰ καὶ βλέπων τοσούτους τετρωμένους τῇ θείᾳ ἀγάπῃ, ὁμοίως τῇ ὁμολογούσῃ τοῦτο πεπονθέναι ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διὰ τοῦτο, ὅτι, τετρωμένη ἀγάπης (37) ἐγώ, τὸ τρῶσαν βέλος τὰς τῶν τοσούτων εἰς ἀγάπην Θεοῦ ψυχὰς οὐκ ἄλλο τι εὑρήσει ἢ τὸν εἰπόντα· Εθηκέ με ὡς βέλος ἐκλεκτόν. Β νας ὁ Ἰησοῦς γεγένηται οὐχ ὡς ὁ ἀνακείμενος, ἀλλ' ὡς ὁ διακονῶν, μορφὴν δούλου ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὑπὲρ ἐλευθερίας τῶν δουλευσάντων τῇ ἁμαρτίᾳ λαβὼν, οὐκ ἀγνοήσει τίνα τρόπον ὁ Πατήρ φησι πρὸς αὐτὸν της Δουλός μου εἶ σύ· καὶ μετ' ὀλίγα· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε παῖδά μου. Τολμητέον γὰρ εἰπεῖν πλείονα, καὶ θειοτέραν, καὶ ἀληθῶς κατ' εἰκόνα τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγαθότητα φαίνεσθαι τοῦ Χριστοῦ, ὅτε Εαυτὸν ἐταπείνωσε, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ, ἡ εἰ ἀρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, καὶ μὴ βου- ληθεὶς ἐπὶ τῇ τοῦ κόσμου σωτηρίᾳ γενέσθαι δοῦλος. Διὰ τοῦτο, διδάξαι ἡμᾶς βουλόμενος μέγα δῶρον εἰληφέναι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τῷ οὕτως (38) δεδουλευ- κέναι, φησί· Καὶ ὁ Θεός μου ἔσται μοι ἰσχύς· καὶ εἶπέ μοι· Μέγα σοί ἐστι τοῦτο κληθῆναι σε Σαϊδά μου. Μὴ γενόμενος γὰρ δοῦλος, οὐκ ἂν ἔπησε τὰς φυλὰς τοῦ Ἰακώβ (39), οὐδὲ τὴν διασπο μὰν τοῦ Ἰσραὴλ ἐπέστρεψεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐγεγόνει ἂν εἰς φῶς ἐθνῶν τοῦ εἶναι εἰς σωτηρίαν ἕως ἐσχάτου τῆς γῆς. Καὶ μέτριόν γε τὸ δοῦλον αὐτὸν γενέσθαι, εἰ καὶ μέγα ὑπὸ τοῦ Πατρὸς εἶναι τοῦτο λέγεται, συγ- κρίσει ἀρνίου ἀκάκου καὶ ἀμνοῦ· ὡς γὰρ ἀρνίον ἄκακον γεγένηται ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι ὁ Αμνός, τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἄρῃ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὁ πᾶσι τοῦ λόγου χορηγὸς, ὁμοιωθεὶς ἀμνῷ ἐνώπιον τοῦ κείροντος ἀφώνῳ, ὅπως τῷ θανάτῳ αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες καθαρθῶμεν, ἀναδιδομένῳ τρόπον φαρμάκου * ἀγάπῃ. τὸ οὕτως. Ἰσραήλ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. ipsius os a Patre positum esse dixit, veluti gladium. B C acutum, et se absconditum fuisse sub umbra manus ipsius, assimilatum interim sagitæ electa, et in Patris pharetra absconditum : servum Dei univer- sorum ab ipso vocatum, et Israelem, et lucem gen- tium. Gladius itaque acutus est os Filii Dei, quo- niam vivus est sermo Dei, et efficax, el penetrantior quovis gladio utrinque incidente, et pertingens usque ad divisionem animæ simul ac spiritus, compagum. que el medullarum, et discretor cogitationum, et no- tionum cordis 2; præsertim cum venerit, non ut mittat pacem super terram³, hoc est in res corpo- reas et sensibiles, sed gladium, et ut discindat perniciosam, ut ita loquar, corporis amicitiam et animæ, quo anima permittens seipsam spiritui, qui militat adversus carnem, amicitiam cum Deo iueal;, gladium, vel tanquam gladium acutum habuit os juxta propheticum serinonem. Quin etiam inspiciens aliquis tot divino amore sauciatos, non secus atque. erat illa, quæ in Cantico canticorum se hoc passam. fatebatur, inquiens : Amore vulnerala ego sum ; is profecto non aliam inventurus est sagittam tam multorum animas amore Dei vulnerantem, quam eum qui dicit *: Posuit me sicul sagittam electam. Jesus factus sit discipulis non tanquam recumbens, sed tanquam ministrans, quippe qui cum Filius Dei esset, pro liberandis iis qui peccato serviebant, formam servi sumpserit, non ignorabit quomodo. ad ipsum Pater dicat: Servus meus es tu ", ac mox : Magnum tibi est, ut voceris servus meus '. Nam nobis audendum est dicere, majorem divinio- remque, atque vere secundum imaginem Patris, Christi bonitatem apparere, quando humilem præ- buil semetipsum, factus obediens usque ad mortem,. mortem autem crucis *, quam, si rapinam arbitratus esse se æqualem Deo ⁹, noluisset pro mundi salute fieri servus. Ob eam causam volens nos docere magnum donum se a Patre accepisse, quod sic servierit, inquit 10: Et Deus meus erit mihi fortitudo mea : Et dixit mihi : Magnum tibi est, ut voceris servus meus: nam servus non factus, non excitasset Jacob, neque dispersionem Israel conver- lisset : sed neque futurus erat in lucem gentium, ut usque ad extremum terræ salus esset. Et res quidem non usque adeo magna est, quod servus ipse fuerit factus, quamvis a Patre boc magnum esse dicatur, si couferatur cum agnello, et agno inno- cente : ut enim agnellus innocens, qui ducitur ut sacrificetur ", factus est ille Agnus Dei, ut auferat peccatum mundi, et qui omnibus sermonem suppe- ditat, etiam assimilatus est agnello sine voce coram tondente, ut morte ipsius omnes nos purificemur, [sa. xLis, 2. Isa. XLIX, 3. ibid. 6. ³ Philip. 11, 8. Hebr. iv, 12. ' Matth. x, 34. * Cant. 11, 5. ' ibid. 6. Isa. XLIX, 5, 6. Isa. LIII, 7. Ierta D Nuetii, B autemi editio Huetii 37. Ad hæc quisquis intellexerit quonam pacto 37. Ἔτι δὲ πᾶς ὁ συνιεὶς πῶς τοῖς μαθητευομέ (57) Αγάπης. Sic codex Bodleianus ; luetius in (58) Τῷ οὕτως. Ita codd. mss.; editio autem (59) Ιακώβ recte habet codex Bodleianus; mala

Α ἐπὶ τὰς ἀντικειμένας ενεργείας, καὶ τὴν τῶν βουλο μένων ἀναδέξασθαι τὴν ἀλήθειαν ἁμαρτίαν· ἀτο νῆσαι γὰρ ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ τὰς πολεμούσας τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει πεποίηκε δυνάμεις, καὶ ἐξελεύσεσθαι τὴν ἐν ἑκάστῳ τῶν πιστευόντων ζωὴν τῇ ἁμαρτίᾳ ἀφάτῳ δυνάμει. Ἐπεὶ δὲ, ἕως πᾶς ἐχ Ορὸς αὐτοῦ καταργηθῇ, καὶ τελευταῖός γε ὁ θάνα τος, αἴρει τὴν ἁμαρτίαν, ἵν᾿ ὁ πᾶς γένηται χωρίς ἁμαρτίας κόσμος· διὰ τοῦτο ὁ Ἰωάννης δεικνὺς αὐτ τόν φησιν· Ἴδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· οὐχὶ ὁ μέλλων μὲν αἴρειν, οὐχὶ δὲ καὶ αἴρων ἤδη, καὶ οὐχὶ ὁ ἄρας μὲν, οὐχὶ δὲ καὶ αἴρων, ἔτι γὰρ τὸ (40) αἴρειν ἐνεργεῖ ἀπὸ ἑνὸς ἑκάστου τοῦ ἐν τῷ κόσμῳ, ἕως ἀπὸ παντὸς τοῦ κόσμου ἀφαιρεθῇ ἡ ἁμαρτία, καὶ παραδῷ ἔτοιμον βασιλείαν τῷ Πατρὶ ὁ Σωτὴρ, τῷ μὴ εἶναι μηδὲ τὴν τυχοῦσαν ἁμαρτίαν χωροῦσαν τὸ ὑπὸ Πατρὸς βασι- λεύεσθαι, καὶ πάλιν ἐπιδεχομένην τὰ πάντα τοῦ Θεοῦ ἐν ὅλῃ ἑαυτῇ καὶ πάσῃ, ὅτε πληροῦται τὸ Ἵνα μέ νηται ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. Ἀλλὰ καὶ ἀνὴρ πρὸς τούτοις λέγεται ὀπίσω Ἰωάννου ερχόμενος, ἔμπροσθεν αὐτοῦ γεγενημένος, καὶ πρὸ αὐτοῦ ὢν, ἵνα διδαχθῶμεν καὶ τὸν ἄνθρωπον τοῦ Υἱοῦ (41) του Θεοῦ, τὸν τῇ θεότητι αὐτοῦ ἀνακεκραμμένον, προτ δύτερον εἶναι τῆς ἐκ Μαρίας γενέσεως, ὅντινα ἄν- θρωπόν φησιν ὁ Βαπτιστής ὅτι οὐκ ᾔδει. Πῶς δὲ οὐκ ᾔδει ὁ σκιρτήσας ἐν ἀγαλλιάσει ἔτι βρέφος τυγ χάνων ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς Ἐλισάβετ, ὅτε ἐγένετο ή φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ τῆς Μαρίας εἰς τὰ ὦτα τῆς Ο Ζαχαρίου γυναικός; Επίστησον οὖν εἰ δύναται τὸ • οὐκ ᾔδειν ο κατὰ τὰ πρὸ σώματος λέγειν. Εἰ δὲ καὶ οὐκ ᾔδει μὲν αὐτὸν πρὸ τοῦ τότε ἥκειν εἰς σῶμα, ἔγνω δὲ ἔτι ὄντα ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός, τάχα μανθάνει τι περὶ αὐτοῦ ἕτερον παρ' ὃ ἐγίνωσκεν, ὅτι ἐφ᾿ ὃν ἂν τὸ πνεῦμα καταβὰν μείνῃ ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. Καὶ γὰρ εἰ ᾔδει αὐτὸν ἔτι ἐκ κοιλίας μητρός, οὔτι γε εγίνωσκε πάντα τὰ περὶ αὐτοῦ. Τάχα δὲ καὶ ἡγνόει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί, ότε τεθέαται τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ' αὐτόν. Πλὴν ἄνδρα αὐτὸν τυγχάνοντα καὶ πρῶτον οὐκ ᾔδει (42) ὁ Ἰωάννης. ἐπὶ γὰρ τό, Υιού, περὶ ἡμῶν πρὸς τὸν Πατέρα προστασίαν αὐτοῦ δη λοῖ παρακαλοῦντος ὑπὲρ τῆς ἀνθρώπων φύσεως καὶ ἱλασκομένου, ὡς ὁ παράκλητος (43), καὶ ἱλασμός, ὡς. ORIGENIS quæ datur instar plarmaci adversus actiones adver- sarias, et adversus peccatum eorum qui recipere cupiunt veritatem. Siquidem imbelles fecit mors Christi eas potentias quæ humano generi bellum inferunt, et vindicabit a peerato vitam in unoquo- que credentium potentia indicibili. Quoniam autem aufert peccatum ut totus sine peccato sit mundus, idque facit donec universos hostes suos atque adeo mortem ipsam, nempe ultimum hostem, devicerit, idcirco Joannes ait ", ostendens ipsum: Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi : non inquit, qui tollet aliquando, neque item qui abstulit qui- B " C dem ante, nunc autem non tollit: non cessat enim ab unoquoque in mundo exsistente peccatum tollere, quoad e toto mundo sublatum fuerit peccatum, ac Servator tradiderit paratuin Patri regnum 1, quod quidem eo quod ne leve quidem peccatum super- futurum sit, poterit a Patre recipi, et rursum susci- piet omnia Dei in toto seipso perfecte, quando im- pletur illud, ut sit Deus omnia in omnibus 1. Dicitur etiam præter hæc vir veniens post Joannem, ante ipsum factus, et ante ipsum exsistens 18, ut edoce- mur etiam hominem Filii Dei, divinitati ipsius commistum ante fuisse quam nasceretur ex Maria, quen hominem Baptista dicit se nescire s. Quo- modo non norat, cum jam subsiliisset præ gaudio infans, et adhuc exsistens in utero Elisabethæ, quando facta est vox salutationis Mariæ ad aures conjugis Zachariæ 17? Proinde observa num quod Joannes dicit se non nosse 18, referri possit ad id tempus quo nondum ipse Christus in corpore appa- ruerat. Sin vero non morat ipsum Christum, antequam id temporis apparuisset in corpore, cum tamen ipsum jam agnovisset exsistentem in utero matris, fortasse discit quiddam aliud de eo, diver- sum ab illo quod agnoscebat, scilicet quod super quem delapsus Spiritus sanctus maneret super cum, hic esset qui baptizaret Spiritu sancto et igni ". Etenim si noverat ipsum adhuc ex utero matris, at non noverat omnia quæ ad illum perti- nebant. Forte etiam ignorabat ipsum esse qui bapti- zat in Spiritu sancto et igni, quando vidit Spiritum descendentem et super eum manentem. Attamen virum ipsum etiam antea exsistere norat Joannes. quæ supra diximus, æque Christi pro nobis patro- cinium apud Patrem declarat, obsecrautis pro hominum natura, et eam expiantis, atque advoca- 1, 41, 1ª Cap. 1, vers. 29. | Cor. xv, 24. ss ibid. , 44. Joan. 1, 31, 33. Joan. 1, 33. editio Huetii, etc. male vero etc. Animas omnes corporibus antiquiores credidit Origenes, quod dogma ad ipsam quoque Christi animam pertinere voluit. Hanc autem Verbo conjunctam fuisse, antequam corpori adjungere- tur, ipse quoque docuit lib. ut, De principiis, c. 6. Illa anima, inquit, de qua dixit Jesus, quia neino auferet a me animam meam, ab initio creaturæ, deinceps, inseparabiliter ei, atque indissociabiliter 28. Joan. 1, 15, 27, 30. ibid. 30, 33. Luc. inhærens, alpole sapientiæ et Verbo Dei, et veritati, ac luci veræ, et tota totum recipiens, alque in ejus lucem splendoremque ipsa cedens, facta est cum ipso principaliter unus spiritus. Sed hæc disputantur in Origenianis. HUETIUS. quod Perionius post codicem Regium et Barberi- num repraesentat. Bodleianus et Barberinus. In editione Iluetii deest 38. Verumenimvero nullum vocabulum ex his D (40) Ετι γὰρ τό, etc. Sic recte mss., (41) Ἵνα διδαχθῶμεν, καὶ τὸν ἄνθρωπον τοῦ 58. Οὐδὲν δὲ τῶν προειρημένων ονομάτων τὴν (42) Οὐκ ᾔδει. Οὐκ illud non agnoscit Ferrarius, (43) Ὡς ὁ παράκλητος. Sic recte liabent codd.

Α ἐπὶ τὰς ἀντικειμένας ενεργείας, καὶ τὴν τῶν βουλο μένων ἀναδέξασθαι τὴν ἀλήθειαν ἁμαρτίαν· ἀτο νῆσαι γὰρ ὁ θάνατος τοῦ Χριστοῦ τὰς πολεμούσας τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει πεποίηκε δυνάμεις, καὶ ἐξελεύσεσθαι τὴν ἐν ἑκάστῳ τῶν πιστευόντων ζωὴν τῇ ἁμαρτίᾳ ἀφάτῳ δυνάμει. Ἐπεὶ δὲ, ἕως πᾶς ἐχ Ορὸς αὐτοῦ καταργηθῇ, καὶ τελευταῖός γε ὁ θάνα τος, αἴρει τὴν ἁμαρτίαν, ἵν᾿ ὁ πᾶς γένηται χωρίς ἁμαρτίας κόσμος· διὰ τοῦτο ὁ Ἰωάννης δεικνὺς αὐτ τόν φησιν· Ἴδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· οὐχὶ ὁ μέλλων μὲν αἴρειν, οὐχὶ δὲ καὶ αἴρων ἤδη, καὶ οὐχὶ ὁ ἄρας μὲν, οὐχὶ δὲ καὶ αἴρων, ἔτι γὰρ τὸ (40) αἴρειν ἐνεργεῖ ἀπὸ ἑνὸς ἑκάστου τοῦ ἐν τῷ κόσμῳ, ἕως ἀπὸ παντὸς τοῦ κόσμου ἀφαιρεθῇ ἡ ἁμαρτία, καὶ παραδῷ ἔτοιμον βασιλείαν τῷ Πατρὶ ὁ Σωτὴρ, τῷ μὴ εἶναι μηδὲ τὴν τυχοῦσαν ἁμαρτίαν χωροῦσαν τὸ ὑπὸ Πατρὸς βασι- λεύεσθαι, καὶ πάλιν ἐπιδεχομένην τὰ πάντα τοῦ Θεοῦ ἐν ὅλῃ ἑαυτῇ καὶ πάσῃ, ὅτε πληροῦται τὸ Ἵνα μέ νηται ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. Ἀλλὰ καὶ ἀνὴρ πρὸς τούτοις λέγεται ὀπίσω Ἰωάννου ερχόμενος, ἔμπροσθεν αὐτοῦ γεγενημένος, καὶ πρὸ αὐτοῦ ὢν, ἵνα διδαχθῶμεν καὶ τὸν ἄνθρωπον τοῦ Υἱοῦ (41) του Θεοῦ, τὸν τῇ θεότητι αὐτοῦ ἀνακεκραμμένον, προτ δύτερον εἶναι τῆς ἐκ Μαρίας γενέσεως, ὅντινα ἄν- θρωπόν φησιν ὁ Βαπτιστής ὅτι οὐκ ᾔδει. Πῶς δὲ οὐκ ᾔδει ὁ σκιρτήσας ἐν ἀγαλλιάσει ἔτι βρέφος τυγ χάνων ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς Ἐλισάβετ, ὅτε ἐγένετο ή φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ τῆς Μαρίας εἰς τὰ ὦτα τῆς Ο Ζαχαρίου γυναικός; Επίστησον οὖν εἰ δύναται τὸ • οὐκ ᾔδειν ο κατὰ τὰ πρὸ σώματος λέγειν. Εἰ δὲ καὶ οὐκ ᾔδει μὲν αὐτὸν πρὸ τοῦ τότε ἥκειν εἰς σῶμα, ἔγνω δὲ ἔτι ὄντα ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός, τάχα μανθάνει τι περὶ αὐτοῦ ἕτερον παρ' ὃ ἐγίνωσκεν, ὅτι ἐφ᾿ ὃν ἂν τὸ πνεῦμα καταβὰν μείνῃ ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. Καὶ γὰρ εἰ ᾔδει αὐτὸν ἔτι ἐκ κοιλίας μητρός, οὔτι γε εγίνωσκε πάντα τὰ περὶ αὐτοῦ. Τάχα δὲ καὶ ἡγνόει, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί, ότε τεθέαται τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ' αὐτόν. Πλὴν ἄνδρα αὐτὸν τυγχάνοντα καὶ πρῶτον οὐκ ᾔδει (42) ὁ Ἰωάννης. ἐπὶ γὰρ τό, Υιού, περὶ ἡμῶν πρὸς τὸν Πατέρα προστασίαν αὐτοῦ δη λοῖ παρακαλοῦντος ὑπὲρ τῆς ἀνθρώπων φύσεως καὶ ἱλασκομένου, ὡς ὁ παράκλητος (43), καὶ ἱλασμός, ὡς. ORIGENIS quæ datur instar plarmaci adversus actiones adver- sarias, et adversus peccatum eorum qui recipere cupiunt veritatem. Siquidem imbelles fecit mors Christi eas potentias quæ humano generi bellum inferunt, et vindicabit a peerato vitam in unoquo- que credentium potentia indicibili. Quoniam autem aufert peccatum ut totus sine peccato sit mundus, idque facit donec universos hostes suos atque adeo mortem ipsam, nempe ultimum hostem, devicerit, idcirco Joannes ait ", ostendens ipsum: Ecce Agnus Dei, qui tollit peccata mundi : non inquit, qui tollet aliquando, neque item qui abstulit qui- B " C dem ante, nunc autem non tollit: non cessat enim ab unoquoque in mundo exsistente peccatum tollere, quoad e toto mundo sublatum fuerit peccatum, ac Servator tradiderit paratuin Patri regnum 1, quod quidem eo quod ne leve quidem peccatum super- futurum sit, poterit a Patre recipi, et rursum susci- piet omnia Dei in toto seipso perfecte, quando im- pletur illud, ut sit Deus omnia in omnibus 1. Dicitur etiam præter hæc vir veniens post Joannem, ante ipsum factus, et ante ipsum exsistens 18, ut edoce- mur etiam hominem Filii Dei, divinitati ipsius commistum ante fuisse quam nasceretur ex Maria, quen hominem Baptista dicit se nescire s. Quo- modo non norat, cum jam subsiliisset præ gaudio infans, et adhuc exsistens in utero Elisabethæ, quando facta est vox salutationis Mariæ ad aures conjugis Zachariæ 17? Proinde observa num quod Joannes dicit se non nosse 18, referri possit ad id tempus quo nondum ipse Christus in corpore appa- ruerat. Sin vero non morat ipsum Christum, antequam id temporis apparuisset in corpore, cum tamen ipsum jam agnovisset exsistentem in utero matris, fortasse discit quiddam aliud de eo, diver- sum ab illo quod agnoscebat, scilicet quod super quem delapsus Spiritus sanctus maneret super cum, hic esset qui baptizaret Spiritu sancto et igni ". Etenim si noverat ipsum adhuc ex utero matris, at non noverat omnia quæ ad illum perti- nebant. Forte etiam ignorabat ipsum esse qui bapti- zat in Spiritu sancto et igni, quando vidit Spiritum descendentem et super eum manentem. Attamen virum ipsum etiam antea exsistere norat Joannes. quæ supra diximus, æque Christi pro nobis patro- cinium apud Patrem declarat, obsecrautis pro hominum natura, et eam expiantis, atque advoca- 1, 41, 1ª Cap. 1, vers. 29. | Cor. xv, 24. ss ibid. , 44. Joan. 1, 31, 33. Joan. 1, 33. editio Huetii, etc. male vero etc. Animas omnes corporibus antiquiores credidit Origenes, quod dogma ad ipsam quoque Christi animam pertinere voluit. Hanc autem Verbo conjunctam fuisse, antequam corpori adjungere- tur, ipse quoque docuit lib. ut, De principiis, c. 6. Illa anima, inquit, de qua dixit Jesus, quia neino auferet a me animam meam, ab initio creaturæ, deinceps, inseparabiliter ei, atque indissociabiliter 28. Joan. 1, 15, 27, 30. ibid. 30, 33. Luc. inhærens, alpole sapientiæ et Verbo Dei, et veritati, ac luci veræ, et tota totum recipiens, alque in ejus lucem splendoremque ipsa cedens, facta est cum ipso principaliter unus spiritus. Sed hæc disputantur in Origenianis. HUETIUS. quod Perionius post codicem Regium et Barberi- num repraesentat. Bodleianus et Barberinus. In editione Iluetii deest 38. Verumenimvero nullum vocabulum ex his D (40) Ετι γὰρ τό, etc. Sic recte mss., (41) Ἵνα διδαχθῶμεν, καὶ τὸν ἄνθρωπον τοῦ 58. Οὐδὲν δὲ τῶν προειρημένων ονομάτων τὴν (42) Οὐκ ᾔδει. Οὐκ illud non agnoscit Ferrarius, (43) Ὡς ὁ παράκλητος. Sic recte liabent codd.

καὶ τὸ ἱλαστήριον· ὁ μὲν παράκλητος ἐν τῇ Ἰωάν- Α νου λεγόμενος Επιστολῇ· Ἐὰν γάρ τις ἁμάρτῃ πα ράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χρι- στὸν δίκαιον. Καὶ οὗτος ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν. Καὶ ὁ ἱλασμὸς ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπι- στολή λεγόμενος ἱλασμὸς εἶναι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν. Ομοίως δὲ καὶ ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους, ίλα- πήριον· Ὃν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ πίστεως· οὗ ἱλαστηρίου εἰς τὰ ἐσώτατα (44) καὶ Αγια τῶν ἁγίων σκιά τις ἐτύγχανε τὸ χρυσοῦν ἱλα- στήριον, ἐπικείμενον τοῖς δυσὶ χερουβίμ. Πῶς δ' ἂν παράκλητος καὶ ἱλασμὸς καὶ ἱλαστήριον, χωρὶς δυ- νάμεως Θεοῦ ἐξαφανιζούσης ἡμῶν τὴν ἀσθένειαν γενέσθαι οἷός τε ἦν, ἐπιῤῥεούσης ταῖς τῶν πιστευόν των ψυχαῖς, ὑπὸ Ἰησοῦ διακονουμένης, ἧς πρώτός ἐστιν αὐτοδύναμις Θεοῦ, δι᾿ ὃν εἴποι τις ἄν· Πάντα Ισχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ Ἰησοῦ; Διόπερ Σίμωνα τὸν μάγον αὐτὸν ἀναγορεύοντα δύ ναμιν Θεοῦ, τὴν καλουμένην μεγάλην, ἴσμεν ἅμα τῷ ἀργυρίῳ αὐτοῦ εἰς ὄλεθρον καὶ ἀπώλειαν κεχωρη κέναι· Χριστὸν δὲ ὁμολογοῦντες ἀληθῶς εἶναι δύο ναμιν Θεοῦ, πάντα τὰ ὅπου ποτέ δυναμούμενα μετέχειν αὐτοῦ, καθό δύναμίς ἐστι, πεπιστεύ χαμεν. ευλόγως τυγχάνων, καὶ διὰ τοῦτο τοῦτ᾽ εἶναι λεγό μενος· οὐ γὰρ ἐν ψιλαῖς φαντασίαις τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τῶν ὅλων τὴν ὑπόστασιν ἔχει ἡ σοφία αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἀνάλογον τοῖς ἀνθρωπίνοις ἐννοήμασι φαν τάσματα. Εἰ δέ τις οἷός τέ ἐστιν ἀσώματον ὑπόστασιν ποικίλων θεωρημάτων, περιεχόντων τοὺς τῶν ὅλων λίγους, ζώσαν, καὶ οἱονεὶ ἔμψυχον ἐπινοεῖν, εἰσεται τὴν ὑπὲρ πᾶσαν κτίσιν σοφίαν τοῦ Θεοῦ καλῶς περὶ αὐτῆς λέγουσαν· Ὁ Θεὸς ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, δι᾿ ἣν κτίσιν δεδύνηται καὶ πᾶσα κτίσις ὑφεστάναι, οὐκ ἀνένδοχος οὖσα θείας σοφίας καθ᾿ ἣν γεγένηται· Πάντα γὰρ, κατὰ τὸν προφήτην Δαυίδ, ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν ὁ Θεός. ᾿Αλλὰ πολλὰ μὲν μετοχῇ σοφίας γεγένηται, οὐκ ἀν τιλαμβανόμενα αὐτῆς ᾗ ἔκτισται· σφόδρα δὲ ὀλίγα οὐ μόνον τὴν περὶ αὐτῶν καταλαμβάνει σοφίαν, ἀλλὰ καὶ περὶ πολλῶν ἑτέρων Χριστοῦ τῆς πάσης τυγ- χάνοντας σοφίας. Εκαστος δὲ τῶν σοφῶν καθ᾽ ὅσον χωρεῖ σοφίας, τοσοῦτον μετέχει Χριστοῦ, καθὸ σοφία ἐστίν· ὥσπερ ἕκαστος τῶν δύναμιν ἐχόντων κρείτ- τονα όσον είληχε τῆς δυνάμεως, τοσοῦτον Χριστοῦ, καθὸ δύναμίς ἐστι, κεκοινώνηκε. Τὸ παραπλήσιον δὲ καὶ περὶ ἁγιασμοῦ καὶ ἀπολυτρώσεως νοητέον. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἁγιασμός, ὅθεν οἱ ἅγιοι ἁγιάζονται, ἡμῖν ὁ Ἰησοῦς γεγένηται καὶ ἀπολύτρωσις· ἕκαστος. δὲ ἡμῶν ἐκείνῳ τῷ ἁγιασμῷ ἁγιάζεται, καὶ κατ' ἐκείνην ἀπολύτρωσιν ἀπολυτροῦται. Ἐπίστησον δὲ εἰ μὴ μάτην τὸ ἡμῖν παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ προσκα- λεῖται (45), λέγοντι · ὺς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ 24. εἰς τὰ ἔσω, τά. περὶ τῷ Ἀποστόλῳ προσκα λεῖται, παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ πρόσκειται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. tus, et propitiatio, et propitiator : et advocatum B C D wj Joan. 1, 1. ss ibid. 2. cap. iii, vers. 25. VII, 29. P.al. cill, editio fuetii quidem nuncupat eum Joannes in Epistola sua di- cens : Si peccaverit quis, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum. Dicitur etiam pro- pitiatio ab eodem in eadem Epistola " : Et hic pro- pitiatio est pro peccatis nostris. Similiter in Epistola ad Romanos ", propitiator ; quem proposuit Deus propiliatorem per fidem, cujus propitiatorii erat umbra quædam aureum illud propitiatorium duobus impositum cherubim in intima, et Sancta sancto- rum. Quomodonam vero advocatus, et propitiatio, tum etiam propitiatorium esse posset Jesus absque Dei potentia, quæ nostram abolet infirmitatem, et quæ in credentium animos influit, et a Jesu submi- nistratur, qui ea prior est, cum sit ipsa Dei poten- tia, per quem etiam dicat aliquis ss: Omnia pos- sum per Christum, qui me corroboral? Quapropter Simonem quidem illum Magum seipsum prædican- tem esse potentiam Dei, quæ vocatur magna, scimus una cum suo argento in interitun et perditionem abiisse; nos vero Christum vere Dei potentiam esse fatentes, quæcunque res vi pollent, ipsius esse participes persuasum habemus. , Jesum Dei sapientiam merito exsistere, et hanc ob causam boc nomine appellari: quippe cum non in nudis visionibus Dei et Patris universorum substan- tiam habeat sapientia ipsius, perinde atque phan- tasmata cogitationum humanarum. Quod si quis potest incorpoream'substantiam variarum specula- tionum, quæ omnium rationes continent, viventem et veluti animatam considerare, is plane sciet Dei sapientiam omni creatura longe præstantem, ac bene de seipsa dicere: Deus creavit me initium viarum suarum, ad opera ejus per quam crea- tionen potuit quævis creatura subsistere, haud expers exsistens divinæ sapientiæ, per quam facta est; quandoquidem, teste Davide ", In sapientia fecit omnia Deus. Sed multa quidem participatione sapientiæ orta sunt, quæ vicissim non assequuntur cam qua creata sunt; perpauca autem sunt, quæ non modo eam quæ ad se, verum etiam quæ ad multa alia spectat, sapientiam assequuntur, cum Christus sit universa sapientia. Quilibet auten sapiens, quatenus sapientiam capit, fit Christi, in quantum est sapientia, particeps: quemadmodum unusquisque viribus longe præcellens, quantum particeps est potentia, tantundem etiam Christi, quatenus est potentia, est particeps. Quod idem etiam de sanétificatione, et de redemptione sentien- duin est. Ipsa siquidem sanctificatio, unde sancti sumunt sanctificationem, et redemptio Christus nobis factus est; unusquisque autem nostrum illa Philip. 19, 13. * Act. viii, 9, 10, 20. Prov. Regins et Bodleianus, sed codex Barberinus recte habet ad margi nem 39. Μὴ παρασιωπηθήτω δ' ἡμῖν, μηδὲ Θεοῦ σοφία (44) Εἰς τὰ ἐσώτατα. Sic recte mss., male vero (45) Παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ προσκαλεῖται. Codices 39. Illud autem silentio non prætereundum,

καὶ τὸ ἱλαστήριον· ὁ μὲν παράκλητος ἐν τῇ Ἰωάν- Α νου λεγόμενος Επιστολῇ· Ἐὰν γάρ τις ἁμάρτῃ πα ράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χρι- στὸν δίκαιον. Καὶ οὗτος ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν. Καὶ ὁ ἱλασμὸς ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπι- στολή λεγόμενος ἱλασμὸς εἶναι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν. Ομοίως δὲ καὶ ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους, ίλα- πήριον· Ὃν προέθετο ὁ Θεὸς ἱλαστήριον διὰ πίστεως· οὗ ἱλαστηρίου εἰς τὰ ἐσώτατα (44) καὶ Αγια τῶν ἁγίων σκιά τις ἐτύγχανε τὸ χρυσοῦν ἱλα- στήριον, ἐπικείμενον τοῖς δυσὶ χερουβίμ. Πῶς δ' ἂν παράκλητος καὶ ἱλασμὸς καὶ ἱλαστήριον, χωρὶς δυ- νάμεως Θεοῦ ἐξαφανιζούσης ἡμῶν τὴν ἀσθένειαν γενέσθαι οἷός τε ἦν, ἐπιῤῥεούσης ταῖς τῶν πιστευόν των ψυχαῖς, ὑπὸ Ἰησοῦ διακονουμένης, ἧς πρώτός ἐστιν αὐτοδύναμις Θεοῦ, δι᾿ ὃν εἴποι τις ἄν· Πάντα Ισχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ Ἰησοῦ; Διόπερ Σίμωνα τὸν μάγον αὐτὸν ἀναγορεύοντα δύ ναμιν Θεοῦ, τὴν καλουμένην μεγάλην, ἴσμεν ἅμα τῷ ἀργυρίῳ αὐτοῦ εἰς ὄλεθρον καὶ ἀπώλειαν κεχωρη κέναι· Χριστὸν δὲ ὁμολογοῦντες ἀληθῶς εἶναι δύο ναμιν Θεοῦ, πάντα τὰ ὅπου ποτέ δυναμούμενα μετέχειν αὐτοῦ, καθό δύναμίς ἐστι, πεπιστεύ χαμεν. ευλόγως τυγχάνων, καὶ διὰ τοῦτο τοῦτ᾽ εἶναι λεγό μενος· οὐ γὰρ ἐν ψιλαῖς φαντασίαις τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τῶν ὅλων τὴν ὑπόστασιν ἔχει ἡ σοφία αὐτοῦ, κατὰ τὰ ἀνάλογον τοῖς ἀνθρωπίνοις ἐννοήμασι φαν τάσματα. Εἰ δέ τις οἷός τέ ἐστιν ἀσώματον ὑπόστασιν ποικίλων θεωρημάτων, περιεχόντων τοὺς τῶν ὅλων λίγους, ζώσαν, καὶ οἱονεὶ ἔμψυχον ἐπινοεῖν, εἰσεται τὴν ὑπὲρ πᾶσαν κτίσιν σοφίαν τοῦ Θεοῦ καλῶς περὶ αὐτῆς λέγουσαν· Ὁ Θεὸς ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ εἰς ἔργα αὐτοῦ, δι᾿ ἣν κτίσιν δεδύνηται καὶ πᾶσα κτίσις ὑφεστάναι, οὐκ ἀνένδοχος οὖσα θείας σοφίας καθ᾿ ἣν γεγένηται· Πάντα γὰρ, κατὰ τὸν προφήτην Δαυίδ, ἐν σοφίᾳ ἐποίησεν ὁ Θεός. ᾿Αλλὰ πολλὰ μὲν μετοχῇ σοφίας γεγένηται, οὐκ ἀν τιλαμβανόμενα αὐτῆς ᾗ ἔκτισται· σφόδρα δὲ ὀλίγα οὐ μόνον τὴν περὶ αὐτῶν καταλαμβάνει σοφίαν, ἀλλὰ καὶ περὶ πολλῶν ἑτέρων Χριστοῦ τῆς πάσης τυγ- χάνοντας σοφίας. Εκαστος δὲ τῶν σοφῶν καθ᾽ ὅσον χωρεῖ σοφίας, τοσοῦτον μετέχει Χριστοῦ, καθὸ σοφία ἐστίν· ὥσπερ ἕκαστος τῶν δύναμιν ἐχόντων κρείτ- τονα όσον είληχε τῆς δυνάμεως, τοσοῦτον Χριστοῦ, καθὸ δύναμίς ἐστι, κεκοινώνηκε. Τὸ παραπλήσιον δὲ καὶ περὶ ἁγιασμοῦ καὶ ἀπολυτρώσεως νοητέον. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἁγιασμός, ὅθεν οἱ ἅγιοι ἁγιάζονται, ἡμῖν ὁ Ἰησοῦς γεγένηται καὶ ἀπολύτρωσις· ἕκαστος. δὲ ἡμῶν ἐκείνῳ τῷ ἁγιασμῷ ἁγιάζεται, καὶ κατ' ἐκείνην ἀπολύτρωσιν ἀπολυτροῦται. Ἐπίστησον δὲ εἰ μὴ μάτην τὸ ἡμῖν παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ προσκα- λεῖται (45), λέγοντι · ὺς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ 24. εἰς τὰ ἔσω, τά. περὶ τῷ Ἀποστόλῳ προσκα λεῖται, παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ πρόσκειται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. tus, et propitiatio, et propitiator : et advocatum B C D wj Joan. 1, 1. ss ibid. 2. cap. iii, vers. 25. VII, 29. P.al. cill, editio fuetii quidem nuncupat eum Joannes in Epistola sua di- cens : Si peccaverit quis, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum. Dicitur etiam pro- pitiatio ab eodem in eadem Epistola " : Et hic pro- pitiatio est pro peccatis nostris. Similiter in Epistola ad Romanos ", propitiator ; quem proposuit Deus propiliatorem per fidem, cujus propitiatorii erat umbra quædam aureum illud propitiatorium duobus impositum cherubim in intima, et Sancta sancto- rum. Quomodonam vero advocatus, et propitiatio, tum etiam propitiatorium esse posset Jesus absque Dei potentia, quæ nostram abolet infirmitatem, et quæ in credentium animos influit, et a Jesu submi- nistratur, qui ea prior est, cum sit ipsa Dei poten- tia, per quem etiam dicat aliquis ss: Omnia pos- sum per Christum, qui me corroboral? Quapropter Simonem quidem illum Magum seipsum prædican- tem esse potentiam Dei, quæ vocatur magna, scimus una cum suo argento in interitun et perditionem abiisse; nos vero Christum vere Dei potentiam esse fatentes, quæcunque res vi pollent, ipsius esse participes persuasum habemus. , Jesum Dei sapientiam merito exsistere, et hanc ob causam boc nomine appellari: quippe cum non in nudis visionibus Dei et Patris universorum substan- tiam habeat sapientia ipsius, perinde atque phan- tasmata cogitationum humanarum. Quod si quis potest incorpoream'substantiam variarum specula- tionum, quæ omnium rationes continent, viventem et veluti animatam considerare, is plane sciet Dei sapientiam omni creatura longe præstantem, ac bene de seipsa dicere: Deus creavit me initium viarum suarum, ad opera ejus per quam crea- tionen potuit quævis creatura subsistere, haud expers exsistens divinæ sapientiæ, per quam facta est; quandoquidem, teste Davide ", In sapientia fecit omnia Deus. Sed multa quidem participatione sapientiæ orta sunt, quæ vicissim non assequuntur cam qua creata sunt; perpauca autem sunt, quæ non modo eam quæ ad se, verum etiam quæ ad multa alia spectat, sapientiam assequuntur, cum Christus sit universa sapientia. Quilibet auten sapiens, quatenus sapientiam capit, fit Christi, in quantum est sapientia, particeps: quemadmodum unusquisque viribus longe præcellens, quantum particeps est potentia, tantundem etiam Christi, quatenus est potentia, est particeps. Quod idem etiam de sanétificatione, et de redemptione sentien- duin est. Ipsa siquidem sanctificatio, unde sancti sumunt sanctificationem, et redemptio Christus nobis factus est; unusquisque autem nostrum illa Philip. 19, 13. * Act. viii, 9, 10, 20. Prov. Regins et Bodleianus, sed codex Barberinus recte habet ad margi nem 39. Μὴ παρασιωπηθήτω δ' ἡμῖν, μηδὲ Θεοῦ σοφία (44) Εἰς τὰ ἐσώτατα. Sic recte mss., male vero (45) Παρὰ τῷ Ἀποστόλῳ προσκαλεῖται. Codices 39. Illud autem silentio non prætereundum,

ORIGENIS Θεοῦ, δικαιοσύνη τε, καὶ ἁγιασμός, καὶ ἀπολύ τρωσις· καὶ εἰ μὴ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ Χριστοῦ καθό σοφία ἐστὶν ἀπολελυμένως ἐλέγετο, καὶ καθὸ δύ ναμις, ὅτι Χριστὸς Θεοῦ δύναμίς ἐστι, καὶ Θεοῦ σοφία, κἂν ὑπενοήσαμεν μὴ καθάπαξ αὐτὸν εἶναι σοφίαν, μηδὲ δύναμιν Θεοῦ, ἀλλὰ ἡμῖν. Νῦν δὲ ἐπὶ μὲν τῆς σοφίας καὶ δυνάμεως πρὸς τῷ ἡμῖν καὶ τὸ ἀπόλυτον ἀναγέγραπται, ἐπὶ δὲ τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ τῆς ἀπολυτρώσεως ἡ αὐτὴ ἀπόφασις οὐκ εἴρη ται. Διόπερ ὅρα, ἐπεὶ ὁ ἁγιάζων καὶ οἱ ἁγιαζύ- μενοι ἐξ ἑνὸς πάντες, εἰ αὐτοῦ τοῦ ἡμετέρου ἁγιασμοῦ ἁγιασμός ἐστιν ὁ Πατήρ· ὥσπερ Χριστοῦ ὄντος ἡμετέρας κεφαλῆς, ὁ Πατὴρ αὐτοῦ ἐστι κε- φαλή. Απολύτρωσις δὲ ἡμῶν ὁ Χριστὸς τῶν διὰ τὸ δ ᾐχμαλωτεῦσθαι ἀπολυτρώσεως δεδεημένων. Αὐτοῦ δὲ τὴν ἀπολύτρωσιν οὐ ζητῶ, τοῦ πεπειραμένου κατὰ πάντα καθ' ομοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ μηδέποτε ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν εἰς αἰχμαλωσίαν κεκρα- τημένου. ἁπλῶς· ἡμῖν μὲν, καὶ οὐχ ἁπλῶς τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ τῆς ἀπολυτρώσεως· καὶ ἡμῖν δὲ καὶ ἁπλῶς τῆς σοφίας καὶ τῆς δυνάμεως, οὐκ ἀνεξέταστον ἐατέον τὸν περὶ τῆς δικαιοσύνης λόγον. Καὶ ὅτι μὲν ἡμῖν δικαιοσύνη Χριστὸς, δῆλον ἐκ τοῦ· ὓς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε, καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπο- λύτρωσις· ἐὰν δὲ μὴ εὑρίσκωμεν ἁπλῶς αὐτὸν δικαιο- σύνην, ὥσπερ ἁπλῶς σοφίαν καὶ δύναμιν Θεοῦ, βασ σανιστέον εἰ καὶ αὐτῷ τῷ Χριστῷ, ὥσπερ ἁγιασμός ὁ Πατήρ, οὕτω καὶ δικαιοσύνη ὁ Πατήρ. Καὶ γὰρ οὐκ ἀδικία παρὰ τῷ Θεῷ, καὶ δίκαιος καὶ ὅσιος Κύριος, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ τὰ κρίματα αὐτοῦ· δίκαιος δὲ ὧν, δικαίως τὰ πάντα διέπει. Τὸ δὲ ὅ ἦν ἂν τοὺς ἀπὸ τῶν (46) αἱρέσεων εἰς τὸ ἕτερον εἰπεῖν τὸν δίκαιον τοῦ ἀγαθοῦ, μὴ τρανωθέν δὲ παρ' αὐτοῖς, οἰηθεῖσι δί καιον μὲν εἶναι τὴν δημιουργόν, ἀγαθὸν δὲ τὸν τοῦ Χριστοῦ Πατέρα, οἶμαι μετ' ἐξετάσεως (47) ἀκριβῶς βασανισθὲν δύνασθαι λέγεσθαι ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ· τοῦ μὲν Υἱοῦ τυγχάνοντος δικαιοσύνης, ὃς ἔλαβεν ἐξουσίαν κρίσιν ποιεῖν, "Οτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστὶ, καὶ κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ τοῦ δὲ Πατρὸς τοὺς ἐν τῇ δικαιοσύνῃ τοῦ Υἱοῦ παι δευθέντας μετὰ τὴν Χριστοῦ βασιλείαν εὐεργετοῦντος, τὴν ἀγαθὸς προσηγορίαν ἔργοις δείξοντος, ὅταν γέ- νηται ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι. Καὶ τάχα τῇ αὐτοῦ δικαιοσύνῃ ὁ Σωτὴρ εὐτρεπίζει τὰ πάντα, καιροῖς · ἐπιτηδείοις, καὶ λόγῳ, καὶ τάξει, καὶ κολάσεσι, καὶ τοῖς, ἵν' οὕτως εἴπω, πνευματικοῖς αὐτοῦ ἰατρικοῖς βοηθήμασι, πρὸς τὸ χωρῆσαι ἐπὶ τέλει τὴν ἀγαθότητα τοῦ Πατρὸς, ἥντινα νοήσας πρὸς τὸν Μονογενῆ λέ- τὸ δὲ κινῆσαν τούς, sanctificatione sanctificatur et illa redemptione A redimitur. Observa autem an particulam nobis mi- nime frustra addiderit Apostolus, dicens : Qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sancti- ficatio, el redemptio. Itidemque observa Apostolum non ab re alibi dixisse absolute Christum, Dei sapientiam, et Dei potentiam, quatenus potentia et sapientia est, etiarosi nos existimassemus cum non esse potentiam Dei, neque sapientiam in universum, sed nobis. Nunc autem Jesum scribens Apostolus sapientiam esse ac potentiam, aliquoties vocabu- lum nobis addit, aliquoties non addit, absolute eum sapientiam, et potentiam scribens, cum idem inte- rim non faciat, scribens eum esse sanctificationem et redemptionem. Quocirca vide, quoniam qui sanctifical, et qui sanctificantur ex uno omnes an ipsius, qui est nostra sanctificatio, sanctificatio sit Pater; quemadmodum ipsius Christi, qui est nostrum caput, caput est Pater. Est autem redem- B ptio nostra Christus, eo quod in captivitatem abducti opus habuimus redemptione. Nec ipsius redemptionem quæro, qui tentatus est per omnia juxta similitudinem absque peccato ", sed nunquam ab hostibus factus captivus. G C lam nobis et voculam simpliciter, dicentes non sim- pliciter sanctificationem et redemptionem scribi a Paulo esse Christum, sed cum additamento nobis (cum potentia et sapientia dicatur, et cum ad- ditamento nobis, et simpliciter sine vocula no- bis), non sinere debemus inexploratum sermonein de justitia. Et quod quidem justitia nobis sit Chri- tus, perspicuum est ex eo : Qui facius est nobis sa- pientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et reden- ptio ". Quod si non invenimus ipsum justitiam simpliciter dici, quemadmodum simpliciter sapien- tia, et potentia Dei dicitur, inquirendum est an ipsi Christo, quemadmodum sanctificatio est Pater, ita etiam justitia sit Pater. Neque enim injustitia est apud Deuin ", et justus el sanctus est Domi- et in justitia judicia ejus ”. Justus autem cum sit, juste omnia dispensat. Quod autem attinet ad id quod hæretici dicunt, diversum scilicet esse justum a bono, sed quod ipsi non explanant, exi- stimantes justum quidem esse mundi Opificem, Christi antem Patrem bonum mea sententia, ac- carate examinatum posset dici de Patre et Filio. Filio quidem exsistente justitia, qui accepit potesta- tem faciendi judicium, quoniam Filius hominis est ”, el judicabit orbem terrarum in justitia *; Pa- tre vero (eos qui in Falii justitia eruditi fuerint post Christi regnum beneficio afficiente boni vocabulum operibus ostensuro, quando fuerit Deus omnia in omnibus 5. Cujus fortassis justitia Servator in- struit omnia, temporibus idoneis, et ratione, et or- nus, I Cor. 1, 50, st Joan. vi, 18. ** Apoc. xv1, 5, 7. Psal. XCVII, 9. Cor. xv, 28. Cor. 1, 30, ss Joan. v, 27. , Hebr. 11, 11. febr. 19, • 15. etc. D Huetii, sed illud repræsentant codices Bodleianus et Barberinus. 40. Cum semel autem distinxerimus inter vocul- 40. Απαξ δὲ διασταλέντων τοῦ ἡμῖν, καὶ τοῦ (46) Τὸ δὲ ὅ ἦν ἂν τούς, etc. Legendum fortasse (47) Οἶμαι μετ' ἐξετάσεως. Deest oίμαι in textu

ORIGENIS Θεοῦ, δικαιοσύνη τε, καὶ ἁγιασμός, καὶ ἀπολύ τρωσις· καὶ εἰ μὴ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ Χριστοῦ καθό σοφία ἐστὶν ἀπολελυμένως ἐλέγετο, καὶ καθὸ δύ ναμις, ὅτι Χριστὸς Θεοῦ δύναμίς ἐστι, καὶ Θεοῦ σοφία, κἂν ὑπενοήσαμεν μὴ καθάπαξ αὐτὸν εἶναι σοφίαν, μηδὲ δύναμιν Θεοῦ, ἀλλὰ ἡμῖν. Νῦν δὲ ἐπὶ μὲν τῆς σοφίας καὶ δυνάμεως πρὸς τῷ ἡμῖν καὶ τὸ ἀπόλυτον ἀναγέγραπται, ἐπὶ δὲ τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ τῆς ἀπολυτρώσεως ἡ αὐτὴ ἀπόφασις οὐκ εἴρη ται. Διόπερ ὅρα, ἐπεὶ ὁ ἁγιάζων καὶ οἱ ἁγιαζύ- μενοι ἐξ ἑνὸς πάντες, εἰ αὐτοῦ τοῦ ἡμετέρου ἁγιασμοῦ ἁγιασμός ἐστιν ὁ Πατήρ· ὥσπερ Χριστοῦ ὄντος ἡμετέρας κεφαλῆς, ὁ Πατὴρ αὐτοῦ ἐστι κε- φαλή. Απολύτρωσις δὲ ἡμῶν ὁ Χριστὸς τῶν διὰ τὸ δ ᾐχμαλωτεῦσθαι ἀπολυτρώσεως δεδεημένων. Αὐτοῦ δὲ τὴν ἀπολύτρωσιν οὐ ζητῶ, τοῦ πεπειραμένου κατὰ πάντα καθ' ομοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ μηδέποτε ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν εἰς αἰχμαλωσίαν κεκρα- τημένου. ἁπλῶς· ἡμῖν μὲν, καὶ οὐχ ἁπλῶς τοῦ ἁγιασμοῦ καὶ τῆς ἀπολυτρώσεως· καὶ ἡμῖν δὲ καὶ ἁπλῶς τῆς σοφίας καὶ τῆς δυνάμεως, οὐκ ἀνεξέταστον ἐατέον τὸν περὶ τῆς δικαιοσύνης λόγον. Καὶ ὅτι μὲν ἡμῖν δικαιοσύνη Χριστὸς, δῆλον ἐκ τοῦ· ὓς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε, καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπο- λύτρωσις· ἐὰν δὲ μὴ εὑρίσκωμεν ἁπλῶς αὐτὸν δικαιο- σύνην, ὥσπερ ἁπλῶς σοφίαν καὶ δύναμιν Θεοῦ, βασ σανιστέον εἰ καὶ αὐτῷ τῷ Χριστῷ, ὥσπερ ἁγιασμός ὁ Πατήρ, οὕτω καὶ δικαιοσύνη ὁ Πατήρ. Καὶ γὰρ οὐκ ἀδικία παρὰ τῷ Θεῷ, καὶ δίκαιος καὶ ὅσιος Κύριος, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ τὰ κρίματα αὐτοῦ· δίκαιος δὲ ὧν, δικαίως τὰ πάντα διέπει. Τὸ δὲ ὅ ἦν ἂν τοὺς ἀπὸ τῶν (46) αἱρέσεων εἰς τὸ ἕτερον εἰπεῖν τὸν δίκαιον τοῦ ἀγαθοῦ, μὴ τρανωθέν δὲ παρ' αὐτοῖς, οἰηθεῖσι δί καιον μὲν εἶναι τὴν δημιουργόν, ἀγαθὸν δὲ τὸν τοῦ Χριστοῦ Πατέρα, οἶμαι μετ' ἐξετάσεως (47) ἀκριβῶς βασανισθὲν δύνασθαι λέγεσθαι ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ· τοῦ μὲν Υἱοῦ τυγχάνοντος δικαιοσύνης, ὃς ἔλαβεν ἐξουσίαν κρίσιν ποιεῖν, "Οτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστὶ, καὶ κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ τοῦ δὲ Πατρὸς τοὺς ἐν τῇ δικαιοσύνῃ τοῦ Υἱοῦ παι δευθέντας μετὰ τὴν Χριστοῦ βασιλείαν εὐεργετοῦντος, τὴν ἀγαθὸς προσηγορίαν ἔργοις δείξοντος, ὅταν γέ- νηται ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι. Καὶ τάχα τῇ αὐτοῦ δικαιοσύνῃ ὁ Σωτὴρ εὐτρεπίζει τὰ πάντα, καιροῖς · ἐπιτηδείοις, καὶ λόγῳ, καὶ τάξει, καὶ κολάσεσι, καὶ τοῖς, ἵν' οὕτως εἴπω, πνευματικοῖς αὐτοῦ ἰατρικοῖς βοηθήμασι, πρὸς τὸ χωρῆσαι ἐπὶ τέλει τὴν ἀγαθότητα τοῦ Πατρὸς, ἥντινα νοήσας πρὸς τὸν Μονογενῆ λέ- τὸ δὲ κινῆσαν τούς, sanctificatione sanctificatur et illa redemptione A redimitur. Observa autem an particulam nobis mi- nime frustra addiderit Apostolus, dicens : Qui factus est nobis sapientia a Deo, et justitia, et sancti- ficatio, el redemptio. Itidemque observa Apostolum non ab re alibi dixisse absolute Christum, Dei sapientiam, et Dei potentiam, quatenus potentia et sapientia est, etiarosi nos existimassemus cum non esse potentiam Dei, neque sapientiam in universum, sed nobis. Nunc autem Jesum scribens Apostolus sapientiam esse ac potentiam, aliquoties vocabu- lum nobis addit, aliquoties non addit, absolute eum sapientiam, et potentiam scribens, cum idem inte- rim non faciat, scribens eum esse sanctificationem et redemptionem. Quocirca vide, quoniam qui sanctifical, et qui sanctificantur ex uno omnes an ipsius, qui est nostra sanctificatio, sanctificatio sit Pater; quemadmodum ipsius Christi, qui est nostrum caput, caput est Pater. Est autem redem- B ptio nostra Christus, eo quod in captivitatem abducti opus habuimus redemptione. Nec ipsius redemptionem quæro, qui tentatus est per omnia juxta similitudinem absque peccato ", sed nunquam ab hostibus factus captivus. G C lam nobis et voculam simpliciter, dicentes non sim- pliciter sanctificationem et redemptionem scribi a Paulo esse Christum, sed cum additamento nobis (cum potentia et sapientia dicatur, et cum ad- ditamento nobis, et simpliciter sine vocula no- bis), non sinere debemus inexploratum sermonein de justitia. Et quod quidem justitia nobis sit Chri- tus, perspicuum est ex eo : Qui facius est nobis sa- pientia a Deo, et justitia, et sanctificatio, et reden- ptio ". Quod si non invenimus ipsum justitiam simpliciter dici, quemadmodum simpliciter sapien- tia, et potentia Dei dicitur, inquirendum est an ipsi Christo, quemadmodum sanctificatio est Pater, ita etiam justitia sit Pater. Neque enim injustitia est apud Deuin ", et justus el sanctus est Domi- et in justitia judicia ejus ”. Justus autem cum sit, juste omnia dispensat. Quod autem attinet ad id quod hæretici dicunt, diversum scilicet esse justum a bono, sed quod ipsi non explanant, exi- stimantes justum quidem esse mundi Opificem, Christi antem Patrem bonum mea sententia, ac- carate examinatum posset dici de Patre et Filio. Filio quidem exsistente justitia, qui accepit potesta- tem faciendi judicium, quoniam Filius hominis est ”, el judicabit orbem terrarum in justitia *; Pa- tre vero (eos qui in Falii justitia eruditi fuerint post Christi regnum beneficio afficiente boni vocabulum operibus ostensuro, quando fuerit Deus omnia in omnibus 5. Cujus fortassis justitia Servator in- struit omnia, temporibus idoneis, et ratione, et or- nus, I Cor. 1, 50, st Joan. vi, 18. ** Apoc. xv1, 5, 7. Psal. XCVII, 9. Cor. xv, 28. Cor. 1, 30, ss Joan. v, 27. , Hebr. 11, 11. febr. 19, • 15. etc. D Huetii, sed illud repræsentant codices Bodleianus et Barberinus. 40. Cum semel autem distinxerimus inter vocul- 40. Απαξ δὲ διασταλέντων τοῦ ἡμῖν, καὶ τοῦ (46) Τὸ δὲ ὅ ἦν ἂν τούς, etc. Legendum fortasse (47) Οἶμαι μετ' ἐξετάσεως. Deest oίμαι in textu

Β ' γοντα, Διδάσκαλε αγαθέ· φησί, Τί με λέγεις άγα- θέν; Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς, ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ. Τί δ' ὅμοιον ἐν ἑτέροις ἐδείξαμεν, καὶ ἐπὶ τοῦ μείω ζωνά τινα εἶναι τοῦ δημιουργού, δημιουργὸν μὲν ἐκλα- δύντες τὸν Χριστὸν, μείζονα δὲ τούτου τὸν Πατέρα. Ἐπεὶ δὴ ὁ τὰ τοσαῦτα τυγχάνων, ὁ παράκλητος, ὁ Βλασμός. τὸ ἱλαστήριον, συμπαθήσας ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν, τῷ πεπειρᾶσθαι κατὰ πάντα τὰ ἀνθρώπινα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας, μέγας ἐστὶν ἀρχιε- ρεὺς, οὐχ ὑπὲρ ἀνθρώπων μόνων, ἀλλὰ καὶ παντὸς λογικοῦ, τὴν ἅπαξ θυσίαν προσενεχθεῖσαν ἑαυτὸν ἀνενεγκών· Χωρὶς γὰρ Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύ σατο θανάτου (ὅπερ ἔν τισι κεῖται (48) τοῖς πρὸς Εβραίους ἀντιγράφοις), χάριτι Θεοῦ· εἴτε δὲ χωρίς Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύσατο θανάτου, οὐ μόνον ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀπέθανεν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τῶν λοιπῶν λο- γικῶν· εἶτε χάριτι Θεοῦ ἐγεύσατο τοῦ ὑπὲρ παντὸς θανάτου, ὑπὲρ πάντων χωρὶς Θεοῦ ἀπέθανε· χάριτι γὰρ Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύσατο θανάτου· καὶ γὰρ ἄτοπον ὑπὲρ ἀνθρωπίνων μὲν αὐτὸν φάσκειν ἁμαρτ σημάτων γεγεῦσθαι (49) θανάτου, οὐκ ἔτι δὲ καὶ ὑπὲρ ἄλλου τινὸς παρὰ τὸν ἄνθρωπον ἐν ἁμαρτήμασι γεγενημένου· οἷον ὑπὲρ ἄστρων (50)· οὐδὲ τῶν ἄστρων πάντως καθαρῶν ὄντων ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐν τῷ Ἰὼβ ἀνέγνωμεν· ῎Αστρα δὲ οὐ καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ, εἰ μὴ ἄρα ὑπερβολικῶς τοῦτο εἴρηται. Διὰ τοῦτο μέγας ἐστὶν ἀρχιερεὺς, ἐπειδήπερ πάντα ἀπο καθίστησι τῇ τοῦ Πατρὸς βασιλείᾳ, οἰκονομῶν τὰ ἐν ἑκάστῳ τῶν γενητῶν ἐλλιπῆ ἀναπληρωθῆναι, πρὸς τὸ χωρῆσαι δόξαν πατρικήν. Οὗτος ὁ ἀρχιερεὺς κατά τινα ἑτέραν παρὰ τὰ εἰρημένα ἐπίνοιαν Ἰούδας ἐνα μάζεται, ἵνα οἱ ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖοι μὴ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ Ἰακώβ Ἰούδα Ἰουδαῖοι χρηματίζωσιν, ἀλλὰ ἀπὸ τού- του, ὄντες αὐτοῦ ἀδελφοὶ, καὶ αἰνοῦντες αὐτόν, ἀντι- λαμβανόμενοι τῆς ἐλευθερίας, ἣν ἐλευθεροῦνται ὑπ' αὐτοῦ, ῥυσθέντες ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, τὰς χεῖρας αὐτοῦ τῷ νώτῳ αὐτῶν ἐπιτιθέντος, καὶ ὑποτάξαντος αὐτούς. ᾿Αλλὰ καὶ πτερνίσας τὴν ἀντικειμένην ενέρ γειαν, μόνος τε ἐρῶν τὸν Πατέρα, καὶ ὅτε ἄνθρωπος γεγένηται, Ἰακώβ ἐστι καὶ Ἰσραὴλ, ἀφ' οὗ, ὥσπερ γινόμεθα φως, φωτὸς ὄντος τοῦ κόσμου, οὕτως Ια- χώς, καλουμένου Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, ὀνομαζομένου Ἰσραήλ. σιλέως, ἐν ἑαυτοῖς ἐβασίλευσαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, καὶ οὐ διὰ τοῦ Θεοῦ ἄρξαντες αὐτὸν, καὶ μὴ γνωρίσαντες τῷ Θεῷ, πολέμους τε τοῦ Κυρίου πολεμῶν ἑτοιμάζει εἰρήνην τῷ υἱῷ αὐτοῦ λαῷ, τάχα δὲ διὰ τοῦτο Δαυΐδ προσαγορεύεται· καὶ μετὰ ταῦτα ῥάβδος, τοῖς δεομέ * Και συγχρήσεται τῷ, ὅπως χάριτι, ἢ, χωρὶς Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσεται θανάτου. γεύσασθαι. παρὰ τὸν ἄνθρωπον, παρὰ τῶν ἀνθρώπων. • COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A dine, et punitionibus, et spiritualibus, ut ita lo- C quar, auxiliis suis medicinalibus ad capiendum in fine Patris bonitatem. Cujus vim probe tenens Ser- vator illi qui sibi Unigenito dicebat ", Præceptor bone, Cur me, inquit, appellas bonum ? Nemo bo- nus nisi unus, nempe ille Deus, ille Pater. Simile vero etiam in aliis ostendimus, tum vero maxime in hoc quod dicunt majorem esse aliquem mundi Opifice, per mundi Opificem interpretantes Chri slum , per hoc vero majorem Patrem. Hic igitur qui tot nominibus nuncupatur, advocatus, propi- tiatio, propitiatorium, compassus infirmitatibus nostris, tentatus in omnibus lumanis juxta simili tudinem sine peccato 37, magnus est Pontifex, non modo pro hominibus, sed etiam pro omni quod ra- tionis est capax, hostiam semel oblatam seipsum offerens : Sine Deo enim, vel per gratiam Dei (ut in quibusdam exemplaribus Epistola ad Hebreos ponitur), pro omni gustavit mortem : sed sive sine Deo pro omni gustavit mortem, non solum pro hominibus mortuus est, verum etiam pro cœ- teris rationis capacibus : sive per gratiam Dei pro omni gustavit mortem, pro omnibus sine Deo mor- tuus est : per gratiam namque Dei pro omni gu- stavit mortem : etenim absurdum est pro peccatis quidem humanis dicere eum mortem gustasse, 1.39 ita vero pro quibuscunque etiam aliis qui præter hominem in peccatis essent, verbi gratia pro astris, nimirum neque astris omnino coram Deo puris exsistentibus, veluti legimus apud Job * : Astra au- tem non sunt munda in conspectu ejus, nisi forte hoc hyperbolice dictum est. Ob eain causam ma- gnus est Pontifex, quoniam reguo Patris omnia re- stituit, faciens ea repleri quæ in unoquoque mor- talium desunt, ut capiant paternam gloriam. Sane hic magnus Pontifex juxta aliam considerationem Judas vocatur, ut qui in occulto sunt Judæi 4º, non a Juda Jacob Clio nominentur, sed ab hoc, existen- tes ipsius fratres, et laudantes eum ", adipiscen tes libertatem, qua liberantur ab ipso, et liberati ab hostibus suis, ipso scilicet manus suas in illo- rum dorsum imponente et subjiciente ipsos. Præter- ea cum supplantaverit actionem oppositam, et so- lus videat Patrem (etiam quando homo factus est), Jacob est et Israel, a quo vocato Jacob et Israel, ita vocamur etiam nos Jacob et Israel, ut ab ipso, qui est lux mundi, lux etiam nuncupamur. Matth. xix, 16, 17. febr. 1V, 15. Hebr. ", 9. SLIX, 8. • Isa. XI, 1. genes infra tom. xxviii. n. 13, in Joan. x1, 49, 50. : Posteriorem quoque hane lectionem sequitur Ambrosius lib. n De fide, ad Gratianum, cap. 4. Immerito igitur Nestorianis Joci bujus depravationem tribuit Græcus ille scho- liastes quem laudat Beza, utpote quæ jam longe sibi præfecerant filii Israel, cuique imperium, Deo neutiquam auuente, tradiderant, neque Deo con- ciliaverant; et quoniam bella Domini gerens filio suo (nempe populo) pacem comparat, fortassis hanc ob causam Davidl vocatur: deinde virga " mimi- Cap. xxv, vers. 5. Rom. n, 29. Genes. ante Nestorium exstaret. Huetius. Huetii, Mox idem codex Bodleianus recte habet male editio Huetii de morte a Christo pro sideribus obita ventilatur. 41. Ἐπεὶ δὲ παραλαμβάνει τὴν βασιλείαν ἀπὸ βα- D (48) Ὅπερ ἔν τισι κεῖται, etc. Lege ή όπερ. Ori 41. Quoniam autem accipit regnum a rege, quem (49) Γεγεῦσθαι. Sic codex Bodleianus. Editio (50) Οἷον ὑπὲρ άστρων. In Origenianis questio

Β ' γοντα, Διδάσκαλε αγαθέ· φησί, Τί με λέγεις άγα- θέν; Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς, ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ. Τί δ' ὅμοιον ἐν ἑτέροις ἐδείξαμεν, καὶ ἐπὶ τοῦ μείω ζωνά τινα εἶναι τοῦ δημιουργού, δημιουργὸν μὲν ἐκλα- δύντες τὸν Χριστὸν, μείζονα δὲ τούτου τὸν Πατέρα. Ἐπεὶ δὴ ὁ τὰ τοσαῦτα τυγχάνων, ὁ παράκλητος, ὁ Βλασμός. τὸ ἱλαστήριον, συμπαθήσας ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν, τῷ πεπειρᾶσθαι κατὰ πάντα τὰ ἀνθρώπινα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας, μέγας ἐστὶν ἀρχιε- ρεὺς, οὐχ ὑπὲρ ἀνθρώπων μόνων, ἀλλὰ καὶ παντὸς λογικοῦ, τὴν ἅπαξ θυσίαν προσενεχθεῖσαν ἑαυτὸν ἀνενεγκών· Χωρὶς γὰρ Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύ σατο θανάτου (ὅπερ ἔν τισι κεῖται (48) τοῖς πρὸς Εβραίους ἀντιγράφοις), χάριτι Θεοῦ· εἴτε δὲ χωρίς Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύσατο θανάτου, οὐ μόνον ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀπέθανεν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τῶν λοιπῶν λο- γικῶν· εἶτε χάριτι Θεοῦ ἐγεύσατο τοῦ ὑπὲρ παντὸς θανάτου, ὑπὲρ πάντων χωρὶς Θεοῦ ἀπέθανε· χάριτι γὰρ Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύσατο θανάτου· καὶ γὰρ ἄτοπον ὑπὲρ ἀνθρωπίνων μὲν αὐτὸν φάσκειν ἁμαρτ σημάτων γεγεῦσθαι (49) θανάτου, οὐκ ἔτι δὲ καὶ ὑπὲρ ἄλλου τινὸς παρὰ τὸν ἄνθρωπον ἐν ἁμαρτήμασι γεγενημένου· οἷον ὑπὲρ ἄστρων (50)· οὐδὲ τῶν ἄστρων πάντως καθαρῶν ὄντων ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐν τῷ Ἰὼβ ἀνέγνωμεν· ῎Αστρα δὲ οὐ καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ, εἰ μὴ ἄρα ὑπερβολικῶς τοῦτο εἴρηται. Διὰ τοῦτο μέγας ἐστὶν ἀρχιερεὺς, ἐπειδήπερ πάντα ἀπο καθίστησι τῇ τοῦ Πατρὸς βασιλείᾳ, οἰκονομῶν τὰ ἐν ἑκάστῳ τῶν γενητῶν ἐλλιπῆ ἀναπληρωθῆναι, πρὸς τὸ χωρῆσαι δόξαν πατρικήν. Οὗτος ὁ ἀρχιερεὺς κατά τινα ἑτέραν παρὰ τὰ εἰρημένα ἐπίνοιαν Ἰούδας ἐνα μάζεται, ἵνα οἱ ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖοι μὴ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ Ἰακώβ Ἰούδα Ἰουδαῖοι χρηματίζωσιν, ἀλλὰ ἀπὸ τού- του, ὄντες αὐτοῦ ἀδελφοὶ, καὶ αἰνοῦντες αὐτόν, ἀντι- λαμβανόμενοι τῆς ἐλευθερίας, ἣν ἐλευθεροῦνται ὑπ' αὐτοῦ, ῥυσθέντες ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, τὰς χεῖρας αὐτοῦ τῷ νώτῳ αὐτῶν ἐπιτιθέντος, καὶ ὑποτάξαντος αὐτούς. ᾿Αλλὰ καὶ πτερνίσας τὴν ἀντικειμένην ενέρ γειαν, μόνος τε ἐρῶν τὸν Πατέρα, καὶ ὅτε ἄνθρωπος γεγένηται, Ἰακώβ ἐστι καὶ Ἰσραὴλ, ἀφ' οὗ, ὥσπερ γινόμεθα φως, φωτὸς ὄντος τοῦ κόσμου, οὕτως Ια- χώς, καλουμένου Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, ὀνομαζομένου Ἰσραήλ. σιλέως, ἐν ἑαυτοῖς ἐβασίλευσαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, καὶ οὐ διὰ τοῦ Θεοῦ ἄρξαντες αὐτὸν, καὶ μὴ γνωρίσαντες τῷ Θεῷ, πολέμους τε τοῦ Κυρίου πολεμῶν ἑτοιμάζει εἰρήνην τῷ υἱῷ αὐτοῦ λαῷ, τάχα δὲ διὰ τοῦτο Δαυΐδ προσαγορεύεται· καὶ μετὰ ταῦτα ῥάβδος, τοῖς δεομέ * Και συγχρήσεται τῷ, ὅπως χάριτι, ἢ, χωρὶς Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσεται θανάτου. γεύσασθαι. παρὰ τὸν ἄνθρωπον, παρὰ τῶν ἀνθρώπων. • COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A dine, et punitionibus, et spiritualibus, ut ita lo- C quar, auxiliis suis medicinalibus ad capiendum in fine Patris bonitatem. Cujus vim probe tenens Ser- vator illi qui sibi Unigenito dicebat ", Præceptor bone, Cur me, inquit, appellas bonum ? Nemo bo- nus nisi unus, nempe ille Deus, ille Pater. Simile vero etiam in aliis ostendimus, tum vero maxime in hoc quod dicunt majorem esse aliquem mundi Opifice, per mundi Opificem interpretantes Chri slum , per hoc vero majorem Patrem. Hic igitur qui tot nominibus nuncupatur, advocatus, propi- tiatio, propitiatorium, compassus infirmitatibus nostris, tentatus in omnibus lumanis juxta simili tudinem sine peccato 37, magnus est Pontifex, non modo pro hominibus, sed etiam pro omni quod ra- tionis est capax, hostiam semel oblatam seipsum offerens : Sine Deo enim, vel per gratiam Dei (ut in quibusdam exemplaribus Epistola ad Hebreos ponitur), pro omni gustavit mortem : sed sive sine Deo pro omni gustavit mortem, non solum pro hominibus mortuus est, verum etiam pro cœ- teris rationis capacibus : sive per gratiam Dei pro omni gustavit mortem, pro omnibus sine Deo mor- tuus est : per gratiam namque Dei pro omni gu- stavit mortem : etenim absurdum est pro peccatis quidem humanis dicere eum mortem gustasse, 1.39 ita vero pro quibuscunque etiam aliis qui præter hominem in peccatis essent, verbi gratia pro astris, nimirum neque astris omnino coram Deo puris exsistentibus, veluti legimus apud Job * : Astra au- tem non sunt munda in conspectu ejus, nisi forte hoc hyperbolice dictum est. Ob eain causam ma- gnus est Pontifex, quoniam reguo Patris omnia re- stituit, faciens ea repleri quæ in unoquoque mor- talium desunt, ut capiant paternam gloriam. Sane hic magnus Pontifex juxta aliam considerationem Judas vocatur, ut qui in occulto sunt Judæi 4º, non a Juda Jacob Clio nominentur, sed ab hoc, existen- tes ipsius fratres, et laudantes eum ", adipiscen tes libertatem, qua liberantur ab ipso, et liberati ab hostibus suis, ipso scilicet manus suas in illo- rum dorsum imponente et subjiciente ipsos. Præter- ea cum supplantaverit actionem oppositam, et so- lus videat Patrem (etiam quando homo factus est), Jacob est et Israel, a quo vocato Jacob et Israel, ita vocamur etiam nos Jacob et Israel, ut ab ipso, qui est lux mundi, lux etiam nuncupamur. Matth. xix, 16, 17. febr. 1V, 15. Hebr. ", 9. SLIX, 8. • Isa. XI, 1. genes infra tom. xxviii. n. 13, in Joan. x1, 49, 50. : Posteriorem quoque hane lectionem sequitur Ambrosius lib. n De fide, ad Gratianum, cap. 4. Immerito igitur Nestorianis Joci bujus depravationem tribuit Græcus ille scho- liastes quem laudat Beza, utpote quæ jam longe sibi præfecerant filii Israel, cuique imperium, Deo neutiquam auuente, tradiderant, neque Deo con- ciliaverant; et quoniam bella Domini gerens filio suo (nempe populo) pacem comparat, fortassis hanc ob causam Davidl vocatur: deinde virga " mimi- Cap. xxv, vers. 5. Rom. n, 29. Genes. ante Nestorium exstaret. Huetius. Huetii, Mox idem codex Bodleianus recte habet male editio Huetii de morte a Christo pro sideribus obita ventilatur. 41. Ἐπεὶ δὲ παραλαμβάνει τὴν βασιλείαν ἀπὸ βα- D (48) Ὅπερ ἔν τισι κεῖται, etc. Lege ή όπερ. Ori 41. Quoniam autem accipit regnum a rege, quem (49) Γεγεῦσθαι. Sic codex Bodleianus. Editio (50) Οἷον ὑπὲρ άστρων. In Origenianis questio

Β ' γοντα, Διδάσκαλε αγαθέ· φησί, Τί με λέγεις άγα- θέν; Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς, ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ. Τί δ' ὅμοιον ἐν ἑτέροις ἐδείξαμεν, καὶ ἐπὶ τοῦ μείω ζωνά τινα εἶναι τοῦ δημιουργού, δημιουργὸν μὲν ἐκλα- δύντες τὸν Χριστὸν, μείζονα δὲ τούτου τὸν Πατέρα. Ἐπεὶ δὴ ὁ τὰ τοσαῦτα τυγχάνων, ὁ παράκλητος, ὁ Βλασμός. τὸ ἱλαστήριον, συμπαθήσας ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν, τῷ πεπειρᾶσθαι κατὰ πάντα τὰ ἀνθρώπινα καθ' ὁμοιότητα χωρὶς ἁμαρτίας, μέγας ἐστὶν ἀρχιε- ρεὺς, οὐχ ὑπὲρ ἀνθρώπων μόνων, ἀλλὰ καὶ παντὸς λογικοῦ, τὴν ἅπαξ θυσίαν προσενεχθεῖσαν ἑαυτὸν ἀνενεγκών· Χωρὶς γὰρ Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύ σατο θανάτου (ὅπερ ἔν τισι κεῖται (48) τοῖς πρὸς Εβραίους ἀντιγράφοις), χάριτι Θεοῦ· εἴτε δὲ χωρίς Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύσατο θανάτου, οὐ μόνον ὑπὲρ ἀνθρώπων ἀπέθανεν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τῶν λοιπῶν λο- γικῶν· εἶτε χάριτι Θεοῦ ἐγεύσατο τοῦ ὑπὲρ παντὸς θανάτου, ὑπὲρ πάντων χωρὶς Θεοῦ ἀπέθανε· χάριτι γὰρ Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς ἐγεύσατο θανάτου· καὶ γὰρ ἄτοπον ὑπὲρ ἀνθρωπίνων μὲν αὐτὸν φάσκειν ἁμαρτ σημάτων γεγεῦσθαι (49) θανάτου, οὐκ ἔτι δὲ καὶ ὑπὲρ ἄλλου τινὸς παρὰ τὸν ἄνθρωπον ἐν ἁμαρτήμασι γεγενημένου· οἷον ὑπὲρ ἄστρων (50)· οὐδὲ τῶν ἄστρων πάντως καθαρῶν ὄντων ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐν τῷ Ἰὼβ ἀνέγνωμεν· ῎Αστρα δὲ οὐ καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ, εἰ μὴ ἄρα ὑπερβολικῶς τοῦτο εἴρηται. Διὰ τοῦτο μέγας ἐστὶν ἀρχιερεὺς, ἐπειδήπερ πάντα ἀπο καθίστησι τῇ τοῦ Πατρὸς βασιλείᾳ, οἰκονομῶν τὰ ἐν ἑκάστῳ τῶν γενητῶν ἐλλιπῆ ἀναπληρωθῆναι, πρὸς τὸ χωρῆσαι δόξαν πατρικήν. Οὗτος ὁ ἀρχιερεὺς κατά τινα ἑτέραν παρὰ τὰ εἰρημένα ἐπίνοιαν Ἰούδας ἐνα μάζεται, ἵνα οἱ ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖοι μὴ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ Ἰακώβ Ἰούδα Ἰουδαῖοι χρηματίζωσιν, ἀλλὰ ἀπὸ τού- του, ὄντες αὐτοῦ ἀδελφοὶ, καὶ αἰνοῦντες αὐτόν, ἀντι- λαμβανόμενοι τῆς ἐλευθερίας, ἣν ἐλευθεροῦνται ὑπ' αὐτοῦ, ῥυσθέντες ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, τὰς χεῖρας αὐτοῦ τῷ νώτῳ αὐτῶν ἐπιτιθέντος, καὶ ὑποτάξαντος αὐτούς. ᾿Αλλὰ καὶ πτερνίσας τὴν ἀντικειμένην ενέρ γειαν, μόνος τε ἐρῶν τὸν Πατέρα, καὶ ὅτε ἄνθρωπος γεγένηται, Ἰακώβ ἐστι καὶ Ἰσραὴλ, ἀφ' οὗ, ὥσπερ γινόμεθα φως, φωτὸς ὄντος τοῦ κόσμου, οὕτως Ια- χώς, καλουμένου Ἰακώβ, καὶ Ἰσραὴλ, ὀνομαζομένου Ἰσραήλ. σιλέως, ἐν ἑαυτοῖς ἐβασίλευσαν οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ, καὶ οὐ διὰ τοῦ Θεοῦ ἄρξαντες αὐτὸν, καὶ μὴ γνωρίσαντες τῷ Θεῷ, πολέμους τε τοῦ Κυρίου πολεμῶν ἑτοιμάζει εἰρήνην τῷ υἱῷ αὐτοῦ λαῷ, τάχα δὲ διὰ τοῦτο Δαυΐδ προσαγορεύεται· καὶ μετὰ ταῦτα ῥάβδος, τοῖς δεομέ * Και συγχρήσεται τῷ, ὅπως χάριτι, ἢ, χωρὶς Θεοῦ ὑπὲρ παντὸς γεύσεται θανάτου. γεύσασθαι. παρὰ τὸν ἄνθρωπον, παρὰ τῶν ἀνθρώπων. • COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A dine, et punitionibus, et spiritualibus, ut ita lo- C quar, auxiliis suis medicinalibus ad capiendum in fine Patris bonitatem. Cujus vim probe tenens Ser- vator illi qui sibi Unigenito dicebat ", Præceptor bone, Cur me, inquit, appellas bonum ? Nemo bo- nus nisi unus, nempe ille Deus, ille Pater. Simile vero etiam in aliis ostendimus, tum vero maxime in hoc quod dicunt majorem esse aliquem mundi Opifice, per mundi Opificem interpretantes Chri slum , per hoc vero majorem Patrem. Hic igitur qui tot nominibus nuncupatur, advocatus, propi- tiatio, propitiatorium, compassus infirmitatibus nostris, tentatus in omnibus lumanis juxta simili tudinem sine peccato 37, magnus est Pontifex, non modo pro hominibus, sed etiam pro omni quod ra- tionis est capax, hostiam semel oblatam seipsum offerens : Sine Deo enim, vel per gratiam Dei (ut in quibusdam exemplaribus Epistola ad Hebreos ponitur), pro omni gustavit mortem : sed sive sine Deo pro omni gustavit mortem, non solum pro hominibus mortuus est, verum etiam pro cœ- teris rationis capacibus : sive per gratiam Dei pro omni gustavit mortem, pro omnibus sine Deo mor- tuus est : per gratiam namque Dei pro omni gu- stavit mortem : etenim absurdum est pro peccatis quidem humanis dicere eum mortem gustasse, 1.39 ita vero pro quibuscunque etiam aliis qui præter hominem in peccatis essent, verbi gratia pro astris, nimirum neque astris omnino coram Deo puris exsistentibus, veluti legimus apud Job * : Astra au- tem non sunt munda in conspectu ejus, nisi forte hoc hyperbolice dictum est. Ob eain causam ma- gnus est Pontifex, quoniam reguo Patris omnia re- stituit, faciens ea repleri quæ in unoquoque mor- talium desunt, ut capiant paternam gloriam. Sane hic magnus Pontifex juxta aliam considerationem Judas vocatur, ut qui in occulto sunt Judæi 4º, non a Juda Jacob Clio nominentur, sed ab hoc, existen- tes ipsius fratres, et laudantes eum ", adipiscen tes libertatem, qua liberantur ab ipso, et liberati ab hostibus suis, ipso scilicet manus suas in illo- rum dorsum imponente et subjiciente ipsos. Præter- ea cum supplantaverit actionem oppositam, et so- lus videat Patrem (etiam quando homo factus est), Jacob est et Israel, a quo vocato Jacob et Israel, ita vocamur etiam nos Jacob et Israel, ut ab ipso, qui est lux mundi, lux etiam nuncupamur. Matth. xix, 16, 17. febr. 1V, 15. Hebr. ", 9. SLIX, 8. • Isa. XI, 1. genes infra tom. xxviii. n. 13, in Joan. x1, 49, 50. : Posteriorem quoque hane lectionem sequitur Ambrosius lib. n De fide, ad Gratianum, cap. 4. Immerito igitur Nestorianis Joci bujus depravationem tribuit Græcus ille scho- liastes quem laudat Beza, utpote quæ jam longe sibi præfecerant filii Israel, cuique imperium, Deo neutiquam auuente, tradiderant, neque Deo con- ciliaverant; et quoniam bella Domini gerens filio suo (nempe populo) pacem comparat, fortassis hanc ob causam Davidl vocatur: deinde virga " mimi- Cap. xxv, vers. 5. Rom. n, 29. Genes. ante Nestorium exstaret. Huetius. Huetii, Mox idem codex Bodleianus recte habet male editio Huetii de morte a Christo pro sideribus obita ventilatur. 41. Ἐπεὶ δὲ παραλαμβάνει τὴν βασιλείαν ἀπὸ βα- D (48) Ὅπερ ἔν τισι κεῖται, etc. Lege ή όπερ. Ori 41. Quoniam autem accipit regnum a rege, quem (49) Γεγεῦσθαι. Sic codex Bodleianus. Editio (50) Οἷον ὑπὲρ άστρων. In Origenianis questio

παρεσχηκόσιν (51) ἑαυτοὺς τῇ ἀγάπῃ καὶ τῇ πραί τητι τοῦ Πατρός. Διὰ τοῦτο, ἐὰν ῥάβδος καλεῖτα:, ἐξελεύσεται· οὐ γὰρ μένει ἐν αὐτῷ, ἀλλ᾽ ἔξω τῆς προηγουμένης καταστάσεως εἶναι δοκεῖ. Ἐξελθὼν δὲ καὶ γενόμενος ῥάβδος, οὐ μένει ῥάβδος, ἀλλὰ μετὰ τὴν ῥάβδον ἄνθος γίνεται ἀναβαῖνον, καὶ πέρας τοῦ εἶναι ῥάβδος τὸ ἄνθος ἀποδείκνυται τοῖς διὰ τοῦ αὐ τὸν γεγονέναι ῥάβδον ἐπισκοπῆς τετυχηκόσιν (52). Επισκέψεται γὰρ ὁ Θεὸς ἐν ῥάβδῳ τῷ Χριστῷ τὰς ἀνομίας αὐτῶν ὧν ἐπισκέψεται· τὸ δὲ ἔλεος (53) οὐ μὴ διασκεδάσει ἀπ' αὐτοῦ· αὐτὸν γὰρ ἐλεεῖ, ὅτε οὓς βούλεται ὁ Υἱὸς ἐλεεῖσθαι, ὁ Πατὴρ ἐλεεῖ. Ἔστι δὲ καὶ μὴ ἐπὶ τῶν αὐτῶν λαμβάνειν, ῥάβδον αὐτὸν γίνεσθαι καὶ ἄνθος, ἀλλὰ ῥάβδος μὲν τοῖς δεομένοις κολάσεως, ἄνθος δὲ τοῖς σωζομένοις· βέλτιον δ' οἶμαι τὸ πρότε ρον. Πλὴν τοῦτο προσθετέον κατὰ τὸν τόπον, ὅτι τάχα διὰ τὸ τέλος, εἴ τινι μὲν γίνεται ῥάβδος, ἐστὶ πάντως καὶ ἄνθος, οὐ μὴν (54), εἴ τινι ἄνθος, ἐκείνῳ πάντως καὶ ῥάβδος· εἰ μὴ ἄρα, ἐπεὶ ἐστιν ἄνθος τελειότερον τοῦ ἄνθους, καὶ τοῦ ἀνθεῖν ἐπὶ τῶν μηδέπω τελείως καρποφορούντων ὀνομαζομένου, οἱ τέλειοι τὸ ὑπὲρ τὸ ἄνθος χωροῦσι τοῦ Χριστοῦ· οἱ δὲ ῥάβδου αὐτοῦ (55) πεπειραμένοι, ἅμα τῇ ῥάβδῳ οὐ τῆς τελειότητος αὐ τοῦ, ἀλλὰ τοῦ ἄνθους τοῦ πρὸ τῶν καρπῶν αὐτοῦ μετ ταλήψονται. Τελευταῖον πρὸ τοῦ Λόγου ἦν λίθος ὁ Χρι στὸς ἀποδοκιμαζόμενος ὑπὸ τῶν οἰκοδόμων, καὶ εἰς κεφαλήν γωνίας κατατασσόμενος· ἐπεὶ γὰρ λίθοι ζῶντες οἰκοδομοῦνται ἐπὶ θεμελίῳ ἑτέροις λίθοις τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν μέρος τῆς ἐκ λίθων ζώντων ἐν χώρᾳ ζώντων οἰκοδο μῆς, λίθος προσαγορεύεται. Ταῦτα δὲ ἡμῖν πάντα εἴρηται τὸ τῶν πολλῶν ἀποκληρωτικὸν καὶ ἀβασάν στον ἐλέγξαι βουλομένοις, ὅτι τοσούτων όνομάτων εἰ; αὐτὸν ἀναφερομένων ἴστανται ἐπὶ μόνης (56) τῆς Λε- γος ὀνομασίας, οὐκ ἐξετάζοντες τί δήποτε Λόγος εἶναι Θεὸς ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Πατέρα, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγέ- νετο, ἀναγέγραπται ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. νοις ἐπιπόνου καὶ σκληροτέρας ἀγωγῆς, καὶ μὴ ἐμ- Λόγος τίζειν τὸν κόσμον, οὗ φῶς ἐστι, φῶς κόσμου προς αγορεύεται, καὶ παρὰ τὸ ποιεῖν ἀποτίθεσθαι τὴν νεο κρότητα τοὺς γνησίως αὐτῷ προσιόντας, καὶ ἀναλαμ βάνειν καινότητα ζωῆς ἀνισταμένους, ἀνάστασις κα- λεῖται, παρ' ἑτέραν πρᾶξιν ποιμὴν καὶ διδάσκαλος, καὶ βασιλεὺς, βέλος τε ἐκλεκτὸν καὶ δοῦλος, πρ τούτοις παράκλητος καὶ ἱλασμὸς, καὶ ἱλαστήριον, ου τως καὶ Λόγος, καὶ πᾶν ἄλογον ἡμῶν περιαιρῶν, καὶ Λόγος παρεσχηκόσιν. τετευχόσιν. ἔλος. πάντως ἄνθος, μή, ἡ δὲ ῥάδ δος αὐτοῦ, ORIGENIS B rum his qui etiamnum laboriosa ac duriore vitæ A institutione indigent, cum necdum seipsos amori mansuetudinique Patris permiserint.. Hanc ob cau- sam si virga vocatur, egredietur, neque enim manet intra se, sed extra primigenium statum esse vide- tur. Cumque egressus fuerit factus virga, non ma- net virga, sed post virgam exoritur flos ascendens. Unde ipsam virgæ extremitatem florem esse conspi- ciunt illi qui ab eo facto virga visitati fuerint. Visi- tabit enim Deus in virga (nempe Christo) iniquita- tes eorum quos visitabit, misericordiam vero non disperget ab eo *. Ipsum namque miseratur, quan- doquidem quos miseratur Filius, miseratur et Pater. Possumus autem non de iisdem accipere, factum fuis- se ipsum virgam et florem ; sed virgam quidem egen- tibus punitione, florem vero his qui servantur; sed melius arbitror quod prius dixi. Attamen hoc etiam in hoc loco addendum est, fortasse futurum ut cui fuerit Christus virga, sit illi etiam propter virgæ extremitatem omnino flos, sed non contra; neque enim si alicui flos, huic etiam est virga : nisi forte quod flos sit perfectior flore, ipsaque florum emis- sione, quæ de iis dicitur qui fructus perfectos non- dum tulerunt, perfecti id quod supra florem Christi est, capiant. Qui vero ipsius virga tentati fuerint, simul cum ipsa virga futuri non sunt participes perfectionum Christi, sed tantum foris præceden- tis fructus ipsius. Denique antequam ad vocis examen accedanus, lapis est Christus re- probatus ab ædificantibus, et in caput anguli ordi- natus s. Quoniam enim lapides vivi ædificantur in fundamento, aliis lapidibus apostolorum. et pro- phetarum, ipso Jesu Christo Domino nostro exsi - stente summo angulari lapide **, eo quod ipse sit pars structuræ quæ est ex lapidibus viventibus in re- gione viventium, lapis appellatur. Hæc autem a nobis dicta sunt redarguere multos volentibus, qui privata quadam electione et utuntur, et segnes sunt in indagando, nam tot nomina cum sint quæ að Christum referantur, in solo toŭ kóyov [id est rationis et sermonis] vocabulo acquiescentes non ex- pendunt curnam tandem Filius Dei, Deus in principio apud Patrem, inscriptus sit Aoyo; per quem omnia facta sunt 46. C Ephes. 1, 20. ** Joan. 1, 2, 5. net mundum, cujus est lux, lux mundi appellatur, et ex eo quod auctor sit deponendæ mortificatio- »is, illi sincere adhærentibus et resurgentibus re- cipiendi vitæ novitatem, resurrectio vocatur, item. que propter aliam actionem, et pastor, et præce- ptor, et rex, ac denique sagitta electa, el servus, ad hæc advocatus, propitiatio, et propitiator, sic etiam [hoc est ratio] dicitur, quidquid in no- * Psal. lxxxviii, 33, 34. * Psal. cxvii, 22. edition Huelii Huelii perperam Huetiana editio in textu habet codex Bodleianus, male autem editio Iuctii, ; etc. in codice Bodleiano, male autem in Regio etc. intellige, qui Filium per prolationem genitum esse arbitrabantur. HUETIUS. 42. Ωσπερ τοίνυν παρὰ τὴν ἐνέργειαν, ἐκ τοῦ φω 42. Ut igitur propter actionem, eo quod illumi- D (51) Εμπαρεσχηκόσιν. Sic codex Bodleianus (52) Τετυχηκόσιν. Ita codex Bodleianus; editio (53) Ελεος. Sic codd. Bodleianus et Barberinus; (54) Πάντως καὶ ἄνθος, οὐ μὴν, etc. Sic recte (55) Οἱ δὲ ῥάβδου αὐτοῦ, etc. Sic optime legitur (56) Ἴστανται ἐπὶ μόνης, etc. Valentinianus

παρεσχηκόσιν (51) ἑαυτοὺς τῇ ἀγάπῃ καὶ τῇ πραί τητι τοῦ Πατρός. Διὰ τοῦτο, ἐὰν ῥάβδος καλεῖτα:, ἐξελεύσεται· οὐ γὰρ μένει ἐν αὐτῷ, ἀλλ᾽ ἔξω τῆς προηγουμένης καταστάσεως εἶναι δοκεῖ. Ἐξελθὼν δὲ καὶ γενόμενος ῥάβδος, οὐ μένει ῥάβδος, ἀλλὰ μετὰ τὴν ῥάβδον ἄνθος γίνεται ἀναβαῖνον, καὶ πέρας τοῦ εἶναι ῥάβδος τὸ ἄνθος ἀποδείκνυται τοῖς διὰ τοῦ αὐ τὸν γεγονέναι ῥάβδον ἐπισκοπῆς τετυχηκόσιν (52). Επισκέψεται γὰρ ὁ Θεὸς ἐν ῥάβδῳ τῷ Χριστῷ τὰς ἀνομίας αὐτῶν ὧν ἐπισκέψεται· τὸ δὲ ἔλεος (53) οὐ μὴ διασκεδάσει ἀπ' αὐτοῦ· αὐτὸν γὰρ ἐλεεῖ, ὅτε οὓς βούλεται ὁ Υἱὸς ἐλεεῖσθαι, ὁ Πατὴρ ἐλεεῖ. Ἔστι δὲ καὶ μὴ ἐπὶ τῶν αὐτῶν λαμβάνειν, ῥάβδον αὐτὸν γίνεσθαι καὶ ἄνθος, ἀλλὰ ῥάβδος μὲν τοῖς δεομένοις κολάσεως, ἄνθος δὲ τοῖς σωζομένοις· βέλτιον δ' οἶμαι τὸ πρότε ρον. Πλὴν τοῦτο προσθετέον κατὰ τὸν τόπον, ὅτι τάχα διὰ τὸ τέλος, εἴ τινι μὲν γίνεται ῥάβδος, ἐστὶ πάντως καὶ ἄνθος, οὐ μὴν (54), εἴ τινι ἄνθος, ἐκείνῳ πάντως καὶ ῥάβδος· εἰ μὴ ἄρα, ἐπεὶ ἐστιν ἄνθος τελειότερον τοῦ ἄνθους, καὶ τοῦ ἀνθεῖν ἐπὶ τῶν μηδέπω τελείως καρποφορούντων ὀνομαζομένου, οἱ τέλειοι τὸ ὑπὲρ τὸ ἄνθος χωροῦσι τοῦ Χριστοῦ· οἱ δὲ ῥάβδου αὐτοῦ (55) πεπειραμένοι, ἅμα τῇ ῥάβδῳ οὐ τῆς τελειότητος αὐ τοῦ, ἀλλὰ τοῦ ἄνθους τοῦ πρὸ τῶν καρπῶν αὐτοῦ μετ ταλήψονται. Τελευταῖον πρὸ τοῦ Λόγου ἦν λίθος ὁ Χρι στὸς ἀποδοκιμαζόμενος ὑπὸ τῶν οἰκοδόμων, καὶ εἰς κεφαλήν γωνίας κατατασσόμενος· ἐπεὶ γὰρ λίθοι ζῶντες οἰκοδομοῦνται ἐπὶ θεμελίῳ ἑτέροις λίθοις τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου αὐτοῦ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν μέρος τῆς ἐκ λίθων ζώντων ἐν χώρᾳ ζώντων οἰκοδο μῆς, λίθος προσαγορεύεται. Ταῦτα δὲ ἡμῖν πάντα εἴρηται τὸ τῶν πολλῶν ἀποκληρωτικὸν καὶ ἀβασάν στον ἐλέγξαι βουλομένοις, ὅτι τοσούτων όνομάτων εἰ; αὐτὸν ἀναφερομένων ἴστανται ἐπὶ μόνης (56) τῆς Λε- γος ὀνομασίας, οὐκ ἐξετάζοντες τί δήποτε Λόγος εἶναι Θεὸς ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Πατέρα, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγέ- νετο, ἀναγέγραπται ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. νοις ἐπιπόνου καὶ σκληροτέρας ἀγωγῆς, καὶ μὴ ἐμ- Λόγος τίζειν τὸν κόσμον, οὗ φῶς ἐστι, φῶς κόσμου προς αγορεύεται, καὶ παρὰ τὸ ποιεῖν ἀποτίθεσθαι τὴν νεο κρότητα τοὺς γνησίως αὐτῷ προσιόντας, καὶ ἀναλαμ βάνειν καινότητα ζωῆς ἀνισταμένους, ἀνάστασις κα- λεῖται, παρ' ἑτέραν πρᾶξιν ποιμὴν καὶ διδάσκαλος, καὶ βασιλεὺς, βέλος τε ἐκλεκτὸν καὶ δοῦλος, πρ τούτοις παράκλητος καὶ ἱλασμὸς, καὶ ἱλαστήριον, ου τως καὶ Λόγος, καὶ πᾶν ἄλογον ἡμῶν περιαιρῶν, καὶ Λόγος παρεσχηκόσιν. τετευχόσιν. ἔλος. πάντως ἄνθος, μή, ἡ δὲ ῥάδ δος αὐτοῦ, ORIGENIS B rum his qui etiamnum laboriosa ac duriore vitæ A institutione indigent, cum necdum seipsos amori mansuetudinique Patris permiserint.. Hanc ob cau- sam si virga vocatur, egredietur, neque enim manet intra se, sed extra primigenium statum esse vide- tur. Cumque egressus fuerit factus virga, non ma- net virga, sed post virgam exoritur flos ascendens. Unde ipsam virgæ extremitatem florem esse conspi- ciunt illi qui ab eo facto virga visitati fuerint. Visi- tabit enim Deus in virga (nempe Christo) iniquita- tes eorum quos visitabit, misericordiam vero non disperget ab eo *. Ipsum namque miseratur, quan- doquidem quos miseratur Filius, miseratur et Pater. Possumus autem non de iisdem accipere, factum fuis- se ipsum virgam et florem ; sed virgam quidem egen- tibus punitione, florem vero his qui servantur; sed melius arbitror quod prius dixi. Attamen hoc etiam in hoc loco addendum est, fortasse futurum ut cui fuerit Christus virga, sit illi etiam propter virgæ extremitatem omnino flos, sed non contra; neque enim si alicui flos, huic etiam est virga : nisi forte quod flos sit perfectior flore, ipsaque florum emis- sione, quæ de iis dicitur qui fructus perfectos non- dum tulerunt, perfecti id quod supra florem Christi est, capiant. Qui vero ipsius virga tentati fuerint, simul cum ipsa virga futuri non sunt participes perfectionum Christi, sed tantum foris præceden- tis fructus ipsius. Denique antequam ad vocis examen accedanus, lapis est Christus re- probatus ab ædificantibus, et in caput anguli ordi- natus s. Quoniam enim lapides vivi ædificantur in fundamento, aliis lapidibus apostolorum. et pro- phetarum, ipso Jesu Christo Domino nostro exsi - stente summo angulari lapide **, eo quod ipse sit pars structuræ quæ est ex lapidibus viventibus in re- gione viventium, lapis appellatur. Hæc autem a nobis dicta sunt redarguere multos volentibus, qui privata quadam electione et utuntur, et segnes sunt in indagando, nam tot nomina cum sint quæ að Christum referantur, in solo toŭ kóyov [id est rationis et sermonis] vocabulo acquiescentes non ex- pendunt curnam tandem Filius Dei, Deus in principio apud Patrem, inscriptus sit Aoyo; per quem omnia facta sunt 46. C Ephes. 1, 20. ** Joan. 1, 2, 5. net mundum, cujus est lux, lux mundi appellatur, et ex eo quod auctor sit deponendæ mortificatio- »is, illi sincere adhærentibus et resurgentibus re- cipiendi vitæ novitatem, resurrectio vocatur, item. que propter aliam actionem, et pastor, et præce- ptor, et rex, ac denique sagitta electa, el servus, ad hæc advocatus, propitiatio, et propitiator, sic etiam [hoc est ratio] dicitur, quidquid in no- * Psal. lxxxviii, 33, 34. * Psal. cxvii, 22. edition Huelii Huelii perperam Huetiana editio in textu habet codex Bodleianus, male autem editio Iuctii, ; etc. in codice Bodleiano, male autem in Regio etc. intellige, qui Filium per prolationem genitum esse arbitrabantur. HUETIUS. 42. Ωσπερ τοίνυν παρὰ τὴν ἐνέργειαν, ἐκ τοῦ φω 42. Ut igitur propter actionem, eo quod illumi- D (51) Εμπαρεσχηκόσιν. Sic codex Bodleianus (52) Τετυχηκόσιν. Ita codex Bodleianus; editio (53) Ελεος. Sic codd. Bodleianus et Barberinus; (54) Πάντως καὶ ἄνθος, οὐ μὴν, etc. Sic recte (55) Οἱ δὲ ῥάβδου αὐτοῦ, etc. Sic optime legitur (56) Ἴστανται ἐπὶ μόνης, etc. Valentinianus

Α τὸν σάρκα, καὶ κατὰ βραχὺ λεπτυνομένου, ἕως γένη- Λόγος Λόγος Λόγος, Λόγου Β λόγος ται ὅπερ (59) ἦν ἐν ἀρχῇ Θεὸς Λόγος ὁ πρὸς τὸν Πα- τέρα, οὗ Λόγου τὴν δόξαν εἶδεν ὁ Ἰωάννης, ἀληθῶς Μονογενοῦς, ὡς ἀπὸ Πατρός. Δύναται δὲ καὶ ὁ Λόγος Υἱὸς εἶναι παρὰ τῷ ἀπαγγέλλειν τὰ κρύφια τοῦ Πα τρὸς ἐκείνου, ἀνάλογον τῷ καλουμένῳ Υἱῷ λόγῳ τοῦ τυγχάνοντος. Ως γὰρ ὁ παρ' ἡμῖν λόγος ἄγγελος ἐστι τῶν ὑπὸ τοῦ νοῦ ὁρωμένων, οὕτως ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐγνωκὼς τὸν Πατέρα (οὐδενὸς τῶν γενητῶν προσβα λεῖν αὐτῷ χωρὶς ὁδηγοῦ δυναμένου), ἀποκαλύπτει ὃν ἔγνω Πατέρα. Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υὸς, καὶ ᾧ ἂν Υἱὸς ἀποκαλύψῃ, καὶ καθὸ Λόγος ἐστί, μεγάλης τυγχάνει βουλῆς ἄγγελος ὤν, οὗ ἐγενήθη ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· ἐβασίλευσε γὰρ διὰ τοῦ πεπονθέναι τὸν σταυρόν. Ἐν δὲ τῇ Ἀποκαλύψει ἐπὶ λευκοῦ ἵππου καθέζεσθαι λέγεται λόγος πιστὸς καὶ ἀληθινὸς, ὡς οἶμαι, παριστᾷν (60) τὸ σαρὲς τῆς φωνῆς ὁ ἡγεῖται ὁ ἡμῖν ἐπιδημῶν ἀληθείας λόγος. Οι τοῦ παρόντος δὲ καιροῦ δεῖξαι, ὅτι ἐπὶ τῆς φωνῆς πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς, ἐν ᾗ ἐστι τὰ προκείμενα (61), δι' ὧν ὠφελούμεθα θείων μαθημάτων ἀκροώμενο:, κεῖται ἡ ἵππος προσηγορία. Μόνον δὲ ἑνὸς καὶ δευτέ ρου ὑπομνηστέον, τοῦ· Ψευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν καί· Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησό μεθα. Τὸ δέ· Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγων ἀγα θὸν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ, ἐν τῷ μὲ ψαλμῷ ἀναγεγραμμένον συνεχέστατα ὑπὸ τῶν πολλῶν φερόμενον ὡς νενοημένον, ἡμῖν οὐκ ἀβασάνιστον ἐπ. τέον· ἔστω γὰρ τὸν Πατέρα ταῦτα λέγειν, τίς οὖν ἡ καρδία αὐτοῦ, ἵνα ἀκολούθως τῇ καρδίᾳ ὁ ἀγαθὸς λό- γος φανῇ; Εἰ γὰρ ὁ λόγος οὐ δεῖται διηγήσεως, ὡς ἐκεῖνοι ὑπολαμβάνουσι, δηλονότι οὐδ᾽ ἡ καρδία, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον, νομίζειν τὴν καρδίαν ὁμοίως τῷ ἐν ἡμετέρῳ σώματι εἶναι μέρος τοῦ Θεοῦ. Αλλ υπομνηστέον αὐτοὺς, ὅτι, ὥσπερ χεὶρ καὶ βραχίων καὶ δάκτυλος ὀνομάζεται Θεοῦ, οὐκ ἐρειδόντων ἡμῶν τὴν διάνοιαν εἰς ψιλὴν τὴν λέξιν, ἀλλ' ἐξεταζόντων πῶς ταῦτα ὑγιῶς ἐκλαμβάνειν καὶ ἀξίως Θεοῦ δεῖ, οὕτως καὶ τὴν καρδίαν τοῦ Θεοῦ τὴν νοητικὴν αὐτοῦ καὶ προθετικὴν περὶ τῶν ὅλων δύναμιν ἐκληπτέον· τὸν δὲ λόγον τῶν ἐν ἐκείνῃ τὸ ἀπαγγελτικόν. Τίς δὲ ἀπα γέλλει τὴν βουλὴν τοῦ Πατρὸς τοῖς τῶν γενητῶν ἀξίοις καὶ παρ' αὐτοὺς γεγενημένοις ἢ ὁ Σωτήρ; Τάχα δὲ καὶ οὐ μάτην τὸ ἐξηρεύξατο· μυρία γὰρ ἕτερα ἐδύνατο λέγεσθαι ἀντὶ (62) τοῦ ἐξηρεύξατο. Προέβαλεν ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν· ἐλάλησεν ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. Ἀλλὰ μήποτε, ὥσπερ πνεύματός τινος ἀποκρύφου (63) εἰς φανερόν πρόοδός ἐστιν ἡ ἐρυγὴ τοῦ ἐρευγομένου, οἱονεὶ διὰ τούτου ἀναπνέοντος, οὕτω τὰ τῆς ἀληθείας θεωρήματα εὐ συνέχων ὁ Πατὴρ ἐρεύγεται, καὶ ποιεῖ τὸν τύπον αὐ τῶν ἐν τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τοῦτο εἰκόνι καλουμένῳ τοῦ ἀποκρύπτου. ORIGENIS sunt in nobis ratione carentia, tropice oves di- cta. Ac fortasse juxta primum sensum, [id est ratio] facta est caro; juxta secundum vero, Deus erat ille [loc est illa ratio]. Huic autem consequens est quærere num cernere possimus medium aliquod in hominibus inter hanc particulam, ratio facta est caro 5, et inter hanc, Deus erat illa ratio ", videlicet reelementata, at- que in idem redeunte ratione illa, postquam fuerat facta caro tantisper inferior facta, donec fieret, quod erat in principio [ apud Deum Deus id est] ratio illa apud Patrem : cujus [et Filii Dei gloriam vidit Joannes vere Unigeniti, veluti a Patre ". Potest autem Filius etiam sermo esse, co quod renuntiet occulta Patris sui, qui mens exsistit perinde atque Filius, qui vocatur Sermo. Ut enim apud nos sermo nuntius est earum rerum quæ a mente cernuntur, sic ille Dei Sermo, qui Pa- frem agnovit (nemine alioqui mortalium absque duce in eum intendere valente), Patrem agnitumn revelat. Nullus enim agnovit Patrem nisi Filius, aut ille cui Filius revelabit ss, et in quantum Sermo est, magni existit consilii Nuntius: cujus principatus factus est super humerum ejus; regnavit enim eo quod in crucem suffixus est. Cæterum in Apocalypsi" sermo fidelis et verus sedere dicitur in equo albo, mea sententia denotans vocis clari- talem, quam insonal ad nos accedens veritatis sermo. Non est autem præsentis temporis osten- dere vocabulum equus frequenter poni in voce Scri- pture in qua proponuntur], que nobis sint adju- mento divinas disciplinas audientibus. Tantum unius aut alterius loci submoneamus: hujus, Fallax equus est ad salutem ; et illius : li in curribus, et hi in equis, nos autem in nomine Dei nostri ma- gnificabimur s. Porro qual in quarto et quadra- gesimo psalmo est scriptum 88: Eructavit cor meum sermonem bonum, dico ego opera mea regi, frequentissime repetitum a multis perinde ac si intelligerent, hand intactum nobis prætereundum est. Esto enim Patrem haec dicere, quodnam di- cent esse ipsius cor, ut sermo videatur bonus con- sequenter cordi ? Si enim hæc vox [id est ratio vel sermo ] interpretatione non eget, ut illi existimant, abunde constat neque cordis vocabulum interpretatione egere, id quod est absurdissimum, existimare scilicet non secus cor partem Dei esse, atque est in nostro corpore. Sed admonendi sunt illi quod quemadmodum manus, et brachium, que etiam digitus Dei dicitur, îndum vocabulum acie mentis nobis non dispicientibus, sed exami- mantibus quonam pacto hæc sane, et ut Deo est di∙ gnum, sint accipienda, ita etiam nos intelligere Joan. 1, 14. us Joan. 1, 1. Joan. 1, Psul. xxxi, 17, Psal. 31%, 8. Vers. 1. ato in editione Huetii, sed revocantur e codd. Bodleiano et Barberino. D st Isa. 15, 6. Matth. xi, 27. Cap. xix, vers. 11. C codd. Bodleiano et Barberino. in lestu, 14. 53 (59) Όπερ. Sic codex Bodleianus ; Regius, ὅσπερ. (60) Παριστάν. Lego παριστάς. (61) Εν ᾗ ἐστι τὰ προκείμενα, etc. Ilve desunt (62) Άντι. Deest in textu Huetii, sed legitur in (15) Αποκρύφου. Sic codex Bodleianus ; Huerius

Α τὸν σάρκα, καὶ κατὰ βραχὺ λεπτυνομένου, ἕως γένη- Λόγος Λόγος Λόγος, Λόγου Β λόγος ται ὅπερ (59) ἦν ἐν ἀρχῇ Θεὸς Λόγος ὁ πρὸς τὸν Πα- τέρα, οὗ Λόγου τὴν δόξαν εἶδεν ὁ Ἰωάννης, ἀληθῶς Μονογενοῦς, ὡς ἀπὸ Πατρός. Δύναται δὲ καὶ ὁ Λόγος Υἱὸς εἶναι παρὰ τῷ ἀπαγγέλλειν τὰ κρύφια τοῦ Πα τρὸς ἐκείνου, ἀνάλογον τῷ καλουμένῳ Υἱῷ λόγῳ τοῦ τυγχάνοντος. Ως γὰρ ὁ παρ' ἡμῖν λόγος ἄγγελος ἐστι τῶν ὑπὸ τοῦ νοῦ ὁρωμένων, οὕτως ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐγνωκὼς τὸν Πατέρα (οὐδενὸς τῶν γενητῶν προσβα λεῖν αὐτῷ χωρὶς ὁδηγοῦ δυναμένου), ἀποκαλύπτει ὃν ἔγνω Πατέρα. Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υὸς, καὶ ᾧ ἂν Υἱὸς ἀποκαλύψῃ, καὶ καθὸ Λόγος ἐστί, μεγάλης τυγχάνει βουλῆς ἄγγελος ὤν, οὗ ἐγενήθη ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· ἐβασίλευσε γὰρ διὰ τοῦ πεπονθέναι τὸν σταυρόν. Ἐν δὲ τῇ Ἀποκαλύψει ἐπὶ λευκοῦ ἵππου καθέζεσθαι λέγεται λόγος πιστὸς καὶ ἀληθινὸς, ὡς οἶμαι, παριστᾷν (60) τὸ σαρὲς τῆς φωνῆς ὁ ἡγεῖται ὁ ἡμῖν ἐπιδημῶν ἀληθείας λόγος. Οι τοῦ παρόντος δὲ καιροῦ δεῖξαι, ὅτι ἐπὶ τῆς φωνῆς πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς, ἐν ᾗ ἐστι τὰ προκείμενα (61), δι' ὧν ὠφελούμεθα θείων μαθημάτων ἀκροώμενο:, κεῖται ἡ ἵππος προσηγορία. Μόνον δὲ ἑνὸς καὶ δευτέ ρου ὑπομνηστέον, τοῦ· Ψευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν καί· Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησό μεθα. Τὸ δέ· Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγων ἀγα θὸν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ, ἐν τῷ μὲ ψαλμῷ ἀναγεγραμμένον συνεχέστατα ὑπὸ τῶν πολλῶν φερόμενον ὡς νενοημένον, ἡμῖν οὐκ ἀβασάνιστον ἐπ. τέον· ἔστω γὰρ τὸν Πατέρα ταῦτα λέγειν, τίς οὖν ἡ καρδία αὐτοῦ, ἵνα ἀκολούθως τῇ καρδίᾳ ὁ ἀγαθὸς λό- γος φανῇ; Εἰ γὰρ ὁ λόγος οὐ δεῖται διηγήσεως, ὡς ἐκεῖνοι ὑπολαμβάνουσι, δηλονότι οὐδ᾽ ἡ καρδία, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον, νομίζειν τὴν καρδίαν ὁμοίως τῷ ἐν ἡμετέρῳ σώματι εἶναι μέρος τοῦ Θεοῦ. Αλλ υπομνηστέον αὐτοὺς, ὅτι, ὥσπερ χεὶρ καὶ βραχίων καὶ δάκτυλος ὀνομάζεται Θεοῦ, οὐκ ἐρειδόντων ἡμῶν τὴν διάνοιαν εἰς ψιλὴν τὴν λέξιν, ἀλλ' ἐξεταζόντων πῶς ταῦτα ὑγιῶς ἐκλαμβάνειν καὶ ἀξίως Θεοῦ δεῖ, οὕτως καὶ τὴν καρδίαν τοῦ Θεοῦ τὴν νοητικὴν αὐτοῦ καὶ προθετικὴν περὶ τῶν ὅλων δύναμιν ἐκληπτέον· τὸν δὲ λόγον τῶν ἐν ἐκείνῃ τὸ ἀπαγγελτικόν. Τίς δὲ ἀπα γέλλει τὴν βουλὴν τοῦ Πατρὸς τοῖς τῶν γενητῶν ἀξίοις καὶ παρ' αὐτοὺς γεγενημένοις ἢ ὁ Σωτήρ; Τάχα δὲ καὶ οὐ μάτην τὸ ἐξηρεύξατο· μυρία γὰρ ἕτερα ἐδύνατο λέγεσθαι ἀντὶ (62) τοῦ ἐξηρεύξατο. Προέβαλεν ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν· ἐλάλησεν ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. Ἀλλὰ μήποτε, ὥσπερ πνεύματός τινος ἀποκρύφου (63) εἰς φανερόν πρόοδός ἐστιν ἡ ἐρυγὴ τοῦ ἐρευγομένου, οἱονεὶ διὰ τούτου ἀναπνέοντος, οὕτω τὰ τῆς ἀληθείας θεωρήματα εὐ συνέχων ὁ Πατὴρ ἐρεύγεται, καὶ ποιεῖ τὸν τύπον αὐ τῶν ἐν τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τοῦτο εἰκόνι καλουμένῳ τοῦ ἀποκρύπτου. ORIGENIS sunt in nobis ratione carentia, tropice oves di- cta. Ac fortasse juxta primum sensum, [id est ratio] facta est caro; juxta secundum vero, Deus erat ille [loc est illa ratio]. Huic autem consequens est quærere num cernere possimus medium aliquod in hominibus inter hanc particulam, ratio facta est caro 5, et inter hanc, Deus erat illa ratio ", videlicet reelementata, at- que in idem redeunte ratione illa, postquam fuerat facta caro tantisper inferior facta, donec fieret, quod erat in principio [ apud Deum Deus id est] ratio illa apud Patrem : cujus [et Filii Dei gloriam vidit Joannes vere Unigeniti, veluti a Patre ". Potest autem Filius etiam sermo esse, co quod renuntiet occulta Patris sui, qui mens exsistit perinde atque Filius, qui vocatur Sermo. Ut enim apud nos sermo nuntius est earum rerum quæ a mente cernuntur, sic ille Dei Sermo, qui Pa- frem agnovit (nemine alioqui mortalium absque duce in eum intendere valente), Patrem agnitumn revelat. Nullus enim agnovit Patrem nisi Filius, aut ille cui Filius revelabit ss, et in quantum Sermo est, magni existit consilii Nuntius: cujus principatus factus est super humerum ejus; regnavit enim eo quod in crucem suffixus est. Cæterum in Apocalypsi" sermo fidelis et verus sedere dicitur in equo albo, mea sententia denotans vocis clari- talem, quam insonal ad nos accedens veritatis sermo. Non est autem præsentis temporis osten- dere vocabulum equus frequenter poni in voce Scri- pture in qua proponuntur], que nobis sint adju- mento divinas disciplinas audientibus. Tantum unius aut alterius loci submoneamus: hujus, Fallax equus est ad salutem ; et illius : li in curribus, et hi in equis, nos autem in nomine Dei nostri ma- gnificabimur s. Porro qual in quarto et quadra- gesimo psalmo est scriptum 88: Eructavit cor meum sermonem bonum, dico ego opera mea regi, frequentissime repetitum a multis perinde ac si intelligerent, hand intactum nobis prætereundum est. Esto enim Patrem haec dicere, quodnam di- cent esse ipsius cor, ut sermo videatur bonus con- sequenter cordi ? Si enim hæc vox [id est ratio vel sermo ] interpretatione non eget, ut illi existimant, abunde constat neque cordis vocabulum interpretatione egere, id quod est absurdissimum, existimare scilicet non secus cor partem Dei esse, atque est in nostro corpore. Sed admonendi sunt illi quod quemadmodum manus, et brachium, que etiam digitus Dei dicitur, îndum vocabulum acie mentis nobis non dispicientibus, sed exami- mantibus quonam pacto hæc sane, et ut Deo est di∙ gnum, sint accipienda, ita etiam nos intelligere Joan. 1, 14. us Joan. 1, 1. Joan. 1, Psul. xxxi, 17, Psal. 31%, 8. Vers. 1. ato in editione Huetii, sed revocantur e codd. Bodleiano et Barberino. D st Isa. 15, 6. Matth. xi, 27. Cap. xix, vers. 11. C codd. Bodleiano et Barberino. in lestu, 14. 53 (59) Όπερ. Sic codex Bodleianus ; Regius, ὅσπερ. (60) Παριστάν. Lego παριστάς. (61) Εν ᾗ ἐστι τὰ προκείμενα, etc. Ilve desunt (62) Άντι. Deest in textu Huetii, sed legitur in (15) Αποκρύφου. Sic codex Bodleianus ; Huerius

Α τὸν σάρκα, καὶ κατὰ βραχὺ λεπτυνομένου, ἕως γένη- Λόγος Λόγος Λόγος, Λόγου Β λόγος ται ὅπερ (59) ἦν ἐν ἀρχῇ Θεὸς Λόγος ὁ πρὸς τὸν Πα- τέρα, οὗ Λόγου τὴν δόξαν εἶδεν ὁ Ἰωάννης, ἀληθῶς Μονογενοῦς, ὡς ἀπὸ Πατρός. Δύναται δὲ καὶ ὁ Λόγος Υἱὸς εἶναι παρὰ τῷ ἀπαγγέλλειν τὰ κρύφια τοῦ Πα τρὸς ἐκείνου, ἀνάλογον τῷ καλουμένῳ Υἱῷ λόγῳ τοῦ τυγχάνοντος. Ως γὰρ ὁ παρ' ἡμῖν λόγος ἄγγελος ἐστι τῶν ὑπὸ τοῦ νοῦ ὁρωμένων, οὕτως ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος ἐγνωκὼς τὸν Πατέρα (οὐδενὸς τῶν γενητῶν προσβα λεῖν αὐτῷ χωρὶς ὁδηγοῦ δυναμένου), ἀποκαλύπτει ὃν ἔγνω Πατέρα. Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υὸς, καὶ ᾧ ἂν Υἱὸς ἀποκαλύψῃ, καὶ καθὸ Λόγος ἐστί, μεγάλης τυγχάνει βουλῆς ἄγγελος ὤν, οὗ ἐγενήθη ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ· ἐβασίλευσε γὰρ διὰ τοῦ πεπονθέναι τὸν σταυρόν. Ἐν δὲ τῇ Ἀποκαλύψει ἐπὶ λευκοῦ ἵππου καθέζεσθαι λέγεται λόγος πιστὸς καὶ ἀληθινὸς, ὡς οἶμαι, παριστᾷν (60) τὸ σαρὲς τῆς φωνῆς ὁ ἡγεῖται ὁ ἡμῖν ἐπιδημῶν ἀληθείας λόγος. Οι τοῦ παρόντος δὲ καιροῦ δεῖξαι, ὅτι ἐπὶ τῆς φωνῆς πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς, ἐν ᾗ ἐστι τὰ προκείμενα (61), δι' ὧν ὠφελούμεθα θείων μαθημάτων ἀκροώμενο:, κεῖται ἡ ἵππος προσηγορία. Μόνον δὲ ἑνὸς καὶ δευτέ ρου ὑπομνηστέον, τοῦ· Ψευδὴς ἵππος εἰς σωτηρίαν καί· Οὗτοι ἐν ἅρμασι, καὶ οὗτοι ἐν ἵπποις, ἡμεῖς δὲ ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ ἡμῶν μεγαλυνθησό μεθα. Τὸ δέ· Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγων ἀγα θὸν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ, ἐν τῷ μὲ ψαλμῷ ἀναγεγραμμένον συνεχέστατα ὑπὸ τῶν πολλῶν φερόμενον ὡς νενοημένον, ἡμῖν οὐκ ἀβασάνιστον ἐπ. τέον· ἔστω γὰρ τὸν Πατέρα ταῦτα λέγειν, τίς οὖν ἡ καρδία αὐτοῦ, ἵνα ἀκολούθως τῇ καρδίᾳ ὁ ἀγαθὸς λό- γος φανῇ; Εἰ γὰρ ὁ λόγος οὐ δεῖται διηγήσεως, ὡς ἐκεῖνοι ὑπολαμβάνουσι, δηλονότι οὐδ᾽ ἡ καρδία, ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον, νομίζειν τὴν καρδίαν ὁμοίως τῷ ἐν ἡμετέρῳ σώματι εἶναι μέρος τοῦ Θεοῦ. Αλλ υπομνηστέον αὐτοὺς, ὅτι, ὥσπερ χεὶρ καὶ βραχίων καὶ δάκτυλος ὀνομάζεται Θεοῦ, οὐκ ἐρειδόντων ἡμῶν τὴν διάνοιαν εἰς ψιλὴν τὴν λέξιν, ἀλλ' ἐξεταζόντων πῶς ταῦτα ὑγιῶς ἐκλαμβάνειν καὶ ἀξίως Θεοῦ δεῖ, οὕτως καὶ τὴν καρδίαν τοῦ Θεοῦ τὴν νοητικὴν αὐτοῦ καὶ προθετικὴν περὶ τῶν ὅλων δύναμιν ἐκληπτέον· τὸν δὲ λόγον τῶν ἐν ἐκείνῃ τὸ ἀπαγγελτικόν. Τίς δὲ ἀπα γέλλει τὴν βουλὴν τοῦ Πατρὸς τοῖς τῶν γενητῶν ἀξίοις καὶ παρ' αὐτοὺς γεγενημένοις ἢ ὁ Σωτήρ; Τάχα δὲ καὶ οὐ μάτην τὸ ἐξηρεύξατο· μυρία γὰρ ἕτερα ἐδύνατο λέγεσθαι ἀντὶ (62) τοῦ ἐξηρεύξατο. Προέβαλεν ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν· ἐλάλησεν ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. Ἀλλὰ μήποτε, ὥσπερ πνεύματός τινος ἀποκρύφου (63) εἰς φανερόν πρόοδός ἐστιν ἡ ἐρυγὴ τοῦ ἐρευγομένου, οἱονεὶ διὰ τούτου ἀναπνέοντος, οὕτω τὰ τῆς ἀληθείας θεωρήματα εὐ συνέχων ὁ Πατὴρ ἐρεύγεται, καὶ ποιεῖ τὸν τύπον αὐ τῶν ἐν τῷ λόγῳ, καὶ διὰ τοῦτο εἰκόνι καλουμένῳ τοῦ ἀποκρύπτου. ORIGENIS sunt in nobis ratione carentia, tropice oves di- cta. Ac fortasse juxta primum sensum, [id est ratio] facta est caro; juxta secundum vero, Deus erat ille [loc est illa ratio]. Huic autem consequens est quærere num cernere possimus medium aliquod in hominibus inter hanc particulam, ratio facta est caro 5, et inter hanc, Deus erat illa ratio ", videlicet reelementata, at- que in idem redeunte ratione illa, postquam fuerat facta caro tantisper inferior facta, donec fieret, quod erat in principio [ apud Deum Deus id est] ratio illa apud Patrem : cujus [et Filii Dei gloriam vidit Joannes vere Unigeniti, veluti a Patre ". Potest autem Filius etiam sermo esse, co quod renuntiet occulta Patris sui, qui mens exsistit perinde atque Filius, qui vocatur Sermo. Ut enim apud nos sermo nuntius est earum rerum quæ a mente cernuntur, sic ille Dei Sermo, qui Pa- frem agnovit (nemine alioqui mortalium absque duce in eum intendere valente), Patrem agnitumn revelat. Nullus enim agnovit Patrem nisi Filius, aut ille cui Filius revelabit ss, et in quantum Sermo est, magni existit consilii Nuntius: cujus principatus factus est super humerum ejus; regnavit enim eo quod in crucem suffixus est. Cæterum in Apocalypsi" sermo fidelis et verus sedere dicitur in equo albo, mea sententia denotans vocis clari- talem, quam insonal ad nos accedens veritatis sermo. Non est autem præsentis temporis osten- dere vocabulum equus frequenter poni in voce Scri- pture in qua proponuntur], que nobis sint adju- mento divinas disciplinas audientibus. Tantum unius aut alterius loci submoneamus: hujus, Fallax equus est ad salutem ; et illius : li in curribus, et hi in equis, nos autem in nomine Dei nostri ma- gnificabimur s. Porro qual in quarto et quadra- gesimo psalmo est scriptum 88: Eructavit cor meum sermonem bonum, dico ego opera mea regi, frequentissime repetitum a multis perinde ac si intelligerent, hand intactum nobis prætereundum est. Esto enim Patrem haec dicere, quodnam di- cent esse ipsius cor, ut sermo videatur bonus con- sequenter cordi ? Si enim hæc vox [id est ratio vel sermo ] interpretatione non eget, ut illi existimant, abunde constat neque cordis vocabulum interpretatione egere, id quod est absurdissimum, existimare scilicet non secus cor partem Dei esse, atque est in nostro corpore. Sed admonendi sunt illi quod quemadmodum manus, et brachium, que etiam digitus Dei dicitur, îndum vocabulum acie mentis nobis non dispicientibus, sed exami- mantibus quonam pacto hæc sane, et ut Deo est di∙ gnum, sint accipienda, ita etiam nos intelligere Joan. 1, 14. us Joan. 1, 1. Joan. 1, Psul. xxxi, 17, Psal. 31%, 8. Vers. 1. ato in editione Huetii, sed revocantur e codd. Bodleiano et Barberino. D st Isa. 15, 6. Matth. xi, 27. Cap. xix, vers. 11. C codd. Bodleiano et Barberino. in lestu, 14. 53 (59) Όπερ. Sic codex Bodleianus ; Regius, ὅσπερ. (60) Παριστάν. Lego παριστάς. (61) Εν ᾗ ἐστι τὰ προκείμενα, etc. Ilve desunt (62) Άντι. Deest in textu Huetii, sed legitur in (15) Αποκρύφου. Sic codex Bodleianus ; Huerius

ἀοράτου Θεοῦ· καὶ ταῦτα μὲν, ἵνα συμπεριφερόμενοι τῇ τῶν πολλῶν ἐκδοχῇ παραδεξώμεθα ἀπὸ τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τό· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. Οὐ πάντη δὲ αὐτοῖς παραχωρητέον, ὡς ὁμου λογουμένως ταῦτα ἀπαγγέλλοντος τοῦ Θεοῦ. Διὰ τί γὰρ οὐχὶ ὁ προφήτης ἔσται λέγων πληρωθεὶς τοῦ Πνεύματος, καὶ προφερόμενος λόγον ἀγαθὸν περὶ προφητείας τῆς περὶ Χριστοῦ, συνέχειν αὐτὸν οὐ δυ νάμενος, το Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λέγον ἀγαθόν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ· ἡ γλωσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου· ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων εἶτα πρὸς αὐτὸν τὸν Χριστόν· Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου; Πῶς γὰρ, εἰ ὁ Πατὴρ ταῦτ᾽ ἔλεγεν, ἐπεφέρετο τῷ, Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου, τὸ, Διὰ τοῦτο εὐλόγησε σε ὁ Θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ μετ' ὀλίγα· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους του; Ανθυπενέγκοι (64) δέ τις (βουλόμενος ἐκ τοῦ Πατρὸς τὰ ἐν τῷ ψαλμῷ ἀπαγγέλλεσθαι) τό· Ακου- σεν, θύγατερ, καὶ ἴδε, καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ Πατρός σου οὐ γὰρ ὁ Προφήτης πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν ἐρεῖ τό Άκουσον, θύγατερ. Οὐ χαλεπὸν δὲ δεῖξαι καὶ ἀπὸ ἑτέρων ψαλμῶν, ὅτι προσώπων γίνονται ἐπὶ πλεῖον ἐναλλαγαί, ὥστε καὶ ἐνθάδε δύνασθαι ἀπὸ τοῦ, Ακου σcν, θύγατερ, τον Πατέρα λέγειν· παραθετέον δὲ εἰς τὴν περὶ τοῦ λόγου ἐξέτασιν καὶ το· Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύ ματι τοῦ στόματος (65) αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν ἅπερ τινὲς ἡγοῦνται ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος καὶ τοῦ ἁγίου τάσσεσθαι Πνεύματος, δυνάμενα δηλοῦν τῷ λόγῳ Θεοῦ τοὺς οὐρανοὺς ἐστερεῶσθαι, ὡς εἰ λέ- το μεν λόγῳ ἀρχιτεκτονικῷ τὴν οἰκίαν, καὶ λόγῳ ναυ πηγικῷ τὴν ναῦν γεγονέναι, οὕτως οὖν λόγῳ Θεοῦ τοὺς οὐρανοὺς, θειοτέρου τυγχάνοντος (66) σώματος, καὶ διὰ τοῦτο καλουμένου στερεοῦ, οὐκ ἔχοντος τὸ ἐπιπολὺ ρευστὸν καὶ εὐδιάλυτον τῶν λοιπῶν, καὶ κα- αυτέρω ἑστερεώσθαι, καὶ διὰ τὸ διάφορον ἐσχηκέ και (67) ἐξαιρέτως τῷ θείῳ λόγῳ. Ἐπεὶ οὖν πρόκει ται (68) τό, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, σαφῶς ἰδεῖν, ἀρχὴ δὲ μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἐκ τῶν Παροιμιῶν ἀπο- δέδοται εἰρῆσθαι ἡ σοφία, καὶ ἔστι προεπινοουμένη ἡ σαρία τοῦ αὐτὴν ἀπαγγέλλοντος λόγου, νοητέον τὸν λόγου (69) ἐν τῇ ἀρχῇ, τουτέστι τῇ σοφίᾳ, ἀεὶ εἶναι, ὄντα δὲ ἐν τῇ σοφίᾳ καλουμένῃ ἀρχῇ μὴ κωλύεσθαι εἶναι πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ αὐτὸν Θεὸν τυγχάνοντα, καὶ οὐ γυμνῶς (70) εἶναι αὐτὸν πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ ὄντα ἐν τῇ ἀρχῇ τῇ σοφίᾳ εἶναι πρὸς τὸν Θεόν· ἐπιφέ (α: γοῦν καί φησιν· Οὗτος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν Εύνατο γὰρ εἰρηκέναι· Οὗτος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Αλλ' ὥσπερ ἦν ἐν ἀρχῇ, οὕτως καὶ πρὸς τὸν Θεὸν Ἐν ἀρχῇ ἦν· καὶ Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ὄντος ἐν Η υπενέγκη. Β σε σε πρόσκειται. γυμνός. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A debere, cor Dei esse ejus eam vim qua intelligen- "Colos. 1, 15. Psal. Liv, 1-5. ibid. 3. sed exstat in mss. Bodleiano et Barberino. tiam efficiat et universa disponat; sermonem vero illud esse, quod, quæ in illo sunt corde, re- nuntiet. Quis vero Patris consilium his qui inter mortales digni exstiterint, quique horum naturam superaverint, renuntiat, nisi Servator ? Forte autem non frustra positum est, eructavit, cum hujus verbi vice alia innumera dici potuissent, nimirum propo- suit, vel protulit cor meum sermonem bonum; lo- cutum est cor meum sermonem bonum. Sed vide De forte quemadmodum alicujus flatus occulti pro- gressus in apertum est ructus eructantis, tanquam per hunc respirantis, ita veritatis speculationes non continens Pater eructet, faciatque harum figuras in sermone, qui etiam hanc ob causam vocetur " invisibilis Dei imago. Et hæc quidem, ut illud : Eructavit cor meum sermonem bonum, dici a Patre intelligamus, multorum intelligentiæ adherentes. Quibus tamen non statim cedendum, perinde ac constet Deum hæc enuntiare. Quare enim non Propheta ille loquatur plenus Spiritu sancto, et proferat sermonem bonum pertinentem ad prophe- tiam de Christo, continere ipsum non valens, sci- licet: Eructavit cor meum sermonem bonum, dico ego opera mea regi : lingua mea calamus scribæ ve- lociter scribentis: Speciosus forma præ filiis homi- num : postea ad ipsum Christum : Diffusa est gratia in labiis tuis ? Si enim hæc Pater loqueba- tur, quomodo his verbis : Difusa est gratia in la- biis tuis, additum est illud: Propterea benedixit te G Deus in @lernum ; et post pauca : Propter hoc unxit te Deus tuus oleo exsultationis præ partici- pibus tuis ? Verum illud objiciat aliquis (volens hæc psalmi verba a Patre enuntiari): Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum luum, et domum patris ", et dicat Prophetam non fuisse dicturum ad Ecclesiam, Audi, filia. At ex aliis psalmis difficile non fuerit ostendere persona- rum plerumque fieri immutationes, ut ab eo loco, Audi, flia, possit Pater loqui. Jam indagantibus nobis vim sermonis, adjungendum est etiam hoc : Sermone Dei cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum *, quæ quidam existimant de Servatore et Spiritu sancto posita esse, cum etiam hunc sensum habere possint, cœlos Dei ratione firmatos fuisse, non secus ac dicimus donum ædi- ficatam fuisse ratione illa quæ est ars fabricanda- rum ædium, navim compactam fuisse ratione illa quæ est ars fabricandarum navium, sic etiam di- centes, coelos Dei ratione firmatos fuisse, qui divinius corpus assequuntur, quod etiam propter hoc firmamentum vocatur, non habens quamplu- rimum fluxus, eamque facilitatem fluendi quam D 6s ibil. ibid. ibid. 11. Psal. xxx11, 6. mus, male vero editio Huetii in mss. tii, (65) Codex Bodleianus ἀνθυπενέγκοι, Regius ἀν- (65) Του στόματος. Deest in editione Huetii, (66) Τυγχάνοντος. Ferrarius legit τυγχάνοντας. (67) Εσχηκέναι. Tarinus legi volebat ἑστηκέναι. (68) Πρόκειται. Ita recte habet codex Bodleia- (9) Λόγον. Deest in editione Muelii, sed exstat (70) Γυμνῶς. Sic codex Bodleianus ; editio Hue-

ἀοράτου Θεοῦ· καὶ ταῦτα μὲν, ἵνα συμπεριφερόμενοι τῇ τῶν πολλῶν ἐκδοχῇ παραδεξώμεθα ἀπὸ τοῦ Πατρὸς λέγεσθαι τό· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθόν. Οὐ πάντη δὲ αὐτοῖς παραχωρητέον, ὡς ὁμου λογουμένως ταῦτα ἀπαγγέλλοντος τοῦ Θεοῦ. Διὰ τί γὰρ οὐχὶ ὁ προφήτης ἔσται λέγων πληρωθεὶς τοῦ Πνεύματος, καὶ προφερόμενος λόγον ἀγαθὸν περὶ προφητείας τῆς περὶ Χριστοῦ, συνέχειν αὐτὸν οὐ δυ νάμενος, το Εξηρεύξατο ἡ καρδία μου λέγον ἀγαθόν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ· ἡ γλωσσά μου κάλαμος γραμματέως ὀξυγράφου· ὡραῖος κάλλει παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων εἶτα πρὸς αὐτὸν τὸν Χριστόν· Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου; Πῶς γὰρ, εἰ ὁ Πατὴρ ταῦτ᾽ ἔλεγεν, ἐπεφέρετο τῷ, Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου, τὸ, Διὰ τοῦτο εὐλόγησε σε ὁ Θεὸς εἰς τὸν αἰῶνα· καὶ μετ' ὀλίγα· Διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεὸς ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους του; Ανθυπενέγκοι (64) δέ τις (βουλόμενος ἐκ τοῦ Πατρὸς τὰ ἐν τῷ ψαλμῷ ἀπαγγέλλεσθαι) τό· Ακου- σεν, θύγατερ, καὶ ἴδε, καὶ κλῖνον τὸ οὖς σου, καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ Πατρός σου οὐ γὰρ ὁ Προφήτης πρὸς τὴν Ἐκκλησίαν ἐρεῖ τό Άκουσον, θύγατερ. Οὐ χαλεπὸν δὲ δεῖξαι καὶ ἀπὸ ἑτέρων ψαλμῶν, ὅτι προσώπων γίνονται ἐπὶ πλεῖον ἐναλλαγαί, ὥστε καὶ ἐνθάδε δύνασθαι ἀπὸ τοῦ, Ακου σcν, θύγατερ, τον Πατέρα λέγειν· παραθετέον δὲ εἰς τὴν περὶ τοῦ λόγου ἐξέτασιν καὶ το· Τῷ λόγῳ τοῦ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύ ματι τοῦ στόματος (65) αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν ἅπερ τινὲς ἡγοῦνται ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος καὶ τοῦ ἁγίου τάσσεσθαι Πνεύματος, δυνάμενα δηλοῦν τῷ λόγῳ Θεοῦ τοὺς οὐρανοὺς ἐστερεῶσθαι, ὡς εἰ λέ- το μεν λόγῳ ἀρχιτεκτονικῷ τὴν οἰκίαν, καὶ λόγῳ ναυ πηγικῷ τὴν ναῦν γεγονέναι, οὕτως οὖν λόγῳ Θεοῦ τοὺς οὐρανοὺς, θειοτέρου τυγχάνοντος (66) σώματος, καὶ διὰ τοῦτο καλουμένου στερεοῦ, οὐκ ἔχοντος τὸ ἐπιπολὺ ρευστὸν καὶ εὐδιάλυτον τῶν λοιπῶν, καὶ κα- αυτέρω ἑστερεώσθαι, καὶ διὰ τὸ διάφορον ἐσχηκέ και (67) ἐξαιρέτως τῷ θείῳ λόγῳ. Ἐπεὶ οὖν πρόκει ται (68) τό, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, σαφῶς ἰδεῖν, ἀρχὴ δὲ μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἐκ τῶν Παροιμιῶν ἀπο- δέδοται εἰρῆσθαι ἡ σοφία, καὶ ἔστι προεπινοουμένη ἡ σαρία τοῦ αὐτὴν ἀπαγγέλλοντος λόγου, νοητέον τὸν λόγου (69) ἐν τῇ ἀρχῇ, τουτέστι τῇ σοφίᾳ, ἀεὶ εἶναι, ὄντα δὲ ἐν τῇ σοφίᾳ καλουμένῃ ἀρχῇ μὴ κωλύεσθαι εἶναι πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ αὐτὸν Θεὸν τυγχάνοντα, καὶ οὐ γυμνῶς (70) εἶναι αὐτὸν πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ ὄντα ἐν τῇ ἀρχῇ τῇ σοφίᾳ εἶναι πρὸς τὸν Θεόν· ἐπιφέ (α: γοῦν καί φησιν· Οὗτος ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν Εύνατο γὰρ εἰρηκέναι· Οὗτος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Αλλ' ὥσπερ ἦν ἐν ἀρχῇ, οὕτως καὶ πρὸς τὸν Θεὸν Ἐν ἀρχῇ ἦν· καὶ Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ὄντος ἐν Η υπενέγκη. Β σε σε πρόσκειται. γυμνός. COMMENT. IN JOAN. TOMUS I. A debere, cor Dei esse ejus eam vim qua intelligen- "Colos. 1, 15. Psal. Liv, 1-5. ibid. 3. sed exstat in mss. Bodleiano et Barberino. tiam efficiat et universa disponat; sermonem vero illud esse, quod, quæ in illo sunt corde, re- nuntiet. Quis vero Patris consilium his qui inter mortales digni exstiterint, quique horum naturam superaverint, renuntiat, nisi Servator ? Forte autem non frustra positum est, eructavit, cum hujus verbi vice alia innumera dici potuissent, nimirum propo- suit, vel protulit cor meum sermonem bonum; lo- cutum est cor meum sermonem bonum. Sed vide De forte quemadmodum alicujus flatus occulti pro- gressus in apertum est ructus eructantis, tanquam per hunc respirantis, ita veritatis speculationes non continens Pater eructet, faciatque harum figuras in sermone, qui etiam hanc ob causam vocetur " invisibilis Dei imago. Et hæc quidem, ut illud : Eructavit cor meum sermonem bonum, dici a Patre intelligamus, multorum intelligentiæ adherentes. Quibus tamen non statim cedendum, perinde ac constet Deum hæc enuntiare. Quare enim non Propheta ille loquatur plenus Spiritu sancto, et proferat sermonem bonum pertinentem ad prophe- tiam de Christo, continere ipsum non valens, sci- licet: Eructavit cor meum sermonem bonum, dico ego opera mea regi : lingua mea calamus scribæ ve- lociter scribentis: Speciosus forma præ filiis homi- num : postea ad ipsum Christum : Diffusa est gratia in labiis tuis ? Si enim hæc Pater loqueba- tur, quomodo his verbis : Difusa est gratia in la- biis tuis, additum est illud: Propterea benedixit te G Deus in @lernum ; et post pauca : Propter hoc unxit te Deus tuus oleo exsultationis præ partici- pibus tuis ? Verum illud objiciat aliquis (volens hæc psalmi verba a Patre enuntiari): Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum luum, et domum patris ", et dicat Prophetam non fuisse dicturum ad Ecclesiam, Audi, filia. At ex aliis psalmis difficile non fuerit ostendere persona- rum plerumque fieri immutationes, ut ab eo loco, Audi, flia, possit Pater loqui. Jam indagantibus nobis vim sermonis, adjungendum est etiam hoc : Sermone Dei cœli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum *, quæ quidam existimant de Servatore et Spiritu sancto posita esse, cum etiam hunc sensum habere possint, cœlos Dei ratione firmatos fuisse, non secus ac dicimus donum ædi- ficatam fuisse ratione illa quæ est ars fabricanda- rum ædium, navim compactam fuisse ratione illa quæ est ars fabricandarum navium, sic etiam di- centes, coelos Dei ratione firmatos fuisse, qui divinius corpus assequuntur, quod etiam propter hoc firmamentum vocatur, non habens quamplu- rimum fluxus, eamque facilitatem fluendi quam D 6s ibil. ibid. ibid. 11. Psal. xxx11, 6. mus, male vero editio Huetii in mss. tii, (65) Codex Bodleianus ἀνθυπενέγκοι, Regius ἀν- (65) Του στόματος. Deest in editione Huetii, (66) Τυγχάνοντος. Ferrarius legit τυγχάνοντας. (67) Εσχηκέναι. Tarinus legi volebat ἑστηκέναι. (68) Πρόκειται. Ita recte habet codex Bodleia- (9) Λόγον. Deest in editione Muelii, sed exstat (70) Γυμνῶς. Sic codex Bodleianus ; editio Hue-

Α τῇ ἀρχῇ· πάντα γὰρ ἐν σοφίᾳ ὁ Θεὸς κατὰ τὸν Δαυτό ἐποίησε. Καὶ ἔτι εἰς τὸ παραδέξασθαι (71) τὸν λόγον ἰδίαν περιγραφὴν ἔχοντα, οἷον τυγχάνοντα ζην καθ' ἑαυτὸν, λεκτέον καὶ περὶ δυνάμεων, οὐ μόνον δυνά- μεως· Τάδε λέγει Κύριος τῶν δυνάμεων, πολλαχού κεῖται, λογικῶν τινων θείων ζώων δυνάμεων ὀνομα ζομένων, ὧν ἡ ἀνωτέρω καὶ κρείττων Χριστὸς ἦν, οὐ μόνον σοφία Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ δύναμις προσαγορευό μενος· ὥσπερ οὖν δυνάμεις Θεοῦ πλείονές εἰσιν, ὧν ἑκάστη κατὰ περιγραφήν, ὧν διαφέρει ὁ Σωτὴρ, οὔτε; καὶ λόγος, εἰ καὶ ὁ παρ' ἡμῖν οὐκ ἔστι κατὰ περιγρα φὴν ἐκτὸς ἡμῶν, νοηθήσεται ὁ Χριστὸς διὰ τὰ προεξη- δ τασμένα, ἐν ἀρχῇ τῇ σοφίᾳ τὴν ὑπόστασιν ἔχων. Ταῦ τα ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει εἰς τό· Ἐν ἀρχῇ Λόγος Β ἦν ὁ Λόγος. ὁ Λόγος ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Β΄. Λόγος (72). » Αὐτάρκως κατὰ τὴν παροῦσαν δύναμιν, ἱερὲ ἀδελφὲ Ἀμβρόσιε, καὶ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον με μορφωμένε, ἐν τοῖς πρὸ τούτων διαλαβόντες τί ἐστιν Εὐαγγέλιον, καὶ τίς ἡ ἀρχὴ, ἐν ᾗ ἦν ὁ Λόγος, τίς τε ὁ Λόγος ὁ ἐν ἀρχῇ, ἀκολούθως νῦν ἐπισκοποῦμεν πως ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Χρήσιμον τοίνυν συναγα- γεῖν εἰς τοῦτο λόγον ἀναγεγραμμένον γεγονέναι προς τινας οἷον « Λόγος Κυρίου ὃς ἐγενήθη πρὸς Ἀσηὲ τὸν τοῦ Βεηρεί·, και, « Ο λόγος ὁ γενόμενος πρὸς Ησαΐαν υἱὸν ᾿Αμώς, περὶ τῆς Ἰουδαίας, καὶ περὶ Ἱερουσαλήμ, και, « Ο λόγος ὁ γενόμενος πρὸς Ἱερεμίαν περὶ τῆς ἀβροχίας. » Πῶς οὖν λόγος Κυρίου Φλυαρεῖς, μάταιε αἱρετικέ. Θεὸς γὰρ καὶ ἦν ἀεὶ, καὶ αὐτός ἐστιν ἡ σοφία· οὐκ ἄλλη ἡ σοφία καὶ αὐτὸς ἐν αὐτῇ. Οὔτε μὴν σύγκρισιν πρὸς τὰς λογικὰς δυνάμεις ἐπι- δέχεται, ἀλλ' οὕτως Ἕλλην ὑπάρχεις. ORIGENIS 40. catera infefiora : propter quam differentiam ac præstantiam dicimus etiam cœlum eximie divina ratione firmata fuisse. Quoniam igitur proponituŕ ut aperte intelligamus hoc dictum : In principio erat hoc est sermo, sive ratio ], principium vero sapientiam dici explicatum est, testimoniis ex Proverbiis sumptis, consideraturque sapientia ante sermonem ipsam annuntiantem, intelligamus ne- cesse est, sermonem in principio, hoc est sapien- dia, semper esse, cumque sit in sapientia quæ vο- catur principiumm, non prohiberi esse apud Deum, cum sit etiam ipse Deus : nec apud Deum simpli- eiter est ipse, sed exsistens in principio (similiter sapientia 67) est apud Deum; subjungit euim, et inquit : Hic erat in principio apud Deum. Poterat enim dicere: Hic erat apud Deum. Sed quemadmodum erat in principio, sic et apud Deum in priu- cipio erat ; et omnia per ipsum facta sunt **, exsistentem in principio; omnia enim Deus (teste Davide “) in sapientia fecit. Ad hæc ut intelligamus Sermonem propriam habere inscriptionem, velut qui vitam per se assequatur, dicendum etiam est de potentiis, non de potentia. Hæc dicit Dominus potentiarum, multis in locis ponitur, nomine potentiarum intellectis quibusdam divinis animantibus, quæ rationis sunt capacia, quibus superior et præstantior Christus est, non tantum sapientia Dei, sed etiam potentia dictus. Ut țigitur virtutes complures sunt, quarum singulæ descriptionem habent, quibus differt Servator, sic eliam [id est ille Filius Dei, illa 'ratio] (etiam si illa ratio, quæ in nobis est, non habeat descri- ptionem extra nos) intelligetur Christus, juxta ea quæ antea indagavimus, hypostasim habens in prin- cipio, hoc est in sapientia. Sed hactenus de eo quod est, In principio erat Sermo. ORIGENIS EXPLANATIONUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS II. 1. ‹ Et verbum erat apud Deum, et Deus erat C Verbum ". » Satis pro viribus nostris, sacer Ambrosi, idemque frater Evangelio conformis, cum antehac disseruerimus quid sit Evangelium, et quod qua- leve principium, in quo erat Sermo, et quisnam sit ille Sermo qui erat in principio. Consequenter nunc consideremus quonam pacto Sermo ille erat apud Deum. Ergo utile crit ad hoc explicandum colligere sermonem qui scriptus est factum fuisse ad quosdam. Verbi gratia : Sermo Domini factus est ad Osee filium Beeri "; » et, « Sermo factus est ad Isaiam, filium Amos, de Judæa, et de Jeru- salemn, >et, Sermo factus est ad Jeremiam de ** Joan. 1, 1. jbid. 2. ibid. 3. ** Psal. ct11, 24. 5* Joan. 1, 1. Ose. 1, 4. 7ª Isai. 1, 1. ginem codicis Barberini hæc leguntur : Bodleiano. 1. « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ (71) Καὶ ὅτι εἰς τὸ παραδέξασθαι, etc. Ad mare (72) Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Hæc desunt in codice

Α τῇ ἀρχῇ· πάντα γὰρ ἐν σοφίᾳ ὁ Θεὸς κατὰ τὸν Δαυτό ἐποίησε. Καὶ ἔτι εἰς τὸ παραδέξασθαι (71) τὸν λόγον ἰδίαν περιγραφὴν ἔχοντα, οἷον τυγχάνοντα ζην καθ' ἑαυτὸν, λεκτέον καὶ περὶ δυνάμεων, οὐ μόνον δυνά- μεως· Τάδε λέγει Κύριος τῶν δυνάμεων, πολλαχού κεῖται, λογικῶν τινων θείων ζώων δυνάμεων ὀνομα ζομένων, ὧν ἡ ἀνωτέρω καὶ κρείττων Χριστὸς ἦν, οὐ μόνον σοφία Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ δύναμις προσαγορευό μενος· ὥσπερ οὖν δυνάμεις Θεοῦ πλείονές εἰσιν, ὧν ἑκάστη κατὰ περιγραφήν, ὧν διαφέρει ὁ Σωτὴρ, οὔτε; καὶ λόγος, εἰ καὶ ὁ παρ' ἡμῖν οὐκ ἔστι κατὰ περιγρα φὴν ἐκτὸς ἡμῶν, νοηθήσεται ὁ Χριστὸς διὰ τὰ προεξη- δ τασμένα, ἐν ἀρχῇ τῇ σοφίᾳ τὴν ὑπόστασιν ἔχων. Ταῦ τα ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει εἰς τό· Ἐν ἀρχῇ Λόγος Β ἦν ὁ Λόγος. ὁ Λόγος ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Β΄. Λόγος (72). » Αὐτάρκως κατὰ τὴν παροῦσαν δύναμιν, ἱερὲ ἀδελφὲ Ἀμβρόσιε, καὶ κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον με μορφωμένε, ἐν τοῖς πρὸ τούτων διαλαβόντες τί ἐστιν Εὐαγγέλιον, καὶ τίς ἡ ἀρχὴ, ἐν ᾗ ἦν ὁ Λόγος, τίς τε ὁ Λόγος ὁ ἐν ἀρχῇ, ἀκολούθως νῦν ἐπισκοποῦμεν πως ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Χρήσιμον τοίνυν συναγα- γεῖν εἰς τοῦτο λόγον ἀναγεγραμμένον γεγονέναι προς τινας οἷον « Λόγος Κυρίου ὃς ἐγενήθη πρὸς Ἀσηὲ τὸν τοῦ Βεηρεί·, και, « Ο λόγος ὁ γενόμενος πρὸς Ησαΐαν υἱὸν ᾿Αμώς, περὶ τῆς Ἰουδαίας, καὶ περὶ Ἱερουσαλήμ, και, « Ο λόγος ὁ γενόμενος πρὸς Ἱερεμίαν περὶ τῆς ἀβροχίας. » Πῶς οὖν λόγος Κυρίου Φλυαρεῖς, μάταιε αἱρετικέ. Θεὸς γὰρ καὶ ἦν ἀεὶ, καὶ αὐτός ἐστιν ἡ σοφία· οὐκ ἄλλη ἡ σοφία καὶ αὐτὸς ἐν αὐτῇ. Οὔτε μὴν σύγκρισιν πρὸς τὰς λογικὰς δυνάμεις ἐπι- δέχεται, ἀλλ' οὕτως Ἕλλην ὑπάρχεις. ORIGENIS 40. catera infefiora : propter quam differentiam ac præstantiam dicimus etiam cœlum eximie divina ratione firmata fuisse. Quoniam igitur proponituŕ ut aperte intelligamus hoc dictum : In principio erat hoc est sermo, sive ratio ], principium vero sapientiam dici explicatum est, testimoniis ex Proverbiis sumptis, consideraturque sapientia ante sermonem ipsam annuntiantem, intelligamus ne- cesse est, sermonem in principio, hoc est sapien- dia, semper esse, cumque sit in sapientia quæ vο- catur principiumm, non prohiberi esse apud Deum, cum sit etiam ipse Deus : nec apud Deum simpli- eiter est ipse, sed exsistens in principio (similiter sapientia 67) est apud Deum; subjungit euim, et inquit : Hic erat in principio apud Deum. Poterat enim dicere: Hic erat apud Deum. Sed quemadmodum erat in principio, sic et apud Deum in priu- cipio erat ; et omnia per ipsum facta sunt **, exsistentem in principio; omnia enim Deus (teste Davide “) in sapientia fecit. Ad hæc ut intelligamus Sermonem propriam habere inscriptionem, velut qui vitam per se assequatur, dicendum etiam est de potentiis, non de potentia. Hæc dicit Dominus potentiarum, multis in locis ponitur, nomine potentiarum intellectis quibusdam divinis animantibus, quæ rationis sunt capacia, quibus superior et præstantior Christus est, non tantum sapientia Dei, sed etiam potentia dictus. Ut țigitur virtutes complures sunt, quarum singulæ descriptionem habent, quibus differt Servator, sic eliam [id est ille Filius Dei, illa 'ratio] (etiam si illa ratio, quæ in nobis est, non habeat descri- ptionem extra nos) intelligetur Christus, juxta ea quæ antea indagavimus, hypostasim habens in prin- cipio, hoc est in sapientia. Sed hactenus de eo quod est, In principio erat Sermo. ORIGENIS EXPLANATIONUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS II. 1. ‹ Et verbum erat apud Deum, et Deus erat C Verbum ". » Satis pro viribus nostris, sacer Ambrosi, idemque frater Evangelio conformis, cum antehac disseruerimus quid sit Evangelium, et quod qua- leve principium, in quo erat Sermo, et quisnam sit ille Sermo qui erat in principio. Consequenter nunc consideremus quonam pacto Sermo ille erat apud Deum. Ergo utile crit ad hoc explicandum colligere sermonem qui scriptus est factum fuisse ad quosdam. Verbi gratia : Sermo Domini factus est ad Osee filium Beeri "; » et, « Sermo factus est ad Isaiam, filium Amos, de Judæa, et de Jeru- salemn, >et, Sermo factus est ad Jeremiam de ** Joan. 1, 1. jbid. 2. ibid. 3. ** Psal. ct11, 24. 5* Joan. 1, 1. Ose. 1, 4. 7ª Isai. 1, 1. ginem codicis Barberini hæc leguntur : Bodleiano. 1. « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ (71) Καὶ ὅτι εἰς τὸ παραδέξασθαι, etc. Ad mare (72) Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Hæc desunt in codice

Β ἐγενήθη πρὸς ἀσης, καὶ ὁ λόγος ἐστὶν ὁ γενόμενος πρὸς Ἡσαΐαν υἱὸν ᾿Αμῶς, καὶ πάλιν ὁ λόγος πρὸς Ἱερεμίαν περὶ τῆς ἀβροχίας, ἐπισκοπητέον, ἵν᾿ ὡς παρακείμενον εὑρεθῆναι δυνηθῇ πῶς ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Ὁ μὲν οὖν πολὺς ἁπλούστερον ἐκλήψεται τὰ περὶ τῶν προφητῶν εἰρημένα, ὡς λόγου Κυρίου, ἢ τοῦ λόγου γενομένου πρὸς αὐτούς. Μήποτε δὲ ὡς φαμεν τόνδε τινὰ πρὸς τόνδε γίνεσθαι, οὕτως ὁ νῦν θεολογούμενος Υἱός Λόγος ἐγενήθη πρὸς Ωσηέ, ἀπα σταλεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πρὸς αὐτόν· κατὰ μὲν τὴν Ιστορίαν πρὸς τὸν υἱὸν τοῦ Βεηρεί προφήτην Ωσηέ, κατὰ δὲ μυστικὸν λόγον πρὸς τὸν Σωζόμενον (Ωσηέ γὰρ ἑρμηνεύεται σωζόμενος [73]) υἱὸν Βεηρεί, ὃς ἑρμηνεύεται φρέατα· πηγῆς γὰρ ἐκ βάθους ἀνα- Γλυσταινούσης σοφίας Θεοῦ, ἕκαστος τῶν σωζομένων υἱὸς γίνεται. Καὶ οὐδὲν θαυμαστὸν οὕτως υἱὸν φρεάτων εἶναι τὸν ἅγιον ἀπὸ τῶν ἀνδραγαθημάτων πολλαχού υἱὸν ὀνομαζόμενον, παρὰ μὲν τὸ λάμπειν αὐτοῦ τὰ ἔργα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, φωτός· παρὰ δὲ τὸ ἔχειν τὴν εἰρήνην τοῦ Θεοῦ τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν, εἰρήνης· ἔτι δὲ διὰ τὴν ἀπὸ τῆς σοφίας ὠφέλειαν, τέκνον σοφίας· . Έδικαιώθη γάρ, φη- σίν, ἡ σοφία ἀπὸ τῶν τέκνων αὐτῆς. » Οὕτως οὖν ὁ πάντα ἐρευνῶν θείῳ Πνεύματι καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, ὥστε ἀποφθέγξασθαι αὐτόν· ο Ὢ βάθος πλού του καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ ! » δύναται εἶναι φρεάτων υἱὸς, πρὸς ἄν ὁ λόγος Κυρίου γίνεται. Ομοίως λόγος καὶ πρὸς Ἡσαΐαν ἔρχεται διδάσκων τὰ ἐν ἐσχάταις ἡμέραις ἀπαντησόμενα τῇ Ἰουδαία καὶ Ἱερουσαλήμ· ὡσαύτως δὲ καὶ πρὸς Ἱερεμίαν θείῳ μετεωρισμῷ ἐπαρθέντα· ἑρμηνεύεται γὰρ μετ τεωρισμός Ἰαώ [74]. ᾿Αλλὰ πρὸς μὲν τοὺς ἀνθρώ- τους, πρότερον οὐ χωροῦντας τὴν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου τυγχάνοντος ἐπιδημίαν, ὁ Λόγος γίνεται· πρὸς δὲ τὸν Θεὸν οὐ γίνεται, ὡς πρότερον οὐκ ἂν πρὸς αὐτόν· παρὰ δὲ τὸ ἀεὶ συνείναι τῷ Πατρὶ, λέ- γεται · ι Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν· οὐ γὰρ ἐγένετο πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ταυτὸν ῥῆμα τὸ ἦν τοῦ Λόγου κατηγορείται, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν καὶ ὅτι πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, οὔτε τῆς ἀρχῆς χωριζόμενος, οὔτε τοῦ Πατρὸς ἀπολειπόμενος· καὶ πάλιν οὔτε ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι ἐν ἀρχῇ γινόμενος ἐν ἀρχῇ, οὔτε ἀπὸ τοῦ μὴ συγχάνειν πρὸς τὸν Θεὸν ἐπὶ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι γινόμενος· πρὸ γὰρ παντός χρόνου καὶ αἰῶνος « ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. » Ἐπεὶ τοίνυν εἰς εὔρεσιν τοῦ, « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, ο παρεθέμεθα λέξεις προφητικάς, πῶς ἐγέ- νετο πρὸς Ἀσης, καὶ Ἡσαΐαν, καὶ Ἱερεμίαν, παρ- ετηρήσαμέν τε οὐ τὴν τυχοῦσαν διαφορὰν τοῦ, « έγε- νήθη » καὶ « ἐγένετο, πρὸς τὸ εἦν, ο προσθήσομεν, το το ΧΙ, 33. γ, Ἰευώ, 'Αϊά, Αναβλυστανούσης, ἀναβλυστάνειν καὶ ἀναβλύσαι, Φράζεο τῶν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαώ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A siccitate '1.68. Quomodo ergo sermo Domini factus est ad Osean et sermo ad Isaiam filium Amos, et rursus ad Jeremiain de siccitate, considerandum est, ut sic, collatione facta, inveniri possit qua- nam pacto Sermo ille erat apud Deum. Atque equidem vulgus simplicius exponet prophetarumn dicta, veluti sermone Domini, vel sermone facto ad ipsos. Tu vero vide, ne forte ut dicimus bunc ad hunc fieri, sic etiam nunc a nobis theologice consideratus Filius, sermo factus sit ad Oseam, missus ad ipsum a Patre: quod ad historiam qui- dem attinet, ad prophetam Oseam filium Beeri, quantum vero ad mysticam rationem, ad Serva- tum (sonat enim Oseas, si interpreteris, servatus) filium Beeri, quæ vox puleos sonat: efficitur enim quilibet eorum qui servantur, pulei filius, quia sa pientia Dei ex profundo scaluril. Nec mirum sane est puteorum filium sic esse sanctum, qui ex stre- nue factis frequenter filius nominatur : idcirco quidem quia luceant opera ejus coram hominibus . filius lucis nuncupatus : quia vero habeat pacem Dei, exsuperantem omnem intelligentiam *, filius pacis atque etiam propter sapientiæ utilitatem fi- lius sapientiae : Justificata est enim, inquit, sapien- tia a filiis suis 71. Hunc igitur in modum ille etiam qui divino Spiritu omnia profunda Dei per- scrutatur, ut eloqui possit : «O profunditas divitia- rum, et sapientiæ, et cognitionis Dei 7', . potest esse puteorum filius, ad quem sermo fiat Domini. Sic sermo etiam ad Isaiam venit docens quæ in ultimis diebus eventura erant tum Judææ, tum Jerusalem : codem modo et ad Jeremiam divina elatione ela- tum (nam interpretatur elatio Jao). Sed ad ho- mines quidem, qui prius capaces non erant ad- ventus Filii Dei, qui est Sermo, fit serino; ad Deum vero non fit, quasi qui antea non exsisteret apud ipsum, sed eo quod sit semper cun Patre, di citur : « Et Sermo erat apud Deum ''; » non enim factus est apud Deum, et idein verbum erat › de Sermone prædicatur, quoniam in principio erat etiam tum cum apud Deum erat, neque a principio separatus, neque Patrem deserens : et rursus ne- que eo quod non sit in principio factus, in princi- pio, neque eo quod non sit apud Deum, factus ut esset apud Deum : ante omne enim tempus et sa culum, c in principio erat Sermo, et Sermo erat apud Deum. » Quoniam igitur ut inveniremus sen- sum verborum illorum, et Sermo ille erat apud Deum, apposuimus verba prophetica, quomodo factus sit sermo ad Oseam, cl Isaiam, et Jere- 73.18 Jerem. XIV, 1. • Matth. v, 16. Philip. 1, 7. Matth. XI, 19. Romn. vs Joan. 1, 1. per, servavit, ut OSEE, quod significationem Theodoretus per Græci veteres per activam postulat potins quam passivam. BEORI vero law exprimebant. Notum illud Apollinis Clari 131, 1982, 22, puteus. quod apud Macrobium Saturn, : sequitur, rectum est. Hesych., Quamn llesychii vocem immerito suspec tam habet Stephanus. HUETIUS. proclivia sunt, et Ferrarii tamen ac Perionii ca- plum fugerunt. Jeremias est. a extolli, et PATROL. GR. XIV. C D ID. Vide novam edit. Oper. S. Ilieronymi, tom. II, p. 94, - editionis nostræ tom. II, col. 853, not. EDIT. PATR. - (73) Ωσηέ γὰρ ερμηνεύεται Σωζόμενος, etc. Α 777, quod Samaritæ per Tabal, Eusebius per (74) Ἑρμηνεύεται γὰρ μετεωρισμός Ιαώ. Hæc

Β ἐγενήθη πρὸς ἀσης, καὶ ὁ λόγος ἐστὶν ὁ γενόμενος πρὸς Ἡσαΐαν υἱὸν ᾿Αμῶς, καὶ πάλιν ὁ λόγος πρὸς Ἱερεμίαν περὶ τῆς ἀβροχίας, ἐπισκοπητέον, ἵν᾿ ὡς παρακείμενον εὑρεθῆναι δυνηθῇ πῶς ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Ὁ μὲν οὖν πολὺς ἁπλούστερον ἐκλήψεται τὰ περὶ τῶν προφητῶν εἰρημένα, ὡς λόγου Κυρίου, ἢ τοῦ λόγου γενομένου πρὸς αὐτούς. Μήποτε δὲ ὡς φαμεν τόνδε τινὰ πρὸς τόνδε γίνεσθαι, οὕτως ὁ νῦν θεολογούμενος Υἱός Λόγος ἐγενήθη πρὸς Ωσηέ, ἀπα σταλεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πρὸς αὐτόν· κατὰ μὲν τὴν Ιστορίαν πρὸς τὸν υἱὸν τοῦ Βεηρεί προφήτην Ωσηέ, κατὰ δὲ μυστικὸν λόγον πρὸς τὸν Σωζόμενον (Ωσηέ γὰρ ἑρμηνεύεται σωζόμενος [73]) υἱὸν Βεηρεί, ὃς ἑρμηνεύεται φρέατα· πηγῆς γὰρ ἐκ βάθους ἀνα- Γλυσταινούσης σοφίας Θεοῦ, ἕκαστος τῶν σωζομένων υἱὸς γίνεται. Καὶ οὐδὲν θαυμαστὸν οὕτως υἱὸν φρεάτων εἶναι τὸν ἅγιον ἀπὸ τῶν ἀνδραγαθημάτων πολλαχού υἱὸν ὀνομαζόμενον, παρὰ μὲν τὸ λάμπειν αὐτοῦ τὰ ἔργα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, φωτός· παρὰ δὲ τὸ ἔχειν τὴν εἰρήνην τοῦ Θεοῦ τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν, εἰρήνης· ἔτι δὲ διὰ τὴν ἀπὸ τῆς σοφίας ὠφέλειαν, τέκνον σοφίας· . Έδικαιώθη γάρ, φη- σίν, ἡ σοφία ἀπὸ τῶν τέκνων αὐτῆς. » Οὕτως οὖν ὁ πάντα ἐρευνῶν θείῳ Πνεύματι καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, ὥστε ἀποφθέγξασθαι αὐτόν· ο Ὢ βάθος πλού του καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ ! » δύναται εἶναι φρεάτων υἱὸς, πρὸς ἄν ὁ λόγος Κυρίου γίνεται. Ομοίως λόγος καὶ πρὸς Ἡσαΐαν ἔρχεται διδάσκων τὰ ἐν ἐσχάταις ἡμέραις ἀπαντησόμενα τῇ Ἰουδαία καὶ Ἱερουσαλήμ· ὡσαύτως δὲ καὶ πρὸς Ἱερεμίαν θείῳ μετεωρισμῷ ἐπαρθέντα· ἑρμηνεύεται γὰρ μετ τεωρισμός Ἰαώ [74]. ᾿Αλλὰ πρὸς μὲν τοὺς ἀνθρώ- τους, πρότερον οὐ χωροῦντας τὴν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου τυγχάνοντος ἐπιδημίαν, ὁ Λόγος γίνεται· πρὸς δὲ τὸν Θεὸν οὐ γίνεται, ὡς πρότερον οὐκ ἂν πρὸς αὐτόν· παρὰ δὲ τὸ ἀεὶ συνείναι τῷ Πατρὶ, λέ- γεται · ι Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν· οὐ γὰρ ἐγένετο πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ταυτὸν ῥῆμα τὸ ἦν τοῦ Λόγου κατηγορείται, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν καὶ ὅτι πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, οὔτε τῆς ἀρχῆς χωριζόμενος, οὔτε τοῦ Πατρὸς ἀπολειπόμενος· καὶ πάλιν οὔτε ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι ἐν ἀρχῇ γινόμενος ἐν ἀρχῇ, οὔτε ἀπὸ τοῦ μὴ συγχάνειν πρὸς τὸν Θεὸν ἐπὶ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι γινόμενος· πρὸ γὰρ παντός χρόνου καὶ αἰῶνος « ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. » Ἐπεὶ τοίνυν εἰς εὔρεσιν τοῦ, « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, ο παρεθέμεθα λέξεις προφητικάς, πῶς ἐγέ- νετο πρὸς Ἀσης, καὶ Ἡσαΐαν, καὶ Ἱερεμίαν, παρ- ετηρήσαμέν τε οὐ τὴν τυχοῦσαν διαφορὰν τοῦ, « έγε- νήθη » καὶ « ἐγένετο, πρὸς τὸ εἦν, ο προσθήσομεν, το το ΧΙ, 33. γ, Ἰευώ, 'Αϊά, Αναβλυστανούσης, ἀναβλυστάνειν καὶ ἀναβλύσαι, Φράζεο τῶν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαώ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A siccitate '1.68. Quomodo ergo sermo Domini factus est ad Osean et sermo ad Isaiam filium Amos, et rursus ad Jeremiain de siccitate, considerandum est, ut sic, collatione facta, inveniri possit qua- nam pacto Sermo ille erat apud Deum. Atque equidem vulgus simplicius exponet prophetarumn dicta, veluti sermone Domini, vel sermone facto ad ipsos. Tu vero vide, ne forte ut dicimus bunc ad hunc fieri, sic etiam nunc a nobis theologice consideratus Filius, sermo factus sit ad Oseam, missus ad ipsum a Patre: quod ad historiam qui- dem attinet, ad prophetam Oseam filium Beeri, quantum vero ad mysticam rationem, ad Serva- tum (sonat enim Oseas, si interpreteris, servatus) filium Beeri, quæ vox puleos sonat: efficitur enim quilibet eorum qui servantur, pulei filius, quia sa pientia Dei ex profundo scaluril. Nec mirum sane est puteorum filium sic esse sanctum, qui ex stre- nue factis frequenter filius nominatur : idcirco quidem quia luceant opera ejus coram hominibus . filius lucis nuncupatus : quia vero habeat pacem Dei, exsuperantem omnem intelligentiam *, filius pacis atque etiam propter sapientiæ utilitatem fi- lius sapientiae : Justificata est enim, inquit, sapien- tia a filiis suis 71. Hunc igitur in modum ille etiam qui divino Spiritu omnia profunda Dei per- scrutatur, ut eloqui possit : «O profunditas divitia- rum, et sapientiæ, et cognitionis Dei 7', . potest esse puteorum filius, ad quem sermo fiat Domini. Sic sermo etiam ad Isaiam venit docens quæ in ultimis diebus eventura erant tum Judææ, tum Jerusalem : codem modo et ad Jeremiam divina elatione ela- tum (nam interpretatur elatio Jao). Sed ad ho- mines quidem, qui prius capaces non erant ad- ventus Filii Dei, qui est Sermo, fit serino; ad Deum vero non fit, quasi qui antea non exsisteret apud ipsum, sed eo quod sit semper cun Patre, di citur : « Et Sermo erat apud Deum ''; » non enim factus est apud Deum, et idein verbum erat › de Sermone prædicatur, quoniam in principio erat etiam tum cum apud Deum erat, neque a principio separatus, neque Patrem deserens : et rursus ne- que eo quod non sit in principio factus, in princi- pio, neque eo quod non sit apud Deum, factus ut esset apud Deum : ante omne enim tempus et sa culum, c in principio erat Sermo, et Sermo erat apud Deum. » Quoniam igitur ut inveniremus sen- sum verborum illorum, et Sermo ille erat apud Deum, apposuimus verba prophetica, quomodo factus sit sermo ad Oseam, cl Isaiam, et Jere- 73.18 Jerem. XIV, 1. • Matth. v, 16. Philip. 1, 7. Matth. XI, 19. Romn. vs Joan. 1, 1. per, servavit, ut OSEE, quod significationem Theodoretus per Græci veteres per activam postulat potins quam passivam. BEORI vero law exprimebant. Notum illud Apollinis Clari 131, 1982, 22, puteus. quod apud Macrobium Saturn, : sequitur, rectum est. Hesych., Quamn llesychii vocem immerito suspec tam habet Stephanus. HUETIUS. proclivia sunt, et Ferrarii tamen ac Perionii ca- plum fugerunt. Jeremias est. a extolli, et PATROL. GR. XIV. C D ID. Vide novam edit. Oper. S. Ilieronymi, tom. II, p. 94, - editionis nostræ tom. II, col. 853, not. EDIT. PATR. - (73) Ωσηέ γὰρ ερμηνεύεται Σωζόμενος, etc. Α 777, quod Samaritæ per Tabal, Eusebius per (74) Ἑρμηνεύεται γὰρ μετεωρισμός Ιαώ. Hæc

Β ἐγενήθη πρὸς ἀσης, καὶ ὁ λόγος ἐστὶν ὁ γενόμενος πρὸς Ἡσαΐαν υἱὸν ᾿Αμῶς, καὶ πάλιν ὁ λόγος πρὸς Ἱερεμίαν περὶ τῆς ἀβροχίας, ἐπισκοπητέον, ἵν᾿ ὡς παρακείμενον εὑρεθῆναι δυνηθῇ πῶς ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Ὁ μὲν οὖν πολὺς ἁπλούστερον ἐκλήψεται τὰ περὶ τῶν προφητῶν εἰρημένα, ὡς λόγου Κυρίου, ἢ τοῦ λόγου γενομένου πρὸς αὐτούς. Μήποτε δὲ ὡς φαμεν τόνδε τινὰ πρὸς τόνδε γίνεσθαι, οὕτως ὁ νῦν θεολογούμενος Υἱός Λόγος ἐγενήθη πρὸς Ωσηέ, ἀπα σταλεὶς ὑπὸ τοῦ Πατρὸς πρὸς αὐτόν· κατὰ μὲν τὴν Ιστορίαν πρὸς τὸν υἱὸν τοῦ Βεηρεί προφήτην Ωσηέ, κατὰ δὲ μυστικὸν λόγον πρὸς τὸν Σωζόμενον (Ωσηέ γὰρ ἑρμηνεύεται σωζόμενος [73]) υἱὸν Βεηρεί, ὃς ἑρμηνεύεται φρέατα· πηγῆς γὰρ ἐκ βάθους ἀνα- Γλυσταινούσης σοφίας Θεοῦ, ἕκαστος τῶν σωζομένων υἱὸς γίνεται. Καὶ οὐδὲν θαυμαστὸν οὕτως υἱὸν φρεάτων εἶναι τὸν ἅγιον ἀπὸ τῶν ἀνδραγαθημάτων πολλαχού υἱὸν ὀνομαζόμενον, παρὰ μὲν τὸ λάμπειν αὐτοῦ τὰ ἔργα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, φωτός· παρὰ δὲ τὸ ἔχειν τὴν εἰρήνην τοῦ Θεοῦ τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν, εἰρήνης· ἔτι δὲ διὰ τὴν ἀπὸ τῆς σοφίας ὠφέλειαν, τέκνον σοφίας· . Έδικαιώθη γάρ, φη- σίν, ἡ σοφία ἀπὸ τῶν τέκνων αὐτῆς. » Οὕτως οὖν ὁ πάντα ἐρευνῶν θείῳ Πνεύματι καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, ὥστε ἀποφθέγξασθαι αὐτόν· ο Ὢ βάθος πλού του καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ ! » δύναται εἶναι φρεάτων υἱὸς, πρὸς ἄν ὁ λόγος Κυρίου γίνεται. Ομοίως λόγος καὶ πρὸς Ἡσαΐαν ἔρχεται διδάσκων τὰ ἐν ἐσχάταις ἡμέραις ἀπαντησόμενα τῇ Ἰουδαία καὶ Ἱερουσαλήμ· ὡσαύτως δὲ καὶ πρὸς Ἱερεμίαν θείῳ μετεωρισμῷ ἐπαρθέντα· ἑρμηνεύεται γὰρ μετ τεωρισμός Ἰαώ [74]. ᾿Αλλὰ πρὸς μὲν τοὺς ἀνθρώ- τους, πρότερον οὐ χωροῦντας τὴν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου τυγχάνοντος ἐπιδημίαν, ὁ Λόγος γίνεται· πρὸς δὲ τὸν Θεὸν οὐ γίνεται, ὡς πρότερον οὐκ ἂν πρὸς αὐτόν· παρὰ δὲ τὸ ἀεὶ συνείναι τῷ Πατρὶ, λέ- γεται · ι Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν· οὐ γὰρ ἐγένετο πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ταυτὸν ῥῆμα τὸ ἦν τοῦ Λόγου κατηγορείται, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν καὶ ὅτι πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, οὔτε τῆς ἀρχῆς χωριζόμενος, οὔτε τοῦ Πατρὸς ἀπολειπόμενος· καὶ πάλιν οὔτε ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι ἐν ἀρχῇ γινόμενος ἐν ἀρχῇ, οὔτε ἀπὸ τοῦ μὴ συγχάνειν πρὸς τὸν Θεὸν ἐπὶ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι γινόμενος· πρὸ γὰρ παντός χρόνου καὶ αἰῶνος « ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. » Ἐπεὶ τοίνυν εἰς εὔρεσιν τοῦ, « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, ο παρεθέμεθα λέξεις προφητικάς, πῶς ἐγέ- νετο πρὸς Ἀσης, καὶ Ἡσαΐαν, καὶ Ἱερεμίαν, παρ- ετηρήσαμέν τε οὐ τὴν τυχοῦσαν διαφορὰν τοῦ, « έγε- νήθη » καὶ « ἐγένετο, πρὸς τὸ εἦν, ο προσθήσομεν, το το ΧΙ, 33. γ, Ἰευώ, 'Αϊά, Αναβλυστανούσης, ἀναβλυστάνειν καὶ ἀναβλύσαι, Φράζεο τῶν πάντων ὕπατον θεὸν ἔμμεν Ἰαώ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A siccitate '1.68. Quomodo ergo sermo Domini factus est ad Osean et sermo ad Isaiam filium Amos, et rursus ad Jeremiain de siccitate, considerandum est, ut sic, collatione facta, inveniri possit qua- nam pacto Sermo ille erat apud Deum. Atque equidem vulgus simplicius exponet prophetarumn dicta, veluti sermone Domini, vel sermone facto ad ipsos. Tu vero vide, ne forte ut dicimus bunc ad hunc fieri, sic etiam nunc a nobis theologice consideratus Filius, sermo factus sit ad Oseam, missus ad ipsum a Patre: quod ad historiam qui- dem attinet, ad prophetam Oseam filium Beeri, quantum vero ad mysticam rationem, ad Serva- tum (sonat enim Oseas, si interpreteris, servatus) filium Beeri, quæ vox puleos sonat: efficitur enim quilibet eorum qui servantur, pulei filius, quia sa pientia Dei ex profundo scaluril. Nec mirum sane est puteorum filium sic esse sanctum, qui ex stre- nue factis frequenter filius nominatur : idcirco quidem quia luceant opera ejus coram hominibus . filius lucis nuncupatus : quia vero habeat pacem Dei, exsuperantem omnem intelligentiam *, filius pacis atque etiam propter sapientiæ utilitatem fi- lius sapientiae : Justificata est enim, inquit, sapien- tia a filiis suis 71. Hunc igitur in modum ille etiam qui divino Spiritu omnia profunda Dei per- scrutatur, ut eloqui possit : «O profunditas divitia- rum, et sapientiæ, et cognitionis Dei 7', . potest esse puteorum filius, ad quem sermo fiat Domini. Sic sermo etiam ad Isaiam venit docens quæ in ultimis diebus eventura erant tum Judææ, tum Jerusalem : codem modo et ad Jeremiam divina elatione ela- tum (nam interpretatur elatio Jao). Sed ad ho- mines quidem, qui prius capaces non erant ad- ventus Filii Dei, qui est Sermo, fit serino; ad Deum vero non fit, quasi qui antea non exsisteret apud ipsum, sed eo quod sit semper cun Patre, di citur : « Et Sermo erat apud Deum ''; » non enim factus est apud Deum, et idein verbum erat › de Sermone prædicatur, quoniam in principio erat etiam tum cum apud Deum erat, neque a principio separatus, neque Patrem deserens : et rursus ne- que eo quod non sit in principio factus, in princi- pio, neque eo quod non sit apud Deum, factus ut esset apud Deum : ante omne enim tempus et sa culum, c in principio erat Sermo, et Sermo erat apud Deum. » Quoniam igitur ut inveniremus sen- sum verborum illorum, et Sermo ille erat apud Deum, apposuimus verba prophetica, quomodo factus sit sermo ad Oseam, cl Isaiam, et Jere- 73.18 Jerem. XIV, 1. • Matth. v, 16. Philip. 1, 7. Matth. XI, 19. Romn. vs Joan. 1, 1. per, servavit, ut OSEE, quod significationem Theodoretus per Græci veteres per activam postulat potins quam passivam. BEORI vero law exprimebant. Notum illud Apollinis Clari 131, 1982, 22, puteus. quod apud Macrobium Saturn, : sequitur, rectum est. Hesych., Quamn llesychii vocem immerito suspec tam habet Stephanus. HUETIUS. proclivia sunt, et Ferrarii tamen ac Perionii ca- plum fugerunt. Jeremias est. a extolli, et PATROL. GR. XIV. C D ID. Vide novam edit. Oper. S. Ilieronymi, tom. II, p. 94, - editionis nostræ tom. II, col. 853, not. EDIT. PATR. - (73) Ωσηέ γὰρ ερμηνεύεται Σωζόμενος, etc. Α 777, quod Samaritæ per Tabal, Eusebius per (74) Ἑρμηνεύεται γὰρ μετεωρισμός Ιαώ. Hæc

Α ὅτι ἐν μὲν τῷ πρὸς τοὺς προφήτας γίνεσθαι φωτίζει τοὺς προφήτας τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως, ποιῶν αὐτοὺς ἅτε ἔμπροσθεν βλέποντας ὁρᾷν ἃ πρὸ αὐτοῦ οὐ κατα ενόουν· πρὸς δὲ τὸν Θεὸν τὸ Θεός ἐστι τυγχάνων ἀπὸ τοῦ εἶναι πρὸς αὐτόν. Καὶ τάχα τοιαύτην τινὰ τάξιν ὁ Ἰωάννης ἐν τῷ λόγῳ ἰδὼν οὐ προέταξε τό « Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο του, ο Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ὅσον ἐπὶ ταῖς ἀποφάσεσιν οὐδὲν ἂν κωλυθέντος τοῦ εἱρμοῦ πρὸς τὸ καθ' αὐτὸ ἰδεῖν ἑκάστου τῶν ἀξιωμά- των τὴν δύναμιν· ἐν γὰρ ἀξίωμα τό, « Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, » καὶ δεύτερον τό, « Ο Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, » καὶ ἑξῆς· « Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. » 'Αλλ' ἐπεὶ τάχα τάξιν τινὰ δηλοῖ τὸ πρῶτον τετάχθαι τό· «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, » κατὰ τὸ οὕτως ἑξῆς τό· « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν· καὶ τρίτον τό • Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο διὰ τοῦτο, ἵνα δυνηθῇ ἀπὸ τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι ὁ Λόγος νοηθήναι γινόμενος Θεός, λέγεται· « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ο ἔπειτα, • Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. » . ο Β ὁ Λόγος, Λόγος, αυτό θεος, ὁ Θεός Θεός Ηuέτους. . Εt Ει αὐτόθεος, ὁ Λόγος, νικὴν ἀκριβολογίαν οὐκ ἐπιστάμενος, ὁ Ἰωάννης ὅπου μὲν τοῖς ἄρθροις ἐχρήσατο, ὅπου δὲ ταῦτα ἀπεσιώ πησεν, ἐπὶ μὲν τοῦ Λόγου προστιθεὶς τὸ, δ, ἐπὶ δὲ τῆς Θεός προσηγορίας ὅπου μὲν τιθεὶς, ὅπου δὲ διαιρῶν. Τίθησι μὲν γὰρ τὸ ἄρθρον, ὅτε (75) ἡ Θεός ὀνομασία ἐπὶ τοῦ ἀγενή του τάσσεται τῶν ὅλων αἰτίου· σιωπᾷ δὲ αὐτὸ, ὅτε ὁ Λόγος Θεός ὀνομάζεται. Ως δὲ διαφέρει κατὰ τούτους τοὺς τόπους ὁ Θεός, καὶ Θεός, οὕτως μήποτε διαφέρῃ ὁ Λόγος καὶ Λόγος. Ον τρόπον γὰρ ὁ ἐπὶ (76) πᾶσι Θεὸς ὁ Θεός, καὶ οὐχ ἁπλῶς Θεός, οὕτως ἡ πηγὴ τοῦ ἐν ἑκάστῳ τῶν λογικῶν λόγου, δ Λόγος, τοῦ ἐν ἑκάστῳ λόγου οὐκ ἂν κυρίως ὁμοίως τῷ πρώτῳ ὀνομασθέντος καὶ λεχθέντος, ὁ Λόγος. Καὶ τὸ πολλοὺς φιλοθέους εἶναι εὐχομένους ταράσσον, εὐ- λαβουμένους δύο ἀναγορεῦσαι θεούς, καὶ παρὰ τοῦτο περιπίπτοντας ψευδέσι καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν· ἤτοι άρνουμένους ιδιότητα (77) Υἱοῦ ἑτέραν παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς, ὁμολογοῦντας Θεὸν εἶναι τὸν μέχρι ἀληθινόν Θεόν θεοὶ τῇ μετοχῇ τοῦ Θεοῦ γινόμενοι, γινόμενοι, ιδιό τητα ORIGENIS miam, observavimusque non parum differre « fuit » el • factus est . a verbo • erat, addensus, dum ad prophetas sermo fit, Sermonem prophetas illu- strare luce cognitionis, facientern eos, tanquam coram videntes, ea videre quæ non intellexerant, antequam fieret ad eos sermo ipse; apud Deum vero Deum esse, ex eo quod sit apud ipsum. Itaque fortasse talem quemdam ordinem intuitus Joannes in sermone non præposuit, Deus erat Sermo, ▸ illis verbis, Sermo erat apud Deum, » nihil alio- qui, quod ad enuntiationes attinet, obfutura serie ad intelligendam vim scorsun cujuscunque pro- nuntiati: unum namque pronuntiatum est : ‹ In principio erat ille Serno : alterum : ille Sermo erat apud Deum, et deinceps: Et Deus erat ille Sermo. » Sed quoniam fortasse ordinem quemdam declarat, quia positum sit primo loco hoc pronun- tiatum, e in principio erat ille Sermo, juxta ta- lem serien, Et Sermo erat apud Deum, › et tertio loco, . Et Deus erat Sermo, » idcirco dicitur : Dens erat ille Sermo, ut ille Sermo intelligi possit esse Deus, quia sit apud Deum. 2. Ceterum magna observatione (non tan- quam non callens elaboratum Græcorum dicendi genus) alibi quidem articulis usus est Joannes, ali- bi vero reticuit: in voce namque Sermonis arti- culum cum addiderit, in Dei vocabulo aliquando id ponit, aliquando differentiæ gratia id non ponit. Nam cum Dei vocabulum ponitur de ingenito uoi- versorum auctore, articulum ponit, reticens illud, cum ille Sermo Deus nominatur. Proinde vide, ne G forte ut in his locis differt Deus cum articulo, et Deus sine articulo, sic differat etiam [id est ille Serno, vel illa ratio,] cum articulo, et [id est Sermo, sive ratio,] sine articulo. Ut enim Deus ille, qui est in omnibus, ille Deus est, [cum articulo,] et non simpliciter Deus, sine articu- lo,] sic fons rationis (quæ unicuique rationis capaci inest), ratio illa est, cum articulo ;] cum alioqui ra- tio, quæ in unoquoque inest, non perinde proprie, atque illa ratio prima, [quam fontem hujus dico,] stinctio hæc nonnullorum convicia in Origenem concitavit. Eam quidem Chrysostomus homil. in Joan., dissimulato auctoris nomine, explodit. Al- tendissent quomodo in sequentibus explicata sit : Pater, inquit, quod ex se Deus sit, hoc est, appellatur : Filius, quod sit Deus a Palre, Deus de Deo, ut loquitur concilium Nicæ- num, dicendus est. ille Serno erat apud Deum, » deinde : « est totius disputationis: Quemadmodum a Patre, qui est habet Filius ut sit Deus, et ca teri qui dii appellantur, quia principium totius divinitatis Pater est; ita a Filio, qui est ratio, et fons totius rationis, habent ii qui ratione utuntur ut sint rationis participes. Igitur ut divi- mitatem suam Filio communicat Pater, ita ratio- nem iis qui rationis participes sunt communicat Filius. Pater principium est divinitatis Filii, Filius principium est rationis eorum qui rationis capaces sunt. Atque eo sensu ut se habet Pater ad Filium, ita Filius ad ea quæ ratione pollent. Comparatio ergo hæc est, atque ca imperfecta et in multis claudicans. Pater autem, quia principium est et D fons divinitatis totius, inde eum ap- pellavit; reliqui autem Filius nimirum, et qui dii appellantur. At divinitatem a Patre non uno modo recipiunt; Filius enim ita Deus est a Patre, ut una eademque divinitate Pater et Filius polleant: reliqui autem dii, diversa, dispari et inæquali divinitate præditi sint. Ne quenquam igitur moveat vox quæ iis omnibus convenit qui ab alio habent ut sint, sive per generationem, sive per processionem, sive per creationem, ut paulo infra demonstrabi- mus. Nonnunquam vero simpliciter, c exsistere, esse, significat. Atque hæc quidem posterior no- tatio huic ipsi loco videtur tribuenda. His ita ex- plicatis, facile viri cujusdam eruditissimi refel- luntur criminationes, qui ex hoc loco violatæ Filii dignitatis reum Origenem peragit, licet alias sæpe in eoden argumento lapsus sit. ID. Noeti hæresis circa Origenis ætatem exorta, nec multo post a Sabellio amplifcala. Male autem vertit Ferrarius proprietatem, quod personam significat. Ib. (75) Τίθησι μὲν γὰρ τὸ ἄρθρον, ὅτε, etc. Di- (76) "Ον τρόπον γὰρ ὁ ἐπί, etc. Sententia hæc 2. Πάνυ δὲ παρατετηρημένως, καὶ οὐχ ὡς Ἑλλη (77) Ἤτοι αρνουμένους ιδιότητα, etc. Ea fuit

Α ὅτι ἐν μὲν τῷ πρὸς τοὺς προφήτας γίνεσθαι φωτίζει τοὺς προφήτας τῷ φωτὶ τῆς γνώσεως, ποιῶν αὐτοὺς ἅτε ἔμπροσθεν βλέποντας ὁρᾷν ἃ πρὸ αὐτοῦ οὐ κατα ενόουν· πρὸς δὲ τὸν Θεὸν τὸ Θεός ἐστι τυγχάνων ἀπὸ τοῦ εἶναι πρὸς αὐτόν. Καὶ τάχα τοιαύτην τινὰ τάξιν ὁ Ἰωάννης ἐν τῷ λόγῳ ἰδὼν οὐ προέταξε τό « Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο του, ο Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ὅσον ἐπὶ ταῖς ἀποφάσεσιν οὐδὲν ἂν κωλυθέντος τοῦ εἱρμοῦ πρὸς τὸ καθ' αὐτὸ ἰδεῖν ἑκάστου τῶν ἀξιωμά- των τὴν δύναμιν· ἐν γὰρ ἀξίωμα τό, « Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, » καὶ δεύτερον τό, « Ο Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, » καὶ ἑξῆς· « Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. » 'Αλλ' ἐπεὶ τάχα τάξιν τινὰ δηλοῖ τὸ πρῶτον τετάχθαι τό· «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, » κατὰ τὸ οὕτως ἑξῆς τό· « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν· καὶ τρίτον τό • Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, ο διὰ τοῦτο, ἵνα δυνηθῇ ἀπὸ τοῦ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι ὁ Λόγος νοηθήναι γινόμενος Θεός, λέγεται· « Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ο ἔπειτα, • Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. » . ο Β ὁ Λόγος, Λόγος, αυτό θεος, ὁ Θεός Θεός Ηuέτους. . Εt Ει αὐτόθεος, ὁ Λόγος, νικὴν ἀκριβολογίαν οὐκ ἐπιστάμενος, ὁ Ἰωάννης ὅπου μὲν τοῖς ἄρθροις ἐχρήσατο, ὅπου δὲ ταῦτα ἀπεσιώ πησεν, ἐπὶ μὲν τοῦ Λόγου προστιθεὶς τὸ, δ, ἐπὶ δὲ τῆς Θεός προσηγορίας ὅπου μὲν τιθεὶς, ὅπου δὲ διαιρῶν. Τίθησι μὲν γὰρ τὸ ἄρθρον, ὅτε (75) ἡ Θεός ὀνομασία ἐπὶ τοῦ ἀγενή του τάσσεται τῶν ὅλων αἰτίου· σιωπᾷ δὲ αὐτὸ, ὅτε ὁ Λόγος Θεός ὀνομάζεται. Ως δὲ διαφέρει κατὰ τούτους τοὺς τόπους ὁ Θεός, καὶ Θεός, οὕτως μήποτε διαφέρῃ ὁ Λόγος καὶ Λόγος. Ον τρόπον γὰρ ὁ ἐπὶ (76) πᾶσι Θεὸς ὁ Θεός, καὶ οὐχ ἁπλῶς Θεός, οὕτως ἡ πηγὴ τοῦ ἐν ἑκάστῳ τῶν λογικῶν λόγου, δ Λόγος, τοῦ ἐν ἑκάστῳ λόγου οὐκ ἂν κυρίως ὁμοίως τῷ πρώτῳ ὀνομασθέντος καὶ λεχθέντος, ὁ Λόγος. Καὶ τὸ πολλοὺς φιλοθέους εἶναι εὐχομένους ταράσσον, εὐ- λαβουμένους δύο ἀναγορεῦσαι θεούς, καὶ παρὰ τοῦτο περιπίπτοντας ψευδέσι καὶ ἀσεβέσι δόγμασιν· ἤτοι άρνουμένους ιδιότητα (77) Υἱοῦ ἑτέραν παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς, ὁμολογοῦντας Θεὸν εἶναι τὸν μέχρι ἀληθινόν Θεόν θεοὶ τῇ μετοχῇ τοῦ Θεοῦ γινόμενοι, γινόμενοι, ιδιό τητα ORIGENIS miam, observavimusque non parum differre « fuit » el • factus est . a verbo • erat, addensus, dum ad prophetas sermo fit, Sermonem prophetas illu- strare luce cognitionis, facientern eos, tanquam coram videntes, ea videre quæ non intellexerant, antequam fieret ad eos sermo ipse; apud Deum vero Deum esse, ex eo quod sit apud ipsum. Itaque fortasse talem quemdam ordinem intuitus Joannes in sermone non præposuit, Deus erat Sermo, ▸ illis verbis, Sermo erat apud Deum, » nihil alio- qui, quod ad enuntiationes attinet, obfutura serie ad intelligendam vim scorsun cujuscunque pro- nuntiati: unum namque pronuntiatum est : ‹ In principio erat ille Serno : alterum : ille Sermo erat apud Deum, et deinceps: Et Deus erat ille Sermo. » Sed quoniam fortasse ordinem quemdam declarat, quia positum sit primo loco hoc pronun- tiatum, e in principio erat ille Sermo, juxta ta- lem serien, Et Sermo erat apud Deum, › et tertio loco, . Et Deus erat Sermo, » idcirco dicitur : Dens erat ille Sermo, ut ille Sermo intelligi possit esse Deus, quia sit apud Deum. 2. Ceterum magna observatione (non tan- quam non callens elaboratum Græcorum dicendi genus) alibi quidem articulis usus est Joannes, ali- bi vero reticuit: in voce namque Sermonis arti- culum cum addiderit, in Dei vocabulo aliquando id ponit, aliquando differentiæ gratia id non ponit. Nam cum Dei vocabulum ponitur de ingenito uoi- versorum auctore, articulum ponit, reticens illud, cum ille Sermo Deus nominatur. Proinde vide, ne G forte ut in his locis differt Deus cum articulo, et Deus sine articulo, sic differat etiam [id est ille Serno, vel illa ratio,] cum articulo, et [id est Sermo, sive ratio,] sine articulo. Ut enim Deus ille, qui est in omnibus, ille Deus est, [cum articulo,] et non simpliciter Deus, sine articu- lo,] sic fons rationis (quæ unicuique rationis capaci inest), ratio illa est, cum articulo ;] cum alioqui ra- tio, quæ in unoquoque inest, non perinde proprie, atque illa ratio prima, [quam fontem hujus dico,] stinctio hæc nonnullorum convicia in Origenem concitavit. Eam quidem Chrysostomus homil. in Joan., dissimulato auctoris nomine, explodit. Al- tendissent quomodo in sequentibus explicata sit : Pater, inquit, quod ex se Deus sit, hoc est, appellatur : Filius, quod sit Deus a Palre, Deus de Deo, ut loquitur concilium Nicæ- num, dicendus est. ille Serno erat apud Deum, » deinde : « est totius disputationis: Quemadmodum a Patre, qui est habet Filius ut sit Deus, et ca teri qui dii appellantur, quia principium totius divinitatis Pater est; ita a Filio, qui est ratio, et fons totius rationis, habent ii qui ratione utuntur ut sint rationis participes. Igitur ut divi- mitatem suam Filio communicat Pater, ita ratio- nem iis qui rationis participes sunt communicat Filius. Pater principium est divinitatis Filii, Filius principium est rationis eorum qui rationis capaces sunt. Atque eo sensu ut se habet Pater ad Filium, ita Filius ad ea quæ ratione pollent. Comparatio ergo hæc est, atque ca imperfecta et in multis claudicans. Pater autem, quia principium est et D fons divinitatis totius, inde eum ap- pellavit; reliqui autem Filius nimirum, et qui dii appellantur. At divinitatem a Patre non uno modo recipiunt; Filius enim ita Deus est a Patre, ut una eademque divinitate Pater et Filius polleant: reliqui autem dii, diversa, dispari et inæquali divinitate præditi sint. Ne quenquam igitur moveat vox quæ iis omnibus convenit qui ab alio habent ut sint, sive per generationem, sive per processionem, sive per creationem, ut paulo infra demonstrabi- mus. Nonnunquam vero simpliciter, c exsistere, esse, significat. Atque hæc quidem posterior no- tatio huic ipsi loco videtur tribuenda. His ita ex- plicatis, facile viri cujusdam eruditissimi refel- luntur criminationes, qui ex hoc loco violatæ Filii dignitatis reum Origenem peragit, licet alias sæpe in eoden argumento lapsus sit. ID. Noeti hæresis circa Origenis ætatem exorta, nec multo post a Sabellio amplifcala. Male autem vertit Ferrarius proprietatem, quod personam significat. Ib. (75) Τίθησι μὲν γὰρ τὸ ἄρθρον, ὅτε, etc. Di- (76) "Ον τρόπον γὰρ ὁ ἐπί, etc. Sententia hæc 2. Πάνυ δὲ παρατετηρημένως, καὶ οὐχ ὡς Ἑλλη (77) Ἤτοι αρνουμένους ιδιότητα, etc. Ea fuit

ὀνόματος παρ' αὐτοῖς Υἱὸν προσαγορευόμενον· * Εt ἀρνουμένους τὴν θεότητα (73) τοῦ Υἱοῦ, τιθέντας δὲ αὐτοῦ τὴν ἰδιότητα καὶ τὴν οὐσίαν κατὰ περιγρα- φὴν τυγχάνουσαν ἑτέραν τοῦ Πατρὸς, ἐντεῦθεν λύε σθαι δύναται. Λεκτέον γὰρ αὐτοῖς, ὅτι τότε μὲν αὐτ τόθεος ὁ Θεός ἐστι, διόπερ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν ἐν τῇ πρὸς τὸν Πατέρα εὐχῇ · Ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν·, πᾶν δὲ τὸ παρὰ τὸ αὐτόθεος μετοχῇ τῆς ἐκείνου θεότητος θεοποιούμενον οὐχ ὁ Θεὸς, ἀλλὰ Θεός κυριώτερον ἂν λέγοιτο (79), ᾧ πάντως ὁ Πρω- τότοκος πάσης κτίσεως, ἅτε πρῶτος τῷ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι, σπάσας τῆς θεότητος εἰς ἑαυτὸν, ἔστι (80) τιμιώτερος τοῖς λοιποῖς παρ' αὐτὸν θεοῖς, ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστι, κατὰ τὸ λεγόμενον, ο Θεός θεῶν Κύριος ἐλάλησε, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν, ο διακονήσας τὸ γενέ- σθαι θεοῖς, ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἀρύσας εἰς τὸ θεοποιηθῆναι αὐτοὺς ἀφθόνως, κἀκείνοις κατὰ τὴν αὐτοῦ χρηστό- τητα μεταδιδούς. Αληθινός οὖν Θεὸς ὁ Θεός· οἱ δὲ κατ' ἐκεῖνον μορφούμενοι θεοί, ὡς εἰκόνες πρωτοτύ που. ᾿Αλλὰ πάλιν τῶν πλειόνων εἰκόνων ἡ ἀρχέτυπος εἰκὼν ὁ πρὸς τὸν Θεόν ἐστι Λόγος, ὃς ἐν ἀρχῇ ἦν τῷ εἶναι πρὸς τὸν Θεὸν ἀεὶ μένων Θεὸς, οὐκ ἂν δ᾽ αὐτὸ ἐσχηκώς, εἰ μὴ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ οὐκ ἂν μείνας Θεός, εἰ μὴ παρέμεινε τῇ ἀδιαλείπτῳ θέᾳ τοῦ πατρι τοῦ βάθους. Β αὐτόθεος αὐτόθεος Λόγος, ρημένοις, ἑνὸς μὲν ἀληθινοῦ Θεοῦ τοῦ Πατρὸς ἀπαγ γελλομένου, παρὰ δὲ τὸν ἀληθινὸν Θεὸν θεῶν πλειό των τῇ μετοχῇ τοῦ Θεοῦ γινομένων, εὐλαβουμένους τὴν τοῦ πᾶσαν κτίσιν ὑπερέχοντος δόξαν ἐξισῶσαι τοῖς λοιποῖς τῆς Θεός προσηγορίας τυγχάνουσι, πρὸς τῇ ἀποδεδομένη διαφορᾷ, καθ᾿ ἣν ἐφάσκομεν πᾶσι τοῖς λοιποῖς θεοῖς διάκονον εἶναι τῆς θεότητος τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ ταύτην παραστατέον· ὁ γὰρ ἐν ἑκάστῳ λόγος τῶν λογικῶν τοῦτον τὸν λόγον ἔχει πρὸς τὸν ἐν ἀρχῇ λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, ὄντα Λόγον Θεόν, ἂν ὁ Θεός Λόγος πρὸς τὸν Θεόν· ὡς γὰρ αὐτόθεος, καὶ ἀληθινὸς Θεὸς ὁ Πατὴρ πρὸς εἰκόνα, καὶ εἰκόνας τῆς εἰκόνος, διὸ καὶ κατ' εἰκόνα λέγονται εἶναι οἱ ἄνθρω οὐκ εἰκόνες, οὕτως ὁ αὐτὸς Λόγος πρὸς τὸν ἐν ἑκάστῳ λόγον. Αμφότερα γὰρ πηγῆς ἔχει χώραν· ὁ μὲν Πατὴρ θεότητος, ὁ δὲ Υἱὸς Λόγου. Ὥσπερ οὖν θεοὶ πολλοὶ, ἀλλ' ἡμῖν εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ πολυ ἱοὶ κύριοι, ἀλλ' ἡμῖν εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, οὕτως πολλοί λόγοι, ἀλλ' ἡμῖν εὐχόμεθα ὅπως ὑπάρξη * Εt λέγοι τὸ ᾧ, Λόγον Λόγος, Λόγος, αὐτόθεος, Λόγος, • COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A nominetur dicaturque illa ratio, cum articulo.] hine solvi potest illud, quod perturbat multos pro- fitentes se Dei amantes esse, ac verentes duos præ- dicare Deos, et propter hoc in falsa et impia do- gmata incidentes; vel negantes proprietatem Filis esse aliam a Patris proprietate; confitentes Deum esse cum nomine taatum, qui apud ipsos Filius appellatur; vel negantes Filii divinitatem, et po nentes ipsius proprietatem et essentiam per cir- cumscriptionem exsistere aliam a Patre. Dicendun enim est illie, quod quidern, hoc est, per se Deus,] Deus ille est [cum articulo,] propter quod et Servator in precatione ad Patrem inquit: ‹ Ur agnoscant te illum solum verum Deum ; quid- quid vero est præter hunc, qui dicitur- [loc est, per se Deus, ] participatione et communione divinitatis illius deificatum, non ille Deus,[cum ar- ticuluj, sed Deus [sine articulo] magis proprie dicen dum esse, quo nomine omnino primogenitus omnis creaturæ, quippe qui cum primus sit apud ipsum, attrahens divinitatem ad seipsum, honorabilior est reliquis diis, qui sunt præter ipsum, quorum ill : Deus, Deus est, juxta id quod dicitur ", « llle Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram, › dans esse diis, a Deo hauriens abundanter unde ipsos efficiat deos et unde illis juxta suam ipsius bonitatem suppeditet. Verus igitur Deus est ille Deus [rum articulo:] qui autem dii efformantur ad ejus formam, velut imagines quædam sunt primi exempla ris. Sed rursus multarum imaginum archetypa imago est ille qui est apud Deum in princi. pio exsistens, quia sit apud Deum semper manens Deus, haudquaquam id habiturus nisi, apud Deum esset, et haudquaquam Deus mansurus, nisi perpetuo permansisset in contemplatione paternæ profunditatis. Joan. xvii, 3. Psal. XLIS, 1. 7521, lib. vit in Epist. ad Roman., cap. : « miror quomodo quidam legentes quod idem Apostolus in aliis dicit: Unus Deus Pater ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus per quem omnia, Dei Deum debere profiteri, ne negent Filium duos Deos dicere videantur., HUETIUS. Regius, etc. D ut multi offendantur quia dixerimus unum esse ve- rum Deum, nempe Patrem, et præter Deum veruni multos factos deos participatione Dei: verentes gloriam ejus, qui omnem creaturam præcellit, æquari reliquis obtinentibus appellationem Dei sine articulo, præter datam differentiam, per quam Deum diximus reliquis omnibus diis ministrum esse deitatis, etiain hæc differentia est apponenda- Ea enim ratio quæ in singulis rationis capacibus inest, eamdein comparationem babet ad illam ra- tionem quæ in principio apud Deum est, et Deus est quam liabet Deus [id est ratio], sine articulo ad Deum illum (cum articulo.] Ut enim Pater [hoc est, per se Deus, et verus Deus, se habet ad imaginem, et ad imagines imaginiz, quam ob causam etiam dicuntur homines non esse imagines, sed ad imaginem, sic hunc in modum se habet idem [hoc est, ipsa ratio,] ad eam, qu est in singulis, rationem. Utraque enim locum obti- Jocuin Dionys. Petavius lib. De Trinit., cap. 4, n. 5. Mihi tamen id dolet, iniquum adeo in Orige- nein se gessisse virum magnum, ut quæ minus. sana in eo deprehenduntur, germana esse, neque ab Arianis inserta, contra Rufini testimonium per- tenderit quæ vero orthodoxæ sunt fidei, amica manu adtexta fuisse contra Athanasii (lib. De decret. Nicana synodi) auctoritatem crediderit. UETIUS. 3. Αλλ' ἐπεὶ εἰκὸς (81) προσκόψειν τινὰς τοῖς εἰ- G (78) Ἢ ἀργουμένους τὴν θεότητα, etc. Origenes (73) Λέγοιτο. Sic codex Bodleianus; male codex (30) Έστι. Ita codex Bodleianus; codex Regius, ἔτι. 3. Sed quoniam fortasse verisimile est futurum (81) Αλλ' ἐπεὶ εἰκός, etc. Audiendus in hunc

ὀνόματος παρ' αὐτοῖς Υἱὸν προσαγορευόμενον· * Εt ἀρνουμένους τὴν θεότητα (73) τοῦ Υἱοῦ, τιθέντας δὲ αὐτοῦ τὴν ἰδιότητα καὶ τὴν οὐσίαν κατὰ περιγρα- φὴν τυγχάνουσαν ἑτέραν τοῦ Πατρὸς, ἐντεῦθεν λύε σθαι δύναται. Λεκτέον γὰρ αὐτοῖς, ὅτι τότε μὲν αὐτ τόθεος ὁ Θεός ἐστι, διόπερ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν ἐν τῇ πρὸς τὸν Πατέρα εὐχῇ · Ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν·, πᾶν δὲ τὸ παρὰ τὸ αὐτόθεος μετοχῇ τῆς ἐκείνου θεότητος θεοποιούμενον οὐχ ὁ Θεὸς, ἀλλὰ Θεός κυριώτερον ἂν λέγοιτο (79), ᾧ πάντως ὁ Πρω- τότοκος πάσης κτίσεως, ἅτε πρῶτος τῷ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι, σπάσας τῆς θεότητος εἰς ἑαυτὸν, ἔστι (80) τιμιώτερος τοῖς λοιποῖς παρ' αὐτὸν θεοῖς, ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστι, κατὰ τὸ λεγόμενον, ο Θεός θεῶν Κύριος ἐλάλησε, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν, ο διακονήσας τὸ γενέ- σθαι θεοῖς, ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἀρύσας εἰς τὸ θεοποιηθῆναι αὐτοὺς ἀφθόνως, κἀκείνοις κατὰ τὴν αὐτοῦ χρηστό- τητα μεταδιδούς. Αληθινός οὖν Θεὸς ὁ Θεός· οἱ δὲ κατ' ἐκεῖνον μορφούμενοι θεοί, ὡς εἰκόνες πρωτοτύ που. ᾿Αλλὰ πάλιν τῶν πλειόνων εἰκόνων ἡ ἀρχέτυπος εἰκὼν ὁ πρὸς τὸν Θεόν ἐστι Λόγος, ὃς ἐν ἀρχῇ ἦν τῷ εἶναι πρὸς τὸν Θεὸν ἀεὶ μένων Θεὸς, οὐκ ἂν δ᾽ αὐτὸ ἐσχηκώς, εἰ μὴ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ οὐκ ἂν μείνας Θεός, εἰ μὴ παρέμεινε τῇ ἀδιαλείπτῳ θέᾳ τοῦ πατρι τοῦ βάθους. Β αὐτόθεος αὐτόθεος Λόγος, ρημένοις, ἑνὸς μὲν ἀληθινοῦ Θεοῦ τοῦ Πατρὸς ἀπαγ γελλομένου, παρὰ δὲ τὸν ἀληθινὸν Θεὸν θεῶν πλειό των τῇ μετοχῇ τοῦ Θεοῦ γινομένων, εὐλαβουμένους τὴν τοῦ πᾶσαν κτίσιν ὑπερέχοντος δόξαν ἐξισῶσαι τοῖς λοιποῖς τῆς Θεός προσηγορίας τυγχάνουσι, πρὸς τῇ ἀποδεδομένη διαφορᾷ, καθ᾿ ἣν ἐφάσκομεν πᾶσι τοῖς λοιποῖς θεοῖς διάκονον εἶναι τῆς θεότητος τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ ταύτην παραστατέον· ὁ γὰρ ἐν ἑκάστῳ λόγος τῶν λογικῶν τοῦτον τὸν λόγον ἔχει πρὸς τὸν ἐν ἀρχῇ λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, ὄντα Λόγον Θεόν, ἂν ὁ Θεός Λόγος πρὸς τὸν Θεόν· ὡς γὰρ αὐτόθεος, καὶ ἀληθινὸς Θεὸς ὁ Πατὴρ πρὸς εἰκόνα, καὶ εἰκόνας τῆς εἰκόνος, διὸ καὶ κατ' εἰκόνα λέγονται εἶναι οἱ ἄνθρω οὐκ εἰκόνες, οὕτως ὁ αὐτὸς Λόγος πρὸς τὸν ἐν ἑκάστῳ λόγον. Αμφότερα γὰρ πηγῆς ἔχει χώραν· ὁ μὲν Πατὴρ θεότητος, ὁ δὲ Υἱὸς Λόγου. Ὥσπερ οὖν θεοὶ πολλοὶ, ἀλλ' ἡμῖν εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ πολυ ἱοὶ κύριοι, ἀλλ' ἡμῖν εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, οὕτως πολλοί λόγοι, ἀλλ' ἡμῖν εὐχόμεθα ὅπως ὑπάρξη * Εt λέγοι τὸ ᾧ, Λόγον Λόγος, Λόγος, αὐτόθεος, Λόγος, • COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A nominetur dicaturque illa ratio, cum articulo.] hine solvi potest illud, quod perturbat multos pro- fitentes se Dei amantes esse, ac verentes duos præ- dicare Deos, et propter hoc in falsa et impia do- gmata incidentes; vel negantes proprietatem Filis esse aliam a Patris proprietate; confitentes Deum esse cum nomine taatum, qui apud ipsos Filius appellatur; vel negantes Filii divinitatem, et po nentes ipsius proprietatem et essentiam per cir- cumscriptionem exsistere aliam a Patre. Dicendun enim est illie, quod quidern, hoc est, per se Deus,] Deus ille est [cum articulo,] propter quod et Servator in precatione ad Patrem inquit: ‹ Ur agnoscant te illum solum verum Deum ; quid- quid vero est præter hunc, qui dicitur- [loc est, per se Deus, ] participatione et communione divinitatis illius deificatum, non ille Deus,[cum ar- ticuluj, sed Deus [sine articulo] magis proprie dicen dum esse, quo nomine omnino primogenitus omnis creaturæ, quippe qui cum primus sit apud ipsum, attrahens divinitatem ad seipsum, honorabilior est reliquis diis, qui sunt præter ipsum, quorum ill : Deus, Deus est, juxta id quod dicitur ", « llle Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram, › dans esse diis, a Deo hauriens abundanter unde ipsos efficiat deos et unde illis juxta suam ipsius bonitatem suppeditet. Verus igitur Deus est ille Deus [rum articulo:] qui autem dii efformantur ad ejus formam, velut imagines quædam sunt primi exempla ris. Sed rursus multarum imaginum archetypa imago est ille qui est apud Deum in princi. pio exsistens, quia sit apud Deum semper manens Deus, haudquaquam id habiturus nisi, apud Deum esset, et haudquaquam Deus mansurus, nisi perpetuo permansisset in contemplatione paternæ profunditatis. Joan. xvii, 3. Psal. XLIS, 1. 7521, lib. vit in Epist. ad Roman., cap. : « miror quomodo quidam legentes quod idem Apostolus in aliis dicit: Unus Deus Pater ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus per quem omnia, Dei Deum debere profiteri, ne negent Filium duos Deos dicere videantur., HUETIUS. Regius, etc. D ut multi offendantur quia dixerimus unum esse ve- rum Deum, nempe Patrem, et præter Deum veruni multos factos deos participatione Dei: verentes gloriam ejus, qui omnem creaturam præcellit, æquari reliquis obtinentibus appellationem Dei sine articulo, præter datam differentiam, per quam Deum diximus reliquis omnibus diis ministrum esse deitatis, etiain hæc differentia est apponenda- Ea enim ratio quæ in singulis rationis capacibus inest, eamdein comparationem babet ad illam ra- tionem quæ in principio apud Deum est, et Deus est quam liabet Deus [id est ratio], sine articulo ad Deum illum (cum articulo.] Ut enim Pater [hoc est, per se Deus, et verus Deus, se habet ad imaginem, et ad imagines imaginiz, quam ob causam etiam dicuntur homines non esse imagines, sed ad imaginem, sic hunc in modum se habet idem [hoc est, ipsa ratio,] ad eam, qu est in singulis, rationem. Utraque enim locum obti- Jocuin Dionys. Petavius lib. De Trinit., cap. 4, n. 5. Mihi tamen id dolet, iniquum adeo in Orige- nein se gessisse virum magnum, ut quæ minus. sana in eo deprehenduntur, germana esse, neque ab Arianis inserta, contra Rufini testimonium per- tenderit quæ vero orthodoxæ sunt fidei, amica manu adtexta fuisse contra Athanasii (lib. De decret. Nicana synodi) auctoritatem crediderit. UETIUS. 3. Αλλ' ἐπεὶ εἰκὸς (81) προσκόψειν τινὰς τοῖς εἰ- G (78) Ἢ ἀργουμένους τὴν θεότητα, etc. Origenes (73) Λέγοιτο. Sic codex Bodleianus; male codex (30) Έστι. Ita codex Bodleianus; codex Regius, ἔτι. 3. Sed quoniam fortasse verisimile est futurum (81) Αλλ' ἐπεὶ εἰκός, etc. Audiendus in hunc

ὀνόματος παρ' αὐτοῖς Υἱὸν προσαγορευόμενον· * Εt ἀρνουμένους τὴν θεότητα (73) τοῦ Υἱοῦ, τιθέντας δὲ αὐτοῦ τὴν ἰδιότητα καὶ τὴν οὐσίαν κατὰ περιγρα- φὴν τυγχάνουσαν ἑτέραν τοῦ Πατρὸς, ἐντεῦθεν λύε σθαι δύναται. Λεκτέον γὰρ αὐτοῖς, ὅτι τότε μὲν αὐτ τόθεος ὁ Θεός ἐστι, διόπερ καὶ ὁ Σωτήρ φησιν ἐν τῇ πρὸς τὸν Πατέρα εὐχῇ · Ἵνα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν·, πᾶν δὲ τὸ παρὰ τὸ αὐτόθεος μετοχῇ τῆς ἐκείνου θεότητος θεοποιούμενον οὐχ ὁ Θεὸς, ἀλλὰ Θεός κυριώτερον ἂν λέγοιτο (79), ᾧ πάντως ὁ Πρω- τότοκος πάσης κτίσεως, ἅτε πρῶτος τῷ πρὸς τὸν Θεὸν εἶναι, σπάσας τῆς θεότητος εἰς ἑαυτὸν, ἔστι (80) τιμιώτερος τοῖς λοιποῖς παρ' αὐτὸν θεοῖς, ὧν ὁ Θεὸς Θεός ἐστι, κατὰ τὸ λεγόμενον, ο Θεός θεῶν Κύριος ἐλάλησε, καὶ ἐκάλεσε τὴν γῆν, ο διακονήσας τὸ γενέ- σθαι θεοῖς, ἀπὸ τοῦ Θεοῦ ἀρύσας εἰς τὸ θεοποιηθῆναι αὐτοὺς ἀφθόνως, κἀκείνοις κατὰ τὴν αὐτοῦ χρηστό- τητα μεταδιδούς. Αληθινός οὖν Θεὸς ὁ Θεός· οἱ δὲ κατ' ἐκεῖνον μορφούμενοι θεοί, ὡς εἰκόνες πρωτοτύ που. ᾿Αλλὰ πάλιν τῶν πλειόνων εἰκόνων ἡ ἀρχέτυπος εἰκὼν ὁ πρὸς τὸν Θεόν ἐστι Λόγος, ὃς ἐν ἀρχῇ ἦν τῷ εἶναι πρὸς τὸν Θεὸν ἀεὶ μένων Θεὸς, οὐκ ἂν δ᾽ αὐτὸ ἐσχηκώς, εἰ μὴ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν, καὶ οὐκ ἂν μείνας Θεός, εἰ μὴ παρέμεινε τῇ ἀδιαλείπτῳ θέᾳ τοῦ πατρι τοῦ βάθους. Β αὐτόθεος αὐτόθεος Λόγος, ρημένοις, ἑνὸς μὲν ἀληθινοῦ Θεοῦ τοῦ Πατρὸς ἀπαγ γελλομένου, παρὰ δὲ τὸν ἀληθινὸν Θεὸν θεῶν πλειό των τῇ μετοχῇ τοῦ Θεοῦ γινομένων, εὐλαβουμένους τὴν τοῦ πᾶσαν κτίσιν ὑπερέχοντος δόξαν ἐξισῶσαι τοῖς λοιποῖς τῆς Θεός προσηγορίας τυγχάνουσι, πρὸς τῇ ἀποδεδομένη διαφορᾷ, καθ᾿ ἣν ἐφάσκομεν πᾶσι τοῖς λοιποῖς θεοῖς διάκονον εἶναι τῆς θεότητος τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ ταύτην παραστατέον· ὁ γὰρ ἐν ἑκάστῳ λόγος τῶν λογικῶν τοῦτον τὸν λόγον ἔχει πρὸς τὸν ἐν ἀρχῇ λόγον πρὸς τὸν Θεὸν, ὄντα Λόγον Θεόν, ἂν ὁ Θεός Λόγος πρὸς τὸν Θεόν· ὡς γὰρ αὐτόθεος, καὶ ἀληθινὸς Θεὸς ὁ Πατὴρ πρὸς εἰκόνα, καὶ εἰκόνας τῆς εἰκόνος, διὸ καὶ κατ' εἰκόνα λέγονται εἶναι οἱ ἄνθρω οὐκ εἰκόνες, οὕτως ὁ αὐτὸς Λόγος πρὸς τὸν ἐν ἑκάστῳ λόγον. Αμφότερα γὰρ πηγῆς ἔχει χώραν· ὁ μὲν Πατὴρ θεότητος, ὁ δὲ Υἱὸς Λόγου. Ὥσπερ οὖν θεοὶ πολλοὶ, ἀλλ' ἡμῖν εἰς Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ πολυ ἱοὶ κύριοι, ἀλλ' ἡμῖν εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, οὕτως πολλοί λόγοι, ἀλλ' ἡμῖν εὐχόμεθα ὅπως ὑπάρξη * Εt λέγοι τὸ ᾧ, Λόγον Λόγος, Λόγος, αὐτόθεος, Λόγος, • COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A nominetur dicaturque illa ratio, cum articulo.] hine solvi potest illud, quod perturbat multos pro- fitentes se Dei amantes esse, ac verentes duos præ- dicare Deos, et propter hoc in falsa et impia do- gmata incidentes; vel negantes proprietatem Filis esse aliam a Patris proprietate; confitentes Deum esse cum nomine taatum, qui apud ipsos Filius appellatur; vel negantes Filii divinitatem, et po nentes ipsius proprietatem et essentiam per cir- cumscriptionem exsistere aliam a Patre. Dicendun enim est illie, quod quidern, hoc est, per se Deus,] Deus ille est [cum articulo,] propter quod et Servator in precatione ad Patrem inquit: ‹ Ur agnoscant te illum solum verum Deum ; quid- quid vero est præter hunc, qui dicitur- [loc est, per se Deus, ] participatione et communione divinitatis illius deificatum, non ille Deus,[cum ar- ticuluj, sed Deus [sine articulo] magis proprie dicen dum esse, quo nomine omnino primogenitus omnis creaturæ, quippe qui cum primus sit apud ipsum, attrahens divinitatem ad seipsum, honorabilior est reliquis diis, qui sunt præter ipsum, quorum ill : Deus, Deus est, juxta id quod dicitur ", « llle Deus deorum Dominus locutus est, et vocavit terram, › dans esse diis, a Deo hauriens abundanter unde ipsos efficiat deos et unde illis juxta suam ipsius bonitatem suppeditet. Verus igitur Deus est ille Deus [rum articulo:] qui autem dii efformantur ad ejus formam, velut imagines quædam sunt primi exempla ris. Sed rursus multarum imaginum archetypa imago est ille qui est apud Deum in princi. pio exsistens, quia sit apud Deum semper manens Deus, haudquaquam id habiturus nisi, apud Deum esset, et haudquaquam Deus mansurus, nisi perpetuo permansisset in contemplatione paternæ profunditatis. Joan. xvii, 3. Psal. XLIS, 1. 7521, lib. vit in Epist. ad Roman., cap. : « miror quomodo quidam legentes quod idem Apostolus in aliis dicit: Unus Deus Pater ex quo omnia, et unus Dominus Jesus Christus per quem omnia, Dei Deum debere profiteri, ne negent Filium duos Deos dicere videantur., HUETIUS. Regius, etc. D ut multi offendantur quia dixerimus unum esse ve- rum Deum, nempe Patrem, et præter Deum veruni multos factos deos participatione Dei: verentes gloriam ejus, qui omnem creaturam præcellit, æquari reliquis obtinentibus appellationem Dei sine articulo, præter datam differentiam, per quam Deum diximus reliquis omnibus diis ministrum esse deitatis, etiain hæc differentia est apponenda- Ea enim ratio quæ in singulis rationis capacibus inest, eamdein comparationem babet ad illam ra- tionem quæ in principio apud Deum est, et Deus est quam liabet Deus [id est ratio], sine articulo ad Deum illum (cum articulo.] Ut enim Pater [hoc est, per se Deus, et verus Deus, se habet ad imaginem, et ad imagines imaginiz, quam ob causam etiam dicuntur homines non esse imagines, sed ad imaginem, sic hunc in modum se habet idem [hoc est, ipsa ratio,] ad eam, qu est in singulis, rationem. Utraque enim locum obti- Jocuin Dionys. Petavius lib. De Trinit., cap. 4, n. 5. Mihi tamen id dolet, iniquum adeo in Orige- nein se gessisse virum magnum, ut quæ minus. sana in eo deprehenduntur, germana esse, neque ab Arianis inserta, contra Rufini testimonium per- tenderit quæ vero orthodoxæ sunt fidei, amica manu adtexta fuisse contra Athanasii (lib. De decret. Nicana synodi) auctoritatem crediderit. UETIUS. 3. Αλλ' ἐπεὶ εἰκὸς (81) προσκόψειν τινὰς τοῖς εἰ- G (78) Ἢ ἀργουμένους τὴν θεότητα, etc. Origenes (73) Λέγοιτο. Sic codex Bodleianus; male codex (30) Έστι. Ita codex Bodleianus; codex Regius, ἔτι. 3. Sed quoniam fortasse verisimile est futurum (81) Αλλ' ἐπεὶ εἰκός, etc. Audiendus in hunc

χρυσὸν καὶ ἄργυρον, τέχνης έμμελετήματα. Τε- Α λευταῖοι δέ εἰσιν οἱ λεγομένοις μὲν θεοῖς ἀνα- κείμενοι, οὐδαμῶς δὲ οὖσι θεοῖς. Οὕτω τοίνυν οἱ μέν τινες μετέχουσιν αὐτοῦ τοῦ ἐν ἀρχῇ Λόγου, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγου, καὶ Θεοῦ Λόγου, ὥσπερ Ωσηέ, καὶ Ησαΐας, καὶ Ἱερεμίας, καὶ εἴ τις ἕτερος τοιοῦ τον ἑαυτὸν παρέστησεν, ὡς τὸν λόγον Κυρίου ἢ τὸν λόγον γενέσθαι προς αυτόν· ἕτεροι δὲ οἱ μηδὲν εἰδό τες εἰ μὴ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμέ- νον, τὸν γενόμενον σάρκα Λόγον, τὸ πᾶν νομίσαντες εἶναι τοῦ Λόγου, Χριστὸν κατὰ σάρκα μόνον γινώ- σκουσι. Τοιοῦτον δέ ἐστι τὸ πλῆθος τῶν πεπιστευκέ και νομιζομένων. Καὶ τρίτοι λόγοις μετέχουσι τι τοῦ Λόγου ὡς πάντα ὑπερέχουσι λόγον, προσεσχήκασι. Καὶ μήποτε οὗτοί εἰσιν οἱ μετερχόμενοι τὰς εὐδο αιμούσας καὶ διαφερούσας ἐν φιλοσοφίᾳ παρ' Ελλη σιν αἱρέσεις. Τέταρτοι δὲ παρὰ τούτους (85) οι περ πιστευκότες λόγοις πάντη διεφθορόσι καὶ ἀθέοις, τὴν ἐναργῆ καὶ σχεδόν αἰσθητὴν Πρόνοιαν ἀναιροῦσι, καὶ ἄλλο τι τέλος παρὰ τὸ καλὸν ἀποδεχομένοις. Εἰ καὶ Λόγου, ἐξαμεν δὲ παρεκβεβηκέναι, οἶμαι δ' ὅτι παρακει- μένως ὑπὲρ τοῦ σαφῶς ἰδεῖν τέσσαρα πράγματα κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα, καὶ τέσσαρα κατὰ τὸ Λόγος, τοῦτο κεποιήκαμεν· ἦν γὰρ ὁ Θεὸς καὶ Θεὸς, εἶτα θεοὶ διχῶς, ὧν τοῦ κρείττονος τάγματος (86) ὑπερέχειν (87) δ Θεός Λόγος ὑπερεχόμενος ὑπὸ τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ. Καὶ πάλιν ἦν ὁ Λόγος, τάχα δὲ καὶ Λόγος, ὁμοίως τῷ ὁ Θεὸς καὶ Θεός· καὶ οἱ λόγοι διχῶς, οἰκεῖοί τε ἀν- θρώπινοι οἱ μὲν τῷ Πατρὶ, μερίδες ὄντες αὐτοῦ καὶ τούτοις παρακείμενοι, οὓς νῦν σαφέστερον ὁ λόγος ἡμῖν παρίστησιν, οἱ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα φθάσαντες, καὶ τὸ πᾶν ἐν αὐτῷ ἱστάντες· καὶ τρίτοι οἱ προειρημένοι, ἥλιον καὶ σελήνην, καὶ ἀστέρας νομίζοντες θεούς, καὶ ἐν αὐτοῖς ἱστάμενοι. Ἐπὶ πᾶσι δὲ, καὶ ἐν τῇ κάτω χώρᾳ οἱ τοῖς ἀψύχοις καὶ νεκροῖς εἰδώλοις έχε κείμενοι. Τὸ δὲ ἀνάλογον καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν Λόγον εὑρίσκομεν· οἱ μὲν γὰρ αὐτῷ τῷ λόγῳ κεκόσμηνται· οἱ δὲ παρακειμένῳ τινὶ αὐτῷ, καὶ δοκοῦντι εἶναι αὐτῷ τῷ πρώτῳ λόγῳ, οἱ μηδὲν εἰδότες, εἰ μὴ Ἰησοῦν Χρι- στὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον, οἱ τὸν Λόγον σάρκα ὁρῶντες· καὶ τρίτοι, οὓς πρὸ βραχέος εἰρήκαμεν. Τί δὲ δεί λέγειν περὶ τῶν νομιζομένων μὲν ἐν λόγῳ Λόγος, τυγχάνειν, ἀποπεπτωκότων δὲ οὐ μόνον αὐτοῦ τοῦ καλοῦ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἰχνέων, καὶ μετεχόντων αὐτοῦ; γος, Λόγος, ὁ Θεός ει Θεός. οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ, ο COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. servias eis, quæ ipsa distribuit Deus tuus cunctis B gentibus. › Vobis autem non sic dedit Dominus Deus tuus. Sed qui distribuit cunctis gentibus · lem, et lunam, et omne coli ornamentum Deus, cum sic non dederit Israeli? Scilicet ut qui nom possunt ad intelligibilem recurrare naturam, rebus corporeis ac sub sensum cadentibus divinitatem esse suspicati, vel lubenter in his sisterent, non prolapsi ad idola et daemonia. Deum igitur alii quidem Deum universorum babent; qui vero hos proxime sequuntur, in Christum Dei ipsius Filium defixi sunt. Tertii vero sunt qui solem, lunam omneque coeli ornamentum [deos habentes] a Deo aberrant, verumtamen errore longe præcellenti præstan- tioreque quam eorum qui vocant deos opera manuum hominum, aurum et argentum, artis excogitationes. At omnium ultimi sunt qui di- cati sunt his qui dii quidem dicuntur, haud- quaquam vero sunt. Similiter igitur aliqui participant quidem ipsius [id est, ratio- nis, sive Sermonis], qui est in principio, qui est apud Deum, qui est Deus, velut Oseas, et Jere- mias, et Isaias, et si quis alius talem seipsum ex- hibuit, ut serano Domini, vel sermo ad se fieret; alii vero, qui nihil sciunt, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum ”, tantum secundum carnem agno- scunt Christum ", existimantes se habere amplius nihil de Sermone, nisi quod caro factus est; cujus- modi est multitudo eorum qui credere putantur. Jam tertii se sermonibus aliquantulum illum Ser- monem participantibus applicuerunt, perinde quasi sermones illi omnem sermonem præcellant. Et forte hi sunt qui præclaras lin philosophia et præstantes sectas apud gentiles exercent. Quarto vero loco at his numerandi sunt illi qui sermonibus prorsus cor- ruptis et impiis crediderunt, evidentem ac fere sub sensum cadentem de medio tollentes Providentiam, aliumque fnem quendam prater bonum hone- stumve approbantes. Quod si digredi visi sumus commode tamen id fecisse remur et apposite, nimi- ram quod ad Dei nomen attinet, res quatuor in eo inspecturi, et totidemn in nomine [qui est ratio, sive sermo.] Erat enim Deus [cum articulo] et Deus [sine articulo,] deinde dii dupliciter. Quorum meliorem ordinem Deus Verbum superat, a Deo rerum omnium ipse superatus. Et rursus erat ¿ Aó- fortassis autem et eodem modo quo Verborum etiam duo sunt genera, quo- rum humana propria sunt alia quidem Patris, quod ejus partes sint, et his finitima, quæ nunc verbum apertius et planius nobis explanat, quæ ad Servatorem pervenerunt, et omni ex parte in eo astite- runt. Ac tertia sunt, quæ ante commemoravimus, solem ac lunam et stellas deos esse existimantia et in eis hærentia. Sed præter hæc omnia, sunt etiam in loco inferiore, quæ inanima et mortua idola ve- nerantur. Similia quoque de iis quæ ad Verbum pertinent reperimus: alia enim ipso Verbo ornata sunt, alia aliquo ei vicino ac finitimo, quod primum Verbum esse videtur, quæ nihil sciunt nisi ”I Cor. 11, 2. ” II Cor. v, 16. ille locus, usque ad quem uncis conclusimus, in Ferrariana interpretatione deside- rabatur, quein nos e Perioniana, mutatis duntaxat nonnallis, supplevimus. Idem quoque in toto hoc opere a nobis factum est, quotiescunque Ferra- riana interpretatio deficiebat, quod nonnunquain C D contingere observavimus, cum error aliquis oc- currit, velut in iis quæ sequuntur: nempe Filium Patri inferiorem posuit, pro more suo, ut in Ori- genianis probavimus. Quæ subjicit autem de ver- borum differentiis, futilia sane sunt, ne quid pejuj dicam. ΗusTIUS. . (85) Τέταρτοι δὲ παρὰ τούτους, etc. Epicurei. (86) ἂν τοῦ κρείττονος τάγματος, etc. Tolus (87) Υπερέχειν. Lego υπερέχει.

χρυσὸν καὶ ἄργυρον, τέχνης έμμελετήματα. Τε- Α λευταῖοι δέ εἰσιν οἱ λεγομένοις μὲν θεοῖς ἀνα- κείμενοι, οὐδαμῶς δὲ οὖσι θεοῖς. Οὕτω τοίνυν οἱ μέν τινες μετέχουσιν αὐτοῦ τοῦ ἐν ἀρχῇ Λόγου, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγου, καὶ Θεοῦ Λόγου, ὥσπερ Ωσηέ, καὶ Ησαΐας, καὶ Ἱερεμίας, καὶ εἴ τις ἕτερος τοιοῦ τον ἑαυτὸν παρέστησεν, ὡς τὸν λόγον Κυρίου ἢ τὸν λόγον γενέσθαι προς αυτόν· ἕτεροι δὲ οἱ μηδὲν εἰδό τες εἰ μὴ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμέ- νον, τὸν γενόμενον σάρκα Λόγον, τὸ πᾶν νομίσαντες εἶναι τοῦ Λόγου, Χριστὸν κατὰ σάρκα μόνον γινώ- σκουσι. Τοιοῦτον δέ ἐστι τὸ πλῆθος τῶν πεπιστευκέ και νομιζομένων. Καὶ τρίτοι λόγοις μετέχουσι τι τοῦ Λόγου ὡς πάντα ὑπερέχουσι λόγον, προσεσχήκασι. Καὶ μήποτε οὗτοί εἰσιν οἱ μετερχόμενοι τὰς εὐδο αιμούσας καὶ διαφερούσας ἐν φιλοσοφίᾳ παρ' Ελλη σιν αἱρέσεις. Τέταρτοι δὲ παρὰ τούτους (85) οι περ πιστευκότες λόγοις πάντη διεφθορόσι καὶ ἀθέοις, τὴν ἐναργῆ καὶ σχεδόν αἰσθητὴν Πρόνοιαν ἀναιροῦσι, καὶ ἄλλο τι τέλος παρὰ τὸ καλὸν ἀποδεχομένοις. Εἰ καὶ Λόγου, ἐξαμεν δὲ παρεκβεβηκέναι, οἶμαι δ' ὅτι παρακει- μένως ὑπὲρ τοῦ σαφῶς ἰδεῖν τέσσαρα πράγματα κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα, καὶ τέσσαρα κατὰ τὸ Λόγος, τοῦτο κεποιήκαμεν· ἦν γὰρ ὁ Θεὸς καὶ Θεὸς, εἶτα θεοὶ διχῶς, ὧν τοῦ κρείττονος τάγματος (86) ὑπερέχειν (87) δ Θεός Λόγος ὑπερεχόμενος ὑπὸ τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ. Καὶ πάλιν ἦν ὁ Λόγος, τάχα δὲ καὶ Λόγος, ὁμοίως τῷ ὁ Θεὸς καὶ Θεός· καὶ οἱ λόγοι διχῶς, οἰκεῖοί τε ἀν- θρώπινοι οἱ μὲν τῷ Πατρὶ, μερίδες ὄντες αὐτοῦ καὶ τούτοις παρακείμενοι, οὓς νῦν σαφέστερον ὁ λόγος ἡμῖν παρίστησιν, οἱ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα φθάσαντες, καὶ τὸ πᾶν ἐν αὐτῷ ἱστάντες· καὶ τρίτοι οἱ προειρημένοι, ἥλιον καὶ σελήνην, καὶ ἀστέρας νομίζοντες θεούς, καὶ ἐν αὐτοῖς ἱστάμενοι. Ἐπὶ πᾶσι δὲ, καὶ ἐν τῇ κάτω χώρᾳ οἱ τοῖς ἀψύχοις καὶ νεκροῖς εἰδώλοις έχε κείμενοι. Τὸ δὲ ἀνάλογον καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν Λόγον εὑρίσκομεν· οἱ μὲν γὰρ αὐτῷ τῷ λόγῳ κεκόσμηνται· οἱ δὲ παρακειμένῳ τινὶ αὐτῷ, καὶ δοκοῦντι εἶναι αὐτῷ τῷ πρώτῳ λόγῳ, οἱ μηδὲν εἰδότες, εἰ μὴ Ἰησοῦν Χρι- στὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον, οἱ τὸν Λόγον σάρκα ὁρῶντες· καὶ τρίτοι, οὓς πρὸ βραχέος εἰρήκαμεν. Τί δὲ δεί λέγειν περὶ τῶν νομιζομένων μὲν ἐν λόγῳ Λόγος, τυγχάνειν, ἀποπεπτωκότων δὲ οὐ μόνον αὐτοῦ τοῦ καλοῦ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἰχνέων, καὶ μετεχόντων αὐτοῦ; γος, Λόγος, ὁ Θεός ει Θεός. οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ, ο COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. servias eis, quæ ipsa distribuit Deus tuus cunctis B gentibus. › Vobis autem non sic dedit Dominus Deus tuus. Sed qui distribuit cunctis gentibus · lem, et lunam, et omne coli ornamentum Deus, cum sic non dederit Israeli? Scilicet ut qui nom possunt ad intelligibilem recurrare naturam, rebus corporeis ac sub sensum cadentibus divinitatem esse suspicati, vel lubenter in his sisterent, non prolapsi ad idola et daemonia. Deum igitur alii quidem Deum universorum babent; qui vero hos proxime sequuntur, in Christum Dei ipsius Filium defixi sunt. Tertii vero sunt qui solem, lunam omneque coeli ornamentum [deos habentes] a Deo aberrant, verumtamen errore longe præcellenti præstan- tioreque quam eorum qui vocant deos opera manuum hominum, aurum et argentum, artis excogitationes. At omnium ultimi sunt qui di- cati sunt his qui dii quidem dicuntur, haud- quaquam vero sunt. Similiter igitur aliqui participant quidem ipsius [id est, ratio- nis, sive Sermonis], qui est in principio, qui est apud Deum, qui est Deus, velut Oseas, et Jere- mias, et Isaias, et si quis alius talem seipsum ex- hibuit, ut serano Domini, vel sermo ad se fieret; alii vero, qui nihil sciunt, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum ”, tantum secundum carnem agno- scunt Christum ", existimantes se habere amplius nihil de Sermone, nisi quod caro factus est; cujus- modi est multitudo eorum qui credere putantur. Jam tertii se sermonibus aliquantulum illum Ser- monem participantibus applicuerunt, perinde quasi sermones illi omnem sermonem præcellant. Et forte hi sunt qui præclaras lin philosophia et præstantes sectas apud gentiles exercent. Quarto vero loco at his numerandi sunt illi qui sermonibus prorsus cor- ruptis et impiis crediderunt, evidentem ac fere sub sensum cadentem de medio tollentes Providentiam, aliumque fnem quendam prater bonum hone- stumve approbantes. Quod si digredi visi sumus commode tamen id fecisse remur et apposite, nimi- ram quod ad Dei nomen attinet, res quatuor in eo inspecturi, et totidemn in nomine [qui est ratio, sive sermo.] Erat enim Deus [cum articulo] et Deus [sine articulo,] deinde dii dupliciter. Quorum meliorem ordinem Deus Verbum superat, a Deo rerum omnium ipse superatus. Et rursus erat ¿ Aó- fortassis autem et eodem modo quo Verborum etiam duo sunt genera, quo- rum humana propria sunt alia quidem Patris, quod ejus partes sint, et his finitima, quæ nunc verbum apertius et planius nobis explanat, quæ ad Servatorem pervenerunt, et omni ex parte in eo astite- runt. Ac tertia sunt, quæ ante commemoravimus, solem ac lunam et stellas deos esse existimantia et in eis hærentia. Sed præter hæc omnia, sunt etiam in loco inferiore, quæ inanima et mortua idola ve- nerantur. Similia quoque de iis quæ ad Verbum pertinent reperimus: alia enim ipso Verbo ornata sunt, alia aliquo ei vicino ac finitimo, quod primum Verbum esse videtur, quæ nihil sciunt nisi ”I Cor. 11, 2. ” II Cor. v, 16. ille locus, usque ad quem uncis conclusimus, in Ferrariana interpretatione deside- rabatur, quein nos e Perioniana, mutatis duntaxat nonnallis, supplevimus. Idem quoque in toto hoc opere a nobis factum est, quotiescunque Ferra- riana interpretatio deficiebat, quod nonnunquain C D contingere observavimus, cum error aliquis oc- currit, velut in iis quæ sequuntur: nempe Filium Patri inferiorem posuit, pro more suo, ut in Ori- genianis probavimus. Quæ subjicit autem de ver- borum differentiis, futilia sane sunt, ne quid pejuj dicam. ΗusTIUS. . (85) Τέταρτοι δὲ παρὰ τούτους, etc. Epicurei. (86) ἂν τοῦ κρείττονος τάγματος, etc. Tolus (87) Υπερέχειν. Lego υπερέχει.

χρυσὸν καὶ ἄργυρον, τέχνης έμμελετήματα. Τε- Α λευταῖοι δέ εἰσιν οἱ λεγομένοις μὲν θεοῖς ἀνα- κείμενοι, οὐδαμῶς δὲ οὖσι θεοῖς. Οὕτω τοίνυν οἱ μέν τινες μετέχουσιν αὐτοῦ τοῦ ἐν ἀρχῇ Λόγου, καὶ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγου, καὶ Θεοῦ Λόγου, ὥσπερ Ωσηέ, καὶ Ησαΐας, καὶ Ἱερεμίας, καὶ εἴ τις ἕτερος τοιοῦ τον ἑαυτὸν παρέστησεν, ὡς τὸν λόγον Κυρίου ἢ τὸν λόγον γενέσθαι προς αυτόν· ἕτεροι δὲ οἱ μηδὲν εἰδό τες εἰ μὴ Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμέ- νον, τὸν γενόμενον σάρκα Λόγον, τὸ πᾶν νομίσαντες εἶναι τοῦ Λόγου, Χριστὸν κατὰ σάρκα μόνον γινώ- σκουσι. Τοιοῦτον δέ ἐστι τὸ πλῆθος τῶν πεπιστευκέ και νομιζομένων. Καὶ τρίτοι λόγοις μετέχουσι τι τοῦ Λόγου ὡς πάντα ὑπερέχουσι λόγον, προσεσχήκασι. Καὶ μήποτε οὗτοί εἰσιν οἱ μετερχόμενοι τὰς εὐδο αιμούσας καὶ διαφερούσας ἐν φιλοσοφίᾳ παρ' Ελλη σιν αἱρέσεις. Τέταρτοι δὲ παρὰ τούτους (85) οι περ πιστευκότες λόγοις πάντη διεφθορόσι καὶ ἀθέοις, τὴν ἐναργῆ καὶ σχεδόν αἰσθητὴν Πρόνοιαν ἀναιροῦσι, καὶ ἄλλο τι τέλος παρὰ τὸ καλὸν ἀποδεχομένοις. Εἰ καὶ Λόγου, ἐξαμεν δὲ παρεκβεβηκέναι, οἶμαι δ' ὅτι παρακει- μένως ὑπὲρ τοῦ σαφῶς ἰδεῖν τέσσαρα πράγματα κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα, καὶ τέσσαρα κατὰ τὸ Λόγος, τοῦτο κεποιήκαμεν· ἦν γὰρ ὁ Θεὸς καὶ Θεὸς, εἶτα θεοὶ διχῶς, ὧν τοῦ κρείττονος τάγματος (86) ὑπερέχειν (87) δ Θεός Λόγος ὑπερεχόμενος ὑπὸ τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ. Καὶ πάλιν ἦν ὁ Λόγος, τάχα δὲ καὶ Λόγος, ὁμοίως τῷ ὁ Θεὸς καὶ Θεός· καὶ οἱ λόγοι διχῶς, οἰκεῖοί τε ἀν- θρώπινοι οἱ μὲν τῷ Πατρὶ, μερίδες ὄντες αὐτοῦ καὶ τούτοις παρακείμενοι, οὓς νῦν σαφέστερον ὁ λόγος ἡμῖν παρίστησιν, οἱ ἐπὶ τὸν Σωτῆρα φθάσαντες, καὶ τὸ πᾶν ἐν αὐτῷ ἱστάντες· καὶ τρίτοι οἱ προειρημένοι, ἥλιον καὶ σελήνην, καὶ ἀστέρας νομίζοντες θεούς, καὶ ἐν αὐτοῖς ἱστάμενοι. Ἐπὶ πᾶσι δὲ, καὶ ἐν τῇ κάτω χώρᾳ οἱ τοῖς ἀψύχοις καὶ νεκροῖς εἰδώλοις έχε κείμενοι. Τὸ δὲ ἀνάλογον καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ τὸν Λόγον εὑρίσκομεν· οἱ μὲν γὰρ αὐτῷ τῷ λόγῳ κεκόσμηνται· οἱ δὲ παρακειμένῳ τινὶ αὐτῷ, καὶ δοκοῦντι εἶναι αὐτῷ τῷ πρώτῳ λόγῳ, οἱ μηδὲν εἰδότες, εἰ μὴ Ἰησοῦν Χρι- στὸν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον, οἱ τὸν Λόγον σάρκα ὁρῶντες· καὶ τρίτοι, οὓς πρὸ βραχέος εἰρήκαμεν. Τί δὲ δεί λέγειν περὶ τῶν νομιζομένων μὲν ἐν λόγῳ Λόγος, τυγχάνειν, ἀποπεπτωκότων δὲ οὐ μόνον αὐτοῦ τοῦ καλοῦ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἰχνέων, καὶ μετεχόντων αὐτοῦ; γος, Λόγος, ὁ Θεός ει Θεός. οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ, ο COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. servias eis, quæ ipsa distribuit Deus tuus cunctis B gentibus. › Vobis autem non sic dedit Dominus Deus tuus. Sed qui distribuit cunctis gentibus · lem, et lunam, et omne coli ornamentum Deus, cum sic non dederit Israeli? Scilicet ut qui nom possunt ad intelligibilem recurrare naturam, rebus corporeis ac sub sensum cadentibus divinitatem esse suspicati, vel lubenter in his sisterent, non prolapsi ad idola et daemonia. Deum igitur alii quidem Deum universorum babent; qui vero hos proxime sequuntur, in Christum Dei ipsius Filium defixi sunt. Tertii vero sunt qui solem, lunam omneque coeli ornamentum [deos habentes] a Deo aberrant, verumtamen errore longe præcellenti præstan- tioreque quam eorum qui vocant deos opera manuum hominum, aurum et argentum, artis excogitationes. At omnium ultimi sunt qui di- cati sunt his qui dii quidem dicuntur, haud- quaquam vero sunt. Similiter igitur aliqui participant quidem ipsius [id est, ratio- nis, sive Sermonis], qui est in principio, qui est apud Deum, qui est Deus, velut Oseas, et Jere- mias, et Isaias, et si quis alius talem seipsum ex- hibuit, ut serano Domini, vel sermo ad se fieret; alii vero, qui nihil sciunt, nisi Jesum Christum, et hunc crucifixum ”, tantum secundum carnem agno- scunt Christum ", existimantes se habere amplius nihil de Sermone, nisi quod caro factus est; cujus- modi est multitudo eorum qui credere putantur. Jam tertii se sermonibus aliquantulum illum Ser- monem participantibus applicuerunt, perinde quasi sermones illi omnem sermonem præcellant. Et forte hi sunt qui præclaras lin philosophia et præstantes sectas apud gentiles exercent. Quarto vero loco at his numerandi sunt illi qui sermonibus prorsus cor- ruptis et impiis crediderunt, evidentem ac fere sub sensum cadentem de medio tollentes Providentiam, aliumque fnem quendam prater bonum hone- stumve approbantes. Quod si digredi visi sumus commode tamen id fecisse remur et apposite, nimi- ram quod ad Dei nomen attinet, res quatuor in eo inspecturi, et totidemn in nomine [qui est ratio, sive sermo.] Erat enim Deus [cum articulo] et Deus [sine articulo,] deinde dii dupliciter. Quorum meliorem ordinem Deus Verbum superat, a Deo rerum omnium ipse superatus. Et rursus erat ¿ Aó- fortassis autem et eodem modo quo Verborum etiam duo sunt genera, quo- rum humana propria sunt alia quidem Patris, quod ejus partes sint, et his finitima, quæ nunc verbum apertius et planius nobis explanat, quæ ad Servatorem pervenerunt, et omni ex parte in eo astite- runt. Ac tertia sunt, quæ ante commemoravimus, solem ac lunam et stellas deos esse existimantia et in eis hærentia. Sed præter hæc omnia, sunt etiam in loco inferiore, quæ inanima et mortua idola ve- nerantur. Similia quoque de iis quæ ad Verbum pertinent reperimus: alia enim ipso Verbo ornata sunt, alia aliquo ei vicino ac finitimo, quod primum Verbum esse videtur, quæ nihil sciunt nisi ”I Cor. 11, 2. ” II Cor. v, 16. ille locus, usque ad quem uncis conclusimus, in Ferrariana interpretatione deside- rabatur, quein nos e Perioniana, mutatis duntaxat nonnallis, supplevimus. Idem quoque in toto hoc opere a nobis factum est, quotiescunque Ferra- riana interpretatio deficiebat, quod nonnunquain C D contingere observavimus, cum error aliquis oc- currit, velut in iis quæ sequuntur: nempe Filium Patri inferiorem posuit, pro more suo, ut in Ori- genianis probavimus. Quæ subjicit autem de ver- borum differentiis, futilia sane sunt, ne quid pejuj dicam. ΗusTIUS. . (85) Τέταρτοι δὲ παρὰ τούτους, etc. Epicurei. (86) ἂν τοῦ κρείττονος τάγματος, etc. Tolus (87) Υπερέχειν. Lego υπερέχει.

νὸς, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνει καὶ πολεμεῖ. Οἱ δὲ Εt Β ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ὡς φλόξ πυρός· καὶ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ διαδήματα πολλά, ἔχων ὄνομα γεγραμμένον, οὐδεὶς οἶδεν εἰ μὴ αὐτὸς, καὶ περιβεβλημένος ἱμάτ τον ερβαντισμένον αἷματι, καὶ ἐκέκλητο τὸ ὄνομα αὐτοῦ Λόγος τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὰ στρατεύματα αὐτοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ ἠκολούθει αὐτῷ ἐφ᾽ ἵπποις λευκοῖς, ἐνδεδυμένοις (89) βύσσινον καθαρὸν, καὶ ἐκ τοῦ στό ματος αὐτοῦ ἐκπορεύεται ρομφαία ἐξεῖα, ἵνα ἐν αὐτῇ πατάξῃ τὰ ἔθνη, καὶ αὐτὸς ποιμανεῖ αὐτοὺς ἐν ῥάβδω σιδηρά, καὶ αὐτὸς πατεῖ τὴν ληνὸν τοῦ οἴνου τῆς ὀργῆς τοῦ θυμοῦ (90) τοῦ Θεοῦ τοῦ παντοκρά τορος, καὶ ἔχει ἐπὶ τὸ ἱμάτιον καὶ ἐπὶ τὸν μηρὸν αὐτοῦ ὄνομα γεγραμμένον· Ὁ Βασιλεὺς βασιλέων, καὶ Κύριος κυρίων. » Αναγκαίως δὲ καὶ ἀπολύτως εἴρηται καὶ Λόγος, καὶ μετὰ προσθήκης Λόγος τοῦ Θεοῦ. ἂν εἰ τὸ ἕτερον σεσιώπητο, ἀφορμὰς ἂν εἴχομεν τοῦ παραδέξασθαι (91), καὶ ἀποπεσεῖν τῆς περὶ τῆς Λόγου ἀληθείας. Εἰ γὰρ Λόγος μὲν ἀνα- γέγραπτο, Λόγος δὲ Θεοῦ μὴ εἴρητο, οὐ σαφῶς ἐμανθάνομεν, ὅτι οὗτος ὁ Λόγος, Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐστι. Πάλιν τ' αὖ εἰ Λόγος μὲν τοῦ Θεοῦ προσηγο- ρεύετο, Λόγος δὲ ἀπολύτως οὐκ εἴρητο, κἂν πολλούς Λόγους ἀναπλάσσοντες κατὰ τὴν πρὸς ἕκαστον τῶν λογικῶν σχέσιν, μάτην ἂν πολλοὺς κυρίως όνομαζο μένους παρεδεξάμεθα. Καλώς μέντοι γε διαγράφων τὰ περὶ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει Απόστολος, καὶ ὁ εὐαγγελιστής, ἤδη δὲ καὶ διὰ τῆς Αποκαλύψεως καὶ προφήτης, φησὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἑωρακέναι ἐν ἀνεῳγότι τῷ οὐρανῷ, ἐφ' ίππῳ λευκῷ οχούμενον. Τί δὲ αἰνίττεται τὸ ἀνεῷχθαι τὸν εὐρανὸν, καὶ ὁ λευκὸς ἵππος, καὶ τὸ ἐπ' αὐτοῦ καθ ἐξεσθαι τὸν καλούμενον τοῦ Θεοῦ Λόγον, πρὸς τὸ εἶναι Θεοῦ Λόγον καὶ πιστὸν καὶ ἀληθινὸν, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρινοῦντα (91') καὶ πολεμοῦντα λεγόμενον, κατανοητέον, ἵνα ἔτι μᾶλλον προβιβασθῶμεν τῷ ἐκλα- βεῖν τὰ περὶ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ. Κεκλεῖσθαι δὲ ἡγοῦμαι τὸν οὐρανὸν τοῖς ἀσεβέσι, καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ φέρουσιν, ἀνεῴχθαι δὲ τοῖς δικαίοις καὶ Δεκοσμημένοις τῇ τοῦ ἐπουρανίου (92) εἰκόνι · τοῖς μὲν γὰρ, ἅτε κάτω τυγχάνουσι, καὶ ἐν σαρκὶ ἔτι ὑπάρχουσιν ἀποκέκλεισται τὰ κρείττονα, οὐ συνιεί σιν αὐτὰ, οὐδὲ τὸ κάλλος αὐτῶν δυναμένοις, ἐπεὶ μὴ βούλονται, κατανοεῖν, συγκύπτοντες (95), καὶ μὴ ἐπιδιδόντες αὐτοὺς εἰς τὸ ἀνακύπτειν· τοῖς δὲ διαφέ- ρουσιν, ἅτε τὸ πολίτευμα ἔχουσιν ἐν οὐρανοῖς, τὰ ουράνια τῇ κλειδὶ τοῦ Δαυΐδ ἀνέῳγε θεωρούμενα, τοῦ Θείου Λόγου ἀνοίγοντος αὐτὰ, καὶ σαφηνίζοντος, διὰ τοῦ ὀχεῖσθαι ἵππων, φωναῖς τὰ σημαινόμενα ἀπαγγελ- λούσαις· λευκῷ, διὰ τὸ φανερὸν καὶ τὸ λευκὸν, καὶ φωτεινὸν τῆς γνώσεως. Καθέζεται δὲ ἐπὶ τὸν λευκὸν ἵππον ὁ καλούμενος Πιστός, ίδρυμένος βεβαιότερον παρεκδέ- ξασθαι, Παρεκδέξα κρίνει, κρίνοντα, επαρνίου. ἐγκύπτοντες. COMMENT. IN JOAN. TOMUS N. A dicens : . vidi coelum apertum, et ecce equus B D Apoc. xix, et seq. ** Philipp. 111, 20. sed suppletur e codd. Bodleiano et Barberino. diderunt ferrarius et Perionius. Legas, proclivis erit interprelatio. fat autein est præter germanam sententiam intelli- C albus, et qui sedebat super eum vocabatur Fidelis, et Verax, et in justitia judicat et pugnat. Oculi au- tem ejus, sicut flamma ignis : et in capite ejus dia- demata multa, habens nomen scriptum, quod nemo novit nisi ipse, et indutus erat veste tincta sanguine. El vocatur nomen ejus, Sermo Dei. Et exercitus, qui sunt in cœlo, sequebantur eum in equis albis, vestiti byssino albo, et puro, et ex ore ejus proce dit gladius acutus, ut eo percutiat gentes, et ipse reget eos virga ferrea, et ipse calcat torcular vini iræ furoris Dei omnipotentis, et habet in vestimento, et in femore suo nomen scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium. › Sed necessario et ab- solute posuit Joannes vocabulum Sermo, et cum adjectione eliam, Sermo Dei. Nam si alterum lacuis- set, occasionem habituri eramus præter germanam sententiam intelligendi, et aberrandi a veritate hujus vocabuli Sermo: ac si absolute scripsisset Joannes, Sermonem, nec dixisset etiam cum adje- ctione, Sermonem Dei, non didicissemus aperte hunc Sermonem esse Sermonem Dei. Rursus si Sermonem Dei dixisset, nec absolute Sermonem, etiam multos Sermones fingentes juxta relationem ad unumquemque eorum qui sermone ac ratione utun- tur, frustra multos proprie sic nominatos admisis- semus. Itaque recte apostolus et evangelista, janı vero etiam propter Apocalypsin propheta, descri- bens in Apocalypsi Sermonem Dei, se Dei Sermo- nem vidisse inquit, aperto caelo, equo albo vectum. Quid vero innuat cœli apertio, et equus albus, et super ipsum sessio illius qui Sermo Dei vocatur, qui etiam, praeterquam est Sermo Dei, fidelis dici- tur, et verax, et in justitia judicans et bellans, considerandum est, ut eo magis proficiamus, cum intellexerimus quæ ad Dei Sermonem pertinent. Proinde arbitror ego impiis et terrestrem imaginem gerentibus, coelum esse clausum, apertum vero ju- stis, et his qui insigniti fuerint supercoelestis imagine. Nimirum impiis quidem humi etiamnum repentibus, et in carne exsistentibus, præstantiora sunt clausa, quia non intelligant ea, nec possint eorum pulchritudinem (quia nolunt) dispicere, proni nec erigere se conantes, cum justi et excellentes, quia jus civitatis in caelis habeant ®, coelestia con- templentur, Davidis clavi aperta, nempe divino Sere mone aperiente ea et manifestante, eo quod veba- tur equo, hoc est vocibus significata renuntianti- bus ; albo, propter perspicuam, et candidam, et lu- cidam cognitionem. Sedetautem super equum album ille qui vocatur fidelis, firmius et, ut ita dicam, re- galius insidens in vocibus, quæ subverti non pos- gere et explicare. HURTIUS. periori et inferioribus etc. Εpi7. nus ; male vero editio lluetii in textu habet gius vero et Barberinus, (89) Ενδεδυμένοις. Lege ενδεδυμένοι. (90) Τοῦ θυμού. Desideratur in editione Huelii, (91) Παραδέξασθαι, etc. Nullo sensu hæc real- (91) Κρινοῦντα. Forte κρίνοντα, ut congrual su (92) Επουρανίου. Sic codd. Bodleianus et Barberi- (93) Συγκύπτοντες. Ita codex Bodleianus Re

νὸς, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνει καὶ πολεμεῖ. Οἱ δὲ Εt Β ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ ὡς φλόξ πυρός· καὶ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ διαδήματα πολλά, ἔχων ὄνομα γεγραμμένον, οὐδεὶς οἶδεν εἰ μὴ αὐτὸς, καὶ περιβεβλημένος ἱμάτ τον ερβαντισμένον αἷματι, καὶ ἐκέκλητο τὸ ὄνομα αὐτοῦ Λόγος τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὰ στρατεύματα αὐτοῦ ἐν τῷ οὐρανῷ ἠκολούθει αὐτῷ ἐφ᾽ ἵπποις λευκοῖς, ἐνδεδυμένοις (89) βύσσινον καθαρὸν, καὶ ἐκ τοῦ στό ματος αὐτοῦ ἐκπορεύεται ρομφαία ἐξεῖα, ἵνα ἐν αὐτῇ πατάξῃ τὰ ἔθνη, καὶ αὐτὸς ποιμανεῖ αὐτοὺς ἐν ῥάβδω σιδηρά, καὶ αὐτὸς πατεῖ τὴν ληνὸν τοῦ οἴνου τῆς ὀργῆς τοῦ θυμοῦ (90) τοῦ Θεοῦ τοῦ παντοκρά τορος, καὶ ἔχει ἐπὶ τὸ ἱμάτιον καὶ ἐπὶ τὸν μηρὸν αὐτοῦ ὄνομα γεγραμμένον· Ὁ Βασιλεὺς βασιλέων, καὶ Κύριος κυρίων. » Αναγκαίως δὲ καὶ ἀπολύτως εἴρηται καὶ Λόγος, καὶ μετὰ προσθήκης Λόγος τοῦ Θεοῦ. ἂν εἰ τὸ ἕτερον σεσιώπητο, ἀφορμὰς ἂν εἴχομεν τοῦ παραδέξασθαι (91), καὶ ἀποπεσεῖν τῆς περὶ τῆς Λόγου ἀληθείας. Εἰ γὰρ Λόγος μὲν ἀνα- γέγραπτο, Λόγος δὲ Θεοῦ μὴ εἴρητο, οὐ σαφῶς ἐμανθάνομεν, ὅτι οὗτος ὁ Λόγος, Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐστι. Πάλιν τ' αὖ εἰ Λόγος μὲν τοῦ Θεοῦ προσηγο- ρεύετο, Λόγος δὲ ἀπολύτως οὐκ εἴρητο, κἂν πολλούς Λόγους ἀναπλάσσοντες κατὰ τὴν πρὸς ἕκαστον τῶν λογικῶν σχέσιν, μάτην ἂν πολλοὺς κυρίως όνομαζο μένους παρεδεξάμεθα. Καλώς μέντοι γε διαγράφων τὰ περὶ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει Απόστολος, καὶ ὁ εὐαγγελιστής, ἤδη δὲ καὶ διὰ τῆς Αποκαλύψεως καὶ προφήτης, φησὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἑωρακέναι ἐν ἀνεῳγότι τῷ οὐρανῷ, ἐφ' ίππῳ λευκῷ οχούμενον. Τί δὲ αἰνίττεται τὸ ἀνεῷχθαι τὸν εὐρανὸν, καὶ ὁ λευκὸς ἵππος, καὶ τὸ ἐπ' αὐτοῦ καθ ἐξεσθαι τὸν καλούμενον τοῦ Θεοῦ Λόγον, πρὸς τὸ εἶναι Θεοῦ Λόγον καὶ πιστὸν καὶ ἀληθινὸν, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρινοῦντα (91') καὶ πολεμοῦντα λεγόμενον, κατανοητέον, ἵνα ἔτι μᾶλλον προβιβασθῶμεν τῷ ἐκλα- βεῖν τὰ περὶ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ. Κεκλεῖσθαι δὲ ἡγοῦμαι τὸν οὐρανὸν τοῖς ἀσεβέσι, καὶ τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ φέρουσιν, ἀνεῴχθαι δὲ τοῖς δικαίοις καὶ Δεκοσμημένοις τῇ τοῦ ἐπουρανίου (92) εἰκόνι · τοῖς μὲν γὰρ, ἅτε κάτω τυγχάνουσι, καὶ ἐν σαρκὶ ἔτι ὑπάρχουσιν ἀποκέκλεισται τὰ κρείττονα, οὐ συνιεί σιν αὐτὰ, οὐδὲ τὸ κάλλος αὐτῶν δυναμένοις, ἐπεὶ μὴ βούλονται, κατανοεῖν, συγκύπτοντες (95), καὶ μὴ ἐπιδιδόντες αὐτοὺς εἰς τὸ ἀνακύπτειν· τοῖς δὲ διαφέ- ρουσιν, ἅτε τὸ πολίτευμα ἔχουσιν ἐν οὐρανοῖς, τὰ ουράνια τῇ κλειδὶ τοῦ Δαυΐδ ἀνέῳγε θεωρούμενα, τοῦ Θείου Λόγου ἀνοίγοντος αὐτὰ, καὶ σαφηνίζοντος, διὰ τοῦ ὀχεῖσθαι ἵππων, φωναῖς τὰ σημαινόμενα ἀπαγγελ- λούσαις· λευκῷ, διὰ τὸ φανερὸν καὶ τὸ λευκὸν, καὶ φωτεινὸν τῆς γνώσεως. Καθέζεται δὲ ἐπὶ τὸν λευκὸν ἵππον ὁ καλούμενος Πιστός, ίδρυμένος βεβαιότερον παρεκδέ- ξασθαι, Παρεκδέξα κρίνει, κρίνοντα, επαρνίου. ἐγκύπτοντες. COMMENT. IN JOAN. TOMUS N. A dicens : . vidi coelum apertum, et ecce equus B D Apoc. xix, et seq. ** Philipp. 111, 20. sed suppletur e codd. Bodleiano et Barberino. diderunt ferrarius et Perionius. Legas, proclivis erit interprelatio. fat autein est præter germanam sententiam intelli- C albus, et qui sedebat super eum vocabatur Fidelis, et Verax, et in justitia judicat et pugnat. Oculi au- tem ejus, sicut flamma ignis : et in capite ejus dia- demata multa, habens nomen scriptum, quod nemo novit nisi ipse, et indutus erat veste tincta sanguine. El vocatur nomen ejus, Sermo Dei. Et exercitus, qui sunt in cœlo, sequebantur eum in equis albis, vestiti byssino albo, et puro, et ex ore ejus proce dit gladius acutus, ut eo percutiat gentes, et ipse reget eos virga ferrea, et ipse calcat torcular vini iræ furoris Dei omnipotentis, et habet in vestimento, et in femore suo nomen scriptum: Rex regum, et Dominus dominantium. › Sed necessario et ab- solute posuit Joannes vocabulum Sermo, et cum adjectione eliam, Sermo Dei. Nam si alterum lacuis- set, occasionem habituri eramus præter germanam sententiam intelligendi, et aberrandi a veritate hujus vocabuli Sermo: ac si absolute scripsisset Joannes, Sermonem, nec dixisset etiam cum adje- ctione, Sermonem Dei, non didicissemus aperte hunc Sermonem esse Sermonem Dei. Rursus si Sermonem Dei dixisset, nec absolute Sermonem, etiam multos Sermones fingentes juxta relationem ad unumquemque eorum qui sermone ac ratione utun- tur, frustra multos proprie sic nominatos admisis- semus. Itaque recte apostolus et evangelista, janı vero etiam propter Apocalypsin propheta, descri- bens in Apocalypsi Sermonem Dei, se Dei Sermo- nem vidisse inquit, aperto caelo, equo albo vectum. Quid vero innuat cœli apertio, et equus albus, et super ipsum sessio illius qui Sermo Dei vocatur, qui etiam, praeterquam est Sermo Dei, fidelis dici- tur, et verax, et in justitia judicans et bellans, considerandum est, ut eo magis proficiamus, cum intellexerimus quæ ad Dei Sermonem pertinent. Proinde arbitror ego impiis et terrestrem imaginem gerentibus, coelum esse clausum, apertum vero ju- stis, et his qui insigniti fuerint supercoelestis imagine. Nimirum impiis quidem humi etiamnum repentibus, et in carne exsistentibus, præstantiora sunt clausa, quia non intelligant ea, nec possint eorum pulchritudinem (quia nolunt) dispicere, proni nec erigere se conantes, cum justi et excellentes, quia jus civitatis in caelis habeant ®, coelestia con- templentur, Davidis clavi aperta, nempe divino Sere mone aperiente ea et manifestante, eo quod veba- tur equo, hoc est vocibus significata renuntianti- bus ; albo, propter perspicuam, et candidam, et lu- cidam cognitionem. Sedetautem super equum album ille qui vocatur fidelis, firmius et, ut ita dicam, re- galius insidens in vocibus, quæ subverti non pos- gere et explicare. HURTIUS. periori et inferioribus etc. Εpi7. nus ; male vero editio lluetii in textu habet gius vero et Barberinus, (89) Ενδεδυμένοις. Lege ενδεδυμένοι. (90) Τοῦ θυμού. Desideratur in editione Huelii, (91) Παραδέξασθαι, etc. Nullo sensu hæc real- (91) Κρινοῦντα. Forte κρίνοντα, ut congrual su (92) Επουρανίου. Sic codd. Bodleianus et Barberi- (93) Συγκύπτοντες. Ita codex Bodleianus Re

καὶ τάχιον τρεχούσαις, καὶ παρευδοκιμούσαις ἐν τῇ φορᾷ πάντα τὸν ἀνταγωνιστὴν ὑποκριτὴν Λόγου μιζόμενον Λόγον, καὶ ἀληθείας δοκοῦσαν ἀλήθειαν. Καλεῖται δὲ Πιστὸς ὁ ἐπὶ τοῦ λευκοῦ ἵππου (94), οὐ διὰ τὸ πιστεύειν, ὅσον διὰ τὸ πιστευτὸς εἶναι, τους ἐστι, τοῦ πιστεύεσθαι ἄξιος. Κύριος γάρ, κατὰ τὸν Μωϋσέα; πιστὸς καὶ ἀληθινός. Καὶ ἀληθινὸς γὰρ πρὸς ἀντιδιαστολὴν σκιᾶς, καὶ τύπου, καὶ εἰκόνος· ἐπεὶ τοιοῦτος ὁ ἐν τῷ ἀνεῳγότι οὐρανῷ Λόγος. Οὐ γὰρ ἐπὶ γῆς ὁ τοιοῦτος (95), ὁποῖος ὁ ἐν οὐρανῷ, ἅτε γε- νόμενος σὰρξ, καὶ διὰ σκιᾶς καὶ τύπων καὶ εἰκόνων λαλούμενος (96). Τὰ δὲ πλήθη τῶν πεπιστευκένα: νομιζομένων τῇ σκιᾷ τοῦ Λόγου, καὶ οὐχὶ τῷ ἀλη καὶ, ἵν' οὕτως είπω, βασιλικώτερον ἐν φωναῖς ἀνα- τραπῆναι μὴ δυναμέναις, παντὸς ἵππου ὀξύτερον Β θινῷ λόγῳ Θεοῦ, ἐν τῷ ἀνεῳγότι οὐρανῷ τυγχάνοντι, γῆς οὐ τοιοῦτος. μαθητεύεται. Διόπερ ὁ Ἱερεμίας φησί· « Πνεῦμα προσώπου ἡμῶν Χριστός Κύριος, οὗ εἴπομεν· Ἐν τῇ σκιᾷ αὐτοῦ ζησόμεθα ἐν τοῖς ἔθνεσιν. » Οὗτος δὲ ὁ Λόγος (97) τοῦ Θεοῦ, ὁ Πιστὸς καλούμενος, καὶ ἀλη θινὸς καλεῖται, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνει καὶ πολε- μεῖ, τῇ αὐτοδικαιοσύνῃ καὶ αὐτοκρίσει τὸ κατ' ἀξίαν ἑκάστου τῶν ὄντων ἀπονέμειν ἀπὸ Θεοῦ δύνασθαι λαβὼν καὶ κρίνειν· οὐδεὶς γὰρ τῶν μετεχόντων δι καιοσύνης, καὶ τῆς τοῦ κρίνειν λαὸν δυνάμεως, οὕτω πάντη ἐναπομάξασθαι ἑαυτοῦ τῇ ψυχῇ δυνήσεται τοὺς τῆς δικαιοσύνης τύπους, καὶ τοῦ κρίνειν, ὥστε ἐν μηδενὶ ἀποδεῖν τῆς αὐτοδικαιοσύνης καὶ τῆς αὐτο- κρίσεως· ὡς οὐδὲ ὁ γράφων εἰκόνα οιός τε ἔσται με- ταδοῦναι πάντων τῶν τοῦ γραφομένου ιδιωμάτων τῇ γραφῇ. Διὰ τοῦτο δὲ ἡγοῦμαι τὸν Δαυίδ λέγειν τό • Οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιόν σου πᾶς ζῶν· οὐ γὰρ ἀπαξαπλῶς εἶπε πᾶς ἄνθρωπος, ἢ πᾶς ἄγγελος, ἀλλὰ ι πᾶς ζῶν·, ὅτι, κἂν τῆς ζωῆς τις μετέχῃ, καὶ πάντη την νεκρότητα ἀποσείσηται, οὐδ' οὕτως ὡς πρὸς σὲ δικαιωθῆναι δυνήσεται παραπλησίως τῇ ζωῇ· οὐδὲ δυνατὸν τὸν μετέχοντα τῆς ζωῆς, καὶ διὰ τοῦτο ζῶντα χρηματίζοντα, αὐτὸν γενέσθαι ζωὴν, καὶ τὸν μετέ χοντα δικαιοσύνης, καὶ διὰ τοῦτο δίκαιον (98) καλού- μενον ἐξισωθῆναι πάντη τῇ δικαιοσύνῃ. Ἔργον δὲ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ (99) ὥσπερ κρίνειν ἐν δικαιο σύνῃ, οὕτω καὶ πολεμεῖν ἐν δικαιοσύνῃ, ἵν', ἐκ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς λόγῳ καὶ δικαιοσύνῃ οὕτω πολεμεῖν, αναιρουμένων τῶν ἀλόγων καὶ τῆς ἀδικίας, λέγεσθαι, ἐνοικήσῃ καὶ δικαιώσῃ, ἐκβάλλων τὰ ἐναντία τῆς ψυχῆς τοῦ, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπὶ σωτηρίᾳ αἰχμαλω τισθέντος ὑπὸ Χριστοῦ. Ἔτι δὲ μᾶλλον ἐστι τὸν τοῦ Λόγου πόλεμον ἰδεῖν, ὃν πολεμεῖ, ἐπὰν αὐτὸς μὲν πρεσβεύῃ περὶ ἀληθείας, ὁ δ᾽ ὑποκρινόμενος εἶναι Λόγος, οὐ Λόγος ων, καὶ ἡ ἑαυτὴν ἀναγορεύσασα (1) ἀλήθειαν, οὐκ ἀλήθεια τυγχάνουσα, ἀλλὰ ψεῦδος, φάσκῃ εἶναι ἑαυτὴν τὴν ἀλήθειαν. Τότε γὰρ καθ 2. αὐτοῦ τὸ δί- καιον. Θεοῦ· Εργον δὲ τοῦτο τοῦ Λόγου • Εργον δὲ τούτου λόγου. ἑαυτοῦ τὴν ἀναγορεύσασα. $19 ORIGENIS sunt, ac quovis equo velocius ac celerius currunt, A et gloria in ipso impetu superant adversarium om- nem simulantem se esse Sermonem, itidemque simulantem se esse veritatein et apparentem veri- tatem. Vocatur autem fidelis qui sedet in equo albo, non quia fidem alicui habeat, sed quia fide dignus sit. Nam Mose teste 88, fidelis et verax est Domi- nus. Verax est etiam ad differentian umbra, et fie gura, et imaginis, quoniam talis est ille Sermo qui est in cœlo aperto; non enim talis est Sermo ter- restris qualis coelestis, quia factus caro per unbras, el figuras, et imagines loquitur. Multitudines ergo eorum qui putantur credere, umbra Sermonis, non vero illo Sermone Dei qui est in cœlo aperto, eru- diuntur. Propterea Jeremias inquit " : Spiritus • faciei nostre Christus Dominus, cui diximus : ln umbra ipsius vivemus in gentibus. Sic igitur Sermo ille Dei, qui Fidelis vocatur, etiam verax vocatur, et in justitia judicat et bellum gerit, quod justitia ipsa ac judicio ipso facultatem a Deo acceperit ju- dicandi, et distribuendi ex dignitate uniuscujusque entium. Nemo enim eorum qui justitiam ac facul- tatem judicandi populum habent, ita in sua ipsius anima omnino imprimere poterit et justitiae, et ju- dicandi figuras ipsas, et ideas, ut nulla in re sit infe- rior ea quæ ex se est justitia, et eo quod ex se est, ju- dicio : quemadmodum neque qui pingitimaginem, po- tis erit pictura exprimere omnes rei depictæ proprie- tates. Propterea Davidem dixissę reor : Non justi- ficabiturin conspectu tuo omnis vivens; non enim ge- neratim dixit, omnis homo, sive omnis angelus, " sed omnis vivens, » quoniam etiam si vitæ quis sit partieeps, et mortalitatem prorsus excusserit, sic neque tui comparatione justificari poterit, per- inde atque vita. Neque fieri potest ut qui particeps est vitæ, et ob hoc vivens nominatur, ipse sit vita, »ec qui compos est justitiæ, et idcirco justus dici- tur, omnino ipsi justitiæ æquiparari poterit. Jam vero quemadmodum ad Dei Sermonem pertinet ju- dicare in justitia 88, ita etiam ad ipsum pertinet bel- lum gerere in justitia: ut ex eo quod dicitur op- pugnare bunc in modum, ipsi Sermoni, et justitia inimicos, sublatis his qui a ratione sunt alieni, et injustitia sublata, inhabitet et justificet ; expellens contraria ab anima illius qui salutis causa, ut ita D dican, captivus factus est a Christo. Sedl apertius cernere possumus hoc Sermonis bellum quod gerit, quando ipse quidem fungitur legatione pro veritate, alter vero, qui non est Sermo, sed fingit se esse Sermonem; itemque simulata veritas, quæ non est veritas, sed mendacium, prædicat se esse ipsam ve- ritatem. Tunc enim armatus Sermo contra menda- C Deut. XXXII, 4. Thren. IV, 20. Psal. CXLII, codice Bodleiano. Huetii. Apoc. xix, 11. leianus; Barberinus autem et Regius, Barberinus, e- gius. bet codex Bodleianus; male autem codex Regius, ǹ I (94) Ὁ ἐπὶ τοῦ λευκοῦ ἵππου. Hæc desunt in (95) Codd. Bodleianus et Barberinus, ὁ γὰρ ἐπὶ (96) Codex Barberinus, καλούμενος, ut editio (97) Legebat Ferrarius, οὕτως δὲ ὁ Λόγος. (38) Διὰ τοῦτο δίκαιον. Sic habet codex Bod- (99) Codex Bodleianus, Εργον δὲ τοῦ Λόγου τοῦ (1) Καὶ ἡ ἑαυτὴν ἀναγορεύσασα. Sic recte ha

καὶ τάχιον τρεχούσαις, καὶ παρευδοκιμούσαις ἐν τῇ φορᾷ πάντα τὸν ἀνταγωνιστὴν ὑποκριτὴν Λόγου μιζόμενον Λόγον, καὶ ἀληθείας δοκοῦσαν ἀλήθειαν. Καλεῖται δὲ Πιστὸς ὁ ἐπὶ τοῦ λευκοῦ ἵππου (94), οὐ διὰ τὸ πιστεύειν, ὅσον διὰ τὸ πιστευτὸς εἶναι, τους ἐστι, τοῦ πιστεύεσθαι ἄξιος. Κύριος γάρ, κατὰ τὸν Μωϋσέα; πιστὸς καὶ ἀληθινός. Καὶ ἀληθινὸς γὰρ πρὸς ἀντιδιαστολὴν σκιᾶς, καὶ τύπου, καὶ εἰκόνος· ἐπεὶ τοιοῦτος ὁ ἐν τῷ ἀνεῳγότι οὐρανῷ Λόγος. Οὐ γὰρ ἐπὶ γῆς ὁ τοιοῦτος (95), ὁποῖος ὁ ἐν οὐρανῷ, ἅτε γε- νόμενος σὰρξ, καὶ διὰ σκιᾶς καὶ τύπων καὶ εἰκόνων λαλούμενος (96). Τὰ δὲ πλήθη τῶν πεπιστευκένα: νομιζομένων τῇ σκιᾷ τοῦ Λόγου, καὶ οὐχὶ τῷ ἀλη καὶ, ἵν' οὕτως είπω, βασιλικώτερον ἐν φωναῖς ἀνα- τραπῆναι μὴ δυναμέναις, παντὸς ἵππου ὀξύτερον Β θινῷ λόγῳ Θεοῦ, ἐν τῷ ἀνεῳγότι οὐρανῷ τυγχάνοντι, γῆς οὐ τοιοῦτος. μαθητεύεται. Διόπερ ὁ Ἱερεμίας φησί· « Πνεῦμα προσώπου ἡμῶν Χριστός Κύριος, οὗ εἴπομεν· Ἐν τῇ σκιᾷ αὐτοῦ ζησόμεθα ἐν τοῖς ἔθνεσιν. » Οὗτος δὲ ὁ Λόγος (97) τοῦ Θεοῦ, ὁ Πιστὸς καλούμενος, καὶ ἀλη θινὸς καλεῖται, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνει καὶ πολε- μεῖ, τῇ αὐτοδικαιοσύνῃ καὶ αὐτοκρίσει τὸ κατ' ἀξίαν ἑκάστου τῶν ὄντων ἀπονέμειν ἀπὸ Θεοῦ δύνασθαι λαβὼν καὶ κρίνειν· οὐδεὶς γὰρ τῶν μετεχόντων δι καιοσύνης, καὶ τῆς τοῦ κρίνειν λαὸν δυνάμεως, οὕτω πάντη ἐναπομάξασθαι ἑαυτοῦ τῇ ψυχῇ δυνήσεται τοὺς τῆς δικαιοσύνης τύπους, καὶ τοῦ κρίνειν, ὥστε ἐν μηδενὶ ἀποδεῖν τῆς αὐτοδικαιοσύνης καὶ τῆς αὐτο- κρίσεως· ὡς οὐδὲ ὁ γράφων εἰκόνα οιός τε ἔσται με- ταδοῦναι πάντων τῶν τοῦ γραφομένου ιδιωμάτων τῇ γραφῇ. Διὰ τοῦτο δὲ ἡγοῦμαι τὸν Δαυίδ λέγειν τό • Οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιόν σου πᾶς ζῶν· οὐ γὰρ ἀπαξαπλῶς εἶπε πᾶς ἄνθρωπος, ἢ πᾶς ἄγγελος, ἀλλὰ ι πᾶς ζῶν·, ὅτι, κἂν τῆς ζωῆς τις μετέχῃ, καὶ πάντη την νεκρότητα ἀποσείσηται, οὐδ' οὕτως ὡς πρὸς σὲ δικαιωθῆναι δυνήσεται παραπλησίως τῇ ζωῇ· οὐδὲ δυνατὸν τὸν μετέχοντα τῆς ζωῆς, καὶ διὰ τοῦτο ζῶντα χρηματίζοντα, αὐτὸν γενέσθαι ζωὴν, καὶ τὸν μετέ χοντα δικαιοσύνης, καὶ διὰ τοῦτο δίκαιον (98) καλού- μενον ἐξισωθῆναι πάντη τῇ δικαιοσύνῃ. Ἔργον δὲ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ (99) ὥσπερ κρίνειν ἐν δικαιο σύνῃ, οὕτω καὶ πολεμεῖν ἐν δικαιοσύνῃ, ἵν', ἐκ τοῦ τοὺς ἐχθροὺς λόγῳ καὶ δικαιοσύνῃ οὕτω πολεμεῖν, αναιρουμένων τῶν ἀλόγων καὶ τῆς ἀδικίας, λέγεσθαι, ἐνοικήσῃ καὶ δικαιώσῃ, ἐκβάλλων τὰ ἐναντία τῆς ψυχῆς τοῦ, ἵν' οὕτως εἴπω, ἐπὶ σωτηρίᾳ αἰχμαλω τισθέντος ὑπὸ Χριστοῦ. Ἔτι δὲ μᾶλλον ἐστι τὸν τοῦ Λόγου πόλεμον ἰδεῖν, ὃν πολεμεῖ, ἐπὰν αὐτὸς μὲν πρεσβεύῃ περὶ ἀληθείας, ὁ δ᾽ ὑποκρινόμενος εἶναι Λόγος, οὐ Λόγος ων, καὶ ἡ ἑαυτὴν ἀναγορεύσασα (1) ἀλήθειαν, οὐκ ἀλήθεια τυγχάνουσα, ἀλλὰ ψεῦδος, φάσκῃ εἶναι ἑαυτὴν τὴν ἀλήθειαν. Τότε γὰρ καθ 2. αὐτοῦ τὸ δί- καιον. Θεοῦ· Εργον δὲ τοῦτο τοῦ Λόγου • Εργον δὲ τούτου λόγου. ἑαυτοῦ τὴν ἀναγορεύσασα. $19 ORIGENIS sunt, ac quovis equo velocius ac celerius currunt, A et gloria in ipso impetu superant adversarium om- nem simulantem se esse Sermonem, itidemque simulantem se esse veritatein et apparentem veri- tatem. Vocatur autem fidelis qui sedet in equo albo, non quia fidem alicui habeat, sed quia fide dignus sit. Nam Mose teste 88, fidelis et verax est Domi- nus. Verax est etiam ad differentian umbra, et fie gura, et imaginis, quoniam talis est ille Sermo qui est in cœlo aperto; non enim talis est Sermo ter- restris qualis coelestis, quia factus caro per unbras, el figuras, et imagines loquitur. Multitudines ergo eorum qui putantur credere, umbra Sermonis, non vero illo Sermone Dei qui est in cœlo aperto, eru- diuntur. Propterea Jeremias inquit " : Spiritus • faciei nostre Christus Dominus, cui diximus : ln umbra ipsius vivemus in gentibus. Sic igitur Sermo ille Dei, qui Fidelis vocatur, etiam verax vocatur, et in justitia judicat et bellum gerit, quod justitia ipsa ac judicio ipso facultatem a Deo acceperit ju- dicandi, et distribuendi ex dignitate uniuscujusque entium. Nemo enim eorum qui justitiam ac facul- tatem judicandi populum habent, ita in sua ipsius anima omnino imprimere poterit et justitiae, et ju- dicandi figuras ipsas, et ideas, ut nulla in re sit infe- rior ea quæ ex se est justitia, et eo quod ex se est, ju- dicio : quemadmodum neque qui pingitimaginem, po- tis erit pictura exprimere omnes rei depictæ proprie- tates. Propterea Davidem dixissę reor : Non justi- ficabiturin conspectu tuo omnis vivens; non enim ge- neratim dixit, omnis homo, sive omnis angelus, " sed omnis vivens, » quoniam etiam si vitæ quis sit partieeps, et mortalitatem prorsus excusserit, sic neque tui comparatione justificari poterit, per- inde atque vita. Neque fieri potest ut qui particeps est vitæ, et ob hoc vivens nominatur, ipse sit vita, »ec qui compos est justitiæ, et idcirco justus dici- tur, omnino ipsi justitiæ æquiparari poterit. Jam vero quemadmodum ad Dei Sermonem pertinet ju- dicare in justitia 88, ita etiam ad ipsum pertinet bel- lum gerere in justitia: ut ex eo quod dicitur op- pugnare bunc in modum, ipsi Sermoni, et justitia inimicos, sublatis his qui a ratione sunt alieni, et injustitia sublata, inhabitet et justificet ; expellens contraria ab anima illius qui salutis causa, ut ita D dican, captivus factus est a Christo. Sedl apertius cernere possumus hoc Sermonis bellum quod gerit, quando ipse quidem fungitur legatione pro veritate, alter vero, qui non est Sermo, sed fingit se esse Sermonem; itemque simulata veritas, quæ non est veritas, sed mendacium, prædicat se esse ipsam ve- ritatem. Tunc enim armatus Sermo contra menda- C Deut. XXXII, 4. Thren. IV, 20. Psal. CXLII, codice Bodleiano. Huetii. Apoc. xix, 11. leianus; Barberinus autem et Regius, Barberinus, e- gius. bet codex Bodleianus; male autem codex Regius, ǹ I (94) Ὁ ἐπὶ τοῦ λευκοῦ ἵππου. Hæc desunt in (95) Codd. Bodleianus et Barberinus, ὁ γὰρ ἐπὶ (96) Codex Barberinus, καλούμενος, ut editio (97) Legebat Ferrarius, οὕτως δὲ ὁ Λόγος. (38) Διὰ τοῦτο δίκαιον. Sic habet codex Bod- (99) Codex Bodleianus, Εργον δὲ τοῦ Λόγου τοῦ (1) Καὶ ἡ ἑαυτὴν ἀναγορεύσασα. Sic recte ha

οπλισάμενος ὁ Λόγος κατὰ τοῦ ψεύδους ἀναλοῖ αὐτὸ Εt Β τῷ, τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, καὶ καταργεῖ τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς παρουσίας αὐτοῦ. Καὶ ὅρα εἰ δύναται κατὰ τὸ νοητὸν ταῦτα ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου ἐν τῇ πρὸς Θεσσαλονικεῖς παρίστασθαι Ἐπιστολῇ. Τί γάρ ἐστι τὸ ἀναλούμενον τῷ πνεύματι τοῦ στόματος Χρι- στοῦ, Χριστοῦ τυγχάνοντος Λόγου καὶ ἀληθείας καὶ σοφίας, ἢ τὸ ψεῦδος; Καὶ τί τὸ καταργούμενον τῇ ἐπιφανεία τῆς παρουσίας Χριστοῦ, σοφίας καὶ Λόγου νοουμένου, ἢ πᾶν τὸ ἐπαγγελλόμενον εἶναι σοφία, τυγχάνον δὲ ἐν τούτων, ὧν ὁ Θεὸς δράσ- σεται τοὺς μὴ ὄντας τῇ ἀληθινῇ σοφίᾳ σοφούς (2) ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν; Ὅτι ὁ Ἰωάννης θαυμασιώ τατα ἐν τοῖς περὶ τοῦ ὀχουμένου τῷ λευκῷ ἵππῳ Λόγου φησὶ καὶ τό· . Οἱ ὀφθαλμοὶ δὲ αὐτοῦ ὡς φλόξ πυρός. ο ὡς γὰρ ἡ φλόξ πυρὸς τὸ λαμπρὸν ἅμα καὶ φωτιστικὸν, ἔτι δὲ καὶ πυρῶδες ἔχει, καὶ ἀναλωτι- κὴν τῶν ὑλικωτέρων· οὕτως οἱ, ἵν᾽ οὕτως εἴπω, ὀφθαλμοὶ τοῦ Λόγου οἷς βλέπει, καὶ πᾶς ὁ μετέχων αὐτοῦ, πρὸς τῷ διὰ τῶν ἐνυπαρχουσῶν αὐτῷ ἀντι- λαμβάνεσθαι τῶν νοητῶν, ἀναλοῦσι καὶ ἀφανίζουσι τὰ ὑλικώτερα καὶ παχύτερα τῶν νοημάτων· πάντων δὲ τὴν ἰσχνότητα καὶ λεπτότητα ἐκπέφευγε τῆς ἀληθείας τὰ ὄπωσποτοῦν ψευδόμενα. Πάνυ δὲ τε- ταγμένως μετὰ τὸν (3) ἐν δικαιοσύνῃ κρίνοντα, καὶ κατὰ τὸ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνειν πολεμοῦντα, ἐξῆς δὲ τὸ (4) πολεμεῖν φωτίζοντα, ἐπιφέρεται τὸ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν εἶναι αὐτοῦ πολλὰ διαδήματα. Εἰ μὲν γὰρ ἂν ἦν καὶ μονοειδὲς τὸ ψεῦδος, καθ᾽ οὗ τὸν στέφανον ήττωμένου ἐλάμβανεν ὁ νικήσας πιστὸς καὶ ἀληθινὸς Λόγος, καὶ ἓν διάδημα περικεῖσθαι εὐ- λόγως ἀναγέγραπτο ὁ ἐπικρατήσας τῶν ἐναντίων Θεοῦ Λόγος· νυνὶ δὲ πολλῶν ὄντων τῶν ἐπαγγελλο- μένων τὴν ἀλήθειαν ψευδῶν, καθ᾽ ὧν στρατευσάμε νας ὁ Λόγος στεφανοῦται, πολλὰ γινόμενα τὰ διαδή- ματα τῇ κεφαλῇ τοῦ πάντα νικήσαντος περικείμενα, καὶ ἑκάστης δὲ ἀποστατησάσης ενεργείας (5) κρατῶν, πολλὰ διαδήματα τῷ νικᾷν περιτίθεται. Εξῆς μετά τα διαδήματα ἀναγέγραπται ἔχειν όνομα γεγραμμένον ὁ οὐδεὶς οἶδεν, εἰ μὴ αὐτός· οὗτος γὰρ ὁ ἔμψυχος Λό γῆς ἐπίσταται τινα μόνος, διὰ τὸ ὑποδεέστερον ἐν τοῖς ἑξῆς γενητοῖς τῆς φύσεως αὐτοῦ, οὐδενὸς χωροῦν τις πάντα ἃ ἐκεῖνος καταλαμβάνει θεωρεῖν. Τάχα δὲ καὶ οἱ μετέχοντες ἐκείνου τοῦ Λόγου μόνοι παρά τοὺς μὴ μετέχοντας ἴσασι (6) τὰ μὴ εἰς ἐκείνους φθά νοντα. Οὐ γυμνὸς δὲ τῷ Ἰωάννῃ ὁρᾶται τῷ ἵππῳ ὀχούμενος ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· περιβέβληται γὰρ ἱμά- των ἐῤῥαμμένον αἵματι, ἐπείπερ ἴχνη περίκειται ὁ γενόμενος Λόγος σάρξ, καὶ διὰ τὸ γεγονέναι σὰρξ ἀποθανών, ὡς προχυθῆναι αὐτοῦ καὶ αἷμα ἐπὶ τὴν γῆν, νύξαντος τοῦ στρατιώτου τὴν πλευρὰν αὐτοῦ· ἐκείνου τοῦ πάθους, τάχα γὰρ κἂν ὅπως ποτὲ ἐν τῇ τοῦ Λόγου υψηλοτάτῃ καὶ ἀνωτάτῃ θεωρίᾳ γενώμεθα, καὶ τῆς ἀληθείας οὐ πάντη ἐπιλησόμεθα, τῆς ἐν σώματι οι φούς. έναργείας. ἰᾶσι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A cium, illud interfeit spiritu oris sui, et destruit ap- paritione presentia sua s. Et vide an hæc secun- dum spiritalem sensum subinnuere voluerit Aposto- lus in Epistola ad Thessalonicenses. Quid enim est quod spiritu oris Christi interficitur, cum Christus sit Sermo, veritas et sapientia, nisi mendacium ? quid est illud quod destruitur apparitione pre- sentiæ Christi, qui sapientia et Sermo considerantur, nisi id omne quod profitetur se esse sapientiam, unum vero est ex illis, quibus comprehendit eos qui non sunt sapientes vera sapientia, in vafritie ipsorum? Quare mire ac supra modum de Sermone disserens Joannes, qui equo albo vehebatur, inquit etiam illud : ‹Oculi autem ejus velut flamma ignis”., Ut enim flamma clara, pariter et lucida, jam vero etiam ignea est et consumptrix materialium, sic oculi, ut ita dicam, Sermonis, quibus et ipse videt, et quisquis illius fuerit particeps, præterquam quod percipiunt intelligibilia per ea quæ in ipso insunt, conficiunt et demoliuntur conceptus crassiores, et magis materiales, omnibus quomodocunque falsis gracilitatem et tenuitatem veritatis fugientibus. Valde autem ordinate postquam induxit Sermonem judicantem in justitia ”, et ut judicet in justitia bellum gerentem, atque deinde post bellum, illuminantem, illud subjungitur, in ipsius capite multa esse diademata ”. Nam si unum et uniforme esset mendacium de quo prostrato coronam accipe- ret victor, fidelis et verax Sermo, jure etiam Sermo, qui superassel Deo repugnantes, scriptus fuisset uno diademate insignitus. Nunc autem multa cum sint mendacia quæ profitentur veritatem, adversus quæ bellum gerens ille Sermo coronatur, multa sunt etiam diademata capiti cuncta victoris imposita. Quin etiam unamquamque actionem rebellem supe- rans, multis coronis ob victoriam multiplicem insi- gnitur. Dictus etiam post diademata capiti imposita nomen habere seriptum, quod nemo novit nisi ipse ”; novit enim solus quaedam animatus hic Sermo, cum nullus intueri possit ea quæ ille comprehendit, eo quod res quæ continue generantur longe inferiores sint natura ipsius. Atque etiam fortassis soli parti- cipes illius Sermonis quædam norunt quæ sunt abs- condita non participantibus illum. Porro Serio ille Dei non nudus a Joanne cernitur ", dum equo albo vebitur, sed circumdatus veste sanguine tincta, quandoquidem vestigiis et notis circundatus est Serino factus caro, et idcirco etiam mortuus, quia caro factus, ita ut sanguinem super terram suum profuderit, milite latus ejus pungente. Passionis nan- que illius, et veritatis, et instituti vitæ quam tenuit in corpore nostro, nulla nos unquam tenebit obli- vio, etiam si fortasse quomodocunque pervenerimus ad altissimam supernamque ipsius Sermonis et Fi- ss ibid. 12. " ” ibid. ” ibid. 43. etc. G "Il Thess. 11. "Apoc. xix. 12. ibid. 11. Hæc desunt in editione Huetii, sed supplen- tur e codice Bodleiano. berinus; male editio lluetii, xatà tóv, elc. D rinus; male editio Huelii, male vero Regius et Barberinus, (2) Τοὺς μὴ ὄντας τῇ ἀληθινῇ σοφίᾳ σου (3) Μετά τόν, etc. Ita codd. Bodleianus et Bar- (4) 'Εξῆς δὲ τό, etc. Legendum videtur, ἑξῆς δὲ (5) Ενεργείας. Sic codkl. Bodleianus et Barbe (6) Ισασι. lta recte habet codex Bodleianus;

οπλισάμενος ὁ Λόγος κατὰ τοῦ ψεύδους ἀναλοῖ αὐτὸ Εt Β τῷ, τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, καὶ καταργεῖ τῇ ἐπιφανείᾳ τῆς παρουσίας αὐτοῦ. Καὶ ὅρα εἰ δύναται κατὰ τὸ νοητὸν ταῦτα ὑπὸ τοῦ Ἀποστόλου ἐν τῇ πρὸς Θεσσαλονικεῖς παρίστασθαι Ἐπιστολῇ. Τί γάρ ἐστι τὸ ἀναλούμενον τῷ πνεύματι τοῦ στόματος Χρι- στοῦ, Χριστοῦ τυγχάνοντος Λόγου καὶ ἀληθείας καὶ σοφίας, ἢ τὸ ψεῦδος; Καὶ τί τὸ καταργούμενον τῇ ἐπιφανεία τῆς παρουσίας Χριστοῦ, σοφίας καὶ Λόγου νοουμένου, ἢ πᾶν τὸ ἐπαγγελλόμενον εἶναι σοφία, τυγχάνον δὲ ἐν τούτων, ὧν ὁ Θεὸς δράσ- σεται τοὺς μὴ ὄντας τῇ ἀληθινῇ σοφίᾳ σοφούς (2) ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν; Ὅτι ὁ Ἰωάννης θαυμασιώ τατα ἐν τοῖς περὶ τοῦ ὀχουμένου τῷ λευκῷ ἵππῳ Λόγου φησὶ καὶ τό· . Οἱ ὀφθαλμοὶ δὲ αὐτοῦ ὡς φλόξ πυρός. ο ὡς γὰρ ἡ φλόξ πυρὸς τὸ λαμπρὸν ἅμα καὶ φωτιστικὸν, ἔτι δὲ καὶ πυρῶδες ἔχει, καὶ ἀναλωτι- κὴν τῶν ὑλικωτέρων· οὕτως οἱ, ἵν᾽ οὕτως εἴπω, ὀφθαλμοὶ τοῦ Λόγου οἷς βλέπει, καὶ πᾶς ὁ μετέχων αὐτοῦ, πρὸς τῷ διὰ τῶν ἐνυπαρχουσῶν αὐτῷ ἀντι- λαμβάνεσθαι τῶν νοητῶν, ἀναλοῦσι καὶ ἀφανίζουσι τὰ ὑλικώτερα καὶ παχύτερα τῶν νοημάτων· πάντων δὲ τὴν ἰσχνότητα καὶ λεπτότητα ἐκπέφευγε τῆς ἀληθείας τὰ ὄπωσποτοῦν ψευδόμενα. Πάνυ δὲ τε- ταγμένως μετὰ τὸν (3) ἐν δικαιοσύνῃ κρίνοντα, καὶ κατὰ τὸ ἐν δικαιοσύνῃ κρίνειν πολεμοῦντα, ἐξῆς δὲ τὸ (4) πολεμεῖν φωτίζοντα, ἐπιφέρεται τὸ ἐπὶ τὴν κεφαλὴν εἶναι αὐτοῦ πολλὰ διαδήματα. Εἰ μὲν γὰρ ἂν ἦν καὶ μονοειδὲς τὸ ψεῦδος, καθ᾽ οὗ τὸν στέφανον ήττωμένου ἐλάμβανεν ὁ νικήσας πιστὸς καὶ ἀληθινὸς Λόγος, καὶ ἓν διάδημα περικεῖσθαι εὐ- λόγως ἀναγέγραπτο ὁ ἐπικρατήσας τῶν ἐναντίων Θεοῦ Λόγος· νυνὶ δὲ πολλῶν ὄντων τῶν ἐπαγγελλο- μένων τὴν ἀλήθειαν ψευδῶν, καθ᾽ ὧν στρατευσάμε νας ὁ Λόγος στεφανοῦται, πολλὰ γινόμενα τὰ διαδή- ματα τῇ κεφαλῇ τοῦ πάντα νικήσαντος περικείμενα, καὶ ἑκάστης δὲ ἀποστατησάσης ενεργείας (5) κρατῶν, πολλὰ διαδήματα τῷ νικᾷν περιτίθεται. Εξῆς μετά τα διαδήματα ἀναγέγραπται ἔχειν όνομα γεγραμμένον ὁ οὐδεὶς οἶδεν, εἰ μὴ αὐτός· οὗτος γὰρ ὁ ἔμψυχος Λό γῆς ἐπίσταται τινα μόνος, διὰ τὸ ὑποδεέστερον ἐν τοῖς ἑξῆς γενητοῖς τῆς φύσεως αὐτοῦ, οὐδενὸς χωροῦν τις πάντα ἃ ἐκεῖνος καταλαμβάνει θεωρεῖν. Τάχα δὲ καὶ οἱ μετέχοντες ἐκείνου τοῦ Λόγου μόνοι παρά τοὺς μὴ μετέχοντας ἴσασι (6) τὰ μὴ εἰς ἐκείνους φθά νοντα. Οὐ γυμνὸς δὲ τῷ Ἰωάννῃ ὁρᾶται τῷ ἵππῳ ὀχούμενος ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος· περιβέβληται γὰρ ἱμά- των ἐῤῥαμμένον αἵματι, ἐπείπερ ἴχνη περίκειται ὁ γενόμενος Λόγος σάρξ, καὶ διὰ τὸ γεγονέναι σὰρξ ἀποθανών, ὡς προχυθῆναι αὐτοῦ καὶ αἷμα ἐπὶ τὴν γῆν, νύξαντος τοῦ στρατιώτου τὴν πλευρὰν αὐτοῦ· ἐκείνου τοῦ πάθους, τάχα γὰρ κἂν ὅπως ποτὲ ἐν τῇ τοῦ Λόγου υψηλοτάτῃ καὶ ἀνωτάτῃ θεωρίᾳ γενώμεθα, καὶ τῆς ἀληθείας οὐ πάντη ἐπιλησόμεθα, τῆς ἐν σώματι οι φούς. έναργείας. ἰᾶσι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A cium, illud interfeit spiritu oris sui, et destruit ap- paritione presentia sua s. Et vide an hæc secun- dum spiritalem sensum subinnuere voluerit Aposto- lus in Epistola ad Thessalonicenses. Quid enim est quod spiritu oris Christi interficitur, cum Christus sit Sermo, veritas et sapientia, nisi mendacium ? quid est illud quod destruitur apparitione pre- sentiæ Christi, qui sapientia et Sermo considerantur, nisi id omne quod profitetur se esse sapientiam, unum vero est ex illis, quibus comprehendit eos qui non sunt sapientes vera sapientia, in vafritie ipsorum? Quare mire ac supra modum de Sermone disserens Joannes, qui equo albo vehebatur, inquit etiam illud : ‹Oculi autem ejus velut flamma ignis”., Ut enim flamma clara, pariter et lucida, jam vero etiam ignea est et consumptrix materialium, sic oculi, ut ita dicam, Sermonis, quibus et ipse videt, et quisquis illius fuerit particeps, præterquam quod percipiunt intelligibilia per ea quæ in ipso insunt, conficiunt et demoliuntur conceptus crassiores, et magis materiales, omnibus quomodocunque falsis gracilitatem et tenuitatem veritatis fugientibus. Valde autem ordinate postquam induxit Sermonem judicantem in justitia ”, et ut judicet in justitia bellum gerentem, atque deinde post bellum, illuminantem, illud subjungitur, in ipsius capite multa esse diademata ”. Nam si unum et uniforme esset mendacium de quo prostrato coronam accipe- ret victor, fidelis et verax Sermo, jure etiam Sermo, qui superassel Deo repugnantes, scriptus fuisset uno diademate insignitus. Nunc autem multa cum sint mendacia quæ profitentur veritatem, adversus quæ bellum gerens ille Sermo coronatur, multa sunt etiam diademata capiti cuncta victoris imposita. Quin etiam unamquamque actionem rebellem supe- rans, multis coronis ob victoriam multiplicem insi- gnitur. Dictus etiam post diademata capiti imposita nomen habere seriptum, quod nemo novit nisi ipse ”; novit enim solus quaedam animatus hic Sermo, cum nullus intueri possit ea quæ ille comprehendit, eo quod res quæ continue generantur longe inferiores sint natura ipsius. Atque etiam fortassis soli parti- cipes illius Sermonis quædam norunt quæ sunt abs- condita non participantibus illum. Porro Serio ille Dei non nudus a Joanne cernitur ", dum equo albo vebitur, sed circumdatus veste sanguine tincta, quandoquidem vestigiis et notis circundatus est Serino factus caro, et idcirco etiam mortuus, quia caro factus, ita ut sanguinem super terram suum profuderit, milite latus ejus pungente. Passionis nan- que illius, et veritatis, et instituti vitæ quam tenuit in corpore nostro, nulla nos unquam tenebit obli- vio, etiam si fortasse quomodocunque pervenerimus ad altissimam supernamque ipsius Sermonis et Fi- ss ibid. 12. " ” ibid. ” ibid. 43. etc. G "Il Thess. 11. "Apoc. xix. 12. ibid. 11. Hæc desunt in editione Huetii, sed supplen- tur e codice Bodleiano. berinus; male editio lluetii, xatà tóv, elc. D rinus; male editio Huelii, male vero Regius et Barberinus, (2) Τοὺς μὴ ὄντας τῇ ἀληθινῇ σοφίᾳ σου (3) Μετά τόν, etc. Ita codd. Bodleianus et Bar- (4) 'Εξῆς δὲ τό, etc. Legendum videtur, ἑξῆς δὲ (5) Ενεργείας. Sic codkl. Bodleianus et Barbe (6) Ισασι. lta recte habet codex Bodleianus;

Α ἡμῶν γενομένης δι' αὐτοῦ εἰσαγωγῆς. Τούτῳ τῷ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ στρατεύματα ἀκολουθεῖ πάντα, Λόγῳ ἑπόμενα ἡγουμένῳ, καὶ μιμούμενα αὐτὸν ἐν πᾶσι, καὶ μάλιστα τῷ ἐπιβεβηκέναι ὁμοίως αὐτῷ ἵπποις λευκοῖς· πάντα γὰρ ἐνώπιον τοῖς νοοῦσι. Καὶ ὥσπερ ἀπέδρα (7) οδύνη καὶ λύπη καὶ στεναγμός ἐπὶ τῷ τέλει τῶν πραγμάτων, οὕτως οἶμαι ὅτι ἀπὸ έδρα ἀσάφεια καὶ ἀπορία, πάντων ἐπιμελῶς καὶ τρανῶς προπιπτόντων τῶν τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας μυστηρίων. Ἐπίσκεψαι δὲ τοὺς λευκούς ἵππους τῶν ἀκολουθούν των τῷ λόγῳ ἐνδεδυμένους βύσσινον λευκὸν καὶ καθαρὸν, εἰ μὴ ἐπεὶ βύσσος ἀπὸ γῆς γίνεται, τῶν ἐπὶ γῆς διαλέκτων, ἃς ημφιεσμέναι εἰσὶν αἱ σημαί νουσαι φωναὶ καθαρῶς τὰ πράγματα, τύποι τυγχά νουσι τὰ βύσσινα ἐνδύματα. Ταῦτα δὴ ἐπὶ πλεῖον ἐκ τῆς ᾿Αποκαλύψεως διδασκούσης περὶ Λόγου Θεοῦ εἴρηται, ἵνα ἀκριβέστερον τὰ περὶ αὐτοῦ νοήσωμεν. Β αξιώ- ματα, προτάσεις Πυκτις. ἀκριβοῦσιν τὰς διαφόρους ἐν τοῖς ἀπαγγελλομένοις προτάσεις, δόξει ταυτολογεῖν ὁ εὐαγγελιστής, οὐδὲν πλέον λέγων ἐν τῷ, « Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, παρά τό Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν.» Τη- ρητέον δὲ, ὅτι ἐν μὲν τῷ, Ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ο οὐ μανθάνομεν τὸ πότε, ἢ ἐν τίνι ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, κατὰ τὸ τέταρτον ἀξίωμα προσκείμενον· τέσσαρα • γὰρ ἀξιώματα, ἅπερ παρά τισι προτάσεις καλοῦνται, ἔστιν ἐνθάδε, ὧν τὸ τέταρτον Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, οὐ ταὐτὸν δὲ τό, « Ο λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, » καὶ τό, « Οὗτος ἦν, ο οὐχὶ ἁπλῶς πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ πότε, ἢ ἐν τίνι πρὸς τὸν Θεόν· • Οὗτος γὰρ, φησίν, ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν· ο ἀλλὰ καὶ τὸ οὗτος κατὰ δείξιν (8) ἐκφερόμεν νον νομισθήσεται ἐπὶ τοῦ Λόγου τετάχθαι, ἢ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, ὑπὸ τοῦ μὴ συχνότερον ἐρευνῶντος, ἵνα καὶ εὕρῃ σύλληψιν τῶν προτέρων γινομένην ἐν τῇ οὗτος προσηγορία, της τε λόγος επινοίας, καὶ τῆς Θεός, ἵνα ἡ δεῖξις συναγάγῃ εἰς ἐν τὰ τῇ ἐπινοία διάφορα· οὐ γὰρ ἐν τῇ ἐπινοίᾳ τῇ Λόγος (9) ἐστὶν ή Θεός, οὐδὲ ἐν τῇ Θεός, ἡ, Λόγος. Τάχα δὲ συγκε • φαλαίωσίς ἐστι τῶν τριῶν προτάσεων εἰς μίαν τήν Δ ' Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. » Καθὸ γὰρ ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, οὐ μεμαθήκαμεν, ὅτι πρὸς τὸν Θεόν· καθὸ δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ Λόγος ἦν, οὐκ ἐγινώσκο μεν σαφῶς, ὅτι ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν· καθὸ δὲ Θεὸς ὁ Λόγος ἦν, οὔτε τὸ ἐν ἀρχῇ αὐτὸν εἶναι ἐδηλοῦτο, οὔτε ὅτι πρὸς τὸν Θεὸν ἐτύγχανεν. Ἐν δὲ τῇ, Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, ο ἀπαγγελία τοῦ οὗτος, ἐπὶ τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ νοουμένου, καὶ τοῦ, « ἐν ἀρχῇ, » οὕτω συναπτομένου, τοῦ τε, πρὸς τὸν Θεόν, προστιθεμένου, οὐδὲν παραλείπεται τῶν ἐν ταῖς τρισὶ προτάσεσιν, ὃ οὐ συγκεφαλαιοῦται, συναγομένων εἰς ἕν. Ορα δὲ εἰ κατὰ τὸ δισσὸν ὀνομάζεσθαι τὸ « ἐν ἀρχῇ, » δυνατὸν ἡμᾶς μανθάνειν πράγματα δύο· ἓν μὲν, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ὡς εἰ καὶ καθ᾽ αὑτὸν ἦν, καὶ μὴ πάντως πρός τινα· ἕτερον δὲ, ὅτι ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ τάξιν. Λόγος. ORIGENIS lii bei contemplationem. Hunc Dei Sermonem co- Jestes exercitus omnes sequuntur ”, Sermonem se- quentes ducem, et imitantes eum in omnibus : id- que tum maxime cum non secus ac ipse inscendunt equos albos ; omnia enim aperta sunt intelligenti- bus. Et quemadmodum fugit dolor, et mœror, et suspirium in fine rerum, sic arbitror fugere etiam obscuritatem et dubitationem, omnibus sapientiæ Dei mysteriis diligenter et manifeste in apertum productis. Considera vero albos equos eorum qui sequuntur Sermonem ", indutos albo, et puro bysso; et considera num quia byssus e terra oritur, bys- sina indumenta significent proprietates linguarum quæ sunt in terra, quibus induta sunt voces, res aperte et pure significantes. Hæc autem sum- pla ex Apocalypsi, quæ docet nos qualis sit Dei Sermo, prolixius tractavimus, ut accuratius et subtilius quæ ad ipsum Sermonem spectant consideraremus. curate non attendunt diversas in his quæ enuntian- tur propositiones, videbitur evangelista eadem re- petere, ac si nihil plus diceret his verbis, Hic erat in principio apud Deum,› quam illis : « Et ille Sermo erat apud Deum. Sed observemus necesse est, nos, quando dicimus, « llle Sermo erat apud Deum, non addiscere quando erat, vel in quo erat apud Deum, juxta quartum pronuntiatum ad. ditum. Nam quatuor cum sint hoc in loco [loc est, pronuntiata,] quæ aliqui {hoc est, propositiones] appellant, pronuntiatum quartum est : c Hic erat in principio apud Deum. Insuper hæc propositio, Ille Sermo erat apud Deum, » non eadem est cum illa quæ inquit, « Hic erat, › non simpliciter apud Deum; sed quando vel in quo apud Deum. . Hic enim, inquit, erat in principio apud Deum ; » quin etiam illud hic per de- monstrationem existimabitur positum fuisse vel de Sermone, vel de Deo, ab eo qui minus diligenter iuve- stigaverit, ut etiam inveniat comprehensionem prio rum, et comprehensionem considerationis hujus vocis Sermo, et hujus vocis Deus, factam in pronomine, kic, ut hæc demonstratio in unum ea congregel quæ consideratione sunt diversa ; neque enim dum consi- deramus Deum consideramus Sermonem; neque dum consideramus Sermonem, consideramus Deum. For- tassis autem sumina est et collectio trium propositio- num in unam hanc: Hic erat in principio apud Deum; quatenus enim in principio erat Sermo, non didiceramus quod apud Deum; quatenus vero apud Deum Sermo ille erat, non agnoveramus aperte quod in principio apud Deum erat; quatenus autem Deus ille Sermo erat, neque declarabatur ipsum in prin- cipio esse, neque quod apud Deum erat. Quod si dicente evangelista, e llic erat in principio apud Deum, sub pronomine demonstrativo hic, intelliga- ibid. 14. . ibid. or Joan. 1, 2. damnatorum poenis statuit. B C Barberinus habet 5. Hic erat in principio apud Deum ". lis qui ac- (7) Καὶ ὥσπερ ἀπέδρα, etc. Finem quoque hic (8) Κατὰ δεῖξιν. Sic legitur in codice Bodleiano ; 5. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Τοῖς μὴ (9) Codex Bodleianus, τῇ, Λόγος, Regius, αὐτῇ,

Α ἡμῶν γενομένης δι' αὐτοῦ εἰσαγωγῆς. Τούτῳ τῷ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ τὰ ἐν τῷ οὐρανῷ στρατεύματα ἀκολουθεῖ πάντα, Λόγῳ ἑπόμενα ἡγουμένῳ, καὶ μιμούμενα αὐτὸν ἐν πᾶσι, καὶ μάλιστα τῷ ἐπιβεβηκέναι ὁμοίως αὐτῷ ἵπποις λευκοῖς· πάντα γὰρ ἐνώπιον τοῖς νοοῦσι. Καὶ ὥσπερ ἀπέδρα (7) οδύνη καὶ λύπη καὶ στεναγμός ἐπὶ τῷ τέλει τῶν πραγμάτων, οὕτως οἶμαι ὅτι ἀπὸ έδρα ἀσάφεια καὶ ἀπορία, πάντων ἐπιμελῶς καὶ τρανῶς προπιπτόντων τῶν τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας μυστηρίων. Ἐπίσκεψαι δὲ τοὺς λευκούς ἵππους τῶν ἀκολουθούν των τῷ λόγῳ ἐνδεδυμένους βύσσινον λευκὸν καὶ καθαρὸν, εἰ μὴ ἐπεὶ βύσσος ἀπὸ γῆς γίνεται, τῶν ἐπὶ γῆς διαλέκτων, ἃς ημφιεσμέναι εἰσὶν αἱ σημαί νουσαι φωναὶ καθαρῶς τὰ πράγματα, τύποι τυγχά νουσι τὰ βύσσινα ἐνδύματα. Ταῦτα δὴ ἐπὶ πλεῖον ἐκ τῆς ᾿Αποκαλύψεως διδασκούσης περὶ Λόγου Θεοῦ εἴρηται, ἵνα ἀκριβέστερον τὰ περὶ αὐτοῦ νοήσωμεν. Β αξιώ- ματα, προτάσεις Πυκτις. ἀκριβοῦσιν τὰς διαφόρους ἐν τοῖς ἀπαγγελλομένοις προτάσεις, δόξει ταυτολογεῖν ὁ εὐαγγελιστής, οὐδὲν πλέον λέγων ἐν τῷ, « Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, παρά τό Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν.» Τη- ρητέον δὲ, ὅτι ἐν μὲν τῷ, Ὁ λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, ο οὐ μανθάνομεν τὸ πότε, ἢ ἐν τίνι ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, κατὰ τὸ τέταρτον ἀξίωμα προσκείμενον· τέσσαρα • γὰρ ἀξιώματα, ἅπερ παρά τισι προτάσεις καλοῦνται, ἔστιν ἐνθάδε, ὧν τὸ τέταρτον Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, οὐ ταὐτὸν δὲ τό, « Ο λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, » καὶ τό, « Οὗτος ἦν, ο οὐχὶ ἁπλῶς πρὸς τὸν Θεὸν, ἀλλὰ πότε, ἢ ἐν τίνι πρὸς τὸν Θεόν· • Οὗτος γὰρ, φησίν, ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν· ο ἀλλὰ καὶ τὸ οὗτος κατὰ δείξιν (8) ἐκφερόμεν νον νομισθήσεται ἐπὶ τοῦ Λόγου τετάχθαι, ἢ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, ὑπὸ τοῦ μὴ συχνότερον ἐρευνῶντος, ἵνα καὶ εὕρῃ σύλληψιν τῶν προτέρων γινομένην ἐν τῇ οὗτος προσηγορία, της τε λόγος επινοίας, καὶ τῆς Θεός, ἵνα ἡ δεῖξις συναγάγῃ εἰς ἐν τὰ τῇ ἐπινοία διάφορα· οὐ γὰρ ἐν τῇ ἐπινοίᾳ τῇ Λόγος (9) ἐστὶν ή Θεός, οὐδὲ ἐν τῇ Θεός, ἡ, Λόγος. Τάχα δὲ συγκε • φαλαίωσίς ἐστι τῶν τριῶν προτάσεων εἰς μίαν τήν Δ ' Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. » Καθὸ γὰρ ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, οὐ μεμαθήκαμεν, ὅτι πρὸς τὸν Θεόν· καθὸ δὲ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ Λόγος ἦν, οὐκ ἐγινώσκο μεν σαφῶς, ὅτι ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν ἦν· καθὸ δὲ Θεὸς ὁ Λόγος ἦν, οὔτε τὸ ἐν ἀρχῇ αὐτὸν εἶναι ἐδηλοῦτο, οὔτε ὅτι πρὸς τὸν Θεὸν ἐτύγχανεν. Ἐν δὲ τῇ, Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, ο ἀπαγγελία τοῦ οὗτος, ἐπὶ τοῦ Λόγου καὶ Θεοῦ νοουμένου, καὶ τοῦ, « ἐν ἀρχῇ, » οὕτω συναπτομένου, τοῦ τε, πρὸς τὸν Θεόν, προστιθεμένου, οὐδὲν παραλείπεται τῶν ἐν ταῖς τρισὶ προτάσεσιν, ὃ οὐ συγκεφαλαιοῦται, συναγομένων εἰς ἕν. Ορα δὲ εἰ κατὰ τὸ δισσὸν ὀνομάζεσθαι τὸ « ἐν ἀρχῇ, » δυνατὸν ἡμᾶς μανθάνειν πράγματα δύο· ἓν μὲν, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, ὡς εἰ καὶ καθ᾽ αὑτὸν ἦν, καὶ μὴ πάντως πρός τινα· ἕτερον δὲ, ὅτι ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν κατὰ τάξιν. Λόγος. ORIGENIS lii bei contemplationem. Hunc Dei Sermonem co- Jestes exercitus omnes sequuntur ”, Sermonem se- quentes ducem, et imitantes eum in omnibus : id- que tum maxime cum non secus ac ipse inscendunt equos albos ; omnia enim aperta sunt intelligenti- bus. Et quemadmodum fugit dolor, et mœror, et suspirium in fine rerum, sic arbitror fugere etiam obscuritatem et dubitationem, omnibus sapientiæ Dei mysteriis diligenter et manifeste in apertum productis. Considera vero albos equos eorum qui sequuntur Sermonem ", indutos albo, et puro bysso; et considera num quia byssus e terra oritur, bys- sina indumenta significent proprietates linguarum quæ sunt in terra, quibus induta sunt voces, res aperte et pure significantes. Hæc autem sum- pla ex Apocalypsi, quæ docet nos qualis sit Dei Sermo, prolixius tractavimus, ut accuratius et subtilius quæ ad ipsum Sermonem spectant consideraremus. curate non attendunt diversas in his quæ enuntian- tur propositiones, videbitur evangelista eadem re- petere, ac si nihil plus diceret his verbis, Hic erat in principio apud Deum,› quam illis : « Et ille Sermo erat apud Deum. Sed observemus necesse est, nos, quando dicimus, « llle Sermo erat apud Deum, non addiscere quando erat, vel in quo erat apud Deum, juxta quartum pronuntiatum ad. ditum. Nam quatuor cum sint hoc in loco [loc est, pronuntiata,] quæ aliqui {hoc est, propositiones] appellant, pronuntiatum quartum est : c Hic erat in principio apud Deum. Insuper hæc propositio, Ille Sermo erat apud Deum, » non eadem est cum illa quæ inquit, « Hic erat, › non simpliciter apud Deum; sed quando vel in quo apud Deum. . Hic enim, inquit, erat in principio apud Deum ; » quin etiam illud hic per de- monstrationem existimabitur positum fuisse vel de Sermone, vel de Deo, ab eo qui minus diligenter iuve- stigaverit, ut etiam inveniat comprehensionem prio rum, et comprehensionem considerationis hujus vocis Sermo, et hujus vocis Deus, factam in pronomine, kic, ut hæc demonstratio in unum ea congregel quæ consideratione sunt diversa ; neque enim dum consi- deramus Deum consideramus Sermonem; neque dum consideramus Sermonem, consideramus Deum. For- tassis autem sumina est et collectio trium propositio- num in unam hanc: Hic erat in principio apud Deum; quatenus enim in principio erat Sermo, non didiceramus quod apud Deum; quatenus vero apud Deum Sermo ille erat, non agnoveramus aperte quod in principio apud Deum erat; quatenus autem Deus ille Sermo erat, neque declarabatur ipsum in prin- cipio esse, neque quod apud Deum erat. Quod si dicente evangelista, e llic erat in principio apud Deum, sub pronomine demonstrativo hic, intelliga- ibid. 14. . ibid. or Joan. 1, 2. damnatorum poenis statuit. B C Barberinus habet 5. Hic erat in principio apud Deum ". lis qui ac- (7) Καὶ ὥσπερ ἀπέδρα, etc. Finem quoque hic (8) Κατὰ δεῖξιν. Sic legitur in codice Bodleiano ; 5. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Τοῖς μὴ (9) Codex Bodleianus, τῇ, Λόγος, Regius, αὐτῇ,

οὔτε πρὸς ἦν, καὶ οἶμαι, ὅτι οὐ ψεῦδος εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, τὸν Θεὸν μόνον τυγχάνων, ἐπεὶ καὶ ἐν ἀρχῇ ἦν, οὔτε ἐν ἀρχῇ μόνον ῶν, καὶ οὐχὶ πρὸς τὸν Θεὸν ῶν, ἐπεὶ ι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. » ο την χώραν ἔχει τὸ δι' οὗ, δευτέραν δὲ ἀεί· οἷον ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους· « Παῦλος δοῦλος, φησί, Χρι- στοῦ Ἰησοῦ, κλητὸς ἀπόστολος, ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφη τῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίοις περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυΐδ κατὰ σάρκα, τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει, κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης, ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, δι᾿ οὗ ἐλάβομεν τὴν χάριν καὶ ἀποστολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνε σιν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ὁ γὰρ Θεὸς τὸ Εὐαγ- γέλιον ἑαυτοῦ προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφητῶν, υπηρετούντων τῶν προφητῶν, καὶ ἐχόντων τὸν λόγον τοῦ δι' οὗ, καὶ πάλιν, ὁ Θεὸς ἔδωκε χάριν καὶ ἀπο στολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι Παύλῳ καὶ τοῖς λοιποῖς· καὶ ἔδωκε διὰ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Σωτῆρος ἔχοντος τὸ δι' οὗ. Καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους, ὁ αὐτὸς Παυλός φησιν· « Ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ, δν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησε·, διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι ὁ Θεὸς τοὺς αἰῶνας πεποίηκε διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐν τῷ τοὺς αἰῶνας γίνεσθαι τοῦ Μονο- γενοῦς ἔχοντος τὸ δι' ού. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνθάδε Λόγου ἐγένετο, ἀλλ᾽ ὑπὸ κρείττονος καὶ μείζονος παρὰ τὸν Λόγον. Τίς δ' ἂν ἄλλος οὗτος τυγχάνῃ ἢ ὁ Πατήρ ; Εξεταστέον δὲ, ἀληθοῦς ὄντος τοῦ, « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δι' αὐτ τοῦ ἐγένετο. Οἶμαι γὰρ, ὅτι τῷ μὲν φάσκοντι γενητὸν αὐτὸ εἶναι, καὶ προϊεμένῳ τό « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ- νετο, ο ἀναγκαῖον παραδέξασθαι, ὅτι τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, πρεσβυτέρου παρ' αὐτὸ (11) τοῦ Λόγου τυγχάνοντος. Τῷ δὲ μὴ βουλομένῳ τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Χριστοῦ γεγονέναι, ἕπεται τὸ ἀγέννητον αὐτὸ λέγειν (12), ἀληθῆ τὰ ἐν τῷ Εὐαγ- γελίῳ τούτῳ εἶναι κρίνοντι. Εσται δέ τις καὶ τρί- τος (15) παρὰ τοὺς δύο, τόν τε διὰ τοῦ Λόγου παρα- ἀγέννητον, Εt δι' οὗ, ἔτι εἰς τό · Πάντα, COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A tur, et Sermo, et Deus, et particula in principio, sic conjungatur, addaturque etiam, apud Deum, nihil omittitur eorum quæ sunt in tribus proposi- tionibus, quod summatim non comprehendatur re- dactis tribus propositionibus in unum. Vide vero an fieri possit ut etiam duas res dicamus, quia bis dicatur, in principio, › alteram quidem, quod in principio erat ille Sermo, quasi etiam ex se esset, et non omnino apud aliquem; alteram vero, quod in principio apud Deum erat. Meumque est judicium absque mendacio dici posse de co quod et in principio erat, et in principio apud Deum, neque apud Deum solum exsistens, quoniam: in principio erat, neque in principio solum exsistens, et non apud Deum exsistens, quoniam hic erat in principio apud Deum. » B C D Joan. 1, 3. cap. 1, vers. 1, seqq. ' cap. lapsus est Origenes cum a Patre omnia condita statuit, non etiam a Verbo, ut demonstramus in Origenianis. Huetius. ex ejus persona dicere, cujus sententiam exponit, non ex sua. ID. per non creatum vel non genitum intelligas, Spiritui sancto conveniet; si pro eo quod principio caret usurpetur, non item. Hine est cur eam appellationem à Spiritu sancto vetusti + 6. Omnia per ipsum facta sunt ". Nunquam prin- cipem locum habet particula per quem, sed semper secundum, veluti in Epistola ad Romanos ", « Paul- lus servus, inquit, Jesu Christi, vocatus ad munts apostolicum, segregatus in Evangelium Dei, quod ante (promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui genitus fuit ex semine Da- vid secundum carnem : qui declaratus fuit Filios Dei cum potentia, secundum spiritum sanctificatio- nis, ex eo quod resurrexit e mortuis Jesus Christus Dominus noster, per quem accepimus gratiam, et apostolici muneris functionem, ut obediatur fidei inter omnes gentes super ipsius nomine. › Deus enim Evangelium suum prænuntiaverat per prophe- tas, subministrantibus prophetis, et habentibus sermonem illius, cui competit per quem, et rursum, Deus dedit gratiam et apostoliei muneris function nem Paulo et reliquis, ut obediant fidei omnes gen- tes; et dedit per Christum Servatorem, habentem particulam per quem. in Epistola ad Hebræos ipse Paulus inquit, « in novissimis diebus locutus In est nobis in Filio, quem posuit hæredem omnium, per quem fecit et sæcula, › docens nos Deum sæcula fecisse per Filium, Unigenito habente particulam [id est, per quem, dum saecula fierent. Sic igi tur hoc etiam in loco, si omnia per Sermonem facta fuerunt, non a Sermone facta fuerunt, sed ab eo qui ipso Sermone major est, quem quis alium dixerit quam Patrem ipsum ?:Quærendum est et illud, an ipse etiam Spiritus sanctus per ipsum sit factus, ve- rum cum sit, omnia per Sermonem facta fuisse. Ac meo quidem judicio, si quis dicat factum esse Spi- ritum sanctum, et admittat omnia per Sermonem facta fuisse, is etiam fateatur necesse est, Spiritun ipsum a Sermone factum, nimirum Sermone ipso antiquiore exsistente ipso Spiritu. Qui vero noluerit Spiritum sanctum per Christum fuisse factum, se- quitur ut is, vera credens. quæ in hoc Evangelio sunt I, vers. 1, 2. Patres removeri velint. Basilius quidem homil. Contra Sabell, idcirco Spiritum sanctum ab hoc vocabulo prohibet, quod hæc captum humanæ men- tis superent : Theodoretus autem Dialog. 3, quod vox ejusmodi in Scripturis sacris Spiritui sancto minime tribuatur. Id. quentibus, ad id usque, etc.,sub finem num. 6, quæ uncis inclusimus, in Ferra riana interpretatione non comparent. Observavimus quippe loca Origenis aliqua perversæ doctrinæ labe foedata, sive in ipsius auctoris, sive in lectorum 6. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Οὐδέποτε τὴν πρώ (10) εἰ πάντα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, οὐχ ὑπὸ τοῦ (10) Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνθάδε, etc. Imperite hic (11) Πρεσβυτέρου παρ' αὐτό, etc. Hæc videtur (12) Έπεται τὸ ἀγέννητον αὐτὸ λέγειν. Si (13) Εσται δέ τις καὶ τρίτος, etc. Hæc cum sc-

οὔτε πρὸς ἦν, καὶ οἶμαι, ὅτι οὐ ψεῦδος εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, τὸν Θεὸν μόνον τυγχάνων, ἐπεὶ καὶ ἐν ἀρχῇ ἦν, οὔτε ἐν ἀρχῇ μόνον ῶν, καὶ οὐχὶ πρὸς τὸν Θεὸν ῶν, ἐπεὶ ι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. » ο την χώραν ἔχει τὸ δι' οὗ, δευτέραν δὲ ἀεί· οἷον ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους· « Παῦλος δοῦλος, φησί, Χρι- στοῦ Ἰησοῦ, κλητὸς ἀπόστολος, ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφη τῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίοις περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυΐδ κατὰ σάρκα, τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει, κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης, ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, δι᾿ οὗ ἐλάβομεν τὴν χάριν καὶ ἀποστολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνε σιν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ὁ γὰρ Θεὸς τὸ Εὐαγ- γέλιον ἑαυτοῦ προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφητῶν, υπηρετούντων τῶν προφητῶν, καὶ ἐχόντων τὸν λόγον τοῦ δι' οὗ, καὶ πάλιν, ὁ Θεὸς ἔδωκε χάριν καὶ ἀπο στολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι Παύλῳ καὶ τοῖς λοιποῖς· καὶ ἔδωκε διὰ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Σωτῆρος ἔχοντος τὸ δι' οὗ. Καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους, ὁ αὐτὸς Παυλός φησιν· « Ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ, δν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησε·, διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι ὁ Θεὸς τοὺς αἰῶνας πεποίηκε διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐν τῷ τοὺς αἰῶνας γίνεσθαι τοῦ Μονο- γενοῦς ἔχοντος τὸ δι' ού. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνθάδε Λόγου ἐγένετο, ἀλλ᾽ ὑπὸ κρείττονος καὶ μείζονος παρὰ τὸν Λόγον. Τίς δ' ἂν ἄλλος οὗτος τυγχάνῃ ἢ ὁ Πατήρ ; Εξεταστέον δὲ, ἀληθοῦς ὄντος τοῦ, « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δι' αὐτ τοῦ ἐγένετο. Οἶμαι γὰρ, ὅτι τῷ μὲν φάσκοντι γενητὸν αὐτὸ εἶναι, καὶ προϊεμένῳ τό « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ- νετο, ο ἀναγκαῖον παραδέξασθαι, ὅτι τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, πρεσβυτέρου παρ' αὐτὸ (11) τοῦ Λόγου τυγχάνοντος. Τῷ δὲ μὴ βουλομένῳ τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Χριστοῦ γεγονέναι, ἕπεται τὸ ἀγέννητον αὐτὸ λέγειν (12), ἀληθῆ τὰ ἐν τῷ Εὐαγ- γελίῳ τούτῳ εἶναι κρίνοντι. Εσται δέ τις καὶ τρί- τος (15) παρὰ τοὺς δύο, τόν τε διὰ τοῦ Λόγου παρα- ἀγέννητον, Εt δι' οὗ, ἔτι εἰς τό · Πάντα, COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A tur, et Sermo, et Deus, et particula in principio, sic conjungatur, addaturque etiam, apud Deum, nihil omittitur eorum quæ sunt in tribus proposi- tionibus, quod summatim non comprehendatur re- dactis tribus propositionibus in unum. Vide vero an fieri possit ut etiam duas res dicamus, quia bis dicatur, in principio, › alteram quidem, quod in principio erat ille Sermo, quasi etiam ex se esset, et non omnino apud aliquem; alteram vero, quod in principio apud Deum erat. Meumque est judicium absque mendacio dici posse de co quod et in principio erat, et in principio apud Deum, neque apud Deum solum exsistens, quoniam: in principio erat, neque in principio solum exsistens, et non apud Deum exsistens, quoniam hic erat in principio apud Deum. » B C D Joan. 1, 3. cap. 1, vers. 1, seqq. ' cap. lapsus est Origenes cum a Patre omnia condita statuit, non etiam a Verbo, ut demonstramus in Origenianis. Huetius. ex ejus persona dicere, cujus sententiam exponit, non ex sua. ID. per non creatum vel non genitum intelligas, Spiritui sancto conveniet; si pro eo quod principio caret usurpetur, non item. Hine est cur eam appellationem à Spiritu sancto vetusti + 6. Omnia per ipsum facta sunt ". Nunquam prin- cipem locum habet particula per quem, sed semper secundum, veluti in Epistola ad Romanos ", « Paul- lus servus, inquit, Jesu Christi, vocatus ad munts apostolicum, segregatus in Evangelium Dei, quod ante (promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui genitus fuit ex semine Da- vid secundum carnem : qui declaratus fuit Filios Dei cum potentia, secundum spiritum sanctificatio- nis, ex eo quod resurrexit e mortuis Jesus Christus Dominus noster, per quem accepimus gratiam, et apostolici muneris functionem, ut obediatur fidei inter omnes gentes super ipsius nomine. › Deus enim Evangelium suum prænuntiaverat per prophe- tas, subministrantibus prophetis, et habentibus sermonem illius, cui competit per quem, et rursum, Deus dedit gratiam et apostoliei muneris function nem Paulo et reliquis, ut obediant fidei omnes gen- tes; et dedit per Christum Servatorem, habentem particulam per quem. in Epistola ad Hebræos ipse Paulus inquit, « in novissimis diebus locutus In est nobis in Filio, quem posuit hæredem omnium, per quem fecit et sæcula, › docens nos Deum sæcula fecisse per Filium, Unigenito habente particulam [id est, per quem, dum saecula fierent. Sic igi tur hoc etiam in loco, si omnia per Sermonem facta fuerunt, non a Sermone facta fuerunt, sed ab eo qui ipso Sermone major est, quem quis alium dixerit quam Patrem ipsum ?:Quærendum est et illud, an ipse etiam Spiritus sanctus per ipsum sit factus, ve- rum cum sit, omnia per Sermonem facta fuisse. Ac meo quidem judicio, si quis dicat factum esse Spi- ritum sanctum, et admittat omnia per Sermonem facta fuisse, is etiam fateatur necesse est, Spiritun ipsum a Sermone factum, nimirum Sermone ipso antiquiore exsistente ipso Spiritu. Qui vero noluerit Spiritum sanctum per Christum fuisse factum, se- quitur ut is, vera credens. quæ in hoc Evangelio sunt I, vers. 1, 2. Patres removeri velint. Basilius quidem homil. Contra Sabell, idcirco Spiritum sanctum ab hoc vocabulo prohibet, quod hæc captum humanæ men- tis superent : Theodoretus autem Dialog. 3, quod vox ejusmodi in Scripturis sacris Spiritui sancto minime tribuatur. Id. quentibus, ad id usque, etc.,sub finem num. 6, quæ uncis inclusimus, in Ferra riana interpretatione non comparent. Observavimus quippe loca Origenis aliqua perversæ doctrinæ labe foedata, sive in ipsius auctoris, sive in lectorum 6. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Οὐδέποτε τὴν πρώ (10) εἰ πάντα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, οὐχ ὑπὸ τοῦ (10) Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνθάδε, etc. Imperite hic (11) Πρεσβυτέρου παρ' αὐτό, etc. Hæc videtur (12) Έπεται τὸ ἀγέννητον αὐτὸ λέγειν. Si (13) Εσται δέ τις καὶ τρίτος, etc. Hæc cum sc-

οὔτε πρὸς ἦν, καὶ οἶμαι, ὅτι οὐ ψεῦδος εἰπεῖν περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἐν ἀρχῇ ἦν, καὶ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, τὸν Θεὸν μόνον τυγχάνων, ἐπεὶ καὶ ἐν ἀρχῇ ἦν, οὔτε ἐν ἀρχῇ μόνον ῶν, καὶ οὐχὶ πρὸς τὸν Θεὸν ῶν, ἐπεὶ ι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. » ο την χώραν ἔχει τὸ δι' οὗ, δευτέραν δὲ ἀεί· οἷον ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους· « Παῦλος δοῦλος, φησί, Χρι- στοῦ Ἰησοῦ, κλητὸς ἀπόστολος, ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεοῦ, προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφη τῶν αὐτοῦ ἐν Γραφαῖς ἁγίοις περὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, τοῦ γενομένου ἐκ σπέρματος Δαυΐδ κατὰ σάρκα, τοῦ ὁρισθέντος Υἱοῦ Θεοῦ ἐν δυνάμει, κατὰ πνεῦμα ἁγιωσύνης, ἐξ ἀναστάσεως νεκρῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, δι᾿ οὗ ἐλάβομεν τὴν χάριν καὶ ἀποστολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνε σιν ὑπὲρ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ. Ὁ γὰρ Θεὸς τὸ Εὐαγ- γέλιον ἑαυτοῦ προεπηγγείλατο διὰ τῶν προφητῶν, υπηρετούντων τῶν προφητῶν, καὶ ἐχόντων τὸν λόγον τοῦ δι' οὗ, καὶ πάλιν, ὁ Θεὸς ἔδωκε χάριν καὶ ἀπο στολὴν εἰς ὑπακοὴν πίστεως ἐν πᾶσι τοῖς ἔθνεσι Παύλῳ καὶ τοῖς λοιποῖς· καὶ ἔδωκε διὰ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Σωτῆρος ἔχοντος τὸ δι' οὗ. Καὶ ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους, ὁ αὐτὸς Παυλός φησιν· « Ἐπ' ἐσχάτου τῶν ἡμερῶν ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ, δν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶνας ἐποίησε·, διδάσκων ἡμᾶς, ὅτι ὁ Θεὸς τοὺς αἰῶνας πεποίηκε διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐν τῷ τοὺς αἰῶνας γίνεσθαι τοῦ Μονο- γενοῦς ἔχοντος τὸ δι' ού. Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνθάδε Λόγου ἐγένετο, ἀλλ᾽ ὑπὸ κρείττονος καὶ μείζονος παρὰ τὸν Λόγον. Τίς δ' ἂν ἄλλος οὗτος τυγχάνῃ ἢ ὁ Πατήρ ; Εξεταστέον δὲ, ἀληθοῦς ὄντος τοῦ, « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δι' αὐτ τοῦ ἐγένετο. Οἶμαι γὰρ, ὅτι τῷ μὲν φάσκοντι γενητὸν αὐτὸ εἶναι, καὶ προϊεμένῳ τό « Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ- νετο, ο ἀναγκαῖον παραδέξασθαι, ὅτι τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, πρεσβυτέρου παρ' αὐτὸ (11) τοῦ Λόγου τυγχάνοντος. Τῷ δὲ μὴ βουλομένῳ τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Χριστοῦ γεγονέναι, ἕπεται τὸ ἀγέννητον αὐτὸ λέγειν (12), ἀληθῆ τὰ ἐν τῷ Εὐαγ- γελίῳ τούτῳ εἶναι κρίνοντι. Εσται δέ τις καὶ τρί- τος (15) παρὰ τοὺς δύο, τόν τε διὰ τοῦ Λόγου παρα- ἀγέννητον, Εt δι' οὗ, ἔτι εἰς τό · Πάντα, COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A tur, et Sermo, et Deus, et particula in principio, sic conjungatur, addaturque etiam, apud Deum, nihil omittitur eorum quæ sunt in tribus proposi- tionibus, quod summatim non comprehendatur re- dactis tribus propositionibus in unum. Vide vero an fieri possit ut etiam duas res dicamus, quia bis dicatur, in principio, › alteram quidem, quod in principio erat ille Sermo, quasi etiam ex se esset, et non omnino apud aliquem; alteram vero, quod in principio apud Deum erat. Meumque est judicium absque mendacio dici posse de co quod et in principio erat, et in principio apud Deum, neque apud Deum solum exsistens, quoniam: in principio erat, neque in principio solum exsistens, et non apud Deum exsistens, quoniam hic erat in principio apud Deum. » B C D Joan. 1, 3. cap. 1, vers. 1, seqq. ' cap. lapsus est Origenes cum a Patre omnia condita statuit, non etiam a Verbo, ut demonstramus in Origenianis. Huetius. ex ejus persona dicere, cujus sententiam exponit, non ex sua. ID. per non creatum vel non genitum intelligas, Spiritui sancto conveniet; si pro eo quod principio caret usurpetur, non item. Hine est cur eam appellationem à Spiritu sancto vetusti + 6. Omnia per ipsum facta sunt ". Nunquam prin- cipem locum habet particula per quem, sed semper secundum, veluti in Epistola ad Romanos ", « Paul- lus servus, inquit, Jesu Christi, vocatus ad munts apostolicum, segregatus in Evangelium Dei, quod ante (promiserat per prophetas suos in Scripturis sanctis de Filio suo, qui genitus fuit ex semine Da- vid secundum carnem : qui declaratus fuit Filios Dei cum potentia, secundum spiritum sanctificatio- nis, ex eo quod resurrexit e mortuis Jesus Christus Dominus noster, per quem accepimus gratiam, et apostolici muneris functionem, ut obediatur fidei inter omnes gentes super ipsius nomine. › Deus enim Evangelium suum prænuntiaverat per prophe- tas, subministrantibus prophetis, et habentibus sermonem illius, cui competit per quem, et rursum, Deus dedit gratiam et apostoliei muneris function nem Paulo et reliquis, ut obediant fidei omnes gen- tes; et dedit per Christum Servatorem, habentem particulam per quem. in Epistola ad Hebræos ipse Paulus inquit, « in novissimis diebus locutus In est nobis in Filio, quem posuit hæredem omnium, per quem fecit et sæcula, › docens nos Deum sæcula fecisse per Filium, Unigenito habente particulam [id est, per quem, dum saecula fierent. Sic igi tur hoc etiam in loco, si omnia per Sermonem facta fuerunt, non a Sermone facta fuerunt, sed ab eo qui ipso Sermone major est, quem quis alium dixerit quam Patrem ipsum ?:Quærendum est et illud, an ipse etiam Spiritus sanctus per ipsum sit factus, ve- rum cum sit, omnia per Sermonem facta fuisse. Ac meo quidem judicio, si quis dicat factum esse Spi- ritum sanctum, et admittat omnia per Sermonem facta fuisse, is etiam fateatur necesse est, Spiritun ipsum a Sermone factum, nimirum Sermone ipso antiquiore exsistente ipso Spiritu. Qui vero noluerit Spiritum sanctum per Christum fuisse factum, se- quitur ut is, vera credens. quæ in hoc Evangelio sunt I, vers. 1, 2. Patres removeri velint. Basilius quidem homil. Contra Sabell, idcirco Spiritum sanctum ab hoc vocabulo prohibet, quod hæc captum humanæ men- tis superent : Theodoretus autem Dialog. 3, quod vox ejusmodi in Scripturis sacris Spiritui sancto minime tribuatur. Id. quentibus, ad id usque, etc.,sub finem num. 6, quæ uncis inclusimus, in Ferra riana interpretatione non comparent. Observavimus quippe loca Origenis aliqua perversæ doctrinæ labe foedata, sive in ipsius auctoris, sive in lectorum 6. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Οὐδέποτε τὴν πρώ (10) εἰ πάντα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, οὐχ ὑπὸ τοῦ (10) Οὕτω τοίνυν καὶ ἐνθάδε, etc. Imperite hic (11) Πρεσβυτέρου παρ' αὐτό, etc. Hæc videtur (12) Έπεται τὸ ἀγέννητον αὐτὸ λέγειν. Si (13) Εσται δέ τις καὶ τρίτος, etc. Hæc cum sc-

δεχόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον γεγονέναι, καὶ τὸν ἓν τὸ ἀγένητον ὁ Πατήρ. Οὐκ ἀγνοοῦμεν δὲ, ὅτι καὶ οἱ εἰρηκότες ἓν τὸ ἀγένητον, τὸν Πατέρα λέ- γοντες, οὐχ ὡς γενητοῦ καὶ ποιήματος ὄντος του Λό. του οὕτως ἔγραψαν, ἀλλ' ὅτι μὴ ἔχει αἴτιον. . ἐξ Υἱοῦ, καὶ δι' γιοῦ, ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Καὶ Υἱοῦ δὲ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. « Ο ἀγέννητον αὐτὸν εἶναι ὑπολαμβάνοντα, δογματίζων μηδὲ οὐσίαν τινὰ (14) ἰδίαν ύφεστάναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἑτέραν παρὰ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Ἀλλὰ τάχα προστιθέμενος μᾶλλον ἐὰν (15) ἕτερον νομίζῃ εἶναι τὸν Υἱὸν παρὰ τὸν Πατέρα, τῷ τὸ αὐτὸ αὐτῷ τυγχάνειν τῷ Πατρὶ, ὁμολογουμένως διαιρέ- σεως δηλουμένης τοῦ ἁγίου Πνεύματος παρὰ τὸν Υἱὸν ἐν τῷ· « ὓς ἐὰν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἀφεθήσεται αὐτῷ· ὃς δ᾿ ἂν βλασφη μήσῃ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα, οὐχ ἕξει ἄφεσιν, οὔτε ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι. . Ἡμεῖς μέντοι γε τρεῖς ὑποστάσεις πειθόμενοι τυγχάνειν, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ ἀγέννητον μηδὲν ἕτερον τοῦ Πατρὸς (16) εἶναι πι στεύοντες, ὡς εὐσεβέστερον καὶ ἀληθὲς, προσιέμεθα τὸ, πάντων (17) διὰ τοῦ Λόγου γενομένων, τὸ ἅγιον Πνεῦμα πάντων εἶναι τιμιώτερον, καὶ τάξει πάν διὰ Μονογενοῦς ἅγιον Πνεῦμα γίνεσθαι. γενη- οὐ ποιητὸν, οὐ κτιστὸν, οὐδὲ γεννητὸν, ἀλλ᾽ ἐκπορευτόν ἀγένητος ἀγέννητος που ORIGENIS scripta, Spiritum ipsum ingenitum asserat. [Eric A autem etiam aliquis tertius, præter hos duos, cum scilicet qui per Verbum factum fuisse Spi- ritum sanctum concedit et eum qui non factum eum existimat, statuens nullam essen- tiam constare Spiritus sancti propriam, quæ a Pa- tre et Filio diversa sil; sed si animum advertat, fortassis diversum esse potius a Filio Patrem exi- stimabit, quod is idem quod Pater sit, quod sine controversia distinctio declaretur Spiritus sancti a Filio hoc loco : « Qui verbum dixerit in Filium ho- minis, dimittetur ei ; qui autem blasphemiam dixerit in Spiritum sanctum, non dimittetur ei nec in hoc sæculo, nec in futuro. » Nos autem qui tres personas, Patrein et Filium, atque Spiritum sanctum esse credimus, et ingenitum nihil præter Patrem esse nobis persuasimus; Spiritum sanctum et iis omni- bus quæ per Verbum facta sunt, et ordine iis omni • Matth. x11, 32. " gratiam a Ferrario recisa. Nos hic ascivimus Perio- nianam, quam et locis aliquibus correximus. HURTIus. tum Patris et Filii personam credidit Noetus, cujus errorem deinde amplexus Sabellius Patrem cum Fi- lio et Spiritu sancto confudit. Post Nicænam syno- dum einergens iterum hæc hæresis ab Antiochena synodo damnata est, uti refert Hilarius in libro De synodis. ID. 'Edr. Lege &v. poc, etc. Origenes lib. De principiis, cap. : Ita ergo et ab eo (Patre) Filii subsistentia gene- ratur: quod necesse est imprimis suscipi ab his qui nihil ingenitum, id est innatum præter solum Deum Patrem fatentur. › Quem locum repetit Pam- philus in Apologia. Hieronymus ep. 59, ad Avilum, de Origene loquens : ‹ De quo (Spiritu sancto), in- quit, cum ignorare se dicat utrum factus sit an infectus, in posterioribus quid de eo sentiret ex- pressit, nihil absque solo Patre infectum esse con- Armans.. Vocem ¿yéventov, quam ingenitum › vertit Rufinus, Latini quidam Patres infectum, et inoperatum, et originis expers exposuerunt. Ve- teres quoque Græci scriptores quos laudat Athana - sius De synod. Arimin. et Seleuc., et orat. Con- tra Arianos, dicebant Una res est infecta Pater. Multiplex quippe est vocis dyéventos significatio, qua abusi Ariani et Anomoi diu simpliciores homines ludificati sunt. At audien- dus Athanasius qui hic scribit : Non ignoramus autem eos qui dixerunt unam rem esse infectam, Patrem nimirum, non ita scripsisse quasi Verbum factum et conditum sit, sed quia (Pater) causam et auctorem non habet. › « vis dura, facile excusabimus, si dicamus processio- nem Spiritus sancti bic significari, et eo quidem modo quo ipsam antiqui Ecclesiæ Patres explica- runt, dicentes a Patre per Filium procedere Spiri- tum sanctum. Cyrillus lib. De recta fide, ad Theod. Spiritum sanctum scribit esse et lil. De adorat., vsuua. Quod idem repetit in epist. ad reginas, et variis locis. Damascenus lib. De fid. orthod., cap. : El Filii Spiritus, non quasi ex ipso, sed quasi per ipsum a B C Patre procedens. Tertullianus cap. adversus Praxeam Spiritum non aliunde puto quam Patre per Filium. Hilarius lib. xii De Trinit. : • Conserva hanc, oro, fidei meæ religionem, ut semper obtineam Patrem scilicet te, et Filium tuum una tecum a‹lorem, et Spiritum sanctum tnum, qui est per Unigenitum tuum, promerear. » Vide item Florentinum concilium, et Thomam 1, q. 36, a 3. Ait quidem Paulus Cor. viii, 6: Nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illum : et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Et Coloss. 1. 16: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt. Quibus verbis in- ductus Aetius, Anomœorum antesignanus, Patrem inter et Filium discrimen inesse credidit, ut prima- ria causa esset Pater, instrumentum vero Filius. Hanc autem vesaniam castigat Basilius libro De Spiritu sancto, accurateque demonstrat, voces illas o eto in Scripturis promiscue usurpari ; hic autem Patri et Filio fuisse seorsum attribulas, ut hypostases discernerentur, cum ea cæteroquin quæ fiunt a Patre, a Filio quoque fiant. Audiendus imprimis Cyrillus cap. in hunc Joannis locum, ubi idem multis probat. Tevouévwv autem Origenis vox est generalis, ea complectens universa quæ quoquo modo sunt, sed ad Spiritum sanctum ac res creatas diversa ratione pertinens; nam quod ait, verbi gratia, Hilarius Spiritum sanctum per Unigenitum esse, id dixerit Origenes, Cum igitur Spiritus sanctus esse dicitur, hoc est, qui habet ab alio ut sit : s cum eum autem sciscit Alhanasius in Symbolo, et Epiphanius in Ancoralo, cap. 7, loc est, non genitum. Notandum præterea hic esse Yevntov, illic yevvytóv, quæ diversam postulant in- terpretationem : hoc enim fit a revvάw, ‹ gigno; › illud a yivouar, sum, exsisto. Ita olim Filius a Catholicis dicebatur, item. At ayévntos, illud quod de Filio dicebatur ‹ increatum › significat: Yevntós, quod de Spiritu sancto dixit Origenes, significationem habet a yi- vopal, ‹ sum, › et idem sonal ac exsistens. › Quod vero vocem Yevrov pessimo sensu ab Origene usurpatam conjectat Epiphanius hæres. LXIV, c. 8, in eo sane ipsius æquitatem requiro. Nec ego la- men recte usquequaque de Spiritu sancto Adaman- tium nostrum sensisse contra Epiphanium et Basi- lium lib. De Spiritu sanct., cap. 29, dura froute pertenderim, ut fidem faciunt Origeniana nostra. HUETIVE. F (14) Δογματίζων μηδὲ οὐσίαν τινά, etc. Unam tan- (16) Καὶ ἀγέννητον μηδὲν ἕτερον τοῦ Πα (17) Προσιέμεθα τό, πάντων, etc. Hæc, quamtum-

δεχόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον γεγονέναι, καὶ τὸν ἓν τὸ ἀγένητον ὁ Πατήρ. Οὐκ ἀγνοοῦμεν δὲ, ὅτι καὶ οἱ εἰρηκότες ἓν τὸ ἀγένητον, τὸν Πατέρα λέ- γοντες, οὐχ ὡς γενητοῦ καὶ ποιήματος ὄντος του Λό. του οὕτως ἔγραψαν, ἀλλ' ὅτι μὴ ἔχει αἴτιον. . ἐξ Υἱοῦ, καὶ δι' γιοῦ, ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Καὶ Υἱοῦ δὲ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. « Ο ἀγέννητον αὐτὸν εἶναι ὑπολαμβάνοντα, δογματίζων μηδὲ οὐσίαν τινὰ (14) ἰδίαν ύφεστάναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἑτέραν παρὰ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Ἀλλὰ τάχα προστιθέμενος μᾶλλον ἐὰν (15) ἕτερον νομίζῃ εἶναι τὸν Υἱὸν παρὰ τὸν Πατέρα, τῷ τὸ αὐτὸ αὐτῷ τυγχάνειν τῷ Πατρὶ, ὁμολογουμένως διαιρέ- σεως δηλουμένης τοῦ ἁγίου Πνεύματος παρὰ τὸν Υἱὸν ἐν τῷ· « ὓς ἐὰν εἴπῃ λόγον κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, ἀφεθήσεται αὐτῷ· ὃς δ᾿ ἂν βλασφη μήσῃ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα, οὐχ ἕξει ἄφεσιν, οὔτε ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι. . Ἡμεῖς μέντοι γε τρεῖς ὑποστάσεις πειθόμενοι τυγχάνειν, τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ ἀγέννητον μηδὲν ἕτερον τοῦ Πατρὸς (16) εἶναι πι στεύοντες, ὡς εὐσεβέστερον καὶ ἀληθὲς, προσιέμεθα τὸ, πάντων (17) διὰ τοῦ Λόγου γενομένων, τὸ ἅγιον Πνεῦμα πάντων εἶναι τιμιώτερον, καὶ τάξει πάν διὰ Μονογενοῦς ἅγιον Πνεῦμα γίνεσθαι. γενη- οὐ ποιητὸν, οὐ κτιστὸν, οὐδὲ γεννητὸν, ἀλλ᾽ ἐκπορευτόν ἀγένητος ἀγέννητος που ORIGENIS scripta, Spiritum ipsum ingenitum asserat. [Eric A autem etiam aliquis tertius, præter hos duos, cum scilicet qui per Verbum factum fuisse Spi- ritum sanctum concedit et eum qui non factum eum existimat, statuens nullam essen- tiam constare Spiritus sancti propriam, quæ a Pa- tre et Filio diversa sil; sed si animum advertat, fortassis diversum esse potius a Filio Patrem exi- stimabit, quod is idem quod Pater sit, quod sine controversia distinctio declaretur Spiritus sancti a Filio hoc loco : « Qui verbum dixerit in Filium ho- minis, dimittetur ei ; qui autem blasphemiam dixerit in Spiritum sanctum, non dimittetur ei nec in hoc sæculo, nec in futuro. » Nos autem qui tres personas, Patrein et Filium, atque Spiritum sanctum esse credimus, et ingenitum nihil præter Patrem esse nobis persuasimus; Spiritum sanctum et iis omni- bus quæ per Verbum facta sunt, et ordine iis omni • Matth. x11, 32. " gratiam a Ferrario recisa. Nos hic ascivimus Perio- nianam, quam et locis aliquibus correximus. HURTIus. tum Patris et Filii personam credidit Noetus, cujus errorem deinde amplexus Sabellius Patrem cum Fi- lio et Spiritu sancto confudit. Post Nicænam syno- dum einergens iterum hæc hæresis ab Antiochena synodo damnata est, uti refert Hilarius in libro De synodis. ID. 'Edr. Lege &v. poc, etc. Origenes lib. De principiis, cap. : Ita ergo et ab eo (Patre) Filii subsistentia gene- ratur: quod necesse est imprimis suscipi ab his qui nihil ingenitum, id est innatum præter solum Deum Patrem fatentur. › Quem locum repetit Pam- philus in Apologia. Hieronymus ep. 59, ad Avilum, de Origene loquens : ‹ De quo (Spiritu sancto), in- quit, cum ignorare se dicat utrum factus sit an infectus, in posterioribus quid de eo sentiret ex- pressit, nihil absque solo Patre infectum esse con- Armans.. Vocem ¿yéventov, quam ingenitum › vertit Rufinus, Latini quidam Patres infectum, et inoperatum, et originis expers exposuerunt. Ve- teres quoque Græci scriptores quos laudat Athana - sius De synod. Arimin. et Seleuc., et orat. Con- tra Arianos, dicebant Una res est infecta Pater. Multiplex quippe est vocis dyéventos significatio, qua abusi Ariani et Anomoi diu simpliciores homines ludificati sunt. At audien- dus Athanasius qui hic scribit : Non ignoramus autem eos qui dixerunt unam rem esse infectam, Patrem nimirum, non ita scripsisse quasi Verbum factum et conditum sit, sed quia (Pater) causam et auctorem non habet. › « vis dura, facile excusabimus, si dicamus processio- nem Spiritus sancti bic significari, et eo quidem modo quo ipsam antiqui Ecclesiæ Patres explica- runt, dicentes a Patre per Filium procedere Spiri- tum sanctum. Cyrillus lib. De recta fide, ad Theod. Spiritum sanctum scribit esse et lil. De adorat., vsuua. Quod idem repetit in epist. ad reginas, et variis locis. Damascenus lib. De fid. orthod., cap. : El Filii Spiritus, non quasi ex ipso, sed quasi per ipsum a B C Patre procedens. Tertullianus cap. adversus Praxeam Spiritum non aliunde puto quam Patre per Filium. Hilarius lib. xii De Trinit. : • Conserva hanc, oro, fidei meæ religionem, ut semper obtineam Patrem scilicet te, et Filium tuum una tecum a‹lorem, et Spiritum sanctum tnum, qui est per Unigenitum tuum, promerear. » Vide item Florentinum concilium, et Thomam 1, q. 36, a 3. Ait quidem Paulus Cor. viii, 6: Nobis tamen unus Deus Pater, ex quo omnia, et nos in illum : et unus Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Et Coloss. 1. 16: Omnia per ipsum et in ipso creata sunt. Quibus verbis in- ductus Aetius, Anomœorum antesignanus, Patrem inter et Filium discrimen inesse credidit, ut prima- ria causa esset Pater, instrumentum vero Filius. Hanc autem vesaniam castigat Basilius libro De Spiritu sancto, accurateque demonstrat, voces illas o eto in Scripturis promiscue usurpari ; hic autem Patri et Filio fuisse seorsum attribulas, ut hypostases discernerentur, cum ea cæteroquin quæ fiunt a Patre, a Filio quoque fiant. Audiendus imprimis Cyrillus cap. in hunc Joannis locum, ubi idem multis probat. Tevouévwv autem Origenis vox est generalis, ea complectens universa quæ quoquo modo sunt, sed ad Spiritum sanctum ac res creatas diversa ratione pertinens; nam quod ait, verbi gratia, Hilarius Spiritum sanctum per Unigenitum esse, id dixerit Origenes, Cum igitur Spiritus sanctus esse dicitur, hoc est, qui habet ab alio ut sit : s cum eum autem sciscit Alhanasius in Symbolo, et Epiphanius in Ancoralo, cap. 7, loc est, non genitum. Notandum præterea hic esse Yevntov, illic yevvytóv, quæ diversam postulant in- terpretationem : hoc enim fit a revvάw, ‹ gigno; › illud a yivouar, sum, exsisto. Ita olim Filius a Catholicis dicebatur, item. At ayévntos, illud quod de Filio dicebatur ‹ increatum › significat: Yevntós, quod de Spiritu sancto dixit Origenes, significationem habet a yi- vopal, ‹ sum, › et idem sonal ac exsistens. › Quod vero vocem Yevrov pessimo sensu ab Origene usurpatam conjectat Epiphanius hæres. LXIV, c. 8, in eo sane ipsius æquitatem requiro. Nec ego la- men recte usquequaque de Spiritu sancto Adaman- tium nostrum sensisse contra Epiphanium et Basi- lium lib. De Spiritu sanct., cap. 29, dura froute pertenderim, ut fidem faciunt Origeniana nostra. HUETIVE. F (14) Δογματίζων μηδὲ οὐσίαν τινά, etc. Unam tan- (16) Καὶ ἀγέννητον μηδὲν ἕτερον τοῦ Πα (17) Προσιέμεθα τό, πάντων, etc. Hæc, quamtum-

Β των τῶν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς διὰ Χριστοῦ γεγενημένων. Καὶ τάχα αὕτη ἐστὶν ἡ αἰτία (18) τοῦ μὴ καὶ αὐ του όν χρηματίζειν τοῦ Θεοῦ, μόνου τοῦ Μονογενοῦς φύσει Υἱοῦ ἀρχῆθεν τυγχάνοντος, οὗ χρήζειν ἔοικε τὸ ἅγιον Πνεῦμα, διακονοῦντος αὐτοῦ τῇ ὑποστάσει, σὺ μόνον εἰς τὸ εἶναι, ἀλλὰ καὶ σοφὸν εἶναι, καὶ λογικὸν, καὶ δίκαιον, καὶ πᾶν ὅτιποτοῦν χρὴ αὐτὸ νοεῖν τυγχάνειν, κατὰ μετοχὴν τῶν προειρημένων ἡμῖν Χριστοῦ ἐπινοιῶν. Οἶμαι δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὴν, ἶν' οὕτως είπω, ὕλην τῶν ἀπὸ Θεοῦ χαρισμάτων παρ- έχειν τοῖς δι' αὐτὸ καὶ τὴν μετοχὴν αὐτοῦ χρημα τίζουσιν ἁγίοις, τῆς εἰρημένης ὕλης τῶν χαρισμά- των ενεργουμένης μὲν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, διακονουμένης σὲ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, ὑφεστώσης δὲ κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ κινεῖ μὲ εἰς τὸ ταῦθ' οὕτως ἔχειν ὑπολαβεῖν Παῦλος, περὶ χαρισμάτων οὕτω που γρά- των • Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δ' αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσι, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ενεργημάτων εἰσὶ, καὶ ὁ αὐτ τές ἐστι Θεὸς, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. » Εχει δὲ ἐπαπόρησιν (19) διά τε τό· Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ- νετο, » καὶ ἀκολουθεῖν τὸ Πνεῦμα, γενητὸν ὄν, διὰ τοῦ Λόγου γεγονέναι, πῶς οἱονεὶ προτιμᾶται τοῦ Χριστοῦ ἐν τίσι Γραφαῖς, ἐν μὲν τῷ Ησαΐᾳ ὁμολογοῦντος Χριστοῦ οὐχ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι μόνου, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος (φησί γάρ ι Καὶ νῦν Κύριος ἀπέστειλέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ»)· ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ ἄφεσιν μὲν ἐπαγγελλομένου ἐπὶ τῆς εἰς αὐτὸν ἁμαρτίας, ἀποφαινομένου δὲ περὶ τῆς εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημίας, ὡς οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι μὴ ἐσομένης τῆς ἀφέσεως τῷ εἰς αὐτὸ Ευτρημήσαντι, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. Καὶ μή- πότε οὐ πάντως διὰ τὸ τιμιώτερον εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Χριστοῦ, οὐ γίνεται ἄφεσις τῷ εἰς αὐτὸ μετέχειν τὰ λογικά, οἷς δίδοται συγγνώμη μετα βαλλομένοις ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τοὺς κατηξιωμένους, μηδεμιᾶς εὔλογον εἶναι συγγνώμης τυχεῖν μετὰ τηλικαύτης καὶ τοιαύ- της συμπνοίας τοῖς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτουσι καὶ ἐκτρεπομένοις (21) τὰς τοῦ ἐνυπάρχοντος Πνεύ ματος συμβουλίας. Εἰ δὲ κατὰ τὸν Ἡσαΐαν φησὶν ὁ Κύριος ἡμῶν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι καὶ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ, ἔστι καὶ ἐνταῦθα περὶ τοῦ ἀποστείλαντος τὸν Χριστὸν Πνεύματος απολο- γήσασθαι, οὐχ ὡς φύσει διαφέροντος, ἀλλὰ διὰ τὴν γενομένην οἰκονομίαν τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Γιοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐλαττωθέντος παρ' αὐτὸ τοῦ Σω τῆρος. Εἰ δὲ ἐν τούτῳ (22) προσκόπτει τῷ λέγειν ἐλαττώσθαι παρὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὸν Σωτῆρα πι Πτετιυς. εἰς αὐτόν, τρεπομένοις. τοὺς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτοντας καὶ ἐκτρεπομένους. τω. . COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. stantiorem esse, ut pium et veruin concedimus et approbamus. Atque hæc forsitan causa est cur ipse Dei non dicatur esse Filius; quod solus Unigenitus a principio natura Filius sit, quo indigere videtur Spiritus sanctus, ministrante ipsius hypostasi, non solum ut sit, sed ut sapiens sit, et rationis parti- ceps, et justus, et omne id quod eum esse in- telligendum est, ex Christi notionum, quæ a nobis paulo ante commemoratæ sunt, participatione. Ego autem existimo Spiritum sanctum, ut ita dicam, materiam gratiarum quæ a Deo profciscuntur sup- peditare iis qui per ipsum ejusque communionem saucti sunt, dum materia, quam dixi charismatum, a Deo qnidem operatur, a Christo autein ministra- tur, per Spiritum vero sanctum exsistit. Quod qui- dem ut ita esse putem, facit Paulus, qui quodam loco s de-gratiis scribit his verbis : « Divisiones all- tem gratiarum sunt, idem autem Spiritus: el divi- siones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus. Habet autem dubi- tationem, quod omnia per ipsum facta » sint, et ex eo sequatur, ut Spiritus sanctus, qui factus est, ab ipso factus sit : quomodo Christo in quibusdam Scripturis anteponatur, cum Christus ipse in Isaia quidem se non solum a Patre, sed etiam a Spirit sancto missum esse fateatur; ait enim ⋆ : < Et nunc Dominus misit me, ejusque Spiritus; › in Evangelio autem remissionem promittat in peccato quod in ipsum committitur; pronuntiet vero de blasphemia in sanctum Spiritum, non fore ut pateat non solum in hoc sæculo, sed etiam in futuro ad ejus veniamn et remissionem auditus ei qui in illum blasphema- verit. Et fortasse non propterea ei qui in Spiritum sanctum peccaverit, non ignoscitur, quod ipse Chri- sto sit honoratior eique anteponatur, sed quod omnia in quibus est ratio, Christo participant, qui- bus, cum a peccatis discedunt, venia datur: eos autem qui sancto Spiritu digni judicati sunt, non consentaneum sit veniam consequi, cum tanto et tali instinctu, et, ut ita dicam, inspiratione in ma- lum iterum relabentes, et consilia Spiritus sancti, qui in eis inest, respuentes. Quod si id quod est A bus quæ a Patre per Christum condita sunt, pre- D apud Isaiam scriptum, ait Servator noster se a Pa- Cor. xii, 4-6. • Isa. xLvI, 16. fere est Basilii ep. 43, Gregor. Nysseni lib. i con- tra Eunomium, Epiphanii in Ancoralo, Augustini lib. xv De Trinit., c. 26, et lib. Contra Maximi rem, cap. 14, aliorumque ratiocinatio, cumn Filium ideirco Filium dici et esse volunt, quod ex uno oriatur; Spiritum sanctum nec dici Filium, nec esse. quod procelat ex duobus. C tre missum esse, et ab ipsius Spiritu, responden- dum est etiam hoc loco missum esse Christum a Spiritu, non quod natura differat, sed propter Fi- lii Dei conservatoris nostri, qui se infra eum mi- nuit, in humanitate sumenda, dispensationem. mam p. 1, q. 43, a. 8. gius, male. Legendum videtur, (20) ἡμαρτηκότι, ἀλλὰ διὰ τὸ Χριστοῦ μὲν πάντα (18) Καὶ τάχα αὕτη ἐστὶν αἰτία, etc. Similis (19) ῎Εχει δὲ ἐπαπόρησιν, etc. Vide S. Thom (20) Codex Bodleianus recte εἰς αὐτό : codex Re (21) Τοῖς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτουσι καὶ ἐκε (22) Εἰ δὲ ἐν τούτῳ, etc. Lege Εἰ δέ τις ἐν τού

Β των τῶν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς διὰ Χριστοῦ γεγενημένων. Καὶ τάχα αὕτη ἐστὶν ἡ αἰτία (18) τοῦ μὴ καὶ αὐ του όν χρηματίζειν τοῦ Θεοῦ, μόνου τοῦ Μονογενοῦς φύσει Υἱοῦ ἀρχῆθεν τυγχάνοντος, οὗ χρήζειν ἔοικε τὸ ἅγιον Πνεῦμα, διακονοῦντος αὐτοῦ τῇ ὑποστάσει, σὺ μόνον εἰς τὸ εἶναι, ἀλλὰ καὶ σοφὸν εἶναι, καὶ λογικὸν, καὶ δίκαιον, καὶ πᾶν ὅτιποτοῦν χρὴ αὐτὸ νοεῖν τυγχάνειν, κατὰ μετοχὴν τῶν προειρημένων ἡμῖν Χριστοῦ ἐπινοιῶν. Οἶμαι δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὴν, ἶν' οὕτως είπω, ὕλην τῶν ἀπὸ Θεοῦ χαρισμάτων παρ- έχειν τοῖς δι' αὐτὸ καὶ τὴν μετοχὴν αὐτοῦ χρημα τίζουσιν ἁγίοις, τῆς εἰρημένης ὕλης τῶν χαρισμά- των ενεργουμένης μὲν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, διακονουμένης σὲ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, ὑφεστώσης δὲ κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ κινεῖ μὲ εἰς τὸ ταῦθ' οὕτως ἔχειν ὑπολαβεῖν Παῦλος, περὶ χαρισμάτων οὕτω που γρά- των • Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δ' αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσι, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ενεργημάτων εἰσὶ, καὶ ὁ αὐτ τές ἐστι Θεὸς, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. » Εχει δὲ ἐπαπόρησιν (19) διά τε τό· Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ- νετο, » καὶ ἀκολουθεῖν τὸ Πνεῦμα, γενητὸν ὄν, διὰ τοῦ Λόγου γεγονέναι, πῶς οἱονεὶ προτιμᾶται τοῦ Χριστοῦ ἐν τίσι Γραφαῖς, ἐν μὲν τῷ Ησαΐᾳ ὁμολογοῦντος Χριστοῦ οὐχ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι μόνου, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος (φησί γάρ ι Καὶ νῦν Κύριος ἀπέστειλέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ»)· ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ ἄφεσιν μὲν ἐπαγγελλομένου ἐπὶ τῆς εἰς αὐτὸν ἁμαρτίας, ἀποφαινομένου δὲ περὶ τῆς εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημίας, ὡς οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι μὴ ἐσομένης τῆς ἀφέσεως τῷ εἰς αὐτὸ Ευτρημήσαντι, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. Καὶ μή- πότε οὐ πάντως διὰ τὸ τιμιώτερον εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Χριστοῦ, οὐ γίνεται ἄφεσις τῷ εἰς αὐτὸ μετέχειν τὰ λογικά, οἷς δίδοται συγγνώμη μετα βαλλομένοις ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τοὺς κατηξιωμένους, μηδεμιᾶς εὔλογον εἶναι συγγνώμης τυχεῖν μετὰ τηλικαύτης καὶ τοιαύ- της συμπνοίας τοῖς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτουσι καὶ ἐκτρεπομένοις (21) τὰς τοῦ ἐνυπάρχοντος Πνεύ ματος συμβουλίας. Εἰ δὲ κατὰ τὸν Ἡσαΐαν φησὶν ὁ Κύριος ἡμῶν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι καὶ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ, ἔστι καὶ ἐνταῦθα περὶ τοῦ ἀποστείλαντος τὸν Χριστὸν Πνεύματος απολο- γήσασθαι, οὐχ ὡς φύσει διαφέροντος, ἀλλὰ διὰ τὴν γενομένην οἰκονομίαν τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Γιοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐλαττωθέντος παρ' αὐτὸ τοῦ Σω τῆρος. Εἰ δὲ ἐν τούτῳ (22) προσκόπτει τῷ λέγειν ἐλαττώσθαι παρὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὸν Σωτῆρα πι Πτετιυς. εἰς αὐτόν, τρεπομένοις. τοὺς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτοντας καὶ ἐκτρεπομένους. τω. . COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. stantiorem esse, ut pium et veruin concedimus et approbamus. Atque hæc forsitan causa est cur ipse Dei non dicatur esse Filius; quod solus Unigenitus a principio natura Filius sit, quo indigere videtur Spiritus sanctus, ministrante ipsius hypostasi, non solum ut sit, sed ut sapiens sit, et rationis parti- ceps, et justus, et omne id quod eum esse in- telligendum est, ex Christi notionum, quæ a nobis paulo ante commemoratæ sunt, participatione. Ego autem existimo Spiritum sanctum, ut ita dicam, materiam gratiarum quæ a Deo profciscuntur sup- peditare iis qui per ipsum ejusque communionem saucti sunt, dum materia, quam dixi charismatum, a Deo qnidem operatur, a Christo autein ministra- tur, per Spiritum vero sanctum exsistit. Quod qui- dem ut ita esse putem, facit Paulus, qui quodam loco s de-gratiis scribit his verbis : « Divisiones all- tem gratiarum sunt, idem autem Spiritus: el divi- siones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus. Habet autem dubi- tationem, quod omnia per ipsum facta » sint, et ex eo sequatur, ut Spiritus sanctus, qui factus est, ab ipso factus sit : quomodo Christo in quibusdam Scripturis anteponatur, cum Christus ipse in Isaia quidem se non solum a Patre, sed etiam a Spirit sancto missum esse fateatur; ait enim ⋆ : < Et nunc Dominus misit me, ejusque Spiritus; › in Evangelio autem remissionem promittat in peccato quod in ipsum committitur; pronuntiet vero de blasphemia in sanctum Spiritum, non fore ut pateat non solum in hoc sæculo, sed etiam in futuro ad ejus veniamn et remissionem auditus ei qui in illum blasphema- verit. Et fortasse non propterea ei qui in Spiritum sanctum peccaverit, non ignoscitur, quod ipse Chri- sto sit honoratior eique anteponatur, sed quod omnia in quibus est ratio, Christo participant, qui- bus, cum a peccatis discedunt, venia datur: eos autem qui sancto Spiritu digni judicati sunt, non consentaneum sit veniam consequi, cum tanto et tali instinctu, et, ut ita dicam, inspiratione in ma- lum iterum relabentes, et consilia Spiritus sancti, qui in eis inest, respuentes. Quod si id quod est A bus quæ a Patre per Christum condita sunt, pre- D apud Isaiam scriptum, ait Servator noster se a Pa- Cor. xii, 4-6. • Isa. xLvI, 16. fere est Basilii ep. 43, Gregor. Nysseni lib. i con- tra Eunomium, Epiphanii in Ancoralo, Augustini lib. xv De Trinit., c. 26, et lib. Contra Maximi rem, cap. 14, aliorumque ratiocinatio, cumn Filium ideirco Filium dici et esse volunt, quod ex uno oriatur; Spiritum sanctum nec dici Filium, nec esse. quod procelat ex duobus. C tre missum esse, et ab ipsius Spiritu, responden- dum est etiam hoc loco missum esse Christum a Spiritu, non quod natura differat, sed propter Fi- lii Dei conservatoris nostri, qui se infra eum mi- nuit, in humanitate sumenda, dispensationem. mam p. 1, q. 43, a. 8. gius, male. Legendum videtur, (20) ἡμαρτηκότι, ἀλλὰ διὰ τὸ Χριστοῦ μὲν πάντα (18) Καὶ τάχα αὕτη ἐστὶν αἰτία, etc. Similis (19) ῎Εχει δὲ ἐπαπόρησιν, etc. Vide S. Thom (20) Codex Bodleianus recte εἰς αὐτό : codex Re (21) Τοῖς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτουσι καὶ ἐκε (22) Εἰ δὲ ἐν τούτῳ, etc. Lege Εἰ δέ τις ἐν τού

Β των τῶν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς διὰ Χριστοῦ γεγενημένων. Καὶ τάχα αὕτη ἐστὶν ἡ αἰτία (18) τοῦ μὴ καὶ αὐ του όν χρηματίζειν τοῦ Θεοῦ, μόνου τοῦ Μονογενοῦς φύσει Υἱοῦ ἀρχῆθεν τυγχάνοντος, οὗ χρήζειν ἔοικε τὸ ἅγιον Πνεῦμα, διακονοῦντος αὐτοῦ τῇ ὑποστάσει, σὺ μόνον εἰς τὸ εἶναι, ἀλλὰ καὶ σοφὸν εἶναι, καὶ λογικὸν, καὶ δίκαιον, καὶ πᾶν ὅτιποτοῦν χρὴ αὐτὸ νοεῖν τυγχάνειν, κατὰ μετοχὴν τῶν προειρημένων ἡμῖν Χριστοῦ ἐπινοιῶν. Οἶμαι δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὴν, ἶν' οὕτως είπω, ὕλην τῶν ἀπὸ Θεοῦ χαρισμάτων παρ- έχειν τοῖς δι' αὐτὸ καὶ τὴν μετοχὴν αὐτοῦ χρημα τίζουσιν ἁγίοις, τῆς εἰρημένης ὕλης τῶν χαρισμά- των ενεργουμένης μὲν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, διακονουμένης σὲ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, ὑφεστώσης δὲ κατὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ κινεῖ μὲ εἰς τὸ ταῦθ' οὕτως ἔχειν ὑπολαβεῖν Παῦλος, περὶ χαρισμάτων οὕτω που γρά- των • Διαιρέσεις δὲ χαρισμάτων εἰσὶ, τὸ δ' αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσι, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ενεργημάτων εἰσὶ, καὶ ὁ αὐτ τές ἐστι Θεὸς, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν. » Εχει δὲ ἐπαπόρησιν (19) διά τε τό· Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγέ- νετο, » καὶ ἀκολουθεῖν τὸ Πνεῦμα, γενητὸν ὄν, διὰ τοῦ Λόγου γεγονέναι, πῶς οἱονεὶ προτιμᾶται τοῦ Χριστοῦ ἐν τίσι Γραφαῖς, ἐν μὲν τῷ Ησαΐᾳ ὁμολογοῦντος Χριστοῦ οὐχ ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι μόνου, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος (φησί γάρ ι Καὶ νῦν Κύριος ἀπέστειλέ με, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ»)· ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ ἄφεσιν μὲν ἐπαγγελλομένου ἐπὶ τῆς εἰς αὐτὸν ἁμαρτίας, ἀποφαινομένου δὲ περὶ τῆς εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημίας, ὡς οὐ μόνον ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι μὴ ἐσομένης τῆς ἀφέσεως τῷ εἰς αὐτὸ Ευτρημήσαντι, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἐν τῷ μέλλοντι. Καὶ μή- πότε οὐ πάντως διὰ τὸ τιμιώτερον εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Χριστοῦ, οὐ γίνεται ἄφεσις τῷ εἰς αὐτὸ μετέχειν τὰ λογικά, οἷς δίδοται συγγνώμη μετα βαλλομένοις ἀπὸ τῶν ἁμαρτημάτων, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος τοὺς κατηξιωμένους, μηδεμιᾶς εὔλογον εἶναι συγγνώμης τυχεῖν μετὰ τηλικαύτης καὶ τοιαύ- της συμπνοίας τοῖς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτουσι καὶ ἐκτρεπομένοις (21) τὰς τοῦ ἐνυπάρχοντος Πνεύ ματος συμβουλίας. Εἰ δὲ κατὰ τὸν Ἡσαΐαν φησὶν ὁ Κύριος ἡμῶν ὑπὸ τοῦ Πατρὸς ἀπεστάλθαι καὶ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ, ἔστι καὶ ἐνταῦθα περὶ τοῦ ἀποστείλαντος τὸν Χριστὸν Πνεύματος απολο- γήσασθαι, οὐχ ὡς φύσει διαφέροντος, ἀλλὰ διὰ τὴν γενομένην οἰκονομίαν τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Γιοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐλαττωθέντος παρ' αὐτὸ τοῦ Σω τῆρος. Εἰ δὲ ἐν τούτῳ (22) προσκόπτει τῷ λέγειν ἐλαττώσθαι παρὰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὸν Σωτῆρα πι Πτετιυς. εἰς αὐτόν, τρεπομένοις. τοὺς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτοντας καὶ ἐκτρεπομένους. τω. . COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. stantiorem esse, ut pium et veruin concedimus et approbamus. Atque hæc forsitan causa est cur ipse Dei non dicatur esse Filius; quod solus Unigenitus a principio natura Filius sit, quo indigere videtur Spiritus sanctus, ministrante ipsius hypostasi, non solum ut sit, sed ut sapiens sit, et rationis parti- ceps, et justus, et omne id quod eum esse in- telligendum est, ex Christi notionum, quæ a nobis paulo ante commemoratæ sunt, participatione. Ego autem existimo Spiritum sanctum, ut ita dicam, materiam gratiarum quæ a Deo profciscuntur sup- peditare iis qui per ipsum ejusque communionem saucti sunt, dum materia, quam dixi charismatum, a Deo qnidem operatur, a Christo autein ministra- tur, per Spiritum vero sanctum exsistit. Quod qui- dem ut ita esse putem, facit Paulus, qui quodam loco s de-gratiis scribit his verbis : « Divisiones all- tem gratiarum sunt, idem autem Spiritus: el divi- siones ministrationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus. Habet autem dubi- tationem, quod omnia per ipsum facta » sint, et ex eo sequatur, ut Spiritus sanctus, qui factus est, ab ipso factus sit : quomodo Christo in quibusdam Scripturis anteponatur, cum Christus ipse in Isaia quidem se non solum a Patre, sed etiam a Spirit sancto missum esse fateatur; ait enim ⋆ : < Et nunc Dominus misit me, ejusque Spiritus; › in Evangelio autem remissionem promittat in peccato quod in ipsum committitur; pronuntiet vero de blasphemia in sanctum Spiritum, non fore ut pateat non solum in hoc sæculo, sed etiam in futuro ad ejus veniamn et remissionem auditus ei qui in illum blasphema- verit. Et fortasse non propterea ei qui in Spiritum sanctum peccaverit, non ignoscitur, quod ipse Chri- sto sit honoratior eique anteponatur, sed quod omnia in quibus est ratio, Christo participant, qui- bus, cum a peccatis discedunt, venia datur: eos autem qui sancto Spiritu digni judicati sunt, non consentaneum sit veniam consequi, cum tanto et tali instinctu, et, ut ita dicam, inspiratione in ma- lum iterum relabentes, et consilia Spiritus sancti, qui in eis inest, respuentes. Quod si id quod est A bus quæ a Patre per Christum condita sunt, pre- D apud Isaiam scriptum, ait Servator noster se a Pa- Cor. xii, 4-6. • Isa. xLvI, 16. fere est Basilii ep. 43, Gregor. Nysseni lib. i con- tra Eunomium, Epiphanii in Ancoralo, Augustini lib. xv De Trinit., c. 26, et lib. Contra Maximi rem, cap. 14, aliorumque ratiocinatio, cumn Filium ideirco Filium dici et esse volunt, quod ex uno oriatur; Spiritum sanctum nec dici Filium, nec esse. quod procelat ex duobus. C tre missum esse, et ab ipsius Spiritu, responden- dum est etiam hoc loco missum esse Christum a Spiritu, non quod natura differat, sed propter Fi- lii Dei conservatoris nostri, qui se infra eum mi- nuit, in humanitate sumenda, dispensationem. mam p. 1, q. 43, a. 8. gius, male. Legendum videtur, (20) ἡμαρτηκότι, ἀλλὰ διὰ τὸ Χριστοῦ μὲν πάντα (18) Καὶ τάχα αὕτη ἐστὶν αἰτία, etc. Similis (19) ῎Εχει δὲ ἐπαπόρησιν, etc. Vide S. Thom (20) Codex Bodleianus recte εἰς αὐτό : codex Re (21) Τοῖς εἰς τὸ κακὸν ἔτι ἀποπίπτουσι καὶ ἐκε (22) Εἰ δὲ ἐν τούτῳ, etc. Lege Εἰ δέ τις ἐν τού

δύναται. Ταῦτα δὲ καὶ τοῦτο οὐ χαλεπὸν ἑρμηνεύ- Α σαι. Εἰ γὰρ ὁ ποιῶν τὸ θέλημα (29) τοῦ Πατρὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀδελφὸς καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ ἐστὶν αὐτοῦ, καὶ φθάνει τὸ ἀδελφὸς Χριστοῦ ὄνομα οὐ μό νον ἐπὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὰ τούτου θειότερα· οὐδὲν ἄτοπον ἔσται μᾶλλον πάσης χρηματιζούσης μητρός Χριστοῦ διὰ τὸ ποιεῖν τὸ θέ- λημα τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατρός, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι μητέρα. Ετι εἰς τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, » καὶ ταῦτα ζητητέον. Τῇ ἐπινοίᾳ ὁ Λόγος ἑτερός ἐστι παρὰ τὴν ζωὴν, καὶ ι γέγονεν ἐν ν τῷ λόγῳ ο ζωὴ ἦν, καὶ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ των. » Αρ᾽ οὖν, ὡς πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ἡ ζωὴ δι' αὐτοῦ ἐγένετο ; ἥτις ἐστὶ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ των, καὶ αἱ ἄλλαι τοῦ Σωτῆρος ἐπίνοιαι· ἡ καθ' ὑπεξαίρεσιν τῶν ἐν αὐτῷ νοητέον τό « Πάντα δι' αύ- τοῦ ἐγένετο ; » ὅπερ δοκεί μοι εἶναι κρείττον. "Ινα γὰρ συγχωρηθῇ διὰ τοῦ γεγονέναι τὴν ζωὴν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, τί λεκτέον περὶ τῆς προεπινοουμένης (30) τοῦ Λόγου σοφίας; Οὐ γὰρ δήπου διὰ τοῦ Λόγου τὸ περὶ τὸν Λόγον γεγένηται· ὥστε χωρὶς τῶν ἐπινοου μένων τῷ Χριστῷ, πάντα διὰ τοῦ Λόγου γεγένηται τοῦ Θεοῦ, ποιήσαντος ἐν σοφίᾳ αὐτὰ τοῦ Πατρός· • Πάντα γάρ, φησὶν, ἐν σοφίᾳ ἐποίησας, » οὐ διὰ τῆς σοφίας ἐποίησας. Β αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν· ν τισὶ κἂν δόξαι περιττὸν τυγχάνειν τό· ι Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ν ἐπι- φερόμενον τῷ· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. » Εἰ γὰρ τῶν ὁτιποτοῦν διὰ τοῦ Λόγου γεγένηται, οὐδὲν χωρίς τοῦ Λόγου γεγένηται. Οὐκέτι μέντοι γε ἀκολουθεῖ τῷ χωρὶς τοῦ Λόγου γεγενῆσθαί τι (31) τὸ πάντα τοῦ Λόγου γεγενήσθαι. Έξεστι γάρ, οὐδενὸς χωρὶς τοῦ Λόγου γεγενημένου, μὴ μόνον διὰ τοῦ Λόγου γεγο- νέναι πάντα, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ Λόγου τινά. Χρὴ τοίνυν εἰδέναι πῶς δεῖ ἀκούειν τοῦ πάντα, καὶ πῶς τοῦ οὐδέν. Δυνατὸν γὰρ ἐκ τοῦ μὴ τετρανωκέναι ἀμφοτέρας τὰς λέξεις, ἐκδέξασθαι, ὅτι, εἰ πάντα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, τῶν δὲ πάντων ἐστὶ καὶ ἡ κακία, καὶ πᾶσα ἡ χύσις τῆς ἁμαρτίας, καὶ τὰ πονηρὰ, ὅτι καὶ ταῦτα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο. Τοῦτο δὲ ψεῦδος· κτίσματα μὲν γὰρ διὰ τοῦ Λόγου γεγονέναι οὐκ ἄτο τον, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ Λόγου τὰ ἀνδραγαθήματα, καὶ πάντα τὰ κατορθώματα κατωρθῶσθαι τοῖς μακαρίοις νεῖν ἀναγκαῖον· οὐκέτι δὲ καὶ τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὰ ἀποπτώματα. Ἐξειλήφασιν οὖν τινες (52) τῷ ἀν υπόστατον εἶναι τὴν κακίαν ( οὔτε γὰρ ἦν ἀπ' ἀρχῆς, οτε εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται) ταῦτ᾽ εἶναι τὰ μηδέν· καὶ . ΣΗ, 50. ποιῶν τὸ θέλημα· Εἰ γὰρ ὁποῖον τὸ θέλημα. νης. προνοουμένης. σθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. in montem magnum Thabor portavil; » is dubitabit qui Spiritus sanctus, qui per Verbum factus est, mater Christi esse possit. Sed hæc atque hoc non est difficile interpretari. Si enim is qui facit volun- tatem Patris qui in cœlis est, ejus est et frater, et soror, et mater'; et fratris Christi nomen non so- lum ad genus hominum venit, sed etiam ad ea quæ eo diviniora sunt, nihil jam absurdum alienumque erit, plus etiam quam eos qui quod Patris qui in cœlis est voluntatem faciant, Christi mater appel. lantur, matrem esse sanctum Spiritum.] Ad hæc quæramus oportet et illa in hoc dictum: Omnia per ipsum facta sunt. > Sermo intellectione animi alius est a vita, et ‹ quod factum est in > Sermone ‹ vita erat, et vita erat lux hominum "º. » An igitur ut omnia per ipsum facta sunt, sic etiam vita per ipsum facta est, quæ est lux hominum, et aliæ Ser- vatoris intellectiones: vel omnia per ipsum facta fuisse intelligere opus est, detractis his quæ in ipso sunt? Quod mihi melius esse videtur. Ut enim con- cedatur ipsum fecisse oinnia, eo quod vita, quæ est lux hominum, facta fuerit, quid dicendum de sa- pientia quæ ante ipsum Sermonem consideratur ? Nam profecto per Serinonem factum non est, quol excellit Sermonem. Quare omnia per Sermonem Deum facta sunt, præter ea quæ considerantur in Christo, quia Pater fecerit ea in sapientia, ‹ Omnia enim, inquit, in sapientia fecisti ", » non per sapientiam fecisti. D Matth. Joan. 1, 3, 4. Psal. ci, 24. Hæc quidem Judæis tanquam homo dicebat Dominus. Discipulis vero divinitatem et inagnitudinem suami ostendens, non jarn amplius minorem se Spiritu, sed majorem esse et æqualem significans, dabat quidem Spiritum et dicebat: Accipite Spiritum sanctum :; et, ‹ Ego illum mitto : › et, ‹ Ipse me porifcabit : » majorem, propter dignitatem et au- ctoritatem originis; æqualem, essentia et natura. sine ipso factum est nihil ", › etiamsi quibusdam videatur superfluum esse illud, ‹ Sine ipso factum est nihil, » quod subjungitur his verbis:‹ Omnia per ipsum facta sunt. Si omne et quidquid dixeris › per Sermonem factum fuit, nihil sine Sermone fa- ctum fuit, tamen non sequitur, si sine Sermone non factum est aliquid, omnia per Sermonem facta fuisse. Nam fieri potest ut, cum nihil sine Sermoue factum fuerit, non tantum omnia per Sermonem facta sint, sed aliqua solum ab ipso facta fuerint. Proinde intelligamus necesse est, quonam pacto accipere debeamus vocabulum omnia, et quomodo vocabulum nihil. Fieri enim potest, ni explanave- rimus utrasque dictiones, si omnia per Sermonem facta sunt, et appellatione omnium comprehendatur et vitium, et omnis fusio peccati, et omnia prava, ut intelligamus etiam hæc per Sermonem facta fuisse, quod est falsum: creaturas enim per Ser- monem factas fuisse nihil est absurdi : atque etiam beatos viros omnia præclare facta, et egregia facinora per Sermonem peregisse, nobis necessarium est intelligere: non item vero lapsus. Joan. 1, 3. male Regius : Bodleianus, Soliloq. cap. 5. 7. Ιδωμεν δὲ διὰ τί πρόσκειται τό· ι Καὶ χωρὶς (29) Codex Bodleianus recte habet Εἰ γὰρ ὁ 7. Videamus etiam quamobrem dictum sit, « Ει (30) Codd. Regius et Barberinus, Προεπινοουμέ (31) Γεγενῆσθαί τι. Ferrarius legit, μὴ γεγενή- (32) Εξειλήφασιν οὖν τινες, etc. Augustinus

δύναται. Ταῦτα δὲ καὶ τοῦτο οὐ χαλεπὸν ἑρμηνεύ- Α σαι. Εἰ γὰρ ὁ ποιῶν τὸ θέλημα (29) τοῦ Πατρὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀδελφὸς καὶ ἀδελφὴ καὶ μήτηρ ἐστὶν αὐτοῦ, καὶ φθάνει τὸ ἀδελφὸς Χριστοῦ ὄνομα οὐ μό νον ἐπὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τὰ τούτου θειότερα· οὐδὲν ἄτοπον ἔσται μᾶλλον πάσης χρηματιζούσης μητρός Χριστοῦ διὰ τὸ ποιεῖν τὸ θέ- λημα τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς Πατρός, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι μητέρα. Ετι εἰς τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, » καὶ ταῦτα ζητητέον. Τῇ ἐπινοίᾳ ὁ Λόγος ἑτερός ἐστι παρὰ τὴν ζωὴν, καὶ ι γέγονεν ἐν ν τῷ λόγῳ ο ζωὴ ἦν, καὶ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ των. » Αρ᾽ οὖν, ὡς πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ἡ ζωὴ δι' αὐτοῦ ἐγένετο ; ἥτις ἐστὶ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ των, καὶ αἱ ἄλλαι τοῦ Σωτῆρος ἐπίνοιαι· ἡ καθ' ὑπεξαίρεσιν τῶν ἐν αὐτῷ νοητέον τό « Πάντα δι' αύ- τοῦ ἐγένετο ; » ὅπερ δοκεί μοι εἶναι κρείττον. "Ινα γὰρ συγχωρηθῇ διὰ τοῦ γεγονέναι τὴν ζωὴν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, τί λεκτέον περὶ τῆς προεπινοουμένης (30) τοῦ Λόγου σοφίας; Οὐ γὰρ δήπου διὰ τοῦ Λόγου τὸ περὶ τὸν Λόγον γεγένηται· ὥστε χωρὶς τῶν ἐπινοου μένων τῷ Χριστῷ, πάντα διὰ τοῦ Λόγου γεγένηται τοῦ Θεοῦ, ποιήσαντος ἐν σοφίᾳ αὐτὰ τοῦ Πατρός· • Πάντα γάρ, φησὶν, ἐν σοφίᾳ ἐποίησας, » οὐ διὰ τῆς σοφίας ἐποίησας. Β αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν· ν τισὶ κἂν δόξαι περιττὸν τυγχάνειν τό· ι Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ν ἐπι- φερόμενον τῷ· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. » Εἰ γὰρ τῶν ὁτιποτοῦν διὰ τοῦ Λόγου γεγένηται, οὐδὲν χωρίς τοῦ Λόγου γεγένηται. Οὐκέτι μέντοι γε ἀκολουθεῖ τῷ χωρὶς τοῦ Λόγου γεγενῆσθαί τι (31) τὸ πάντα τοῦ Λόγου γεγενήσθαι. Έξεστι γάρ, οὐδενὸς χωρὶς τοῦ Λόγου γεγενημένου, μὴ μόνον διὰ τοῦ Λόγου γεγο- νέναι πάντα, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ Λόγου τινά. Χρὴ τοίνυν εἰδέναι πῶς δεῖ ἀκούειν τοῦ πάντα, καὶ πῶς τοῦ οὐδέν. Δυνατὸν γὰρ ἐκ τοῦ μὴ τετρανωκέναι ἀμφοτέρας τὰς λέξεις, ἐκδέξασθαι, ὅτι, εἰ πάντα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο, τῶν δὲ πάντων ἐστὶ καὶ ἡ κακία, καὶ πᾶσα ἡ χύσις τῆς ἁμαρτίας, καὶ τὰ πονηρὰ, ὅτι καὶ ταῦτα διὰ τοῦ Λόγου ἐγένετο. Τοῦτο δὲ ψεῦδος· κτίσματα μὲν γὰρ διὰ τοῦ Λόγου γεγονέναι οὐκ ἄτο τον, ἀλλὰ καὶ διὰ τοῦ Λόγου τὰ ἀνδραγαθήματα, καὶ πάντα τὰ κατορθώματα κατωρθῶσθαι τοῖς μακαρίοις νεῖν ἀναγκαῖον· οὐκέτι δὲ καὶ τὰ ἁμαρτήματα καὶ τὰ ἀποπτώματα. Ἐξειλήφασιν οὖν τινες (52) τῷ ἀν υπόστατον εἶναι τὴν κακίαν ( οὔτε γὰρ ἦν ἀπ' ἀρχῆς, οτε εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται) ταῦτ᾽ εἶναι τὰ μηδέν· καὶ . ΣΗ, 50. ποιῶν τὸ θέλημα· Εἰ γὰρ ὁποῖον τὸ θέλημα. νης. προνοουμένης. σθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. in montem magnum Thabor portavil; » is dubitabit qui Spiritus sanctus, qui per Verbum factus est, mater Christi esse possit. Sed hæc atque hoc non est difficile interpretari. Si enim is qui facit volun- tatem Patris qui in cœlis est, ejus est et frater, et soror, et mater'; et fratris Christi nomen non so- lum ad genus hominum venit, sed etiam ad ea quæ eo diviniora sunt, nihil jam absurdum alienumque erit, plus etiam quam eos qui quod Patris qui in cœlis est voluntatem faciant, Christi mater appel. lantur, matrem esse sanctum Spiritum.] Ad hæc quæramus oportet et illa in hoc dictum: Omnia per ipsum facta sunt. > Sermo intellectione animi alius est a vita, et ‹ quod factum est in > Sermone ‹ vita erat, et vita erat lux hominum "º. » An igitur ut omnia per ipsum facta sunt, sic etiam vita per ipsum facta est, quæ est lux hominum, et aliæ Ser- vatoris intellectiones: vel omnia per ipsum facta fuisse intelligere opus est, detractis his quæ in ipso sunt? Quod mihi melius esse videtur. Ut enim con- cedatur ipsum fecisse oinnia, eo quod vita, quæ est lux hominum, facta fuerit, quid dicendum de sa- pientia quæ ante ipsum Sermonem consideratur ? Nam profecto per Serinonem factum non est, quol excellit Sermonem. Quare omnia per Sermonem Deum facta sunt, præter ea quæ considerantur in Christo, quia Pater fecerit ea in sapientia, ‹ Omnia enim, inquit, in sapientia fecisti ", » non per sapientiam fecisti. D Matth. Joan. 1, 3, 4. Psal. ci, 24. Hæc quidem Judæis tanquam homo dicebat Dominus. Discipulis vero divinitatem et inagnitudinem suami ostendens, non jarn amplius minorem se Spiritu, sed majorem esse et æqualem significans, dabat quidem Spiritum et dicebat: Accipite Spiritum sanctum :; et, ‹ Ego illum mitto : › et, ‹ Ipse me porifcabit : » majorem, propter dignitatem et au- ctoritatem originis; æqualem, essentia et natura. sine ipso factum est nihil ", › etiamsi quibusdam videatur superfluum esse illud, ‹ Sine ipso factum est nihil, » quod subjungitur his verbis:‹ Omnia per ipsum facta sunt. Si omne et quidquid dixeris › per Sermonem factum fuit, nihil sine Sermone fa- ctum fuit, tamen non sequitur, si sine Sermone non factum est aliquid, omnia per Sermonem facta fuisse. Nam fieri potest ut, cum nihil sine Sermoue factum fuerit, non tantum omnia per Sermonem facta sint, sed aliqua solum ab ipso facta fuerint. Proinde intelligamus necesse est, quonam pacto accipere debeamus vocabulum omnia, et quomodo vocabulum nihil. Fieri enim potest, ni explanave- rimus utrasque dictiones, si omnia per Sermonem facta sunt, et appellatione omnium comprehendatur et vitium, et omnis fusio peccati, et omnia prava, ut intelligamus etiam hæc per Sermonem facta fuisse, quod est falsum: creaturas enim per Ser- monem factas fuisse nihil est absurdi : atque etiam beatos viros omnia præclare facta, et egregia facinora per Sermonem peregisse, nobis necessarium est intelligere: non item vero lapsus. Joan. 1, 3. male Regius : Bodleianus, Soliloq. cap. 5. 7. Ιδωμεν δὲ διὰ τί πρόσκειται τό· ι Καὶ χωρὶς (29) Codex Bodleianus recte habet Εἰ γὰρ ὁ 7. Videamus etiam quamobrem dictum sit, « Ει (30) Codd. Regius et Barberinus, Προεπινοουμέ (31) Γεγενῆσθαί τι. Ferrarius legit, μὴ γεγενή- (32) Εξειλήφασιν οὖν τινες, etc. Augustinus

ὥσπερ Ελλήνων τινές φασιν εἶναι τῶν οὐ τινων τὰ Ο γένη καὶ τὰ εἴδη (55), οἷον τὸ ζῶον καὶ τὸν ἄνθρωπον, οὕτως ὑπέλαβον οὐδὲν τυγχάνειν πᾶν τὸ οὐχ ὑπὸ Θεοῦ, οὐδὲ διὰ τοῦ Λόγου τὴν δοκοῦσαν σύστασιν είληφός. Καὶ ἐφίσταμεν εἰ δυνατὸν ἀπὸ τῶν Γραφών πληκτι κώτατα ταῦτα παραστῆσαι. Ὅσον τοίνυν ἐπὶ τοῖς σημαινομένοις τοῦ οὐδὲν, καὶ τοῦ οὐκ ὄν, δόξει εἶναι συνώνυμα, τοῦ οὐκ ὄντος οὐδενὸς ἂν λεγομέ- νου, καὶ τοῦ οὐδενὸς οὐκ ὄντος. Φαίνεται δὲ ὁ ᾿Από στολος τὰ οὐκ ὄντα οὐχὶ ἐπὶ τῶν μηδαμή μηδαμώς ὄντων ὀνομάζων, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν μοχθηρῶν, μὴ ὄντα νομίζων τὰ πονηρά· « Τὰ μὴ ὄντα γάρ, φησίν, Θεὸς ὡς ὄντα ἐκάλεσεν. » Αλλὰ καὶ ὁ Μαρδοχαίος, ἐν τῇ κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα Εσθήρ, μὴ ὄντας τοὺς ἐχθροὺς τοῦ Ἰσραὴλ καλεῖ λέγων· . Μὴ παραδῷς τὸ σκῆπτρόν σου, Κύριε, τοῖς μὴ οὖσιν. » Καὶ ἔστι προσαγαγεῖν πῶς διὰ τὴν κακίαν μὴ ὄντες οἱ πονη- ροὶ προσαγορεύονται ἐκ τοῦ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ὀνόματος ἀναγραφομένου τοῦ Θεοῦ· . Εἶπε γάρ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ὁ ὢν, τοῦτό μαί ἐστι τὸ ὄνομα. » Καθ' ἡμᾶς δὲ τοὺς εὐχομένους (34) εἶναι ἀπὸ τῆς Ἐκκλη σίας, ὁ ἀγαθὸς Θεὸς ταῦτά φησιν, ὃν δοξάζων ὁ Σωτὴρ λέγει· « Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ. Οὐκοῦν ὁ ἀγαθὸς τῷ ὄντι ὁ αὐτός ἐστιν. Εναντίον δὲ τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν, ἢ τὸ πονηρὸν, καὶ ἐναντίον τῷ ὄντι τὸ οὐκ ὄν· οἷς ἀκολουθεῖ, ὅτι τὸ πονηρὸν καὶ κακὸν οὐκ ὄν. Καὶ τάχα τοῦτο ἔσηνε τοὺς εἰπόντας (35) τὸν διάβολον μὴ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα· καθὸ γὰρ διάβολός ἐστιν, οὐκ ἔστι Θεοῦ δημιούργημα· ᾧ δὲ συμ- βέβηκε διαβόλῳ εἶναι, γενητὸς ὢν, οὐδενὸς κτίστου εν τος παρὲς τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, Θεοῦ ἐστι κτίσμα· ὡς εἰ ἐφάσκομεν καὶ τὸν φονέα μὴ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα, οὐκ ἀναιροῦντες τὸ, ᾗ ἄνθρωπος ἐστι, πεποιῆσθαι αὐτὸν (36) ὑπὸ Θεοῦ. Τιθέντες γὰρ τὸ, ᾗ ἄνθρωπος τυγχάνει, ἀπὸ Θεοῦ αὐτὸν τὸ εἶναι εἰληφέναι, καὶ ἡμεῖς οὐ τίθεμεν τὸ, ᾗ φονεύς ἐστιν, ἀπὸ Θεοῦ τοῦτ' αὐτὸν εἰληφέναι. Πάντες μὲν οὖν οἱ μετέχοντες (58) του ὄντος (μετέχουσι δὲ οἱ ἅγιοι), εὐλόγως ἂν ὄντες χρη- ματίζοιεν· οἱ δὲ ἀποστραφέντες τὴν τοῦ ὄντος μετ οχὴν, τῷ ἐστερῆσθαι τοῦ ὄντος, γεγόνασιν οὐκ ὄντες. Προείπομεν δὲ, ὅτι συνωνυμία ἐστὶ τοῦ οὐκ ὄντος καὶ τοῦ οὐδενός· καὶ διὰ τοῦτο οἱ οὐκ ὄντες οὐδέν χιν, 11. τόδε τι : τὰ καθόλου, Ηυετιυς. οιηθέντας δίκαιον μὲν εἶναι τὸν δημιουργόν, ἀγαθὸν δὲ τὸν τοῦ Χριστοῦ Πατέρα, οι ἔσηνε Μὴ σαινέτω δὲ ἡμᾶς εἰ ὁ Σωτήρ, ΠΗ : "Οτι ὁ καιρὸς τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ἔσαινε τον λαόν. Πόθεν ὁ φθόνος, δ᾽ ἀν- τιλέγων ἐρεῖ. Εἰ γὰρ ἀπὸ τοῦ διαβόλου, καὶ διὰ τί διάβολος ἐγένετο; Εἰ ἐγένετο, καὶ ὁ ποιήσας αὐτόν ἐστιν αἴτιος τοῦ εἶναι κακόν. Αλλ' ἀναίτιος πάντη Δεὶ μὴ πεποιῆσθαι. μή. ORIGENIS et peccata. Exposuerunt igitur quidam, propterea A quod non subsistat vitium (neque enim fuit ab initio, ac ne in sæculum quidem futurum est), ea nihil esse. Et quemadmodum gentiles quidam genera, et species, veluti animal, et hominem, nihil esse dicunt, ita hi arbitrati sunt esse omne illud, quod nec a Deo, nec per Sermonem sumpserit ap- parentem subsistentiam. Et adnotamus num e Scripturis possint hæc accuratissime ostendi. Quantum igitur attinet ad significata hujus voculæ nihil, et voculae non ins, synonyma videbuntur esse, cum non ens dicatur nihil, et nihil non ens. Itaque videtur Apostolus non éntia dicere, non quæ omni- no nequaquam sunt, sed ea quæ sint prava, existi- mans prava non exsistere. ‹ Quæ enim non erant, inquit, Deus velut entia vocavit. › Quin Mardochæus eliam in libro Esther juxta Septuaginta, non exsi- stentes vocat inimicos Israel, dicens: Ne tradideris sceptrum tuum, Domine, non exsistentibus 18.16 Possumus etiam adjungere quomodo propter vitium mali appellentur non exsistentes, ex Dei nomine, quod scriptum est in Exodo: ‹ Dixit enim Domi- mus ad Mosen : Exsistens hoc mihi est nomen 18. Bonus Deus hæc loquitur judicio nostro, qui glo- riamur esse de Ecclesia, quein glorificans Servator dicit : « Nemo bonus, nisi solus Deus, nempe ille Pater. B x, 18; Luc. xvii, 19. Igitur bonus idem est cum exsistente. Cuin vero malum aut pravum contrarium sit bono, et contrarium exsistenti sit non exsistens, sequitur malum et pravum esse non exsistens. Et fortassis hac ratione adducti fuerunt, qui dicunt diabolum non esse Dei opificium : in quantum enim diabolus est, non est Dei opificium; in quantum vero illi contigit diabolo esse, factus cum sit, cum nibil ercatum sit extra Deum nostrum, Dei est opili- cium (37), ut si parricidam Dei opus esse nega remus, non auferentes ipsum a Deo factum fuisse, in quantum homo est. Namnque ponentes etiam los, eum esse sumpsisse a Deo, in quantum homo est, non ponimus hoc eum sumpsisse, in quantum est interfector. Itaque omnes participantes ens (participant autem sancti ), merito erunt exsisten- 13.14 Esth. cap. iii, vers. 14. Marc. etc. lloc est, juxta doctrinam Peripateticorun, re- rum quæ non sunt hoc aliquid, sive ea sunt autem vel, juxta Platonicos, ideæ universales. cionitas suggillat, idem habet Origenes supra tom. in Joannem, num. Vocabulum non intellexit Perionius, hoc est, commovit. Οrigenes in Matth. xx : etc. Infra tom. vi in Joan., Ceterum loco huic adsonat alter ille Epi- phanii hæres. Lxiv, cap. : denam invidia profecta sit, adversarius quærit. Nam si a diabolo respondeas; cur omnino diabolus exstitit ? Si factus est; qui condidit illum, auctor mali debet videri. Atqui malorum causa Deus esse tou potest; quare ab nullo productus est diabo- lus. Marcionitas porro et alios eorum symmystas hic designat Origenes, qui tria principia statuebant, quorum Deus alter esset bonus, ignotus, Christi Pater; alter Creator et cognitus; et tertius inter trunique diabolus. Legendus Epiphanius hæres. XLII, cap. 3. ID. terpretatione Perionii_supplemus. perperam. Certe in codice Bodleiano non legitur (33) Εἶναι τῶν οὐ τινων τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη, D κακῶν ἐστιν ὁ Θεός· ἀγένητος ἄρα ὁ διάβολος. « Un- (34) Καθ' ἡμᾶς δὲ τοὺς εὐχομένους, etc. Mar 40. ID. (35) Καὶ τάχα τοῦτο ἔσηνε τοὺς εἰπόντας, etc. (36) Πεποιῆσθαι αὐτόν, etc. Editio Huetii la- (37) Hæc ab Ambrosio Ferrario omissa, ac in- (38) Μετέχοντες. Editio Huetii, μὴ μετέχοντες,

ὥσπερ Ελλήνων τινές φασιν εἶναι τῶν οὐ τινων τὰ Ο γένη καὶ τὰ εἴδη (55), οἷον τὸ ζῶον καὶ τὸν ἄνθρωπον, οὕτως ὑπέλαβον οὐδὲν τυγχάνειν πᾶν τὸ οὐχ ὑπὸ Θεοῦ, οὐδὲ διὰ τοῦ Λόγου τὴν δοκοῦσαν σύστασιν είληφός. Καὶ ἐφίσταμεν εἰ δυνατὸν ἀπὸ τῶν Γραφών πληκτι κώτατα ταῦτα παραστῆσαι. Ὅσον τοίνυν ἐπὶ τοῖς σημαινομένοις τοῦ οὐδὲν, καὶ τοῦ οὐκ ὄν, δόξει εἶναι συνώνυμα, τοῦ οὐκ ὄντος οὐδενὸς ἂν λεγομέ- νου, καὶ τοῦ οὐδενὸς οὐκ ὄντος. Φαίνεται δὲ ὁ ᾿Από στολος τὰ οὐκ ὄντα οὐχὶ ἐπὶ τῶν μηδαμή μηδαμώς ὄντων ὀνομάζων, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν μοχθηρῶν, μὴ ὄντα νομίζων τὰ πονηρά· « Τὰ μὴ ὄντα γάρ, φησίν, Θεὸς ὡς ὄντα ἐκάλεσεν. » Αλλὰ καὶ ὁ Μαρδοχαίος, ἐν τῇ κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα Εσθήρ, μὴ ὄντας τοὺς ἐχθροὺς τοῦ Ἰσραὴλ καλεῖ λέγων· . Μὴ παραδῷς τὸ σκῆπτρόν σου, Κύριε, τοῖς μὴ οὖσιν. » Καὶ ἔστι προσαγαγεῖν πῶς διὰ τὴν κακίαν μὴ ὄντες οἱ πονη- ροὶ προσαγορεύονται ἐκ τοῦ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ὀνόματος ἀναγραφομένου τοῦ Θεοῦ· . Εἶπε γάρ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ὁ ὢν, τοῦτό μαί ἐστι τὸ ὄνομα. » Καθ' ἡμᾶς δὲ τοὺς εὐχομένους (34) εἶναι ἀπὸ τῆς Ἐκκλη σίας, ὁ ἀγαθὸς Θεὸς ταῦτά φησιν, ὃν δοξάζων ὁ Σωτὴρ λέγει· « Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ. Οὐκοῦν ὁ ἀγαθὸς τῷ ὄντι ὁ αὐτός ἐστιν. Εναντίον δὲ τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν, ἢ τὸ πονηρὸν, καὶ ἐναντίον τῷ ὄντι τὸ οὐκ ὄν· οἷς ἀκολουθεῖ, ὅτι τὸ πονηρὸν καὶ κακὸν οὐκ ὄν. Καὶ τάχα τοῦτο ἔσηνε τοὺς εἰπόντας (35) τὸν διάβολον μὴ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα· καθὸ γὰρ διάβολός ἐστιν, οὐκ ἔστι Θεοῦ δημιούργημα· ᾧ δὲ συμ- βέβηκε διαβόλῳ εἶναι, γενητὸς ὢν, οὐδενὸς κτίστου εν τος παρὲς τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, Θεοῦ ἐστι κτίσμα· ὡς εἰ ἐφάσκομεν καὶ τὸν φονέα μὴ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα, οὐκ ἀναιροῦντες τὸ, ᾗ ἄνθρωπος ἐστι, πεποιῆσθαι αὐτὸν (36) ὑπὸ Θεοῦ. Τιθέντες γὰρ τὸ, ᾗ ἄνθρωπος τυγχάνει, ἀπὸ Θεοῦ αὐτὸν τὸ εἶναι εἰληφέναι, καὶ ἡμεῖς οὐ τίθεμεν τὸ, ᾗ φονεύς ἐστιν, ἀπὸ Θεοῦ τοῦτ' αὐτὸν εἰληφέναι. Πάντες μὲν οὖν οἱ μετέχοντες (58) του ὄντος (μετέχουσι δὲ οἱ ἅγιοι), εὐλόγως ἂν ὄντες χρη- ματίζοιεν· οἱ δὲ ἀποστραφέντες τὴν τοῦ ὄντος μετ οχὴν, τῷ ἐστερῆσθαι τοῦ ὄντος, γεγόνασιν οὐκ ὄντες. Προείπομεν δὲ, ὅτι συνωνυμία ἐστὶ τοῦ οὐκ ὄντος καὶ τοῦ οὐδενός· καὶ διὰ τοῦτο οἱ οὐκ ὄντες οὐδέν χιν, 11. τόδε τι : τὰ καθόλου, Ηυετιυς. οιηθέντας δίκαιον μὲν εἶναι τὸν δημιουργόν, ἀγαθὸν δὲ τὸν τοῦ Χριστοῦ Πατέρα, οι ἔσηνε Μὴ σαινέτω δὲ ἡμᾶς εἰ ὁ Σωτήρ, ΠΗ : "Οτι ὁ καιρὸς τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ἔσαινε τον λαόν. Πόθεν ὁ φθόνος, δ᾽ ἀν- τιλέγων ἐρεῖ. Εἰ γὰρ ἀπὸ τοῦ διαβόλου, καὶ διὰ τί διάβολος ἐγένετο; Εἰ ἐγένετο, καὶ ὁ ποιήσας αὐτόν ἐστιν αἴτιος τοῦ εἶναι κακόν. Αλλ' ἀναίτιος πάντη Δεὶ μὴ πεποιῆσθαι. μή. ORIGENIS et peccata. Exposuerunt igitur quidam, propterea A quod non subsistat vitium (neque enim fuit ab initio, ac ne in sæculum quidem futurum est), ea nihil esse. Et quemadmodum gentiles quidam genera, et species, veluti animal, et hominem, nihil esse dicunt, ita hi arbitrati sunt esse omne illud, quod nec a Deo, nec per Sermonem sumpserit ap- parentem subsistentiam. Et adnotamus num e Scripturis possint hæc accuratissime ostendi. Quantum igitur attinet ad significata hujus voculæ nihil, et voculae non ins, synonyma videbuntur esse, cum non ens dicatur nihil, et nihil non ens. Itaque videtur Apostolus non éntia dicere, non quæ omni- no nequaquam sunt, sed ea quæ sint prava, existi- mans prava non exsistere. ‹ Quæ enim non erant, inquit, Deus velut entia vocavit. › Quin Mardochæus eliam in libro Esther juxta Septuaginta, non exsi- stentes vocat inimicos Israel, dicens: Ne tradideris sceptrum tuum, Domine, non exsistentibus 18.16 Possumus etiam adjungere quomodo propter vitium mali appellentur non exsistentes, ex Dei nomine, quod scriptum est in Exodo: ‹ Dixit enim Domi- mus ad Mosen : Exsistens hoc mihi est nomen 18. Bonus Deus hæc loquitur judicio nostro, qui glo- riamur esse de Ecclesia, quein glorificans Servator dicit : « Nemo bonus, nisi solus Deus, nempe ille Pater. B x, 18; Luc. xvii, 19. Igitur bonus idem est cum exsistente. Cuin vero malum aut pravum contrarium sit bono, et contrarium exsistenti sit non exsistens, sequitur malum et pravum esse non exsistens. Et fortassis hac ratione adducti fuerunt, qui dicunt diabolum non esse Dei opificium : in quantum enim diabolus est, non est Dei opificium; in quantum vero illi contigit diabolo esse, factus cum sit, cum nibil ercatum sit extra Deum nostrum, Dei est opili- cium (37), ut si parricidam Dei opus esse nega remus, non auferentes ipsum a Deo factum fuisse, in quantum homo est. Namnque ponentes etiam los, eum esse sumpsisse a Deo, in quantum homo est, non ponimus hoc eum sumpsisse, in quantum est interfector. Itaque omnes participantes ens (participant autem sancti ), merito erunt exsisten- 13.14 Esth. cap. iii, vers. 14. Marc. etc. lloc est, juxta doctrinam Peripateticorun, re- rum quæ non sunt hoc aliquid, sive ea sunt autem vel, juxta Platonicos, ideæ universales. cionitas suggillat, idem habet Origenes supra tom. in Joannem, num. Vocabulum non intellexit Perionius, hoc est, commovit. Οrigenes in Matth. xx : etc. Infra tom. vi in Joan., Ceterum loco huic adsonat alter ille Epi- phanii hæres. Lxiv, cap. : denam invidia profecta sit, adversarius quærit. Nam si a diabolo respondeas; cur omnino diabolus exstitit ? Si factus est; qui condidit illum, auctor mali debet videri. Atqui malorum causa Deus esse tou potest; quare ab nullo productus est diabo- lus. Marcionitas porro et alios eorum symmystas hic designat Origenes, qui tria principia statuebant, quorum Deus alter esset bonus, ignotus, Christi Pater; alter Creator et cognitus; et tertius inter trunique diabolus. Legendus Epiphanius hæres. XLII, cap. 3. ID. terpretatione Perionii_supplemus. perperam. Certe in codice Bodleiano non legitur (33) Εἶναι τῶν οὐ τινων τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη, D κακῶν ἐστιν ὁ Θεός· ἀγένητος ἄρα ὁ διάβολος. « Un- (34) Καθ' ἡμᾶς δὲ τοὺς εὐχομένους, etc. Mar 40. ID. (35) Καὶ τάχα τοῦτο ἔσηνε τοὺς εἰπόντας, etc. (36) Πεποιῆσθαι αὐτόν, etc. Editio Huetii la- (37) Hæc ab Ambrosio Ferrario omissa, ac in- (38) Μετέχοντες. Editio Huetii, μὴ μετέχοντες,

ὥσπερ Ελλήνων τινές φασιν εἶναι τῶν οὐ τινων τὰ Ο γένη καὶ τὰ εἴδη (55), οἷον τὸ ζῶον καὶ τὸν ἄνθρωπον, οὕτως ὑπέλαβον οὐδὲν τυγχάνειν πᾶν τὸ οὐχ ὑπὸ Θεοῦ, οὐδὲ διὰ τοῦ Λόγου τὴν δοκοῦσαν σύστασιν είληφός. Καὶ ἐφίσταμεν εἰ δυνατὸν ἀπὸ τῶν Γραφών πληκτι κώτατα ταῦτα παραστῆσαι. Ὅσον τοίνυν ἐπὶ τοῖς σημαινομένοις τοῦ οὐδὲν, καὶ τοῦ οὐκ ὄν, δόξει εἶναι συνώνυμα, τοῦ οὐκ ὄντος οὐδενὸς ἂν λεγομέ- νου, καὶ τοῦ οὐδενὸς οὐκ ὄντος. Φαίνεται δὲ ὁ ᾿Από στολος τὰ οὐκ ὄντα οὐχὶ ἐπὶ τῶν μηδαμή μηδαμώς ὄντων ὀνομάζων, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν μοχθηρῶν, μὴ ὄντα νομίζων τὰ πονηρά· « Τὰ μὴ ὄντα γάρ, φησίν, Θεὸς ὡς ὄντα ἐκάλεσεν. » Αλλὰ καὶ ὁ Μαρδοχαίος, ἐν τῇ κατὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα Εσθήρ, μὴ ὄντας τοὺς ἐχθροὺς τοῦ Ἰσραὴλ καλεῖ λέγων· . Μὴ παραδῷς τὸ σκῆπτρόν σου, Κύριε, τοῖς μὴ οὖσιν. » Καὶ ἔστι προσαγαγεῖν πῶς διὰ τὴν κακίαν μὴ ὄντες οἱ πονη- ροὶ προσαγορεύονται ἐκ τοῦ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ὀνόματος ἀναγραφομένου τοῦ Θεοῦ· . Εἶπε γάρ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ὁ ὢν, τοῦτό μαί ἐστι τὸ ὄνομα. » Καθ' ἡμᾶς δὲ τοὺς εὐχομένους (34) εἶναι ἀπὸ τῆς Ἐκκλη σίας, ὁ ἀγαθὸς Θεὸς ταῦτά φησιν, ὃν δοξάζων ὁ Σωτὴρ λέγει· « Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ. Οὐκοῦν ὁ ἀγαθὸς τῷ ὄντι ὁ αὐτός ἐστιν. Εναντίον δὲ τῷ ἀγαθῷ τὸ κακὸν, ἢ τὸ πονηρὸν, καὶ ἐναντίον τῷ ὄντι τὸ οὐκ ὄν· οἷς ἀκολουθεῖ, ὅτι τὸ πονηρὸν καὶ κακὸν οὐκ ὄν. Καὶ τάχα τοῦτο ἔσηνε τοὺς εἰπόντας (35) τὸν διάβολον μὴ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα· καθὸ γὰρ διάβολός ἐστιν, οὐκ ἔστι Θεοῦ δημιούργημα· ᾧ δὲ συμ- βέβηκε διαβόλῳ εἶναι, γενητὸς ὢν, οὐδενὸς κτίστου εν τος παρὲς τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, Θεοῦ ἐστι κτίσμα· ὡς εἰ ἐφάσκομεν καὶ τὸν φονέα μὴ εἶναι Θεοῦ δημιούργημα, οὐκ ἀναιροῦντες τὸ, ᾗ ἄνθρωπος ἐστι, πεποιῆσθαι αὐτὸν (36) ὑπὸ Θεοῦ. Τιθέντες γὰρ τὸ, ᾗ ἄνθρωπος τυγχάνει, ἀπὸ Θεοῦ αὐτὸν τὸ εἶναι εἰληφέναι, καὶ ἡμεῖς οὐ τίθεμεν τὸ, ᾗ φονεύς ἐστιν, ἀπὸ Θεοῦ τοῦτ' αὐτὸν εἰληφέναι. Πάντες μὲν οὖν οἱ μετέχοντες (58) του ὄντος (μετέχουσι δὲ οἱ ἅγιοι), εὐλόγως ἂν ὄντες χρη- ματίζοιεν· οἱ δὲ ἀποστραφέντες τὴν τοῦ ὄντος μετ οχὴν, τῷ ἐστερῆσθαι τοῦ ὄντος, γεγόνασιν οὐκ ὄντες. Προείπομεν δὲ, ὅτι συνωνυμία ἐστὶ τοῦ οὐκ ὄντος καὶ τοῦ οὐδενός· καὶ διὰ τοῦτο οἱ οὐκ ὄντες οὐδέν χιν, 11. τόδε τι : τὰ καθόλου, Ηυετιυς. οιηθέντας δίκαιον μὲν εἶναι τὸν δημιουργόν, ἀγαθὸν δὲ τὸν τοῦ Χριστοῦ Πατέρα, οι ἔσηνε Μὴ σαινέτω δὲ ἡμᾶς εἰ ὁ Σωτήρ, ΠΗ : "Οτι ὁ καιρὸς τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας ἔσαινε τον λαόν. Πόθεν ὁ φθόνος, δ᾽ ἀν- τιλέγων ἐρεῖ. Εἰ γὰρ ἀπὸ τοῦ διαβόλου, καὶ διὰ τί διάβολος ἐγένετο; Εἰ ἐγένετο, καὶ ὁ ποιήσας αὐτόν ἐστιν αἴτιος τοῦ εἶναι κακόν. Αλλ' ἀναίτιος πάντη Δεὶ μὴ πεποιῆσθαι. μή. ORIGENIS et peccata. Exposuerunt igitur quidam, propterea A quod non subsistat vitium (neque enim fuit ab initio, ac ne in sæculum quidem futurum est), ea nihil esse. Et quemadmodum gentiles quidam genera, et species, veluti animal, et hominem, nihil esse dicunt, ita hi arbitrati sunt esse omne illud, quod nec a Deo, nec per Sermonem sumpserit ap- parentem subsistentiam. Et adnotamus num e Scripturis possint hæc accuratissime ostendi. Quantum igitur attinet ad significata hujus voculæ nihil, et voculae non ins, synonyma videbuntur esse, cum non ens dicatur nihil, et nihil non ens. Itaque videtur Apostolus non éntia dicere, non quæ omni- no nequaquam sunt, sed ea quæ sint prava, existi- mans prava non exsistere. ‹ Quæ enim non erant, inquit, Deus velut entia vocavit. › Quin Mardochæus eliam in libro Esther juxta Septuaginta, non exsi- stentes vocat inimicos Israel, dicens: Ne tradideris sceptrum tuum, Domine, non exsistentibus 18.16 Possumus etiam adjungere quomodo propter vitium mali appellentur non exsistentes, ex Dei nomine, quod scriptum est in Exodo: ‹ Dixit enim Domi- mus ad Mosen : Exsistens hoc mihi est nomen 18. Bonus Deus hæc loquitur judicio nostro, qui glo- riamur esse de Ecclesia, quein glorificans Servator dicit : « Nemo bonus, nisi solus Deus, nempe ille Pater. B x, 18; Luc. xvii, 19. Igitur bonus idem est cum exsistente. Cuin vero malum aut pravum contrarium sit bono, et contrarium exsistenti sit non exsistens, sequitur malum et pravum esse non exsistens. Et fortassis hac ratione adducti fuerunt, qui dicunt diabolum non esse Dei opificium : in quantum enim diabolus est, non est Dei opificium; in quantum vero illi contigit diabolo esse, factus cum sit, cum nibil ercatum sit extra Deum nostrum, Dei est opili- cium (37), ut si parricidam Dei opus esse nega remus, non auferentes ipsum a Deo factum fuisse, in quantum homo est. Namnque ponentes etiam los, eum esse sumpsisse a Deo, in quantum homo est, non ponimus hoc eum sumpsisse, in quantum est interfector. Itaque omnes participantes ens (participant autem sancti ), merito erunt exsisten- 13.14 Esth. cap. iii, vers. 14. Marc. etc. lloc est, juxta doctrinam Peripateticorun, re- rum quæ non sunt hoc aliquid, sive ea sunt autem vel, juxta Platonicos, ideæ universales. cionitas suggillat, idem habet Origenes supra tom. in Joannem, num. Vocabulum non intellexit Perionius, hoc est, commovit. Οrigenes in Matth. xx : etc. Infra tom. vi in Joan., Ceterum loco huic adsonat alter ille Epi- phanii hæres. Lxiv, cap. : denam invidia profecta sit, adversarius quærit. Nam si a diabolo respondeas; cur omnino diabolus exstitit ? Si factus est; qui condidit illum, auctor mali debet videri. Atqui malorum causa Deus esse tou potest; quare ab nullo productus est diabo- lus. Marcionitas porro et alios eorum symmystas hic designat Origenes, qui tria principia statuebant, quorum Deus alter esset bonus, ignotus, Christi Pater; alter Creator et cognitus; et tertius inter trunique diabolus. Legendus Epiphanius hæres. XLII, cap. 3. ID. terpretatione Perionii_supplemus. perperam. Certe in codice Bodleiano non legitur (33) Εἶναι τῶν οὐ τινων τὰ γένη καὶ τὰ εἴδη, D κακῶν ἐστιν ὁ Θεός· ἀγένητος ἄρα ὁ διάβολος. « Un- (34) Καθ' ἡμᾶς δὲ τοὺς εὐχομένους, etc. Mar 40. ID. (35) Καὶ τάχα τοῦτο ἔσηνε τοὺς εἰπόντας, etc. (36) Πεποιῆσθαι αὐτόν, etc. Editio Huetii la- (37) Hæc ab Ambrosio Ferrario omissa, ac in- (38) Μετέχοντες. Editio Huetii, μὴ μετέχοντες,

εἰσι, καὶ πᾶσα ἡ κακία οὐδέν ἐστιν, ἐπεὶ καὶ οὐκ ἂν τυγχάνει· καὶ οὐδὲν καλουμένη χωρὶς γεγένηται τοῦ Λόγου, τοῖς πᾶσιν οὐ συγκαταριθμουμένη. Ἡμεῖς μὲν οὖν κατὰ τὸ δυνατὸν παρεστήσαμεν τίνα τὰ διὰ τοῦ Λόγου γεγενημένα πάντα, καὶ τί τὸ χωρὶς αὐτοῦ γενόμενον μὲν, ἂν δὲ οὐδέποτε, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲν καλούμενον. Ουαλεντίνου λεγόμενον εἶναι γνώριμον Ήρα- κλέωνα (39) διηγούμενον τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο ἐξειληφέναι πάντα τὸν κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ, ἐκκλείοντα τῶν πάντων τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπο- θέσει αὐτοῦ τὰ τοῦ κόσμου, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ διαφέ- ροντα. Φησὶ γὰρ οὐ τὸν (40) αἰῶνα ἢ τὰ ἐν τῷ αἰῶνι γεγονέναι διὰ τοῦ Λόγου· ἅτινα οίεται πρὸ τοῦ Λόγου γεγονέναι. Αναιδέστερον δὲ ἱστάμενος πρὸς τό • Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, μηδὲ εὐλαβού- μενος (41) τό ο Μὴ προσθῇς τοῖς λόγοις αὐτοῦ, ἵνα μὴ ἐλέγξῃ σε, καὶ ψευδής γένῃ, » προστίθησι τῷ, οὐδὲ ἔν, « τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τῇ κτίσει. » Καὶ ἐπεὶ προφανῆ ἐστι τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενα σφόδρα βε- διασμένα, καὶ παρὰ τὴν ἐνάργειαν (42) επαγγελλό- μενα, εἰ τὰ νομιζόμενα αὐτῷ θεῖα ἐκκλείεται τῶν πάντων, τὰ δὲ, ὡς ἐκεῖνος οἴεται, παντελῶς φθειρό- μενε κυρίως πάντα καλεῖται· οὐκ ἐπιδιατριπτέον τῇ ἀνατροπῇ τῶν αὐτόθεν τὴν ἀτοπίαν ἐμφαινόντων· οἷον δὲ καὶ τὸ τῆς Γραφῆς, « Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν, ο προστιθέντα αὐτὸν ἄνευ παραμυθίας τῆς ἀπὸ τῆς Γραφῆς τό· ι Τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τῇ κτίσει, ο μηδὲ μετὰ πιθανότητος ἀποφαίνεσθαι, πιστεύεσθαι ἀξιοῦντα ὁμοίως προφήταις ἢ ἀποστό λοις τοῖς μετ' ἐξουσίας καὶ ἀνυπευθύνως κατα- λείπουσι τοῖς καθ᾽ αὑτοὺς καὶ μεθ᾿ αὐτοὺς σωτήρια γράμματα. Ἔτι δὲ ἰδίως καὶ τοῦ· . Πάντα δι᾿ αὐτοῦ ἐγένετο, ο ἐξήχουσε, φάσκων τὸν τὴν αἰτίαν παρασχόν τα τῆς γενέσεως τοῦ κόσμου τῷ Δημιουργῷ τὸν Λόγον Έντα εἶναι (43), οὐ τὸν ἀφ' οὗ, ἢ ὑφ' οὗ, ἀλλὰ τὸν δι' ού, περὶ τῶν ἐν τῇ συνηθείᾳ φράσιν (44) εκδεχό μενος τὸ γεγραμμένον. Εἰ γὰρ, ὡς νοεῖ, ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων ἦν, ἔδει διὰ τοῦ Δημιουργού γεγρά- και πάντα γεγονέναι ὑπὸ τοῦ Λόγου, οὐχὶ δὲ ἀνάπα- Δεν διὰ τοῦ Λόγου ὑπὸ τοῦ Δημιουργοῦ. Καὶ ἡμεῖς μὲν βμάρτυρον τὴν ἐκδοχὴν ἀφήκαμεν· ἐκεῖνος δὲ πρὸς Η μὴ παραμεμυθῆσθαι ἀπὸ τῶν θείων Γραμμάτων μὲν καθ᾿ ἑαυτὸν νοῦν, φαίνεται (45) καὶ ὑποπτεύσας ἀληθὲς, καὶ ἀναιδῶς αὐτῷ ἀντιβλέψας. Φησὶ γὰρ, με οὐχ ὡς ὑπ᾽ ἄλλου ἐνεργοῦντος αὐτὸς ἐποίει ὁ Η τόν, μὴ εὐλαβούμενος. γειαν, ων Γραμμάτων τὸν καθ' ἑαυτὸν νοῦν φαίνεται, πρός τό πρὸς τῷ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A les; qui vero diffugiunt entis participationem, eo quod privati sint ente, facti fuerunt non exsistentes. Diximus autem superius ens et nibil synonyma el univoca esse : et hanc ob causam qui non sunt nibil esse, et omne vitium etiam nihil esse, quoniam est non ens; et nihil vocatum, sine Sermone factum fuisse, non connumeratum cum vocula hac, omnibus. Atque nos quidem pro virili ostendimus, quæ sint omnia facta per Sermonem, et quid sit sine ipso quidem factum, nunquam autem exsistens, et hanc ob causam nihil vocatum. J020. 1, 3. ss ibid. Prov. xxx, 6. Loginatis videre est apud Irenaum lib. 11, cap. 4; Pertullianum De præscript, advers. hares., cap. 49, et ‚4, advers. Valent.; Epiphanium hæres. xxxvt, alios. etc. es, Regius, PATROL. GR. XIV. B C D discipulus esse fertur, cum bec edissereret : ‹ Omnia per ipsum facta sunt ",, coacte et sine testimonio mundum universum quæque in eo sunt excepisse, excludentem, quantum ipsius fert hypo- thesis, ex omnibus præstantissima quæque mundi et eorum quæ in ipso continentur. Ait enim perSer- monem non sæculum, non quæ in sæculo sunt, facta fuisse, existimans illa ante Sermonem fuisse. Impn- dentius insuper instans ad illud: Et sine eo factum est nihil > neque veritus illud : « Ne addideris sermonibus ejus, ne te redargual, et mendax sis ", › illi voci, nihil, addit, ‹ eorum quæ in mundo sunt et in hae conditione. › Et quoniam apertum est dicta ipsius valde coacta esse, præter- que evidentiam pronuntiata, si quæ ipse divina opinatur, excluduntur a voce omnium, quæ vero sunt opinione sua omnino corruptibilia proprie dicuntur omnie, non iminorandum nobis est in his confutandis quæ ex se absurditatem præ se ferunt. Quale est illud etiam quod, Scriptura dicente : Et sine ipso factum est nihil, › ipse addit sine auctoritate Scripture: « Eorum quæ sunt in mundo et creatione, › quod neque cum probabilitate pro- nuntiat, sed dignum se putat cui non secus alque prophetis vel apostolis credatur, qui cum auctoritate et inculpate reliquerunt sui similibus ac posteris suis salutaria scripta. Jam vero et hoc dictum : ‹ Omnia per ipsum facta sunt, » privatim atque secus quain alii exposuit dicens, Sermonem eum esse qui causam præbuerit generationis mundi Opifci, nec tamen Sermoni competere particu lan e quo vel ex quo, sed per quem, exponens id quod scriptum est, phrasim esse consuetam; sed si rerum veritas erat, ut ipse putat, scriptum fuisse oportuit, omnia per opificem facta fuisse a Ser- mone, non vice versa per Sermonem ab Opifice. Et nos quidem cum usi sumus vocula per quem, perinde atque facit consuetudo, non sine teste expositionem dimisimus. At vero ille, præterquam quod suam opinionem e divinis Scripturis non con- « legit Ferrarius; codex vero Regius habet ¿vép- male. codicibus Bodleiano et Barberino. elc. Sic hunc locum, in codice Regio icedatum, restituunt codd. Bodleianus et Barberinus; verum pro legendum videtur 8. Βιαίως δὲ οἶμαι καὶ χωρὶς μαρτυρίου τὸν 1. δι' ού, χρησάμενοι ἀκολούθως τῇ συνηθείᾳ, οὐκ (39) Ηρακλέωνα, etc. De Heracleone ejusque (40) Codex Bodleianus, Διαφέροντα γάρ φησιν (41) Bodleianus et Barberinus, μηδὲ εὐλαβούμε 142) Bodleianus et Barberinus, ενάργειαν, sicque 8. Existimo autem Heracleonem, qui Valentini (43) Είναι deest in codice Regio, sed exstat in (44) Codex Regius, φασίν. (45) Πρὸς τὸ μὴ παραμεμυθῆσθαι ἀπὸ τῶν θεί

εἰσι, καὶ πᾶσα ἡ κακία οὐδέν ἐστιν, ἐπεὶ καὶ οὐκ ἂν τυγχάνει· καὶ οὐδὲν καλουμένη χωρὶς γεγένηται τοῦ Λόγου, τοῖς πᾶσιν οὐ συγκαταριθμουμένη. Ἡμεῖς μὲν οὖν κατὰ τὸ δυνατὸν παρεστήσαμεν τίνα τὰ διὰ τοῦ Λόγου γεγενημένα πάντα, καὶ τί τὸ χωρὶς αὐτοῦ γενόμενον μὲν, ἂν δὲ οὐδέποτε, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲν καλούμενον. Ουαλεντίνου λεγόμενον εἶναι γνώριμον Ήρα- κλέωνα (39) διηγούμενον τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο ἐξειληφέναι πάντα τὸν κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ, ἐκκλείοντα τῶν πάντων τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπο- θέσει αὐτοῦ τὰ τοῦ κόσμου, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ διαφέ- ροντα. Φησὶ γὰρ οὐ τὸν (40) αἰῶνα ἢ τὰ ἐν τῷ αἰῶνι γεγονέναι διὰ τοῦ Λόγου· ἅτινα οίεται πρὸ τοῦ Λόγου γεγονέναι. Αναιδέστερον δὲ ἱστάμενος πρὸς τό • Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, μηδὲ εὐλαβού- μενος (41) τό ο Μὴ προσθῇς τοῖς λόγοις αὐτοῦ, ἵνα μὴ ἐλέγξῃ σε, καὶ ψευδής γένῃ, » προστίθησι τῷ, οὐδὲ ἔν, « τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τῇ κτίσει. » Καὶ ἐπεὶ προφανῆ ἐστι τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενα σφόδρα βε- διασμένα, καὶ παρὰ τὴν ἐνάργειαν (42) επαγγελλό- μενα, εἰ τὰ νομιζόμενα αὐτῷ θεῖα ἐκκλείεται τῶν πάντων, τὰ δὲ, ὡς ἐκεῖνος οἴεται, παντελῶς φθειρό- μενε κυρίως πάντα καλεῖται· οὐκ ἐπιδιατριπτέον τῇ ἀνατροπῇ τῶν αὐτόθεν τὴν ἀτοπίαν ἐμφαινόντων· οἷον δὲ καὶ τὸ τῆς Γραφῆς, « Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν, ο προστιθέντα αὐτὸν ἄνευ παραμυθίας τῆς ἀπὸ τῆς Γραφῆς τό· ι Τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τῇ κτίσει, ο μηδὲ μετὰ πιθανότητος ἀποφαίνεσθαι, πιστεύεσθαι ἀξιοῦντα ὁμοίως προφήταις ἢ ἀποστό λοις τοῖς μετ' ἐξουσίας καὶ ἀνυπευθύνως κατα- λείπουσι τοῖς καθ᾽ αὑτοὺς καὶ μεθ᾿ αὐτοὺς σωτήρια γράμματα. Ἔτι δὲ ἰδίως καὶ τοῦ· . Πάντα δι᾿ αὐτοῦ ἐγένετο, ο ἐξήχουσε, φάσκων τὸν τὴν αἰτίαν παρασχόν τα τῆς γενέσεως τοῦ κόσμου τῷ Δημιουργῷ τὸν Λόγον Έντα εἶναι (43), οὐ τὸν ἀφ' οὗ, ἢ ὑφ' οὗ, ἀλλὰ τὸν δι' ού, περὶ τῶν ἐν τῇ συνηθείᾳ φράσιν (44) εκδεχό μενος τὸ γεγραμμένον. Εἰ γὰρ, ὡς νοεῖ, ἡ ἀλήθεια τῶν πραγμάτων ἦν, ἔδει διὰ τοῦ Δημιουργού γεγρά- και πάντα γεγονέναι ὑπὸ τοῦ Λόγου, οὐχὶ δὲ ἀνάπα- Δεν διὰ τοῦ Λόγου ὑπὸ τοῦ Δημιουργοῦ. Καὶ ἡμεῖς μὲν βμάρτυρον τὴν ἐκδοχὴν ἀφήκαμεν· ἐκεῖνος δὲ πρὸς Η μὴ παραμεμυθῆσθαι ἀπὸ τῶν θείων Γραμμάτων μὲν καθ᾿ ἑαυτὸν νοῦν, φαίνεται (45) καὶ ὑποπτεύσας ἀληθὲς, καὶ ἀναιδῶς αὐτῷ ἀντιβλέψας. Φησὶ γὰρ, με οὐχ ὡς ὑπ᾽ ἄλλου ἐνεργοῦντος αὐτὸς ἐποίει ὁ Η τόν, μὴ εὐλαβούμενος. γειαν, ων Γραμμάτων τὸν καθ' ἑαυτὸν νοῦν φαίνεται, πρός τό πρὸς τῷ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A les; qui vero diffugiunt entis participationem, eo quod privati sint ente, facti fuerunt non exsistentes. Diximus autem superius ens et nibil synonyma el univoca esse : et hanc ob causam qui non sunt nibil esse, et omne vitium etiam nihil esse, quoniam est non ens; et nihil vocatum, sine Sermone factum fuisse, non connumeratum cum vocula hac, omnibus. Atque nos quidem pro virili ostendimus, quæ sint omnia facta per Sermonem, et quid sit sine ipso quidem factum, nunquam autem exsistens, et hanc ob causam nihil vocatum. J020. 1, 3. ss ibid. Prov. xxx, 6. Loginatis videre est apud Irenaum lib. 11, cap. 4; Pertullianum De præscript, advers. hares., cap. 49, et ‚4, advers. Valent.; Epiphanium hæres. xxxvt, alios. etc. es, Regius, PATROL. GR. XIV. B C D discipulus esse fertur, cum bec edissereret : ‹ Omnia per ipsum facta sunt ",, coacte et sine testimonio mundum universum quæque in eo sunt excepisse, excludentem, quantum ipsius fert hypo- thesis, ex omnibus præstantissima quæque mundi et eorum quæ in ipso continentur. Ait enim perSer- monem non sæculum, non quæ in sæculo sunt, facta fuisse, existimans illa ante Sermonem fuisse. Impn- dentius insuper instans ad illud: Et sine eo factum est nihil > neque veritus illud : « Ne addideris sermonibus ejus, ne te redargual, et mendax sis ", › illi voci, nihil, addit, ‹ eorum quæ in mundo sunt et in hae conditione. › Et quoniam apertum est dicta ipsius valde coacta esse, præter- que evidentiam pronuntiata, si quæ ipse divina opinatur, excluduntur a voce omnium, quæ vero sunt opinione sua omnino corruptibilia proprie dicuntur omnie, non iminorandum nobis est in his confutandis quæ ex se absurditatem præ se ferunt. Quale est illud etiam quod, Scriptura dicente : Et sine ipso factum est nihil, › ipse addit sine auctoritate Scripture: « Eorum quæ sunt in mundo et creatione, › quod neque cum probabilitate pro- nuntiat, sed dignum se putat cui non secus alque prophetis vel apostolis credatur, qui cum auctoritate et inculpate reliquerunt sui similibus ac posteris suis salutaria scripta. Jam vero et hoc dictum : ‹ Omnia per ipsum facta sunt, » privatim atque secus quain alii exposuit dicens, Sermonem eum esse qui causam præbuerit generationis mundi Opifci, nec tamen Sermoni competere particu lan e quo vel ex quo, sed per quem, exponens id quod scriptum est, phrasim esse consuetam; sed si rerum veritas erat, ut ipse putat, scriptum fuisse oportuit, omnia per opificem facta fuisse a Ser- mone, non vice versa per Sermonem ab Opifice. Et nos quidem cum usi sumus vocula per quem, perinde atque facit consuetudo, non sine teste expositionem dimisimus. At vero ille, præterquam quod suam opinionem e divinis Scripturis non con- « legit Ferrarius; codex vero Regius habet ¿vép- male. codicibus Bodleiano et Barberino. elc. Sic hunc locum, in codice Regio icedatum, restituunt codd. Bodleianus et Barberinus; verum pro legendum videtur 8. Βιαίως δὲ οἶμαι καὶ χωρὶς μαρτυρίου τὸν 1. δι' ού, χρησάμενοι ἀκολούθως τῇ συνηθείᾳ, οὐκ (39) Ηρακλέωνα, etc. De Heracleone ejusque (40) Codex Bodleianus, Διαφέροντα γάρ φησιν (41) Bodleianus et Barberinus, μηδὲ εὐλαβούμε 142) Bodleianus et Barberinus, ενάργειαν, sicque 8. Existimo autem Heracleonem, qui Valentini (43) Είναι deest in codice Regio, sed exstat in (44) Codex Regius, φασίν. (45) Πρὸς τὸ μὴ παραμεμυθῆσθαι ἀπὸ τῶν θεί

γοῦντος ἕτερος ἐποίει. Οὐ τοῦ παρόντος δὲ καιροῦ ἐλέγξαι τὸ, μὴ τὸν Δημιουργὸν ὑπηρέτην τοῦ Λόγω γεγενημένον τὸν κόσμον πεποιηκέναι, καὶ ἀποδει κνύναι, ὅτι ὑπηρέτης του Δημιουργοῦ γενόμενος ὁ Λέο γος τὸν κόσμον κατεσκεύασε. Κατὰ γὰρ τὸν προφή την Δαυΐδ' « Ο Θεὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· ἐνετεί λατο, καὶ ἐκτίσθησαν· ἡ ἐνετείλατο γὰρ ὁ ἀγέννητος Θεὸς τῷ Πρωτοτόκῳ πάσης κτίσεως, καὶ ἐκτίσθησαν, οὐ μόνον ὁ κόσμος καὶ τὰ ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ τὰ λοιπὰ πάντα, « είτε θρόνοι, είτε κυριότητες, εἴτε ἀρχαὶ (46), εἴτε ἐξουσίαι· πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται, καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων. » Α Λόγος, ἵν' οὕτω νοηθῇ τὸ, δι' αὐτοῦ, ἀλλ' αὐτοῦ ἐνερ- Ετι εἰς τό· « Χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν, ν οὐκ ἀγύμναστον ἐατέον καὶ τὸν περὶ τῆς κακίας λόγον κἂν γὰρ σφόδρα ἀπεμφαίνειν δοκῇ, οὐ πάνυ τι δοκε μοι ευκαταφρόνητον είναι. Ζητητέον γὰρ εἰ καὶ ἡ κα κία διὰ τοῦ λόγου γεγένηται, νῦν λόγου προσεχώ λαμβανομένου τοῦ ἐν ἑκάστῳ, ὡς καὶ αὐτὸς ἀπὸ τὸ ἐν ἀρχῇ Λόγου ἑκάστῳ γεγένηται. Φησὶ τοίνυν ὁ ᾿Από στολος· Χωρίς νόμου ἁμαρτία νεκρά, » καὶ ἐπιφέρει • Ἐλθούσης δὲ ἐντολῆς, ἡ μὲν ἁμαρτία ἀνέζησε καθολικῶς (47) διδάσκων περὶ τῆς ἁμαρτίας, ὡς μη δεμίαν ἐνέργειαν αὐτῆς ἐχούσης πριν νόμου καὶ ἐντι λῆς· πῶς δὲ ἔχων ὁ λόγος νόμος εἶναι καὶ ἐντολ καὶ οὐκ ἂν εἴη ἁμαρτία μὴ ὄντος νόμου, (άμαρτί γὰρ μὴ ἐλλογεῖται μὴ ὄντος νόμου) καὶ πάλιν οἱ ἂν εἴη ἁμαρτία, μὴ ὄντος λόγου • « Εἰ » γὰρ ε λόγον λόγον λόγῳ Λόγῳ λόγος ἦλθον, φησὶ, καὶ ἐλάλησα αὐτοῖς, ἁμαρτίαν ο εἶχον (48). ο Πᾶσα γὰρ πρόφασις ἀφαιρεῖται τ βουλομένου ἐπὶ τῇ ἁμαρτίᾳ ἀπολογίσασθαι, ἐπὶ ἐνυπάρχοντος λόγου καὶ παραδεικνύντος ὁ πρ κτέον (49), μὴ πείθηταί τις αὐτῷ. Τάχα οὖν πάν μέχρι καὶ τῶν χειρόνων διὰ τοῦ λόγου γεγένηται, κ χωρὶς αὐτοῦ (ἁπλούστερον ἡμῶν ἐκλαμβανόντων οὐδὲν ἐγένετο οὐδέν. Καὶ οὐ πάντως τῷ λόγῳ ἐ κλητέον εἰ πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτ ἐγένετο (50) οὐδὲ ἔν· ὡς οὐδὲ ἐγκλητέον τῷ δι σκάλῳ παραδείξαντι τὰ δέοντα τῷ μανθάνοντι, ἐπ διὰ τὰ τούτου μαθήματα μηκέτι τόπος καταλείπη τῷ ἁμαρτάνοντι ἀπολογίας, ὡς περὶ ἀγνοίας, μάλιστα ἐὰν νοήσωμεν διδάσκαλον τοῦ μανθάνον ἀχώριστον. Οἱονεὶ γὰρ διδάσκαλος τοῦ μανθάνον ἀχώριστός ἐστιν, ὁ ἐνυπάρχων τῇ φύσει τῶν λογια λόγος, ἀεὶ ὑποβάλλων τὰ πρακτέα, κἂν παρακοί μὲν αὐτοῦ τῶν ἐντολῶν, ἐπιδιδόντες αὐτοὺς ταῖς ἢ ναῖς, καὶ παραπεμπόμενοι τὰς ἀρίστας αὐτοῦ σ βουλάς. Ωσπερ δὲ ὑπηρέτῃ τῷ ὀφθαλμῷ ἐπὶ τ κρείττοσιν ἡμῖν γεγενημένῳ, καὶ ἐφ' ὧν οὐ λῶς (51) ὁρῶμεν χρώμεθα, ομοίως καὶ τῇ ἀκοῇ, δ καθολικόν. είχοσαν. τὸ πρακτέον. οὐκ ἄλλως ORIGENIS Grmal, videtur et suspicatus fuisse veritatem, et impudenter illi adversatus dicens : Non enim facie- bat ipse Sermo, tanquam ab alio operante (ut sic intelligeretur vocula per quem), sed ipso operante alius faciebat. Caterum non praesentis est temporis probare quod mundi Opifex el fabricator fecerit mundum, non factus minister Sermonia, et osten- dere quod Sermo, ut minister Opificis, mundum condiderit. Juxta David enim prophetam ", Deus ·dixit, et facta sunt; mandavit, et creata sunt; › nrandavit enim ingenitus Deus Primogenito omnis creaturæ, et creata sunt, non solum mundus et quæ sunt in illo, verum etiam reliqua oninia, ‹sive throni, sive dominationes, sive principatus, sive potestates: omnia enim per illum, et in illum creata sunt; et ipse est ante omnia “. est nihil ", non intacta sinenda est oratio de vitio : quamvis enim admodum dissentanea atque absimilis esse videatur, ego nihil ferme facile contemnendum esse censeo. Quærendum enim est an eliam vilium per [id est rationem] factum sit, sumendo nunc [id est rationem ] altente et diligenter pro eo qui est in unoquoque, quoniam et ipse ingenitus est singulis ab eo qui erat in principio. Inquit igitur Apostolus : • Sine lege peccatum est mortuum, , et addit : • Veniente autem mandato, peccatum revixit 16, universe docens de peccato, quod peccatum ipsum nullam habeat operationem, antequam veniat lex et mandatum. Proinde cum [id est ratio] sit aliquo modo lex et mandatum, et non sit peccatum C non exsistente lege (r peccatum enim non imputa- tur, cum non sit lex »), eliam rursus non erit peccatum, si non sit ratio, nam «Si non venissem, inquit, et locutus eis fuissem, peccatum non haberent. › Aufertur enim prætextus omnis ab co qui voluerit se de peccato defendere, quoniamn sermoni et rationi in se exsistenti, ostendentique quid agendum, non paruerit. Unde omnia vel for tasse etiam ipsa deteriora facta sunt per rationem, et sine ipsa (exponentibus nobis simplicius vocu- lam nihil) factum est nibil. Nec rationi omnino vilio vertendum est, si omnia per ipsam facta sint, et sine ipsa factum sit nihil: quemadmodum neque magistro vitio vertendum est, qui discenti necessa- ria ostenderit, cum propter hujus disciplinas nullus defensionis peccanti relinquitur locus, perinde quasi ignoraverit, idque præsertim, si considerave. rimus magistrum a discente inseparabilem: veluti enim magister inseparabilis est a discente, sic ratio in anoquoque qui rationis est compos, naturaliter exsistens, semper agenda suggerens, etiam si non se Psal. xxxi, 9. • Coluss. 1, 16, 17. * Joan. xv, 22. Joan. 1, 3. ss Romn. vii, 8. ** ibid. 9. sed leguntur in Barberino et Regio. git ferrarius; in codice Regio nec non Barberino legitur et Barberinus, D Rom. v, codice Regio, sed supplentur ex codd. Bodlei et Barberino. nus, male vero Regius et Bodleianus, 9. Ad hæc in hoc dictum : e Et sine ipso factum B (46) Εἴτε ἀρχαί. Hæc desunt in codice Bodleiano, (47) Καθολικῶς. Ita codex Bodleianus sicque le- (48) Εἶχον. Ιta codex Bodleianus : Regius vero (49) Sic codd. Bodleianus et Barberinus; Reg (50) Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο. Hæc desun (51) Οὐ καλῶς. [la recte habet codex Barb

παρέχωμεν ἑαυτοὺς ἀκροάσεσι κρίσεως ᾀσμάτων, καὶ ἡ τῶν ἀπηγορευμένων ἀκουσμάτων, οὕτως ἐνυβρίζον- τες τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, καὶ οὐκ εἰς δέον αὐτῷ χρώμε ναι, δι' αὐτοῦ παρανομοῦμεν εἰς κρίμα τοῖς ἁμαρτά νοσιν ἐνυπάρχοντος, καὶ διὰ τοῦτο κρίνοντος τὸν μή πάντων αὐτὸν προτιμήσαντα· ὅθεν καί φησιν· Ο λόγος ἐν ἐλάλησα, αὐτὸς κρινεῖ ὑμᾶς, ο ἴσον διδά- σκων τῷ· Ἐγὼ ὁ Λόγος, ὁ ἐν ὑμῖν ἀεὶ ἐνηχῶν, αὐτὸς ὑμᾶς καταδικάσω, τόπον ἀπολογίας καταλειπόμενον ἔχοντας οὐδαμῶς. Δόξει μέντοιγε βιαιοτέρα είναι αὕτη ἡ ἐκδοχή, ἄλλον μὲν Λόγον τὸν ἐν ἀρχῇ ἡμῶν ἐξειληφότων τὸν πρὸς τὸν Θεόν, τὸν Θεὸν Λόγον ἄλλως δὲ αὐτὸν νοούντων, ἅτε οὐ μόνον ἐπὶ τῶν προ- ηγουμένων δημιουργημάτων τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο λέγεσθαι ἐφάσκομεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πάντων ὑπὸ (52) τῶν λογικῶν πραττομένων, οὗ λόγου χωρίς, οὐδὲν ἁμαρτάνομεν. Καὶ ζητητέον εἰ καὶ τὸν ἐν ἡμῖν λέγον τὸν αὐτὸν λεκτέον τῷ ἐν ἀρχῇ καὶ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ Θεῷ λόγῳ, μάλιστα ἐπεὶ οὐχ ὡς ἑτέρου τούτου τυγχάνοντος παρὰ τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγον, ἔοικεν ὁ ᾿Απόστολος διδάσκειν τό· . Μὴ εἴπῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου· Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸν οὐρανόν; τουτέστι Χριστὸν καταγαγεῖν ἢ, τίς καταβήσεται εἰς τὴν ἄβυσσον ; τουτέστι Χριστὸν ἐκ νεκρῶν ἀναγαγεῖν. ᾿Αλλὰ τί λέγει ἡ Γραφή; Εγγύς σου τὸ ῥῆμά ἐστι σφόδρα ἐν τῷ στόματί σου, καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ σου. Λόγος, Λόγον Λόγον Λόγον ; λόγου λόγῳ λόγος, Λόγος, λόγῳ : • Ὁ γέγονεν ἐν αὐτῷ (53) ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Εστι τινὰ δόγματα παρ' Έλλησι, καλούμενα παράδοξα, τῷ κατ' αὐτοὺς σοφῷ πλείστα όσα προσάπτοντα μετά τινος ἀποδείξεως ἢ φαινομένης ἀποδείξεως, καθά φησι μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἱερέα, τῷ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν ἐπιστήμην ἔχειν τῆς τοῦ Θεοῦ θεραπείας· καὶ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἐλεύθερον, ἐξουσίαν αὐτο- πραγίας ἀπὸ τοῦ θείου νόμου εἰληφότα. Καὶ τὴν ἐξ- ουσίαν δὲ ὁρίζονται νόμιμον ἐπιτροπήν. Καὶ τί δεῖ νῦν ἡμᾶς λέγειν περὶ τῶν καλουμένων παραδόξων, πολλῆς οὔσης τῆς εἰς αὐτὰ πραγματείας, καὶ δεομέ- των συγκρίσεων (54) τῆς πρὸς τὸ βούλημα τῆς Γρα- φῆς τῶν ὑπ' αὐτῶν κατὰ τὰ παράδοξα απαγγελλομέ- κων, ἵνα ἐπὶ τίνων ὁ τῆς θεοσεβείας λόγος συνηχεῖ, καὶ ἐπὶ τίνων τὸ ἐναντίον τοῖς ὑπ' ἐκείνων λεγομέ- της βούλεται, παραστῆσαι δυνηθῶμεν; Τούτων δὲ ἡμῖν μνήμη γεγένηται ζητοῦσι τό· . "Ο γέγονεν ἐν αὐτὴ ζωὴ ἦν, , διὰ τὸ οἱονεὶ τῷ χαρακτῆρι τῶν πα- ραδόξων, καὶ εἰ δεῖ εἰπεῖν, παραδοξότερον παρὰ τὰ ὑπ' ἐκείνων λεγόμενα δύνασθαι ἄν τινα ἑπόμενον τῇ Γραφή δεῖξαι τοιαῦτα πλείονα. Ἐὰν γὰρ νοήσωμεν τὸν ἐν ἀρχῇ Λόγον, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν τὸν Θεὸν Λό- γον, τάχα δυνησόμεθα μόνον τὸν τούτου, καθὰ τοιοῦ - Λόγον σεως. COMMENT. EN JOAN. TOMUS II. 1.18 obediamus illius præceptis, permittentes nos ipsos B voluptatibus et prætermittentes optima illius consi- lia. Ut autem oculo nobis ad bona ministro dato etiam abutimur in his quæ honeste non videmus, perinde atque in auditn facimus, cum attentos nos præbemus dijudicandis canticis auditionibusque nobis vetitis, sic contumeliam inferentes rationi quæ in nobis inest, nec ubi oportet illa utentes, per ipsan transgredimur legem, quæ peccantibus inest ad judicium, et idcirco eum judicans qui ipsam omnibus non prætulerit. Unde etiam inquit e : ‹ Sermo, quem locutus sum, ipse condemnabit vos, › perinde quasi diceret, Ego ille ille in vobis insonans, ipse vos condemnabo, qui nullum omnino defensionis relictum habetis locum. Verum coactior videbitur esse hæc intelligentia, exponentibus nobis alium in principio exsistentem apud · Deum; Deum alium autem ipsum conside- rantibus, quia non solum de præcipuis opificiis, omnia per ipsum facta fuisse dici diximus, verum etiam de omnibus quæ funt ab his qui [et rationis ] sunt compotes, sine quo [id est ratione nihil peccamus. Insuper querendum etiam est an is qui in nobis est, idem sit cum co qui est in principio, et qui est apud Deum, et Deus præsertim quoniam tanquam hoc Ne altero non exsistente ab eo Abyy qui est in principio apud Deum, videatur Apostolus illud docere dixeris in corde tuo : Quis ascendet in coelum ? hoc est Christum deducere : vel quis descendet in abys- sum? hoc est Christum ex mortuis reducere. Sed quid dicit Scriptura * ? Prope te verbum est valde in ore tuo et in corde tuo. › C Joan. 1, 48. Rom. x, 6, 7. ** Deut. xxx, ter e codd. Barberino et Bodleiano. lii deest ¿y, quod soppletur e codd. Bodleiano et lur hominum. Quædam sunt apud gentiles dogmala, paradoxa quæ vocant, sapienti suo tribuentia quan- plurima, cum quadam demonstratione vel apparenti demonstratione, juxta quæ inquiunt solum et omnem sapientem esse sacerdotem ; eo quod solus sapiens cultus divini sapientiam teneat ; solum etiam et omn- nem sapientem inquiunt esse liberum, tanquam qui acceperit libertatem ex animi sui sententia operan- di a lege divina, libertatem etiam definientes legiti- mam permissionem. Et quid opus est nos nunc dicere de luis quæ paradoxa appellantur, cum multum opera insumatur in eis, et ea quæ ab ipsis enuntiantur juxta paradoxa, collatione egeant cum voluntate Scripturæ, ut in quibus cultus divini ratio concor- det, et in quibus contrarium velit, his quæ ab illis dicuntur, ostendere possimus? Horum autem a nobis mentio facta est inquirentibus illud: Quod factum est in ipso vita erat, propterea quod possit aliquis Scripturam sequens, complura hujusmodi osten- dere, quæ formam veluti habeant paradoxorum: quæque etiam (si quid, quod magis sit paradoxon, opus est dicere) magis sint paradoxa quam quæ ab ilis dicuntur. Nam si consideraverimus [id D Barberino. Hinc tomum tertium auspicatur codex Bodleianus, quem secutus videtur Ferrarius. (59) Υπό deest in editione Huelii, sed supple- (5) Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ, etc. In editione Ilue- 10. Quod factum est un ipso vita erat, et vila illa erat 14. ** Joan. 1, 3, 4. (54) Συγκρίσεων. Legendum videtur συγκρί

παρέχωμεν ἑαυτοὺς ἀκροάσεσι κρίσεως ᾀσμάτων, καὶ ἡ τῶν ἀπηγορευμένων ἀκουσμάτων, οὕτως ἐνυβρίζον- τες τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, καὶ οὐκ εἰς δέον αὐτῷ χρώμε ναι, δι' αὐτοῦ παρανομοῦμεν εἰς κρίμα τοῖς ἁμαρτά νοσιν ἐνυπάρχοντος, καὶ διὰ τοῦτο κρίνοντος τὸν μή πάντων αὐτὸν προτιμήσαντα· ὅθεν καί φησιν· Ο λόγος ἐν ἐλάλησα, αὐτὸς κρινεῖ ὑμᾶς, ο ἴσον διδά- σκων τῷ· Ἐγὼ ὁ Λόγος, ὁ ἐν ὑμῖν ἀεὶ ἐνηχῶν, αὐτὸς ὑμᾶς καταδικάσω, τόπον ἀπολογίας καταλειπόμενον ἔχοντας οὐδαμῶς. Δόξει μέντοιγε βιαιοτέρα είναι αὕτη ἡ ἐκδοχή, ἄλλον μὲν Λόγον τὸν ἐν ἀρχῇ ἡμῶν ἐξειληφότων τὸν πρὸς τὸν Θεόν, τὸν Θεὸν Λόγον ἄλλως δὲ αὐτὸν νοούντων, ἅτε οὐ μόνον ἐπὶ τῶν προ- ηγουμένων δημιουργημάτων τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο λέγεσθαι ἐφάσκομεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πάντων ὑπὸ (52) τῶν λογικῶν πραττομένων, οὗ λόγου χωρίς, οὐδὲν ἁμαρτάνομεν. Καὶ ζητητέον εἰ καὶ τὸν ἐν ἡμῖν λέγον τὸν αὐτὸν λεκτέον τῷ ἐν ἀρχῇ καὶ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ Θεῷ λόγῳ, μάλιστα ἐπεὶ οὐχ ὡς ἑτέρου τούτου τυγχάνοντος παρὰ τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγον, ἔοικεν ὁ ᾿Απόστολος διδάσκειν τό· . Μὴ εἴπῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου· Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸν οὐρανόν; τουτέστι Χριστὸν καταγαγεῖν ἢ, τίς καταβήσεται εἰς τὴν ἄβυσσον ; τουτέστι Χριστὸν ἐκ νεκρῶν ἀναγαγεῖν. ᾿Αλλὰ τί λέγει ἡ Γραφή; Εγγύς σου τὸ ῥῆμά ἐστι σφόδρα ἐν τῷ στόματί σου, καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ σου. Λόγος, Λόγον Λόγον Λόγον ; λόγου λόγῳ λόγος, Λόγος, λόγῳ : • Ὁ γέγονεν ἐν αὐτῷ (53) ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Εστι τινὰ δόγματα παρ' Έλλησι, καλούμενα παράδοξα, τῷ κατ' αὐτοὺς σοφῷ πλείστα όσα προσάπτοντα μετά τινος ἀποδείξεως ἢ φαινομένης ἀποδείξεως, καθά φησι μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἱερέα, τῷ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν ἐπιστήμην ἔχειν τῆς τοῦ Θεοῦ θεραπείας· καὶ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἐλεύθερον, ἐξουσίαν αὐτο- πραγίας ἀπὸ τοῦ θείου νόμου εἰληφότα. Καὶ τὴν ἐξ- ουσίαν δὲ ὁρίζονται νόμιμον ἐπιτροπήν. Καὶ τί δεῖ νῦν ἡμᾶς λέγειν περὶ τῶν καλουμένων παραδόξων, πολλῆς οὔσης τῆς εἰς αὐτὰ πραγματείας, καὶ δεομέ- των συγκρίσεων (54) τῆς πρὸς τὸ βούλημα τῆς Γρα- φῆς τῶν ὑπ' αὐτῶν κατὰ τὰ παράδοξα απαγγελλομέ- κων, ἵνα ἐπὶ τίνων ὁ τῆς θεοσεβείας λόγος συνηχεῖ, καὶ ἐπὶ τίνων τὸ ἐναντίον τοῖς ὑπ' ἐκείνων λεγομέ- της βούλεται, παραστῆσαι δυνηθῶμεν; Τούτων δὲ ἡμῖν μνήμη γεγένηται ζητοῦσι τό· . "Ο γέγονεν ἐν αὐτὴ ζωὴ ἦν, , διὰ τὸ οἱονεὶ τῷ χαρακτῆρι τῶν πα- ραδόξων, καὶ εἰ δεῖ εἰπεῖν, παραδοξότερον παρὰ τὰ ὑπ' ἐκείνων λεγόμενα δύνασθαι ἄν τινα ἑπόμενον τῇ Γραφή δεῖξαι τοιαῦτα πλείονα. Ἐὰν γὰρ νοήσωμεν τὸν ἐν ἀρχῇ Λόγον, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν τὸν Θεὸν Λό- γον, τάχα δυνησόμεθα μόνον τὸν τούτου, καθὰ τοιοῦ - Λόγον σεως. COMMENT. EN JOAN. TOMUS II. 1.18 obediamus illius præceptis, permittentes nos ipsos B voluptatibus et prætermittentes optima illius consi- lia. Ut autem oculo nobis ad bona ministro dato etiam abutimur in his quæ honeste non videmus, perinde atque in auditn facimus, cum attentos nos præbemus dijudicandis canticis auditionibusque nobis vetitis, sic contumeliam inferentes rationi quæ in nobis inest, nec ubi oportet illa utentes, per ipsan transgredimur legem, quæ peccantibus inest ad judicium, et idcirco eum judicans qui ipsam omnibus non prætulerit. Unde etiam inquit e : ‹ Sermo, quem locutus sum, ipse condemnabit vos, › perinde quasi diceret, Ego ille ille in vobis insonans, ipse vos condemnabo, qui nullum omnino defensionis relictum habetis locum. Verum coactior videbitur esse hæc intelligentia, exponentibus nobis alium in principio exsistentem apud · Deum; Deum alium autem ipsum conside- rantibus, quia non solum de præcipuis opificiis, omnia per ipsum facta fuisse dici diximus, verum etiam de omnibus quæ funt ab his qui [et rationis ] sunt compotes, sine quo [id est ratione nihil peccamus. Insuper querendum etiam est an is qui in nobis est, idem sit cum co qui est in principio, et qui est apud Deum, et Deus præsertim quoniam tanquam hoc Ne altero non exsistente ab eo Abyy qui est in principio apud Deum, videatur Apostolus illud docere dixeris in corde tuo : Quis ascendet in coelum ? hoc est Christum deducere : vel quis descendet in abys- sum? hoc est Christum ex mortuis reducere. Sed quid dicit Scriptura * ? Prope te verbum est valde in ore tuo et in corde tuo. › C Joan. 1, 48. Rom. x, 6, 7. ** Deut. xxx, ter e codd. Barberino et Bodleiano. lii deest ¿y, quod soppletur e codd. Bodleiano et lur hominum. Quædam sunt apud gentiles dogmala, paradoxa quæ vocant, sapienti suo tribuentia quan- plurima, cum quadam demonstratione vel apparenti demonstratione, juxta quæ inquiunt solum et omnem sapientem esse sacerdotem ; eo quod solus sapiens cultus divini sapientiam teneat ; solum etiam et omn- nem sapientem inquiunt esse liberum, tanquam qui acceperit libertatem ex animi sui sententia operan- di a lege divina, libertatem etiam definientes legiti- mam permissionem. Et quid opus est nos nunc dicere de luis quæ paradoxa appellantur, cum multum opera insumatur in eis, et ea quæ ab ipsis enuntiantur juxta paradoxa, collatione egeant cum voluntate Scripturæ, ut in quibus cultus divini ratio concor- det, et in quibus contrarium velit, his quæ ab illis dicuntur, ostendere possimus? Horum autem a nobis mentio facta est inquirentibus illud: Quod factum est in ipso vita erat, propterea quod possit aliquis Scripturam sequens, complura hujusmodi osten- dere, quæ formam veluti habeant paradoxorum: quæque etiam (si quid, quod magis sit paradoxon, opus est dicere) magis sint paradoxa quam quæ ab ilis dicuntur. Nam si consideraverimus [id D Barberino. Hinc tomum tertium auspicatur codex Bodleianus, quem secutus videtur Ferrarius. (59) Υπό deest in editione Huelii, sed supple- (5) Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ, etc. In editione Ilue- 10. Quod factum est un ipso vita erat, et vila illa erat 14. ** Joan. 1, 3, 4. (54) Συγκρίσεων. Legendum videtur συγκρί

παρέχωμεν ἑαυτοὺς ἀκροάσεσι κρίσεως ᾀσμάτων, καὶ ἡ τῶν ἀπηγορευμένων ἀκουσμάτων, οὕτως ἐνυβρίζον- τες τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, καὶ οὐκ εἰς δέον αὐτῷ χρώμε ναι, δι' αὐτοῦ παρανομοῦμεν εἰς κρίμα τοῖς ἁμαρτά νοσιν ἐνυπάρχοντος, καὶ διὰ τοῦτο κρίνοντος τὸν μή πάντων αὐτὸν προτιμήσαντα· ὅθεν καί φησιν· Ο λόγος ἐν ἐλάλησα, αὐτὸς κρινεῖ ὑμᾶς, ο ἴσον διδά- σκων τῷ· Ἐγὼ ὁ Λόγος, ὁ ἐν ὑμῖν ἀεὶ ἐνηχῶν, αὐτὸς ὑμᾶς καταδικάσω, τόπον ἀπολογίας καταλειπόμενον ἔχοντας οὐδαμῶς. Δόξει μέντοιγε βιαιοτέρα είναι αὕτη ἡ ἐκδοχή, ἄλλον μὲν Λόγον τὸν ἐν ἀρχῇ ἡμῶν ἐξειληφότων τὸν πρὸς τὸν Θεόν, τὸν Θεὸν Λόγον ἄλλως δὲ αὐτὸν νοούντων, ἅτε οὐ μόνον ἐπὶ τῶν προ- ηγουμένων δημιουργημάτων τό· . Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο λέγεσθαι ἐφάσκομεν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πάντων ὑπὸ (52) τῶν λογικῶν πραττομένων, οὗ λόγου χωρίς, οὐδὲν ἁμαρτάνομεν. Καὶ ζητητέον εἰ καὶ τὸν ἐν ἡμῖν λέγον τὸν αὐτὸν λεκτέον τῷ ἐν ἀρχῇ καὶ τῷ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ τῷ Θεῷ λόγῳ, μάλιστα ἐπεὶ οὐχ ὡς ἑτέρου τούτου τυγχάνοντος παρὰ τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγον, ἔοικεν ὁ ᾿Απόστολος διδάσκειν τό· . Μὴ εἴπῃς ἐν τῇ καρδίᾳ σου· Τίς ἀναβήσεται εἰς τὸν οὐρανόν; τουτέστι Χριστὸν καταγαγεῖν ἢ, τίς καταβήσεται εἰς τὴν ἄβυσσον ; τουτέστι Χριστὸν ἐκ νεκρῶν ἀναγαγεῖν. ᾿Αλλὰ τί λέγει ἡ Γραφή; Εγγύς σου τὸ ῥῆμά ἐστι σφόδρα ἐν τῷ στόματί σου, καὶ ἐν τῇ καρδίᾳ σου. Λόγος, Λόγον Λόγον Λόγον ; λόγου λόγῳ λόγος, Λόγος, λόγῳ : • Ὁ γέγονεν ἐν αὐτῷ (53) ζωὴ ἦν, καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. Εστι τινὰ δόγματα παρ' Έλλησι, καλούμενα παράδοξα, τῷ κατ' αὐτοὺς σοφῷ πλείστα όσα προσάπτοντα μετά τινος ἀποδείξεως ἢ φαινομένης ἀποδείξεως, καθά φησι μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἱερέα, τῷ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν ἐπιστήμην ἔχειν τῆς τοῦ Θεοῦ θεραπείας· καὶ μόνον καὶ πάντα τὸν σοφὸν εἶναι ἐλεύθερον, ἐξουσίαν αὐτο- πραγίας ἀπὸ τοῦ θείου νόμου εἰληφότα. Καὶ τὴν ἐξ- ουσίαν δὲ ὁρίζονται νόμιμον ἐπιτροπήν. Καὶ τί δεῖ νῦν ἡμᾶς λέγειν περὶ τῶν καλουμένων παραδόξων, πολλῆς οὔσης τῆς εἰς αὐτὰ πραγματείας, καὶ δεομέ- των συγκρίσεων (54) τῆς πρὸς τὸ βούλημα τῆς Γρα- φῆς τῶν ὑπ' αὐτῶν κατὰ τὰ παράδοξα απαγγελλομέ- κων, ἵνα ἐπὶ τίνων ὁ τῆς θεοσεβείας λόγος συνηχεῖ, καὶ ἐπὶ τίνων τὸ ἐναντίον τοῖς ὑπ' ἐκείνων λεγομέ- της βούλεται, παραστῆσαι δυνηθῶμεν; Τούτων δὲ ἡμῖν μνήμη γεγένηται ζητοῦσι τό· . "Ο γέγονεν ἐν αὐτὴ ζωὴ ἦν, , διὰ τὸ οἱονεὶ τῷ χαρακτῆρι τῶν πα- ραδόξων, καὶ εἰ δεῖ εἰπεῖν, παραδοξότερον παρὰ τὰ ὑπ' ἐκείνων λεγόμενα δύνασθαι ἄν τινα ἑπόμενον τῇ Γραφή δεῖξαι τοιαῦτα πλείονα. Ἐὰν γὰρ νοήσωμεν τὸν ἐν ἀρχῇ Λόγον, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν τὸν Θεὸν Λό- γον, τάχα δυνησόμεθα μόνον τὸν τούτου, καθὰ τοιοῦ - Λόγον σεως. COMMENT. EN JOAN. TOMUS II. 1.18 obediamus illius præceptis, permittentes nos ipsos B voluptatibus et prætermittentes optima illius consi- lia. Ut autem oculo nobis ad bona ministro dato etiam abutimur in his quæ honeste non videmus, perinde atque in auditn facimus, cum attentos nos præbemus dijudicandis canticis auditionibusque nobis vetitis, sic contumeliam inferentes rationi quæ in nobis inest, nec ubi oportet illa utentes, per ipsan transgredimur legem, quæ peccantibus inest ad judicium, et idcirco eum judicans qui ipsam omnibus non prætulerit. Unde etiam inquit e : ‹ Sermo, quem locutus sum, ipse condemnabit vos, › perinde quasi diceret, Ego ille ille in vobis insonans, ipse vos condemnabo, qui nullum omnino defensionis relictum habetis locum. Verum coactior videbitur esse hæc intelligentia, exponentibus nobis alium in principio exsistentem apud · Deum; Deum alium autem ipsum conside- rantibus, quia non solum de præcipuis opificiis, omnia per ipsum facta fuisse dici diximus, verum etiam de omnibus quæ funt ab his qui [et rationis ] sunt compotes, sine quo [id est ratione nihil peccamus. Insuper querendum etiam est an is qui in nobis est, idem sit cum co qui est in principio, et qui est apud Deum, et Deus præsertim quoniam tanquam hoc Ne altero non exsistente ab eo Abyy qui est in principio apud Deum, videatur Apostolus illud docere dixeris in corde tuo : Quis ascendet in coelum ? hoc est Christum deducere : vel quis descendet in abys- sum? hoc est Christum ex mortuis reducere. Sed quid dicit Scriptura * ? Prope te verbum est valde in ore tuo et in corde tuo. › C Joan. 1, 48. Rom. x, 6, 7. ** Deut. xxx, ter e codd. Barberino et Bodleiano. lii deest ¿y, quod soppletur e codd. Bodleiano et lur hominum. Quædam sunt apud gentiles dogmala, paradoxa quæ vocant, sapienti suo tribuentia quan- plurima, cum quadam demonstratione vel apparenti demonstratione, juxta quæ inquiunt solum et omnem sapientem esse sacerdotem ; eo quod solus sapiens cultus divini sapientiam teneat ; solum etiam et omn- nem sapientem inquiunt esse liberum, tanquam qui acceperit libertatem ex animi sui sententia operan- di a lege divina, libertatem etiam definientes legiti- mam permissionem. Et quid opus est nos nunc dicere de luis quæ paradoxa appellantur, cum multum opera insumatur in eis, et ea quæ ab ipsis enuntiantur juxta paradoxa, collatione egeant cum voluntate Scripturæ, ut in quibus cultus divini ratio concor- det, et in quibus contrarium velit, his quæ ab illis dicuntur, ostendere possimus? Horum autem a nobis mentio facta est inquirentibus illud: Quod factum est in ipso vita erat, propterea quod possit aliquis Scripturam sequens, complura hujusmodi osten- dere, quæ formam veluti habeant paradoxorum: quæque etiam (si quid, quod magis sit paradoxon, opus est dicere) magis sint paradoxa quam quæ ab ilis dicuntur. Nam si consideraverimus [id D Barberino. Hinc tomum tertium auspicatur codex Bodleianus, quem secutus videtur Ferrarius. (59) Υπό deest in editione Huelii, sed supple- (5) Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ, etc. In editione Ilue- 10. Quod factum est un ipso vita erat, et vila illa erat 14. ** Joan. 1, 3, 4. (54) Συγκρίσεων. Legendum videtur συγκρί

τοῦτο γὰρ εἰ ἐνετέλλετο, ἀδύνατον ἂν ἐδίδου ἐντολὴν, Α ὡσεὶ καὶ τοῖς λύχνοις ἐμψύχοις οὖσιν ἐντολὴν ἐδίδου τὸ λάμψαι τὸ φῶς αὐτῶν ἔμπροσθεν τοῦ ἡλίου. Οὐχ οἱ τυχόντες οὖν μόνοι τῶν ζώντων οὐ δικαιωθήσονται κατενώπιον τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ οἱ ὡς ἐν ζῶσι τῶν ἐλαττόνων διαφέροντες· ἡ ὅπερ μᾶλλον, ἅμα ἡ πάν των τῶν ζώντων δικαιοσύνη, οὐ δικαιωθήσεται ὡς πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην, ὡς εἰ καὶ ἅμα πάντα τὰ ἐπὶ γῆς νυχτερινά συναγαγών φῶτα ἔφασκον μὴ δύνασθαι ταῦτα φωτίζειν ὡς πρὸς τὰς τούτου τοῦ ηλίου αὐτάς. Κατ' ἐπανάβασιν δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων νοητέον καὶ τό· « Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος. » Τάχα τοῦ κυρίως ζην, μάλιστα ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ ζῆν, παρά μόνῳ τυγχάνοντος τῷ Θεῷ. Καὶ ὅρα εἰ διὰ τοῦτο δύναται ὁ ᾿Απόστολος (58) τὴν εἰς ὑπερβολὴν ὑπεροχήν νοήσας τῆς ζωῆς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀξίως Θεοῦ συνιείς Β τό· « Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος, ο είρηκέναι περὶ Θεοῦ, • ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, ο οὐδενὸς τῶν παρὰ τὸν Θεὸν ζώντων ἔχοντος τὴν ἄτρεπτον πάντη καὶ ἀναλλοίωτον ζωήν. Καὶ τί διστάζομεν περὶ τῶν λοιπῶν, ὅτε οὐδὲ ὁ Χριστὸς ἔσχε τὴν τοῦ Πατρὸς ἀθανασίαν; ἐγεύσατο γὰρ ὑπὲρ παντός θανάτου. Ει Αμα δὲ ἐξετάζοντες τὰ περὶ τοῦ ζῆν τοῦ Θεοῦ, καὶ ζωῆς, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστὸς, καὶ ζώντων ἐν χώρᾳ ἰδίᾳ τυγχανόντων, καὶ ζώντων οὐ δικαιουμένων ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ἀκολούθως τούτοις παρατιθέμενοι τό· Ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, » τὰ ὑπονοούμενα συμπαρα ληψόμεθα περὶ τοῦ πᾶν ὅτιποτοῦν λογικὸν μὴ οὐσιω δὼς ἔχειν, ὡς ἀχώριστον συμβεβηκός, τὴν μακαριά- της. Ἐὰν γὰρ ἀχώριστον ἔχῃ τὴν μακαριότητα καὶ την προηγουμένην ζωήν, πῶς ἔτι ἔσται ἀληθὲς τὸ περὶ τοῦ Θεοῦ λεγόμενον. Ο μόνος (59) ἔχων ἀθανασίαν; » Χρὴ μέντοιγε εἰδέναι, ὅτι τινὰ ὁ Σωτὴρ οὐχ αὑτῷ εἶ- και (60), ἀλλ' ἑτέροις, τινὰ δὲ αὐτῷ καὶ ἑτέροις· ζη τητέον δὲ εἴ τινα ἑαυτῷ καὶ οὐδενί. Σαφῶς μὲν γὰρ ἑτέροις ἐστὶ ποιμήν, οὐχ ὡς οἱ παρὰ ἀνθρώποις ποι- μένες ὄνησιν ἐκ τοῦ ποιμαίνειν εἰς ἑαυτὸν λαμβάνων, εἰ μὴ ἄρα τὴν τῶν ποιμαινομένων ὠφέλειαν διὰ φι λανθρωπίαν ἰδίαν εἶναι λογίσαιτο· ἀλλὰ καὶ ὁδός ἐστιν ἑτέροις ὁμοίως, καὶ θύρα, ὁμολογουμένως δὲ καὶ μάδος· ἑαυτῷ δὲ καὶ ἑτέροις σοφία, τάχα δὲ καὶ λό- γής. Ζητητέον δὲ εἰ συστήματος θεωρημάτων ὄντος ἐν αὐτῷ, καθό σοφία ἐστὶν, ἔστι τινὰ θεωρήματα ἀχώρητα τῇ λοιπῇ παρ' αὐτὸν γεννητῇ φύσει, άτινα οἶδεν ἑαυτῷ. Καὶ οὐκ ἀνεξέταστον λόγον ἑατέον διὰ τὴν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐλάβειαν· ὅτι μὲν γὰρ καὶ αὐτὸ αὐτῷ μαθητεύεται, σαφῶς (61) ἐκ τοῦ λεγο μένου περὶ παρακλήτου καὶ ἁγίου Πνεύματος, ὅτι • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. » Εἰ δὲ μαθητευόμενον (62) πάντα χωρεῖ, ὁ ἐνατενίζων τῷ ▼, 16. * νος, οὐ μόν λόγος COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. edam illud quod est in Evangelio ": « Luceat lux vestra coram hominibus; › non enim dixit: Luceat lux vestra coram Deo, alioqui præceptum daturus impossibile, si hoc præcepisset, perinde ac si la- cernis animatis præcepisset, uti lux ipsorum co- ram sole luceret. Quamobrem non modo vulgus vi- ventium non justificabitur coram Deo, sed nec etiam hi qui ceu inter viventes inferioribus præ- stant; quodque magis etiam est, omnium viven- tium in unum collecta justitia, comparatione Dei, non justificabitur, perinde ac si luminibus quæ su- per terram sunt nocturnis in unum collectis dice- rem ego, fieri non posse, uti splendorem afferant, splendorum hujus solis comparatione. Per re- petitionem vero eorum quæ diximus, consideran- dum etiam illud est : « Vivo ego, dicit Dominus 4, cum propriam vivere, præcipue ex his quæ de vi- vendo disseruimus, penes solum sit Deum. Et vide num ob hoc possit Apostolus in byperbolen usque considerata Dei vitæ excellentia, et, ut dignum est Deo, intelligens illud : « Vivo ego, dicit Dominus, de Deo dixisse * : cQui solus habet immortalita- tem, nullo præter Deum viventium, immutabilem inalterabilemque divinitatem habente. quid ambi- gimus de cæteris, quando ne Christus quidem Patris habuerit immortalitatem? nam pro quocunque mor- tem gustavit“. C viventem pertinent, et de vita quæ est Christus, deque viventibus qui sunt in sua regione, atque de viventibus etiam his qui coram Deo non justifican - tur, consequenter his apponentes : • Qui solus ha- bet immortalitatem *, › pariter etiam assumemus quæ subintelliguntur, nempe quod omne quidquid dixeris rationis capax, non habeat substantialiter (ceu inseparabile accidens) beatitudinem. Nam si inseparabilem habeat beatitudinem et præcipuam vitam, quomodo verum erit illud quod de Deo di- citur • Qui solus habet immortalitatem?, Scien- dum est altamen Servatorem non esse sibi ipsi ali- qua, sed aliis; aliqua vero et ipsi et aliis. Insuper quærendum est an aliqua ipse habeat quæ nullus alius. Namque palam aliis est pastor : nọn sicut ii qui apud homines pastores sunt, utilitatem ad se D trabens eo quod pascal, nisi forte eorum qui pas Num. xiv, 28. "1 Tim. vi, 16. » Matth. restituitor e codice Bodleiano. male editio Hueliana in textu babet scantur utilitatem, benignitatis causa, propriam esse reputet. Quin etiam via est, aliis similiter etiam ostium, jam etiam in confesso est quod sit etiam virga; sibi vero ipsi et aliis sapientia; for- tassis etiam [id est ratio]. Quærendum est insuper nun ex ea multitudine speculationum quæ sunt in ipso, in quantum sapientia est, sint aliquæ speculationes apud ipsum, quas reliqua natura ge- nerata percipere nequeat quarumque sibi ipsi scientiam reservet. Nec inexaminata relinquenda "Hebr. 11, 9. "1 Tim. vi, 16. cæteraque oumia habet Spiritus sanetus a Filio, tanquam a processionis principio, utcunque ratione 12. Cum vero inquiramus de his quæ ad Deum (58) Απόστολος deest in editione fluctiana, sed (59) Codex Bodleianus et Barberinus recte ὁ μά (69) Είναι. Legendum videtur ἐστί. (61) Σαφώς. Lege σαφές. (62) Εἰ δὲ μαθητευόμενον, etc. Quia scientiam

τοῦτο γὰρ εἰ ἐνετέλλετο, ἀδύνατον ἂν ἐδίδου ἐντολὴν, Α ὡσεὶ καὶ τοῖς λύχνοις ἐμψύχοις οὖσιν ἐντολὴν ἐδίδου τὸ λάμψαι τὸ φῶς αὐτῶν ἔμπροσθεν τοῦ ἡλίου. Οὐχ οἱ τυχόντες οὖν μόνοι τῶν ζώντων οὐ δικαιωθήσονται κατενώπιον τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ οἱ ὡς ἐν ζῶσι τῶν ἐλαττόνων διαφέροντες· ἡ ὅπερ μᾶλλον, ἅμα ἡ πάν των τῶν ζώντων δικαιοσύνη, οὐ δικαιωθήσεται ὡς πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην, ὡς εἰ καὶ ἅμα πάντα τὰ ἐπὶ γῆς νυχτερινά συναγαγών φῶτα ἔφασκον μὴ δύνασθαι ταῦτα φωτίζειν ὡς πρὸς τὰς τούτου τοῦ ηλίου αὐτάς. Κατ' ἐπανάβασιν δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων νοητέον καὶ τό· « Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος. » Τάχα τοῦ κυρίως ζην, μάλιστα ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ ζῆν, παρά μόνῳ τυγχάνοντος τῷ Θεῷ. Καὶ ὅρα εἰ διὰ τοῦτο δύναται ὁ ᾿Απόστολος (58) τὴν εἰς ὑπερβολὴν ὑπεροχήν νοήσας τῆς ζωῆς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀξίως Θεοῦ συνιείς Β τό· « Ζῶ ἐγώ, λέγει Κύριος, ο είρηκέναι περὶ Θεοῦ, • ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, ο οὐδενὸς τῶν παρὰ τὸν Θεὸν ζώντων ἔχοντος τὴν ἄτρεπτον πάντη καὶ ἀναλλοίωτον ζωήν. Καὶ τί διστάζομεν περὶ τῶν λοιπῶν, ὅτε οὐδὲ ὁ Χριστὸς ἔσχε τὴν τοῦ Πατρὸς ἀθανασίαν; ἐγεύσατο γὰρ ὑπὲρ παντός θανάτου. Ει Αμα δὲ ἐξετάζοντες τὰ περὶ τοῦ ζῆν τοῦ Θεοῦ, καὶ ζωῆς, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστὸς, καὶ ζώντων ἐν χώρᾳ ἰδίᾳ τυγχανόντων, καὶ ζώντων οὐ δικαιουμένων ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ἀκολούθως τούτοις παρατιθέμενοι τό· Ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, » τὰ ὑπονοούμενα συμπαρα ληψόμεθα περὶ τοῦ πᾶν ὅτιποτοῦν λογικὸν μὴ οὐσιω δὼς ἔχειν, ὡς ἀχώριστον συμβεβηκός, τὴν μακαριά- της. Ἐὰν γὰρ ἀχώριστον ἔχῃ τὴν μακαριότητα καὶ την προηγουμένην ζωήν, πῶς ἔτι ἔσται ἀληθὲς τὸ περὶ τοῦ Θεοῦ λεγόμενον. Ο μόνος (59) ἔχων ἀθανασίαν; » Χρὴ μέντοιγε εἰδέναι, ὅτι τινὰ ὁ Σωτὴρ οὐχ αὑτῷ εἶ- και (60), ἀλλ' ἑτέροις, τινὰ δὲ αὐτῷ καὶ ἑτέροις· ζη τητέον δὲ εἴ τινα ἑαυτῷ καὶ οὐδενί. Σαφῶς μὲν γὰρ ἑτέροις ἐστὶ ποιμήν, οὐχ ὡς οἱ παρὰ ἀνθρώποις ποι- μένες ὄνησιν ἐκ τοῦ ποιμαίνειν εἰς ἑαυτὸν λαμβάνων, εἰ μὴ ἄρα τὴν τῶν ποιμαινομένων ὠφέλειαν διὰ φι λανθρωπίαν ἰδίαν εἶναι λογίσαιτο· ἀλλὰ καὶ ὁδός ἐστιν ἑτέροις ὁμοίως, καὶ θύρα, ὁμολογουμένως δὲ καὶ μάδος· ἑαυτῷ δὲ καὶ ἑτέροις σοφία, τάχα δὲ καὶ λό- γής. Ζητητέον δὲ εἰ συστήματος θεωρημάτων ὄντος ἐν αὐτῷ, καθό σοφία ἐστὶν, ἔστι τινὰ θεωρήματα ἀχώρητα τῇ λοιπῇ παρ' αὐτὸν γεννητῇ φύσει, άτινα οἶδεν ἑαυτῷ. Καὶ οὐκ ἀνεξέταστον λόγον ἑατέον διὰ τὴν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εὐλάβειαν· ὅτι μὲν γὰρ καὶ αὐτὸ αὐτῷ μαθητεύεται, σαφῶς (61) ἐκ τοῦ λεγο μένου περὶ παρακλήτου καὶ ἁγίου Πνεύματος, ὅτι • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. » Εἰ δὲ μαθητευόμενον (62) πάντα χωρεῖ, ὁ ἐνατενίζων τῷ ▼, 16. * νος, οὐ μόν λόγος COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. edam illud quod est in Evangelio ": « Luceat lux vestra coram hominibus; › non enim dixit: Luceat lux vestra coram Deo, alioqui præceptum daturus impossibile, si hoc præcepisset, perinde ac si la- cernis animatis præcepisset, uti lux ipsorum co- ram sole luceret. Quamobrem non modo vulgus vi- ventium non justificabitur coram Deo, sed nec etiam hi qui ceu inter viventes inferioribus præ- stant; quodque magis etiam est, omnium viven- tium in unum collecta justitia, comparatione Dei, non justificabitur, perinde ac si luminibus quæ su- per terram sunt nocturnis in unum collectis dice- rem ego, fieri non posse, uti splendorem afferant, splendorum hujus solis comparatione. Per re- petitionem vero eorum quæ diximus, consideran- dum etiam illud est : « Vivo ego, dicit Dominus 4, cum propriam vivere, præcipue ex his quæ de vi- vendo disseruimus, penes solum sit Deum. Et vide num ob hoc possit Apostolus in byperbolen usque considerata Dei vitæ excellentia, et, ut dignum est Deo, intelligens illud : « Vivo ego, dicit Dominus, de Deo dixisse * : cQui solus habet immortalita- tem, nullo præter Deum viventium, immutabilem inalterabilemque divinitatem habente. quid ambi- gimus de cæteris, quando ne Christus quidem Patris habuerit immortalitatem? nam pro quocunque mor- tem gustavit“. C viventem pertinent, et de vita quæ est Christus, deque viventibus qui sunt in sua regione, atque de viventibus etiam his qui coram Deo non justifican - tur, consequenter his apponentes : • Qui solus ha- bet immortalitatem *, › pariter etiam assumemus quæ subintelliguntur, nempe quod omne quidquid dixeris rationis capax, non habeat substantialiter (ceu inseparabile accidens) beatitudinem. Nam si inseparabilem habeat beatitudinem et præcipuam vitam, quomodo verum erit illud quod de Deo di- citur • Qui solus habet immortalitatem?, Scien- dum est altamen Servatorem non esse sibi ipsi ali- qua, sed aliis; aliqua vero et ipsi et aliis. Insuper quærendum est an aliqua ipse habeat quæ nullus alius. Namque palam aliis est pastor : nọn sicut ii qui apud homines pastores sunt, utilitatem ad se D trabens eo quod pascal, nisi forte eorum qui pas Num. xiv, 28. "1 Tim. vi, 16. » Matth. restituitor e codice Bodleiano. male editio Hueliana in textu babet scantur utilitatem, benignitatis causa, propriam esse reputet. Quin etiam via est, aliis similiter etiam ostium, jam etiam in confesso est quod sit etiam virga; sibi vero ipsi et aliis sapientia; for- tassis etiam [id est ratio]. Quærendum est insuper nun ex ea multitudine speculationum quæ sunt in ipso, in quantum sapientia est, sint aliquæ speculationes apud ipsum, quas reliqua natura ge- nerata percipere nequeat quarumque sibi ipsi scientiam reservet. Nec inexaminata relinquenda "Hebr. 11, 9. "1 Tim. vi, 16. cæteraque oumia habet Spiritus sanetus a Filio, tanquam a processionis principio, utcunque ratione 12. Cum vero inquiramus de his quæ ad Deum (58) Απόστολος deest in editione fluctiana, sed (59) Codex Bodleianus et Barberinus recte ὁ μά (69) Είναι. Legendum videtur ἐστί. (61) Σαφώς. Lege σαφές. (62) Εἰ δὲ μαθητευόμενον, etc. Quia scientiam

ζητητέον. Εἰ τοίνυν ὁ Σωτὴρ & μέν τινα ἑτέροις, τινά δὲ τάχα ποῦ αὐτῷ, καὶ ἢ οὐδενί, ἢ ἑνὶ ἡ ὀλίγοις, καθό ζωή ἐστιν ἡ γενομένη ἐν τῷ λόγῳ, βασανιστέον πότε- ρον αὑτῷ καὶ ἑτέροις ζωή ἐστιν, ἢ ἑτέροις, καὶ ἑτέ ροις τισὶ τούτοις. Εἰ δὴ ταὐτόν ἐστι ζωὴ καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων, φησί γάρ ο Καὶ δ γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωή ἦν, καὶ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, τὸ δὲ φῶς τῶν ἀνθρώπων τινῶν ἐστι φῶς, καὶ τοῦτο οὐ πάντων τῶν λογικῶν, ὅσον ἐπὶ τὸ κεῖσθαι τὸ, ἀνθρώπων, ἀλλὰ τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ φῶς· εἴη ἂν καὶ ζωὴ ἀνθρώπων, ὧν καὶ φῶς ἐστι· καὶ καθὴ ζωή, λέγοιτο ἂν ὁ Σωτὴρ οὐχ αὐτῷ, ἀλλὰ ἑτέροις εἶναι ζωή, ὧν ἐστι καὶ φῶς. Αὕτη δὲ ἡ ζωὴ τῷ λόγῳ ἐπιγίνεται ἀχώριστος αὐτοῦ μετ τὸ ἐπιγενέσθαι τυγχάνουσα· λόγον γὰρ προϋπάρξει τὸν καθαίροντα τὴν ψυχὴν ἐν τῇ ψυχῇ δεῖ, ἵνα μετὰ τοῦτον καὶ τὴν ἀπ' αὐτοῦ κάθαρσιν, πάσης περιαιρε θείσης νεκρότητος καὶ ἀσθενείας, ἡ ἀκραιφνής ζωή ἐγγένηται παρὰ παντὶ τῷ τοῦ Λόγου, καθὰ Θεός ἐστιν, αὐτὸν ποιήσαντι χωρητικόν. Α Πατρὶ ἀρχόμενος ὁ Υἱός γινώσκει, ἐπιμελέστερον Β λόγος Λόγος Λόγῳ μέντοιγε τῶν ἀντιγράφων ἔχει, καὶ τάχα οὐκ ἀπιθά- Τηρητέον δὲ τὰ δύο ἐν, καὶ τὴν διαφορὰν αὐτῶν εξεταστέον· πρῶτον μὲν γὰρ ἐν τῷ· Λόγος ἐν ἀρχῇ· δεύτερον δὲ ἐν τῷ· ζωὴ ἐν λόγῳ. ᾿Αλλὰ Λόγος μὲν ἐν ἀρχῇ οὐκ ἐγένετο, οὐκ ἦν γὰρ ὅτε ἡ ἀρχὴ ἄλογος ἦν, διὸ λέγεται· ὁ Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· › ζωὴ δὲ ἐν τῷ Λόγῳ οὐκ ἦν, ἀλλὰ ζωὴ ἐγένετο, εἴ γε ζωή ἐστι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. "Οτε γὰρ οὐδέπω ἄνθρωπος ἦν, οὐδὲ φῶς τῶν ἀνθρώπων ἦν, τοῦ φωτὸς τῶν ἀνθρώ των κατὰ τὴν πρὸς ἀνθρώπους σχέσιν νοουμένου. Μη- δεὶς δ᾽ ἡμᾶς θλιβέτω, χρονικῶς οιόμενος ταῦτα ἀπαγ γέλλειν, τῆς τάξεως τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον καὶ τὰ ἐφεξῆς ἀπαιτούσης, κἂν χρόνος μὴ εὑρίσκηται, ὅτε τὰ ὑπὸ τοῦ Λόγου ὑποβαλλόμενα τρίτα, καὶ τέτ ταρτα οὐδαμῶς ἦν. Ον τρόπον τοίνυν « πάντα δι' αὐτ τοῦ ἐγένετο, » καὶ οὐχὶ πάντα δι' αὐτοῦ ἦν, ο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ο οὐχὶ δὲ χωρὶς αὐτοῦ ἦν (63) οὐδὲ ἔν· οὕτως γέγονεν ἐν αὐτῷ, ο οὐχὶ δ ἦν ἐν αὐτῷ, « ζωὴ ἦν. » Καὶ πάλιν οὐχὶ ὁ ἐγένετο ἐν ἀρχῇ, ὁ Λόγος ἦν, ἀλλὰ ἦν ἐν ἀρχῇ, Λόγος ἦν. Τινά νως· « Ο γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωή ἐστιν. » Εἰ δὲ ζωή ταὐτόν ἐστι τῷ τῶν ἀνθρώπων φωτὶ, οὐδεὶς ἐν σκότε τυγχάνων ζῇ, καὶ οὐδεὶς τῶν ζώντων ἐν σκότῳ ἐστίν ᾿Αλλὰ πᾶς ὁ ζῶν καὶ ἐν φωτὶ ὑπάρχει, καὶ πᾶς ὁ ἐν φωτὶ ὑπάρχων ζῇ· ὥστε μόνον τὸν ζῶντα καὶ πάντα εἶναι φωτὸς υἱόν· φωτὸς δὲ υἱὸς, οὗ λάμπει τὰ ἔργα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων. εὐλάβειαν, « ORIGENIS est oratio propter Spiritus sancti reverentiam : nam quod etiam ipse ab illo edoceatur, liquet ex eo quòd de paracleto et sancto Spiritu dicitur“: «De aneo accipiet, et annuntiabit vobis ; » sed diligentius inquirendum est an cum docetur omnia capiat, quæ defixis in Patrem oculis a principio exsistens Filius agnoscit. Si ergo Servator aliqua quidem est aliis, aliqua vero forsitan sibi ipsi, eaque vel nulli, vel uni, vel paucis, examinandum est utrum Ser- valor, quatenus est vita illa quæ facta est in Ser- none, sibi ipsi et aliis sit vita, an aliis; et si aliis, quibus aliis. Quamobrem si vita et lux homi- num idem sunt, inquit enim : « Quod factum est in ipso vita erat, et vita illa erat lux hominum **, › et lux hominum aliquorum est lux, et hæc non omnium qui rationis sint capaces, propterea quod addita sit vocula hominum, sed hominum est lux, vita erit etiam hominum, quorum etiam lux est : et in quantum est vita, dici potest Servator non sibi ipsi, sed aliis vita, quorum est etiam lux. Hæc sane vita in Abyw [hoc est in Dei Filio] fit inseparabilis ab ipso exsistens, simul atque facta fue- rit ; præexsistat enim [id est sermo, sive ratio,] in anima oportet, qui ipsam expurget, ut post hunc, et ab ipso provenientem purgationem, onini prorsus ablata mortificatione et infirmitate, pura sinceraque vita ingeneretur apud omnem qui fecerit seipsum capacem Sermonis, in quantum Deus est. differentiaque eorum accurate examinanda : pri- mum quidem : [id est Sermo].est in princi- pio ; deinde quod vita in Sermone. Sed Sermo qui- dem in principio non est factus: nec enim fuit, quando principium fuerit absque Sermone et ra- tione, quam ob causam dicitur: c in principio Ser- mo erat ". » At vero vita in [id est Sermone] non erat, sed facta est, quandoquidem vita est lux hominum; cum enim homo nondum esset, neque lux hominum erat, considerata luce hominum juxta re- lationem ad homines. Cæterum nemo nos urgeat ra- tus nos hæc temporaliter enuntiare, ordine exigente, primum, et secundum, et quæ deinceps, etiamsi tempus non inveniatur, quando ternarius numerus aut quartus haudquaquam a sermone substrati erant. Ut igitur e omnia per ipsum facta sunt, o non omn- nia per ipsum erant, et sine ipso factum est ni- hil, non sine ipso erat nibil; sic quod factum est in ipso, non quod erat in ipso, vita erat. » D Et rursus non quod factum est in principio, Sermo erat, sed quod erat in principio, Serino erat. Quæ- dam tamen exemplaria, et fortassis non improbabi- liter, habent : • Quod factum est, in ipso vita est. Quod si vita idem est cum luce hominum, nullus qui sit in tenebris vivit, nec ullus viventium est in tenebris, cum omnis qui vivit, is etiam sit in luce, C el onnis qui sit in luce, is eliam vivat, adeo ut solus, et omnis vivens sit lucis filius; Alius auten lucis, cujus luceant opera coram hominibus *. * Joan. xvi, 14. ** ibid. 1, 3, 4. ibid. 1. Matth. v, originis dici potest ab eo edoctus, quemadmodum eadem de causa per Athanasium oratione contra Arianos, p. 357. minor illo prælicatur. Periculuse vero Origenes hic vocari vult in quæstionem an Spiritus sanctus, quem doceri a Filio ex Joanuis 46. xvı, 14, colligit, omnia capiat quæ Filius cogna scit, quamvis sancti Spiritus reveren tiam, » profiteatur. 13. Cæterum duo singulatim observanda sunt, (63) Codex Bodleianus, ἦν, Regius, ἐγένετο.

ζητητέον. Εἰ τοίνυν ὁ Σωτὴρ & μέν τινα ἑτέροις, τινά δὲ τάχα ποῦ αὐτῷ, καὶ ἢ οὐδενί, ἢ ἑνὶ ἡ ὀλίγοις, καθό ζωή ἐστιν ἡ γενομένη ἐν τῷ λόγῳ, βασανιστέον πότε- ρον αὑτῷ καὶ ἑτέροις ζωή ἐστιν, ἢ ἑτέροις, καὶ ἑτέ ροις τισὶ τούτοις. Εἰ δὴ ταὐτόν ἐστι ζωὴ καὶ φῶς τῶν ἀνθρώπων, φησί γάρ ο Καὶ δ γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωή ἦν, καὶ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, τὸ δὲ φῶς τῶν ἀνθρώπων τινῶν ἐστι φῶς, καὶ τοῦτο οὐ πάντων τῶν λογικῶν, ὅσον ἐπὶ τὸ κεῖσθαι τὸ, ἀνθρώπων, ἀλλὰ τῶν ἀνθρώπων ἐστὶ φῶς· εἴη ἂν καὶ ζωὴ ἀνθρώπων, ὧν καὶ φῶς ἐστι· καὶ καθὴ ζωή, λέγοιτο ἂν ὁ Σωτὴρ οὐχ αὐτῷ, ἀλλὰ ἑτέροις εἶναι ζωή, ὧν ἐστι καὶ φῶς. Αὕτη δὲ ἡ ζωὴ τῷ λόγῳ ἐπιγίνεται ἀχώριστος αὐτοῦ μετ τὸ ἐπιγενέσθαι τυγχάνουσα· λόγον γὰρ προϋπάρξει τὸν καθαίροντα τὴν ψυχὴν ἐν τῇ ψυχῇ δεῖ, ἵνα μετὰ τοῦτον καὶ τὴν ἀπ' αὐτοῦ κάθαρσιν, πάσης περιαιρε θείσης νεκρότητος καὶ ἀσθενείας, ἡ ἀκραιφνής ζωή ἐγγένηται παρὰ παντὶ τῷ τοῦ Λόγου, καθὰ Θεός ἐστιν, αὐτὸν ποιήσαντι χωρητικόν. Α Πατρὶ ἀρχόμενος ὁ Υἱός γινώσκει, ἐπιμελέστερον Β λόγος Λόγος Λόγῳ μέντοιγε τῶν ἀντιγράφων ἔχει, καὶ τάχα οὐκ ἀπιθά- Τηρητέον δὲ τὰ δύο ἐν, καὶ τὴν διαφορὰν αὐτῶν εξεταστέον· πρῶτον μὲν γὰρ ἐν τῷ· Λόγος ἐν ἀρχῇ· δεύτερον δὲ ἐν τῷ· ζωὴ ἐν λόγῳ. ᾿Αλλὰ Λόγος μὲν ἐν ἀρχῇ οὐκ ἐγένετο, οὐκ ἦν γὰρ ὅτε ἡ ἀρχὴ ἄλογος ἦν, διὸ λέγεται· ὁ Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· › ζωὴ δὲ ἐν τῷ Λόγῳ οὐκ ἦν, ἀλλὰ ζωὴ ἐγένετο, εἴ γε ζωή ἐστι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων. "Οτε γὰρ οὐδέπω ἄνθρωπος ἦν, οὐδὲ φῶς τῶν ἀνθρώπων ἦν, τοῦ φωτὸς τῶν ἀνθρώ των κατὰ τὴν πρὸς ἀνθρώπους σχέσιν νοουμένου. Μη- δεὶς δ᾽ ἡμᾶς θλιβέτω, χρονικῶς οιόμενος ταῦτα ἀπαγ γέλλειν, τῆς τάξεως τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον καὶ τὰ ἐφεξῆς ἀπαιτούσης, κἂν χρόνος μὴ εὑρίσκηται, ὅτε τὰ ὑπὸ τοῦ Λόγου ὑποβαλλόμενα τρίτα, καὶ τέτ ταρτα οὐδαμῶς ἦν. Ον τρόπον τοίνυν « πάντα δι' αὐτ τοῦ ἐγένετο, » καὶ οὐχὶ πάντα δι' αὐτοῦ ἦν, ο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἕν, ο οὐχὶ δὲ χωρὶς αὐτοῦ ἦν (63) οὐδὲ ἔν· οὕτως γέγονεν ἐν αὐτῷ, ο οὐχὶ δ ἦν ἐν αὐτῷ, « ζωὴ ἦν. » Καὶ πάλιν οὐχὶ ὁ ἐγένετο ἐν ἀρχῇ, ὁ Λόγος ἦν, ἀλλὰ ἦν ἐν ἀρχῇ, Λόγος ἦν. Τινά νως· « Ο γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωή ἐστιν. » Εἰ δὲ ζωή ταὐτόν ἐστι τῷ τῶν ἀνθρώπων φωτὶ, οὐδεὶς ἐν σκότε τυγχάνων ζῇ, καὶ οὐδεὶς τῶν ζώντων ἐν σκότῳ ἐστίν ᾿Αλλὰ πᾶς ὁ ζῶν καὶ ἐν φωτὶ ὑπάρχει, καὶ πᾶς ὁ ἐν φωτὶ ὑπάρχων ζῇ· ὥστε μόνον τὸν ζῶντα καὶ πάντα εἶναι φωτὸς υἱόν· φωτὸς δὲ υἱὸς, οὗ λάμπει τὰ ἔργα ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων. εὐλάβειαν, « ORIGENIS est oratio propter Spiritus sancti reverentiam : nam quod etiam ipse ab illo edoceatur, liquet ex eo quòd de paracleto et sancto Spiritu dicitur“: «De aneo accipiet, et annuntiabit vobis ; » sed diligentius inquirendum est an cum docetur omnia capiat, quæ defixis in Patrem oculis a principio exsistens Filius agnoscit. Si ergo Servator aliqua quidem est aliis, aliqua vero forsitan sibi ipsi, eaque vel nulli, vel uni, vel paucis, examinandum est utrum Ser- valor, quatenus est vita illa quæ facta est in Ser- none, sibi ipsi et aliis sit vita, an aliis; et si aliis, quibus aliis. Quamobrem si vita et lux homi- num idem sunt, inquit enim : « Quod factum est in ipso vita erat, et vita illa erat lux hominum **, › et lux hominum aliquorum est lux, et hæc non omnium qui rationis sint capaces, propterea quod addita sit vocula hominum, sed hominum est lux, vita erit etiam hominum, quorum etiam lux est : et in quantum est vita, dici potest Servator non sibi ipsi, sed aliis vita, quorum est etiam lux. Hæc sane vita in Abyw [hoc est in Dei Filio] fit inseparabilis ab ipso exsistens, simul atque facta fue- rit ; præexsistat enim [id est sermo, sive ratio,] in anima oportet, qui ipsam expurget, ut post hunc, et ab ipso provenientem purgationem, onini prorsus ablata mortificatione et infirmitate, pura sinceraque vita ingeneretur apud omnem qui fecerit seipsum capacem Sermonis, in quantum Deus est. differentiaque eorum accurate examinanda : pri- mum quidem : [id est Sermo].est in princi- pio ; deinde quod vita in Sermone. Sed Sermo qui- dem in principio non est factus: nec enim fuit, quando principium fuerit absque Sermone et ra- tione, quam ob causam dicitur: c in principio Ser- mo erat ". » At vero vita in [id est Sermone] non erat, sed facta est, quandoquidem vita est lux hominum; cum enim homo nondum esset, neque lux hominum erat, considerata luce hominum juxta re- lationem ad homines. Cæterum nemo nos urgeat ra- tus nos hæc temporaliter enuntiare, ordine exigente, primum, et secundum, et quæ deinceps, etiamsi tempus non inveniatur, quando ternarius numerus aut quartus haudquaquam a sermone substrati erant. Ut igitur e omnia per ipsum facta sunt, o non omn- nia per ipsum erant, et sine ipso factum est ni- hil, non sine ipso erat nibil; sic quod factum est in ipso, non quod erat in ipso, vita erat. » D Et rursus non quod factum est in principio, Sermo erat, sed quod erat in principio, Serino erat. Quæ- dam tamen exemplaria, et fortassis non improbabi- liter, habent : • Quod factum est, in ipso vita est. Quod si vita idem est cum luce hominum, nullus qui sit in tenebris vivit, nec ullus viventium est in tenebris, cum omnis qui vivit, is etiam sit in luce, C el onnis qui sit in luce, is eliam vivat, adeo ut solus, et omnis vivens sit lucis filius; Alius auten lucis, cujus luceant opera coram hominibus *. * Joan. xvi, 14. ** ibid. 1, 3, 4. ibid. 1. Matth. v, originis dici potest ab eo edoctus, quemadmodum eadem de causa per Athanasium oratione contra Arianos, p. 357. minor illo prælicatur. Periculuse vero Origenes hic vocari vult in quæstionem an Spiritus sanctus, quem doceri a Filio ex Joanuis 46. xvı, 14, colligit, omnia capiat quæ Filius cogna scit, quamvis sancti Spiritus reveren tiam, » profiteatur. 13. Cæterum duo singulatim observanda sunt, (63) Codex Bodleianus, ἦν, Regius, ἐγένετο.

Β τίων νοεῖσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τῶν ἐναντίων, λέγεται δὲ περὶ ζωῆς καὶ φωτὸς ἀνθρώπων, ἐναντίον δὲ τῇ ζωῇ θάνατος, καὶ ἐναντίον φωτὶ ἀνθρώπων σκό τος ἀνθρώπων, ἔστιν ἰδεῖν, ὅτι ὁ ἐν σκότῳ τῶν ἀν- θρώπων τυγχάνων ἐν θανάτῳ ἐστὶ, καὶ ὁ τὰ τοῦ θα νάτου πράττων οὐκ ἀλλαχόσε τοῦ σκότους ἐστίν. Ὁ δὲ μνημονεύων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε νοῶμεν τί τὸ μνημο νεύειν αὐτοῦ, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ, κατὰ τὸ εἰρη- μένον· « Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου. » Είτε δὲ σκότος ἀνθρώπων εἴτε θάνατος, οὐ φύσει τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου λόγου· « Ἡμεῖς ἤμεθά ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ο κἂν μάλιστα ἅγιοι καὶ πνευματικοὶ ἤδη χρηματίζωμεν. Οὕτως ὅστις ποτ' ἂν (64) ᾗ σκότος, ὥσπερ δὲ δεκτικὸς (65) δ Παῦλος σκέτος ὢν γέγονε τοῦ γενέσθαι φῶς ἐν Κυρίῳ. Κατὰ δὲ τοὺς οἰομένους εἶναι φύσεις πνευματικές, ὥσπερ τὸν Παῦλον καὶ τοὺς ἁγίους ἀποστόλους, οὐκ οἶδα εἰ σώζεται τὸ τὸν πνευματικὸν εἶναί ποτε σκό τος, καὶ ὕστερον αὐτὸν γεγονέναι φῶς· εἰ γὰρ ὁ πνευματικός ποτε σκότος ἦν, ὁ χοϊκὸς τίς ἐστιν; Εἰ δ' ἀληθὲς, ὅτι τὸ σκότος γεγονέναι (66) φῶς, τίς ἡ ἀπο- κλήρωσις τοῦ μὴ πᾶν σκότος δύνασθαι γενέσθαι φῶς; Εἰ μὴ γὰρ ἐπὶ Παύλου ἐλέγετο, ὅτι « Ημεθά ποτε ἐν σκότῳ, νῦν δὲ φωτεινοὶ ἐν Κυρίῳ· ο ἐπὶ δὲ ὧν οἴονται φύσεων ἀπολλυμένων, ὅτι σκότος ἦσαν, ἢ σκότος εἰσὶ, κἂν χώραν εἶχεν ἡ περὶ φύσεων ὑπόθεσις. Νυνὶ δὲ ὁ Παυλός φησι γεγονέναι ποτὲ σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ὡς δυνατοῦ ὄντος τοῦ σκότους εἰς φῶς μετα- Επλεῖν. Οὐ χαλεπὸν δὲ τὰ περὶ παντὸς σκότους ἀνθρώ των, καὶ περὶ τοῦ θανάτου τούτου τυγχάνοντος τῷ σκότῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιμελῶς ἰδεῖν ἐκ τῶν εἰρη μένων, τὸ ἐνδεχόμενον ὁρῶντα τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ κρείττον ἑκάστου μεταβολῆς. Πάνυ δὲ βιαίως κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὁ Ηρα κλέων, τό· ο Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, ο ἐξείλη- τῶν ἀντὶ τοῦ, ἐν αὐτῷ, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τους πνευματικούς· οἱονεὶ ταὐτὸν νομίσας εἶναι τὸν Λόγον καὶ τοὺς πνευματικούς. Εἰ καὶ μὴ σαφῶς ταῦτ᾽ εἰ ρήκε, καὶ ὡσπερεί αἰτιολογῶν φησιν· ὁ Αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν τὴν κατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῖς παρ ἔσχε· τὰ ὑπ᾽ ἄλλου παρέντα εἰς μορφὴν καὶ εἰς φω- τισμὸν καὶ παραγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. Οὐ παρετήρησε δὲ καὶ τὸ περὶ τῶν πνευματικῶν παρὰ τῷ Παύλῳ λεγομένων, ὅτι ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι ἀπεσιώπησε· « Ψυχικός άνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ· μωρία γάρ ἐστιν αὐτῷ· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνει πάντα. » Ἡμεῖς γὰρ οὐ μά την αὐτόν φαμεν ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ μὴ προστεθει κέναι τὸν ἄνθρωπος κρείττον γὰρ ἢ ἄνθρωπος ὁ πνευματικὸς, τοῦ ἀνθρώπου ἤτοι ἐν ψυχῇ ἡ ἐν σώματι ἢ ἐν συναμφοτέροις (67) χαρακτηριζομένου, οὐχὶ δὲ ω ούτος. » δεκτικὸς ὥσπερ ὁ Παῦλος, ἐστί. ἢ τὸν ἀμφοτέροις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. contrariis, intelligi possunt contraria prætermissa, disseritur autem de vita et luce hominum, contra- rium autem vitæ mors est, et contrarium luci ho- minum tenebræ hominum, videre est quod qui in tenebris exsistat hominum, is etiam sit in morte, et quæ mortis sunt agens non alibi sit quam in te- nebris. At qui memor est Dei, si consideraveri- mus quid sit memorem esse Dei, non est in morte, juxta illud quod dicitur se : { Nihil rei cum morte habet, qui memor est tui. » An vero tenebra ho minum et mors natura lalia sint, necne, alterius est considerationis : • Nos eramus aliquando tene- bræ, nunc autem lux in Domino 48, » etiamsi san- cti spiritualesque jam aliquo maxime pacto simus. Quisquis fuit aliquando tenebræ, factus est perinde atque Paulus, tenebra cumn esset, capax et aplus ut fieret lux in Domino. Haud vero scio an juxta opi- nionem eorum qui naturas rentur spirituales, ve- luti Paulum ac sanctos apostolos, consistat, spiri- tualem esse aliquando tenebras, ipsumque postea lucem fieri ; nam si spiritualis tenebræ quandoque fuit, terrestris qualis? Quod si verum est, tenebras factas fuisse lucem, quænam privata electio est cur non omnes tenebræ lux fieri queant? Nisi enim de Paulo dictum fuisset *: ‹ Eramus aliquando in tenebris, nunc autem lucidi cum Domino, › de illis vero quos arbitrantur naturæ deperditæ, quoniam tenebræ erant et tenebræ sunt, locum utique ha- buisset eorum de naturis hypothesis. Nunc autem Paulus inquit se aliquando tenebras fuisse, nunc- que esse lucem in Domino, quasi in lucem tenebræ transire possint. Haud autem difficile est cernen- tem uninscujusque contingentem mutationem in melius vel in pejus, diligenter perspicere ex his quæ diximus, quæ ad omnes tenebras hominum, el quæ ad hanc mortem in tenebris hominum exsistentem pertinent. Psal. vi, 6. Ephes. v, 8. ibid. Joan. 1, 3. tur, etc. C D veniens Heracleon : Quod factum est in ipso vita erat ³¹ : › in ipso interpretatus est in hominibus spiritualibus : quasi Sermonem et spirituales idem esse arbitratus fuerit. Etsi non aperte id dixerit, at veluti causam reddens, inquit : « Ipsam enim primain formationen, quoad ortum attinet, ipsis præbuit, ab alio prætermissa in formam, et illu- minationem, et delineationem propriam ducens, et ostendens. » Non observavit autem Paulum de spiritualibus loquentem, eos homines esse, reti- cuisse : Animalis enim, inquit, homo non reci- pit quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi : at spiritualis omnia dijudicat s. . Nos enim dici- mus non abs re nomen hominis a Paulo prætermis- sum, cum spiritualem diceret, eo quod præstantius quiddamn spiritualis sit, quam homo : nempe lo- mine, vel in anima, vel in corpore, vel in utrisque ss Cor. 11, 14. mutandum in nus ; editio Huetiam, 14. Πάλιν ἐπεί ἐστι τὰ παραλελειμμένα τῶν ἐναν- Α 14. Rursus, quoniam ex his quæ disseruimus (10 (64) Οὕτως ὅστις ποτ' ἄν, etc. Ferrarius legebat (63) Ὥσπερ δὲ δεκτικός, etc. Legendum vide- 15. Cæterum valde coacte ad hunc contextum (66) Γεγονέναι. Lege γέγονε, vel præcedens ὅτι (67) Ἢ ἐν συναμφοτέροις. Sic codex Bodleize

Β τίων νοεῖσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τῶν ἐναντίων, λέγεται δὲ περὶ ζωῆς καὶ φωτὸς ἀνθρώπων, ἐναντίον δὲ τῇ ζωῇ θάνατος, καὶ ἐναντίον φωτὶ ἀνθρώπων σκό τος ἀνθρώπων, ἔστιν ἰδεῖν, ὅτι ὁ ἐν σκότῳ τῶν ἀν- θρώπων τυγχάνων ἐν θανάτῳ ἐστὶ, καὶ ὁ τὰ τοῦ θα νάτου πράττων οὐκ ἀλλαχόσε τοῦ σκότους ἐστίν. Ὁ δὲ μνημονεύων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε νοῶμεν τί τὸ μνημο νεύειν αὐτοῦ, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ, κατὰ τὸ εἰρη- μένον· « Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου. » Είτε δὲ σκότος ἀνθρώπων εἴτε θάνατος, οὐ φύσει τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου λόγου· « Ἡμεῖς ἤμεθά ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ο κἂν μάλιστα ἅγιοι καὶ πνευματικοὶ ἤδη χρηματίζωμεν. Οὕτως ὅστις ποτ' ἂν (64) ᾗ σκότος, ὥσπερ δὲ δεκτικὸς (65) δ Παῦλος σκέτος ὢν γέγονε τοῦ γενέσθαι φῶς ἐν Κυρίῳ. Κατὰ δὲ τοὺς οἰομένους εἶναι φύσεις πνευματικές, ὥσπερ τὸν Παῦλον καὶ τοὺς ἁγίους ἀποστόλους, οὐκ οἶδα εἰ σώζεται τὸ τὸν πνευματικὸν εἶναί ποτε σκό τος, καὶ ὕστερον αὐτὸν γεγονέναι φῶς· εἰ γὰρ ὁ πνευματικός ποτε σκότος ἦν, ὁ χοϊκὸς τίς ἐστιν; Εἰ δ' ἀληθὲς, ὅτι τὸ σκότος γεγονέναι (66) φῶς, τίς ἡ ἀπο- κλήρωσις τοῦ μὴ πᾶν σκότος δύνασθαι γενέσθαι φῶς; Εἰ μὴ γὰρ ἐπὶ Παύλου ἐλέγετο, ὅτι « Ημεθά ποτε ἐν σκότῳ, νῦν δὲ φωτεινοὶ ἐν Κυρίῳ· ο ἐπὶ δὲ ὧν οἴονται φύσεων ἀπολλυμένων, ὅτι σκότος ἦσαν, ἢ σκότος εἰσὶ, κἂν χώραν εἶχεν ἡ περὶ φύσεων ὑπόθεσις. Νυνὶ δὲ ὁ Παυλός φησι γεγονέναι ποτὲ σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ὡς δυνατοῦ ὄντος τοῦ σκότους εἰς φῶς μετα- Επλεῖν. Οὐ χαλεπὸν δὲ τὰ περὶ παντὸς σκότους ἀνθρώ των, καὶ περὶ τοῦ θανάτου τούτου τυγχάνοντος τῷ σκότῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιμελῶς ἰδεῖν ἐκ τῶν εἰρη μένων, τὸ ἐνδεχόμενον ὁρῶντα τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ κρείττον ἑκάστου μεταβολῆς. Πάνυ δὲ βιαίως κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὁ Ηρα κλέων, τό· ο Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, ο ἐξείλη- τῶν ἀντὶ τοῦ, ἐν αὐτῷ, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τους πνευματικούς· οἱονεὶ ταὐτὸν νομίσας εἶναι τὸν Λόγον καὶ τοὺς πνευματικούς. Εἰ καὶ μὴ σαφῶς ταῦτ᾽ εἰ ρήκε, καὶ ὡσπερεί αἰτιολογῶν φησιν· ὁ Αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν τὴν κατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῖς παρ ἔσχε· τὰ ὑπ᾽ ἄλλου παρέντα εἰς μορφὴν καὶ εἰς φω- τισμὸν καὶ παραγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. Οὐ παρετήρησε δὲ καὶ τὸ περὶ τῶν πνευματικῶν παρὰ τῷ Παύλῳ λεγομένων, ὅτι ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι ἀπεσιώπησε· « Ψυχικός άνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ· μωρία γάρ ἐστιν αὐτῷ· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνει πάντα. » Ἡμεῖς γὰρ οὐ μά την αὐτόν φαμεν ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ μὴ προστεθει κέναι τὸν ἄνθρωπος κρείττον γὰρ ἢ ἄνθρωπος ὁ πνευματικὸς, τοῦ ἀνθρώπου ἤτοι ἐν ψυχῇ ἡ ἐν σώματι ἢ ἐν συναμφοτέροις (67) χαρακτηριζομένου, οὐχὶ δὲ ω ούτος. » δεκτικὸς ὥσπερ ὁ Παῦλος, ἐστί. ἢ τὸν ἀμφοτέροις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. contrariis, intelligi possunt contraria prætermissa, disseritur autem de vita et luce hominum, contra- rium autem vitæ mors est, et contrarium luci ho- minum tenebræ hominum, videre est quod qui in tenebris exsistat hominum, is etiam sit in morte, et quæ mortis sunt agens non alibi sit quam in te- nebris. At qui memor est Dei, si consideraveri- mus quid sit memorem esse Dei, non est in morte, juxta illud quod dicitur se : { Nihil rei cum morte habet, qui memor est tui. » An vero tenebra ho minum et mors natura lalia sint, necne, alterius est considerationis : • Nos eramus aliquando tene- bræ, nunc autem lux in Domino 48, » etiamsi san- cti spiritualesque jam aliquo maxime pacto simus. Quisquis fuit aliquando tenebræ, factus est perinde atque Paulus, tenebra cumn esset, capax et aplus ut fieret lux in Domino. Haud vero scio an juxta opi- nionem eorum qui naturas rentur spirituales, ve- luti Paulum ac sanctos apostolos, consistat, spiri- tualem esse aliquando tenebras, ipsumque postea lucem fieri ; nam si spiritualis tenebræ quandoque fuit, terrestris qualis? Quod si verum est, tenebras factas fuisse lucem, quænam privata electio est cur non omnes tenebræ lux fieri queant? Nisi enim de Paulo dictum fuisset *: ‹ Eramus aliquando in tenebris, nunc autem lucidi cum Domino, › de illis vero quos arbitrantur naturæ deperditæ, quoniam tenebræ erant et tenebræ sunt, locum utique ha- buisset eorum de naturis hypothesis. Nunc autem Paulus inquit se aliquando tenebras fuisse, nunc- que esse lucem in Domino, quasi in lucem tenebræ transire possint. Haud autem difficile est cernen- tem uninscujusque contingentem mutationem in melius vel in pejus, diligenter perspicere ex his quæ diximus, quæ ad omnes tenebras hominum, el quæ ad hanc mortem in tenebris hominum exsistentem pertinent. Psal. vi, 6. Ephes. v, 8. ibid. Joan. 1, 3. tur, etc. C D veniens Heracleon : Quod factum est in ipso vita erat ³¹ : › in ipso interpretatus est in hominibus spiritualibus : quasi Sermonem et spirituales idem esse arbitratus fuerit. Etsi non aperte id dixerit, at veluti causam reddens, inquit : « Ipsam enim primain formationen, quoad ortum attinet, ipsis præbuit, ab alio prætermissa in formam, et illu- minationem, et delineationem propriam ducens, et ostendens. » Non observavit autem Paulum de spiritualibus loquentem, eos homines esse, reti- cuisse : Animalis enim, inquit, homo non reci- pit quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi : at spiritualis omnia dijudicat s. . Nos enim dici- mus non abs re nomen hominis a Paulo prætermis- sum, cum spiritualem diceret, eo quod præstantius quiddamn spiritualis sit, quam homo : nempe lo- mine, vel in anima, vel in corpore, vel in utrisque ss Cor. 11, 14. mutandum in nus ; editio Huetiam, 14. Πάλιν ἐπεί ἐστι τὰ παραλελειμμένα τῶν ἐναν- Α 14. Rursus, quoniam ex his quæ disseruimus (10 (64) Οὕτως ὅστις ποτ' ἄν, etc. Ferrarius legebat (63) Ὥσπερ δὲ δεκτικός, etc. Legendum vide- 15. Cæterum valde coacte ad hunc contextum (66) Γεγονέναι. Lege γέγονε, vel præcedens ὅτι (67) Ἢ ἐν συναμφοτέροις. Sic codex Bodleize

Β τίων νοεῖσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τῶν ἐναντίων, λέγεται δὲ περὶ ζωῆς καὶ φωτὸς ἀνθρώπων, ἐναντίον δὲ τῇ ζωῇ θάνατος, καὶ ἐναντίον φωτὶ ἀνθρώπων σκό τος ἀνθρώπων, ἔστιν ἰδεῖν, ὅτι ὁ ἐν σκότῳ τῶν ἀν- θρώπων τυγχάνων ἐν θανάτῳ ἐστὶ, καὶ ὁ τὰ τοῦ θα νάτου πράττων οὐκ ἀλλαχόσε τοῦ σκότους ἐστίν. Ὁ δὲ μνημονεύων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε νοῶμεν τί τὸ μνημο νεύειν αὐτοῦ, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ, κατὰ τὸ εἰρη- μένον· « Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου. » Είτε δὲ σκότος ἀνθρώπων εἴτε θάνατος, οὐ φύσει τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου λόγου· « Ἡμεῖς ἤμεθά ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ο κἂν μάλιστα ἅγιοι καὶ πνευματικοὶ ἤδη χρηματίζωμεν. Οὕτως ὅστις ποτ' ἂν (64) ᾗ σκότος, ὥσπερ δὲ δεκτικὸς (65) δ Παῦλος σκέτος ὢν γέγονε τοῦ γενέσθαι φῶς ἐν Κυρίῳ. Κατὰ δὲ τοὺς οἰομένους εἶναι φύσεις πνευματικές, ὥσπερ τὸν Παῦλον καὶ τοὺς ἁγίους ἀποστόλους, οὐκ οἶδα εἰ σώζεται τὸ τὸν πνευματικὸν εἶναί ποτε σκό τος, καὶ ὕστερον αὐτὸν γεγονέναι φῶς· εἰ γὰρ ὁ πνευματικός ποτε σκότος ἦν, ὁ χοϊκὸς τίς ἐστιν; Εἰ δ' ἀληθὲς, ὅτι τὸ σκότος γεγονέναι (66) φῶς, τίς ἡ ἀπο- κλήρωσις τοῦ μὴ πᾶν σκότος δύνασθαι γενέσθαι φῶς; Εἰ μὴ γὰρ ἐπὶ Παύλου ἐλέγετο, ὅτι « Ημεθά ποτε ἐν σκότῳ, νῦν δὲ φωτεινοὶ ἐν Κυρίῳ· ο ἐπὶ δὲ ὧν οἴονται φύσεων ἀπολλυμένων, ὅτι σκότος ἦσαν, ἢ σκότος εἰσὶ, κἂν χώραν εἶχεν ἡ περὶ φύσεων ὑπόθεσις. Νυνὶ δὲ ὁ Παυλός φησι γεγονέναι ποτὲ σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ὡς δυνατοῦ ὄντος τοῦ σκότους εἰς φῶς μετα- Επλεῖν. Οὐ χαλεπὸν δὲ τὰ περὶ παντὸς σκότους ἀνθρώ των, καὶ περὶ τοῦ θανάτου τούτου τυγχάνοντος τῷ σκότῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιμελῶς ἰδεῖν ἐκ τῶν εἰρη μένων, τὸ ἐνδεχόμενον ὁρῶντα τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ κρείττον ἑκάστου μεταβολῆς. Πάνυ δὲ βιαίως κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὁ Ηρα κλέων, τό· ο Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, ο ἐξείλη- τῶν ἀντὶ τοῦ, ἐν αὐτῷ, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τους πνευματικούς· οἱονεὶ ταὐτὸν νομίσας εἶναι τὸν Λόγον καὶ τοὺς πνευματικούς. Εἰ καὶ μὴ σαφῶς ταῦτ᾽ εἰ ρήκε, καὶ ὡσπερεί αἰτιολογῶν φησιν· ὁ Αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν τὴν κατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῖς παρ ἔσχε· τὰ ὑπ᾽ ἄλλου παρέντα εἰς μορφὴν καὶ εἰς φω- τισμὸν καὶ παραγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. Οὐ παρετήρησε δὲ καὶ τὸ περὶ τῶν πνευματικῶν παρὰ τῷ Παύλῳ λεγομένων, ὅτι ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι ἀπεσιώπησε· « Ψυχικός άνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ· μωρία γάρ ἐστιν αὐτῷ· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνει πάντα. » Ἡμεῖς γὰρ οὐ μά την αὐτόν φαμεν ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ μὴ προστεθει κέναι τὸν ἄνθρωπος κρείττον γὰρ ἢ ἄνθρωπος ὁ πνευματικὸς, τοῦ ἀνθρώπου ἤτοι ἐν ψυχῇ ἡ ἐν σώματι ἢ ἐν συναμφοτέροις (67) χαρακτηριζομένου, οὐχὶ δὲ ω ούτος. » δεκτικὸς ὥσπερ ὁ Παῦλος, ἐστί. ἢ τὸν ἀμφοτέροις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. contrariis, intelligi possunt contraria prætermissa, disseritur autem de vita et luce hominum, contra- rium autem vitæ mors est, et contrarium luci ho- minum tenebræ hominum, videre est quod qui in tenebris exsistat hominum, is etiam sit in morte, et quæ mortis sunt agens non alibi sit quam in te- nebris. At qui memor est Dei, si consideraveri- mus quid sit memorem esse Dei, non est in morte, juxta illud quod dicitur se : { Nihil rei cum morte habet, qui memor est tui. » An vero tenebra ho minum et mors natura lalia sint, necne, alterius est considerationis : • Nos eramus aliquando tene- bræ, nunc autem lux in Domino 48, » etiamsi san- cti spiritualesque jam aliquo maxime pacto simus. Quisquis fuit aliquando tenebræ, factus est perinde atque Paulus, tenebra cumn esset, capax et aplus ut fieret lux in Domino. Haud vero scio an juxta opi- nionem eorum qui naturas rentur spirituales, ve- luti Paulum ac sanctos apostolos, consistat, spiri- tualem esse aliquando tenebras, ipsumque postea lucem fieri ; nam si spiritualis tenebræ quandoque fuit, terrestris qualis? Quod si verum est, tenebras factas fuisse lucem, quænam privata electio est cur non omnes tenebræ lux fieri queant? Nisi enim de Paulo dictum fuisset *: ‹ Eramus aliquando in tenebris, nunc autem lucidi cum Domino, › de illis vero quos arbitrantur naturæ deperditæ, quoniam tenebræ erant et tenebræ sunt, locum utique ha- buisset eorum de naturis hypothesis. Nunc autem Paulus inquit se aliquando tenebras fuisse, nunc- que esse lucem in Domino, quasi in lucem tenebræ transire possint. Haud autem difficile est cernen- tem uninscujusque contingentem mutationem in melius vel in pejus, diligenter perspicere ex his quæ diximus, quæ ad omnes tenebras hominum, el quæ ad hanc mortem in tenebris hominum exsistentem pertinent. Psal. vi, 6. Ephes. v, 8. ibid. Joan. 1, 3. tur, etc. C D veniens Heracleon : Quod factum est in ipso vita erat ³¹ : › in ipso interpretatus est in hominibus spiritualibus : quasi Sermonem et spirituales idem esse arbitratus fuerit. Etsi non aperte id dixerit, at veluti causam reddens, inquit : « Ipsam enim primain formationen, quoad ortum attinet, ipsis præbuit, ab alio prætermissa in formam, et illu- minationem, et delineationem propriam ducens, et ostendens. » Non observavit autem Paulum de spiritualibus loquentem, eos homines esse, reti- cuisse : Animalis enim, inquit, homo non reci- pit quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi : at spiritualis omnia dijudicat s. . Nos enim dici- mus non abs re nomen hominis a Paulo prætermis- sum, cum spiritualem diceret, eo quod præstantius quiddamn spiritualis sit, quam homo : nempe lo- mine, vel in anima, vel in corpore, vel in utrisque ss Cor. 11, 14. mutandum in nus ; editio Huetiam, 14. Πάλιν ἐπεί ἐστι τὰ παραλελειμμένα τῶν ἐναν- Α 14. Rursus, quoniam ex his quæ disseruimus (10 (64) Οὕτως ὅστις ποτ' ἄν, etc. Ferrarius legebat (63) Ὥσπερ δὲ δεκτικός, etc. Legendum vide- 15. Cæterum valde coacte ad hunc contextum (66) Γεγονέναι. Lege γέγονε, vel præcedens ὅτι (67) Ἢ ἐν συναμφοτέροις. Sic codex Bodleize

Β τίων νοεῖσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τῶν ἐναντίων, λέγεται δὲ περὶ ζωῆς καὶ φωτὸς ἀνθρώπων, ἐναντίον δὲ τῇ ζωῇ θάνατος, καὶ ἐναντίον φωτὶ ἀνθρώπων σκό τος ἀνθρώπων, ἔστιν ἰδεῖν, ὅτι ὁ ἐν σκότῳ τῶν ἀν- θρώπων τυγχάνων ἐν θανάτῳ ἐστὶ, καὶ ὁ τὰ τοῦ θα νάτου πράττων οὐκ ἀλλαχόσε τοῦ σκότους ἐστίν. Ὁ δὲ μνημονεύων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε νοῶμεν τί τὸ μνημο νεύειν αὐτοῦ, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ, κατὰ τὸ εἰρη- μένον· « Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου. » Είτε δὲ σκότος ἀνθρώπων εἴτε θάνατος, οὐ φύσει τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου λόγου· « Ἡμεῖς ἤμεθά ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ο κἂν μάλιστα ἅγιοι καὶ πνευματικοὶ ἤδη χρηματίζωμεν. Οὕτως ὅστις ποτ' ἂν (64) ᾗ σκότος, ὥσπερ δὲ δεκτικὸς (65) δ Παῦλος σκέτος ὢν γέγονε τοῦ γενέσθαι φῶς ἐν Κυρίῳ. Κατὰ δὲ τοὺς οἰομένους εἶναι φύσεις πνευματικές, ὥσπερ τὸν Παῦλον καὶ τοὺς ἁγίους ἀποστόλους, οὐκ οἶδα εἰ σώζεται τὸ τὸν πνευματικὸν εἶναί ποτε σκό τος, καὶ ὕστερον αὐτὸν γεγονέναι φῶς· εἰ γὰρ ὁ πνευματικός ποτε σκότος ἦν, ὁ χοϊκὸς τίς ἐστιν; Εἰ δ' ἀληθὲς, ὅτι τὸ σκότος γεγονέναι (66) φῶς, τίς ἡ ἀπο- κλήρωσις τοῦ μὴ πᾶν σκότος δύνασθαι γενέσθαι φῶς; Εἰ μὴ γὰρ ἐπὶ Παύλου ἐλέγετο, ὅτι « Ημεθά ποτε ἐν σκότῳ, νῦν δὲ φωτεινοὶ ἐν Κυρίῳ· ο ἐπὶ δὲ ὧν οἴονται φύσεων ἀπολλυμένων, ὅτι σκότος ἦσαν, ἢ σκότος εἰσὶ, κἂν χώραν εἶχεν ἡ περὶ φύσεων ὑπόθεσις. Νυνὶ δὲ ὁ Παυλός φησι γεγονέναι ποτὲ σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ὡς δυνατοῦ ὄντος τοῦ σκότους εἰς φῶς μετα- Επλεῖν. Οὐ χαλεπὸν δὲ τὰ περὶ παντὸς σκότους ἀνθρώ των, καὶ περὶ τοῦ θανάτου τούτου τυγχάνοντος τῷ σκότῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιμελῶς ἰδεῖν ἐκ τῶν εἰρη μένων, τὸ ἐνδεχόμενον ὁρῶντα τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ κρείττον ἑκάστου μεταβολῆς. Πάνυ δὲ βιαίως κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὁ Ηρα κλέων, τό· ο Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, ο ἐξείλη- τῶν ἀντὶ τοῦ, ἐν αὐτῷ, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τους πνευματικούς· οἱονεὶ ταὐτὸν νομίσας εἶναι τὸν Λόγον καὶ τοὺς πνευματικούς. Εἰ καὶ μὴ σαφῶς ταῦτ᾽ εἰ ρήκε, καὶ ὡσπερεί αἰτιολογῶν φησιν· ὁ Αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν τὴν κατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῖς παρ ἔσχε· τὰ ὑπ᾽ ἄλλου παρέντα εἰς μορφὴν καὶ εἰς φω- τισμὸν καὶ παραγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. Οὐ παρετήρησε δὲ καὶ τὸ περὶ τῶν πνευματικῶν παρὰ τῷ Παύλῳ λεγομένων, ὅτι ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι ἀπεσιώπησε· « Ψυχικός άνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ· μωρία γάρ ἐστιν αὐτῷ· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνει πάντα. » Ἡμεῖς γὰρ οὐ μά την αὐτόν φαμεν ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ μὴ προστεθει κέναι τὸν ἄνθρωπος κρείττον γὰρ ἢ ἄνθρωπος ὁ πνευματικὸς, τοῦ ἀνθρώπου ἤτοι ἐν ψυχῇ ἡ ἐν σώματι ἢ ἐν συναμφοτέροις (67) χαρακτηριζομένου, οὐχὶ δὲ ω ούτος. » δεκτικὸς ὥσπερ ὁ Παῦλος, ἐστί. ἢ τὸν ἀμφοτέροις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. contrariis, intelligi possunt contraria prætermissa, disseritur autem de vita et luce hominum, contra- rium autem vitæ mors est, et contrarium luci ho- minum tenebræ hominum, videre est quod qui in tenebris exsistat hominum, is etiam sit in morte, et quæ mortis sunt agens non alibi sit quam in te- nebris. At qui memor est Dei, si consideraveri- mus quid sit memorem esse Dei, non est in morte, juxta illud quod dicitur se : { Nihil rei cum morte habet, qui memor est tui. » An vero tenebra ho minum et mors natura lalia sint, necne, alterius est considerationis : • Nos eramus aliquando tene- bræ, nunc autem lux in Domino 48, » etiamsi san- cti spiritualesque jam aliquo maxime pacto simus. Quisquis fuit aliquando tenebræ, factus est perinde atque Paulus, tenebra cumn esset, capax et aplus ut fieret lux in Domino. Haud vero scio an juxta opi- nionem eorum qui naturas rentur spirituales, ve- luti Paulum ac sanctos apostolos, consistat, spiri- tualem esse aliquando tenebras, ipsumque postea lucem fieri ; nam si spiritualis tenebræ quandoque fuit, terrestris qualis? Quod si verum est, tenebras factas fuisse lucem, quænam privata electio est cur non omnes tenebræ lux fieri queant? Nisi enim de Paulo dictum fuisset *: ‹ Eramus aliquando in tenebris, nunc autem lucidi cum Domino, › de illis vero quos arbitrantur naturæ deperditæ, quoniam tenebræ erant et tenebræ sunt, locum utique ha- buisset eorum de naturis hypothesis. Nunc autem Paulus inquit se aliquando tenebras fuisse, nunc- que esse lucem in Domino, quasi in lucem tenebræ transire possint. Haud autem difficile est cernen- tem uninscujusque contingentem mutationem in melius vel in pejus, diligenter perspicere ex his quæ diximus, quæ ad omnes tenebras hominum, el quæ ad hanc mortem in tenebris hominum exsistentem pertinent. Psal. vi, 6. Ephes. v, 8. ibid. Joan. 1, 3. tur, etc. C D veniens Heracleon : Quod factum est in ipso vita erat ³¹ : › in ipso interpretatus est in hominibus spiritualibus : quasi Sermonem et spirituales idem esse arbitratus fuerit. Etsi non aperte id dixerit, at veluti causam reddens, inquit : « Ipsam enim primain formationen, quoad ortum attinet, ipsis præbuit, ab alio prætermissa in formam, et illu- minationem, et delineationem propriam ducens, et ostendens. » Non observavit autem Paulum de spiritualibus loquentem, eos homines esse, reti- cuisse : Animalis enim, inquit, homo non reci- pit quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi : at spiritualis omnia dijudicat s. . Nos enim dici- mus non abs re nomen hominis a Paulo prætermis- sum, cum spiritualem diceret, eo quod præstantius quiddamn spiritualis sit, quam homo : nempe lo- mine, vel in anima, vel in corpore, vel in utrisque ss Cor. 11, 14. mutandum in nus ; editio Huetiam, 14. Πάλιν ἐπεί ἐστι τὰ παραλελειμμένα τῶν ἐναν- Α 14. Rursus, quoniam ex his quæ disseruimus (10 (64) Οὕτως ὅστις ποτ' ἄν, etc. Ferrarius legebat (63) Ὥσπερ δὲ δεκτικός, etc. Legendum vide- 15. Cæterum valde coacte ad hunc contextum (66) Γεγονέναι. Lege γέγονε, vel præcedens ὅτι (67) Ἢ ἐν συναμφοτέροις. Sic codex Bodleize

Β τίων νοεῖσθαι ἐκ τῶν εἰρημένων περὶ τῶν ἐναντίων, λέγεται δὲ περὶ ζωῆς καὶ φωτὸς ἀνθρώπων, ἐναντίον δὲ τῇ ζωῇ θάνατος, καὶ ἐναντίον φωτὶ ἀνθρώπων σκό τος ἀνθρώπων, ἔστιν ἰδεῖν, ὅτι ὁ ἐν σκότῳ τῶν ἀν- θρώπων τυγχάνων ἐν θανάτῳ ἐστὶ, καὶ ὁ τὰ τοῦ θα νάτου πράττων οὐκ ἀλλαχόσε τοῦ σκότους ἐστίν. Ὁ δὲ μνημονεύων τοῦ Θεοῦ, ἐάν γε νοῶμεν τί τὸ μνημο νεύειν αὐτοῦ, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ, κατὰ τὸ εἰρη- μένον· « Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θανάτῳ ὁ μνημονεύων σου. » Είτε δὲ σκότος ἀνθρώπων εἴτε θάνατος, οὐ φύσει τοιαῦτά ἐστιν, ἄλλου λόγου· « Ἡμεῖς ἤμεθά ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ο κἂν μάλιστα ἅγιοι καὶ πνευματικοὶ ἤδη χρηματίζωμεν. Οὕτως ὅστις ποτ' ἂν (64) ᾗ σκότος, ὥσπερ δὲ δεκτικὸς (65) δ Παῦλος σκέτος ὢν γέγονε τοῦ γενέσθαι φῶς ἐν Κυρίῳ. Κατὰ δὲ τοὺς οἰομένους εἶναι φύσεις πνευματικές, ὥσπερ τὸν Παῦλον καὶ τοὺς ἁγίους ἀποστόλους, οὐκ οἶδα εἰ σώζεται τὸ τὸν πνευματικὸν εἶναί ποτε σκό τος, καὶ ὕστερον αὐτὸν γεγονέναι φῶς· εἰ γὰρ ὁ πνευματικός ποτε σκότος ἦν, ὁ χοϊκὸς τίς ἐστιν; Εἰ δ' ἀληθὲς, ὅτι τὸ σκότος γεγονέναι (66) φῶς, τίς ἡ ἀπο- κλήρωσις τοῦ μὴ πᾶν σκότος δύνασθαι γενέσθαι φῶς; Εἰ μὴ γὰρ ἐπὶ Παύλου ἐλέγετο, ὅτι « Ημεθά ποτε ἐν σκότῳ, νῦν δὲ φωτεινοὶ ἐν Κυρίῳ· ο ἐπὶ δὲ ὧν οἴονται φύσεων ἀπολλυμένων, ὅτι σκότος ἦσαν, ἢ σκότος εἰσὶ, κἂν χώραν εἶχεν ἡ περὶ φύσεων ὑπόθεσις. Νυνὶ δὲ ὁ Παυλός φησι γεγονέναι ποτὲ σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν Κυρίῳ, ὡς δυνατοῦ ὄντος τοῦ σκότους εἰς φῶς μετα- Επλεῖν. Οὐ χαλεπὸν δὲ τὰ περὶ παντὸς σκότους ἀνθρώ των, καὶ περὶ τοῦ θανάτου τούτου τυγχάνοντος τῷ σκότῳ τῶν ἀνθρώπων ἐπιμελῶς ἰδεῖν ἐκ τῶν εἰρη μένων, τὸ ἐνδεχόμενον ὁρῶντα τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον καὶ κρείττον ἑκάστου μεταβολῆς. Πάνυ δὲ βιαίως κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὁ Ηρα κλέων, τό· ο Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, ο ἐξείλη- τῶν ἀντὶ τοῦ, ἐν αὐτῷ, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τους πνευματικούς· οἱονεὶ ταὐτὸν νομίσας εἶναι τὸν Λόγον καὶ τοὺς πνευματικούς. Εἰ καὶ μὴ σαφῶς ταῦτ᾽ εἰ ρήκε, καὶ ὡσπερεί αἰτιολογῶν φησιν· ὁ Αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν τὴν κατὰ τὴν γένεσιν αὐτοῖς παρ ἔσχε· τὰ ὑπ᾽ ἄλλου παρέντα εἰς μορφὴν καὶ εἰς φω- τισμὸν καὶ παραγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. Οὐ παρετήρησε δὲ καὶ τὸ περὶ τῶν πνευματικῶν παρὰ τῷ Παύλῳ λεγομένων, ὅτι ἀνθρώπους αὐτοὺς εἶναι ἀπεσιώπησε· « Ψυχικός άνθρωπος οὐ δέχεται τὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ· μωρία γάρ ἐστιν αὐτῷ· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνει πάντα. » Ἡμεῖς γὰρ οὐ μά την αὐτόν φαμεν ἐπὶ τοῦ πνευματικοῦ μὴ προστεθει κέναι τὸν ἄνθρωπος κρείττον γὰρ ἢ ἄνθρωπος ὁ πνευματικὸς, τοῦ ἀνθρώπου ἤτοι ἐν ψυχῇ ἡ ἐν σώματι ἢ ἐν συναμφοτέροις (67) χαρακτηριζομένου, οὐχὶ δὲ ω ούτος. » δεκτικὸς ὥσπερ ὁ Παῦλος, ἐστί. ἢ τὸν ἀμφοτέροις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. contrariis, intelligi possunt contraria prætermissa, disseritur autem de vita et luce hominum, contra- rium autem vitæ mors est, et contrarium luci ho- minum tenebræ hominum, videre est quod qui in tenebris exsistat hominum, is etiam sit in morte, et quæ mortis sunt agens non alibi sit quam in te- nebris. At qui memor est Dei, si consideraveri- mus quid sit memorem esse Dei, non est in morte, juxta illud quod dicitur se : { Nihil rei cum morte habet, qui memor est tui. » An vero tenebra ho minum et mors natura lalia sint, necne, alterius est considerationis : • Nos eramus aliquando tene- bræ, nunc autem lux in Domino 48, » etiamsi san- cti spiritualesque jam aliquo maxime pacto simus. Quisquis fuit aliquando tenebræ, factus est perinde atque Paulus, tenebra cumn esset, capax et aplus ut fieret lux in Domino. Haud vero scio an juxta opi- nionem eorum qui naturas rentur spirituales, ve- luti Paulum ac sanctos apostolos, consistat, spiri- tualem esse aliquando tenebras, ipsumque postea lucem fieri ; nam si spiritualis tenebræ quandoque fuit, terrestris qualis? Quod si verum est, tenebras factas fuisse lucem, quænam privata electio est cur non omnes tenebræ lux fieri queant? Nisi enim de Paulo dictum fuisset *: ‹ Eramus aliquando in tenebris, nunc autem lucidi cum Domino, › de illis vero quos arbitrantur naturæ deperditæ, quoniam tenebræ erant et tenebræ sunt, locum utique ha- buisset eorum de naturis hypothesis. Nunc autem Paulus inquit se aliquando tenebras fuisse, nunc- que esse lucem in Domino, quasi in lucem tenebræ transire possint. Haud autem difficile est cernen- tem uninscujusque contingentem mutationem in melius vel in pejus, diligenter perspicere ex his quæ diximus, quæ ad omnes tenebras hominum, el quæ ad hanc mortem in tenebris hominum exsistentem pertinent. Psal. vi, 6. Ephes. v, 8. ibid. Joan. 1, 3. tur, etc. C D veniens Heracleon : Quod factum est in ipso vita erat ³¹ : › in ipso interpretatus est in hominibus spiritualibus : quasi Sermonem et spirituales idem esse arbitratus fuerit. Etsi non aperte id dixerit, at veluti causam reddens, inquit : « Ipsam enim primain formationen, quoad ortum attinet, ipsis præbuit, ab alio prætermissa in formam, et illu- minationem, et delineationem propriam ducens, et ostendens. » Non observavit autem Paulum de spiritualibus loquentem, eos homines esse, reti- cuisse : Animalis enim, inquit, homo non reci- pit quæ sunt Spiritus Dei : stultitia enim est illi : at spiritualis omnia dijudicat s. . Nos enim dici- mus non abs re nomen hominis a Paulo prætermis- sum, cum spiritualem diceret, eo quod præstantius quiddamn spiritualis sit, quam homo : nempe lo- mine, vel in anima, vel in corpore, vel in utrisque ss Cor. 11, 14. mutandum in nus ; editio Huetiam, 14. Πάλιν ἐπεί ἐστι τὰ παραλελειμμένα τῶν ἐναν- Α 14. Rursus, quoniam ex his quæ disseruimus (10 (64) Οὕτως ὅστις ποτ' ἄν, etc. Ferrarius legebat (63) Ὥσπερ δὲ δεκτικός, etc. Legendum vide- 15. Cæterum valde coacte ad hunc contextum (66) Γεγονέναι. Lege γέγονε, vel præcedens ὅτι (67) Ἢ ἐν συναμφοτέροις. Sic codex Bodleize

Ἀβραὰμ τριῶν, καὶ γενομένων ἐν Σοδόμοις δύο, καὶ ἐν ὅλῳ τῷ εἱρμῷ τῆς Γραφῆς ὁτὲ μὲν ἄνδρες, ότὲ δὲ ἄγγελοι εἶναι λέγονται. Πλὴν ὁ τοῦτο νομίζων ἐρεῖ, ὅτι, ὥσπερ παρὰ τοῖς ὁμολογουμένοις (73) ἀνθρώποις εἰσὶν ἄγγελοι, ὡς ὁ Ζαχαρίας λέγων· ο Άγγελος Θεοῦ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι, λέγει Κύριος παντοκρά- τωρ· › καὶ ὁ Ἰωάννης, περὶ οὗ γέγραπται· . Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ο οὕτως καὶ οἱ τοῦ Θεοῦ ἄγγελοι παρὰ τὸ ἔργον τοῦτο χρηματίζουσι, καὶ οὐ παρὰ τὴν φύσιν ἄνδρες κλη- θέντες. Καὶ ἔτι μᾶλλον παραμυθήσεται, ὅτι ἐπὶ τῶν κρειττόνων δυνάμεων τὰ ὀνόματα οὐχὶ φύσεων ζώων ἐστὶν ὀνόματα, ἀλλὰ τάξεων, ὧν ἤδε τις καὶ ἥδε λο γική φύσις τέτευχεν ἀπὸ Θεοῦ· θρόνος γὰρ οὐκ εἶδος ζώου (74), οὐδὲ ἀρχὴ, οὐδὲ κυριότης, οὐδὲ ἐξουσία, ἀλλὰ ὀνόματα πραγμάτων, ἐφ᾽ ὧν ἐτάχθησαν οἱ Β οὕτω προσαγορευόμενοι, ὧν τὸ ὑποκείμενον οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ ἄνθρωπος, καὶ τῷ ὑποκειμένῳ συμβέβηκε τὸ θρόνῳ εἶναι, ἢ κυριότητι, ἢ ἀρχῇ, ἡ ἐξουσίᾳ. Καὶ ἐν τῷ Ἰησοῦ δὲ τῷ τοῦ Ναυῆ κεῖται τό ἀφθη τῷ Ἰησοῦ ἄνθρωπος ἐν Ιεριχώ, ὅς φησιν· • Ἐγὼ ἀρ- χιστράτηγος Κυρίου δυνάμεως νυνὶ παραγέγονα. Κατὰ τοῦτο οὖν, ὡς ἴσον δυνάμενον, ἐκλήψεται τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων καὶ φῶς παντός λογικοῦ, παντὸς λογικοῦ τῷ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν εἶναι Θεοῦ ἀν- θρώπου τυγχάνοντος. Τὸ αὐτὸ μέντοιγε ἐστι τριχῶς ὀνομαζόμενον, φῶς τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἀπαξαπλῶς Φῶς, καὶ φῶς ἀληθινόν· φῶς μὲν οὖν ἀνθρώπων, ήτοι, ὡς προαποδέδειχται, οὐδενὸς κωλύοντος τὸ ἐκ- λαμβάνειν καὶ ἑτέρων παρὰ τὸν ἄνθρωπον εἶναι τὸ φῶς, ἢ πάντων τῶν λογικῶν, διὰ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγονέναι ἀνθρώπων καλουμένων. Ει Ἐπεὶ δὲ φῶς ἀπαξαπλῶς ἐνταῦθα μὲν ὁ Σω τὴρ, ἐν δὲ τῇ Καθολικῇ τοῦ αὐτοῦ Ἰωάννου Επιστολῇ λέγεται ὁ Θεὸς εἶναι φῶς, ὁ μέν τις οίεται (75) καὶ ἐντεῦθεν κατασκευάζεσθαι τῇ οὐσίᾳ μὴ διεστηκέναι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα· ὁ δέ τις ἀκριβέστερον τηρή- σας, ὁ καὶ ὑγιέστερον λέγων, φήσει οὐ ταὐτὸν εἶναι τὸ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ φῶς, καὶ μὴ καταλαμβανό μενον ὑπ' αὐτῆς, καὶ τὸ φῶς, ἐν ᾧ οὐδαμῶς ἐστι σαντία. Τὸ μὲν γὰρ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ φῶς, οιονεί ἐπέρχεται τῇ σκοτίᾳ· καὶ διωκόμενον ὑπ' αὐτῆς, καί, ἵν' οὕτως είπω, ἐπιβουλευόμενον οὐ κατα- λαμβάνεται· τὸ δὲ φῶς, ἐν ᾧ οὐδεμία ἐστὶ σκου τία, ούτε φαίνει ἐν τῇ σκοτίᾳ, οὔτε τὴν ἀρχὴν διώ κεται ὑπ' αὐτῆς, ἵνα καὶ ὡς νικῶν ἀναγράφηται * σε 'ῷ δὲ λόγῳ ὁ Πατήρ τῆς ἀλη θείας Θεὸς πλείων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ἀλήθεια· καὶ ὁ Πατὴρ ὢν σοφίας κρείττων ἐστὶ καὶ διαφέρων ἡ σου φία, τούτῳ ὑπερέχει τοῦ εἶναι φῶς ἀληθινόν. L. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. • A Abralian hospitio fuere excepti ", et in duobus qui Sodomis fuerunt ", et in tota Scripturæ serie, aliquando quidem angeli, aliquando vero homines esse dicuntur. Quin etiam, qui hoc existimat, di- cet quod ut homines vocati sunt angeli, apud eos quos palam ceruere est esse homines, quemadmo- dum Zacharias dicens : ‹ Angelus Dei ego vobis- cum sum, dicit Dominus omnipotens : » et Joan nes, de quo scriptum est : « Ecce ego millo an- gelum meum ante faciem tuam, sic etiam Dei angeli hoc vocabulo nuncupantur, propter officium, et non propter naturam vocati viri. Præterea magis etiam hoc corroborabit quoniam nomina in virtutibus prastantioribus non naturarum animalium sunt nomina, sed ordinum, quos hæc et hæc rationis compos natura sortita sit a Deo : thronus enim C non species animalis est, neque principatus, neque dominatio, neque potestas species sunt auimalis, sed rerum nomina, in quibus ordinati sunt, qui sic appellantur, quorum subjectum nihil aliud sit, quam homo, cui subjecto contingat esse vel throno, vel dominationi, vel principatui, vel potestati. in Jesu Nave ponitur illud, Visus est Jesu ipsi ho- mo in Jericho, qui inquit : « Ego sum princeps exercitus potentiæ Domini, uunc accessi “. cundum hoc ergo, ut æque valens, interpretabiuir lucem hominum lucem etiam esse cujuslibet qui rationis sit compos, quippe quia sit homo, ad ima- ginem et similitudinem Dei. Sane lux ipsa trifa- riam nominatur, lux hominum, et simpliciter lux, et lux vera. Atque lux quidem est hominum, vel quod, ut ante ostensum est, nihil prohibeat eain intelligere lucem etiam aliorum præter hominem esse, vel quod omnes qui rationis sunt compotes, homi- Des vocentur, quia facti sint ad imaginem et similitudinem Dei. Gen. xrus, et seq. ibid. xix. 1. Aggæ. Lac. vii, 27. * Jos. v, 13, 14. | Joan. 1, 5. Observavimus supra ad Origenis tom. XII in Matth. unum hoc fuisse ex ejus dogmatibus, homines sanctos angelos esse. HUETIUS. co et præcedentibus angelis et hominibus unam eamdemque naturam videtur Origenes tribuere. Hojas super ea re doctrinam fuse in Origenianis expendimus. ID. niandi Origenis arripi minime posse monet Ferra- rius; nou enim Patrem ejusdem esse substantiæ D 18. Quia vero lux simpliciter hoc in loco Servator, in ipsius vero Joannis Catholica Episto- la ", Deus lux esse dicitur, alius quidem existimat etiam hinc colligi, Patrem a Filio substantia non differre. Qui vero et diligentius observarit et re- ctius locutus fuerit, dicet non idem esse, lux quæ in tenebris luceat, ab illis non apprehensa, et lux in qua haudquaquam sint tenebræ. Siquidem ea lux quæ in tenebris lucet, tanquam supervenit te- nebris cumque ab ipsis persecutionen patitur, et, ut ita dicam, insidiis petitur, non comprehenditur. At lux in qua nullæ sunt tenebræ, neque lucet in tenebris, neque ullo modo ab ipsis persecutionem patitur, ut ceu vincens publice declaretur, quod ab Malach. 11, 1; Matth. xt, 10; Marc. I, ac Filium negare hic Adamantium, quod multis ipse alioqui locis aperte docet; sed Inficiari ex hoc loco id colligi posse. At lucem tamen quæ lucet in tenebris, Christum nempe qui in mundum venit, et naturam humanam induit, a luce illa quæ non in tenebris lucet, Patre videlicet, separat et inferio- rem statuit ; ait enim : Vidle et qua sequuntur. Sed de his iu Origenianis. ID. (73) Ὥσπερ παρὰ τοῖς ὁμολογουμένοις, etc. (74) Θρόνος γὰρ οὐκ εἶδος ζώου, etc. Εx hoc 10- (75) Ὁ μέν τις οίεται, etc. Hinc ansam calum- 2. 1, 13.

Ἀβραὰμ τριῶν, καὶ γενομένων ἐν Σοδόμοις δύο, καὶ ἐν ὅλῳ τῷ εἱρμῷ τῆς Γραφῆς ὁτὲ μὲν ἄνδρες, ότὲ δὲ ἄγγελοι εἶναι λέγονται. Πλὴν ὁ τοῦτο νομίζων ἐρεῖ, ὅτι, ὥσπερ παρὰ τοῖς ὁμολογουμένοις (73) ἀνθρώποις εἰσὶν ἄγγελοι, ὡς ὁ Ζαχαρίας λέγων· ο Άγγελος Θεοῦ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι, λέγει Κύριος παντοκρά- τωρ· › καὶ ὁ Ἰωάννης, περὶ οὗ γέγραπται· . Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ο οὕτως καὶ οἱ τοῦ Θεοῦ ἄγγελοι παρὰ τὸ ἔργον τοῦτο χρηματίζουσι, καὶ οὐ παρὰ τὴν φύσιν ἄνδρες κλη- θέντες. Καὶ ἔτι μᾶλλον παραμυθήσεται, ὅτι ἐπὶ τῶν κρειττόνων δυνάμεων τὰ ὀνόματα οὐχὶ φύσεων ζώων ἐστὶν ὀνόματα, ἀλλὰ τάξεων, ὧν ἤδε τις καὶ ἥδε λο γική φύσις τέτευχεν ἀπὸ Θεοῦ· θρόνος γὰρ οὐκ εἶδος ζώου (74), οὐδὲ ἀρχὴ, οὐδὲ κυριότης, οὐδὲ ἐξουσία, ἀλλὰ ὀνόματα πραγμάτων, ἐφ᾽ ὧν ἐτάχθησαν οἱ Β οὕτω προσαγορευόμενοι, ὧν τὸ ὑποκείμενον οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ ἄνθρωπος, καὶ τῷ ὑποκειμένῳ συμβέβηκε τὸ θρόνῳ εἶναι, ἢ κυριότητι, ἢ ἀρχῇ, ἡ ἐξουσίᾳ. Καὶ ἐν τῷ Ἰησοῦ δὲ τῷ τοῦ Ναυῆ κεῖται τό ἀφθη τῷ Ἰησοῦ ἄνθρωπος ἐν Ιεριχώ, ὅς φησιν· • Ἐγὼ ἀρ- χιστράτηγος Κυρίου δυνάμεως νυνὶ παραγέγονα. Κατὰ τοῦτο οὖν, ὡς ἴσον δυνάμενον, ἐκλήψεται τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων καὶ φῶς παντός λογικοῦ, παντὸς λογικοῦ τῷ κατ' εἰκόνα καὶ ὁμοίωσιν εἶναι Θεοῦ ἀν- θρώπου τυγχάνοντος. Τὸ αὐτὸ μέντοιγε ἐστι τριχῶς ὀνομαζόμενον, φῶς τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἀπαξαπλῶς Φῶς, καὶ φῶς ἀληθινόν· φῶς μὲν οὖν ἀνθρώπων, ήτοι, ὡς προαποδέδειχται, οὐδενὸς κωλύοντος τὸ ἐκ- λαμβάνειν καὶ ἑτέρων παρὰ τὸν ἄνθρωπον εἶναι τὸ φῶς, ἢ πάντων τῶν λογικῶν, διὰ τὸ κατ' εἰκόνα Θεοῦ γεγονέναι ἀνθρώπων καλουμένων. Ει Ἐπεὶ δὲ φῶς ἀπαξαπλῶς ἐνταῦθα μὲν ὁ Σω τὴρ, ἐν δὲ τῇ Καθολικῇ τοῦ αὐτοῦ Ἰωάννου Επιστολῇ λέγεται ὁ Θεὸς εἶναι φῶς, ὁ μέν τις οίεται (75) καὶ ἐντεῦθεν κατασκευάζεσθαι τῇ οὐσίᾳ μὴ διεστηκέναι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα· ὁ δέ τις ἀκριβέστερον τηρή- σας, ὁ καὶ ὑγιέστερον λέγων, φήσει οὐ ταὐτὸν εἶναι τὸ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ φῶς, καὶ μὴ καταλαμβανό μενον ὑπ' αὐτῆς, καὶ τὸ φῶς, ἐν ᾧ οὐδαμῶς ἐστι σαντία. Τὸ μὲν γὰρ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ φῶς, οιονεί ἐπέρχεται τῇ σκοτίᾳ· καὶ διωκόμενον ὑπ' αὐτῆς, καί, ἵν' οὕτως είπω, ἐπιβουλευόμενον οὐ κατα- λαμβάνεται· τὸ δὲ φῶς, ἐν ᾧ οὐδεμία ἐστὶ σκου τία, ούτε φαίνει ἐν τῇ σκοτίᾳ, οὔτε τὴν ἀρχὴν διώ κεται ὑπ' αὐτῆς, ἵνα καὶ ὡς νικῶν ἀναγράφηται * σε 'ῷ δὲ λόγῳ ὁ Πατήρ τῆς ἀλη θείας Θεὸς πλείων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ἀλήθεια· καὶ ὁ Πατὴρ ὢν σοφίας κρείττων ἐστὶ καὶ διαφέρων ἡ σου φία, τούτῳ ὑπερέχει τοῦ εἶναι φῶς ἀληθινόν. L. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. • A Abralian hospitio fuere excepti ", et in duobus qui Sodomis fuerunt ", et in tota Scripturæ serie, aliquando quidem angeli, aliquando vero homines esse dicuntur. Quin etiam, qui hoc existimat, di- cet quod ut homines vocati sunt angeli, apud eos quos palam ceruere est esse homines, quemadmo- dum Zacharias dicens : ‹ Angelus Dei ego vobis- cum sum, dicit Dominus omnipotens : » et Joan nes, de quo scriptum est : « Ecce ego millo an- gelum meum ante faciem tuam, sic etiam Dei angeli hoc vocabulo nuncupantur, propter officium, et non propter naturam vocati viri. Præterea magis etiam hoc corroborabit quoniam nomina in virtutibus prastantioribus non naturarum animalium sunt nomina, sed ordinum, quos hæc et hæc rationis compos natura sortita sit a Deo : thronus enim C non species animalis est, neque principatus, neque dominatio, neque potestas species sunt auimalis, sed rerum nomina, in quibus ordinati sunt, qui sic appellantur, quorum subjectum nihil aliud sit, quam homo, cui subjecto contingat esse vel throno, vel dominationi, vel principatui, vel potestati. in Jesu Nave ponitur illud, Visus est Jesu ipsi ho- mo in Jericho, qui inquit : « Ego sum princeps exercitus potentiæ Domini, uunc accessi “. cundum hoc ergo, ut æque valens, interpretabiuir lucem hominum lucem etiam esse cujuslibet qui rationis sit compos, quippe quia sit homo, ad ima- ginem et similitudinem Dei. Sane lux ipsa trifa- riam nominatur, lux hominum, et simpliciter lux, et lux vera. Atque lux quidem est hominum, vel quod, ut ante ostensum est, nihil prohibeat eain intelligere lucem etiam aliorum præter hominem esse, vel quod omnes qui rationis sunt compotes, homi- Des vocentur, quia facti sint ad imaginem et similitudinem Dei. Gen. xrus, et seq. ibid. xix. 1. Aggæ. Lac. vii, 27. * Jos. v, 13, 14. | Joan. 1, 5. Observavimus supra ad Origenis tom. XII in Matth. unum hoc fuisse ex ejus dogmatibus, homines sanctos angelos esse. HUETIUS. co et præcedentibus angelis et hominibus unam eamdemque naturam videtur Origenes tribuere. Hojas super ea re doctrinam fuse in Origenianis expendimus. ID. niandi Origenis arripi minime posse monet Ferra- rius; nou enim Patrem ejusdem esse substantiæ D 18. Quia vero lux simpliciter hoc in loco Servator, in ipsius vero Joannis Catholica Episto- la ", Deus lux esse dicitur, alius quidem existimat etiam hinc colligi, Patrem a Filio substantia non differre. Qui vero et diligentius observarit et re- ctius locutus fuerit, dicet non idem esse, lux quæ in tenebris luceat, ab illis non apprehensa, et lux in qua haudquaquam sint tenebræ. Siquidem ea lux quæ in tenebris lucet, tanquam supervenit te- nebris cumque ab ipsis persecutionen patitur, et, ut ita dicam, insidiis petitur, non comprehenditur. At lux in qua nullæ sunt tenebræ, neque lucet in tenebris, neque ullo modo ab ipsis persecutionem patitur, ut ceu vincens publice declaretur, quod ab Malach. 11, 1; Matth. xt, 10; Marc. I, ac Filium negare hic Adamantium, quod multis ipse alioqui locis aperte docet; sed Inficiari ex hoc loco id colligi posse. At lucem tamen quæ lucet in tenebris, Christum nempe qui in mundum venit, et naturam humanam induit, a luce illa quæ non in tenebris lucet, Patre videlicet, separat et inferio- rem statuit ; ait enim : Vidle et qua sequuntur. Sed de his iu Origenianis. ID. (73) Ὥσπερ παρὰ τοῖς ὁμολογουμένοις, etc. (74) Θρόνος γὰρ οὐκ εἶδος ζώου, etc. Εx hoc 10- (75) Ὁ μέν τις οίεται, etc. Hinc ansam calum- 2. 1, 13.

Α τῷ μὴ καταλαμβάνεσθαι ὑπ' αὐτῆς διωκούσης. 'Τρί- Β τον ἦν τὸ λεγόμενον τοῦτο τὸ φῶς, ο φῶς ἀληθι νόν. » τῷ δὲ λόγῳ ὁ Πατήρ τῆς ἀληθείας Θεὸς πλείων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ἀλήθεια (76)· καὶ ὁ Πατήρ ὧν σοφίας κρείττων ἐστὶ καὶ διαφέρων ή σοφία (77), τούτῳ ὑπερέχει τοῦ εἶναι φῶς ἀληθινόν. Παραστατι κώτερον δὲ δύο φῶτα τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Δαυΐδ τυγχάνειν διὰ τούτων εἰσόμεθα, ὅτε φησίν ἐν τριακοστῷ πέμπτῳ ψαλμῷ· Ἐν φωτί σου οψό μεθα φῶς. » Ταὐτὸ δὲ αὐτὸ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων τὸ ἐν τῇ σκοτίᾳ φαῖνον, « τὸ ἀληθινὸν φῶς, ἡ ἐν τοῖς ἑξῆς τοῦ Εὐαγγελίου φῶς τοῦ κόσμου ἀναγορεύεται, . φάσκοντος Ἰησοῦ· • Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Οὐδὲ τοῦτο δὲ ἀπαρασήμαντον εάσωμεν, ὅτι, ἐνδεχο μένου γεγράφθαι· Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ φῶς ἦν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων ζωὴ ἦν, το ἀνάπαλιν πεποίηκε· προτάσσει γὰρ τὴν ζωὴν (78) τοῦ τῶν ἀνθρώπων φωτὸς, εἰ καὶ ταὐτόν ἐστι ζωὴ καὶ ἀνθρώπων φῶς, τῷ προαπαντἂν ἡμᾶς ἐπὶ τῶν μετε- χόντων τῆς ζωῆς τυγχανούσης καὶ φωτὸς ἀνθρώπων τὸ ζῆν αὐτοὺς τὴν προειρημένην θείαν ζωὴν παρὰ τὸ πεφωτίσθαι· ὑποκεῖσθαι γὰρ δεῖ τὸ ζῆν, ἵν᾿ ὁ ζῶν περ φωτισμένος γένηται· οὐκ ἦν δὲ ἀκόλουθον πεφωτί σθαι τὸν μηδέπω ζῇν νενοημένον, καὶ ἐπιγίνεσθαι τῷ πεφωτίσθαι τὸ ζῇν. Εἰ γὰρ καὶ ταὐτόν ἐστιν « ἡ ζωή ο καὶ ι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' αἴ γε ἐπίνοιαι καθ' ἕτερον καὶ ἕτερον (79) λαμβάνονται. Τοῦτο δὲ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων καὶ φῶς ἐθνῶν παρὰ τῷ προ φήτῃ Ἡσαΐα λέγεται κατὰ τό· . Ἰδοὺ τέθεικά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν·, καὶ τούτῳ τῷ φωτὶ πεποιθὼς ὁ Δαυΐδ φησιν ἐν εἰκοστῷ ἔκτῳ ψαλμῷ· • Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβη θήσομαι ; ο Πρὸς δὲ τοὺς τὴν περὶ αἰώνων (80) αναπλάσαν τας ἐν συζυγίαις μυθολογίαν, καὶ οἰομένους ὑπὸ νοῦ καὶ ἀληθείας προβεβλήσθαι λόγον καὶ ζωὴν, οὐκ ἀπίθανον καὶ ταῦτα ἀπορῆσαι. Πῶς γὰρ ἡ κατ' αὐτ τοὺς σύζυγος τοῦ λόγου ζωὴ τὸ γεγονέναι ἐν τῷ συ ζύγῳ λαμβάνει; • "Ο γέγονε ο γάρ, φησίν, « ἐν αὐτῷ» (δηλονότι τῷ προειρημένῳ λόγῳ) ζωὴ ἦν. » Λεγέτωσαν οὖν ἡμῖν πῶς ἡ σύζυγος τοῦ λόγου ζωὴ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, καὶ πῶς μᾶλλον τοῦ λόγου ἡ ζωὴ φῶς ἐστι τῶν ἀνθρώπων. Εἰκὸς δὲ τοὺς εὐγνω μονεστέρους ἐν ταῖς ζητήσεσιν ἀνατρεπομένους, πληγέντας ὑπὸ τοῦ ἐπαπορήματος (81) άντερωτήσειν ἡμᾶς, καὶ αὐτοὺς θλιβομένους, ἐὰν μὴ εύρωμεν αι- τίαν, δι' ἣν οὐχὶ λόγος είρηται τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ πων, ἀλλ' ἡ γενομένη ἐν τῷ λόγῳ ζωή· πρὸς οὓς τοιαῦτα ἀποκρινούμεθα· Οτι ζωὴ ἐνταῦθα οὐχ ἡ κοινὴ λογικῶν καὶ ἀλόγων λέγεται, ἀλλ' ἡ ἐπιγινο- μένη τῷ ἐν ἡμῖν συμπληρουμένῳ λόγῳ τῆς μετοχῆς σε μείζων ἀλήθεια. διαφέρων, η σοφία. τερατεύματα υπαπορήματος. ORIGENIS Ipsis persequentibus non sit apprehensa. Tertio di- citur hæc lux, ‹ lux vera • Qua portione autem Pater veritatis, Deus amplior et major est quam veritas; et Pater cum sit sapientiæ, melior et præ- stantior est sapientia, hac etiam portione superat lucem esse verain. Apertius auten Palrem et Fi- lium duas exsistere luces per hæc, a Davide scie- mus psalmo quinto et trigesimo ", dicente : « In lumine tuo videbimus lumen. Eadem sane lux hominum in tenebris lucens, c lux vera,, in se- quentibus Evangelii lux esse mundi dicitur, dicente Jesu se : < Ego sum lux mundi. » Quare neque hoc sinamus non animadversum, cur, cum potuisset scribere : Quod factum est in ipso lux erat homi- num, et lux hominum vita erat, contrarium fece- rit, præponens vitam luci hominum, quamvis idem sit ‹ vita › et ‹ lux hominum “, › et dicendum quod in his qui participes sunt vitæ, quæ est lux hominum, primum nobis occurrat ipsos vivere vita beata et antea dicta; deinde eos illustrari : sup- ponatur enim vivere oportet, ut vivens illuminatus fiat ; nec consequens fuisse illuminari eum, qui nondum intellectus fuisset vivere, et superinduci illuminationi ipsum vivere. Quamvis enim idem sit ‹ vita » et «lux hominum, › considerationes tamen secundum aliud et aliud sumuntur. Hæc itaque lux hominum dicitur etiam lux gentium apud prophe- tam Isaiam o, juxta illud : . Ecce posui te in te- stamentum generis, in lucem gentium : , et huic luci condisus David in sexto et vigesimo psal- INO inquit: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo ?, C conjugationibus commentum, et existimant a mente et veritate sermonem, vitamque jam ante emissos el productos fuisse, haud absurdum est talia mo- vere dubia. Quomodo euim vila sermonis, ut ipsi tradunt, conjux esse sumit in marito ? « Quod fac- tum est, enim, inquit, e in ipso » (scilicet præ- dicto sermone) ‹ vita erat ”., Dicant ergo nobis quomodo conjux sermonis vita facta sit in sermone, et quomodo ipsa vita potius quam serino lux sit hominum. Verum enimvero probabile est, ut viri meliore mente præditi, qui quæstionibus permo- D ventur dubitatione hac perculsi, ex adverso los interrogent, urgeantque, ni invenerinius causam per quam sermo non sit dictus lux hominum, sed vita quæ facta est in sermone ipso ; quibus talia respondebimus : vitam hoc in loco non eam intel- ligi quam communiter participant et rationis capa- Joan. ", 9. Vers. 10. ibid. vi, 12. " Joan. 1, 4. * Cap. xLil, vers. 6. Vers. 1. Joan. 1, 3, 4. recte ; colex Regius, Regius, stat in codd. Bodleiano et Barberino. tiana, sed restituitur e codd. Bodleiano et Barberino. lentinianos eorumque consectaneos intellige, qu hæc Aonum e Platonicis ideis e poetarum Græcorum theologia confinxerunt. Hug TIUS. tio fuetiana, 19. Sane ad eos qui fingunt fabulosum de sæculis in (76) Μείζων ἢ ἀλήθεια. Sic codex Bodleianus, (77) Διαφέρων ἢ σοφία. Ita codex Bodleianus; (78) Ζωήν deest in editione Hueliana, sed ex- (79) Καὶ ἕτερον. Non comparet in cditione fluc (80) Πρὸς δὲ τοὺς τὴν περὶ αἰώνων, etc. Va (81) Ἐπαπορήματος. Sic codex Bodleianus; edi

Α τῷ μὴ καταλαμβάνεσθαι ὑπ' αὐτῆς διωκούσης. 'Τρί- Β τον ἦν τὸ λεγόμενον τοῦτο τὸ φῶς, ο φῶς ἀληθι νόν. » τῷ δὲ λόγῳ ὁ Πατήρ τῆς ἀληθείας Θεὸς πλείων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ἀλήθεια (76)· καὶ ὁ Πατήρ ὧν σοφίας κρείττων ἐστὶ καὶ διαφέρων ή σοφία (77), τούτῳ ὑπερέχει τοῦ εἶναι φῶς ἀληθινόν. Παραστατι κώτερον δὲ δύο φῶτα τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Δαυΐδ τυγχάνειν διὰ τούτων εἰσόμεθα, ὅτε φησίν ἐν τριακοστῷ πέμπτῳ ψαλμῷ· Ἐν φωτί σου οψό μεθα φῶς. » Ταὐτὸ δὲ αὐτὸ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων τὸ ἐν τῇ σκοτίᾳ φαῖνον, « τὸ ἀληθινὸν φῶς, ἡ ἐν τοῖς ἑξῆς τοῦ Εὐαγγελίου φῶς τοῦ κόσμου ἀναγορεύεται, . φάσκοντος Ἰησοῦ· • Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Οὐδὲ τοῦτο δὲ ἀπαρασήμαντον εάσωμεν, ὅτι, ἐνδεχο μένου γεγράφθαι· Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ φῶς ἦν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων ζωὴ ἦν, το ἀνάπαλιν πεποίηκε· προτάσσει γὰρ τὴν ζωὴν (78) τοῦ τῶν ἀνθρώπων φωτὸς, εἰ καὶ ταὐτόν ἐστι ζωὴ καὶ ἀνθρώπων φῶς, τῷ προαπαντἂν ἡμᾶς ἐπὶ τῶν μετε- χόντων τῆς ζωῆς τυγχανούσης καὶ φωτὸς ἀνθρώπων τὸ ζῆν αὐτοὺς τὴν προειρημένην θείαν ζωὴν παρὰ τὸ πεφωτίσθαι· ὑποκεῖσθαι γὰρ δεῖ τὸ ζῆν, ἵν᾿ ὁ ζῶν περ φωτισμένος γένηται· οὐκ ἦν δὲ ἀκόλουθον πεφωτί σθαι τὸν μηδέπω ζῇν νενοημένον, καὶ ἐπιγίνεσθαι τῷ πεφωτίσθαι τὸ ζῇν. Εἰ γὰρ καὶ ταὐτόν ἐστιν « ἡ ζωή ο καὶ ι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' αἴ γε ἐπίνοιαι καθ' ἕτερον καὶ ἕτερον (79) λαμβάνονται. Τοῦτο δὲ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων καὶ φῶς ἐθνῶν παρὰ τῷ προ φήτῃ Ἡσαΐα λέγεται κατὰ τό· . Ἰδοὺ τέθεικά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν·, καὶ τούτῳ τῷ φωτὶ πεποιθὼς ὁ Δαυΐδ φησιν ἐν εἰκοστῷ ἔκτῳ ψαλμῷ· • Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβη θήσομαι ; ο Πρὸς δὲ τοὺς τὴν περὶ αἰώνων (80) αναπλάσαν τας ἐν συζυγίαις μυθολογίαν, καὶ οἰομένους ὑπὸ νοῦ καὶ ἀληθείας προβεβλήσθαι λόγον καὶ ζωὴν, οὐκ ἀπίθανον καὶ ταῦτα ἀπορῆσαι. Πῶς γὰρ ἡ κατ' αὐτ τοὺς σύζυγος τοῦ λόγου ζωὴ τὸ γεγονέναι ἐν τῷ συ ζύγῳ λαμβάνει; • "Ο γέγονε ο γάρ, φησίν, « ἐν αὐτῷ» (δηλονότι τῷ προειρημένῳ λόγῳ) ζωὴ ἦν. » Λεγέτωσαν οὖν ἡμῖν πῶς ἡ σύζυγος τοῦ λόγου ζωὴ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, καὶ πῶς μᾶλλον τοῦ λόγου ἡ ζωὴ φῶς ἐστι τῶν ἀνθρώπων. Εἰκὸς δὲ τοὺς εὐγνω μονεστέρους ἐν ταῖς ζητήσεσιν ἀνατρεπομένους, πληγέντας ὑπὸ τοῦ ἐπαπορήματος (81) άντερωτήσειν ἡμᾶς, καὶ αὐτοὺς θλιβομένους, ἐὰν μὴ εύρωμεν αι- τίαν, δι' ἣν οὐχὶ λόγος είρηται τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ πων, ἀλλ' ἡ γενομένη ἐν τῷ λόγῳ ζωή· πρὸς οὓς τοιαῦτα ἀποκρινούμεθα· Οτι ζωὴ ἐνταῦθα οὐχ ἡ κοινὴ λογικῶν καὶ ἀλόγων λέγεται, ἀλλ' ἡ ἐπιγινο- μένη τῷ ἐν ἡμῖν συμπληρουμένῳ λόγῳ τῆς μετοχῆς σε μείζων ἀλήθεια. διαφέρων, η σοφία. τερατεύματα υπαπορήματος. ORIGENIS Ipsis persequentibus non sit apprehensa. Tertio di- citur hæc lux, ‹ lux vera • Qua portione autem Pater veritatis, Deus amplior et major est quam veritas; et Pater cum sit sapientiæ, melior et præ- stantior est sapientia, hac etiam portione superat lucem esse verain. Apertius auten Palrem et Fi- lium duas exsistere luces per hæc, a Davide scie- mus psalmo quinto et trigesimo ", dicente : « In lumine tuo videbimus lumen. Eadem sane lux hominum in tenebris lucens, c lux vera,, in se- quentibus Evangelii lux esse mundi dicitur, dicente Jesu se : < Ego sum lux mundi. » Quare neque hoc sinamus non animadversum, cur, cum potuisset scribere : Quod factum est in ipso lux erat homi- num, et lux hominum vita erat, contrarium fece- rit, præponens vitam luci hominum, quamvis idem sit ‹ vita › et ‹ lux hominum “, › et dicendum quod in his qui participes sunt vitæ, quæ est lux hominum, primum nobis occurrat ipsos vivere vita beata et antea dicta; deinde eos illustrari : sup- ponatur enim vivere oportet, ut vivens illuminatus fiat ; nec consequens fuisse illuminari eum, qui nondum intellectus fuisset vivere, et superinduci illuminationi ipsum vivere. Quamvis enim idem sit ‹ vita » et «lux hominum, › considerationes tamen secundum aliud et aliud sumuntur. Hæc itaque lux hominum dicitur etiam lux gentium apud prophe- tam Isaiam o, juxta illud : . Ecce posui te in te- stamentum generis, in lucem gentium : , et huic luci condisus David in sexto et vigesimo psal- INO inquit: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo ?, C conjugationibus commentum, et existimant a mente et veritate sermonem, vitamque jam ante emissos el productos fuisse, haud absurdum est talia mo- vere dubia. Quomodo euim vila sermonis, ut ipsi tradunt, conjux esse sumit in marito ? « Quod fac- tum est, enim, inquit, e in ipso » (scilicet præ- dicto sermone) ‹ vita erat ”., Dicant ergo nobis quomodo conjux sermonis vita facta sit in sermone, et quomodo ipsa vita potius quam serino lux sit hominum. Verum enimvero probabile est, ut viri meliore mente præditi, qui quæstionibus permo- D ventur dubitatione hac perculsi, ex adverso los interrogent, urgeantque, ni invenerinius causam per quam sermo non sit dictus lux hominum, sed vita quæ facta est in sermone ipso ; quibus talia respondebimus : vitam hoc in loco non eam intel- ligi quam communiter participant et rationis capa- Joan. ", 9. Vers. 10. ibid. vi, 12. " Joan. 1, 4. * Cap. xLil, vers. 6. Vers. 1. Joan. 1, 3, 4. recte ; colex Regius, Regius, stat in codd. Bodleiano et Barberino. tiana, sed restituitur e codd. Bodleiano et Barberino. lentinianos eorumque consectaneos intellige, qu hæc Aonum e Platonicis ideis e poetarum Græcorum theologia confinxerunt. Hug TIUS. tio fuetiana, 19. Sane ad eos qui fingunt fabulosum de sæculis in (76) Μείζων ἢ ἀλήθεια. Sic codex Bodleianus, (77) Διαφέρων ἢ σοφία. Ita codex Bodleianus; (78) Ζωήν deest in editione Hueliana, sed ex- (79) Καὶ ἕτερον. Non comparet in cditione fluc (80) Πρὸς δὲ τοὺς τὴν περὶ αἰώνων, etc. Va (81) Ἐπαπορήματος. Sic codex Bodleianus; edi

Α τῷ μὴ καταλαμβάνεσθαι ὑπ' αὐτῆς διωκούσης. 'Τρί- Β τον ἦν τὸ λεγόμενον τοῦτο τὸ φῶς, ο φῶς ἀληθι νόν. » τῷ δὲ λόγῳ ὁ Πατήρ τῆς ἀληθείας Θεὸς πλείων ἐστὶ καὶ μείζων ἢ ἀλήθεια (76)· καὶ ὁ Πατήρ ὧν σοφίας κρείττων ἐστὶ καὶ διαφέρων ή σοφία (77), τούτῳ ὑπερέχει τοῦ εἶναι φῶς ἀληθινόν. Παραστατι κώτερον δὲ δύο φῶτα τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Δαυΐδ τυγχάνειν διὰ τούτων εἰσόμεθα, ὅτε φησίν ἐν τριακοστῷ πέμπτῳ ψαλμῷ· Ἐν φωτί σου οψό μεθα φῶς. » Ταὐτὸ δὲ αὐτὸ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων τὸ ἐν τῇ σκοτίᾳ φαῖνον, « τὸ ἀληθινὸν φῶς, ἡ ἐν τοῖς ἑξῆς τοῦ Εὐαγγελίου φῶς τοῦ κόσμου ἀναγορεύεται, . φάσκοντος Ἰησοῦ· • Ἐγώ εἰμι τὸ φῶς τοῦ κόσμου. Οὐδὲ τοῦτο δὲ ἀπαρασήμαντον εάσωμεν, ὅτι, ἐνδεχο μένου γεγράφθαι· Ο γέγονεν ἐν αὐτῷ φῶς ἦν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων ζωὴ ἦν, το ἀνάπαλιν πεποίηκε· προτάσσει γὰρ τὴν ζωὴν (78) τοῦ τῶν ἀνθρώπων φωτὸς, εἰ καὶ ταὐτόν ἐστι ζωὴ καὶ ἀνθρώπων φῶς, τῷ προαπαντἂν ἡμᾶς ἐπὶ τῶν μετε- χόντων τῆς ζωῆς τυγχανούσης καὶ φωτὸς ἀνθρώπων τὸ ζῆν αὐτοὺς τὴν προειρημένην θείαν ζωὴν παρὰ τὸ πεφωτίσθαι· ὑποκεῖσθαι γὰρ δεῖ τὸ ζῆν, ἵν᾿ ὁ ζῶν περ φωτισμένος γένηται· οὐκ ἦν δὲ ἀκόλουθον πεφωτί σθαι τὸν μηδέπω ζῇν νενοημένον, καὶ ἐπιγίνεσθαι τῷ πεφωτίσθαι τὸ ζῇν. Εἰ γὰρ καὶ ταὐτόν ἐστιν « ἡ ζωή ο καὶ ι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' αἴ γε ἐπίνοιαι καθ' ἕτερον καὶ ἕτερον (79) λαμβάνονται. Τοῦτο δὲ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων καὶ φῶς ἐθνῶν παρὰ τῷ προ φήτῃ Ἡσαΐα λέγεται κατὰ τό· . Ἰδοὺ τέθεικά σε εἰς διαθήκην γένους, εἰς φῶς ἐθνῶν·, καὶ τούτῳ τῷ φωτὶ πεποιθὼς ὁ Δαυΐδ φησιν ἐν εἰκοστῷ ἔκτῳ ψαλμῷ· • Κύριος φωτισμός μου, καὶ σωτήρ μου, τίνα φοβη θήσομαι ; ο Πρὸς δὲ τοὺς τὴν περὶ αἰώνων (80) αναπλάσαν τας ἐν συζυγίαις μυθολογίαν, καὶ οἰομένους ὑπὸ νοῦ καὶ ἀληθείας προβεβλήσθαι λόγον καὶ ζωὴν, οὐκ ἀπίθανον καὶ ταῦτα ἀπορῆσαι. Πῶς γὰρ ἡ κατ' αὐτ τοὺς σύζυγος τοῦ λόγου ζωὴ τὸ γεγονέναι ἐν τῷ συ ζύγῳ λαμβάνει; • "Ο γέγονε ο γάρ, φησίν, « ἐν αὐτῷ» (δηλονότι τῷ προειρημένῳ λόγῳ) ζωὴ ἦν. » Λεγέτωσαν οὖν ἡμῖν πῶς ἡ σύζυγος τοῦ λόγου ζωὴ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, καὶ πῶς μᾶλλον τοῦ λόγου ἡ ζωὴ φῶς ἐστι τῶν ἀνθρώπων. Εἰκὸς δὲ τοὺς εὐγνω μονεστέρους ἐν ταῖς ζητήσεσιν ἀνατρεπομένους, πληγέντας ὑπὸ τοῦ ἐπαπορήματος (81) άντερωτήσειν ἡμᾶς, καὶ αὐτοὺς θλιβομένους, ἐὰν μὴ εύρωμεν αι- τίαν, δι' ἣν οὐχὶ λόγος είρηται τὸ φῶς τῶν ἀνθρώ πων, ἀλλ' ἡ γενομένη ἐν τῷ λόγῳ ζωή· πρὸς οὓς τοιαῦτα ἀποκρινούμεθα· Οτι ζωὴ ἐνταῦθα οὐχ ἡ κοινὴ λογικῶν καὶ ἀλόγων λέγεται, ἀλλ' ἡ ἐπιγινο- μένη τῷ ἐν ἡμῖν συμπληρουμένῳ λόγῳ τῆς μετοχῆς σε μείζων ἀλήθεια. διαφέρων, η σοφία. τερατεύματα υπαπορήματος. ORIGENIS Ipsis persequentibus non sit apprehensa. Tertio di- citur hæc lux, ‹ lux vera • Qua portione autem Pater veritatis, Deus amplior et major est quam veritas; et Pater cum sit sapientiæ, melior et præ- stantior est sapientia, hac etiam portione superat lucem esse verain. Apertius auten Palrem et Fi- lium duas exsistere luces per hæc, a Davide scie- mus psalmo quinto et trigesimo ", dicente : « In lumine tuo videbimus lumen. Eadem sane lux hominum in tenebris lucens, c lux vera,, in se- quentibus Evangelii lux esse mundi dicitur, dicente Jesu se : < Ego sum lux mundi. » Quare neque hoc sinamus non animadversum, cur, cum potuisset scribere : Quod factum est in ipso lux erat homi- num, et lux hominum vita erat, contrarium fece- rit, præponens vitam luci hominum, quamvis idem sit ‹ vita › et ‹ lux hominum “, › et dicendum quod in his qui participes sunt vitæ, quæ est lux hominum, primum nobis occurrat ipsos vivere vita beata et antea dicta; deinde eos illustrari : sup- ponatur enim vivere oportet, ut vivens illuminatus fiat ; nec consequens fuisse illuminari eum, qui nondum intellectus fuisset vivere, et superinduci illuminationi ipsum vivere. Quamvis enim idem sit ‹ vita » et «lux hominum, › considerationes tamen secundum aliud et aliud sumuntur. Hæc itaque lux hominum dicitur etiam lux gentium apud prophe- tam Isaiam o, juxta illud : . Ecce posui te in te- stamentum generis, in lucem gentium : , et huic luci condisus David in sexto et vigesimo psal- INO inquit: Dominus illuminatio mea et salus mea, quem timebo ?, C conjugationibus commentum, et existimant a mente et veritate sermonem, vitamque jam ante emissos el productos fuisse, haud absurdum est talia mo- vere dubia. Quomodo euim vila sermonis, ut ipsi tradunt, conjux esse sumit in marito ? « Quod fac- tum est, enim, inquit, e in ipso » (scilicet præ- dicto sermone) ‹ vita erat ”., Dicant ergo nobis quomodo conjux sermonis vita facta sit in sermone, et quomodo ipsa vita potius quam serino lux sit hominum. Verum enimvero probabile est, ut viri meliore mente præditi, qui quæstionibus permo- D ventur dubitatione hac perculsi, ex adverso los interrogent, urgeantque, ni invenerinius causam per quam sermo non sit dictus lux hominum, sed vita quæ facta est in sermone ipso ; quibus talia respondebimus : vitam hoc in loco non eam intel- ligi quam communiter participant et rationis capa- Joan. ", 9. Vers. 10. ibid. vi, 12. " Joan. 1, 4. * Cap. xLil, vers. 6. Vers. 1. Joan. 1, 3, 4. recte ; colex Regius, Regius, stat in codd. Bodleiano et Barberino. tiana, sed restituitur e codd. Bodleiano et Barberino. lentinianos eorumque consectaneos intellige, qu hæc Aonum e Platonicis ideis e poetarum Græcorum theologia confinxerunt. Hug TIUS. tio fuetiana, 19. Sane ad eos qui fingunt fabulosum de sæculis in (76) Μείζων ἢ ἀλήθεια. Sic codex Bodleianus, (77) Διαφέρων ἢ σοφία. Ita codex Bodleianus; (78) Ζωήν deest in editione Hueliana, sed ex- (79) Καὶ ἕτερον. Non comparet in cditione fluc (80) Πρὸς δὲ τοὺς τὴν περὶ αἰώνων, etc. Va (81) Ἐπαπορήματος. Sic codex Bodleianus; edi

ἀπὸ τοῦ πρώτου λαμβανομένης λόγου· καὶ κατὰ μὲν τὸ ἀποστραφῆναι τὴν δοκοῦσαν ζωήν, οὐκ οὖσαν δὲ ἀληθῶς, καὶ ποθεῖν χωρῆσαι τὴν ἀληθῶς ζωὴν πρώ- τον κοινωνοῦμεν αὐτῇ, ἥτις γενομένη ἐν ἡμῖν καὶ φωτὸς γνώσεως ὑπόστασις γίνεται. Καὶ τάχα αὕτη ἡ ζωὴ παρ' οἷς μὲν δυνάμει καὶ οὐκ ἐνεργείᾳ φως ἐστι, τοῖς τὰ τῆς γνώσεως ἐξετάζειν μὴ φιλοτιμου μένοις, παρ' ἑτέροις δὲ καὶ ἐνεργείᾳ γενομένοις φῶς· δῆλον δὲ, ὅτι παρ' οἷς κατορθούται τὸ ὑπὸ τοῦ Παύ λου προστεταγμένον· . Ζηλοῦτε τὰ χαρίσματα κρείτ- τονα, ο μείζονα δὲ τῶν χαρισμάτων τὸ καὶ πάντων προτεταγμένον, ὅσπερ ἐστὶ λόγος σοφίας· καὶ τούτῳ έπεται λόγος γνώσεως. Περὶ δὲ τῆς διαφορᾶς αὐτ τῶν, παρακειμένων ἀλλήλοις τῶν σημαινομένων σου φίας καὶ γνώσεως, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶν εἰπεῖν και ρού. ἀπὸ τοῦ πρώτου λόγου τία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Ετι περὶ τοῦ τῶν ἀνθρώ των, ἐπεὶ προτέτακται, ζητοῦμεν φωτός, οἶμαι δ' ὅτι καὶ τοῦ ἐναντίου καλουμένου σκοτίας· ἂν δὲ (82) οὕτω δοκιμασθείσης τῶν ἀνθρώπων φημί, ὅτι τάχα γενι- κόν ἐστι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων δύο ἰδικῶν πραγμάτ των· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ σκοτία αὐτῶν. Ἔστι γὰρ τὸν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων κεκτημένον, καὶ κοινωνοῦντα τῶν αὐγῶν αὐτοῦ, ἔργα φωτὸς ἐπιτελεῖν καὶ γινώ- σχειν φωτιζόμενον φῶς γνώσεως· τὸ δὲ ἀνάλογον καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων νοητέον, τῶν τε μοχθηρῶν πρά- ξεων καὶ τῆς νομιζομένης γνώσεως, οὐκ οὔσης κατὰ ς ἀλήθειαν, τὸν λόγον τῆς σκοτίας ἐχόντων. Καὶ ὅτι μὲν τὰ πρακτικὰ φῶς ὁ ἱερὸς οἶδε λόγος, φησὶν ὁ Ησαΐας· « Διότι φῶς τὰ προστάγματά σου ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ ὁ Δαυΐδ ἐν ιη' ψαλμῷ· Ἡ ἐντολὴ Κυ- ρίου τηλαυγής, φωτίζουσα ὀφθαλμούς·, ὅτι δὲ φῶς παρὰ τὰ προστάγματα καὶ τὰς ἐντολὰς ἐστί τι γνώ σεως παρά τινι τῶν Δώδεκα εὕρομεν· Σπείρατε ἑαυτοῖς εἰς δικαιοσύνην, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς, φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως. » Ως γὰρ ὄντος καὶ ἑτέρου φωτός παρὰ τὰς ἐντολὰς τῆς γνώσεως, λέγεται τό, ο Φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς, ο οὐχ ἁπλῶς φῶς, ἀλλὰ ποῖον φῶς; ὅτι τὸ τῆς γνώσεως. Εἰ γὰρ πᾶν φῶς, ὁ φωτίζει ἄνθρωπος ἑαυτῷ, φῶς γνώσεως ἦν, μάτην προσέκειτο τό, ο Φωτίσατε ἑαυτοῖ; φῶς γνώσεως. » Πάλιν ὅτι ἡ σκοτία ἐπὶ τῶν μοχθηρῶν Εργων παραλαμβάνεται, διδάσκει ὁ αὐτὸς ἐν τῇ Ἐπι- στολῇ Ἰωάννης φάσκων, ὅτι « Ἐὰν εἴπωμεν, ὅτι κοι νωνίαν ἔχομεν μετ' αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ σκότει περι- πατοῦμεν, ψευδόμεθα, καὶ οὐ ποιοῦμεν τὴν ἀλή- θειαν· » καὶ πάλιν· . Ο λέγων ἐν τῷ φωτὶ εἶναι, καὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ μισῶν, ἐν τῇ σκοτίᾳ ἐστὶν ἕως ἄρτι · ι καὶ ἔτι·. Ο δὲ μισῶν τὸν ἀδελφὸν αὐ τοῦ, ἐν τῇ σκοτίᾳ ἐστὶ, καὶ ἐν τῇ σκοτίᾳ περιπατεί, καὶ οὐκ οἶδε ποῦ ὑπάγει, ὅτι ἡ σκοτία ετύφλωσε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ἐν τῷ σκότῳ περι- Ει δέ, τοῦ ἐναντίου καλουμένου σκοτίας ούπω δοκιμα- σθείσης. Τῶν ἀνθρώπων, COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A ces et brula, sed eam quæ complete in nobis ra- B tioni supervenit, sumpta participatione [loc est a ratione prima], cujus in primis vitæ participes elicimur, ut ab apparente nec vere exsistente vita abducamur, vitam illam vere exsistentem capere desiderantes, qua percepta mox in nobis oriri etiam dicimus fundamentum lu- cis cognitionis. Et fortassis ipsa hæc vita penes quosdam quidem potentia, non actu, lux est; nempe penes eos qui minime quæ ad cognitionem pertinent inquirere contendunt ; apud quosdam vero actu etiam factos jam lucem ; quos eos esse perspicuum est qui Pauli præceptum cum laude im- pleverint, nimirum: Einulamini charisınata utiliora *, » quibus charismatibus utilius illud est, quod omnibus etiam præponitur, nempe sapientiæ vero quid differant inter se sapientiæ et cognitionis sermo, quem mox cognitionis sermo sequitur. Jam significata ipsa mutuo inter se collata, non est præsentis temporis disserere. D apprehenderunt 7. Adhuc de hominum luce, quo- miam in orline prina est, inquirimus, atque etiam, opinor, de ejus contrario, nempe tenebris, de qui- bus nondum inquisivimus. De hominum autem luce, inquam, quoniam fortasse lux hominum ge- nus est duarum specialium rerum ; atque etiam similiter tenebræ. Contingit enim, ut qui lucem hominum possederit, et splendorum ejus particeps fuerit, opera lucis perficiat, et illustratus scientiæ lucem cognoscat : idem pari ratione ex contrariis existimandum est, pravis videlicet ac- tionibus, et scientia quæ opinione quidem fit, re- vera non fit, rationem habentibus tenebrarum. quod quidem res ad agendum aptas lucem soleat Scriptura sacra dicere, inquit Isaias : « Eo quod lux sint mandata tua super terram, » et David in decimo octavo psalmo : : Mandatum Domini lu- cidum illuminans oculos. Quod vero præter mandata et præcepta lux sit quædam scientiæ, in- venimus apud quemdam ex Duodecim : ‹ Seminate vobis ipsis ad justitiam, vindemiate ad fructum vitæ, illuminate vobis ipsis lucem scientiæ "., Veloti enim exsistente alia luce scientiæ præter mandata, dicitur : c Illuminate vobis ipsis lucem, o non siu- pliciter lucem, sed qualem ? nempe lucen scientiz. Nam si quævis lux, quam sibi homo illuminat, lux scientia esset, frustra additum fuisset: • llluni- nate vobis ipsis lucem scientiæ. › Rursus quod tenebræ de pravis operibus sumantur, ipse Joannes in sua docet Epistola dicens " : « Si dixerimus quod communicationem cum ipso habemus, et am- bulamus in tenebris, mentimur, et non facimus veritatem; et rursus : • Qui dicit se in luce esse, et fratrem suum odit, in tenebris est usque modo : » et adhuc s : • Qui odit fratrem suum, in tenebris est, et in tenebris ambulat, nec novit "I Cor. x11, 31. Joan. 1, 5. Cap. xxvi, vers. 9. Vers. 9. Ose. x, 12. Joan. 1, 6. "ibid. 1, 9. so ibid. 11. . etc. Plane corrupta haec sunt, que sic resti- 1925, etc. Præivit huic emen- dationi Ferrarius, quem sic legisse ex ipsius inter- pretatione conjicere est. Ηusrius. 20. Καὶ τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, καὶ ἡ σκο 20. Et lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non (82) Τοῦ ἐναντίον καλουμένου σκοτίας· ἂν

ἀπὸ τοῦ πρώτου λαμβανομένης λόγου· καὶ κατὰ μὲν τὸ ἀποστραφῆναι τὴν δοκοῦσαν ζωήν, οὐκ οὖσαν δὲ ἀληθῶς, καὶ ποθεῖν χωρῆσαι τὴν ἀληθῶς ζωὴν πρώ- τον κοινωνοῦμεν αὐτῇ, ἥτις γενομένη ἐν ἡμῖν καὶ φωτὸς γνώσεως ὑπόστασις γίνεται. Καὶ τάχα αὕτη ἡ ζωὴ παρ' οἷς μὲν δυνάμει καὶ οὐκ ἐνεργείᾳ φως ἐστι, τοῖς τὰ τῆς γνώσεως ἐξετάζειν μὴ φιλοτιμου μένοις, παρ' ἑτέροις δὲ καὶ ἐνεργείᾳ γενομένοις φῶς· δῆλον δὲ, ὅτι παρ' οἷς κατορθούται τὸ ὑπὸ τοῦ Παύ λου προστεταγμένον· . Ζηλοῦτε τὰ χαρίσματα κρείτ- τονα, ο μείζονα δὲ τῶν χαρισμάτων τὸ καὶ πάντων προτεταγμένον, ὅσπερ ἐστὶ λόγος σοφίας· καὶ τούτῳ έπεται λόγος γνώσεως. Περὶ δὲ τῆς διαφορᾶς αὐτ τῶν, παρακειμένων ἀλλήλοις τῶν σημαινομένων σου φίας καὶ γνώσεως, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶν εἰπεῖν και ρού. ἀπὸ τοῦ πρώτου λόγου τία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Ετι περὶ τοῦ τῶν ἀνθρώ των, ἐπεὶ προτέτακται, ζητοῦμεν φωτός, οἶμαι δ' ὅτι καὶ τοῦ ἐναντίου καλουμένου σκοτίας· ἂν δὲ (82) οὕτω δοκιμασθείσης τῶν ἀνθρώπων φημί, ὅτι τάχα γενι- κόν ἐστι τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων δύο ἰδικῶν πραγμάτ των· ὁμοίως δὲ καὶ ἡ σκοτία αὐτῶν. Ἔστι γὰρ τὸν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων κεκτημένον, καὶ κοινωνοῦντα τῶν αὐγῶν αὐτοῦ, ἔργα φωτὸς ἐπιτελεῖν καὶ γινώ- σχειν φωτιζόμενον φῶς γνώσεως· τὸ δὲ ἀνάλογον καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων νοητέον, τῶν τε μοχθηρῶν πρά- ξεων καὶ τῆς νομιζομένης γνώσεως, οὐκ οὔσης κατὰ ς ἀλήθειαν, τὸν λόγον τῆς σκοτίας ἐχόντων. Καὶ ὅτι μὲν τὰ πρακτικὰ φῶς ὁ ἱερὸς οἶδε λόγος, φησὶν ὁ Ησαΐας· « Διότι φῶς τὰ προστάγματά σου ἐπὶ τῆς γῆς· καὶ ὁ Δαυΐδ ἐν ιη' ψαλμῷ· Ἡ ἐντολὴ Κυ- ρίου τηλαυγής, φωτίζουσα ὀφθαλμούς·, ὅτι δὲ φῶς παρὰ τὰ προστάγματα καὶ τὰς ἐντολὰς ἐστί τι γνώ σεως παρά τινι τῶν Δώδεκα εὕρομεν· Σπείρατε ἑαυτοῖς εἰς δικαιοσύνην, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς, φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως. » Ως γὰρ ὄντος καὶ ἑτέρου φωτός παρὰ τὰς ἐντολὰς τῆς γνώσεως, λέγεται τό, ο Φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς, ο οὐχ ἁπλῶς φῶς, ἀλλὰ ποῖον φῶς; ὅτι τὸ τῆς γνώσεως. Εἰ γὰρ πᾶν φῶς, ὁ φωτίζει ἄνθρωπος ἑαυτῷ, φῶς γνώσεως ἦν, μάτην προσέκειτο τό, ο Φωτίσατε ἑαυτοῖ; φῶς γνώσεως. » Πάλιν ὅτι ἡ σκοτία ἐπὶ τῶν μοχθηρῶν Εργων παραλαμβάνεται, διδάσκει ὁ αὐτὸς ἐν τῇ Ἐπι- στολῇ Ἰωάννης φάσκων, ὅτι « Ἐὰν εἴπωμεν, ὅτι κοι νωνίαν ἔχομεν μετ' αὐτοῦ, καὶ ἐν τῷ σκότει περι- πατοῦμεν, ψευδόμεθα, καὶ οὐ ποιοῦμεν τὴν ἀλή- θειαν· » καὶ πάλιν· . Ο λέγων ἐν τῷ φωτὶ εἶναι, καὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ μισῶν, ἐν τῇ σκοτίᾳ ἐστὶν ἕως ἄρτι · ι καὶ ἔτι·. Ο δὲ μισῶν τὸν ἀδελφὸν αὐ τοῦ, ἐν τῇ σκοτίᾳ ἐστὶ, καὶ ἐν τῇ σκοτίᾳ περιπατεί, καὶ οὐκ οἶδε ποῦ ὑπάγει, ὅτι ἡ σκοτία ετύφλωσε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ. Τὸ γὰρ ἐν τῷ σκότῳ περι- Ει δέ, τοῦ ἐναντίου καλουμένου σκοτίας ούπω δοκιμα- σθείσης. Τῶν ἀνθρώπων, COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A ces et brula, sed eam quæ complete in nobis ra- B tioni supervenit, sumpta participatione [loc est a ratione prima], cujus in primis vitæ participes elicimur, ut ab apparente nec vere exsistente vita abducamur, vitam illam vere exsistentem capere desiderantes, qua percepta mox in nobis oriri etiam dicimus fundamentum lu- cis cognitionis. Et fortassis ipsa hæc vita penes quosdam quidem potentia, non actu, lux est; nempe penes eos qui minime quæ ad cognitionem pertinent inquirere contendunt ; apud quosdam vero actu etiam factos jam lucem ; quos eos esse perspicuum est qui Pauli præceptum cum laude im- pleverint, nimirum: Einulamini charisınata utiliora *, » quibus charismatibus utilius illud est, quod omnibus etiam præponitur, nempe sapientiæ vero quid differant inter se sapientiæ et cognitionis sermo, quem mox cognitionis sermo sequitur. Jam significata ipsa mutuo inter se collata, non est præsentis temporis disserere. D apprehenderunt 7. Adhuc de hominum luce, quo- miam in orline prina est, inquirimus, atque etiam, opinor, de ejus contrario, nempe tenebris, de qui- bus nondum inquisivimus. De hominum autem luce, inquam, quoniam fortasse lux hominum ge- nus est duarum specialium rerum ; atque etiam similiter tenebræ. Contingit enim, ut qui lucem hominum possederit, et splendorum ejus particeps fuerit, opera lucis perficiat, et illustratus scientiæ lucem cognoscat : idem pari ratione ex contrariis existimandum est, pravis videlicet ac- tionibus, et scientia quæ opinione quidem fit, re- vera non fit, rationem habentibus tenebrarum. quod quidem res ad agendum aptas lucem soleat Scriptura sacra dicere, inquit Isaias : « Eo quod lux sint mandata tua super terram, » et David in decimo octavo psalmo : : Mandatum Domini lu- cidum illuminans oculos. Quod vero præter mandata et præcepta lux sit quædam scientiæ, in- venimus apud quemdam ex Duodecim : ‹ Seminate vobis ipsis ad justitiam, vindemiate ad fructum vitæ, illuminate vobis ipsis lucem scientiæ "., Veloti enim exsistente alia luce scientiæ præter mandata, dicitur : c Illuminate vobis ipsis lucem, o non siu- pliciter lucem, sed qualem ? nempe lucen scientiz. Nam si quævis lux, quam sibi homo illuminat, lux scientia esset, frustra additum fuisset: • llluni- nate vobis ipsis lucem scientiæ. › Rursus quod tenebræ de pravis operibus sumantur, ipse Joannes in sua docet Epistola dicens " : « Si dixerimus quod communicationem cum ipso habemus, et am- bulamus in tenebris, mentimur, et non facimus veritatem; et rursus : • Qui dicit se in luce esse, et fratrem suum odit, in tenebris est usque modo : » et adhuc s : • Qui odit fratrem suum, in tenebris est, et in tenebris ambulat, nec novit "I Cor. x11, 31. Joan. 1, 5. Cap. xxvi, vers. 9. Vers. 9. Ose. x, 12. Joan. 1, 6. "ibid. 1, 9. so ibid. 11. . etc. Plane corrupta haec sunt, que sic resti- 1925, etc. Præivit huic emen- dationi Ferrarius, quem sic legisse ex ipsius inter- pretatione conjicere est. Ηusrius. 20. Καὶ τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, καὶ ἡ σκο 20. Et lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non (82) Τοῦ ἐναντίον καλουμένου σκοτίας· ἂν

Α πατεῖν ἐμφαίνει τὴν ψεκτὴν πρᾶξιν· καὶ τὸ μισεῖν δὲ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, οὐ τῆς κυρίως καλουμένης γνώ σεώς ἐστιν ἀπόπτωμα; Οτι δὲ καὶ ὁ ἀγνοῶν τὰ θεῖα κατ' αὐτὸ τὸ ἀγνοεῖν ἐν σκότει διαπορεύεται, φησὶν ὁ Δαυΐδ· • Οὐκ ἔγνωσαν, οὐδὲ συνῆκαν, ἐν σκότει διαπορεύονται. • Επίστησον δὲ τῷ· Ὁ Θεὸς φῶς ἐστι, καὶ σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία, ν εἰ μὴ διὰ τοῦτο λέγεται τῷ εἶναι μὴ μίαν σκοτίαν, ἀλλ' ἤτοι διὰ τὸ γενικόν δύο, ἢ καὶ διὰ τὸ καθ᾽ ἕκαστο τῶν ἰδικῶν πολλὰς εἶναι πράξεις μοχθηράς, καὶ πολλὰ δόγματα ψευδή, πολλαί εἰσι σκοτίαι, ὧν οὐδε μία ἐν τῷ Θεῷ ἐστιν, οὐκ ἂν λεχθέντος ἐπὶ τοῦ ἁγίου ὅ φησιν ὁ Σωτὴρ, τό· « Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ο ὅτι φῶς ἐστι τοῦ κόσμου ὁ ἅγιος, και σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία. Αι- Ζητήσει δέ τις· Εἰ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τέτακται τό· Σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία, πῶς τὸ ἐξαίρετον ἐροῦμεν εἶναι ἐν αὐτῷ, πάντη ἀναμάρτητον καὶ τὸν Σω τῆρα νοοῦντες, ὥστε καὶ περὶ αὐτοῦ ἂν εἰπεῖν, ὅτι φῶς ἐστι, καὶ σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία; Ἀπὸ μέρους μὲν οὖν ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὴν διαφορὰν παρεστήσαμεν· τολμηρότερόν τε ἔτι ἐκείνοις καὶ νῦν προσθήσομεν, ὅτι, εἰ τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρ τίαν ἐποίησε τὸν Χριστὸν, εἰ ἐποίησεν αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ὁ Θεὸς, οὐκ ἂν δύναιτο λέγεσθαι περί αὐτοῦ· ι Σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία. » Κἂν γὰρ ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας περὶ ἁμαρτίας κατακρίνας τυγχάνῃ » ὁ Ἰησοῦς τὴν ἁμαρτίαν » τῷ τὸ ὁμοίωμα τῆς σαρκὸς ἁμαρτίας ανειληφέναι, οὐκέτι ἕξει πάντη ὑγιῶς λεγόμενα περὶ αὐτοῦ, ὅτι σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία. Προσθήσομεν δ' ὅτι αὐτὲς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε, καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε, καὶ ἀσθενείας τὰς τῆς ψυχῆς, καὶ νόσους τὰς τοῦ κρυπτοῦ τῆς καρδίας ἡμῶν ἀνθρώπου, δι᾿ ἂς ἀσθε νείας καὶ νόσους βαστάσας αὐτὰς ἀφ᾿ ἡμῶν, περίλυ πον ἔχειν τὴν ψυχὴν ὁμολογεῖ καὶ τεταραγμένην, καὶ ῥυπαρὰ ἱμάτια ἐνδεδύσθαι παρὰ τῷ Ζαχαρίς ἀναγέ γραπται· ἅπερ ὅτι ἐκδύεσθαι ἔμελλε, λέγεται εἶναι ἁμαρτήματα. Επιφέρει γοῦν ἐκεῖ· « Ἰδοὺ ἀφῄρηκα τὰς ἁμαρτίας σου· ο διὰ γὰρ τὸ ἀναλαβεῖν αὐτὸν τὰ τοῦ λαοῦ τῶν πιστευόντων εἰς αὐτὸν ἁμαρτήματα, πολλαχοῦ φησι· « Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν παραπτωμάτων μου· » καί· . Σὺ ἔγνως τὴν ἀφροσύνην μου, καὶ αἱ πλημμέλειαί μου ἀπὸ σοῦ οὐκ ἐκρύβησαν. ο Μηδείς δ' ἡμᾶς ὑπολαμβανέτω ταῦτα λέγειν ἀσεβοῦντας εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ Θεοῦ. ῷ γὰρ λόγῳ ὁ Πατήρ μόνος ἔχει ἀθανασίαν, τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν διὰ φιλανθρωπίαν θάνατον τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀνειληφότος, τούτῳ ὁ Πατήρ έχει μόνος τό· Σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία, τοῦ Χριστοῦ διὰ τὴν πρὸς ἀνθρώπους εὐεργεσίαν ἐφ᾽ αὐτὸν τὰς ἡμῶν σκοτίας ἀναδεδεγμένου, ἵνα τῇ δυνάμει αὐτοῦ καταργήσει ἡμῶν τὸν θάνατον, καὶ ἐξαφανίσῃ τὸ ἐν τῇ ψυχῇ 4, ; ORIGENIS quo vadat, quia tenebræ escæcaverunt ipsius ocu- los, siquidem per ambulationen in tenebris in- dicat actionem vituperabilem. Quin etiam odio prosequi fratrem suum, nonne lapsus est ab ea quæ proprie vocatur scientia ? Quod autem qui ignorat divina, propter ipsum ignorare in tenebris ambulet, inquit David * : . Non cognoverunt, ne- que intellexerunt, in tenebris ambulant. › Illud vero observa, an idcirco dicatur : Deus lux est, et tenebræ in eo ne unæ quidem sunt, non quia unæ sint tenebræ, sed vel propter genus duplex le- nebrarum, vel etiam quia unaquæque species tene- brarum multas habeat pravas actiones, et multa falsa dogmata, plures sunt tenebræ, quarum nulla in Deo est. Neque enim dictum fuisset de sancto quod ait Salvator : « Vos estis lux mundi, sunt ullæ ".) quoniam lux mundi est sanctus, et tenebræ in eo non est quod tenebræ nullæ sint in eo, quomodo ceu rem eximiam et præcipuam hoc in ipso dice- mus esse, cum de Servatore quoque dicatur quod omnino sit impeccabilis ", ita ut eum dicamus esse lucem in qua nullæ sint tenebræ? Ex parte ita- que differentiam in superioribus ostendimus. que etiamnum illis audacius addemus, si Christum non agnoscentem peccatum fecit Pater pro nobis peccatum, si fecit, inquam, Deus ille Christum pro nobis peccatum, dici non posse de eo, • Tenebra in eo non sunt ulla ". » Quamvis enim e in simni- litudinem carnis peccati (83) [ de peccato damna- vit Jesus peccatum, quod similitudinem carnis peccati assumpsit &,] haud tamen omnino hæc de 87,] eo recte dicentur, scilicet quod nullæ tenebræ in- sint in eo. Addeinus autem eum infirmitates no- stras el morbos assumpsisse, et animæ infirmitates· et morbos occulti cordis nostri hominis, quas infir- mitates morbosque quia a nobis sustulerit, dicitur apud Zacharias animam pertristem, perturbatam- que habere atque vestibus sordidis indutus ; quibus quonianı exuendus erat, dicuntur esse pec- cata. Subjungit ergo eodem in loco * : . Ecce ego abstuli peccata tua ; › eo enim quod ipse receperit in seipsum populi credentium peccata, frequenter inquit: ‹ Longe a salute mea verba delictorum meorum ; > et < Tu cognovisti insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita”.› Nec vero suspicetur nos quisquam hæc dicere, mi- mus pie Christum Dei colentes. Nam qua ratione solus Pater habet immortalitatem, quia Dominus noster [ omnium nostrum nomine] mortem ob amoreni erga genus humanum pertulerit, hac Pater solus habet ut in ipso nullæ sint tenebræ : cum Christus, ut homines beneficio afficeret, tenebras nostras in seipsum receperit, ut potentia sua mor- tem nostram deleret, expelleretque aniınarum no- G D « Matth. viii, 17. ss Zach. III, 3, 4. Psal. LXXXI, 5. Joan. 1, 5. Matth. v, Joan. 1, 5. ibid. 1, 5. Rom. viii, 3; Isa. Lill, ibid. 4. Psal. xxi, 2. Psal. LXVIII, 6. 21. Proinde quæret aliquis : Si de Patre positum Β 14. 84 [ Joan. 1, 5. 60 Isn. Lill, 9; 1 Petr 31, 22; (83) lac a Ferrario praetermissa e Perionio supplevimus.

Α πατεῖν ἐμφαίνει τὴν ψεκτὴν πρᾶξιν· καὶ τὸ μισεῖν δὲ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, οὐ τῆς κυρίως καλουμένης γνώ σεώς ἐστιν ἀπόπτωμα; Οτι δὲ καὶ ὁ ἀγνοῶν τὰ θεῖα κατ' αὐτὸ τὸ ἀγνοεῖν ἐν σκότει διαπορεύεται, φησὶν ὁ Δαυΐδ· • Οὐκ ἔγνωσαν, οὐδὲ συνῆκαν, ἐν σκότει διαπορεύονται. • Επίστησον δὲ τῷ· Ὁ Θεὸς φῶς ἐστι, καὶ σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία, ν εἰ μὴ διὰ τοῦτο λέγεται τῷ εἶναι μὴ μίαν σκοτίαν, ἀλλ' ἤτοι διὰ τὸ γενικόν δύο, ἢ καὶ διὰ τὸ καθ᾽ ἕκαστο τῶν ἰδικῶν πολλὰς εἶναι πράξεις μοχθηράς, καὶ πολλὰ δόγματα ψευδή, πολλαί εἰσι σκοτίαι, ὧν οὐδε μία ἐν τῷ Θεῷ ἐστιν, οὐκ ἂν λεχθέντος ἐπὶ τοῦ ἁγίου ὅ φησιν ὁ Σωτὴρ, τό· « Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου, ο ὅτι φῶς ἐστι τοῦ κόσμου ὁ ἅγιος, και σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία. Αι- Ζητήσει δέ τις· Εἰ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τέτακται τό· Σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία, πῶς τὸ ἐξαίρετον ἐροῦμεν εἶναι ἐν αὐτῷ, πάντη ἀναμάρτητον καὶ τὸν Σω τῆρα νοοῦντες, ὥστε καὶ περὶ αὐτοῦ ἂν εἰπεῖν, ὅτι φῶς ἐστι, καὶ σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία; Ἀπὸ μέρους μὲν οὖν ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὴν διαφορὰν παρεστήσαμεν· τολμηρότερόν τε ἔτι ἐκείνοις καὶ νῦν προσθήσομεν, ὅτι, εἰ τὸν μὴ γνόντα ἁμαρτίαν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρ τίαν ἐποίησε τὸν Χριστὸν, εἰ ἐποίησεν αὐτὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμαρτίαν ὁ Θεὸς, οὐκ ἂν δύναιτο λέγεσθαι περί αὐτοῦ· ι Σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία. » Κἂν γὰρ ἐν ὁμοιώματι σαρκὸς ἁμαρτίας περὶ ἁμαρτίας κατακρίνας τυγχάνῃ » ὁ Ἰησοῦς τὴν ἁμαρτίαν » τῷ τὸ ὁμοίωμα τῆς σαρκὸς ἁμαρτίας ανειληφέναι, οὐκέτι ἕξει πάντη ὑγιῶς λεγόμενα περὶ αὐτοῦ, ὅτι σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία. Προσθήσομεν δ' ὅτι αὐτὲς τὰς ἀσθενείας ἡμῶν ἔλαβε, καὶ τὰς νόσους ἐβάστασε, καὶ ἀσθενείας τὰς τῆς ψυχῆς, καὶ νόσους τὰς τοῦ κρυπτοῦ τῆς καρδίας ἡμῶν ἀνθρώπου, δι᾿ ἂς ἀσθε νείας καὶ νόσους βαστάσας αὐτὰς ἀφ᾿ ἡμῶν, περίλυ πον ἔχειν τὴν ψυχὴν ὁμολογεῖ καὶ τεταραγμένην, καὶ ῥυπαρὰ ἱμάτια ἐνδεδύσθαι παρὰ τῷ Ζαχαρίς ἀναγέ γραπται· ἅπερ ὅτι ἐκδύεσθαι ἔμελλε, λέγεται εἶναι ἁμαρτήματα. Επιφέρει γοῦν ἐκεῖ· « Ἰδοὺ ἀφῄρηκα τὰς ἁμαρτίας σου· ο διὰ γὰρ τὸ ἀναλαβεῖν αὐτὸν τὰ τοῦ λαοῦ τῶν πιστευόντων εἰς αὐτὸν ἁμαρτήματα, πολλαχοῦ φησι· « Μακρὰν ἀπὸ τῆς σωτηρίας μου οἱ λόγοι τῶν παραπτωμάτων μου· » καί· . Σὺ ἔγνως τὴν ἀφροσύνην μου, καὶ αἱ πλημμέλειαί μου ἀπὸ σοῦ οὐκ ἐκρύβησαν. ο Μηδείς δ' ἡμᾶς ὑπολαμβανέτω ταῦτα λέγειν ἀσεβοῦντας εἰς τὸν Χριστὸν τοῦ Θεοῦ. ῷ γὰρ λόγῳ ὁ Πατήρ μόνος ἔχει ἀθανασίαν, τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν διὰ φιλανθρωπίαν θάνατον τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀνειληφότος, τούτῳ ὁ Πατήρ έχει μόνος τό· Σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία, τοῦ Χριστοῦ διὰ τὴν πρὸς ἀνθρώπους εὐεργεσίαν ἐφ᾽ αὐτὸν τὰς ἡμῶν σκοτίας ἀναδεδεγμένου, ἵνα τῇ δυνάμει αὐτοῦ καταργήσει ἡμῶν τὸν θάνατον, καὶ ἐξαφανίσῃ τὸ ἐν τῇ ψυχῇ 4, ; ORIGENIS quo vadat, quia tenebræ escæcaverunt ipsius ocu- los, siquidem per ambulationen in tenebris in- dicat actionem vituperabilem. Quin etiam odio prosequi fratrem suum, nonne lapsus est ab ea quæ proprie vocatur scientia ? Quod autem qui ignorat divina, propter ipsum ignorare in tenebris ambulet, inquit David * : . Non cognoverunt, ne- que intellexerunt, in tenebris ambulant. › Illud vero observa, an idcirco dicatur : Deus lux est, et tenebræ in eo ne unæ quidem sunt, non quia unæ sint tenebræ, sed vel propter genus duplex le- nebrarum, vel etiam quia unaquæque species tene- brarum multas habeat pravas actiones, et multa falsa dogmata, plures sunt tenebræ, quarum nulla in Deo est. Neque enim dictum fuisset de sancto quod ait Salvator : « Vos estis lux mundi, sunt ullæ ".) quoniam lux mundi est sanctus, et tenebræ in eo non est quod tenebræ nullæ sint in eo, quomodo ceu rem eximiam et præcipuam hoc in ipso dice- mus esse, cum de Servatore quoque dicatur quod omnino sit impeccabilis ", ita ut eum dicamus esse lucem in qua nullæ sint tenebræ? Ex parte ita- que differentiam in superioribus ostendimus. que etiamnum illis audacius addemus, si Christum non agnoscentem peccatum fecit Pater pro nobis peccatum, si fecit, inquam, Deus ille Christum pro nobis peccatum, dici non posse de eo, • Tenebra in eo non sunt ulla ". » Quamvis enim e in simni- litudinem carnis peccati (83) [ de peccato damna- vit Jesus peccatum, quod similitudinem carnis peccati assumpsit &,] haud tamen omnino hæc de 87,] eo recte dicentur, scilicet quod nullæ tenebræ in- sint in eo. Addeinus autem eum infirmitates no- stras el morbos assumpsisse, et animæ infirmitates· et morbos occulti cordis nostri hominis, quas infir- mitates morbosque quia a nobis sustulerit, dicitur apud Zacharias animam pertristem, perturbatam- que habere atque vestibus sordidis indutus ; quibus quonianı exuendus erat, dicuntur esse pec- cata. Subjungit ergo eodem in loco * : . Ecce ego abstuli peccata tua ; › eo enim quod ipse receperit in seipsum populi credentium peccata, frequenter inquit: ‹ Longe a salute mea verba delictorum meorum ; > et < Tu cognovisti insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita”.› Nec vero suspicetur nos quisquam hæc dicere, mi- mus pie Christum Dei colentes. Nam qua ratione solus Pater habet immortalitatem, quia Dominus noster [ omnium nostrum nomine] mortem ob amoreni erga genus humanum pertulerit, hac Pater solus habet ut in ipso nullæ sint tenebræ : cum Christus, ut homines beneficio afficeret, tenebras nostras in seipsum receperit, ut potentia sua mor- tem nostram deleret, expelleretque aniınarum no- G D « Matth. viii, 17. ss Zach. III, 3, 4. Psal. LXXXI, 5. Joan. 1, 5. Matth. v, Joan. 1, 5. ibid. 1, 5. Rom. viii, 3; Isa. Lill, ibid. 4. Psal. xxi, 2. Psal. LXVIII, 6. 21. Proinde quæret aliquis : Si de Patre positum Β 14. 84 [ Joan. 1, 5. 60 Isn. Lill, 9; 1 Petr 31, 22; (83) lac a Ferrario praetermissa e Perionio supplevimus.

ἡμῶν σκότος, ἵνα πληρωθῇ τὸ παρὰ τῷ Ἡσαΐς· «Ο λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκοτίᾳ φῶς εἶδε μέγα. » Τοῦτο δὲ τὸ φῶς, δ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, τυγχάνον καὶ ζωή, φαίνει ἐν τῇ σκοτίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν, καὶ ἐπιδεδή- μηκεν ὅπου οἱ κοσμοκράτορες τοῦ σκότους τούτου, οἵτινες διὰ τοῦ παλαίειν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει τῷ σκότῳ ὑπάγειν ἀγωνίζονται τοὺς μὴ παντὶ τρόπῳ Ισταμένους, ὑπὲρ τοῦ αὐτοὺς πεφωτισμένους φωτός χρηματίσαι υἱούς. Καὶ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ τοῦτο τὸ φῶς διώκεται μὲν ὑπ᾽ αὐτῆς, οὐ καταλαμβάνεται δέ. Ἐὰν δέ τις νομίσῃ τὸ μὴ γεγραμμένον ἡμᾶς προστιθέναι, τὸ διώκεσθαι τὸ φῶς ὑπὸ τῆς σκοτίας, ἀκουέτω, ὅτι τό· Ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβε, ο μηδαμοῦ τῆς σκοτίας διωξάτης τὸ φῶς, μάτην λέγε- ται. ὡς δὲ ἔχουσι νοῦν ἐκδέξασθαι δυνάμενον ἀκου λούθως τοῖς γεγραμμένοις τὰ νομιζόμενα παραλελεί φθαι, ἔγραψεν ὁ Ἰωάννης τό· Ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Εἰ γὰρ οὐ κατέλαβε, διώξασα οὐ κατέ- λαβε· καὶ ὅτι ἐδίωξεν ἡ σκοτία τὸ φῶς, δῆλον ἔκ τε ὧν πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, καὶ οἱ παραδεξάμενοι αὐτοῦ τὰ μαθήματα, τὰ ἴδια τέκνα, τῆς σκοτίας ενεργούσης κατὰ τῶν υἱῶν τοῦ φωτὸς, καὶ βουληθείσης ἀποδιῶ ξαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τοῦ φωτός. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ, ἐὰν θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, οὐδεὶς, κἂν βούληται, δυνήσεται καθ᾿ ἡμῶν, ὅσῳ ἑαυτοὺς ἐταπείνουν, τοσούτῳ πλείους ἐγίνοντο, καὶ κατίσχυον σφόδρα σφόδρα. Διχῶς δὲ ἡ σκοτία τὸ φῶς οὐ κατείληφεν· ἡ σφόδρα αὐτοῦ ἀπο- λειπομένη, καὶ διὰ τὴν ἰδίαν βραδύτητα τῇ ὀξύτητι καὶ ταχύτητα τοῦ δρόμου τοῦ φωτὸς, οὐδὲ κατὰ τὸ ποσόν παρακολουθῆσαι δυναμένη· ἢ εἴ που ἐνεδρεῦσαι βεβούληται τὸ φῶς τὴν σκοτίαν, καὶ κατ' οίκονομίαν παρέμεινεν ἐπερχομένην αὐτὴν ἐγγίσασα ἡ σκοτία τοῦ φωτὸς ἠφανίζετο. Πλὴν ἑκατέρως (84) ή σκοτία οὐ κατέλαβε τὸ φῶς. . 22. 'Αναγκαῖον δὲ ἐν τούτοις ἡμᾶς γενομένους επιση μειώσαι (85), ὅτι οὐ πάντως, εἴ που ονομάζεται σκό τος, ἐπὶ τῷ χείρονι λαμβάνεται· ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἐπὶ τῷ κρείττονι ἀναγέγραπται· ὅπερ οἱ ἑτερόδοξοι (86) μὴ διαστειλάμενοι, δυσφημότατα περὶ τοῦ Δημιουρ- γου δόγματα παραδεξάμενοι, ἀπέστησαν αὐτοῦ, ἀνα- πλάσμασι μύθων ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότες. Πῶς οὖν, καὶ πότε, καὶ ἐπὶ τοῦ κρείττονος τὸ ὄνομα τοῦ σκό. τους παραλαμβάνεται, παραδεικτέον ήδη. Σκότος, γνόφος, θύελλα ἐν τῇ Ἐξόδῳ περὶ τὸν Θεὸν εἶναι λέγεται, καὶ ἐν τῷ ιζ' ψαλμῷ· . Ὁ Θεὸς ἔθετο σκό- τος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ· σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων· ἐὰν γάρ τις κατανοήσῃ τὸ πλῆθος τῶν περὶ Θεοῦ θεωρημάτων καὶ γνώσεως, ἄληπτον τυγχάνον ἀνθρωπίνῃ φύσει, τάχα δὲ καὶ ἑτέροις παρὰ Χριστὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα γενητοῖς, εἴσεται πῶς περὶ τὸν Θεόν ἐστι » Η Πλὴν ἑκατέρω. επισημειώσθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B Isaiæ Populus qui sedebat in tenebris vidit lucein magnam. llæc itaque lux quæ facta est in sermone, exsistens etiam vita, lucet in tenebris animarum nostrarum : et eo accessit ubi erant mundi rectores tenebrarum (sæculi ] hujus ", qui quia cum genere humano fuctentur, in tenebras adducere eos contendunt qui pro virili non instant ut illuminati in filiorum lucis numero censeantur. Jam vero etiam hæc lux lucens in tenebris perse- A strarum tenebras, nimirum ut impleretur illul cutionem patitur quidem a tenebris, sed non apprehenditur. C Quod si quis putet nos addere quod non sit scriptum, nempe quod tenebræ lucem insequan- tur, audiat frustra illud dici, quod ‹ tenebræ eam non apprehenderunt *, » si nequaquam tenebre lucem sunt persecutæ. Veluti autem mente præditis, per quam intelligere possent consequentia rerum scriptarum quæ putarentur omissa, scribit Joannes tenebras lucem non apprehendisse. Nam si non apprehenderunt, persecutæ non apprehenderunt ; quodque lucem tenebræ persecutæ fuerint, perspi- cuum est, tum ex his quæ Servator perpessus est, tum etiam illi qui illius disciplinam exceperunt, et secuti sunt, genuini ipsius filii, tenebris operanti- bus adversus lucis filios et fugare volentibus lu- cem ab hominibus. At quoniam si Deus nobis pro nullus, etiamsi velit, poterit aliquid adversum nos, quanto magis seipsos humiliabant, tanto plures exsistebant prævalebantque admodum valde. Porro duobus modis tenebræ non apprehenderunt lucent : vel quia lux eas longo intervallo post se relinque- ret, ut quam celeritate pernicitateque cursus præ- stantem, ob propriam tarditatem ipsæ tenebræ, ne juxta quantitatem quidem, assequi possent, vel quia sicubi tenebræ luci insidias struere voluerint, ' atque certo quodam consilio, et per dispensationem supervenientes ipsas lux exspectaverit, mox atque luci appropinquaverint, evanescunt. Attamen utroque modo tenebræ lucem non apprehenderunt. D Isa. IX, Vers. 12. st Joan. 1, 5. elitio fuetiuna, notare, non, sicubi tenebræ nominentur, mox eas in pejorem partem sumi, verum Scripturam etiam in bonam partem aliquoties has accipere: quodl qui diversa a nobis sentiunt, non dividentes, hor- renda de mundi Opifice dogmata admittentes, ab ipso recesserunt, seipsos figmentis fabularum ad- dicentes. Quomodo ergo, et quando, et num in meliorem partem tenebrarum noinen suniatur, jam est ostendendum. Tenebræ, nubes nimbusque in Exodo circa Deum esse dicuntur, et in psalmio. decimo septimo or : Deus e posuit tenebras latibu- lumn suum, in circuitu ejus tabernaculum ejus : te- nebrosa aqua in nubibus aeris : › si enim quis con- sideraverit multitudinem contemplationum et co- gnitionis de Deo, quam humana natura percipere nequeat, fortasse autem nec alii qui geniti sunt, Rom. vIII, 31. Exod. XIX, 9, 16; xx, £1. tio lluetli, mirum, Cerdoniani et Marciouitæ. 2. "Ephes. vi, 12. (84) Πλὴν ἑκατέρως. Sic codex Bodleianus; (85) Επισημειώσαι. Ita codex Bodleianus ; edi- 23. Necesse autem est nos in his versantes ad- (86) Ὅπερ οἱ ἑτερόδοξοι, etc. Valentiniani ni

ἡμῶν σκότος, ἵνα πληρωθῇ τὸ παρὰ τῷ Ἡσαΐς· «Ο λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκοτίᾳ φῶς εἶδε μέγα. » Τοῦτο δὲ τὸ φῶς, δ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, τυγχάνον καὶ ζωή, φαίνει ἐν τῇ σκοτίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν, καὶ ἐπιδεδή- μηκεν ὅπου οἱ κοσμοκράτορες τοῦ σκότους τούτου, οἵτινες διὰ τοῦ παλαίειν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει τῷ σκότῳ ὑπάγειν ἀγωνίζονται τοὺς μὴ παντὶ τρόπῳ Ισταμένους, ὑπὲρ τοῦ αὐτοὺς πεφωτισμένους φωτός χρηματίσαι υἱούς. Καὶ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ τοῦτο τὸ φῶς διώκεται μὲν ὑπ᾽ αὐτῆς, οὐ καταλαμβάνεται δέ. Ἐὰν δέ τις νομίσῃ τὸ μὴ γεγραμμένον ἡμᾶς προστιθέναι, τὸ διώκεσθαι τὸ φῶς ὑπὸ τῆς σκοτίας, ἀκουέτω, ὅτι τό· Ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβε, ο μηδαμοῦ τῆς σκοτίας διωξάτης τὸ φῶς, μάτην λέγε- ται. ὡς δὲ ἔχουσι νοῦν ἐκδέξασθαι δυνάμενον ἀκου λούθως τοῖς γεγραμμένοις τὰ νομιζόμενα παραλελεί φθαι, ἔγραψεν ὁ Ἰωάννης τό· Ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Εἰ γὰρ οὐ κατέλαβε, διώξασα οὐ κατέ- λαβε· καὶ ὅτι ἐδίωξεν ἡ σκοτία τὸ φῶς, δῆλον ἔκ τε ὧν πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, καὶ οἱ παραδεξάμενοι αὐτοῦ τὰ μαθήματα, τὰ ἴδια τέκνα, τῆς σκοτίας ενεργούσης κατὰ τῶν υἱῶν τοῦ φωτὸς, καὶ βουληθείσης ἀποδιῶ ξαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τοῦ φωτός. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ, ἐὰν θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, οὐδεὶς, κἂν βούληται, δυνήσεται καθ᾿ ἡμῶν, ὅσῳ ἑαυτοὺς ἐταπείνουν, τοσούτῳ πλείους ἐγίνοντο, καὶ κατίσχυον σφόδρα σφόδρα. Διχῶς δὲ ἡ σκοτία τὸ φῶς οὐ κατείληφεν· ἡ σφόδρα αὐτοῦ ἀπο- λειπομένη, καὶ διὰ τὴν ἰδίαν βραδύτητα τῇ ὀξύτητι καὶ ταχύτητα τοῦ δρόμου τοῦ φωτὸς, οὐδὲ κατὰ τὸ ποσόν παρακολουθῆσαι δυναμένη· ἢ εἴ που ἐνεδρεῦσαι βεβούληται τὸ φῶς τὴν σκοτίαν, καὶ κατ' οίκονομίαν παρέμεινεν ἐπερχομένην αὐτὴν ἐγγίσασα ἡ σκοτία τοῦ φωτὸς ἠφανίζετο. Πλὴν ἑκατέρως (84) ή σκοτία οὐ κατέλαβε τὸ φῶς. . 22. 'Αναγκαῖον δὲ ἐν τούτοις ἡμᾶς γενομένους επιση μειώσαι (85), ὅτι οὐ πάντως, εἴ που ονομάζεται σκό τος, ἐπὶ τῷ χείρονι λαμβάνεται· ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἐπὶ τῷ κρείττονι ἀναγέγραπται· ὅπερ οἱ ἑτερόδοξοι (86) μὴ διαστειλάμενοι, δυσφημότατα περὶ τοῦ Δημιουρ- γου δόγματα παραδεξάμενοι, ἀπέστησαν αὐτοῦ, ἀνα- πλάσμασι μύθων ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότες. Πῶς οὖν, καὶ πότε, καὶ ἐπὶ τοῦ κρείττονος τὸ ὄνομα τοῦ σκό. τους παραλαμβάνεται, παραδεικτέον ήδη. Σκότος, γνόφος, θύελλα ἐν τῇ Ἐξόδῳ περὶ τὸν Θεὸν εἶναι λέγεται, καὶ ἐν τῷ ιζ' ψαλμῷ· . Ὁ Θεὸς ἔθετο σκό- τος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ· σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων· ἐὰν γάρ τις κατανοήσῃ τὸ πλῆθος τῶν περὶ Θεοῦ θεωρημάτων καὶ γνώσεως, ἄληπτον τυγχάνον ἀνθρωπίνῃ φύσει, τάχα δὲ καὶ ἑτέροις παρὰ Χριστὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα γενητοῖς, εἴσεται πῶς περὶ τὸν Θεόν ἐστι » Η Πλὴν ἑκατέρω. επισημειώσθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B Isaiæ Populus qui sedebat in tenebris vidit lucein magnam. llæc itaque lux quæ facta est in sermone, exsistens etiam vita, lucet in tenebris animarum nostrarum : et eo accessit ubi erant mundi rectores tenebrarum (sæculi ] hujus ", qui quia cum genere humano fuctentur, in tenebras adducere eos contendunt qui pro virili non instant ut illuminati in filiorum lucis numero censeantur. Jam vero etiam hæc lux lucens in tenebris perse- A strarum tenebras, nimirum ut impleretur illul cutionem patitur quidem a tenebris, sed non apprehenditur. C Quod si quis putet nos addere quod non sit scriptum, nempe quod tenebræ lucem insequan- tur, audiat frustra illud dici, quod ‹ tenebræ eam non apprehenderunt *, » si nequaquam tenebre lucem sunt persecutæ. Veluti autem mente præditis, per quam intelligere possent consequentia rerum scriptarum quæ putarentur omissa, scribit Joannes tenebras lucem non apprehendisse. Nam si non apprehenderunt, persecutæ non apprehenderunt ; quodque lucem tenebræ persecutæ fuerint, perspi- cuum est, tum ex his quæ Servator perpessus est, tum etiam illi qui illius disciplinam exceperunt, et secuti sunt, genuini ipsius filii, tenebris operanti- bus adversus lucis filios et fugare volentibus lu- cem ab hominibus. At quoniam si Deus nobis pro nullus, etiamsi velit, poterit aliquid adversum nos, quanto magis seipsos humiliabant, tanto plures exsistebant prævalebantque admodum valde. Porro duobus modis tenebræ non apprehenderunt lucent : vel quia lux eas longo intervallo post se relinque- ret, ut quam celeritate pernicitateque cursus præ- stantem, ob propriam tarditatem ipsæ tenebræ, ne juxta quantitatem quidem, assequi possent, vel quia sicubi tenebræ luci insidias struere voluerint, ' atque certo quodam consilio, et per dispensationem supervenientes ipsas lux exspectaverit, mox atque luci appropinquaverint, evanescunt. Attamen utroque modo tenebræ lucem non apprehenderunt. D Isa. IX, Vers. 12. st Joan. 1, 5. elitio fuetiuna, notare, non, sicubi tenebræ nominentur, mox eas in pejorem partem sumi, verum Scripturam etiam in bonam partem aliquoties has accipere: quodl qui diversa a nobis sentiunt, non dividentes, hor- renda de mundi Opifice dogmata admittentes, ab ipso recesserunt, seipsos figmentis fabularum ad- dicentes. Quomodo ergo, et quando, et num in meliorem partem tenebrarum noinen suniatur, jam est ostendendum. Tenebræ, nubes nimbusque in Exodo circa Deum esse dicuntur, et in psalmio. decimo septimo or : Deus e posuit tenebras latibu- lumn suum, in circuitu ejus tabernaculum ejus : te- nebrosa aqua in nubibus aeris : › si enim quis con- sideraverit multitudinem contemplationum et co- gnitionis de Deo, quam humana natura percipere nequeat, fortasse autem nec alii qui geniti sunt, Rom. vIII, 31. Exod. XIX, 9, 16; xx, £1. tio lluetli, mirum, Cerdoniani et Marciouitæ. 2. "Ephes. vi, 12. (84) Πλὴν ἑκατέρως. Sic codex Bodleianus; (85) Επισημειώσαι. Ita codex Bodleianus ; edi- 23. Necesse autem est nos in his versantes ad- (86) Ὅπερ οἱ ἑτερόδοξοι, etc. Valentiniani ni

ἡμῶν σκότος, ἵνα πληρωθῇ τὸ παρὰ τῷ Ἡσαΐς· «Ο λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκοτίᾳ φῶς εἶδε μέγα. » Τοῦτο δὲ τὸ φῶς, δ γέγονεν ἐν τῷ λόγῳ, τυγχάνον καὶ ζωή, φαίνει ἐν τῇ σκοτίᾳ τῶν ψυχῶν ἡμῶν, καὶ ἐπιδεδή- μηκεν ὅπου οἱ κοσμοκράτορες τοῦ σκότους τούτου, οἵτινες διὰ τοῦ παλαίειν τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει τῷ σκότῳ ὑπάγειν ἀγωνίζονται τοὺς μὴ παντὶ τρόπῳ Ισταμένους, ὑπὲρ τοῦ αὐτοὺς πεφωτισμένους φωτός χρηματίσαι υἱούς. Καὶ φαῖνον ἐν τῇ σκοτίᾳ τοῦτο τὸ φῶς διώκεται μὲν ὑπ᾽ αὐτῆς, οὐ καταλαμβάνεται δέ. Ἐὰν δέ τις νομίσῃ τὸ μὴ γεγραμμένον ἡμᾶς προστιθέναι, τὸ διώκεσθαι τὸ φῶς ὑπὸ τῆς σκοτίας, ἀκουέτω, ὅτι τό· Ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβε, ο μηδαμοῦ τῆς σκοτίας διωξάτης τὸ φῶς, μάτην λέγε- ται. ὡς δὲ ἔχουσι νοῦν ἐκδέξασθαι δυνάμενον ἀκου λούθως τοῖς γεγραμμένοις τὰ νομιζόμενα παραλελεί φθαι, ἔγραψεν ὁ Ἰωάννης τό· Ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Εἰ γὰρ οὐ κατέλαβε, διώξασα οὐ κατέ- λαβε· καὶ ὅτι ἐδίωξεν ἡ σκοτία τὸ φῶς, δῆλον ἔκ τε ὧν πέπονθεν ὁ Σωτὴρ, καὶ οἱ παραδεξάμενοι αὐτοῦ τὰ μαθήματα, τὰ ἴδια τέκνα, τῆς σκοτίας ενεργούσης κατὰ τῶν υἱῶν τοῦ φωτὸς, καὶ βουληθείσης ἀποδιῶ ξαν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων τοῦ φωτός. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ, ἐὰν θεὸς ὑπὲρ ἡμῶν, οὐδεὶς, κἂν βούληται, δυνήσεται καθ᾿ ἡμῶν, ὅσῳ ἑαυτοὺς ἐταπείνουν, τοσούτῳ πλείους ἐγίνοντο, καὶ κατίσχυον σφόδρα σφόδρα. Διχῶς δὲ ἡ σκοτία τὸ φῶς οὐ κατείληφεν· ἡ σφόδρα αὐτοῦ ἀπο- λειπομένη, καὶ διὰ τὴν ἰδίαν βραδύτητα τῇ ὀξύτητι καὶ ταχύτητα τοῦ δρόμου τοῦ φωτὸς, οὐδὲ κατὰ τὸ ποσόν παρακολουθῆσαι δυναμένη· ἢ εἴ που ἐνεδρεῦσαι βεβούληται τὸ φῶς τὴν σκοτίαν, καὶ κατ' οίκονομίαν παρέμεινεν ἐπερχομένην αὐτὴν ἐγγίσασα ἡ σκοτία τοῦ φωτὸς ἠφανίζετο. Πλὴν ἑκατέρως (84) ή σκοτία οὐ κατέλαβε τὸ φῶς. . 22. 'Αναγκαῖον δὲ ἐν τούτοις ἡμᾶς γενομένους επιση μειώσαι (85), ὅτι οὐ πάντως, εἴ που ονομάζεται σκό τος, ἐπὶ τῷ χείρονι λαμβάνεται· ἔσθ' ὅτε δὲ καὶ ἐπὶ τῷ κρείττονι ἀναγέγραπται· ὅπερ οἱ ἑτερόδοξοι (86) μὴ διαστειλάμενοι, δυσφημότατα περὶ τοῦ Δημιουρ- γου δόγματα παραδεξάμενοι, ἀπέστησαν αὐτοῦ, ἀνα- πλάσμασι μύθων ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότες. Πῶς οὖν, καὶ πότε, καὶ ἐπὶ τοῦ κρείττονος τὸ ὄνομα τοῦ σκό. τους παραλαμβάνεται, παραδεικτέον ήδη. Σκότος, γνόφος, θύελλα ἐν τῇ Ἐξόδῳ περὶ τὸν Θεὸν εἶναι λέγεται, καὶ ἐν τῷ ιζ' ψαλμῷ· . Ὁ Θεὸς ἔθετο σκό- τος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ, κύκλῳ αὐτοῦ ἡ σκηνὴ αὐτοῦ· σκοτεινὸν ὕδωρ ἐν νεφέλαις ἀέρων· ἐὰν γάρ τις κατανοήσῃ τὸ πλῆθος τῶν περὶ Θεοῦ θεωρημάτων καὶ γνώσεως, ἄληπτον τυγχάνον ἀνθρωπίνῃ φύσει, τάχα δὲ καὶ ἑτέροις παρὰ Χριστὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα γενητοῖς, εἴσεται πῶς περὶ τὸν Θεόν ἐστι » Η Πλὴν ἑκατέρω. επισημειώσθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B Isaiæ Populus qui sedebat in tenebris vidit lucein magnam. llæc itaque lux quæ facta est in sermone, exsistens etiam vita, lucet in tenebris animarum nostrarum : et eo accessit ubi erant mundi rectores tenebrarum (sæculi ] hujus ", qui quia cum genere humano fuctentur, in tenebras adducere eos contendunt qui pro virili non instant ut illuminati in filiorum lucis numero censeantur. Jam vero etiam hæc lux lucens in tenebris perse- A strarum tenebras, nimirum ut impleretur illul cutionem patitur quidem a tenebris, sed non apprehenditur. C Quod si quis putet nos addere quod non sit scriptum, nempe quod tenebræ lucem insequan- tur, audiat frustra illud dici, quod ‹ tenebræ eam non apprehenderunt *, » si nequaquam tenebre lucem sunt persecutæ. Veluti autem mente præditis, per quam intelligere possent consequentia rerum scriptarum quæ putarentur omissa, scribit Joannes tenebras lucem non apprehendisse. Nam si non apprehenderunt, persecutæ non apprehenderunt ; quodque lucem tenebræ persecutæ fuerint, perspi- cuum est, tum ex his quæ Servator perpessus est, tum etiam illi qui illius disciplinam exceperunt, et secuti sunt, genuini ipsius filii, tenebris operanti- bus adversus lucis filios et fugare volentibus lu- cem ab hominibus. At quoniam si Deus nobis pro nullus, etiamsi velit, poterit aliquid adversum nos, quanto magis seipsos humiliabant, tanto plures exsistebant prævalebantque admodum valde. Porro duobus modis tenebræ non apprehenderunt lucent : vel quia lux eas longo intervallo post se relinque- ret, ut quam celeritate pernicitateque cursus præ- stantem, ob propriam tarditatem ipsæ tenebræ, ne juxta quantitatem quidem, assequi possent, vel quia sicubi tenebræ luci insidias struere voluerint, ' atque certo quodam consilio, et per dispensationem supervenientes ipsas lux exspectaverit, mox atque luci appropinquaverint, evanescunt. Attamen utroque modo tenebræ lucem non apprehenderunt. D Isa. IX, Vers. 12. st Joan. 1, 5. elitio fuetiuna, notare, non, sicubi tenebræ nominentur, mox eas in pejorem partem sumi, verum Scripturam etiam in bonam partem aliquoties has accipere: quodl qui diversa a nobis sentiunt, non dividentes, hor- renda de mundi Opifice dogmata admittentes, ab ipso recesserunt, seipsos figmentis fabularum ad- dicentes. Quomodo ergo, et quando, et num in meliorem partem tenebrarum noinen suniatur, jam est ostendendum. Tenebræ, nubes nimbusque in Exodo circa Deum esse dicuntur, et in psalmio. decimo septimo or : Deus e posuit tenebras latibu- lumn suum, in circuitu ejus tabernaculum ejus : te- nebrosa aqua in nubibus aeris : › si enim quis con- sideraverit multitudinem contemplationum et co- gnitionis de Deo, quam humana natura percipere nequeat, fortasse autem nec alii qui geniti sunt, Rom. vIII, 31. Exod. XIX, 9, 16; xx, £1. tio lluetli, mirum, Cerdoniani et Marciouitæ. 2. "Ephes. vi, 12. (84) Πλὴν ἑκατέρως. Sic codex Bodleianus; (85) Επισημειώσαι. Ita codex Bodleianus ; edi- 23. Necesse autem est nos in his versantes ad- (86) Ὅπερ οἱ ἑτερόδοξοι, etc. Valentiniani ni

παρὰ τὸν κόσμον τοῦτον, ἀλλὰ μετὰ τὸ ἑωρακέναι τον Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου υψηλοῦ καὶ ἐπηρμέ νου, πρὸς τὸν λαὸν, ἵνα εἴπῃ· « Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, » καὶ τὰ ἑξῆς· οὕτω καὶ ὁ Ἰωάννης, σιωπωμένης τῆς ἀρχῆς τῆς ἀποστολῆς, ἀναλογίαν ἐχούσης πρὸς τὴν ἀποστολὴν τοῦ Ἡσαΐου, ἀποστέλ λεται βαπτίζειν καὶ ἑτοιμάζειν Κυρίῳ λαόν κατε- σκευασμένον, καὶ μαρτυρεῖν περὶ τοῦ φωτός. Τού- των δ' οὕτως λεχθέντων ἂν πρὸς τὸν πρῶτον λόγον λύσεις τοιαῦται προσάγονται (92) συγκατάθεσιν ἐπι σπώμεναι πρὸς τὸ περὶ Ἰωάννου βαθύτερον ύπονο- οὐμενον· αὐτόθεν μὲν ἐπιφέρεται· · Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός· ν εἰ γὰρ ἦλθε, ποθὲν ἦλθε. Καὶ λεκτέον πρὸς τὸν δυσπα ραδεχτοῦντα τὸ ἐν τοῖς ἑξῆς ὑπὸ Ἰωάννου λεγόμενον ἐπὶ τῷ ἑωρακέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὡς περιστερὰν Β κατερχόμενον ἐπὶ τὸν Σωτῆρα· φησί γάρ . ( πέμ- μας με βαπτίζειν (93) ἐν τῷ ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εξ πεν· Ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. . Πότε γὰρ πέμψας τοῦτ' ἐνετεί λατο; Αλλ' εἰκὸς ἀποκρίνεσθαι πρὸς τὸ πύσμα τοῦτο, ὅτι ὅτε δήποτε έπεμπεν ἐπὶ τὸ ἄρξασθαι βαπτίζειν, τότε τοῦτον τὸν λόγον εἶπεν ὁ χρηματίζων πρὸς αὐτόν. Ἔτι δὲ ἐκπληκτικώτερον πρὸς τὸ ἑτέ ρωθέν ποθεν ἀπεστάλθαι τὸν Ἰωάννην ἐνσωματού - μενον, ὑπόθεσιν οὐκ ἄλλην τῆς εἰς τὸν βίον ἐπιδημίας ἔχοντος (94) ἢ « τὴν περὶ τοῦ φωτὸς μαρτυρίαν, ο τὸ Πνεύματος ἁγίου πλησθῆναι ἔτι ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ, λεγόμενον ὑπὸ Γαβριήλ, εὐαγγελιζομένου τῷ μὲν Ζαχαρίᾳ τὴν Ἰωάννου γένεσιν, τῇ δὲ Μαριάμ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐν ἀνθρώποις ἐπιδημίαν· καὶ τόνι Ἰδοὺ γὰρ ὡς ἐγένετο ἡ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ εἰς τὰ ἀντά μου, ἐσκίρτησεν ἐν ἀγαλλιάσει τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ μου. » Τῷ γὰρ τηροῦντι τὸ μηδὲν ἀδί- πως, μηδὲ κατὰ συντυχίαν, ἢ ἀποκλήρωσιν ποιεῖν, ἀναγκαῖον παραδέξασθαι πρεσβυτέραν οὖσαν τὴν Ἰωάννου ψυχὴν τοῦ σώματος, καὶ πρότερον ὑφεστῶ σαν πεπέμφθαι ἐπὶ διακονίαν τῆς περὶ τοῦ φωτὸς μαρτυρίας. Πρὸς τούτοις δὲ οὐ καταφρονητέον καὶ τοῦ, « Οὗτός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων (95) ἔρχεσθαι. Ἐὰν δὲ κρατῇ ὁ καθόλου περὶ ψυχῆς λόγος, ὡς οὐ συνεσπαρμένης τῷ σώματι, ἀλλὰ πρὸ αὐτοῦ τυγ- χανούσης, καὶ διὰ ποικίλας αἰτίας ἐνδυομένης σαρκί καὶ αἷματι, τό· ι ἀπεσταλμένος ὑπὸ Θεοῦ, » οὐκέτι δόξει ἐξαίρετον εἶναι περὶ Ἰωάννου λεγόμενον. Ο γοῦν πάντων κάκιστος. ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας, λέγεται παρὰ τῷ Παύλῳ πέμ- πεσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· Διὰ τοῦτο γὰρ, ο φησί, ο πέμ πει αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐνέργειαν πλάνης εἰς τὸ πιστεῦσαι αὐτοὺς τῷ ψεύδει, ἵνα κριθῶσι πάντες οἱ μὴ πιστεύ σαντες τῇ ἀληθείᾳ, ἀλλ᾽ εὐδοκήσαντες τῇ ἀδικίᾳ. ο Τὸ δὲ ζητηθὲν ὅρα εἰ οὕτως λύσαι δυνησόμεθα, ὅτι, βαπτίσαι. Οὗτός ἐστιν ὁ λόγος. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B A throno excelso et elato ', ut ad populum diceret : D mia de Joanne. Itaque omnnium pessimus, liomo "Isai, vi, 4. ibid. 9. * Luc. 1, 17. Joan. 1, 7. ‹ Auditu audietis, et non intelligetis 8, › et quæ se- quuntur; ita etiam Joannem (suppresso principio missionis, analogiam et rationen habentis ad mis- sionem Isaiæ ) mitti ad baptizandum et præparan- dum Domino populum instructum, et ad testifican- dum de luce. His ita dictis ad primam rationem solutiones tales adducuntur, assensuni attrahentes ad id quod de Joanne profundius excogitatum est; ex eodem enim loco subjungitur: Hic venit ad testificandum, ut testaretur de luce " ; : si enimn venit, alicunde venit. Dicendum etiam est illi qui gravate admittit id quod in sequentibus a Joanne dicitur, postquam vidit Spiritum sanctum descen- dentein ceu columbam super Servatore " '; inquit enim : • Qui misit me ad baptizandum in aqua, ille mihi dixit : Super quein videris Spiritum de- scendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto et igni. › Quando enim ille qui misit hoc præcepit ? Al probabile est re- At sponsurum ad interrogationem hanc, eum qui ad Joannem loquebatur, tum hæc verba dixisse ei cum eum mitteret ut baptizare inciperet. Adhuc ad pro- bandum quod alicunde ex alio loco missus sit Joannes, qui corpus assumit, causam non aliam ad- ventus sui in vitam habens, quam ut testaretur de luce, majoris ponderis est quod repletus Spi- ritu sancto adhuc ex utero matris suæ dicitur a Gabriele, qui nuntiavit Zachariæ quidem ortum Joannis, Mariæ autem Servatoris nostri inter homi- C nes adventum ; et illud etiam : • Ecce enimn ut facta est vox salutationis tuæ in auribus meis, ex- sultavit in gaudio infans in utero meo 15. › Proinde qui cavet ne quidquam vel injuste, vel casu, vel privata electione faciat, antiquiorem esse Joummis animain quam corpus admittat necesse est, et antea subsistentem missam fuisse ad ministerium testandi de luce. Ad hæc haud ita contemnendum est etiam illud : « Hic est Elias qui venturus est '. . Quod si prævaluerit universalis de anima opinio, tanquam quæ cum corpore pariter non seminetur, sed ante ipsum exsistat, ob variasque causas carnem et sanguinem indual, particula, e missus a Deo ",, non videbitur amplius dicta, ceu res quædam exi- 13, 15, 32. ibid. 44. peccati, alius perditionis dicitur apud Paulum mitti a Deo : e Propter hoc enim, o inquit, « mit tit illis Deus actionem erroris, ut credant menda- cio · ut judicentur quotquot veritati non credunt, sed sibi complacent in injustitia. At vide num hanc quæstionem sic solvere possimus, nempe quod, quemadmodum simpliciter omnis homo, eo quod creatus sit a Deo, homo est Dei; sed nullos ibid. 32. ss ibid. 33. ibid. 7. Luc. 1, Matth. xl, 14. Joan. 1, 6. Thess. 1, 10, 11. Sed restituitur e codd. Barberino et Bodleiano. Barberinus, gitur in codice Bodleiano; in Regio autem et Bar- Derino, (92) Προσάγονται. Deest in editione lluetiana, (95) Βαπτίζειν. Sic codex Bodleianus ; Regius et (94) Ἔχοντος. Legendum videtur έχοντα. (95) Οὗτός ἐστιν ὁ Ἠλίας ό μέλλων. Sic le

παρὰ τὸν κόσμον τοῦτον, ἀλλὰ μετὰ τὸ ἑωρακέναι τον Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου υψηλοῦ καὶ ἐπηρμέ νου, πρὸς τὸν λαὸν, ἵνα εἴπῃ· « Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, » καὶ τὰ ἑξῆς· οὕτω καὶ ὁ Ἰωάννης, σιωπωμένης τῆς ἀρχῆς τῆς ἀποστολῆς, ἀναλογίαν ἐχούσης πρὸς τὴν ἀποστολὴν τοῦ Ἡσαΐου, ἀποστέλ λεται βαπτίζειν καὶ ἑτοιμάζειν Κυρίῳ λαόν κατε- σκευασμένον, καὶ μαρτυρεῖν περὶ τοῦ φωτός. Τού- των δ' οὕτως λεχθέντων ἂν πρὸς τὸν πρῶτον λόγον λύσεις τοιαῦται προσάγονται (92) συγκατάθεσιν ἐπι σπώμεναι πρὸς τὸ περὶ Ἰωάννου βαθύτερον ύπονο- οὐμενον· αὐτόθεν μὲν ἐπιφέρεται· · Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός· ν εἰ γὰρ ἦλθε, ποθὲν ἦλθε. Καὶ λεκτέον πρὸς τὸν δυσπα ραδεχτοῦντα τὸ ἐν τοῖς ἑξῆς ὑπὸ Ἰωάννου λεγόμενον ἐπὶ τῷ ἑωρακέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὡς περιστερὰν Β κατερχόμενον ἐπὶ τὸν Σωτῆρα· φησί γάρ . ( πέμ- μας με βαπτίζειν (93) ἐν τῷ ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εξ πεν· Ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. . Πότε γὰρ πέμψας τοῦτ' ἐνετεί λατο; Αλλ' εἰκὸς ἀποκρίνεσθαι πρὸς τὸ πύσμα τοῦτο, ὅτι ὅτε δήποτε έπεμπεν ἐπὶ τὸ ἄρξασθαι βαπτίζειν, τότε τοῦτον τὸν λόγον εἶπεν ὁ χρηματίζων πρὸς αὐτόν. Ἔτι δὲ ἐκπληκτικώτερον πρὸς τὸ ἑτέ ρωθέν ποθεν ἀπεστάλθαι τὸν Ἰωάννην ἐνσωματού - μενον, ὑπόθεσιν οὐκ ἄλλην τῆς εἰς τὸν βίον ἐπιδημίας ἔχοντος (94) ἢ « τὴν περὶ τοῦ φωτὸς μαρτυρίαν, ο τὸ Πνεύματος ἁγίου πλησθῆναι ἔτι ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ, λεγόμενον ὑπὸ Γαβριήλ, εὐαγγελιζομένου τῷ μὲν Ζαχαρίᾳ τὴν Ἰωάννου γένεσιν, τῇ δὲ Μαριάμ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐν ἀνθρώποις ἐπιδημίαν· καὶ τόνι Ἰδοὺ γὰρ ὡς ἐγένετο ἡ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ εἰς τὰ ἀντά μου, ἐσκίρτησεν ἐν ἀγαλλιάσει τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ μου. » Τῷ γὰρ τηροῦντι τὸ μηδὲν ἀδί- πως, μηδὲ κατὰ συντυχίαν, ἢ ἀποκλήρωσιν ποιεῖν, ἀναγκαῖον παραδέξασθαι πρεσβυτέραν οὖσαν τὴν Ἰωάννου ψυχὴν τοῦ σώματος, καὶ πρότερον ὑφεστῶ σαν πεπέμφθαι ἐπὶ διακονίαν τῆς περὶ τοῦ φωτὸς μαρτυρίας. Πρὸς τούτοις δὲ οὐ καταφρονητέον καὶ τοῦ, « Οὗτός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων (95) ἔρχεσθαι. Ἐὰν δὲ κρατῇ ὁ καθόλου περὶ ψυχῆς λόγος, ὡς οὐ συνεσπαρμένης τῷ σώματι, ἀλλὰ πρὸ αὐτοῦ τυγ- χανούσης, καὶ διὰ ποικίλας αἰτίας ἐνδυομένης σαρκί καὶ αἷματι, τό· ι ἀπεσταλμένος ὑπὸ Θεοῦ, » οὐκέτι δόξει ἐξαίρετον εἶναι περὶ Ἰωάννου λεγόμενον. Ο γοῦν πάντων κάκιστος. ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας, λέγεται παρὰ τῷ Παύλῳ πέμ- πεσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· Διὰ τοῦτο γὰρ, ο φησί, ο πέμ πει αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐνέργειαν πλάνης εἰς τὸ πιστεῦσαι αὐτοὺς τῷ ψεύδει, ἵνα κριθῶσι πάντες οἱ μὴ πιστεύ σαντες τῇ ἀληθείᾳ, ἀλλ᾽ εὐδοκήσαντες τῇ ἀδικίᾳ. ο Τὸ δὲ ζητηθὲν ὅρα εἰ οὕτως λύσαι δυνησόμεθα, ὅτι, βαπτίσαι. Οὗτός ἐστιν ὁ λόγος. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B A throno excelso et elato ', ut ad populum diceret : D mia de Joanne. Itaque omnnium pessimus, liomo "Isai, vi, 4. ibid. 9. * Luc. 1, 17. Joan. 1, 7. ‹ Auditu audietis, et non intelligetis 8, › et quæ se- quuntur; ita etiam Joannem (suppresso principio missionis, analogiam et rationen habentis ad mis- sionem Isaiæ ) mitti ad baptizandum et præparan- dum Domino populum instructum, et ad testifican- dum de luce. His ita dictis ad primam rationem solutiones tales adducuntur, assensuni attrahentes ad id quod de Joanne profundius excogitatum est; ex eodem enim loco subjungitur: Hic venit ad testificandum, ut testaretur de luce " ; : si enimn venit, alicunde venit. Dicendum etiam est illi qui gravate admittit id quod in sequentibus a Joanne dicitur, postquam vidit Spiritum sanctum descen- dentein ceu columbam super Servatore " '; inquit enim : • Qui misit me ad baptizandum in aqua, ille mihi dixit : Super quein videris Spiritum de- scendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto et igni. › Quando enim ille qui misit hoc præcepit ? Al probabile est re- At sponsurum ad interrogationem hanc, eum qui ad Joannem loquebatur, tum hæc verba dixisse ei cum eum mitteret ut baptizare inciperet. Adhuc ad pro- bandum quod alicunde ex alio loco missus sit Joannes, qui corpus assumit, causam non aliam ad- ventus sui in vitam habens, quam ut testaretur de luce, majoris ponderis est quod repletus Spi- ritu sancto adhuc ex utero matris suæ dicitur a Gabriele, qui nuntiavit Zachariæ quidem ortum Joannis, Mariæ autem Servatoris nostri inter homi- C nes adventum ; et illud etiam : • Ecce enimn ut facta est vox salutationis tuæ in auribus meis, ex- sultavit in gaudio infans in utero meo 15. › Proinde qui cavet ne quidquam vel injuste, vel casu, vel privata electione faciat, antiquiorem esse Joummis animain quam corpus admittat necesse est, et antea subsistentem missam fuisse ad ministerium testandi de luce. Ad hæc haud ita contemnendum est etiam illud : « Hic est Elias qui venturus est '. . Quod si prævaluerit universalis de anima opinio, tanquam quæ cum corpore pariter non seminetur, sed ante ipsum exsistat, ob variasque causas carnem et sanguinem indual, particula, e missus a Deo ",, non videbitur amplius dicta, ceu res quædam exi- 13, 15, 32. ibid. 44. peccati, alius perditionis dicitur apud Paulum mitti a Deo : e Propter hoc enim, o inquit, « mit tit illis Deus actionem erroris, ut credant menda- cio · ut judicentur quotquot veritati non credunt, sed sibi complacent in injustitia. At vide num hanc quæstionem sic solvere possimus, nempe quod, quemadmodum simpliciter omnis homo, eo quod creatus sit a Deo, homo est Dei; sed nullos ibid. 32. ss ibid. 33. ibid. 7. Luc. 1, Matth. xl, 14. Joan. 1, 6. Thess. 1, 10, 11. Sed restituitur e codd. Barberino et Bodleiano. Barberinus, gitur in codice Bodleiano; in Regio autem et Bar- Derino, (92) Προσάγονται. Deest in editione lluetiana, (95) Βαπτίζειν. Sic codex Bodleianus ; Regius et (94) Ἔχοντος. Legendum videtur έχοντα. (95) Οὗτός ἐστιν ὁ Ἠλίας ό μέλλων. Sic le

παρὰ τὸν κόσμον τοῦτον, ἀλλὰ μετὰ τὸ ἑωρακέναι τον Κύριον καθήμενον ἐπὶ θρόνου υψηλοῦ καὶ ἐπηρμέ νου, πρὸς τὸν λαὸν, ἵνα εἴπῃ· « Ακοῇ ἀκούσετε, καὶ οὐ μὴ συνῆτε, » καὶ τὰ ἑξῆς· οὕτω καὶ ὁ Ἰωάννης, σιωπωμένης τῆς ἀρχῆς τῆς ἀποστολῆς, ἀναλογίαν ἐχούσης πρὸς τὴν ἀποστολὴν τοῦ Ἡσαΐου, ἀποστέλ λεται βαπτίζειν καὶ ἑτοιμάζειν Κυρίῳ λαόν κατε- σκευασμένον, καὶ μαρτυρεῖν περὶ τοῦ φωτός. Τού- των δ' οὕτως λεχθέντων ἂν πρὸς τὸν πρῶτον λόγον λύσεις τοιαῦται προσάγονται (92) συγκατάθεσιν ἐπι σπώμεναι πρὸς τὸ περὶ Ἰωάννου βαθύτερον ύπονο- οὐμενον· αὐτόθεν μὲν ἐπιφέρεται· · Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός· ν εἰ γὰρ ἦλθε, ποθὲν ἦλθε. Καὶ λεκτέον πρὸς τὸν δυσπα ραδεχτοῦντα τὸ ἐν τοῖς ἑξῆς ὑπὸ Ἰωάννου λεγόμενον ἐπὶ τῷ ἑωρακέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὡς περιστερὰν Β κατερχόμενον ἐπὶ τὸν Σωτῆρα· φησί γάρ . ( πέμ- μας με βαπτίζειν (93) ἐν τῷ ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εξ πεν· Ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. . Πότε γὰρ πέμψας τοῦτ' ἐνετεί λατο; Αλλ' εἰκὸς ἀποκρίνεσθαι πρὸς τὸ πύσμα τοῦτο, ὅτι ὅτε δήποτε έπεμπεν ἐπὶ τὸ ἄρξασθαι βαπτίζειν, τότε τοῦτον τὸν λόγον εἶπεν ὁ χρηματίζων πρὸς αὐτόν. Ἔτι δὲ ἐκπληκτικώτερον πρὸς τὸ ἑτέ ρωθέν ποθεν ἀπεστάλθαι τὸν Ἰωάννην ἐνσωματού - μενον, ὑπόθεσιν οὐκ ἄλλην τῆς εἰς τὸν βίον ἐπιδημίας ἔχοντος (94) ἢ « τὴν περὶ τοῦ φωτὸς μαρτυρίαν, ο τὸ Πνεύματος ἁγίου πλησθῆναι ἔτι ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ, λεγόμενον ὑπὸ Γαβριήλ, εὐαγγελιζομένου τῷ μὲν Ζαχαρίᾳ τὴν Ἰωάννου γένεσιν, τῇ δὲ Μαριάμ τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐν ἀνθρώποις ἐπιδημίαν· καὶ τόνι Ἰδοὺ γὰρ ὡς ἐγένετο ἡ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ εἰς τὰ ἀντά μου, ἐσκίρτησεν ἐν ἀγαλλιάσει τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ μου. » Τῷ γὰρ τηροῦντι τὸ μηδὲν ἀδί- πως, μηδὲ κατὰ συντυχίαν, ἢ ἀποκλήρωσιν ποιεῖν, ἀναγκαῖον παραδέξασθαι πρεσβυτέραν οὖσαν τὴν Ἰωάννου ψυχὴν τοῦ σώματος, καὶ πρότερον ὑφεστῶ σαν πεπέμφθαι ἐπὶ διακονίαν τῆς περὶ τοῦ φωτὸς μαρτυρίας. Πρὸς τούτοις δὲ οὐ καταφρονητέον καὶ τοῦ, « Οὗτός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων (95) ἔρχεσθαι. Ἐὰν δὲ κρατῇ ὁ καθόλου περὶ ψυχῆς λόγος, ὡς οὐ συνεσπαρμένης τῷ σώματι, ἀλλὰ πρὸ αὐτοῦ τυγ- χανούσης, καὶ διὰ ποικίλας αἰτίας ἐνδυομένης σαρκί καὶ αἷματι, τό· ι ἀπεσταλμένος ὑπὸ Θεοῦ, » οὐκέτι δόξει ἐξαίρετον εἶναι περὶ Ἰωάννου λεγόμενον. Ο γοῦν πάντων κάκιστος. ὁ ἄνθρωπος τῆς ἁμαρτίας, ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας, λέγεται παρὰ τῷ Παύλῳ πέμ- πεσθαι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· Διὰ τοῦτο γὰρ, ο φησί, ο πέμ πει αὐτοῖς ὁ Θεὸς ἐνέργειαν πλάνης εἰς τὸ πιστεῦσαι αὐτοὺς τῷ ψεύδει, ἵνα κριθῶσι πάντες οἱ μὴ πιστεύ σαντες τῇ ἀληθείᾳ, ἀλλ᾽ εὐδοκήσαντες τῇ ἀδικίᾳ. ο Τὸ δὲ ζητηθὲν ὅρα εἰ οὕτως λύσαι δυνησόμεθα, ὅτι, βαπτίσαι. Οὗτός ἐστιν ὁ λόγος. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B A throno excelso et elato ', ut ad populum diceret : D mia de Joanne. Itaque omnnium pessimus, liomo "Isai, vi, 4. ibid. 9. * Luc. 1, 17. Joan. 1, 7. ‹ Auditu audietis, et non intelligetis 8, › et quæ se- quuntur; ita etiam Joannem (suppresso principio missionis, analogiam et rationen habentis ad mis- sionem Isaiæ ) mitti ad baptizandum et præparan- dum Domino populum instructum, et ad testifican- dum de luce. His ita dictis ad primam rationem solutiones tales adducuntur, assensuni attrahentes ad id quod de Joanne profundius excogitatum est; ex eodem enim loco subjungitur: Hic venit ad testificandum, ut testaretur de luce " ; : si enimn venit, alicunde venit. Dicendum etiam est illi qui gravate admittit id quod in sequentibus a Joanne dicitur, postquam vidit Spiritum sanctum descen- dentein ceu columbam super Servatore " '; inquit enim : • Qui misit me ad baptizandum in aqua, ille mihi dixit : Super quein videris Spiritum de- scendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto et igni. › Quando enim ille qui misit hoc præcepit ? Al probabile est re- At sponsurum ad interrogationem hanc, eum qui ad Joannem loquebatur, tum hæc verba dixisse ei cum eum mitteret ut baptizare inciperet. Adhuc ad pro- bandum quod alicunde ex alio loco missus sit Joannes, qui corpus assumit, causam non aliam ad- ventus sui in vitam habens, quam ut testaretur de luce, majoris ponderis est quod repletus Spi- ritu sancto adhuc ex utero matris suæ dicitur a Gabriele, qui nuntiavit Zachariæ quidem ortum Joannis, Mariæ autem Servatoris nostri inter homi- C nes adventum ; et illud etiam : • Ecce enimn ut facta est vox salutationis tuæ in auribus meis, ex- sultavit in gaudio infans in utero meo 15. › Proinde qui cavet ne quidquam vel injuste, vel casu, vel privata electione faciat, antiquiorem esse Joummis animain quam corpus admittat necesse est, et antea subsistentem missam fuisse ad ministerium testandi de luce. Ad hæc haud ita contemnendum est etiam illud : « Hic est Elias qui venturus est '. . Quod si prævaluerit universalis de anima opinio, tanquam quæ cum corpore pariter non seminetur, sed ante ipsum exsistat, ob variasque causas carnem et sanguinem indual, particula, e missus a Deo ",, non videbitur amplius dicta, ceu res quædam exi- 13, 15, 32. ibid. 44. peccati, alius perditionis dicitur apud Paulum mitti a Deo : e Propter hoc enim, o inquit, « mit tit illis Deus actionem erroris, ut credant menda- cio · ut judicentur quotquot veritati non credunt, sed sibi complacent in injustitia. At vide num hanc quæstionem sic solvere possimus, nempe quod, quemadmodum simpliciter omnis homo, eo quod creatus sit a Deo, homo est Dei; sed nullos ibid. 32. ss ibid. 33. ibid. 7. Luc. 1, Matth. xl, 14. Joan. 1, 6. Thess. 1, 10, 11. Sed restituitur e codd. Barberino et Bodleiano. Barberinus, gitur in codice Bodleiano; in Regio autem et Bar- Derino, (92) Προσάγονται. Deest in editione lluetiana, (95) Βαπτίζειν. Sic codex Bodleianus ; Regius et (94) Ἔχοντος. Legendum videtur έχοντα. (95) Οὗτός ἐστιν ὁ Ἠλίας ό μέλλων. Sic le

ὁ κληθεὶς (2) ὑπὸ ἀνθρώπων Ἰακώβ, τὸ δὲ ὄνομά μου Ἰσραὴλ, ὁ κληθεὶς ὑπὸ Θεοῦ Ἰσραήλ, ἀνὴρ ὁρῶν θεόν, ὅτι ἐγὼ πρωτόγονος παντός ζώου ζωουμένου ὑπὸ Θεοῦ. Καὶ ἐπιφέρει· « Ἐγὼ δὲ ὅτε ήρχόμην ἀπὸ Μεσοποταμίας τῆς Συρίας, ἐξῆλθεν Ούριὴλ ὁ ἄγ- γελος τοῦ Θεοῦ, καὶ εἶπεν, ὅτι· Κατέβην ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ κατεσκήνωσα ἐν ἀνθρώποις· καὶ ὅτι ἐκλήθη (5) ὀνόματι Ἰακώβ, ἐξήλωσε, καὶ ἐμαχέσατό μοι, καὶ ἐπάλαιε πρὸς μὲ, λέγων προτερήσειν ἐπάνω τοῦ ὀνό ματος μου τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ τοῦ πρὸ παντὸς ἀγ γέλου. Καὶ εἶπα αὐτῷ τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ πόσος (4) ἐπὶν ἐν υἱοῖς Θεοῦ. Οὐχὶ σὺ Ουριήλ ὄγδοος ἐμοῦ, κἀγὼ Ἰσραὴλ ἀρχάγγελος δυνάμεως Κυρίου (5), καὶ ἀρχιχιλίαρχος εἰμι ἐν υἱοῖς Θεοῦ; Οὐχὶ ἐγὼ Ἰσ ραὴλ ὁ ἐν προσώπῳ Θεοῦ λειτουργός πρῶτος, καὶ ἐπεκαλεσάμην ἐν ὀνόματι ἀσβέστῳ τὸν Θεόν μου;» Εἰκὸς γὰρ τούτων ἀληθῶς ὑπὸ τοῦ Ἰακὼβ λεγομένων, καὶ διὰ τοῦτο ἀναγεγραμμένων, καὶ τό· . Ἐν κοιλίᾳ ἐπτέρνισε τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, » συνετώς γεγονέναι. Ἐπίστησον δὲ εἰ τὸ διαβόητον περὶ Ἰακὼν καὶ Ή- σαν ζήτημα λύσιν ἔχει· ἐπεὶ ι μηδέπω γεννηθέντων, μηδὲ πραξάντων τι ἀγαθὸν ἢ φαῦλον, ἵνα ἡ κατ' ἐκε λογὴν πρόθεσις τοῦ Θεοῦ μένῃ, οὐκ ἐξ ἔργων, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ καλοῦντος ἐῤῥήθη, ὅτι: Ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι, καθάπερ γέγραπται· Τὸν Ἰακὼν ἡγά- πησα, τὸν δὲ Ἡσαῦ ἐμίσησα. Τί οὖν ἐροῦμεν; Μὴ ἀδικία παρὰ τῷ Θεῷ ; Μη γένοιτο ! » Μήπω δὲ γεννη- θέντων, μηδὲ πραξάντων τι ἀγαθὸν ἢ φαῦλον, ἵν' ἡ κατ' ἐκλογὴν πρόθεσις τοῦ Θεοῦ μένῃ, οὐκ ἐξ ἔργων, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Θεοῦ καλοῦντος ἐῤῥήθη· οὐ κατατρεχόν- των οὖν ἡμῶν (6) ἐπὶ τὰ πρὸ τοῦ βίου τούτου ἔργα, πῶς ἀληθὲς τὸ μὴ εἶναι ἄδικον παρὰ Θεῷ, τοῦ μείζο νας δουλεύοντος τῷ ἐλάττονι καὶ μισουμένου πρὶν ποιῆσαι τὰ ἄξια τοῦ δουλεύειν καὶ τὰ ἄξια τοῦ μισεῖ σθαι; Ἐπὶ πλεῖον δὲ παρεξέβημεν παραλαβόντες τὸν περὶ Ἰακὼν λόγον, καὶ μαρτυράμενοι ἡμῖν οὐκ ευκαταφρόνητον Γραφὴν, ἵνα πιστικώτερον ὁ περὶ Ιωάννου γένηται λόγος, κατασκευάζων αὐτὸν, κατὰ τὴν τοῦ Ησαίου φωνὴν (7), ἄγγελον ὄντα ἐν σώματι γεγονέναι ὑπὲρ τοῦ μαρτυρῆσαι τῷ φωτί. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ Ἰωάννου τοῦ ἀνθρώπου, γος διαφέρουσι, δυναμένης μέντοιγε ποτε φωνῆς τῆς μηδεν σημαινούσης (8) προφέρεσθαι χωρίς λόγου, οἴον τε δὲ ὄντος καὶ λόγου χωρὶς τῷ νῷ ἀπαγγέλλε σθαι φωνῆς, ὡς ἐπὰν ἐν ἑαυτοῖς διεξοδεύωμεν, οὕτω τοῦ Σωτῆρος, κατά τινα ἐπίνοιαν, ὄντος λόγου, δια- " οὐ κληθείς. εκλήθην. (*) Πόσος. πρῶτος. ἀρχάγγελος, δυνάμενος Κυρίου. Περὶ ἀρχῶν, Ει Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου, φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. Ηυετιυs. συμβαινούσης. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B creati fuerunt. Ego autem Jacob, vocatus ab homi Ose. XII, 3. Rom. ix. et sea. et Barberinus, Bartierimus, Sic codex Bodleianus; Regius et Barberinus, nus et Barberinus; editio fuetiana, docet Origenes lib. cap. 1, et ca- Fae ejusdem libri tertio. Ilunc in Origene errorem PATE OL. GR. XIV. nibus Jacob, nomen vero meum Israel, qui vocor Israel a Deo, vir videns Deum, quoniam ego pri- mogenitus omnis animantis a Deo animati. » subjungit : . Cum vero ego venissem a Mesopoia- mia Syriæ, exivit Uriel angelus Dei, et dicit se de- scendisse ad terrain, et habitasse inter homines, et quod vocatus fuisset nomine Jacob, æmulatusquo est, et pugnavit mecum, et luctatus est, nibi di- cens, suum nomen primas habere supra nomen meum, et ante omnem angelum. Interrogavique eum de nomine suo, et quotus esset inter filios Dei. Nonne tu es Uriel octavus a me, et ego Israel ar- changelus potentiæ Domini, et princeps tribunus militum inter filios Dei? Nonne ego israei in per- sona Dei minister primus, et invocavi nomine inexstinguibili Deum meum? » Probabile enim est his a Jacob vere dictis, et ob hoc scriptis, etiam illud : < ln utero supplantavit fratrem suum 31, prudenter factum fuisse. Inspice vero num celeber- rima quæstio de Jacob et Esau solutionem habeat, quandoquidem ‹ nondum natis pueris, cum neque boui quidpiam fecissent neque mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operi- bus, sed ex vocante dictum est illi: Major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau vero odio babui. Quid igitur dicemus? Num injustitia est apud Deum ? Alsit * ! » [(9) Si autem cum nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali, ut secundum electionem propositum Dei ma- neret, non ex operibus, sed ex vocante Deo dictum est;] non recurrentibus ergo nobis ad opera banc vitam præcedentia, quomodo verum erit, injusti- tjam non esse apud Deum, si major minori serviat, odio habitus, antequam digna vel servitute, vel odio facial? Sed latius digressi sumus sermonem Jacob assumentes, et adducentes nobis in testimo- nium Scripturam haud ita facile contemnendam, ut confirmatior de Joanne oratio ea esset, quæ astruit eum angelum exsistentem, juxta Isaiæ vocem, in corpore advenisse testificaturum de luce. Sed hac- D tenus de Joanne lomine. C sermo apud nos differunt, cum interdum proferri possit vox nihil significans absque sermone, itidem- que sermo absque voce renuntjari possit menti (veluti cum intra uos ipsos discurrimus), ita Joan- nem etiam, veluti vocem exsistentem ad compara- damnat Epiphanius hæres. LXIV, cap. 9, et alii: de eoque agitur in Origenianis. 2, quasi locus iste qui Malachiæ est : ad Isaiam a Marco re- feratur, non sequens ille, et Barberinus, tione Perionii supplevimus. 26. Ἡγοῦμαι δὲ, ὅτι, ὥσπερ ἐν ἡμῖν φωνὴ καὶ λό (2) Ὁ κληθείς. Sic codex Bodleianus; Regius (5) Εκλήθη. Ita codex Bodleianus; Regius et (5) Αρχάγγελος δυνάμεως Κυρίου. Ita Bodleia- (6) Οὐ κατατρεχόντων οὖν ἡμῶν, etc. Eadem 26. Arbitror vero ego, quemadmodum vos et (7) Κατὰ τὴν τοῦ Ησαίου φωνήν. Juxta Marci ι, (8) Σημαινούσης. Sic codex Bodleianus; Regius (9) Haec a Ferrario praetermissa ex interpreta-

ὁ κληθεὶς (2) ὑπὸ ἀνθρώπων Ἰακώβ, τὸ δὲ ὄνομά μου Ἰσραὴλ, ὁ κληθεὶς ὑπὸ Θεοῦ Ἰσραήλ, ἀνὴρ ὁρῶν θεόν, ὅτι ἐγὼ πρωτόγονος παντός ζώου ζωουμένου ὑπὸ Θεοῦ. Καὶ ἐπιφέρει· « Ἐγὼ δὲ ὅτε ήρχόμην ἀπὸ Μεσοποταμίας τῆς Συρίας, ἐξῆλθεν Ούριὴλ ὁ ἄγ- γελος τοῦ Θεοῦ, καὶ εἶπεν, ὅτι· Κατέβην ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ κατεσκήνωσα ἐν ἀνθρώποις· καὶ ὅτι ἐκλήθη (5) ὀνόματι Ἰακώβ, ἐξήλωσε, καὶ ἐμαχέσατό μοι, καὶ ἐπάλαιε πρὸς μὲ, λέγων προτερήσειν ἐπάνω τοῦ ὀνό ματος μου τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ τοῦ πρὸ παντὸς ἀγ γέλου. Καὶ εἶπα αὐτῷ τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ πόσος (4) ἐπὶν ἐν υἱοῖς Θεοῦ. Οὐχὶ σὺ Ουριήλ ὄγδοος ἐμοῦ, κἀγὼ Ἰσραὴλ ἀρχάγγελος δυνάμεως Κυρίου (5), καὶ ἀρχιχιλίαρχος εἰμι ἐν υἱοῖς Θεοῦ; Οὐχὶ ἐγὼ Ἰσ ραὴλ ὁ ἐν προσώπῳ Θεοῦ λειτουργός πρῶτος, καὶ ἐπεκαλεσάμην ἐν ὀνόματι ἀσβέστῳ τὸν Θεόν μου;» Εἰκὸς γὰρ τούτων ἀληθῶς ὑπὸ τοῦ Ἰακὼβ λεγομένων, καὶ διὰ τοῦτο ἀναγεγραμμένων, καὶ τό· . Ἐν κοιλίᾳ ἐπτέρνισε τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, » συνετώς γεγονέναι. Ἐπίστησον δὲ εἰ τὸ διαβόητον περὶ Ἰακὼν καὶ Ή- σαν ζήτημα λύσιν ἔχει· ἐπεὶ ι μηδέπω γεννηθέντων, μηδὲ πραξάντων τι ἀγαθὸν ἢ φαῦλον, ἵνα ἡ κατ' ἐκε λογὴν πρόθεσις τοῦ Θεοῦ μένῃ, οὐκ ἐξ ἔργων, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ καλοῦντος ἐῤῥήθη, ὅτι: Ὁ μείζων δουλεύσει τῷ ἐλάσσονι, καθάπερ γέγραπται· Τὸν Ἰακὼν ἡγά- πησα, τὸν δὲ Ἡσαῦ ἐμίσησα. Τί οὖν ἐροῦμεν; Μὴ ἀδικία παρὰ τῷ Θεῷ ; Μη γένοιτο ! » Μήπω δὲ γεννη- θέντων, μηδὲ πραξάντων τι ἀγαθὸν ἢ φαῦλον, ἵν' ἡ κατ' ἐκλογὴν πρόθεσις τοῦ Θεοῦ μένῃ, οὐκ ἐξ ἔργων, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Θεοῦ καλοῦντος ἐῤῥήθη· οὐ κατατρεχόν- των οὖν ἡμῶν (6) ἐπὶ τὰ πρὸ τοῦ βίου τούτου ἔργα, πῶς ἀληθὲς τὸ μὴ εἶναι ἄδικον παρὰ Θεῷ, τοῦ μείζο νας δουλεύοντος τῷ ἐλάττονι καὶ μισουμένου πρὶν ποιῆσαι τὰ ἄξια τοῦ δουλεύειν καὶ τὰ ἄξια τοῦ μισεῖ σθαι; Ἐπὶ πλεῖον δὲ παρεξέβημεν παραλαβόντες τὸν περὶ Ἰακὼν λόγον, καὶ μαρτυράμενοι ἡμῖν οὐκ ευκαταφρόνητον Γραφὴν, ἵνα πιστικώτερον ὁ περὶ Ιωάννου γένηται λόγος, κατασκευάζων αὐτὸν, κατὰ τὴν τοῦ Ησαίου φωνὴν (7), ἄγγελον ὄντα ἐν σώματι γεγονέναι ὑπὲρ τοῦ μαρτυρῆσαι τῷ φωτί. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ Ἰωάννου τοῦ ἀνθρώπου, γος διαφέρουσι, δυναμένης μέντοιγε ποτε φωνῆς τῆς μηδεν σημαινούσης (8) προφέρεσθαι χωρίς λόγου, οἴον τε δὲ ὄντος καὶ λόγου χωρὶς τῷ νῷ ἀπαγγέλλε σθαι φωνῆς, ὡς ἐπὰν ἐν ἑαυτοῖς διεξοδεύωμεν, οὕτω τοῦ Σωτῆρος, κατά τινα ἐπίνοιαν, ὄντος λόγου, δια- " οὐ κληθείς. εκλήθην. (*) Πόσος. πρῶτος. ἀρχάγγελος, δυνάμενος Κυρίου. Περὶ ἀρχῶν, Ει Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου, φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. Ηυετιυs. συμβαινούσης. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. B creati fuerunt. Ego autem Jacob, vocatus ab homi Ose. XII, 3. Rom. ix. et sea. et Barberinus, Bartierimus, Sic codex Bodleianus; Regius et Barberinus, nus et Barberinus; editio fuetiana, docet Origenes lib. cap. 1, et ca- Fae ejusdem libri tertio. Ilunc in Origene errorem PATE OL. GR. XIV. nibus Jacob, nomen vero meum Israel, qui vocor Israel a Deo, vir videns Deum, quoniam ego pri- mogenitus omnis animantis a Deo animati. » subjungit : . Cum vero ego venissem a Mesopoia- mia Syriæ, exivit Uriel angelus Dei, et dicit se de- scendisse ad terrain, et habitasse inter homines, et quod vocatus fuisset nomine Jacob, æmulatusquo est, et pugnavit mecum, et luctatus est, nibi di- cens, suum nomen primas habere supra nomen meum, et ante omnem angelum. Interrogavique eum de nomine suo, et quotus esset inter filios Dei. Nonne tu es Uriel octavus a me, et ego Israel ar- changelus potentiæ Domini, et princeps tribunus militum inter filios Dei? Nonne ego israei in per- sona Dei minister primus, et invocavi nomine inexstinguibili Deum meum? » Probabile enim est his a Jacob vere dictis, et ob hoc scriptis, etiam illud : < ln utero supplantavit fratrem suum 31, prudenter factum fuisse. Inspice vero num celeber- rima quæstio de Jacob et Esau solutionem habeat, quandoquidem ‹ nondum natis pueris, cum neque boui quidpiam fecissent neque mali, ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operi- bus, sed ex vocante dictum est illi: Major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau vero odio babui. Quid igitur dicemus? Num injustitia est apud Deum ? Alsit * ! » [(9) Si autem cum nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent, aut mali, ut secundum electionem propositum Dei ma- neret, non ex operibus, sed ex vocante Deo dictum est;] non recurrentibus ergo nobis ad opera banc vitam præcedentia, quomodo verum erit, injusti- tjam non esse apud Deum, si major minori serviat, odio habitus, antequam digna vel servitute, vel odio facial? Sed latius digressi sumus sermonem Jacob assumentes, et adducentes nobis in testimo- nium Scripturam haud ita facile contemnendam, ut confirmatior de Joanne oratio ea esset, quæ astruit eum angelum exsistentem, juxta Isaiæ vocem, in corpore advenisse testificaturum de luce. Sed hac- D tenus de Joanne lomine. C sermo apud nos differunt, cum interdum proferri possit vox nihil significans absque sermone, itidem- que sermo absque voce renuntjari possit menti (veluti cum intra uos ipsos discurrimus), ita Joan- nem etiam, veluti vocem exsistentem ad compara- damnat Epiphanius hæres. LXIV, cap. 9, et alii: de eoque agitur in Origenianis. 2, quasi locus iste qui Malachiæ est : ad Isaiam a Marco re- feratur, non sequens ille, et Barberinus, tione Perionii supplevimus. 26. Ἡγοῦμαι δὲ, ὅτι, ὥσπερ ἐν ἡμῖν φωνὴ καὶ λό (2) Ὁ κληθείς. Sic codex Bodleianus; Regius (5) Εκλήθη. Ita codex Bodleianus; Regius et (5) Αρχάγγελος δυνάμεως Κυρίου. Ita Bodleia- (6) Οὐ κατατρεχόντων οὖν ἡμῶν, etc. Eadem 26. Arbitror vero ego, quemadmodum vos et (7) Κατὰ τὴν τοῦ Ησαίου φωνήν. Juxta Marci ι, (8) Σημαινούσης. Sic codex Bodleianus; Regius (9) Haec a Ferrario praetermissa ex interpreta-

φέρει καὶ τούτου ὁ Ἰωάννης, ὡς πρὸς τὴν ἀναλογίαν Β μάτων, νόμενον, τοῦ Χριστοῦ τυγχάνοντος λόγου φωνὴ ὤν. Ἐπὶ τοῦ το δέ με προκαλεῖται αὐτὸς ὁ Ἰωάννης, ὅστις ποτὲ εἴη πρὸς τοὺς πυνθανομένους ἀποκρινόμενος· « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο ἀπιστήσας ὁ Ζαχαρίας τῇ γενέσει τῆς δεικνυούσης τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ φωνῆς, ἀπόλλυσι τὴν φωνὴν, λαμβάνων αὐτὴν ὅτε γεννᾶται ὁ πρόδρο μος τοῦ λόγου φωνή. Ενωτίσασθαι γὰρ δεῖ φωνήν, ἵνα μετὰ ταῦτα ὁ νοῦς τὸν δεικνύμενον ὑπὸ τῆς φω νῆς λόγον δέξασθαι δυνηθῇ. Διόπερ καὶ ὀλίγῳ πρε- σβύτερος κατὰ τὸ γενέσθαι ὁ Ἰωάννης ἐστὶ τοῦ Χρι- στοῦ· φωνῆς γὰρ πρὸ λόγου ἀντιλαμβανόμεθα. ᾿Αλλὰ καὶ δείκνυσι τὸν Χριστὸν ὁ Ἰωάννης· φωνῇ γὰρ παρ- ίσταται ὁ λόγος· ἀλλὰ καὶ βαπτίζεται ὑπὸ Ἰωάν- νου ὁ Χριστὸς, ὁμολογοῦντος (10) χρείαν ἔχειν ὑπ' αὐτοῦ βαπτισθῆναι· ἀνθρώποις γὰρ ὑπὸ φωνῆς και θαίρεται λόγος, τῇ φύσει τοῦ λόγου καθαίροντος πᾶ- σαν τὴν σημαίνουσαν φωνήν. Καὶ ἀπαξαπλῶς ὅτε Ἰωάννης τὸν Χριστὸν δείκνυσιν, ἄνθρωπος Θεὸν δεί- κνυσι, καὶ Σωτῆρα τὸν ἀσώματον, καὶ φωνὴ τὸν λόγον. ὀνομάτων ενέργεια, οὕτω καὶ, ἐπὶ τοῦ τόπου τούτου τὸ ἰδεῖν ὅ τι σημαίνει ὁ Ἰωάννης καὶ ὁ Ζαχαρίας. Καὶ γὰρ ὡς ὄντος τινὸς οὐκ εὐκαταφρονήτου, κατὰ τὴν τοῦ ὀνόματος θέσιν, οἱ μὲν συγγενεῖς Ζαχαρίαν αὐτὸν καλεῖσθαι βούλονται, ξενιζόμενοι ἐπὶ τῷ βού λεσθαι τὴν Ἐλισάβετ Ιωάννην αὐτὸν ὀνομάζειν· ὁ δὲ Ζαχαρίας γράψας τό· « Ἰωάννης ἔσται ὄνομα αὐτ τῷ, ἀπολύεται τῆς ἐπιπόνου σιωπῆς. Εὕρομεν τοί νυν ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν ὀνομάτων (11), « Ιωάννης, ο τὸ, « Ἰωά, » χωρὶς του, ο νης, » μεταλαμβανόμε νον (12), ὅπερ ταὐτὸν οἰόμεθα εἶναι τῷ, Ἰωάννης ἐπεὶ καὶ ἄλλα ἡ Καινή Διαθήκη Εβραίων ὀνόματα ἐξελλήνισε, χαρακτῆρι αὐτὰ εἰποῦσα Ελληνικῷ, ὡσε περ ἐπὶ Ἰακώβ, Ἰάκωβον, καὶ ἐπὶ Συμεών, Σι- μωνα (13). Ζαχαρίας δὲ « μνήμη » εἶναι λέγεται· ἡ δὲ Ἐλισάβετ • Θεοῦ μου ὄρχος, » ή « Θεοῦ μου ἕβδο- μον. » ᾿Απὸ Θεοῦ δὲ χάρις ἐκ τῆς περὶ Θεοῦ μνήμης κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὅρκον τὸν περὶ τοὺς πατέ ρας ἐγενήθη ὁ Ἰωάννης, ἑτοιμάζων Κυρίῳ λαὸν κατ εσκευασμένον, ἐπὶ τέλει τῆς Παλαιᾶς γενομένης Διαθήκης, ἤ ἐστι (14) σαββατισμοῦ κορωνίς· δι' δ Ζαχαρίας μνήμη είναι λέγεται, Θεοῦ. ἀπὸ Θεοῦ δὲ χάρις, ἐκ τῆς περὶ Θεοῦ μνήμης κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὅρκον Σιμών. ἢ ἔτι. i ORIGENIS tionem Christi, qui sermo est, differre a Servatore, A qui juxta quamdam considerationem sermo est. Ad hoc autem me invitat ipse Joannes, quisnam tan- dem esset ad interrogantes respondens : ‹ Ego vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus ss. » Et fortasse propter hoc incredulus Zacharias in ortu vocis quæ demonstrat sermonem Dei, amittit vocem, sumens eam, na- scente voce, quæ est præcursor sermonis. Vox enim auribus percipiatur oportet, ut postea mens de- monstratum a voce sermonem excipere valeat. Idcirco etiam paulo antiquior Christo est Joannes, quod ad ortum pertinet : vocem enim ante sermo- nem recipimus. Demonstrat etiam Christum Joan- nes, quia voce demonstratur sermno; atque eliam baptizatur Christus a Joanne, falente se opus ha- bere ut ab ipso baptizetur, quia sermo purificatur a voce inter homines, cum natura vocem omnein significantem purificet sermo. Prorsusque cuin Joannes Christum ostendit, homo Deum ostendit, et Servatorem incorporeum, et vox sermonem. 8627. Ut autem in rebus multis nominum eviden- tia est utilis, sic hoc quoque in loco utile erit videre quid Zacharias quidve Joannes significent. Etenim perinde ac si esset aliquis non contemnendus, quod ad nominis positionem attinet, cognati quidem Zacha- riam appellandum censent ", rei novitate turbati, quia vellet cum Elisabeth Joannem appellare: cum vero: ⚫ Joannes erit illi nomen, › Zacharias scripsisset, a molesto silentio liberatur. Invenimus ergo in Inter- pretatione nominum Joannes, et invenimus particulam Joa, seorsum sumptam, sine nes, quod idem valere putamus atque Joannes; quoniam alia quoque Novum Instrumentum Hebræorum nomina Græce reddiderit, forma Græca pronuntians ipsa, veluti pro Jacob, Jacobum ; pro Symeon, Simonem. Porro Zacharias memoria esse dicitur : Elisabeth vero Dei mei jusju- randum, vel Dei mei septimum. Ex memoria igitur de Deo, juxta jusjurandum Dei nostri, quod jura- vit ad patres ", genitus est Joannes (hoc est gra- tia a Deo) præparans Domino populum instructum ”, cum Vetus Instrumentum, quod est sabbatismi extremitas, pervenisset ad finem. Quare gigni non Joan. 1, 23. * Luc. 1, et seq. * ibid. 75. etc. librum hoc titulo scripserat Philo. Quod autem in Veteri Testamento ipse egerat, idem in Novo factitavit Origenes, suumque librum libro Philonis adjunxit, atque hujus operis hic videtur meminisse. HUETIUS. etc. Non nunc primun Origenis in lle- braicis imperitiam deprehendimus. Joannes, quod est form, fit a pm. Plerique ex præfixo for- matum putant, ut alia pleraque per, Jo, incepta vocabula : in quo sane falluntur; sunt enim ser- viles, et nominis formatrices litteræ. Quod vero hic, Joannes, idem esse scribit Origenes ac Jon, C D ss ibid. 17. sine id est 9, sine nes, addidisset saltem, tolerabilius esset, quamvis æque a vero alienumı ; id enim dixerunt alii, item docti : Hieronymus puta, De nominib. Hebr. et in Matth. Cum subjungit quoque, addere des bebat, Quae tamen ab aliis accepta infra reclius exposuit: inquit (id est Joannes) (id est Zacha- rias) (id est Elisa- beth), etc. ID. et Barberinus, Barberinus, (10) Ομολογοῦντος. Legendum videtur ὁμολογῶν. (11) Εὔρομεν τοίνυν ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν ὀνο (12) Τό, ο Ιωά, » χωρὶς τοῦ, « της, » μεταλαμβα- 27. Χρήσιμον δ' ἂν ἦν, ὥσπερ ἐπὶ πολλῶν ἡ τῶν (13) Σίμωνα. Codex Bodleianus Σιμώνα; Regius (14) Η έστι. Ita codex Bodleianus; Regius et

φέρει καὶ τούτου ὁ Ἰωάννης, ὡς πρὸς τὴν ἀναλογίαν Β μάτων, νόμενον, τοῦ Χριστοῦ τυγχάνοντος λόγου φωνὴ ὤν. Ἐπὶ τοῦ το δέ με προκαλεῖται αὐτὸς ὁ Ἰωάννης, ὅστις ποτὲ εἴη πρὸς τοὺς πυνθανομένους ἀποκρινόμενος· « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο ἀπιστήσας ὁ Ζαχαρίας τῇ γενέσει τῆς δεικνυούσης τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ φωνῆς, ἀπόλλυσι τὴν φωνὴν, λαμβάνων αὐτὴν ὅτε γεννᾶται ὁ πρόδρο μος τοῦ λόγου φωνή. Ενωτίσασθαι γὰρ δεῖ φωνήν, ἵνα μετὰ ταῦτα ὁ νοῦς τὸν δεικνύμενον ὑπὸ τῆς φω νῆς λόγον δέξασθαι δυνηθῇ. Διόπερ καὶ ὀλίγῳ πρε- σβύτερος κατὰ τὸ γενέσθαι ὁ Ἰωάννης ἐστὶ τοῦ Χρι- στοῦ· φωνῆς γὰρ πρὸ λόγου ἀντιλαμβανόμεθα. ᾿Αλλὰ καὶ δείκνυσι τὸν Χριστὸν ὁ Ἰωάννης· φωνῇ γὰρ παρ- ίσταται ὁ λόγος· ἀλλὰ καὶ βαπτίζεται ὑπὸ Ἰωάν- νου ὁ Χριστὸς, ὁμολογοῦντος (10) χρείαν ἔχειν ὑπ' αὐτοῦ βαπτισθῆναι· ἀνθρώποις γὰρ ὑπὸ φωνῆς και θαίρεται λόγος, τῇ φύσει τοῦ λόγου καθαίροντος πᾶ- σαν τὴν σημαίνουσαν φωνήν. Καὶ ἀπαξαπλῶς ὅτε Ἰωάννης τὸν Χριστὸν δείκνυσιν, ἄνθρωπος Θεὸν δεί- κνυσι, καὶ Σωτῆρα τὸν ἀσώματον, καὶ φωνὴ τὸν λόγον. ὀνομάτων ενέργεια, οὕτω καὶ, ἐπὶ τοῦ τόπου τούτου τὸ ἰδεῖν ὅ τι σημαίνει ὁ Ἰωάννης καὶ ὁ Ζαχαρίας. Καὶ γὰρ ὡς ὄντος τινὸς οὐκ εὐκαταφρονήτου, κατὰ τὴν τοῦ ὀνόματος θέσιν, οἱ μὲν συγγενεῖς Ζαχαρίαν αὐτὸν καλεῖσθαι βούλονται, ξενιζόμενοι ἐπὶ τῷ βού λεσθαι τὴν Ἐλισάβετ Ιωάννην αὐτὸν ὀνομάζειν· ὁ δὲ Ζαχαρίας γράψας τό· « Ἰωάννης ἔσται ὄνομα αὐτ τῷ, ἀπολύεται τῆς ἐπιπόνου σιωπῆς. Εὕρομεν τοί νυν ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν ὀνομάτων (11), « Ιωάννης, ο τὸ, « Ἰωά, » χωρὶς του, ο νης, » μεταλαμβανόμε νον (12), ὅπερ ταὐτὸν οἰόμεθα εἶναι τῷ, Ἰωάννης ἐπεὶ καὶ ἄλλα ἡ Καινή Διαθήκη Εβραίων ὀνόματα ἐξελλήνισε, χαρακτῆρι αὐτὰ εἰποῦσα Ελληνικῷ, ὡσε περ ἐπὶ Ἰακώβ, Ἰάκωβον, καὶ ἐπὶ Συμεών, Σι- μωνα (13). Ζαχαρίας δὲ « μνήμη » εἶναι λέγεται· ἡ δὲ Ἐλισάβετ • Θεοῦ μου ὄρχος, » ή « Θεοῦ μου ἕβδο- μον. » ᾿Απὸ Θεοῦ δὲ χάρις ἐκ τῆς περὶ Θεοῦ μνήμης κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὅρκον τὸν περὶ τοὺς πατέ ρας ἐγενήθη ὁ Ἰωάννης, ἑτοιμάζων Κυρίῳ λαὸν κατ εσκευασμένον, ἐπὶ τέλει τῆς Παλαιᾶς γενομένης Διαθήκης, ἤ ἐστι (14) σαββατισμοῦ κορωνίς· δι' δ Ζαχαρίας μνήμη είναι λέγεται, Θεοῦ. ἀπὸ Θεοῦ δὲ χάρις, ἐκ τῆς περὶ Θεοῦ μνήμης κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὅρκον Σιμών. ἢ ἔτι. i ORIGENIS tionem Christi, qui sermo est, differre a Servatore, A qui juxta quamdam considerationem sermo est. Ad hoc autem me invitat ipse Joannes, quisnam tan- dem esset ad interrogantes respondens : ‹ Ego vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus ss. » Et fortasse propter hoc incredulus Zacharias in ortu vocis quæ demonstrat sermonem Dei, amittit vocem, sumens eam, na- scente voce, quæ est præcursor sermonis. Vox enim auribus percipiatur oportet, ut postea mens de- monstratum a voce sermonem excipere valeat. Idcirco etiam paulo antiquior Christo est Joannes, quod ad ortum pertinet : vocem enim ante sermo- nem recipimus. Demonstrat etiam Christum Joan- nes, quia voce demonstratur sermno; atque eliam baptizatur Christus a Joanne, falente se opus ha- bere ut ab ipso baptizetur, quia sermo purificatur a voce inter homines, cum natura vocem omnein significantem purificet sermo. Prorsusque cuin Joannes Christum ostendit, homo Deum ostendit, et Servatorem incorporeum, et vox sermonem. 8627. Ut autem in rebus multis nominum eviden- tia est utilis, sic hoc quoque in loco utile erit videre quid Zacharias quidve Joannes significent. Etenim perinde ac si esset aliquis non contemnendus, quod ad nominis positionem attinet, cognati quidem Zacha- riam appellandum censent ", rei novitate turbati, quia vellet cum Elisabeth Joannem appellare: cum vero: ⚫ Joannes erit illi nomen, › Zacharias scripsisset, a molesto silentio liberatur. Invenimus ergo in Inter- pretatione nominum Joannes, et invenimus particulam Joa, seorsum sumptam, sine nes, quod idem valere putamus atque Joannes; quoniam alia quoque Novum Instrumentum Hebræorum nomina Græce reddiderit, forma Græca pronuntians ipsa, veluti pro Jacob, Jacobum ; pro Symeon, Simonem. Porro Zacharias memoria esse dicitur : Elisabeth vero Dei mei jusju- randum, vel Dei mei septimum. Ex memoria igitur de Deo, juxta jusjurandum Dei nostri, quod jura- vit ad patres ", genitus est Joannes (hoc est gra- tia a Deo) præparans Domino populum instructum ”, cum Vetus Instrumentum, quod est sabbatismi extremitas, pervenisset ad finem. Quare gigni non Joan. 1, 23. * Luc. 1, et seq. * ibid. 75. etc. librum hoc titulo scripserat Philo. Quod autem in Veteri Testamento ipse egerat, idem in Novo factitavit Origenes, suumque librum libro Philonis adjunxit, atque hujus operis hic videtur meminisse. HUETIUS. etc. Non nunc primun Origenis in lle- braicis imperitiam deprehendimus. Joannes, quod est form, fit a pm. Plerique ex præfixo for- matum putant, ut alia pleraque per, Jo, incepta vocabula : in quo sane falluntur; sunt enim ser- viles, et nominis formatrices litteræ. Quod vero hic, Joannes, idem esse scribit Origenes ac Jon, C D ss ibid. 17. sine id est 9, sine nes, addidisset saltem, tolerabilius esset, quamvis æque a vero alienumı ; id enim dixerunt alii, item docti : Hieronymus puta, De nominib. Hebr. et in Matth. Cum subjungit quoque, addere des bebat, Quae tamen ab aliis accepta infra reclius exposuit: inquit (id est Joannes) (id est Zacha- rias) (id est Elisa- beth), etc. ID. et Barberinus, Barberinus, (10) Ομολογοῦντος. Legendum videtur ὁμολογῶν. (11) Εὔρομεν τοίνυν ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν ὀνο (12) Τό, ο Ιωά, » χωρὶς τοῦ, « της, » μεταλαμβα- 27. Χρήσιμον δ' ἂν ἦν, ὥσπερ ἐπὶ πολλῶν ἡ τῶν (13) Σίμωνα. Codex Bodleianus Σιμώνα; Regius (14) Η έστι. Ita codex Bodleianus; Regius et

φέρει καὶ τούτου ὁ Ἰωάννης, ὡς πρὸς τὴν ἀναλογίαν Β μάτων, νόμενον, τοῦ Χριστοῦ τυγχάνοντος λόγου φωνὴ ὤν. Ἐπὶ τοῦ το δέ με προκαλεῖται αὐτὸς ὁ Ἰωάννης, ὅστις ποτὲ εἴη πρὸς τοὺς πυνθανομένους ἀποκρινόμενος· « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο ἀπιστήσας ὁ Ζαχαρίας τῇ γενέσει τῆς δεικνυούσης τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ φωνῆς, ἀπόλλυσι τὴν φωνὴν, λαμβάνων αὐτὴν ὅτε γεννᾶται ὁ πρόδρο μος τοῦ λόγου φωνή. Ενωτίσασθαι γὰρ δεῖ φωνήν, ἵνα μετὰ ταῦτα ὁ νοῦς τὸν δεικνύμενον ὑπὸ τῆς φω νῆς λόγον δέξασθαι δυνηθῇ. Διόπερ καὶ ὀλίγῳ πρε- σβύτερος κατὰ τὸ γενέσθαι ὁ Ἰωάννης ἐστὶ τοῦ Χρι- στοῦ· φωνῆς γὰρ πρὸ λόγου ἀντιλαμβανόμεθα. ᾿Αλλὰ καὶ δείκνυσι τὸν Χριστὸν ὁ Ἰωάννης· φωνῇ γὰρ παρ- ίσταται ὁ λόγος· ἀλλὰ καὶ βαπτίζεται ὑπὸ Ἰωάν- νου ὁ Χριστὸς, ὁμολογοῦντος (10) χρείαν ἔχειν ὑπ' αὐτοῦ βαπτισθῆναι· ἀνθρώποις γὰρ ὑπὸ φωνῆς και θαίρεται λόγος, τῇ φύσει τοῦ λόγου καθαίροντος πᾶ- σαν τὴν σημαίνουσαν φωνήν. Καὶ ἀπαξαπλῶς ὅτε Ἰωάννης τὸν Χριστὸν δείκνυσιν, ἄνθρωπος Θεὸν δεί- κνυσι, καὶ Σωτῆρα τὸν ἀσώματον, καὶ φωνὴ τὸν λόγον. ὀνομάτων ενέργεια, οὕτω καὶ, ἐπὶ τοῦ τόπου τούτου τὸ ἰδεῖν ὅ τι σημαίνει ὁ Ἰωάννης καὶ ὁ Ζαχαρίας. Καὶ γὰρ ὡς ὄντος τινὸς οὐκ εὐκαταφρονήτου, κατὰ τὴν τοῦ ὀνόματος θέσιν, οἱ μὲν συγγενεῖς Ζαχαρίαν αὐτὸν καλεῖσθαι βούλονται, ξενιζόμενοι ἐπὶ τῷ βού λεσθαι τὴν Ἐλισάβετ Ιωάννην αὐτὸν ὀνομάζειν· ὁ δὲ Ζαχαρίας γράψας τό· « Ἰωάννης ἔσται ὄνομα αὐτ τῷ, ἀπολύεται τῆς ἐπιπόνου σιωπῆς. Εὕρομεν τοί νυν ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν ὀνομάτων (11), « Ιωάννης, ο τὸ, « Ἰωά, » χωρὶς του, ο νης, » μεταλαμβανόμε νον (12), ὅπερ ταὐτὸν οἰόμεθα εἶναι τῷ, Ἰωάννης ἐπεὶ καὶ ἄλλα ἡ Καινή Διαθήκη Εβραίων ὀνόματα ἐξελλήνισε, χαρακτῆρι αὐτὰ εἰποῦσα Ελληνικῷ, ὡσε περ ἐπὶ Ἰακώβ, Ἰάκωβον, καὶ ἐπὶ Συμεών, Σι- μωνα (13). Ζαχαρίας δὲ « μνήμη » εἶναι λέγεται· ἡ δὲ Ἐλισάβετ • Θεοῦ μου ὄρχος, » ή « Θεοῦ μου ἕβδο- μον. » ᾿Απὸ Θεοῦ δὲ χάρις ἐκ τῆς περὶ Θεοῦ μνήμης κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὅρκον τὸν περὶ τοὺς πατέ ρας ἐγενήθη ὁ Ἰωάννης, ἑτοιμάζων Κυρίῳ λαὸν κατ εσκευασμένον, ἐπὶ τέλει τῆς Παλαιᾶς γενομένης Διαθήκης, ἤ ἐστι (14) σαββατισμοῦ κορωνίς· δι' δ Ζαχαρίας μνήμη είναι λέγεται, Θεοῦ. ἀπὸ Θεοῦ δὲ χάρις, ἐκ τῆς περὶ Θεοῦ μνήμης κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ὅρκον Σιμών. ἢ ἔτι. i ORIGENIS tionem Christi, qui sermo est, differre a Servatore, A qui juxta quamdam considerationem sermo est. Ad hoc autem me invitat ipse Joannes, quisnam tan- dem esset ad interrogantes respondens : ‹ Ego vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus ss. » Et fortasse propter hoc incredulus Zacharias in ortu vocis quæ demonstrat sermonem Dei, amittit vocem, sumens eam, na- scente voce, quæ est præcursor sermonis. Vox enim auribus percipiatur oportet, ut postea mens de- monstratum a voce sermonem excipere valeat. Idcirco etiam paulo antiquior Christo est Joannes, quod ad ortum pertinet : vocem enim ante sermo- nem recipimus. Demonstrat etiam Christum Joan- nes, quia voce demonstratur sermno; atque eliam baptizatur Christus a Joanne, falente se opus ha- bere ut ab ipso baptizetur, quia sermo purificatur a voce inter homines, cum natura vocem omnein significantem purificet sermo. Prorsusque cuin Joannes Christum ostendit, homo Deum ostendit, et Servatorem incorporeum, et vox sermonem. 8627. Ut autem in rebus multis nominum eviden- tia est utilis, sic hoc quoque in loco utile erit videre quid Zacharias quidve Joannes significent. Etenim perinde ac si esset aliquis non contemnendus, quod ad nominis positionem attinet, cognati quidem Zacha- riam appellandum censent ", rei novitate turbati, quia vellet cum Elisabeth Joannem appellare: cum vero: ⚫ Joannes erit illi nomen, › Zacharias scripsisset, a molesto silentio liberatur. Invenimus ergo in Inter- pretatione nominum Joannes, et invenimus particulam Joa, seorsum sumptam, sine nes, quod idem valere putamus atque Joannes; quoniam alia quoque Novum Instrumentum Hebræorum nomina Græce reddiderit, forma Græca pronuntians ipsa, veluti pro Jacob, Jacobum ; pro Symeon, Simonem. Porro Zacharias memoria esse dicitur : Elisabeth vero Dei mei jusju- randum, vel Dei mei septimum. Ex memoria igitur de Deo, juxta jusjurandum Dei nostri, quod jura- vit ad patres ", genitus est Joannes (hoc est gra- tia a Deo) præparans Domino populum instructum ”, cum Vetus Instrumentum, quod est sabbatismi extremitas, pervenisset ad finem. Quare gigni non Joan. 1, 23. * Luc. 1, et seq. * ibid. 75. etc. librum hoc titulo scripserat Philo. Quod autem in Veteri Testamento ipse egerat, idem in Novo factitavit Origenes, suumque librum libro Philonis adjunxit, atque hujus operis hic videtur meminisse. HUETIUS. etc. Non nunc primun Origenis in lle- braicis imperitiam deprehendimus. Joannes, quod est form, fit a pm. Plerique ex præfixo for- matum putant, ut alia pleraque per, Jo, incepta vocabula : in quo sane falluntur; sunt enim ser- viles, et nominis formatrices litteræ. Quod vero hic, Joannes, idem esse scribit Origenes ac Jon, C D ss ibid. 17. sine id est 9, sine nes, addidisset saltem, tolerabilius esset, quamvis æque a vero alienumı ; id enim dixerunt alii, item docti : Hieronymus puta, De nominib. Hebr. et in Matth. Cum subjungit quoque, addere des bebat, Quae tamen ab aliis accepta infra reclius exposuit: inquit (id est Joannes) (id est Zacha- rias) (id est Elisa- beth), etc. ID. et Barberinus, Barberinus, (10) Ομολογοῦντος. Legendum videtur ὁμολογῶν. (11) Εὔρομεν τοίνυν ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τῶν ὀνο (12) Τό, ο Ιωά, » χωρὶς τοῦ, « της, » μεταλαμβα- 27. Χρήσιμον δ' ἂν ἦν, ὥσπερ ἐπὶ πολλῶν ἡ τῶν (13) Σίμωνα. Codex Bodleianus Σιμώνα; Regius (14) Η έστι. Ita codex Bodleianus; Regius et

οὐ δύναται γεγενήσθαι ἀπὸ τῆς ἑβδομάδος τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τὴν μετὰ τὸ σάββατον ἀνάπαυσιν τοῦ Σωτῆ ρος ἡμῶν κατὰ τὴν ἀνάπαυσιν αὐτοῦ ἐμποιοῦντος τοῖς συμμόρφοις τῷ θανάτῳ αὐτοῦ γεγενημένοις, καὶ διὰ τοῦτο (15) καὶ τῆς ἀναστάσεως. περὶ τοῦ φωτὸς, ἵνα πάντες πιστεύσωσι δι' αὐτοῦ. Τῶν ἑτεροδόξων (16) τινὲς πιστεύειν φάσκοντες εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ διὰ τὸ ἀναπλάσσειν ἕτερον παρὰ τὸν Δημιουργὸν, ὡς ἀκόλουθον αὐτοῖς, οὐ προσιέμενοι τὴν ἐπιδημίαν αὐτοῦ ὑπὸ τῶν προφητῶν προκατ ηγγέλθαι, ἀνατρέπειν πειρῶνται τὰς διὰ τῶν προφητῶν περὶ Χριστοῦ μαρτυρίας, φάσκοντες μὴ δεῖσθαι μαρτύρων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἔχοντα τὸ τοῦ πιστεύεσθαι ἄξιον ἔν τε οἷς κατήγγειλε σωτηρίοις λόγοις, δυνάμεως πεπληρωμένοις, καὶ Β ἐν τεραστίοις ἔργοις, αὐτόθεν καταπλήξασθαι πάνθ' ὀντινοῦν δυναμένοις· καί φασιν· Εἰ Μωϋσῆς πεπίστευται διὰ τὸν λόγον καὶ τὰς δυνάμεις, οὐ δεηθείς μαρτύρων πρὸ αὐτοῦ τινων αὐτὸν καταγ γειλάντων, ἀλλὰ καὶ ἕκαστος τῶν προφητῶν παρε- δέχθη ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ὡς ἀπὸ Θεοῦ ἀποσταλείς· πῶς οὐχὶ μᾶλλον Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν διαφέρων δύναται χωρὶς προφητῶν μαρτυρούντων τὰ περὶ αὐτοῦ ἀνῦσαι ὁ βούλεται, καὶ ὠφελῆσαι τὸ τῶν ἀν- θρώπων γένος; Παρέλκειν οὖν οἴονται τὸ ὑπὸ προ- φητῶν αὐτὸν νομίζεσθαι προκατηγγέλθαι, τοῦτο πραγματευσαμένων, ὡς εἴποιεν ἂν ἐκεῖνοι, τῶν τὴν καινότητα τῆς θεότητος παραδέξασθαι τοὺς εἰς Χρι- στὸν πιστεύοντας οὐ βουλομένων, ἀλλὰ ἐπὶ τὸν αὐ- τὸν καταντῆσαι Θεὸν, ἂν καὶ πρὸ Ἰησοῦ Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται ἐδίδαξαν. Λεκτέον οὖν πρὸς αὐτοὺς, ὅτι, πολλῶν αἰτίων δυναμένων γενέσθαι προκαλου- μένων εἰς τὸ πιστεύειν, ἐνίοτέ τινων ἀπὸ τῆσδε μὲν τῆς ἀποδείξεως οὐ πληττομένων, ἀπὸ ἑτέρας δὲ, ἔχειν τὸν Θεὸν πλείονας ἀφορμὰς ἀνθρώποις παρ- έχειν, ἵνα παραδεχθῇ, ὅτι Θεὸς ὁ ὑπὲρ πάντα τὰ γενητὰ ἐνηνθρώπησεν. Εναργώς γοῦν ἔστιν ἰδεῖν τινας ἐκ τῶν προφητικών προῤῥήσεων εἰς θαυμασμὸν τοῦ Χριστοῦ (17) ἐρχομένους, καταπληττομένους τὴν τῶν τοσούτων πρὸ αὐτοῦ προφητῶν φωνὴν, συνε- στᾶσαν τόπον γενέσεως αὐτοῦ, καὶ χώραν ἀνατροφῆς, καὶ ἰσχὺν διδασκαλίας, δυνάμεών τε θαυμασίων ποίησιν καὶ πάθος ἀνθρώπινον ὑπὸ ἀναστάσεως και ταλυόμενον. Καὶ τοῦτο δὲ ἐπισκεπτέον, ὅτι αἱ μὲν τεράστιοι δυνάμεις τους κατὰ τὸν χρόνον τοῦ Χρι- στοῦ γενομένους προκαλεῖσθαι ἐπὶ τὸ πιστεύειν ἐδύναντο· οὐκ ἔσωζον δὲ τὸ ἐμφατικὸν μετὰ χρόνους πλείονας, ἤδη καὶ μύθους εἶναι ὑπονοηθείσας (18). Πλείον γὰρ τῶν τότε γενομένων δυνάμεων ισχύει (19) πρὸς πειθὼς ἡ νῦν συνεξεταζομένη ταῖς δυνάμεσι προφητεία, κακείνας ἀπιστεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἐρευνών- των αὐτὰς κωλύουσα. Τάχα δὲ αἱ προφητικαὶ μαρτ τυρίαι οὐ μόνον κηρύσσουσι Χριστὸν ἐλευσόμενον, * καὶ τοῦτο. ἴσχει. : COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A potuit ab hebdomada Dei nostri requies, quæ est post sabbatum : nimirum Deo Servatore nostro eam ingenerante secundum requiem suam in nobis, qui facti sumus morti ipsius conformes, et idcirco eliam resurrectioni s. luce, ut omnes crederent per ipsum ". Quidam ex his qui ab Ecclesiæ decretis dissentiunt, credere se dicentes in Christum, et eo quod fingant Deum alium diversum a mundi Fabricatore, ut est ipsis consequens, non admittentes adventum ipsius a prophetis prænuntiatum fuisse, subvertere conan- tur prophetarum testimonia de Christo, dicentes opus non esse testibus Filio Dei: ut qui fidem sibi conciliaret, tum ex salutaribus sermonibus, quos denuntiabat, potentia plenis, tum ex prodi- C c D Rom. vi, 5. ss Joan. 1, 7. gius et Barberinus. giosis et admirandis operibus, quæ vel quemli- bet ex se perterrere poterant; et dicunt : Si Moysi habita fuit fides, sermonis virtutisque gra- tia, nullis præviis testibus qui ipsum annuntiarent egenti, atque etiam prophetarum unusquisque re- ceplus a populo fuit, veluti a Deo missus, quomodo Μoyse atque prophetis præstantior non poterit absque prophetis de seipso testificantibus facilius quod velit perficere et hominum generi adjumento esse? Superfluum ergo esse aiunt existimare, a prophetis eum prænuntiatum fuisse, qui de hoc anxii fuis- sent, si, ut illi dicerent, noluissent divinitatis no- vitatem admitti a credentibus in Christum, sed eos pervenire ad ipsum Deum, quem etiam ante Jesun Moyses et prophetæ docuissent. Quamobrem respon dendum est illis quod multæ causæ esse cum possent quæ ad credendumn invitarent, et interdum aliquos qui ab una miraculorum demonstratione non per- cellerentur, ab alia demonstratione permoveri, posse Deum complures causas hominibus præbere ut ad- mittant Deum, qui est super omnia genita, huma- nam assumpsisse naturam. Unde etiam evidenter cernere est nonnullos ex propheticis vaticiniis in admirationem Christi venire, tot prophetarum, qui ante ipsum fuerunt, perculsos voce stabiliente quid- quid ad locum pertinet in quo genitus fuit, et eam etiam regionem in qua enutritus fuit, et vim ipsius doctrinæ, et rerum admirabilium operationem, ac denique passionem humanam a resurrectione de- strućtam. Quin hoc quoque considerandum est quod prodigiosæ et admirandæ potentiæ, eos quidem qui Domini ætate exstitissent, invitare poterant ad credendum, at non servassent post multa tempora evidentem demonstrationem, cum eæ quoque jam pro fabulis pene habeantur. Plus enim potentiis ac miraculis illius temporis potuit ad persuadendum prophetia, quæ nunc cum potentiis ipsis et mira- culis expenditur et comparatur, confirmans pro- nam id postulat grammaticæ ratio, quam tamen negligit aliquando Origenes. Barberinus, 28. Hic venit in testimonium, ut testificaretur de 28. Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ίνα μαρτυρήση (15) Καὶ διὰ τοῦτο. Ila codex Bodleianus; Re- (16) Τῶν ἑτεροδόξων τινές. Valentiniani. (17) Χριστοῦ. Codex Bodleianus, Κυρίου. (18) Υπονοηθείσας. Legendum ὑπονοηθεῖσαι, (19) Ἰσχύει. Sic codex Bodleianus; Regius et

οὐ δύναται γεγενήσθαι ἀπὸ τῆς ἑβδομάδος τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, τὴν μετὰ τὸ σάββατον ἀνάπαυσιν τοῦ Σωτῆ ρος ἡμῶν κατὰ τὴν ἀνάπαυσιν αὐτοῦ ἐμποιοῦντος τοῖς συμμόρφοις τῷ θανάτῳ αὐτοῦ γεγενημένοις, καὶ διὰ τοῦτο (15) καὶ τῆς ἀναστάσεως. περὶ τοῦ φωτὸς, ἵνα πάντες πιστεύσωσι δι' αὐτοῦ. Τῶν ἑτεροδόξων (16) τινὲς πιστεύειν φάσκοντες εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ διὰ τὸ ἀναπλάσσειν ἕτερον παρὰ τὸν Δημιουργὸν, ὡς ἀκόλουθον αὐτοῖς, οὐ προσιέμενοι τὴν ἐπιδημίαν αὐτοῦ ὑπὸ τῶν προφητῶν προκατ ηγγέλθαι, ἀνατρέπειν πειρῶνται τὰς διὰ τῶν προφητῶν περὶ Χριστοῦ μαρτυρίας, φάσκοντες μὴ δεῖσθαι μαρτύρων τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἔχοντα τὸ τοῦ πιστεύεσθαι ἄξιον ἔν τε οἷς κατήγγειλε σωτηρίοις λόγοις, δυνάμεως πεπληρωμένοις, καὶ Β ἐν τεραστίοις ἔργοις, αὐτόθεν καταπλήξασθαι πάνθ' ὀντινοῦν δυναμένοις· καί φασιν· Εἰ Μωϋσῆς πεπίστευται διὰ τὸν λόγον καὶ τὰς δυνάμεις, οὐ δεηθείς μαρτύρων πρὸ αὐτοῦ τινων αὐτὸν καταγ γειλάντων, ἀλλὰ καὶ ἕκαστος τῶν προφητῶν παρε- δέχθη ὑπὸ τοῦ λαοῦ, ὡς ἀπὸ Θεοῦ ἀποσταλείς· πῶς οὐχὶ μᾶλλον Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν διαφέρων δύναται χωρὶς προφητῶν μαρτυρούντων τὰ περὶ αὐτοῦ ἀνῦσαι ὁ βούλεται, καὶ ὠφελῆσαι τὸ τῶν ἀν- θρώπων γένος; Παρέλκειν οὖν οἴονται τὸ ὑπὸ προ- φητῶν αὐτὸν νομίζεσθαι προκατηγγέλθαι, τοῦτο πραγματευσαμένων, ὡς εἴποιεν ἂν ἐκεῖνοι, τῶν τὴν καινότητα τῆς θεότητος παραδέξασθαι τοὺς εἰς Χρι- στὸν πιστεύοντας οὐ βουλομένων, ἀλλὰ ἐπὶ τὸν αὐ- τὸν καταντῆσαι Θεὸν, ἂν καὶ πρὸ Ἰησοῦ Μωϋσῆς καὶ οἱ προφῆται ἐδίδαξαν. Λεκτέον οὖν πρὸς αὐτοὺς, ὅτι, πολλῶν αἰτίων δυναμένων γενέσθαι προκαλου- μένων εἰς τὸ πιστεύειν, ἐνίοτέ τινων ἀπὸ τῆσδε μὲν τῆς ἀποδείξεως οὐ πληττομένων, ἀπὸ ἑτέρας δὲ, ἔχειν τὸν Θεὸν πλείονας ἀφορμὰς ἀνθρώποις παρ- έχειν, ἵνα παραδεχθῇ, ὅτι Θεὸς ὁ ὑπὲρ πάντα τὰ γενητὰ ἐνηνθρώπησεν. Εναργώς γοῦν ἔστιν ἰδεῖν τινας ἐκ τῶν προφητικών προῤῥήσεων εἰς θαυμασμὸν τοῦ Χριστοῦ (17) ἐρχομένους, καταπληττομένους τὴν τῶν τοσούτων πρὸ αὐτοῦ προφητῶν φωνὴν, συνε- στᾶσαν τόπον γενέσεως αὐτοῦ, καὶ χώραν ἀνατροφῆς, καὶ ἰσχὺν διδασκαλίας, δυνάμεών τε θαυμασίων ποίησιν καὶ πάθος ἀνθρώπινον ὑπὸ ἀναστάσεως και ταλυόμενον. Καὶ τοῦτο δὲ ἐπισκεπτέον, ὅτι αἱ μὲν τεράστιοι δυνάμεις τους κατὰ τὸν χρόνον τοῦ Χρι- στοῦ γενομένους προκαλεῖσθαι ἐπὶ τὸ πιστεύειν ἐδύναντο· οὐκ ἔσωζον δὲ τὸ ἐμφατικὸν μετὰ χρόνους πλείονας, ἤδη καὶ μύθους εἶναι ὑπονοηθείσας (18). Πλείον γὰρ τῶν τότε γενομένων δυνάμεων ισχύει (19) πρὸς πειθὼς ἡ νῦν συνεξεταζομένη ταῖς δυνάμεσι προφητεία, κακείνας ἀπιστεῖσθαι ὑπὸ τῶν ἐρευνών- των αὐτὰς κωλύουσα. Τάχα δὲ αἱ προφητικαὶ μαρτ τυρίαι οὐ μόνον κηρύσσουσι Χριστὸν ἐλευσόμενον, * καὶ τοῦτο. ἴσχει. : COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A potuit ab hebdomada Dei nostri requies, quæ est post sabbatum : nimirum Deo Servatore nostro eam ingenerante secundum requiem suam in nobis, qui facti sumus morti ipsius conformes, et idcirco eliam resurrectioni s. luce, ut omnes crederent per ipsum ". Quidam ex his qui ab Ecclesiæ decretis dissentiunt, credere se dicentes in Christum, et eo quod fingant Deum alium diversum a mundi Fabricatore, ut est ipsis consequens, non admittentes adventum ipsius a prophetis prænuntiatum fuisse, subvertere conan- tur prophetarum testimonia de Christo, dicentes opus non esse testibus Filio Dei: ut qui fidem sibi conciliaret, tum ex salutaribus sermonibus, quos denuntiabat, potentia plenis, tum ex prodi- C c D Rom. vi, 5. ss Joan. 1, 7. gius et Barberinus. giosis et admirandis operibus, quæ vel quemli- bet ex se perterrere poterant; et dicunt : Si Moysi habita fuit fides, sermonis virtutisque gra- tia, nullis præviis testibus qui ipsum annuntiarent egenti, atque etiam prophetarum unusquisque re- ceplus a populo fuit, veluti a Deo missus, quomodo Μoyse atque prophetis præstantior non poterit absque prophetis de seipso testificantibus facilius quod velit perficere et hominum generi adjumento esse? Superfluum ergo esse aiunt existimare, a prophetis eum prænuntiatum fuisse, qui de hoc anxii fuis- sent, si, ut illi dicerent, noluissent divinitatis no- vitatem admitti a credentibus in Christum, sed eos pervenire ad ipsum Deum, quem etiam ante Jesun Moyses et prophetæ docuissent. Quamobrem respon dendum est illis quod multæ causæ esse cum possent quæ ad credendumn invitarent, et interdum aliquos qui ab una miraculorum demonstratione non per- cellerentur, ab alia demonstratione permoveri, posse Deum complures causas hominibus præbere ut ad- mittant Deum, qui est super omnia genita, huma- nam assumpsisse naturam. Unde etiam evidenter cernere est nonnullos ex propheticis vaticiniis in admirationem Christi venire, tot prophetarum, qui ante ipsum fuerunt, perculsos voce stabiliente quid- quid ad locum pertinet in quo genitus fuit, et eam etiam regionem in qua enutritus fuit, et vim ipsius doctrinæ, et rerum admirabilium operationem, ac denique passionem humanam a resurrectione de- strućtam. Quin hoc quoque considerandum est quod prodigiosæ et admirandæ potentiæ, eos quidem qui Domini ætate exstitissent, invitare poterant ad credendum, at non servassent post multa tempora evidentem demonstrationem, cum eæ quoque jam pro fabulis pene habeantur. Plus enim potentiis ac miraculis illius temporis potuit ad persuadendum prophetia, quæ nunc cum potentiis ipsis et mira- culis expenditur et comparatur, confirmans pro- nam id postulat grammaticæ ratio, quam tamen negligit aliquando Origenes. Barberinus, 28. Hic venit in testimonium, ut testificaretur de 28. Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ίνα μαρτυρήση (15) Καὶ διὰ τοῦτο. Ila codex Bodleianus; Re- (16) Τῶν ἑτεροδόξων τινές. Valentiniani. (17) Χριστοῦ. Codex Bodleianus, Κυρίου. (18) Υπονοηθείσας. Legendum ὑπονοηθεῖσαι, (19) Ἰσχύει. Sic codex Bodleianus; Regius et

Α οὐδὲ τοῦθ' ἡμᾶς διδάσκουσι, καὶ ἄλλο οὐδὲν, Β μάρτυρας μάρτυρες, μάρτυρα οὐδέν. ρεῖν, αὐτούς. ἀλλὰ (20) πολλήν Θεολογίαν, σχέσιν τε Πατρός προς Υἱὸν, καὶ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα ἔστι μαθεῖν, οὐκ ἔλατ τον ἀπὸ τῶν προφητῶν δι' ὧν ἀπαγγέλλουσι τὰ περι αὐτοῦ, ἢ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων διηγουμένων τὴν μετ γαλειότητα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἔτι (21) δὲ τολμή σαντα καὶ χωρὶς τούτων τοιοῦτόν τι εἰπεῖν, ὅτι εἰσὶ Χριστοῦ μάρτυρες τῷ μαρτυρεῖν περὶ αὐτοῦ και σμούμενοι, καὶ οὐ πάντως ἐκείνῳ τι διὰ τοῦ μαρτυ- ρεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καταχαριζόμενοι, ὡς ομολογήσαιεν ἂν πάντες περὶ τῶν ἰδίως όνομαζο μένων μαρτύρων Χριστοῦ. Τί οὖν θαυμαστὸν, εἰ, ὥσπερ ἐκοσμήθησαν τῷ μάρτυρες είναι Χριστοῦ πολλοὶ τῶν γνησίων Χριστοῦ μαθητῶν, οὕτως οι προφῆται τὸ προκαταγγείλαι Χριστὸν, νοήσαντες αὐτὸν, δῶρον ὑπὸ Θεοῦ εἰλήφασι, διδάσκοντες οὐ μό νον τοὺς μετὰ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ἃ δεῖ φρονεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν προτέραις ἐκείνων γενεαῖς ; Ὥσπερ « ὁ μὴ ἔγνωκὼς τὸν Υἱὸν νῦν, οὐδὲ τὸν Πατέρα ἔχει, » οὕτω καὶ πρότερον νοη τέον. Διόπερ « Αβραὰμ Αγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν • ἡμέραν, Χριστοῦ, ι καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη.» Αποστε ρεῖν τοίνυν βούλεται τὸν χορὸν τῶν προφητῶν χάριν τὴν μεγίστην ὁ βουλόμενος αὐτοὺς μὴ δεῖν μαρτυρεῖν περὶ Χριστοῦ· τί γὰρ ἂν καὶ ἡ προφητεία ἡ ἐξ ἐπιπνοίας ἁγίου Πνεύματος εἶχε τηλικοῦτον, εἰ ὑπεξῄρητο αὐτῆς τὰ περὶ τῆς Κυρίου ἡμῶν οἰκου νομίας; Ως γὰρ ἡ θεοσέβεια κεκόσμηται τῶν διὰ μεσίτου καὶ ἀρχιερέως και Παρακλήτου καὶ ἐπιστη- μονικώς προσερχομένων τῷ τῶν ὅλων Θεῷ, σκά- ζουσα ἂν εἰ μὴ διὰ τῆς θύρας τις εἰσίῃ πρὸς τὸν Πατέρα· οὕτως καὶ ἡ τῶν πάλαι θεοσέβεια τῇ νοήσει καὶ πίστει καὶ προσδοκίᾳ Χριστοῦ ἱερὰ ἦν, καὶ παρὰ Θεῷ ἀποδεκτή· ἐπεὶ τετηρήκαμεν, ὅτι ὁ Θεὸς μάρτυς εἶναι ὁμολογεῖ, καὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ τὸ αὐτὸ ἀπο- φαίνεσθαι πάντας ἐπὶ τὸ μιμητὰς αὐτοὺς (21) καὶ τοῦ Χριστοῦ γενέσθαι παρακαλῶν, κατὰ τὸ μαρτυρεῖν αὐτοῦ οἷς χρή μαρτυρεῖν· φησί γάρ « Γένεσθέ μοι μάρτυρες, κἀγὼ μάρτυς, λέγει Κύριος ὁ Θεός· καὶ ὁ παῖς μου ἐν ἐξελεξάμην. » Πᾶς δὲ ὁ μαρτυρῶν (22) τῇ ἀληθείᾳ, είτε λόγοις εἴτε ἔργοις, εἴτε ὅπως ποτὲ ταύτῃ παριστάμε νος, μάρτυς εὐλόγως ἂν χρηματίζοι· ἀλλ᾽ ἤδη κυ ρίως (23) τὸ τῆς ἀδελφότητος ἔθος, ἐκπλαγέντες διά- θεσιν τῶν ἕως θανάτου ἀγωνισαμένων ὑπὲρ ἀλη θείας ἢ ἀνδρείας, κυρίως μόνους μάρτυρας ωνό- μασαν τοὺς τῇ ἐκχύσει τοῦ ἑαυτῶν αἵματος μαρτυ- ρήσαντας τῷ τῆς θεοσεβείας μυστηρίῳ· τοῦ Σω τῆρος πάντα τὸν μαρτυροῦντα τοῖς περὶ αὐτοῦ κατ- αγγελλομένοις, μάρτυρας ονομάζοντος· φησὶ γοῦν ἀναλαμβανόμενος τοῖς ἀποστόλοις· « Εσεσθέ μου μάρτυρες ἔν τε Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν πάσῃ τῇ Ἰου ORIGENIS phetie indagatores, ut filem habeant illis potentiis prodigiosis et admirandis. Fortasse vero prophetica testimonia non tantum prædicant Christum ventu- rum, hoc nos docentes, et nihil praeterea, sed multam theologiam, et quomodo sese habeat Pater ad Filium, Filiusque ad Patrem, discere licet non minus ex his quæ prophetæ de ipso annuntiarunt quam ab apostolis magnificentiamn Filii Dei narran- tibus. Jam vero eliam qui ausus fuerit, tale quid- dam potest praeter hæc dicere, nempe aliquos Christi [hoc est testes], eo quod testi- .ficentur de illo, honore honestari, cui tamen nihil prorsus gratificentur propter ipsam testificationem de Filio Dei, ut omnes fassuri sunt de his qui proprie Christi nominantur martyres. Quid mirum igitur si quemadmodum multi Christi germani di- scipuli cohonestati fuere, eo quod essent Christi ita eliam prophetæ agnoscentes ipsum, Id muneris a Deo acceperint ut eum præcinerent, docentes non solum quid illis qui post Christi ad- ventum futuri erant sentiendum foret de Filio Dei, verum etiam quid illis qui superioribus sæculis erant? Quemadmodum enim equi non agnovit nunc Filium, neque Patrem habet 3, sic etiam de su- perioribus seculis considerandum est. Quamobrem ◄ Abrahain exsultavit, ut videret diem Christi, et vidit, et gavisus est ". » Chorum ergo prophetarum maxima vult gratia privare, quisquis noluerit oper- tere cos de Christo testari. Quid enim aliud eque excellens habebit prophetia ex inspiratione Spiri- c ‘us sancti, si ab ea detrahantur quæ ad Domini nostri dispensationem attinent? Ut enim eorum qui perite ad Deum universorum per mediatorem et summum sacerdotem et Paracletum accesserint, pietas bene ordinata est, declinatura alioqui, nisi per ostium: quis ingressus fuerit ad Patrem, sic etiam cultus antiquorum patrum divinus, tum in- telligentia, tum fide, tum denique Christi exspecta tione sacer erat et apud Deum charus : quandoqui- dem observavimus etiam Deum se fateri, obsecrans omnes ut ídipsum de Christo etiam enun- tient : nempe ut sint sui et Christi imitatores, dum testimonium de eo præbent quibus testatione est opus; inquit enim : ‹ Estote mihi testes; et ego te- stis, dicit Dominus Deus, et servus quem elegi "., D Quisquis autem testificatur de veritate, tum verbis tum operibus, quoniodocunque faveus illi, is jure testis dicendus est; sed jam proprie apud fratres eorum affectu perculsos, qui ad mortem usque pro veritate et fortitudine decertarunt, consuetudo in- valuit ut solos eos martyres appellarent, qui sangui- s9 Joan. 11, 25. * Joan. vitt, 56. s Isa. XLIII, 10. non habet EDIT. vocabulum martyr a Tertulliano et Cypriano fre- quenter usurpatur. Donatistæ vero violentam mor- tem ac voluntariam martyrium appellabant; et postquam saginati vel sibi latus ense peregerant, vel laqueo gulam fregerant, vel se ex alto deorsum præcipitaverant, tum vero sibi coronam martyrii impositum iri arbitrabantur. Auctor est Theudo- retus lib. v Hæret. Fab., cap. 6. Huetius. Origenes in Joann. xit, 21. i (20) Καὶ ἄλλο οὐδὲν, ἀλλά, etc. Cod. Regius (21) Ἔτι. Legendum "Εστι. (21) Forte leg. αὐτοῦ, et mox, post "μαρτυ- (22) Πᾶς δὲ ὁ μαρτυρῶν, etc. llac notatione (25) Αλλ' ήδη κυρίως, etc. ldem habet infra

Α οὐδὲ τοῦθ' ἡμᾶς διδάσκουσι, καὶ ἄλλο οὐδὲν, Β μάρτυρας μάρτυρες, μάρτυρα οὐδέν. ρεῖν, αὐτούς. ἀλλὰ (20) πολλήν Θεολογίαν, σχέσιν τε Πατρός προς Υἱὸν, καὶ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα ἔστι μαθεῖν, οὐκ ἔλατ τον ἀπὸ τῶν προφητῶν δι' ὧν ἀπαγγέλλουσι τὰ περι αὐτοῦ, ἢ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων διηγουμένων τὴν μετ γαλειότητα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἔτι (21) δὲ τολμή σαντα καὶ χωρὶς τούτων τοιοῦτόν τι εἰπεῖν, ὅτι εἰσὶ Χριστοῦ μάρτυρες τῷ μαρτυρεῖν περὶ αὐτοῦ και σμούμενοι, καὶ οὐ πάντως ἐκείνῳ τι διὰ τοῦ μαρτυ- ρεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καταχαριζόμενοι, ὡς ομολογήσαιεν ἂν πάντες περὶ τῶν ἰδίως όνομαζο μένων μαρτύρων Χριστοῦ. Τί οὖν θαυμαστὸν, εἰ, ὥσπερ ἐκοσμήθησαν τῷ μάρτυρες είναι Χριστοῦ πολλοὶ τῶν γνησίων Χριστοῦ μαθητῶν, οὕτως οι προφῆται τὸ προκαταγγείλαι Χριστὸν, νοήσαντες αὐτὸν, δῶρον ὑπὸ Θεοῦ εἰλήφασι, διδάσκοντες οὐ μό νον τοὺς μετὰ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ἃ δεῖ φρονεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν προτέραις ἐκείνων γενεαῖς ; Ὥσπερ « ὁ μὴ ἔγνωκὼς τὸν Υἱὸν νῦν, οὐδὲ τὸν Πατέρα ἔχει, » οὕτω καὶ πρότερον νοη τέον. Διόπερ « Αβραὰμ Αγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν • ἡμέραν, Χριστοῦ, ι καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη.» Αποστε ρεῖν τοίνυν βούλεται τὸν χορὸν τῶν προφητῶν χάριν τὴν μεγίστην ὁ βουλόμενος αὐτοὺς μὴ δεῖν μαρτυρεῖν περὶ Χριστοῦ· τί γὰρ ἂν καὶ ἡ προφητεία ἡ ἐξ ἐπιπνοίας ἁγίου Πνεύματος εἶχε τηλικοῦτον, εἰ ὑπεξῄρητο αὐτῆς τὰ περὶ τῆς Κυρίου ἡμῶν οἰκου νομίας; Ως γὰρ ἡ θεοσέβεια κεκόσμηται τῶν διὰ μεσίτου καὶ ἀρχιερέως και Παρακλήτου καὶ ἐπιστη- μονικώς προσερχομένων τῷ τῶν ὅλων Θεῷ, σκά- ζουσα ἂν εἰ μὴ διὰ τῆς θύρας τις εἰσίῃ πρὸς τὸν Πατέρα· οὕτως καὶ ἡ τῶν πάλαι θεοσέβεια τῇ νοήσει καὶ πίστει καὶ προσδοκίᾳ Χριστοῦ ἱερὰ ἦν, καὶ παρὰ Θεῷ ἀποδεκτή· ἐπεὶ τετηρήκαμεν, ὅτι ὁ Θεὸς μάρτυς εἶναι ὁμολογεῖ, καὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ τὸ αὐτὸ ἀπο- φαίνεσθαι πάντας ἐπὶ τὸ μιμητὰς αὐτοὺς (21) καὶ τοῦ Χριστοῦ γενέσθαι παρακαλῶν, κατὰ τὸ μαρτυρεῖν αὐτοῦ οἷς χρή μαρτυρεῖν· φησί γάρ « Γένεσθέ μοι μάρτυρες, κἀγὼ μάρτυς, λέγει Κύριος ὁ Θεός· καὶ ὁ παῖς μου ἐν ἐξελεξάμην. » Πᾶς δὲ ὁ μαρτυρῶν (22) τῇ ἀληθείᾳ, είτε λόγοις εἴτε ἔργοις, εἴτε ὅπως ποτὲ ταύτῃ παριστάμε νος, μάρτυς εὐλόγως ἂν χρηματίζοι· ἀλλ᾽ ἤδη κυ ρίως (23) τὸ τῆς ἀδελφότητος ἔθος, ἐκπλαγέντες διά- θεσιν τῶν ἕως θανάτου ἀγωνισαμένων ὑπὲρ ἀλη θείας ἢ ἀνδρείας, κυρίως μόνους μάρτυρας ωνό- μασαν τοὺς τῇ ἐκχύσει τοῦ ἑαυτῶν αἵματος μαρτυ- ρήσαντας τῷ τῆς θεοσεβείας μυστηρίῳ· τοῦ Σω τῆρος πάντα τὸν μαρτυροῦντα τοῖς περὶ αὐτοῦ κατ- αγγελλομένοις, μάρτυρας ονομάζοντος· φησὶ γοῦν ἀναλαμβανόμενος τοῖς ἀποστόλοις· « Εσεσθέ μου μάρτυρες ἔν τε Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν πάσῃ τῇ Ἰου ORIGENIS phetie indagatores, ut filem habeant illis potentiis prodigiosis et admirandis. Fortasse vero prophetica testimonia non tantum prædicant Christum ventu- rum, hoc nos docentes, et nihil praeterea, sed multam theologiam, et quomodo sese habeat Pater ad Filium, Filiusque ad Patrem, discere licet non minus ex his quæ prophetæ de ipso annuntiarunt quam ab apostolis magnificentiamn Filii Dei narran- tibus. Jam vero eliam qui ausus fuerit, tale quid- dam potest praeter hæc dicere, nempe aliquos Christi [hoc est testes], eo quod testi- .ficentur de illo, honore honestari, cui tamen nihil prorsus gratificentur propter ipsam testificationem de Filio Dei, ut omnes fassuri sunt de his qui proprie Christi nominantur martyres. Quid mirum igitur si quemadmodum multi Christi germani di- scipuli cohonestati fuere, eo quod essent Christi ita eliam prophetæ agnoscentes ipsum, Id muneris a Deo acceperint ut eum præcinerent, docentes non solum quid illis qui post Christi ad- ventum futuri erant sentiendum foret de Filio Dei, verum etiam quid illis qui superioribus sæculis erant? Quemadmodum enim equi non agnovit nunc Filium, neque Patrem habet 3, sic etiam de su- perioribus seculis considerandum est. Quamobrem ◄ Abrahain exsultavit, ut videret diem Christi, et vidit, et gavisus est ". » Chorum ergo prophetarum maxima vult gratia privare, quisquis noluerit oper- tere cos de Christo testari. Quid enim aliud eque excellens habebit prophetia ex inspiratione Spiri- c ‘us sancti, si ab ea detrahantur quæ ad Domini nostri dispensationem attinent? Ut enim eorum qui perite ad Deum universorum per mediatorem et summum sacerdotem et Paracletum accesserint, pietas bene ordinata est, declinatura alioqui, nisi per ostium: quis ingressus fuerit ad Patrem, sic etiam cultus antiquorum patrum divinus, tum in- telligentia, tum fide, tum denique Christi exspecta tione sacer erat et apud Deum charus : quandoqui- dem observavimus etiam Deum se fateri, obsecrans omnes ut ídipsum de Christo etiam enun- tient : nempe ut sint sui et Christi imitatores, dum testimonium de eo præbent quibus testatione est opus; inquit enim : ‹ Estote mihi testes; et ego te- stis, dicit Dominus Deus, et servus quem elegi "., D Quisquis autem testificatur de veritate, tum verbis tum operibus, quoniodocunque faveus illi, is jure testis dicendus est; sed jam proprie apud fratres eorum affectu perculsos, qui ad mortem usque pro veritate et fortitudine decertarunt, consuetudo in- valuit ut solos eos martyres appellarent, qui sangui- s9 Joan. 11, 25. * Joan. vitt, 56. s Isa. XLIII, 10. non habet EDIT. vocabulum martyr a Tertulliano et Cypriano fre- quenter usurpatur. Donatistæ vero violentam mor- tem ac voluntariam martyrium appellabant; et postquam saginati vel sibi latus ense peregerant, vel laqueo gulam fregerant, vel se ex alto deorsum præcipitaverant, tum vero sibi coronam martyrii impositum iri arbitrabantur. Auctor est Theudo- retus lib. v Hæret. Fab., cap. 6. Huetius. Origenes in Joann. xit, 21. i (20) Καὶ ἄλλο οὐδὲν, ἀλλά, etc. Cod. Regius (21) Ἔτι. Legendum "Εστι. (21) Forte leg. αὐτοῦ, et mox, post "μαρτυ- (22) Πᾶς δὲ ὁ μαρτυρῶν, etc. llac notatione (25) Αλλ' ήδη κυρίως, etc. ldem habet infra

Α οὐδὲ τοῦθ' ἡμᾶς διδάσκουσι, καὶ ἄλλο οὐδὲν, Β μάρτυρας μάρτυρες, μάρτυρα οὐδέν. ρεῖν, αὐτούς. ἀλλὰ (20) πολλήν Θεολογίαν, σχέσιν τε Πατρός προς Υἱὸν, καὶ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα ἔστι μαθεῖν, οὐκ ἔλατ τον ἀπὸ τῶν προφητῶν δι' ὧν ἀπαγγέλλουσι τὰ περι αὐτοῦ, ἢ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων διηγουμένων τὴν μετ γαλειότητα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἔτι (21) δὲ τολμή σαντα καὶ χωρὶς τούτων τοιοῦτόν τι εἰπεῖν, ὅτι εἰσὶ Χριστοῦ μάρτυρες τῷ μαρτυρεῖν περὶ αὐτοῦ και σμούμενοι, καὶ οὐ πάντως ἐκείνῳ τι διὰ τοῦ μαρτυ- ρεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ καταχαριζόμενοι, ὡς ομολογήσαιεν ἂν πάντες περὶ τῶν ἰδίως όνομαζο μένων μαρτύρων Χριστοῦ. Τί οὖν θαυμαστὸν, εἰ, ὥσπερ ἐκοσμήθησαν τῷ μάρτυρες είναι Χριστοῦ πολλοὶ τῶν γνησίων Χριστοῦ μαθητῶν, οὕτως οι προφῆται τὸ προκαταγγείλαι Χριστὸν, νοήσαντες αὐτὸν, δῶρον ὑπὸ Θεοῦ εἰλήφασι, διδάσκοντες οὐ μό νον τοὺς μετὰ τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν ἃ δεῖ φρονεῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐν προτέραις ἐκείνων γενεαῖς ; Ὥσπερ « ὁ μὴ ἔγνωκὼς τὸν Υἱὸν νῦν, οὐδὲ τὸν Πατέρα ἔχει, » οὕτω καὶ πρότερον νοη τέον. Διόπερ « Αβραὰμ Αγαλλιάσατο, ἵνα ἴδῃ τὴν • ἡμέραν, Χριστοῦ, ι καὶ εἶδε, καὶ ἐχάρη.» Αποστε ρεῖν τοίνυν βούλεται τὸν χορὸν τῶν προφητῶν χάριν τὴν μεγίστην ὁ βουλόμενος αὐτοὺς μὴ δεῖν μαρτυρεῖν περὶ Χριστοῦ· τί γὰρ ἂν καὶ ἡ προφητεία ἡ ἐξ ἐπιπνοίας ἁγίου Πνεύματος εἶχε τηλικοῦτον, εἰ ὑπεξῄρητο αὐτῆς τὰ περὶ τῆς Κυρίου ἡμῶν οἰκου νομίας; Ως γὰρ ἡ θεοσέβεια κεκόσμηται τῶν διὰ μεσίτου καὶ ἀρχιερέως και Παρακλήτου καὶ ἐπιστη- μονικώς προσερχομένων τῷ τῶν ὅλων Θεῷ, σκά- ζουσα ἂν εἰ μὴ διὰ τῆς θύρας τις εἰσίῃ πρὸς τὸν Πατέρα· οὕτως καὶ ἡ τῶν πάλαι θεοσέβεια τῇ νοήσει καὶ πίστει καὶ προσδοκίᾳ Χριστοῦ ἱερὰ ἦν, καὶ παρὰ Θεῷ ἀποδεκτή· ἐπεὶ τετηρήκαμεν, ὅτι ὁ Θεὸς μάρτυς εἶναι ὁμολογεῖ, καὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ τὸ αὐτὸ ἀπο- φαίνεσθαι πάντας ἐπὶ τὸ μιμητὰς αὐτοὺς (21) καὶ τοῦ Χριστοῦ γενέσθαι παρακαλῶν, κατὰ τὸ μαρτυρεῖν αὐτοῦ οἷς χρή μαρτυρεῖν· φησί γάρ « Γένεσθέ μοι μάρτυρες, κἀγὼ μάρτυς, λέγει Κύριος ὁ Θεός· καὶ ὁ παῖς μου ἐν ἐξελεξάμην. » Πᾶς δὲ ὁ μαρτυρῶν (22) τῇ ἀληθείᾳ, είτε λόγοις εἴτε ἔργοις, εἴτε ὅπως ποτὲ ταύτῃ παριστάμε νος, μάρτυς εὐλόγως ἂν χρηματίζοι· ἀλλ᾽ ἤδη κυ ρίως (23) τὸ τῆς ἀδελφότητος ἔθος, ἐκπλαγέντες διά- θεσιν τῶν ἕως θανάτου ἀγωνισαμένων ὑπὲρ ἀλη θείας ἢ ἀνδρείας, κυρίως μόνους μάρτυρας ωνό- μασαν τοὺς τῇ ἐκχύσει τοῦ ἑαυτῶν αἵματος μαρτυ- ρήσαντας τῷ τῆς θεοσεβείας μυστηρίῳ· τοῦ Σω τῆρος πάντα τὸν μαρτυροῦντα τοῖς περὶ αὐτοῦ κατ- αγγελλομένοις, μάρτυρας ονομάζοντος· φησὶ γοῦν ἀναλαμβανόμενος τοῖς ἀποστόλοις· « Εσεσθέ μου μάρτυρες ἔν τε Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐν πάσῃ τῇ Ἰου ORIGENIS phetie indagatores, ut filem habeant illis potentiis prodigiosis et admirandis. Fortasse vero prophetica testimonia non tantum prædicant Christum ventu- rum, hoc nos docentes, et nihil praeterea, sed multam theologiam, et quomodo sese habeat Pater ad Filium, Filiusque ad Patrem, discere licet non minus ex his quæ prophetæ de ipso annuntiarunt quam ab apostolis magnificentiamn Filii Dei narran- tibus. Jam vero eliam qui ausus fuerit, tale quid- dam potest praeter hæc dicere, nempe aliquos Christi [hoc est testes], eo quod testi- .ficentur de illo, honore honestari, cui tamen nihil prorsus gratificentur propter ipsam testificationem de Filio Dei, ut omnes fassuri sunt de his qui proprie Christi nominantur martyres. Quid mirum igitur si quemadmodum multi Christi germani di- scipuli cohonestati fuere, eo quod essent Christi ita eliam prophetæ agnoscentes ipsum, Id muneris a Deo acceperint ut eum præcinerent, docentes non solum quid illis qui post Christi ad- ventum futuri erant sentiendum foret de Filio Dei, verum etiam quid illis qui superioribus sæculis erant? Quemadmodum enim equi non agnovit nunc Filium, neque Patrem habet 3, sic etiam de su- perioribus seculis considerandum est. Quamobrem ◄ Abrahain exsultavit, ut videret diem Christi, et vidit, et gavisus est ". » Chorum ergo prophetarum maxima vult gratia privare, quisquis noluerit oper- tere cos de Christo testari. Quid enim aliud eque excellens habebit prophetia ex inspiratione Spiri- c ‘us sancti, si ab ea detrahantur quæ ad Domini nostri dispensationem attinent? Ut enim eorum qui perite ad Deum universorum per mediatorem et summum sacerdotem et Paracletum accesserint, pietas bene ordinata est, declinatura alioqui, nisi per ostium: quis ingressus fuerit ad Patrem, sic etiam cultus antiquorum patrum divinus, tum in- telligentia, tum fide, tum denique Christi exspecta tione sacer erat et apud Deum charus : quandoqui- dem observavimus etiam Deum se fateri, obsecrans omnes ut ídipsum de Christo etiam enun- tient : nempe ut sint sui et Christi imitatores, dum testimonium de eo præbent quibus testatione est opus; inquit enim : ‹ Estote mihi testes; et ego te- stis, dicit Dominus Deus, et servus quem elegi "., D Quisquis autem testificatur de veritate, tum verbis tum operibus, quoniodocunque faveus illi, is jure testis dicendus est; sed jam proprie apud fratres eorum affectu perculsos, qui ad mortem usque pro veritate et fortitudine decertarunt, consuetudo in- valuit ut solos eos martyres appellarent, qui sangui- s9 Joan. 11, 25. * Joan. vitt, 56. s Isa. XLIII, 10. non habet EDIT. vocabulum martyr a Tertulliano et Cypriano fre- quenter usurpatur. Donatistæ vero violentam mor- tem ac voluntariam martyrium appellabant; et postquam saginati vel sibi latus ense peregerant, vel laqueo gulam fregerant, vel se ex alto deorsum præcipitaverant, tum vero sibi coronam martyrii impositum iri arbitrabantur. Auctor est Theudo- retus lib. v Hæret. Fab., cap. 6. Huetius. Origenes in Joann. xit, 21. i (20) Καὶ ἄλλο οὐδὲν, ἀλλά, etc. Cod. Regius (21) Ἔτι. Legendum "Εστι. (21) Forte leg. αὐτοῦ, et mox, post "μαρτυ- (22) Πᾶς δὲ ὁ μαρτυρῶν, etc. llac notatione (25) Αλλ' ήδη κυρίως, etc. ldem habet infra

Α αὐτόν· ἀλλ᾽ ἵνα φανερωθῇ τῷ Ἰσραήλ, διὰ τοῦτο ἦλθον ἐγὼ ἐν ὕδατι βαπτίζων. Καὶ πέμπτη μαρ κυρία ἀναγέγραπται κατά τό· . Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡς περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐπ' αὐτόν. Κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν· ἀλλ᾽ ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· Ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον, καὶ μένον ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Κἀγὼ ἑώρακα, καὶ μεμαρτύρηκα, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ Ἔκτον δὲ μαρτυρεῖ τῷ Χριστῷ ἐπὶ δύο μαθητῶν ὁ Ἰωάννης, ὅτε, ο εμβλέψας τῷ Ἰησοῦ περιπατοῦντι, λέγει· Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ. » Μεθ ἣν μαρτυρίαν ἀκουσάντων τῶν δύο μαθητῶν τοῦ Ἰωάννου, καὶ ἀκολουθησάντων τῷ Ἰησοῦ, ι στραφείς ὁ Ἰησοῦς, καὶ θεασάμενος τοὺς δύο ἀκολουθοῦντας, ἀποκρίνεται λέγων· Τί ζητεῖτε;» Καὶ τάχα οὐ μάτην μετὰ ἐξ μαρτυρίας παύεται μὲν ὁ Ἰωάννης μαρτυρῶν· Ἰησοῦς δὲ κατὰ τὸ ἕβδομον προτείνει τό· « Τί ζητεῖτε; • Πρέπουσα δὲ ὠφελημένοις ὑπὸ τῆς Ἰωάννου μαρτυρίας ἡ φωνὴ ἀναγορεύουσα τὸν Χριστὸν διδάσκαλον, καὶ ὁμολογοῦσα τὸ οἰκητήριον ποθεῖν θεάσασθαι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ· φασὶ γὰρ αὐτῷ· ο Ραββί, δ λέγεται μεθερμηνευόμενον, δια δάσκαλε, ποῦ μένεις; » Καὶ ἐπεὶ ι Πᾶς ὁ ζητῶν εὑρίσκει, ο ζητήσασι τὴν Ἰησοῦ μονὴν τοῖς Ἰωάννου μαθηταῖς ὑποδείκνυσι λέγων αὐτοῖς· « Έρχεσθε, καὶ ὄψεσθε, τάχα διὰ τοῦ μὲν, «ἔρχεσθε, ἐπὶ τὸ πρακτικὸν αὐτοὺς παρακαλῶν· διὰ δὲ τοῦ, « ὄψεσθε, τὴν ἀκολουθοῦσαν τῇ κατορθώσει τῶν πράξεων θεω ρίαν πάντως ἔσεσθαι τοῖς βουλομένοις ὑπογράφων, γινομένην ἐν τῇ τοῦ Ἰησοῦ μονῇ. Προκειτο δὲ τοῖς ζητήσασι ποῦ μένει ὁ Ἰησοῦς, ἀκολουθήσασι τῷ δι- δασκάλῳ, καὶ θεασαμένοις, παραμείναι τῷ Ἰησοῦ, καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην συνδιατρίψαι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Ἐπεὶ δὲ ὁ δέκατος ἀριθμὸς τετήρηται ὡς ἅγιος (26), οὐκ ὀλίγων μυστηρίων ἐν τῇ δεκάδι ἀναγραφομένων, γεγονέναι νοητέον οὐ μάτην καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τὴν δεκάτην ἀναγράφεσθαι ὥραν τῆς τῶν Ἰωάννου μαθητῶν παρὰ τῷ Ἰησοῦ καταγωγῆς, ὧν ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου ἦν, ὅστις, ὠφεληθεὶς ἐν τῷ παραμεμενηκέναι τῷ Ἰησοῦ, εὑρὼν τὸν ἀδελφὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα, (τάχα γὰρ πρότερον οὐχ εὕρητο) φησὶν εὑρηκέναι τὸν Μεσσίαν, ἐστι μεθερμηνευόμενον Χριστός. » Ἐπεὶ γὰρ, « ό ζητῶν εὑρίσκει, ο ἐζήτησε δὲ ποῦ μένει ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἀκολουθήσας, θεωρήσας αὐτοῦ τὴν μονὴν, παρα- μένει τῷ Κυρίῳ «ἐν τῇ δεκάτῃ ὥρᾳ, καὶ εὑρίσκει τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν Λόγον, καὶ τὴν σοφίαν, βα σιλεύεται δὲ ὑπ' αὐτοῦ· διὰ τοῦτό φησιν· . Εὑρήκα - μεν τὸν Μεσσίαν. » Αὕτη δὲ ἡ φωνὴ ὑπὸ παντὸς ἂν λέγοιτο τοῦτον τοῦ Θεοῦ Λόγον ευρηκότος, καὶ ὑπὸ τῆς θειότητος αὐτοῦ βασιλευομένου. Καρπὸν καὶ ** νιι, 8. * σε δέ μοι ἐν ἀρχῇ τοῦ δεκάτου τόμου λέγεται πρὸς σὲ, πολλαχοῦ ὁρῶντι τῆς Γραφῆς διαφερούσης προνο μίας τετυχότα τὸν δέκα ἀριθμόν. τέλειον καὶ Θεοῦ οἱ- πεῖον Οὐκ ἐχρῆν γὰρ τὸν οὕτως ἀκάθαρτον βρωθησόμενον ἄρτον ἐν ἁγίῳ παραλαμβάνεσθαι ἀριθμῷ, ὁποῖος δὲ ὁ τῆς δεκάδος, καὶ ἑβδομάδος, καὶ τριακάδος, καὶ ὀγδοάδος, καί τινες τῶν ὁμοίων ἀριθμῶν. ORIGENIS ▸ • Vidi Spiritum descendentem sicut columbam e coelo, et mansit super eum. Et ego non noveram eum : sed qui misit me ad baptizandum in aqua, ille mihi dixit : Super quem videris Spiritum de- scendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sanelo. Et ego vidi, et testifica- tus sumn, hunc esse Filium Dei . . Porro sexta jam vice testimonium perhibet Christo in duobus disci- pulis Joannes, cum e intuitus Jesum ambulantem, inquit : Ecce Agnus ille Dei *, » Post quod testimo- nium cum audissent duo discipuli Joannem, secu- tique fuissent Jesum, & conversus Jesus, et conspi- catus duos sequentes, respondet dicens : Quid quæ - ritis ? » Et fortassis non frustra post sex testimo. nia cessat Joannes testificari, et Jesus profert in septimo : « Quid quæritis? His insuper qui Joanuis testimonio adjuti fuerint, vox est illa decens, quæ prædicat Christum magistrum, et fatetur Filii Dei domunculam cupere se intueri. Nam dicunt illi : • Rabbi, quod dicitur ex interpretatione, Magister, ubi manes ? Et quoniamn Oninis qui quærit, inve- nit “ª, › quærentibus Joannis discipulis Jesu mansio- nem, eam ostendit ipsis Jesus dicens: Venite et videte "; » fortassis per vocem, « venite, o invitans eos ad eam philosophiæ partem quæ in rerum actione versatur; per vocem vero • vilele, contemplatio. nem præclare facta sequentem, omnino his fulu- ram qui voluerint, designans, exsistentem in Jesu mansione. At qui quæsierant ubi maneret Jesus, quique seenti ac conspicati magistrum fuerant, de- C liberaverunt apud Jesum permanere totam illam diem, cumque Filio Dei morari. Verum enimvero cum decennarius numerus observatus sit ut sanctus, cum mysteria non parva fuisse facta in decennario numero inscribantur, intelligendum est non fru- stra in Evangelio decimam inscribi horam ", cum discipuli Joannis apud Jesum divertunt, ex quoruin numero erat Andreas frater Simonis Petri *, qui dum maneret apud Jesum, adjutus, invento fratre suo Simone (forte enim antea non invenerat, Messian se invenisse inquit : « quod est, si inter- preteris, Christus. Quoniam enim qui quærit invenit 4ª, › quæsierat autem, ubi maneret Jesus; et secutus, cum perspexisset ejus mansionem, manet apud Dominum e decima hora “, et invenit Dei D Filium, Sermonem scilicet, et sapientiam, et regitur ab ipso; hanc ob causam inquit: ‹ Inveni- Hlus Messiam : › quæ vox a quovis dici poterit qui invenerit Dei Sermonem et qui ab ipsius divi- nitate regitur. Fructum vero mox offert Christo fratrem Simonem : quem ut munere Jesus sin- gulari. remuneraretur, in ipsum intuitus est, per ' B ibid, 38. * Matth. Joan. 1, 39. ss Matth. vi, 8. » Joan. 1, 39. 5o ibid. 1, 41. ss ibid. 42. Joan. I, 34. ibid. 35. 36. ibid. 37, 38. w ibid. ibid. 40. ibid. 41. Item in Catena Ghisleriana in Jerem., ad cap. xxxit, vers. 17, de- Barium numerum Origenes esse dicit. Et in alia Regie Bibliotheca Ga- lena in Prophetas, ad Ezech. 1, 10: (26) Origenes infra town. x, n. 30 medio : Ταῦτα

Α αὐτόν· ἀλλ᾽ ἵνα φανερωθῇ τῷ Ἰσραήλ, διὰ τοῦτο ἦλθον ἐγὼ ἐν ὕδατι βαπτίζων. Καὶ πέμπτη μαρ κυρία ἀναγέγραπται κατά τό· . Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡς περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐπ' αὐτόν. Κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν· ἀλλ᾽ ὁ πέμψας με βαπτίζειν ἐν ὕδατι, ἐκεῖνός μοι εἶπεν· Ἐφ᾿ ὃν ἂν ἴδῃς τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον, καὶ μένον ἐπ' αὐτὸν, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Κἀγὼ ἑώρακα, καὶ μεμαρτύρηκα, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ Ἔκτον δὲ μαρτυρεῖ τῷ Χριστῷ ἐπὶ δύο μαθητῶν ὁ Ἰωάννης, ὅτε, ο εμβλέψας τῷ Ἰησοῦ περιπατοῦντι, λέγει· Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ. » Μεθ ἣν μαρτυρίαν ἀκουσάντων τῶν δύο μαθητῶν τοῦ Ἰωάννου, καὶ ἀκολουθησάντων τῷ Ἰησοῦ, ι στραφείς ὁ Ἰησοῦς, καὶ θεασάμενος τοὺς δύο ἀκολουθοῦντας, ἀποκρίνεται λέγων· Τί ζητεῖτε;» Καὶ τάχα οὐ μάτην μετὰ ἐξ μαρτυρίας παύεται μὲν ὁ Ἰωάννης μαρτυρῶν· Ἰησοῦς δὲ κατὰ τὸ ἕβδομον προτείνει τό· « Τί ζητεῖτε; • Πρέπουσα δὲ ὠφελημένοις ὑπὸ τῆς Ἰωάννου μαρτυρίας ἡ φωνὴ ἀναγορεύουσα τὸν Χριστὸν διδάσκαλον, καὶ ὁμολογοῦσα τὸ οἰκητήριον ποθεῖν θεάσασθαι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ· φασὶ γὰρ αὐτῷ· ο Ραββί, δ λέγεται μεθερμηνευόμενον, δια δάσκαλε, ποῦ μένεις; » Καὶ ἐπεὶ ι Πᾶς ὁ ζητῶν εὑρίσκει, ο ζητήσασι τὴν Ἰησοῦ μονὴν τοῖς Ἰωάννου μαθηταῖς ὑποδείκνυσι λέγων αὐτοῖς· « Έρχεσθε, καὶ ὄψεσθε, τάχα διὰ τοῦ μὲν, «ἔρχεσθε, ἐπὶ τὸ πρακτικὸν αὐτοὺς παρακαλῶν· διὰ δὲ τοῦ, « ὄψεσθε, τὴν ἀκολουθοῦσαν τῇ κατορθώσει τῶν πράξεων θεω ρίαν πάντως ἔσεσθαι τοῖς βουλομένοις ὑπογράφων, γινομένην ἐν τῇ τοῦ Ἰησοῦ μονῇ. Προκειτο δὲ τοῖς ζητήσασι ποῦ μένει ὁ Ἰησοῦς, ἀκολουθήσασι τῷ δι- δασκάλῳ, καὶ θεασαμένοις, παραμείναι τῷ Ἰησοῦ, καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην συνδιατρίψαι τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. Ἐπεὶ δὲ ὁ δέκατος ἀριθμὸς τετήρηται ὡς ἅγιος (26), οὐκ ὀλίγων μυστηρίων ἐν τῇ δεκάδι ἀναγραφομένων, γεγονέναι νοητέον οὐ μάτην καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τὴν δεκάτην ἀναγράφεσθαι ὥραν τῆς τῶν Ἰωάννου μαθητῶν παρὰ τῷ Ἰησοῦ καταγωγῆς, ὧν ᾿Ανδρέας ὁ ἀδελφὸς Σίμωνος Πέτρου ἦν, ὅστις, ὠφεληθεὶς ἐν τῷ παραμεμενηκέναι τῷ Ἰησοῦ, εὑρὼν τὸν ἀδελφὸν τὸν ἴδιον Σίμωνα, (τάχα γὰρ πρότερον οὐχ εὕρητο) φησὶν εὑρηκέναι τὸν Μεσσίαν, ἐστι μεθερμηνευόμενον Χριστός. » Ἐπεὶ γὰρ, « ό ζητῶν εὑρίσκει, ο ἐζήτησε δὲ ποῦ μένει ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἀκολουθήσας, θεωρήσας αὐτοῦ τὴν μονὴν, παρα- μένει τῷ Κυρίῳ «ἐν τῇ δεκάτῃ ὥρᾳ, καὶ εὑρίσκει τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν Λόγον, καὶ τὴν σοφίαν, βα σιλεύεται δὲ ὑπ' αὐτοῦ· διὰ τοῦτό φησιν· . Εὑρήκα - μεν τὸν Μεσσίαν. » Αὕτη δὲ ἡ φωνὴ ὑπὸ παντὸς ἂν λέγοιτο τοῦτον τοῦ Θεοῦ Λόγον ευρηκότος, καὶ ὑπὸ τῆς θειότητος αὐτοῦ βασιλευομένου. Καρπὸν καὶ ** νιι, 8. * σε δέ μοι ἐν ἀρχῇ τοῦ δεκάτου τόμου λέγεται πρὸς σὲ, πολλαχοῦ ὁρῶντι τῆς Γραφῆς διαφερούσης προνο μίας τετυχότα τὸν δέκα ἀριθμόν. τέλειον καὶ Θεοῦ οἱ- πεῖον Οὐκ ἐχρῆν γὰρ τὸν οὕτως ἀκάθαρτον βρωθησόμενον ἄρτον ἐν ἁγίῳ παραλαμβάνεσθαι ἀριθμῷ, ὁποῖος δὲ ὁ τῆς δεκάδος, καὶ ἑβδομάδος, καὶ τριακάδος, καὶ ὀγδοάδος, καί τινες τῶν ὁμοίων ἀριθμῶν. ORIGENIS ▸ • Vidi Spiritum descendentem sicut columbam e coelo, et mansit super eum. Et ego non noveram eum : sed qui misit me ad baptizandum in aqua, ille mihi dixit : Super quem videris Spiritum de- scendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sanelo. Et ego vidi, et testifica- tus sumn, hunc esse Filium Dei . . Porro sexta jam vice testimonium perhibet Christo in duobus disci- pulis Joannes, cum e intuitus Jesum ambulantem, inquit : Ecce Agnus ille Dei *, » Post quod testimo- nium cum audissent duo discipuli Joannem, secu- tique fuissent Jesum, & conversus Jesus, et conspi- catus duos sequentes, respondet dicens : Quid quæ - ritis ? » Et fortassis non frustra post sex testimo. nia cessat Joannes testificari, et Jesus profert in septimo : « Quid quæritis? His insuper qui Joanuis testimonio adjuti fuerint, vox est illa decens, quæ prædicat Christum magistrum, et fatetur Filii Dei domunculam cupere se intueri. Nam dicunt illi : • Rabbi, quod dicitur ex interpretatione, Magister, ubi manes ? Et quoniamn Oninis qui quærit, inve- nit “ª, › quærentibus Joannis discipulis Jesu mansio- nem, eam ostendit ipsis Jesus dicens: Venite et videte "; » fortassis per vocem, « venite, o invitans eos ad eam philosophiæ partem quæ in rerum actione versatur; per vocem vero • vilele, contemplatio. nem præclare facta sequentem, omnino his fulu- ram qui voluerint, designans, exsistentem in Jesu mansione. At qui quæsierant ubi maneret Jesus, quique seenti ac conspicati magistrum fuerant, de- C liberaverunt apud Jesum permanere totam illam diem, cumque Filio Dei morari. Verum enimvero cum decennarius numerus observatus sit ut sanctus, cum mysteria non parva fuisse facta in decennario numero inscribantur, intelligendum est non fru- stra in Evangelio decimam inscribi horam ", cum discipuli Joannis apud Jesum divertunt, ex quoruin numero erat Andreas frater Simonis Petri *, qui dum maneret apud Jesum, adjutus, invento fratre suo Simone (forte enim antea non invenerat, Messian se invenisse inquit : « quod est, si inter- preteris, Christus. Quoniam enim qui quærit invenit 4ª, › quæsierat autem, ubi maneret Jesus; et secutus, cum perspexisset ejus mansionem, manet apud Dominum e decima hora “, et invenit Dei D Filium, Sermonem scilicet, et sapientiam, et regitur ab ipso; hanc ob causam inquit: ‹ Inveni- Hlus Messiam : › quæ vox a quovis dici poterit qui invenerit Dei Sermonem et qui ab ipsius divi- nitate regitur. Fructum vero mox offert Christo fratrem Simonem : quem ut munere Jesus sin- gulari. remuneraretur, in ipsum intuitus est, per ' B ibid, 38. * Matth. Joan. 1, 39. ss Matth. vi, 8. » Joan. 1, 39. 5o ibid. 1, 41. ss ibid. 42. Joan. I, 34. ibid. 35. 36. ibid. 37, 38. w ibid. ibid. 40. ibid. 41. Item in Catena Ghisleriana in Jerem., ad cap. xxxit, vers. 17, de- Barium numerum Origenes esse dicit. Et in alia Regie Bibliotheca Ga- lena in Prophetas, ad Ezech. 1, 10: (26) Origenes infra town. x, n. 30 medio : Ταῦτα

εὐθέως προσάγει τὸν ἀδελφὸν τῷ Χριστῷ, ᾧ Σίμωνι ἐχαρίσατο ὁ Ἰησοῦς τὸ ἐμβλέψαι αὐτῷ, ὅπερ ἐστὶ διὰ τοῦ ἐμβλέψαι ἐπισκοπῆσαι καὶ φωτίσαι αὐτοῦ τὸ ἡγεμονικόν· καὶ δεδύνηται διὰ τὸ ἐμβεβλεφέναι αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν ὁ Σίμων βεβαιωθῆναι, ὥστε τοῦ ἔργου τῆς βεβαιότητος καὶ τῆς στερρότητος επώνυμος γεν νέσθαι, καὶ κληθῆναι Πέτρος. σασθαι τό· « Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυ ρήσῃ περὶ τοῦ φωτὸς, ο πάντα ταῦτα διεξεληλύθαμεν; Λεκτέον δὲ, ὅτι ἔδει παραστῆσαι τὰς μαρτυρίας τοῦ Ιωάννου τὰς περὶ τοῦ φωτὸς, καὶ τὴν τάξιν αὐτῶν ἐκθέσθαι, τήν τε ἀκολουθήσασαν οἷς ἐμαρτύρησεν ὠφέλειαν, γενομένην κατὰ τὴν Ἰωάννου μαρτυρίαν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα τὸ ἀνύσιμον τῆς Ἰωάννου μαρ- τυρίας δηλωθῇ. Καὶ πρὸ τῶν ἐνταῦθα δὲ μαρτυριῶν Β ἡ ἐν τῇ ἀγαλλιάσει σκίρτησις τοῦ Βαπτιστοῦ ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς Ἐλισάβετ ἐπὶ τῷ ἀσπασμῷ τῆς Μαρίας μαρτυρία περὶ Χριστοῦ ἦν, μαρτυροῦντος τῇ θειότητι τῆς συλλήψεως καὶ γενέσεως αὐτοῦ. Καὶ τί γάρ ; Η πανταχοῦ μάρτυς καὶ πρόδρομος τοῦ Ἰησοῦ ἐστιν ὁ Ἰωάννης, προλαμβάνων την γένεσιν αὐτοῦ, καὶ πρὸ ὀλίγου τοῦ θανάτου ἀποθνήσκων τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἵνα μὴ μόνον τοῖς ἐν γενέσει, ἀλλὰ καὶ τοῖς προσδοκῶσι τὴν διὰ Χριστοῦ ἀπὸ θανάτου ἐλευθερίαν, πρὸ τοῦ Χριστοῦ ἐπιδημῶν, πανταχοῦ ἑτοιμάσῃ Κυ- ρίῳ λαὸν κατεσκευασμένον· φθάνει δὲ καὶ ἐπὶ τὴν δευτέραν Χριστοῦ παρουσίαν, καὶ θειοτέραν, ἡ Ἰωάν- του μαρτυρία. « Εἰ γὰρ θέλετε, φησί, δέξασθαι, αὐτ τός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων ἔρχεσθαι. Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω. » Οὔσης δὲ ἀρχῆς ἐν ᾗ ὁ Λόγος, (ἥντινα σοφίαν εἶναι ἀπὸ τῶν Παροιμιῶν ἀπεδείξα μεν·) ὄντος δὲ καὶ τοῦ Λόγου, γενομένης τε ἐν τούτῳ ζωῆς, τῆς τε ζωῆς τυγχανούσης φωτὸς ἀνθρώπων, ζητῶ τί δήποτε ὁ γενόμενος ι ἄνθρωπος, ἀπεσταλ μένος παρὰ Θεοῦ, ᾧ ὄνομα Ἰωάννης, ἦλθεν εἰς μαρ- τυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός ; » Διὰ τί οὖν οὐχ ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τῆς ζωῆς, ἢ ἵνα μαρτυ ρήσῃ περὶ τοῦ Λόγου, ἢ περὶ τῆς ἀρχῆς, ἢ ὁποίας δήποτε ἄλλης ἐπινοίας τοῦ Χριστοῦ ; Ἐπίσκεψαι δὲ εἰ μὴ (26) « ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότῳ φῶς εἶδε μέγα,, καὶ ἐπεὶ ι τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, » μὴ καταλαμ βανόμενον ὑπ' αὐτῆς, οἱ ἐν σκότῳ τυγχάνοντες δέον ται φωτός, τουτέστιν οἱ ἄνθρωποι. Εἰ γὰρ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων ἐν τῇ σκοτία φαίνει, ἔνθα οὐδαμῶς ἐνέρ- γεια σκοτίας τυγχάνει, ἑτέρων ἐπινοιῶν τοῦ Χριστοῦ κοινωνήσομεν, νῦν κυρίως καὶ κατὰ τὸ ἀκριβὲς αὐ μετέχοντες αὐτῶν. Πῶς γὰρ μετέχομεν ζωῆς, οἱ ἔτι τὸ σῶμα τοῦ θανάτου περικείμενοι ; ε "Ων ἡ ζωὴ κέ κρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ ; Οταν γὰρ ὁ Χριστὸς φανερωθῇ, ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ἡμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθησόμεθα ἐν δόξῃ. » Οὐχ οἷόν τε οὖν ἦν τὸν ἐλθόντα μαρτυρῆσαι περὶ τῆς ζωῆς τῆς ἔτι ἂν κρυπτομένης σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ Λόγου, Λόγον ἡμῶν νοούντων τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ σε Η εἰ μὴ, ἐπεὶ ὁ λαός, κ. τ. λ. Eπιτ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A illum intuitum declarans se Simonis curam gerere, animæ illius parte præstantissima illustrata : po- tuitque Simon, eo quod Jesus in ipsum intuitus est, eousque stabiliri, ut ab opere stabili firmoque cognomen traberet et vocaretur Petrus. B C " Joan. 1, 7. Luc. 1, 17. Matth. x1, 14, 15. Culos. lli, 3, 4. sita nobis interpretatione verborum eorum: Hic venit ad testificandum, ut testificaretur de luce illa 6',, omnia hæc transcurrimus ? At dicendum, necesse fuisse Joannis testimonia de luce illa de- monstrare ordinemque corum exponere : atque u!i« litatem quæ insecuta fuerit eos apud quos testatus fuisset, factam post Joannis testimonium a Jesu, ut perfectio testimonii Joannis declararetur. Quin aute hæc testimonia Baptistæ exsultatio præ gaudio in utero Elisabeth propter Mariæ salutationem, testi- monium fuit de Christo, testificante Baptista de di- vinitate conceptionis et ortus Christi. Quid plura? Vel ubique testis et præcursor Jesu est Joannes ante- vertens illius ortum, et paulo ante mortem Filii Dei moriens, ut non solum ad vivos, verum et ad exspe- ctantes libertatem a morte per Christum futuram, ante Christum adveniens, ubique Domino pararet popu- lum instructum”; pertingit autem usque ad secun- dum, eumque diviniorem, Christi adventum Joan- nis testimonium. • Si enim vultis, inquit ", pere, ipse est Elias, qui venturus est. Qui habet aures audiendi, audiat. > Cæterum cum sit reci- principium in quo est Sermo (quod sapientiam esse ex Proverbiorum libro ostendimus), cumque etiam sit Sermo, atque vita in hoc facta, ac deinde vita sit lux hominum, quæro cur tandem, cum ‹ homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes, venerit ad testificandum, ut testificaretur de luce³, non etiam venerit ut testificaretur de vita, vel ut testificare- tur de Sermone, vel de principio, vel de quacunque alia consideratione Christi? Proinde considera an, quoniam ‹ populus qui sedebät in tenebris, viderit lucem magnam *,, et quoniamn • lux in tenebris lucet non deprehensa ab ipsis tenebris”, illi qui sunt in tenebris, nempe homines, luce indigeant. Nam si lux hominum iu tenebris lucet, quando nulla omnino tenebrarum operatio erit, tunc alias Christi considerationes participabimus, cum mi- nime ipsas proprie nunc, et certo participemus. Nam quomodo vitæ participes sumus, qui adhuc corpore hoc mortali circumdamur ? • Quorum vita abscondita est una cum Christo in Deo ? Cum enim Christus apparuerit vita nostra, tunc et nos cum ipso apparebimus in gloria ss. . Homo ergo nullus qui venisset, testi@cari poterat de vita eliamnum cum Christo abscondita in Deo. Sed neque venit ad testificandum, ut testificaretur de Sermone: Ser monem considerantibus nobis in principio apud Joan. 1, 6. Isa. ix, 2; Matth. iv, 16. Joan. 1, 5. D (26') Legit interpres 30. Αλλ' ἐρεῖ τις, τί δήποτε προκειμένου διηγή 30. Sed dicturus est aliquis, cur tandemn propo-

εὐθέως προσάγει τὸν ἀδελφὸν τῷ Χριστῷ, ᾧ Σίμωνι ἐχαρίσατο ὁ Ἰησοῦς τὸ ἐμβλέψαι αὐτῷ, ὅπερ ἐστὶ διὰ τοῦ ἐμβλέψαι ἐπισκοπῆσαι καὶ φωτίσαι αὐτοῦ τὸ ἡγεμονικόν· καὶ δεδύνηται διὰ τὸ ἐμβεβλεφέναι αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν ὁ Σίμων βεβαιωθῆναι, ὥστε τοῦ ἔργου τῆς βεβαιότητος καὶ τῆς στερρότητος επώνυμος γεν νέσθαι, καὶ κληθῆναι Πέτρος. σασθαι τό· « Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυ ρήσῃ περὶ τοῦ φωτὸς, ο πάντα ταῦτα διεξεληλύθαμεν; Λεκτέον δὲ, ὅτι ἔδει παραστῆσαι τὰς μαρτυρίας τοῦ Ιωάννου τὰς περὶ τοῦ φωτὸς, καὶ τὴν τάξιν αὐτῶν ἐκθέσθαι, τήν τε ἀκολουθήσασαν οἷς ἐμαρτύρησεν ὠφέλειαν, γενομένην κατὰ τὴν Ἰωάννου μαρτυρίαν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα τὸ ἀνύσιμον τῆς Ἰωάννου μαρ- τυρίας δηλωθῇ. Καὶ πρὸ τῶν ἐνταῦθα δὲ μαρτυριῶν Β ἡ ἐν τῇ ἀγαλλιάσει σκίρτησις τοῦ Βαπτιστοῦ ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς Ἐλισάβετ ἐπὶ τῷ ἀσπασμῷ τῆς Μαρίας μαρτυρία περὶ Χριστοῦ ἦν, μαρτυροῦντος τῇ θειότητι τῆς συλλήψεως καὶ γενέσεως αὐτοῦ. Καὶ τί γάρ ; Η πανταχοῦ μάρτυς καὶ πρόδρομος τοῦ Ἰησοῦ ἐστιν ὁ Ἰωάννης, προλαμβάνων την γένεσιν αὐτοῦ, καὶ πρὸ ὀλίγου τοῦ θανάτου ἀποθνήσκων τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἵνα μὴ μόνον τοῖς ἐν γενέσει, ἀλλὰ καὶ τοῖς προσδοκῶσι τὴν διὰ Χριστοῦ ἀπὸ θανάτου ἐλευθερίαν, πρὸ τοῦ Χριστοῦ ἐπιδημῶν, πανταχοῦ ἑτοιμάσῃ Κυ- ρίῳ λαὸν κατεσκευασμένον· φθάνει δὲ καὶ ἐπὶ τὴν δευτέραν Χριστοῦ παρουσίαν, καὶ θειοτέραν, ἡ Ἰωάν- του μαρτυρία. « Εἰ γὰρ θέλετε, φησί, δέξασθαι, αὐτ τός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων ἔρχεσθαι. Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω. » Οὔσης δὲ ἀρχῆς ἐν ᾗ ὁ Λόγος, (ἥντινα σοφίαν εἶναι ἀπὸ τῶν Παροιμιῶν ἀπεδείξα μεν·) ὄντος δὲ καὶ τοῦ Λόγου, γενομένης τε ἐν τούτῳ ζωῆς, τῆς τε ζωῆς τυγχανούσης φωτὸς ἀνθρώπων, ζητῶ τί δήποτε ὁ γενόμενος ι ἄνθρωπος, ἀπεσταλ μένος παρὰ Θεοῦ, ᾧ ὄνομα Ἰωάννης, ἦλθεν εἰς μαρ- τυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός ; » Διὰ τί οὖν οὐχ ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τῆς ζωῆς, ἢ ἵνα μαρτυ ρήσῃ περὶ τοῦ Λόγου, ἢ περὶ τῆς ἀρχῆς, ἢ ὁποίας δήποτε ἄλλης ἐπινοίας τοῦ Χριστοῦ ; Ἐπίσκεψαι δὲ εἰ μὴ (26) « ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότῳ φῶς εἶδε μέγα,, καὶ ἐπεὶ ι τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, » μὴ καταλαμ βανόμενον ὑπ' αὐτῆς, οἱ ἐν σκότῳ τυγχάνοντες δέον ται φωτός, τουτέστιν οἱ ἄνθρωποι. Εἰ γὰρ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων ἐν τῇ σκοτία φαίνει, ἔνθα οὐδαμῶς ἐνέρ- γεια σκοτίας τυγχάνει, ἑτέρων ἐπινοιῶν τοῦ Χριστοῦ κοινωνήσομεν, νῦν κυρίως καὶ κατὰ τὸ ἀκριβὲς αὐ μετέχοντες αὐτῶν. Πῶς γὰρ μετέχομεν ζωῆς, οἱ ἔτι τὸ σῶμα τοῦ θανάτου περικείμενοι ; ε "Ων ἡ ζωὴ κέ κρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ ; Οταν γὰρ ὁ Χριστὸς φανερωθῇ, ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ἡμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθησόμεθα ἐν δόξῃ. » Οὐχ οἷόν τε οὖν ἦν τὸν ἐλθόντα μαρτυρῆσαι περὶ τῆς ζωῆς τῆς ἔτι ἂν κρυπτομένης σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ Λόγου, Λόγον ἡμῶν νοούντων τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ σε Η εἰ μὴ, ἐπεὶ ὁ λαός, κ. τ. λ. Eπιτ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A illum intuitum declarans se Simonis curam gerere, animæ illius parte præstantissima illustrata : po- tuitque Simon, eo quod Jesus in ipsum intuitus est, eousque stabiliri, ut ab opere stabili firmoque cognomen traberet et vocaretur Petrus. B C " Joan. 1, 7. Luc. 1, 17. Matth. x1, 14, 15. Culos. lli, 3, 4. sita nobis interpretatione verborum eorum: Hic venit ad testificandum, ut testificaretur de luce illa 6',, omnia hæc transcurrimus ? At dicendum, necesse fuisse Joannis testimonia de luce illa de- monstrare ordinemque corum exponere : atque u!i« litatem quæ insecuta fuerit eos apud quos testatus fuisset, factam post Joannis testimonium a Jesu, ut perfectio testimonii Joannis declararetur. Quin aute hæc testimonia Baptistæ exsultatio præ gaudio in utero Elisabeth propter Mariæ salutationem, testi- monium fuit de Christo, testificante Baptista de di- vinitate conceptionis et ortus Christi. Quid plura? Vel ubique testis et præcursor Jesu est Joannes ante- vertens illius ortum, et paulo ante mortem Filii Dei moriens, ut non solum ad vivos, verum et ad exspe- ctantes libertatem a morte per Christum futuram, ante Christum adveniens, ubique Domino pararet popu- lum instructum”; pertingit autem usque ad secun- dum, eumque diviniorem, Christi adventum Joan- nis testimonium. • Si enim vultis, inquit ", pere, ipse est Elias, qui venturus est. Qui habet aures audiendi, audiat. > Cæterum cum sit reci- principium in quo est Sermo (quod sapientiam esse ex Proverbiorum libro ostendimus), cumque etiam sit Sermo, atque vita in hoc facta, ac deinde vita sit lux hominum, quæro cur tandem, cum ‹ homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes, venerit ad testificandum, ut testificaretur de luce³, non etiam venerit ut testificaretur de vita, vel ut testificare- tur de Sermone, vel de principio, vel de quacunque alia consideratione Christi? Proinde considera an, quoniam ‹ populus qui sedebät in tenebris, viderit lucem magnam *,, et quoniamn • lux in tenebris lucet non deprehensa ab ipsis tenebris”, illi qui sunt in tenebris, nempe homines, luce indigeant. Nam si lux hominum iu tenebris lucet, quando nulla omnino tenebrarum operatio erit, tunc alias Christi considerationes participabimus, cum mi- nime ipsas proprie nunc, et certo participemus. Nam quomodo vitæ participes sumus, qui adhuc corpore hoc mortali circumdamur ? • Quorum vita abscondita est una cum Christo in Deo ? Cum enim Christus apparuerit vita nostra, tunc et nos cum ipso apparebimus in gloria ss. . Homo ergo nullus qui venisset, testi@cari poterat de vita eliamnum cum Christo abscondita in Deo. Sed neque venit ad testificandum, ut testificaretur de Sermone: Ser monem considerantibus nobis in principio apud Joan. 1, 6. Isa. ix, 2; Matth. iv, 16. Joan. 1, 5. D (26') Legit interpres 30. Αλλ' ἐρεῖ τις, τί δήποτε προκειμένου διηγή 30. Sed dicturus est aliquis, cur tandemn propo-

εὐθέως προσάγει τὸν ἀδελφὸν τῷ Χριστῷ, ᾧ Σίμωνι ἐχαρίσατο ὁ Ἰησοῦς τὸ ἐμβλέψαι αὐτῷ, ὅπερ ἐστὶ διὰ τοῦ ἐμβλέψαι ἐπισκοπῆσαι καὶ φωτίσαι αὐτοῦ τὸ ἡγεμονικόν· καὶ δεδύνηται διὰ τὸ ἐμβεβλεφέναι αὐτῷ τὸν Ἰησοῦν ὁ Σίμων βεβαιωθῆναι, ὥστε τοῦ ἔργου τῆς βεβαιότητος καὶ τῆς στερρότητος επώνυμος γεν νέσθαι, καὶ κληθῆναι Πέτρος. σασθαι τό· « Οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυ ρήσῃ περὶ τοῦ φωτὸς, ο πάντα ταῦτα διεξεληλύθαμεν; Λεκτέον δὲ, ὅτι ἔδει παραστῆσαι τὰς μαρτυρίας τοῦ Ιωάννου τὰς περὶ τοῦ φωτὸς, καὶ τὴν τάξιν αὐτῶν ἐκθέσθαι, τήν τε ἀκολουθήσασαν οἷς ἐμαρτύρησεν ὠφέλειαν, γενομένην κατὰ τὴν Ἰωάννου μαρτυρίαν ἀπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα τὸ ἀνύσιμον τῆς Ἰωάννου μαρ- τυρίας δηλωθῇ. Καὶ πρὸ τῶν ἐνταῦθα δὲ μαρτυριῶν Β ἡ ἐν τῇ ἀγαλλιάσει σκίρτησις τοῦ Βαπτιστοῦ ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς Ἐλισάβετ ἐπὶ τῷ ἀσπασμῷ τῆς Μαρίας μαρτυρία περὶ Χριστοῦ ἦν, μαρτυροῦντος τῇ θειότητι τῆς συλλήψεως καὶ γενέσεως αὐτοῦ. Καὶ τί γάρ ; Η πανταχοῦ μάρτυς καὶ πρόδρομος τοῦ Ἰησοῦ ἐστιν ὁ Ἰωάννης, προλαμβάνων την γένεσιν αὐτοῦ, καὶ πρὸ ὀλίγου τοῦ θανάτου ἀποθνήσκων τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἵνα μὴ μόνον τοῖς ἐν γενέσει, ἀλλὰ καὶ τοῖς προσδοκῶσι τὴν διὰ Χριστοῦ ἀπὸ θανάτου ἐλευθερίαν, πρὸ τοῦ Χριστοῦ ἐπιδημῶν, πανταχοῦ ἑτοιμάσῃ Κυ- ρίῳ λαὸν κατεσκευασμένον· φθάνει δὲ καὶ ἐπὶ τὴν δευτέραν Χριστοῦ παρουσίαν, καὶ θειοτέραν, ἡ Ἰωάν- του μαρτυρία. « Εἰ γὰρ θέλετε, φησί, δέξασθαι, αὐτ τός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων ἔρχεσθαι. Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν, ἀκουέτω. » Οὔσης δὲ ἀρχῆς ἐν ᾗ ὁ Λόγος, (ἥντινα σοφίαν εἶναι ἀπὸ τῶν Παροιμιῶν ἀπεδείξα μεν·) ὄντος δὲ καὶ τοῦ Λόγου, γενομένης τε ἐν τούτῳ ζωῆς, τῆς τε ζωῆς τυγχανούσης φωτὸς ἀνθρώπων, ζητῶ τί δήποτε ὁ γενόμενος ι ἄνθρωπος, ἀπεσταλ μένος παρὰ Θεοῦ, ᾧ ὄνομα Ἰωάννης, ἦλθεν εἰς μαρ- τυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός ; » Διὰ τί οὖν οὐχ ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τῆς ζωῆς, ἢ ἵνα μαρτυ ρήσῃ περὶ τοῦ Λόγου, ἢ περὶ τῆς ἀρχῆς, ἢ ὁποίας δήποτε ἄλλης ἐπινοίας τοῦ Χριστοῦ ; Ἐπίσκεψαι δὲ εἰ μὴ (26) « ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότῳ φῶς εἶδε μέγα,, καὶ ἐπεὶ ι τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, » μὴ καταλαμ βανόμενον ὑπ' αὐτῆς, οἱ ἐν σκότῳ τυγχάνοντες δέον ται φωτός, τουτέστιν οἱ ἄνθρωποι. Εἰ γὰρ τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων ἐν τῇ σκοτία φαίνει, ἔνθα οὐδαμῶς ἐνέρ- γεια σκοτίας τυγχάνει, ἑτέρων ἐπινοιῶν τοῦ Χριστοῦ κοινωνήσομεν, νῦν κυρίως καὶ κατὰ τὸ ἀκριβὲς αὐ μετέχοντες αὐτῶν. Πῶς γὰρ μετέχομεν ζωῆς, οἱ ἔτι τὸ σῶμα τοῦ θανάτου περικείμενοι ; ε "Ων ἡ ζωὴ κέ κρυπται σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ ; Οταν γὰρ ὁ Χριστὸς φανερωθῇ, ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ἡμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθησόμεθα ἐν δόξῃ. » Οὐχ οἷόν τε οὖν ἦν τὸν ἐλθόντα μαρτυρῆσαι περὶ τῆς ζωῆς τῆς ἔτι ἂν κρυπτομένης σὺν τῷ Χριστῷ ἐν τῷ Θεῷ. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ἵνα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ Λόγου, Λόγον ἡμῶν νοούντων τὸν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ σε Η εἰ μὴ, ἐπεὶ ὁ λαός, κ. τ. λ. Eπιτ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A illum intuitum declarans se Simonis curam gerere, animæ illius parte præstantissima illustrata : po- tuitque Simon, eo quod Jesus in ipsum intuitus est, eousque stabiliri, ut ab opere stabili firmoque cognomen traberet et vocaretur Petrus. B C " Joan. 1, 7. Luc. 1, 17. Matth. x1, 14, 15. Culos. lli, 3, 4. sita nobis interpretatione verborum eorum: Hic venit ad testificandum, ut testificaretur de luce illa 6',, omnia hæc transcurrimus ? At dicendum, necesse fuisse Joannis testimonia de luce illa de- monstrare ordinemque corum exponere : atque u!i« litatem quæ insecuta fuerit eos apud quos testatus fuisset, factam post Joannis testimonium a Jesu, ut perfectio testimonii Joannis declararetur. Quin aute hæc testimonia Baptistæ exsultatio præ gaudio in utero Elisabeth propter Mariæ salutationem, testi- monium fuit de Christo, testificante Baptista de di- vinitate conceptionis et ortus Christi. Quid plura? Vel ubique testis et præcursor Jesu est Joannes ante- vertens illius ortum, et paulo ante mortem Filii Dei moriens, ut non solum ad vivos, verum et ad exspe- ctantes libertatem a morte per Christum futuram, ante Christum adveniens, ubique Domino pararet popu- lum instructum”; pertingit autem usque ad secun- dum, eumque diviniorem, Christi adventum Joan- nis testimonium. • Si enim vultis, inquit ", pere, ipse est Elias, qui venturus est. Qui habet aures audiendi, audiat. > Cæterum cum sit reci- principium in quo est Sermo (quod sapientiam esse ex Proverbiorum libro ostendimus), cumque etiam sit Sermo, atque vita in hoc facta, ac deinde vita sit lux hominum, quæro cur tandem, cum ‹ homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes, venerit ad testificandum, ut testificaretur de luce³, non etiam venerit ut testificaretur de vita, vel ut testificare- tur de Sermone, vel de principio, vel de quacunque alia consideratione Christi? Proinde considera an, quoniam ‹ populus qui sedebät in tenebris, viderit lucem magnam *,, et quoniamn • lux in tenebris lucet non deprehensa ab ipsis tenebris”, illi qui sunt in tenebris, nempe homines, luce indigeant. Nam si lux hominum iu tenebris lucet, quando nulla omnino tenebrarum operatio erit, tunc alias Christi considerationes participabimus, cum mi- nime ipsas proprie nunc, et certo participemus. Nam quomodo vitæ participes sumus, qui adhuc corpore hoc mortali circumdamur ? • Quorum vita abscondita est una cum Christo in Deo ? Cum enim Christus apparuerit vita nostra, tunc et nos cum ipso apparebimus in gloria ss. . Homo ergo nullus qui venisset, testi@cari poterat de vita eliamnum cum Christo abscondita in Deo. Sed neque venit ad testificandum, ut testificaretur de Sermone: Ser monem considerantibus nobis in principio apud Joan. 1, 6. Isa. ix, 2; Matth. iv, 16. Joan. 1, 5. D (26') Legit interpres 30. Αλλ' ἐρεῖ τις, τί δήποτε προκειμένου διηγή 30. Sed dicturus est aliquis, cur tandemn propo-

Εἶτα, εἰπὼν τὸν τοῦ Εὐαγγελίου (35) σολοι- κισμὸν, ἐπάγει. Ει νοντες τῶν ἐν οἷς προσκόπτουσι, καὶ περὶ ἃ οὐκ ἔσχο- ληνται, φασὶν ἰδιῶται εἶναι τῷ λόγῳ, ἀλλ' οὐ τῇ γνώ- στι· νομιστέον γὰρ αὐτὸ οὐχ ὑπὸ Παύλου μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων λέγεσθαι ἄν· « Ἡμεῖς δέ· ν καὶ τό· Ἔχομεν δὲ τὸν θησαυρὸν τοῦτον ἐν ὀστρακίνοις σκεύεσιν, ἵνα ἡ ὑπερβολὴ τῆς δυνάμεως ᾗ τοῦ Θεοῦ, καὶ μὴ ἐξ ἡμῶν, ὁ ἐξειλή φαμεν, ὡς ο θησαυρού ο μὲν λεγομένου τοῦ ἀλλαχόσε θησαυροῦ τῆς γνώσεως καὶ σοφίας τῆς ἀποκρύφου· · ἐστρακίνων δὲ σκευῶν, ὁ τῆς εὐτελοῦς καὶ εὐκατα- φρονήτου παρ' Ἕλλησι λέξεως τῶν Γραφῶν ἀληθῶς ὑπερβολῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ ἐμφαινομένης· ὅτι ἴσχυσε τὰ τῆς ἀληθείας μυστήρια, καὶ ἡ δύναμις τῶν λεγομένων οὐκ ἐμποδιζομένη ὑπὸ τῆς εὐτελοῦς φρά σεως, φθάσαι ἕως περάτων γῆς, καὶ ὑπαγαγεῖν τῷ Χριστοῦ λόγῳ οὐ μόνον τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου, ἀλλ' ἔστιν ὅτε καὶ τὰ σοφὰ αὐτοῦ. Βλέπομεν γὰρ τὴν κλῆσιν, οὐχ ὅτι οὐδεὶς σοφὸς κατὰ σάρκα, ἀλλ' ι ὅτι οὐ πολ- καὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα. » ᾿Αλλὰ καὶ ὀφειλέτης ἐστὶ Παύλος καταγγέλλων τὸ Εὐαγγέλιον, οὐ μόνον βαρ- θέροις παραδιδόναι τὸν λόγον, ἀλλὰ καὶ Ἕλλησι· καὶ οὐ μόνον ἀνοήτοις τοῖς εὐχερέστερον συγκατατιθεμέ- νας, ἀλλὰ καὶ σοφοῖς· ἱκάνωτο γὰρ ὑπὸ Θεοῦ διάκο νος εἶναι τῆς Καινῆς Διαθήκης, χρώμενος ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵνα ἡ τῶν πιστευόντων συγ κατάθεσις μὴ ᾗ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, ἀλλ᾽ ἐν δυνά- μει θεοῦ. Ισως γὰρ εἰ κάλλος καὶ περιβολήν φρά- σέως, ὡς τὰ παρ' Έλλησι θαυμαζόμενα, εἶχεν ἡ Γραφή, υπενόησεν ἄν τις οὐ τὴν ἀλήθειαν κεκρατη κέναι τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ τὴν ἐμφαινομένην ἀκου λουθίαν καὶ τὸ τῆς φράσεως κάλλος ψυχαγωγηκές καὶ τοὺς ἀκροωμένους, καὶ ἠπατηκὸς αὐτοὺς προσειληφέναι. ΕΚ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ. Εἰς τὸ προοίμιον. πρὸς ἡμᾶς ἔργον τῶν τοῦ Θεοῦ ἐργοδιωκτών (56), καὶ ἀπόντας (37) τὰ πολλὰ σο: σχολάζειν καὶ τῷ πρὸς σὲ καθήκοντι ἀξιοῖς, ἐγώ, ἐκκλίνων τὸν κάματον, καὶ παριστάμενος τὸν παρὰ Θεοῦ τῶν ἐπὶ τὸ γράφειν εἰς τὰ θεῖα ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότων κίνδυνον, συναγορεύ- " σαιμι ἂν ἐμαυτῷ ἀπὸ τῆς Γραφῆς παραιτούμενος τὰ πολλὰ πιεῖν βιβλία. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ Σολομῶν· ο Υιέ μου, φύλαξαι τοῦ (58) ποιῆσα: βιβλία πολλά· οὐκ ἔστι περασμὸς, καὶ μελέτη πολλή κόπω δις σαρκός. » Ημεῖς γὰρ, εἰ μὴ ἔχει νοῦν τινα κε- * τὸν Ἀμβρόσιον αινίττεται, Ξεὶς ἐν πάντα τὰ ἐξηγηματικὰ σχεδόν αὐτοῦ πεποίη- τα γράμματα. Ηυε τις. Ποίαν ἐχρῆν εἶναι μετὰ τὸ κατὰ τὸ σῶμα κεχωρίσθαι ἡμᾶς ἀλλήλων διαφέρουσαν (απαρ. χὴν) ἢ τὴν περὶ Εὐαγγελίου ἐξέτασιν ; Ιυετίυς. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A Deinde, abi memoravit Evangelii solæcismum, pergit. B pingerent, et in quibus studiis non essent versati, proftentur locutione se esse idiotas, non intelligen- tia existimandum enim est id non a Paulo solum, seda reliquis apostolis dici : • Nos autem 68, etc. Item illud : < thesaurum hunc habemus in te- staceis vasis, ut sit exsuperatio potestatis Dei, et non a nobis, o accepimus, quasi thesaurus » dica- tur qui aliunde desumptus est, thesaurus cognitio- nis et sapientiæ reconditæ figlinis vasis, › hu- mili et apud ethnicos despecta Scripturarum dictio- ne vere declarata exsuperantia divinæ potestatis : potuerunt enim veritatis mysteria et virtus sermo- num, nihil obstante tenuitate dictionis, ad fines terræ pervenire, et Christi doctrinæ non fatua so- lum mundi, sed et sapientes interdum subigere 1. Videmus enim vocationem, non quod nullus sapiens secundum carnem, sed ‹ quod non multi secundum carnem sapientes "., Sed et debitor ac obligatus est Paulus prædicans Evangelium, non solum bar- baris ejus sermonem tradere, sed et Græcis ; nec solum imperitis, qui protinus assentiuntur, sed et peritis : factus enim a Deo erat idoneus minister Novi Testamenti 73, utens demonstratione spiritus et potentiæ, ut credentium assensio non sit ab hu- mana sapientia, sed a potestate Dei. Si enim elegantiam et dictionis apparatum, ut scripta illa quæ Græcis admirationi sunt, divine litterae la- buissent, existimasset aliquis non homines vicisse veritatem, sed apparentem consecutionem et diction nis splendorem audientes prolectasse, et illecebris delinitos circumvenisse. C E QUINTO TOMO IN JOANNIS EVANGE- D [Cor. 11, 12. ] Cor. 19, 7. Cor. 1, 27. JI, 12. calie codice, quem Holmiæ vidimus, eadem hæc ad ram adtexta erant, quæ in Reg. ms. deprehendit Tarinus, ea scilicet : LIUM (34). In praefatione. tibi operis sumpsisse, ut mihi secundum Deum mo- nitor esses et laboris exactor, postulas etiam ut, pro meo in te officio, multa elaborem ; ego laborem fu- Biens et eo periculo circumsessus quod a Deo in- pendet iis qui ad scribendum in divinas litteras sese contulerunt, Scripturæ patrocinio tneri me pos- sim multos libros scribere recusans. Sic enim in Ecclesiaste Salomon : • Fili mi, cave ut multos libros conscríbas; non est finis, et multa meditatio carnis defatigatio est. Nos enim, nisi sensum abs ibid. 26. Rom. 1, 14. Cor. 111, 6. Eccle. stola declarat. ' aberat Ambrosius, cum hæc scriberet Origenes sic enim ipse tomo primo in Joann., num. 4, alfa- tur Ambrosium : hic interpaugitur in vulgatis twy editionibus. ID. 2. Sed apostoli, qui non ignorarent ad quæ im- 2. Ατε δὲ οὐκ ἀσυναίσθητοι οἱ ἀπόστολοι τυγχά 1. Ἐπεὶ μὴ ἀρκούμενος (35) τὸ παρὸν ἀνειληφέναι (35) Εὐαγγελίου. Codex Thuanus, εὐαγγελιστοῦ. (34) Exstat hoc fragmentuni cap. 5 Philocaliæ. (35) Ἐπεὶ μὴ ἀρκούμενος, etc. In Petaviano Philo- (36) Εργοδιωκτών. Luculenta id Origenis epi- 4. Quoniam non contentus id absentis mei causa (37) Απόντας. Alexandria enim tune temporis (58) Υιέ μου, φύλαξαι του, elc. Aliter locus

Εἶτα, εἰπὼν τὸν τοῦ Εὐαγγελίου (35) σολοι- κισμὸν, ἐπάγει. Ει νοντες τῶν ἐν οἷς προσκόπτουσι, καὶ περὶ ἃ οὐκ ἔσχο- ληνται, φασὶν ἰδιῶται εἶναι τῷ λόγῳ, ἀλλ' οὐ τῇ γνώ- στι· νομιστέον γὰρ αὐτὸ οὐχ ὑπὸ Παύλου μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων λέγεσθαι ἄν· « Ἡμεῖς δέ· ν καὶ τό· Ἔχομεν δὲ τὸν θησαυρὸν τοῦτον ἐν ὀστρακίνοις σκεύεσιν, ἵνα ἡ ὑπερβολὴ τῆς δυνάμεως ᾗ τοῦ Θεοῦ, καὶ μὴ ἐξ ἡμῶν, ὁ ἐξειλή φαμεν, ὡς ο θησαυρού ο μὲν λεγομένου τοῦ ἀλλαχόσε θησαυροῦ τῆς γνώσεως καὶ σοφίας τῆς ἀποκρύφου· · ἐστρακίνων δὲ σκευῶν, ὁ τῆς εὐτελοῦς καὶ εὐκατα- φρονήτου παρ' Ἕλλησι λέξεως τῶν Γραφῶν ἀληθῶς ὑπερβολῆς δυνάμεως τοῦ Θεοῦ ἐμφαινομένης· ὅτι ἴσχυσε τὰ τῆς ἀληθείας μυστήρια, καὶ ἡ δύναμις τῶν λεγομένων οὐκ ἐμποδιζομένη ὑπὸ τῆς εὐτελοῦς φρά σεως, φθάσαι ἕως περάτων γῆς, καὶ ὑπαγαγεῖν τῷ Χριστοῦ λόγῳ οὐ μόνον τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου, ἀλλ' ἔστιν ὅτε καὶ τὰ σοφὰ αὐτοῦ. Βλέπομεν γὰρ τὴν κλῆσιν, οὐχ ὅτι οὐδεὶς σοφὸς κατὰ σάρκα, ἀλλ' ι ὅτι οὐ πολ- καὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα. » ᾿Αλλὰ καὶ ὀφειλέτης ἐστὶ Παύλος καταγγέλλων τὸ Εὐαγγέλιον, οὐ μόνον βαρ- θέροις παραδιδόναι τὸν λόγον, ἀλλὰ καὶ Ἕλλησι· καὶ οὐ μόνον ἀνοήτοις τοῖς εὐχερέστερον συγκατατιθεμέ- νας, ἀλλὰ καὶ σοφοῖς· ἱκάνωτο γὰρ ὑπὸ Θεοῦ διάκο νος εἶναι τῆς Καινῆς Διαθήκης, χρώμενος ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵνα ἡ τῶν πιστευόντων συγ κατάθεσις μὴ ᾗ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, ἀλλ᾽ ἐν δυνά- μει θεοῦ. Ισως γὰρ εἰ κάλλος καὶ περιβολήν φρά- σέως, ὡς τὰ παρ' Έλλησι θαυμαζόμενα, εἶχεν ἡ Γραφή, υπενόησεν ἄν τις οὐ τὴν ἀλήθειαν κεκρατη κέναι τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ τὴν ἐμφαινομένην ἀκου λουθίαν καὶ τὸ τῆς φράσεως κάλλος ψυχαγωγηκές καὶ τοὺς ἀκροωμένους, καὶ ἠπατηκὸς αὐτοὺς προσειληφέναι. ΕΚ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ. Εἰς τὸ προοίμιον. πρὸς ἡμᾶς ἔργον τῶν τοῦ Θεοῦ ἐργοδιωκτών (56), καὶ ἀπόντας (37) τὰ πολλὰ σο: σχολάζειν καὶ τῷ πρὸς σὲ καθήκοντι ἀξιοῖς, ἐγώ, ἐκκλίνων τὸν κάματον, καὶ παριστάμενος τὸν παρὰ Θεοῦ τῶν ἐπὶ τὸ γράφειν εἰς τὰ θεῖα ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότων κίνδυνον, συναγορεύ- " σαιμι ἂν ἐμαυτῷ ἀπὸ τῆς Γραφῆς παραιτούμενος τὰ πολλὰ πιεῖν βιβλία. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ Σολομῶν· ο Υιέ μου, φύλαξαι τοῦ (58) ποιῆσα: βιβλία πολλά· οὐκ ἔστι περασμὸς, καὶ μελέτη πολλή κόπω δις σαρκός. » Ημεῖς γὰρ, εἰ μὴ ἔχει νοῦν τινα κε- * τὸν Ἀμβρόσιον αινίττεται, Ξεὶς ἐν πάντα τὰ ἐξηγηματικὰ σχεδόν αὐτοῦ πεποίη- τα γράμματα. Ηυε τις. Ποίαν ἐχρῆν εἶναι μετὰ τὸ κατὰ τὸ σῶμα κεχωρίσθαι ἡμᾶς ἀλλήλων διαφέρουσαν (απαρ. χὴν) ἢ τὴν περὶ Εὐαγγελίου ἐξέτασιν ; Ιυετίυς. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A Deinde, abi memoravit Evangelii solæcismum, pergit. B pingerent, et in quibus studiis non essent versati, proftentur locutione se esse idiotas, non intelligen- tia existimandum enim est id non a Paulo solum, seda reliquis apostolis dici : • Nos autem 68, etc. Item illud : < thesaurum hunc habemus in te- staceis vasis, ut sit exsuperatio potestatis Dei, et non a nobis, o accepimus, quasi thesaurus » dica- tur qui aliunde desumptus est, thesaurus cognitio- nis et sapientiæ reconditæ figlinis vasis, › hu- mili et apud ethnicos despecta Scripturarum dictio- ne vere declarata exsuperantia divinæ potestatis : potuerunt enim veritatis mysteria et virtus sermo- num, nihil obstante tenuitate dictionis, ad fines terræ pervenire, et Christi doctrinæ non fatua so- lum mundi, sed et sapientes interdum subigere 1. Videmus enim vocationem, non quod nullus sapiens secundum carnem, sed ‹ quod non multi secundum carnem sapientes "., Sed et debitor ac obligatus est Paulus prædicans Evangelium, non solum bar- baris ejus sermonem tradere, sed et Græcis ; nec solum imperitis, qui protinus assentiuntur, sed et peritis : factus enim a Deo erat idoneus minister Novi Testamenti 73, utens demonstratione spiritus et potentiæ, ut credentium assensio non sit ab hu- mana sapientia, sed a potestate Dei. Si enim elegantiam et dictionis apparatum, ut scripta illa quæ Græcis admirationi sunt, divine litterae la- buissent, existimasset aliquis non homines vicisse veritatem, sed apparentem consecutionem et diction nis splendorem audientes prolectasse, et illecebris delinitos circumvenisse. C E QUINTO TOMO IN JOANNIS EVANGE- D [Cor. 11, 12. ] Cor. 19, 7. Cor. 1, 27. JI, 12. calie codice, quem Holmiæ vidimus, eadem hæc ad ram adtexta erant, quæ in Reg. ms. deprehendit Tarinus, ea scilicet : LIUM (34). In praefatione. tibi operis sumpsisse, ut mihi secundum Deum mo- nitor esses et laboris exactor, postulas etiam ut, pro meo in te officio, multa elaborem ; ego laborem fu- Biens et eo periculo circumsessus quod a Deo in- pendet iis qui ad scribendum in divinas litteras sese contulerunt, Scripturæ patrocinio tneri me pos- sim multos libros scribere recusans. Sic enim in Ecclesiaste Salomon : • Fili mi, cave ut multos libros conscríbas; non est finis, et multa meditatio carnis defatigatio est. Nos enim, nisi sensum abs ibid. 26. Rom. 1, 14. Cor. 111, 6. Eccle. stola declarat. ' aberat Ambrosius, cum hæc scriberet Origenes sic enim ipse tomo primo in Joann., num. 4, alfa- tur Ambrosium : hic interpaugitur in vulgatis twy editionibus. ID. 2. Sed apostoli, qui non ignorarent ad quæ im- 2. Ατε δὲ οὐκ ἀσυναίσθητοι οἱ ἀπόστολοι τυγχά 1. Ἐπεὶ μὴ ἀρκούμενος (35) τὸ παρὸν ἀνειληφέναι (35) Εὐαγγελίου. Codex Thuanus, εὐαγγελιστοῦ. (34) Exstat hoc fragmentuni cap. 5 Philocaliæ. (35) Ἐπεὶ μὴ ἀρκούμενος, etc. In Petaviano Philo- (36) Εργοδιωκτών. Luculenta id Origenis epi- 4. Quoniam non contentus id absentis mei causa (37) Απόντας. Alexandria enim tune temporis (58) Υιέ μου, φύλαξαι του, elc. Aliter locus

κρυμμένον, καὶ ἔτι ἡμῖν ἀσαφῆ ἡ λέξις ἡ προκειμένη, ἄντικρυς παραβεβήκαμεν τὴν ἐντολὴν, μὴ φυλαξάμε- νοι ποιῆσαι βιβλία πολλά. Εἶτα, εἰπὼν, ὡς εἰς ὀλίγα τοῦ Εὐαγγελίου ζητὰ τέσσαρες αὐτῷ διηνύθησαν τόμοι, επιφέρει. • Υιέ μου, φύλαξαι τοῦ ποιῆσαι βιβλία πολλά·, ἓν μὲν, ὅτι οὐ δεῖ κεκτῆσθαι βιβλία πολλά· ἕτερον δὲ, ὅτι οὐ δεῖ συντάξαι βιβλία πολλά· καὶ εἰ μὴ τὸ πρῶ τον, πάντως τὸ δεύτερον· εἰ δὲ τὸ δεύτερον, οὐ πάν τως τὸ πρῶτον· πλὴν ἑκατέρωθεν δόξομεν (59) μαν- θάνειν μὴ δεῖν ποιεῖν βιβλία πλείονα. Ἠδυνάμην δὲ, πρὸς τὸ νῦν ἡμῖν ὑποπεπτωκὸς ἱστάμενος, ἐπιστεί. λαί σοι ὡς ἀπολογίαν τὸ ῥητόν· καὶ κατασκευάσας τὸ πρᾶγμα, ἐκ τοῦ μηδὲ τοὺς ἁγίους πολλῶν βιβλίων συντάξεσιν ἐσχολακέναι, παύσασθαι πρὸς τὸ ἑξῆς τοῦ κατὰ τὰς συνθήκας ἂς ἐποιησάμεθα πρὸς ἀλλήλους ὑπαγορεύειν τὰ διαπεμφθησόμενα σοι· καὶ τάχα σύ, πληγεὶς ὑπὸ τῆς λέξεως, πρὸς τὸ ἑξῆς ἂν ἡμῖν ξυνε χώρησας· ἀλλ' ἐπεὶ τὴν Γραφήν (40) ευσυνειδότως δεῖ ἐξετάζειν, μὴ προπετῶς ἑαυτῷ καταχαριζόμενον τὸ νενοηκέναι, ἐκ τοῦ ψιλὴν τὴν λέξιν ἐξειληφέναι, οὐχ ὑπομένω, μὴ τὴν φαινομένην μοι ὑπὲρ ἐμαυτοῦ ἀπολογίαν, ᾗ χρήσαιο ἂν κατ᾿ ἐμοῦ, εἰ παρὰ τὰς συν- θήκας ποιήσαιμι παρατιθείς. Καὶ πρῶτόν γε, ἐπεὶ δοκεῖ τῇ λέξει συναγορεύειν ἡ ἱστορία, οὐδενὸς τῶν ἁγίων ἐκδεδωκότος συντάξεις πλείονας, καὶ ἐν πολύ λαῖς βίβλοις τὸν νοῦν αὐτοῦ ἐκτιθεμένου, περὶ τούτου λεκτέον. Ὁ δὲ ἐγκαλῶν μοι εἰς σύνταξιν πλειόνων ἐρχομένῳ, τὸν τηλικοῦτον Μωϋσέα φήσει (41) πέντε μόνας βίβλους καταλελοιπέναι. Β φων. Διαθήκης, οὐ γράμματος ἀλλὰ πνεύματος, Παῦλος, ὁ πεπληρωκὼς τὸ Εὐαγγέλιον ἀπὸ Ἱερουσαλήμ, καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ, οὐδὲ πάσαις ἔγραψεν αἷς ἐδίδαξεν Ἐκκλησίαις· ἀλλὰ καὶ αἷς ἔγραψεν, ολί γους στίχους ἐπέστειλε. Πέτρος δὲ ἐφ᾽ ᾧ οἰκοδομεί ται ἡ Χριστοῦ Ἐκκλησία, ἧς πύλαι ᾅδου οὐ κατι· σχύσουσι, μίαν ἐπιστολὴν ὁμολογουμένην καταλέλοι πεν. Ἔστω δὲ καὶ δευτέραν (45)· ἀμφιβάλλεται γάρ. Τί δεῖ περὶ τοῦ ἀναπεσόντος λέγειν ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, Ἰωάννου ; Ος Εὐαγγέλιον ἐν καταλέλοι Τὴν δὲ φερομένην αὐτοῦ (Πέτρου) δευτέραν οὐκ ἐνδιάθηκον μὲν εἶναι παρειλήφαμεν ὅμως δὲ πολλοῖς χρήσιμος φανεῖσα, μετὰ τῶν ἄλλων ἐσπουδάσθη Γραφών. • ORIGENIS trusum et nobis adhuc obscurum proposita illa A Salomonis habet sententia, præceptum id penitus perſregimus, qui non cavimus ne multos libros con- ficeremus. Deinde, postquam dixit [Origenes] se volumina qua- tuor in pauca Evangelii verba absolvisse, adjun- git. C duo significantur his verbis : Fili mi, cave ut mul- tos libros conficias; » primum quidem, non esse habendos multos libros, alterum, non esse multos componendos : et nisi primum, plane secundum ; si vero secundum non primum omnino: præterquam quod utrinque doceri videmur non esse complures libros conficiendos. Poteram autem ad id quod no- bis sub aciem sermonis venit, adhærescens, ad te Scripturæ dictum excusationis loco mittere, et con- firmata re ex eo quod neque sancti multorum libro- rum compositioni studuerint, desinere deinceps sub- jungere commentarios juxta foedus inter nos initum ad te transmittendos; et tu fortasse illo di- cto Scripturæ commotus id mihi in posterum con- cessisses: sed quoniam Scripturæ cum recta mente et conscientia excutienda sunt, nec temere gauden- dum quasi eas intelligas ex eo quod nudam dictio- nem perceperis, rem non prolato, nec, quæ mihi videtur suffragari, defensionem affero, qua uti contra me possis, si præter pactum aliquid fecero. Ac primum quidem, quando dictis illis historia con- sentire videtur, cum nemo sanctorum plures com- mentarios ediderit, nec multis libris sensa sua exposuerit, de hoc disputandum est. Qui vero re- prehendet quod ad plura scribenda me accingam, Moysem, talem ac tantum virum, quinque solos libros religuisse dicet. EX EODEM TOMO QUINTO COMMENTARIORUM IN JOANNEM (42). Interprete Henrico Valesio. Novi Testamenti minister esset, non littera el ver- bis tenus, sed spiritus (ipsius, Paulus scilicet, qui ab Hierosolymis et finitimis locis usque ad Illyricum Evangelium adimplevit ", non omnibus Ecclesiis quas docuerat scripsit, sed et iis quibus scripsit paucas admodum lineas exaravit Petrus autem, cui tanquam fundamento superstructa est Ecclesia Christi, adversus quam nec ipsæ inferorum portæ prævalituræ sunt unam duntaxat omnium con- sensu receptam reliquit epistolam. Concedamus Rom. xv, 19. ** Matth. xvi, 18. argumento, præter alia, probare possumus altern- trum e Commentariis in Job Origeni vulgo tributis supposititium esse, cum posterius a Perionio inter- psetatum Moysem librum Jobi scripsisse, prius vero hebraice convertisse doceat. HUBTIUS. D eccles. lib. vi. c. 25. Origenes homil. in Josue : « Petrus etiam duabus Epistolarum suarum personat tubis. › Eusebius lib. mi Hist., cap. : Quae vero secunda appella- tur, eam quidem inter sacros Novi Testamenti li- bros positam non esse a majoribus accepimus. Sed | 2. Ὅσον γὰρ ἐπὶ τῇ λέξει δύο σημαίνεται ἐκ τοῦ· 2. Quantum enim ex ipsa dictione conjicere licet, 3. Is vero quem Deus idoneum reddidit, qui (39) Δόξομεν. Codex Thuan. δείξομεν. (40) την Γραφήν. Thuan. codex, τῶν Γρα- (41) Τον τηλικοῦτον Μωυσέα φήσει. Hoc etiam (42) Exhibet hocce fragmentum Eusebius Hist. 3. Ὁ δὲ ἱκανωθεὶς διάκονος γενέσθαι τῆς Καινῆς (43) "Εστω δὲ καὶ δευτέραν, ete. Eam admittit

κρυμμένον, καὶ ἔτι ἡμῖν ἀσαφῆ ἡ λέξις ἡ προκειμένη, ἄντικρυς παραβεβήκαμεν τὴν ἐντολὴν, μὴ φυλαξάμε- νοι ποιῆσαι βιβλία πολλά. Εἶτα, εἰπὼν, ὡς εἰς ὀλίγα τοῦ Εὐαγγελίου ζητὰ τέσσαρες αὐτῷ διηνύθησαν τόμοι, επιφέρει. • Υιέ μου, φύλαξαι τοῦ ποιῆσαι βιβλία πολλά·, ἓν μὲν, ὅτι οὐ δεῖ κεκτῆσθαι βιβλία πολλά· ἕτερον δὲ, ὅτι οὐ δεῖ συντάξαι βιβλία πολλά· καὶ εἰ μὴ τὸ πρῶ τον, πάντως τὸ δεύτερον· εἰ δὲ τὸ δεύτερον, οὐ πάν τως τὸ πρῶτον· πλὴν ἑκατέρωθεν δόξομεν (59) μαν- θάνειν μὴ δεῖν ποιεῖν βιβλία πλείονα. Ἠδυνάμην δὲ, πρὸς τὸ νῦν ἡμῖν ὑποπεπτωκὸς ἱστάμενος, ἐπιστεί. λαί σοι ὡς ἀπολογίαν τὸ ῥητόν· καὶ κατασκευάσας τὸ πρᾶγμα, ἐκ τοῦ μηδὲ τοὺς ἁγίους πολλῶν βιβλίων συντάξεσιν ἐσχολακέναι, παύσασθαι πρὸς τὸ ἑξῆς τοῦ κατὰ τὰς συνθήκας ἂς ἐποιησάμεθα πρὸς ἀλλήλους ὑπαγορεύειν τὰ διαπεμφθησόμενα σοι· καὶ τάχα σύ, πληγεὶς ὑπὸ τῆς λέξεως, πρὸς τὸ ἑξῆς ἂν ἡμῖν ξυνε χώρησας· ἀλλ' ἐπεὶ τὴν Γραφήν (40) ευσυνειδότως δεῖ ἐξετάζειν, μὴ προπετῶς ἑαυτῷ καταχαριζόμενον τὸ νενοηκέναι, ἐκ τοῦ ψιλὴν τὴν λέξιν ἐξειληφέναι, οὐχ ὑπομένω, μὴ τὴν φαινομένην μοι ὑπὲρ ἐμαυτοῦ ἀπολογίαν, ᾗ χρήσαιο ἂν κατ᾿ ἐμοῦ, εἰ παρὰ τὰς συν- θήκας ποιήσαιμι παρατιθείς. Καὶ πρῶτόν γε, ἐπεὶ δοκεῖ τῇ λέξει συναγορεύειν ἡ ἱστορία, οὐδενὸς τῶν ἁγίων ἐκδεδωκότος συντάξεις πλείονας, καὶ ἐν πολύ λαῖς βίβλοις τὸν νοῦν αὐτοῦ ἐκτιθεμένου, περὶ τούτου λεκτέον. Ὁ δὲ ἐγκαλῶν μοι εἰς σύνταξιν πλειόνων ἐρχομένῳ, τὸν τηλικοῦτον Μωϋσέα φήσει (41) πέντε μόνας βίβλους καταλελοιπέναι. Β φων. Διαθήκης, οὐ γράμματος ἀλλὰ πνεύματος, Παῦλος, ὁ πεπληρωκὼς τὸ Εὐαγγέλιον ἀπὸ Ἱερουσαλήμ, καὶ κύκλῳ μέχρι τοῦ Ἰλλυρικοῦ, οὐδὲ πάσαις ἔγραψεν αἷς ἐδίδαξεν Ἐκκλησίαις· ἀλλὰ καὶ αἷς ἔγραψεν, ολί γους στίχους ἐπέστειλε. Πέτρος δὲ ἐφ᾽ ᾧ οἰκοδομεί ται ἡ Χριστοῦ Ἐκκλησία, ἧς πύλαι ᾅδου οὐ κατι· σχύσουσι, μίαν ἐπιστολὴν ὁμολογουμένην καταλέλοι πεν. Ἔστω δὲ καὶ δευτέραν (45)· ἀμφιβάλλεται γάρ. Τί δεῖ περὶ τοῦ ἀναπεσόντος λέγειν ἐπὶ τὸ στῆθος τοῦ Ἰησοῦ, Ἰωάννου ; Ος Εὐαγγέλιον ἐν καταλέλοι Τὴν δὲ φερομένην αὐτοῦ (Πέτρου) δευτέραν οὐκ ἐνδιάθηκον μὲν εἶναι παρειλήφαμεν ὅμως δὲ πολλοῖς χρήσιμος φανεῖσα, μετὰ τῶν ἄλλων ἐσπουδάσθη Γραφών. • ORIGENIS trusum et nobis adhuc obscurum proposita illa A Salomonis habet sententia, præceptum id penitus perſregimus, qui non cavimus ne multos libros con- ficeremus. Deinde, postquam dixit [Origenes] se volumina qua- tuor in pauca Evangelii verba absolvisse, adjun- git. C duo significantur his verbis : Fili mi, cave ut mul- tos libros conficias; » primum quidem, non esse habendos multos libros, alterum, non esse multos componendos : et nisi primum, plane secundum ; si vero secundum non primum omnino: præterquam quod utrinque doceri videmur non esse complures libros conficiendos. Poteram autem ad id quod no- bis sub aciem sermonis venit, adhærescens, ad te Scripturæ dictum excusationis loco mittere, et con- firmata re ex eo quod neque sancti multorum libro- rum compositioni studuerint, desinere deinceps sub- jungere commentarios juxta foedus inter nos initum ad te transmittendos; et tu fortasse illo di- cto Scripturæ commotus id mihi in posterum con- cessisses: sed quoniam Scripturæ cum recta mente et conscientia excutienda sunt, nec temere gauden- dum quasi eas intelligas ex eo quod nudam dictio- nem perceperis, rem non prolato, nec, quæ mihi videtur suffragari, defensionem affero, qua uti contra me possis, si præter pactum aliquid fecero. Ac primum quidem, quando dictis illis historia con- sentire videtur, cum nemo sanctorum plures com- mentarios ediderit, nec multis libris sensa sua exposuerit, de hoc disputandum est. Qui vero re- prehendet quod ad plura scribenda me accingam, Moysem, talem ac tantum virum, quinque solos libros religuisse dicet. EX EODEM TOMO QUINTO COMMENTARIORUM IN JOANNEM (42). Interprete Henrico Valesio. Novi Testamenti minister esset, non littera el ver- bis tenus, sed spiritus (ipsius, Paulus scilicet, qui ab Hierosolymis et finitimis locis usque ad Illyricum Evangelium adimplevit ", non omnibus Ecclesiis quas docuerat scripsit, sed et iis quibus scripsit paucas admodum lineas exaravit Petrus autem, cui tanquam fundamento superstructa est Ecclesia Christi, adversus quam nec ipsæ inferorum portæ prævalituræ sunt unam duntaxat omnium con- sensu receptam reliquit epistolam. Concedamus Rom. xv, 19. ** Matth. xvi, 18. argumento, præter alia, probare possumus altern- trum e Commentariis in Job Origeni vulgo tributis supposititium esse, cum posterius a Perionio inter- psetatum Moysem librum Jobi scripsisse, prius vero hebraice convertisse doceat. HUBTIUS. D eccles. lib. vi. c. 25. Origenes homil. in Josue : « Petrus etiam duabus Epistolarum suarum personat tubis. › Eusebius lib. mi Hist., cap. : Quae vero secunda appella- tur, eam quidem inter sacros Novi Testamenti li- bros positam non esse a majoribus accepimus. Sed | 2. Ὅσον γὰρ ἐπὶ τῇ λέξει δύο σημαίνεται ἐκ τοῦ· 2. Quantum enim ex ipsa dictione conjicere licet, 3. Is vero quem Deus idoneum reddidit, qui (39) Δόξομεν. Codex Thuan. δείξομεν. (40) την Γραφήν. Thuan. codex, τῶν Γρα- (41) Τον τηλικοῦτον Μωυσέα φήσει. Hoc etiam (42) Exhibet hocce fragmentum Eusebius Hist. 3. Ὁ δὲ ἱκανωθεὶς διάκονος γενέσθαι τῆς Καινῆς (43) "Εστω δὲ καὶ δευτέραν, ete. Eam admittit

των, ὁμολογῶν δύνασθαι τοσαῦτα ποιήσειν, ἃ οὐδὲ ὁ κόσμος χωρῆσαι ἐδύνατο. Έγραψε δὲ καὶ τὴν ᾿Απο κάλυψιν, κελευσθείς σιωπῆσαι, καὶ μὴ γράψαι τὰς τῶν ἑπτὰ βροντῶν φωνάς. Καταλέλοιπε δὲ καὶ ἐπι- στολὴν πάνυ ὀλίγων στίχων· ἔστω δὲ καὶ δευτέραν, καὶ τρίτην· ἐπεὶ οὐ πάντες φασὶ γνησίους εἶναι (44) ταύτας. Πλὴν οὐκ εἰσὶ στίχων ἀμφότεραι ἑκατόν. Εἶτα, ἀπαριθμησάμενος προφήτας καὶ ἀποστό λους, ὀλίγα εκάστου, ἢ οὐδὲ ὀλίγα γράψαντος, ἐπάγει. νιώντι, μὴ ἄρα πειθαρχῶν σοι οὐκ ἐπειθάρχησα θεῷ, οὐδὲ τοὺς ἁγίους ἐμιμησάμην· εἰ μὴ σφάλλο μαι τοίνυν ἐμαυτῷ συναγορεύων διὰ τὸ πάνυ σε φι λεῖν, καὶ ἐν μηδενὶ ἐθέλειν λυπεῖν, τοιαύτας εύ ρίσκω εἰς ταῦτα ἀπολογίας. Πρὸ πάντων παρ εθέμεθα τὸ ἐκ τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ λέγοντος· «Υπέ μου, φύλαξαι τοῦ ποιῆσαι βιβλία πολλά, ο Τούτῳ ἀντιπαραβάλλω ἐκ τῶν Παροιμιῶν τοῦ αὐτοῦ Σολομῶντος ῥητὸν, ὅ φησιν ο Ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκτεύξῃ ἁμαρτίαν· φειδόμενος δὲ χειλέων νοήμων ἔσῃ. » Καὶ ζητῶ εἰ τὰ ὁποίαποτοῦν λέγειν πολλά πολυλογεῖν ἐστι, κἂν ἅγιά τις καὶ σωτήρια λέγῃ πολλά (46). Εἰ γὰρ τοῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ πολυλογεί ὁ πολλὰ διεξιών ὠφέλιμα, αὐτὸς ὁ Σολομών › οὐκ ἐκ- πέφευγε τὴν ἁμαρτίαν, λαλήσας ο τρεῖς χιλιάδας πα- ραβολῶν, καὶ ᾠδας πεντακισχιλίας, καὶ περὶ τῶν ξύ- λων ἀπὸ τῆς κέδρου τῆς ἐν τῷ Λιβάνῳ, καὶ ἕως τῆς ὑσσώπου τῆς ἐκπορευομένης διὰ τοίχου· ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν κτηνῶν, καὶ περὶ τῶν πετεινῶν, καὶ περὶ τῶν ἑρπετῶν, καὶ περὶ τῶν ἰχθύων. » Πῶς γὰρ δύ ναται διδασκαλίαν ἀνύειν τις χωρὶς τῆς ἁπλούστερον νοουμένης πολυλογίας, καὶ αὐτῆς τῆς Σοφίας φα- σκούσης τοῖς ἀπολλυμένοις· « Ἐξέτεινον λόγους (47), καὶ οὐ προσείχετε ; ; Ὁ δὲ Παῦλος φαίνεται διατε λῶν έωθεν μέχρι μεσονυκτίου ἐν τῷ διδάσκειν, ὅτε καὶ Εύτυχος, καταφερόμενος ὕπνῳ, καταπεσὼν ἐτά- ραξε τοὺς ἀκούοντας, ὡς τεθνηκώς. Εἰ τοίνυν ἀληθὲς τήν ο Ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκφεύξῃ ἁμαρτίαν, ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ μὴ ἡμαρτηκέναι πολλὰ περὶ τῶν προειρη- Τῶν δὲ ἀντιλεγομένων, γνωρί μων δ' οὖν τοῖς πολλοῖς, ἡ λεγομένη Ἰακώβου φέρε ται, καὶ ἡ Ἰούδα, ή τε Πέτρου δευτέρα ἐπιστολὴ, καὶ ἡ ὀνομαζομένη δευτέρα καὶ τρίτη Ἰωάννου. «ΕΧ ΗετIUS. χειρά μου, Κατασείσας τῇ χειρὶ εἶπεν· Ει COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A vero et secundam ejus esse : de hac enim ambigi- tur. Jam vero quid dicendum est de eo qui in sinu Christi recubuit ", Joanne ? Qui quidem unum reliquit Evangelium, tametsi fateatur tot se libros scribere potuisse quot nec orbis ipse terrarum posset continere 78. Scripsit præterea Revelationem, jussus silere, nec septem tonitruum voces perscri- bere Scripsit etiam epistolam admodum brevem. Sed concedamus, si placet, et secundam et ter- tiam ab illo scriptas esse; neque enim has genuinas illius esse omnes consentiunt. Ambæ tamen vix centum versus continent. Deinde, prophetis et apostolis enumeratis, quo- rum singuli pauca, sed neque pauca conscripse- runt, addit (Origenes.] Interprete Joanne Tarino. " gine astuo, ne tibi obtemperans non obedierim Deo, neque sanctos sim imitatus: nisi jam propter vehementiam amoris in te mei, quodque nolim molestiæ quidquam a me tibi afferri, erro ipse in hoc meæ causæ patrocinio, et hasce excusationes comminiscor. Ante omnia proposuimus id ex Eccle- siaste docente: Fili mi, cave ut multos libros componas s. Huic compono ex Proverbiis ejus- dem Salomonis dictum hoc: E multo sermone non effugies peccatum; si parcas autem labiis, sapiens eris ª¹. Et quæro an quomodocunque multa dicere, loquacitas sit, quamvis sancta quis et salu- taria dicat multa : si enim ita se res habet, et loquax est qui multa edisserit utilia, certe nec ipse • Salo- mon › peccatum effugit, qui ter mille parabolas efudit, canticorum quinque millia, et de arboribus, a cedro Libani ad hyssopum, quæ exit e pariete; præterea et de quadrupedibus, de volucribus, de reptilibus, et de piscibus "., Quomodo enin per- fecte docere quis potest sine illa nude intellecta loquacitate, cum et ipsa Sapientia dicat perditis s8: • Extendebam scrniones, et non attendebatis? Paulum autem ab ortu solis ad mediam noctem assidue docuisse planum est, cum et Eutychus urgente somno deorsum prolapsus audientes contur- bavit, utpote mortuus ". Si enim verum est : ‹ E multo sermone non effugies peccatum 85, › el verum est non peccasse Salomonem qui multa de supra- D dictis disseruit, neque Paulum, qui sermonem ad C - . "Apoc. x, 4. Eccie. XII, 12. Prov. x, 19. "III Reg. 1, 32, 33. * Joan. xx1, 90. ibid. 25. # Prov. 1, 24. Act. xx, 7, 9. & Prov. x 19. tamen cum utilis esse videretur quamplurimis, una rum reliquis sacræ Scripture libris studiose lecti- lala eslibet cap. : is vero quæ in dubium revocantur, a multis tamen commemorari videmus, est Epistola quæ dicitur hacobi, et quæ Judæ, et secunda Petri, Joannis llen altera et tertia. ; Origenes homil. in Jos. : « Addit nihilominus ad- hue et Joannes tuba canere per Epistolas suas, ▸ & Lasebius loco proxime laudato. ID. Hæc desunt in codice Regio, sed restituuntur codice Thuan. Arabs. Reliqui interpretes legerunt, quod ad idem recidit, nam qui verba facturi erant, manu sibi audientiam faciebant. Sic Paulus Act. xi, : et Pers. satyr. 4: Fert animus calidæ fecisse silentia turbæ Majestate manus..... Caesar apud Luc. : Tumultum Composuit vultu dextraque silentia fussit. Huic observationi hoc adde, significationem illam erectis primoribus digitis tribus, pollice, indice et medio, conclusis medio et auriculari fieri solitam. 4. (45) Hæreo deinde ac caligantibus oculis verti- 4. Μετὰ ταῦτα ἐλιγγιᾷν μοι ἐπέρχεται σκοτοδι- Β (4) Επεὶ οὐ πάντες φασί γνησίους εἶναι. (45) Ex cap. 5 Philocaliæ. (46) Καν για τις καὶ σωτήρια λέγη πολλά. (47) Εξέτεινον λόγους. ld secuti sunt Syrus et

των, ὁμολογῶν δύνασθαι τοσαῦτα ποιήσειν, ἃ οὐδὲ ὁ κόσμος χωρῆσαι ἐδύνατο. Έγραψε δὲ καὶ τὴν ᾿Απο κάλυψιν, κελευσθείς σιωπῆσαι, καὶ μὴ γράψαι τὰς τῶν ἑπτὰ βροντῶν φωνάς. Καταλέλοιπε δὲ καὶ ἐπι- στολὴν πάνυ ὀλίγων στίχων· ἔστω δὲ καὶ δευτέραν, καὶ τρίτην· ἐπεὶ οὐ πάντες φασὶ γνησίους εἶναι (44) ταύτας. Πλὴν οὐκ εἰσὶ στίχων ἀμφότεραι ἑκατόν. Εἶτα, ἀπαριθμησάμενος προφήτας καὶ ἀποστό λους, ὀλίγα εκάστου, ἢ οὐδὲ ὀλίγα γράψαντος, ἐπάγει. νιώντι, μὴ ἄρα πειθαρχῶν σοι οὐκ ἐπειθάρχησα θεῷ, οὐδὲ τοὺς ἁγίους ἐμιμησάμην· εἰ μὴ σφάλλο μαι τοίνυν ἐμαυτῷ συναγορεύων διὰ τὸ πάνυ σε φι λεῖν, καὶ ἐν μηδενὶ ἐθέλειν λυπεῖν, τοιαύτας εύ ρίσκω εἰς ταῦτα ἀπολογίας. Πρὸ πάντων παρ εθέμεθα τὸ ἐκ τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ λέγοντος· «Υπέ μου, φύλαξαι τοῦ ποιῆσαι βιβλία πολλά, ο Τούτῳ ἀντιπαραβάλλω ἐκ τῶν Παροιμιῶν τοῦ αὐτοῦ Σολομῶντος ῥητὸν, ὅ φησιν ο Ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκτεύξῃ ἁμαρτίαν· φειδόμενος δὲ χειλέων νοήμων ἔσῃ. » Καὶ ζητῶ εἰ τὰ ὁποίαποτοῦν λέγειν πολλά πολυλογεῖν ἐστι, κἂν ἅγιά τις καὶ σωτήρια λέγῃ πολλά (46). Εἰ γὰρ τοῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ πολυλογεί ὁ πολλὰ διεξιών ὠφέλιμα, αὐτὸς ὁ Σολομών › οὐκ ἐκ- πέφευγε τὴν ἁμαρτίαν, λαλήσας ο τρεῖς χιλιάδας πα- ραβολῶν, καὶ ᾠδας πεντακισχιλίας, καὶ περὶ τῶν ξύ- λων ἀπὸ τῆς κέδρου τῆς ἐν τῷ Λιβάνῳ, καὶ ἕως τῆς ὑσσώπου τῆς ἐκπορευομένης διὰ τοίχου· ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν κτηνῶν, καὶ περὶ τῶν πετεινῶν, καὶ περὶ τῶν ἑρπετῶν, καὶ περὶ τῶν ἰχθύων. » Πῶς γὰρ δύ ναται διδασκαλίαν ἀνύειν τις χωρὶς τῆς ἁπλούστερον νοουμένης πολυλογίας, καὶ αὐτῆς τῆς Σοφίας φα- σκούσης τοῖς ἀπολλυμένοις· « Ἐξέτεινον λόγους (47), καὶ οὐ προσείχετε ; ; Ὁ δὲ Παῦλος φαίνεται διατε λῶν έωθεν μέχρι μεσονυκτίου ἐν τῷ διδάσκειν, ὅτε καὶ Εύτυχος, καταφερόμενος ὕπνῳ, καταπεσὼν ἐτά- ραξε τοὺς ἀκούοντας, ὡς τεθνηκώς. Εἰ τοίνυν ἀληθὲς τήν ο Ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκφεύξῃ ἁμαρτίαν, ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ μὴ ἡμαρτηκέναι πολλὰ περὶ τῶν προειρη- Τῶν δὲ ἀντιλεγομένων, γνωρί μων δ' οὖν τοῖς πολλοῖς, ἡ λεγομένη Ἰακώβου φέρε ται, καὶ ἡ Ἰούδα, ή τε Πέτρου δευτέρα ἐπιστολὴ, καὶ ἡ ὀνομαζομένη δευτέρα καὶ τρίτη Ἰωάννου. «ΕΧ ΗετIUS. χειρά μου, Κατασείσας τῇ χειρὶ εἶπεν· Ει COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A vero et secundam ejus esse : de hac enim ambigi- tur. Jam vero quid dicendum est de eo qui in sinu Christi recubuit ", Joanne ? Qui quidem unum reliquit Evangelium, tametsi fateatur tot se libros scribere potuisse quot nec orbis ipse terrarum posset continere 78. Scripsit præterea Revelationem, jussus silere, nec septem tonitruum voces perscri- bere Scripsit etiam epistolam admodum brevem. Sed concedamus, si placet, et secundam et ter- tiam ab illo scriptas esse; neque enim has genuinas illius esse omnes consentiunt. Ambæ tamen vix centum versus continent. Deinde, prophetis et apostolis enumeratis, quo- rum singuli pauca, sed neque pauca conscripse- runt, addit (Origenes.] Interprete Joanne Tarino. " gine astuo, ne tibi obtemperans non obedierim Deo, neque sanctos sim imitatus: nisi jam propter vehementiam amoris in te mei, quodque nolim molestiæ quidquam a me tibi afferri, erro ipse in hoc meæ causæ patrocinio, et hasce excusationes comminiscor. Ante omnia proposuimus id ex Eccle- siaste docente: Fili mi, cave ut multos libros componas s. Huic compono ex Proverbiis ejus- dem Salomonis dictum hoc: E multo sermone non effugies peccatum; si parcas autem labiis, sapiens eris ª¹. Et quæro an quomodocunque multa dicere, loquacitas sit, quamvis sancta quis et salu- taria dicat multa : si enim ita se res habet, et loquax est qui multa edisserit utilia, certe nec ipse • Salo- mon › peccatum effugit, qui ter mille parabolas efudit, canticorum quinque millia, et de arboribus, a cedro Libani ad hyssopum, quæ exit e pariete; præterea et de quadrupedibus, de volucribus, de reptilibus, et de piscibus "., Quomodo enin per- fecte docere quis potest sine illa nude intellecta loquacitate, cum et ipsa Sapientia dicat perditis s8: • Extendebam scrniones, et non attendebatis? Paulum autem ab ortu solis ad mediam noctem assidue docuisse planum est, cum et Eutychus urgente somno deorsum prolapsus audientes contur- bavit, utpote mortuus ". Si enim verum est : ‹ E multo sermone non effugies peccatum 85, › el verum est non peccasse Salomonem qui multa de supra- D dictis disseruit, neque Paulum, qui sermonem ad C - . "Apoc. x, 4. Eccie. XII, 12. Prov. x, 19. "III Reg. 1, 32, 33. * Joan. xx1, 90. ibid. 25. # Prov. 1, 24. Act. xx, 7, 9. & Prov. x 19. tamen cum utilis esse videretur quamplurimis, una rum reliquis sacræ Scripture libris studiose lecti- lala eslibet cap. : is vero quæ in dubium revocantur, a multis tamen commemorari videmus, est Epistola quæ dicitur hacobi, et quæ Judæ, et secunda Petri, Joannis llen altera et tertia. ; Origenes homil. in Jos. : « Addit nihilominus ad- hue et Joannes tuba canere per Epistolas suas, ▸ & Lasebius loco proxime laudato. ID. Hæc desunt in codice Regio, sed restituuntur codice Thuan. Arabs. Reliqui interpretes legerunt, quod ad idem recidit, nam qui verba facturi erant, manu sibi audientiam faciebant. Sic Paulus Act. xi, : et Pers. satyr. 4: Fert animus calidæ fecisse silentia turbæ Majestate manus..... Caesar apud Luc. : Tumultum Composuit vultu dextraque silentia fussit. Huic observationi hoc adde, significationem illam erectis primoribus digitis tribus, pollice, indice et medio, conclusis medio et auriculari fieri solitam. 4. (45) Hæreo deinde ac caligantibus oculis verti- 4. Μετὰ ταῦτα ἐλιγγιᾷν μοι ἐπέρχεται σκοτοδι- Β (4) Επεὶ οὐ πάντες φασί γνησίους εἶναι. (45) Ex cap. 5 Philocaliæ. (46) Καν για τις καὶ σωτήρια λέγη πολλά. (47) Εξέτεινον λόγους. ld secuti sunt Syrus et

των, ὁμολογῶν δύνασθαι τοσαῦτα ποιήσειν, ἃ οὐδὲ ὁ κόσμος χωρῆσαι ἐδύνατο. Έγραψε δὲ καὶ τὴν ᾿Απο κάλυψιν, κελευσθείς σιωπῆσαι, καὶ μὴ γράψαι τὰς τῶν ἑπτὰ βροντῶν φωνάς. Καταλέλοιπε δὲ καὶ ἐπι- στολὴν πάνυ ὀλίγων στίχων· ἔστω δὲ καὶ δευτέραν, καὶ τρίτην· ἐπεὶ οὐ πάντες φασὶ γνησίους εἶναι (44) ταύτας. Πλὴν οὐκ εἰσὶ στίχων ἀμφότεραι ἑκατόν. Εἶτα, ἀπαριθμησάμενος προφήτας καὶ ἀποστό λους, ὀλίγα εκάστου, ἢ οὐδὲ ὀλίγα γράψαντος, ἐπάγει. νιώντι, μὴ ἄρα πειθαρχῶν σοι οὐκ ἐπειθάρχησα θεῷ, οὐδὲ τοὺς ἁγίους ἐμιμησάμην· εἰ μὴ σφάλλο μαι τοίνυν ἐμαυτῷ συναγορεύων διὰ τὸ πάνυ σε φι λεῖν, καὶ ἐν μηδενὶ ἐθέλειν λυπεῖν, τοιαύτας εύ ρίσκω εἰς ταῦτα ἀπολογίας. Πρὸ πάντων παρ εθέμεθα τὸ ἐκ τοῦ Ἐκκλησιαστοῦ λέγοντος· «Υπέ μου, φύλαξαι τοῦ ποιῆσαι βιβλία πολλά, ο Τούτῳ ἀντιπαραβάλλω ἐκ τῶν Παροιμιῶν τοῦ αὐτοῦ Σολομῶντος ῥητὸν, ὅ φησιν ο Ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκτεύξῃ ἁμαρτίαν· φειδόμενος δὲ χειλέων νοήμων ἔσῃ. » Καὶ ζητῶ εἰ τὰ ὁποίαποτοῦν λέγειν πολλά πολυλογεῖν ἐστι, κἂν ἅγιά τις καὶ σωτήρια λέγῃ πολλά (46). Εἰ γὰρ τοῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ πολυλογεί ὁ πολλὰ διεξιών ὠφέλιμα, αὐτὸς ὁ Σολομών › οὐκ ἐκ- πέφευγε τὴν ἁμαρτίαν, λαλήσας ο τρεῖς χιλιάδας πα- ραβολῶν, καὶ ᾠδας πεντακισχιλίας, καὶ περὶ τῶν ξύ- λων ἀπὸ τῆς κέδρου τῆς ἐν τῷ Λιβάνῳ, καὶ ἕως τῆς ὑσσώπου τῆς ἐκπορευομένης διὰ τοίχου· ἔτι δὲ καὶ περὶ τῶν κτηνῶν, καὶ περὶ τῶν πετεινῶν, καὶ περὶ τῶν ἑρπετῶν, καὶ περὶ τῶν ἰχθύων. » Πῶς γὰρ δύ ναται διδασκαλίαν ἀνύειν τις χωρὶς τῆς ἁπλούστερον νοουμένης πολυλογίας, καὶ αὐτῆς τῆς Σοφίας φα- σκούσης τοῖς ἀπολλυμένοις· « Ἐξέτεινον λόγους (47), καὶ οὐ προσείχετε ; ; Ὁ δὲ Παῦλος φαίνεται διατε λῶν έωθεν μέχρι μεσονυκτίου ἐν τῷ διδάσκειν, ὅτε καὶ Εύτυχος, καταφερόμενος ὕπνῳ, καταπεσὼν ἐτά- ραξε τοὺς ἀκούοντας, ὡς τεθνηκώς. Εἰ τοίνυν ἀληθὲς τήν ο Ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκφεύξῃ ἁμαρτίαν, ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ μὴ ἡμαρτηκέναι πολλὰ περὶ τῶν προειρη- Τῶν δὲ ἀντιλεγομένων, γνωρί μων δ' οὖν τοῖς πολλοῖς, ἡ λεγομένη Ἰακώβου φέρε ται, καὶ ἡ Ἰούδα, ή τε Πέτρου δευτέρα ἐπιστολὴ, καὶ ἡ ὀνομαζομένη δευτέρα καὶ τρίτη Ἰωάννου. «ΕΧ ΗετIUS. χειρά μου, Κατασείσας τῇ χειρὶ εἶπεν· Ει COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A vero et secundam ejus esse : de hac enim ambigi- tur. Jam vero quid dicendum est de eo qui in sinu Christi recubuit ", Joanne ? Qui quidem unum reliquit Evangelium, tametsi fateatur tot se libros scribere potuisse quot nec orbis ipse terrarum posset continere 78. Scripsit præterea Revelationem, jussus silere, nec septem tonitruum voces perscri- bere Scripsit etiam epistolam admodum brevem. Sed concedamus, si placet, et secundam et ter- tiam ab illo scriptas esse; neque enim has genuinas illius esse omnes consentiunt. Ambæ tamen vix centum versus continent. Deinde, prophetis et apostolis enumeratis, quo- rum singuli pauca, sed neque pauca conscripse- runt, addit (Origenes.] Interprete Joanne Tarino. " gine astuo, ne tibi obtemperans non obedierim Deo, neque sanctos sim imitatus: nisi jam propter vehementiam amoris in te mei, quodque nolim molestiæ quidquam a me tibi afferri, erro ipse in hoc meæ causæ patrocinio, et hasce excusationes comminiscor. Ante omnia proposuimus id ex Eccle- siaste docente: Fili mi, cave ut multos libros componas s. Huic compono ex Proverbiis ejus- dem Salomonis dictum hoc: E multo sermone non effugies peccatum; si parcas autem labiis, sapiens eris ª¹. Et quæro an quomodocunque multa dicere, loquacitas sit, quamvis sancta quis et salu- taria dicat multa : si enim ita se res habet, et loquax est qui multa edisserit utilia, certe nec ipse • Salo- mon › peccatum effugit, qui ter mille parabolas efudit, canticorum quinque millia, et de arboribus, a cedro Libani ad hyssopum, quæ exit e pariete; præterea et de quadrupedibus, de volucribus, de reptilibus, et de piscibus "., Quomodo enin per- fecte docere quis potest sine illa nude intellecta loquacitate, cum et ipsa Sapientia dicat perditis s8: • Extendebam scrniones, et non attendebatis? Paulum autem ab ortu solis ad mediam noctem assidue docuisse planum est, cum et Eutychus urgente somno deorsum prolapsus audientes contur- bavit, utpote mortuus ". Si enim verum est : ‹ E multo sermone non effugies peccatum 85, › el verum est non peccasse Salomonem qui multa de supra- D dictis disseruit, neque Paulum, qui sermonem ad C - . "Apoc. x, 4. Eccie. XII, 12. Prov. x, 19. "III Reg. 1, 32, 33. * Joan. xx1, 90. ibid. 25. # Prov. 1, 24. Act. xx, 7, 9. & Prov. x 19. tamen cum utilis esse videretur quamplurimis, una rum reliquis sacræ Scripture libris studiose lecti- lala eslibet cap. : is vero quæ in dubium revocantur, a multis tamen commemorari videmus, est Epistola quæ dicitur hacobi, et quæ Judæ, et secunda Petri, Joannis llen altera et tertia. ; Origenes homil. in Jos. : « Addit nihilominus ad- hue et Joannes tuba canere per Epistolas suas, ▸ & Lasebius loco proxime laudato. ID. Hæc desunt in codice Regio, sed restituuntur codice Thuan. Arabs. Reliqui interpretes legerunt, quod ad idem recidit, nam qui verba facturi erant, manu sibi audientiam faciebant. Sic Paulus Act. xi, : et Pers. satyr. 4: Fert animus calidæ fecisse silentia turbæ Majestate manus..... Caesar apud Luc. : Tumultum Composuit vultu dextraque silentia fussit. Huic observationi hoc adde, significationem illam erectis primoribus digitis tribus, pollice, indice et medio, conclusis medio et auriculari fieri solitam. 4. (45) Hæreo deinde ac caligantibus oculis verti- 4. Μετὰ ταῦτα ἐλιγγιᾷν μοι ἐπέρχεται σκοτοδι- Β (4) Επεὶ οὐ πάντες φασί γνησίους εἶναι. (45) Ex cap. 5 Philocaliæ. (46) Καν για τις καὶ σωτήρια λέγη πολλά. (47) Εξέτεινον λόγους. ld secuti sunt Syrus et

καὶ ὄπισθεν, και κατεσφραγισμένον, ὅπερ οὐδεὶς ηδύνατο ἀναγνῶναι, καὶ λῦσαι τὰς σφραγίδας αὐτοῦ, . Β εἰ μὴ ὁ λέων ὁ ἐκ τῆς φυλῆς τοῦ Ἰούδα, ἡ ῥίζα Δαυΐδ, «ὁ ἔχων τὴν κλεῖν τοῦ Δαυΐδ, καὶ ἀνοίγων, καὶ οὐδεὶς κλείσει, καὶ κλείων, καὶ οὐδεὶς ἀνοίξει;» Η γὰρ πᾶσα Γραφή ἐστιν ἡ δηλουμένη διὰ τῆς βίβλου, ἔμπροσθεν μὲν γεγραμμένη διὰ τὴν πρόχειρον αὐτῆς ἐκδοχήν, ὄπισθεν δὲ διὰ τὴν ἀνακεχωρηκυῖαν καὶ πνευματι- χήν. Παρατηρητέον πρὸς τούτοις, εἰ δύναται ἀπο ἐεικτικὸν τοῦ τὰ ἅγια μίαν τυγχάνειν βίβλον, τὰ δὲ ἐναντίως ἔχοντα πολλὰς, τὸ ἐπὶ μὲν τῶν ζώντων, μίαν εἶναι τὴν βίβλον, ἀφ᾿ ἧς ἀπαλείφονται οἱ ἀνά- ξω: αὐτῆς γεγενημένοι (50), ὡς γέγραπται· « Έξα- λειφθήτωσαν ἐκ βίβλου ζώντων, ἐπὶ δὲ τῶν κρίσει υποκειμένων βίβλους φέρεσθαι· φησὶ γὰρ ὁ Δανιήλο « Κριτήριον ἐκάθισε, καὶ βίβλοι ἠνεώχθησαν. » Τῷ δὲ ἐνικῷ τῆς θείας βίβλου καὶ Μωϋσῆς μαρτυρεῖ λέ- γων· Εἰ μὲν ἀφῇς τῷ λαῷ τὴν ἁμαρτίαν, ἄφες· εἰ δὲ μή, ἐξάλειψόν με ἐκ τῆς βίβλου, ἧς ἔγραψας. » Ἐγὼ καὶ τὸ παρὰ τῷ Ησαΐᾳ οὕτως ἐκλαμβάνω. Οὐ γὰρ ἴδιον τῆς τούτου προφητείας τὸ εἶναι τοὺς λόγους του βιβλίου ἐσφραγισμένους, μήτε ὑπὸ τοῦ μὴ ἐπι- σταμένου γράμματα ἀναγινωσκομένους, διὰ τὸ μὴ εἰδέναι αὐτὸν γράμματα, μήτε ὑπὸ τοῦ ἐπισταμένου, διὰ τὸ ἐσφραγίσθαι τὴν βίβλον. ᾿Αλλὰ τοῦτο ἐπὶ πάσης Γραφῆς ἀληθεύεται δεομένης τοῦ κλείσαντος λόγου ἀνοίξοντος· οὗτος γὰρ α κλείσει καὶ οὐδεὶς ἀνοίξει· ο καὶ ἐπὰν ἀνοίξῃ (51), οὐκέτι οὐδεὶς ἀπορίαν δύναται τῇ ἀπ' αὐτοῦ σαφηνεία προσενεγκεῖν. Διὰ τοῦτο λέγεται, ὅτι ι ἀνοίξει, καὶ οὐδεὶς κλείσει. » Τὸ παραπλήσιον δὲ καὶ ἐπὶ τῆς εἰρημένης βίβλου παρὰ τῷ Ἰεζεχιήλ ἐκλαμβάνω, ἐν ᾗ « ἐγέγραπτο θρῆνος, καὶ μέλος, καὶ οὐαί. » Πᾶσα γὰρ βίβλος περιέχει τὸ τῶν ἀπολλυ- μένων οὐχὶ, καὶ τὸ περὶ τῶν σωζομένων μέλος, καὶ τὸν περὶ τῶν μεταξὺ θρήνον. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἐσθίων Ἰωάν- της μίαν κεφαλίδα, ἐν ᾗ γέγραπται τὰ ἔμπροσθεν καὶ τὰ ὄπισθεν, τὴν πᾶσαν νενόηκε Γραφήν, ώς βίβλον μίαν ἡδίστην, κατὰ τὰς ἀρχὰς νοουμένην, ὅτε τις αυτ τὴν μασᾶται, πικρὰν δὲ τῇ ἑκάστου τῶν ἐγνωκότων συναισθήσει τῇ περὶ ἑαυτοῦ ἀναφαινομένην. "Ετι προσ- θέσω εἰς τὴν τούτου ἀπόδειξιν ῥητὸν ἀποστολικὸν μὴ νενοημένον ὑπὸ τῶν τοῦ Μαρκίωνος, καὶ διὰ τοῦτο ἀθετούντων τὰ Εὐαγγέλια (52)· τὸ γὰρ τὸν Ἀπό στολον λέγειν· « Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, » καὶ μὴ φάσκειν Εὐαγγέλια, ἐκεῖνοι ἐφιστάν- τες φασίν, οὐκ ἂν πλειόνων ὄντων Εὐαγγελίων, τὸν Απόστολον ἑνικῶς τὸ Εὐαγγέλιον εἰρηκέναι· οὐ συν- τέντες, ὅτι ὡς εἰς ἐστιν ἐν εὐαγγελίζονται πλείονες, οὕτως ἐν ἐστι τῇ δυνάμει τὸ ὑπὸ τῶν πολλῶν Εὐαγ γέλιον ἀναγεγραμμένον· καὶ τὸ ἀληθῶς διὰ τεσσάρων ἔν ἐστιν Εὐαγγέλιον. Εἰ τοίνυν ταῦτα πεῖται ἡμᾶς (53) δύναται τί ποτέ ἐστι τὸ ἓν βιβλίον, καὶ τί τὰ πολλὰ, νῦν μᾶλλον φροντίζω οὐ διὰ τὸ πλῆθος τῶν γραφο- γενόμενοι. ἀνοίξει. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A David, qui aperit, et nemo claudet; qui claudit, et nemo aperiet ?, Universa enim Scriptura est, quæ libro illo significatur: anterius quidem scripta, propter facilem illius expositionem ; poste rius vero, propter remotiorem, et qui a Spiritu est, sensum. Observandum est præterea, si sanclos codices unum esse librum, qui vero his adversan- tur, multos, demonstrari potest, eo quod viventium unus sit liber, ex quo delentur qui indigni ipso facti sunt, ut scriptum est : Deleantur de libro viventium ; » de his vero qui judicio subjiciuntur, non liber, sed libri dicuntur; ait enim Daniel ‹ Judicium consedit, et libri aperti sunt. » Unitati etian divini libri testimonium ascribit Moyses dicens " : Si quidem diuittis populo peccatum, dimitte ; si non dimiseris, dele mne ex libro tuo, quem scripsisti. Et illud apud Isaiam sic inter · pretor". Non enim proprium est hujus prophetiæ ut sint sermones libri obsignati, et non legantur ab eo qui nescit litteras, quia is nescit litteras, neque ab eo qui scit, quia obsignatus est liber. Sed id verum est in universa Scriptura, quæ indiget verbo Dei, quod clausit ut aperiat; hoc enim ‹ clau- del. et nemo aperiet ; » et cum aperuerit, nemo deinde potest dubitationem ad ipsius expositionem afferre. Ob cam ren dicitur : c aperiet, et nemo claudet. Simile quid de libro qui est apud Eze- chielem, accipio, in quo e scripta erat lamentatio, D Apostolum numero unitatis Evangelium dixisse ; ou rumn, sed propter vim intellectorum, ne forsan C et modulatio, et væ 97., Omnis enim liber continet væ iis qui pereunt, et canticum de iis qui servan- tur, et de iis qui intermedii sunt, Jamentationem. Sed Joannes, qui caput unum devoravit, cujus anteriora, et posteriora perscripta erant ", Script- ram omnem intelligit, ut librum unum suavissimum, quamprimum percipitur, cum quis euin veluti mandit, acerbum vero uniuscujusque corum qui perceperunt sensui ac conscientiæ, quæ ipsum prodit. Addam præterca ad ejus rei firmamentum, dictum Apostoli nusquam intellectum ab iis qui Marcionem assectantur, qui proinde Evangelia aspernantur et improbant; quod enim ait Aposte- lus : « Secundum Evangelium meum in Christo Jesu, nec dicit Evangelia, illi huic dicto immi- mentes asserunt, co quod non plura sint Evangelia, idque non intelligentes quemadmodum unus est, quem plures prædicant, sic unum esse virtute, quod a multis scriptum est Evangelium. Et revera quod per quatuor scriptum est, unum est Evangelium. Quare si hæc fidem facere apud nos possunt, quid sit unus liber, et quid multi, nunc magis sum solli- citus, non quidem propter multitudinem scripto- 5+ Apoc. 111, 7. es ibid. xxii, 22. . ibid. Psal. LXVIII, 29. Cap. vit, vers. 10. ⁹³ Exod. xxx11, 32. • Isa. xxix, 11, 12. Ezech. 11, 9. Apoc. x, 9, 10. Rom. 11, 16. Matthai, Marci et Joannis. Luca autem Evangelium admittebant quidem, sed ita ut a dictatore suo Mar- cione interpolatum fuerat. Epiphanius hæres. XLII, cap. 9, 10. Huetius. (50) Γεγενημένοι. lla codes Thuanus; Regius, (51) Ανοίξῃ. Ita mss. Tarinus vero in textu, (52) Ἀθετούντων τὰ Εὐαγγέλια. Non omnia, sed (53) Ημάς. Ita mss. Tarinus in textu, ὑμᾶς.

καὶ ὄπισθεν, και κατεσφραγισμένον, ὅπερ οὐδεὶς ηδύνατο ἀναγνῶναι, καὶ λῦσαι τὰς σφραγίδας αὐτοῦ, . Β εἰ μὴ ὁ λέων ὁ ἐκ τῆς φυλῆς τοῦ Ἰούδα, ἡ ῥίζα Δαυΐδ, «ὁ ἔχων τὴν κλεῖν τοῦ Δαυΐδ, καὶ ἀνοίγων, καὶ οὐδεὶς κλείσει, καὶ κλείων, καὶ οὐδεὶς ἀνοίξει;» Η γὰρ πᾶσα Γραφή ἐστιν ἡ δηλουμένη διὰ τῆς βίβλου, ἔμπροσθεν μὲν γεγραμμένη διὰ τὴν πρόχειρον αὐτῆς ἐκδοχήν, ὄπισθεν δὲ διὰ τὴν ἀνακεχωρηκυῖαν καὶ πνευματι- χήν. Παρατηρητέον πρὸς τούτοις, εἰ δύναται ἀπο ἐεικτικὸν τοῦ τὰ ἅγια μίαν τυγχάνειν βίβλον, τὰ δὲ ἐναντίως ἔχοντα πολλὰς, τὸ ἐπὶ μὲν τῶν ζώντων, μίαν εἶναι τὴν βίβλον, ἀφ᾿ ἧς ἀπαλείφονται οἱ ἀνά- ξω: αὐτῆς γεγενημένοι (50), ὡς γέγραπται· « Έξα- λειφθήτωσαν ἐκ βίβλου ζώντων, ἐπὶ δὲ τῶν κρίσει υποκειμένων βίβλους φέρεσθαι· φησὶ γὰρ ὁ Δανιήλο « Κριτήριον ἐκάθισε, καὶ βίβλοι ἠνεώχθησαν. » Τῷ δὲ ἐνικῷ τῆς θείας βίβλου καὶ Μωϋσῆς μαρτυρεῖ λέ- γων· Εἰ μὲν ἀφῇς τῷ λαῷ τὴν ἁμαρτίαν, ἄφες· εἰ δὲ μή, ἐξάλειψόν με ἐκ τῆς βίβλου, ἧς ἔγραψας. » Ἐγὼ καὶ τὸ παρὰ τῷ Ησαΐᾳ οὕτως ἐκλαμβάνω. Οὐ γὰρ ἴδιον τῆς τούτου προφητείας τὸ εἶναι τοὺς λόγους του βιβλίου ἐσφραγισμένους, μήτε ὑπὸ τοῦ μὴ ἐπι- σταμένου γράμματα ἀναγινωσκομένους, διὰ τὸ μὴ εἰδέναι αὐτὸν γράμματα, μήτε ὑπὸ τοῦ ἐπισταμένου, διὰ τὸ ἐσφραγίσθαι τὴν βίβλον. ᾿Αλλὰ τοῦτο ἐπὶ πάσης Γραφῆς ἀληθεύεται δεομένης τοῦ κλείσαντος λόγου ἀνοίξοντος· οὗτος γὰρ α κλείσει καὶ οὐδεὶς ἀνοίξει· ο καὶ ἐπὰν ἀνοίξῃ (51), οὐκέτι οὐδεὶς ἀπορίαν δύναται τῇ ἀπ' αὐτοῦ σαφηνεία προσενεγκεῖν. Διὰ τοῦτο λέγεται, ὅτι ι ἀνοίξει, καὶ οὐδεὶς κλείσει. » Τὸ παραπλήσιον δὲ καὶ ἐπὶ τῆς εἰρημένης βίβλου παρὰ τῷ Ἰεζεχιήλ ἐκλαμβάνω, ἐν ᾗ « ἐγέγραπτο θρῆνος, καὶ μέλος, καὶ οὐαί. » Πᾶσα γὰρ βίβλος περιέχει τὸ τῶν ἀπολλυ- μένων οὐχὶ, καὶ τὸ περὶ τῶν σωζομένων μέλος, καὶ τὸν περὶ τῶν μεταξὺ θρήνον. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἐσθίων Ἰωάν- της μίαν κεφαλίδα, ἐν ᾗ γέγραπται τὰ ἔμπροσθεν καὶ τὰ ὄπισθεν, τὴν πᾶσαν νενόηκε Γραφήν, ώς βίβλον μίαν ἡδίστην, κατὰ τὰς ἀρχὰς νοουμένην, ὅτε τις αυτ τὴν μασᾶται, πικρὰν δὲ τῇ ἑκάστου τῶν ἐγνωκότων συναισθήσει τῇ περὶ ἑαυτοῦ ἀναφαινομένην. "Ετι προσ- θέσω εἰς τὴν τούτου ἀπόδειξιν ῥητὸν ἀποστολικὸν μὴ νενοημένον ὑπὸ τῶν τοῦ Μαρκίωνος, καὶ διὰ τοῦτο ἀθετούντων τὰ Εὐαγγέλια (52)· τὸ γὰρ τὸν Ἀπό στολον λέγειν· « Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, » καὶ μὴ φάσκειν Εὐαγγέλια, ἐκεῖνοι ἐφιστάν- τες φασίν, οὐκ ἂν πλειόνων ὄντων Εὐαγγελίων, τὸν Απόστολον ἑνικῶς τὸ Εὐαγγέλιον εἰρηκέναι· οὐ συν- τέντες, ὅτι ὡς εἰς ἐστιν ἐν εὐαγγελίζονται πλείονες, οὕτως ἐν ἐστι τῇ δυνάμει τὸ ὑπὸ τῶν πολλῶν Εὐαγ γέλιον ἀναγεγραμμένον· καὶ τὸ ἀληθῶς διὰ τεσσάρων ἔν ἐστιν Εὐαγγέλιον. Εἰ τοίνυν ταῦτα πεῖται ἡμᾶς (53) δύναται τί ποτέ ἐστι τὸ ἓν βιβλίον, καὶ τί τὰ πολλὰ, νῦν μᾶλλον φροντίζω οὐ διὰ τὸ πλῆθος τῶν γραφο- γενόμενοι. ἀνοίξει. COMMENT. IN JOAN. TOMUS II. A David, qui aperit, et nemo claudet; qui claudit, et nemo aperiet ?, Universa enim Scriptura est, quæ libro illo significatur: anterius quidem scripta, propter facilem illius expositionem ; poste rius vero, propter remotiorem, et qui a Spiritu est, sensum. Observandum est præterea, si sanclos codices unum esse librum, qui vero his adversan- tur, multos, demonstrari potest, eo quod viventium unus sit liber, ex quo delentur qui indigni ipso facti sunt, ut scriptum est : Deleantur de libro viventium ; » de his vero qui judicio subjiciuntur, non liber, sed libri dicuntur; ait enim Daniel ‹ Judicium consedit, et libri aperti sunt. » Unitati etian divini libri testimonium ascribit Moyses dicens " : Si quidem diuittis populo peccatum, dimitte ; si non dimiseris, dele mne ex libro tuo, quem scripsisti. Et illud apud Isaiam sic inter · pretor". Non enim proprium est hujus prophetiæ ut sint sermones libri obsignati, et non legantur ab eo qui nescit litteras, quia is nescit litteras, neque ab eo qui scit, quia obsignatus est liber. Sed id verum est in universa Scriptura, quæ indiget verbo Dei, quod clausit ut aperiat; hoc enim ‹ clau- del. et nemo aperiet ; » et cum aperuerit, nemo deinde potest dubitationem ad ipsius expositionem afferre. Ob cam ren dicitur : c aperiet, et nemo claudet. Simile quid de libro qui est apud Eze- chielem, accipio, in quo e scripta erat lamentatio, D Apostolum numero unitatis Evangelium dixisse ; ou rumn, sed propter vim intellectorum, ne forsan C et modulatio, et væ 97., Omnis enim liber continet væ iis qui pereunt, et canticum de iis qui servan- tur, et de iis qui intermedii sunt, Jamentationem. Sed Joannes, qui caput unum devoravit, cujus anteriora, et posteriora perscripta erant ", Script- ram omnem intelligit, ut librum unum suavissimum, quamprimum percipitur, cum quis euin veluti mandit, acerbum vero uniuscujusque corum qui perceperunt sensui ac conscientiæ, quæ ipsum prodit. Addam præterca ad ejus rei firmamentum, dictum Apostoli nusquam intellectum ab iis qui Marcionem assectantur, qui proinde Evangelia aspernantur et improbant; quod enim ait Aposte- lus : « Secundum Evangelium meum in Christo Jesu, nec dicit Evangelia, illi huic dicto immi- mentes asserunt, co quod non plura sint Evangelia, idque non intelligentes quemadmodum unus est, quem plures prædicant, sic unum esse virtute, quod a multis scriptum est Evangelium. Et revera quod per quatuor scriptum est, unum est Evangelium. Quare si hæc fidem facere apud nos possunt, quid sit unus liber, et quid multi, nunc magis sum solli- citus, non quidem propter multitudinem scripto- 5+ Apoc. 111, 7. es ibid. xxii, 22. . ibid. Psal. LXVIII, 29. Cap. vit, vers. 10. ⁹³ Exod. xxx11, 32. • Isa. xxix, 11, 12. Ezech. 11, 9. Apoc. x, 9, 10. Rom. 11, 16. Matthai, Marci et Joannis. Luca autem Evangelium admittebant quidem, sed ita ut a dictatore suo Mar- cione interpolatum fuerat. Epiphanius hæres. XLII, cap. 9, 10. Huetius. (50) Γεγενημένοι. lla codes Thuanus; Regius, (51) Ανοίξῃ. Ita mss. Tarinus vero in textu, (52) Ἀθετούντων τὰ Εὐαγγέλια. Non omnia, sed (53) Ημάς. Ita mss. Tarinus in textu, ὑμᾶς.

Α μένων, ἀλλὰ διὰ τὴν δύναμιν τῶν νοουμένων, μήποτε περιπέσω τῷ παραβαίνειν τὴν ἐντολὴν, ἐάν τι παρὰ τὴν ἀλήθειαν ὡς ἀλήθειαν ἐκθῶμαι, κἂν ἐν ἑνὶ τῶν γραφομένων. Ἐκεῖ γὰρ ἔσομαι γράψας βιβλία πολλά· καὶ νῦν δὲ προφάσει γνώσεως επανισταμένων τῶν ἑτεροδόξων τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ. (54) Ἐκκλησίᾳ, καὶ πολυβίβλους συντάξεις φερόντων, ἐπαγγελλομένας διήγησιν τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν διατά ξεων, ἐὰν σιωπήσωμεν μὴ παρατιθέντες αὐτοῖς τὰ ὑγιῆ καὶ ἀληθῆ δόγματα, ἐπικρατήσουσι τῶν λίχνων ψυχῶν ἀπορίᾳ τροφῆς σωτηρίου, ἐπὶ τὰ ἀπηγορευ μένα σπευδουσῶν, καὶ ἀληθῶς ἀκάθαρτα καὶ βδε λυκτὰ βρώματα (55). Διόπερ ἀναγκαῖόν μοι δοκεῖ εἶναι τὸν δυνάμενον πρεσβεύειν ὑπὲρ τοῦ ἐκκλησια- στικοῦ λόγου ἀπαραχαράκτως, καὶ ἐλέγχειν τοὺς τὴν Β ψευδώνυμον γνῶσιν μεταχειριζομένους, ἵστασθαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναπλασμάτων ἀντιπαραβάλ- λοντα τὸ ὕψος τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, πεπλη- ρωμένον (56) συμφωνίας δογμάτων κοινῶν τῇ καλου μένη Παλαιᾷ πρὸς τὴν ὀνομαζομένην Καινὴν Διαθή κην. Αὐτὸς γοῦν ἀπορίᾳ (57) τῶν πρεσβευόντων τὰ κρείττονα, μὴ φέρων τὴν ἄλογον καὶ ἰδιωτικὴν πίστιν διὰ τὴν πρὸς τὸν Ἰησοῦν ἀγάπην, ἐπεδεδώκεις ποτὲ σαυτὸν λόγοις, ὧν ὕστερον, τῇ δεδομένη σοι συνέσει καταχρησάμενος εἰς δέον, καταγνούς ἀπέστης. Ταῦτα δέ φημι κατὰ τὸ φαινόμενόν μοι ἀπολογούμενος περὶ τῶν δυναμένων λέγειν καὶ γράφειν. Περὶ δὲ ἐμαυτοῦ ἀπολογούμενος, μὴ ἄρα οὐ τοιαύτης ὧν ἕξεως ὁποίαν ἐχρῆν τὸν παρὰ Θεοῦ ἱκανούμενον διάκονον τῆς Και νῆς Διαθήκης, οὐ γράμματος, ἀλλὰ πνεύματος, τολ Ο μηρότερον ἐμαυτὸν τῷ ὑπαγορεύειν ἐπιδίδωμι. TΟΜΟ ρωμένου. 93* ORIGENIS eo prolabar ut mandatum transiliam, si quid præ- !er veritatem tanquam veritatem exponam, vel in uno meorum commentariorun. Tum enim fuero multorum librorum scriptor ; cumque nunc specie ac prætextu cognitionis alienarum opinionum asse- clæ in sanctam Dei Ecclesiam insurgant, et multo- rum librorum compositiones divulgent, quibus evan- gelicarum et apostolicarum constitutionum exposi- tionem pollicentur; si jam sileamus, nec illis saluta- ria et vera documenta apponamus, avidas et jejunas animas cibi inopia expugnabunt, ad vetitas et omni- no impuras abominandasque escas festinantes. Quare necesse mihi videtur esse, eum qui sine frau- de ac prævaricatione potest pro ecclesiastico ser- mone oratorem se interponere, et eos confutare qui falsam sibi cognitionem assumunt, stare adversus bæretica commenta, et excelsitatem evangelici præ- conii illis opponere, in quo est plenissima consen- sio communis doctrinæ, Veteris, quod vocant, cum Novo Testamento. Tuque ipse adeo eorum penuria qui meliora assererent, cum rationi pugnantem et absurdam fidem, quæ tua erat in Jesun pietas, mi- nime ferre posses, iis te olim sermonibus tradide- ras, quibus postea, usus ea, ut decebat, quæ dala tibi est, prudentia, damnatis discessisti. Hæc autemn dico ad eorum qui et dicere et scribere possunt, quatenus mihi apparet, defensionem. Sed et meain ipsius causam dico, qui non eo instructu et habitu, quo esse oportet eum, qui a Deo sit idoneus factus Novi Testamenti administer, non littera, sed spiri- lus 90° audacius me ad dicendum projiciam. ' EX EODEM V, APUD PAMPHILUM MARTYREM IN APOLOGIA PRO ORIGENE. Unigenitus Filius Salvator noster, qui solus ex Patre natus est, solus natura et non adoptione Fi- lius est. • Item in eodem libro. › Unus ergo est verus Deus, qui solus habet im- mortalitatem, lucem habitat inaccessibilem "**. » Unus et verus Deus, ne scílicet multis veri Dei nomen convenire credamus. Ita ergo et hi qui accipiunt c spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus : Abba Pater ",, filii quidem Dei sunt, sed non sic- ut unigenitus Filius. Unigenitus enim natura Fi- lius, et semper et inseparabiliter Filius est; cæteri vero pro eo quod susceperunt in se Filium Dei, po- testatem acceperunt filii Dei fieri. Qui licet ‹ non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati » sint ***, non tainen ea nativitate sunt nati qua natus est unigenitus Filius. Propter quod quantam differentiam verus Deus habet ad eos, quibus dicitur : « Ego dixi, Dii estis *** : › tantam differentiam habet verus Filius ad eos qui audiunt: Filii Excelsi omnes ***. 90* II Cor. 111, 6. *** I Tim. vi, 16. * Rom. viii, 15. Joan. 1, 12. oi Psal. LXXXI, 6. 98* ibid. quitur, qui cum Valentiniana hæresi esset infectus, virus illud Origenis cura evomuit, et saniorem do- ctrinam amplexus est. Hubtius. (54) Θεοῦ. Ita mss. Tarinus, Χριστοῦ. (55) Βρώματα. Forte legendum, δόγματα. (56) Πεπληρωμένον. Sic mss. Tarinus πεπλη- (57) Αὐτὸς γοῦν ἀπορίᾳ, etc. Ambrosium allo-

Α μένων, ἀλλὰ διὰ τὴν δύναμιν τῶν νοουμένων, μήποτε περιπέσω τῷ παραβαίνειν τὴν ἐντολὴν, ἐάν τι παρὰ τὴν ἀλήθειαν ὡς ἀλήθειαν ἐκθῶμαι, κἂν ἐν ἑνὶ τῶν γραφομένων. Ἐκεῖ γὰρ ἔσομαι γράψας βιβλία πολλά· καὶ νῦν δὲ προφάσει γνώσεως επανισταμένων τῶν ἑτεροδόξων τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ. (54) Ἐκκλησίᾳ, καὶ πολυβίβλους συντάξεις φερόντων, ἐπαγγελλομένας διήγησιν τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν διατά ξεων, ἐὰν σιωπήσωμεν μὴ παρατιθέντες αὐτοῖς τὰ ὑγιῆ καὶ ἀληθῆ δόγματα, ἐπικρατήσουσι τῶν λίχνων ψυχῶν ἀπορίᾳ τροφῆς σωτηρίου, ἐπὶ τὰ ἀπηγορευ μένα σπευδουσῶν, καὶ ἀληθῶς ἀκάθαρτα καὶ βδε λυκτὰ βρώματα (55). Διόπερ ἀναγκαῖόν μοι δοκεῖ εἶναι τὸν δυνάμενον πρεσβεύειν ὑπὲρ τοῦ ἐκκλησια- στικοῦ λόγου ἀπαραχαράκτως, καὶ ἐλέγχειν τοὺς τὴν Β ψευδώνυμον γνῶσιν μεταχειριζομένους, ἵστασθαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναπλασμάτων ἀντιπαραβάλ- λοντα τὸ ὕψος τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος, πεπλη- ρωμένον (56) συμφωνίας δογμάτων κοινῶν τῇ καλου μένη Παλαιᾷ πρὸς τὴν ὀνομαζομένην Καινὴν Διαθή κην. Αὐτὸς γοῦν ἀπορίᾳ (57) τῶν πρεσβευόντων τὰ κρείττονα, μὴ φέρων τὴν ἄλογον καὶ ἰδιωτικὴν πίστιν διὰ τὴν πρὸς τὸν Ἰησοῦν ἀγάπην, ἐπεδεδώκεις ποτὲ σαυτὸν λόγοις, ὧν ὕστερον, τῇ δεδομένη σοι συνέσει καταχρησάμενος εἰς δέον, καταγνούς ἀπέστης. Ταῦτα δέ φημι κατὰ τὸ φαινόμενόν μοι ἀπολογούμενος περὶ τῶν δυναμένων λέγειν καὶ γράφειν. Περὶ δὲ ἐμαυτοῦ ἀπολογούμενος, μὴ ἄρα οὐ τοιαύτης ὧν ἕξεως ὁποίαν ἐχρῆν τὸν παρὰ Θεοῦ ἱκανούμενον διάκονον τῆς Και νῆς Διαθήκης, οὐ γράμματος, ἀλλὰ πνεύματος, τολ Ο μηρότερον ἐμαυτὸν τῷ ὑπαγορεύειν ἐπιδίδωμι. TΟΜΟ ρωμένου. 93* ORIGENIS eo prolabar ut mandatum transiliam, si quid præ- !er veritatem tanquam veritatem exponam, vel in uno meorum commentariorun. Tum enim fuero multorum librorum scriptor ; cumque nunc specie ac prætextu cognitionis alienarum opinionum asse- clæ in sanctam Dei Ecclesiam insurgant, et multo- rum librorum compositiones divulgent, quibus evan- gelicarum et apostolicarum constitutionum exposi- tionem pollicentur; si jam sileamus, nec illis saluta- ria et vera documenta apponamus, avidas et jejunas animas cibi inopia expugnabunt, ad vetitas et omni- no impuras abominandasque escas festinantes. Quare necesse mihi videtur esse, eum qui sine frau- de ac prævaricatione potest pro ecclesiastico ser- mone oratorem se interponere, et eos confutare qui falsam sibi cognitionem assumunt, stare adversus bæretica commenta, et excelsitatem evangelici præ- conii illis opponere, in quo est plenissima consen- sio communis doctrinæ, Veteris, quod vocant, cum Novo Testamento. Tuque ipse adeo eorum penuria qui meliora assererent, cum rationi pugnantem et absurdam fidem, quæ tua erat in Jesun pietas, mi- nime ferre posses, iis te olim sermonibus tradide- ras, quibus postea, usus ea, ut decebat, quæ dala tibi est, prudentia, damnatis discessisti. Hæc autemn dico ad eorum qui et dicere et scribere possunt, quatenus mihi apparet, defensionem. Sed et meain ipsius causam dico, qui non eo instructu et habitu, quo esse oportet eum, qui a Deo sit idoneus factus Novi Testamenti administer, non littera, sed spiri- lus 90° audacius me ad dicendum projiciam. ' EX EODEM V, APUD PAMPHILUM MARTYREM IN APOLOGIA PRO ORIGENE. Unigenitus Filius Salvator noster, qui solus ex Patre natus est, solus natura et non adoptione Fi- lius est. • Item in eodem libro. › Unus ergo est verus Deus, qui solus habet im- mortalitatem, lucem habitat inaccessibilem "**. » Unus et verus Deus, ne scílicet multis veri Dei nomen convenire credamus. Ita ergo et hi qui accipiunt c spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus : Abba Pater ",, filii quidem Dei sunt, sed non sic- ut unigenitus Filius. Unigenitus enim natura Fi- lius, et semper et inseparabiliter Filius est; cæteri vero pro eo quod susceperunt in se Filium Dei, po- testatem acceperunt filii Dei fieri. Qui licet ‹ non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati » sint ***, non tainen ea nativitate sunt nati qua natus est unigenitus Filius. Propter quod quantam differentiam verus Deus habet ad eos, quibus dicitur : « Ego dixi, Dii estis *** : › tantam differentiam habet verus Filius ad eos qui audiunt: Filii Excelsi omnes ***. 90* II Cor. 111, 6. *** I Tim. vi, 16. * Rom. viii, 15. Joan. 1, 12. oi Psal. LXXXI, 6. 98* ibid. quitur, qui cum Valentiniana hæresi esset infectus, virus illud Origenis cura evomuit, et saniorem do- ctrinam amplexus est. Hubtius. (54) Θεοῦ. Ita mss. Tarinus, Χριστοῦ. (55) Βρώματα. Forte legendum, δόγματα. (56) Πεπληρωμένον. Sic mss. Tarinus πεπλη- (57) Αὐτὸς γοῦν ἀπορίᾳ, etc. Ambrosium allo-

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ. ΤΟΜΟΣ Γ'. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. Β κατασκευασθησομένη, ἐν εὐδίᾳ καὶ νηνεμίᾳ οἰκοδο μεῖται, ἵνα μὴ ἐμποδίζηται τὴν δέουσαν πῆξιν ἀνα- λαβεῖν· ὅπως δύνηται καὶ τοιαύτη γενέσθαι, ὥστε ὑπομεῖναι πλημμύρας ὁρμὴν, καὶ πρόσρηξιν ποταμοῦ, καὶ ὅσα φιλεῖ, χειμῶνος συμβαίνοντος, ἐλέγχειν μὲν τὰ σαθρὰ τῶν οἰκοδομημάτων, δεικνύναι δὲ τὰ τὴν οἰκείαν ἀρετὴν ἀπειληφότα τῶν κατασκευασμάτων. Εξαιρέτως δὲ ἡ τῶν τῆς ἀληθείας θεωρημάτων δε κτική, λογικὴ ὡς ἐν ἐπαγγελίᾳ ἢ γράμμασιν οἰκο δομή, τότε μάλιστα οἰκοδομεῖται, καλῶς συνοικοδο μοῦντος τῷ προθεμένῳ τὸ ἄριστον τοῦτο ἔργον ἐπι- τελεῖν τοῦ Θεοῦ, ἐπὰν γαληνιάζῃ τῇ ὑπερεχούσῃ πάντα νοῦν εἰρήνῃ χρωμένη ή ψυχή, πάσης ταραχῆς ἀλλοτριουμένη, καὶ οὐδαμῶς κυματουμένη. Ταῦτα δή μοι δοκοῦσιν ἀκριβῶς κατανενοηκότες οἱ τοῦ προ- φητικού πνεύματος ὑπηρέται, καὶ οἱ τοῦ εὐαγγελι- και κηρύγματος διάκονοι ἀξίους ἑαυτοὺς παρειλη φέναι τοῦ λαβεῖν τὴν ἐν κρυπτῷ εἰρήνην ἀπὸ τοῦ αἰεὶ τοῖς ἀξίοις διδόντος αὐτὴν τοῦ εἰρηκότος· « Εἰρή- τὴν ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν· οὐ καθὼς ὁ κόσμος δίδωσιν εἰρήνην, κἀγὼ δίδωμι ὑμῖν. Επισκόπησον δὴ μήποτε τοιοῦτόν τι αινίττεται περὶ τὸν Δαυίδ καὶ Σολομῶντα ἡ περὶ τοῦ ναοῦ ἱστο ρία. Δαυΐδ μὲν γὰρ, πολέμους Κυρίου πολεμῶν, καὶ πρὸς πλείονας ἱστάμενος ἐχθροὺς ἑαυτοῦ καὶ τοῦ Ἰσραήλ, θέλων οἰκοδομῆσαι ναὸν τῷ Θεῷ, ὑπὸ Θεοῦ διὰ τοῦ Νάθαν κωλύεται, λέγοντος πρὸς αὐτόν· « Οὐκ αποδομήσεις μοι οἶκον, ὅτι ἀνὴρ αἱμάτων σύ. » Σου ασμὼν δὲ ὄναρ τὸν Θεὸν ἰδὼν, καὶ ὄναρ τὴν σοφίαν λαθών, (ἐτηρεῖτο γὰρ τὸ ὕπαρ τῷ λέγοντι·. Ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶντος ὧδε· ») ἐν βαθυτάτῃ γενόμενος είν μήνη, ὡς ἀναπαύεσθαι τότε ἕκαστον ὑποκάτω τῆς ἀμπέλου αὐτοῦ, καὶ ὑποκάτω τῆς συκῆς αὐτοῦ, καὶ 97* και Χιν, 27. 42; COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS VI. INTERPRETE AMBROSIO FERRARIO. A C Paral. xx11, 8, 9; xxviii, 3. Joan. Luc. x1, 31. PRAEFATIO. test, firmissime construenda est, sereno tempore et tranquillo ædificatur; ne impediatur decentem re- cipere stabilitatem; ut talis esse possit quæ susti- neat impetum exundationis, et allisionem Buvii, et quæcunque solent, si continga: tempestas, quænam ædificia putrida ac debilia, atque quæ firma el sta- bilia propriam virtutem receperint; declarare. Præ- cipue vero ædificium rationis compos, constans vel- uti in promissione, et litteris, contemplationum ve- ritatis capax, potissimum tum probe ædificatur (58), [Deo, una cum eo, qui optimium praestantissimuin- que hoc opus perficere constituit, adificante :] cum anima pace illa quæ omnem intelligentiam superat utens, summa tranquillitate politur, ab omni tumultu liberata et nullis undarum procellis agitata. Hæc igitur accurate cum perspexissent, et prophetici spi- ritus interpretes et evangelicæ prædicationis mini- stri, mihi videntur seipsos dignos exhibuisse qui acciperent pacem interiorem ab eo qui eam dignis semper exhibet, quique dixit *** : « Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: non quomodo niun- dus dat pacem, ego do vobis pacem. . Proinde in- spice num quando tale quid innuat historia Davi-` dis et Salomonis de templo. David siquidem hostes Domini debellans, et contra plures instans sui ip- sius et Israelis inimicos, volens ædificare templum Deo, a Deo per Nathan prohibetur dicente: «Non ædificabis mibi domum, quia vir sanguinum es tu º7*: › Salomon autem, qui Deum per somnium conspe- xit 8*, quique etiam sapientiain per somnium cepit" 98+ (servabatur enim revera dicenti: Ecce plus quam Salomon hoc in loco ») in altissima pace exsistens, ita ut unusquisque sub sua vite, et sub sua ficu re- 98* II Paral. 1, 7. so. ibid. 10, 12. * Matth. XII, 98+ ' 1. Πᾶσα μὲν οἰκία, ὡς ἔνι μάλιστα στερρότατα 1. Omnis quidem domus, quæ, quantum fieri po- (58) Hæc a Ferrario prætermissa, ex interpretatione Perionii supplevimus.

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ. ΤΟΜΟΣ Γ'. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. Β κατασκευασθησομένη, ἐν εὐδίᾳ καὶ νηνεμίᾳ οἰκοδο μεῖται, ἵνα μὴ ἐμποδίζηται τὴν δέουσαν πῆξιν ἀνα- λαβεῖν· ὅπως δύνηται καὶ τοιαύτη γενέσθαι, ὥστε ὑπομεῖναι πλημμύρας ὁρμὴν, καὶ πρόσρηξιν ποταμοῦ, καὶ ὅσα φιλεῖ, χειμῶνος συμβαίνοντος, ἐλέγχειν μὲν τὰ σαθρὰ τῶν οἰκοδομημάτων, δεικνύναι δὲ τὰ τὴν οἰκείαν ἀρετὴν ἀπειληφότα τῶν κατασκευασμάτων. Εξαιρέτως δὲ ἡ τῶν τῆς ἀληθείας θεωρημάτων δε κτική, λογικὴ ὡς ἐν ἐπαγγελίᾳ ἢ γράμμασιν οἰκο δομή, τότε μάλιστα οἰκοδομεῖται, καλῶς συνοικοδο μοῦντος τῷ προθεμένῳ τὸ ἄριστον τοῦτο ἔργον ἐπι- τελεῖν τοῦ Θεοῦ, ἐπὰν γαληνιάζῃ τῇ ὑπερεχούσῃ πάντα νοῦν εἰρήνῃ χρωμένη ή ψυχή, πάσης ταραχῆς ἀλλοτριουμένη, καὶ οὐδαμῶς κυματουμένη. Ταῦτα δή μοι δοκοῦσιν ἀκριβῶς κατανενοηκότες οἱ τοῦ προ- φητικού πνεύματος ὑπηρέται, καὶ οἱ τοῦ εὐαγγελι- και κηρύγματος διάκονοι ἀξίους ἑαυτοὺς παρειλη φέναι τοῦ λαβεῖν τὴν ἐν κρυπτῷ εἰρήνην ἀπὸ τοῦ αἰεὶ τοῖς ἀξίοις διδόντος αὐτὴν τοῦ εἰρηκότος· « Εἰρή- τὴν ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν· οὐ καθὼς ὁ κόσμος δίδωσιν εἰρήνην, κἀγὼ δίδωμι ὑμῖν. Επισκόπησον δὴ μήποτε τοιοῦτόν τι αινίττεται περὶ τὸν Δαυίδ καὶ Σολομῶντα ἡ περὶ τοῦ ναοῦ ἱστο ρία. Δαυΐδ μὲν γὰρ, πολέμους Κυρίου πολεμῶν, καὶ πρὸς πλείονας ἱστάμενος ἐχθροὺς ἑαυτοῦ καὶ τοῦ Ἰσραήλ, θέλων οἰκοδομῆσαι ναὸν τῷ Θεῷ, ὑπὸ Θεοῦ διὰ τοῦ Νάθαν κωλύεται, λέγοντος πρὸς αὐτόν· « Οὐκ αποδομήσεις μοι οἶκον, ὅτι ἀνὴρ αἱμάτων σύ. » Σου ασμὼν δὲ ὄναρ τὸν Θεὸν ἰδὼν, καὶ ὄναρ τὴν σοφίαν λαθών, (ἐτηρεῖτο γὰρ τὸ ὕπαρ τῷ λέγοντι·. Ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶντος ὧδε· ») ἐν βαθυτάτῃ γενόμενος είν μήνη, ὡς ἀναπαύεσθαι τότε ἕκαστον ὑποκάτω τῆς ἀμπέλου αὐτοῦ, καὶ ὑποκάτω τῆς συκῆς αὐτοῦ, καὶ 97* και Χιν, 27. 42; COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS VI. INTERPRETE AMBROSIO FERRARIO. A C Paral. xx11, 8, 9; xxviii, 3. Joan. Luc. x1, 31. PRAEFATIO. test, firmissime construenda est, sereno tempore et tranquillo ædificatur; ne impediatur decentem re- cipere stabilitatem; ut talis esse possit quæ susti- neat impetum exundationis, et allisionem Buvii, et quæcunque solent, si continga: tempestas, quænam ædificia putrida ac debilia, atque quæ firma el sta- bilia propriam virtutem receperint; declarare. Præ- cipue vero ædificium rationis compos, constans vel- uti in promissione, et litteris, contemplationum ve- ritatis capax, potissimum tum probe ædificatur (58), [Deo, una cum eo, qui optimium praestantissimuin- que hoc opus perficere constituit, adificante :] cum anima pace illa quæ omnem intelligentiam superat utens, summa tranquillitate politur, ab omni tumultu liberata et nullis undarum procellis agitata. Hæc igitur accurate cum perspexissent, et prophetici spi- ritus interpretes et evangelicæ prædicationis mini- stri, mihi videntur seipsos dignos exhibuisse qui acciperent pacem interiorem ab eo qui eam dignis semper exhibet, quique dixit *** : « Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: non quomodo niun- dus dat pacem, ego do vobis pacem. . Proinde in- spice num quando tale quid innuat historia Davi-` dis et Salomonis de templo. David siquidem hostes Domini debellans, et contra plures instans sui ip- sius et Israelis inimicos, volens ædificare templum Deo, a Deo per Nathan prohibetur dicente: «Non ædificabis mibi domum, quia vir sanguinum es tu º7*: › Salomon autem, qui Deum per somnium conspe- xit 8*, quique etiam sapientiain per somnium cepit" 98+ (servabatur enim revera dicenti: Ecce plus quam Salomon hoc in loco ») in altissima pace exsistens, ita ut unusquisque sub sua vite, et sub sua ficu re- 98* II Paral. 1, 7. so. ibid. 10, 12. * Matth. XII, 98+ ' 1. Πᾶσα μὲν οἰκία, ὡς ἔνι μάλιστα στερρότατα 1. Omnis quidem domus, quæ, quantum fieri po- (58) Hæc a Ferrario prætermissa, ex interpretatione Perionii supplevimus.

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ. ΤΟΜΟΣ Γ'. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. Β κατασκευασθησομένη, ἐν εὐδίᾳ καὶ νηνεμίᾳ οἰκοδο μεῖται, ἵνα μὴ ἐμποδίζηται τὴν δέουσαν πῆξιν ἀνα- λαβεῖν· ὅπως δύνηται καὶ τοιαύτη γενέσθαι, ὥστε ὑπομεῖναι πλημμύρας ὁρμὴν, καὶ πρόσρηξιν ποταμοῦ, καὶ ὅσα φιλεῖ, χειμῶνος συμβαίνοντος, ἐλέγχειν μὲν τὰ σαθρὰ τῶν οἰκοδομημάτων, δεικνύναι δὲ τὰ τὴν οἰκείαν ἀρετὴν ἀπειληφότα τῶν κατασκευασμάτων. Εξαιρέτως δὲ ἡ τῶν τῆς ἀληθείας θεωρημάτων δε κτική, λογικὴ ὡς ἐν ἐπαγγελίᾳ ἢ γράμμασιν οἰκο δομή, τότε μάλιστα οἰκοδομεῖται, καλῶς συνοικοδο μοῦντος τῷ προθεμένῳ τὸ ἄριστον τοῦτο ἔργον ἐπι- τελεῖν τοῦ Θεοῦ, ἐπὰν γαληνιάζῃ τῇ ὑπερεχούσῃ πάντα νοῦν εἰρήνῃ χρωμένη ή ψυχή, πάσης ταραχῆς ἀλλοτριουμένη, καὶ οὐδαμῶς κυματουμένη. Ταῦτα δή μοι δοκοῦσιν ἀκριβῶς κατανενοηκότες οἱ τοῦ προ- φητικού πνεύματος ὑπηρέται, καὶ οἱ τοῦ εὐαγγελι- και κηρύγματος διάκονοι ἀξίους ἑαυτοὺς παρειλη φέναι τοῦ λαβεῖν τὴν ἐν κρυπτῷ εἰρήνην ἀπὸ τοῦ αἰεὶ τοῖς ἀξίοις διδόντος αὐτὴν τοῦ εἰρηκότος· « Εἰρή- τὴν ἀφίημι ὑμῖν, εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν· οὐ καθὼς ὁ κόσμος δίδωσιν εἰρήνην, κἀγὼ δίδωμι ὑμῖν. Επισκόπησον δὴ μήποτε τοιοῦτόν τι αινίττεται περὶ τὸν Δαυίδ καὶ Σολομῶντα ἡ περὶ τοῦ ναοῦ ἱστο ρία. Δαυΐδ μὲν γὰρ, πολέμους Κυρίου πολεμῶν, καὶ πρὸς πλείονας ἱστάμενος ἐχθροὺς ἑαυτοῦ καὶ τοῦ Ἰσραήλ, θέλων οἰκοδομῆσαι ναὸν τῷ Θεῷ, ὑπὸ Θεοῦ διὰ τοῦ Νάθαν κωλύεται, λέγοντος πρὸς αὐτόν· « Οὐκ αποδομήσεις μοι οἶκον, ὅτι ἀνὴρ αἱμάτων σύ. » Σου ασμὼν δὲ ὄναρ τὸν Θεὸν ἰδὼν, καὶ ὄναρ τὴν σοφίαν λαθών, (ἐτηρεῖτο γὰρ τὸ ὕπαρ τῷ λέγοντι·. Ἰδοὺ πλεῖον Σολομῶντος ὧδε· ») ἐν βαθυτάτῃ γενόμενος είν μήνη, ὡς ἀναπαύεσθαι τότε ἕκαστον ὑποκάτω τῆς ἀμπέλου αὐτοῦ, καὶ ὑποκάτω τῆς συκῆς αὐτοῦ, καὶ 97* και Χιν, 27. 42; COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS VI. INTERPRETE AMBROSIO FERRARIO. A C Paral. xx11, 8, 9; xxviii, 3. Joan. Luc. x1, 31. PRAEFATIO. test, firmissime construenda est, sereno tempore et tranquillo ædificatur; ne impediatur decentem re- cipere stabilitatem; ut talis esse possit quæ susti- neat impetum exundationis, et allisionem Buvii, et quæcunque solent, si continga: tempestas, quænam ædificia putrida ac debilia, atque quæ firma el sta- bilia propriam virtutem receperint; declarare. Præ- cipue vero ædificium rationis compos, constans vel- uti in promissione, et litteris, contemplationum ve- ritatis capax, potissimum tum probe ædificatur (58), [Deo, una cum eo, qui optimium praestantissimuin- que hoc opus perficere constituit, adificante :] cum anima pace illa quæ omnem intelligentiam superat utens, summa tranquillitate politur, ab omni tumultu liberata et nullis undarum procellis agitata. Hæc igitur accurate cum perspexissent, et prophetici spi- ritus interpretes et evangelicæ prædicationis mini- stri, mihi videntur seipsos dignos exhibuisse qui acciperent pacem interiorem ab eo qui eam dignis semper exhibet, quique dixit *** : « Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis: non quomodo niun- dus dat pacem, ego do vobis pacem. . Proinde in- spice num quando tale quid innuat historia Davi-` dis et Salomonis de templo. David siquidem hostes Domini debellans, et contra plures instans sui ip- sius et Israelis inimicos, volens ædificare templum Deo, a Deo per Nathan prohibetur dicente: «Non ædificabis mibi domum, quia vir sanguinum es tu º7*: › Salomon autem, qui Deum per somnium conspe- xit 8*, quique etiam sapientiain per somnium cepit" 98+ (servabatur enim revera dicenti: Ecce plus quam Salomon hoc in loco ») in altissima pace exsistens, ita ut unusquisque sub sua vite, et sub sua ficu re- 98* II Paral. 1, 7. so. ibid. 10, 12. * Matth. XII, 98+ ' 1. Πᾶσα μὲν οἰκία, ὡς ἔνι μάλιστα στερρότατα 1. Omnis quidem domus, quæ, quantum fieri po- (58) Hæc a Ferrario prætermissa, ex interpretatione Perionii supplevimus.

Α τῆς κατὰ τοὺς χρόνους αὐτοῦ εἰρήνης ἐπώνυμος τυγ- χάνων· (Σολομών γὰρ ἑρμηνεύεται ειρηνικός) διά τὴν εἰρήνην σχολάζει τὸν διαβόητον οἰκοδομῆσαι ναὸν τῷ Θεῷ. Καὶ κατὰ τοὺς Εσδρα χρόνους (59), ὅτε νικᾷ ἡ ἀλήθεια τὸν οἶνον, καὶ τὸν ἐχθρὸν βασιλέα, καὶ τὰς γυναῖκας, ἀνοικοδομεῖται ὁ ναὸς τῷ Θεῷ. Ταῦτα δ' ἡμῖν ἀπολογουμένοις πρὸς σέ, ἱερὲ Αμε βρόσιε, εἴρηται ἐπεὶ, τὸν εὐαγγελικὸν πύργον κατά τὴν ἁγίαν σου προτροπὴν ἐν γράμμασιν οἰκοδομῆσαι θελήσαντες, ἐψηφίσαμεν μὲν καθεσθέντες (60) την δαπάνην, εἰ ἔχομεν τὰ πρὸς ἀπαρτισμόν, ἵνα μὴ ἐμ- ποδιζώμεθα (61) ὑπὸ τῶν θεωρούντων, καταβαλλό μενοι, ἐκτελέσαι δὲ τὸ ἔργον μὴ δεδυνημένοι. Ψηφί σαντες δὲ ἕτοιμα μὲν τὰ εἰς ἀπαρτισμὸν τῆς οἰκοδο μῆς ἡμῖν παρόντα, οὐ κατειλήφαμεν, τῷ Θεῷ δὲ πε- πιστεύκαμεν τῷ πλουτίζοντι ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει, ὅτι ἀγωνιζομένους ἡμᾶς αὐτοὺς τηρεῖν τοὺς πνευματικούς νόμους πλουτίζει, καὶ ἐκ τῶν ἐπιχορη γουμένων ὑπ' αὐτοῦ προκόπτοντες ἐν τῷ οἰκοδομεῖν, φθάσομεν καὶ ἐπὶ τὴν στεφάνην τοῦ οἰκοδομήματος, κωλύουσαν πίπτειν τὸν ἀνεληλυθότα ἐπὶ τὸ δῶμα τοῦ λόγου, ἀπὸ μόνων τῶν ἐστερημένων τῆς στεφάνης πιπτόντων τῶν πιπτόντων διὰ τὸ ἀτελὲς τῶν οἰκοδο μημάτων, φόνων αἰτίων τοῖς ἐν αὐτῷ τυγχάνουσι, καὶ πτωμάτων γινομένων. Καὶ μέχρι γε τοῦ πέμε πτου τόμου (62), εἰ καὶ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν χειμών (65) ἀντιπράττειν ἐδόκει, τὰ διδόμενα ὑπη γορεύσαμεν, ἐπιτιμῶντος τοῖς ἀνέμοις καὶ τοῖς κύ μασι τῆς θαλάσσης τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ ἐκ τοῦδε ἐπιπε- σόντος (64) προεληλυθότες, ἐξελκύσθημεν ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου, ῥυσαμένου ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐξαγαγόντος τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπ' αὐτῆς· ἔπειτα τοῦ ἐχθροῦ (65) πικρότατα ἡμῶν καταστρατευσαμένου διὰ τῶν και νῶν αὐτοῦ γραμμάτων, τῶν ἀληθῶς ἐχθρῶν τῷ Εὐαγ γελίῳ, καὶ πάντας τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ ἀνέμους τῆς που νηρίας καθ' ἡμῶν ἐγείραντος, στῆναι μᾶλλον με πρὸς τὸν ἀγῶνα παρεκάλει ὁ λόγος, καὶ τηρῆσαι τὸ ἡγεμονικὸν, μήποτε μοχθηροί λογισμοὶ ἐξισχύσωσι τὸν χειμῶνα καὶ τῇ ψυχῇ μου ἐπεισαγαγεῖν, ἤπερ ἀκαίρως πρὶν γαλήνην τὴν διάνοιαν λαβεῖν συνάπτειν τὰ ἑξῆς τῆς Γραφῆς. Καὶ οἱ συνήθεις δὲ ταχυγρά- • καταθέντες, καθίσαντες, κιν, 29. μών, ORIGENIS quiesceret, cognomen ejus pacis labens quæ B C Esd. 1, 57, 41, et seqq. * Luc. 1V, suc tempore contigerat (uam Salomon interpre- tatur pacificus), propter pacem, vacat ad ædifican- dum Deo celeberrimum templum. Quin Esdræ tem- pore *, cum vinum et inimicum regem ac denique mulieres vincit veritas, reædificatur templum Deo. Ilæc a nobis sunt tibi dicta, o sacer Ambrosi, pro defensione aostra: quoniam turrim evangelicam * ex sancto hortatu tuo volentes litteris ædificare, supputavimus quidem seulentes sumptun an liabea- mus ad ea quibus opus est ad perficiendum; ne il- ludamur reprehensi ab intuentibus, tanquam qui fundamentum quidem jecerimus, perficere vero opus nequiverimus. Caeterum, supputatione facta, cum deprehendissemus, perficiendæ fabricæ, ea quæ paraveramus, non sufficere, id totum Deo commisi- mus ditanti in omni sermone et cognitione, creden- tes quod nos ipsos leges servare spirituales conan- .es ditabit, et quod progredientes in structura, ad- juti his quæ ipse suppeditaverit, ad ædificii etiam coronam perveniemus: quæ eum qui ascenderit ad domum sermonis, cadere prohibet, cum ab his tan- tum domibus quæ corona carent, cadant ii qui ca- dunt, propter imperfectionem ædificiorum, quæ cæ- des et casus causantur his qui in codem sunt loco. Jam ad quintum usque tomum, quamvis adversari nobis videretur Alexandriæ procella, quæ concessa fuere, loculi sumus, Jesu increpante ventos et undas maris. Ex hoc casu progressi, extracti sumus ex Ægypto, Deo nos liberante, qui eduxit populum suum ex ea; deinde inimico adversus nos acerbis- sime pugnante per suas novas litteras, revera Ę- vangelio inimicas, omnesque Ægypti ventos ad- versus nos concitante, stare me magis adhortaba- tur ratio ad certainen, et servare praestantissimam mei partem, quam importune conjungere restantem Scripturam, antequam rationis discursus tranquil litatem reciperet, ne forte cogitationes pravæ iuva - lescerent in animam etiam meam procellain inducere. Quin absentes quoque, qui mihi de more adsunt, veloces scriptores, me prohibebant, quæ excogitas- Paral. xxi, 9. 12. * Mich. iv, 4; I Mach. xiv, et seqq. codice Bodleiano, nec non Barberino. Corruptus est locus in codice Regio. Barberinus, Bodleianus autem pro quo in margine habet et ita legendum ex Luc. xiv, 28. Luc. minit loci hujus Eusebius lib. v Hist., cap. 23, unde discas quinque priores Origenis in Joannem tomos Alexandro imperante fuisse lucubratos. Quod autem sex tomos in Joannem Alexandriæ tunc scri- plos fuisse prodit Nicephorus lib. v, cap. 45, sic in- telligito, quinque priores tomos absolutos fuisse, sextum inchoatum, quein denuo exordiri necesse habuit, quod priorem scriptionein Alexandria disce- dens secum non asportasset. Id ipse de se scribit Origenes paulo inferius. HUETIUS. b • etc. Nimirum postquam Caesarea et ex Achaia redux, presbyterii gradum jam assecutus, Deme- trium multis de causis infensum expertus est, uli diximus in Origenianis. Fallitur sane Ferrarius, qui Maximini in Christianos &typov hic significari perten- dit; deceptus nimirum loco Eusebii altero, qui est lib. vi, cap. 28, ubi tomo xxii Origenis in Joannem Maximini persecutionem commemorari tradit Euse- bius ex quibus palam exstat operis illius partem Alexandri temporibus, reliquam Maximiui suECES- sorumve fuisse lucubratam. ID. gravissima in eum iracundia exarsisset Demetrius Alexandrinus episcopus, Alexandria migravit, Ca- saree sedem posuit. Ib. lige, qui episcoporum Ægypti synodum adversug Origenem collegit, eumque litteris passim dissemi natis traducere conatus est. ID. (59) Κατὰ τοὺς "Εσδρα χρόνους. Ita legitur in D (60) Καθεσθέντες. Sic habent codd. Regius et (61) Εμποδιζώμεθα. Lege εμπαιζώμεθα. Vide (62) Καὶ μέχρι γε τοῦ πέμπτου τόμου, etc. Me- (63) Εἰ καὶ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν χει (64) Ἐκ τοῦδε ἐπιπεσόντος, etc. Cum enim (65) Ἔπειτα τοῦ ἐχθροῦ, etc. Demetrium intel

Α τῆς κατὰ τοὺς χρόνους αὐτοῦ εἰρήνης ἐπώνυμος τυγ- χάνων· (Σολομών γὰρ ἑρμηνεύεται ειρηνικός) διά τὴν εἰρήνην σχολάζει τὸν διαβόητον οἰκοδομῆσαι ναὸν τῷ Θεῷ. Καὶ κατὰ τοὺς Εσδρα χρόνους (59), ὅτε νικᾷ ἡ ἀλήθεια τὸν οἶνον, καὶ τὸν ἐχθρὸν βασιλέα, καὶ τὰς γυναῖκας, ἀνοικοδομεῖται ὁ ναὸς τῷ Θεῷ. Ταῦτα δ' ἡμῖν ἀπολογουμένοις πρὸς σέ, ἱερὲ Αμε βρόσιε, εἴρηται ἐπεὶ, τὸν εὐαγγελικὸν πύργον κατά τὴν ἁγίαν σου προτροπὴν ἐν γράμμασιν οἰκοδομῆσαι θελήσαντες, ἐψηφίσαμεν μὲν καθεσθέντες (60) την δαπάνην, εἰ ἔχομεν τὰ πρὸς ἀπαρτισμόν, ἵνα μὴ ἐμ- ποδιζώμεθα (61) ὑπὸ τῶν θεωρούντων, καταβαλλό μενοι, ἐκτελέσαι δὲ τὸ ἔργον μὴ δεδυνημένοι. Ψηφί σαντες δὲ ἕτοιμα μὲν τὰ εἰς ἀπαρτισμὸν τῆς οἰκοδο μῆς ἡμῖν παρόντα, οὐ κατειλήφαμεν, τῷ Θεῷ δὲ πε- πιστεύκαμεν τῷ πλουτίζοντι ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει, ὅτι ἀγωνιζομένους ἡμᾶς αὐτοὺς τηρεῖν τοὺς πνευματικούς νόμους πλουτίζει, καὶ ἐκ τῶν ἐπιχορη γουμένων ὑπ' αὐτοῦ προκόπτοντες ἐν τῷ οἰκοδομεῖν, φθάσομεν καὶ ἐπὶ τὴν στεφάνην τοῦ οἰκοδομήματος, κωλύουσαν πίπτειν τὸν ἀνεληλυθότα ἐπὶ τὸ δῶμα τοῦ λόγου, ἀπὸ μόνων τῶν ἐστερημένων τῆς στεφάνης πιπτόντων τῶν πιπτόντων διὰ τὸ ἀτελὲς τῶν οἰκοδο μημάτων, φόνων αἰτίων τοῖς ἐν αὐτῷ τυγχάνουσι, καὶ πτωμάτων γινομένων. Καὶ μέχρι γε τοῦ πέμε πτου τόμου (62), εἰ καὶ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν χειμών (65) ἀντιπράττειν ἐδόκει, τὰ διδόμενα ὑπη γορεύσαμεν, ἐπιτιμῶντος τοῖς ἀνέμοις καὶ τοῖς κύ μασι τῆς θαλάσσης τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ ἐκ τοῦδε ἐπιπε- σόντος (64) προεληλυθότες, ἐξελκύσθημεν ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου, ῥυσαμένου ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐξαγαγόντος τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπ' αὐτῆς· ἔπειτα τοῦ ἐχθροῦ (65) πικρότατα ἡμῶν καταστρατευσαμένου διὰ τῶν και νῶν αὐτοῦ γραμμάτων, τῶν ἀληθῶς ἐχθρῶν τῷ Εὐαγ γελίῳ, καὶ πάντας τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ ἀνέμους τῆς που νηρίας καθ' ἡμῶν ἐγείραντος, στῆναι μᾶλλον με πρὸς τὸν ἀγῶνα παρεκάλει ὁ λόγος, καὶ τηρῆσαι τὸ ἡγεμονικὸν, μήποτε μοχθηροί λογισμοὶ ἐξισχύσωσι τὸν χειμῶνα καὶ τῇ ψυχῇ μου ἐπεισαγαγεῖν, ἤπερ ἀκαίρως πρὶν γαλήνην τὴν διάνοιαν λαβεῖν συνάπτειν τὰ ἑξῆς τῆς Γραφῆς. Καὶ οἱ συνήθεις δὲ ταχυγρά- • καταθέντες, καθίσαντες, κιν, 29. μών, ORIGENIS quiesceret, cognomen ejus pacis labens quæ B C Esd. 1, 57, 41, et seqq. * Luc. 1V, suc tempore contigerat (uam Salomon interpre- tatur pacificus), propter pacem, vacat ad ædifican- dum Deo celeberrimum templum. Quin Esdræ tem- pore *, cum vinum et inimicum regem ac denique mulieres vincit veritas, reædificatur templum Deo. Ilæc a nobis sunt tibi dicta, o sacer Ambrosi, pro defensione aostra: quoniam turrim evangelicam * ex sancto hortatu tuo volentes litteris ædificare, supputavimus quidem seulentes sumptun an liabea- mus ad ea quibus opus est ad perficiendum; ne il- ludamur reprehensi ab intuentibus, tanquam qui fundamentum quidem jecerimus, perficere vero opus nequiverimus. Caeterum, supputatione facta, cum deprehendissemus, perficiendæ fabricæ, ea quæ paraveramus, non sufficere, id totum Deo commisi- mus ditanti in omni sermone et cognitione, creden- tes quod nos ipsos leges servare spirituales conan- .es ditabit, et quod progredientes in structura, ad- juti his quæ ipse suppeditaverit, ad ædificii etiam coronam perveniemus: quæ eum qui ascenderit ad domum sermonis, cadere prohibet, cum ab his tan- tum domibus quæ corona carent, cadant ii qui ca- dunt, propter imperfectionem ædificiorum, quæ cæ- des et casus causantur his qui in codem sunt loco. Jam ad quintum usque tomum, quamvis adversari nobis videretur Alexandriæ procella, quæ concessa fuere, loculi sumus, Jesu increpante ventos et undas maris. Ex hoc casu progressi, extracti sumus ex Ægypto, Deo nos liberante, qui eduxit populum suum ex ea; deinde inimico adversus nos acerbis- sime pugnante per suas novas litteras, revera Ę- vangelio inimicas, omnesque Ægypti ventos ad- versus nos concitante, stare me magis adhortaba- tur ratio ad certainen, et servare praestantissimam mei partem, quam importune conjungere restantem Scripturam, antequam rationis discursus tranquil litatem reciperet, ne forte cogitationes pravæ iuva - lescerent in animam etiam meam procellain inducere. Quin absentes quoque, qui mihi de more adsunt, veloces scriptores, me prohibebant, quæ excogitas- Paral. xxi, 9. 12. * Mich. iv, 4; I Mach. xiv, et seqq. codice Bodleiano, nec non Barberino. Corruptus est locus in codice Regio. Barberinus, Bodleianus autem pro quo in margine habet et ita legendum ex Luc. xiv, 28. Luc. minit loci hujus Eusebius lib. v Hist., cap. 23, unde discas quinque priores Origenis in Joannem tomos Alexandro imperante fuisse lucubratos. Quod autem sex tomos in Joannem Alexandriæ tunc scri- plos fuisse prodit Nicephorus lib. v, cap. 45, sic in- telligito, quinque priores tomos absolutos fuisse, sextum inchoatum, quein denuo exordiri necesse habuit, quod priorem scriptionein Alexandria disce- dens secum non asportasset. Id ipse de se scribit Origenes paulo inferius. HUETIUS. b • etc. Nimirum postquam Caesarea et ex Achaia redux, presbyterii gradum jam assecutus, Deme- trium multis de causis infensum expertus est, uli diximus in Origenianis. Fallitur sane Ferrarius, qui Maximini in Christianos &typov hic significari perten- dit; deceptus nimirum loco Eusebii altero, qui est lib. vi, cap. 28, ubi tomo xxii Origenis in Joannem Maximini persecutionem commemorari tradit Euse- bius ex quibus palam exstat operis illius partem Alexandri temporibus, reliquam Maximiui suECES- sorumve fuisse lucubratam. ID. gravissima in eum iracundia exarsisset Demetrius Alexandrinus episcopus, Alexandria migravit, Ca- saree sedem posuit. Ib. lige, qui episcoporum Ægypti synodum adversug Origenem collegit, eumque litteris passim dissemi natis traducere conatus est. ID. (59) Κατὰ τοὺς "Εσδρα χρόνους. Ita legitur in D (60) Καθεσθέντες. Sic habent codd. Regius et (61) Εμποδιζώμεθα. Lege εμπαιζώμεθα. Vide (62) Καὶ μέχρι γε τοῦ πέμπτου τόμου, etc. Me- (63) Εἰ καὶ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν χει (64) Ἐκ τοῦδε ἐπιπεσόντος, etc. Cum enim (65) Ἔπειτα τοῦ ἐχθροῦ, etc. Demetrium intel

Α τῆς κατὰ τοὺς χρόνους αὐτοῦ εἰρήνης ἐπώνυμος τυγ- χάνων· (Σολομών γὰρ ἑρμηνεύεται ειρηνικός) διά τὴν εἰρήνην σχολάζει τὸν διαβόητον οἰκοδομῆσαι ναὸν τῷ Θεῷ. Καὶ κατὰ τοὺς Εσδρα χρόνους (59), ὅτε νικᾷ ἡ ἀλήθεια τὸν οἶνον, καὶ τὸν ἐχθρὸν βασιλέα, καὶ τὰς γυναῖκας, ἀνοικοδομεῖται ὁ ναὸς τῷ Θεῷ. Ταῦτα δ' ἡμῖν ἀπολογουμένοις πρὸς σέ, ἱερὲ Αμε βρόσιε, εἴρηται ἐπεὶ, τὸν εὐαγγελικὸν πύργον κατά τὴν ἁγίαν σου προτροπὴν ἐν γράμμασιν οἰκοδομῆσαι θελήσαντες, ἐψηφίσαμεν μὲν καθεσθέντες (60) την δαπάνην, εἰ ἔχομεν τὰ πρὸς ἀπαρτισμόν, ἵνα μὴ ἐμ- ποδιζώμεθα (61) ὑπὸ τῶν θεωρούντων, καταβαλλό μενοι, ἐκτελέσαι δὲ τὸ ἔργον μὴ δεδυνημένοι. Ψηφί σαντες δὲ ἕτοιμα μὲν τὰ εἰς ἀπαρτισμὸν τῆς οἰκοδο μῆς ἡμῖν παρόντα, οὐ κατειλήφαμεν, τῷ Θεῷ δὲ πε- πιστεύκαμεν τῷ πλουτίζοντι ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει, ὅτι ἀγωνιζομένους ἡμᾶς αὐτοὺς τηρεῖν τοὺς πνευματικούς νόμους πλουτίζει, καὶ ἐκ τῶν ἐπιχορη γουμένων ὑπ' αὐτοῦ προκόπτοντες ἐν τῷ οἰκοδομεῖν, φθάσομεν καὶ ἐπὶ τὴν στεφάνην τοῦ οἰκοδομήματος, κωλύουσαν πίπτειν τὸν ἀνεληλυθότα ἐπὶ τὸ δῶμα τοῦ λόγου, ἀπὸ μόνων τῶν ἐστερημένων τῆς στεφάνης πιπτόντων τῶν πιπτόντων διὰ τὸ ἀτελὲς τῶν οἰκοδο μημάτων, φόνων αἰτίων τοῖς ἐν αὐτῷ τυγχάνουσι, καὶ πτωμάτων γινομένων. Καὶ μέχρι γε τοῦ πέμε πτου τόμου (62), εἰ καὶ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν χειμών (65) ἀντιπράττειν ἐδόκει, τὰ διδόμενα ὑπη γορεύσαμεν, ἐπιτιμῶντος τοῖς ἀνέμοις καὶ τοῖς κύ μασι τῆς θαλάσσης τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ ἐκ τοῦδε ἐπιπε- σόντος (64) προεληλυθότες, ἐξελκύσθημεν ἀπὸ τῆς Αἰγύπτου, ῥυσαμένου ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐξαγαγόντος τὸν λαὸν αὐτοῦ ἀπ' αὐτῆς· ἔπειτα τοῦ ἐχθροῦ (65) πικρότατα ἡμῶν καταστρατευσαμένου διὰ τῶν και νῶν αὐτοῦ γραμμάτων, τῶν ἀληθῶς ἐχθρῶν τῷ Εὐαγ γελίῳ, καὶ πάντας τοὺς ἐν Αἰγύπτῳ ἀνέμους τῆς που νηρίας καθ' ἡμῶν ἐγείραντος, στῆναι μᾶλλον με πρὸς τὸν ἀγῶνα παρεκάλει ὁ λόγος, καὶ τηρῆσαι τὸ ἡγεμονικὸν, μήποτε μοχθηροί λογισμοὶ ἐξισχύσωσι τὸν χειμῶνα καὶ τῇ ψυχῇ μου ἐπεισαγαγεῖν, ἤπερ ἀκαίρως πρὶν γαλήνην τὴν διάνοιαν λαβεῖν συνάπτειν τὰ ἑξῆς τῆς Γραφῆς. Καὶ οἱ συνήθεις δὲ ταχυγρά- • καταθέντες, καθίσαντες, κιν, 29. μών, ORIGENIS quiesceret, cognomen ejus pacis labens quæ B C Esd. 1, 57, 41, et seqq. * Luc. 1V, suc tempore contigerat (uam Salomon interpre- tatur pacificus), propter pacem, vacat ad ædifican- dum Deo celeberrimum templum. Quin Esdræ tem- pore *, cum vinum et inimicum regem ac denique mulieres vincit veritas, reædificatur templum Deo. Ilæc a nobis sunt tibi dicta, o sacer Ambrosi, pro defensione aostra: quoniam turrim evangelicam * ex sancto hortatu tuo volentes litteris ædificare, supputavimus quidem seulentes sumptun an liabea- mus ad ea quibus opus est ad perficiendum; ne il- ludamur reprehensi ab intuentibus, tanquam qui fundamentum quidem jecerimus, perficere vero opus nequiverimus. Caeterum, supputatione facta, cum deprehendissemus, perficiendæ fabricæ, ea quæ paraveramus, non sufficere, id totum Deo commisi- mus ditanti in omni sermone et cognitione, creden- tes quod nos ipsos leges servare spirituales conan- .es ditabit, et quod progredientes in structura, ad- juti his quæ ipse suppeditaverit, ad ædificii etiam coronam perveniemus: quæ eum qui ascenderit ad domum sermonis, cadere prohibet, cum ab his tan- tum domibus quæ corona carent, cadant ii qui ca- dunt, propter imperfectionem ædificiorum, quæ cæ- des et casus causantur his qui in codem sunt loco. Jam ad quintum usque tomum, quamvis adversari nobis videretur Alexandriæ procella, quæ concessa fuere, loculi sumus, Jesu increpante ventos et undas maris. Ex hoc casu progressi, extracti sumus ex Ægypto, Deo nos liberante, qui eduxit populum suum ex ea; deinde inimico adversus nos acerbis- sime pugnante per suas novas litteras, revera Ę- vangelio inimicas, omnesque Ægypti ventos ad- versus nos concitante, stare me magis adhortaba- tur ratio ad certainen, et servare praestantissimam mei partem, quam importune conjungere restantem Scripturam, antequam rationis discursus tranquil litatem reciperet, ne forte cogitationes pravæ iuva - lescerent in animam etiam meam procellain inducere. Quin absentes quoque, qui mihi de more adsunt, veloces scriptores, me prohibebant, quæ excogitas- Paral. xxi, 9. 12. * Mich. iv, 4; I Mach. xiv, et seqq. codice Bodleiano, nec non Barberino. Corruptus est locus in codice Regio. Barberinus, Bodleianus autem pro quo in margine habet et ita legendum ex Luc. xiv, 28. Luc. minit loci hujus Eusebius lib. v Hist., cap. 23, unde discas quinque priores Origenis in Joannem tomos Alexandro imperante fuisse lucubratos. Quod autem sex tomos in Joannem Alexandriæ tunc scri- plos fuisse prodit Nicephorus lib. v, cap. 45, sic in- telligito, quinque priores tomos absolutos fuisse, sextum inchoatum, quein denuo exordiri necesse habuit, quod priorem scriptionein Alexandria disce- dens secum non asportasset. Id ipse de se scribit Origenes paulo inferius. HUETIUS. b • etc. Nimirum postquam Caesarea et ex Achaia redux, presbyterii gradum jam assecutus, Deme- trium multis de causis infensum expertus est, uli diximus in Origenianis. Fallitur sane Ferrarius, qui Maximini in Christianos &typov hic significari perten- dit; deceptus nimirum loco Eusebii altero, qui est lib. vi, cap. 28, ubi tomo xxii Origenis in Joannem Maximini persecutionem commemorari tradit Euse- bius ex quibus palam exstat operis illius partem Alexandri temporibus, reliquam Maximiui suECES- sorumve fuisse lucubratam. ID. gravissima in eum iracundia exarsisset Demetrius Alexandrinus episcopus, Alexandria migravit, Ca- saree sedem posuit. Ib. lige, qui episcoporum Ægypti synodum adversug Origenem collegit, eumque litteris passim dissemi natis traducere conatus est. ID. (59) Κατὰ τοὺς "Εσδρα χρόνους. Ita legitur in D (60) Καθεσθέντες. Sic habent codd. Regius et (61) Εμποδιζώμεθα. Lege εμπαιζώμεθα. Vide (62) Καὶ μέχρι γε τοῦ πέμπτου τόμου, etc. Me- (63) Εἰ καὶ ὁ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν χει (64) Ἐκ τοῦδε ἐπιπεσόντος, etc. Cum enim (65) Ἔπειτα τοῦ ἐχθροῦ, etc. Demetrium intel

ἀποστόλοις διηγήσατο· εἴ γε πρὶν ᾽Αβραὰμ γενέσθαι ὢν διδάσκει ἡμᾶς τὸν ᾿Αβραὰμ ἡγαλλιᾶσθαι, ἵνα ἴδη τὴν ἡμέραν αὐτοῦ, καὶ ἐν χαρᾷ γεγονέναι. Καὶ τὸ • Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, ο καὶ τὸ, « χάριν ἀντὶ χάριτος, » ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἰρήκαμεν, δηλοῖ καὶ τοὺς προφήτας ἀπὸ τοῦ πλη- ρώματος Χριστοῦ τὴν δωρεάν κεχωρηκέναι, καὶ τὴν δευτέραν χάριν ἀντὶ τῆς προτέρας αὐτοὺς εἰληφέναι· ἐφθάκεισαν γὰρ κἀκεῖνοι ὑπὸ τοῦ Πνεύματος χειρα γωγούμενοι, μετὰ τὴν ἐν τοῖς τύποις εἰσαγωγήν, ἐπὶ τὴν τῆς ἀληθείας θέαν. Διόπερ οὐ πάντες ο οἱ προφῆται, ἀλλὰ πολλοὶ ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & ν οἱ ἀπό στολοι ἔβλεπον. Εἰ γὰρ ἦν προφητῶν διαφορά, οἱ . τετελειωμένοι καὶ διαφέροντες οὐκ ἐπεθύμησαν ἰδεῖν ἃ εἶδον οἱ ἀπόστολοι· τεθεωρήκασι γὰρ αὐτά. Οι Β δὲ μὴ φθάσαντες ὁμοίως τούτοις εἰς τὸ ὕψος ανα πιν, θ. 6ῆναι τοῦ λόγου, ἐν ὀρέξει γεγόνασι τῶν τοῖς ἀποστό λοις διὰ Χριστοῦ ἐγνωσμένων. Τὸ γὰρ ἰδεῖν ἡμεῖς οὐ σωματικῶς εἰρῆσθαι ἐξειλήφαμεν, καὶ τὸ ἀκοῦ σαι πνευματικῶς ἀπαγγελλόμενον νενοήκαμεν, μόν νου τοῦ ὦτα κτησαμένου ἀκούειν παρεσκευασμένου τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ· ὅπερ οὐ πάνυ αθρόως γίνεται. Ἔτι δὲ περὶ τοῦ τοὺς πρὸ τῆς σωματικῆς ἐπιδη μίας τοῦ Ἰησοῦ ἁγίους, πλέον τι τῶν πολλῶν τῶν πιστευόντων ἐσχηκότας, τὰ τῆς θειότητος μυστή ρια κατανενοηκέναι, τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ διδάσκοντος αὐτοὺς, καὶ πρὶν γένηται σάρξ (ἀεὶ γὰρ εἰργάζετο μιμητής τοῦ Πατρὸς ὢν, περὶ οὗ λέγει· . Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται » ), ἔστιν ἀπολογίσασθαι καὶ ἀπὸ τούτων τῶν λέξεων· φησί που πρὸς τοὺς Σαδδουκαίους ἀπιστοῦντας τῷ περὶ ἀναστάσεως λό γῳ· Οὐκ ἀνέγνωτε τὸ ῥηθὲν ἐπὶ τῆς βάτου ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· Ἐγὼ Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Θεὸς Ἰσαάκ, καὶ Θεὸς Ἰακώβ; Θεὸς δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. » Εἰ τοίνυν ὁ Θεὸς οὐκ ἐπαισχύνεται Θεὸς τῶν ἀνδρῶν τούτων καλεῖσθαι, καὶ ἐν ζῶσιν ὑπὸ Χριστοῦ καταριθμοῦνται, υἱοί τε τοῦ ᾿Αβραὰμ πάν τες εἰσὶν οἱ πιστεύοντες (ἐπεὶ ἐνευλογοῦνται τῷ πιστῷ ᾽Αβραὰμ πάντα τὰ ἔθνη, πατρὶ τῶν ἐθνῶν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τεθειμένῳ), διστάζομεν παραδέξασθα: ἐγνωκέναι τοὺς ζῶντας τὰ τῶν ζώντων μαθήματα, μαθητευθέντας Χριστῷ τῷ πρὸ ἑωσφόρου γεγενη - μένῳ πρὶν γένηται σάρξ; Διὰ τοῦτο δὲ ἔζων, ἐπεὶ μετεῖχον τοῦ εἰπόντος, ο Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή, έχώρουν ὡς τηλικούτων κληρονόμοι ἐπαγγελιών, επιφάνειαν οὐ μόνον ἀγγέλων, ἀλλὰ καὶ Θεοῦ ἐν Χριστῷ· καὶ τάχα ὁρῶντες τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου (ἐπεὶ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ἑώρακε τὸν Πα- τέρα), αναγεγραμμένοι εἰσὶ Θεὸν νενοηκότες καὶ Θεοῦ λόγων θεοπρεπῶς ἀκηκοότες, έωρακέναι Θεόν, καὶ ἀκηκοέναι αὐτοῦ. Ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι οἱ τελείως καὶ γνησίως υἱοὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ, τῶν πνευματικών νοουμένων πράξεων αὐτοῦ εἰσιν υἱοὶ, καὶ τῆς φανε- ρωθείσης αὐτῷ γνώσεως, τῶν ἐκείνῳ γνωσθέντων καὶ πραχθέντων ἐγγινομένων τοῖς χρηματίζουσιν υἱοῖς τοῦ πατριάρχου, καθὰ διδάσκει τοὺς ἔχοντας Σιν, 6. καὶ ORIGENIS exsistens, docet nos Abraham exsultasse, ut videret A diem ipsius gavisumque fuisse 1. Quin quod ait : • Ex plenitudine ipsius nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia ", » ut in superioribus diximus, arguit prophetas etiam ex Christi plenitudine do- num cepisse, gratiamque secundam pro prima eos sumpsisse pervenerunt enim et illi a Spiritu ma- nuducti, postquam introducti fuissent, atque exer citi in figuris, ad veritatis visionem. Quocirca non omnes ‹ prophetæ, sed multi desiderarunt vi- dere, quæ » apostoli viderunt 1. Nam si propheta- rum erat differentia, perfecti et præstantes non de- siderarunt videre quæ viderunt apostoli; viderunt enim ipsa. Qui vero non æque atque hi assecuti sunt, ut ad altitudinem sermonis ascenderint, ap- peliverunt ea quæ apostoli per Christum cognove. runt. Nam illud videre non corporaliter dictum ſuisse interpretati sumus, quemadmodumu etiam il- Jud audire spiritualiter prolatum intelleximus : quippe cum is solus aures possideat qui eas præ- paraverit ad audiendum sermones Jesu: quæ res haud ita frequenter obtingit. Jam vero sanctos cæ- teris credentibus habentes plus quidpiam, divini- tatis mysteria ante corporalem Jesu adventum in- tellexisse, Dei Sermone eos edocente etiam ante. quam caro fieret (uam semper operatur, imitator Patris cum sit, de quo dicit : ‹ Pater meus usque modo operatur »), considerare licet ex his eliam ∙dictionibus; ubi Sadducæis non credentibus ser- moni de resurrectione inquit : . Non legistis C quod Deus in rubo dixit : Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob? Deus vero non est mor- tuorum, sed viventium. » Si igitur Deum non pu- det virorum horum vocari Deum, hique viri inter viventes a Deo numerantur, filiique Abraham sunt omnes credentes (quandoquidem in fideli Abra- ham, qui positus est pater gentium a Deo, benedi- cuntur omnes gentes '9) ambigimus admittere vi- ventes viventium agnovisse disciplinas, idque a Christo edoctos ante Luciferum genito ante- quam caro fieret? Cæterum ob eam causam vive- bant, quoniam participabant dicentem : • Ego sum vila ",, et percipiebant apparitionem non modo angelorum, sed etiam Dei per Christum, tanquam tantarum promissionum hæredes : et for- tasse videntes imaginem invisibilis Dei s (quando- quidem qui vidit Filium, vidit et Patrem 3) cum intellexissent Deum, Deique sermones pro ipsius dignitate audissent, Deum vidisse ipsumque audisse scribuntur. Arbitror vero ego eos qui perfecte et sincere filii Abraham exstiterint, filios esse actio- num ipsius Abrahæ, quæ intelliguntur esse spiri- Luales, atque etiam filios esse scientiæ manifesta- tæ ipsi Abrahæ, quoniam quæ ipse cognovit et fecit, ingenita fuerint illis qui filii sunt patriar- chæ, quemadmodum docet habentes aures, dicens: D ¹³ Joan. viii, 56. Joan. 1, 16. Matth. XIII, 17. "Gen. xvII, 4; xx11, 18; xxvi, 4, 5; Rom. iv, 17. ss Joan. Marc. XII, 26. Romn. 1, 14. ss Joan. ss Colus. 1. Joan. V, 17. so Psal. cix, 3.

ἀποστόλοις διηγήσατο· εἴ γε πρὶν ᾽Αβραὰμ γενέσθαι ὢν διδάσκει ἡμᾶς τὸν ᾿Αβραὰμ ἡγαλλιᾶσθαι, ἵνα ἴδη τὴν ἡμέραν αὐτοῦ, καὶ ἐν χαρᾷ γεγονέναι. Καὶ τὸ • Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, ο καὶ τὸ, « χάριν ἀντὶ χάριτος, » ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἰρήκαμεν, δηλοῖ καὶ τοὺς προφήτας ἀπὸ τοῦ πλη- ρώματος Χριστοῦ τὴν δωρεάν κεχωρηκέναι, καὶ τὴν δευτέραν χάριν ἀντὶ τῆς προτέρας αὐτοὺς εἰληφέναι· ἐφθάκεισαν γὰρ κἀκεῖνοι ὑπὸ τοῦ Πνεύματος χειρα γωγούμενοι, μετὰ τὴν ἐν τοῖς τύποις εἰσαγωγήν, ἐπὶ τὴν τῆς ἀληθείας θέαν. Διόπερ οὐ πάντες ο οἱ προφῆται, ἀλλὰ πολλοὶ ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & ν οἱ ἀπό στολοι ἔβλεπον. Εἰ γὰρ ἦν προφητῶν διαφορά, οἱ . τετελειωμένοι καὶ διαφέροντες οὐκ ἐπεθύμησαν ἰδεῖν ἃ εἶδον οἱ ἀπόστολοι· τεθεωρήκασι γὰρ αὐτά. Οι Β δὲ μὴ φθάσαντες ὁμοίως τούτοις εἰς τὸ ὕψος ανα πιν, θ. 6ῆναι τοῦ λόγου, ἐν ὀρέξει γεγόνασι τῶν τοῖς ἀποστό λοις διὰ Χριστοῦ ἐγνωσμένων. Τὸ γὰρ ἰδεῖν ἡμεῖς οὐ σωματικῶς εἰρῆσθαι ἐξειλήφαμεν, καὶ τὸ ἀκοῦ σαι πνευματικῶς ἀπαγγελλόμενον νενοήκαμεν, μόν νου τοῦ ὦτα κτησαμένου ἀκούειν παρεσκευασμένου τῶν λόγων τοῦ Ἰησοῦ· ὅπερ οὐ πάνυ αθρόως γίνεται. Ἔτι δὲ περὶ τοῦ τοὺς πρὸ τῆς σωματικῆς ἐπιδη μίας τοῦ Ἰησοῦ ἁγίους, πλέον τι τῶν πολλῶν τῶν πιστευόντων ἐσχηκότας, τὰ τῆς θειότητος μυστή ρια κατανενοηκέναι, τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ διδάσκοντος αὐτοὺς, καὶ πρὶν γένηται σάρξ (ἀεὶ γὰρ εἰργάζετο μιμητής τοῦ Πατρὸς ὢν, περὶ οὗ λέγει· . Ο Πατήρ μου ἕως ἄρτι ἐργάζεται » ), ἔστιν ἀπολογίσασθαι καὶ ἀπὸ τούτων τῶν λέξεων· φησί που πρὸς τοὺς Σαδδουκαίους ἀπιστοῦντας τῷ περὶ ἀναστάσεως λό γῳ· Οὐκ ἀνέγνωτε τὸ ῥηθὲν ἐπὶ τῆς βάτου ὑπὸ τοῦ Θεοῦ· Ἐγὼ Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Θεὸς Ἰσαάκ, καὶ Θεὸς Ἰακώβ; Θεὸς δὲ οὐκ ἔστι νεκρῶν, ἀλλὰ ζώντων. » Εἰ τοίνυν ὁ Θεὸς οὐκ ἐπαισχύνεται Θεὸς τῶν ἀνδρῶν τούτων καλεῖσθαι, καὶ ἐν ζῶσιν ὑπὸ Χριστοῦ καταριθμοῦνται, υἱοί τε τοῦ ᾿Αβραὰμ πάν τες εἰσὶν οἱ πιστεύοντες (ἐπεὶ ἐνευλογοῦνται τῷ πιστῷ ᾽Αβραὰμ πάντα τὰ ἔθνη, πατρὶ τῶν ἐθνῶν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ τεθειμένῳ), διστάζομεν παραδέξασθα: ἐγνωκέναι τοὺς ζῶντας τὰ τῶν ζώντων μαθήματα, μαθητευθέντας Χριστῷ τῷ πρὸ ἑωσφόρου γεγενη - μένῳ πρὶν γένηται σάρξ; Διὰ τοῦτο δὲ ἔζων, ἐπεὶ μετεῖχον τοῦ εἰπόντος, ο Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή, έχώρουν ὡς τηλικούτων κληρονόμοι ἐπαγγελιών, επιφάνειαν οὐ μόνον ἀγγέλων, ἀλλὰ καὶ Θεοῦ ἐν Χριστῷ· καὶ τάχα ὁρῶντες τὴν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου (ἐπεὶ ὁ ἑωρακὼς τὸν Υἱὸν ἑώρακε τὸν Πα- τέρα), αναγεγραμμένοι εἰσὶ Θεὸν νενοηκότες καὶ Θεοῦ λόγων θεοπρεπῶς ἀκηκοότες, έωρακέναι Θεόν, καὶ ἀκηκοέναι αὐτοῦ. Ἐγὼ δ' οἶμαι, ὅτι οἱ τελείως καὶ γνησίως υἱοὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ, τῶν πνευματικών νοουμένων πράξεων αὐτοῦ εἰσιν υἱοὶ, καὶ τῆς φανε- ρωθείσης αὐτῷ γνώσεως, τῶν ἐκείνῳ γνωσθέντων καὶ πραχθέντων ἐγγινομένων τοῖς χρηματίζουσιν υἱοῖς τοῦ πατριάρχου, καθὰ διδάσκει τοὺς ἔχοντας Σιν, 6. καὶ ORIGENIS exsistens, docet nos Abraham exsultasse, ut videret A diem ipsius gavisumque fuisse 1. Quin quod ait : • Ex plenitudine ipsius nos omnes accepimus, et gratiam pro gratia ", » ut in superioribus diximus, arguit prophetas etiam ex Christi plenitudine do- num cepisse, gratiamque secundam pro prima eos sumpsisse pervenerunt enim et illi a Spiritu ma- nuducti, postquam introducti fuissent, atque exer citi in figuris, ad veritatis visionem. Quocirca non omnes ‹ prophetæ, sed multi desiderarunt vi- dere, quæ » apostoli viderunt 1. Nam si propheta- rum erat differentia, perfecti et præstantes non de- siderarunt videre quæ viderunt apostoli; viderunt enim ipsa. Qui vero non æque atque hi assecuti sunt, ut ad altitudinem sermonis ascenderint, ap- peliverunt ea quæ apostoli per Christum cognove. runt. Nam illud videre non corporaliter dictum ſuisse interpretati sumus, quemadmodumu etiam il- Jud audire spiritualiter prolatum intelleximus : quippe cum is solus aures possideat qui eas præ- paraverit ad audiendum sermones Jesu: quæ res haud ita frequenter obtingit. Jam vero sanctos cæ- teris credentibus habentes plus quidpiam, divini- tatis mysteria ante corporalem Jesu adventum in- tellexisse, Dei Sermone eos edocente etiam ante. quam caro fieret (uam semper operatur, imitator Patris cum sit, de quo dicit : ‹ Pater meus usque modo operatur »), considerare licet ex his eliam ∙dictionibus; ubi Sadducæis non credentibus ser- moni de resurrectione inquit : . Non legistis C quod Deus in rubo dixit : Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac et Deus Jacob? Deus vero non est mor- tuorum, sed viventium. » Si igitur Deum non pu- det virorum horum vocari Deum, hique viri inter viventes a Deo numerantur, filiique Abraham sunt omnes credentes (quandoquidem in fideli Abra- ham, qui positus est pater gentium a Deo, benedi- cuntur omnes gentes '9) ambigimus admittere vi- ventes viventium agnovisse disciplinas, idque a Christo edoctos ante Luciferum genito ante- quam caro fieret? Cæterum ob eam causam vive- bant, quoniam participabant dicentem : • Ego sum vila ",, et percipiebant apparitionem non modo angelorum, sed etiam Dei per Christum, tanquam tantarum promissionum hæredes : et for- tasse videntes imaginem invisibilis Dei s (quando- quidem qui vidit Filium, vidit et Patrem 3) cum intellexissent Deum, Deique sermones pro ipsius dignitate audissent, Deum vidisse ipsumque audisse scribuntur. Arbitror vero ego eos qui perfecte et sincere filii Abraham exstiterint, filios esse actio- num ipsius Abrahæ, quæ intelliguntur esse spiri- Luales, atque etiam filios esse scientiæ manifesta- tæ ipsi Abrahæ, quoniam quæ ipse cognovit et fecit, ingenita fuerint illis qui filii sunt patriar- chæ, quemadmodum docet habentes aures, dicens: D ¹³ Joan. viii, 56. Joan. 1, 16. Matth. XIII, 17. "Gen. xvII, 4; xx11, 18; xxvi, 4, 5; Rom. iv, 17. ss Joan. Marc. XII, 26. Romn. 1, 14. ss Joan. ss Colus. 1. Joan. V, 17. so Psal. cix, 3.

ὦτα, λέγων· « Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα Α. τοῦ Ἀβραὰμ ἐποιεῖτε. Καὶ εἰ ι σοφὸς νοήσει τὰ ἀπὸ ἰδίου στόματος, ἐπὶ δὲ χείλεσι φορέσει ἐπιγνωμο σύνην, » ἀναγκαῖον ἤτοι προπετῶς ἀποφήνασθαί τινα περὶ προφητῶν, ὡς οὐ σοφῶν (εἰ μὴ νενοήκασι τὰ ἀπὸ τοῦ ἰδίου στόματος), ἢ τὸ εὔφημον καὶ ἀληθὲς παραδεξαμένους, ὅτι ἦσαν οἱ προφῆται σοφοί, όμο λογεῖν νενοηκέναι αὐτοὺς ἀπὸ ἰδίου στόματος, καὶ ἐπὶ τοῖς χείλεσι πεφορηκέναι τὴν ἐπιγνωμοσύνην· καὶ δῆλον, ὅτι Μωσῆς ἑώρα τῷ νοῖ τὴν ἀλήθειαν τοῦ νόμου, καὶ τὰς κατὰ ἀναγωγὴν ἀλληγορίας τῶν ἀναγεγραμμένων παρ' αὐτῷ ἱστοριῶν. Ἰησοῦς δὲ τὴν ἀληθῆ κληροδοσίαν γενομένην μετὰ τὴν καθαί ρεσιν τῶν εἴκοσι καὶ ἐννέα βασιλέων συνίει, μᾶλλον ἡμῶν δυνάμενος συνορᾷν τίνων ἀληθῶν σκιαὶ ἐτύγ- χανον τὰ δι' αὐτοῦ ἐπιτελούμενα. Δῆλον δ' ὅτι καὶ Β Ησαΐας τὸ μυστήριον ἑώρα τοῦ ἐπὶ τοῦ θρόνου καθεζομένου, καὶ τῶν δύο σεραφίμ, καὶ τῶν πτερύ γων αὐτοῦ, τοῦ τε θυσιαστηρίου καὶ τῆς λαβίδος, καὶ τῆς ἐπικαλύψεως τοῦ προσώπου, καὶ τῶν που τῶν, γινομένης ὑπὸ τῶν σεραφίμ. Ἰεζεκιήλ δὲ τὰ χερουβίμ, καὶ τὴν πορείαν αὐτῶν, καὶ τὸ ἐπ' αὐτῶν στερέωμα, καὶ τῶν ἐπικαθεζομένων τῷ θρόνῳ, ὧν τ' ἂν εἴη ἐνδοξότερον καὶ ὑψηλότερον; Καὶ ἵνα μὴ καθὲν λέγων ἐπὶ πολὺ μηκύνω τὸν λόγον, βουλόμε νας κατασκευάζειν οὐκ ἔλαττον τῶν τοῖς ἀποστόλοις ἀπὸ Χριστοῦ ἀποκαλυφθέντων ἐγνωκέναι τοὺς τετε- λειωμένους ἐν ταῖς προτέραις γενεαῖς, ἀποκαλύπτον - τος αὐτοῖς τοῦ καὶ τοὺς ἀποστόλους διδάξαντος τὰ ἀπόῤῥητα τῆς θεοσεβείας μυστήρια, ἔτι (74) ὀλίγα προσθεὶς κρίνειν τοῖς ἐντυγχάνουσι καταλείψω καὶ ὁ βούλονται περὶ τούτων σκοπεῖν. Φησὶ γὰρ ἐν τῇ πρὸς τοὺς Ρωμαίους Επιστολῇ ὁ Παῦλος· « Τῷ δὲ δυναμένῳ ὑμᾶς στηρίξαι κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου, κατὰ ἀποκάλυψιν μυστηρίου, χρόνοις αιωνίοις σεσι γημένου, φανερωθέντος δὲ νῦν διά τε γραφῶν προ- φητικῶν, καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἰ γὰρ διὰ γραφῶν προφητικῶν τὸ πάλαι σεσιωπημένον μυστήριον πεφανέρωται τοῖς ἀποστόλοις, καὶ οἱ προφῆται ἐνέουν τὰ ἀπὸ ἰδίου στόματος, ἅτε ὄντες σοφοί, τὰ πεφανερωμένα τοῖς ἀποστόλοις οἱ προφῆται ᾔδεσαν. Ἐπεὶ δὲ πολλοῖς οὐκ ἀπεκαλύπτετο (75), διὰ τοῦτό φησιν ὁ Παῦλος· • Ετέραις γενεαῖς οὐκ ἐγνωρίσθη τοῖς υἱοῖς τῶν ἀν- θρώπων, ὡς νῦν ἀπεκαλύφθη τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις αὐτοῦ, καὶ προφήταις ἐν Πνεύματι, εἶναι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα. » Ορα δὲ εἰ καὶ οὕτως οἷον ἀνθυπενεχθησομένην (76) ἀνθυποφορὰν ὑπὸ τῶν μὴ παραδεχομένων τὸν λόγον, τὴν λέξιν ταύτην ο ἕως ἐκλαβεῖν τὸ ἀποκαλυπτόμενον, μήποτε διχῶς ἔστιν ἰδεῖν ἀποκαλυπτόμενον καθ᾿ ἕνα μὲν τρόπον ετε νοεῖται, καθ᾽ ἕτερον δὲ ἐὰν ᾖ τοῦτο προφητευό- μενον, ὥστε καὶ πληρωθῆναι αὐτό· τότε γὰρ ἀπο * ὅτι, οὐ κατεκαλύπτετο. " Εἰ οὕτως δι' ἀνθυπενεχθησομένην, COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. Si filii Abraham essetis, opera Abrabae facere- tis *. » Quod si ‹ sapiens intelliget quæ ex proprio ore protulerit, in labiis vero portabit animi cando- rem :, vel necessario quædamn de prophetis, tanquam non sapientibus (ut qui non intellexe- rint proprio ore prolata), inconsiderate enuntian- da erunt, vel quod celebre est et verum admitten- tes (nempe prophetas sapientes esse), fatendum erit, quæ proprio ore protulerint, eos intellexisse, inque labiis gestasse animi candorem ; et perspi- cuum est Mosen mentis acie legis veritatem histo- riarumque apud se scriptarum allegorias juxta an- agogen vidisse. Imo Jesus veram distributionem fa- ctam post destructionem novem et viginti regum intelligit, cum magis quam nos conspicere posset quas veritates adumbrarent res a se gestæ. Quin perspicuum etiam est Isaiam, mysterium sedentis in throno, et duorum seraphim, et alarum, ipsius. que altaris, et forcipis, et operimenti faciei, et pedum, quod faciebant seraphim, vidisse ". Rur sus Ezechiel cherubin, et ipsorum iter, et fir- mamentum super ipsos, et sedentem in throno vi- dit, quibus quid gloriosius sublimiusque ? Et ne singulatim prosequens, in longum protendam ser- monem, volens ostendere viros perfectos in supe- riorìbus ætatibus non minus cognovisse quam qui a Christo revelationem habuerunt, quippe cum his ille idem, qui apostolos docuit, cultus Dei myster ria abscondita retexerit, adhuc paucis additis ju- dicandum legentibus relinquam et considerandum C de hisce rebus quidquid volunt. Nam inquit in Ro- manorum Paulus Epistola : « Ei autem, qui po- test nos firmare secundum Evangelium meum, juxta revelationem mysterii, quod temporibus sempiternis est tacitum, manifestatum autem nunc per scripturas propheticas, et per apparitio- nem Donini nostri Jesu Christi. Si enim aposto- lis manifestatum est mysterium per scripturas propheticas, olim tacitum, et prophetæ intellige bant quæ proprio ore proferebant, quia sapientes essent, profecto quæ apostolis manifestata fuere, etiam prophetæ intellexerunt. Quoniam vero mul- tis et vulgaribus revelatum non fuerat, ob eam causam inquit Paulus : « Aliis ætalibus non in- notuit filiis honinum, quemadmodum nunc reve- latum est sanctis apostolis ejus, et prophetis per Spiritum, ut sint gentes cohæredes, et ejusclem corporis. » Vide vero an etiam ob objectionem, quam objicere possent bi qui non admittunt ratio- nem nostram, sic interpretari possimus vocabulum revelatum, nempe ut duobus modis dicatur: uno quidem modo, quando id quod revelatur intelligi, tur, altero vero, quando fuerit aliquid propheta- Isai. v1, 1, 2, 6. Ezech. 1, et seq. so Cap. D Joan. vii, 39. *³ Prov. xvi, 23. "Jos. XII, et seq. xii, vers. 25, 26. ** Ephes. ¡11, 5, 6. rimus, male. Barberinus; Regius, elc. Locus videtur hiulcus. Legendum fortasse : etc. (74) "Ετι. lla coulex Bodleianus; Regius et Barbe (75) οὐκ απεκαλύπτετο. Sie codd. Bodleianus et (76) Εἰ καὶ οὕτως οἷον ἀνθυπενεχθησομένην,

ὦτα, λέγων· « Εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραὰμ ἦτε, τὰ ἔργα Α. τοῦ Ἀβραὰμ ἐποιεῖτε. Καὶ εἰ ι σοφὸς νοήσει τὰ ἀπὸ ἰδίου στόματος, ἐπὶ δὲ χείλεσι φορέσει ἐπιγνωμο σύνην, » ἀναγκαῖον ἤτοι προπετῶς ἀποφήνασθαί τινα περὶ προφητῶν, ὡς οὐ σοφῶν (εἰ μὴ νενοήκασι τὰ ἀπὸ τοῦ ἰδίου στόματος), ἢ τὸ εὔφημον καὶ ἀληθὲς παραδεξαμένους, ὅτι ἦσαν οἱ προφῆται σοφοί, όμο λογεῖν νενοηκέναι αὐτοὺς ἀπὸ ἰδίου στόματος, καὶ ἐπὶ τοῖς χείλεσι πεφορηκέναι τὴν ἐπιγνωμοσύνην· καὶ δῆλον, ὅτι Μωσῆς ἑώρα τῷ νοῖ τὴν ἀλήθειαν τοῦ νόμου, καὶ τὰς κατὰ ἀναγωγὴν ἀλληγορίας τῶν ἀναγεγραμμένων παρ' αὐτῷ ἱστοριῶν. Ἰησοῦς δὲ τὴν ἀληθῆ κληροδοσίαν γενομένην μετὰ τὴν καθαί ρεσιν τῶν εἴκοσι καὶ ἐννέα βασιλέων συνίει, μᾶλλον ἡμῶν δυνάμενος συνορᾷν τίνων ἀληθῶν σκιαὶ ἐτύγ- χανον τὰ δι' αὐτοῦ ἐπιτελούμενα. Δῆλον δ' ὅτι καὶ Β Ησαΐας τὸ μυστήριον ἑώρα τοῦ ἐπὶ τοῦ θρόνου καθεζομένου, καὶ τῶν δύο σεραφίμ, καὶ τῶν πτερύ γων αὐτοῦ, τοῦ τε θυσιαστηρίου καὶ τῆς λαβίδος, καὶ τῆς ἐπικαλύψεως τοῦ προσώπου, καὶ τῶν που τῶν, γινομένης ὑπὸ τῶν σεραφίμ. Ἰεζεκιήλ δὲ τὰ χερουβίμ, καὶ τὴν πορείαν αὐτῶν, καὶ τὸ ἐπ' αὐτῶν στερέωμα, καὶ τῶν ἐπικαθεζομένων τῷ θρόνῳ, ὧν τ' ἂν εἴη ἐνδοξότερον καὶ ὑψηλότερον; Καὶ ἵνα μὴ καθὲν λέγων ἐπὶ πολὺ μηκύνω τὸν λόγον, βουλόμε νας κατασκευάζειν οὐκ ἔλαττον τῶν τοῖς ἀποστόλοις ἀπὸ Χριστοῦ ἀποκαλυφθέντων ἐγνωκέναι τοὺς τετε- λειωμένους ἐν ταῖς προτέραις γενεαῖς, ἀποκαλύπτον - τος αὐτοῖς τοῦ καὶ τοὺς ἀποστόλους διδάξαντος τὰ ἀπόῤῥητα τῆς θεοσεβείας μυστήρια, ἔτι (74) ὀλίγα προσθεὶς κρίνειν τοῖς ἐντυγχάνουσι καταλείψω καὶ ὁ βούλονται περὶ τούτων σκοπεῖν. Φησὶ γὰρ ἐν τῇ πρὸς τοὺς Ρωμαίους Επιστολῇ ὁ Παῦλος· « Τῷ δὲ δυναμένῳ ὑμᾶς στηρίξαι κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου, κατὰ ἀποκάλυψιν μυστηρίου, χρόνοις αιωνίοις σεσι γημένου, φανερωθέντος δὲ νῦν διά τε γραφῶν προ- φητικῶν, καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἰ γὰρ διὰ γραφῶν προφητικῶν τὸ πάλαι σεσιωπημένον μυστήριον πεφανέρωται τοῖς ἀποστόλοις, καὶ οἱ προφῆται ἐνέουν τὰ ἀπὸ ἰδίου στόματος, ἅτε ὄντες σοφοί, τὰ πεφανερωμένα τοῖς ἀποστόλοις οἱ προφῆται ᾔδεσαν. Ἐπεὶ δὲ πολλοῖς οὐκ ἀπεκαλύπτετο (75), διὰ τοῦτό φησιν ὁ Παῦλος· • Ετέραις γενεαῖς οὐκ ἐγνωρίσθη τοῖς υἱοῖς τῶν ἀν- θρώπων, ὡς νῦν ἀπεκαλύφθη τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις αὐτοῦ, καὶ προφήταις ἐν Πνεύματι, εἶναι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα. » Ορα δὲ εἰ καὶ οὕτως οἷον ἀνθυπενεχθησομένην (76) ἀνθυποφορὰν ὑπὸ τῶν μὴ παραδεχομένων τὸν λόγον, τὴν λέξιν ταύτην ο ἕως ἐκλαβεῖν τὸ ἀποκαλυπτόμενον, μήποτε διχῶς ἔστιν ἰδεῖν ἀποκαλυπτόμενον καθ᾿ ἕνα μὲν τρόπον ετε νοεῖται, καθ᾽ ἕτερον δὲ ἐὰν ᾖ τοῦτο προφητευό- μενον, ὥστε καὶ πληρωθῆναι αὐτό· τότε γὰρ ἀπο * ὅτι, οὐ κατεκαλύπτετο. " Εἰ οὕτως δι' ἀνθυπενεχθησομένην, COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. Si filii Abraham essetis, opera Abrabae facere- tis *. » Quod si ‹ sapiens intelliget quæ ex proprio ore protulerit, in labiis vero portabit animi cando- rem :, vel necessario quædamn de prophetis, tanquam non sapientibus (ut qui non intellexe- rint proprio ore prolata), inconsiderate enuntian- da erunt, vel quod celebre est et verum admitten- tes (nempe prophetas sapientes esse), fatendum erit, quæ proprio ore protulerint, eos intellexisse, inque labiis gestasse animi candorem ; et perspi- cuum est Mosen mentis acie legis veritatem histo- riarumque apud se scriptarum allegorias juxta an- agogen vidisse. Imo Jesus veram distributionem fa- ctam post destructionem novem et viginti regum intelligit, cum magis quam nos conspicere posset quas veritates adumbrarent res a se gestæ. Quin perspicuum etiam est Isaiam, mysterium sedentis in throno, et duorum seraphim, et alarum, ipsius. que altaris, et forcipis, et operimenti faciei, et pedum, quod faciebant seraphim, vidisse ". Rur sus Ezechiel cherubin, et ipsorum iter, et fir- mamentum super ipsos, et sedentem in throno vi- dit, quibus quid gloriosius sublimiusque ? Et ne singulatim prosequens, in longum protendam ser- monem, volens ostendere viros perfectos in supe- riorìbus ætatibus non minus cognovisse quam qui a Christo revelationem habuerunt, quippe cum his ille idem, qui apostolos docuit, cultus Dei myster ria abscondita retexerit, adhuc paucis additis ju- dicandum legentibus relinquam et considerandum C de hisce rebus quidquid volunt. Nam inquit in Ro- manorum Paulus Epistola : « Ei autem, qui po- test nos firmare secundum Evangelium meum, juxta revelationem mysterii, quod temporibus sempiternis est tacitum, manifestatum autem nunc per scripturas propheticas, et per apparitio- nem Donini nostri Jesu Christi. Si enim aposto- lis manifestatum est mysterium per scripturas propheticas, olim tacitum, et prophetæ intellige bant quæ proprio ore proferebant, quia sapientes essent, profecto quæ apostolis manifestata fuere, etiam prophetæ intellexerunt. Quoniam vero mul- tis et vulgaribus revelatum non fuerat, ob eam causam inquit Paulus : « Aliis ætalibus non in- notuit filiis honinum, quemadmodum nunc reve- latum est sanctis apostolis ejus, et prophetis per Spiritum, ut sint gentes cohæredes, et ejusclem corporis. » Vide vero an etiam ob objectionem, quam objicere possent bi qui non admittunt ratio- nem nostram, sic interpretari possimus vocabulum revelatum, nempe ut duobus modis dicatur: uno quidem modo, quando id quod revelatur intelligi, tur, altero vero, quando fuerit aliquid propheta- Isai. v1, 1, 2, 6. Ezech. 1, et seq. so Cap. D Joan. vii, 39. *³ Prov. xvi, 23. "Jos. XII, et seq. xii, vers. 25, 26. ** Ephes. ¡11, 5, 6. rimus, male. Barberinus; Regius, elc. Locus videtur hiulcus. Legendum fortasse : etc. (74) "Ετι. lla coulex Bodleianus; Regius et Barbe (75) οὐκ απεκαλύπτετο. Sie codd. Bodleianus et (76) Εἰ καὶ οὕτως οἷον ἀνθυπενεχθησομένην,

καλύπτεται, ὅτε ἐπιτελεῖται πληρούμενον. Τὸ τοίνυν β τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα, καὶ συμμέτ οχα εἶναι τῆς ἐπαγγελίας ἐν Χριστῷ, ὅσον μὲν ἐπὶ τῇ γνώσει, τοῦ ἔσεσθαι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα, καὶ συμμέτοχα, καὶ πότε ἔσεσθαι, καὶ διὰ τί, καὶ τίνα ὄντα, καὶ πῶς ξένα τῶν Διαθηκών τυγχάνοντα, καὶ ἀλλότρια τῆς ἐπαγγελίας, σύσσωμα καὶ συμμέτοχα ὕστερον εσόμενα ᾔδεσαν οἱ προφή - ται, ἀποκαλυφθέντος αὐτοῖς τούτου. Αλλ' οὐχ οὕτως τοῖς νοοῦσιν, οὐχ ὁρῶσι δὲ ἐπιτελούμενα τὰ προφη τευόμενα ἀποκεκάλυπται τὰ ἐσόμενα, ὡς τοῖς ὑπ' ὄψιν θεωροῦσι τὴν· ἔκβασιν αὐτῶν, ὅπερ γέγονεν ἐπὶ τῶν ἀποστόλων· οὕτω γὰρ, ὡς οἶμαι, ἐνόουν τὰ πράγματα οὐ μᾶλλον τῶν πατέρων καὶ προφητῶν· ἀληθεύεται δὲ περὶ αὐτῶν τό· « Ο ἑτέραις γενεαίς οὐκ ἀπεκαλύφθη, ὡς νῦν τοῖς ἀποστόλοις καὶ προ- φήταις, εἶναι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα, καὶ συμμέτοχα τῆς ἐπαγγελίας ἐν Χριστῷ τῷ πρὸς τῷ νοεῖν αὐτοὺς τὰ μυστήρια, καὶ τὴν ἐνέργειαν διὰ τοῦ πράγματος ἐπιτελουμένου κατανοεῖν. Δύνα- ται δὲ καὶ τὸ, « Πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύ μησαν ἰδεῖν, ὦ ὑμεῖς βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι, ἃ ἀκούετε, καὶ οὐκ ἤκουσαν, ο τὴν ὁμοίαν ἔχειν διήγησιν· οἱονεὶ ἐπιθυμησάντων κἀκείνων ἰδεῖν οἰκονομούμενον τὸ μυστήριον τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐνσωματώσεως καὶ καταβάσεως ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν τοῦ σωτηρίου τοῖς πολλοῖς πάθους αὐτοῦ· ὡς ἐπὶ παραδείγματος καὶ ἄλλο τι τοιοῦτον ἐλαμβάνομεν· ἔστω τινὰ τῶν ἀποστόλων συνιέντα « τὰ ἄῤῥητα βήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἄνθρωπον λαλῆσαι, » μὴ ὀψόμε νον τὴν παρὰ τοῖς πεπιστευκόσι κατηγγελμένην δευ τέραν σωματικὴν Ἰησοῦ ἔνδοξον ἐπιδημίαν, ἐπιθυ- μεῖν αὐτὴν ὁρᾷν· ἕτερον δέ τινα (77) οὐ μόνον τὰ αὐτὰ τῷ ἀποστόλῳ ηκριβωκότα (78) καὶ νενοηκότα, ἀλλὰ καὶ πολλῷ αὐτοῦ ἔλαττον ἀντεχόμενον τῆς θείας ἐλπίδος, καταλαμβάνειν τὴν δευτέραν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιδημίαν (ἣν ἐπιτεθυμηκέτω μὲν, κατὰ τὸ παράδειγμα, ὁ ᾿Απόστολος, μη τεθεωρηκέτω δέλ οὐ ψεῦδος δὴ ἐροῦμεν, ὅτι οίδε δύο & ἐπεθύμησεν (79) ὁ ἀπόστολος ἰδεῖν ἢ καὶ ἀπόστολοι, τεθέανται, καὶ οὐ πάντως παρὰ τοῦτο συνετωτέρους αὐτοὺς ἢ ματ καριωτέρους ἀνάγκη λέγειν τῶν ἀποστόλων. Οὕτως οὐδὲ τοὺς ἀποστόλους σοφωτέρους τῶν πατέρων, ἢ Μωσέως, καὶ τῶν προφητῶν, καὶ μάλιστα τῶν ἐπι- πλεῖον δι' ἀρετὴν ἀξιωθέντων ἐπιφανειῶν, καὶ εμφανειῶν θείων, καὶ ἀποκαλύψεων μυστηρίων με γάλων. Εωκότα. τούτων, ἐπὶ (80) τῇ φαντασίᾳ τοῦ δοξάζειν τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν πολλοὶ, σοφωτέρους τοὺς ἀποστό λους τῶν πατέρων καὶ τῶν προφητῶν λέγοντες, οἱ ORIGENIS tum, quod futurum sit et complendum : tum enim A revelatur, quando res impleta perficitur. Quod igitur e gentes » [per Christum] sint cohære- des, et ejusdem corporis, et comparticipes pro- missionis in Christo, quantum quidem attinet ad cognitionem, ut gentes futuræ sint cohæredes, et ejusdem corporis, et comparticipes, et quando co- hæredes erant futuræ, et quare, et quales essent, et quomodo extraneæ a testamentis alienæque a promissione, futuræ in posterum erant ejusdem corporis et comparticipes, norant prophetæ, cum ipsis hoc revelatum fuisset. Intelligentibus vero tantum, et non videntibus perfecta fuisse ea, quæ prophetata fuerant, non sic revelata sunt futura, ut iis qui sub aspectum horum eventum cernebant, quod factum est in apostolis : nam, ut [ad unum modum] arbitror eos non magis res intellexisse quam Patres et prophetæ, sic altero modo verifica- tur de eis illud, quod ‹ aliis ætatibus revelaturn non fuit, quemadmodum nunc apostolis et pro- phetis, gentes esse cohæredes, et ejusdem corpo- ris, et comparticipes promissionis in Christo: › quia præterquam quod intelligunt mysteria, etiam actionem per rein perfectam intuentur. Quod au- tein ait " : « Multi propheta, et justi cupierunt videre quæ vos videtis, et non viderunt; et audire qua auditis, et non audierunt, similem potest ba bere interpretationem perinde quasi cupierint et illi videre mysterium olim prædictum dispositum Incarnationis, et descensus Filii Dei ad œcono- iniam passionis suæ compluribus salutaris; tan- C quam si, exempli gratia, tale quiddam aliud su- meremus : Esto aliquis apostolus qui intelligat • verba ineffabilia, quæ non licet homini 10- qui", sitque is non visurus secundum gloriosum Christi adventum divulgatum apud fideles, et ta- men cupiat videre ipsum; rursus sit alter qui non solum non perceperit atque intellexerit eadem quæ apostolus, sed impendio minus ipso etiam spem divinam possederit, atque hic deprehendat secun- dunt Servatoris nostri adventum (quem cupiat qui- dem apostolus juxta exemplum, nec tamen videal), certe nec falso pronuntiabimus hos duos vidisse quæ cupierit apostolus ille vel apostoli videre: nec omnino hanc ob causam necessario dicemus D « eos prudentiores beatioresque apostolis. Ad hunc igitur modum neque apostolos sapientiores Patri- bus, vel Mose, vel prophetis dicturi sumus, hisque præcipue qui diutius ob virtutem supernis apparitio- nibus, vel repræsentationibus divinis, et revelationibus grandium mysteriorum digni fuere habiti. tes, quoniam inulti propter opinationem glorifi- candi Christi adventum, dicentes sapientiores apo- stolos quam prophetas et Patres fuisse, alii quidem ss Matth. xii!!, 17. "II Cor. XII, 4. sunto alii duo ; » videtur aliter legisse. leianus. In editione Huetiana deest ä. 5. Sed diutius commorali sumus in his inquiren- (77) "Ετερον δέ τινα, etc. Ferrarius : • Rursus (78) ακριβωκότα. Legendum videtur οὐκ ήκρι 3. Επιπλέον δὲ διετρίψαμεν ἐξετάζοντες περὶ (79) "Α ἐπεθύμησεν. Sic recte habet codex Bod. (80) Επί. Lege επεί.

καλύπτεται, ὅτε ἐπιτελεῖται πληρούμενον. Τὸ τοίνυν β τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα, καὶ συμμέτ οχα εἶναι τῆς ἐπαγγελίας ἐν Χριστῷ, ὅσον μὲν ἐπὶ τῇ γνώσει, τοῦ ἔσεσθαι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα, καὶ συμμέτοχα, καὶ πότε ἔσεσθαι, καὶ διὰ τί, καὶ τίνα ὄντα, καὶ πῶς ξένα τῶν Διαθηκών τυγχάνοντα, καὶ ἀλλότρια τῆς ἐπαγγελίας, σύσσωμα καὶ συμμέτοχα ὕστερον εσόμενα ᾔδεσαν οἱ προφή - ται, ἀποκαλυφθέντος αὐτοῖς τούτου. Αλλ' οὐχ οὕτως τοῖς νοοῦσιν, οὐχ ὁρῶσι δὲ ἐπιτελούμενα τὰ προφη τευόμενα ἀποκεκάλυπται τὰ ἐσόμενα, ὡς τοῖς ὑπ' ὄψιν θεωροῦσι τὴν· ἔκβασιν αὐτῶν, ὅπερ γέγονεν ἐπὶ τῶν ἀποστόλων· οὕτω γὰρ, ὡς οἶμαι, ἐνόουν τὰ πράγματα οὐ μᾶλλον τῶν πατέρων καὶ προφητῶν· ἀληθεύεται δὲ περὶ αὐτῶν τό· « Ο ἑτέραις γενεαίς οὐκ ἀπεκαλύφθη, ὡς νῦν τοῖς ἀποστόλοις καὶ προ- φήταις, εἶναι τὰ ἔθνη συγκληρονόμα, καὶ σύσσωμα, καὶ συμμέτοχα τῆς ἐπαγγελίας ἐν Χριστῷ τῷ πρὸς τῷ νοεῖν αὐτοὺς τὰ μυστήρια, καὶ τὴν ἐνέργειαν διὰ τοῦ πράγματος ἐπιτελουμένου κατανοεῖν. Δύνα- ται δὲ καὶ τὸ, « Πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύ μησαν ἰδεῖν, ὦ ὑμεῖς βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι, ἃ ἀκούετε, καὶ οὐκ ἤκουσαν, ο τὴν ὁμοίαν ἔχειν διήγησιν· οἱονεὶ ἐπιθυμησάντων κἀκείνων ἰδεῖν οἰκονομούμενον τὸ μυστήριον τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐνσωματώσεως καὶ καταβάσεως ἐπὶ τὴν οἰκονομίαν τοῦ σωτηρίου τοῖς πολλοῖς πάθους αὐτοῦ· ὡς ἐπὶ παραδείγματος καὶ ἄλλο τι τοιοῦτον ἐλαμβάνομεν· ἔστω τινὰ τῶν ἀποστόλων συνιέντα « τὰ ἄῤῥητα βήματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἄνθρωπον λαλῆσαι, » μὴ ὀψόμε νον τὴν παρὰ τοῖς πεπιστευκόσι κατηγγελμένην δευ τέραν σωματικὴν Ἰησοῦ ἔνδοξον ἐπιδημίαν, ἐπιθυ- μεῖν αὐτὴν ὁρᾷν· ἕτερον δέ τινα (77) οὐ μόνον τὰ αὐτὰ τῷ ἀποστόλῳ ηκριβωκότα (78) καὶ νενοηκότα, ἀλλὰ καὶ πολλῷ αὐτοῦ ἔλαττον ἀντεχόμενον τῆς θείας ἐλπίδος, καταλαμβάνειν τὴν δευτέραν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπιδημίαν (ἣν ἐπιτεθυμηκέτω μὲν, κατὰ τὸ παράδειγμα, ὁ ᾿Απόστολος, μη τεθεωρηκέτω δέλ οὐ ψεῦδος δὴ ἐροῦμεν, ὅτι οίδε δύο & ἐπεθύμησεν (79) ὁ ἀπόστολος ἰδεῖν ἢ καὶ ἀπόστολοι, τεθέανται, καὶ οὐ πάντως παρὰ τοῦτο συνετωτέρους αὐτοὺς ἢ ματ καριωτέρους ἀνάγκη λέγειν τῶν ἀποστόλων. Οὕτως οὐδὲ τοὺς ἀποστόλους σοφωτέρους τῶν πατέρων, ἢ Μωσέως, καὶ τῶν προφητῶν, καὶ μάλιστα τῶν ἐπι- πλεῖον δι' ἀρετὴν ἀξιωθέντων ἐπιφανειῶν, καὶ εμφανειῶν θείων, καὶ ἀποκαλύψεων μυστηρίων με γάλων. Εωκότα. τούτων, ἐπὶ (80) τῇ φαντασίᾳ τοῦ δοξάζειν τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν πολλοὶ, σοφωτέρους τοὺς ἀποστό λους τῶν πατέρων καὶ τῶν προφητῶν λέγοντες, οἱ ORIGENIS tum, quod futurum sit et complendum : tum enim A revelatur, quando res impleta perficitur. Quod igitur e gentes » [per Christum] sint cohære- des, et ejusdem corporis, et comparticipes pro- missionis in Christo, quantum quidem attinet ad cognitionem, ut gentes futuræ sint cohæredes, et ejusdem corporis, et comparticipes, et quando co- hæredes erant futuræ, et quare, et quales essent, et quomodo extraneæ a testamentis alienæque a promissione, futuræ in posterum erant ejusdem corporis et comparticipes, norant prophetæ, cum ipsis hoc revelatum fuisset. Intelligentibus vero tantum, et non videntibus perfecta fuisse ea, quæ prophetata fuerant, non sic revelata sunt futura, ut iis qui sub aspectum horum eventum cernebant, quod factum est in apostolis : nam, ut [ad unum modum] arbitror eos non magis res intellexisse quam Patres et prophetæ, sic altero modo verifica- tur de eis illud, quod ‹ aliis ætatibus revelaturn non fuit, quemadmodum nunc apostolis et pro- phetis, gentes esse cohæredes, et ejusdem corpo- ris, et comparticipes promissionis in Christo: › quia præterquam quod intelligunt mysteria, etiam actionem per rein perfectam intuentur. Quod au- tein ait " : « Multi propheta, et justi cupierunt videre quæ vos videtis, et non viderunt; et audire qua auditis, et non audierunt, similem potest ba bere interpretationem perinde quasi cupierint et illi videre mysterium olim prædictum dispositum Incarnationis, et descensus Filii Dei ad œcono- iniam passionis suæ compluribus salutaris; tan- C quam si, exempli gratia, tale quiddam aliud su- meremus : Esto aliquis apostolus qui intelligat • verba ineffabilia, quæ non licet homini 10- qui", sitque is non visurus secundum gloriosum Christi adventum divulgatum apud fideles, et ta- men cupiat videre ipsum; rursus sit alter qui non solum non perceperit atque intellexerit eadem quæ apostolus, sed impendio minus ipso etiam spem divinam possederit, atque hic deprehendat secun- dunt Servatoris nostri adventum (quem cupiat qui- dem apostolus juxta exemplum, nec tamen videal), certe nec falso pronuntiabimus hos duos vidisse quæ cupierit apostolus ille vel apostoli videre: nec omnino hanc ob causam necessario dicemus D « eos prudentiores beatioresque apostolis. Ad hunc igitur modum neque apostolos sapientiores Patri- bus, vel Mose, vel prophetis dicturi sumus, hisque præcipue qui diutius ob virtutem supernis apparitio- nibus, vel repræsentationibus divinis, et revelationibus grandium mysteriorum digni fuere habiti. tes, quoniam inulti propter opinationem glorifi- candi Christi adventum, dicentes sapientiores apo- stolos quam prophetas et Patres fuisse, alii quidem ss Matth. xii!!, 17. "II Cor. XII, 4. sunto alii duo ; » videtur aliter legisse. leianus. In editione Huetiana deest ä. 5. Sed diutius commorali sumus in his inquiren- (77) "Ετερον δέ τινα, etc. Ferrarius : • Rursus (78) ακριβωκότα. Legendum videtur οὐκ ήκρι 3. Επιπλέον δὲ διετρίψαμεν ἐξετάζοντες περὶ (79) "Α ἐπεθύμησεν. Sic recte habet codex Bod. (80) Επί. Lege επεί.

Β 32. μὲν καὶ ἕτερον ἀναπεπλάκατι Θεὸν μείζονα, οἱ δὲ μὴ τοῦτο τολμήσαντες, ὅσον ἐπὶ τῷ αὐτῶν λόγῳ, διὰ τὸ ἀβασάνιστον τῶν δογμάτων χρεωκοποῦσι τὴν δεδομένην τοῖς πατράσι καὶ τοῖς προφήταις ἀπὸ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ δωρεάν, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· εἰ δὲ τὰ πάντα, δηλονότι καὶ τὰ ἐκείνοις ἀποκαλυ φθέντα καλὰ καὶ πεπραγμένα σύμβολα μυστηρίων θεοσεβείας ἁγίων. Ἐπειδὴ (81) πάντη φράσσεσθαι δεῖ τοὺς γενναίους Χριστοῦ στρατιώτας ὑπὲρ ἀλη θείας, οὐδαμοῦ κατὰ τὸ δυνατὸν παρείσδυσιν ἐῶντας ἐγγενέσθαι τῇ ἀπὸ τοῦ ψεύδους πιθανότητι· φέρε καὶ ταῦτα σκοπήσωμεν. Τάχα γὰρ φήσουσι τὴν προτέρα, Ἰωάννου περὶ Χριστοῦ μαρτυρίαν εἶναι· . Ὁ ἐπίσω μου ἐρχόμενος ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν·, τὸ δὲ, « Ὅτι ἐκ τοῦ πληρώ- ματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, καὶ χάριν ἀντὶ χάριτος, » καὶ τὰ ἑξῆς, εἰρῆσθαι ἐκ προσώπου τοῦ μαθητού. Αναγκαῖον δὲ καὶ οὕτως διελέγξαι ὡς βεβιασμένην καὶ ἀνακόλουθον τὴν ἐκδοχήν· πά τι γὰρ βίαιον τὸ οἴεσθαι αἰφνίδιον οἱονεὶ ἀκαί- ρως διακόπτεσθαι τὸν τοῦ Βαπτιστοῦ λόγον ὑπὸ τοῦ λόγου του μαθητοῦ, καὶ παντὶ τῷ καὶ ἐπὶ ποσὸν ἀκούειν συμφράσεως λεγομένων ἐπιστα- μένῳ σαφὲς τὸ τοῦ εἰρμοῦ τῆς λέξεως· « Οὗτος ἦν ἂν εἶπον· Ο ὀπίσω μου ερχόμενος ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν. » Διδάσκει δὲ ὁ Βα- επιστὴς πῶς ἔμπροσθεν αὐτοῦ γέγονεν Ἰησοῦς, τῷ πρώτος αὐτοῦ, ἐπεὶ ο πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ο εἶναι, διὰ τοῦ, « Ὅτι ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν· διὰ τοῦτο γάρ φησιν· ο Εμπρο σθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν·, διὰ τοῦτο δὲ νοῦ αὐτὸν πρῶτόν μου ὄντα καὶ τιμιώτερον παρὰ τῷ Πατρὶ, ἐπεὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἐγώ τε καὶ οἱ πρὸ ἐμοῦ προφῆται εἰλήφαμεν χάριν τὴν θειοτέραν καὶ προφητικὴν, ἀντὶ χάριτος τῆς κατὰ τὴν προαίρε σιν ἡμῶν ἀποδεχθεῖσαν παρ' αὐτῷ· διὰ τοῦτο δὲ καὶ · ἔμπροσθεν γέγονεν, ὅτι πρῶτος μου ἦν· › ἐπεὶ καὶ νενήκαμεν, ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ εἰληφότες, τὸν μὲν νόμον διὰ Μωσέως δεδόσθαι, οὐχ ὑπὸ Μω- σέως· τὴν δὲ χάριν καὶ τὴν ἀλήθειαν διὰ Ἰησοῦ Χρι- στοῦ οὐ δεδόσθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ γεγονέναι, τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς αὐτοῦ τόν τε νόμον διὰ Μωσέως δεδωκό- της, τὴν χάριν καὶ τὴν ἀλήθειαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ πεποιηκότος· χάριν δὲ καὶ ἀλήθειαν πεποιηκότος διὰ Ἱησοῦ Χριστοῦ τὴν ἐπ' ἀνθρώπους φθάσασαν. Εὐ- γνωμονέστερον γὰρ ἀκούσαντες τῆς λέξεως τῆς φα- σκούσης, : "Η χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, ο οὐ ταραχθησόμεθα, ὡς ὑπὸ ἐναντιώματος ταύτῃ τῇ φωνῇ ὄντος τοῦ • Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ αλήθεια, καὶ ἡ ζωή. » Εἰ γὰρ Ἰησοῦς ἐστιν ὁ φάσκων, • Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ο πῶς ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γίνεται; αὐτὸς γάρ τις δι' ἑαυτοῦ οὐ γίνεται. Ἀλλὰ νοητέον, ὅτι ἡ αὐτοαλήθεια ή ουσιώδης, και, ἶν' οὕτως εἴπω, πρωτότυπος τῆς ἐν ταῖς λογικαῖς ψυχαῖς ἀληθείας, ἀφ᾽ ἧς ἀληθείας οἱονεὶ εἰκόνες ἐκεί σε αὐτοαλήθεια σε κιν, 6. › , σεσθαι, COMMENT, IN JOAN. TOMUS VI. A Deum majorem finxerunt, alii vero hoc non ausi, D J0311. 1, ibid. 17. 3. C quantum ex ipsorum verbis percipimus, propter dogmata quæ explicatu difficilia sunt, prophetas ac Patres dono defraudant quod illis a Deo donation fuerat per Christum, per queni omnia facta sunt nam si ononia, perspicuum etiam est, quæ illis re- velata fuerunt præclara et peracta, signa saneto- rum mysteriorum cultus Dei per ipsum facta fuisse. Jai quoniam undequaque muniri necesse est ge- nerosos Christi milites pro veritate, nusquam pro virili fieri permittentes ingressum falsæ persua- sioni, age et hæc consideremus. Nam fortasse pri- mum Joannis de Christo testimoniam esse dicent: • Qui post me venit, ante ne factus est, quia prior me erat "; » et illud : « Ex plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiamn pro gratia s, et qua sequuntur, dictum fuisse ex persona discipuli. Unde necesse est intelligentiam hanc refellere, ceu coactain el son consequentem. Admodum enim violentum est existimare repente adeo et impor- tune Baptistæ orationem interruptam fuisse ab oratione discipuli. Et sane vel cuilibet qui tan- tillum judicare sciat contextum orationis eo- rum quæ dicuntur, lectionis series aperta est : ‹ ¡lic erat, quem dixi : Qui post me venit, aute me factus est, quia prior me erat 3., Docet autem Baptista quoinodo ante se factus sit Jesus, dictus ipso Baptista prior, quia sit primogenitus omnis creaturæ ", › per illa verba : ‹ Quoniam ex plenitudine ejus nos omnes accepimus 2ª. Ob hanc enim causam inquit, ‹ Ante me factus est, quoniam prior me erat ", » et ob hanc causam in- telligo eum priorem me exsistere et apud Patremn bonorabiliorem esse, quoniam ex ejus plenitudine Lum ego, tum prophetæ, qui ine antecesserunt, sumpserinus, nempe gratiam diviniorem, et majo- rem, et propheticam, pro ea gratia quæ secundum electionem nostram recepta est; ob hanc autem causam ‹ ante me » etiam ‹ factus est, quoniam prior me erat, quia ex plenitudine ejus cum hau- sissemus, intelleximus etiam legem per Mosem, non a Mose, datam fuisse " : gratiam vero et verita- tem per Jesum Christum non solum datam, sed etiam factam fuisse. Nempe Deo et Patre ipsius, tum legem per Mosem dante, tum veritatem et gratiam per Jesum Christum faciente : gratiam au- tem et veritatem per Jesum Christum faciente, quæ homines prævenit. Candidius enim et simpli- cius interpretantes ea verba, Gratia et veritas per Jesum Christum facta est ", non discrucia- bimur, perinde quasi contrarium his sit illud : « Ego sum via, veritas, et vita “; › nam si Jesus est qui dicit, ‹ Ego sum veritas › qui fieri potest ut veritas per Jesum fiat, cum aliquis per seipsum non fiat? Sed intelligendum est quod ea quæ est Coles. 1, 15. Joan. 1, 16. ae ibid. 15. st ibid. 15. as ibisl. 16. Joan. 1, 15. ibid. ss Juan. male. (81) 'Επειδή. Lego ἐπεὶ δέ. Mox codex Bodleianus recte habet φράσσεσθαι, Regius et Barberinus, φρά

Β 32. μὲν καὶ ἕτερον ἀναπεπλάκατι Θεὸν μείζονα, οἱ δὲ μὴ τοῦτο τολμήσαντες, ὅσον ἐπὶ τῷ αὐτῶν λόγῳ, διὰ τὸ ἀβασάνιστον τῶν δογμάτων χρεωκοποῦσι τὴν δεδομένην τοῖς πατράσι καὶ τοῖς προφήταις ἀπὸ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ δωρεάν, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο· εἰ δὲ τὰ πάντα, δηλονότι καὶ τὰ ἐκείνοις ἀποκαλυ φθέντα καλὰ καὶ πεπραγμένα σύμβολα μυστηρίων θεοσεβείας ἁγίων. Ἐπειδὴ (81) πάντη φράσσεσθαι δεῖ τοὺς γενναίους Χριστοῦ στρατιώτας ὑπὲρ ἀλη θείας, οὐδαμοῦ κατὰ τὸ δυνατὸν παρείσδυσιν ἐῶντας ἐγγενέσθαι τῇ ἀπὸ τοῦ ψεύδους πιθανότητι· φέρε καὶ ταῦτα σκοπήσωμεν. Τάχα γὰρ φήσουσι τὴν προτέρα, Ἰωάννου περὶ Χριστοῦ μαρτυρίαν εἶναι· . Ὁ ἐπίσω μου ἐρχόμενος ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν·, τὸ δὲ, « Ὅτι ἐκ τοῦ πληρώ- ματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, καὶ χάριν ἀντὶ χάριτος, » καὶ τὰ ἑξῆς, εἰρῆσθαι ἐκ προσώπου τοῦ μαθητού. Αναγκαῖον δὲ καὶ οὕτως διελέγξαι ὡς βεβιασμένην καὶ ἀνακόλουθον τὴν ἐκδοχήν· πά τι γὰρ βίαιον τὸ οἴεσθαι αἰφνίδιον οἱονεὶ ἀκαί- ρως διακόπτεσθαι τὸν τοῦ Βαπτιστοῦ λόγον ὑπὸ τοῦ λόγου του μαθητοῦ, καὶ παντὶ τῷ καὶ ἐπὶ ποσὸν ἀκούειν συμφράσεως λεγομένων ἐπιστα- μένῳ σαφὲς τὸ τοῦ εἰρμοῦ τῆς λέξεως· « Οὗτος ἦν ἂν εἶπον· Ο ὀπίσω μου ερχόμενος ἔμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν. » Διδάσκει δὲ ὁ Βα- επιστὴς πῶς ἔμπροσθεν αὐτοῦ γέγονεν Ἰησοῦς, τῷ πρώτος αὐτοῦ, ἐπεὶ ο πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ο εἶναι, διὰ τοῦ, « Ὅτι ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν· διὰ τοῦτο γάρ φησιν· ο Εμπρο σθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν·, διὰ τοῦτο δὲ νοῦ αὐτὸν πρῶτόν μου ὄντα καὶ τιμιώτερον παρὰ τῷ Πατρὶ, ἐπεὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἐγώ τε καὶ οἱ πρὸ ἐμοῦ προφῆται εἰλήφαμεν χάριν τὴν θειοτέραν καὶ προφητικὴν, ἀντὶ χάριτος τῆς κατὰ τὴν προαίρε σιν ἡμῶν ἀποδεχθεῖσαν παρ' αὐτῷ· διὰ τοῦτο δὲ καὶ · ἔμπροσθεν γέγονεν, ὅτι πρῶτος μου ἦν· › ἐπεὶ καὶ νενήκαμεν, ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ εἰληφότες, τὸν μὲν νόμον διὰ Μωσέως δεδόσθαι, οὐχ ὑπὸ Μω- σέως· τὴν δὲ χάριν καὶ τὴν ἀλήθειαν διὰ Ἰησοῦ Χρι- στοῦ οὐ δεδόσθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ γεγονέναι, τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς αὐτοῦ τόν τε νόμον διὰ Μωσέως δεδωκό- της, τὴν χάριν καὶ τὴν ἀλήθειαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ πεποιηκότος· χάριν δὲ καὶ ἀλήθειαν πεποιηκότος διὰ Ἱησοῦ Χριστοῦ τὴν ἐπ' ἀνθρώπους φθάσασαν. Εὐ- γνωμονέστερον γὰρ ἀκούσαντες τῆς λέξεως τῆς φα- σκούσης, : "Η χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, ο οὐ ταραχθησόμεθα, ὡς ὑπὸ ἐναντιώματος ταύτῃ τῇ φωνῇ ὄντος τοῦ • Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ αλήθεια, καὶ ἡ ζωή. » Εἰ γὰρ Ἰησοῦς ἐστιν ὁ φάσκων, • Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ο πῶς ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γίνεται; αὐτὸς γάρ τις δι' ἑαυτοῦ οὐ γίνεται. Ἀλλὰ νοητέον, ὅτι ἡ αὐτοαλήθεια ή ουσιώδης, και, ἶν' οὕτως εἴπω, πρωτότυπος τῆς ἐν ταῖς λογικαῖς ψυχαῖς ἀληθείας, ἀφ᾽ ἧς ἀληθείας οἱονεὶ εἰκόνες ἐκεί σε αὐτοαλήθεια σε κιν, 6. › , σεσθαι, COMMENT, IN JOAN. TOMUS VI. A Deum majorem finxerunt, alii vero hoc non ausi, D J0311. 1, ibid. 17. 3. C quantum ex ipsorum verbis percipimus, propter dogmata quæ explicatu difficilia sunt, prophetas ac Patres dono defraudant quod illis a Deo donation fuerat per Christum, per queni omnia facta sunt nam si ononia, perspicuum etiam est, quæ illis re- velata fuerunt præclara et peracta, signa saneto- rum mysteriorum cultus Dei per ipsum facta fuisse. Jai quoniam undequaque muniri necesse est ge- nerosos Christi milites pro veritate, nusquam pro virili fieri permittentes ingressum falsæ persua- sioni, age et hæc consideremus. Nam fortasse pri- mum Joannis de Christo testimoniam esse dicent: • Qui post me venit, ante ne factus est, quia prior me erat "; » et illud : « Ex plenitudine ejus nos omnes accepimus, et gratiamn pro gratia s, et qua sequuntur, dictum fuisse ex persona discipuli. Unde necesse est intelligentiam hanc refellere, ceu coactain el son consequentem. Admodum enim violentum est existimare repente adeo et impor- tune Baptistæ orationem interruptam fuisse ab oratione discipuli. Et sane vel cuilibet qui tan- tillum judicare sciat contextum orationis eo- rum quæ dicuntur, lectionis series aperta est : ‹ ¡lic erat, quem dixi : Qui post me venit, aute me factus est, quia prior me erat 3., Docet autem Baptista quoinodo ante se factus sit Jesus, dictus ipso Baptista prior, quia sit primogenitus omnis creaturæ ", › per illa verba : ‹ Quoniam ex plenitudine ejus nos omnes accepimus 2ª. Ob hanc enim causam inquit, ‹ Ante me factus est, quoniam prior me erat ", » et ob hanc causam in- telligo eum priorem me exsistere et apud Patremn bonorabiliorem esse, quoniam ex ejus plenitudine Lum ego, tum prophetæ, qui ine antecesserunt, sumpserinus, nempe gratiam diviniorem, et majo- rem, et propheticam, pro ea gratia quæ secundum electionem nostram recepta est; ob hanc autem causam ‹ ante me » etiam ‹ factus est, quoniam prior me erat, quia ex plenitudine ejus cum hau- sissemus, intelleximus etiam legem per Mosem, non a Mose, datam fuisse " : gratiam vero et verita- tem per Jesum Christum non solum datam, sed etiam factam fuisse. Nempe Deo et Patre ipsius, tum legem per Mosem dante, tum veritatem et gratiam per Jesum Christum faciente : gratiam au- tem et veritatem per Jesum Christum faciente, quæ homines prævenit. Candidius enim et simpli- cius interpretantes ea verba, Gratia et veritas per Jesum Christum facta est ", non discrucia- bimur, perinde quasi contrarium his sit illud : « Ego sum via, veritas, et vita “; › nam si Jesus est qui dicit, ‹ Ego sum veritas › qui fieri potest ut veritas per Jesum fiat, cum aliquis per seipsum non fiat? Sed intelligendum est quod ea quæ est Coles. 1, 15. Joan. 1, 16. ae ibid. 15. st ibid. 15. as ibisl. 16. Joan. 1, 15. ibid. ss Juan. male. (81) 'Επειδή. Lego ἐπεὶ δέ. Mox codex Bodleianus recte habet φράσσεσθαι, Regius et Barberinus, φρά

Λ νης ἐντετύπωνται τοῖς φρονοῦσι τὴν ἀλήθειαν, οὐχὶ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, οὐδ᾽ ὅλως διά τινος, ἀλλ' ὑπὸ Θεοῦ ἐγένετο· ὡς καὶ ὁ Λόγος οὐ διά τινος, ὁ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ἡ σοφία ἣν ἔκτισεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ ὁ Θεὸς, οὐ διά τινος· οὕτως οὐδὲ ἡ ἀλή θεια διά τινος. Ἡ δὲ παρ' ἀνθρώποις ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο· οἷον ἡ ἐν Παύλῳ ἀλήθεια καὶ τοῖς ἀποστόλοις διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο. Καὶ οὐ θαυμαστὸν, μιᾶς οὔσης ἀληθείας, οἱονεὶ πολλὰς ἀπ' ἐκείνης λέγειν ἐῤῥυηκέναι. Οἶδε γοῦν ὁ προφή της Δαυΐδ πολλὰς ἀληθείας λέγων· « Αληθείας ἐκ- ζητεῖ Κύριος. » Οὐ γὰρ τὴν μίαν ἐκζητεῖ ἀλήθειαν ὁ πατὴρ αὐτῆς, ἀλλὰ τὰς πολλὰς, δι' ἃς σώζονται οἱ ἔχοντες αὐτάς. Τὸ δ' ὅμοιον τῷ περὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἀληθειών λόγῳ, εὑρίσκομεν εἰρημένον περὶ δι καιοσύνης καὶ δικαιοσυνῶν. Τὸ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη (82) ἡ οὐσιώδης Χριστός ἐστιν, ο ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύ τρωσις. » 'Απ' ἐκείνης δὲ τῆς δικαιοσύνης ἡ ἐν ἑκά- στη δικαιοσύνη τυποῦται, ὡς γίνεσθαι ἐν τοῖς σωζό μένοις πολλὰς δικαιοσύνας· διὸ καὶ γέγραπται· ε Ότι δίκαιος Κύριος, καὶ δικαιοσύνας ἠγάπησεν· › οὕτω γὰρ ἐν τοῖς ἀκριβέσιν ἀντιγράφοις εὕρομεν, καὶ ταῖς λοιπαῖς παρὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα ἐκδόσεσι, καὶ τῷ Εβραϊκῷ. Ἐπίστησον δὲ εἰ δύναται ὁμοίως καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα Χριστὸς εἶναι λέγεται ἐνικῶς, πληθυόμενα ἀνάλογον ὀνομάζεσθαι πληθυντικώς, οἷον Χριστές ἐστιν ἡ ζωὴ ἡμῶν, ὡς αὐτὸς ὁ Σωτήρ φησιν· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· » καὶ ὁ ᾿Από στόλος· « Όταν Χριστὸς φανερωθῇ ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ὑμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ. Ἐν Ψαλμοῖς δὲ πάλιν ἀναγέγραπται· . Κρεῖττον τὸ Ελεός σου ὑπὲρ ζωάς, διὰ γὰρ τὸν ἐν ἑκάστῳ Χρι στὸν ὄντα ζωὴν πληθύονται αἱ ζωαί. Τάχα δὲ οὕτω ζητητέον καὶ τό· . Εἰ δοκιμήν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ • λαλοῦντος Χριστοῦ; › Οἱονεὶ γὰρ καθ᾿ ἕκαστον ἀγιον • Χριστὸς εὑρίσκεται, καὶ γίνονται διὰ τὸν ἕνα Χρι- στὸν πολλοὶ Χριστοί, οἱ ἐκείνου μιμηταί, καὶ κατ' αὐτὸν εἰκόνα ὄντα Θεοῦ μεμορφωμένοι· ὅθεν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου φησί· « Μὴ ἄψησθε τῶν Χριστῶν μου. » Ο τοίνυν ἐδόξαμεν παρεληλυθέναι διηγούμε νοι τό, « Η χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, τοῦτο νῦν κατὰ τὸ ἐμπεσὸν ἀνεπτύξαμεν· ἅμα δὲ παρεστήσαμεν, ὅτι τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐστὶν ἡ φωνή· ἔτι δὲ καὶ διὰ τούτων μαρτυροῦντος τῷ ο Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. ρίαν. ᾿Απὸ Ἱεροσολύμων Ἰουδαῖοι, ὡς συγγενεῖς ἐν· τες τοῦ Βαπτιστοῦ, ἀπὸ γένους ἱερατικοῦ τυγχάνον- τος, ἱερεῖς πέμπουσι καὶ Λευΐτας πευσομένους, ὅστις ποτὲ εἴη ὁ Ἰωάννης. Ο δὲ λέγων τὸ, ε Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ πιν, 6. σε ORIGENIS B per se veritas, ipsa illa quae est substantialis, et, ut ita dicam, primum exemplar illius veritatis quæ in animabus inest rationis capacibus, a qua veritate veluti imagines illius impresse fuere spectantibus veritatem, non per Jesum Christum facta est, ne- que omnino per aliquem, sed a Deo. Quemadmo- dum eniin neque Sermo ille qui in principio erat apud Deum “, non est per aliquem ; neque sapien- tia illa, quam creavit initio viarum suarum Deus **, non est per aliquem : sic neque veritas illa est per aliquem. Verum quæ apud homines est veritas, per Jesum Christum facta est; verbi gratia, veritas quæ in Paulo inest cæterisque apostolis, per Jesum Christum facta est. Nec mirum est, si veritas cum sit una, multas quasi veritates ab illa dicamus dif- fluere. Vidit enim David ille propheta multas veri- tates, dicens ** : ‹ Veritates exquiret Dominus. ▸ Non enim unam exquirit veritatem veritatis ipsius Pater, sed multas, per quas servantur qui eas ha- bent. Simile vero quiddam huic orationi de veri- tate et veritatibus dictum invenimus de justitia et justitiis. Ipsa enim justitia quæ ex se est et substantialis, Christus est, ‹ qui factus est nobis sapientia a Deo, justitiaque, et sanctificatio, et redemptio * [perfecta]. » Ab illa autem justitia ea justitia formatur quæ in unoquoque inest, ita ut in his qui servantur, multæ fiant justitiæ; hanc ob causam etiam scriptum est : • Justus Dominus, et justitias dilexit : » sic enim in veris exemplari- bus et cateris traditionibus juxta Septuaginta et ipso Hebraico invenimus. Inspice vero num isto modo alia quoque, quæ Christus esse dicitur singu- lariter, pro proportione multiplicata, plurium nu- mero efferri possint; verbi gratia, Christus est vita nostra, quemadmodnın Servator ipse inquit *ª Ego sum vin, veritas et vita ; » et Apostolus : Quandocunque Christus manifestatus fuerit vita nostra, tunc et vos cum illo manifestabimini in gloria. › Rursus in Psalmis scriptum : • Melior misericordia tua super vitas. › Nam quia Christus in unoquoque inest vita, ideo multiplicantur vitæ ; fortassis isto modo et illud inquirendum: • Num experimentum quæritis ejus, qui in me loquitur Christus ? Ferme enim in unoquoque sancto Christus invenitur, et fiunt per unum Christum D multi Christi, illius imitatores, et transformati ad 48: C illius similitudinem, qui est imago Dei; unde per prophetam inquit Deus: Ne tetigeritis christos meos ". » Quod igitur in enarrando visi sumus prateriisse; nempe, • Gratia et veritas per Je- sum Christum facta est ", obiter nunc explicuimus, insuper ostendentes Joannis Baptistæ hanc esse vocem, adhuc etiam per hæc verba testimonium reddentis Filio Dei. Psal. x, 8. Joan. monium ". Ex Hierosolymis Judzi, ceu affines Ba- ptistæ, qui ex genere sacerdotali erat, sacerdotes mittunt, et Levitas interrogaturos, quis tandemn es- set Joannes. At ille dicens, • Non sum ego Clari- ts Joan. 1, 2. * Prov. v, 22. * Psal. xxx, 23. Cor. 1, 50. Coloss. 111, 4. Psal. LXII, !. 17. ibid. 19. Paral. XVI, 22; Psal. civ, 15. es Joan. ¦ I 4. Ηδη οὖν ἴδωμεν τὴν δευτέραν Ἰωάννου μαρτυ- 4. Jam ergo videamus secundum Joannis testi- 4. st 1 Cor. xuit, 5. (82) Τὸ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη. Legendum videtur, Ἡ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη.

Λ νης ἐντετύπωνται τοῖς φρονοῦσι τὴν ἀλήθειαν, οὐχὶ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, οὐδ᾽ ὅλως διά τινος, ἀλλ' ὑπὸ Θεοῦ ἐγένετο· ὡς καὶ ὁ Λόγος οὐ διά τινος, ὁ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ἡ σοφία ἣν ἔκτισεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ ὁ Θεὸς, οὐ διά τινος· οὕτως οὐδὲ ἡ ἀλή θεια διά τινος. Ἡ δὲ παρ' ἀνθρώποις ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο· οἷον ἡ ἐν Παύλῳ ἀλήθεια καὶ τοῖς ἀποστόλοις διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο. Καὶ οὐ θαυμαστὸν, μιᾶς οὔσης ἀληθείας, οἱονεὶ πολλὰς ἀπ' ἐκείνης λέγειν ἐῤῥυηκέναι. Οἶδε γοῦν ὁ προφή της Δαυΐδ πολλὰς ἀληθείας λέγων· « Αληθείας ἐκ- ζητεῖ Κύριος. » Οὐ γὰρ τὴν μίαν ἐκζητεῖ ἀλήθειαν ὁ πατὴρ αὐτῆς, ἀλλὰ τὰς πολλὰς, δι' ἃς σώζονται οἱ ἔχοντες αὐτάς. Τὸ δ' ὅμοιον τῷ περὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἀληθειών λόγῳ, εὑρίσκομεν εἰρημένον περὶ δι καιοσύνης καὶ δικαιοσυνῶν. Τὸ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη (82) ἡ οὐσιώδης Χριστός ἐστιν, ο ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύ τρωσις. » 'Απ' ἐκείνης δὲ τῆς δικαιοσύνης ἡ ἐν ἑκά- στη δικαιοσύνη τυποῦται, ὡς γίνεσθαι ἐν τοῖς σωζό μένοις πολλὰς δικαιοσύνας· διὸ καὶ γέγραπται· ε Ότι δίκαιος Κύριος, καὶ δικαιοσύνας ἠγάπησεν· › οὕτω γὰρ ἐν τοῖς ἀκριβέσιν ἀντιγράφοις εὕρομεν, καὶ ταῖς λοιπαῖς παρὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα ἐκδόσεσι, καὶ τῷ Εβραϊκῷ. Ἐπίστησον δὲ εἰ δύναται ὁμοίως καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα Χριστὸς εἶναι λέγεται ἐνικῶς, πληθυόμενα ἀνάλογον ὀνομάζεσθαι πληθυντικώς, οἷον Χριστές ἐστιν ἡ ζωὴ ἡμῶν, ὡς αὐτὸς ὁ Σωτήρ φησιν· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· » καὶ ὁ ᾿Από στόλος· « Όταν Χριστὸς φανερωθῇ ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ὑμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ. Ἐν Ψαλμοῖς δὲ πάλιν ἀναγέγραπται· . Κρεῖττον τὸ Ελεός σου ὑπὲρ ζωάς, διὰ γὰρ τὸν ἐν ἑκάστῳ Χρι στὸν ὄντα ζωὴν πληθύονται αἱ ζωαί. Τάχα δὲ οὕτω ζητητέον καὶ τό· . Εἰ δοκιμήν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ • λαλοῦντος Χριστοῦ; › Οἱονεὶ γὰρ καθ᾿ ἕκαστον ἀγιον • Χριστὸς εὑρίσκεται, καὶ γίνονται διὰ τὸν ἕνα Χρι- στὸν πολλοὶ Χριστοί, οἱ ἐκείνου μιμηταί, καὶ κατ' αὐτὸν εἰκόνα ὄντα Θεοῦ μεμορφωμένοι· ὅθεν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου φησί· « Μὴ ἄψησθε τῶν Χριστῶν μου. » Ο τοίνυν ἐδόξαμεν παρεληλυθέναι διηγούμε νοι τό, « Η χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, τοῦτο νῦν κατὰ τὸ ἐμπεσὸν ἀνεπτύξαμεν· ἅμα δὲ παρεστήσαμεν, ὅτι τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐστὶν ἡ φωνή· ἔτι δὲ καὶ διὰ τούτων μαρτυροῦντος τῷ ο Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. ρίαν. ᾿Απὸ Ἱεροσολύμων Ἰουδαῖοι, ὡς συγγενεῖς ἐν· τες τοῦ Βαπτιστοῦ, ἀπὸ γένους ἱερατικοῦ τυγχάνον- τος, ἱερεῖς πέμπουσι καὶ Λευΐτας πευσομένους, ὅστις ποτὲ εἴη ὁ Ἰωάννης. Ο δὲ λέγων τὸ, ε Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ πιν, 6. σε ORIGENIS B per se veritas, ipsa illa quae est substantialis, et, ut ita dicam, primum exemplar illius veritatis quæ in animabus inest rationis capacibus, a qua veritate veluti imagines illius impresse fuere spectantibus veritatem, non per Jesum Christum facta est, ne- que omnino per aliquem, sed a Deo. Quemadmo- dum eniin neque Sermo ille qui in principio erat apud Deum “, non est per aliquem ; neque sapien- tia illa, quam creavit initio viarum suarum Deus **, non est per aliquem : sic neque veritas illa est per aliquem. Verum quæ apud homines est veritas, per Jesum Christum facta est; verbi gratia, veritas quæ in Paulo inest cæterisque apostolis, per Jesum Christum facta est. Nec mirum est, si veritas cum sit una, multas quasi veritates ab illa dicamus dif- fluere. Vidit enim David ille propheta multas veri- tates, dicens ** : ‹ Veritates exquiret Dominus. ▸ Non enim unam exquirit veritatem veritatis ipsius Pater, sed multas, per quas servantur qui eas ha- bent. Simile vero quiddam huic orationi de veri- tate et veritatibus dictum invenimus de justitia et justitiis. Ipsa enim justitia quæ ex se est et substantialis, Christus est, ‹ qui factus est nobis sapientia a Deo, justitiaque, et sanctificatio, et redemptio * [perfecta]. » Ab illa autem justitia ea justitia formatur quæ in unoquoque inest, ita ut in his qui servantur, multæ fiant justitiæ; hanc ob causam etiam scriptum est : • Justus Dominus, et justitias dilexit : » sic enim in veris exemplari- bus et cateris traditionibus juxta Septuaginta et ipso Hebraico invenimus. Inspice vero num isto modo alia quoque, quæ Christus esse dicitur singu- lariter, pro proportione multiplicata, plurium nu- mero efferri possint; verbi gratia, Christus est vita nostra, quemadmodnın Servator ipse inquit *ª Ego sum vin, veritas et vita ; » et Apostolus : Quandocunque Christus manifestatus fuerit vita nostra, tunc et vos cum illo manifestabimini in gloria. › Rursus in Psalmis scriptum : • Melior misericordia tua super vitas. › Nam quia Christus in unoquoque inest vita, ideo multiplicantur vitæ ; fortassis isto modo et illud inquirendum: • Num experimentum quæritis ejus, qui in me loquitur Christus ? Ferme enim in unoquoque sancto Christus invenitur, et fiunt per unum Christum D multi Christi, illius imitatores, et transformati ad 48: C illius similitudinem, qui est imago Dei; unde per prophetam inquit Deus: Ne tetigeritis christos meos ". » Quod igitur in enarrando visi sumus prateriisse; nempe, • Gratia et veritas per Je- sum Christum facta est ", obiter nunc explicuimus, insuper ostendentes Joannis Baptistæ hanc esse vocem, adhuc etiam per hæc verba testimonium reddentis Filio Dei. Psal. x, 8. Joan. monium ". Ex Hierosolymis Judzi, ceu affines Ba- ptistæ, qui ex genere sacerdotali erat, sacerdotes mittunt, et Levitas interrogaturos, quis tandemn es- set Joannes. At ille dicens, • Non sum ego Clari- ts Joan. 1, 2. * Prov. v, 22. * Psal. xxx, 23. Cor. 1, 50. Coloss. 111, 4. Psal. LXII, !. 17. ibid. 19. Paral. XVI, 22; Psal. civ, 15. es Joan. ¦ I 4. Ηδη οὖν ἴδωμεν τὴν δευτέραν Ἰωάννου μαρτυ- 4. Jam ergo videamus secundum Joannis testi- 4. st 1 Cor. xuit, 5. (82) Τὸ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη. Legendum videtur, Ἡ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη.

Λ νης ἐντετύπωνται τοῖς φρονοῦσι τὴν ἀλήθειαν, οὐχὶ διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, οὐδ᾽ ὅλως διά τινος, ἀλλ' ὑπὸ Θεοῦ ἐγένετο· ὡς καὶ ὁ Λόγος οὐ διά τινος, ὁ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ ἡ σοφία ἣν ἔκτισεν ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ ὁ Θεὸς, οὐ διά τινος· οὕτως οὐδὲ ἡ ἀλή θεια διά τινος. Ἡ δὲ παρ' ἀνθρώποις ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο· οἷον ἡ ἐν Παύλῳ ἀλήθεια καὶ τοῖς ἀποστόλοις διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο. Καὶ οὐ θαυμαστὸν, μιᾶς οὔσης ἀληθείας, οἱονεὶ πολλὰς ἀπ' ἐκείνης λέγειν ἐῤῥυηκέναι. Οἶδε γοῦν ὁ προφή της Δαυΐδ πολλὰς ἀληθείας λέγων· « Αληθείας ἐκ- ζητεῖ Κύριος. » Οὐ γὰρ τὴν μίαν ἐκζητεῖ ἀλήθειαν ὁ πατὴρ αὐτῆς, ἀλλὰ τὰς πολλὰς, δι' ἃς σώζονται οἱ ἔχοντες αὐτάς. Τὸ δ' ὅμοιον τῷ περὶ τῆς ἀληθείας καὶ τῶν ἀληθειών λόγῳ, εὑρίσκομεν εἰρημένον περὶ δι καιοσύνης καὶ δικαιοσυνῶν. Τὸ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη (82) ἡ οὐσιώδης Χριστός ἐστιν, ο ὃς ἐγενήθη σοφία ἡμῖν ἀπὸ Θεοῦ, δικαιοσύνη τε καὶ ἁγιασμὸς, καὶ ἀπολύ τρωσις. » 'Απ' ἐκείνης δὲ τῆς δικαιοσύνης ἡ ἐν ἑκά- στη δικαιοσύνη τυποῦται, ὡς γίνεσθαι ἐν τοῖς σωζό μένοις πολλὰς δικαιοσύνας· διὸ καὶ γέγραπται· ε Ότι δίκαιος Κύριος, καὶ δικαιοσύνας ἠγάπησεν· › οὕτω γὰρ ἐν τοῖς ἀκριβέσιν ἀντιγράφοις εὕρομεν, καὶ ταῖς λοιπαῖς παρὰ τοὺς Ἑβδομήκοντα ἐκδόσεσι, καὶ τῷ Εβραϊκῷ. Ἐπίστησον δὲ εἰ δύναται ὁμοίως καὶ τὰ ἄλλα, ὅσα Χριστὸς εἶναι λέγεται ἐνικῶς, πληθυόμενα ἀνάλογον ὀνομάζεσθαι πληθυντικώς, οἷον Χριστές ἐστιν ἡ ζωὴ ἡμῶν, ὡς αὐτὸς ὁ Σωτήρ φησιν· « Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια, καὶ ἡ ζωή· » καὶ ὁ ᾿Από στόλος· « Όταν Χριστὸς φανερωθῇ ἡ ζωὴ ἡμῶν, τότε καὶ ὑμεῖς σὺν αὐτῷ φανερωθήσεσθε ἐν δόξῃ. Ἐν Ψαλμοῖς δὲ πάλιν ἀναγέγραπται· . Κρεῖττον τὸ Ελεός σου ὑπὲρ ζωάς, διὰ γὰρ τὸν ἐν ἑκάστῳ Χρι στὸν ὄντα ζωὴν πληθύονται αἱ ζωαί. Τάχα δὲ οὕτω ζητητέον καὶ τό· . Εἰ δοκιμήν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ • λαλοῦντος Χριστοῦ; › Οἱονεὶ γὰρ καθ᾿ ἕκαστον ἀγιον • Χριστὸς εὑρίσκεται, καὶ γίνονται διὰ τὸν ἕνα Χρι- στὸν πολλοὶ Χριστοί, οἱ ἐκείνου μιμηταί, καὶ κατ' αὐτὸν εἰκόνα ὄντα Θεοῦ μεμορφωμένοι· ὅθεν ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου φησί· « Μὴ ἄψησθε τῶν Χριστῶν μου. » Ο τοίνυν ἐδόξαμεν παρεληλυθέναι διηγούμε νοι τό, « Η χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐγένετο, τοῦτο νῦν κατὰ τὸ ἐμπεσὸν ἀνεπτύξαμεν· ἅμα δὲ παρεστήσαμεν, ὅτι τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐστὶν ἡ φωνή· ἔτι δὲ καὶ διὰ τούτων μαρτυροῦντος τῷ ο Υἱῷ τοῦ Θεοῦ. ρίαν. ᾿Απὸ Ἱεροσολύμων Ἰουδαῖοι, ὡς συγγενεῖς ἐν· τες τοῦ Βαπτιστοῦ, ἀπὸ γένους ἱερατικοῦ τυγχάνον- τος, ἱερεῖς πέμπουσι καὶ Λευΐτας πευσομένους, ὅστις ποτὲ εἴη ὁ Ἰωάννης. Ο δὲ λέγων τὸ, ε Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ πιν, 6. σε ORIGENIS B per se veritas, ipsa illa quae est substantialis, et, ut ita dicam, primum exemplar illius veritatis quæ in animabus inest rationis capacibus, a qua veritate veluti imagines illius impresse fuere spectantibus veritatem, non per Jesum Christum facta est, ne- que omnino per aliquem, sed a Deo. Quemadmo- dum eniin neque Sermo ille qui in principio erat apud Deum “, non est per aliquem ; neque sapien- tia illa, quam creavit initio viarum suarum Deus **, non est per aliquem : sic neque veritas illa est per aliquem. Verum quæ apud homines est veritas, per Jesum Christum facta est; verbi gratia, veritas quæ in Paulo inest cæterisque apostolis, per Jesum Christum facta est. Nec mirum est, si veritas cum sit una, multas quasi veritates ab illa dicamus dif- fluere. Vidit enim David ille propheta multas veri- tates, dicens ** : ‹ Veritates exquiret Dominus. ▸ Non enim unam exquirit veritatem veritatis ipsius Pater, sed multas, per quas servantur qui eas ha- bent. Simile vero quiddam huic orationi de veri- tate et veritatibus dictum invenimus de justitia et justitiis. Ipsa enim justitia quæ ex se est et substantialis, Christus est, ‹ qui factus est nobis sapientia a Deo, justitiaque, et sanctificatio, et redemptio * [perfecta]. » Ab illa autem justitia ea justitia formatur quæ in unoquoque inest, ita ut in his qui servantur, multæ fiant justitiæ; hanc ob causam etiam scriptum est : • Justus Dominus, et justitias dilexit : » sic enim in veris exemplari- bus et cateris traditionibus juxta Septuaginta et ipso Hebraico invenimus. Inspice vero num isto modo alia quoque, quæ Christus esse dicitur singu- lariter, pro proportione multiplicata, plurium nu- mero efferri possint; verbi gratia, Christus est vita nostra, quemadmodnın Servator ipse inquit *ª Ego sum vin, veritas et vita ; » et Apostolus : Quandocunque Christus manifestatus fuerit vita nostra, tunc et vos cum illo manifestabimini in gloria. › Rursus in Psalmis scriptum : • Melior misericordia tua super vitas. › Nam quia Christus in unoquoque inest vita, ideo multiplicantur vitæ ; fortassis isto modo et illud inquirendum: • Num experimentum quæritis ejus, qui in me loquitur Christus ? Ferme enim in unoquoque sancto Christus invenitur, et fiunt per unum Christum D multi Christi, illius imitatores, et transformati ad 48: C illius similitudinem, qui est imago Dei; unde per prophetam inquit Deus: Ne tetigeritis christos meos ". » Quod igitur in enarrando visi sumus prateriisse; nempe, • Gratia et veritas per Je- sum Christum facta est ", obiter nunc explicuimus, insuper ostendentes Joannis Baptistæ hanc esse vocem, adhuc etiam per hæc verba testimonium reddentis Filio Dei. Psal. x, 8. Joan. monium ". Ex Hierosolymis Judzi, ceu affines Ba- ptistæ, qui ex genere sacerdotali erat, sacerdotes mittunt, et Levitas interrogaturos, quis tandemn es- set Joannes. At ille dicens, • Non sum ego Clari- ts Joan. 1, 2. * Prov. v, 22. * Psal. xxx, 23. Cor. 1, 50. Coloss. 111, 4. Psal. LXII, !. 17. ibid. 19. Paral. XVI, 22; Psal. civ, 15. es Joan. ¦ I 4. Ηδη οὖν ἴδωμεν τὴν δευτέραν Ἰωάννου μαρτυ- 4. Jam ergo videamus secundum Joannis testi- 4. st 1 Cor. xuit, 5. (82) Τὸ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη. Legendum videtur, Ἡ γὰρ αὐτοδικαιοσύνη.

ὁ Χριστὸς, ο δι' αὐτοῦ τούτου ὁμολογίαν ἀληθείας πε- ποίηται, καὶ οὐχ, ὡς ἄν τις υπολάβοι, διὰ τὸ, « Οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστὸς, ο ηρνήσατο· οὐ γάρ ἐστιν ἄρνησις τὸ εἰς δόξαν Χριστοῦ λέγειν μὴ αὐτὸν εἶναι Χρι- στόν. Απαξ δὲ οἱ πεμφθέντες ἀπὸ Ἱεροσολύμων δε- ρεῖς καὶ Λευΐται, ἀκούσαντες τὸ μὴ εἶναι αὐτὸν τὸν προσδοκώμενον Χριστόν, πυνθάνονται περὶ τοῦ δευ τέρου ἐλπιζομένου παρ' αὐτοῖς τιμίου ὀνόματος Ἠλίου, εἰ αὐτὸς εἴη ἐκεῖνος. Λέγει δὲ μὴ τυγ χάνειν Ηλίας, πάλιν ὁμολογῶν διὰ τοῦ, « Οὐκ εἰμί, ο τὸ ἀληθές. Ἐπεὶ δὲ, πολλῶν προφητῶν γινομέ- νων ἐν Ἰσραὴλ, εἷς τις ὁ ὑπὸ Μωσέως προς φητευθεὶς ἐξαιρέτως προσεδοκᾶτο κατὰ τὸ φάσκον ῥητόν· ο Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος δ Θεὸς ἡμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν, ὡς ἐμέ· αὐτ τοῦ ἀκούσεσθε· καὶ ἔσται πᾶσα ἡ ψυχὴ, ἥτις ἂν Β μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσε- ται ἐκ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, τρίτον ἐρωτῶσιν οὐχὶ εἰ προφήτης εἴη, ἀλλ' εἰ ὁ προφήτης. Καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα ἐκείνων οὐκ ἐπὶ Χριστοῦ ταττόντων, ἀλλ᾽ οἰομένων ἕτερον παρὰ τὸν Χριστὸν αὐτὸν εἶναι, αὐτὸς γινώ- σκων τὸν οὗ πρόδρομός ἐστιν (ὅτι καὶ ὁ Χριστὸς καὶ ὁ προφήτης ἐστὶν ὁ προφητευθείς), φησίν· Οὐ· τάχα τό, ο Ναί, ν ἀποκρινάμενος, εἰ χωρὶς τοῦ ἄρθρου ερωτήκεισαν· οὐ γὰρ ἡγνόει προφήτης ὤν. Καὶ ἐν ταύταις ὅλαις ταῖς ἀποκρίσεσιν ἡ δευτέρα οὐδέπω τε- τέλεστα: μαρτυρία Ιωάννου, ἕως τοῖς αἰτοῦσιν ἀπό κρίσιν ἀπαγγελθησομένην τοῖς πέμψασιν, ἑαυτὸν ἀπὸ προφητικῆς κατήγγειλε φωνῆς, τῆς τοῦ Ἡσαΐου, οὔ- τως ἐχούσης· « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. μαρτυρία, καὶ τρίτη γίνεται πρὸς ἀπεσταλμένους ἐκ τῶν Φαρισαίων, καὶ βουλομένους τι μαθεῖν, τί δήποτε βαπτίζει, μήτε Χριστός, μήτε Ηλίας, μήτε ὁ προφή- της τυγχάνων, ἐν τῷ· ὁ Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέ σος δὲ ὑμῶν ἔστηκεν, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ὁ ὀπίσω μου ερχόμενος, οὗ οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω αυτ τοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος· ο ἢ μέρος τῆς δευ τέρας ἐστὶ καὶ τὸ ἀπαγγελλόμενον πρὸς τοὺς Φαρι- σαίους. Ἐγώ δ', ὅσον ἐκ τῆς λέξεως στοχάσασθαι, εἴποιμ᾽ ἂν τρίτην εἶναι μαρτυρίαν τὸν πρὸς τοὺς ἀποσταλέντας ἀπὸ τῶν Φαρισαίων λόγον. Παρατηρη- τέον μέντοιγε, ὅτι ἡ πρώτη μαρτυρία τὸ ἔνθεον τοῦ Σωτῆρος παρίστησιν· ἡ δὲ δευτέρα τὴν ὑπόνοιαν τῶν ασταζόντων, μήποτε Ιωάννης εἴη Χριστός, καθαιρεῖ· ἡ δὲ τρίτη τὴν ἀοράτως τοῖς ἀνθρώποις παρόντα κη- ούττει ὅσον οὐδέπω ἐλευσόμενον. Πρὶν δὲ τῶν ἑξῆς μαρτυριών, καθ᾿ ἂς δεικνύμενος μαρτυρεῖται, ἑκά- την λέξιν ἴδωμεν τῆς δευτέρας, καὶ τρίτης μαρτυ- είας, τοῦτο πρῶτον ἐπιτηρήσαντες, ὅτι δύο ἀποστολαί γίνονται πρὸς τὸν Βαπτιστήν, μία μὲν ι ἀπὸ Ἱερο- σολύμων, ὑπὸ Ἰουδαίων πεμπόντων ο ἱερεῖς καὶ Λευίτας, ἵνα ἐρωτήσωσιν αὐτόν· Σὺ τίς εἶ; » ἑτέρα δὲ Φαρισαίων ἀποστελλόντων, καὶ πρὸς τὴν γεγενημένην σε COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A slus ", » veritatis confessionen edidit, nec, ut aliquis suspicari posset, per hæc verba, ‹ Non sum ego Christus, negavit; neque enim negatio est, ad Christi gloriam dicere se non esse Christum. Cæterum cum audissent qui missi fuerant ex Hiero- solymorum urbe sacerdotes et Levitæ, ipsum non esse Christum exspectatum, de secundo qui spera- batur [nempe Elia], cujus nomen magni apud ipsos fiebat, percunctantur rum ipse ille esset. Quo di- cente se non esse Eliain, rursus dicendo, • Non sum ", » fatetur verum. Quoniam vero prophete multi cum essent in Israel, unus quispiam præcipue exspectabatur prophetatus a Mose, juxta verbum illud dicens $7 : • Prophetam vobis suscitabit Dom minus Deus noster ex fratribus vestris, sicut me : ipsum audite; et omnis anima, quæ non au- ss Joan. f, 20. " ibid. 26, 27, s6 ibil. 21. ibid. 19. C dierit prophetam illum, ex populo suo extermina- bitur; › tertio interrogant non si propheta esset, sed an propheta ille. Et hoc non ponentibus illis nomen de Christo, sed alterum esse ipsum præter Christum existimantibus, ipse cognoscens illam, cujus præcursor est (nempe quod Christus est, quod propheta est ille prophetatus), respondet, • Non 88, › responsurus fortasse, ‹ Næ › {quæ vox est assentientis], si absque articulo interrogassent, cum non ignoraret se prophetam exsistere. In omni- bus bis etiam responsionibus secundum Joannis testimonium non absolutum fuit, donec petentibus responsionem renuntiandamn his qui eos miserant, seipsun e voce prophetica Isaiæ manifestavit, quas sic sese babet: ‹ Vox clamantis in deserto : Pa- rate viam Domini ". › sit secundum testimonium, et tertium incipiat ad eos qui miserant ex Pharisæis, et volentes intelli- gere cur tandem baptizaret ", cun neque Christus, neque Elias, neque propheta exsisteret, in illis verbis : ‹ Ego baptizo in aqua: sed in medio vestruin stat quem vos nescitis. Ipse est, qui post me veniens, ante me factus est; cujus non sum ego dignus, ut solvam corrigiam ejus calceamenti; » an pars secundi testimonii sit responsio ad Pharismos. Verum ego, quantum conjectare ex lectione valeo, dicturus sum tertium testimonium esse responsi D nem ad eos qui missi fuerant ex Plarisæis. Obser vandum insuper quod primum testimonium divini- tatem Servatoris demonstrat; alterum suspicionem ambigentium, num forte Joannes esset Christus, purgat; tertium invisibiliter hominibus præsentem prædicat illico venturum. Verum ante testimonia sequentia, ex quibus qui demonstratur, testimo- nium accipit, videamus singulas dictiones secundi et tertii testimonii : hoc primum observantes, duas legationes fieri ad Baptistam, alteram ex Hieroso- lymis › a Judæis mittentibus sacerdotes et Levi- las, ut interrogarent eum : Tu quis es 69? , alte Deut. xviii, 18, 19. Joan. 1, 21. “ Isa. XL, 3; Joan. 1, 25. Joan. 1, 23. 5. Αξιον δὲ ζητῆσαι πότερον τετέλεσται ἡ δευτέρα 5. Quæsitu autem dignum est utrum absolutum

ὁ Χριστὸς, ο δι' αὐτοῦ τούτου ὁμολογίαν ἀληθείας πε- ποίηται, καὶ οὐχ, ὡς ἄν τις υπολάβοι, διὰ τὸ, « Οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστὸς, ο ηρνήσατο· οὐ γάρ ἐστιν ἄρνησις τὸ εἰς δόξαν Χριστοῦ λέγειν μὴ αὐτὸν εἶναι Χρι- στόν. Απαξ δὲ οἱ πεμφθέντες ἀπὸ Ἱεροσολύμων δε- ρεῖς καὶ Λευΐται, ἀκούσαντες τὸ μὴ εἶναι αὐτὸν τὸν προσδοκώμενον Χριστόν, πυνθάνονται περὶ τοῦ δευ τέρου ἐλπιζομένου παρ' αὐτοῖς τιμίου ὀνόματος Ἠλίου, εἰ αὐτὸς εἴη ἐκεῖνος. Λέγει δὲ μὴ τυγ χάνειν Ηλίας, πάλιν ὁμολογῶν διὰ τοῦ, « Οὐκ εἰμί, ο τὸ ἀληθές. Ἐπεὶ δὲ, πολλῶν προφητῶν γινομέ- νων ἐν Ἰσραὴλ, εἷς τις ὁ ὑπὸ Μωσέως προς φητευθεὶς ἐξαιρέτως προσεδοκᾶτο κατὰ τὸ φάσκον ῥητόν· ο Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος δ Θεὸς ἡμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν, ὡς ἐμέ· αὐτ τοῦ ἀκούσεσθε· καὶ ἔσται πᾶσα ἡ ψυχὴ, ἥτις ἂν Β μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσε- ται ἐκ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ, τρίτον ἐρωτῶσιν οὐχὶ εἰ προφήτης εἴη, ἀλλ' εἰ ὁ προφήτης. Καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα ἐκείνων οὐκ ἐπὶ Χριστοῦ ταττόντων, ἀλλ᾽ οἰομένων ἕτερον παρὰ τὸν Χριστὸν αὐτὸν εἶναι, αὐτὸς γινώ- σκων τὸν οὗ πρόδρομός ἐστιν (ὅτι καὶ ὁ Χριστὸς καὶ ὁ προφήτης ἐστὶν ὁ προφητευθείς), φησίν· Οὐ· τάχα τό, ο Ναί, ν ἀποκρινάμενος, εἰ χωρὶς τοῦ ἄρθρου ερωτήκεισαν· οὐ γὰρ ἡγνόει προφήτης ὤν. Καὶ ἐν ταύταις ὅλαις ταῖς ἀποκρίσεσιν ἡ δευτέρα οὐδέπω τε- τέλεστα: μαρτυρία Ιωάννου, ἕως τοῖς αἰτοῦσιν ἀπό κρίσιν ἀπαγγελθησομένην τοῖς πέμψασιν, ἑαυτὸν ἀπὸ προφητικῆς κατήγγειλε φωνῆς, τῆς τοῦ Ἡσαΐου, οὔ- τως ἐχούσης· « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. μαρτυρία, καὶ τρίτη γίνεται πρὸς ἀπεσταλμένους ἐκ τῶν Φαρισαίων, καὶ βουλομένους τι μαθεῖν, τί δήποτε βαπτίζει, μήτε Χριστός, μήτε Ηλίας, μήτε ὁ προφή- της τυγχάνων, ἐν τῷ· ὁ Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέ σος δὲ ὑμῶν ἔστηκεν, ὃν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ὁ ὀπίσω μου ερχόμενος, οὗ οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω αυτ τοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος· ο ἢ μέρος τῆς δευ τέρας ἐστὶ καὶ τὸ ἀπαγγελλόμενον πρὸς τοὺς Φαρι- σαίους. Ἐγώ δ', ὅσον ἐκ τῆς λέξεως στοχάσασθαι, εἴποιμ᾽ ἂν τρίτην εἶναι μαρτυρίαν τὸν πρὸς τοὺς ἀποσταλέντας ἀπὸ τῶν Φαρισαίων λόγον. Παρατηρη- τέον μέντοιγε, ὅτι ἡ πρώτη μαρτυρία τὸ ἔνθεον τοῦ Σωτῆρος παρίστησιν· ἡ δὲ δευτέρα τὴν ὑπόνοιαν τῶν ασταζόντων, μήποτε Ιωάννης εἴη Χριστός, καθαιρεῖ· ἡ δὲ τρίτη τὴν ἀοράτως τοῖς ἀνθρώποις παρόντα κη- ούττει ὅσον οὐδέπω ἐλευσόμενον. Πρὶν δὲ τῶν ἑξῆς μαρτυριών, καθ᾿ ἂς δεικνύμενος μαρτυρεῖται, ἑκά- την λέξιν ἴδωμεν τῆς δευτέρας, καὶ τρίτης μαρτυ- είας, τοῦτο πρῶτον ἐπιτηρήσαντες, ὅτι δύο ἀποστολαί γίνονται πρὸς τὸν Βαπτιστήν, μία μὲν ι ἀπὸ Ἱερο- σολύμων, ὑπὸ Ἰουδαίων πεμπόντων ο ἱερεῖς καὶ Λευίτας, ἵνα ἐρωτήσωσιν αὐτόν· Σὺ τίς εἶ; » ἑτέρα δὲ Φαρισαίων ἀποστελλόντων, καὶ πρὸς τὴν γεγενημένην σε COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A slus ", » veritatis confessionen edidit, nec, ut aliquis suspicari posset, per hæc verba, ‹ Non sum ego Christus, negavit; neque enim negatio est, ad Christi gloriam dicere se non esse Christum. Cæterum cum audissent qui missi fuerant ex Hiero- solymorum urbe sacerdotes et Levitæ, ipsum non esse Christum exspectatum, de secundo qui spera- batur [nempe Elia], cujus nomen magni apud ipsos fiebat, percunctantur rum ipse ille esset. Quo di- cente se non esse Eliain, rursus dicendo, • Non sum ", » fatetur verum. Quoniam vero prophete multi cum essent in Israel, unus quispiam præcipue exspectabatur prophetatus a Mose, juxta verbum illud dicens $7 : • Prophetam vobis suscitabit Dom minus Deus noster ex fratribus vestris, sicut me : ipsum audite; et omnis anima, quæ non au- ss Joan. f, 20. " ibid. 26, 27, s6 ibil. 21. ibid. 19. C dierit prophetam illum, ex populo suo extermina- bitur; › tertio interrogant non si propheta esset, sed an propheta ille. Et hoc non ponentibus illis nomen de Christo, sed alterum esse ipsum præter Christum existimantibus, ipse cognoscens illam, cujus præcursor est (nempe quod Christus est, quod propheta est ille prophetatus), respondet, • Non 88, › responsurus fortasse, ‹ Næ › {quæ vox est assentientis], si absque articulo interrogassent, cum non ignoraret se prophetam exsistere. In omni- bus bis etiam responsionibus secundum Joannis testimonium non absolutum fuit, donec petentibus responsionem renuntiandamn his qui eos miserant, seipsun e voce prophetica Isaiæ manifestavit, quas sic sese babet: ‹ Vox clamantis in deserto : Pa- rate viam Domini ". › sit secundum testimonium, et tertium incipiat ad eos qui miserant ex Pharisæis, et volentes intelli- gere cur tandem baptizaret ", cun neque Christus, neque Elias, neque propheta exsisteret, in illis verbis : ‹ Ego baptizo in aqua: sed in medio vestruin stat quem vos nescitis. Ipse est, qui post me veniens, ante me factus est; cujus non sum ego dignus, ut solvam corrigiam ejus calceamenti; » an pars secundi testimonii sit responsio ad Pharismos. Verum ego, quantum conjectare ex lectione valeo, dicturus sum tertium testimonium esse responsi D nem ad eos qui missi fuerant ex Plarisæis. Obser vandum insuper quod primum testimonium divini- tatem Servatoris demonstrat; alterum suspicionem ambigentium, num forte Joannes esset Christus, purgat; tertium invisibiliter hominibus præsentem prædicat illico venturum. Verum ante testimonia sequentia, ex quibus qui demonstratur, testimo- nium accipit, videamus singulas dictiones secundi et tertii testimonii : hoc primum observantes, duas legationes fieri ad Baptistam, alteram ex Hieroso- lymis › a Judæis mittentibus sacerdotes et Levi- las, ut interrogarent eum : Tu quis es 69? , alte Deut. xviii, 18, 19. Joan. 1, 21. “ Isa. XL, 3; Joan. 1, 25. Joan. 1, 23. 5. Αξιον δὲ ζητῆσαι πότερον τετέλεσται ἡ δευτέρα 5. Quæsitu autem dignum est utrum absolutum

Β ἀπόκρισιν τοῖς ἱερεῦσι καὶ Λευίταις ἐπαπορούντων. Παρατήρει τοίνυν, πῶς κατὰ τὸ ἱερατικὸν καὶ Λευίτι κὸν πρόσωπόν ἐστι μεθ᾿ ἡμερότητος λεγόμενα καὶ φιλομαθείας, τό, « Σὺ τίς εἶ; » καὶ τὸ, « Τί οὖν; σὺ Ἠλίας εἶ; ν καὶ τὸ, « Ο προφήτης ἆρα εἶ σύ;» καὶ ἐπὶ τούτοις· « Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν ταῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περί σεαυτοῦ; » Οὐδὲν γὰρ αὔθαδες οὐδὲ θρασὺ ἐν τῇ τούτων ἐστὶ πεύσει, ἀλλὰ πάντα ἁρμόττοντα ἀκριβέσι θεραπευταῖς Θεοῦ. Οἱ δὲ ἀπὸ τῶν Φαρισαίων ἀποστειλάμενοι, οὐδὲν περιεργα- σαμένων πρὸς τὰ εἰρημένα τῶν Λευϊτῶν καὶ ἱερέων, οἱονεὶ ὑβριστικὰς καὶ ἀπανθρωποτέρας προσάγουσι τῷ Βαπτιστῇ φωνὰς διὰ τοῦ· . Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης : Καὶ σχεδὸν οὐ μαθεῖν βουλόμενοι, ὡς οἱ προειρημέ νοι ἱερεῖς καὶ Λευῖται ἀποστέλλουσιν, ἀλλὰ κωλῦσαι ἀπὸ τοῦ βαπτίζειν· ἴσως οιόμενοι οὐδενὸς ἑτέρου έρ γον τυγχάνειν τὸ βαπτίζειν ἢ Χριστοῦ, καὶ Ἠλίου, καὶ τοῦ προφήτου. Καὶ πανταχοῦ ἐπιμέλειαν τὸν ἀκρι βῶς ἐντευξόμενον τῇ Γραφῇ ποιητέον, τηρεῖν ἀναγ- καίου ὄντος τὰ λεγόμενα ὑπὸ τίνων, καὶ πότε λέγε- ται, ἵνα εὑρίσκωμεν τὸ τοῖς προσώποις ἁρμοζόντως περιτεθεῖσθαι λόγους δι᾿ ὅλων τῶν ἁγίων βιβλίων. , ἱερεῖς καὶ Λευΐτας, ἵνα ἐρωτήσωσιν αὐτόν· Σὺ τις εἶ; Καὶ ὡμολόγησε, καὶ οὐκ ἠρνήσατο· καὶ ὡμο λόγησεν, ὅτι Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστός. Καὶ τίνας ἐχρῆν πρεσβύτας πεπέμφθαι πρὸς τὸν Ἰωάννην ἀπὸ Ἰουδαίων, καὶ πόθεν, ἢ τοὺς διαφέρειν νενομισμένους κατ' ἐκλογὴν Θεοῦ ἀπὸ τοῦ ἐξειλεγμένου παρὰ πᾶσαν τὴν λεγομένην γῆν ἀγαθὴν τόπου Ἱεροσολύμων, ἔνθα ὁ ναὸς ἦν τοῦ Θεοῦ; Ἰωάννου μὲν οὖν μετὰ τοσαύτης πυνθάνονται τιμῆς· περὶ Χριστοῦ δὲ οὐδὲν τοιοῦτον ἀναγέγραπται γεγονέναι ὑπὸ Ἰουδαίων· ἀλλ᾿ ὥσπερ Ἰουδαῖοι προς Ἰωάννην ποιοῦσι, τοῦτο Ἰωάννης πρὸς Χριστὸν διὰ τῶν ἰδίων μαθητών πυνθανόμενος • Σὺ εἶ ὁ ἐρχόμενος, ἢ ἕτερον προσδοκῶμεν; » Καὶ Ιωάννης μὲν πρὸς τοὺς ἐληλυθότας ὁμολογήσας καὶ μὴ ἀρνησάμενος ὕστερον τό, « Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἀποφαίνεται· Χριστὸς δὲ τὴν ἀπόκρισιν ποιεῖται, ὡς μείζονα την μαρτυρίαν Ἰωάννου ἔχων λόγοις καὶ ἔργοις φάσκων· . Πορευθέντες ἀπαγγεί σε λατε Ιωάννῃ ἃ βλέπετε καὶ ἀκούετε· τυφλοὶ ἀναβλέ. πουσι, χωλοὶ περιπατοῦσι, λεπροί καθαρίζονται, κω φοὶ ἀκούουσι, πτωχοὶ εὐαγγελίζονται· περὶ ὧν εὖ- καιρότερον, Θεοῦ διδόντος, ἐν τοῖς οἰκείοις διαληψό μεθα τόποις. Ισως δ' ἂν οὐκ ἀλόγως τις επιστήσει, τί δήποτε τῶν ἱερέων καὶ Λευϊτῶν πυνθανομένων Ἰωάννου οὐχὶ, εἰ αὐτὸς εἴη ὁ Χριστὸς, ἀλλά, Σύ τίς εἶ ; » ἀποκρίνεται ὁ Βαπτιστὴς οὐχ ὅπερ ἐχρῆν πρὸς τὸ, « Σὺ τίς εἶ ; — Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρή μῳ, » ἀλλ' ὅπερ οἰκείως ἂν ἐλέγετο εἰ ἦσαν πυθό μενοι· Σὺ εἶ ὁ Χριστός; "Ηρμοσε γὰρ πρὸς τὸ, Σὺ εἶ ὁ Χριστός; τό, « Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστός ο πρὸς δὲ τὸ, ο Σὺ τίς εἶ; ο τό, « Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ • σε ORIGENIS ram a Pharisais mittentibus, atque praeter factam responsionem sacerdotibus et Levitis, dubia mo- ventibus. Observa ergo quomodo propter personam sacratam et Leviticam, cum inansuetudine atque discendi aviditate dicuntur ea verba : « Tu quis es? » et illud : • Quid ergo ? Elias es tu? » et illud : • Numn propheta ille es tu? et ad hæc : • Quis es, ut responsum demus his, qui miserunt nos? quid dicis de te ipso " ? » Neque enim quidquam præfractum temerariumve inest in horum interro- gatione, sed omnia convenientia veris Dei cultoribus. Cum contra qui missi fuerant a Phari- seis, Levitis alioqui et sacerdotibus, minime anxie disquirentibus ea quæ dicta fuerant, vocibus veluti contumeliosis et inhumanioribus cum Baptista agunt, per illud “ : : Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque ille propheta? › Et fere non intelligere volentes, veluti prædicti Lo. vitæ et sacerdotes, hi mittunt, sed prohibere vo- lentes a baptizando; cam fortassis existimarent ad nullum alium pertinere baptizare quam að Chri- stum, vel ad Eliam, vel ad prophetam. Jam qui accurate Scripturam legere voluerit, diligentiam is adhibeat oportet, observare necessarium cum sit quæ dicuntur, a quibus et quando dicuntur, ut per fotos sanctos libros inveniamus personis apte tributum sermonem. A C tes et Levitas, ut interrogarent eum : Tu quis es? Et confessus est, et non negavit : et confessus est : Non sum ego ille Christus ". Quos mittere legatos ad Joannem Judæi debebant, et unde, nisi eos qui præ- cellere existimabantur, et ab Hierosclymorum loco super omnem terrain bonain celebrato, ubi tem- plum erat Dei? Joanneın itaque tanto cum honore interrogant. De Christo vero nihil tale Judæos fe- cisse scriptum est. Sed quod Judæi erga Joannem faciunt, hoc Joannes erga Christum fecit, per suos discipulos interrogans : « Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? › Et Joannes quidem ad eos qui venerant, confessus cum fuisset et non negas- set, subinde illud • Ego vos clamantis in de- serto, › enuntiat; Christus vero, tanquam qui ma- jus testimonium quam Joannes haberet, respon- sionem facit sermonibus et operibus, dicens : • Ite, et renuntiate Joanni quæ auditis et videlis : D cæci visum recipiunt, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, pauperes lætum acci- piunt Evangelii nuntium ; » de quibus commodius, Leo dante, in suis disputabimus locis. Fortasse autem non sine causa quis instaret, cur tandem sacerdotibus et Levitis interrogantibus Joannem, non si ipse esset Christus, sed, « Tu quis es?re spondet Baptista non id quod par erat ad illud, ‹ Tu quis es ?>—«Ego vox clamantis in deserto, » sed quod apte dictum fuisset, si interrogassent, Tu es Christus? Conveniebat enim ad illud: Es tu ille Christus? illud:c Ego non sum Christus ; » ad illud vero : « Tu quis es? Ego vox clamantis * Joan. 1, 21, 22. ibid. 25. es ibid. 19, 20. Matth. xɩ, 3. Joan. X1, 23. ** Matth. x1, 4, 5. 6. Τότε ἀπέστειλαν οἱ Ἰουδαῖοι ἐξ Ἱεροσολύμων 6. Tunc miserunt Judæi ab Hierosolymis sacerdo-

Β ἀπόκρισιν τοῖς ἱερεῦσι καὶ Λευίταις ἐπαπορούντων. Παρατήρει τοίνυν, πῶς κατὰ τὸ ἱερατικὸν καὶ Λευίτι κὸν πρόσωπόν ἐστι μεθ᾿ ἡμερότητος λεγόμενα καὶ φιλομαθείας, τό, « Σὺ τίς εἶ; » καὶ τὸ, « Τί οὖν; σὺ Ἠλίας εἶ; ν καὶ τὸ, « Ο προφήτης ἆρα εἶ σύ;» καὶ ἐπὶ τούτοις· « Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν ταῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περί σεαυτοῦ; » Οὐδὲν γὰρ αὔθαδες οὐδὲ θρασὺ ἐν τῇ τούτων ἐστὶ πεύσει, ἀλλὰ πάντα ἁρμόττοντα ἀκριβέσι θεραπευταῖς Θεοῦ. Οἱ δὲ ἀπὸ τῶν Φαρισαίων ἀποστειλάμενοι, οὐδὲν περιεργα- σαμένων πρὸς τὰ εἰρημένα τῶν Λευϊτῶν καὶ ἱερέων, οἱονεὶ ὑβριστικὰς καὶ ἀπανθρωποτέρας προσάγουσι τῷ Βαπτιστῇ φωνὰς διὰ τοῦ· . Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης : Καὶ σχεδὸν οὐ μαθεῖν βουλόμενοι, ὡς οἱ προειρημέ νοι ἱερεῖς καὶ Λευῖται ἀποστέλλουσιν, ἀλλὰ κωλῦσαι ἀπὸ τοῦ βαπτίζειν· ἴσως οιόμενοι οὐδενὸς ἑτέρου έρ γον τυγχάνειν τὸ βαπτίζειν ἢ Χριστοῦ, καὶ Ἠλίου, καὶ τοῦ προφήτου. Καὶ πανταχοῦ ἐπιμέλειαν τὸν ἀκρι βῶς ἐντευξόμενον τῇ Γραφῇ ποιητέον, τηρεῖν ἀναγ- καίου ὄντος τὰ λεγόμενα ὑπὸ τίνων, καὶ πότε λέγε- ται, ἵνα εὑρίσκωμεν τὸ τοῖς προσώποις ἁρμοζόντως περιτεθεῖσθαι λόγους δι᾿ ὅλων τῶν ἁγίων βιβλίων. , ἱερεῖς καὶ Λευΐτας, ἵνα ἐρωτήσωσιν αὐτόν· Σὺ τις εἶ; Καὶ ὡμολόγησε, καὶ οὐκ ἠρνήσατο· καὶ ὡμο λόγησεν, ὅτι Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστός. Καὶ τίνας ἐχρῆν πρεσβύτας πεπέμφθαι πρὸς τὸν Ἰωάννην ἀπὸ Ἰουδαίων, καὶ πόθεν, ἢ τοὺς διαφέρειν νενομισμένους κατ' ἐκλογὴν Θεοῦ ἀπὸ τοῦ ἐξειλεγμένου παρὰ πᾶσαν τὴν λεγομένην γῆν ἀγαθὴν τόπου Ἱεροσολύμων, ἔνθα ὁ ναὸς ἦν τοῦ Θεοῦ; Ἰωάννου μὲν οὖν μετὰ τοσαύτης πυνθάνονται τιμῆς· περὶ Χριστοῦ δὲ οὐδὲν τοιοῦτον ἀναγέγραπται γεγονέναι ὑπὸ Ἰουδαίων· ἀλλ᾿ ὥσπερ Ἰουδαῖοι προς Ἰωάννην ποιοῦσι, τοῦτο Ἰωάννης πρὸς Χριστὸν διὰ τῶν ἰδίων μαθητών πυνθανόμενος • Σὺ εἶ ὁ ἐρχόμενος, ἢ ἕτερον προσδοκῶμεν; » Καὶ Ιωάννης μὲν πρὸς τοὺς ἐληλυθότας ὁμολογήσας καὶ μὴ ἀρνησάμενος ὕστερον τό, « Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἀποφαίνεται· Χριστὸς δὲ τὴν ἀπόκρισιν ποιεῖται, ὡς μείζονα την μαρτυρίαν Ἰωάννου ἔχων λόγοις καὶ ἔργοις φάσκων· . Πορευθέντες ἀπαγγεί σε λατε Ιωάννῃ ἃ βλέπετε καὶ ἀκούετε· τυφλοὶ ἀναβλέ. πουσι, χωλοὶ περιπατοῦσι, λεπροί καθαρίζονται, κω φοὶ ἀκούουσι, πτωχοὶ εὐαγγελίζονται· περὶ ὧν εὖ- καιρότερον, Θεοῦ διδόντος, ἐν τοῖς οἰκείοις διαληψό μεθα τόποις. Ισως δ' ἂν οὐκ ἀλόγως τις επιστήσει, τί δήποτε τῶν ἱερέων καὶ Λευϊτῶν πυνθανομένων Ἰωάννου οὐχὶ, εἰ αὐτὸς εἴη ὁ Χριστὸς, ἀλλά, Σύ τίς εἶ ; » ἀποκρίνεται ὁ Βαπτιστὴς οὐχ ὅπερ ἐχρῆν πρὸς τὸ, « Σὺ τίς εἶ ; — Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρή μῳ, » ἀλλ' ὅπερ οἰκείως ἂν ἐλέγετο εἰ ἦσαν πυθό μενοι· Σὺ εἶ ὁ Χριστός; "Ηρμοσε γὰρ πρὸς τὸ, Σὺ εἶ ὁ Χριστός; τό, « Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ ὁ Χριστός ο πρὸς δὲ τὸ, ο Σὺ τίς εἶ; ο τό, « Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ • σε ORIGENIS ram a Pharisais mittentibus, atque praeter factam responsionem sacerdotibus et Levitis, dubia mo- ventibus. Observa ergo quomodo propter personam sacratam et Leviticam, cum inansuetudine atque discendi aviditate dicuntur ea verba : « Tu quis es? » et illud : • Quid ergo ? Elias es tu? » et illud : • Numn propheta ille es tu? et ad hæc : • Quis es, ut responsum demus his, qui miserunt nos? quid dicis de te ipso " ? » Neque enim quidquam præfractum temerariumve inest in horum interro- gatione, sed omnia convenientia veris Dei cultoribus. Cum contra qui missi fuerant a Phari- seis, Levitis alioqui et sacerdotibus, minime anxie disquirentibus ea quæ dicta fuerant, vocibus veluti contumeliosis et inhumanioribus cum Baptista agunt, per illud “ : : Quid ergo baptizas, si tu non es Christus, neque Elias, neque ille propheta? › Et fere non intelligere volentes, veluti prædicti Lo. vitæ et sacerdotes, hi mittunt, sed prohibere vo- lentes a baptizando; cam fortassis existimarent ad nullum alium pertinere baptizare quam að Chri- stum, vel ad Eliam, vel ad prophetam. Jam qui accurate Scripturam legere voluerit, diligentiam is adhibeat oportet, observare necessarium cum sit quæ dicuntur, a quibus et quando dicuntur, ut per fotos sanctos libros inveniamus personis apte tributum sermonem. A C tes et Levitas, ut interrogarent eum : Tu quis es? Et confessus est, et non negavit : et confessus est : Non sum ego ille Christus ". Quos mittere legatos ad Joannem Judæi debebant, et unde, nisi eos qui præ- cellere existimabantur, et ab Hierosclymorum loco super omnem terrain bonain celebrato, ubi tem- plum erat Dei? Joanneın itaque tanto cum honore interrogant. De Christo vero nihil tale Judæos fe- cisse scriptum est. Sed quod Judæi erga Joannem faciunt, hoc Joannes erga Christum fecit, per suos discipulos interrogans : « Tu es qui venturus es, an alium exspectamus? › Et Joannes quidem ad eos qui venerant, confessus cum fuisset et non negas- set, subinde illud • Ego vos clamantis in de- serto, › enuntiat; Christus vero, tanquam qui ma- jus testimonium quam Joannes haberet, respon- sionem facit sermonibus et operibus, dicens : • Ite, et renuntiate Joanni quæ auditis et videlis : D cæci visum recipiunt, claudi ambulant, leprosi mundantur, surdi audiunt, pauperes lætum acci- piunt Evangelii nuntium ; » de quibus commodius, Leo dante, in suis disputabimus locis. Fortasse autem non sine causa quis instaret, cur tandem sacerdotibus et Levitis interrogantibus Joannem, non si ipse esset Christus, sed, « Tu quis es?re spondet Baptista non id quod par erat ad illud, ‹ Tu quis es ?>—«Ego vox clamantis in deserto, » sed quod apte dictum fuisset, si interrogassent, Tu es Christus? Conveniebat enim ad illud: Es tu ille Christus? illud:c Ego non sum Christus ; » ad illud vero : « Tu quis es? Ego vox clamantis * Joan. 1, 21, 22. ibid. 25. es ibid. 19, 20. Matth. xɩ, 3. Joan. X1, 23. ** Matth. x1, 4, 5. 6. Τότε ἀπέστειλαν οἱ Ἰουδαῖοι ἐξ Ἱεροσολύμων 6. Tunc miserunt Judæi ab Hierosolymis sacerdo-

ἐρήμῳ. » Λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο, ὅτι, ὡς εἰκὸς, ἑώρα ἀπὸ τῆς πεύσεως τὸ εὐλαβὲς τῶν ἱερέων καὶ Λευϊτῶν, ἐμφαινόντων μὲν ὑπόνοιαν ὑπολήψεως, μήποτ' εἴη βαπτίζων Χριστός, γυμνότερον δὲ ὀνομάσαι τοῦτο ὑπὲρ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι προπετεῖς φυλαττομένων. Ὅθεν εὐλόγως ὑπὲρ τοῦ πᾶσαν ὑπόνοιαν αὐτῶν πρῶ τον περιαιρεθῆναι ψευδῆ τὴν περὶ ἑαυτοῦ, εἶθ' οὔ πως παραστῆσαι τὸ ἀληθὲς, τὸ οὐκ εἶναι Χριστὸς πρὸ πάντων ἀποφαίνεται. Δηλοῖ δὲ τὸ τοιοῦτόν τι αὐτοὺς ὑπονενοηκέναι ἡ δευτέρα ερώτησις, καὶ ἔτι ἡ τρίτη. Ἐπεὶ γὰρ καὶ δεύτερον τῇ τιμῇ ἐλπιζόμενον μὲν καὶ μετὰ Χριστὸν αὐτοῖς τετιμημένον Ηλίαν εἶναι ὑπελάμβανον, ἀποφαινομένου τοῦ Ἰωάννου ὡς οὐκ εἴη ὁ Χριστὸς, ἠρώτησαν· ο Τί οὖν; σὺ Ἠλίας εἴ; Καὶ εἶπεν· Οὐκ εἰμὶ. » Τὸ τρίτον εἰ αὐτὸς εἴη ὁ προφήτης βούλονται μαθεῖν· οὗ ἀποκριναμένου το, Β • Ού, ο οὐκέτι ἔχοντες ἰδικῶς ὄνομα ἐλπιζομένου ἐπιδη- μήσειν αὐτοῖς εἰπεῖν, φασί· ι Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περὶ σεαυ τοῦ; › τοῦτο δηλοῦντες· Ταῦτα μὲν οὐκ εἶ, ἅπερ ἐλπιζόμενα τῷ Ἰσραήλ παρέσεσθαι προσδοκᾶται· ὅπις δὲ ὧν βαπτίζεις, οὐκ ἴσμεν. Διόπερ τοῦτο ἡμᾶς δίδαξον, ἵν᾿ ἔχωμεν ἀπαγγεῖλαι τοῖς ἡμᾶς διὰ τοῦτο πέμψασι πρὸς σέ. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο ἐχόμενον τῶν προκειμένων προσθήσομεν, ὅτι ὁ καιρὸς τῆς Χρι στοῦ ἐπιδημίας ἔσαινε τὸν λαὸν, ἤδη πως ἐνεστηκώς περὶ τὰ ἔτη τὰ ἀπὸ τῆς γενέσεως τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ὀλίγῳ ἀνωτέρω μέχρι τῆς ἀναδείξεως τοῦ κηρύγμα τις. Διόπερ, ὡς εἰκὸς, τῶν Γραμματέων καὶ νομικῶν τὸν ἐλπιζόμενον, ἀπὸ τῶν θείων Γραφών καταγα γόντων αὐτοῦ τὸν χρόνον, ἤδη προσδοκώντων, ἐπ- εφύησαν (83) Θευδᾶς, οὐκ ὀλίγον πλῆθος, ὡς ὁ Χρι στός, οἶμαι, συναγαγών, καὶ ο μετ' ἐκεῖνον Ἰούδας ὁ Γαλιλαῖος ἐν ταῖς τῆς ἀπογραφῆς ἡμέραις. » Εἰκὸς ὤν, θερμότερον τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας προσδοκω μένης καὶ λαλουμένης, Ἰουδαῖοι ἀπὸ Ἱεροσολύμων τοὺς ἱερεῖς καὶ Λευΐτας πέμπουσι πρὸς τὸν Ἰωάννην, διὰ τοῦ· « Σὺ τίς εἶ; » μαθεῖν βουλόμενοι εἰ αὐτὸς Χριστὸς εἶναι ὁμολογήσει. εἶ; Καὶ λέγει· Οὐκ εἰμί. Τίς οὐκ ἂν ζητήσαι τῶν ἀκουόντων Ἰησοῦ λέγοντος περὶ Ἰωάννου, « Εί ἐθέλετε δέξασθαι, αὐτός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων ἔρ- χεσθαι, ο πῶς πρὸς τοὺς ἐρωτῶντας τὸ, ο Σὺ Ἠλίας εἴ; › λέγει ὁ Ἰωάννης· « Οὐκ εἰμί; ο πῶς δὲ καὶ νῆσαι δεῖ τὸν Ἰωάννην αὐτὸν εἶναι Ἠλίαν τὸν μέλο λεοντα ἔρχεσθαι κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ Μαλαχίου οὕτως ἔχον· « Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω ὑμῖν Ηλίαν τὸν Θεσβίτην, πρὶν ἐλθεῖν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγά την καὶ ἐπιφανῆ, ὅς ἀποκαταστήσει καρδίαν πατρὸς πρὸς υἱὸν, καὶ καρδίαν ἀνθρώπου πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, μὴ ἔλθω καὶ πατάξω τὴν γῆν ἄρδην; » Καὶ ὁ τοῦ ὀφθέντος δὲ τῷ Ζαχαρίᾳ ἀγγέλου Κυρίου ἑστῶ ΧΙ,, το τι το το το COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A in deserto ". Dicendum vero ad hoc quod ex inter- C rogatione videbat Joannes (ut probabile erat) timi- ditatem Levitarum et sacerdotum præ se ferentium quidem suspicionem opinionis, num forte is qui baptizat esset Christus, sed apertius illud nonina- re, ne viderentur petulantes, caventium. Unde jure, ut in primis omnem ipsorum suspicionem tolleret quam de seipso falsam habebant, deinde sic osten- deret veritatem, ante omnia enuntiat illud: «Non sum ego Christus 7º. › Declarat autem tale quiddanı suspicatos eos fuisse secunda atque etiam tertia interrogatio. Eliam enim cum venturum sperarent, atque plurimi facerent, eum esse suspicantes hom nore ipsi Christo proximum atque secundum, enuntiante Joanne se non esse Christum, interro- gant : • Quid ergo? Elias es tu? Et dixit : Non suni ; tertio num ipse esset ille propheta scire volunt ; quo respondente, « Non, cum non am- plius possent dicere privatim nomen alicujus qui ad se accessurus speraretur, inquiunt, ‹ Quis es, ut responsum demus his qui miserunt nos? quid dicis de teipso " ? » hoc innuentes : Hæc quidem non es quæ Israeli futura exspectantur: qualis all- tem sis, qui baptizas, nescimus; quare isthuc nos doceto, ut possimus renuntiare his qui hanc ob causam nos ad te miserunt. Rursus vero etiam hoc his quæ proposita sunt, proximum addemus, videlicet quod tempus adventus Christi commove- rat populum, quod quidem tempus jam aliquo mo- do instabat circa annos qui erant ab ortu Jesu, et paulo superius usque ad demonstrationem prædi- cationis. Quocirca, Scribis et legisperitis, ut pro- babile erat, jam exspectantibus eum, qui speraba- tur, quia tempus illius e divinis Scripturis college- rant, tumultuatus est Thendas non parva multitu- dine congregata, tanquam, opinor, Christus esset, ‹ et post illum Judas Galilæus in diebus professio- nis '. . Consentaneum ergo est, cum Christi ad- ventus ferventius exspectaretur divulgareturque, Judæos ab Hierosolymis sacerdotes et Levitas misisse ad Joannem, per illud, Tu quis es "*? » discere volentes num fateretur seipsum esse Christum. "Joan. 1, 19, 23. ibid., 20. ibid., 21. ibid. 21. Matth. 14. Malach. IV, 5, 6. tu? Et dicit: Non sum7. Verum enimvero quis audiens Jesum dicentem de Joanne, Si vultis ac- cipere, ipse est Elias qui venturus est 7, , non quæsiturus sit, quonam pacto ad interrogantes, • Elias es tu?, dicat Joannes : • Non sum?, atque etiam quomodo opus sit intelligere Joannem esse Eliam venturum, juxta id quod a Malachia est dictum, sic habens: Et ecce ego mitto vobis Eliam Thesbiten, antequam veniat dies Domini ma- gna et manifesta, qui restituet cor patris erga filium, et cor hominis erga proximum suum, ne veniam, et percutiam terram funditus"?, Quin angeli oratio ad Zachariam stantis a dextris altaris ibid., 22. " Act. v, 36, 37. Joan. 1, 19. 7. Καὶ ἠρώτησαν αὐτόν· Τί οὖν; σὺ Ἠλίας D (83) Επεφύησαν. Legendum videtur, ἐπεφρύαξεν. 7. Et interrogaverunt eum : Quid ergo? Elias es

ἐρήμῳ. » Λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο, ὅτι, ὡς εἰκὸς, ἑώρα ἀπὸ τῆς πεύσεως τὸ εὐλαβὲς τῶν ἱερέων καὶ Λευϊτῶν, ἐμφαινόντων μὲν ὑπόνοιαν ὑπολήψεως, μήποτ' εἴη βαπτίζων Χριστός, γυμνότερον δὲ ὀνομάσαι τοῦτο ὑπὲρ τοῦ μὴ δοκεῖν εἶναι προπετεῖς φυλαττομένων. Ὅθεν εὐλόγως ὑπὲρ τοῦ πᾶσαν ὑπόνοιαν αὐτῶν πρῶ τον περιαιρεθῆναι ψευδῆ τὴν περὶ ἑαυτοῦ, εἶθ' οὔ πως παραστῆσαι τὸ ἀληθὲς, τὸ οὐκ εἶναι Χριστὸς πρὸ πάντων ἀποφαίνεται. Δηλοῖ δὲ τὸ τοιοῦτόν τι αὐτοὺς ὑπονενοηκέναι ἡ δευτέρα ερώτησις, καὶ ἔτι ἡ τρίτη. Ἐπεὶ γὰρ καὶ δεύτερον τῇ τιμῇ ἐλπιζόμενον μὲν καὶ μετὰ Χριστὸν αὐτοῖς τετιμημένον Ηλίαν εἶναι ὑπελάμβανον, ἀποφαινομένου τοῦ Ἰωάννου ὡς οὐκ εἴη ὁ Χριστὸς, ἠρώτησαν· ο Τί οὖν; σὺ Ἠλίας εἴ; Καὶ εἶπεν· Οὐκ εἰμὶ. » Τὸ τρίτον εἰ αὐτὸς εἴη ὁ προφήτης βούλονται μαθεῖν· οὗ ἀποκριναμένου το, Β • Ού, ο οὐκέτι ἔχοντες ἰδικῶς ὄνομα ἐλπιζομένου ἐπιδη- μήσειν αὐτοῖς εἰπεῖν, φασί· ι Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περὶ σεαυ τοῦ; › τοῦτο δηλοῦντες· Ταῦτα μὲν οὐκ εἶ, ἅπερ ἐλπιζόμενα τῷ Ἰσραήλ παρέσεσθαι προσδοκᾶται· ὅπις δὲ ὧν βαπτίζεις, οὐκ ἴσμεν. Διόπερ τοῦτο ἡμᾶς δίδαξον, ἵν᾿ ἔχωμεν ἀπαγγεῖλαι τοῖς ἡμᾶς διὰ τοῦτο πέμψασι πρὸς σέ. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο ἐχόμενον τῶν προκειμένων προσθήσομεν, ὅτι ὁ καιρὸς τῆς Χρι στοῦ ἐπιδημίας ἔσαινε τὸν λαὸν, ἤδη πως ἐνεστηκώς περὶ τὰ ἔτη τὰ ἀπὸ τῆς γενέσεως τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ὀλίγῳ ἀνωτέρω μέχρι τῆς ἀναδείξεως τοῦ κηρύγμα τις. Διόπερ, ὡς εἰκὸς, τῶν Γραμματέων καὶ νομικῶν τὸν ἐλπιζόμενον, ἀπὸ τῶν θείων Γραφών καταγα γόντων αὐτοῦ τὸν χρόνον, ἤδη προσδοκώντων, ἐπ- εφύησαν (83) Θευδᾶς, οὐκ ὀλίγον πλῆθος, ὡς ὁ Χρι στός, οἶμαι, συναγαγών, καὶ ο μετ' ἐκεῖνον Ἰούδας ὁ Γαλιλαῖος ἐν ταῖς τῆς ἀπογραφῆς ἡμέραις. » Εἰκὸς ὤν, θερμότερον τῆς Χριστοῦ ἐπιδημίας προσδοκω μένης καὶ λαλουμένης, Ἰουδαῖοι ἀπὸ Ἱεροσολύμων τοὺς ἱερεῖς καὶ Λευΐτας πέμπουσι πρὸς τὸν Ἰωάννην, διὰ τοῦ· « Σὺ τίς εἶ; » μαθεῖν βουλόμενοι εἰ αὐτὸς Χριστὸς εἶναι ὁμολογήσει. εἶ; Καὶ λέγει· Οὐκ εἰμί. Τίς οὐκ ἂν ζητήσαι τῶν ἀκουόντων Ἰησοῦ λέγοντος περὶ Ἰωάννου, « Εί ἐθέλετε δέξασθαι, αὐτός ἐστιν Ἠλίας ὁ μέλλων ἔρ- χεσθαι, ο πῶς πρὸς τοὺς ἐρωτῶντας τὸ, ο Σὺ Ἠλίας εἴ; › λέγει ὁ Ἰωάννης· « Οὐκ εἰμί; ο πῶς δὲ καὶ νῆσαι δεῖ τὸν Ἰωάννην αὐτὸν εἶναι Ἠλίαν τὸν μέλο λεοντα ἔρχεσθαι κατὰ τὸ εἰρημένον ὑπὸ τοῦ Μαλαχίου οὕτως ἔχον· « Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω ὑμῖν Ηλίαν τὸν Θεσβίτην, πρὶν ἐλθεῖν ἡμέραν Κυρίου τὴν μεγά την καὶ ἐπιφανῆ, ὅς ἀποκαταστήσει καρδίαν πατρὸς πρὸς υἱὸν, καὶ καρδίαν ἀνθρώπου πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ, μὴ ἔλθω καὶ πατάξω τὴν γῆν ἄρδην; » Καὶ ὁ τοῦ ὀφθέντος δὲ τῷ Ζαχαρίᾳ ἀγγέλου Κυρίου ἑστῶ ΧΙ,, το τι το το το COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A in deserto ". Dicendum vero ad hoc quod ex inter- C rogatione videbat Joannes (ut probabile erat) timi- ditatem Levitarum et sacerdotum præ se ferentium quidem suspicionem opinionis, num forte is qui baptizat esset Christus, sed apertius illud nonina- re, ne viderentur petulantes, caventium. Unde jure, ut in primis omnem ipsorum suspicionem tolleret quam de seipso falsam habebant, deinde sic osten- deret veritatem, ante omnia enuntiat illud: «Non sum ego Christus 7º. › Declarat autem tale quiddanı suspicatos eos fuisse secunda atque etiam tertia interrogatio. Eliam enim cum venturum sperarent, atque plurimi facerent, eum esse suspicantes hom nore ipsi Christo proximum atque secundum, enuntiante Joanne se non esse Christum, interro- gant : • Quid ergo? Elias es tu? Et dixit : Non suni ; tertio num ipse esset ille propheta scire volunt ; quo respondente, « Non, cum non am- plius possent dicere privatim nomen alicujus qui ad se accessurus speraretur, inquiunt, ‹ Quis es, ut responsum demus his qui miserunt nos? quid dicis de teipso " ? » hoc innuentes : Hæc quidem non es quæ Israeli futura exspectantur: qualis all- tem sis, qui baptizas, nescimus; quare isthuc nos doceto, ut possimus renuntiare his qui hanc ob causam nos ad te miserunt. Rursus vero etiam hoc his quæ proposita sunt, proximum addemus, videlicet quod tempus adventus Christi commove- rat populum, quod quidem tempus jam aliquo mo- do instabat circa annos qui erant ab ortu Jesu, et paulo superius usque ad demonstrationem prædi- cationis. Quocirca, Scribis et legisperitis, ut pro- babile erat, jam exspectantibus eum, qui speraba- tur, quia tempus illius e divinis Scripturis college- rant, tumultuatus est Thendas non parva multitu- dine congregata, tanquam, opinor, Christus esset, ‹ et post illum Judas Galilæus in diebus professio- nis '. . Consentaneum ergo est, cum Christi ad- ventus ferventius exspectaretur divulgareturque, Judæos ab Hierosolymis sacerdotes et Levitas misisse ad Joannem, per illud, Tu quis es "*? » discere volentes num fateretur seipsum esse Christum. "Joan. 1, 19, 23. ibid., 20. ibid., 21. ibid. 21. Matth. 14. Malach. IV, 5, 6. tu? Et dicit: Non sum7. Verum enimvero quis audiens Jesum dicentem de Joanne, Si vultis ac- cipere, ipse est Elias qui venturus est 7, , non quæsiturus sit, quonam pacto ad interrogantes, • Elias es tu?, dicat Joannes : • Non sum?, atque etiam quomodo opus sit intelligere Joannem esse Eliam venturum, juxta id quod a Malachia est dictum, sic habens: Et ecce ego mitto vobis Eliam Thesbiten, antequam veniat dies Domini ma- gna et manifesta, qui restituet cor patris erga filium, et cor hominis erga proximum suum, ne veniam, et percutiam terram funditus"?, Quin angeli oratio ad Zachariam stantis a dextris altaris ibid., 22. " Act. v, 36, 37. Joan. 1, 19. 7. Καὶ ἠρώτησαν αὐτόν· Τί οὖν; σὺ Ἠλίας D (83) Επεφύησαν. Legendum videtur, ἐπεφρύαξεν. 7. Et interrogaverunt eum : Quid ergo? Elias es

Α τος ἐκ δεξιῶν τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ θυμιάματος Δ. το xνι, 14. Λέγοι δ' ἄν τις τὴν τῆς μετενσωματώσεως ψευδοδοξίαν γεγονέναι ἐν τῷ Ηρώδῃ καί τισι τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ, ἀφ᾿ ἧς ᾤοντο τόν ποτε Ἰωάννην ἐν γενέσει γενέσθαι, καὶ ἐκ νεκρῶν ἐληλυθέναι εἰς τὸν βίον, ὡς Ἰησοῦν. ορια τοὺς θ', πᾶν τὸ ἀνάστημα. ἕτερον δέ τις, γος πρὸς τὸν Ζαχαρίαν παραπλήσιόν τι ἐμφαίνει τοῖς ὑπὸ τοῦ Μαλαχίου εἰρημένοις διὰ τούτων· « Καὶ ἡ γυνή σου Ελισάβετ γεννήσει υἱόν σοι· καὶ καλέ σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Ἰωάννην·, καὶ μετ' ὀλίγα· • Αὐτὸς προελεύσεται ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ηλίου, επιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, καὶ ἀπειθεῖς ἐν φρονήσει δικαίων, έτοι μάσαι Κυρίῳ λαὸν κατεσκευασμένον. » Προς δὴ τὰ πρῶτον ὁ μέν τις ἐρεῖ, ὅτι ἑαυτὸν ἡγνόει Ἰωάννης Ἠλίαν ὄντα· καὶ τάχα τούτῳ χρήσονται οἱ ἐκ του των τῷ περὶ μετενσωματώσεως παριστάμενοι λόγῳ, ὡς τῆς ψυχῆς μεταμφιεννυμένης σώματι, καὶ οἱ πάντως μεμνημένης τῶν προτέρων βίων. Οἱ δ' αὐτῷ οὗτοι ἐροῦσι καί τινας τῶν Ἰουδαίων (84) τῷ δόγματ συγκατατιθεμένους περὶ Σωτῆρος εἰρηκέναι, ὡς ἄρτ εἴ τις εἴη τῶν ἀρχαίων προφητῶν ἀναστὰς οὐκ ἀπὸ τῶν μνημείων, ἀλλ' ἀπὸ τῆς γενέσεως. Πῶς γὰρ ἐδύνατο, σαφῶς δεικνυμένης τῆς μητρὸς αὐτοῦ ρίας, ὑπολαμβανομένου τε πατρὸς αὐτῷ τυγχάνει Ἰωσὴφ τοῦ τέκτονος, νομίζειν ἕνα τινὰ τῶν προφητ τῶν αὐτὸν τυγχάνοντα ἐγηγέρθαι ἀπὸ τῶν νεκρῶν; Καὶ τῷ, « Ἐξαλείψω πᾶσαν τὴν ἐξανάστασιν (85), ἀναγεγραμμένῳ ἐν τῇ Γενέσει οἱ αὐτοὶ χρώμενοι τὸν πεφροντικότα πιθανότητας ἀπατηλὰς προσαγομένες ἀπὸ τῶν Γραφῶν λύειν εἰς ἀγῶνα περιστήσουν ἱστάμενον πρὸς τὸ δόγμα. Ετερος δέ τις (86) έκκλη σιαστικὸς τὸν περὶ μετενσωματώσεως ἀποπτύων ὡς ψευδή λόγον (87), μὴ προσιέμενος τὸ τὴν ψυχήν Ιωάννου Ηλίαν ποτὲ γεγονέναι, τῷ προειρημένῳ λόγῳ τοῦ ἀγγέλου χρήσεται, ψυχήν Ηλίου μὴ ὀνομάσαντος ἐπὶ τῆς Ἰωάννου γενέσεως, ἀλλὰ πνεῦμα καὶ δύναμιν διὰ τοῦ, « Καὶ αὐτὸς προελεύσεται ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν πνεύματι, καὶ δυνάμει Ἠλίου, ἐπιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, ο διὰ μυρίων δυνάμενος ἀποδει· κνύναι Γραφῶν, ἕτερον εἶναι τὸ πνεῦμα τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν ὀνομαζομένην δύναμιν τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ψυχῆς, περὶ ὧν οὐκ εὔκαιρον νῦν παρατίθεσθαι τη πολλὰ, ἵνα μὴ πάνυ τὸν λόγον περισπάσωμεν. Αρκεσθήσεται δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς μὲν τὸ δια φέρειν δύναμιν πνεύματος τό, « Πνεῦμα ἅγιον ἐπ ελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσε σοι· ο πρὸς δὲ τὰ ἐν τοῖς προφήταις πνεύματα, ὅτι δεδωρημένα αὐτοῖς ὑπὸ Θεοῦ, οἱονεὶ ἐκείνων ὀνομά ζεσθαι κτήματα, τό, « Πνεύματα προφητῶν προφή ταις ὑποτάσσεται, ο καὶ τὸ, . Αναπέπαυται τ πνεῦμα Ἠλίου ἐπὶ Ελισσαιέ. » Οὕτω γὰρ οὐδὲ ἄτοπον, φησὶν, ἔσται τὸν Ἰωάννην, ἐν πνεύματι κα δυνάμει Ἠλίου ἐπιστρέφοντα καρδίας πατέρων ἐπ "Αλ λοι μὲν οὖν ὑπολαμβανέτωσαν ξένοι τοῦ ἐκκλησιαστι κοῦ λόγου μεταβαίνειν τὰς ψυχὰς ἀπὸ σωμάτων ἂν θρώπων ἐπὶ σώματα κύνεια κατὰ τὴν διάφορον κα κίαν, Ἠλίας οὖν ὁ Ἰωάννης οὐ διὰ τὴν ψυχὴν λέλεκται ἀλλὰ διὰ τὸ πνεῦμα καὶ τὴν δύναμιν, ἅτινα οὐδὲν ἐν πεῖ τὸν ἐκκλησιαστικόν λόγον. ὥστε λόγον. ' ORIGENIS B incensi, quem ipse etiam Zacharias conspexit, si- mile quiddam his quæ dixit Malachias per hæc ver- ba ostendit : « Et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium ; et vocabi nomen ejus Joannem 78;, et post pauca " : «Ipse præcedet coram ipso cum spiritu et virtute Eliæ, ut convertat corda patrum ad filios, et contumaces ad prudentiam justorum, ut præparet Domino populum instructum.› Ad primum igitur aliquis dicet Joannem ignorasse seipsum esse Eliam; et fortassis hac ratione usuri sunt qui favent opinioni eorum qui ponunt trans- corporationem; perinde quasi anima subinde in- duat corpora, prorsus immemor anteactæ vitæ. Sed et hi ipsi dicturi sunt aliquos ex Judæis buic dogmati assentientes de Servatore dixisse 79* eum fortassis unum quempiam esse ex veteribus pro- phetis, qui resurrexisset non ex monumentis, sed ab ortu. Qui fieri enim poterat ut palam cum in- notuisset Mariam ipsius esse matren ®, putaretur- que Joseph faber illi pater esse, existimarent eiin unuin quemdam ex prophetis exsistere a mortuis resuscitatum? Quin etiam illo testimonio Gene- seos hi utentes, Delebo universam resurrectio- nem) > statuent in certamine virum ab hoc do- giate stanten, gnarum solvendi eScripturis divinis fallaces probabilitates adductas. Cæterum alius ecclesiasticus orationem eam quæ astruat transcor- porationein, veluti falsam respuens, nec admit- tens Joannis animam aliquando Eliam ſuisse, præ- dicta oratione angeli usurus est, qui non nomina- · verit Eliæ animam in ortu Joannis, sed spiritum et virtutem, per læc verba : « Et ipse præcedet co- ram ipso cum spiritu et virtute Eliæ, ut corda patrum ad filios convertat ",, infinitis Scriptura- rum locis ostendere valens aliud esse spiritum et id quod nominatur virtus spiritus, aliud esse animam de quibus tempestivum non est nunc multa in medium afferre, ne in immensum oratio- nem protrahamus. Satis magnam vim habebit nunc ad persuadendum quidem virtutem differre a Spiritu, illud ªª : ‹ Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; › ad osten- dendum vero eos spiritus qui sunt in prophetis (ut qui illis a Deo donati sint) veluti illorum man- cipia esse, istud *, « Spiritus prophetarum pro- phetis subjiciuntur, et illud : « Requievit spi- ritus Eliæ super Elisæum. › Isto enim modo nihil absurdi erit, inquiet, ut Joannes convertens in spi- ritu et virtute Elie corda patrum adl filios ", dica- Luc. 1, 13. ibid. 17. 7. Matth. Luc. 1, 35. 8I Cor. xiv, 32. [V Reg. 11, Mauh. xiv, 1. tom. x, pag. : Vide Flamin. Nobi- lium. Bodleian.; male autem Regius, etc. c Ma- so Matth. xi, 55. st Gen. vil, 4. Luc. 1, Luc. 1, 17. Origenes in Matth. xv, 26, tom. xi, pag. : etc. Et in Matth. xvii, 10, tom. x1, p. recle; male vero Regius, (84) Τινὰς τῶν Ἰουδαίων, etc. Origenes in (85) Πᾶσαν τὴν ἐξανάστασιν. Vulgo legitur (86) Ετερος δέ τις, etc. Sic recte habet cod. (87) Ὡς ψευδή λόγον. Sic codex Bodleianus

Α τος ἐκ δεξιῶν τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ θυμιάματος Δ. το xνι, 14. Λέγοι δ' ἄν τις τὴν τῆς μετενσωματώσεως ψευδοδοξίαν γεγονέναι ἐν τῷ Ηρώδῃ καί τισι τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ, ἀφ᾿ ἧς ᾤοντο τόν ποτε Ἰωάννην ἐν γενέσει γενέσθαι, καὶ ἐκ νεκρῶν ἐληλυθέναι εἰς τὸν βίον, ὡς Ἰησοῦν. ορια τοὺς θ', πᾶν τὸ ἀνάστημα. ἕτερον δέ τις, γος πρὸς τὸν Ζαχαρίαν παραπλήσιόν τι ἐμφαίνει τοῖς ὑπὸ τοῦ Μαλαχίου εἰρημένοις διὰ τούτων· « Καὶ ἡ γυνή σου Ελισάβετ γεννήσει υἱόν σοι· καὶ καλέ σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Ἰωάννην·, καὶ μετ' ὀλίγα· • Αὐτὸς προελεύσεται ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ηλίου, επιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, καὶ ἀπειθεῖς ἐν φρονήσει δικαίων, έτοι μάσαι Κυρίῳ λαὸν κατεσκευασμένον. » Προς δὴ τὰ πρῶτον ὁ μέν τις ἐρεῖ, ὅτι ἑαυτὸν ἡγνόει Ἰωάννης Ἠλίαν ὄντα· καὶ τάχα τούτῳ χρήσονται οἱ ἐκ του των τῷ περὶ μετενσωματώσεως παριστάμενοι λόγῳ, ὡς τῆς ψυχῆς μεταμφιεννυμένης σώματι, καὶ οἱ πάντως μεμνημένης τῶν προτέρων βίων. Οἱ δ' αὐτῷ οὗτοι ἐροῦσι καί τινας τῶν Ἰουδαίων (84) τῷ δόγματ συγκατατιθεμένους περὶ Σωτῆρος εἰρηκέναι, ὡς ἄρτ εἴ τις εἴη τῶν ἀρχαίων προφητῶν ἀναστὰς οὐκ ἀπὸ τῶν μνημείων, ἀλλ' ἀπὸ τῆς γενέσεως. Πῶς γὰρ ἐδύνατο, σαφῶς δεικνυμένης τῆς μητρὸς αὐτοῦ ρίας, ὑπολαμβανομένου τε πατρὸς αὐτῷ τυγχάνει Ἰωσὴφ τοῦ τέκτονος, νομίζειν ἕνα τινὰ τῶν προφητ τῶν αὐτὸν τυγχάνοντα ἐγηγέρθαι ἀπὸ τῶν νεκρῶν; Καὶ τῷ, « Ἐξαλείψω πᾶσαν τὴν ἐξανάστασιν (85), ἀναγεγραμμένῳ ἐν τῇ Γενέσει οἱ αὐτοὶ χρώμενοι τὸν πεφροντικότα πιθανότητας ἀπατηλὰς προσαγομένες ἀπὸ τῶν Γραφῶν λύειν εἰς ἀγῶνα περιστήσουν ἱστάμενον πρὸς τὸ δόγμα. Ετερος δέ τις (86) έκκλη σιαστικὸς τὸν περὶ μετενσωματώσεως ἀποπτύων ὡς ψευδή λόγον (87), μὴ προσιέμενος τὸ τὴν ψυχήν Ιωάννου Ηλίαν ποτὲ γεγονέναι, τῷ προειρημένῳ λόγῳ τοῦ ἀγγέλου χρήσεται, ψυχήν Ηλίου μὴ ὀνομάσαντος ἐπὶ τῆς Ἰωάννου γενέσεως, ἀλλὰ πνεῦμα καὶ δύναμιν διὰ τοῦ, « Καὶ αὐτὸς προελεύσεται ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν πνεύματι, καὶ δυνάμει Ἠλίου, ἐπιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, ο διὰ μυρίων δυνάμενος ἀποδει· κνύναι Γραφῶν, ἕτερον εἶναι τὸ πνεῦμα τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν ὀνομαζομένην δύναμιν τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ψυχῆς, περὶ ὧν οὐκ εὔκαιρον νῦν παρατίθεσθαι τη πολλὰ, ἵνα μὴ πάνυ τὸν λόγον περισπάσωμεν. Αρκεσθήσεται δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς μὲν τὸ δια φέρειν δύναμιν πνεύματος τό, « Πνεῦμα ἅγιον ἐπ ελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσε σοι· ο πρὸς δὲ τὰ ἐν τοῖς προφήταις πνεύματα, ὅτι δεδωρημένα αὐτοῖς ὑπὸ Θεοῦ, οἱονεὶ ἐκείνων ὀνομά ζεσθαι κτήματα, τό, « Πνεύματα προφητῶν προφή ταις ὑποτάσσεται, ο καὶ τὸ, . Αναπέπαυται τ πνεῦμα Ἠλίου ἐπὶ Ελισσαιέ. » Οὕτω γὰρ οὐδὲ ἄτοπον, φησὶν, ἔσται τὸν Ἰωάννην, ἐν πνεύματι κα δυνάμει Ἠλίου ἐπιστρέφοντα καρδίας πατέρων ἐπ "Αλ λοι μὲν οὖν ὑπολαμβανέτωσαν ξένοι τοῦ ἐκκλησιαστι κοῦ λόγου μεταβαίνειν τὰς ψυχὰς ἀπὸ σωμάτων ἂν θρώπων ἐπὶ σώματα κύνεια κατὰ τὴν διάφορον κα κίαν, Ἠλίας οὖν ὁ Ἰωάννης οὐ διὰ τὴν ψυχὴν λέλεκται ἀλλὰ διὰ τὸ πνεῦμα καὶ τὴν δύναμιν, ἅτινα οὐδὲν ἐν πεῖ τὸν ἐκκλησιαστικόν λόγον. ὥστε λόγον. ' ORIGENIS B incensi, quem ipse etiam Zacharias conspexit, si- mile quiddam his quæ dixit Malachias per hæc ver- ba ostendit : « Et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium ; et vocabi nomen ejus Joannem 78;, et post pauca " : «Ipse præcedet coram ipso cum spiritu et virtute Eliæ, ut convertat corda patrum ad filios, et contumaces ad prudentiam justorum, ut præparet Domino populum instructum.› Ad primum igitur aliquis dicet Joannem ignorasse seipsum esse Eliam; et fortassis hac ratione usuri sunt qui favent opinioni eorum qui ponunt trans- corporationem; perinde quasi anima subinde in- duat corpora, prorsus immemor anteactæ vitæ. Sed et hi ipsi dicturi sunt aliquos ex Judæis buic dogmati assentientes de Servatore dixisse 79* eum fortassis unum quempiam esse ex veteribus pro- phetis, qui resurrexisset non ex monumentis, sed ab ortu. Qui fieri enim poterat ut palam cum in- notuisset Mariam ipsius esse matren ®, putaretur- que Joseph faber illi pater esse, existimarent eiin unuin quemdam ex prophetis exsistere a mortuis resuscitatum? Quin etiam illo testimonio Gene- seos hi utentes, Delebo universam resurrectio- nem) > statuent in certamine virum ab hoc do- giate stanten, gnarum solvendi eScripturis divinis fallaces probabilitates adductas. Cæterum alius ecclesiasticus orationem eam quæ astruat transcor- porationein, veluti falsam respuens, nec admit- tens Joannis animam aliquando Eliam ſuisse, præ- dicta oratione angeli usurus est, qui non nomina- · verit Eliæ animam in ortu Joannis, sed spiritum et virtutem, per læc verba : « Et ipse præcedet co- ram ipso cum spiritu et virtute Eliæ, ut corda patrum ad filios convertat ",, infinitis Scriptura- rum locis ostendere valens aliud esse spiritum et id quod nominatur virtus spiritus, aliud esse animam de quibus tempestivum non est nunc multa in medium afferre, ne in immensum oratio- nem protrahamus. Satis magnam vim habebit nunc ad persuadendum quidem virtutem differre a Spiritu, illud ªª : ‹ Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; › ad osten- dendum vero eos spiritus qui sunt in prophetis (ut qui illis a Deo donati sint) veluti illorum man- cipia esse, istud *, « Spiritus prophetarum pro- phetis subjiciuntur, et illud : « Requievit spi- ritus Eliæ super Elisæum. › Isto enim modo nihil absurdi erit, inquiet, ut Joannes convertens in spi- ritu et virtute Elie corda patrum adl filios ", dica- Luc. 1, 13. ibid. 17. 7. Matth. Luc. 1, 35. 8I Cor. xiv, 32. [V Reg. 11, Mauh. xiv, 1. tom. x, pag. : Vide Flamin. Nobi- lium. Bodleian.; male autem Regius, etc. c Ma- so Matth. xi, 55. st Gen. vil, 4. Luc. 1, Luc. 1, 17. Origenes in Matth. xv, 26, tom. xi, pag. : etc. Et in Matth. xvii, 10, tom. x1, p. recle; male vero Regius, (84) Τινὰς τῶν Ἰουδαίων, etc. Origenes in (85) Πᾶσαν τὴν ἐξανάστασιν. Vulgo legitur (86) Ετερος δέ τις, etc. Sic recte habet cod. (87) Ὡς ψευδή λόγον. Sic codex Bodleianus

Α τος ἐκ δεξιῶν τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ θυμιάματος Δ. το xνι, 14. Λέγοι δ' ἄν τις τὴν τῆς μετενσωματώσεως ψευδοδοξίαν γεγονέναι ἐν τῷ Ηρώδῃ καί τισι τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ, ἀφ᾿ ἧς ᾤοντο τόν ποτε Ἰωάννην ἐν γενέσει γενέσθαι, καὶ ἐκ νεκρῶν ἐληλυθέναι εἰς τὸν βίον, ὡς Ἰησοῦν. ορια τοὺς θ', πᾶν τὸ ἀνάστημα. ἕτερον δέ τις, γος πρὸς τὸν Ζαχαρίαν παραπλήσιόν τι ἐμφαίνει τοῖς ὑπὸ τοῦ Μαλαχίου εἰρημένοις διὰ τούτων· « Καὶ ἡ γυνή σου Ελισάβετ γεννήσει υἱόν σοι· καὶ καλέ σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Ἰωάννην·, καὶ μετ' ὀλίγα· • Αὐτὸς προελεύσεται ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν πνεύματι καὶ δυνάμει Ηλίου, επιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, καὶ ἀπειθεῖς ἐν φρονήσει δικαίων, έτοι μάσαι Κυρίῳ λαὸν κατεσκευασμένον. » Προς δὴ τὰ πρῶτον ὁ μέν τις ἐρεῖ, ὅτι ἑαυτὸν ἡγνόει Ἰωάννης Ἠλίαν ὄντα· καὶ τάχα τούτῳ χρήσονται οἱ ἐκ του των τῷ περὶ μετενσωματώσεως παριστάμενοι λόγῳ, ὡς τῆς ψυχῆς μεταμφιεννυμένης σώματι, καὶ οἱ πάντως μεμνημένης τῶν προτέρων βίων. Οἱ δ' αὐτῷ οὗτοι ἐροῦσι καί τινας τῶν Ἰουδαίων (84) τῷ δόγματ συγκατατιθεμένους περὶ Σωτῆρος εἰρηκέναι, ὡς ἄρτ εἴ τις εἴη τῶν ἀρχαίων προφητῶν ἀναστὰς οὐκ ἀπὸ τῶν μνημείων, ἀλλ' ἀπὸ τῆς γενέσεως. Πῶς γὰρ ἐδύνατο, σαφῶς δεικνυμένης τῆς μητρὸς αὐτοῦ ρίας, ὑπολαμβανομένου τε πατρὸς αὐτῷ τυγχάνει Ἰωσὴφ τοῦ τέκτονος, νομίζειν ἕνα τινὰ τῶν προφητ τῶν αὐτὸν τυγχάνοντα ἐγηγέρθαι ἀπὸ τῶν νεκρῶν; Καὶ τῷ, « Ἐξαλείψω πᾶσαν τὴν ἐξανάστασιν (85), ἀναγεγραμμένῳ ἐν τῇ Γενέσει οἱ αὐτοὶ χρώμενοι τὸν πεφροντικότα πιθανότητας ἀπατηλὰς προσαγομένες ἀπὸ τῶν Γραφῶν λύειν εἰς ἀγῶνα περιστήσουν ἱστάμενον πρὸς τὸ δόγμα. Ετερος δέ τις (86) έκκλη σιαστικὸς τὸν περὶ μετενσωματώσεως ἀποπτύων ὡς ψευδή λόγον (87), μὴ προσιέμενος τὸ τὴν ψυχήν Ιωάννου Ηλίαν ποτὲ γεγονέναι, τῷ προειρημένῳ λόγῳ τοῦ ἀγγέλου χρήσεται, ψυχήν Ηλίου μὴ ὀνομάσαντος ἐπὶ τῆς Ἰωάννου γενέσεως, ἀλλὰ πνεῦμα καὶ δύναμιν διὰ τοῦ, « Καὶ αὐτὸς προελεύσεται ἐνώπιον αὐτοῦ ἐν πνεύματι, καὶ δυνάμει Ἠλίου, ἐπιστρέψαι καρδίας πατέρων ἐπὶ τέκνα, ο διὰ μυρίων δυνάμενος ἀποδει· κνύναι Γραφῶν, ἕτερον εἶναι τὸ πνεῦμα τῆς ψυχῆς, καὶ τὴν ὀνομαζομένην δύναμιν τοῦ πνεύματος καὶ τῆς ψυχῆς, περὶ ὧν οὐκ εὔκαιρον νῦν παρατίθεσθαι τη πολλὰ, ἵνα μὴ πάνυ τὸν λόγον περισπάσωμεν. Αρκεσθήσεται δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς μὲν τὸ δια φέρειν δύναμιν πνεύματος τό, « Πνεῦμα ἅγιον ἐπ ελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσε σοι· ο πρὸς δὲ τὰ ἐν τοῖς προφήταις πνεύματα, ὅτι δεδωρημένα αὐτοῖς ὑπὸ Θεοῦ, οἱονεὶ ἐκείνων ὀνομά ζεσθαι κτήματα, τό, « Πνεύματα προφητῶν προφή ταις ὑποτάσσεται, ο καὶ τὸ, . Αναπέπαυται τ πνεῦμα Ἠλίου ἐπὶ Ελισσαιέ. » Οὕτω γὰρ οὐδὲ ἄτοπον, φησὶν, ἔσται τὸν Ἰωάννην, ἐν πνεύματι κα δυνάμει Ἠλίου ἐπιστρέφοντα καρδίας πατέρων ἐπ "Αλ λοι μὲν οὖν ὑπολαμβανέτωσαν ξένοι τοῦ ἐκκλησιαστι κοῦ λόγου μεταβαίνειν τὰς ψυχὰς ἀπὸ σωμάτων ἂν θρώπων ἐπὶ σώματα κύνεια κατὰ τὴν διάφορον κα κίαν, Ἠλίας οὖν ὁ Ἰωάννης οὐ διὰ τὴν ψυχὴν λέλεκται ἀλλὰ διὰ τὸ πνεῦμα καὶ τὴν δύναμιν, ἅτινα οὐδὲν ἐν πεῖ τὸν ἐκκλησιαστικόν λόγον. ὥστε λόγον. ' ORIGENIS B incensi, quem ipse etiam Zacharias conspexit, si- mile quiddam his quæ dixit Malachias per hæc ver- ba ostendit : « Et uxor tua Elisabeth pariet tibi filium ; et vocabi nomen ejus Joannem 78;, et post pauca " : «Ipse præcedet coram ipso cum spiritu et virtute Eliæ, ut convertat corda patrum ad filios, et contumaces ad prudentiam justorum, ut præparet Domino populum instructum.› Ad primum igitur aliquis dicet Joannem ignorasse seipsum esse Eliam; et fortassis hac ratione usuri sunt qui favent opinioni eorum qui ponunt trans- corporationem; perinde quasi anima subinde in- duat corpora, prorsus immemor anteactæ vitæ. Sed et hi ipsi dicturi sunt aliquos ex Judæis buic dogmati assentientes de Servatore dixisse 79* eum fortassis unum quempiam esse ex veteribus pro- phetis, qui resurrexisset non ex monumentis, sed ab ortu. Qui fieri enim poterat ut palam cum in- notuisset Mariam ipsius esse matren ®, putaretur- que Joseph faber illi pater esse, existimarent eiin unuin quemdam ex prophetis exsistere a mortuis resuscitatum? Quin etiam illo testimonio Gene- seos hi utentes, Delebo universam resurrectio- nem) > statuent in certamine virum ab hoc do- giate stanten, gnarum solvendi eScripturis divinis fallaces probabilitates adductas. Cæterum alius ecclesiasticus orationem eam quæ astruat transcor- porationein, veluti falsam respuens, nec admit- tens Joannis animam aliquando Eliam ſuisse, præ- dicta oratione angeli usurus est, qui non nomina- · verit Eliæ animam in ortu Joannis, sed spiritum et virtutem, per læc verba : « Et ipse præcedet co- ram ipso cum spiritu et virtute Eliæ, ut corda patrum ad filios convertat ",, infinitis Scriptura- rum locis ostendere valens aliud esse spiritum et id quod nominatur virtus spiritus, aliud esse animam de quibus tempestivum non est nunc multa in medium afferre, ne in immensum oratio- nem protrahamus. Satis magnam vim habebit nunc ad persuadendum quidem virtutem differre a Spiritu, illud ªª : ‹ Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; › ad osten- dendum vero eos spiritus qui sunt in prophetis (ut qui illis a Deo donati sint) veluti illorum man- cipia esse, istud *, « Spiritus prophetarum pro- phetis subjiciuntur, et illud : « Requievit spi- ritus Eliæ super Elisæum. › Isto enim modo nihil absurdi erit, inquiet, ut Joannes convertens in spi- ritu et virtute Elie corda patrum adl filios ", dica- Luc. 1, 13. ibid. 17. 7. Matth. Luc. 1, 35. 8I Cor. xiv, 32. [V Reg. 11, Mauh. xiv, 1. tom. x, pag. : Vide Flamin. Nobi- lium. Bodleian.; male autem Regius, etc. c Ma- so Matth. xi, 55. st Gen. vil, 4. Luc. 1, Luc. 1, 17. Origenes in Matth. xv, 26, tom. xi, pag. : etc. Et in Matth. xvii, 10, tom. x1, p. recle; male vero Regius, (84) Τινὰς τῶν Ἰουδαίων, etc. Origenes in (85) Πᾶσαν τὴν ἐξανάστασιν. Vulgo legitur (86) Ετερος δέ τις, etc. Sic recte habet cod. (87) Ὡς ψευδή λόγον. Sic codex Bodleianus

εἰμὶ Ἠλίας, » ὁ Ἰωάννης, ἐπεὶ ἀγνοεῖ τὸν ἴδιον πρό τερον βίον. Τούτων δὴ οὐκ εὐκαταφρόνητον πιθανό ἐσκέδασται ὁ τοῦ προτέρου λόγου. ἐσχεδίασται τητα ἐχόντων, πάλιν ὁ ἐκκλησιαστικὸς ἀπορήσει πρὸς τὸν πρότερον, εἰ κατὰ τὸν προφήτην ἐστὶν ὑπὸ τοῦ Πνεύματος φωτιζόμενον, καὶ ὑπὸ Ἡσαΐου προ φητευόμενον, ὑπό τε τηλικούτου τοῦ ἀγγέλου, πρὶν γεννηθῆναι, τεχθήσεσθαι προειρημένον, ἐκ τοῦ πλη- ρώματος Χριστοῦ εἰληφότα, χάριτος τηλικαύτης μετα εσχηκότα, τὴν ἀλήθειαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γεγε- νῆσθαι νενοηκότα, περὶ Θεοῦ καὶ τοῦ Μονογενοῦς τοῦ εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρὸς διηγησάμενον τὰ τοσαῦτα, τὸ ψεύσασθαι, καὶ ὅπερ ἦν οὐκ ἐγνωκότα κἂν ἐπισχεῖν. Ἐχρῆν γὰρ περὶ τῶν ἀδηλοτέρων ἐπέχειν ὁμολογεῖν, καὶ μήτε τιθέναι, μήτε αἴρειν τὴν πρότασιν. Πῶς δὲ οὐκ ἦν εὔλογον, εἰ πολλῶν τοῦτο δόγμα ἐτύγχανεν, Β ἐπισχεῖν τὸν Ἰωάννην περὶ αὐτοῦ, μήποτε ἡ ψυχή · αὐτοῦ ποτε ἐν Ηλίᾳ ἦν; Καὶ ἐπὶ τὴν ἱστορίαν δὲ ὁ ἐκκλησιαστικός προκαλέσεται τὸν πρότερον πευσό μενον παρὰ τῶν τὰ ἀποῤῥητα εγνωκέναι παρ' Εβραίοις ἐπαγγελλομένων, εἰ τοιοῦτόν τι δόγμα ἐστὶ παρ' αὐτοῖς· ἐὰν γὰρ μηδαμῶς φαίνηται τοῦθ' οὕτως ἔχον, δῆλον, ὅτι ἐσκέδασται ὁ τοῦ προτέρου λό- γος (88). Οὐδὲν τοίνυν ἧττον ὁ ἐκκλησιαστικές χρήσεται τῇ προαποδεδομένῃ λύσει, ἔτι καὶ αὐτὸς τὸ βούλημα τῶν πυθομένων παραστῆσαι ἀπαιτούμενος. Εἰ γὰρ ὡς κατεσκεύασαν (89) οἱ πέμψαντες ἴσασι γεγενημένον ἐκ Ζαχαρίου καὶ Ἐλισάβετ τὸν Ἰωάννην, καὶ πολλῷ πλέον οἱ πεμφθέντες γένους ὄντες ἱερατικοῦ, οὓς οὐκ ἂν ἔλαθεν ἡ τοῦ οὕτως ἐπιφανοῦς συγγενούς Ζαχαρίου παράδοξος εὐπαιδία, τί νοήσαντες πυνθάνονται τὸ, • Σὺ Ηλίας εἶ; ο ἄνδρες ἀνεγνωκότες ανειλήφθαι αὐτὸν ὡς εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ προσδοκῶντες ἐπιδη μίαν αὐτοῦ; Τάχα οὖν ἐπεὶ πρὸς τῇ συντελεί προσδοκῶσιν Ηλίαν πρὸ Χριστοῦ, καὶ ἐπὶ τούτῳ Χριστὸν, οἱονεὶ τροπικώτερον φαίνονται ἐρωτῶντες· Εἰ σὺ εἶ ὁ προκαταγγέλλων τὸν πρὸ Χριστοῦ ἐπὶ συν τελείᾳ ἐλευσόμενον λόγον; καὶ ἐπιστημόνως πρὸς τοῦτο ἀποκρίνεται τὸ, « Οὐκ εἰμί, ο Ἔτι δὲ ὁ ἐκκλη- σιαστικός, ἱστάμενος πρὸς τὰ ἐξητασμένα ὑπὸ τοῦ ἑτέρου ἀποδεικνύναι πειρωμένου, μὴ ἂν λεληθέναι τοὺς ἱερεῖς οὕτως ἐπιφανῆ γεγενημένην τὴν Ἰωάννου γένεσιν διὰ τὸ ἐν τῇ ὀρεινῇ τῆς Ἰουδαίας διαλελα λῆσθαι πάντα τὰ ῥήματα ταῦτα, φήσει τὴν παραπλη σίαν ἀπάτην πολλοῖς γεγονέναι καὶ περὶ τοῦ Σωτή ρος· ἐπεὶ « οἱ μὲν ἔλεγον αὐτὸν Ἰωάννην Βαπτιστήν, ἄλλοι δὲ Ἠλίαν, ἄλλοι δὲ Ἱερεμίαν, ἢ ἕνα τῶν προ φητῶν· ν ὡς καὶ οἱ μαθηταὶ πυνθανομένῳ τῷ Κυρίῳ γενομένῳ ἐν τοῖς μέρεσι Καισαρείας τῆς Φιλίππου εἰρήκασι. Καὶ ὁ Ἡρώδης δὲ λέγων· « Ον ἐγὼ ἀπ εκεφάλισα Ἰωάννην, αὐτὸς ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, περὶ τοῦ Χριστοῦ ἔοικε μὴ εἰδέναι τὰ λεγόμενα ὑπὸ τῶν φασκόντων· «Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; Οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος, καὶ Ἰωσήφ, καὶ Σίμων, • η τὸ τοῦ προτέρου λόγου. ORIGENIS cere, Non sum Elias, quod ignoraret quodnam vile A genus ante transegisset. His igitur non contemnen- dam probabilitatem habentibus, rursum ecclesia- sticus dubitabit contra illum priorem, an illius pro- phetæ sit qui a Spiritu illuminatur, qui ab Isaia” prophetatur, qui a tali tantoque angelo, priusquam nasceretur, prædicitur pariendus ", qui ex pleni- tudine Christi accepit, qui gratiam talem ac tan- tam participavit, qui intellexit veritatem per Jesum Christum factam fuisse, qui talia ac tanta de Deo, ac de ejus Unigenito illo, qui ad sinum Patris est, enarravit", mentiri, atque etiam hæsitare, non agnoscentem quod erat. Oportebat enim de rebus obscurioribus assensionem inhibere, neque conce- dendo, neque tollendo propositionem. Quomodo autem rationi consentaneum non erat, si multorum tum temporis dogma hoc fuisset, ut dubitaret Joan. nes de seipso, num quando anima sua in Elia fue- rit? Quin ad historiam provocabit ecclesiasticus illum priorem auditurum ab his, qui se scire pro- fitentur quæ apud Hebræos arcana sunt, [et evul- gare sit nefas, nun dogma aliquod hujusmodi sit apud ipsos; nam si nullo loco appareat, hoc hunc in modum se labere, perspicuumn est illius prioris rationem dissipatam esse. Quamobrem nihilomi- nus ecclesiasticus solutione utetur quam ante explicavimus, adhuc etiam ipse voluntatem in- terrogantium produci in medium postulans. Nam si illi qui miserunt sciunt, ut probavi, genitum ex Zacharia et Elisabeth Joannem fuisse, atque etiam multo magis ii qui missi fuerant, ex go- nere cum essent sacerdotali, quibus clam fu- tura non erat clara atque admiranda soboles Zachariæ cognati tam illustris, quid cogitarunt in- terrogantes, Es u Elias ? » viri qui legerant Eliam in cœlos receptum fuisse, et qui exspecta- bant adventum ejus ? Fortassis igitur quoniam con- summationis tempore Eliam ante Christum exspe- ctant, et post Eliam Christum, veluti tropice in- terrogare videntur : Num tu es ille prænuntians venturam ante Christum, consummationis tempore, prædicationem ? Et scienter ad hoc respondet : • Non sun. Præterea vero ecclesiasticus, instans ad ea quæ inquirit alter, qui ostendere tentat non latuisse sacerdotes ortum Joannis adeo manifestum D factum, eo quod divulgata fuerint omnia verba hæc per montana Judææ ', dicet multos simili errore deceptos fuisse in Servatore, quoniam e alii quidem Joannem Baptistam ipsum, alii autem Eliam, alii vero Jeremiam, aut unum prophetarum › dice- rent * : quemaḍinodum et discipuli interroganti Do- mino, cum venisset in partes Cæsarea Philippi, dixerunt. Quin Herodes dicens: • Quem ego decol- lavi Joannem, ipse surrexit a mortuis *, » videtur es [sai. XL, Luc. 1, 13, 3. Joan. 1, 16-18. * Marc. * ibid. 13. VI, 16. XVI, 14. codex Bodleianus ; Regius et Barberiuus, Perionius legebat, Matth . ibid. Juan. 1, 21. Luc. 1, 65. C (83) Ἐσκέδασται ὁ τοῦ προτέρου λόγος. Sic (89) Κατεσκεύασαν. Legendumn κατεσκεύεσα.

εἰμὶ Ἠλίας, » ὁ Ἰωάννης, ἐπεὶ ἀγνοεῖ τὸν ἴδιον πρό τερον βίον. Τούτων δὴ οὐκ εὐκαταφρόνητον πιθανό ἐσκέδασται ὁ τοῦ προτέρου λόγου. ἐσχεδίασται τητα ἐχόντων, πάλιν ὁ ἐκκλησιαστικὸς ἀπορήσει πρὸς τὸν πρότερον, εἰ κατὰ τὸν προφήτην ἐστὶν ὑπὸ τοῦ Πνεύματος φωτιζόμενον, καὶ ὑπὸ Ἡσαΐου προ φητευόμενον, ὑπό τε τηλικούτου τοῦ ἀγγέλου, πρὶν γεννηθῆναι, τεχθήσεσθαι προειρημένον, ἐκ τοῦ πλη- ρώματος Χριστοῦ εἰληφότα, χάριτος τηλικαύτης μετα εσχηκότα, τὴν ἀλήθειαν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γεγε- νῆσθαι νενοηκότα, περὶ Θεοῦ καὶ τοῦ Μονογενοῦς τοῦ εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρὸς διηγησάμενον τὰ τοσαῦτα, τὸ ψεύσασθαι, καὶ ὅπερ ἦν οὐκ ἐγνωκότα κἂν ἐπισχεῖν. Ἐχρῆν γὰρ περὶ τῶν ἀδηλοτέρων ἐπέχειν ὁμολογεῖν, καὶ μήτε τιθέναι, μήτε αἴρειν τὴν πρότασιν. Πῶς δὲ οὐκ ἦν εὔλογον, εἰ πολλῶν τοῦτο δόγμα ἐτύγχανεν, Β ἐπισχεῖν τὸν Ἰωάννην περὶ αὐτοῦ, μήποτε ἡ ψυχή · αὐτοῦ ποτε ἐν Ηλίᾳ ἦν; Καὶ ἐπὶ τὴν ἱστορίαν δὲ ὁ ἐκκλησιαστικός προκαλέσεται τὸν πρότερον πευσό μενον παρὰ τῶν τὰ ἀποῤῥητα εγνωκέναι παρ' Εβραίοις ἐπαγγελλομένων, εἰ τοιοῦτόν τι δόγμα ἐστὶ παρ' αὐτοῖς· ἐὰν γὰρ μηδαμῶς φαίνηται τοῦθ' οὕτως ἔχον, δῆλον, ὅτι ἐσκέδασται ὁ τοῦ προτέρου λό- γος (88). Οὐδὲν τοίνυν ἧττον ὁ ἐκκλησιαστικές χρήσεται τῇ προαποδεδομένῃ λύσει, ἔτι καὶ αὐτὸς τὸ βούλημα τῶν πυθομένων παραστῆσαι ἀπαιτούμενος. Εἰ γὰρ ὡς κατεσκεύασαν (89) οἱ πέμψαντες ἴσασι γεγενημένον ἐκ Ζαχαρίου καὶ Ἐλισάβετ τὸν Ἰωάννην, καὶ πολλῷ πλέον οἱ πεμφθέντες γένους ὄντες ἱερατικοῦ, οὓς οὐκ ἂν ἔλαθεν ἡ τοῦ οὕτως ἐπιφανοῦς συγγενούς Ζαχαρίου παράδοξος εὐπαιδία, τί νοήσαντες πυνθάνονται τὸ, • Σὺ Ηλίας εἶ; ο ἄνδρες ἀνεγνωκότες ανειλήφθαι αὐτὸν ὡς εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ προσδοκῶντες ἐπιδη μίαν αὐτοῦ; Τάχα οὖν ἐπεὶ πρὸς τῇ συντελεί προσδοκῶσιν Ηλίαν πρὸ Χριστοῦ, καὶ ἐπὶ τούτῳ Χριστὸν, οἱονεὶ τροπικώτερον φαίνονται ἐρωτῶντες· Εἰ σὺ εἶ ὁ προκαταγγέλλων τὸν πρὸ Χριστοῦ ἐπὶ συν τελείᾳ ἐλευσόμενον λόγον; καὶ ἐπιστημόνως πρὸς τοῦτο ἀποκρίνεται τὸ, « Οὐκ εἰμί, ο Ἔτι δὲ ὁ ἐκκλη- σιαστικός, ἱστάμενος πρὸς τὰ ἐξητασμένα ὑπὸ τοῦ ἑτέρου ἀποδεικνύναι πειρωμένου, μὴ ἂν λεληθέναι τοὺς ἱερεῖς οὕτως ἐπιφανῆ γεγενημένην τὴν Ἰωάννου γένεσιν διὰ τὸ ἐν τῇ ὀρεινῇ τῆς Ἰουδαίας διαλελα λῆσθαι πάντα τὰ ῥήματα ταῦτα, φήσει τὴν παραπλη σίαν ἀπάτην πολλοῖς γεγονέναι καὶ περὶ τοῦ Σωτή ρος· ἐπεὶ « οἱ μὲν ἔλεγον αὐτὸν Ἰωάννην Βαπτιστήν, ἄλλοι δὲ Ἠλίαν, ἄλλοι δὲ Ἱερεμίαν, ἢ ἕνα τῶν προ φητῶν· ν ὡς καὶ οἱ μαθηταὶ πυνθανομένῳ τῷ Κυρίῳ γενομένῳ ἐν τοῖς μέρεσι Καισαρείας τῆς Φιλίππου εἰρήκασι. Καὶ ὁ Ἡρώδης δὲ λέγων· « Ον ἐγὼ ἀπ εκεφάλισα Ἰωάννην, αὐτὸς ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, περὶ τοῦ Χριστοῦ ἔοικε μὴ εἰδέναι τὰ λεγόμενα ὑπὸ τῶν φασκόντων· «Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; Οὐχ ἡ μήτηρ αὐτοῦ λέγεται Μαριάμ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ Ἰάκωβος, καὶ Ἰωσήφ, καὶ Σίμων, • η τὸ τοῦ προτέρου λόγου. ORIGENIS cere, Non sum Elias, quod ignoraret quodnam vile A genus ante transegisset. His igitur non contemnen- dam probabilitatem habentibus, rursum ecclesia- sticus dubitabit contra illum priorem, an illius pro- phetæ sit qui a Spiritu illuminatur, qui ab Isaia” prophetatur, qui a tali tantoque angelo, priusquam nasceretur, prædicitur pariendus ", qui ex pleni- tudine Christi accepit, qui gratiam talem ac tan- tam participavit, qui intellexit veritatem per Jesum Christum factam fuisse, qui talia ac tanta de Deo, ac de ejus Unigenito illo, qui ad sinum Patris est, enarravit", mentiri, atque etiam hæsitare, non agnoscentem quod erat. Oportebat enim de rebus obscurioribus assensionem inhibere, neque conce- dendo, neque tollendo propositionem. Quomodo autem rationi consentaneum non erat, si multorum tum temporis dogma hoc fuisset, ut dubitaret Joan. nes de seipso, num quando anima sua in Elia fue- rit? Quin ad historiam provocabit ecclesiasticus illum priorem auditurum ab his, qui se scire pro- fitentur quæ apud Hebræos arcana sunt, [et evul- gare sit nefas, nun dogma aliquod hujusmodi sit apud ipsos; nam si nullo loco appareat, hoc hunc in modum se labere, perspicuumn est illius prioris rationem dissipatam esse. Quamobrem nihilomi- nus ecclesiasticus solutione utetur quam ante explicavimus, adhuc etiam ipse voluntatem in- terrogantium produci in medium postulans. Nam si illi qui miserunt sciunt, ut probavi, genitum ex Zacharia et Elisabeth Joannem fuisse, atque etiam multo magis ii qui missi fuerant, ex go- nere cum essent sacerdotali, quibus clam fu- tura non erat clara atque admiranda soboles Zachariæ cognati tam illustris, quid cogitarunt in- terrogantes, Es u Elias ? » viri qui legerant Eliam in cœlos receptum fuisse, et qui exspecta- bant adventum ejus ? Fortassis igitur quoniam con- summationis tempore Eliam ante Christum exspe- ctant, et post Eliam Christum, veluti tropice in- terrogare videntur : Num tu es ille prænuntians venturam ante Christum, consummationis tempore, prædicationem ? Et scienter ad hoc respondet : • Non sun. Præterea vero ecclesiasticus, instans ad ea quæ inquirit alter, qui ostendere tentat non latuisse sacerdotes ortum Joannis adeo manifestum D factum, eo quod divulgata fuerint omnia verba hæc per montana Judææ ', dicet multos simili errore deceptos fuisse in Servatore, quoniam e alii quidem Joannem Baptistam ipsum, alii autem Eliam, alii vero Jeremiam, aut unum prophetarum › dice- rent * : quemaḍinodum et discipuli interroganti Do- mino, cum venisset in partes Cæsarea Philippi, dixerunt. Quin Herodes dicens: • Quem ego decol- lavi Joannem, ipse surrexit a mortuis *, » videtur es [sai. XL, Luc. 1, 13, 3. Joan. 1, 16-18. * Marc. * ibid. 13. VI, 16. XVI, 14. codex Bodleianus ; Regius et Barberiuus, Perionius legebat, Matth . ibid. Juan. 1, 21. Luc. 1, 65. C (83) Ἐσκέδασται ὁ τοῦ προτέρου λόγος. Sic (89) Κατεσκεύασαν. Legendumn κατεσκεύεσα.

καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν ; » Οὐδὲν οὖν θαυμαστόν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος, πολλῶν ἔγνωκότων τὴν ἐκ Μαρίας γένεσιν αὐτοῦ, ἄλλους ἀπατῆσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰωάν- νον, οὓς μὲν μὴ λεληθέναι τὴν ἐκ Ζαχαρίου γένεσιν αὐτοῦ, ἑτέρους δὲ διστάζειν, μήποτε ὁ προσδοκώμενος Ηλίας ἐπεφάνη κατὰ τὸν Ἰωάννην. Καὶ οὐ χώραν γε μᾶλλον ἔχει ἡ περὶ τοῦ Ἰωάννου ἐπαπόρησις, μήπητε εἴη Ηλίας, ήπερ ή περὶ τοῦ Σωτῆρος, μή ἄρα αὐτὸς τυγχάνῃ Ιωάννης. ἂν τοῦ Ἡλίου μὲν τὸν χαρακτῆρα ἀπὸ μόνης τῆς λέξεως, καὶ οὐχὶ ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως ἀποβάλλεσθαι, διὰ τό (90) « Ανήρ δασύς, καὶ ζώνην δερματίνην περιεζωσμένος περὶ τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ· ἡ τοῦ δὲ Ἰωάννου τὸ εἶδος προ- εγνωσμένον τάχα, οὐδὲ παραπλήσιον τυγχάνον τῷ χαρακτῆρι τοῦ Ἰησοῦ, οὐδὲν ἧττον ὑπόνοιάν τισι Β παρεσχηκέναι, μήποτε ὁ Ἰωάννης ἀνέστη ἐκ νεκρῶν Ἰησοῦς μετονομαζόμενος. Καὶ περὶ μετωνυμίας γέρ, ὡς ἐν ἀποῤῥήτοις, οὐκ οἶδα πόθεν κινούμενοι οἱ Ἑβραῖοι παραδιδόασι Φινεές, τὸν Ἐλεαζάρου υἱὸν, ὁμολογουμένως παρατείναντα τὴν ζωὴν ἕως πολλῶν κριτῶν, ὡς ἐν τοῖς Κριταῖς ἀνέγνωμεν, αὐτὸν εἶ- και Ἠλίαν, καὶ τὸ ἀθάνατον ἐν τοῖς ᾿Αριθμοῖς αὐτῷ διὰ τῆς ὀνομαζομένης εἰρήνης ἐπηγγέλθαι· ἀνθ' ὧν ζηλώσας θείῳ ζήλῳ κεκινημένος ἐξεκέντησε τὴν Μαδιανίτιν καὶ τὸν Ἰσραηλίτην, καὶ κατέπαυσε τὸν λεγόμενον θυμὸν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸ γεγραμμέ- και Φινεές υἱὸς Ἐλεάζαρ υἱοῦ ᾿Ααρών κατέπαυσε τὸν θυμόν μου ἀνθ' ὧν ἐξήλωσε τὸν ζῆλον μου. » Θαν μαστὴν οὖν οὐδὲν, εἰ οἱ τὸν αὐτὸν ὑπολαμβάνοντες Φινεὲς καὶ Ἠλίαν, ἤτοι ὑγιῶς λέγοντες, ἢ μὴ οὐ γὰρ περὶ τούτου νῦν πρόκειται ἐξετάζειν), τὸν αὐτὸν ἐνόμιζον εἶναι Ἰωάννην καὶ Ἰησοῦν. Η ἐδίσταζόν με περὶ τούτου, μαθεῖν τ' ἐβούλοντο, εἰ ὁ αὐτός ἐστιν ὁ Ἰωάννης καὶ Ηλίας. Προηγουμένως δὲ ἐν ἄλλοις ἐπιμελέστερον ἐξεταστέον, καὶ ἐπὶ πλεῖον τὸν λόγον ἐρευνητέον τὸν περὶ τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς συστάσεως αὐτῆς, καὶ τῆς εἰς τὸ γήϊνον σώμα εἰσκρίσεως αὐτῆς, τῶν τε ἐπιμερισμῶν τοῦ ἑκάστης βίου, καὶ τῆς ἐντεῦθεν ἀπαλλαγῆς· καὶ εἰ ἐνδέχεται αὐτὴν εἰσκριθῆναι δεύτερον ἐν σώματι, ἢ μην καὶ τῇ αὐτῇ περιόδῳ, καὶ τῇ αὐτῇ διακοσμήσει, † ο· καὶ τῷ αὐτῷ σώματι, ἢ ἑτέρῳ· καὶ εἰ τῷ αὐτῷ, πότερον καθ᾽ ὑποκείμενον μένοντι τῷ αὐτῷ, κατὰ δὲ ποιότητα μεταβαλλομένῳ· ἢ καὶ καθ᾽ ὑπο- κείμενον, καὶ ποιότητα ἐσομένῳ τῷ αὐτῷ, καὶ εἰ ἀεὶ τῷ αὐτῷ σώματι χρήσεται, ἢ ἀμείψει αυτό· ἐν οἷς καὶ τί ἔστι κυρίως μετενσωμάτωσις ἐξετάσαι δεήσει· τί τε αύτη διαφέρει ενσωματώσεως, καὶ εἰ ἀκολουθεῖ (91) * COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A nescisse de Christo, quæ divulgabantur ab his qui dicebant: Nonne hic est ille fabri filius ? Nonne mater ejus vocatur Maria, et fratres ejus Jacobus, et Joseph, et Simon, et Judas ? et sorores illius nonne omnes apud nos sunt ? ».Nihil ergo mirum dicet ecclesiasticus esse sic alios in Servatore de- ceptos fuisse, cum multi alioqui cognoverint ipsius ortum ex Maria, quemadmodum etiam de Joanne mirum non est, alios quidem ipsius ortum ex Zil- charia scivisse, alios vero ambigere utrøm Elias "p- paruerit in Joanne. Nec profecto locum magis ha- bet addubitatio de Joanne, utrum ipse sit Elias quam de Servatore, ne forte ipse sit Joannes. Quo- rum Eliæ quidem formam ex sola dictione, et non a sensu refellere [facile erat propter illud : « Vir pilosus, et zona pellicea circa lumbos suos circum- cinclus®: » Joannis vero forma præcognita fortasse, neque similis exsistens forma Jesu, nihilominus suspicionem habuit, ne forte Joannes a mortuis re- surrexerit, mutato nomine, dictus Jesus. Jam quod ad nominis mutationem attinet, nescio unde, veluti in apocryphis, moti flebræi tradant Phinees illum, qui est Eleazari Glius (qui absque dubio produxit vitam usque ad multos judices, sicuti legimus in libro Judicum *) ipsum esse Eliam, et immor- talitatem ipsi promissam in Numerorum libro 8, per pacem nominatam [fcedus,] eo quod zelum habuit : unde commotus zelo divino percusserit Madianiti- dem et Israelitam º, et cessare fecerit furorem, uti vocant, Dei, juxta id quod scriptum est '' : « Phinees filius Eleazar flii Aaron, cessare fecit furorem meum, quoniam zelum habuit pro me. » Quamob- rem nihil est mirum si qui suspicabantur eumdein esse Phinees, et Eliam; vel recte dicentes, vel non (nec enim hac de re proposita nobis est nunc inqui- sitio), eumdem esse putabant Joannem, et Jesun. Vel profecto hac de re ambigebant scireque volebant num ipse esset Joannes et Elias. Præcipue vero at- que alio tempore inquirenda est diligentius diutius- que indaganda ratio de substantia animæ, deque principio formationis ejus atque ingressu ipsius in corpus hoc terreum. Indagandum etiam quid injunctum sit vitæ uniuscujusque anima atque de ejus recessu ex hac vila, et an contingat illain de nuo ingredi in corpus, an non, et eadem periodo, et eadem dispositione, necne; et num in eodem cor- pore, an in alio; quod si in eodem, utrum manente eodem secundum subjectum, sed mutato secundum qualitatem, an etiam idem futuro secundum sub- cap. xx, vers. 28. * Num. xxv, 12. • ibid. 14, 15. o ibid. 11. Matth. xii, 55, 56. IV Reg. 1, 8. aliquid desiderari, quod respondeat his Ferrarii verbis, facile eral. lib. in Cantic. cantic., p. : . Sed et illud re. quiritar, utrum semel tantum corpore induatur (anima), et id postmodum depositum ultra non que- ral; an cum semel susceptum deposuerit, iterum assumat; et si secundo sumptum semper habeat, an aliquando iterum abjiciat. Et si quidem secun- dum auctoritatem Scripturarum consummatio im- G D mineat mundi, et corruptibilis statui hic in incor- ruptibilem mutabitur, ambignum non videri quod in præsentis vitæ statum secundo aut tertio in cor- pus venire non possit. Nam si recipitur hoc, ne- cessario sequitur ut hujusmodi successionibus con- sequentibus finem nesciat mundus. › Consuli quo- que velim quæ ab eodem tom, xm in Matth. xvn, 10, scripta sunt, maxime vero nostra Origeniana, in quibus id argumentum luculenter persequimur, HUETIUS. • (90) Αποβάλλεσθαι, διὰ τό, etc. Videtur hic (91) Καὶ εἰ ἀκολουθεῖ τῷ λέγοντι, etc. Origenes

καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν ; » Οὐδὲν οὖν θαυμαστόν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος, πολλῶν ἔγνωκότων τὴν ἐκ Μαρίας γένεσιν αὐτοῦ, ἄλλους ἀπατῆσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰωάν- νον, οὓς μὲν μὴ λεληθέναι τὴν ἐκ Ζαχαρίου γένεσιν αὐτοῦ, ἑτέρους δὲ διστάζειν, μήποτε ὁ προσδοκώμενος Ηλίας ἐπεφάνη κατὰ τὸν Ἰωάννην. Καὶ οὐ χώραν γε μᾶλλον ἔχει ἡ περὶ τοῦ Ἰωάννου ἐπαπόρησις, μήπητε εἴη Ηλίας, ήπερ ή περὶ τοῦ Σωτῆρος, μή ἄρα αὐτὸς τυγχάνῃ Ιωάννης. ἂν τοῦ Ἡλίου μὲν τὸν χαρακτῆρα ἀπὸ μόνης τῆς λέξεως, καὶ οὐχὶ ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως ἀποβάλλεσθαι, διὰ τό (90) « Ανήρ δασύς, καὶ ζώνην δερματίνην περιεζωσμένος περὶ τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ· ἡ τοῦ δὲ Ἰωάννου τὸ εἶδος προ- εγνωσμένον τάχα, οὐδὲ παραπλήσιον τυγχάνον τῷ χαρακτῆρι τοῦ Ἰησοῦ, οὐδὲν ἧττον ὑπόνοιάν τισι Β παρεσχηκέναι, μήποτε ὁ Ἰωάννης ἀνέστη ἐκ νεκρῶν Ἰησοῦς μετονομαζόμενος. Καὶ περὶ μετωνυμίας γέρ, ὡς ἐν ἀποῤῥήτοις, οὐκ οἶδα πόθεν κινούμενοι οἱ Ἑβραῖοι παραδιδόασι Φινεές, τὸν Ἐλεαζάρου υἱὸν, ὁμολογουμένως παρατείναντα τὴν ζωὴν ἕως πολλῶν κριτῶν, ὡς ἐν τοῖς Κριταῖς ἀνέγνωμεν, αὐτὸν εἶ- και Ἠλίαν, καὶ τὸ ἀθάνατον ἐν τοῖς ᾿Αριθμοῖς αὐτῷ διὰ τῆς ὀνομαζομένης εἰρήνης ἐπηγγέλθαι· ἀνθ' ὧν ζηλώσας θείῳ ζήλῳ κεκινημένος ἐξεκέντησε τὴν Μαδιανίτιν καὶ τὸν Ἰσραηλίτην, καὶ κατέπαυσε τὸν λεγόμενον θυμὸν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸ γεγραμμέ- και Φινεές υἱὸς Ἐλεάζαρ υἱοῦ ᾿Ααρών κατέπαυσε τὸν θυμόν μου ἀνθ' ὧν ἐξήλωσε τὸν ζῆλον μου. » Θαν μαστὴν οὖν οὐδὲν, εἰ οἱ τὸν αὐτὸν ὑπολαμβάνοντες Φινεὲς καὶ Ἠλίαν, ἤτοι ὑγιῶς λέγοντες, ἢ μὴ οὐ γὰρ περὶ τούτου νῦν πρόκειται ἐξετάζειν), τὸν αὐτὸν ἐνόμιζον εἶναι Ἰωάννην καὶ Ἰησοῦν. Η ἐδίσταζόν με περὶ τούτου, μαθεῖν τ' ἐβούλοντο, εἰ ὁ αὐτός ἐστιν ὁ Ἰωάννης καὶ Ηλίας. Προηγουμένως δὲ ἐν ἄλλοις ἐπιμελέστερον ἐξεταστέον, καὶ ἐπὶ πλεῖον τὸν λόγον ἐρευνητέον τὸν περὶ τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς συστάσεως αὐτῆς, καὶ τῆς εἰς τὸ γήϊνον σώμα εἰσκρίσεως αὐτῆς, τῶν τε ἐπιμερισμῶν τοῦ ἑκάστης βίου, καὶ τῆς ἐντεῦθεν ἀπαλλαγῆς· καὶ εἰ ἐνδέχεται αὐτὴν εἰσκριθῆναι δεύτερον ἐν σώματι, ἢ μην καὶ τῇ αὐτῇ περιόδῳ, καὶ τῇ αὐτῇ διακοσμήσει, † ο· καὶ τῷ αὐτῷ σώματι, ἢ ἑτέρῳ· καὶ εἰ τῷ αὐτῷ, πότερον καθ᾽ ὑποκείμενον μένοντι τῷ αὐτῷ, κατὰ δὲ ποιότητα μεταβαλλομένῳ· ἢ καὶ καθ᾽ ὑπο- κείμενον, καὶ ποιότητα ἐσομένῳ τῷ αὐτῷ, καὶ εἰ ἀεὶ τῷ αὐτῷ σώματι χρήσεται, ἢ ἀμείψει αυτό· ἐν οἷς καὶ τί ἔστι κυρίως μετενσωμάτωσις ἐξετάσαι δεήσει· τί τε αύτη διαφέρει ενσωματώσεως, καὶ εἰ ἀκολουθεῖ (91) * COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A nescisse de Christo, quæ divulgabantur ab his qui dicebant: Nonne hic est ille fabri filius ? Nonne mater ejus vocatur Maria, et fratres ejus Jacobus, et Joseph, et Simon, et Judas ? et sorores illius nonne omnes apud nos sunt ? ».Nihil ergo mirum dicet ecclesiasticus esse sic alios in Servatore de- ceptos fuisse, cum multi alioqui cognoverint ipsius ortum ex Maria, quemadmodum etiam de Joanne mirum non est, alios quidem ipsius ortum ex Zil- charia scivisse, alios vero ambigere utrøm Elias "p- paruerit in Joanne. Nec profecto locum magis ha- bet addubitatio de Joanne, utrum ipse sit Elias quam de Servatore, ne forte ipse sit Joannes. Quo- rum Eliæ quidem formam ex sola dictione, et non a sensu refellere [facile erat propter illud : « Vir pilosus, et zona pellicea circa lumbos suos circum- cinclus®: » Joannis vero forma præcognita fortasse, neque similis exsistens forma Jesu, nihilominus suspicionem habuit, ne forte Joannes a mortuis re- surrexerit, mutato nomine, dictus Jesus. Jam quod ad nominis mutationem attinet, nescio unde, veluti in apocryphis, moti flebræi tradant Phinees illum, qui est Eleazari Glius (qui absque dubio produxit vitam usque ad multos judices, sicuti legimus in libro Judicum *) ipsum esse Eliam, et immor- talitatem ipsi promissam in Numerorum libro 8, per pacem nominatam [fcedus,] eo quod zelum habuit : unde commotus zelo divino percusserit Madianiti- dem et Israelitam º, et cessare fecerit furorem, uti vocant, Dei, juxta id quod scriptum est '' : « Phinees filius Eleazar flii Aaron, cessare fecit furorem meum, quoniam zelum habuit pro me. » Quamob- rem nihil est mirum si qui suspicabantur eumdein esse Phinees, et Eliam; vel recte dicentes, vel non (nec enim hac de re proposita nobis est nunc inqui- sitio), eumdem esse putabant Joannem, et Jesun. Vel profecto hac de re ambigebant scireque volebant num ipse esset Joannes et Elias. Præcipue vero at- que alio tempore inquirenda est diligentius diutius- que indaganda ratio de substantia animæ, deque principio formationis ejus atque ingressu ipsius in corpus hoc terreum. Indagandum etiam quid injunctum sit vitæ uniuscujusque anima atque de ejus recessu ex hac vila, et an contingat illain de nuo ingredi in corpus, an non, et eadem periodo, et eadem dispositione, necne; et num in eodem cor- pore, an in alio; quod si in eodem, utrum manente eodem secundum subjectum, sed mutato secundum qualitatem, an etiam idem futuro secundum sub- cap. xx, vers. 28. * Num. xxv, 12. • ibid. 14, 15. o ibid. 11. Matth. xii, 55, 56. IV Reg. 1, 8. aliquid desiderari, quod respondeat his Ferrarii verbis, facile eral. lib. in Cantic. cantic., p. : . Sed et illud re. quiritar, utrum semel tantum corpore induatur (anima), et id postmodum depositum ultra non que- ral; an cum semel susceptum deposuerit, iterum assumat; et si secundo sumptum semper habeat, an aliquando iterum abjiciat. Et si quidem secun- dum auctoritatem Scripturarum consummatio im- G D mineat mundi, et corruptibilis statui hic in incor- ruptibilem mutabitur, ambignum non videri quod in præsentis vitæ statum secundo aut tertio in cor- pus venire non possit. Nam si recipitur hoc, ne- cessario sequitur ut hujusmodi successionibus con- sequentibus finem nesciat mundus. › Consuli quo- que velim quæ ab eodem tom, xm in Matth. xvn, 10, scripta sunt, maxime vero nostra Origeniana, in quibus id argumentum luculenter persequimur, HUETIUS. • (90) Αποβάλλεσθαι, διὰ τό, etc. Videtur hic (91) Καὶ εἰ ἀκολουθεῖ τῷ λέγοντι, etc. Origenes

καὶ Ἰούδας; καὶ αἱ ἀδελφαὶ αὐτοῦ οὐχὶ πᾶσαι πρὸς ἡμᾶς εἰσιν ; » Οὐδὲν οὖν θαυμαστόν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Σωτῆρος, πολλῶν ἔγνωκότων τὴν ἐκ Μαρίας γένεσιν αὐτοῦ, ἄλλους ἀπατῆσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰωάν- νον, οὓς μὲν μὴ λεληθέναι τὴν ἐκ Ζαχαρίου γένεσιν αὐτοῦ, ἑτέρους δὲ διστάζειν, μήποτε ὁ προσδοκώμενος Ηλίας ἐπεφάνη κατὰ τὸν Ἰωάννην. Καὶ οὐ χώραν γε μᾶλλον ἔχει ἡ περὶ τοῦ Ἰωάννου ἐπαπόρησις, μήπητε εἴη Ηλίας, ήπερ ή περὶ τοῦ Σωτῆρος, μή ἄρα αὐτὸς τυγχάνῃ Ιωάννης. ἂν τοῦ Ἡλίου μὲν τὸν χαρακτῆρα ἀπὸ μόνης τῆς λέξεως, καὶ οὐχὶ ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως ἀποβάλλεσθαι, διὰ τό (90) « Ανήρ δασύς, καὶ ζώνην δερματίνην περιεζωσμένος περὶ τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ· ἡ τοῦ δὲ Ἰωάννου τὸ εἶδος προ- εγνωσμένον τάχα, οὐδὲ παραπλήσιον τυγχάνον τῷ χαρακτῆρι τοῦ Ἰησοῦ, οὐδὲν ἧττον ὑπόνοιάν τισι Β παρεσχηκέναι, μήποτε ὁ Ἰωάννης ἀνέστη ἐκ νεκρῶν Ἰησοῦς μετονομαζόμενος. Καὶ περὶ μετωνυμίας γέρ, ὡς ἐν ἀποῤῥήτοις, οὐκ οἶδα πόθεν κινούμενοι οἱ Ἑβραῖοι παραδιδόασι Φινεές, τὸν Ἐλεαζάρου υἱὸν, ὁμολογουμένως παρατείναντα τὴν ζωὴν ἕως πολλῶν κριτῶν, ὡς ἐν τοῖς Κριταῖς ἀνέγνωμεν, αὐτὸν εἶ- και Ἠλίαν, καὶ τὸ ἀθάνατον ἐν τοῖς ᾿Αριθμοῖς αὐτῷ διὰ τῆς ὀνομαζομένης εἰρήνης ἐπηγγέλθαι· ἀνθ' ὧν ζηλώσας θείῳ ζήλῳ κεκινημένος ἐξεκέντησε τὴν Μαδιανίτιν καὶ τὸν Ἰσραηλίτην, καὶ κατέπαυσε τὸν λεγόμενον θυμὸν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸ γεγραμμέ- και Φινεές υἱὸς Ἐλεάζαρ υἱοῦ ᾿Ααρών κατέπαυσε τὸν θυμόν μου ἀνθ' ὧν ἐξήλωσε τὸν ζῆλον μου. » Θαν μαστὴν οὖν οὐδὲν, εἰ οἱ τὸν αὐτὸν ὑπολαμβάνοντες Φινεὲς καὶ Ἠλίαν, ἤτοι ὑγιῶς λέγοντες, ἢ μὴ οὐ γὰρ περὶ τούτου νῦν πρόκειται ἐξετάζειν), τὸν αὐτὸν ἐνόμιζον εἶναι Ἰωάννην καὶ Ἰησοῦν. Η ἐδίσταζόν με περὶ τούτου, μαθεῖν τ' ἐβούλοντο, εἰ ὁ αὐτός ἐστιν ὁ Ἰωάννης καὶ Ηλίας. Προηγουμένως δὲ ἐν ἄλλοις ἐπιμελέστερον ἐξεταστέον, καὶ ἐπὶ πλεῖον τὸν λόγον ἐρευνητέον τὸν περὶ τῆς οὐσίας τῆς ψυχῆς, καὶ τῆς ἀρχῆς τῆς συστάσεως αὐτῆς, καὶ τῆς εἰς τὸ γήϊνον σώμα εἰσκρίσεως αὐτῆς, τῶν τε ἐπιμερισμῶν τοῦ ἑκάστης βίου, καὶ τῆς ἐντεῦθεν ἀπαλλαγῆς· καὶ εἰ ἐνδέχεται αὐτὴν εἰσκριθῆναι δεύτερον ἐν σώματι, ἢ μην καὶ τῇ αὐτῇ περιόδῳ, καὶ τῇ αὐτῇ διακοσμήσει, † ο· καὶ τῷ αὐτῷ σώματι, ἢ ἑτέρῳ· καὶ εἰ τῷ αὐτῷ, πότερον καθ᾽ ὑποκείμενον μένοντι τῷ αὐτῷ, κατὰ δὲ ποιότητα μεταβαλλομένῳ· ἢ καὶ καθ᾽ ὑπο- κείμενον, καὶ ποιότητα ἐσομένῳ τῷ αὐτῷ, καὶ εἰ ἀεὶ τῷ αὐτῷ σώματι χρήσεται, ἢ ἀμείψει αυτό· ἐν οἷς καὶ τί ἔστι κυρίως μετενσωμάτωσις ἐξετάσαι δεήσει· τί τε αύτη διαφέρει ενσωματώσεως, καὶ εἰ ἀκολουθεῖ (91) * COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A nescisse de Christo, quæ divulgabantur ab his qui dicebant: Nonne hic est ille fabri filius ? Nonne mater ejus vocatur Maria, et fratres ejus Jacobus, et Joseph, et Simon, et Judas ? et sorores illius nonne omnes apud nos sunt ? ».Nihil ergo mirum dicet ecclesiasticus esse sic alios in Servatore de- ceptos fuisse, cum multi alioqui cognoverint ipsius ortum ex Maria, quemadmodum etiam de Joanne mirum non est, alios quidem ipsius ortum ex Zil- charia scivisse, alios vero ambigere utrøm Elias "p- paruerit in Joanne. Nec profecto locum magis ha- bet addubitatio de Joanne, utrum ipse sit Elias quam de Servatore, ne forte ipse sit Joannes. Quo- rum Eliæ quidem formam ex sola dictione, et non a sensu refellere [facile erat propter illud : « Vir pilosus, et zona pellicea circa lumbos suos circum- cinclus®: » Joannis vero forma præcognita fortasse, neque similis exsistens forma Jesu, nihilominus suspicionem habuit, ne forte Joannes a mortuis re- surrexerit, mutato nomine, dictus Jesus. Jam quod ad nominis mutationem attinet, nescio unde, veluti in apocryphis, moti flebræi tradant Phinees illum, qui est Eleazari Glius (qui absque dubio produxit vitam usque ad multos judices, sicuti legimus in libro Judicum *) ipsum esse Eliam, et immor- talitatem ipsi promissam in Numerorum libro 8, per pacem nominatam [fcedus,] eo quod zelum habuit : unde commotus zelo divino percusserit Madianiti- dem et Israelitam º, et cessare fecerit furorem, uti vocant, Dei, juxta id quod scriptum est '' : « Phinees filius Eleazar flii Aaron, cessare fecit furorem meum, quoniam zelum habuit pro me. » Quamob- rem nihil est mirum si qui suspicabantur eumdein esse Phinees, et Eliam; vel recte dicentes, vel non (nec enim hac de re proposita nobis est nunc inqui- sitio), eumdem esse putabant Joannem, et Jesun. Vel profecto hac de re ambigebant scireque volebant num ipse esset Joannes et Elias. Præcipue vero at- que alio tempore inquirenda est diligentius diutius- que indaganda ratio de substantia animæ, deque principio formationis ejus atque ingressu ipsius in corpus hoc terreum. Indagandum etiam quid injunctum sit vitæ uniuscujusque anima atque de ejus recessu ex hac vila, et an contingat illain de nuo ingredi in corpus, an non, et eadem periodo, et eadem dispositione, necne; et num in eodem cor- pore, an in alio; quod si in eodem, utrum manente eodem secundum subjectum, sed mutato secundum qualitatem, an etiam idem futuro secundum sub- cap. xx, vers. 28. * Num. xxv, 12. • ibid. 14, 15. o ibid. 11. Matth. xii, 55, 56. IV Reg. 1, 8. aliquid desiderari, quod respondeat his Ferrarii verbis, facile eral. lib. in Cantic. cantic., p. : . Sed et illud re. quiritar, utrum semel tantum corpore induatur (anima), et id postmodum depositum ultra non que- ral; an cum semel susceptum deposuerit, iterum assumat; et si secundo sumptum semper habeat, an aliquando iterum abjiciat. Et si quidem secun- dum auctoritatem Scripturarum consummatio im- G D mineat mundi, et corruptibilis statui hic in incor- ruptibilem mutabitur, ambignum non videri quod in præsentis vitæ statum secundo aut tertio in cor- pus venire non possit. Nam si recipitur hoc, ne- cessario sequitur ut hujusmodi successionibus con- sequentibus finem nesciat mundus. › Consuli quo- que velim quæ ab eodem tom, xm in Matth. xvn, 10, scripta sunt, maxime vero nostra Origeniana, in quibus id argumentum luculenter persequimur, HUETIUS. • (90) Αποβάλλεσθαι, διὰ τό, etc. Videtur hic (91) Καὶ εἰ ἀκολουθεῖ τῷ λέγοντι, etc. Origenes

κόσμον. Ἐν οἷς ἀναγκαῖον ἔσται παραθεῖναι καὶ τοὺς λόγους τῶν θελόντων κατὰ τὰς Γραφάς συσπείρεσθαι τὴν ψυχὴν τῷ σώματι, καὶ τὰ ἀκολουθοῦντα αὐτοῖς, καὶ ἀπαξαπλῶς ὁ περὶ ψυχῆς λόγος πολὺς καὶ δυσερ μήνευτος ῶν, ἀναλεχθησόμενος ἀπὸ τῶν ἐν ταῖς Γραφαῖς σποράδην κειμένων, ἰδίας δεῖται πραγματ τείας. Διόπερ νῦν, κατὰ τὸ παρῆκον ἐκ τῶν περί Ἠλίου καὶ Ἰωάννου ἐζητημένων ἐπὶ βραχὺ ἐξετά σαντες τὸ πρόβλημα, μετίωμεν ἐπὶ τὰ ἑξῆς. Α τῷ λέγοντι μετενσωμάτωσιν ἄφθαρτον τηρεῖν τὸν Νόμος καὶ οἱ προφῆται ἕως Ἰωάννου, » καὶ τί ἄλλο ἂν λέγοιμεν εἶναι Ἰωάννην ἢ προφήτην, ὡς καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Ζαχαρίας, πλησθεὶ; Πνεύματος ἁγίου, προφητεύων φησί· «Καὶ σύ, παιδίον, προφήτης Υψίστου κληθήσῃ, προπορεύσῃ γὰρ ἐνώπιον Κυρίου ἑτοιμάσαι ὁδοὺς αὐτοῦ·, εἰ μὴ ἄρα τις ἐπιλήψεται τοῦ κληθήσῃ, » μὴ εἰρημένου τοῦ ἔσῃ, καὶ μάλιστα διὰ τὸ πρὸς τοὺς οἰομένους αὐτὸν προφήτην εἶναι εἰρηκέναι τὸν Σωτῆρα· « ᾿Αλλὰ τί ἐξήλθετε ἰδεῖν; Προφήτην; Ναὶ λέγω ὑμῖν, καὶ περισσότερον προ φήτου. » Παρατηρητέον δὲ, ὅτι τὸ, « Ναὶ λέγω ὑμῖν, ο τίθησι τὸ προφήτην εἶναι τὸν Ἰωάννην, καὶ οὐκ ἀναι- ρεῖται τὸ προφήτην αὐτὸν εἶναι. Ἐὰν δὲ πρὸς τῷ προφήτης τυγχάνειν καὶ περισσότερον προφήτου ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος λέγηται, πῶς οὖν, εἰ προφήτης ἐστὶ, πρὸς τοὺς ἱερεῖς καὶ Λευῖτας ἐρωτῶντας, « Ο προφήτης εἴ σύ ; » ἀπεκρίθη, « Οὔ ; » Λεκτέον δὲ πρὸ; τοῦτο, ὅτι οὐ ταυτόν ἐστιν, ι Ο προφήτης εί σύ; ο και, ο Προφήτης εί σύ; › (92) Τὰ δὲ ὅμοια τετηρήκα- μεν ἐξετάζοντες, τί διαφέρει τὸ ῾Ο Θεός τοῦ Θεός, καὶ ὁ Λόγος τοῦ Λόγος. Ἐπεὶ τοίνυν ἐν τῷ Δευτερη νομίῳ γέγραπται· « Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν ὡς ἐμὲ, αὐτοῦ ἀκούσεσθε· καὶ ἔσται πᾶσα ψυχή, ἥτις ἂν μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται ἐκ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ· ἡ προσεδοκᾶτο ἐξαιρέτως τις προφήτης ὅμοιον Μωσεῖ τι ἔχων, τὸ μεσιτεῦσαι Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, καὶ τὸ λαβὼν Διαθήκην ἀπὸ Θεοῦ δοῦναι τοῖς μαθη τευομένοις τὴν καινήν· καὶ καθ᾿ ἕκαστον τῶν προ φητῶν ἐγίνωσκον ὁ λαὸς Ἰσραὴλ μηδένα ἐκείνων εἶναι τὸν ὑπὸ τοῦ Μωσέως προφητευθέντα. Ὥσπερ η • οὖν ἐδίσταζον περὶ Ἰωάννου, μήποτε ἄρα Χριστὸς αὐτὸς ἦν, οὕτως καὶ μήποτε ὁ προφήτης. Οὐ θαυ- μαστὸν δὲ εἰ μὴ ἡκρίβουν, ὅτι αὐτός ἐστι Χριστὸς καὶ προφήτης, οι διστάζοντες περὶ Ἰωάννου μήποτε αὐτὸς Χριστὸς ἦν· ἀκόλουθον γὰρ τῷ περὶ τούτου δισταγμῷ τὸ ἀγνοεῖν τὸν αὐτὸν εἶναι Χριστὸν καὶ τὴν προφήτην. Ἔλαβε δὲ τοὺς πολλοὺς ἡ διαφορὰ τοῦ ὁ προφήτης καὶ προφήτης, ὡς καὶ τὸν Ἡρα κλέωνα, ὅστις αὐταῖς λέξεσί φησιν· ο Ὡς ἄρα Ιωάν. νης (93) ὡμολόγησε μὴ εἶναι ὁ Χριστὸς, ἀλλὰ με ORIGENIS C his quæ sparsim posita sunt in Scripturis, proprium jectum, qualitatem, et num semper eodem cor- pore usura sit an immutatura illud. În quibus etiam illud, quid proprie sit transcorporatio, quidque hæc differat ab incorporatione, indagare necesse erit, et num sequatur, ut qui astruit mutanda corpora; servet mundum incorruptibilem. In quibus necessario po- nende erunt rationes eorum qui volunt, ex Scri- pturarum auctoritate, ut anima simul cum corpore seminetur, et quæ sequuntur ipsas : et, ut semel di- can, oratio de anima, copiosa alioqui, et ad inter pretandum difficilis, si undequaque colligi debeat ex requirit opus. Quamobrem nuuc decenter ex his quæ de Joanne deque Elia conquisita sunt, cum breviter perscrutali simus quaestionem, ad cælera transeamus. ‹lex et prophetæ usque ad Joannem ", » quid aliud diceremus Joannem esse, quam prophetam? quemadmodum pater ejus Zacharias, plenus Spiritu sancto, prophetans inquit : . Et tu, puer, propheta Altissimi vocaberis præibis ante faciem Domini, ad praeparandum vias ejus ; » nisi forte quis sumat vocem ‹ vocaberis › non esse dictam pro eo quod est, eris, idque potissimum, quod Servator dixerit eis qui existimabant eum esse prophetam : . Sed quid exiistis ad videndum? Prophetam? Etiam dico vobis, et plusquam prophetam ". » Observandum autern quod ea verba, Eliam dico vobis, » ponant Joannem esse prophetam, nec auferant enni pro- phetani esse. Quod si, præterquam quod est pro- pheta, etiam major quam probeta a Servatore dici- tur, quomodo ergo, si propheta est, sacerdotibus ac Levitis interrogantibus, Propheta es tu ? . respondit, ‹ Non ? › Dicendum autem ad hoc non idem esse, • Propheta es tu ille ? » [cum articulo], et, « Es tu propheta ? » [sine articulo.] Similia ob- servavimus ante, quid differat, ille Deus, [cum ar- ticulo,] et Deus [sine articulo,] et ille Sermo, et Sermo. Quoniam ergo in Deuteronomio scriptum est : Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester de fratribus vestris mei similem, ipsum audie- tis. Futurum est autem, ut omnis anima, qua non audierit prophetam illum, exterminetur e populo Buo; exspectabatur quispiam eximie propheta qui, simile quid Mosi habens, mediatorem ageret inter Deum et homines, et acceptum a Deo Testamen- tum novum discipulis traderet; atque in singulis prophetis agnoverat populus Israel neminem eorum hunc exstitisse qui a Mose prophetatus fuerat. Ut ergo de Joanne ambigebant num forte ipse essel Christus, sic etiam num esset ille propheta. Nec mirum si ambigentes de Joanne, an forte ipse esset Christus, diligenter non investigarunt an ipse esset Christus et ille propheta. Sequitur enim ut qui hac de re sic interrogant, ignorent etiam quod ipse qui sit Christus, sit etiam ille propheta. Latuit autem multos ea differentia quæ est inter propheta ille, Joan. 1, 21. "Luc. xvi, 16. * Luc. 1, 76. Ael. ni, 22, 23. Matth. xt, 9. Joan. 1, 21. Deut. xvm, 15, 18, 19; 8. Es tu propheta ille? Et respondit: Non ¹. Si B 8. 'Ο προφήτης εἶ σύ; Καὶ ἀπεκρίθη· Οὔ. Εἰ ι ὁ (92) Vide supra tom. 11, num. 3, pp. 50, 51, 52. (95) Ὡς ἄρα Ιωάννης, etc. Ita codex Bodleianus, recte; libri editi, Ὡς ἄρ᾽ εἰ Ιωάννης.

κόσμον. Ἐν οἷς ἀναγκαῖον ἔσται παραθεῖναι καὶ τοὺς λόγους τῶν θελόντων κατὰ τὰς Γραφάς συσπείρεσθαι τὴν ψυχὴν τῷ σώματι, καὶ τὰ ἀκολουθοῦντα αὐτοῖς, καὶ ἀπαξαπλῶς ὁ περὶ ψυχῆς λόγος πολὺς καὶ δυσερ μήνευτος ῶν, ἀναλεχθησόμενος ἀπὸ τῶν ἐν ταῖς Γραφαῖς σποράδην κειμένων, ἰδίας δεῖται πραγματ τείας. Διόπερ νῦν, κατὰ τὸ παρῆκον ἐκ τῶν περί Ἠλίου καὶ Ἰωάννου ἐζητημένων ἐπὶ βραχὺ ἐξετά σαντες τὸ πρόβλημα, μετίωμεν ἐπὶ τὰ ἑξῆς. Α τῷ λέγοντι μετενσωμάτωσιν ἄφθαρτον τηρεῖν τὸν Νόμος καὶ οἱ προφῆται ἕως Ἰωάννου, » καὶ τί ἄλλο ἂν λέγοιμεν εἶναι Ἰωάννην ἢ προφήτην, ὡς καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Ζαχαρίας, πλησθεὶ; Πνεύματος ἁγίου, προφητεύων φησί· «Καὶ σύ, παιδίον, προφήτης Υψίστου κληθήσῃ, προπορεύσῃ γὰρ ἐνώπιον Κυρίου ἑτοιμάσαι ὁδοὺς αὐτοῦ·, εἰ μὴ ἄρα τις ἐπιλήψεται τοῦ κληθήσῃ, » μὴ εἰρημένου τοῦ ἔσῃ, καὶ μάλιστα διὰ τὸ πρὸς τοὺς οἰομένους αὐτὸν προφήτην εἶναι εἰρηκέναι τὸν Σωτῆρα· « ᾿Αλλὰ τί ἐξήλθετε ἰδεῖν; Προφήτην; Ναὶ λέγω ὑμῖν, καὶ περισσότερον προ φήτου. » Παρατηρητέον δὲ, ὅτι τὸ, « Ναὶ λέγω ὑμῖν, ο τίθησι τὸ προφήτην εἶναι τὸν Ἰωάννην, καὶ οὐκ ἀναι- ρεῖται τὸ προφήτην αὐτὸν εἶναι. Ἐὰν δὲ πρὸς τῷ προφήτης τυγχάνειν καὶ περισσότερον προφήτου ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος λέγηται, πῶς οὖν, εἰ προφήτης ἐστὶ, πρὸς τοὺς ἱερεῖς καὶ Λευῖτας ἐρωτῶντας, « Ο προφήτης εἴ σύ ; » ἀπεκρίθη, « Οὔ ; » Λεκτέον δὲ πρὸ; τοῦτο, ὅτι οὐ ταυτόν ἐστιν, ι Ο προφήτης εί σύ; ο και, ο Προφήτης εί σύ; › (92) Τὰ δὲ ὅμοια τετηρήκα- μεν ἐξετάζοντες, τί διαφέρει τὸ ῾Ο Θεός τοῦ Θεός, καὶ ὁ Λόγος τοῦ Λόγος. Ἐπεὶ τοίνυν ἐν τῷ Δευτερη νομίῳ γέγραπται· « Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν ὡς ἐμὲ, αὐτοῦ ἀκούσεσθε· καὶ ἔσται πᾶσα ψυχή, ἥτις ἂν μὴ ἀκούσῃ τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται ἐκ τοῦ λαοῦ αὐτοῦ· ἡ προσεδοκᾶτο ἐξαιρέτως τις προφήτης ὅμοιον Μωσεῖ τι ἔχων, τὸ μεσιτεῦσαι Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, καὶ τὸ λαβὼν Διαθήκην ἀπὸ Θεοῦ δοῦναι τοῖς μαθη τευομένοις τὴν καινήν· καὶ καθ᾿ ἕκαστον τῶν προ φητῶν ἐγίνωσκον ὁ λαὸς Ἰσραὴλ μηδένα ἐκείνων εἶναι τὸν ὑπὸ τοῦ Μωσέως προφητευθέντα. Ὥσπερ η • οὖν ἐδίσταζον περὶ Ἰωάννου, μήποτε ἄρα Χριστὸς αὐτὸς ἦν, οὕτως καὶ μήποτε ὁ προφήτης. Οὐ θαυ- μαστὸν δὲ εἰ μὴ ἡκρίβουν, ὅτι αὐτός ἐστι Χριστὸς καὶ προφήτης, οι διστάζοντες περὶ Ἰωάννου μήποτε αὐτὸς Χριστὸς ἦν· ἀκόλουθον γὰρ τῷ περὶ τούτου δισταγμῷ τὸ ἀγνοεῖν τὸν αὐτὸν εἶναι Χριστὸν καὶ τὴν προφήτην. Ἔλαβε δὲ τοὺς πολλοὺς ἡ διαφορὰ τοῦ ὁ προφήτης καὶ προφήτης, ὡς καὶ τὸν Ἡρα κλέωνα, ὅστις αὐταῖς λέξεσί φησιν· ο Ὡς ἄρα Ιωάν. νης (93) ὡμολόγησε μὴ εἶναι ὁ Χριστὸς, ἀλλὰ με ORIGENIS C his quæ sparsim posita sunt in Scripturis, proprium jectum, qualitatem, et num semper eodem cor- pore usura sit an immutatura illud. În quibus etiam illud, quid proprie sit transcorporatio, quidque hæc differat ab incorporatione, indagare necesse erit, et num sequatur, ut qui astruit mutanda corpora; servet mundum incorruptibilem. In quibus necessario po- nende erunt rationes eorum qui volunt, ex Scri- pturarum auctoritate, ut anima simul cum corpore seminetur, et quæ sequuntur ipsas : et, ut semel di- can, oratio de anima, copiosa alioqui, et ad inter pretandum difficilis, si undequaque colligi debeat ex requirit opus. Quamobrem nuuc decenter ex his quæ de Joanne deque Elia conquisita sunt, cum breviter perscrutali simus quaestionem, ad cælera transeamus. ‹lex et prophetæ usque ad Joannem ", » quid aliud diceremus Joannem esse, quam prophetam? quemadmodum pater ejus Zacharias, plenus Spiritu sancto, prophetans inquit : . Et tu, puer, propheta Altissimi vocaberis præibis ante faciem Domini, ad praeparandum vias ejus ; » nisi forte quis sumat vocem ‹ vocaberis › non esse dictam pro eo quod est, eris, idque potissimum, quod Servator dixerit eis qui existimabant eum esse prophetam : . Sed quid exiistis ad videndum? Prophetam? Etiam dico vobis, et plusquam prophetam ". » Observandum autern quod ea verba, Eliam dico vobis, » ponant Joannem esse prophetam, nec auferant enni pro- phetani esse. Quod si, præterquam quod est pro- pheta, etiam major quam probeta a Servatore dici- tur, quomodo ergo, si propheta est, sacerdotibus ac Levitis interrogantibus, Propheta es tu ? . respondit, ‹ Non ? › Dicendum autem ad hoc non idem esse, • Propheta es tu ille ? » [cum articulo], et, « Es tu propheta ? » [sine articulo.] Similia ob- servavimus ante, quid differat, ille Deus, [cum ar- ticulo,] et Deus [sine articulo,] et ille Sermo, et Sermo. Quoniam ergo in Deuteronomio scriptum est : Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus vester de fratribus vestris mei similem, ipsum audie- tis. Futurum est autem, ut omnis anima, qua non audierit prophetam illum, exterminetur e populo Buo; exspectabatur quispiam eximie propheta qui, simile quid Mosi habens, mediatorem ageret inter Deum et homines, et acceptum a Deo Testamen- tum novum discipulis traderet; atque in singulis prophetis agnoverat populus Israel neminem eorum hunc exstitisse qui a Mose prophetatus fuerat. Ut ergo de Joanne ambigebant num forte ipse essel Christus, sic etiam num esset ille propheta. Nec mirum si ambigentes de Joanne, an forte ipse esset Christus, diligenter non investigarunt an ipse esset Christus et ille propheta. Sequitur enim ut qui hac de re sic interrogant, ignorent etiam quod ipse qui sit Christus, sit etiam ille propheta. Latuit autem multos ea differentia quæ est inter propheta ille, Joan. 1, 21. "Luc. xvi, 16. * Luc. 1, 76. Ael. ni, 22, 23. Matth. xt, 9. Joan. 1, 21. Deut. xvm, 15, 18, 19; 8. Es tu propheta ille? Et respondit: Non ¹. Si B 8. 'Ο προφήτης εἶ σύ; Καὶ ἀπεκρίθη· Οὔ. Εἰ ι ὁ (92) Vide supra tom. 11, num. 3, pp. 50, 51, 52. (95) Ὡς ἄρα Ιωάννης, etc. Ita codex Bodleianus, recte; libri editi, Ὡς ἄρ᾽ εἰ Ιωάννης.

προφήτης, μηδὲ Ἠλίας. » Καὶ δέον αὐτὸν οὕτως ἐχ- λαβόντα ἐξετάσαι τὰ κατὰ τοὺς τόπους, πότερον ἀληθεύει λέγων (94) μὴ εἶναι προφήτης, μηδὲ Ἠλίας, ού. Ὁ δὲ μὴ ἐπιστήσας τοῖς τόποις, ἐν οἷς κατα- λέλοιπεν ὑπομνήμασιν, ἀνεξετάστως παρελήλυθε τὰ τηλικαύτα, σφόδρα ὀλίγα, καὶ μὴ βεβασανισμένα ἐν τοῖς ἑξῆς εἰπὼν, περὶ ὧν εὐθέως ἐροῦμεν. τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περὶ σεαυτοῦ; Δυνάμει τοῦτο λέγουσιν οἱ ἀποσταλέντες· “Οπερ ὑπονοοῦντες εἶναι σε εληλύθαμεν μαθησόμενοι, ἔγνω- μὲν οὐκ ὄντα· λείπεται δὲ μετὰ ταῦτα ἀπὸ σοῦ ἀκοῦ. σαι τὸ, ὅστις εἶ, ἵνα τοῖς πέμψασι τὴν σὴν ἀπόκρισιν περὶ τοῦ ἀπαγγείλωμεν. Λόγος τὴν ὁδὸν Κυρίου, καθὼς εἶπεν Ησαΐας ὁ προ- φήτης. Ὥσπερ ὁ κυρίως Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οὐχ ἕτερος Λίγος (95) τυγχάνων, χρῆται λόγῳ· αὐτὸς γὰρ ὁ ἐν ἀρχῇ Λόγος ἦν ὁ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ Λόγος Θεός· οὕτως ὁ Ἰωάν νῆς, ὁ ὑπηρέτης ἐκείνου τοῦ Λόγου (εἰ κυρίως ἀκούσι- μὲν τῆς Γραφῆς), οὐχ ἕτερος ὢν φωνῆς, χρῆται φωνῇ δεικννούσῃ τὸν Λόγον. Οὗτος δή, συνεὶς τὴν περὶ ἑαυτοῦ προφητείαν παρὰ τῷ Ησαΐᾳ εἰρημένην, φησὶν εἶναι φωνή, οὐχὶ βοῶσα ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἀλλὰ ι βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· τοῦ ἐνεστῶτος, καὶ κεκραγότος· "Αν τις αψί, ἐρχέσθω πρὸς μὲ, καὶ πινέτω· ο λέγοντος καὶ τόν Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνός ταπεινωθήσεται, καὶ ἔσται πάντα τὰ σκυλιὰ « εἰς εὐθεῖαν. ο Ὥσπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐξόδῳ γέγραπται πρὸς Μωσέα λέγεσθαι ὑπὸ Θεού, ο Ἰδοὺ δέδωκά σε Θεὸν Φαραώ, καὶ Ααρών ὁ ἀδελφός σου ἔσται σου προφήτης, » οὕτω νοητέον ἀνάλογόν τι τούτοις, εἰ καὶ μὴ πάντη ὅμοιον, εἶναι τὴν ἐν ἀρχῇ Λόγον Θεὸν καὶ Ἰωάννην· φωνὴ γὰρ δεικτικὴ (96) καὶ παραστατικὴ ἐκείνου τοῦ λόγου ὁ Ιωάννης ἦν. Διόπερ πάνυ αρμοζόντως οὐκ ἄλλῃ κολάσει περιβάλλεται Ζαχαρίας (εἰπὼν πρὸς τὸν ἄγγελον· « Κατὰ τί γνώσομαι τοῦτο; ἐγὼ γάρ εἰμι πρεσβύτης, καὶ ἡ γυνή μου προβεβηκυῖα ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῆς· ») ἢ τῇ στερήσει τῆς φωνῆς διὰ τὴν ἀπιστίαν τῆς γενέσεως τῆς φωνῆς, κατὰ τὸ εἰρη- μένον ὑπὸ τοῦ Γαβριὴλ πρὸς αὐτόν· . Ἰδοὺ ἔσῃ σιω- τῶν, καὶ μὴ δυνάμενος λαλῆσαι, ἄχρι ἧς ἡμέρας γίνεται ταῦτα, ἀνθ' ὧν οὐκ ἐπίστευσας τοῖς λόγοις με, οἵτινες πλησθήσονται εἰς τὸν καιρὸν αὐτῶν. Ούτος δὲ ὁ Ζαχαρίας, ὅτε αιτήσας πινακίδιον ἔγραψε λέγων, ο Ἰωάννης ἐστὶν ὄνομα αὐτοῦ, καὶ ἐθαύμα σαν πάντες, ἀπείληφε τὴν φωνήν· . Ανεώχθη ο γὰρ τὸ στόμα αὐτοῦ παραχρῆμα, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ, καὶ ἐλάλει εὐλογῶν τὸν Θεόν. › Ωσπερ δὲ καὶ ἀληθεύει ἢ λέγων. ή ού. Ὁ δὲ ἐπιστή- 625, ἢ οὐδέ. Επιστήσας. πυς διδακτική. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A [cum articulo,] et propheta [absque articulo], vel uti etiam Heracleonem, qui hisce dictionibus in quit : c Sic igitur Joannes fassus est se Christum † non esse, neque prophetam neque Eliam. » Opus eum alioqui fuisset hunc locum sic interpretantem perscrutari, vera necne Joannes narret dicens se neque prophetam, neque Eliam esse. Verum cum loca hæc non considerasset ille in commentariis quæ reliquit, talia sine ulla examinatione præteriit, quæ- damı admodum paucula, eaque indiligenter examinata in sequentibus dicens, de quibus mox dicturi sumus. B 9. Dixerunt ergo ei : Quis es, ul responsum demus his qui miserunt nos? quid dicis de te ipso 17? Illud quod dicunt hi qui missi fuerant, hoc valet : Adveneramus discendi gratia quod rebamur te esse, et agnovimus te non esse talem; restat post hæc ut abs te audiamus quis sis, ut renuntiemus his qui miserunt nos responsum tuum de te. Domini, sicut dixit Isaias propheta 18. Ut ille qui proprie Filius est Dei, non alius a Sermone cumn sit, sermone utitur; (ipse enim in principio Sermo ille erat, et ille Deus apud Deum : sic Joan- nes, minister illius Sermonis (si proprie Scriptu- ram intelligamus), non alius cuin sit a voce, voce utitur ostendente Sermonem. Qui etiam cum intel- lexisset prophetiam de se apud Isaiam dictam fuisse, vocem se esse inquit : nec vocem clamantem in de- certo, sed vocem c clamantis in deserto; » nempe ill¡us qui ‹ stabat, et clamabat : Si quis sitit, ve- C nial ad me, et bibat "; » dicendo et illud : « Diri- Joan. 1, 22. ibid. 23. Joan. vii, 35. ibid. 20. * ibid. 63. ssibid. 64. male libri editi, Paulo post recte etiam codex Bodleianus habet ubi libri eliti ferunt D " gite viam Domini, rectas facite semitas ejus. Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis reddetur humilis, et erunt omnia obliqua in viam rectam 30. Ut enim scriptum est in Exodo Mosi a Deo dici ", • Ecce dedi te Deum Pharaoni, et Aaron frater tuus erit tuus propheta, > sic intelligendum est in his rationem quamdam et analogiam esse Joannis ad Sermonem Deum, qui est in principio, etiamsi undequaque similitudo non quadret. Vox enim de- monstrans et ob oculos ponens Sermonem illum, Joannes erat. Quamobrem valde apte non alia pu- nitione plectitur Zacharias (cum dixisset angelo • Qui cognoscam isthuc ? ego enim suun senex, et uxor mea provectæ jam ætatis »), quam privatione vocis, eo quod non credidisset ortui vocis juxta die. cluin Gabrielis ad ipsum ": Ecce eris tacitus, nec puleris loqui ad eum usque diem qua hæc fiant, eo quod non credidisti verbis meis, quæ implebunt. tempore suo. › Hic itaque Zacharias cum postula'a tabellula scripsisset dicens, Joannes est nomen ejus, et mirati fuissent onines", › recepit vocem : • Apertum est enim illico os ejus, et lingua ejus, et loquebatur benedicens Deum *. » Ut autem dispu- tantes quonam pacto intelligendum esset, Sermo- Luc. III, 4, 5. Exod. vi, 1. Luc. 1, 18. • dum recte legitur in margine codicis Bodleiani. 9. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν 10. Ego vos clamantis in deserto : Dirigile viam 10. Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε (94) Αληθεύει λέγων. Sic codex Bodleianus ; (95) Λόγος. Ferrarius legebat Λόγου, quemadmo (16) Δεικτική. Sic codex Bodleianus; Barberi

προφήτης, μηδὲ Ἠλίας. » Καὶ δέον αὐτὸν οὕτως ἐχ- λαβόντα ἐξετάσαι τὰ κατὰ τοὺς τόπους, πότερον ἀληθεύει λέγων (94) μὴ εἶναι προφήτης, μηδὲ Ἠλίας, ού. Ὁ δὲ μὴ ἐπιστήσας τοῖς τόποις, ἐν οἷς κατα- λέλοιπεν ὑπομνήμασιν, ἀνεξετάστως παρελήλυθε τὰ τηλικαύτα, σφόδρα ὀλίγα, καὶ μὴ βεβασανισμένα ἐν τοῖς ἑξῆς εἰπὼν, περὶ ὧν εὐθέως ἐροῦμεν. τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περὶ σεαυτοῦ; Δυνάμει τοῦτο λέγουσιν οἱ ἀποσταλέντες· “Οπερ ὑπονοοῦντες εἶναι σε εληλύθαμεν μαθησόμενοι, ἔγνω- μὲν οὐκ ὄντα· λείπεται δὲ μετὰ ταῦτα ἀπὸ σοῦ ἀκοῦ. σαι τὸ, ὅστις εἶ, ἵνα τοῖς πέμψασι τὴν σὴν ἀπόκρισιν περὶ τοῦ ἀπαγγείλωμεν. Λόγος τὴν ὁδὸν Κυρίου, καθὼς εἶπεν Ησαΐας ὁ προ- φήτης. Ὥσπερ ὁ κυρίως Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οὐχ ἕτερος Λίγος (95) τυγχάνων, χρῆται λόγῳ· αὐτὸς γὰρ ὁ ἐν ἀρχῇ Λόγος ἦν ὁ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ Λόγος Θεός· οὕτως ὁ Ἰωάν νῆς, ὁ ὑπηρέτης ἐκείνου τοῦ Λόγου (εἰ κυρίως ἀκούσι- μὲν τῆς Γραφῆς), οὐχ ἕτερος ὢν φωνῆς, χρῆται φωνῇ δεικννούσῃ τὸν Λόγον. Οὗτος δή, συνεὶς τὴν περὶ ἑαυτοῦ προφητείαν παρὰ τῷ Ησαΐᾳ εἰρημένην, φησὶν εἶναι φωνή, οὐχὶ βοῶσα ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἀλλὰ ι βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· τοῦ ἐνεστῶτος, καὶ κεκραγότος· "Αν τις αψί, ἐρχέσθω πρὸς μὲ, καὶ πινέτω· ο λέγοντος καὶ τόν Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνός ταπεινωθήσεται, καὶ ἔσται πάντα τὰ σκυλιὰ « εἰς εὐθεῖαν. ο Ὥσπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐξόδῳ γέγραπται πρὸς Μωσέα λέγεσθαι ὑπὸ Θεού, ο Ἰδοὺ δέδωκά σε Θεὸν Φαραώ, καὶ Ααρών ὁ ἀδελφός σου ἔσται σου προφήτης, » οὕτω νοητέον ἀνάλογόν τι τούτοις, εἰ καὶ μὴ πάντη ὅμοιον, εἶναι τὴν ἐν ἀρχῇ Λόγον Θεὸν καὶ Ἰωάννην· φωνὴ γὰρ δεικτικὴ (96) καὶ παραστατικὴ ἐκείνου τοῦ λόγου ὁ Ιωάννης ἦν. Διόπερ πάνυ αρμοζόντως οὐκ ἄλλῃ κολάσει περιβάλλεται Ζαχαρίας (εἰπὼν πρὸς τὸν ἄγγελον· « Κατὰ τί γνώσομαι τοῦτο; ἐγὼ γάρ εἰμι πρεσβύτης, καὶ ἡ γυνή μου προβεβηκυῖα ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῆς· ») ἢ τῇ στερήσει τῆς φωνῆς διὰ τὴν ἀπιστίαν τῆς γενέσεως τῆς φωνῆς, κατὰ τὸ εἰρη- μένον ὑπὸ τοῦ Γαβριὴλ πρὸς αὐτόν· . Ἰδοὺ ἔσῃ σιω- τῶν, καὶ μὴ δυνάμενος λαλῆσαι, ἄχρι ἧς ἡμέρας γίνεται ταῦτα, ἀνθ' ὧν οὐκ ἐπίστευσας τοῖς λόγοις με, οἵτινες πλησθήσονται εἰς τὸν καιρὸν αὐτῶν. Ούτος δὲ ὁ Ζαχαρίας, ὅτε αιτήσας πινακίδιον ἔγραψε λέγων, ο Ἰωάννης ἐστὶν ὄνομα αὐτοῦ, καὶ ἐθαύμα σαν πάντες, ἀπείληφε τὴν φωνήν· . Ανεώχθη ο γὰρ τὸ στόμα αὐτοῦ παραχρῆμα, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ, καὶ ἐλάλει εὐλογῶν τὸν Θεόν. › Ωσπερ δὲ καὶ ἀληθεύει ἢ λέγων. ή ού. Ὁ δὲ ἐπιστή- 625, ἢ οὐδέ. Επιστήσας. πυς διδακτική. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A [cum articulo,] et propheta [absque articulo], vel uti etiam Heracleonem, qui hisce dictionibus in quit : c Sic igitur Joannes fassus est se Christum † non esse, neque prophetam neque Eliam. » Opus eum alioqui fuisset hunc locum sic interpretantem perscrutari, vera necne Joannes narret dicens se neque prophetam, neque Eliam esse. Verum cum loca hæc non considerasset ille in commentariis quæ reliquit, talia sine ulla examinatione præteriit, quæ- damı admodum paucula, eaque indiligenter examinata in sequentibus dicens, de quibus mox dicturi sumus. B 9. Dixerunt ergo ei : Quis es, ul responsum demus his qui miserunt nos? quid dicis de te ipso 17? Illud quod dicunt hi qui missi fuerant, hoc valet : Adveneramus discendi gratia quod rebamur te esse, et agnovimus te non esse talem; restat post hæc ut abs te audiamus quis sis, ut renuntiemus his qui miserunt nos responsum tuum de te. Domini, sicut dixit Isaias propheta 18. Ut ille qui proprie Filius est Dei, non alius a Sermone cumn sit, sermone utitur; (ipse enim in principio Sermo ille erat, et ille Deus apud Deum : sic Joan- nes, minister illius Sermonis (si proprie Scriptu- ram intelligamus), non alius cuin sit a voce, voce utitur ostendente Sermonem. Qui etiam cum intel- lexisset prophetiam de se apud Isaiam dictam fuisse, vocem se esse inquit : nec vocem clamantem in de- certo, sed vocem c clamantis in deserto; » nempe ill¡us qui ‹ stabat, et clamabat : Si quis sitit, ve- C nial ad me, et bibat "; » dicendo et illud : « Diri- Joan. 1, 22. ibid. 23. Joan. vii, 35. ibid. 20. * ibid. 63. ssibid. 64. male libri editi, Paulo post recte etiam codex Bodleianus habet ubi libri eliti ferunt D " gite viam Domini, rectas facite semitas ejus. Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis reddetur humilis, et erunt omnia obliqua in viam rectam 30. Ut enim scriptum est in Exodo Mosi a Deo dici ", • Ecce dedi te Deum Pharaoni, et Aaron frater tuus erit tuus propheta, > sic intelligendum est in his rationem quamdam et analogiam esse Joannis ad Sermonem Deum, qui est in principio, etiamsi undequaque similitudo non quadret. Vox enim de- monstrans et ob oculos ponens Sermonem illum, Joannes erat. Quamobrem valde apte non alia pu- nitione plectitur Zacharias (cum dixisset angelo • Qui cognoscam isthuc ? ego enim suun senex, et uxor mea provectæ jam ætatis »), quam privatione vocis, eo quod non credidisset ortui vocis juxta die. cluin Gabrielis ad ipsum ": Ecce eris tacitus, nec puleris loqui ad eum usque diem qua hæc fiant, eo quod non credidisti verbis meis, quæ implebunt. tempore suo. › Hic itaque Zacharias cum postula'a tabellula scripsisset dicens, Joannes est nomen ejus, et mirati fuissent onines", › recepit vocem : • Apertum est enim illico os ejus, et lingua ejus, et loquebatur benedicens Deum *. » Ut autem dispu- tantes quonam pacto intelligendum esset, Sermo- Luc. III, 4, 5. Exod. vi, 1. Luc. 1, 18. • dum recte legitur in margine codicis Bodleiani. 9. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν 10. Ego vos clamantis in deserto : Dirigile viam 10. Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε (94) Αληθεύει λέγων. Sic codex Bodleianus ; (95) Λόγος. Ferrarius legebat Λόγου, quemadmo (16) Δεικτική. Sic codex Bodleianus; Barberi

προφήτης, μηδὲ Ἠλίας. » Καὶ δέον αὐτὸν οὕτως ἐχ- λαβόντα ἐξετάσαι τὰ κατὰ τοὺς τόπους, πότερον ἀληθεύει λέγων (94) μὴ εἶναι προφήτης, μηδὲ Ἠλίας, ού. Ὁ δὲ μὴ ἐπιστήσας τοῖς τόποις, ἐν οἷς κατα- λέλοιπεν ὑπομνήμασιν, ἀνεξετάστως παρελήλυθε τὰ τηλικαύτα, σφόδρα ὀλίγα, καὶ μὴ βεβασανισμένα ἐν τοῖς ἑξῆς εἰπὼν, περὶ ὧν εὐθέως ἐροῦμεν. τοῖς πέμψασιν ἡμᾶς; τί λέγεις περὶ σεαυτοῦ; Δυνάμει τοῦτο λέγουσιν οἱ ἀποσταλέντες· “Οπερ ὑπονοοῦντες εἶναι σε εληλύθαμεν μαθησόμενοι, ἔγνω- μὲν οὐκ ὄντα· λείπεται δὲ μετὰ ταῦτα ἀπὸ σοῦ ἀκοῦ. σαι τὸ, ὅστις εἶ, ἵνα τοῖς πέμψασι τὴν σὴν ἀπόκρισιν περὶ τοῦ ἀπαγγείλωμεν. Λόγος τὴν ὁδὸν Κυρίου, καθὼς εἶπεν Ησαΐας ὁ προ- φήτης. Ὥσπερ ὁ κυρίως Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οὐχ ἕτερος Λίγος (95) τυγχάνων, χρῆται λόγῳ· αὐτὸς γὰρ ὁ ἐν ἀρχῇ Λόγος ἦν ὁ πρὸς τὸν Θεὸν ὁ Λόγος Θεός· οὕτως ὁ Ἰωάν νῆς, ὁ ὑπηρέτης ἐκείνου τοῦ Λόγου (εἰ κυρίως ἀκούσι- μὲν τῆς Γραφῆς), οὐχ ἕτερος ὢν φωνῆς, χρῆται φωνῇ δεικννούσῃ τὸν Λόγον. Οὗτος δή, συνεὶς τὴν περὶ ἑαυτοῦ προφητείαν παρὰ τῷ Ησαΐᾳ εἰρημένην, φησὶν εἶναι φωνή, οὐχὶ βοῶσα ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἀλλὰ ι βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· τοῦ ἐνεστῶτος, καὶ κεκραγότος· "Αν τις αψί, ἐρχέσθω πρὸς μὲ, καὶ πινέτω· ο λέγοντος καὶ τόν Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος καὶ βουνός ταπεινωθήσεται, καὶ ἔσται πάντα τὰ σκυλιὰ « εἰς εὐθεῖαν. ο Ὥσπερ γὰρ ἐν τῇ Ἐξόδῳ γέγραπται πρὸς Μωσέα λέγεσθαι ὑπὸ Θεού, ο Ἰδοὺ δέδωκά σε Θεὸν Φαραώ, καὶ Ααρών ὁ ἀδελφός σου ἔσται σου προφήτης, » οὕτω νοητέον ἀνάλογόν τι τούτοις, εἰ καὶ μὴ πάντη ὅμοιον, εἶναι τὴν ἐν ἀρχῇ Λόγον Θεὸν καὶ Ἰωάννην· φωνὴ γὰρ δεικτικὴ (96) καὶ παραστατικὴ ἐκείνου τοῦ λόγου ὁ Ιωάννης ἦν. Διόπερ πάνυ αρμοζόντως οὐκ ἄλλῃ κολάσει περιβάλλεται Ζαχαρίας (εἰπὼν πρὸς τὸν ἄγγελον· « Κατὰ τί γνώσομαι τοῦτο; ἐγὼ γάρ εἰμι πρεσβύτης, καὶ ἡ γυνή μου προβεβηκυῖα ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτῆς· ») ἢ τῇ στερήσει τῆς φωνῆς διὰ τὴν ἀπιστίαν τῆς γενέσεως τῆς φωνῆς, κατὰ τὸ εἰρη- μένον ὑπὸ τοῦ Γαβριὴλ πρὸς αὐτόν· . Ἰδοὺ ἔσῃ σιω- τῶν, καὶ μὴ δυνάμενος λαλῆσαι, ἄχρι ἧς ἡμέρας γίνεται ταῦτα, ἀνθ' ὧν οὐκ ἐπίστευσας τοῖς λόγοις με, οἵτινες πλησθήσονται εἰς τὸν καιρὸν αὐτῶν. Ούτος δὲ ὁ Ζαχαρίας, ὅτε αιτήσας πινακίδιον ἔγραψε λέγων, ο Ἰωάννης ἐστὶν ὄνομα αὐτοῦ, καὶ ἐθαύμα σαν πάντες, ἀπείληφε τὴν φωνήν· . Ανεώχθη ο γὰρ τὸ στόμα αὐτοῦ παραχρῆμα, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ, καὶ ἐλάλει εὐλογῶν τὸν Θεόν. › Ωσπερ δὲ καὶ ἀληθεύει ἢ λέγων. ή ού. Ὁ δὲ ἐπιστή- 625, ἢ οὐδέ. Επιστήσας. πυς διδακτική. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A [cum articulo,] et propheta [absque articulo], vel uti etiam Heracleonem, qui hisce dictionibus in quit : c Sic igitur Joannes fassus est se Christum † non esse, neque prophetam neque Eliam. » Opus eum alioqui fuisset hunc locum sic interpretantem perscrutari, vera necne Joannes narret dicens se neque prophetam, neque Eliam esse. Verum cum loca hæc non considerasset ille in commentariis quæ reliquit, talia sine ulla examinatione præteriit, quæ- damı admodum paucula, eaque indiligenter examinata in sequentibus dicens, de quibus mox dicturi sumus. B 9. Dixerunt ergo ei : Quis es, ul responsum demus his qui miserunt nos? quid dicis de te ipso 17? Illud quod dicunt hi qui missi fuerant, hoc valet : Adveneramus discendi gratia quod rebamur te esse, et agnovimus te non esse talem; restat post hæc ut abs te audiamus quis sis, ut renuntiemus his qui miserunt nos responsum tuum de te. Domini, sicut dixit Isaias propheta 18. Ut ille qui proprie Filius est Dei, non alius a Sermone cumn sit, sermone utitur; (ipse enim in principio Sermo ille erat, et ille Deus apud Deum : sic Joan- nes, minister illius Sermonis (si proprie Scriptu- ram intelligamus), non alius cuin sit a voce, voce utitur ostendente Sermonem. Qui etiam cum intel- lexisset prophetiam de se apud Isaiam dictam fuisse, vocem se esse inquit : nec vocem clamantem in de- certo, sed vocem c clamantis in deserto; » nempe ill¡us qui ‹ stabat, et clamabat : Si quis sitit, ve- C nial ad me, et bibat "; » dicendo et illud : « Diri- Joan. 1, 22. ibid. 23. Joan. vii, 35. ibid. 20. * ibid. 63. ssibid. 64. male libri editi, Paulo post recte etiam codex Bodleianus habet ubi libri eliti ferunt D " gite viam Domini, rectas facite semitas ejus. Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis reddetur humilis, et erunt omnia obliqua in viam rectam 30. Ut enim scriptum est in Exodo Mosi a Deo dici ", • Ecce dedi te Deum Pharaoni, et Aaron frater tuus erit tuus propheta, > sic intelligendum est in his rationem quamdam et analogiam esse Joannis ad Sermonem Deum, qui est in principio, etiamsi undequaque similitudo non quadret. Vox enim de- monstrans et ob oculos ponens Sermonem illum, Joannes erat. Quamobrem valde apte non alia pu- nitione plectitur Zacharias (cum dixisset angelo • Qui cognoscam isthuc ? ego enim suun senex, et uxor mea provectæ jam ætatis »), quam privatione vocis, eo quod non credidisset ortui vocis juxta die. cluin Gabrielis ad ipsum ": Ecce eris tacitus, nec puleris loqui ad eum usque diem qua hæc fiant, eo quod non credidisti verbis meis, quæ implebunt. tempore suo. › Hic itaque Zacharias cum postula'a tabellula scripsisset dicens, Joannes est nomen ejus, et mirati fuissent onines", › recepit vocem : • Apertum est enim illico os ejus, et lingua ejus, et loquebatur benedicens Deum *. » Ut autem dispu- tantes quonam pacto intelligendum esset, Sermo- Luc. III, 4, 5. Exod. vi, 1. Luc. 1, 18. • dum recte legitur in margine codicis Bodleiani. 9. Εἶπον οὖν αὐτῷ· Τίς εἶ, ἵνα ἀπόκρισιν δῶμεν 10. Ego vos clamantis in deserto : Dirigile viam 10. Εγώ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε (94) Αληθεύει λέγων. Sic codex Bodleianus ; (95) Λόγος. Ferrarius legebat Λόγου, quemadmo (16) Δεικτική. Sic codex Bodleianus; Barberi

μένης τῷ περὶ τῶν πρακτέων ὑγιεῖ λόγῳ. Καὶ ἵνα ἡ ἀκριβέστερον τό· « Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο νοήσωμεν, εὔκαιρον ἔσται παραθέσθαι τὸ ἐν ταῖς Παροιμίαις ειρημένον· Μὴ ἐκκλίνῃς μήτε εἰς δε ξα, μήτε εἰς ἀριστερά (3). οὐ γὰρ ἐκκλίνων εἰς ὑποτέραν τὸ εὐθύνειν ἀπολώλεκεν, οὐκ ἔτι ἐπισκοπῆς έξιος γινόμενος, ὅταν παρεκβαίνῃ τὴν τῆς πορείας εὐθύτητα. Ότι ο γὰρ ο δίκαιος ὁ Κύριος καὶ δι- καιοσύνας ἠγάπησε, καὶ εὐθύτητας (4) εἶδε τὸ πρόσω ωπον αὐτοῦ, ἡ ὅπερ ὁρᾷ φωτίζει (5). Διὰ τοῦτο ὁ ἐπι- σκοπούμενος, ἀντιλαμβανόμενος τῆς ἀπὸ τῆς ἐπισκο τῆς ὠφελείας, φησίν· ὁ Ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς του προσώπου σου, Κύριε. » Στῶμεν τοίνυν, κατά τὰ ὑπὸ Ἱερεμίου εἰρημένα, ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς, καὶ ἰδόν τες ἐρωτήσωμεν τρίβους Κυρίου αἰωνίους, καὶ ἴδωμεν ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθὴ, καὶ πορευθῶμεν ἐν αὐτῇ· ὡς παρέστησαν οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἠρώτησαν τὰς τοῦ Κυρίου αιωνίους τρίβους, τους πατριάρχας, καὶ τους προφήτας· ὧν τὰ γράμματα ἐρωτήσαντες ὕστε ρον τῷ νενοηκέναι αὐτὰ εἶδον τὴν ἀγαθὴν ὁδὸν Ἰη- σοῦν Χριστὸν τὸν εἰπόντα· « Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, » καὶ ἐπορεύθησαν ἐν αὐτῇ. ᾿Αγαθὴ γὰρ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα πρὸς τὸν ἀγαθὸν Πατέρα τὴν ἀγαθὸν ἄνθρωπον, ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ προφέροντα τὰ ἀγαθὰ, καὶ τὸν ἀγαθὸν δοῦλον καὶ πιστόν. Αὕτη δὲ ὁδὸς στενὴ μὲν, τῶν πολλῶν οὐ χωρούντων οδεύειν αὐτὴν, καὶ φιλο- τάρχων (6), ἀλλὰ καὶ τεθλιμμένη ὑπὸ τῶν βιαζομέ- των πορεύεσθαι δι' αὐτῆς ἐστιν ὁδός· ἐπεὶ οὐκ εἴρηται Αλίβουσα, ἀλλὰ τεθλιμμένη. Θλίβει γὰρ ζῶσαν τὴν εδὸν καὶ αἰσθομένην τῶν ἰδιωμάτων τοῦ ὁδεύοντος ὁ μὴ ὑπολυσάμενος (7) τὰ ὑποδήματα ἐκ τῶν ποδῶν, μηδὲ γνησίως παραδεχόμενος, ὅτι ὁ τόπος ἐν ᾧ ἔστη- κεν ἢ καὶ ἂν βαδίζει, γῇ ἁγία ἐστίν. Απάξει δὲ ἐπὶ τὴν ζωὴν ὄντα τὸν εἰπόντα· « Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή. Ο γὰρ Σωτήρ, εἰς ἦν πᾶτά ἐστιν ἀρετή, ταῖς ἐπι- ρίαις πολύς. Διὰ τοῦτ' ἔστιν τῷ μὲν μηδέπω φθά σαντι ἐπὶ τὸ τέλος, ἀλλ' ἔτι προκόπτοντι, ὁδός· τῷ δ' ήδη πᾶσαν νεκρότητα ἀποθεμένω ζωή. Ταύτην τὴν ὁδὸν ὁδεύων διδάσκεται μηδὲν αἴρειν εἰς αὐτὴν έχουσαν ἄρτους καὶ τὰ πρὸς ζωὴν, διὰ τὸ μηδὲν δύο νασθαι τοὺς πολεμίους ἐν αὐτῇ οὐδὲ ῥάβδου χρήζων· καὶ ἐπεὶ ἁγία ἐστὶν, οὐδ᾽ ὑποδημάτων. Β ἐν τῇ ἐρήμῳ, » καὶ τὸ ἑξῆς, ἴσον εἶναι τῷ· Ἐγώ εἰμι περὶ οὗ γέγραπται· . Φωνή βοώντος,, ὡς βοῶντα εἶναι τὸν Ἰωάννην, καὶ τούτου τὴν φωνὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοᾷν· . Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Δυσφημότερον δὲ ὁ Ἡρακλέων περὶ Ἰωάννου καὶ τῶν προφητῶν διαλαμβάνων, φησὶν, ὅτι ὁ Λόγος μὲν ὁ Η στερά. ἐκκλίνης μήτε αριστερά. ευθύτητα. ὅπερ δὲ ὁρᾷ φωτίζει. μεγαλοσάρχων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. viderit quid agendum, actionem convenientem G rationi rectæ suggerenti agenda, in opus produxe- rit. Ut accuratius vero intelligamus illud : ‹ Dirigite viam Domini ; › opportunum erit citare quod in Proverbiorum libro est dictum : • Ne declinaveris neque ad dexteram, neque ad sini- stram s. Qui enim in utramlibet inclinat, is ami- sit illud dirigere, factus non amplius cura et consi- deratione dignus, quando transgressus fuerit itineris rectitudinem. Quoniam » enim ‹ justus Dominus, et justitias dilexit, et rectitudines vidit vultus ejus ", . illud quod videt illuminat. Ilanc ob ”, › causam, qui est in consideratione et tutela, utili- tatem ex hac cura et protectione capiens, inquit : • Signatum est super uos lumen vultus tui, Dom nine s. Itaque slenus in viis, juxta Jeremia «licta ", et videntes interrogemus semitas Domini sempiternas: et videamus quænam sit via bona et ambulemus in ca: perinde atque apostoli, qui steterunt, et interrogarunt semitas Domini sempi- fernas ; nempe patriarchas et prophetas, quorum litteras com interrogassent, postea ipsos intelli- gendo, viderunt viam bonam, nempe Jesum dicen - ten : . Ego sum via > et ambulaverunt in ea. Boua enim via est quæ ad Patrem ducit bonum ho- minem de thesauro suo proferentem bona ", el bonum servum et fidelem ". Cæterum hæc quidem via angusta est vulgaribus et alioqui carnis aman- tibus, qui iter per eam facere non possunt; sed eadem etiam pressa et trita est ab his qui vim faciunt ut per ean eant t, quoniam non est dicta premens, sed pressa. Nam qui non solverit calce- menta pedum suorum, neque sincere admiserit quod focus in quo stat, vel etiam per quem ambulat, terra sancta est ", is premit viventem viam et sentientem proprietates facientis iter. Ducet præ- terea haec via ad eum qui, vita cum sit, dixit : «Ego sum vita **. › Servator namque, in quo universa est virtus, variis modis potest intelligi et significari. Hinc illi qui ad finem nondum pervenerit, sed adhuc progreditur ac proficit, est via ; illi vero qui omnem mortalitatem deposuerit, vita. Per hanc viam qui panes habet, et quæ ad vitam pertinent; ne virga neque calceis, quia saucta sit. ambulat, docetur “ nihil in illam tollere, quia ipsa quidem egens, quod nihil in illa possint hostes; sed Joan. 1, 23. Prov. iv, 27. Psal. x, 8. clamantis in deserto ",, et quod sequitur, ac si diceres : Ego sum ille de quo scriptum est : • Vox clamantis, ut clamante Joanne, vox hujus etiam clamet : « Dirigite viam Domini. › Maledicentius autem Heracleon de Joanne et prophetis disserens inquit Sermonem esse Servatorem; vocem 6. Psal. 1, 7. Jer. vi, 16. Joan. XIV, * Matth. x11, 35. ** Matth. xxv, 21. ts Matth. vi, 13, 14. ** Exod. m, 5. Joan. XIV, 6. Matth. x, 10. +7 Joan. 1, 23. Sic hunc Scripture locum optime restituit codex Bodleianus; mendose in Regio legitur µn Huetii, PATROL. GR. XIV. editio linetii, luctii, 12. Δύναται μέντοιγε τό· . Εγώ φωνή βοώντος D 12. Valet autem tantumdem illud: Ego vox (5) Μὴ ἐκκλίνῃς μήτε εἰς δεξιά, μήτε εἰς ἀρι (4) Εὐθύτητας. Sic codex Bodleianus ; editio (5) Ὅπερ ὁρᾷ φωτίζει. Ιta codex Bodleianus; (6) Φιλοσάρκων. Sic codex Bodleianus ; editio (7) Codex Bodleianus, ἀπολυσάμενος.

μένης τῷ περὶ τῶν πρακτέων ὑγιεῖ λόγῳ. Καὶ ἵνα ἡ ἀκριβέστερον τό· « Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο νοήσωμεν, εὔκαιρον ἔσται παραθέσθαι τὸ ἐν ταῖς Παροιμίαις ειρημένον· Μὴ ἐκκλίνῃς μήτε εἰς δε ξα, μήτε εἰς ἀριστερά (3). οὐ γὰρ ἐκκλίνων εἰς ὑποτέραν τὸ εὐθύνειν ἀπολώλεκεν, οὐκ ἔτι ἐπισκοπῆς έξιος γινόμενος, ὅταν παρεκβαίνῃ τὴν τῆς πορείας εὐθύτητα. Ότι ο γὰρ ο δίκαιος ὁ Κύριος καὶ δι- καιοσύνας ἠγάπησε, καὶ εὐθύτητας (4) εἶδε τὸ πρόσω ωπον αὐτοῦ, ἡ ὅπερ ὁρᾷ φωτίζει (5). Διὰ τοῦτο ὁ ἐπι- σκοπούμενος, ἀντιλαμβανόμενος τῆς ἀπὸ τῆς ἐπισκο τῆς ὠφελείας, φησίν· ὁ Ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς του προσώπου σου, Κύριε. » Στῶμεν τοίνυν, κατά τὰ ὑπὸ Ἱερεμίου εἰρημένα, ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς, καὶ ἰδόν τες ἐρωτήσωμεν τρίβους Κυρίου αἰωνίους, καὶ ἴδωμεν ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθὴ, καὶ πορευθῶμεν ἐν αὐτῇ· ὡς παρέστησαν οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἠρώτησαν τὰς τοῦ Κυρίου αιωνίους τρίβους, τους πατριάρχας, καὶ τους προφήτας· ὧν τὰ γράμματα ἐρωτήσαντες ὕστε ρον τῷ νενοηκέναι αὐτὰ εἶδον τὴν ἀγαθὴν ὁδὸν Ἰη- σοῦν Χριστὸν τὸν εἰπόντα· « Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, » καὶ ἐπορεύθησαν ἐν αὐτῇ. ᾿Αγαθὴ γὰρ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα πρὸς τὸν ἀγαθὸν Πατέρα τὴν ἀγαθὸν ἄνθρωπον, ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ προφέροντα τὰ ἀγαθὰ, καὶ τὸν ἀγαθὸν δοῦλον καὶ πιστόν. Αὕτη δὲ ὁδὸς στενὴ μὲν, τῶν πολλῶν οὐ χωρούντων οδεύειν αὐτὴν, καὶ φιλο- τάρχων (6), ἀλλὰ καὶ τεθλιμμένη ὑπὸ τῶν βιαζομέ- των πορεύεσθαι δι' αὐτῆς ἐστιν ὁδός· ἐπεὶ οὐκ εἴρηται Αλίβουσα, ἀλλὰ τεθλιμμένη. Θλίβει γὰρ ζῶσαν τὴν εδὸν καὶ αἰσθομένην τῶν ἰδιωμάτων τοῦ ὁδεύοντος ὁ μὴ ὑπολυσάμενος (7) τὰ ὑποδήματα ἐκ τῶν ποδῶν, μηδὲ γνησίως παραδεχόμενος, ὅτι ὁ τόπος ἐν ᾧ ἔστη- κεν ἢ καὶ ἂν βαδίζει, γῇ ἁγία ἐστίν. Απάξει δὲ ἐπὶ τὴν ζωὴν ὄντα τὸν εἰπόντα· « Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή. Ο γὰρ Σωτήρ, εἰς ἦν πᾶτά ἐστιν ἀρετή, ταῖς ἐπι- ρίαις πολύς. Διὰ τοῦτ' ἔστιν τῷ μὲν μηδέπω φθά σαντι ἐπὶ τὸ τέλος, ἀλλ' ἔτι προκόπτοντι, ὁδός· τῷ δ' ήδη πᾶσαν νεκρότητα ἀποθεμένω ζωή. Ταύτην τὴν ὁδὸν ὁδεύων διδάσκεται μηδὲν αἴρειν εἰς αὐτὴν έχουσαν ἄρτους καὶ τὰ πρὸς ζωὴν, διὰ τὸ μηδὲν δύο νασθαι τοὺς πολεμίους ἐν αὐτῇ οὐδὲ ῥάβδου χρήζων· καὶ ἐπεὶ ἁγία ἐστὶν, οὐδ᾽ ὑποδημάτων. Β ἐν τῇ ἐρήμῳ, » καὶ τὸ ἑξῆς, ἴσον εἶναι τῷ· Ἐγώ εἰμι περὶ οὗ γέγραπται· . Φωνή βοώντος,, ὡς βοῶντα εἶναι τὸν Ἰωάννην, καὶ τούτου τὴν φωνὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοᾷν· . Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Δυσφημότερον δὲ ὁ Ἡρακλέων περὶ Ἰωάννου καὶ τῶν προφητῶν διαλαμβάνων, φησὶν, ὅτι ὁ Λόγος μὲν ὁ Η στερά. ἐκκλίνης μήτε αριστερά. ευθύτητα. ὅπερ δὲ ὁρᾷ φωτίζει. μεγαλοσάρχων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. viderit quid agendum, actionem convenientem G rationi rectæ suggerenti agenda, in opus produxe- rit. Ut accuratius vero intelligamus illud : ‹ Dirigite viam Domini ; › opportunum erit citare quod in Proverbiorum libro est dictum : • Ne declinaveris neque ad dexteram, neque ad sini- stram s. Qui enim in utramlibet inclinat, is ami- sit illud dirigere, factus non amplius cura et consi- deratione dignus, quando transgressus fuerit itineris rectitudinem. Quoniam » enim ‹ justus Dominus, et justitias dilexit, et rectitudines vidit vultus ejus ", . illud quod videt illuminat. Ilanc ob ”, › causam, qui est in consideratione et tutela, utili- tatem ex hac cura et protectione capiens, inquit : • Signatum est super uos lumen vultus tui, Dom nine s. Itaque slenus in viis, juxta Jeremia «licta ", et videntes interrogemus semitas Domini sempiternas: et videamus quænam sit via bona et ambulemus in ca: perinde atque apostoli, qui steterunt, et interrogarunt semitas Domini sempi- fernas ; nempe patriarchas et prophetas, quorum litteras com interrogassent, postea ipsos intelli- gendo, viderunt viam bonam, nempe Jesum dicen - ten : . Ego sum via > et ambulaverunt in ea. Boua enim via est quæ ad Patrem ducit bonum ho- minem de thesauro suo proferentem bona ", el bonum servum et fidelem ". Cæterum hæc quidem via angusta est vulgaribus et alioqui carnis aman- tibus, qui iter per eam facere non possunt; sed eadem etiam pressa et trita est ab his qui vim faciunt ut per ean eant t, quoniam non est dicta premens, sed pressa. Nam qui non solverit calce- menta pedum suorum, neque sincere admiserit quod focus in quo stat, vel etiam per quem ambulat, terra sancta est ", is premit viventem viam et sentientem proprietates facientis iter. Ducet præ- terea haec via ad eum qui, vita cum sit, dixit : «Ego sum vita **. › Servator namque, in quo universa est virtus, variis modis potest intelligi et significari. Hinc illi qui ad finem nondum pervenerit, sed adhuc progreditur ac proficit, est via ; illi vero qui omnem mortalitatem deposuerit, vita. Per hanc viam qui panes habet, et quæ ad vitam pertinent; ne virga neque calceis, quia saucta sit. ambulat, docetur “ nihil in illam tollere, quia ipsa quidem egens, quod nihil in illa possint hostes; sed Joan. 1, 23. Prov. iv, 27. Psal. x, 8. clamantis in deserto ",, et quod sequitur, ac si diceres : Ego sum ille de quo scriptum est : • Vox clamantis, ut clamante Joanne, vox hujus etiam clamet : « Dirigite viam Domini. › Maledicentius autem Heracleon de Joanne et prophetis disserens inquit Sermonem esse Servatorem; vocem 6. Psal. 1, 7. Jer. vi, 16. Joan. XIV, * Matth. x11, 35. ** Matth. xxv, 21. ts Matth. vi, 13, 14. ** Exod. m, 5. Joan. XIV, 6. Matth. x, 10. +7 Joan. 1, 23. Sic hunc Scripture locum optime restituit codex Bodleianus; mendose in Regio legitur µn Huetii, PATROL. GR. XIV. editio linetii, luctii, 12. Δύναται μέντοιγε τό· . Εγώ φωνή βοώντος D 12. Valet autem tantumdem illud: Ego vox (5) Μὴ ἐκκλίνῃς μήτε εἰς δεξιά, μήτε εἰς ἀρι (4) Εὐθύτητας. Sic codex Bodleianus ; editio (5) Ὅπερ ὁρᾷ φωτίζει. Ιta codex Bodleianus; (6) Φιλοσάρκων. Sic codex Bodleianus ; editio (7) Codex Bodleianus, ἀπολυσάμενος.

μένης τῷ περὶ τῶν πρακτέων ὑγιεῖ λόγῳ. Καὶ ἵνα ἡ ἀκριβέστερον τό· « Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο νοήσωμεν, εὔκαιρον ἔσται παραθέσθαι τὸ ἐν ταῖς Παροιμίαις ειρημένον· Μὴ ἐκκλίνῃς μήτε εἰς δε ξα, μήτε εἰς ἀριστερά (3). οὐ γὰρ ἐκκλίνων εἰς ὑποτέραν τὸ εὐθύνειν ἀπολώλεκεν, οὐκ ἔτι ἐπισκοπῆς έξιος γινόμενος, ὅταν παρεκβαίνῃ τὴν τῆς πορείας εὐθύτητα. Ότι ο γὰρ ο δίκαιος ὁ Κύριος καὶ δι- καιοσύνας ἠγάπησε, καὶ εὐθύτητας (4) εἶδε τὸ πρόσω ωπον αὐτοῦ, ἡ ὅπερ ὁρᾷ φωτίζει (5). Διὰ τοῦτο ὁ ἐπι- σκοπούμενος, ἀντιλαμβανόμενος τῆς ἀπὸ τῆς ἐπισκο τῆς ὠφελείας, φησίν· ὁ Ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς του προσώπου σου, Κύριε. » Στῶμεν τοίνυν, κατά τὰ ὑπὸ Ἱερεμίου εἰρημένα, ἐπὶ ταῖς ὁδοῖς, καὶ ἰδόν τες ἐρωτήσωμεν τρίβους Κυρίου αἰωνίους, καὶ ἴδωμεν ποία ἐστὶν ἡ ὁδὸς ἡ ἀγαθὴ, καὶ πορευθῶμεν ἐν αὐτῇ· ὡς παρέστησαν οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἠρώτησαν τὰς τοῦ Κυρίου αιωνίους τρίβους, τους πατριάρχας, καὶ τους προφήτας· ὧν τὰ γράμματα ἐρωτήσαντες ὕστε ρον τῷ νενοηκέναι αὐτὰ εἶδον τὴν ἀγαθὴν ὁδὸν Ἰη- σοῦν Χριστὸν τὸν εἰπόντα· « Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς, » καὶ ἐπορεύθησαν ἐν αὐτῇ. ᾿Αγαθὴ γὰρ ὁδὸς ἡ ἀπάγουσα πρὸς τὸν ἀγαθὸν Πατέρα τὴν ἀγαθὸν ἄνθρωπον, ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ προφέροντα τὰ ἀγαθὰ, καὶ τὸν ἀγαθὸν δοῦλον καὶ πιστόν. Αὕτη δὲ ὁδὸς στενὴ μὲν, τῶν πολλῶν οὐ χωρούντων οδεύειν αὐτὴν, καὶ φιλο- τάρχων (6), ἀλλὰ καὶ τεθλιμμένη ὑπὸ τῶν βιαζομέ- των πορεύεσθαι δι' αὐτῆς ἐστιν ὁδός· ἐπεὶ οὐκ εἴρηται Αλίβουσα, ἀλλὰ τεθλιμμένη. Θλίβει γὰρ ζῶσαν τὴν εδὸν καὶ αἰσθομένην τῶν ἰδιωμάτων τοῦ ὁδεύοντος ὁ μὴ ὑπολυσάμενος (7) τὰ ὑποδήματα ἐκ τῶν ποδῶν, μηδὲ γνησίως παραδεχόμενος, ὅτι ὁ τόπος ἐν ᾧ ἔστη- κεν ἢ καὶ ἂν βαδίζει, γῇ ἁγία ἐστίν. Απάξει δὲ ἐπὶ τὴν ζωὴν ὄντα τὸν εἰπόντα· « Ἐγώ εἰμι ἡ ζωή. Ο γὰρ Σωτήρ, εἰς ἦν πᾶτά ἐστιν ἀρετή, ταῖς ἐπι- ρίαις πολύς. Διὰ τοῦτ' ἔστιν τῷ μὲν μηδέπω φθά σαντι ἐπὶ τὸ τέλος, ἀλλ' ἔτι προκόπτοντι, ὁδός· τῷ δ' ήδη πᾶσαν νεκρότητα ἀποθεμένω ζωή. Ταύτην τὴν ὁδὸν ὁδεύων διδάσκεται μηδὲν αἴρειν εἰς αὐτὴν έχουσαν ἄρτους καὶ τὰ πρὸς ζωὴν, διὰ τὸ μηδὲν δύο νασθαι τοὺς πολεμίους ἐν αὐτῇ οὐδὲ ῥάβδου χρήζων· καὶ ἐπεὶ ἁγία ἐστὶν, οὐδ᾽ ὑποδημάτων. Β ἐν τῇ ἐρήμῳ, » καὶ τὸ ἑξῆς, ἴσον εἶναι τῷ· Ἐγώ εἰμι περὶ οὗ γέγραπται· . Φωνή βοώντος,, ὡς βοῶντα εἶναι τὸν Ἰωάννην, καὶ τούτου τὴν φωνὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ βοᾷν· . Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου. Δυσφημότερον δὲ ὁ Ἡρακλέων περὶ Ἰωάννου καὶ τῶν προφητῶν διαλαμβάνων, φησὶν, ὅτι ὁ Λόγος μὲν ὁ Η στερά. ἐκκλίνης μήτε αριστερά. ευθύτητα. ὅπερ δὲ ὁρᾷ φωτίζει. μεγαλοσάρχων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. viderit quid agendum, actionem convenientem G rationi rectæ suggerenti agenda, in opus produxe- rit. Ut accuratius vero intelligamus illud : ‹ Dirigite viam Domini ; › opportunum erit citare quod in Proverbiorum libro est dictum : • Ne declinaveris neque ad dexteram, neque ad sini- stram s. Qui enim in utramlibet inclinat, is ami- sit illud dirigere, factus non amplius cura et consi- deratione dignus, quando transgressus fuerit itineris rectitudinem. Quoniam » enim ‹ justus Dominus, et justitias dilexit, et rectitudines vidit vultus ejus ", . illud quod videt illuminat. Ilanc ob ”, › causam, qui est in consideratione et tutela, utili- tatem ex hac cura et protectione capiens, inquit : • Signatum est super uos lumen vultus tui, Dom nine s. Itaque slenus in viis, juxta Jeremia «licta ", et videntes interrogemus semitas Domini sempiternas: et videamus quænam sit via bona et ambulemus in ca: perinde atque apostoli, qui steterunt, et interrogarunt semitas Domini sempi- fernas ; nempe patriarchas et prophetas, quorum litteras com interrogassent, postea ipsos intelli- gendo, viderunt viam bonam, nempe Jesum dicen - ten : . Ego sum via > et ambulaverunt in ea. Boua enim via est quæ ad Patrem ducit bonum ho- minem de thesauro suo proferentem bona ", el bonum servum et fidelem ". Cæterum hæc quidem via angusta est vulgaribus et alioqui carnis aman- tibus, qui iter per eam facere non possunt; sed eadem etiam pressa et trita est ab his qui vim faciunt ut per ean eant t, quoniam non est dicta premens, sed pressa. Nam qui non solverit calce- menta pedum suorum, neque sincere admiserit quod focus in quo stat, vel etiam per quem ambulat, terra sancta est ", is premit viventem viam et sentientem proprietates facientis iter. Ducet præ- terea haec via ad eum qui, vita cum sit, dixit : «Ego sum vita **. › Servator namque, in quo universa est virtus, variis modis potest intelligi et significari. Hinc illi qui ad finem nondum pervenerit, sed adhuc progreditur ac proficit, est via ; illi vero qui omnem mortalitatem deposuerit, vita. Per hanc viam qui panes habet, et quæ ad vitam pertinent; ne virga neque calceis, quia saucta sit. ambulat, docetur “ nihil in illam tollere, quia ipsa quidem egens, quod nihil in illa possint hostes; sed Joan. 1, 23. Prov. iv, 27. Psal. x, 8. clamantis in deserto ",, et quod sequitur, ac si diceres : Ego sum ille de quo scriptum est : • Vox clamantis, ut clamante Joanne, vox hujus etiam clamet : « Dirigite viam Domini. › Maledicentius autem Heracleon de Joanne et prophetis disserens inquit Sermonem esse Servatorem; vocem 6. Psal. 1, 7. Jer. vi, 16. Joan. XIV, * Matth. x11, 35. ** Matth. xxv, 21. ts Matth. vi, 13, 14. ** Exod. m, 5. Joan. XIV, 6. Matth. x, 10. +7 Joan. 1, 23. Sic hunc Scripture locum optime restituit codex Bodleianus; mendose in Regio legitur µn Huetii, PATROL. GR. XIV. editio linetii, luctii, 12. Δύναται μέντοιγε τό· . Εγώ φωνή βοώντος D 12. Valet autem tantumdem illud: Ego vox (5) Μὴ ἐκκλίνῃς μήτε εἰς δεξιά, μήτε εἰς ἀρι (4) Εὐθύτητας. Sic codex Bodleianus ; editio (5) Ὅπερ ὁρᾷ φωτίζει. Ιta codex Bodleianus; (6) Φιλοσάρκων. Sic codex Bodleianus ; editio (7) Codex Bodleianus, ἀπολυσάμενος.

Α Σωτήρ ἐστιν, φωνὴ δὲ ἡ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἡ διὰ Ἰωάννου διανοουμένη, ἦχος δὲ πᾶσα προφητικὴ τάξις . Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτὸν, ὅτι, ὥσπερ ἐὰν ἄδηλον σάλπιγξ φω νὴν δῷ, οὐδεὶς παρασκευάζεται εἰς πόλεμον, καὶ ὁ χωρὶς ἀγάπης ἔχων γνῶσιν μυστηρίων ἢ προφη τείαν γέγονε χαλκὸς ἠχῶν, ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον· ο τως, εἰ μηδέν ἐστιν ἕτερον ἢ ἦχος ἡ προφητική φωνή, πῶς ἀναπέμπων ἡμᾶς ἐπ' αὐτὴν ὁ Σωτὴρ, « Έρευ • νᾶτε, ο φησί, ο τὰς Γραφάς, ὅτι ὑμεῖς δοκεῖτε ἐν αὐταῖς ζωὴν αἰώνιον ἔχειν· καὶ ἐκεῖναί εἰσιν αἱ μαρ- τυροῦσαι·, καί· « Εἰ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε ο και - « Κα λῶς προεφήτευσε περὶ ὑμῶν Ἡσαΐας, λέγων· Ο λαός οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ ἡ Οὐκ οἶδα γὰρ εἰ τὸν ἄσημον ἦχον παραδέξεται τις εὐλόγως ὑπὸ τοῦ Σωτῆ ρος ἐπαινεῖσθαι, ἢ ἔνεστι παρασκευάσασθαι ἀπὸ τῶν Γραφῶν, ὡς ἀπὸ φωνῆς σάλπιγγος ἐφ᾽ ἂς ἀναπεμ- πόμεθα εἰς τὸν πρὸς τὰς ἀντικειμένας ενεργείας το λεμον, ἀδήλου φωνῆς ἤχου τυγχανούσης. Τίνα δὲ τρό- πον εἰ μὴ ἀγάπην εἶχον οἱ προφῆται, καὶ διὰ τοῦτο χαλκὸς ἦσαν ἠχοῦντες, ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον, ἐπὶ τὸν ἦχον αὐτῶν, ὡς ἐκεῖνοι εἰλήφασιν, ἀναπέμπει ὁ Κύ ριος ὠφεληθησομένους ; Οὐκ οἶδα δ' ὅπως χωρίς πάν σης κατασκευῆς ἀποφαίνεται τὴν φωνὴν, οικειοτέραν οὖσαν τῷ λόγῳ, λόγον γίνεσθαι, ὡς καὶ τὴν γυ ναῖκα εἰς ἄνδρα μετατίθεσθαι. Καὶ ὡς ἐξουσίαν ἔχων τοῦ δογματίζειν, καὶ πιστεύεσθαι, καὶ προκύ πτειν, τῷ ἤχῳ φησὶν ἔσεσθαι τὴν εἰς φωνὴν μετα λήν, μαθητοῦ μὲν χώραν διδοὺς τῇ μεταβαλλούσῃ εἰς λόγον φωνῇ, ἢ δούλου δὲ τῇ ἀπὸ ἦχον εἰς φωνή». Καὶ εἰ μὲν ὅπως ποτὲ πιθανότητα ἔφερεν ἐπὶ τῷ αὐτὰ κατασκευάσαι, κἂν ἠγωνισάμεθα περὶ τῆς του των ἀνατροπῆς· ἀρκεῖ δὲ εἰς ἀνατροπὴν ἡ ἀπαρι μύθητος ἀπόφασις. "Οπερ δὲ ὑπερθέμεθα ἐν τοῖς προ τούτων ἐξετάσαι πῶς κεκίνηται, νῦν φέρε διαλάβω μεν· ὁ μὲν γὰρ Σωτήρ, κατὰ τὸν Ἡρακλέωνα, φησὶν αὐτὸν καὶ προφήτην καὶ Ἠλίαν· αὐτὸς δὲ ἑκάτερον τούτων ἀρνεῖται· καὶ προφήτην μὲν καὶ Ἠλίαν ὁ Σωτὴρ ἐπὰν αὐτὸν λέγῃ, οὐκ αὐτὸν, ἀλλὰ τὰ περὶ αὐτοῦ, φησί, διδάσκει· ὅταν δὲ μείζονα προφητῶν καὶ ἐν γεννητοῖς γυναικῶν, τότε αὐτὸν τὸν Ἰωάννην χαρακτηρίζει. Αὐτὸς δὲ, φησί, περὶ ἑαυτοῦ ἐρωτώ- μενος ἀποκρίνεται ὁ Ἰωάννης, οὐ τὰ περὶ αὐτόν. Οσην δὲ βάσανον ἡμεῖς περὶ τούτων κατὰ τὸ δυνατὸν πεποιήμεθα, οὐδὲν ἀπαραμύθητον ἐῶντες τῶν λεγο- μένων ὅρων συγκρῖναι τοῖς ὑπὸ Ἡρακλέωνος, Στε οὐκ ἐξουσίαν ἔχοντος τοῦ λέγειν ὁ βούλεται, ἀποφαν θεῖσι. Πῶς γὰρ, ὅτι περὶ αὐτόν ἐστι τὸ Ἠλίαν αὐτὸν καὶ προφήτην εἶναι, καὶ περὶ αὐτοῦ τὸ φωνὴν αὐτὸν εἶναι βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὐδὲ κατὰ τὸ τυχόν πεις ρᾶται ἀποδεικνύναι, ἀλλὰ χρῆται παραδείγματι, ὅτι τὰ περὶ αὐτὸν οἱονεὶ ἐνδύματα ἦν ἕτερα αὐτοῦ· καὶ οὐκ ἂν ἐρωτηθεὶς περὶ τῶν ἐνδυμάτων, εἰ αὐτὸς εἴη τὰ ἐνδύματα, ἀπεκρίθη ἂν τὸ, Ναί· Πῶς γὰρ ἐνδύ- ματα τὸ εἶναι τὸν. Ἠλίαν τὸν μέλλοντα ἔρχεσθαι Ιωάννου, οὐ πάνυ τι κατ' αὐτὸν θεωρῶ· τάχα καθ' ἡμᾶς ὡς δεδυνήμεθα διηγησαμένους τό, ι ἐν πνεύ- κι » ORIGENIS B per Joannem intelligi ; sonum vero esse universum prophetarum ordinem. Contra quem dicendum, quemadmodum si incertam vocem tuha dederit, nullus adornatur ad bellum 48, et qui sine charitate mysteriorum cognitionem seu prophetiam habet, factus est as resonans, aut cymbalum tinniens *; ita si nihil aliud vox prophetica sit quam sonus, quomodo remittens ad eam nos Servator dicit Scrutamini Scripturas, quia vos videmini iu ipsis vitam æternam habere: et illæ sunt quæ testifi- cantur de me;, et " : • Si credidissetis Moysi, credidissetis utique et mihi : de me enim ille scripsit ; et " : « Bene prophetavit de vobis Isaias, dicens : Populus hic labiis me honorat. » llaud enim scio an rationabiliter admittet aliquis incertum sonum a Servatore laudari; vel an liceat ex Scripturis [ad quas remittimur] ceu a voce tubæ adornari ad bellum contra oppositas actiones, si sonus dederit incertam vocem. Quonam enim pacto, si charitatem non habuerunt prophetæ, ob eamque causam veluti as resonabant, aut tanquam cymba- lum tinniebant, ad sonum ipsorum, ut illi interpre- tati sunt, remittit nos Dominus inde utilitatem percepturos? Rursus etiam nescio quomodo absque ulla probatione enuntiet vocein sermoni valde accommodatam, sermonem fieri : quasi vero mulie- rem in virum transmutet. Praterea quasi potesta- tem habens condendi dogmata, et fidem sibi acqui- rendi, et proficiendi, futurum inquit, ut sonitus mnutetur in vocem, loco discipuli statuens vocem c transeuntem in sermonem, loco vero servi sonitum transeuntem in vocem. Quod si quomodocunque attulisset aliquas probabiles rationes in his astruen- dis, laborassemus etiam nos in his refellendis. Sed sufficit ad hæc refellenda nuda simplexque negatio. Sed age, quod distuleramus in præcedentibus inquirere, quomodo motus fuit, nunc disseramus. Servator, juxta Heracleonem, Joannem ipsum dicit et prophetam et Eliam : quorum utrumque se esse negal [Joannes ipse;] præterea prophetam et Eliam cum Servator ipsum dicit (inquit Heracleon), non ipsum Joannem declarat, sed quæ sunt circa ipsum; cum vero majorem etiam prophetis et his qui sunt inter natos mulierum, tunc ipsum Joan- nen designat. Proinde, inquit Heracleon, Joannes D ipse interrogatus, de seipso respondet, non de his quæ circa seipsum sunt. Caterum magnam diligentiam de hisce rebus pro virili adhibuimus, ut nihil non confirmatum omitteremus, quo compa- rarentur termini, quos vocant, cum his quæ enun- tiata fuerunt ab Heracleone: quippe qui non habeat potestatem dicendi quidquid velit. Qua enim ratione, ne leviter quidem, probare conatur hoc (quod scilicet Joannes, quatenus est propheta, et Elias, et vox clamantis in deserto) esse ex numero coram quæ sunt circa ipsum, sed utitur exemplo, quod quæ sunt circa ipsum sint veluti vestimenta Cor xiv, 8. Cor. XIII, 1, 2. so Joan. v, 39. ibid. 46. ** Matth. xv, 7, 8.

Α Σωτήρ ἐστιν, φωνὴ δὲ ἡ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἡ διὰ Ἰωάννου διανοουμένη, ἦχος δὲ πᾶσα προφητικὴ τάξις . Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτὸν, ὅτι, ὥσπερ ἐὰν ἄδηλον σάλπιγξ φω νὴν δῷ, οὐδεὶς παρασκευάζεται εἰς πόλεμον, καὶ ὁ χωρὶς ἀγάπης ἔχων γνῶσιν μυστηρίων ἢ προφη τείαν γέγονε χαλκὸς ἠχῶν, ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον· ο τως, εἰ μηδέν ἐστιν ἕτερον ἢ ἦχος ἡ προφητική φωνή, πῶς ἀναπέμπων ἡμᾶς ἐπ' αὐτὴν ὁ Σωτὴρ, « Έρευ • νᾶτε, ο φησί, ο τὰς Γραφάς, ὅτι ὑμεῖς δοκεῖτε ἐν αὐταῖς ζωὴν αἰώνιον ἔχειν· καὶ ἐκεῖναί εἰσιν αἱ μαρ- τυροῦσαι·, καί· « Εἰ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε ο και - « Κα λῶς προεφήτευσε περὶ ὑμῶν Ἡσαΐας, λέγων· Ο λαός οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ ἡ Οὐκ οἶδα γὰρ εἰ τὸν ἄσημον ἦχον παραδέξεται τις εὐλόγως ὑπὸ τοῦ Σωτῆ ρος ἐπαινεῖσθαι, ἢ ἔνεστι παρασκευάσασθαι ἀπὸ τῶν Γραφῶν, ὡς ἀπὸ φωνῆς σάλπιγγος ἐφ᾽ ἂς ἀναπεμ- πόμεθα εἰς τὸν πρὸς τὰς ἀντικειμένας ενεργείας το λεμον, ἀδήλου φωνῆς ἤχου τυγχανούσης. Τίνα δὲ τρό- πον εἰ μὴ ἀγάπην εἶχον οἱ προφῆται, καὶ διὰ τοῦτο χαλκὸς ἦσαν ἠχοῦντες, ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον, ἐπὶ τὸν ἦχον αὐτῶν, ὡς ἐκεῖνοι εἰλήφασιν, ἀναπέμπει ὁ Κύ ριος ὠφεληθησομένους ; Οὐκ οἶδα δ' ὅπως χωρίς πάν σης κατασκευῆς ἀποφαίνεται τὴν φωνὴν, οικειοτέραν οὖσαν τῷ λόγῳ, λόγον γίνεσθαι, ὡς καὶ τὴν γυ ναῖκα εἰς ἄνδρα μετατίθεσθαι. Καὶ ὡς ἐξουσίαν ἔχων τοῦ δογματίζειν, καὶ πιστεύεσθαι, καὶ προκύ πτειν, τῷ ἤχῳ φησὶν ἔσεσθαι τὴν εἰς φωνὴν μετα λήν, μαθητοῦ μὲν χώραν διδοὺς τῇ μεταβαλλούσῃ εἰς λόγον φωνῇ, ἢ δούλου δὲ τῇ ἀπὸ ἦχον εἰς φωνή». Καὶ εἰ μὲν ὅπως ποτὲ πιθανότητα ἔφερεν ἐπὶ τῷ αὐτὰ κατασκευάσαι, κἂν ἠγωνισάμεθα περὶ τῆς του των ἀνατροπῆς· ἀρκεῖ δὲ εἰς ἀνατροπὴν ἡ ἀπαρι μύθητος ἀπόφασις. "Οπερ δὲ ὑπερθέμεθα ἐν τοῖς προ τούτων ἐξετάσαι πῶς κεκίνηται, νῦν φέρε διαλάβω μεν· ὁ μὲν γὰρ Σωτήρ, κατὰ τὸν Ἡρακλέωνα, φησὶν αὐτὸν καὶ προφήτην καὶ Ἠλίαν· αὐτὸς δὲ ἑκάτερον τούτων ἀρνεῖται· καὶ προφήτην μὲν καὶ Ἠλίαν ὁ Σωτὴρ ἐπὰν αὐτὸν λέγῃ, οὐκ αὐτὸν, ἀλλὰ τὰ περὶ αὐτοῦ, φησί, διδάσκει· ὅταν δὲ μείζονα προφητῶν καὶ ἐν γεννητοῖς γυναικῶν, τότε αὐτὸν τὸν Ἰωάννην χαρακτηρίζει. Αὐτὸς δὲ, φησί, περὶ ἑαυτοῦ ἐρωτώ- μενος ἀποκρίνεται ὁ Ἰωάννης, οὐ τὰ περὶ αὐτόν. Οσην δὲ βάσανον ἡμεῖς περὶ τούτων κατὰ τὸ δυνατὸν πεποιήμεθα, οὐδὲν ἀπαραμύθητον ἐῶντες τῶν λεγο- μένων ὅρων συγκρῖναι τοῖς ὑπὸ Ἡρακλέωνος, Στε οὐκ ἐξουσίαν ἔχοντος τοῦ λέγειν ὁ βούλεται, ἀποφαν θεῖσι. Πῶς γὰρ, ὅτι περὶ αὐτόν ἐστι τὸ Ἠλίαν αὐτὸν καὶ προφήτην εἶναι, καὶ περὶ αὐτοῦ τὸ φωνὴν αὐτὸν εἶναι βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, οὐδὲ κατὰ τὸ τυχόν πεις ρᾶται ἀποδεικνύναι, ἀλλὰ χρῆται παραδείγματι, ὅτι τὰ περὶ αὐτὸν οἱονεὶ ἐνδύματα ἦν ἕτερα αὐτοῦ· καὶ οὐκ ἂν ἐρωτηθεὶς περὶ τῶν ἐνδυμάτων, εἰ αὐτὸς εἴη τὰ ἐνδύματα, ἀπεκρίθη ἂν τὸ, Ναί· Πῶς γὰρ ἐνδύ- ματα τὸ εἶναι τὸν. Ἠλίαν τὸν μέλλοντα ἔρχεσθαι Ιωάννου, οὐ πάνυ τι κατ' αὐτὸν θεωρῶ· τάχα καθ' ἡμᾶς ὡς δεδυνήμεθα διηγησαμένους τό, ι ἐν πνεύ- κι » ORIGENIS B per Joannem intelligi ; sonum vero esse universum prophetarum ordinem. Contra quem dicendum, quemadmodum si incertam vocem tuha dederit, nullus adornatur ad bellum 48, et qui sine charitate mysteriorum cognitionem seu prophetiam habet, factus est as resonans, aut cymbalum tinniens *; ita si nihil aliud vox prophetica sit quam sonus, quomodo remittens ad eam nos Servator dicit Scrutamini Scripturas, quia vos videmini iu ipsis vitam æternam habere: et illæ sunt quæ testifi- cantur de me;, et " : • Si credidissetis Moysi, credidissetis utique et mihi : de me enim ille scripsit ; et " : « Bene prophetavit de vobis Isaias, dicens : Populus hic labiis me honorat. » llaud enim scio an rationabiliter admittet aliquis incertum sonum a Servatore laudari; vel an liceat ex Scripturis [ad quas remittimur] ceu a voce tubæ adornari ad bellum contra oppositas actiones, si sonus dederit incertam vocem. Quonam enim pacto, si charitatem non habuerunt prophetæ, ob eamque causam veluti as resonabant, aut tanquam cymba- lum tinniebant, ad sonum ipsorum, ut illi interpre- tati sunt, remittit nos Dominus inde utilitatem percepturos? Rursus etiam nescio quomodo absque ulla probatione enuntiet vocein sermoni valde accommodatam, sermonem fieri : quasi vero mulie- rem in virum transmutet. Praterea quasi potesta- tem habens condendi dogmata, et fidem sibi acqui- rendi, et proficiendi, futurum inquit, ut sonitus mnutetur in vocem, loco discipuli statuens vocem c transeuntem in sermonem, loco vero servi sonitum transeuntem in vocem. Quod si quomodocunque attulisset aliquas probabiles rationes in his astruen- dis, laborassemus etiam nos in his refellendis. Sed sufficit ad hæc refellenda nuda simplexque negatio. Sed age, quod distuleramus in præcedentibus inquirere, quomodo motus fuit, nunc disseramus. Servator, juxta Heracleonem, Joannem ipsum dicit et prophetam et Eliam : quorum utrumque se esse negal [Joannes ipse;] præterea prophetam et Eliam cum Servator ipsum dicit (inquit Heracleon), non ipsum Joannem declarat, sed quæ sunt circa ipsum; cum vero majorem etiam prophetis et his qui sunt inter natos mulierum, tunc ipsum Joan- nen designat. Proinde, inquit Heracleon, Joannes D ipse interrogatus, de seipso respondet, non de his quæ circa seipsum sunt. Caterum magnam diligentiam de hisce rebus pro virili adhibuimus, ut nihil non confirmatum omitteremus, quo compa- rarentur termini, quos vocant, cum his quæ enun- tiata fuerunt ab Heracleone: quippe qui non habeat potestatem dicendi quidquid velit. Qua enim ratione, ne leviter quidem, probare conatur hoc (quod scilicet Joannes, quatenus est propheta, et Elias, et vox clamantis in deserto) esse ex numero coram quæ sunt circa ipsum, sed utitur exemplo, quod quæ sunt circa ipsum sint veluti vestimenta Cor xiv, 8. Cor. XIII, 1, 2. so Joan. v, 39. ibid. 46. ** Matth. xv, 7, 8.

ματι καὶ δυνάμει Ἠλίου, ο δυναμένου πως λέγεσθαι Α τοῦτο τὸ πνεῦμα Ηλίου ἐν δυνάμει εἶναι τῆς Ἰωάν- και ψυχῆς. θέλων δέ τις (8) παραστῆσαι διὰ τί ἱε- ρεῖς καὶ Λευῖται οἱ ἐπερωτῶντες ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων πεμφθέντες εἰσὶν, οὐ κακῶς μὲν λέγοι τὸ, ὅτι τούτοις προσῆκον ἦν περὶ τούτων πολυπραγμονεῖν καὶ πυν- θάνεσθαι τοῖς τῷ Θεῷ προσκαρτεροῦσιν. Οὐ πάνυ δὲ ἐξητασμένως τὸ, ὅτι καὶ αὐτὸς ἐκ τῆς Λευϊτικῆς φυ λῆς ἦν, ὥσπερ ἀποροῦντες ἡμεῖς ἐξητάσαμεν· ὅτι, εἰ ἔδεισαν τὸν Ἰωάννην οἱ πεμφθέντες, καὶ τὴν γέ- νεσιν αὐτοῦ, πῶς χώραν εἶχον πυνθάνεσθαι περὶ τοῦ, εἰ αὐτὸς Ἠλίας ἐστίν; Καὶ πάλιν ἐν τῷ περὶ τοῦ, • Εἰ ὁ προφήτης εἶ σύ; » μηδὲν ἐξαίρετον οἰόμενος σημαίνεσθαι κατὰ τὴν προσθήκην τοῦ ἄρθρου, λέγει, ὅτι ἐπηρώτησαν εἰ προφήτης εἴη, τὸ κοινότερον βου λόμενοι μαθεῖν. Ἔτι δὲ οὐ μόνος Ἡρακλέων, ἀλλ' ὅσον ἐπ' ἐμῇ ἱστορίᾳ καὶ πάντες οἱ ἑτερόδοξοι εὐτελῆ ἀμφιβολίαν διαστείλασθαι μὴ δεδυνημένοι, μείζονα Ηλίου καὶ πάντων τῶν προφητῶν τὸν Ἰωάννην ὑπειλήφασι, διὰ τό· Μείζων ἐν γεννητοῖς γυναι- κῶν Ἰωάννου οὐδείς ἐστιν, οὐχ ὁρῶντες, ὅτι ἀληθὲς τὸ, οὐδεὶς μείζων Ἰωάννου ἐν γεννητοίς γυναικῶν, διχῶς γίνεται· οὐ μόνον τῷ αὐτὸν εἶναι πάντων μείζονα, ἀλλὰ καὶ τῷ ἴσους αὐτῷ εἶναί τινας· ἀληθὲς γὰρ ἴσων ὄντων αὐτῷ πολλῶν προφητῶν, κατὰ τὴν δεδομένην αὐτῷ χάριν τὸ μηδένα τούτου μείζονα εἶναι. Οίεται δὲ (9) τὸ κατασκευάζεσθαι τὸ μείζονα είναι προφητεύεσθαι ὑπὸ Ἡσαΐου, ὡς μη- δενὸς ταύτης τῆς τιμῆς ἠξιωμένου ὑπὸ Θεοῦ τῶν τύποτε προφητευσάντων· ἀληθῶς ὡς καταφρο- νῶν (10) τῆς παλαιᾶς χρηματιζούσης Διαθήκης, καὶ μὴ τηρήσας καὶ αὐτὸν Ἰλίαν προφητευόμενον τοῦτ' ἀπετόλμησεν εἰπεῖν. Καὶ γὰρ Ἠλίας προφητεύεται ὑπὸ Μαλαχίου λέγοντος· « Ἰδοὺ ἀποστέλλω ὑμῖν Ηλίαν τὸν Θεσβίτην, ὃς ἀποκαταστήσει καρδίαν πα- τὰς πρὸς υἱόν, ο Καὶ Ἰωσίας δὲ, ὡς ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν ἀνέγνωμεν, προφητεύεται ὀνομαστὶ ὑπὸ τοῦ ἐληλυθότος ἐξ Ἰούδα προφήτου λέγοντος, παρόντος καὶ τοῦ Ἱεροβοαμ κατὰ τὸ θυσιαστή- μον (11)· : Τάδε λέγει Κύριος· Ἰδοὺ υἱὸς τίκτεται τῷ Δαυΐδ· Ἰωσίας ὄνομα αὐτῷ. Φασὶ δέ τινες καὶ τὸν Σαμψὼν ὑπὸ τοῦ Ἰακὼβ προφητεύεσθαι λέγον- τος· Δὲν κρινεῖ τὸν ἑαυτοῦ λαὸν, ὡς εἰ καὶ μία φυλὴ ἐν Ἰσραήλ·, ἐπεὶ ἀπὸ τῆς φυλῆς τοῦ Δὰν γε- νόμενος ὁ Σαμψών ἔκρινε τὸν Ἰσραήλ. Καὶ ταῦτα δὲ εἰς ἔλεγχον τῆς προφητείας (12) τοῦ ἀποφηναμένου μηδένα πλὴν Ἰωάννου προφητεύεσθαι εἰρήσθω, ταῦτα εἰρηκότος ἐν τῷ θέλειν αὐτὸν διηγεῖσθαι τί τό· « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. » σε θέλων θέλω, Λευίται, 1- Λευίτας, λέγοι λέγων. θέλων δέ τις θέλοντες δὲ, θέλοντες ει λέγοιεν, είναι ως προφητεύεται προφητεύεσθαι. ἀληθῶς δέ, κατά τό. . . COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. B tis, an ipse vestimenta esset, non respondis et illud, Næ? Quomodo enim vestimenta Joannis hoc sit, esse Eliam venturum, non admodum, ut ab học traditum est, clare video : fortasse dici aliquo modo cum possit, ut a nobis est dictum, qui, ut potuinus, exposuimus illud; « cum spiritu et vir- tute Eliæ, hunc spiritum Eliæ in potentia esse spiritum animae Joannis. Ceterum qui demonstrare volunt, quare Sacerdotes et Levite fuerint lui qui a Judæis missi fuerunt ut interrogarent Joannem, non male dicerent, idcirco ex hoc ordine missos, quia conveniens esset hos in Dei cultu jugiter per- severantes, de hisce rebus interrogare ac sollicitos esse. Nec illud valde exquisite protulit, Joannem ex tribu Levitica esse, quemadmodum antea dubi- tantes nos indagavimus : quia si agnovissent Joan- nem ortumque ejus, illi, qui missi fuerant, quomoto habuissent locum interrogandi an ipse esset Elias? Rursum in illis verbis : Non propheta ille es tu? nibil præcipuum existimans significari ex articuli adjectione, dicit eos interrogasse num propheta esset, rem multis communem addiscere volentes. Præterea vero non solus Heracleon, sed, quantum ego videre potui, omnes etiam qui a nobis diversa sentiunt, ut pote qui perexiguain ac tenuem dubi- tationem distinguere non possunt, Joannem suspi · cati sunt Elia atque prophetis omnibus majorem esse; propterea quod nemo surrexerit inter natos diversa ab eo : et quod interrogatus de vestinen- D Glium. » Quinetiam Josias, ut in Regum tertio le- C mulierum major Joanne *, non videntes duobus modis verum esse quod dicitur, neminem Joanne majorem esse inter natos mulierum, non solum quia ipse sit major omnibus, verumn etiam quia sint aliqui ipsi æquales. Nam verum est, multis pro- phetis ipsi æqualibus exsistentibus, neminem co ma- jorem esse propter gratiam ipsi dalamn. Existimat autem confirmari Joannem esse majorem, quia prophetatus fuerit ab Isaia, perinde quasi ne- mo ex eorum numero qui aliquando prophetarunt, hoc honore dignatus fuerit: vere veluti despiciens Testamentum Vetus, quod vocant, nec observans ipsum Eliain prophetatum fuisse. Prophetatur enimn Elias a Malachia dicente " : ‹ Ecce ego mitto vo- bis Eliam Thesbiten, qui reducet cor patris erga gimus, nominatim prophetatur a propheta, qui ex Juda advenerat, dicente, cum etiam adesset Jero- boam juxta altare: Hæc dicit Dominus: Ecce filius nascitur Davidi, Josias nomine 57. » Inquiunt “ Luc. 1, 17. st Joan. 1, 21. ss Matth. xi, 11; Luc. vis, 28. Malach. v, 5, 6. * Reg. XIII, 2. re Regio. Pro halet pro be deinde pro habet Codex Bodleianus pro habet etc. Ferrarius videtur legisse vel quid simile. sunt in editione Huetii, in qua deest et legi- pro Nos saman lectionem restituimus ex codice Bodleiano. Huetii post legitur quod recte expungit codex Bodleianus. Bodleianus; in Regio et Barberino deest (8) Θέλων δέ τις, etc. Lusata hæc sunt in codi (9) Οίεται δέ, etc. llac non coherent et biulca (10) Αληθῶς ὡς καταφρονῶν, etc. In editione (11) Κατὰ τὸ θυσιαστήριον. Sic habet codex (12) Προφητείας. Legendum προπετείας.

ματι καὶ δυνάμει Ἠλίου, ο δυναμένου πως λέγεσθαι Α τοῦτο τὸ πνεῦμα Ηλίου ἐν δυνάμει εἶναι τῆς Ἰωάν- και ψυχῆς. θέλων δέ τις (8) παραστῆσαι διὰ τί ἱε- ρεῖς καὶ Λευῖται οἱ ἐπερωτῶντες ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων πεμφθέντες εἰσὶν, οὐ κακῶς μὲν λέγοι τὸ, ὅτι τούτοις προσῆκον ἦν περὶ τούτων πολυπραγμονεῖν καὶ πυν- θάνεσθαι τοῖς τῷ Θεῷ προσκαρτεροῦσιν. Οὐ πάνυ δὲ ἐξητασμένως τὸ, ὅτι καὶ αὐτὸς ἐκ τῆς Λευϊτικῆς φυ λῆς ἦν, ὥσπερ ἀποροῦντες ἡμεῖς ἐξητάσαμεν· ὅτι, εἰ ἔδεισαν τὸν Ἰωάννην οἱ πεμφθέντες, καὶ τὴν γέ- νεσιν αὐτοῦ, πῶς χώραν εἶχον πυνθάνεσθαι περὶ τοῦ, εἰ αὐτὸς Ἠλίας ἐστίν; Καὶ πάλιν ἐν τῷ περὶ τοῦ, • Εἰ ὁ προφήτης εἶ σύ; » μηδὲν ἐξαίρετον οἰόμενος σημαίνεσθαι κατὰ τὴν προσθήκην τοῦ ἄρθρου, λέγει, ὅτι ἐπηρώτησαν εἰ προφήτης εἴη, τὸ κοινότερον βου λόμενοι μαθεῖν. Ἔτι δὲ οὐ μόνος Ἡρακλέων, ἀλλ' ὅσον ἐπ' ἐμῇ ἱστορίᾳ καὶ πάντες οἱ ἑτερόδοξοι εὐτελῆ ἀμφιβολίαν διαστείλασθαι μὴ δεδυνημένοι, μείζονα Ηλίου καὶ πάντων τῶν προφητῶν τὸν Ἰωάννην ὑπειλήφασι, διὰ τό· Μείζων ἐν γεννητοῖς γυναι- κῶν Ἰωάννου οὐδείς ἐστιν, οὐχ ὁρῶντες, ὅτι ἀληθὲς τὸ, οὐδεὶς μείζων Ἰωάννου ἐν γεννητοίς γυναικῶν, διχῶς γίνεται· οὐ μόνον τῷ αὐτὸν εἶναι πάντων μείζονα, ἀλλὰ καὶ τῷ ἴσους αὐτῷ εἶναί τινας· ἀληθὲς γὰρ ἴσων ὄντων αὐτῷ πολλῶν προφητῶν, κατὰ τὴν δεδομένην αὐτῷ χάριν τὸ μηδένα τούτου μείζονα εἶναι. Οίεται δὲ (9) τὸ κατασκευάζεσθαι τὸ μείζονα είναι προφητεύεσθαι ὑπὸ Ἡσαΐου, ὡς μη- δενὸς ταύτης τῆς τιμῆς ἠξιωμένου ὑπὸ Θεοῦ τῶν τύποτε προφητευσάντων· ἀληθῶς ὡς καταφρο- νῶν (10) τῆς παλαιᾶς χρηματιζούσης Διαθήκης, καὶ μὴ τηρήσας καὶ αὐτὸν Ἰλίαν προφητευόμενον τοῦτ' ἀπετόλμησεν εἰπεῖν. Καὶ γὰρ Ἠλίας προφητεύεται ὑπὸ Μαλαχίου λέγοντος· « Ἰδοὺ ἀποστέλλω ὑμῖν Ηλίαν τὸν Θεσβίτην, ὃς ἀποκαταστήσει καρδίαν πα- τὰς πρὸς υἱόν, ο Καὶ Ἰωσίας δὲ, ὡς ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν ἀνέγνωμεν, προφητεύεται ὀνομαστὶ ὑπὸ τοῦ ἐληλυθότος ἐξ Ἰούδα προφήτου λέγοντος, παρόντος καὶ τοῦ Ἱεροβοαμ κατὰ τὸ θυσιαστή- μον (11)· : Τάδε λέγει Κύριος· Ἰδοὺ υἱὸς τίκτεται τῷ Δαυΐδ· Ἰωσίας ὄνομα αὐτῷ. Φασὶ δέ τινες καὶ τὸν Σαμψὼν ὑπὸ τοῦ Ἰακὼβ προφητεύεσθαι λέγον- τος· Δὲν κρινεῖ τὸν ἑαυτοῦ λαὸν, ὡς εἰ καὶ μία φυλὴ ἐν Ἰσραήλ·, ἐπεὶ ἀπὸ τῆς φυλῆς τοῦ Δὰν γε- νόμενος ὁ Σαμψών ἔκρινε τὸν Ἰσραήλ. Καὶ ταῦτα δὲ εἰς ἔλεγχον τῆς προφητείας (12) τοῦ ἀποφηναμένου μηδένα πλὴν Ἰωάννου προφητεύεσθαι εἰρήσθω, ταῦτα εἰρηκότος ἐν τῷ θέλειν αὐτὸν διηγεῖσθαι τί τό· « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ. » σε θέλων θέλω, Λευίται, 1- Λευίτας, λέγοι λέγων. θέλων δέ τις θέλοντες δὲ, θέλοντες ει λέγοιεν, είναι ως προφητεύεται προφητεύεσθαι. ἀληθῶς δέ, κατά τό. . . COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. B tis, an ipse vestimenta esset, non respondis et illud, Næ? Quomodo enim vestimenta Joannis hoc sit, esse Eliam venturum, non admodum, ut ab học traditum est, clare video : fortasse dici aliquo modo cum possit, ut a nobis est dictum, qui, ut potuinus, exposuimus illud; « cum spiritu et vir- tute Eliæ, hunc spiritum Eliæ in potentia esse spiritum animae Joannis. Ceterum qui demonstrare volunt, quare Sacerdotes et Levite fuerint lui qui a Judæis missi fuerunt ut interrogarent Joannem, non male dicerent, idcirco ex hoc ordine missos, quia conveniens esset hos in Dei cultu jugiter per- severantes, de hisce rebus interrogare ac sollicitos esse. Nec illud valde exquisite protulit, Joannem ex tribu Levitica esse, quemadmodum antea dubi- tantes nos indagavimus : quia si agnovissent Joan- nem ortumque ejus, illi, qui missi fuerant, quomoto habuissent locum interrogandi an ipse esset Elias? Rursum in illis verbis : Non propheta ille es tu? nibil præcipuum existimans significari ex articuli adjectione, dicit eos interrogasse num propheta esset, rem multis communem addiscere volentes. Præterea vero non solus Heracleon, sed, quantum ego videre potui, omnes etiam qui a nobis diversa sentiunt, ut pote qui perexiguain ac tenuem dubi- tationem distinguere non possunt, Joannem suspi · cati sunt Elia atque prophetis omnibus majorem esse; propterea quod nemo surrexerit inter natos diversa ab eo : et quod interrogatus de vestinen- D Glium. » Quinetiam Josias, ut in Regum tertio le- C mulierum major Joanne *, non videntes duobus modis verum esse quod dicitur, neminem Joanne majorem esse inter natos mulierum, non solum quia ipse sit major omnibus, verumn etiam quia sint aliqui ipsi æquales. Nam verum est, multis pro- phetis ipsi æqualibus exsistentibus, neminem co ma- jorem esse propter gratiam ipsi dalamn. Existimat autem confirmari Joannem esse majorem, quia prophetatus fuerit ab Isaia, perinde quasi ne- mo ex eorum numero qui aliquando prophetarunt, hoc honore dignatus fuerit: vere veluti despiciens Testamentum Vetus, quod vocant, nec observans ipsum Eliain prophetatum fuisse. Prophetatur enimn Elias a Malachia dicente " : ‹ Ecce ego mitto vo- bis Eliam Thesbiten, qui reducet cor patris erga gimus, nominatim prophetatur a propheta, qui ex Juda advenerat, dicente, cum etiam adesset Jero- boam juxta altare: Hæc dicit Dominus: Ecce filius nascitur Davidi, Josias nomine 57. » Inquiunt “ Luc. 1, 17. st Joan. 1, 21. ss Matth. xi, 11; Luc. vis, 28. Malach. v, 5, 6. * Reg. XIII, 2. re Regio. Pro halet pro be deinde pro habet Codex Bodleianus pro habet etc. Ferrarius videtur legisse vel quid simile. sunt in editione Huetii, in qua deest et legi- pro Nos saman lectionem restituimus ex codice Bodleiano. Huetii post legitur quod recte expungit codex Bodleianus. Bodleianus; in Regio et Barberino deest (8) Θέλων δέ τις, etc. Lusata hæc sunt in codi (9) Οίεται δέ, etc. llac non coherent et biulca (10) Αληθῶς ὡς καταφρονῶν, etc. In editione (11) Κατὰ τὸ θυσιαστήριον. Sic habet codex (12) Προφητείας. Legendum προπετείας.

σαίων. Καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν, καὶ εἶπαν αὐτῷ· Τι οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης; Οἱ μὲν ἀπὸ Ἱεροσολύμων πέμ ψαντες τοὺς ἐρωτήσαντας τὸν Ἰωάννην ἱερεῖς καὶ Λευί τας, μαθόντες ὅστις τε οὐκ ἦν ὁ Ἰωάννης, καὶ ὃς ἦν σεμνοπρεπέστατα ἡσυχάζουσιν· οἱονεὶ συγκατατιθέμε ναι διὰ τῆς σιωπῆς (13), καὶ ἐμφαίνοντες τὸ παραδέχε- σθαι τὰ εἰρημένα, ὅτι ἁρμόζει τῇ τοῦ βοῶντος ἐν τῇ ἐρή μῳ φωνῇ εἰς τὸ εὐθύνειν τὴν ὁδὸν Κυρίου, τὸ βαπτίζειν οἱ δὲ Φαρισαῖοι, ἅτε (14) κατὰ τὸ ὄνομα ὄντες διῃρη- μένοι τινὲς καὶ στασιώδεις, τὸ μὴ ὁμονοεῖν παριστᾶσι τοῖς ἐν τῇ μητροπόλει Ἰουδαίοις καὶ τοῖς λειτουργοῖς τῆς τοῦ Θεοῦ θεραπείας ἱερεῦσι καὶ Λευίταις, διὰ τοῦ ἀποστεῖλαι οἱονεὶ ἐπιπληκτικῶς, καὶ τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς κωλυτικῶς τοῦ βαπτίζειν, τοὺς ἐρωτήσοντας • Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστός, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης; » Καὶ τάχα εἰ συγκλώτα:- μεν εἰς ἓν σωματοποιοῦντες τὰ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις γεγραμμένα, εἴποιμεν ἂν νῦν μὲν αὐτοὺς ταῦτα εἰρη κέναι, ὕστερον δὲ οὐκ οἶδ' ὅπως αὐτοὺς ἐπιδεδωκότας τῷ βαπτίσασθαι ἀκηκοέναι ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τό • Γεννήματα εχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς ; Ποιήσατε οὖν ἀξίους καρπούς τῆς μετανοίας. » Ταῦτα γὰρ ὑπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ εἴρη ται παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ἰδόντος πολλοὺς τῶν Φαρ:- σαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα· δηλονότι οὐκ ἔχοντας καρπούς μετανοίας, καὶ Φαρι σαϊκῶς ἀλαζονευομένους ἐν ἑαυτοῖς ἐπὶ τῷ ᾽Αβραὰμ ὡς πατρί· διόπερ ἐπιπλήσσονται ὑπὸ τοῦ τὸν ζῆλον τῇ σιωπῇ. Ηλίου κατὰ τὴν κοινωνίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔχοντος Ἰωάννου. Επιπληκτικὸς γὰρ λόγος δ· . Μή δόξητε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς· Πατέρα ἔχομεν τὸν Αβραάμ, καὶ διδασκαλικὸς ὁ περὶ τοῦ καὶ τοὺς διὰ τὴν λιθίνην καρδίαν ἀπίστους λίθους ὀνομαζομέ- νους δυνάμει Θεοῦ μεταβαλεῖν οἴους τε εἶναι ἀπὸ λέ θων εἰς τέκνα ᾽Αβραὰμ, ἐπεὶ γεγόνασιν ἐν ὀφθαλμοῖς τοῦ προφήτου, μὴ φεύγοντες τὴν θείαν αὐτοῦ ὄψιν· διόπερ τό· ο Λέγω ὑμῖν, ὅτι δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾿Αβραάμ, ο ὑπ' αὐ τοῦ λέγεται. Καὶ ἐπεὶ μὴ ποιήσαντες καρπὸν ἅγιον τῆς μετανοίας ἔρχονται ἐπὶ τὸ βάπτισμα, ἁρμονικώ τατα πρὸς αὐτοὺς λέγεται τό· "Ηδη δὲ ἡ ἀξίνη πρὸς τὴν ρίζαν τῶν δένδρων κεῖται· Πᾶν δένδρον μὴ ποι- οὖν καρπὸν καλὸν ἐκκόπτεται, καὶ εἰς τὸ πῦρ βάλλε ται· ο οἱονεὶ γὰρ ἀντικρύς φησι πρὸς αὐτούς· Ἐπεὶ σε σε ORIGENIS etiam nonnulli Sampsonem a Jacob prophetatum fuisse, dicente ** : « Dan judicabit suum ipsius po- pulum, quemadmodum etiam una tribus in Israel, quoniam e tribu Dan genitus Sampson judicavit Israclem. Sed hæc hactenus ad refellendam temeritatem ejus, qui enuntiavit præter Joannem prophetatuın fuisse neminem; et hæc dixit volens aliquid disserere in illud: ‹ Ego vox clamantis in deserto ". B interrogaverunt eum ac dixerunt ei : Quid ergo bapti- zas, si tu non es Christus ille, neque Elias, neque propheta ille ? Qui quidem ab Hierosolymis sacer- dotes et Levitas interrogaturos Joannem miserant º¹, cum didicissent quis esset vel non esset ipse Joan- nes, decentissime quiescunt : veluti silentio faven- tes, et demonstrantes se admittere quæ audissent, quod baptizare conveniat voci clamantis in deserto ad dirigendam viam Domini. Contra vero Pharisæi, ut qui juxta nomen suum divisi quidam et seditiosi essent, se eadem non sentire demonstrant cum Ju- dæis exsistentibus in urbe metropoli, et cum mi- nistris cultus divini, ac sacerdotibus et Levitis: mittendo qui veluti increpantes, ac prohibentes, quantum in ipsis esset, baptizare, interrogarent: • Quid ergo baptizas, si tu non es ille Christus, neque Elias, neque propheta ille?, Et fortasse si uuum in corpus connectamus quæ in Evangeliis sunt scripta, dicturi sumus nunc quidem eos hæc dixisse, deinde vero nescio quo modo eos, cum se laptismo dedissent, a Joanne audisse illudl : • Progenies viperarum, quis vos docuit fugere a ventura ira? Facite igitur fructum dignum pœniten- 'tia “. › llæc enim apud Matthæuun dicta sunt a Baptista, cum vidisset multos Pharisæoruni et Sad- duccorum venientes ad baptisma: cum videlicet pœnitentiæ fructus non haberent, atque Pharisaice apud seipsos gloriarentur de Abraham tanquam pa- tre : quocirca savius objurgantur a Joanne zelum Eliæ habente juxta communicationem Spiritus san- cli. Objurgativa enim oratio est illa, quæ inquit : • Ne cogitetis dicere apud vos ipsos : Patremn ha- bemus Abraham 68;» didascalica autem illa, quod infideles (ob cor lapideum lapides dicti) immutari possint, virtute Dei, ex lapidibus in liberos Abrahæ, quoniam erant in oculis prophetæ, non fugientes lius divinum obtutum. Quam ob causam illud ab ipso dicitur: Dico vobis posse Deum e lapidibus istis suscitare liberos Abrahæ *. » Et quoniam cum non fecissent fructum pœnitentia dignum, veniunt ad baptisma, convenientissime ipsis illud dicitur : ‹ Jam vero et securis ad radicem arborum posita est. Omnis igitur arbor non faciens fructum bonum, exciditur, et in ignem conjicitur ", » veluti ipsis Gen. xLis, 16. Joan. 1, 23. ibid. 24, 25. «s ibid. 10. xxiv in Matth., pp. 855, : « Qui autem majus aliquid profitentes dividunt seipsos quasi meliores a multis, secundum hoc Pharisæi dicuntur, qui interpretantur divisi et segregati. › Et tractat. xavi, pag. : « Quales fuerunt et Pharisai, qui C D et ibid. 19. Matth. 11, 7, 8. ibid. 9. ibiel. recte Pharisæi sunt appellati, id est præcisi, qui spiritualia prophetarum a corporali historia præci- derunt. Hieronymus advers. Luciferianos, cap. : ‹ Pharisæi a Judæis divisi propter quasdam obser- vationes superfluas, nomen quoque a Judæis susce- perunt. » A SD, separavit. De seditioso et pervi- caci eorum ingenio vide Joseph. Antiq. lib. xVI?, cap. 5. 13. Καὶ οἱ ἀπεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρι 13. Εt qui missi fuerant, erant ex Pharisais. Ει Α (13) Pro διὰ τῆς σιωπῆς codex Bodleianus habet (14) Οἱ δὲ Φαρισαῖοι, ᾶτε, etc. Origenes tracl.

σαίων. Καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν, καὶ εἶπαν αὐτῷ· Τι οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης; Οἱ μὲν ἀπὸ Ἱεροσολύμων πέμ ψαντες τοὺς ἐρωτήσαντας τὸν Ἰωάννην ἱερεῖς καὶ Λευί τας, μαθόντες ὅστις τε οὐκ ἦν ὁ Ἰωάννης, καὶ ὃς ἦν σεμνοπρεπέστατα ἡσυχάζουσιν· οἱονεὶ συγκατατιθέμε ναι διὰ τῆς σιωπῆς (13), καὶ ἐμφαίνοντες τὸ παραδέχε- σθαι τὰ εἰρημένα, ὅτι ἁρμόζει τῇ τοῦ βοῶντος ἐν τῇ ἐρή μῳ φωνῇ εἰς τὸ εὐθύνειν τὴν ὁδὸν Κυρίου, τὸ βαπτίζειν οἱ δὲ Φαρισαῖοι, ἅτε (14) κατὰ τὸ ὄνομα ὄντες διῃρη- μένοι τινὲς καὶ στασιώδεις, τὸ μὴ ὁμονοεῖν παριστᾶσι τοῖς ἐν τῇ μητροπόλει Ἰουδαίοις καὶ τοῖς λειτουργοῖς τῆς τοῦ Θεοῦ θεραπείας ἱερεῦσι καὶ Λευίταις, διὰ τοῦ ἀποστεῖλαι οἱονεὶ ἐπιπληκτικῶς, καὶ τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς κωλυτικῶς τοῦ βαπτίζειν, τοὺς ἐρωτήσοντας • Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστός, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης; » Καὶ τάχα εἰ συγκλώτα:- μεν εἰς ἓν σωματοποιοῦντες τὰ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις γεγραμμένα, εἴποιμεν ἂν νῦν μὲν αὐτοὺς ταῦτα εἰρη κέναι, ὕστερον δὲ οὐκ οἶδ' ὅπως αὐτοὺς ἐπιδεδωκότας τῷ βαπτίσασθαι ἀκηκοέναι ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τό • Γεννήματα εχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς ; Ποιήσατε οὖν ἀξίους καρπούς τῆς μετανοίας. » Ταῦτα γὰρ ὑπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ εἴρη ται παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ἰδόντος πολλοὺς τῶν Φαρ:- σαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα· δηλονότι οὐκ ἔχοντας καρπούς μετανοίας, καὶ Φαρι σαϊκῶς ἀλαζονευομένους ἐν ἑαυτοῖς ἐπὶ τῷ ᾽Αβραὰμ ὡς πατρί· διόπερ ἐπιπλήσσονται ὑπὸ τοῦ τὸν ζῆλον τῇ σιωπῇ. Ηλίου κατὰ τὴν κοινωνίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔχοντος Ἰωάννου. Επιπληκτικὸς γὰρ λόγος δ· . Μή δόξητε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς· Πατέρα ἔχομεν τὸν Αβραάμ, καὶ διδασκαλικὸς ὁ περὶ τοῦ καὶ τοὺς διὰ τὴν λιθίνην καρδίαν ἀπίστους λίθους ὀνομαζομέ- νους δυνάμει Θεοῦ μεταβαλεῖν οἴους τε εἶναι ἀπὸ λέ θων εἰς τέκνα ᾽Αβραὰμ, ἐπεὶ γεγόνασιν ἐν ὀφθαλμοῖς τοῦ προφήτου, μὴ φεύγοντες τὴν θείαν αὐτοῦ ὄψιν· διόπερ τό· ο Λέγω ὑμῖν, ὅτι δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾿Αβραάμ, ο ὑπ' αὐ τοῦ λέγεται. Καὶ ἐπεὶ μὴ ποιήσαντες καρπὸν ἅγιον τῆς μετανοίας ἔρχονται ἐπὶ τὸ βάπτισμα, ἁρμονικώ τατα πρὸς αὐτοὺς λέγεται τό· "Ηδη δὲ ἡ ἀξίνη πρὸς τὴν ρίζαν τῶν δένδρων κεῖται· Πᾶν δένδρον μὴ ποι- οὖν καρπὸν καλὸν ἐκκόπτεται, καὶ εἰς τὸ πῦρ βάλλε ται· ο οἱονεὶ γὰρ ἀντικρύς φησι πρὸς αὐτούς· Ἐπεὶ σε σε ORIGENIS etiam nonnulli Sampsonem a Jacob prophetatum fuisse, dicente ** : « Dan judicabit suum ipsius po- pulum, quemadmodum etiam una tribus in Israel, quoniam e tribu Dan genitus Sampson judicavit Israclem. Sed hæc hactenus ad refellendam temeritatem ejus, qui enuntiavit præter Joannem prophetatuın fuisse neminem; et hæc dixit volens aliquid disserere in illud: ‹ Ego vox clamantis in deserto ". B interrogaverunt eum ac dixerunt ei : Quid ergo bapti- zas, si tu non es Christus ille, neque Elias, neque propheta ille ? Qui quidem ab Hierosolymis sacer- dotes et Levitas interrogaturos Joannem miserant º¹, cum didicissent quis esset vel non esset ipse Joan- nes, decentissime quiescunt : veluti silentio faven- tes, et demonstrantes se admittere quæ audissent, quod baptizare conveniat voci clamantis in deserto ad dirigendam viam Domini. Contra vero Pharisæi, ut qui juxta nomen suum divisi quidam et seditiosi essent, se eadem non sentire demonstrant cum Ju- dæis exsistentibus in urbe metropoli, et cum mi- nistris cultus divini, ac sacerdotibus et Levitis: mittendo qui veluti increpantes, ac prohibentes, quantum in ipsis esset, baptizare, interrogarent: • Quid ergo baptizas, si tu non es ille Christus, neque Elias, neque propheta ille?, Et fortasse si uuum in corpus connectamus quæ in Evangeliis sunt scripta, dicturi sumus nunc quidem eos hæc dixisse, deinde vero nescio quo modo eos, cum se laptismo dedissent, a Joanne audisse illudl : • Progenies viperarum, quis vos docuit fugere a ventura ira? Facite igitur fructum dignum pœniten- 'tia “. › llæc enim apud Matthæuun dicta sunt a Baptista, cum vidisset multos Pharisæoruni et Sad- duccorum venientes ad baptisma: cum videlicet pœnitentiæ fructus non haberent, atque Pharisaice apud seipsos gloriarentur de Abraham tanquam pa- tre : quocirca savius objurgantur a Joanne zelum Eliæ habente juxta communicationem Spiritus san- cli. Objurgativa enim oratio est illa, quæ inquit : • Ne cogitetis dicere apud vos ipsos : Patremn ha- bemus Abraham 68;» didascalica autem illa, quod infideles (ob cor lapideum lapides dicti) immutari possint, virtute Dei, ex lapidibus in liberos Abrahæ, quoniam erant in oculis prophetæ, non fugientes lius divinum obtutum. Quam ob causam illud ab ipso dicitur: Dico vobis posse Deum e lapidibus istis suscitare liberos Abrahæ *. » Et quoniam cum non fecissent fructum pœnitentia dignum, veniunt ad baptisma, convenientissime ipsis illud dicitur : ‹ Jam vero et securis ad radicem arborum posita est. Omnis igitur arbor non faciens fructum bonum, exciditur, et in ignem conjicitur ", » veluti ipsis Gen. xLis, 16. Joan. 1, 23. ibid. 24, 25. «s ibid. 10. xxiv in Matth., pp. 855, : « Qui autem majus aliquid profitentes dividunt seipsos quasi meliores a multis, secundum hoc Pharisæi dicuntur, qui interpretantur divisi et segregati. › Et tractat. xavi, pag. : « Quales fuerunt et Pharisai, qui C D et ibid. 19. Matth. 11, 7, 8. ibid. 9. ibiel. recte Pharisæi sunt appellati, id est præcisi, qui spiritualia prophetarum a corporali historia præci- derunt. Hieronymus advers. Luciferianos, cap. : ‹ Pharisæi a Judæis divisi propter quasdam obser- vationes superfluas, nomen quoque a Judæis susce- perunt. » A SD, separavit. De seditioso et pervi- caci eorum ingenio vide Joseph. Antiq. lib. xVI?, cap. 5. 13. Καὶ οἱ ἀπεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρι 13. Εt qui missi fuerant, erant ex Pharisais. Ει Α (13) Pro διὰ τῆς σιωπῆς codex Bodleianus habet (14) Οἱ δὲ Φαρισαῖοι, ᾶτε, etc. Origenes tracl.

σαίων. Καὶ ἠρώτησαν αὐτὸν, καὶ εἶπαν αὐτῷ· Τι οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης; Οἱ μὲν ἀπὸ Ἱεροσολύμων πέμ ψαντες τοὺς ἐρωτήσαντας τὸν Ἰωάννην ἱερεῖς καὶ Λευί τας, μαθόντες ὅστις τε οὐκ ἦν ὁ Ἰωάννης, καὶ ὃς ἦν σεμνοπρεπέστατα ἡσυχάζουσιν· οἱονεὶ συγκατατιθέμε ναι διὰ τῆς σιωπῆς (13), καὶ ἐμφαίνοντες τὸ παραδέχε- σθαι τὰ εἰρημένα, ὅτι ἁρμόζει τῇ τοῦ βοῶντος ἐν τῇ ἐρή μῳ φωνῇ εἰς τὸ εὐθύνειν τὴν ὁδὸν Κυρίου, τὸ βαπτίζειν οἱ δὲ Φαρισαῖοι, ἅτε (14) κατὰ τὸ ὄνομα ὄντες διῃρη- μένοι τινὲς καὶ στασιώδεις, τὸ μὴ ὁμονοεῖν παριστᾶσι τοῖς ἐν τῇ μητροπόλει Ἰουδαίοις καὶ τοῖς λειτουργοῖς τῆς τοῦ Θεοῦ θεραπείας ἱερεῦσι καὶ Λευίταις, διὰ τοῦ ἀποστεῖλαι οἱονεὶ ἐπιπληκτικῶς, καὶ τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς κωλυτικῶς τοῦ βαπτίζειν, τοὺς ἐρωτήσοντας • Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστός, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προφήτης; » Καὶ τάχα εἰ συγκλώτα:- μεν εἰς ἓν σωματοποιοῦντες τὰ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις γεγραμμένα, εἴποιμεν ἂν νῦν μὲν αὐτοὺς ταῦτα εἰρη κέναι, ὕστερον δὲ οὐκ οἶδ' ὅπως αὐτοὺς ἐπιδεδωκότας τῷ βαπτίσασθαι ἀκηκοέναι ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τό • Γεννήματα εχιδνῶν, τίς ὑπέδειξεν ὑμῖν φυγεῖν ἀπὸ τῆς μελλούσης ὀργῆς ; Ποιήσατε οὖν ἀξίους καρπούς τῆς μετανοίας. » Ταῦτα γὰρ ὑπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ εἴρη ται παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ἰδόντος πολλοὺς τῶν Φαρ:- σαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα· δηλονότι οὐκ ἔχοντας καρπούς μετανοίας, καὶ Φαρι σαϊκῶς ἀλαζονευομένους ἐν ἑαυτοῖς ἐπὶ τῷ ᾽Αβραὰμ ὡς πατρί· διόπερ ἐπιπλήσσονται ὑπὸ τοῦ τὸν ζῆλον τῇ σιωπῇ. Ηλίου κατὰ τὴν κοινωνίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔχοντος Ἰωάννου. Επιπληκτικὸς γὰρ λόγος δ· . Μή δόξητε λέγειν ἐν ἑαυτοῖς· Πατέρα ἔχομεν τὸν Αβραάμ, καὶ διδασκαλικὸς ὁ περὶ τοῦ καὶ τοὺς διὰ τὴν λιθίνην καρδίαν ἀπίστους λίθους ὀνομαζομέ- νους δυνάμει Θεοῦ μεταβαλεῖν οἴους τε εἶναι ἀπὸ λέ θων εἰς τέκνα ᾽Αβραὰμ, ἐπεὶ γεγόνασιν ἐν ὀφθαλμοῖς τοῦ προφήτου, μὴ φεύγοντες τὴν θείαν αὐτοῦ ὄψιν· διόπερ τό· ο Λέγω ὑμῖν, ὅτι δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾿Αβραάμ, ο ὑπ' αὐ τοῦ λέγεται. Καὶ ἐπεὶ μὴ ποιήσαντες καρπὸν ἅγιον τῆς μετανοίας ἔρχονται ἐπὶ τὸ βάπτισμα, ἁρμονικώ τατα πρὸς αὐτοὺς λέγεται τό· "Ηδη δὲ ἡ ἀξίνη πρὸς τὴν ρίζαν τῶν δένδρων κεῖται· Πᾶν δένδρον μὴ ποι- οὖν καρπὸν καλὸν ἐκκόπτεται, καὶ εἰς τὸ πῦρ βάλλε ται· ο οἱονεὶ γὰρ ἀντικρύς φησι πρὸς αὐτούς· Ἐπεὶ σε σε ORIGENIS etiam nonnulli Sampsonem a Jacob prophetatum fuisse, dicente ** : « Dan judicabit suum ipsius po- pulum, quemadmodum etiam una tribus in Israel, quoniam e tribu Dan genitus Sampson judicavit Israclem. Sed hæc hactenus ad refellendam temeritatem ejus, qui enuntiavit præter Joannem prophetatuın fuisse neminem; et hæc dixit volens aliquid disserere in illud: ‹ Ego vox clamantis in deserto ". B interrogaverunt eum ac dixerunt ei : Quid ergo bapti- zas, si tu non es Christus ille, neque Elias, neque propheta ille ? Qui quidem ab Hierosolymis sacer- dotes et Levitas interrogaturos Joannem miserant º¹, cum didicissent quis esset vel non esset ipse Joan- nes, decentissime quiescunt : veluti silentio faven- tes, et demonstrantes se admittere quæ audissent, quod baptizare conveniat voci clamantis in deserto ad dirigendam viam Domini. Contra vero Pharisæi, ut qui juxta nomen suum divisi quidam et seditiosi essent, se eadem non sentire demonstrant cum Ju- dæis exsistentibus in urbe metropoli, et cum mi- nistris cultus divini, ac sacerdotibus et Levitis: mittendo qui veluti increpantes, ac prohibentes, quantum in ipsis esset, baptizare, interrogarent: • Quid ergo baptizas, si tu non es ille Christus, neque Elias, neque propheta ille?, Et fortasse si uuum in corpus connectamus quæ in Evangeliis sunt scripta, dicturi sumus nunc quidem eos hæc dixisse, deinde vero nescio quo modo eos, cum se laptismo dedissent, a Joanne audisse illudl : • Progenies viperarum, quis vos docuit fugere a ventura ira? Facite igitur fructum dignum pœniten- 'tia “. › llæc enim apud Matthæuun dicta sunt a Baptista, cum vidisset multos Pharisæoruni et Sad- duccorum venientes ad baptisma: cum videlicet pœnitentiæ fructus non haberent, atque Pharisaice apud seipsos gloriarentur de Abraham tanquam pa- tre : quocirca savius objurgantur a Joanne zelum Eliæ habente juxta communicationem Spiritus san- cli. Objurgativa enim oratio est illa, quæ inquit : • Ne cogitetis dicere apud vos ipsos : Patremn ha- bemus Abraham 68;» didascalica autem illa, quod infideles (ob cor lapideum lapides dicti) immutari possint, virtute Dei, ex lapidibus in liberos Abrahæ, quoniam erant in oculis prophetæ, non fugientes lius divinum obtutum. Quam ob causam illud ab ipso dicitur: Dico vobis posse Deum e lapidibus istis suscitare liberos Abrahæ *. » Et quoniam cum non fecissent fructum pœnitentia dignum, veniunt ad baptisma, convenientissime ipsis illud dicitur : ‹ Jam vero et securis ad radicem arborum posita est. Omnis igitur arbor non faciens fructum bonum, exciditur, et in ignem conjicitur ", » veluti ipsis Gen. xLis, 16. Joan. 1, 23. ibid. 24, 25. «s ibid. 10. xxiv in Matth., pp. 855, : « Qui autem majus aliquid profitentes dividunt seipsos quasi meliores a multis, secundum hoc Pharisæi dicuntur, qui interpretantur divisi et segregati. › Et tractat. xavi, pag. : « Quales fuerunt et Pharisai, qui C D et ibid. 19. Matth. 11, 7, 8. ibid. 9. ibiel. recte Pharisæi sunt appellati, id est præcisi, qui spiritualia prophetarum a corporali historia præci- derunt. Hieronymus advers. Luciferianos, cap. : ‹ Pharisæi a Judæis divisi propter quasdam obser- vationes superfluas, nomen quoque a Judæis susce- perunt. » A SD, separavit. De seditioso et pervi- caci eorum ingenio vide Joseph. Antiq. lib. xVI?, cap. 5. 13. Καὶ οἱ ἀπεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρι 13. Εt qui missi fuerant, erant ex Pharisais. Ει Α (13) Pro διὰ τῆς σιωπῆς codex Bodleianus habet (14) Οἱ δὲ Φαρισαῖοι, ᾶτε, etc. Origenes tracl.

γίαν, οὐχὶ ὡς μαθεῖν θέλοντας. Α θάνεσθαι τοὺς Φαρισαίους κατὰ τὴν αὐτῶν πανουρ Β πα ρατιθέναι, προστιθέ ναι. κρούειν δοκοῦντα, σύγκρουσιν δοκοῦντα ἔχειν. τιθέναι τὰς ὁμοίας τῶν Εὐαγγελίων λέξεις τοῖς ἐν χερσὶ ῥητοῖς, (καὶ τοῦτο καθ᾽ ἕκαστον μέχρι τέλους ποιεῖν ὑπὲρ τοῦ τὰ μὲν σύγκρουσιν δοκοῦντα (20) ἀποδείκνυσθαι σύμφωνα, τὰ δ᾽ ὅμως ὡς ἔχοντα ἔκα στον κατ' ιδίαν σαφηνίζεσθαι·) φέρε τοῦτο καὶ ἐν ταῦθα ποιήσωμεν. Τὸ γάρ· « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, » παρὰ μὲν τῷ μαθητῇ τῷ Ἰωάννῃ ἐκ προσώπου τοῦ Βαπτιστοῦ λέ γεται· παρὰ δὲ τῷ Μάρκῳ ὡς ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ τὴν Ἡσαΐου Γραφὴν ἀναγέ γραπται οὕτως· ι Αρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χρι- στοῦ, καθὼς γέγραπται ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ τῷ προφήτη Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰ, τρίβους αὐτοῦ. Οὐ κεῖ- ται μέντοιγε ἐν τῷ προφήτῃ· « Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο ὅπερ παρέθετο ὁ Μάρκος (21). Μήποτ' οὖν ὁ Ἰωάννης, ἐπιτεμνόμενος τό· ι Ετοιμάσατε την ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, » ἀνέγραψεν ο Ευθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου ὅτι ὁ Μάρκος δύο προφητείας ἐν διαφόροις ειρημένας τόποις ὑπὸ δύο προφητῶν εἰς ἓν συνάγων πεποίηκε· • Καθώς γέγραπται ἐν τῷ Ησαΐᾳ τῷ προφήτῃ· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τὸ μὲν γάρ ο Φωνή βοώντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, » μετὰ τὴν περὶ τοῦ Εζεκίου ἱστορίαν ἀναστάντος ἐκ τῆς νόσου εὐθέως γέγραπται· τὸ δέ · • Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώ που σου, ο ὑπὸ Μαλαχίου. "Οπερ δὲ ἐποίησεν ὁ Ἰαν άννης ἐπιτεμνόμενος ὃ παρέθετο ῥητὸν, τοῦτο ἐπ' ἄλλης λέξεως ὁ Μάρκος καὶ αὐτὸς ἐνέφηνεν· ὁ μὲν γὰρ προφήτης φησίν· . Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ὁ δὲ Μάρκος· . Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τὴν δ᾽ ὁμοίαν ἐπιτομὴν πεποίηται καὶ ἐπὶ τοῦ, « Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὴν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ἐδόν σου ἔμπροσθέν σου· η παρέθετο γάρ (22) το προ κείμενον τό· ι ἔμπροσθέν σου. . Ὅτι ἐπὶ τό (23) · • Απεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρισαίων, καὶ ἠρώτη σαν αὐτὸν, ο ἐξετάζοντες ἡμεῖς προετάξαμεν τὴν ἐρώτησιν τῶν Φαρισαίων, ὡς σεσιωπημένην παρὰ τῷ 7ο Εὐθύνατε, Ετοιμάσατε, γάρ, ORIGENIS tam illum intellexerit prophetan quempiam vulga- reum (neque enim ostendere potest prophetarum aliquem baptizasse), non inscite ait Phariscos, non terrogare. in medium afferre Evangeliorum verba similia huic contextui quem in manibus habemus (et hoc singu· latim ad finem usque est faciendum, quo quæ dis- crepantiam habere videntur, consona ostendantur, atque item ut explanentur quæ veluti singulare quidpiam privatim habent), age, id etiam hoc loco faciamus. Illud enim : . Vox clamantis in deserto : D.rigite viam Domini 74, apud discipulum Joan- nem ex persona Baptistæ dicitur; apud Marcum vero tanquam principium Evangelii Jesu Christi ex Isaiæ voce hunc in modum est scriptum : ‹ Initium Evangelii Jesu Christi, prout scriptum est in Isaia propheta: Ecce ego mitto Angelum meum ante fa- ciem tuam, qui præparaturus est viam tuam ante te. Vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus 78., Cæterum non ponitur in' propheta : « Dirigite viam Domini, › quod citavit Jomnes. Proinde vide ne forte Joannes decurtans illud : • Parate viamn Domini, reclas fa- cite semitas Dei nostri, scripserit: Dirigite viam Domini ; > qua: verba Marcus, duas prophetias duo- bus in locis dictas a duobus prophetis in unum col- ligens, posuit : • Prout scriptum est in Isaia pro- pheta Ecce ego mitto nuntium meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te. Vox cla- C mantis in deserto : Parate viam Domini, rectas fa- cite semitas ejus. » Illud enim : Vox clamantis in deserto › mox scriptum est post historiam narran- tem Ezechiam ex morbo convaluisse; illud autem: ● Ecce ego mitto nuntiumɩ meum ante faciem tuam, › : Malachia 76. Quod autem scripsit Joannes, abbre- vians textum a se citatum, id Marcus etiam ipse in alia dictione repræsentavit; quandoquidem, dicente propheta : ‹ Parate viam Domini, rectas facite se- mitas Dei nostri, » scripserit ipse: ‹ Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Idem fecit eliam in illis verbis : « Ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam, qui præparabit viam tuam ante te, s addens, • ante te, » quod positum non fuerat a propheta. Insuper diligentiam adhibentes in illud : « Et qui missi fuerant, erant ex Pharisæis, et interrogaverunt eum: 7, nos præposuimus Pharisæoruin interrogationem (quod Matthæus eam tacuerit) his quæ scripta sunt facta fuisse apud Matthæum dicentem; quod intuitus Joannes multos > D Joan. 1, 23. Marc. 1, 1-3; Malach. 111, 1; Isa. in Malach. u. Mox ubi codex Bodleianus habet in editione Iluetii legitur vel gius, Bodleianus et Barberinus, quos assectatur Pe rionius ; at Ferrarius, quod citavit Joannes, recte, quia vellent discere, sed ex propria versotia in XL, 3. Malachi. III, 1. Joan. 1, 24, 25. nam Joannes habet 1, 23, Marcus autem 1, 5, ut ea quæ sequuntur apud Orige- nemi, id evincunt. Videtur tamen Ferrarius emen- dasse Origenem, quem Marcum pro Joanne laudlas - se crediderim : quemadmodum infra Lucam pro Marco laudavit. Huetius. etc. 14. Quoniam vero necessarium nobis esse videtur (19) Ἐπεὶ δὲ ἀναγκαῖον, etc. Vide Hieronym. (20) Σύγκρουσιν δοκοῦντα. Legendum vel συγ (21) Ὅπερ παρέθετο ο Μάρκος. Ita codd. Re 14. Ἐπεὶ δὲ ἀναγκαῖον (19) ἡμῖν φαίνεται παρα (22) Codd. Bodleianus et Barberinus, οὐ παρέθετο (23) Ὅτι ἐπὶ τό, etc. Legendum ἔτι ἐπὶ τό, etc.

γίαν, οὐχὶ ὡς μαθεῖν θέλοντας. Α θάνεσθαι τοὺς Φαρισαίους κατὰ τὴν αὐτῶν πανουρ Β πα ρατιθέναι, προστιθέ ναι. κρούειν δοκοῦντα, σύγκρουσιν δοκοῦντα ἔχειν. τιθέναι τὰς ὁμοίας τῶν Εὐαγγελίων λέξεις τοῖς ἐν χερσὶ ῥητοῖς, (καὶ τοῦτο καθ᾽ ἕκαστον μέχρι τέλους ποιεῖν ὑπὲρ τοῦ τὰ μὲν σύγκρουσιν δοκοῦντα (20) ἀποδείκνυσθαι σύμφωνα, τὰ δ᾽ ὅμως ὡς ἔχοντα ἔκα στον κατ' ιδίαν σαφηνίζεσθαι·) φέρε τοῦτο καὶ ἐν ταῦθα ποιήσωμεν. Τὸ γάρ· « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, » παρὰ μὲν τῷ μαθητῇ τῷ Ἰωάννῃ ἐκ προσώπου τοῦ Βαπτιστοῦ λέ γεται· παρὰ δὲ τῷ Μάρκῳ ὡς ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ τὴν Ἡσαΐου Γραφὴν ἀναγέ γραπται οὕτως· ι Αρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χρι- στοῦ, καθὼς γέγραπται ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ τῷ προφήτη Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰ, τρίβους αὐτοῦ. Οὐ κεῖ- ται μέντοιγε ἐν τῷ προφήτῃ· « Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο ὅπερ παρέθετο ὁ Μάρκος (21). Μήποτ' οὖν ὁ Ἰωάννης, ἐπιτεμνόμενος τό· ι Ετοιμάσατε την ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, » ἀνέγραψεν ο Ευθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου ὅτι ὁ Μάρκος δύο προφητείας ἐν διαφόροις ειρημένας τόποις ὑπὸ δύο προφητῶν εἰς ἓν συνάγων πεποίηκε· • Καθώς γέγραπται ἐν τῷ Ησαΐᾳ τῷ προφήτῃ· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τὸ μὲν γάρ ο Φωνή βοώντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, » μετὰ τὴν περὶ τοῦ Εζεκίου ἱστορίαν ἀναστάντος ἐκ τῆς νόσου εὐθέως γέγραπται· τὸ δέ · • Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώ που σου, ο ὑπὸ Μαλαχίου. "Οπερ δὲ ἐποίησεν ὁ Ἰαν άννης ἐπιτεμνόμενος ὃ παρέθετο ῥητὸν, τοῦτο ἐπ' ἄλλης λέξεως ὁ Μάρκος καὶ αὐτὸς ἐνέφηνεν· ὁ μὲν γὰρ προφήτης φησίν· . Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ὁ δὲ Μάρκος· . Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τὴν δ᾽ ὁμοίαν ἐπιτομὴν πεποίηται καὶ ἐπὶ τοῦ, « Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὴν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ἐδόν σου ἔμπροσθέν σου· η παρέθετο γάρ (22) το προ κείμενον τό· ι ἔμπροσθέν σου. . Ὅτι ἐπὶ τό (23) · • Απεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρισαίων, καὶ ἠρώτη σαν αὐτὸν, ο ἐξετάζοντες ἡμεῖς προετάξαμεν τὴν ἐρώτησιν τῶν Φαρισαίων, ὡς σεσιωπημένην παρὰ τῷ 7ο Εὐθύνατε, Ετοιμάσατε, γάρ, ORIGENIS tam illum intellexerit prophetan quempiam vulga- reum (neque enim ostendere potest prophetarum aliquem baptizasse), non inscite ait Phariscos, non terrogare. in medium afferre Evangeliorum verba similia huic contextui quem in manibus habemus (et hoc singu· latim ad finem usque est faciendum, quo quæ dis- crepantiam habere videntur, consona ostendantur, atque item ut explanentur quæ veluti singulare quidpiam privatim habent), age, id etiam hoc loco faciamus. Illud enim : . Vox clamantis in deserto : D.rigite viam Domini 74, apud discipulum Joan- nem ex persona Baptistæ dicitur; apud Marcum vero tanquam principium Evangelii Jesu Christi ex Isaiæ voce hunc in modum est scriptum : ‹ Initium Evangelii Jesu Christi, prout scriptum est in Isaia propheta: Ecce ego mitto Angelum meum ante fa- ciem tuam, qui præparaturus est viam tuam ante te. Vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus 78., Cæterum non ponitur in' propheta : « Dirigite viam Domini, › quod citavit Jomnes. Proinde vide ne forte Joannes decurtans illud : • Parate viamn Domini, reclas fa- cite semitas Dei nostri, scripserit: Dirigite viam Domini ; > qua: verba Marcus, duas prophetias duo- bus in locis dictas a duobus prophetis in unum col- ligens, posuit : • Prout scriptum est in Isaia pro- pheta Ecce ego mitto nuntium meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te. Vox cla- C mantis in deserto : Parate viam Domini, rectas fa- cite semitas ejus. » Illud enim : Vox clamantis in deserto › mox scriptum est post historiam narran- tem Ezechiam ex morbo convaluisse; illud autem: ● Ecce ego mitto nuntiumɩ meum ante faciem tuam, › : Malachia 76. Quod autem scripsit Joannes, abbre- vians textum a se citatum, id Marcus etiam ipse in alia dictione repræsentavit; quandoquidem, dicente propheta : ‹ Parate viam Domini, rectas facite se- mitas Dei nostri, » scripserit ipse: ‹ Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Idem fecit eliam in illis verbis : « Ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam, qui præparabit viam tuam ante te, s addens, • ante te, » quod positum non fuerat a propheta. Insuper diligentiam adhibentes in illud : « Et qui missi fuerant, erant ex Pharisæis, et interrogaverunt eum: 7, nos præposuimus Pharisæoruin interrogationem (quod Matthæus eam tacuerit) his quæ scripta sunt facta fuisse apud Matthæum dicentem; quod intuitus Joannes multos > D Joan. 1, 23. Marc. 1, 1-3; Malach. 111, 1; Isa. in Malach. u. Mox ubi codex Bodleianus habet in editione Iluetii legitur vel gius, Bodleianus et Barberinus, quos assectatur Pe rionius ; at Ferrarius, quod citavit Joannes, recte, quia vellent discere, sed ex propria versotia in XL, 3. Malachi. III, 1. Joan. 1, 24, 25. nam Joannes habet 1, 23, Marcus autem 1, 5, ut ea quæ sequuntur apud Orige- nemi, id evincunt. Videtur tamen Ferrarius emen- dasse Origenem, quem Marcum pro Joanne laudlas - se crediderim : quemadmodum infra Lucam pro Marco laudavit. Huetius. etc. 14. Quoniam vero necessarium nobis esse videtur (19) Ἐπεὶ δὲ ἀναγκαῖον, etc. Vide Hieronym. (20) Σύγκρουσιν δοκοῦντα. Legendum vel συγ (21) Ὅπερ παρέθετο ο Μάρκος. Ita codd. Re 14. Ἐπεὶ δὲ ἀναγκαῖον (19) ἡμῖν φαίνεται παρα (22) Codd. Bodleianus et Barberinus, οὐ παρέθετο (23) Ὅτι ἐπὶ τό, etc. Legendum ἔτι ἐπὶ τό, etc.

γίαν, οὐχὶ ὡς μαθεῖν θέλοντας. Α θάνεσθαι τοὺς Φαρισαίους κατὰ τὴν αὐτῶν πανουρ Β πα ρατιθέναι, προστιθέ ναι. κρούειν δοκοῦντα, σύγκρουσιν δοκοῦντα ἔχειν. τιθέναι τὰς ὁμοίας τῶν Εὐαγγελίων λέξεις τοῖς ἐν χερσὶ ῥητοῖς, (καὶ τοῦτο καθ᾽ ἕκαστον μέχρι τέλους ποιεῖν ὑπὲρ τοῦ τὰ μὲν σύγκρουσιν δοκοῦντα (20) ἀποδείκνυσθαι σύμφωνα, τὰ δ᾽ ὅμως ὡς ἔχοντα ἔκα στον κατ' ιδίαν σαφηνίζεσθαι·) φέρε τοῦτο καὶ ἐν ταῦθα ποιήσωμεν. Τὸ γάρ· « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, » παρὰ μὲν τῷ μαθητῇ τῷ Ἰωάννῃ ἐκ προσώπου τοῦ Βαπτιστοῦ λέ γεται· παρὰ δὲ τῷ Μάρκῳ ὡς ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ κατὰ τὴν Ἡσαΐου Γραφὴν ἀναγέ γραπται οὕτως· ι Αρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χρι- στοῦ, καθὼς γέγραπται ἐν τῷ Ἡσαΐᾳ τῷ προφήτη Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου ἔμπροσθέν σου. Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ἑτοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰ, τρίβους αὐτοῦ. Οὐ κεῖ- ται μέντοιγε ἐν τῷ προφήτῃ· « Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο ὅπερ παρέθετο ὁ Μάρκος (21). Μήποτ' οὖν ὁ Ἰωάννης, ἐπιτεμνόμενος τό· ι Ετοιμάσατε την ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν, » ἀνέγραψεν ο Ευθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου ὅτι ὁ Μάρκος δύο προφητείας ἐν διαφόροις ειρημένας τόποις ὑπὸ δύο προφητῶν εἰς ἓν συνάγων πεποίηκε· • Καθώς γέγραπται ἐν τῷ Ησαΐᾳ τῷ προφήτῃ· Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ὁδόν σου· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τὸ μὲν γάρ ο Φωνή βοώντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, » μετὰ τὴν περὶ τοῦ Εζεκίου ἱστορίαν ἀναστάντος ἐκ τῆς νόσου εὐθέως γέγραπται· τὸ δέ · • Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώ που σου, ο ὑπὸ Μαλαχίου. "Οπερ δὲ ἐποίησεν ὁ Ἰαν άννης ἐπιτεμνόμενος ὃ παρέθετο ῥητὸν, τοῦτο ἐπ' ἄλλης λέξεως ὁ Μάρκος καὶ αὐτὸς ἐνέφηνεν· ὁ μὲν γὰρ προφήτης φησίν· . Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ὁ δὲ Μάρκος· . Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Τὴν δ᾽ ὁμοίαν ἐπιτομὴν πεποίηται καὶ ἐπὶ τοῦ, « Ἰδοὺ ἐγὼ ἀποστέλλω τὴν ἄγγελόν μου πρὸ προσώπου σου, ὃς κατασκευάσει τὴν ἐδόν σου ἔμπροσθέν σου· η παρέθετο γάρ (22) το προ κείμενον τό· ι ἔμπροσθέν σου. . Ὅτι ἐπὶ τό (23) · • Απεσταλμένοι ἦσαν ἐκ τῶν Φαρισαίων, καὶ ἠρώτη σαν αὐτὸν, ο ἐξετάζοντες ἡμεῖς προετάξαμεν τὴν ἐρώτησιν τῶν Φαρισαίων, ὡς σεσιωπημένην παρὰ τῷ 7ο Εὐθύνατε, Ετοιμάσατε, γάρ, ORIGENIS tam illum intellexerit prophetan quempiam vulga- reum (neque enim ostendere potest prophetarum aliquem baptizasse), non inscite ait Phariscos, non terrogare. in medium afferre Evangeliorum verba similia huic contextui quem in manibus habemus (et hoc singu· latim ad finem usque est faciendum, quo quæ dis- crepantiam habere videntur, consona ostendantur, atque item ut explanentur quæ veluti singulare quidpiam privatim habent), age, id etiam hoc loco faciamus. Illud enim : . Vox clamantis in deserto : D.rigite viam Domini 74, apud discipulum Joan- nem ex persona Baptistæ dicitur; apud Marcum vero tanquam principium Evangelii Jesu Christi ex Isaiæ voce hunc in modum est scriptum : ‹ Initium Evangelii Jesu Christi, prout scriptum est in Isaia propheta: Ecce ego mitto Angelum meum ante fa- ciem tuam, qui præparaturus est viam tuam ante te. Vox clamantis in deserto : Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus 78., Cæterum non ponitur in' propheta : « Dirigite viam Domini, › quod citavit Jomnes. Proinde vide ne forte Joannes decurtans illud : • Parate viamn Domini, reclas fa- cite semitas Dei nostri, scripserit: Dirigite viam Domini ; > qua: verba Marcus, duas prophetias duo- bus in locis dictas a duobus prophetis in unum col- ligens, posuit : • Prout scriptum est in Isaia pro- pheta Ecce ego mitto nuntium meum ante faciem tuam, qui praeparabit viam tuam ante te. Vox cla- C mantis in deserto : Parate viam Domini, rectas fa- cite semitas ejus. » Illud enim : Vox clamantis in deserto › mox scriptum est post historiam narran- tem Ezechiam ex morbo convaluisse; illud autem: ● Ecce ego mitto nuntiumɩ meum ante faciem tuam, › : Malachia 76. Quod autem scripsit Joannes, abbre- vians textum a se citatum, id Marcus etiam ipse in alia dictione repræsentavit; quandoquidem, dicente propheta : ‹ Parate viam Domini, rectas facite se- mitas Dei nostri, » scripserit ipse: ‹ Parate viam Domini, rectas facite semitas ejus. Idem fecit eliam in illis verbis : « Ecce ego mitto angelum meum ante faciem tuam, qui præparabit viam tuam ante te, s addens, • ante te, » quod positum non fuerat a propheta. Insuper diligentiam adhibentes in illud : « Et qui missi fuerant, erant ex Pharisæis, et interrogaverunt eum: 7, nos præposuimus Pharisæoruin interrogationem (quod Matthæus eam tacuerit) his quæ scripta sunt facta fuisse apud Matthæum dicentem; quod intuitus Joannes multos > D Joan. 1, 23. Marc. 1, 1-3; Malach. 111, 1; Isa. in Malach. u. Mox ubi codex Bodleianus habet in editione Iluetii legitur vel gius, Bodleianus et Barberinus, quos assectatur Pe rionius ; at Ferrarius, quod citavit Joannes, recte, quia vellent discere, sed ex propria versotia in XL, 3. Malachi. III, 1. Joan. 1, 24, 25. nam Joannes habet 1, 23, Marcus autem 1, 5, ut ea quæ sequuntur apud Orige- nemi, id evincunt. Videtur tamen Ferrarius emen- dasse Origenem, quem Marcum pro Joanne laudlas - se crediderim : quemadmodum infra Lucam pro Marco laudavit. Huetius. etc. 14. Quoniam vero necessarium nobis esse videtur (19) Ἐπεὶ δὲ ἀναγκαῖον, etc. Vide Hieronym. (20) Σύγκρουσιν δοκοῦντα. Legendum vel συγ (21) Ὅπερ παρέθετο ο Μάρκος. Ita codd. Re 14. Ἐπεὶ δὲ ἀναγκαῖον (19) ἡμῖν φαίνεται παρα (22) Codd. Bodleianus et Barberinus, οὐ παρέθετο (23) Ὅτι ἐπὶ τό, etc. Legendum ἔτι ἐπὶ τό, etc.

ΓΟΜMUS Β 3:0 - Ματθαίῳ, τοῦ ἀναγεγραμμένου γεγονέναι παρὰ τῷ Ματθαίῳ· ὅτι ἰδὼν ὁ Ἰωάννης πολλοὺς τῶν Φαρι- σαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα, εἶπεν αὐτοῖς· « Γεννήματα ἐχιδνῶν, » καὶ τὰ ἑξῆς· ἀκόλουθον γάρ ἐστι πρῶτον πυθέσθαι, εἶτ᾽ ἐληλυθέ- ναι. Καὶ τοῦτο παρατηρητέον, ὅτι ὁ μὲν Ματθαῖος ἐκπορευομένους πρὸς τὸν Ἰωάννην, τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν, καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, ἐπὶ τῷ βαπτίσασθαι ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἐξομολογουμένους ἑαυτῶν τὰς ἁμαρτίας, οὐ- δένα λόγον ἐπιπληκτικὸν καὶ ἐλεγκτικόν φησιν ἀκηκοέ- ναι ἀπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ, μόνους δὲ τοὺς ἑωραμένους πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐληλυθότας ἀκηκοέναι τό « Γεννήματα εχιδνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· ὁ δὲ Μάρκος οὐδέν φησιν ἐπιπληκτικὸν εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τοῖς ἐληλυθόσιν, οὖσι πάσῃ τῇ Ἰουδαίᾳ καὶ Ιε- ροσολυμίταις πᾶσι, καὶ βαπτιζομένοις ὑπ' αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐξομολογουμένοις τὰς ἁμαρτίας αυτ τῶν, ἀκολούθως τῷ μηδὲ ὠνομακέναι τους Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο ἀναγκαῖον ἡμᾶς παραθέσθαι, ὅτι ἀμφότεροι μὲν, ὅ τε Ματθαῖος καὶ ὁ Μάρκος, ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν φασι βαπτίζεσθαι, πᾶσαν Ἱεροσόλυμα, καὶ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδά νου, ἢ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν χώραν, καὶ τοὺς Ἱεροσο λυμίτας πάντας· ὁ δὲ Ματθαῖος εἰσάγει μὲν ἐρχο μένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα τους Φαρισαίους καὶ Σαδ δουκαίους, οὐ μὴν ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν· διόπερ εἰκὸς καὶ τοῦτο εὔλογον εἶναι αἴτιον τοῦ ἀκηκοέναι αὐτοὺς, « Γεννήματα ἐχιδνῶν. » Μὴ υπολάβῃς δ' ἡμᾶς καὶ ἀκαίρως τὰ ἀπὸ τῶν ἑτέρων Εὐαγγελίων παρατεθεῖσθαι τὰ ἐκ τῶν ἀπεσταλμένων ἐκ τῶν Φαρισαίων καὶ ἐρωτησάντων τὸν Ἰωάννην ἐξετάζοντας. Εἰ γὰρ καλῶς ἐφηρμόσαμεν τὴν τῶν Φαρισαίων πεῦσιν, ἀναγεγραμμένην παρὰ τῷ μαθητή Ἰωάννῃ, τῷ βαπτισμῷ αὐτῶν παρὰ τῷ Ματθαίο, κειμένῳ, ἀκόλουθον ἦν ἐξετάσαι τὰ κατὰ τοὺς τό πους, καὶ παραθέσθαι τὰ εὑρεθέντα παρατηρήματα. Ομοίως δὲ τῷ Μάρκῳ καὶ ὁ Λουκᾶς τοῦ « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ο μέμνηται ἀπὸ ἰδίου προσώπου οὕτως· • Εγένετο ῥῆμα Θεοῦ ἐπὶ Ἰωάννην τὸν Ζα- χαρίου υἱὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν πε- ρίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, κηρύσσων βάπτισμα μετα νοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ὡς γέγραπται ἐν βίβλω λόγων Ησαίου τοῦ προφήτου· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Προέθηκε (24) δὲ ὁ Λου κας καὶ τὰ ἑξῆς τῆς προφητείας· « Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος, καὶ βουνὸς ταπεινω- θήσεται· καὶ ἔσται τὰ σκολιὰ εἰς εὐθείας, καὶ αἱ τραχεῖαι εἰς ὁδοὺς λείας, καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ· ἡ ὁμοίως τῷ Μάρκῳ ἀναγράψας τόν Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ, » ἐπιτεμνό- μενος, ὡς προειρήκαμεν, τό· « Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ~ Καὶ ἔσται πάντα σχολιὰ εἰς εὐθείας, » χωρὶς τοῦ « πάντα, κ COMMENT. IN JOAN. VI. ptisma, dixerit illis : « Progenies viperaruin 1, ) et quæ sequuntur, consequens cum sit primumn cos interrogasse, tum vero advenisse. Hoc etiam obiter observandum est, quod exeuntibus tum Hierosoly- ma, tum tota Judæa, tum vero tota regione fluvio Jordani circumjecta 79, sua ipsorum peccata confi- tentibus, Matthæo nullum dicente eos verbum a Baptista audisse objurgatorium et asperum, sed solos Pharismos, et Sadducaos, eosque multos, cui venirent, conspectos audisse illud : • Progenies viperarum, et quæ sequuntur, Marcum conse- quenter 8, quia non nominarit Pharisæos, neque Sadducæos, nullum objurgatorium verbum nar- rare dictum fuisse a Joanne his qui ad se vene- runt, cum accessissent ad eum tota Judæa ac Hie- A Pharisæorum et Sadducæorum venientes ad h sosolymnita omnes, et baptizarentur ab eo in Jordane, confitentes peccata sua. Quin et hoc necessario addamus oportet, nempe utrosque, Matthæum videlicet et Marcum, dicere ", totam Hierosolymiam, totamque Judzam, ac omnem cir- cumjectam Jordanis regionem, vel totam Judæm regionem et Hierosolymitas omnes confiteri pec- cata sua; sed cum Matthæus " induxerit venientes ad baptisma Pharisæos et Sadducæos, non tamen çonfitentes peccata sua, probabile esse atque ra- tioni consentaneum ut hanc ob causam audierint : • Progenies viperarum 8. Cæterum ne nos existi- mes importune quæ quatuor evangelistæ dixerunt, C contulisse, inquirentes quæ pertinent ad eos qui missi fuerant ex Pharisæis et interrogaverunt Joannem. Nam si bene adaptavimus Pharisæorum D interrogationem scriptam apud discipulum Joannen, baptismo ipsorum posito apud Mauthæum, conse- quens erat inquirere quæ ad hæc loca eliam intelli- genda pertinebant, et quas invenissemus observa- tiones addere. Meminit autein Lucas, perinde atque Marcus, ex persona propria, corum verborum : • Vox clamantis in deserto, o hunc in modum : ‹ Factum est verbum Domini ad Joannem Zachariæ filium in deserto. Et venit in omnem regionem finis timan Jordani, prædicans baptismum poenitentive in remissionem peccatorum, sicut scriptum est in libro sermonum Isaiæ prophetæ dicentis: Vox cla- mantis in deserto : Parate viam Domini, rectas fa- cite semitas ejus *. › Addidit etiam Lucas quod reliquum erat prophetia : « Omnis vallis implebi- tur, et omnis mous, et collis reddetur humilis, ver tenturque distorta in vias rectas, et asperæ viæ in planas, videbitque omnis caro salutare Dei ; perinde atque Marcus, cum scripsisset : • Rectas facile semilas ejus, decurtaus, ut praediximus, › illud Rectas facite semitas Dei nostri. › In illis vero verbis: ‹ Et erunt omnia obliqua in rectum, › vocem ‹ omnia › prætermisit, plurium etiam nữ- ibid ™ Matth. 111, 7. ibid. 5. se Marc. 1, 5. ss Matth. I, 5, ; Marc. 1, 5, Cap. 111, yers.7. * Luc. 111, 2-4. ibid. 5, 6. (24) Προέθηκε. Legendum προσέθηκε.

ΓΟΜMUS Β 3:0 - Ματθαίῳ, τοῦ ἀναγεγραμμένου γεγονέναι παρὰ τῷ Ματθαίῳ· ὅτι ἰδὼν ὁ Ἰωάννης πολλοὺς τῶν Φαρι- σαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα, εἶπεν αὐτοῖς· « Γεννήματα ἐχιδνῶν, » καὶ τὰ ἑξῆς· ἀκόλουθον γάρ ἐστι πρῶτον πυθέσθαι, εἶτ᾽ ἐληλυθέ- ναι. Καὶ τοῦτο παρατηρητέον, ὅτι ὁ μὲν Ματθαῖος ἐκπορευομένους πρὸς τὸν Ἰωάννην, τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν, καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, ἐπὶ τῷ βαπτίσασθαι ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἐξομολογουμένους ἑαυτῶν τὰς ἁμαρτίας, οὐ- δένα λόγον ἐπιπληκτικὸν καὶ ἐλεγκτικόν φησιν ἀκηκοέ- ναι ἀπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ, μόνους δὲ τοὺς ἑωραμένους πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐληλυθότας ἀκηκοέναι τό « Γεννήματα εχιδνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· ὁ δὲ Μάρκος οὐδέν φησιν ἐπιπληκτικὸν εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τοῖς ἐληλυθόσιν, οὖσι πάσῃ τῇ Ἰουδαίᾳ καὶ Ιε- ροσολυμίταις πᾶσι, καὶ βαπτιζομένοις ὑπ' αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐξομολογουμένοις τὰς ἁμαρτίας αυτ τῶν, ἀκολούθως τῷ μηδὲ ὠνομακέναι τους Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο ἀναγκαῖον ἡμᾶς παραθέσθαι, ὅτι ἀμφότεροι μὲν, ὅ τε Ματθαῖος καὶ ὁ Μάρκος, ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν φασι βαπτίζεσθαι, πᾶσαν Ἱεροσόλυμα, καὶ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδά νου, ἢ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν χώραν, καὶ τοὺς Ἱεροσο λυμίτας πάντας· ὁ δὲ Ματθαῖος εἰσάγει μὲν ἐρχο μένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα τους Φαρισαίους καὶ Σαδ δουκαίους, οὐ μὴν ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν· διόπερ εἰκὸς καὶ τοῦτο εὔλογον εἶναι αἴτιον τοῦ ἀκηκοέναι αὐτοὺς, « Γεννήματα ἐχιδνῶν. » Μὴ υπολάβῃς δ' ἡμᾶς καὶ ἀκαίρως τὰ ἀπὸ τῶν ἑτέρων Εὐαγγελίων παρατεθεῖσθαι τὰ ἐκ τῶν ἀπεσταλμένων ἐκ τῶν Φαρισαίων καὶ ἐρωτησάντων τὸν Ἰωάννην ἐξετάζοντας. Εἰ γὰρ καλῶς ἐφηρμόσαμεν τὴν τῶν Φαρισαίων πεῦσιν, ἀναγεγραμμένην παρὰ τῷ μαθητή Ἰωάννῃ, τῷ βαπτισμῷ αὐτῶν παρὰ τῷ Ματθαίο, κειμένῳ, ἀκόλουθον ἦν ἐξετάσαι τὰ κατὰ τοὺς τό πους, καὶ παραθέσθαι τὰ εὑρεθέντα παρατηρήματα. Ομοίως δὲ τῷ Μάρκῳ καὶ ὁ Λουκᾶς τοῦ « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ο μέμνηται ἀπὸ ἰδίου προσώπου οὕτως· • Εγένετο ῥῆμα Θεοῦ ἐπὶ Ἰωάννην τὸν Ζα- χαρίου υἱὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν πε- ρίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, κηρύσσων βάπτισμα μετα νοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ὡς γέγραπται ἐν βίβλω λόγων Ησαίου τοῦ προφήτου· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Προέθηκε (24) δὲ ὁ Λου κας καὶ τὰ ἑξῆς τῆς προφητείας· « Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος, καὶ βουνὸς ταπεινω- θήσεται· καὶ ἔσται τὰ σκολιὰ εἰς εὐθείας, καὶ αἱ τραχεῖαι εἰς ὁδοὺς λείας, καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ· ἡ ὁμοίως τῷ Μάρκῳ ἀναγράψας τόν Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ, » ἐπιτεμνό- μενος, ὡς προειρήκαμεν, τό· « Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ~ Καὶ ἔσται πάντα σχολιὰ εἰς εὐθείας, » χωρὶς τοῦ « πάντα, κ COMMENT. IN JOAN. VI. ptisma, dixerit illis : « Progenies viperaruin 1, ) et quæ sequuntur, consequens cum sit primumn cos interrogasse, tum vero advenisse. Hoc etiam obiter observandum est, quod exeuntibus tum Hierosoly- ma, tum tota Judæa, tum vero tota regione fluvio Jordani circumjecta 79, sua ipsorum peccata confi- tentibus, Matthæo nullum dicente eos verbum a Baptista audisse objurgatorium et asperum, sed solos Pharismos, et Sadducaos, eosque multos, cui venirent, conspectos audisse illud : • Progenies viperarum, et quæ sequuntur, Marcum conse- quenter 8, quia non nominarit Pharisæos, neque Sadducæos, nullum objurgatorium verbum nar- rare dictum fuisse a Joanne his qui ad se vene- runt, cum accessissent ad eum tota Judæa ac Hie- A Pharisæorum et Sadducæorum venientes ad h sosolymnita omnes, et baptizarentur ab eo in Jordane, confitentes peccata sua. Quin et hoc necessario addamus oportet, nempe utrosque, Matthæum videlicet et Marcum, dicere ", totam Hierosolymiam, totamque Judzam, ac omnem cir- cumjectam Jordanis regionem, vel totam Judæm regionem et Hierosolymitas omnes confiteri pec- cata sua; sed cum Matthæus " induxerit venientes ad baptisma Pharisæos et Sadducæos, non tamen çonfitentes peccata sua, probabile esse atque ra- tioni consentaneum ut hanc ob causam audierint : • Progenies viperarum 8. Cæterum ne nos existi- mes importune quæ quatuor evangelistæ dixerunt, C contulisse, inquirentes quæ pertinent ad eos qui missi fuerant ex Pharisæis et interrogaverunt Joannem. Nam si bene adaptavimus Pharisæorum D interrogationem scriptam apud discipulum Joannen, baptismo ipsorum posito apud Mauthæum, conse- quens erat inquirere quæ ad hæc loca eliam intelli- genda pertinebant, et quas invenissemus observa- tiones addere. Meminit autein Lucas, perinde atque Marcus, ex persona propria, corum verborum : • Vox clamantis in deserto, o hunc in modum : ‹ Factum est verbum Domini ad Joannem Zachariæ filium in deserto. Et venit in omnem regionem finis timan Jordani, prædicans baptismum poenitentive in remissionem peccatorum, sicut scriptum est in libro sermonum Isaiæ prophetæ dicentis: Vox cla- mantis in deserto : Parate viam Domini, rectas fa- cite semitas ejus *. › Addidit etiam Lucas quod reliquum erat prophetia : « Omnis vallis implebi- tur, et omnis mous, et collis reddetur humilis, ver tenturque distorta in vias rectas, et asperæ viæ in planas, videbitque omnis caro salutare Dei ; perinde atque Marcus, cum scripsisset : • Rectas facile semilas ejus, decurtaus, ut praediximus, › illud Rectas facite semitas Dei nostri. › In illis vero verbis: ‹ Et erunt omnia obliqua in rectum, › vocem ‹ omnia › prætermisit, plurium etiam nữ- ibid ™ Matth. 111, 7. ibid. 5. se Marc. 1, 5. ss Matth. I, 5, ; Marc. 1, 5, Cap. 111, yers.7. * Luc. 111, 2-4. ibid. 5, 6. (24) Προέθηκε. Legendum προσέθηκε.

ΓΟΜMUS Β 3:0 - Ματθαίῳ, τοῦ ἀναγεγραμμένου γεγονέναι παρὰ τῷ Ματθαίῳ· ὅτι ἰδὼν ὁ Ἰωάννης πολλοὺς τῶν Φαρι- σαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα, εἶπεν αὐτοῖς· « Γεννήματα ἐχιδνῶν, » καὶ τὰ ἑξῆς· ἀκόλουθον γάρ ἐστι πρῶτον πυθέσθαι, εἶτ᾽ ἐληλυθέ- ναι. Καὶ τοῦτο παρατηρητέον, ὅτι ὁ μὲν Ματθαῖος ἐκπορευομένους πρὸς τὸν Ἰωάννην, τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν, καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, ἐπὶ τῷ βαπτίσασθαι ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἐξομολογουμένους ἑαυτῶν τὰς ἁμαρτίας, οὐ- δένα λόγον ἐπιπληκτικὸν καὶ ἐλεγκτικόν φησιν ἀκηκοέ- ναι ἀπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ, μόνους δὲ τοὺς ἑωραμένους πολλοὺς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων ἐληλυθότας ἀκηκοέναι τό « Γεννήματα εχιδνῶν, καὶ τὰ ἑξῆς· ὁ δὲ Μάρκος οὐδέν φησιν ἐπιπληκτικὸν εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τοῖς ἐληλυθόσιν, οὖσι πάσῃ τῇ Ἰουδαίᾳ καὶ Ιε- ροσολυμίταις πᾶσι, καὶ βαπτιζομένοις ὑπ' αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐξομολογουμένοις τὰς ἁμαρτίας αυτ τῶν, ἀκολούθως τῷ μηδὲ ὠνομακέναι τους Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους. Ἔτι δὲ καὶ τοῦτο ἀναγκαῖον ἡμᾶς παραθέσθαι, ὅτι ἀμφότεροι μὲν, ὅ τε Ματθαῖος καὶ ὁ Μάρκος, ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν φασι βαπτίζεσθαι, πᾶσαν Ἱεροσόλυμα, καὶ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον τοῦ Ἰορδά νου, ἢ πᾶσαν τὴν Ἰουδαίαν χώραν, καὶ τοὺς Ἱεροσο λυμίτας πάντας· ὁ δὲ Ματθαῖος εἰσάγει μὲν ἐρχο μένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα τους Φαρισαίους καὶ Σαδ δουκαίους, οὐ μὴν ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν· διόπερ εἰκὸς καὶ τοῦτο εὔλογον εἶναι αἴτιον τοῦ ἀκηκοέναι αὐτοὺς, « Γεννήματα ἐχιδνῶν. » Μὴ υπολάβῃς δ' ἡμᾶς καὶ ἀκαίρως τὰ ἀπὸ τῶν ἑτέρων Εὐαγγελίων παρατεθεῖσθαι τὰ ἐκ τῶν ἀπεσταλμένων ἐκ τῶν Φαρισαίων καὶ ἐρωτησάντων τὸν Ἰωάννην ἐξετάζοντας. Εἰ γὰρ καλῶς ἐφηρμόσαμεν τὴν τῶν Φαρισαίων πεῦσιν, ἀναγεγραμμένην παρὰ τῷ μαθητή Ἰωάννῃ, τῷ βαπτισμῷ αὐτῶν παρὰ τῷ Ματθαίο, κειμένῳ, ἀκόλουθον ἦν ἐξετάσαι τὰ κατὰ τοὺς τό πους, καὶ παραθέσθαι τὰ εὑρεθέντα παρατηρήματα. Ομοίως δὲ τῷ Μάρκῳ καὶ ὁ Λουκᾶς τοῦ « Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ο μέμνηται ἀπὸ ἰδίου προσώπου οὕτως· • Εγένετο ῥῆμα Θεοῦ ἐπὶ Ἰωάννην τὸν Ζα- χαρίου υἱὸν ἐν τῇ ἐρήμῳ. Καὶ ἦλθεν εἰς πᾶσαν πε- ρίχωρον τοῦ Ἰορδάνου, κηρύσσων βάπτισμα μετα νοίας εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν, ὡς γέγραπται ἐν βίβλω λόγων Ησαίου τοῦ προφήτου· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ. » Προέθηκε (24) δὲ ὁ Λου κας καὶ τὰ ἑξῆς τῆς προφητείας· « Πᾶσα φάραγξ πληρωθήσεται, καὶ πᾶν ὅρος, καὶ βουνὸς ταπεινω- θήσεται· καὶ ἔσται τὰ σκολιὰ εἰς εὐθείας, καὶ αἱ τραχεῖαι εἰς ὁδοὺς λείας, καὶ ὄψεται πᾶσα σὰρξ τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ· ἡ ὁμοίως τῷ Μάρκῳ ἀναγράψας τόν Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους αὐτοῦ, » ἐπιτεμνό- μενος, ὡς προειρήκαμεν, τό· « Εὐθείας ποιεῖτε τὰς τρίβους τοῦ Θεοῦ ἡμῶν. Ἀντὶ δὲ τοῦ, ~ Καὶ ἔσται πάντα σχολιὰ εἰς εὐθείας, » χωρὶς τοῦ « πάντα, κ COMMENT. IN JOAN. VI. ptisma, dixerit illis : « Progenies viperaruin 1, ) et quæ sequuntur, consequens cum sit primumn cos interrogasse, tum vero advenisse. Hoc etiam obiter observandum est, quod exeuntibus tum Hierosoly- ma, tum tota Judæa, tum vero tota regione fluvio Jordani circumjecta 79, sua ipsorum peccata confi- tentibus, Matthæo nullum dicente eos verbum a Baptista audisse objurgatorium et asperum, sed solos Pharismos, et Sadducaos, eosque multos, cui venirent, conspectos audisse illud : • Progenies viperarum, et quæ sequuntur, Marcum conse- quenter 8, quia non nominarit Pharisæos, neque Sadducæos, nullum objurgatorium verbum nar- rare dictum fuisse a Joanne his qui ad se vene- runt, cum accessissent ad eum tota Judæa ac Hie- A Pharisæorum et Sadducæorum venientes ad h sosolymnita omnes, et baptizarentur ab eo in Jordane, confitentes peccata sua. Quin et hoc necessario addamus oportet, nempe utrosque, Matthæum videlicet et Marcum, dicere ", totam Hierosolymiam, totamque Judzam, ac omnem cir- cumjectam Jordanis regionem, vel totam Judæm regionem et Hierosolymitas omnes confiteri pec- cata sua; sed cum Matthæus " induxerit venientes ad baptisma Pharisæos et Sadducæos, non tamen çonfitentes peccata sua, probabile esse atque ra- tioni consentaneum ut hanc ob causam audierint : • Progenies viperarum 8. Cæterum ne nos existi- mes importune quæ quatuor evangelistæ dixerunt, C contulisse, inquirentes quæ pertinent ad eos qui missi fuerant ex Pharisæis et interrogaverunt Joannem. Nam si bene adaptavimus Pharisæorum D interrogationem scriptam apud discipulum Joannen, baptismo ipsorum posito apud Mauthæum, conse- quens erat inquirere quæ ad hæc loca eliam intelli- genda pertinebant, et quas invenissemus observa- tiones addere. Meminit autein Lucas, perinde atque Marcus, ex persona propria, corum verborum : • Vox clamantis in deserto, o hunc in modum : ‹ Factum est verbum Domini ad Joannem Zachariæ filium in deserto. Et venit in omnem regionem finis timan Jordani, prædicans baptismum poenitentive in remissionem peccatorum, sicut scriptum est in libro sermonum Isaiæ prophetæ dicentis: Vox cla- mantis in deserto : Parate viam Domini, rectas fa- cite semitas ejus *. › Addidit etiam Lucas quod reliquum erat prophetia : « Omnis vallis implebi- tur, et omnis mous, et collis reddetur humilis, ver tenturque distorta in vias rectas, et asperæ viæ in planas, videbitque omnis caro salutare Dei ; perinde atque Marcus, cum scripsisset : • Rectas facile semilas ejus, decurtaus, ut praediximus, › illud Rectas facite semitas Dei nostri. › In illis vero verbis: ‹ Et erunt omnia obliqua in rectum, › vocem ‹ omnia › prætermisit, plurium etiam nữ- ibid ™ Matth. 111, 7. ibid. 5. se Marc. 1, 5. ss Matth. I, 5, ; Marc. 1, 5, Cap. 111, yers.7. * Luc. 111, 2-4. ibid. 5, 6. (24) Προέθηκε. Legendum προσέθηκε.

ὁ γεωργός πρώτον τὸ ἐνεγκεῖν αὐτῷ τοὺς ἐπιβάλ λοντας καρποὺς τὸ ἀρχόμενον γεωργίας (50)· ὕστερον ὁδῷ διὰ τῶν πρεπόντων γεωργικῇ καθαρσίων μετὰ τοὺς ὁποίους δήποτε καρπούς ληψόμενος καὶ καρ- τοὺς καλούς. Καὶ ὁ νόμος δὲ ταύτῃ τῇ ἐκδοχῇ ἡμῶν μαρτυρεῖ λέγων δεῖν τὸν φυτεύσαντα (31) τρία έτη ποιεῖν ἀπερικάθαρτον ἐῶντα τὸ πεφυτευμένον, οὐκ ἐσθιομένων αὐτοῦ τῶν καρπῶν· «Τρία ο γάρ, φησίν, « ἔτη ὑμῖν ὁ καρπὸς ἀπερικάθαρτος, οὐ βρωθήσεται· τῷ δὲ τετάρτῳ ἔτει ἔσται πᾶς ὁ καρπὸς ἅγιος, αι- νετὸς τῷ Κυρίῳ. • Εὐλόγως τοίνυν πρὸς τοὺς ὄχλους χωρὶς τῆς τοῦ καλοῦ προσθήκης λέγεται· ι Πᾶν οὖν δένδρον μὴ ποιοῦν καρπὸν ἐκκόπτεται, καὶ εἰς πῦρ βάλλεται· ο Καὶ τὸ ἐπὶ πλεῖον δὲ φέρον καρπὸν ὅμοιον τῇ ἀρχῇ, δένδρον τυγχάνον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν, ἐκκόπτεται, καὶ εἰς πῦρ βάλλεται· ἐπὰν, ἐνστάσης Β τῆς μετὰ τὴν τριάδα εἰσαγωγῆς, ἐν τῇ τετράδι γενό- μενος μὴ ποιῇ καρπὸν ἅγιον, αἰνετὸν τῷ Κυρίῳ. Ταῦτα δὲ πάντα, εἰ καὶ μετὰ παρεκβάσεως (32) ἡμῖν εἰρῆσθαι δοκεῖ παρατιθεμένοις καὶ τὰ ἀπὸ τῶν λοι- τῶν Εὐαγγελίων, οὐκ ἄκαιρα δὲ ἐμοὶ φαίνεται, οὐδὲ ἀλλότρια τῆς ἐνεστηκυίας σκέψεως. Φαρισαῖοι γὰρ ἀποστέλλουσι πρὸς τὸν Ἰωάννην μετὰ τοὺς ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἱερεῖς καὶ λευῖτας, πεμφθέντας έρω τῆσαι αὐτὸν ὅστις εἴη, ἐξετάζοντες· « Τί οὖν βαπτί ζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προ- φήτης ; » καὶ ἐξετάσαντες ἐνταῦθα ἐξῆς παραγινό μενα βαπτισόμενοι, ὡς ὁ Ματθαῖος ἀναγράφει, ἀκούουσι δὲ τὰ ἁρμόζοντα αὐτῶν τῇ ἀλαζονείᾳ καὶ ὑποκρίσει. Ἐπεὶ δὲ ὅμοια ἦν τὰ τούτοις εἰρημένα τοῖς λεγομένοις πρὸς τοὺς ὄχλους, ἐχρῆν τὴν τῶν ῥητῶν σύγκρισιν καὶ σαφήνειαν ποιήσασθαι· ὧν για νομένων πλείονα ἀπῄτησεν (33) ἡμᾶς ἡ ἀκολουθία θεωρῆσαι. Ἔτι δὲ καὶ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις δεόντως προσθήσομεν (54) δύο τάγματα πεμπόντων παρὰ τῷ Ιωάννῃ ἀναγέγραπται, ἓν μὲν Ἰουδαίων τῶν ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἀποστελλόντων ἱερεῖς καὶ λευΐτας· ἔτε ρον δὲ Φαρισαίων ἐπαπορούντων διὰ τί βαπτίζει. Καὶ ἀποδεδώκαμεν, ὅτι μετὰ τὴν πεῦσιν οἱ Φαρισαῖοι πα ραγίνονται βαπτισόμενοι (55). Μήποτ' οὖν πρὸ τούτων οἱ πρὸ τούτων ἀποστείλαντες ἀπὸ Ἱεροσολύμων του ἐπῖοι παραδεξάμενοι τοὺς Ἰωάννου λόγους, ἅτε πρό τεροι των Φαρισαίων πέμψαντες, καὶ πρότεροι ἔρχον ται. Ἱεροσόλυμα γὰρ, πᾶσα Ἰουδαία, καὶ ἀκολούθως πᾶσα ἡ περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου ἐβαπτίζοντο ἐν τῷ Ἱερδάνῃ ποταμῷ ὑπ' αὐτοῦ, ἐξομολογούμενοι, τὰς ἁμαρτίας αὑτῶν ἢ, ὡς ὁ Λουκᾶς φησιν (36)· . Εξε πορεύετο πρὸς αὐτὸν πᾶσα ἡ Ἰουδαία χώρα, καὶ οἱ Ἱεροσολυμίται πάντες, καὶ ἐβαπτίζοντο ὑπ' αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἐξομολογούμενοι τὰς ἁμαρ- χόμενον γεωργίας. αὐτοὺς ἐπιβάλλοντας καρ- τοὺς τῷ ἀρχομένω γεωργίας. δεῖ τὴν φυτεύοντα. παρεμφάσεως. ἀπήντησεν. " προσθήσομαι. βαπτισάμενοι. νεί ταχογράφος, Ηυετιus. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. cœptum, etiamsi fructificet, primos afferat fructus bonos. Contentusque est agricola primam arboris cul- turam convenientes fructus proferre, tim vero pro- cedente tempore, post hos qualescunque fructus, sunpturus eliam fructus bonos, adhibitis purgationibus agriculturæ convenientibus. Quin lex etiam huic nostræ intelligentiæ attestatur dicens, oportere eum qui plantaverit impurgatum triennio sinere quod plantaverit, non comesis rei plantate fructibus : • Tres, enim, inquit cannos vobis fructus impurgatus non comedetur ; quarto autem anno erit omnis fructus sanctus, laudabilis Do- mino. › Jure ergo ad turbas absque additione boni dicitur : « Omnis igitur arbor quæ non facit fru- A non posse videbimus, ut id quod nuper excoli sit clum, exscinditur et in ignem conjicitur " ; » et G Luc. 1, 9. 23. Joan. 1, 25. ** Levit. XIX, › Matth. iit, 5, 6. Sic recte habet codex Bodleia- nas : editio autem fuetii, Barberinus et lus; codex Regius, Bodleianus ; editio Huelii, p quæ diutius fructum fert principio similem, cum sit arbor quæ non facit fructum bonum, excinditur et in ignem mittitur, quandoquidem, post triennii culturam, in anno quarto non facit fructum sɔn- ctum, laudabilem Domino. l:ec autem omnia, quamvis per digressionem videantur a nobis dicta, comparantibus etiam quæ cætera Evangelia dicant, non importune tamen ascita, neque aliena a præ- senti consideratione judicio sunt meo. Pharisæi enim mittunt ad Joannem post sacerdotes et levi- tas ab Ilierosolymis missos, ad interrogandum ipsum quisnam esset, interrogantes : Quid ergo baptizas, si tu non es ille Christus, neque Elias, neque ille propheta ? > cumque interrogassent hoc in loco, deinceps profecti ut baptizarentur, ut scribit Matthæus 98, audiunt convenientia fastui et simulationi suæ. Porro quoniam his eadem fere, quæ turbis dicta fuerant, postulabant hæc colla- tionen atque explanationem, quæ dum funt, plura compulit nos consequentia rerum considerare. His insuper quæ diximus necessario illud addemius, Joannem scribere duos ordines esse mittentium: alterum quidem Judæorum mittentium ab Hieroso- lymis sacerdotes et Levitas " ; alterum vero Pha- risæorum addubitantium quare baptizet '. Tradi- dimus etiam Pharisæos post interrogationem pro- fectos fuisse ut baptizarentur. Proinde vide, ne forte Judæi qui ante Pharisæos miserant ab Hierosoly- mis, admissa Joannis oratione, quia priores Phari- sæis miserint, priores etiam veniant. Hierosolyma enim, et tota Judæa, et consequenter omnis regio Jordani finitima baptizabantur ab ipso in Jordane fluvio, confitentes peccata sua : vel, ut Lucas in- quit : « Egrediebatur ad ipsum tota Juda es Matth. 111, 7. Joan. 1, 19. ibid. 24, 25. el Barberinus, Huetii, Bolleiamus; editio Huelii, Marc. 1, 5; altum apud Lucam de iis silentium. Vel memoria igitur lapsus est Origenes, ut supe; manu ut saepissime. (50) Αὐτῷ τοὺς ἐπιβάλλοντας καρποὺς τὸ ἀρ (51) Δεῖν τὸν φυτεύσαντα. Sic codex Bolleia- (32) Παρεκβάσεως. Ita codd. (35) Απῄτησεν. Sic codex Bodleianus; Regius (34) Προσθήσομεν. Sic codex Bodleianus; editio (35) Βαπτισόμενοι. Ita codices Barberinus et (36) Ὡς Λουκᾶς φησιν, etc. Hac habentur

ὁ γεωργός πρώτον τὸ ἐνεγκεῖν αὐτῷ τοὺς ἐπιβάλ λοντας καρποὺς τὸ ἀρχόμενον γεωργίας (50)· ὕστερον ὁδῷ διὰ τῶν πρεπόντων γεωργικῇ καθαρσίων μετὰ τοὺς ὁποίους δήποτε καρπούς ληψόμενος καὶ καρ- τοὺς καλούς. Καὶ ὁ νόμος δὲ ταύτῃ τῇ ἐκδοχῇ ἡμῶν μαρτυρεῖ λέγων δεῖν τὸν φυτεύσαντα (31) τρία έτη ποιεῖν ἀπερικάθαρτον ἐῶντα τὸ πεφυτευμένον, οὐκ ἐσθιομένων αὐτοῦ τῶν καρπῶν· «Τρία ο γάρ, φησίν, « ἔτη ὑμῖν ὁ καρπὸς ἀπερικάθαρτος, οὐ βρωθήσεται· τῷ δὲ τετάρτῳ ἔτει ἔσται πᾶς ὁ καρπὸς ἅγιος, αι- νετὸς τῷ Κυρίῳ. • Εὐλόγως τοίνυν πρὸς τοὺς ὄχλους χωρὶς τῆς τοῦ καλοῦ προσθήκης λέγεται· ι Πᾶν οὖν δένδρον μὴ ποιοῦν καρπὸν ἐκκόπτεται, καὶ εἰς πῦρ βάλλεται· ο Καὶ τὸ ἐπὶ πλεῖον δὲ φέρον καρπὸν ὅμοιον τῇ ἀρχῇ, δένδρον τυγχάνον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν, ἐκκόπτεται, καὶ εἰς πῦρ βάλλεται· ἐπὰν, ἐνστάσης Β τῆς μετὰ τὴν τριάδα εἰσαγωγῆς, ἐν τῇ τετράδι γενό- μενος μὴ ποιῇ καρπὸν ἅγιον, αἰνετὸν τῷ Κυρίῳ. Ταῦτα δὲ πάντα, εἰ καὶ μετὰ παρεκβάσεως (32) ἡμῖν εἰρῆσθαι δοκεῖ παρατιθεμένοις καὶ τὰ ἀπὸ τῶν λοι- τῶν Εὐαγγελίων, οὐκ ἄκαιρα δὲ ἐμοὶ φαίνεται, οὐδὲ ἀλλότρια τῆς ἐνεστηκυίας σκέψεως. Φαρισαῖοι γὰρ ἀποστέλλουσι πρὸς τὸν Ἰωάννην μετὰ τοὺς ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἱερεῖς καὶ λευῖτας, πεμφθέντας έρω τῆσαι αὐτὸν ὅστις εἴη, ἐξετάζοντες· « Τί οὖν βαπτί ζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προ- φήτης ; » καὶ ἐξετάσαντες ἐνταῦθα ἐξῆς παραγινό μενα βαπτισόμενοι, ὡς ὁ Ματθαῖος ἀναγράφει, ἀκούουσι δὲ τὰ ἁρμόζοντα αὐτῶν τῇ ἀλαζονείᾳ καὶ ὑποκρίσει. Ἐπεὶ δὲ ὅμοια ἦν τὰ τούτοις εἰρημένα τοῖς λεγομένοις πρὸς τοὺς ὄχλους, ἐχρῆν τὴν τῶν ῥητῶν σύγκρισιν καὶ σαφήνειαν ποιήσασθαι· ὧν για νομένων πλείονα ἀπῄτησεν (33) ἡμᾶς ἡ ἀκολουθία θεωρῆσαι. Ἔτι δὲ καὶ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις δεόντως προσθήσομεν (54) δύο τάγματα πεμπόντων παρὰ τῷ Ιωάννῃ ἀναγέγραπται, ἓν μὲν Ἰουδαίων τῶν ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἀποστελλόντων ἱερεῖς καὶ λευΐτας· ἔτε ρον δὲ Φαρισαίων ἐπαπορούντων διὰ τί βαπτίζει. Καὶ ἀποδεδώκαμεν, ὅτι μετὰ τὴν πεῦσιν οἱ Φαρισαῖοι πα ραγίνονται βαπτισόμενοι (55). Μήποτ' οὖν πρὸ τούτων οἱ πρὸ τούτων ἀποστείλαντες ἀπὸ Ἱεροσολύμων του ἐπῖοι παραδεξάμενοι τοὺς Ἰωάννου λόγους, ἅτε πρό τεροι των Φαρισαίων πέμψαντες, καὶ πρότεροι ἔρχον ται. Ἱεροσόλυμα γὰρ, πᾶσα Ἰουδαία, καὶ ἀκολούθως πᾶσα ἡ περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου ἐβαπτίζοντο ἐν τῷ Ἱερδάνῃ ποταμῷ ὑπ' αὐτοῦ, ἐξομολογούμενοι, τὰς ἁμαρτίας αὑτῶν ἢ, ὡς ὁ Λουκᾶς φησιν (36)· . Εξε πορεύετο πρὸς αὐτὸν πᾶσα ἡ Ἰουδαία χώρα, καὶ οἱ Ἱεροσολυμίται πάντες, καὶ ἐβαπτίζοντο ὑπ' αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἐξομολογούμενοι τὰς ἁμαρ- χόμενον γεωργίας. αὐτοὺς ἐπιβάλλοντας καρ- τοὺς τῷ ἀρχομένω γεωργίας. δεῖ τὴν φυτεύοντα. παρεμφάσεως. ἀπήντησεν. " προσθήσομαι. βαπτισάμενοι. νεί ταχογράφος, Ηυετιus. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. cœptum, etiamsi fructificet, primos afferat fructus bonos. Contentusque est agricola primam arboris cul- turam convenientes fructus proferre, tim vero pro- cedente tempore, post hos qualescunque fructus, sunpturus eliam fructus bonos, adhibitis purgationibus agriculturæ convenientibus. Quin lex etiam huic nostræ intelligentiæ attestatur dicens, oportere eum qui plantaverit impurgatum triennio sinere quod plantaverit, non comesis rei plantate fructibus : • Tres, enim, inquit cannos vobis fructus impurgatus non comedetur ; quarto autem anno erit omnis fructus sanctus, laudabilis Do- mino. › Jure ergo ad turbas absque additione boni dicitur : « Omnis igitur arbor quæ non facit fru- A non posse videbimus, ut id quod nuper excoli sit clum, exscinditur et in ignem conjicitur " ; » et G Luc. 1, 9. 23. Joan. 1, 25. ** Levit. XIX, › Matth. iit, 5, 6. Sic recte habet codex Bodleia- nas : editio autem fuetii, Barberinus et lus; codex Regius, Bodleianus ; editio Huelii, p quæ diutius fructum fert principio similem, cum sit arbor quæ non facit fructum bonum, excinditur et in ignem mittitur, quandoquidem, post triennii culturam, in anno quarto non facit fructum sɔn- ctum, laudabilem Domino. l:ec autem omnia, quamvis per digressionem videantur a nobis dicta, comparantibus etiam quæ cætera Evangelia dicant, non importune tamen ascita, neque aliena a præ- senti consideratione judicio sunt meo. Pharisæi enim mittunt ad Joannem post sacerdotes et levi- tas ab Ilierosolymis missos, ad interrogandum ipsum quisnam esset, interrogantes : Quid ergo baptizas, si tu non es ille Christus, neque Elias, neque ille propheta ? > cumque interrogassent hoc in loco, deinceps profecti ut baptizarentur, ut scribit Matthæus 98, audiunt convenientia fastui et simulationi suæ. Porro quoniam his eadem fere, quæ turbis dicta fuerant, postulabant hæc colla- tionen atque explanationem, quæ dum funt, plura compulit nos consequentia rerum considerare. His insuper quæ diximus necessario illud addemius, Joannem scribere duos ordines esse mittentium: alterum quidem Judæorum mittentium ab Hieroso- lymis sacerdotes et Levitas " ; alterum vero Pha- risæorum addubitantium quare baptizet '. Tradi- dimus etiam Pharisæos post interrogationem pro- fectos fuisse ut baptizarentur. Proinde vide, ne forte Judæi qui ante Pharisæos miserant ab Hierosoly- mis, admissa Joannis oratione, quia priores Phari- sæis miserint, priores etiam veniant. Hierosolyma enim, et tota Judæa, et consequenter omnis regio Jordani finitima baptizabantur ab ipso in Jordane fluvio, confitentes peccata sua : vel, ut Lucas in- quit : « Egrediebatur ad ipsum tota Juda es Matth. 111, 7. Joan. 1, 19. ibid. 24, 25. el Barberinus, Huetii, Bolleiamus; editio Huelii, Marc. 1, 5; altum apud Lucam de iis silentium. Vel memoria igitur lapsus est Origenes, ut supe; manu ut saepissime. (50) Αὐτῷ τοὺς ἐπιβάλλοντας καρποὺς τὸ ἀρ (51) Δεῖν τὸν φυτεύσαντα. Sic codex Bolleia- (32) Παρεκβάσεως. Ita codd. (35) Απῄτησεν. Sic codex Bodleianus; Regius (34) Προσθήσομεν. Sic codex Bodleianus; editio (35) Βαπτισόμενοι. Ita codices Barberinus et (36) Ὡς Λουκᾶς φησιν, etc. Hac habentur

ὁ γεωργός πρώτον τὸ ἐνεγκεῖν αὐτῷ τοὺς ἐπιβάλ λοντας καρποὺς τὸ ἀρχόμενον γεωργίας (50)· ὕστερον ὁδῷ διὰ τῶν πρεπόντων γεωργικῇ καθαρσίων μετὰ τοὺς ὁποίους δήποτε καρπούς ληψόμενος καὶ καρ- τοὺς καλούς. Καὶ ὁ νόμος δὲ ταύτῃ τῇ ἐκδοχῇ ἡμῶν μαρτυρεῖ λέγων δεῖν τὸν φυτεύσαντα (31) τρία έτη ποιεῖν ἀπερικάθαρτον ἐῶντα τὸ πεφυτευμένον, οὐκ ἐσθιομένων αὐτοῦ τῶν καρπῶν· «Τρία ο γάρ, φησίν, « ἔτη ὑμῖν ὁ καρπὸς ἀπερικάθαρτος, οὐ βρωθήσεται· τῷ δὲ τετάρτῳ ἔτει ἔσται πᾶς ὁ καρπὸς ἅγιος, αι- νετὸς τῷ Κυρίῳ. • Εὐλόγως τοίνυν πρὸς τοὺς ὄχλους χωρὶς τῆς τοῦ καλοῦ προσθήκης λέγεται· ι Πᾶν οὖν δένδρον μὴ ποιοῦν καρπὸν ἐκκόπτεται, καὶ εἰς πῦρ βάλλεται· ο Καὶ τὸ ἐπὶ πλεῖον δὲ φέρον καρπὸν ὅμοιον τῇ ἀρχῇ, δένδρον τυγχάνον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν, ἐκκόπτεται, καὶ εἰς πῦρ βάλλεται· ἐπὰν, ἐνστάσης Β τῆς μετὰ τὴν τριάδα εἰσαγωγῆς, ἐν τῇ τετράδι γενό- μενος μὴ ποιῇ καρπὸν ἅγιον, αἰνετὸν τῷ Κυρίῳ. Ταῦτα δὲ πάντα, εἰ καὶ μετὰ παρεκβάσεως (32) ἡμῖν εἰρῆσθαι δοκεῖ παρατιθεμένοις καὶ τὰ ἀπὸ τῶν λοι- τῶν Εὐαγγελίων, οὐκ ἄκαιρα δὲ ἐμοὶ φαίνεται, οὐδὲ ἀλλότρια τῆς ἐνεστηκυίας σκέψεως. Φαρισαῖοι γὰρ ἀποστέλλουσι πρὸς τὸν Ἰωάννην μετὰ τοὺς ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἱερεῖς καὶ λευῖτας, πεμφθέντας έρω τῆσαι αὐτὸν ὅστις εἴη, ἐξετάζοντες· « Τί οὖν βαπτί ζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, οὐδὲ Ἠλίας, οὐδὲ ὁ προ- φήτης ; » καὶ ἐξετάσαντες ἐνταῦθα ἐξῆς παραγινό μενα βαπτισόμενοι, ὡς ὁ Ματθαῖος ἀναγράφει, ἀκούουσι δὲ τὰ ἁρμόζοντα αὐτῶν τῇ ἀλαζονείᾳ καὶ ὑποκρίσει. Ἐπεὶ δὲ ὅμοια ἦν τὰ τούτοις εἰρημένα τοῖς λεγομένοις πρὸς τοὺς ὄχλους, ἐχρῆν τὴν τῶν ῥητῶν σύγκρισιν καὶ σαφήνειαν ποιήσασθαι· ὧν για νομένων πλείονα ἀπῄτησεν (33) ἡμᾶς ἡ ἀκολουθία θεωρῆσαι. Ἔτι δὲ καὶ ταῦτα τοῖς εἰρημένοις δεόντως προσθήσομεν (54) δύο τάγματα πεμπόντων παρὰ τῷ Ιωάννῃ ἀναγέγραπται, ἓν μὲν Ἰουδαίων τῶν ἀπὸ Ἱεροσολύμων ἀποστελλόντων ἱερεῖς καὶ λευΐτας· ἔτε ρον δὲ Φαρισαίων ἐπαπορούντων διὰ τί βαπτίζει. Καὶ ἀποδεδώκαμεν, ὅτι μετὰ τὴν πεῦσιν οἱ Φαρισαῖοι πα ραγίνονται βαπτισόμενοι (55). Μήποτ' οὖν πρὸ τούτων οἱ πρὸ τούτων ἀποστείλαντες ἀπὸ Ἱεροσολύμων του ἐπῖοι παραδεξάμενοι τοὺς Ἰωάννου λόγους, ἅτε πρό τεροι των Φαρισαίων πέμψαντες, καὶ πρότεροι ἔρχον ται. Ἱεροσόλυμα γὰρ, πᾶσα Ἰουδαία, καὶ ἀκολούθως πᾶσα ἡ περίχωρος τοῦ Ἰορδάνου ἐβαπτίζοντο ἐν τῷ Ἱερδάνῃ ποταμῷ ὑπ' αὐτοῦ, ἐξομολογούμενοι, τὰς ἁμαρτίας αὑτῶν ἢ, ὡς ὁ Λουκᾶς φησιν (36)· . Εξε πορεύετο πρὸς αὐτὸν πᾶσα ἡ Ἰουδαία χώρα, καὶ οἱ Ἱεροσολυμίται πάντες, καὶ ἐβαπτίζοντο ὑπ' αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ποταμῷ, ἐξομολογούμενοι τὰς ἁμαρ- χόμενον γεωργίας. αὐτοὺς ἐπιβάλλοντας καρ- τοὺς τῷ ἀρχομένω γεωργίας. δεῖ τὴν φυτεύοντα. παρεμφάσεως. ἀπήντησεν. " προσθήσομαι. βαπτισάμενοι. νεί ταχογράφος, Ηυετιus. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. cœptum, etiamsi fructificet, primos afferat fructus bonos. Contentusque est agricola primam arboris cul- turam convenientes fructus proferre, tim vero pro- cedente tempore, post hos qualescunque fructus, sunpturus eliam fructus bonos, adhibitis purgationibus agriculturæ convenientibus. Quin lex etiam huic nostræ intelligentiæ attestatur dicens, oportere eum qui plantaverit impurgatum triennio sinere quod plantaverit, non comesis rei plantate fructibus : • Tres, enim, inquit cannos vobis fructus impurgatus non comedetur ; quarto autem anno erit omnis fructus sanctus, laudabilis Do- mino. › Jure ergo ad turbas absque additione boni dicitur : « Omnis igitur arbor quæ non facit fru- A non posse videbimus, ut id quod nuper excoli sit clum, exscinditur et in ignem conjicitur " ; » et G Luc. 1, 9. 23. Joan. 1, 25. ** Levit. XIX, › Matth. iit, 5, 6. Sic recte habet codex Bodleia- nas : editio autem fuetii, Barberinus et lus; codex Regius, Bodleianus ; editio Huelii, p quæ diutius fructum fert principio similem, cum sit arbor quæ non facit fructum bonum, excinditur et in ignem mittitur, quandoquidem, post triennii culturam, in anno quarto non facit fructum sɔn- ctum, laudabilem Domino. l:ec autem omnia, quamvis per digressionem videantur a nobis dicta, comparantibus etiam quæ cætera Evangelia dicant, non importune tamen ascita, neque aliena a præ- senti consideratione judicio sunt meo. Pharisæi enim mittunt ad Joannem post sacerdotes et levi- tas ab Ilierosolymis missos, ad interrogandum ipsum quisnam esset, interrogantes : Quid ergo baptizas, si tu non es ille Christus, neque Elias, neque ille propheta ? > cumque interrogassent hoc in loco, deinceps profecti ut baptizarentur, ut scribit Matthæus 98, audiunt convenientia fastui et simulationi suæ. Porro quoniam his eadem fere, quæ turbis dicta fuerant, postulabant hæc colla- tionen atque explanationem, quæ dum funt, plura compulit nos consequentia rerum considerare. His insuper quæ diximus necessario illud addemius, Joannem scribere duos ordines esse mittentium: alterum quidem Judæorum mittentium ab Hieroso- lymis sacerdotes et Levitas " ; alterum vero Pha- risæorum addubitantium quare baptizet '. Tradi- dimus etiam Pharisæos post interrogationem pro- fectos fuisse ut baptizarentur. Proinde vide, ne forte Judæi qui ante Pharisæos miserant ab Hierosoly- mis, admissa Joannis oratione, quia priores Phari- sæis miserint, priores etiam veniant. Hierosolyma enim, et tota Judæa, et consequenter omnis regio Jordani finitima baptizabantur ab ipso in Jordane fluvio, confitentes peccata sua : vel, ut Lucas in- quit : « Egrediebatur ad ipsum tota Juda es Matth. 111, 7. Joan. 1, 19. ibid. 24, 25. el Barberinus, Huetii, Bolleiamus; editio Huelii, Marc. 1, 5; altum apud Lucam de iis silentium. Vel memoria igitur lapsus est Origenes, ut supe; manu ut saepissime. (50) Αὐτῷ τοὺς ἐπιβάλλοντας καρποὺς τὸ ἀρ (51) Δεῖν τὸν φυτεύσαντα. Sic codex Bolleia- (32) Παρεκβάσεως. Ita codd. (35) Απῄτησεν. Sic codex Bodleianus; Regius (34) Προσθήσομεν. Sic codex Bodleianus; editio (35) Βαπτισόμενοι. Ita codices Barberinus et (36) Ὡς Λουκᾶς φησιν, etc. Hac habentur

Α τίας αὑτῶν· Οὔτε μέντοι Ματθαῖος τοὺς Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους, πρὸς οὓς λέγεται, « Γεννήματα εχι δνῶν, » οὔτε Λουκᾶς τοὺς ὄχλους τὴν αὐτὴν ἐπίπληξιν ἀκούοντας εἰσάγουσι, ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν. "Αξιον δὲ ἐπαπορῆσαι πῶς, πάσης τῆς Ίε- ροσολυμιτῶν πόλεως, καὶ πάσης τῆς Ἰουδαίας, καὶ πάσης τῆς περιχώρου τοῦ Ἰορδάνου βαπτιζομένων ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ὑπὸ Ἰωάννου, ὁ Σωτήρ φησιν· • Ελήλυθεν ὁ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής, μήτε ἐσθίων, μήτε πίνων, καὶ λέγετε· Δαιμόνιον ἔχει· ν καὶ πρὸς τοὺς πυθομένους· · Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; κ λέγει· « Κἀγὼ ἐρωτήσω ὑμᾶς ἕνα λόγον, ὃν ἐὰν εἴπητέ μοι, κἀγὼ ὑμῖν ἐρῶ, ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιῶν Τὸ βάπτισμα τὸ Ἰωάννου πόθεν ἦν; ἐξ οὐρανοῦ, * (57) ἐξ ἀνθρώπων; ὅτε καὶ διαλογιζόμενοί φασιν • Ἐὰν εἴπωμεν, ἐξ οὐρανοῦ, ἐρεῖ· Διὰ τί οὐκ ἐπι- στεύσατε αὐτῷ; » Λύεται δὲ τὸ ἀπορηθὲν οὕτως· Φα- ρισαῖοι, ὡς προτετηρήκαμεν, οἱ ἀκούσαντες, « Γεν νήματα ἐχιδνῶν, οὐ πεπιστευκότες αὐτῷ παραγίνονται ἐπὶ τὸ βάπτισμα, εἰκὸς, ὅτι τὸν ὄχλον φοβούμενοι, καὶ κατὰ τὴν πρὸς ἐκείνους ὑπόκρισιν ἀξιοῦντες λούσασθαι, ἵνα μὴ δοκοῖεν ἐναντιοῦσθαι τοῖς τοσού- τοις. Φρονοῦντες γοῦν αὐτὸν ἀπ᾿ ἀνθρώπων ἔχειν, καὶ οὐκ ἀπ᾿ οὐρανοῦ τὸ βαπτίζειν, διὰ τὸν ὄχλον, μήποτε λιθασθῶσιν, φοβοῦνται ὅπερ ὑπολαμβάνουσιν εἰπεῖν· ὥστε οὐκ ἐναντιοῦται ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρη- μένα πρὸς τοὺς Φαρισαίους, τοῖς ἀναγεγραμμένοις ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις περὶ τοῦ πλήθους τῶν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ βαπτισαμένων· τοῦ θράσους δὲ τῶν Φαρ:- σαίων ἦν δαιμόνιον ἔχειν λέγειν τὸν Ἰωάννην, καὶ ἐν Βεελζεβούλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων τὰς δυνά- μεις φάσκειν τὸν Ἰησοῦν πεποιηκέναι. βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος δὲ ὑμῶν ἔστηκεν δν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. Αὐτός ἐστιν ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, οὗ οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος. Ὁ μὲν Ηρακλέων οίεται, ὅτι ἀπο κρίνεται ὁ Ἰωάννης τοῖς ἐκ τῶν Φαρισαίων πεμφθεί. σιν, οὐ πρὸς ὅ ἐκεῖνοι ἐπηρώτων, ἀλλ' ἡ αὐτὸς ἐδούς λετο, ἑαυτὸν λανθάνων, ὅτι κατηγορεῖ τοῦ προφήτου ἀμαθίας, εἶχε ἄλλο ερωτώμενος περὶ ἄλλου ἀπο- κρίνεται· χρὴ γὰρ καὶ τοῦτο φυλάττεσθαι ὡς ἐν κοινολογία ἁμάρτημα τυγχάνον. Ἡμεῖς δέ φα μεν, ὅτι μάλιστα πρὸς ἔπος ἐστὶν ἡ ἀπόκρισις. Πρὸς γὰρ τό· . Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστός; » τί ἄλλο ἐχρῆν εἰπεῖν, ἥ τε τὸ ἴδιον παρα· στῆναι βάπτισμα σωματικώτερον τυγχάνον· « Ἐγὼν γὰρ, φησίν, ο βαπτίζω ἐν ὕδατι·, καὶ τοῦτο εἰπὼν πρὸς τό· ο Τί οὖν βαπτίζεις; » πρὸς τὸ δεύτερον· • Εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, ο δοξολογίαν περὶ τῆς προηγουμένης ουσίας Χριστοῦ διηγεῖται, ὅτι δύναμιν τοσαύτην ἔχει, ὡς καὶ ἀόρατος εἶναι τῇ θειότητι αὑτ τοῦ, παρὼν παντὶ ἀνθρώπῳ, παντὶ δὲ καὶ ὅλῳ τῷ κόσμῳ συμπαρεκτεινόμενος· ὅπερ δηλοῦται διὰ τοῦ· • Μέσος ὑμῶν ἕστηκε. » Καὶ ἐπεὶ οὐδὲν οἱ προσδο * * ORIGENIS B regio, et llierosolymitæ omnes, et baptizabantur ab ipso in Jordane fluvio, confitentes peccata sua. › Cateruni neque Matthaus Pharismos et Sadducæos, quibus dicitur: • Progenies viperarum *, » neque Lucas turbas eamdem increpationem audisse indu- cunt confitentes peccata sua. Illud vero dubitatione dignum est, quomodo, cum tota Hierosolymitarumn urbs, et tota Judæa, et tota regio Jordani finitima baptizarentur in Jordane a Joanne, Servator dicat: • Venit Joannes Baptista neque manducaus, neque bibens, et dicitis: Demonium habet *;, et inter- rogantibus : e In qua potestate haec facis ? » di- cit: • Interrogabo et ego vos unum verbum ; quod si dixeritis mihi, dicam etiam ego vobis, in qua potestate hæc facio. Baptismus Joannis unde erat ? e coelo an ex hominibus ? » quando et disce- ptantes inquiunt : ‹ Si dixerimus, e cœlo, dicet : Quare non credidistis illi 7? › Sed solvitur hunc in modum dubitatio : Pharisæi, ut antea observavi- mus, qui audierant, Progenies viperarum, nec illi crediderant, accedunt ad baptismum, timentes, uti probabile est, turbain, atque propter illos simu late volentes lavari, ne tot hominibus adversari viderentur. Sentientes igitur ipsum ab hominibus, non e caelo habere baptismum, timent quod suspi- cantur dicere, ne forte lapidentur a turba. Quare quæ Servator Pharisæis locutus est, contraria nou sunt his quæ scripta fuerunt in Evangeliis de mul- titudine corum qui apud Joannem baptizati fuerunt, cum alioqui temeritatis Pharisæorum fuerit dicere Joannem habere dæmonium, et Jesum in Beelzebul dæmoniorum principe virtutes edidisse *. C dem baptizo vos in aqua: in medio autem vestri stat, quem vos nescitis. Ipse est, qui post me ven- turus est, cujus non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti '. Equidem Heracleon exi- stimat Joannem respondere his qui a Pharisæis missı fuerant, quod ipse volebat, non ad id quod illi interrogaverant, non advertens se incusare prophetani inscitiæ, si aliud interrogatus, de re alia respondet : cavendum enim nobis est hoc, dum colloquimur, tanquam vitium. Contra, nos dicimus maxime appositam esse responsio- nem. Namque ad illud : « Quid ergo baptizas, si tu D non es ille Christus to?, quid aliud dici oportuit quam ostendere baptisma suum esse corporale ? • Ego » enim, inquit, e baptizo in aqua ''; » cum- que hoc respondisset ad illud : Quid ergo bapti- zas ? » ad alterum : Si tu non es ille Christus, laudes enarrat de præcipua ac præcedenti substan- tia Christi, nempe quod Christus tantum virium habet, ut invisibilis etiam sit divinitate sua, omni homini præsens, et per universum orbem extensus; quod declaratur per illud: ‹ In medio vestri stat • Matth. 1, 7. Matth. xi, 18. * Matth. xxi, 23. 1, 26, 27. Joan. 1, 25. ut ibid. 26. ibid. 24, 25. ibid. 26. • Joɛn. * Luc. XI, 15. 15. Απεκρίνατο αὐτοῖς ὁ Ἰωάννης λέγων Εγώ 15. Respondit illis Joannes, dicens: Ego qui- (37) Ἐξ οὐρανοῦ, ἤ. Deest in editione Huetii, sed restituitur ex codd. Bodleiano et Barberino.

Α τίας αὑτῶν· Οὔτε μέντοι Ματθαῖος τοὺς Φαρισαίους καὶ Σαδδουκαίους, πρὸς οὓς λέγεται, « Γεννήματα εχι δνῶν, » οὔτε Λουκᾶς τοὺς ὄχλους τὴν αὐτὴν ἐπίπληξιν ἀκούοντας εἰσάγουσι, ἐξομολογουμένους τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν. "Αξιον δὲ ἐπαπορῆσαι πῶς, πάσης τῆς Ίε- ροσολυμιτῶν πόλεως, καὶ πάσης τῆς Ἰουδαίας, καὶ πάσης τῆς περιχώρου τοῦ Ἰορδάνου βαπτιζομένων ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ὑπὸ Ἰωάννου, ὁ Σωτήρ φησιν· • Ελήλυθεν ὁ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής, μήτε ἐσθίων, μήτε πίνων, καὶ λέγετε· Δαιμόνιον ἔχει· ν καὶ πρὸς τοὺς πυθομένους· · Ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιεῖς; κ λέγει· « Κἀγὼ ἐρωτήσω ὑμᾶς ἕνα λόγον, ὃν ἐὰν εἴπητέ μοι, κἀγὼ ὑμῖν ἐρῶ, ἐν ποίᾳ ἐξουσίᾳ ταῦτα ποιῶν Τὸ βάπτισμα τὸ Ἰωάννου πόθεν ἦν; ἐξ οὐρανοῦ, * (57) ἐξ ἀνθρώπων; ὅτε καὶ διαλογιζόμενοί φασιν • Ἐὰν εἴπωμεν, ἐξ οὐρανοῦ, ἐρεῖ· Διὰ τί οὐκ ἐπι- στεύσατε αὐτῷ; » Λύεται δὲ τὸ ἀπορηθὲν οὕτως· Φα- ρισαῖοι, ὡς προτετηρήκαμεν, οἱ ἀκούσαντες, « Γεν νήματα ἐχιδνῶν, οὐ πεπιστευκότες αὐτῷ παραγίνονται ἐπὶ τὸ βάπτισμα, εἰκὸς, ὅτι τὸν ὄχλον φοβούμενοι, καὶ κατὰ τὴν πρὸς ἐκείνους ὑπόκρισιν ἀξιοῦντες λούσασθαι, ἵνα μὴ δοκοῖεν ἐναντιοῦσθαι τοῖς τοσού- τοις. Φρονοῦντες γοῦν αὐτὸν ἀπ᾿ ἀνθρώπων ἔχειν, καὶ οὐκ ἀπ᾿ οὐρανοῦ τὸ βαπτίζειν, διὰ τὸν ὄχλον, μήποτε λιθασθῶσιν, φοβοῦνται ὅπερ ὑπολαμβάνουσιν εἰπεῖν· ὥστε οὐκ ἐναντιοῦται ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρη- μένα πρὸς τοὺς Φαρισαίους, τοῖς ἀναγεγραμμένοις ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις περὶ τοῦ πλήθους τῶν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ βαπτισαμένων· τοῦ θράσους δὲ τῶν Φαρ:- σαίων ἦν δαιμόνιον ἔχειν λέγειν τὸν Ἰωάννην, καὶ ἐν Βεελζεβούλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων τὰς δυνά- μεις φάσκειν τὸν Ἰησοῦν πεποιηκέναι. βαπτίζω ἐν ὕδατι· μέσος δὲ ὑμῶν ἔστηκεν δν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. Αὐτός ἐστιν ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, οὗ οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος. Ὁ μὲν Ηρακλέων οίεται, ὅτι ἀπο κρίνεται ὁ Ἰωάννης τοῖς ἐκ τῶν Φαρισαίων πεμφθεί. σιν, οὐ πρὸς ὅ ἐκεῖνοι ἐπηρώτων, ἀλλ' ἡ αὐτὸς ἐδούς λετο, ἑαυτὸν λανθάνων, ὅτι κατηγορεῖ τοῦ προφήτου ἀμαθίας, εἶχε ἄλλο ερωτώμενος περὶ ἄλλου ἀπο- κρίνεται· χρὴ γὰρ καὶ τοῦτο φυλάττεσθαι ὡς ἐν κοινολογία ἁμάρτημα τυγχάνον. Ἡμεῖς δέ φα μεν, ὅτι μάλιστα πρὸς ἔπος ἐστὶν ἡ ἀπόκρισις. Πρὸς γὰρ τό· . Τί οὖν βαπτίζεις, εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστός; » τί ἄλλο ἐχρῆν εἰπεῖν, ἥ τε τὸ ἴδιον παρα· στῆναι βάπτισμα σωματικώτερον τυγχάνον· « Ἐγὼν γὰρ, φησίν, ο βαπτίζω ἐν ὕδατι·, καὶ τοῦτο εἰπὼν πρὸς τό· ο Τί οὖν βαπτίζεις; » πρὸς τὸ δεύτερον· • Εἰ σὺ οὐκ εἶ ὁ Χριστὸς, ο δοξολογίαν περὶ τῆς προηγουμένης ουσίας Χριστοῦ διηγεῖται, ὅτι δύναμιν τοσαύτην ἔχει, ὡς καὶ ἀόρατος εἶναι τῇ θειότητι αὑτ τοῦ, παρὼν παντὶ ἀνθρώπῳ, παντὶ δὲ καὶ ὅλῳ τῷ κόσμῳ συμπαρεκτεινόμενος· ὅπερ δηλοῦται διὰ τοῦ· • Μέσος ὑμῶν ἕστηκε. » Καὶ ἐπεὶ οὐδὲν οἱ προσδο * * ORIGENIS B regio, et llierosolymitæ omnes, et baptizabantur ab ipso in Jordane fluvio, confitentes peccata sua. › Cateruni neque Matthaus Pharismos et Sadducæos, quibus dicitur: • Progenies viperarum *, » neque Lucas turbas eamdem increpationem audisse indu- cunt confitentes peccata sua. Illud vero dubitatione dignum est, quomodo, cum tota Hierosolymitarumn urbs, et tota Judæa, et tota regio Jordani finitima baptizarentur in Jordane a Joanne, Servator dicat: • Venit Joannes Baptista neque manducaus, neque bibens, et dicitis: Demonium habet *;, et inter- rogantibus : e In qua potestate haec facis ? » di- cit: • Interrogabo et ego vos unum verbum ; quod si dixeritis mihi, dicam etiam ego vobis, in qua potestate hæc facio. Baptismus Joannis unde erat ? e coelo an ex hominibus ? » quando et disce- ptantes inquiunt : ‹ Si dixerimus, e cœlo, dicet : Quare non credidistis illi 7? › Sed solvitur hunc in modum dubitatio : Pharisæi, ut antea observavi- mus, qui audierant, Progenies viperarum, nec illi crediderant, accedunt ad baptismum, timentes, uti probabile est, turbain, atque propter illos simu late volentes lavari, ne tot hominibus adversari viderentur. Sentientes igitur ipsum ab hominibus, non e caelo habere baptismum, timent quod suspi- cantur dicere, ne forte lapidentur a turba. Quare quæ Servator Pharisæis locutus est, contraria nou sunt his quæ scripta fuerunt in Evangeliis de mul- titudine corum qui apud Joannem baptizati fuerunt, cum alioqui temeritatis Pharisæorum fuerit dicere Joannem habere dæmonium, et Jesum in Beelzebul dæmoniorum principe virtutes edidisse *. C dem baptizo vos in aqua: in medio autem vestri stat, quem vos nescitis. Ipse est, qui post me ven- turus est, cujus non sum dignus ut solvam ejus corrigiam calceamenti '. Equidem Heracleon exi- stimat Joannem respondere his qui a Pharisæis missı fuerant, quod ipse volebat, non ad id quod illi interrogaverant, non advertens se incusare prophetani inscitiæ, si aliud interrogatus, de re alia respondet : cavendum enim nobis est hoc, dum colloquimur, tanquam vitium. Contra, nos dicimus maxime appositam esse responsio- nem. Namque ad illud : « Quid ergo baptizas, si tu D non es ille Christus to?, quid aliud dici oportuit quam ostendere baptisma suum esse corporale ? • Ego » enim, inquit, e baptizo in aqua ''; » cum- que hoc respondisset ad illud : Quid ergo bapti- zas ? » ad alterum : Si tu non es ille Christus, laudes enarrat de præcipua ac præcedenti substan- tia Christi, nempe quod Christus tantum virium habet, ut invisibilis etiam sit divinitate sua, omni homini præsens, et per universum orbem extensus; quod declaratur per illud: ‹ In medio vestri stat • Matth. 1, 7. Matth. xi, 18. * Matth. xxi, 23. 1, 26, 27. Joan. 1, 25. ut ibid. 26. ibid. 24, 25. ibid. 26. • Joɛn. * Luc. XI, 15. 15. Απεκρίνατο αὐτοῖς ὁ Ἰωάννης λέγων Εγώ 15. Respondit illis Joannes, dicens: Ego qui- (37) Ἐξ οὐρανοῦ, ἤ. Deest in editione Huetii, sed restituitur ex codd. Bodleiano et Barberino.

χῶντες Χριστοῦ ἐπιδημίαν Φαρισαῖοι τηλικοῦτον Εt περὶ αὐτοῦ ἑώρων, ἄνθρωπον τέλειον ἅγιον μόνον ὑπολαμβάνοντες αὐτὸν εἶναι, ἐμμελῶς ἐλέγχει την περὶ τῆς ὑπεροχῆς αὐτοῦ Φαρισαίων ἄγνοιαν, προστι θεὶς τῷ· ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκε, ν τὸ . Ον ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. » Καὶ ἵνα μή τις υπολάβῃ ἕτερον εἶναι τὸν ἀότ ρατον καὶ διήκοντα ἐπὶ πάντα ἄνθρωπον, ἢ καὶ ἐπὶ ὅλον τὸν κόσμον, παρὰ τὸν ἐνανθρωπήσαντα, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὀφθέντα, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστρα- φέντα, συνάπτει τῷ· ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκεν, ἂν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ο τό· Ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, ο τουτέστι μετ' ἐμὲ φανερωθησόμενος· οὗ καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν ὑπεροχήν συνιεὶς παρὰ τὴν ἑαυτοῦ φύπν, ἀμφιβαλλομένην ὑπό τινων, μήποτ᾽ ἄρ᾽ αὐτ τὰς εἴη Χριστός, ὅσον ἀπολείπεται τῆς τοῦ Χριστοῦ μεγαλειότητος παραστῆσαι βουλόμενος, ἵνα μή τις εἰς αὐτὸν λογίσηται ὑπὲρ βλέπει, ἢ ἀκούει ἐξ αὐ του, λέγει καὶ τό· . Οὗ οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος, ο αινιττόμενος τὸ οὐχ ἱκανὸς εἶναι τὸν περὶ τῆς ἐνσωματώσεως αὐτοῦ λόγον (οἱονεὶ δεδεμένον, καὶ κερυμμένον τοῖς μὴ νοοῦσι), λῦσαι καὶ σαφηνίσαι, ὥστε ἄξιόν τι τῆς του ταύτης ἐπιδημίας εἰς οὕτω βραχύτητα συνεσταλμένης εἰπεῖν. ο βαπτίζω ἐν ὕδατι, ο τὰς ὁμοίας τῶν Εὐαγγελιστών παραθέσθαι περὶ τούτου λέξεις, καὶ συγκρῖναι τῇ σ προκειμένῃ. Φησὶ τοίνυν ὁ Ματθαῖος, ἰδὼν πολλούς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων, ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα (μετὰ τὰ ἐπιπληκτικὰ περὶ ὧν ἐξετάσα μεν,) « Ἐγὼ μὲν ὑμᾶς ἐν ὕδατι βαπτίζω εἰς μετά- καν ὁ δὲ ὀπίσω μου ερχόμενος ἰσχυρότερός μου ἐπὶν, οὗ εὐκ εἰμὶ ἱκανὸς τὰ ὑποδήματα βαστάσαι· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί·ο σύμφωνον τῷ κατὰ Ἰωάννην λόγῳ, τὴν ὁμολογίαν τοῦ ἐν ὕδατι βαπτίσματος πρὸς τοὺς πεμφθέντας ἐκ Φαρισαίων λέγοντι. Ο δὲ Μάρκος, « Εκήρυσσε, φησίν, Ἰωάννης« λέγων· Ερχεται ὁ ἰσχυρότερός μου ὀπίσω, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς κύψας λύσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐβάπτισα ὑμᾶς ὕδατι, αὐτὸς δὲ βαπτίσει (38) ὑμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ πρὸς πλείονας καὶ πάντας τοὺς ἀκούοντας διδάσκων ταῦτα κεκηρύχθαι. Ὁ δὲ Λουκᾶς φησιν, ὅτι, προσδοκῶντος τοῦ λαοῦ, καὶ διαλογιζομένων πάντων ἐν ταῖς καρ- δίαις αὐτῶν περὶ τοῦ Ἰωάννου, μήποτε αὐτὸς εἴη ὁ Χριστός, ἀπεκρίνατο λέγων πᾶσιν ὁ Ἰωάννης· Ἐγὼ μὲν υδατι βαπτίζω ὑμᾶς· ἔρχεται δὲ ὁ ἰσχυρότερός μεων, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑπο- δημάτων αὐτοῦ· Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. ρων, φέρε κατὰ τὸ δυνατὸν ἴδωμεν ἰδίᾳ τὸν νοῦν ἑκά COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A ille, quein vos nescitis '. .] quoniam nihil tale B exspectantes Christi adventum Pharisei de ipso videbant, tantum suspicantes euun esse hominem sanctum, concinne redarguit Pharisæorum igno- rantiam, qui ipsius excellentiam ignorabant, adji- ciens : « Quem vos nescius, illis verbis : c lut me- dio vestri stat. » Et ne quis suspicetur eum qui sit invisibilis, quique penetret ad omnem hominem et ad totum mundum, diversum esse ab eo qui huma- nam sumpsit carnem, et ‹ super terram est visus, et cum hominibus est conversatus 13, conjungit illis verbis : c in medio vestri slut, quem vos nesci- tis ; » illud : c Qui post me venturus est ", » hoc est, qui post nie manifestandus est. Cujus cum ex- cedente et exsuperante excellentia intellexisset Joannes suam ipsius naturam superari, ob quam ambigebaut nonnulli an ipse esset Christus, osten- dere volens quanto inferior esset Christi magnitu- dine, ne quis de se cogitaret aliquid supra id quod videt aut audit a semetipso, dicit etiam illud : ‹ Cujus non sum ego dignus ut solvam ejus corri- giam calceamenti 15, illud innuens se minine ido- neum esse qui de ipsius Christi incorporatione ra- tionem (quæ veluti ligata est et occultata non in- telligentibus) solvat explicetque, dignum aliquid dicendo de tanto adventu in tantam brevitatem contracto. C inquirentibus nobis illud : e Ego in aqua baptizo 1, addere, si quid simile de hoc dixerint evangelista, D "Joan. 1, 26. 1ª Baruc. 111, 38. Joan. 1, * Luc. 111, 16. et cum re qua de agitur conferre. Itaque Matthæus inquit, cum conspexisset multos ex Pharisæis et ex Sadducæis venientes ad baptismum (post verba increpatoria, de quibus inquisivimus) : « Ego qui- dem vos in aqua baptizo ad resipiscentiam : at ille, qui post me venturus est, potentior me est, cujus non sum idoneus, ut calceamenta portem: ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni ' ; » cum ser- mone Joannis conveniens narrante confessionem baptismi in aqua ad eos qui missi fuerant ex Pha- risæis. At Marcus : « Prædicabat, sinquit, Joannes dicens : Venit, qui fortior est me, post me, cujus non sum idoneus, ut procumbens solvam corrigiam calceamentorum ejus. Ego quidem ba- plizo vos aqua, ille vero baptizabit vos in Spiritu ; þad complures, et omnes audientes docens hæc prædicata fuisse. Rursum Lucas inquit, quod exspectante populo, et cogitantibus omnibus in cor- dibus suis de Joanne, an ipse esset Christus, re- sponderit Joannes dicens universis : « Ego quidem aqua baptizo vos; sed veniet, qui potentior est nie, cujus non sum idoneus solvere corrigiam cal- ceamentorum ejus. Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni ". sancto milia verba, age, videamus pro virili seorsuin ibid. 26. Matth. 11, 11. Marc. 1, 6-8. ibid. 16. Οὐκ ἄκαιρον δὲ ἐξετάζουσιν ἡμῖν τό· Ἐγὼ 16. Verum enimvero haud importunum fuerit 17. Έχοντες τοίνυν τὰς ὁμοίας λέξεις τῶν τεσσά- 17. Tenentes igitur quatuor evangelistarum si (33) Βαπτίσει. Sic codex Bodleianus ; editio fluctii βαπτίζει.

χῶντες Χριστοῦ ἐπιδημίαν Φαρισαῖοι τηλικοῦτον Εt περὶ αὐτοῦ ἑώρων, ἄνθρωπον τέλειον ἅγιον μόνον ὑπολαμβάνοντες αὐτὸν εἶναι, ἐμμελῶς ἐλέγχει την περὶ τῆς ὑπεροχῆς αὐτοῦ Φαρισαίων ἄγνοιαν, προστι θεὶς τῷ· ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκε, ν τὸ . Ον ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. » Καὶ ἵνα μή τις υπολάβῃ ἕτερον εἶναι τὸν ἀότ ρατον καὶ διήκοντα ἐπὶ πάντα ἄνθρωπον, ἢ καὶ ἐπὶ ὅλον τὸν κόσμον, παρὰ τὸν ἐνανθρωπήσαντα, καὶ ἐπὶ τῆς γῆς ὀφθέντα, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συναναστρα- φέντα, συνάπτει τῷ· ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκεν, ἂν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ο τό· Ὁ ὀπίσω μου ἐρχόμενος, ο τουτέστι μετ' ἐμὲ φανερωθησόμενος· οὗ καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν ὑπεροχήν συνιεὶς παρὰ τὴν ἑαυτοῦ φύπν, ἀμφιβαλλομένην ὑπό τινων, μήποτ᾽ ἄρ᾽ αὐτ τὰς εἴη Χριστός, ὅσον ἀπολείπεται τῆς τοῦ Χριστοῦ μεγαλειότητος παραστῆσαι βουλόμενος, ἵνα μή τις εἰς αὐτὸν λογίσηται ὑπὲρ βλέπει, ἢ ἀκούει ἐξ αὐ του, λέγει καὶ τό· . Οὗ οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος, ο αινιττόμενος τὸ οὐχ ἱκανὸς εἶναι τὸν περὶ τῆς ἐνσωματώσεως αὐτοῦ λόγον (οἱονεὶ δεδεμένον, καὶ κερυμμένον τοῖς μὴ νοοῦσι), λῦσαι καὶ σαφηνίσαι, ὥστε ἄξιόν τι τῆς του ταύτης ἐπιδημίας εἰς οὕτω βραχύτητα συνεσταλμένης εἰπεῖν. ο βαπτίζω ἐν ὕδατι, ο τὰς ὁμοίας τῶν Εὐαγγελιστών παραθέσθαι περὶ τούτου λέξεις, καὶ συγκρῖναι τῇ σ προκειμένῃ. Φησὶ τοίνυν ὁ Ματθαῖος, ἰδὼν πολλούς τῶν Φαρισαίων καὶ Σαδδουκαίων, ἐρχομένους ἐπὶ τὸ βάπτισμα (μετὰ τὰ ἐπιπληκτικὰ περὶ ὧν ἐξετάσα μεν,) « Ἐγὼ μὲν ὑμᾶς ἐν ὕδατι βαπτίζω εἰς μετά- καν ὁ δὲ ὀπίσω μου ερχόμενος ἰσχυρότερός μου ἐπὶν, οὗ εὐκ εἰμὶ ἱκανὸς τὰ ὑποδήματα βαστάσαι· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί·ο σύμφωνον τῷ κατὰ Ἰωάννην λόγῳ, τὴν ὁμολογίαν τοῦ ἐν ὕδατι βαπτίσματος πρὸς τοὺς πεμφθέντας ἐκ Φαρισαίων λέγοντι. Ο δὲ Μάρκος, « Εκήρυσσε, φησίν, Ἰωάννης« λέγων· Ερχεται ὁ ἰσχυρότερός μου ὀπίσω, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς κύψας λύσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων αὐτοῦ. Ἐγὼ ἐβάπτισα ὑμᾶς ὕδατι, αὐτὸς δὲ βαπτίσει (38) ὑμᾶς ἐν Πνεύματι ἁγίῳ πρὸς πλείονας καὶ πάντας τοὺς ἀκούοντας διδάσκων ταῦτα κεκηρύχθαι. Ὁ δὲ Λουκᾶς φησιν, ὅτι, προσδοκῶντος τοῦ λαοῦ, καὶ διαλογιζομένων πάντων ἐν ταῖς καρ- δίαις αὐτῶν περὶ τοῦ Ἰωάννου, μήποτε αὐτὸς εἴη ὁ Χριστός, ἀπεκρίνατο λέγων πᾶσιν ὁ Ἰωάννης· Ἐγὼ μὲν υδατι βαπτίζω ὑμᾶς· ἔρχεται δὲ ὁ ἰσχυρότερός μεων, οὗ οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς λῦσαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑπο- δημάτων αὐτοῦ· Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί. ρων, φέρε κατὰ τὸ δυνατὸν ἴδωμεν ἰδίᾳ τὸν νοῦν ἑκά COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A ille, quein vos nescitis '. .] quoniam nihil tale B exspectantes Christi adventum Pharisei de ipso videbant, tantum suspicantes euun esse hominem sanctum, concinne redarguit Pharisæorum igno- rantiam, qui ipsius excellentiam ignorabant, adji- ciens : « Quem vos nescius, illis verbis : c lut me- dio vestri stat. » Et ne quis suspicetur eum qui sit invisibilis, quique penetret ad omnem hominem et ad totum mundum, diversum esse ab eo qui huma- nam sumpsit carnem, et ‹ super terram est visus, et cum hominibus est conversatus 13, conjungit illis verbis : c in medio vestri slut, quem vos nesci- tis ; » illud : c Qui post me venturus est ", » hoc est, qui post nie manifestandus est. Cujus cum ex- cedente et exsuperante excellentia intellexisset Joannes suam ipsius naturam superari, ob quam ambigebaut nonnulli an ipse esset Christus, osten- dere volens quanto inferior esset Christi magnitu- dine, ne quis de se cogitaret aliquid supra id quod videt aut audit a semetipso, dicit etiam illud : ‹ Cujus non sum ego dignus ut solvam ejus corri- giam calceamenti 15, illud innuens se minine ido- neum esse qui de ipsius Christi incorporatione ra- tionem (quæ veluti ligata est et occultata non in- telligentibus) solvat explicetque, dignum aliquid dicendo de tanto adventu in tantam brevitatem contracto. C inquirentibus nobis illud : e Ego in aqua baptizo 1, addere, si quid simile de hoc dixerint evangelista, D "Joan. 1, 26. 1ª Baruc. 111, 38. Joan. 1, * Luc. 111, 16. et cum re qua de agitur conferre. Itaque Matthæus inquit, cum conspexisset multos ex Pharisæis et ex Sadducæis venientes ad baptismum (post verba increpatoria, de quibus inquisivimus) : « Ego qui- dem vos in aqua baptizo ad resipiscentiam : at ille, qui post me venturus est, potentior me est, cujus non sum idoneus, ut calceamenta portem: ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni ' ; » cum ser- mone Joannis conveniens narrante confessionem baptismi in aqua ad eos qui missi fuerant ex Pha- risæis. At Marcus : « Prædicabat, sinquit, Joannes dicens : Venit, qui fortior est me, post me, cujus non sum idoneus, ut procumbens solvam corrigiam calceamentorum ejus. Ego quidem ba- plizo vos aqua, ille vero baptizabit vos in Spiritu ; þad complures, et omnes audientes docens hæc prædicata fuisse. Rursum Lucas inquit, quod exspectante populo, et cogitantibus omnibus in cor- dibus suis de Joanne, an ipse esset Christus, re- sponderit Joannes dicens universis : « Ego quidem aqua baptizo vos; sed veniet, qui potentior est nie, cujus non sum idoneus solvere corrigiam cal- ceamentorum ejus. Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni ". sancto milia verba, age, videamus pro virili seorsuin ibid. 26. Matth. 11, 11. Marc. 1, 6-8. ibid. 16. Οὐκ ἄκαιρον δὲ ἐξετάζουσιν ἡμῖν τό· Ἐγὼ 16. Verum enimvero haud importunum fuerit 17. Έχοντες τοίνυν τὰς ὁμοίας λέξεις τῶν τεσσά- 17. Tenentes igitur quatuor evangelistarum si (33) Βαπτίσει. Sic codex Bodleianus ; editio fluctii βαπτίζει.

στῆς καὶ τὰς διαφοράς, ἀρξάμενοι ἀπὸ τοῦ Ματ- θαίου, ὃς καὶ παραδέδοται πρῶτος (39) τῶν λοιπῶν τοῖς Εβραίοις ἐκδεδωκέναι τὸ Εὐαγγέλιον, τοῖς ἐκ περιτομῆς πιστεύουσιν· . Ἐγὼ μὲν, φησὶν, ὑμᾶς ἐν ὕδατι (40) βαπτίζω εἰς μετάνοιαν, ο οἱονεὶ καθαίρων, καὶ ἀποτρεπόμενος ἀπὸ τῶν χειρόνων, καὶ ἐπὶ μετά νοιαν παρακαλῶν· ἑτοιμάσαι γὰρ Κυρίῳ λαόν κατε- σκευασμένον ἐγὼ ἐλήλυθα, καὶ χώραν διὰ τοῦ βαπτί σματος τῆς μετανοίας εὐτρεπίσαι τῷ μετ' ἐμὲ ἥξον τι, καὶ διὰ τοῦτο ἰσχυρότερον πολλῷ τῆς ἐμῆς δυνά μεως, καὶ κρεῖττον ὑμᾶς ὠφελήσοντι· οὐ σωματικὴν γὰρ τὸ ἐκείνου βάπτισμα, τὸν μετανοοῦντα πληροῦν της ἁγίου Πνεύματος, καὶ θειοτέρου πυρὸς πᾶν ὑλι κὸν ἀφανίζοντος, καὶ πᾶν γεῶδες ἐξαναλίσκοντος, οὐ μόνον ἀπὸ τοῦ χωρήσαντος αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ τῶν ἐχόντων ἀκούοντος. Τοσοῦτον δέ ἐστιν ἐμοὶ Ισχυρότερος ὁ μετ' ἐμὲ ἐρχόμενος (41), ὡς μηδὲ τὰ τῆς περιβολῆς τῶν περὶ αὐτὸν δυνάμεων ἐσχάτων, οὐχὶ γυμνῶν ἐκκειμένων, ὥστε καὶ τοὺς τυχόντας νοεῖν αὐτὰ δύνασθαι, ικανόν με τυγχάνειν βαστάσαι, μηδὲ ταῦτα ὑπομένοντας φέρειν. Οὐκ οἶδα δὴ ὁπότε- ρον εἴπω, πότερον τὴν πολλήν μου ἀσθένειαν, τὰ εὐ- τελῆ τοῦ Χριστοῦ συγκρίσει τῶν περὶ ἑαυτὸν μειζό νων φέρειν μὴ δυναμένην, ἢ διὰ τὴν ἐκείνου ὑπερ- βάλλουσαν καὶ μείζονα παντὸς τοῦ κόσμου θειότητα εἴτε ἐγὼ ὁ τηλικαύτην χωρήσας χάριν, ὡς καὶ προ- φητείας ἠξιῶσθαί με, προλεγούσης τὰ περὶ τῆς εἰς τὸν βίον τῶν ἀνθρώπων ἐπιδημίας μου, ἐν τῷ · « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, καί Ἰδοὺ ἐγὼ ἀπὸ στέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου σου· » Εγώ, οὗ τὴν γένεσιν Γαβριὴλ ὁ παρεστηκὼς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ παραδόξως εὐηγγελίσατο ἐν γήρᾳ γεγενημένῳ τῷ Πατρί μου· Ἐγώ, ἐφ' οὗ τῷ ὀνόματι Ζαχαρίας ἅμα ἀπέλαβε τὴν φωνὴν, καὶ τὸ προφητεύειν δι' αὐτ τῆς· Ἐγὼ, ὁ ὑπὸ τοῦ Κυρίου μου μαρτυρούμενος, ὡς ἄρα μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν ἐμοῦ οὐδεὶς τυγ χάνει, οὐδὲ τὰ ὑποδήματα βαστάσαι ικανός(42) εἰμι. Εἰ δὲ μὴ τὰ ὑποδήματα, τί λεκτέον περὶ τῶν ἐνδυμάτων αὐτοῦ ; Τίς οὗτος (45) ὃς ὁλόκληρον αὐτοῦ τὸ ἱμάτιον τηρῆσαι δυνήσεται ; Τίς, ὃς νοήσει τὸν ἐκ τῶν ἄνωθεν χιτῶνα ἄῤῥαφον διὰ τὸ δι᾿ ὅλου ὑφαντὸν τυγχάνειν καταλαβεῖν ὅν ἔχει λόγον ; Παρατηρητέον δὲ, ὅτι τῶν τεσσάρων εἰρηκότων τὸ (44) ἐν ὕδατι ὁμολογεῖν Ἰωάννην έληλυθέναι βαπτίζειν, μόνος Ματθαῖος τούτῳ προσέ θηκε τὸ « εἰς μετάνοιαν, διδάσκων τὸ ἀπὸ τοῦ βι· " πτίσματος ὠφέλειαν ἔχεσθαι τῆς προαιρέσεως τοῦ μα πτιζομένου, τῷ μετανοοῦντι μὲν ἐγγινομένην, (45) την δὲ μὴ μετανοοῦντι προσιόντι εἰς κρίμα χαλεπώτερον ἐσομένην. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι, ὥσπερ αἱ κατὰ τὰς γεγενημένας ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος θεραπείας τεράστιο: Β τις, 11. μετερχόμενος. εἰμί, Εἰ μὴ γὰρ τὰ, ὁ ὁλόκληρον. ἐνδύματι. μὴ οὕτω δὲ προσιέντι. ORIGENIS A Luc. 1, 7, et seq. Luc. 1, 63, 64, et seq. uniuscujusque verhi sensum et differentias, initio sumpto a Matthæo, qui primus caeterorum traditur Evangelium tradidisse Hebræis qui ex circumcisio- me crediderant : «Ego vos, inquit, in aqua ba- ptizo ad resipiscentiam,» veluti purgans et deter- rens a rebus malis, et ad resipiscentiam invitans : ut præparem enim populum instructum ego veni ; et ad praeparandum locum resipiscenti per bapli- şmum post me venturo, qui hac etiam ratione longe potentius præstantiusque quam mea sit potentia, vobis adjumento futurus est. Siquidem illius bap- tisnius non est corporalis, cum resipiscentem re- pleat Spiritus sanctus igne diviniori, quidquid vel materiale vel terrenum fuerit demoliente et consu- mente. Et hoc non tantum in eo qui ipsum admi- serit, sed etiam in eo qui audierit ipsum habentes. Tanto autem est me fortior, qui post me venturus est, ut ne ea quidem qua ad amictum spectant extremarum potentiarum quæ sunt circa ipsum, portare, vel qui ea sustinent, ferre sim idoneus : cum non ita nuda prostent, ut ea obvii quique in- telligere possint. Igitur non novi utrum prius di- cam, meamne multam imbecillitatem, quæ ne vilia quidem Christi (magnarum rerum circa ipsum exsi- stentium comparatione) ferre queat, an divinita- tem illius eminentem et toto mundo majorem, quandoquidem ego, qui tantam accepi gratiam ut prophetia dignus habitus fuerim, quæ meum adven- tum ad vitam hominum prædiceret, illis verbis : • Ego vox clamantis in deserto ; » et : . Ecce ego mitto nuntium meum ante faciem tuam ss : » Ego, G cujus ortum Gabriel astans coram altari admirabi- liter annuntiavit, patre mico in senectute exsistente; ego, ad cujus nomen Zacharias mox vocem recepit, atque etiam prophetandi munus per ipsam "; ego, de quo Dominus testificatus est ", neminem inter natos mulierum me majorem exsi- stere; neque calceamenta ejus idoneus sum por- tare. Quod si non calceamenta, quid dicendum de vestimentis ejus? Quis tantus qui totain illius ve- stem custodire queat ? Quis est qui cogitaturus sit se comprehensurum rationem eam quain habet tu- nica a summo inconsutilis s, quia sit per totum contexta ? Illud vero observandum quod, quatuor Evangelistis dicentibus Joannem fateri se advenisse all baptizandum in aqua, solus Matthaeus huic rei addiderit ", e ad resipiscentiam, nimirum docens utilitatem futuram baptismalis ei qui ex proposito baptizaretur, quæ ad resipiscentem perveniens, ei qui accederet non resipiscens, asperius judicium 17. Malach. !!!, 1. Isa. XL, 3. Luc. 1, n D Matth. xi, 11. Joall. XIX, 23. Matth. Hist. lib. ut, c. 24, et lib. vi, c. 25; Chrysosto- mas, homil. in Matth. no. (40)) 'Er i̇datı. Restituitur e codice Bodleia- editio Huelii, Ei deest et mox legitur etc. Coles Bodleianus lectionem nostri textus repræsentat, gins, male, perper.. Bodleianus; Regius, (39) Ὃς καὶ παραδέδοται πρῶτος, etc. Eusebius, (41) Μετ' ἐμὲ ἐρχόμενος. Sic cod. Bodleianus ; (42) Εἰμί. Εἰ δὲ μὴ τὰ, etc. In editione luctii (43) Ὃς ὁλόκληρον. Sic codex Bodleianus ; Re- (41) Ἐν ὕδατι. Sic codex Bodleianus, Regius (45) Τῷ δὲ μὴ μετανοοῦντι προσιόντι. Ιta codes

στῆς καὶ τὰς διαφοράς, ἀρξάμενοι ἀπὸ τοῦ Ματ- θαίου, ὃς καὶ παραδέδοται πρῶτος (39) τῶν λοιπῶν τοῖς Εβραίοις ἐκδεδωκέναι τὸ Εὐαγγέλιον, τοῖς ἐκ περιτομῆς πιστεύουσιν· . Ἐγὼ μὲν, φησὶν, ὑμᾶς ἐν ὕδατι (40) βαπτίζω εἰς μετάνοιαν, ο οἱονεὶ καθαίρων, καὶ ἀποτρεπόμενος ἀπὸ τῶν χειρόνων, καὶ ἐπὶ μετά νοιαν παρακαλῶν· ἑτοιμάσαι γὰρ Κυρίῳ λαόν κατε- σκευασμένον ἐγὼ ἐλήλυθα, καὶ χώραν διὰ τοῦ βαπτί σματος τῆς μετανοίας εὐτρεπίσαι τῷ μετ' ἐμὲ ἥξον τι, καὶ διὰ τοῦτο ἰσχυρότερον πολλῷ τῆς ἐμῆς δυνά μεως, καὶ κρεῖττον ὑμᾶς ὠφελήσοντι· οὐ σωματικὴν γὰρ τὸ ἐκείνου βάπτισμα, τὸν μετανοοῦντα πληροῦν της ἁγίου Πνεύματος, καὶ θειοτέρου πυρὸς πᾶν ὑλι κὸν ἀφανίζοντος, καὶ πᾶν γεῶδες ἐξαναλίσκοντος, οὐ μόνον ἀπὸ τοῦ χωρήσαντος αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ τῶν ἐχόντων ἀκούοντος. Τοσοῦτον δέ ἐστιν ἐμοὶ Ισχυρότερος ὁ μετ' ἐμὲ ἐρχόμενος (41), ὡς μηδὲ τὰ τῆς περιβολῆς τῶν περὶ αὐτὸν δυνάμεων ἐσχάτων, οὐχὶ γυμνῶν ἐκκειμένων, ὥστε καὶ τοὺς τυχόντας νοεῖν αὐτὰ δύνασθαι, ικανόν με τυγχάνειν βαστάσαι, μηδὲ ταῦτα ὑπομένοντας φέρειν. Οὐκ οἶδα δὴ ὁπότε- ρον εἴπω, πότερον τὴν πολλήν μου ἀσθένειαν, τὰ εὐ- τελῆ τοῦ Χριστοῦ συγκρίσει τῶν περὶ ἑαυτὸν μειζό νων φέρειν μὴ δυναμένην, ἢ διὰ τὴν ἐκείνου ὑπερ- βάλλουσαν καὶ μείζονα παντὸς τοῦ κόσμου θειότητα εἴτε ἐγὼ ὁ τηλικαύτην χωρήσας χάριν, ὡς καὶ προ- φητείας ἠξιῶσθαί με, προλεγούσης τὰ περὶ τῆς εἰς τὸν βίον τῶν ἀνθρώπων ἐπιδημίας μου, ἐν τῷ · « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, καί Ἰδοὺ ἐγὼ ἀπὸ στέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου σου· » Εγώ, οὗ τὴν γένεσιν Γαβριὴλ ὁ παρεστηκὼς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ παραδόξως εὐηγγελίσατο ἐν γήρᾳ γεγενημένῳ τῷ Πατρί μου· Ἐγώ, ἐφ' οὗ τῷ ὀνόματι Ζαχαρίας ἅμα ἀπέλαβε τὴν φωνὴν, καὶ τὸ προφητεύειν δι' αὐτ τῆς· Ἐγὼ, ὁ ὑπὸ τοῦ Κυρίου μου μαρτυρούμενος, ὡς ἄρα μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν ἐμοῦ οὐδεὶς τυγ χάνει, οὐδὲ τὰ ὑποδήματα βαστάσαι ικανός(42) εἰμι. Εἰ δὲ μὴ τὰ ὑποδήματα, τί λεκτέον περὶ τῶν ἐνδυμάτων αὐτοῦ ; Τίς οὗτος (45) ὃς ὁλόκληρον αὐτοῦ τὸ ἱμάτιον τηρῆσαι δυνήσεται ; Τίς, ὃς νοήσει τὸν ἐκ τῶν ἄνωθεν χιτῶνα ἄῤῥαφον διὰ τὸ δι᾿ ὅλου ὑφαντὸν τυγχάνειν καταλαβεῖν ὅν ἔχει λόγον ; Παρατηρητέον δὲ, ὅτι τῶν τεσσάρων εἰρηκότων τὸ (44) ἐν ὕδατι ὁμολογεῖν Ἰωάννην έληλυθέναι βαπτίζειν, μόνος Ματθαῖος τούτῳ προσέ θηκε τὸ « εἰς μετάνοιαν, διδάσκων τὸ ἀπὸ τοῦ βι· " πτίσματος ὠφέλειαν ἔχεσθαι τῆς προαιρέσεως τοῦ μα πτιζομένου, τῷ μετανοοῦντι μὲν ἐγγινομένην, (45) την δὲ μὴ μετανοοῦντι προσιόντι εἰς κρίμα χαλεπώτερον ἐσομένην. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι, ὥσπερ αἱ κατὰ τὰς γεγενημένας ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος θεραπείας τεράστιο: Β τις, 11. μετερχόμενος. εἰμί, Εἰ μὴ γὰρ τὰ, ὁ ὁλόκληρον. ἐνδύματι. μὴ οὕτω δὲ προσιέντι. ORIGENIS A Luc. 1, 7, et seq. Luc. 1, 63, 64, et seq. uniuscujusque verhi sensum et differentias, initio sumpto a Matthæo, qui primus caeterorum traditur Evangelium tradidisse Hebræis qui ex circumcisio- me crediderant : «Ego vos, inquit, in aqua ba- ptizo ad resipiscentiam,» veluti purgans et deter- rens a rebus malis, et ad resipiscentiam invitans : ut præparem enim populum instructum ego veni ; et ad praeparandum locum resipiscenti per bapli- şmum post me venturo, qui hac etiam ratione longe potentius præstantiusque quam mea sit potentia, vobis adjumento futurus est. Siquidem illius bap- tisnius non est corporalis, cum resipiscentem re- pleat Spiritus sanctus igne diviniori, quidquid vel materiale vel terrenum fuerit demoliente et consu- mente. Et hoc non tantum in eo qui ipsum admi- serit, sed etiam in eo qui audierit ipsum habentes. Tanto autem est me fortior, qui post me venturus est, ut ne ea quidem qua ad amictum spectant extremarum potentiarum quæ sunt circa ipsum, portare, vel qui ea sustinent, ferre sim idoneus : cum non ita nuda prostent, ut ea obvii quique in- telligere possint. Igitur non novi utrum prius di- cam, meamne multam imbecillitatem, quæ ne vilia quidem Christi (magnarum rerum circa ipsum exsi- stentium comparatione) ferre queat, an divinita- tem illius eminentem et toto mundo majorem, quandoquidem ego, qui tantam accepi gratiam ut prophetia dignus habitus fuerim, quæ meum adven- tum ad vitam hominum prædiceret, illis verbis : • Ego vox clamantis in deserto ; » et : . Ecce ego mitto nuntium meum ante faciem tuam ss : » Ego, G cujus ortum Gabriel astans coram altari admirabi- liter annuntiavit, patre mico in senectute exsistente; ego, ad cujus nomen Zacharias mox vocem recepit, atque etiam prophetandi munus per ipsam "; ego, de quo Dominus testificatus est ", neminem inter natos mulierum me majorem exsi- stere; neque calceamenta ejus idoneus sum por- tare. Quod si non calceamenta, quid dicendum de vestimentis ejus? Quis tantus qui totain illius ve- stem custodire queat ? Quis est qui cogitaturus sit se comprehensurum rationem eam quain habet tu- nica a summo inconsutilis s, quia sit per totum contexta ? Illud vero observandum quod, quatuor Evangelistis dicentibus Joannem fateri se advenisse all baptizandum in aqua, solus Matthaeus huic rei addiderit ", e ad resipiscentiam, nimirum docens utilitatem futuram baptismalis ei qui ex proposito baptizaretur, quæ ad resipiscentem perveniens, ei qui accederet non resipiscens, asperius judicium 17. Malach. !!!, 1. Isa. XL, 3. Luc. 1, n D Matth. xi, 11. Joall. XIX, 23. Matth. Hist. lib. ut, c. 24, et lib. vi, c. 25; Chrysosto- mas, homil. in Matth. no. (40)) 'Er i̇datı. Restituitur e codice Bodleia- editio Huelii, Ei deest et mox legitur etc. Coles Bodleianus lectionem nostri textus repræsentat, gins, male, perper.. Bodleianus; Regius, (39) Ὃς καὶ παραδέδοται πρῶτος, etc. Eusebius, (41) Μετ' ἐμὲ ἐρχόμενος. Sic cod. Bodleianus ; (42) Εἰμί. Εἰ δὲ μὴ τὰ, etc. In editione luctii (43) Ὃς ὁλόκληρον. Sic codex Bodleianus ; Re- (41) Ἐν ὕδατι. Sic codex Bodleianus, Regius (45) Τῷ δὲ μὴ μετανοοῦντι προσιόντι. Ιta codes

στῆς καὶ τὰς διαφοράς, ἀρξάμενοι ἀπὸ τοῦ Ματ- θαίου, ὃς καὶ παραδέδοται πρῶτος (39) τῶν λοιπῶν τοῖς Εβραίοις ἐκδεδωκέναι τὸ Εὐαγγέλιον, τοῖς ἐκ περιτομῆς πιστεύουσιν· . Ἐγὼ μὲν, φησὶν, ὑμᾶς ἐν ὕδατι (40) βαπτίζω εἰς μετάνοιαν, ο οἱονεὶ καθαίρων, καὶ ἀποτρεπόμενος ἀπὸ τῶν χειρόνων, καὶ ἐπὶ μετά νοιαν παρακαλῶν· ἑτοιμάσαι γὰρ Κυρίῳ λαόν κατε- σκευασμένον ἐγὼ ἐλήλυθα, καὶ χώραν διὰ τοῦ βαπτί σματος τῆς μετανοίας εὐτρεπίσαι τῷ μετ' ἐμὲ ἥξον τι, καὶ διὰ τοῦτο ἰσχυρότερον πολλῷ τῆς ἐμῆς δυνά μεως, καὶ κρεῖττον ὑμᾶς ὠφελήσοντι· οὐ σωματικὴν γὰρ τὸ ἐκείνου βάπτισμα, τὸν μετανοοῦντα πληροῦν της ἁγίου Πνεύματος, καὶ θειοτέρου πυρὸς πᾶν ὑλι κὸν ἀφανίζοντος, καὶ πᾶν γεῶδες ἐξαναλίσκοντος, οὐ μόνον ἀπὸ τοῦ χωρήσαντος αὐτὸ, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τοῦ τῶν ἐχόντων ἀκούοντος. Τοσοῦτον δέ ἐστιν ἐμοὶ Ισχυρότερος ὁ μετ' ἐμὲ ἐρχόμενος (41), ὡς μηδὲ τὰ τῆς περιβολῆς τῶν περὶ αὐτὸν δυνάμεων ἐσχάτων, οὐχὶ γυμνῶν ἐκκειμένων, ὥστε καὶ τοὺς τυχόντας νοεῖν αὐτὰ δύνασθαι, ικανόν με τυγχάνειν βαστάσαι, μηδὲ ταῦτα ὑπομένοντας φέρειν. Οὐκ οἶδα δὴ ὁπότε- ρον εἴπω, πότερον τὴν πολλήν μου ἀσθένειαν, τὰ εὐ- τελῆ τοῦ Χριστοῦ συγκρίσει τῶν περὶ ἑαυτὸν μειζό νων φέρειν μὴ δυναμένην, ἢ διὰ τὴν ἐκείνου ὑπερ- βάλλουσαν καὶ μείζονα παντὸς τοῦ κόσμου θειότητα εἴτε ἐγὼ ὁ τηλικαύτην χωρήσας χάριν, ὡς καὶ προ- φητείας ἠξιῶσθαί με, προλεγούσης τὰ περὶ τῆς εἰς τὸν βίον τῶν ἀνθρώπων ἐπιδημίας μου, ἐν τῷ · « Ἐγὼ φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ, καί Ἰδοὺ ἐγὼ ἀπὸ στέλλω τὸν ἄγγελόν μου προ προσώπου σου· » Εγώ, οὗ τὴν γένεσιν Γαβριὴλ ὁ παρεστηκὼς ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ παραδόξως εὐηγγελίσατο ἐν γήρᾳ γεγενημένῳ τῷ Πατρί μου· Ἐγώ, ἐφ' οὗ τῷ ὀνόματι Ζαχαρίας ἅμα ἀπέλαβε τὴν φωνὴν, καὶ τὸ προφητεύειν δι' αὐτ τῆς· Ἐγὼ, ὁ ὑπὸ τοῦ Κυρίου μου μαρτυρούμενος, ὡς ἄρα μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν ἐμοῦ οὐδεὶς τυγ χάνει, οὐδὲ τὰ ὑποδήματα βαστάσαι ικανός(42) εἰμι. Εἰ δὲ μὴ τὰ ὑποδήματα, τί λεκτέον περὶ τῶν ἐνδυμάτων αὐτοῦ ; Τίς οὗτος (45) ὃς ὁλόκληρον αὐτοῦ τὸ ἱμάτιον τηρῆσαι δυνήσεται ; Τίς, ὃς νοήσει τὸν ἐκ τῶν ἄνωθεν χιτῶνα ἄῤῥαφον διὰ τὸ δι᾿ ὅλου ὑφαντὸν τυγχάνειν καταλαβεῖν ὅν ἔχει λόγον ; Παρατηρητέον δὲ, ὅτι τῶν τεσσάρων εἰρηκότων τὸ (44) ἐν ὕδατι ὁμολογεῖν Ἰωάννην έληλυθέναι βαπτίζειν, μόνος Ματθαῖος τούτῳ προσέ θηκε τὸ « εἰς μετάνοιαν, διδάσκων τὸ ἀπὸ τοῦ βι· " πτίσματος ὠφέλειαν ἔχεσθαι τῆς προαιρέσεως τοῦ μα πτιζομένου, τῷ μετανοοῦντι μὲν ἐγγινομένην, (45) την δὲ μὴ μετανοοῦντι προσιόντι εἰς κρίμα χαλεπώτερον ἐσομένην. Χρὴ δὲ εἰδέναι, ὅτι, ὥσπερ αἱ κατὰ τὰς γεγενημένας ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος θεραπείας τεράστιο: Β τις, 11. μετερχόμενος. εἰμί, Εἰ μὴ γὰρ τὰ, ὁ ὁλόκληρον. ἐνδύματι. μὴ οὕτω δὲ προσιέντι. ORIGENIS A Luc. 1, 7, et seq. Luc. 1, 63, 64, et seq. uniuscujusque verhi sensum et differentias, initio sumpto a Matthæo, qui primus caeterorum traditur Evangelium tradidisse Hebræis qui ex circumcisio- me crediderant : «Ego vos, inquit, in aqua ba- ptizo ad resipiscentiam,» veluti purgans et deter- rens a rebus malis, et ad resipiscentiam invitans : ut præparem enim populum instructum ego veni ; et ad praeparandum locum resipiscenti per bapli- şmum post me venturo, qui hac etiam ratione longe potentius præstantiusque quam mea sit potentia, vobis adjumento futurus est. Siquidem illius bap- tisnius non est corporalis, cum resipiscentem re- pleat Spiritus sanctus igne diviniori, quidquid vel materiale vel terrenum fuerit demoliente et consu- mente. Et hoc non tantum in eo qui ipsum admi- serit, sed etiam in eo qui audierit ipsum habentes. Tanto autem est me fortior, qui post me venturus est, ut ne ea quidem qua ad amictum spectant extremarum potentiarum quæ sunt circa ipsum, portare, vel qui ea sustinent, ferre sim idoneus : cum non ita nuda prostent, ut ea obvii quique in- telligere possint. Igitur non novi utrum prius di- cam, meamne multam imbecillitatem, quæ ne vilia quidem Christi (magnarum rerum circa ipsum exsi- stentium comparatione) ferre queat, an divinita- tem illius eminentem et toto mundo majorem, quandoquidem ego, qui tantam accepi gratiam ut prophetia dignus habitus fuerim, quæ meum adven- tum ad vitam hominum prædiceret, illis verbis : • Ego vox clamantis in deserto ; » et : . Ecce ego mitto nuntium meum ante faciem tuam ss : » Ego, G cujus ortum Gabriel astans coram altari admirabi- liter annuntiavit, patre mico in senectute exsistente; ego, ad cujus nomen Zacharias mox vocem recepit, atque etiam prophetandi munus per ipsam "; ego, de quo Dominus testificatus est ", neminem inter natos mulierum me majorem exsi- stere; neque calceamenta ejus idoneus sum por- tare. Quod si non calceamenta, quid dicendum de vestimentis ejus? Quis tantus qui totain illius ve- stem custodire queat ? Quis est qui cogitaturus sit se comprehensurum rationem eam quain habet tu- nica a summo inconsutilis s, quia sit per totum contexta ? Illud vero observandum quod, quatuor Evangelistis dicentibus Joannem fateri se advenisse all baptizandum in aqua, solus Matthaeus huic rei addiderit ", e ad resipiscentiam, nimirum docens utilitatem futuram baptismalis ei qui ex proposito baptizaretur, quæ ad resipiscentem perveniens, ei qui accederet non resipiscens, asperius judicium 17. Malach. !!!, 1. Isa. XL, 3. Luc. 1, n D Matth. xi, 11. Joall. XIX, 23. Matth. Hist. lib. ut, c. 24, et lib. vi, c. 25; Chrysosto- mas, homil. in Matth. no. (40)) 'Er i̇datı. Restituitur e codice Bodleia- editio Huelii, Ei deest et mox legitur etc. Coles Bodleianus lectionem nostri textus repræsentat, gins, male, perper.. Bodleianus; Regius, (39) Ὃς καὶ παραδέδοται πρῶτος, etc. Eusebius, (41) Μετ' ἐμὲ ἐρχόμενος. Sic cod. Bodleianus ; (42) Εἰμί. Εἰ δὲ μὴ τὰ, etc. In editione luctii (43) Ὃς ὁλόκληρον. Sic codex Bodleianus ; Re- (41) Ἐν ὕδατι. Sic codex Bodleianus, Regius (45) Τῷ δὲ μὴ μετανοοῦντι προσιόντι. Ιta codes

μένων. Μέγα μὲν οὖν τὸ βαστάσαι τοῦ Ἰησοῦ τά ὑποδήματα, μέγα δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τὰ σωματικὰ αὐτοῦ κάτω που γεγενημένα, κύψαντα ὑπὲρ τοῦ τὴν εἰκόνα κάτω θεάσασθαι, λῦσαι ἕκαστον τῶν περὶ τοῦ μυστη ρίου (51) τῆς ἐνσωματώσεως ἀσαφῶν, οἱονεὶ τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων τυγχάνοντα· εἷς γὰρ ὁ τῆς ἀσαφείας δεσμός, ὥσπερ καὶ ἡ μία τῆς γνώσεως κλεὶς, ἅτινα οὐδὲ ὁ μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικών καθ᾽ αὑτὸν ἱκανὸς λύσαι, ἢ ἀνοίξαι, τοῦ δήσαντος καὶ κλείσαντος μόνου δωρουμένου οἷς βούλεται τὸ λύσαι, καὶ ἀνοῖξαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων, καὶ τὰ κεκλεισμένα. Εἰ δὲ μυστικὸς ὁ περὶ τῶν ὑπλη μάτων τόπος, οὐδὲ τοῦτον παρελθεῖν ἄξιον (59). Οἶμαι τοίνυν τὴν μὲν ἐνανθρώπησιν, ὅτε σάρκα καὶ 6οῦντες τῇ μνήμῃ ἕκαστον τῶν εἰρημένων, ἢ γεγενη Β παρελθετέον. , Περὶ ἀρχῶν, ὀστέα αναλαμβάνει ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός, τὸ ἕπεριν εἶναι τῶν ὑποδημάτων, τὴν δὲ εἰς ᾅδου κατάθεσιν, ὅστις ποτέ ἐστιν ὁ ᾅδης (53), καὶ τὴν εἰς φυλακὴν μετὰ τοῦ Πνεύματος πορείαν, τὸ λοιπόν. Περὶ τῆς εἰς ᾅδου καταβάσεως τό· « Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς τὸν ἅδην, ν ἐν ιε' ψαλμῷ εἴρηται· καὶ περὶ τῆς ἐν φυλακῇ πορείας μετὰ Πνεύματος παρά τῷ Πέτρῳ ἐν τῇ καθολικῇ Ἐπιστολῇ· ε θανατωθείς γάρ, φησί, σαρκί, ζωοποιηθεὶς δὲ Πνεύματι· ἐν ᾧ καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι πορευθεὶς ἐκήρυξεν, ἀπειθήσασί ποτε, ὅτε ἅπαξ ἐξεδέχετο (54) ἡ τοῦ ή Θεοῦ μακροθυμία, ἐν ἡμέραις Νῶς κατασκευάζε μένης κιβωτοῦ. . Ὁ τοίνυν κατ' ἀξίαν ἀμφοτέρω τῶν ἐπιδημιῶν τοὺς λόγους παραστῆσαι δυνάμενος, τὸν ἱμάντα λύειν τῶν Ἰησοῦ ἱκανός ἐστιν ὑποδη μάτων, καὶ αὐτὸς τῷ νοῖ κύπτων, καὶ συγκαταβαί νων τῷ καταβεβηκότι εἰς ᾅδου, καὶ ἀπὸ οὐρανοῦ καὶ τῶν περὶ τῆς θεότητος Χριστοῦ μυστηρίων και ταβαίνων ἐπὶ τὴν ἀναγκαίως γεγενημένην παρ' ἡμῖ • γυμνῇ σώματος γενόμενος ψυχῇ ταῖς γυμναῖς σωμά των ὡμίλει ψυχαῖς· δέχετο. ORIGENIS rate non inquirentes singula dicta vel fucta. Atque A magnum quidem est gestare Jesu calceamenta, sed magnum etiam est illud, procumbentem ad ip- sius corporalia deorsum facta, considerandi causa imaginem inferiorem, solvere obscura quæque my- sterii incarnationis, quæ veluti sunt calceamento- rum corrigia : unum enim est obscuritatis vincu- lum, sicut etiam una scientiæ est clavis, quæ ne ipse quidem major inter natos mulierum ex se solvere vel aperire idoneus est; nempe eo solo li- gante apericnteque, qui quibus ipse velit, elargitur solvere et aperire corrigiam calceamentorum atque etiam quæ clausa sunt. Quod si mysticus est calcea - mentorum locus, ne hunc quidem præterire dignum est. Igitur opinor hominis assumptionem, cum car- nem et ossa recipit Dei Filius, alterum esse calcea. mentorum, alterum autem esse descensum ad infer- mum, quisquis tandem sit ille infernus, et ad carcerein cum Spiritu iter. Illud de descensu ad in- fernum scribitur in quinto decimo psalmo ” : • Non derelinques animam meam in infernum. Et de itinere cum Spiritu ad carcerem apud Petrum in Ca- tholica Epistola : ‹ Mortificatus» enim, inquit, «carne, sed vividcatus Spiritu : in quo etiam profectus spi- ritibus, qui erant in carcere, prædicavit : qui iuo- bedientes fuerunt quondam, cum exspectabatur Dei lenitas in diebus Noe, cum apparabatur arca Qui itaque, ut dignum est utrisque adventibus, ora- tionem habere potest, corrigiam solvere calceamen- torum Jesu idoneus est, etiam ipse mente procum-C bens, pariterque cum descendente in infernum de- scendens, et a cœlo et a mysteriis divinitatis Christi descendens ad ipsius apud nos advéntum necessario factum, cum hominem ligavit. Porro qui hominem Vers. 10. Petr. 111, 18-20. • menti interpretatur Origenes in Catena Corderiana in Joannem, ad capitis vers. 27. Regius et Barberin., veterum Patrum disputationibus agitata fuit ea quaestio. Origenes lib. c. 11, p. 106, infernum in aliquo terræ loco statuit, ubi diuturnis exercitationibus purgati homines cœlo succedere mereautur. Tertullianus lib. De anina, cap. 55, et alibi sæpe, sanctos itidem et impios sub terram in D diversa inferorum loca dien judicii exspectaturos detrudi docet; et superiori quidem inferorum con- tignationi paradisum assignat, inferiori gehennaın. Nec mutavit sententiam, cum lib. De resurf., cap. 43, hæc ait: Paradiso scilicet, non inferis diversu- rus; quasi paradisus et inferi non idem sint: infe- ros quippe usitato modo et recepto pro gehenna hoc loco usurpavit; licet alias, ex ipsius sententia, ad paradisum et gehennam peræque pertineant. His consentit Hebræorum doctrina, qui paradisum illum appellant Ty 72, et, paradisum inferiorem; ut paradiso superiore, colo nimirum, distinguant ; eamque sedem assignant animis justorum corpore exutis. Unde Josephus præmia sub terra itidem ut pœnas servari docet. Intra terræ viscera inferos quoque collocarunt reliqui ferme Patres Græci el Latini, Ignatius, Irenaeus, Gregorius Nyssemus, Theodoretus, Hieronymas, Victorinus martyr, et alii. At multum hic æstnat Augustinus : duplicen siquidem infernun, superiorem et inferiorem sta tuit; animas autem diem judicii exspectantes secre tis iis latibulis contineri, et piorum quidem in supe riore Joco: impiorum in inferiore: quibus vix star deinde potest. Cum autem de inferorum loco no constiterit apud veteres, ita neque de Christi a inferos descensu certa sententia fuit: at quamvi de inferorum sede inter ipsos non conveniret, ne que certo constaret utram inferorum partem Chri stus adiisset, nemo tamen ad inferos Christum de scendisse negabat. Clara est sententia Origenis lib. ut Contra Celsum, p. 419, ubi ait de Christo et homil. in Genes., P. ipsum scribit pro salute mundi usque ad inferna de scendisse, et inde protoplastum revocasse ; et homil in Exod., p. 149: Sed et nos puto aliquando terri devoratos in inferni penetralibus retinebat, et proplet en Dominus noster descendit non solum usque a terras, sed usque ad inferiora terræ; et lib. vi i Epist. ad Rom., cap. vi, n. 6: Sed et inferni locus in quo animæ detinebantur a morte, etiam ipsa mor appellatur. Sed hæ fluctuationes Ecclesiae catholica definitionibus sopitæ demum ac compositæ sunt a qua qui dissentiunt, miris expositionibus desced sus Christi ad inferos gratiam hodieque elevan HUETIUS. (54) Μυστηρίου. Eodem modo corrigiam calcea- (52) Παρελθεῖν ἄξιον. Sic codex Bodleianus; (53) ῞Οστις ποτέ ἐστιν ὁ ᾅδης. Varie quippe (54) *Απαξ ἐξεδέχετο. Codex Bodleianus, ἀπες

μένων. Μέγα μὲν οὖν τὸ βαστάσαι τοῦ Ἰησοῦ τά ὑποδήματα, μέγα δὲ καὶ τὸ ἐπὶ τὰ σωματικὰ αὐτοῦ κάτω που γεγενημένα, κύψαντα ὑπὲρ τοῦ τὴν εἰκόνα κάτω θεάσασθαι, λῦσαι ἕκαστον τῶν περὶ τοῦ μυστη ρίου (51) τῆς ἐνσωματώσεως ἀσαφῶν, οἱονεὶ τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων τυγχάνοντα· εἷς γὰρ ὁ τῆς ἀσαφείας δεσμός, ὥσπερ καὶ ἡ μία τῆς γνώσεως κλεὶς, ἅτινα οὐδὲ ὁ μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικών καθ᾽ αὑτὸν ἱκανὸς λύσαι, ἢ ἀνοίξαι, τοῦ δήσαντος καὶ κλείσαντος μόνου δωρουμένου οἷς βούλεται τὸ λύσαι, καὶ ἀνοῖξαι τὸν ἱμάντα τῶν ὑποδημάτων, καὶ τὰ κεκλεισμένα. Εἰ δὲ μυστικὸς ὁ περὶ τῶν ὑπλη μάτων τόπος, οὐδὲ τοῦτον παρελθεῖν ἄξιον (59). Οἶμαι τοίνυν τὴν μὲν ἐνανθρώπησιν, ὅτε σάρκα καὶ 6οῦντες τῇ μνήμῃ ἕκαστον τῶν εἰρημένων, ἢ γεγενη Β παρελθετέον. , Περὶ ἀρχῶν, ὀστέα αναλαμβάνει ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱός, τὸ ἕπεριν εἶναι τῶν ὑποδημάτων, τὴν δὲ εἰς ᾅδου κατάθεσιν, ὅστις ποτέ ἐστιν ὁ ᾅδης (53), καὶ τὴν εἰς φυλακὴν μετὰ τοῦ Πνεύματος πορείαν, τὸ λοιπόν. Περὶ τῆς εἰς ᾅδου καταβάσεως τό· « Οὐκ ἐγκαταλείψεις την ψυχήν μου εἰς τὸν ἅδην, ν ἐν ιε' ψαλμῷ εἴρηται· καὶ περὶ τῆς ἐν φυλακῇ πορείας μετὰ Πνεύματος παρά τῷ Πέτρῳ ἐν τῇ καθολικῇ Ἐπιστολῇ· ε θανατωθείς γάρ, φησί, σαρκί, ζωοποιηθεὶς δὲ Πνεύματι· ἐν ᾧ καὶ τοῖς ἐν φυλακῇ πνεύμασι πορευθεὶς ἐκήρυξεν, ἀπειθήσασί ποτε, ὅτε ἅπαξ ἐξεδέχετο (54) ἡ τοῦ ή Θεοῦ μακροθυμία, ἐν ἡμέραις Νῶς κατασκευάζε μένης κιβωτοῦ. . Ὁ τοίνυν κατ' ἀξίαν ἀμφοτέρω τῶν ἐπιδημιῶν τοὺς λόγους παραστῆσαι δυνάμενος, τὸν ἱμάντα λύειν τῶν Ἰησοῦ ἱκανός ἐστιν ὑποδη μάτων, καὶ αὐτὸς τῷ νοῖ κύπτων, καὶ συγκαταβαί νων τῷ καταβεβηκότι εἰς ᾅδου, καὶ ἀπὸ οὐρανοῦ καὶ τῶν περὶ τῆς θεότητος Χριστοῦ μυστηρίων και ταβαίνων ἐπὶ τὴν ἀναγκαίως γεγενημένην παρ' ἡμῖ • γυμνῇ σώματος γενόμενος ψυχῇ ταῖς γυμναῖς σωμά των ὡμίλει ψυχαῖς· δέχετο. ORIGENIS rate non inquirentes singula dicta vel fucta. Atque A magnum quidem est gestare Jesu calceamenta, sed magnum etiam est illud, procumbentem ad ip- sius corporalia deorsum facta, considerandi causa imaginem inferiorem, solvere obscura quæque my- sterii incarnationis, quæ veluti sunt calceamento- rum corrigia : unum enim est obscuritatis vincu- lum, sicut etiam una scientiæ est clavis, quæ ne ipse quidem major inter natos mulierum ex se solvere vel aperire idoneus est; nempe eo solo li- gante apericnteque, qui quibus ipse velit, elargitur solvere et aperire corrigiam calceamentorum atque etiam quæ clausa sunt. Quod si mysticus est calcea - mentorum locus, ne hunc quidem præterire dignum est. Igitur opinor hominis assumptionem, cum car- nem et ossa recipit Dei Filius, alterum esse calcea. mentorum, alterum autem esse descensum ad infer- mum, quisquis tandem sit ille infernus, et ad carcerein cum Spiritu iter. Illud de descensu ad in- fernum scribitur in quinto decimo psalmo ” : • Non derelinques animam meam in infernum. Et de itinere cum Spiritu ad carcerem apud Petrum in Ca- tholica Epistola : ‹ Mortificatus» enim, inquit, «carne, sed vividcatus Spiritu : in quo etiam profectus spi- ritibus, qui erant in carcere, prædicavit : qui iuo- bedientes fuerunt quondam, cum exspectabatur Dei lenitas in diebus Noe, cum apparabatur arca Qui itaque, ut dignum est utrisque adventibus, ora- tionem habere potest, corrigiam solvere calceamen- torum Jesu idoneus est, etiam ipse mente procum-C bens, pariterque cum descendente in infernum de- scendens, et a cœlo et a mysteriis divinitatis Christi descendens ad ipsius apud nos advéntum necessario factum, cum hominem ligavit. Porro qui hominem Vers. 10. Petr. 111, 18-20. • menti interpretatur Origenes in Catena Corderiana in Joannem, ad capitis vers. 27. Regius et Barberin., veterum Patrum disputationibus agitata fuit ea quaestio. Origenes lib. c. 11, p. 106, infernum in aliquo terræ loco statuit, ubi diuturnis exercitationibus purgati homines cœlo succedere mereautur. Tertullianus lib. De anina, cap. 55, et alibi sæpe, sanctos itidem et impios sub terram in D diversa inferorum loca dien judicii exspectaturos detrudi docet; et superiori quidem inferorum con- tignationi paradisum assignat, inferiori gehennaın. Nec mutavit sententiam, cum lib. De resurf., cap. 43, hæc ait: Paradiso scilicet, non inferis diversu- rus; quasi paradisus et inferi non idem sint: infe- ros quippe usitato modo et recepto pro gehenna hoc loco usurpavit; licet alias, ex ipsius sententia, ad paradisum et gehennam peræque pertineant. His consentit Hebræorum doctrina, qui paradisum illum appellant Ty 72, et, paradisum inferiorem; ut paradiso superiore, colo nimirum, distinguant ; eamque sedem assignant animis justorum corpore exutis. Unde Josephus præmia sub terra itidem ut pœnas servari docet. Intra terræ viscera inferos quoque collocarunt reliqui ferme Patres Græci el Latini, Ignatius, Irenaeus, Gregorius Nyssemus, Theodoretus, Hieronymas, Victorinus martyr, et alii. At multum hic æstnat Augustinus : duplicen siquidem infernun, superiorem et inferiorem sta tuit; animas autem diem judicii exspectantes secre tis iis latibulis contineri, et piorum quidem in supe riore Joco: impiorum in inferiore: quibus vix star deinde potest. Cum autem de inferorum loco no constiterit apud veteres, ita neque de Christi a inferos descensu certa sententia fuit: at quamvi de inferorum sede inter ipsos non conveniret, ne que certo constaret utram inferorum partem Chri stus adiisset, nemo tamen ad inferos Christum de scendisse negabat. Clara est sententia Origenis lib. ut Contra Celsum, p. 419, ubi ait de Christo et homil. in Genes., P. ipsum scribit pro salute mundi usque ad inferna de scendisse, et inde protoplastum revocasse ; et homil in Exod., p. 149: Sed et nos puto aliquando terri devoratos in inferni penetralibus retinebat, et proplet en Dominus noster descendit non solum usque a terras, sed usque ad inferiora terræ; et lib. vi i Epist. ad Rom., cap. vi, n. 6: Sed et inferni locus in quo animæ detinebantur a morte, etiam ipsa mor appellatur. Sed hæ fluctuationes Ecclesiae catholica definitionibus sopitæ demum ac compositæ sunt a qua qui dissentiunt, miris expositionibus desced sus Christi ad inferos gratiam hodieque elevan HUETIUS. (54) Μυστηρίου. Eodem modo corrigiam calcea- (52) Παρελθεῖν ἄξιον. Sic codex Bodleianus; (53) ῞Οστις ποτέ ἐστιν ὁ ᾅδης. Varie quippe (54) *Απαξ ἐξεδέχετο. Codex Bodleianus, ἀπες

αὐτοῦ ἐπιδημίαν, ὅτε τὴν ἄνθρωπον ὑπεδήσατο (55). Ὁ δὲ τὸν ἄνθρωπον ὑποδησάμενος καὶ τὸν νεκρὸν ὑπεδήσατο· « Εἰς τοῦτο γὰρ Ἰησοῦς ἀπέθανε, καὶ ἀνέστη, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύση" » καὶ διὰ τοῦτο ζῶντα καὶ νεκρὸν ὑπεδήσατο, τουτέστι τὸν ἐν γῇ, καὶ τὸν ἐν ᾅδου, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύσῃ. Τίς οὖν ἄρα ἱκανὸς κύψας λύσαι τὸν ἱμάντα τῶν τοιούτων ὑποδημάτων, καὶ λύσας μὴ ἐᾶται, ἀλλὰ κατὰ δευτέραν ἱκανότητα ἀναλαβεῖν αὐτὰ, καὶ βαστάσαι, διὰ τοῦ ἐν τῇ μνήμῃ περιφέρειν τὰ νε- νοημένα ; μας ο ὁμοίως παρὰ τῷ Λουκᾷ καὶ Ἰωάννῃ εἰρημέ ων. Καὶ τάχα ἐνδέχεται μὲν κύψαντα λύσαι κατὰ τὸ προειρημένον· δυνατὸν δὲ καὶ, τὸ ἀνάστημα τοῦ ἀπὸ τοῦ Λόγου ἐπάρματος φυλάττοντα, εὑρεῖν τὴν λύσιν τῶν ἐν τῷ ζητεῖσθαι δεδεμένων υποδημάτων· ἶνα, τὰ αὐτά τις λύσας τῶν χωριστῶν ὑποδημάτων, Γῃ λόγον γυμνὸν τῶν ὑποδεεστέρων καθ᾽ αὑτὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Λόγῳ Λόγον εἶναι ἄξιον, » ἀναγράφει ὁ Ἰωάννης· δυνατὸν γὰρ μὲ ὄντα ἄξιον γενέσθαι ἱκανόν· δυνατὸν δὲ καὶ ἄξιον έντα μηδέπω εἶναι ἱκανόν. Εἰ γὰρ καὶ πρὸς τὸ συμφέρον δίδοται τὰ χαρίσματα, καὶ οὐ μόνον κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως, φιλανθρώπου ἂν εἴη Θεοῦ ἔργον, προορωμένου βλάβην ἀπὸ οἰήματος ἐπακολουθήσοντος, ἢ φυσιώσεως, τὸ καὶ τῷ ἀξίῳ ποτέ μὴ διδόναι τὴν ἱκανότητα. Οἰκεῖον δὲ τῆς χρηστότητος τοῦ Θεοῦ νικᾶν ἐν τῷ εὐεργετεῖν τὸν εὐεργετούμενον προλαμβάνοντα τὸν ἐσόμενον ἄξιον, καὶ πρὶν γένηται ἄξιος κοσμοῦντα αὐτὸν τῇ ἱκανό τητι, ἵνα μετὰ τὴν ἱκανότητα ἔλθῃ ἐπὶ τὸ γενέσθαι ἄξιος, καὶ μὴ πάντως (57) ἀπὸ τοῦ εἶναι ἄξιος φθά- νων τὸν δωρούμενον, καὶ προλαβὼν αὐτοῦ τὰς χά- ριτας, ἔλθῃ ἐπὶ τὸ γενέσθαι ἱκανός. Ο τοίνυν Ἰωάν- νης φησὶ παρὰ μὲν τοῖς τρισὶν οὐκ εἶναι ἱκανὸς, παρὰ δὲ τῷ Ἰωάννῃ οὐκ εἶναι ἄξιος. Οὐκ ἀπο- κλείεται δὲ ὅς γε ἔλεγεν οὐδέπω ὢν ἱκανὸς γεγο- νέναι ἱκανὸς, εἰ καὶ μὴ ἄξιός πω ἦν· καὶ πάλιν ὅτε Ελεγεν οὐκ εἶναι ἄξιος οὐκ ἂν ἄξιος, ἐφθακέναι ἐπὶ τὸ γεγονέναι ἄξιος· εἰ μὴ ἄρα τις ἐρεῖ ἐπὶ τὸ κατ' ἐξίαν τῆς λύσεως καὶ βαστάξεως (58) αὐτῶν, μὴ χωρούσαν τὴν θνητὴν φύσιν ήκειν ποτέ, ἀληθευό- μενον ἔχειν τὸ μηδέποτε γενέσθαι ἱκανὸν λῦσαι τὸν Ιμάντα τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἄξιον τοῦ αὐτοῦ· ὅσα δὲ ἐὰν χωρήσωμεν, ἔτι ὑπολείπεται τὰ μηδέπω νε και μένα· « Ἐπεὶ ὅταν συντελέσῃ ἄνθρωπος, τότε ἄρχεται· καὶ ὅταν παύσῃ (59), τότε ἀπορηθήσεται, ο κατὰ τὴν Ἰησοῦ υἱοῦ Σειράχ Σοφίαν. . ἐπιλύσατο, υποδήματα ὑποδησάμενος, ὑπεδύσατο. καί. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A ligavit, etiam mortuum ligavit : « In hac enim Je B C sus inortuus est, et resurrexit, ut et mortuis et vi- ventibus dominetur "; » [ (56) ob eamque causam et vivum et mortuum ligavit, id est et eum qui in terra, et eum qui est apud inferos, ut et in vivis do- minetur et in mortuis.] Quis ergo idoneus est pro- cumbens solvere corrigiam taliumn calceamentorum, eaque soluta non dimittere, sed ex altera idoneitate ea recipere et gestare, eo quod circumferal in me- moria quæ intellexerit ? - 19. Nec illud sinatur intactum, Lucam, similiter- que Joannem vocem, procumbens ", » omisisse. Et fortassis quidem contingit ut qui procubuerit, solvat, juxta id quod est dictum; sed facile factu est etiam ut qui observat altitudinem intervalli et spatii exsistentis a [Filio Dei,] iuveniat cal- ceamentorum solutionem, quæ, cum quis ea quæ- rit, ligata apparent, ut ea quis cum solverit cal- reamenta, quæ separabilia sunt, videat [Dei Filium] per se nudum rebus inferioribus. 20. Perscribit autem Joannes : + Non sum ego dignus, quod idem non est cum illis ver- big s : • Non sum ego idoneus; fieri enim potest ut qui dignus non sit, sit idoneus; contra qui dignus sit, nondum sit idoneus. Si enim etiam ad id quod expedit data sunt dona 4, nec id tantum ex pre- portione fidei, Dei humanum genus amantis off- cium erit prævidentis nocumentum ex elatione vel inflatione insecutura, ne digno quidem aliquando idoneitatem dare. Accommodatum est autem ad naturam bonitatis Dei, vincere in conferendis be- neficiís eum in quem beneficia conferuntur, anti- cipareque eum, qui dignus futurus est, atque ornare idoneilate, ut post idoneitatem assequatur esse di . gnus : ne talis digna omnino cum fuerit, preveniens Deuni munera largientem, ipsiusque gratias antici- pans, ad hoc pertingat ut sit idoneus. Ergo apud tres evangelistas se non esse idoneum inquit Ba- ptista, apud Joannem autem non esse dignum. Nec profecto qui dixit se nondum exsistere idoneum excluditur, qui factus fuerit postea idoneus, etiam si nondum dignus esset; qui vicissim cum dixit se non esse dignum, cum non esset dignus, non ex- D cluclitur, quin ad hoc non pertigerit ut esset dignus. Nisi forte quis dicturus est, eo quod mortalis na- tura non capax sit neque possit illo pertingere ali- quando ut calceamenta ipsa solvere atque gestare possit, ut dignum est ipsis, Joannem vera narra- tem habere illud, ut nunquam fuerit idoneus ac ne dignus quidem solvere corrigiam calceamentorum pro dignitate ipsius Christi; quia, quamvis multa cognitione percepimus, adbuc relinquantur tame. 9. * Rom. XIV, Marc. 1, sicque legit Ferrarius ; vertit cnim sbinduit ; male, nam alluditur ad Ide codes Bodleianus mox habet et paulo pest bis Marc. 1, 7. Rom. xii, 6. plevimus. deest 19. Μὴ ἀνεξέταστον δὲ ἐάσθω τὸ χωρὶς τοῦ 4 κύ- 20. Οὐ ταυτὸν δὲ τὸ ι μὴ εἶναι ἱκανὸν ν τῷ ι μὴ 7. 38 Joan. 1, 27. (55) Υπεδήσατο. In codice Βodleiano legitur (56) Haec a Ferrario præternissa, e Perionio sup (57) Πάντως. Codex Bodleianus, πάντα. (58) Καὶ βαστάξεως. In codd. Regio et Barberino (59) Codex Bodleianus, παύσηται.

αὐτοῦ ἐπιδημίαν, ὅτε τὴν ἄνθρωπον ὑπεδήσατο (55). Ὁ δὲ τὸν ἄνθρωπον ὑποδησάμενος καὶ τὸν νεκρὸν ὑπεδήσατο· « Εἰς τοῦτο γὰρ Ἰησοῦς ἀπέθανε, καὶ ἀνέστη, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύση" » καὶ διὰ τοῦτο ζῶντα καὶ νεκρὸν ὑπεδήσατο, τουτέστι τὸν ἐν γῇ, καὶ τὸν ἐν ᾅδου, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύσῃ. Τίς οὖν ἄρα ἱκανὸς κύψας λύσαι τὸν ἱμάντα τῶν τοιούτων ὑποδημάτων, καὶ λύσας μὴ ἐᾶται, ἀλλὰ κατὰ δευτέραν ἱκανότητα ἀναλαβεῖν αὐτὰ, καὶ βαστάσαι, διὰ τοῦ ἐν τῇ μνήμῃ περιφέρειν τὰ νε- νοημένα ; μας ο ὁμοίως παρὰ τῷ Λουκᾷ καὶ Ἰωάννῃ εἰρημέ ων. Καὶ τάχα ἐνδέχεται μὲν κύψαντα λύσαι κατὰ τὸ προειρημένον· δυνατὸν δὲ καὶ, τὸ ἀνάστημα τοῦ ἀπὸ τοῦ Λόγου ἐπάρματος φυλάττοντα, εὑρεῖν τὴν λύσιν τῶν ἐν τῷ ζητεῖσθαι δεδεμένων υποδημάτων· ἶνα, τὰ αὐτά τις λύσας τῶν χωριστῶν ὑποδημάτων, Γῃ λόγον γυμνὸν τῶν ὑποδεεστέρων καθ᾽ αὑτὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Λόγῳ Λόγον εἶναι ἄξιον, » ἀναγράφει ὁ Ἰωάννης· δυνατὸν γὰρ μὲ ὄντα ἄξιον γενέσθαι ἱκανόν· δυνατὸν δὲ καὶ ἄξιον έντα μηδέπω εἶναι ἱκανόν. Εἰ γὰρ καὶ πρὸς τὸ συμφέρον δίδοται τὰ χαρίσματα, καὶ οὐ μόνον κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως, φιλανθρώπου ἂν εἴη Θεοῦ ἔργον, προορωμένου βλάβην ἀπὸ οἰήματος ἐπακολουθήσοντος, ἢ φυσιώσεως, τὸ καὶ τῷ ἀξίῳ ποτέ μὴ διδόναι τὴν ἱκανότητα. Οἰκεῖον δὲ τῆς χρηστότητος τοῦ Θεοῦ νικᾶν ἐν τῷ εὐεργετεῖν τὸν εὐεργετούμενον προλαμβάνοντα τὸν ἐσόμενον ἄξιον, καὶ πρὶν γένηται ἄξιος κοσμοῦντα αὐτὸν τῇ ἱκανό τητι, ἵνα μετὰ τὴν ἱκανότητα ἔλθῃ ἐπὶ τὸ γενέσθαι ἄξιος, καὶ μὴ πάντως (57) ἀπὸ τοῦ εἶναι ἄξιος φθά- νων τὸν δωρούμενον, καὶ προλαβὼν αὐτοῦ τὰς χά- ριτας, ἔλθῃ ἐπὶ τὸ γενέσθαι ἱκανός. Ο τοίνυν Ἰωάν- νης φησὶ παρὰ μὲν τοῖς τρισὶν οὐκ εἶναι ἱκανὸς, παρὰ δὲ τῷ Ἰωάννῃ οὐκ εἶναι ἄξιος. Οὐκ ἀπο- κλείεται δὲ ὅς γε ἔλεγεν οὐδέπω ὢν ἱκανὸς γεγο- νέναι ἱκανὸς, εἰ καὶ μὴ ἄξιός πω ἦν· καὶ πάλιν ὅτε Ελεγεν οὐκ εἶναι ἄξιος οὐκ ἂν ἄξιος, ἐφθακέναι ἐπὶ τὸ γεγονέναι ἄξιος· εἰ μὴ ἄρα τις ἐρεῖ ἐπὶ τὸ κατ' ἐξίαν τῆς λύσεως καὶ βαστάξεως (58) αὐτῶν, μὴ χωρούσαν τὴν θνητὴν φύσιν ήκειν ποτέ, ἀληθευό- μενον ἔχειν τὸ μηδέποτε γενέσθαι ἱκανὸν λῦσαι τὸν Ιμάντα τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἄξιον τοῦ αὐτοῦ· ὅσα δὲ ἐὰν χωρήσωμεν, ἔτι ὑπολείπεται τὰ μηδέπω νε και μένα· « Ἐπεὶ ὅταν συντελέσῃ ἄνθρωπος, τότε ἄρχεται· καὶ ὅταν παύσῃ (59), τότε ἀπορηθήσεται, ο κατὰ τὴν Ἰησοῦ υἱοῦ Σειράχ Σοφίαν. . ἐπιλύσατο, υποδήματα ὑποδησάμενος, ὑπεδύσατο. καί. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A ligavit, etiam mortuum ligavit : « In hac enim Je B C sus inortuus est, et resurrexit, ut et mortuis et vi- ventibus dominetur "; » [ (56) ob eamque causam et vivum et mortuum ligavit, id est et eum qui in terra, et eum qui est apud inferos, ut et in vivis do- minetur et in mortuis.] Quis ergo idoneus est pro- cumbens solvere corrigiam taliumn calceamentorum, eaque soluta non dimittere, sed ex altera idoneitate ea recipere et gestare, eo quod circumferal in me- moria quæ intellexerit ? - 19. Nec illud sinatur intactum, Lucam, similiter- que Joannem vocem, procumbens ", » omisisse. Et fortassis quidem contingit ut qui procubuerit, solvat, juxta id quod est dictum; sed facile factu est etiam ut qui observat altitudinem intervalli et spatii exsistentis a [Filio Dei,] iuveniat cal- ceamentorum solutionem, quæ, cum quis ea quæ- rit, ligata apparent, ut ea quis cum solverit cal- reamenta, quæ separabilia sunt, videat [Dei Filium] per se nudum rebus inferioribus. 20. Perscribit autem Joannes : + Non sum ego dignus, quod idem non est cum illis ver- big s : • Non sum ego idoneus; fieri enim potest ut qui dignus non sit, sit idoneus; contra qui dignus sit, nondum sit idoneus. Si enim etiam ad id quod expedit data sunt dona 4, nec id tantum ex pre- portione fidei, Dei humanum genus amantis off- cium erit prævidentis nocumentum ex elatione vel inflatione insecutura, ne digno quidem aliquando idoneitatem dare. Accommodatum est autem ad naturam bonitatis Dei, vincere in conferendis be- neficiís eum in quem beneficia conferuntur, anti- cipareque eum, qui dignus futurus est, atque ornare idoneilate, ut post idoneitatem assequatur esse di . gnus : ne talis digna omnino cum fuerit, preveniens Deuni munera largientem, ipsiusque gratias antici- pans, ad hoc pertingat ut sit idoneus. Ergo apud tres evangelistas se non esse idoneum inquit Ba- ptista, apud Joannem autem non esse dignum. Nec profecto qui dixit se nondum exsistere idoneum excluditur, qui factus fuerit postea idoneus, etiam si nondum dignus esset; qui vicissim cum dixit se non esse dignum, cum non esset dignus, non ex- D cluclitur, quin ad hoc non pertigerit ut esset dignus. Nisi forte quis dicturus est, eo quod mortalis na- tura non capax sit neque possit illo pertingere ali- quando ut calceamenta ipsa solvere atque gestare possit, ut dignum est ipsis, Joannem vera narra- tem habere illud, ut nunquam fuerit idoneus ac ne dignus quidem solvere corrigiam calceamentorum pro dignitate ipsius Christi; quia, quamvis multa cognitione percepimus, adbuc relinquantur tame. 9. * Rom. XIV, Marc. 1, sicque legit Ferrarius ; vertit cnim sbinduit ; male, nam alluditur ad Ide codes Bodleianus mox habet et paulo pest bis Marc. 1, 7. Rom. xii, 6. plevimus. deest 19. Μὴ ἀνεξέταστον δὲ ἐάσθω τὸ χωρὶς τοῦ 4 κύ- 20. Οὐ ταυτὸν δὲ τὸ ι μὴ εἶναι ἱκανὸν ν τῷ ι μὴ 7. 38 Joan. 1, 27. (55) Υπεδήσατο. In codice Βodleiano legitur (56) Haec a Ferrario præternissa, e Perionio sup (57) Πάντως. Codex Bodleianus, πάντα. (58) Καὶ βαστάξεως. In codd. Regio et Barberino (59) Codex Bodleianus, παύσηται.

αὐτοῦ ἐπιδημίαν, ὅτε τὴν ἄνθρωπον ὑπεδήσατο (55). Ὁ δὲ τὸν ἄνθρωπον ὑποδησάμενος καὶ τὸν νεκρὸν ὑπεδήσατο· « Εἰς τοῦτο γὰρ Ἰησοῦς ἀπέθανε, καὶ ἀνέστη, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύση" » καὶ διὰ τοῦτο ζῶντα καὶ νεκρὸν ὑπεδήσατο, τουτέστι τὸν ἐν γῇ, καὶ τὸν ἐν ᾅδου, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων κυριεύσῃ. Τίς οὖν ἄρα ἱκανὸς κύψας λύσαι τὸν ἱμάντα τῶν τοιούτων ὑποδημάτων, καὶ λύσας μὴ ἐᾶται, ἀλλὰ κατὰ δευτέραν ἱκανότητα ἀναλαβεῖν αὐτὰ, καὶ βαστάσαι, διὰ τοῦ ἐν τῇ μνήμῃ περιφέρειν τὰ νε- νοημένα ; μας ο ὁμοίως παρὰ τῷ Λουκᾷ καὶ Ἰωάννῃ εἰρημέ ων. Καὶ τάχα ἐνδέχεται μὲν κύψαντα λύσαι κατὰ τὸ προειρημένον· δυνατὸν δὲ καὶ, τὸ ἀνάστημα τοῦ ἀπὸ τοῦ Λόγου ἐπάρματος φυλάττοντα, εὑρεῖν τὴν λύσιν τῶν ἐν τῷ ζητεῖσθαι δεδεμένων υποδημάτων· ἶνα, τὰ αὐτά τις λύσας τῶν χωριστῶν ὑποδημάτων, Γῃ λόγον γυμνὸν τῶν ὑποδεεστέρων καθ᾽ αὑτὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Λόγῳ Λόγον εἶναι ἄξιον, » ἀναγράφει ὁ Ἰωάννης· δυνατὸν γὰρ μὲ ὄντα ἄξιον γενέσθαι ἱκανόν· δυνατὸν δὲ καὶ ἄξιον έντα μηδέπω εἶναι ἱκανόν. Εἰ γὰρ καὶ πρὸς τὸ συμφέρον δίδοται τὰ χαρίσματα, καὶ οὐ μόνον κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως, φιλανθρώπου ἂν εἴη Θεοῦ ἔργον, προορωμένου βλάβην ἀπὸ οἰήματος ἐπακολουθήσοντος, ἢ φυσιώσεως, τὸ καὶ τῷ ἀξίῳ ποτέ μὴ διδόναι τὴν ἱκανότητα. Οἰκεῖον δὲ τῆς χρηστότητος τοῦ Θεοῦ νικᾶν ἐν τῷ εὐεργετεῖν τὸν εὐεργετούμενον προλαμβάνοντα τὸν ἐσόμενον ἄξιον, καὶ πρὶν γένηται ἄξιος κοσμοῦντα αὐτὸν τῇ ἱκανό τητι, ἵνα μετὰ τὴν ἱκανότητα ἔλθῃ ἐπὶ τὸ γενέσθαι ἄξιος, καὶ μὴ πάντως (57) ἀπὸ τοῦ εἶναι ἄξιος φθά- νων τὸν δωρούμενον, καὶ προλαβὼν αὐτοῦ τὰς χά- ριτας, ἔλθῃ ἐπὶ τὸ γενέσθαι ἱκανός. Ο τοίνυν Ἰωάν- νης φησὶ παρὰ μὲν τοῖς τρισὶν οὐκ εἶναι ἱκανὸς, παρὰ δὲ τῷ Ἰωάννῃ οὐκ εἶναι ἄξιος. Οὐκ ἀπο- κλείεται δὲ ὅς γε ἔλεγεν οὐδέπω ὢν ἱκανὸς γεγο- νέναι ἱκανὸς, εἰ καὶ μὴ ἄξιός πω ἦν· καὶ πάλιν ὅτε Ελεγεν οὐκ εἶναι ἄξιος οὐκ ἂν ἄξιος, ἐφθακέναι ἐπὶ τὸ γεγονέναι ἄξιος· εἰ μὴ ἄρα τις ἐρεῖ ἐπὶ τὸ κατ' ἐξίαν τῆς λύσεως καὶ βαστάξεως (58) αὐτῶν, μὴ χωρούσαν τὴν θνητὴν φύσιν ήκειν ποτέ, ἀληθευό- μενον ἔχειν τὸ μηδέποτε γενέσθαι ἱκανὸν λῦσαι τὸν Ιμάντα τῶν ὑποδημάτων, καὶ ἄξιον τοῦ αὐτοῦ· ὅσα δὲ ἐὰν χωρήσωμεν, ἔτι ὑπολείπεται τὰ μηδέπω νε και μένα· « Ἐπεὶ ὅταν συντελέσῃ ἄνθρωπος, τότε ἄρχεται· καὶ ὅταν παύσῃ (59), τότε ἀπορηθήσεται, ο κατὰ τὴν Ἰησοῦ υἱοῦ Σειράχ Σοφίαν. . ἐπιλύσατο, υποδήματα ὑποδησάμενος, ὑπεδύσατο. καί. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A ligavit, etiam mortuum ligavit : « In hac enim Je B C sus inortuus est, et resurrexit, ut et mortuis et vi- ventibus dominetur "; » [ (56) ob eamque causam et vivum et mortuum ligavit, id est et eum qui in terra, et eum qui est apud inferos, ut et in vivis do- minetur et in mortuis.] Quis ergo idoneus est pro- cumbens solvere corrigiam taliumn calceamentorum, eaque soluta non dimittere, sed ex altera idoneitate ea recipere et gestare, eo quod circumferal in me- moria quæ intellexerit ? - 19. Nec illud sinatur intactum, Lucam, similiter- que Joannem vocem, procumbens ", » omisisse. Et fortassis quidem contingit ut qui procubuerit, solvat, juxta id quod est dictum; sed facile factu est etiam ut qui observat altitudinem intervalli et spatii exsistentis a [Filio Dei,] iuveniat cal- ceamentorum solutionem, quæ, cum quis ea quæ- rit, ligata apparent, ut ea quis cum solverit cal- reamenta, quæ separabilia sunt, videat [Dei Filium] per se nudum rebus inferioribus. 20. Perscribit autem Joannes : + Non sum ego dignus, quod idem non est cum illis ver- big s : • Non sum ego idoneus; fieri enim potest ut qui dignus non sit, sit idoneus; contra qui dignus sit, nondum sit idoneus. Si enim etiam ad id quod expedit data sunt dona 4, nec id tantum ex pre- portione fidei, Dei humanum genus amantis off- cium erit prævidentis nocumentum ex elatione vel inflatione insecutura, ne digno quidem aliquando idoneitatem dare. Accommodatum est autem ad naturam bonitatis Dei, vincere in conferendis be- neficiís eum in quem beneficia conferuntur, anti- cipareque eum, qui dignus futurus est, atque ornare idoneilate, ut post idoneitatem assequatur esse di . gnus : ne talis digna omnino cum fuerit, preveniens Deuni munera largientem, ipsiusque gratias antici- pans, ad hoc pertingat ut sit idoneus. Ergo apud tres evangelistas se non esse idoneum inquit Ba- ptista, apud Joannem autem non esse dignum. Nec profecto qui dixit se nondum exsistere idoneum excluditur, qui factus fuerit postea idoneus, etiam si nondum dignus esset; qui vicissim cum dixit se non esse dignum, cum non esset dignus, non ex- D cluclitur, quin ad hoc non pertigerit ut esset dignus. Nisi forte quis dicturus est, eo quod mortalis na- tura non capax sit neque possit illo pertingere ali- quando ut calceamenta ipsa solvere atque gestare possit, ut dignum est ipsis, Joannem vera narra- tem habere illud, ut nunquam fuerit idoneus ac ne dignus quidem solvere corrigiam calceamentorum pro dignitate ipsius Christi; quia, quamvis multa cognitione percepimus, adbuc relinquantur tame. 9. * Rom. XIV, Marc. 1, sicque legit Ferrarius ; vertit cnim sbinduit ; male, nam alluditur ad Ide codes Bodleianus mox habet et paulo pest bis Marc. 1, 7. Rom. xii, 6. plevimus. deest 19. Μὴ ἀνεξέταστον δὲ ἐάσθω τὸ χωρὶς τοῦ 4 κύ- 20. Οὐ ταυτὸν δὲ τὸ ι μὴ εἶναι ἱκανὸν ν τῷ ι μὴ 7. 38 Joan. 1, 27. (55) Υπεδήσατο. In codice Βodleiano legitur (56) Haec a Ferrario præternissa, e Perionio sup (57) Πάντως. Codex Bodleianus, πάντα. (58) Καὶ βαστάξεως. In codd. Regio et Barberino (59) Codex Bodleianus, παύσηται.

λυθε, μηδ' ὅπως ποτέ συνέστησεν αὐτοῖς (63), οὗτοι μέσον αὐτὸν ἔχοντες οὐκ ἴσασιν· ὁ δὲ Ἰωάννης αὐτὸν οἶδε. Τὸ γάρ· « Ον ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ὀνειδιστικῶς λε γέμενον (64) πρὸς τοὺς Φαρισαίους, ἐμφαίνει τῷ λόγῳ τὸ ἐπιμελῶς ἔγνωκέναι τὸν ὑπ' ἐκείνων (65) ἀγνοού- μενον. Δι' δ καὶ γινώσκων αὐτὸν ὁ Βαπτιστής, οἶδεν ὀπίσω αὑτοῦ ἐρχόμενον, τὸν ἐν μέσῳ τυγχάνοντα, τουτέστι μεθ᾿ αὐτὸν καὶ τὴν ὑφ᾽ αὐτοῦ ἐν τῷ βαπτί σματι διδασκαλίαν ἐπιδημοῦντα τοῖς κατὰ Λόγον ἀπολουσαμένοις. Οὐ ταὐτὸν δὲ σημαίνεται ἐκ τῆς ι ὀπίσω ο φωνῆς ἐνθάδε, καὶ ὅταν ὁ Ἰησοῦς πέμπῃ ἡμᾶς ὀπίσω ἑαυτοῦ· ἐκεῖ μὲν γὰρ, ἵνα κατ' ίχνη βαί νοντες αὐτοῦ φθάσωμεν πρὸς τὸν Πατέρα, ὀπίσω αὐτοῦ γίνεσθαι κελευόμεθα· ἐνθάδε δὲ (66), ἵνα δη λωθῇ τὸ μετὰ τὰς Ἰωάννου διδασκαλίας (ἐπεὶ ἐλή λυθεν οὗτος, « ἵνα πάντες πιστεύσωσι δι' αὐτοῦ ») τοῖς προευτρεπισαμένοις ἐπιδημεῖν, προκεκαθαρ μένοις διὰ τῶν ἡττόνων, πρὸς (67) τὸν τέλειον λό γον. Προηγουμένως μὲν οὖν ἔστηκεν ὁ Πατήρ ἄτρεπτος, καὶ ἀναλλοίωτος ὧν ἕστηκε δὲ καὶ ὁ Λε γος αὐτοῦ ἀεὶ ἐν τῷ σώζειν, κἂν γένηται σάρξ, καν μέσος ᾗ ἀνθρώπων, οὐ καταλαμβανόμενος, ἀλλ' οὐδὲ βλεπόμενος· ἔστηκε δὲ καὶ διδάσκων, προκαλού- μενος πάντας ἐπὶ τὸ πίνειν ἀπὸ τῆς ἀφθόνου πηγής αὐτοῦ· « Εἱστήκει, γὰρ ε ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἔκραξε λέγων· Ἐάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρὸς με, καὶ πινέτω. » > Λόγον Λόγον λόγον φησίν, ἀντὶ τοῦ «Ηδη πάρεστι, καὶ ἔστιν ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ ἐν ἀνθρώποις, καὶ ἐμφανής ἐστιν ἤδη πᾶσιν ὑμῖν· διὰ τούτων δὲ περιαιρεῖ τὸ (68) παρα- σταθὲν περὶ τοῦ διαπεφοιτηκέναι αὐτὸν δι᾿ ὅλου τοῦ κόσμου. Λεκτέον γὰρ πρὸς αὐτόν· Πότε γὰρ οὐ πάρ εστι; τότε δ᾽ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ κόσμῳ; καὶ ταῦτα τοῦ Εὐαγγελίου λέγοντος· « Ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω (69). . Καὶ διὰ τοῦτο καὶ οὗτοι, πρὸς οὓς ὁ λόγος, δ ο δν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ν οὐκ οἴδασιν αὐτὸν, ἐπεὶ οὐδέπω τοῦ κόσμου ἐξεληλύθασιν, ὁ δὲ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω. Ποῖον δὲ χρόνον διέλειπε τοῦ ἐν ἀνθρώποις εἶναι ; Η οὐκ ἐν Ἡσαΐᾳ ἦν λέγοντι· • Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέ με, καί· ο Ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσι; » Λεγέτωσαν δὲ εἰ μὴ καὶ ἐν Δαυΐδ ἦν, οὐκ ἀφ' αὐτοῦ λέγοντι· « Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὅρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ· καὶ ὅσα ἐκ προσώ του Χριστοῦ, ἐν Ψαλμοῖς ἀναγέγραπται; Καὶ τί με δεν καθ᾿ ἕκαστον ἀποδεικνύναι δυσεξαρίθμητον δν- τως (70) παραστῆσαι ἐναργώς δυνάμενον, ὅτι ἀεὶ ' **** σεν αὐτούς, συνέστηκεν αὐτοῖς. γενόμενον. ἐπιμελῶς ἐγνωκέναι τὸ ὑπ' ἐκείνων, οι ἐνθάδε. περιηρείτο. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A eam in corde exsistere. Qui igitur in sui ipsorum ' B medio [loc est rationem habent, cum inte- rim non disserant vel de ipsius natura, vel a quo fonte et principio venerit, neque tandem quomodo confirmaverit ipsos, bi in medio sui ipsorum [et rationen] se habere nesciunt. At Joannes ipsiu novit : hoc enim, e quem vos nescitis, contumeliosc dictum ad Pharisæos, ostendit Joannem accurate agnovisse quem illi ignorarent. Quam ob causam eliam Baptista, ipsum agnoscens, novit post se venturum, in medio exsistentem, hoc est post se, et post doctri- nam a se in baptismo datam, advenientem ad eos qui secundam Sermonem [seu rationem] abluti fuerint. Non idem autem significatur hoc in loco per vocem post > et quando Jesus mittit nos post seipsum ; illic enim post ipsum esse jubenrur, ut incedentes per ipsius vestigia, perveniamus að Patrem; hoc vero in loco, ut déclararetur Jesum post Joannis doctrinas (quandoquidem hic venit, « ut omnes crederent per ipsum 41-66 ) accedere ad cos qui antea præparati fuissent atque purificati per inferiora ad perfectum [seu rationem]. Pra cipue itaque stal Paler immutabilis et inalterabilis exsistens : stat autem et Sermo ipsius semper, dum servat, etiam si fiat caro, etiamsi in medio sit ho- minum, non comprehensus, sed neque visus : stać autem et docens, invitans omnes ad bibendumi fonte suo abundanti: • Stabat enim Jesus, et clamabat dicens : Si quis sitit, veniat ad me, et bibat . Joan. 1, 7. sr Joan. vi, 37. Joan. 1, 10. νel male, sed codex Bod leianus ut in nostro textu. PATROL. GR. XIV, pretatur : c Jam adest, et est in mundo, et inter nos omnes homines › jam visibilis est: qua interpre- tatione tollit quod docuimus, nempe quod ipse dis- currat ac permeet per totum mundum. Dicendum enim ad illum: Quando enim non adest? quando autem non est in mundo? præsertim Evangelio di- cente : < ln mundo erat, et mundus per ipsum fa- ctus est, [et mundus eum non cognovit 8.), Et ob hanc causam hi etiam ad quos est sermo ille, < quem vos nescitis, o nesciunt eum, quoniam non- dum e mundo egressi fuerant, mundus vero eum non cognovit. Sed quo tempore cessavit inter ho- mines esse? An non erat in Isaia dicente : « Spiri- tus Domini super me, propterea quod unxit me **; › Det : « Manifestus factus sum in his qui me non qua- rebant ? . Rursus dicant an in Davide non erat, non a semetipso dicente: « Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus¹‚» et quæcunque in Psalmis ex persona Christi scri- pta sunt? Cumque evidenter docere queam Jesum semper inter homines esse, ad convincendum non Isai. LXI, Isal. LXV, 1. Psal. 11, 6. quæ in codice Regio omissa sunt, restituuntur codice Bodleiano. 23. Ὁ δὲ Ἡρακλέων τό· ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκε, (63) Συνέστησεν αὐτοῖς. Legendum vel συνέστη (64) Codex Bodleianus, recte, λεγόμενον. Regius, (65) Editio Huetii habet, εμφαίνει τὸν λόγον, τῷ (66) 'Ενθάδε δέ. Sic codex Bodleianus ; Regius, 23. Αι Heracleon, « In medio vestri stat, inter- (67) Πρός. Ita codex Bodleianus; male Regius, καί, (68) Περιαιρεῖ τό. Sic codex Bodleianus ; Regius, (69) Καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω. Πæc verba, (70) Codex Bodleianus, δυσεξαριθμή του ὄντος.

λυθε, μηδ' ὅπως ποτέ συνέστησεν αὐτοῖς (63), οὗτοι μέσον αὐτὸν ἔχοντες οὐκ ἴσασιν· ὁ δὲ Ἰωάννης αὐτὸν οἶδε. Τὸ γάρ· « Ον ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ὀνειδιστικῶς λε γέμενον (64) πρὸς τοὺς Φαρισαίους, ἐμφαίνει τῷ λόγῳ τὸ ἐπιμελῶς ἔγνωκέναι τὸν ὑπ' ἐκείνων (65) ἀγνοού- μενον. Δι' δ καὶ γινώσκων αὐτὸν ὁ Βαπτιστής, οἶδεν ὀπίσω αὑτοῦ ἐρχόμενον, τὸν ἐν μέσῳ τυγχάνοντα, τουτέστι μεθ᾿ αὐτὸν καὶ τὴν ὑφ᾽ αὐτοῦ ἐν τῷ βαπτί σματι διδασκαλίαν ἐπιδημοῦντα τοῖς κατὰ Λόγον ἀπολουσαμένοις. Οὐ ταὐτὸν δὲ σημαίνεται ἐκ τῆς ι ὀπίσω ο φωνῆς ἐνθάδε, καὶ ὅταν ὁ Ἰησοῦς πέμπῃ ἡμᾶς ὀπίσω ἑαυτοῦ· ἐκεῖ μὲν γὰρ, ἵνα κατ' ίχνη βαί νοντες αὐτοῦ φθάσωμεν πρὸς τὸν Πατέρα, ὀπίσω αὐτοῦ γίνεσθαι κελευόμεθα· ἐνθάδε δὲ (66), ἵνα δη λωθῇ τὸ μετὰ τὰς Ἰωάννου διδασκαλίας (ἐπεὶ ἐλή λυθεν οὗτος, « ἵνα πάντες πιστεύσωσι δι' αὐτοῦ ») τοῖς προευτρεπισαμένοις ἐπιδημεῖν, προκεκαθαρ μένοις διὰ τῶν ἡττόνων, πρὸς (67) τὸν τέλειον λό γον. Προηγουμένως μὲν οὖν ἔστηκεν ὁ Πατήρ ἄτρεπτος, καὶ ἀναλλοίωτος ὧν ἕστηκε δὲ καὶ ὁ Λε γος αὐτοῦ ἀεὶ ἐν τῷ σώζειν, κἂν γένηται σάρξ, καν μέσος ᾗ ἀνθρώπων, οὐ καταλαμβανόμενος, ἀλλ' οὐδὲ βλεπόμενος· ἔστηκε δὲ καὶ διδάσκων, προκαλού- μενος πάντας ἐπὶ τὸ πίνειν ἀπὸ τῆς ἀφθόνου πηγής αὐτοῦ· « Εἱστήκει, γὰρ ε ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἔκραξε λέγων· Ἐάν τις διψᾷ, ἐρχέσθω πρὸς με, καὶ πινέτω. » > Λόγον Λόγον λόγον φησίν, ἀντὶ τοῦ «Ηδη πάρεστι, καὶ ἔστιν ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ ἐν ἀνθρώποις, καὶ ἐμφανής ἐστιν ἤδη πᾶσιν ὑμῖν· διὰ τούτων δὲ περιαιρεῖ τὸ (68) παρα- σταθὲν περὶ τοῦ διαπεφοιτηκέναι αὐτὸν δι᾿ ὅλου τοῦ κόσμου. Λεκτέον γὰρ πρὸς αὐτόν· Πότε γὰρ οὐ πάρ εστι; τότε δ᾽ οὐκ ἔστιν ἐν τῷ κόσμῳ; καὶ ταῦτα τοῦ Εὐαγγελίου λέγοντος· « Ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ὁ κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω (69). . Καὶ διὰ τοῦτο καὶ οὗτοι, πρὸς οὓς ὁ λόγος, δ ο δν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε, ν οὐκ οἴδασιν αὐτὸν, ἐπεὶ οὐδέπω τοῦ κόσμου ἐξεληλύθασιν, ὁ δὲ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω. Ποῖον δὲ χρόνον διέλειπε τοῦ ἐν ἀνθρώποις εἶναι ; Η οὐκ ἐν Ἡσαΐᾳ ἦν λέγοντι· • Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέ με, καί· ο Ἐμφανὴς ἐγενόμην τοῖς ἐμὲ μὴ ζητοῦσι; » Λεγέτωσαν δὲ εἰ μὴ καὶ ἐν Δαυΐδ ἦν, οὐκ ἀφ' αὐτοῦ λέγοντι· « Ἐγὼ δὲ κατεστάθην βασιλεὺς ὑπ' αὐτοῦ ἐπὶ Σιὼν ὅρος τὸ ἅγιον αὐτοῦ· καὶ ὅσα ἐκ προσώ του Χριστοῦ, ἐν Ψαλμοῖς ἀναγέγραπται; Καὶ τί με δεν καθ᾿ ἕκαστον ἀποδεικνύναι δυσεξαρίθμητον δν- τως (70) παραστῆσαι ἐναργώς δυνάμενον, ὅτι ἀεὶ ' **** σεν αὐτούς, συνέστηκεν αὐτοῖς. γενόμενον. ἐπιμελῶς ἐγνωκέναι τὸ ὑπ' ἐκείνων, οι ἐνθάδε. περιηρείτο. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A eam in corde exsistere. Qui igitur in sui ipsorum ' B medio [loc est rationem habent, cum inte- rim non disserant vel de ipsius natura, vel a quo fonte et principio venerit, neque tandem quomodo confirmaverit ipsos, bi in medio sui ipsorum [et rationen] se habere nesciunt. At Joannes ipsiu novit : hoc enim, e quem vos nescitis, contumeliosc dictum ad Pharisæos, ostendit Joannem accurate agnovisse quem illi ignorarent. Quam ob causam eliam Baptista, ipsum agnoscens, novit post se venturum, in medio exsistentem, hoc est post se, et post doctri- nam a se in baptismo datam, advenientem ad eos qui secundam Sermonem [seu rationem] abluti fuerint. Non idem autem significatur hoc in loco per vocem post > et quando Jesus mittit nos post seipsum ; illic enim post ipsum esse jubenrur, ut incedentes per ipsius vestigia, perveniamus að Patrem; hoc vero in loco, ut déclararetur Jesum post Joannis doctrinas (quandoquidem hic venit, « ut omnes crederent per ipsum 41-66 ) accedere ad cos qui antea præparati fuissent atque purificati per inferiora ad perfectum [seu rationem]. Pra cipue itaque stal Paler immutabilis et inalterabilis exsistens : stat autem et Sermo ipsius semper, dum servat, etiam si fiat caro, etiamsi in medio sit ho- minum, non comprehensus, sed neque visus : stać autem et docens, invitans omnes ad bibendumi fonte suo abundanti: • Stabat enim Jesus, et clamabat dicens : Si quis sitit, veniat ad me, et bibat . Joan. 1, 7. sr Joan. vi, 37. Joan. 1, 10. νel male, sed codex Bod leianus ut in nostro textu. PATROL. GR. XIV, pretatur : c Jam adest, et est in mundo, et inter nos omnes homines › jam visibilis est: qua interpre- tatione tollit quod docuimus, nempe quod ipse dis- currat ac permeet per totum mundum. Dicendum enim ad illum: Quando enim non adest? quando autem non est in mundo? præsertim Evangelio di- cente : < ln mundo erat, et mundus per ipsum fa- ctus est, [et mundus eum non cognovit 8.), Et ob hanc causam hi etiam ad quos est sermo ille, < quem vos nescitis, o nesciunt eum, quoniam non- dum e mundo egressi fuerant, mundus vero eum non cognovit. Sed quo tempore cessavit inter ho- mines esse? An non erat in Isaia dicente : « Spiri- tus Domini super me, propterea quod unxit me **; › Det : « Manifestus factus sum in his qui me non qua- rebant ? . Rursus dicant an in Davide non erat, non a semetipso dicente: « Ego autem constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus¹‚» et quæcunque in Psalmis ex persona Christi scri- pta sunt? Cumque evidenter docere queam Jesum semper inter homines esse, ad convincendum non Isai. LXI, Isal. LXV, 1. Psal. 11, 6. quæ in codice Regio omissa sunt, restituuntur codice Bodleiano. 23. Ὁ δὲ Ἡρακλέων τό· ο Μέσος ὑμῶν ἔστηκε, (63) Συνέστησεν αὐτοῖς. Legendum vel συνέστη (64) Codex Bodleianus, recte, λεγόμενον. Regius, (65) Editio Huetii habet, εμφαίνει τὸν λόγον, τῷ (66) 'Ενθάδε δέ. Sic codex Bodleianus ; Regius, 23. Αι Heracleon, « In medio vestri stat, inter- (67) Πρός. Ita codex Bodleianus; male Regius, καί, (68) Περιαιρεῖ τό. Sic codex Bodleianus ; Regius, (69) Καὶ ὁ κόσμος αὐτὸν οὐκ ἔγνω. Πæc verba, (70) Codex Bodleianus, δυσεξαριθμή του ὄντος.

χουσα δύναμις τοσαύτη, και τηλικαύτη τῷ παντὶ κόσμου. Ἕτερον γὰρ παρὰ τὸν (76) Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ταύτην τολμῆσαι εἰπεῖν, μήποτε οὐκ ἔστιν εὐ- σεβές. Ιορδάνου, ὅπου ἦν Ιωάννης βαπτίζων. Ὅτι μὲν σχεδὸν ἐν πᾶσι τοῖς ἀντιγράφοις κεῖται· « Ταῦτα ἐν Βηθανίᾳ ἐγένετο, • οὐκ ἀγνοοῦμεν, καὶ ἔοικε τοῦτο καὶ ἔτι πρότερον γεγονέναι· καὶ παρὰ Ἡρακλέωνι γοῦν Βηθανίαν ἀνέγνωμεν. Ἐπείσθημεν δὲ μὴ δεῖν • Βηθανίᾳ, ἀναγινώσκειν, ἀλλὰ Βηθαβαρα, γενό- μένοι ἐν τοῖς τόποις (78) ἐπὶ ἱστορίαν τῶν ἰχνῶν Ἰη- σοῦ, καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, καὶ τῶν προφητῶν. Βηθανία γὰρ, ὡς ὁ αὐτὸς εὐαγγελιστής φησι, ή πα- τρὶς Λαζάρου, καὶ Μάρθας, καὶ Μαρίας, ἀπέχει τῶν Ἱεροσολύμων σταδίους δεκαπέντε· ἧς πόῤῥω ἐστὶν ὁ Ἰορδάνης ποταμὸς, ὡς ἀπὸ σταδίων πλατεῖ λόγῳ απ'· ἀλλ' οὐδὲ ὁμώνυμος τῇ Βηθανίᾳ τόπος ἐστὶν περὶ τὸν Ἰορδάνην. Δείκνυσθαι δὲ λέγουσι παρὰ τῇ ὄχθη τοῦ Ἰορδάνου τὰ Βηθαρά, ἔνθα ἱστοροῦσι τὸν Ἰωάννην βεβαπτικέναι· ἔστι τε ἡ ἑρμηνεία τοῦ ὀνό ματος ἀκόλουθος τῷ βαπτίσματι τοῦ ἑτοιμάζοντος Κυρίῳ λαόν κατεσκευασμένον· μεταλαμβάνεται γὰρ εἰς οἶκον κατασκευῆς· ἡ δὲ Βηθανία εἰς οἶκον ὑπακοῆς. Ποῦ γὰρ ἀλλαχόσε ἐχρῆν βαπτίζειν τὸν ἀποσταλέντα ἄγγελον πρὸ προσώπου τοῦ Χριστοῦ κατασκευάσαι τὴν ὁδὸν αὐτοῦ ἔμπροσθεν αὐτοῦ, ἡ εἰς τὸν τῆς κατασκευῆς οἶκον; Ποία δὲ οἰκειοτέρα πατρὶς τῇ τὴν ἀγαθὴν μερίδα ἐκλεξαμένῃ μὴ ἀφαι- ρουμένην αὐτῆς Μαριάμ, καὶ τῇ περισπωμένῃ διὰ τὴν Ἰησοῦ ὑποδοχὴν Μάρθᾳ, καὶ τῷ τούτων ἀδελφῷ, φίλῳ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρημένῳ, Λαζάρῳ, ἢ Βηθα- νία ὁ τῆς ὑπακοῆς οἶκος ; Οὐ καταφρονητέον οὖν τῆς περὶ τὰ ὀνόματα ἀκριβείας τῷ ἀπαραλείπτως βουλο μένῳ συνιέναι τὰ ἅγια γράμματα. Τὸ μέντοιγε ἡμαρ- τῆσθαι ἐν τοῖς Ελληνικοῖς ἀντιγράφοις τὰ περὶ τῶν ὀνομάτων πολλαχοῦ, καὶ ἀπὸ τούτων ἄν τις πεισθείη. ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· ἡ περὶ τοὺς ὑπὸ τῶν δαιμονίων κατακρημνιζομένους καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ συμπνιγο- μένους χοίρους οἰκονομία αναγέγραπται γεγονέναι ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Γερασηνῶν. Γέρασα δὲ τῆς Ἀρα- δίας ἐστὶ πόλις, οὔτε θάλασσαν οὔτε λίμνην πλησίον ἔχουσα. Καὶ οὐκ ἂν οὕτως προφανὲς ψεῦδος καὶ εὐ έλεγκτον οἱ εὐαγγελισταί εἰρήκεσαν, ἄνδρες ἐπιμε- λῶς γινώσκοντες τὰ περὶ τὴν Ἰουδαίαν. Ἐπεὶ δὲ Β Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὰ ἀκριβὴ τῶν ἀντιγράφων Βηδαβαρά περιέχει. Η γὰρ Βηθανία οὐχὶ πέραν τοῦ Ἰορδάνου, ἀλλ' ἐγγύς ποὺ τῶν Ἱεροσολύμων ἐστίν. Βηθαραβα, Βηθαβαρᾶ, οἶκος κατα- σκευής, και τασκευάζειν, οι κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς. Βηθαραβά, θαρά, ποι Βηθαβαρά. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A dispicere queuut tanti coli indeficientem motum, ut quod circumducat ab oriente in occidentem us- que tantam stellarum multitudinem, dignum erit quæsitu quænam sit ea vis tanta et talis in toto mundo exsistens. Nam aliud hanc dicere audere prater Patrem et Filium, fortasse non est pium. C D › ubi erat Joannes baptizans 99. Quod in omnibus fere exemplaribus ponatur: Haec in Bethania facta sunt, » non ignoramus, et videtur hoc etiam antea factum fuisse : unde apud fleracleonem etiam Be- thaniam legimus. Sed persuasi sumus non Betha- mia, sed . Bethabara » esse legendum, cum adloca pervenissemus, ut Jesu discipulorumque ejus ac prophetarum vestigia inspiceremus. Bellania nam- que, ut ipse inquit evangelista ', patria Lazari, et Mariæ, et Marthæ, quindecim stadiis a Hierosoly- nis distat, qua Jordanes fluvius, lato computo, abest stadiis circiter octoginta supra centuin, sed neque locus est circa Jordanem qui nomen com- mune habeat cum Bethania. Dicunt autem ostendi circa tumulos Jordanis Bethabara, ubi historiæ dicunt Joannem baptizasse ; estque nominis inter- pretatio consequens baptismali præparantis Domino populum instructum s. Est enim, si interpreteris, domus instructionis: Bethania vero, domus obedien- tiæ. Nam profecto ubi baptizare opus erat ei qui missus fuerat ante faciem Christi ad præparandum viam ipsius coram ipso ', quam in domo instru- clionis? Quænam vero magis propria est patria ipsi Mariæ, quæ elegerat bonam partem a se non aufe rendam, et Marthæ in diversa distractæ propter suscipiendum Jesum *, atque ipsarum fratri La zaro, qui a Servatore amicus dicitur *, quam Be- thania obedientiæ domus ? Itaque contemnenda non est accurata circa nomina diligentia ei qui voluerit probe intelligere sanctas litteras. Peccatum equi dem frequenter fuisse in gentilium exemplaribus. indeque errata in Evangelis translata facile quis credat. Dispensatio nanique circa porcos e rupe præcipitatos, et in mari suffocatos a dæmoniis scri- bitur facta fuisse in loco Gerasenorum. Gerasa autem urbs est Arabiæ, neque mare neque stagnum in propinquo habens. Nec mendacium adeo aper- tum, quodque facile redargui posset, dixissent evangelista, viri diligenter agnoscentes regionem Judææ. Quoniam vero in paucis exemplaribus ibid. 76. • Luc. x, 41. * ibid. 43. • Joan. xi, 11; » Joan. 1, 28. ↑ Joan. 1, 1, 18. * Luc. 1, 17. s Matth. viii, 28, 32. Marc. v, 1, 13; Luc. viii, 26, 33, 37. quadam Regia in Joan. 1, : Ιnfra scriptum ali- quando reperias, aliquando quæ vera lectio est, et quam secutum esse nem certum est, juxta codicum Græcorum fidein Joann. 1, 28. Hanc enim vocem vertit, a et 13, quod aliquando redditur Isaiæ xL, 28, LXX rige- verterunt : Ita er Isaia xLili, 7. Quod si scripsisset expor suisset, domus humilis, › vel ‹ domus vesperæ.> quemadmodum exponit Hieronymus in libro De locis Hebraicis. Vertit utrobique Ferrarius, Bellabaru, adeo ut sic ipsius habuisse codicem dubium non sit, inquit Huetius. Veruntamen in codice Bodleiano nec non in codice Barberino utrobique legitur Bn- mum videtur contigisse, cum Alexandria pulsus Cæsarea domicilium statuit. Huetius. 24. Ταῦτα ἐν Βηθαρᾷ (77) ἐγένετο πέραν τοῦ 24. Hæc in Bellabara fucta sunt, trans Jordanem, (76) Editio Huetii, περὶ τὸν, etc., male. (7) Ταῦτα ἐν Βηθαρᾷ. Origenes in Catena (78) Γενόμενοι ἐν τοῖς τόποις, etc. 14 tum pri-

χουσα δύναμις τοσαύτη, και τηλικαύτη τῷ παντὶ κόσμου. Ἕτερον γὰρ παρὰ τὸν (76) Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ταύτην τολμῆσαι εἰπεῖν, μήποτε οὐκ ἔστιν εὐ- σεβές. Ιορδάνου, ὅπου ἦν Ιωάννης βαπτίζων. Ὅτι μὲν σχεδὸν ἐν πᾶσι τοῖς ἀντιγράφοις κεῖται· « Ταῦτα ἐν Βηθανίᾳ ἐγένετο, • οὐκ ἀγνοοῦμεν, καὶ ἔοικε τοῦτο καὶ ἔτι πρότερον γεγονέναι· καὶ παρὰ Ἡρακλέωνι γοῦν Βηθανίαν ἀνέγνωμεν. Ἐπείσθημεν δὲ μὴ δεῖν • Βηθανίᾳ, ἀναγινώσκειν, ἀλλὰ Βηθαβαρα, γενό- μένοι ἐν τοῖς τόποις (78) ἐπὶ ἱστορίαν τῶν ἰχνῶν Ἰη- σοῦ, καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, καὶ τῶν προφητῶν. Βηθανία γὰρ, ὡς ὁ αὐτὸς εὐαγγελιστής φησι, ή πα- τρὶς Λαζάρου, καὶ Μάρθας, καὶ Μαρίας, ἀπέχει τῶν Ἱεροσολύμων σταδίους δεκαπέντε· ἧς πόῤῥω ἐστὶν ὁ Ἰορδάνης ποταμὸς, ὡς ἀπὸ σταδίων πλατεῖ λόγῳ απ'· ἀλλ' οὐδὲ ὁμώνυμος τῇ Βηθανίᾳ τόπος ἐστὶν περὶ τὸν Ἰορδάνην. Δείκνυσθαι δὲ λέγουσι παρὰ τῇ ὄχθη τοῦ Ἰορδάνου τὰ Βηθαρά, ἔνθα ἱστοροῦσι τὸν Ἰωάννην βεβαπτικέναι· ἔστι τε ἡ ἑρμηνεία τοῦ ὀνό ματος ἀκόλουθος τῷ βαπτίσματι τοῦ ἑτοιμάζοντος Κυρίῳ λαόν κατεσκευασμένον· μεταλαμβάνεται γὰρ εἰς οἶκον κατασκευῆς· ἡ δὲ Βηθανία εἰς οἶκον ὑπακοῆς. Ποῦ γὰρ ἀλλαχόσε ἐχρῆν βαπτίζειν τὸν ἀποσταλέντα ἄγγελον πρὸ προσώπου τοῦ Χριστοῦ κατασκευάσαι τὴν ὁδὸν αὐτοῦ ἔμπροσθεν αὐτοῦ, ἡ εἰς τὸν τῆς κατασκευῆς οἶκον; Ποία δὲ οἰκειοτέρα πατρὶς τῇ τὴν ἀγαθὴν μερίδα ἐκλεξαμένῃ μὴ ἀφαι- ρουμένην αὐτῆς Μαριάμ, καὶ τῇ περισπωμένῃ διὰ τὴν Ἰησοῦ ὑποδοχὴν Μάρθᾳ, καὶ τῷ τούτων ἀδελφῷ, φίλῳ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρημένῳ, Λαζάρῳ, ἢ Βηθα- νία ὁ τῆς ὑπακοῆς οἶκος ; Οὐ καταφρονητέον οὖν τῆς περὶ τὰ ὀνόματα ἀκριβείας τῷ ἀπαραλείπτως βουλο μένῳ συνιέναι τὰ ἅγια γράμματα. Τὸ μέντοιγε ἡμαρ- τῆσθαι ἐν τοῖς Ελληνικοῖς ἀντιγράφοις τὰ περὶ τῶν ὀνομάτων πολλαχοῦ, καὶ ἀπὸ τούτων ἄν τις πεισθείη. ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· ἡ περὶ τοὺς ὑπὸ τῶν δαιμονίων κατακρημνιζομένους καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ συμπνιγο- μένους χοίρους οἰκονομία αναγέγραπται γεγονέναι ἐν τῇ χώρᾳ τῶν Γερασηνῶν. Γέρασα δὲ τῆς Ἀρα- δίας ἐστὶ πόλις, οὔτε θάλασσαν οὔτε λίμνην πλησίον ἔχουσα. Καὶ οὐκ ἂν οὕτως προφανὲς ψεῦδος καὶ εὐ έλεγκτον οἱ εὐαγγελισταί εἰρήκεσαν, ἄνδρες ἐπιμε- λῶς γινώσκοντες τὰ περὶ τὴν Ἰουδαίαν. Ἐπεὶ δὲ Β Χρὴ δὲ γινώσκειν, ὅτι τὰ ἀκριβὴ τῶν ἀντιγράφων Βηδαβαρά περιέχει. Η γὰρ Βηθανία οὐχὶ πέραν τοῦ Ἰορδάνου, ἀλλ' ἐγγύς ποὺ τῶν Ἱεροσολύμων ἐστίν. Βηθαραβα, Βηθαβαρᾶ, οἶκος κατα- σκευής, και τασκευάζειν, οι κατασκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς. Βηθαραβά, θαρά, ποι Βηθαβαρά. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A dispicere queuut tanti coli indeficientem motum, ut quod circumducat ab oriente in occidentem us- que tantam stellarum multitudinem, dignum erit quæsitu quænam sit ea vis tanta et talis in toto mundo exsistens. Nam aliud hanc dicere audere prater Patrem et Filium, fortasse non est pium. C D › ubi erat Joannes baptizans 99. Quod in omnibus fere exemplaribus ponatur: Haec in Bethania facta sunt, » non ignoramus, et videtur hoc etiam antea factum fuisse : unde apud fleracleonem etiam Be- thaniam legimus. Sed persuasi sumus non Betha- mia, sed . Bethabara » esse legendum, cum adloca pervenissemus, ut Jesu discipulorumque ejus ac prophetarum vestigia inspiceremus. Bellania nam- que, ut ipse inquit evangelista ', patria Lazari, et Mariæ, et Marthæ, quindecim stadiis a Hierosoly- nis distat, qua Jordanes fluvius, lato computo, abest stadiis circiter octoginta supra centuin, sed neque locus est circa Jordanem qui nomen com- mune habeat cum Bethania. Dicunt autem ostendi circa tumulos Jordanis Bethabara, ubi historiæ dicunt Joannem baptizasse ; estque nominis inter- pretatio consequens baptismali præparantis Domino populum instructum s. Est enim, si interpreteris, domus instructionis: Bethania vero, domus obedien- tiæ. Nam profecto ubi baptizare opus erat ei qui missus fuerat ante faciem Christi ad præparandum viam ipsius coram ipso ', quam in domo instru- clionis? Quænam vero magis propria est patria ipsi Mariæ, quæ elegerat bonam partem a se non aufe rendam, et Marthæ in diversa distractæ propter suscipiendum Jesum *, atque ipsarum fratri La zaro, qui a Servatore amicus dicitur *, quam Be- thania obedientiæ domus ? Itaque contemnenda non est accurata circa nomina diligentia ei qui voluerit probe intelligere sanctas litteras. Peccatum equi dem frequenter fuisse in gentilium exemplaribus. indeque errata in Evangelis translata facile quis credat. Dispensatio nanique circa porcos e rupe præcipitatos, et in mari suffocatos a dæmoniis scri- bitur facta fuisse in loco Gerasenorum. Gerasa autem urbs est Arabiæ, neque mare neque stagnum in propinquo habens. Nec mendacium adeo aper- tum, quodque facile redargui posset, dixissent evangelista, viri diligenter agnoscentes regionem Judææ. Quoniam vero in paucis exemplaribus ibid. 76. • Luc. x, 41. * ibid. 43. • Joan. xi, 11; » Joan. 1, 28. ↑ Joan. 1, 1, 18. * Luc. 1, 17. s Matth. viii, 28, 32. Marc. v, 1, 13; Luc. viii, 26, 33, 37. quadam Regia in Joan. 1, : Ιnfra scriptum ali- quando reperias, aliquando quæ vera lectio est, et quam secutum esse nem certum est, juxta codicum Græcorum fidein Joann. 1, 28. Hanc enim vocem vertit, a et 13, quod aliquando redditur Isaiæ xL, 28, LXX rige- verterunt : Ita er Isaia xLili, 7. Quod si scripsisset expor suisset, domus humilis, › vel ‹ domus vesperæ.> quemadmodum exponit Hieronymus in libro De locis Hebraicis. Vertit utrobique Ferrarius, Bellabaru, adeo ut sic ipsius habuisse codicem dubium non sit, inquit Huetius. Veruntamen in codice Bodleiano nec non in codice Barberino utrobique legitur Bn- mum videtur contigisse, cum Alexandria pulsus Cæsarea domicilium statuit. Huetius. 24. Ταῦτα ἐν Βηθαρᾷ (77) ἐγένετο πέραν τοῦ 24. Hæc in Bellabara fucta sunt, trans Jordanem, (76) Editio Huetii, περὶ τὸν, etc., male. (7) Ταῦτα ἐν Βηθαρᾷ. Origenes in Catena (78) Γενόμενοι ἐν τοῖς τόποις, etc. 14 tum pri-

ἐν ὀλίγοις εὕρομεν « εἰς τὴν χώραν τῶν Γαδαρηνών, καὶ πρὸς τοῦτο λεκτέον· Γάδαρα γὰρ πόλις μέν ἐστι τῆς Ἰουδαίας, περὶ ἦν τὰ διαβόητα θερμά τυγχάνει, λίμνη δὲ κρημνοῖς παρακειμένη οὐδαμῶς ἐστιν ἐν αὐτῇ ἡ θάλασσα (79). ᾿Αλλὰ Γέργεσα, ἀφ᾽ ἧς οἱ Γερ γεσαῖοι, πόλις ἀρχαία περὶ τὴν νῦν καλουμένην Τιβε ριάδα λίμνην, περὶ ἢν κρημνός παρακείμενος τῇ λί μνῃ, ἀφ' οὗ δείκνυται τοὺς χοίρους ὑπὸ τῶν δαιμό νων καταβεβλῆσθαι. Ἑρμηνεύεται δὲ ἡ Γέργεσα (80) παροικία ἐκβεβληκότων, ἐπώνυμος οὖσα τάχα προ φητικῶς οὗ περὶ τὸν Σωτῆρα πεποιήκασι παρακαλέ- σαντες αὐτὸν μεταβῆναι ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν οἱ τῶν χοίρων (81) πολίται. Τὸ δ' ὅμοιον περὶ τὰ ὀνόματα σφάλμα πολλαχοῦ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν ἔστιν ἰδεῖν, ὡς ἠκριβώσαμεν ἀπὸ Ἑβραίων μαθόν- Β τες, καὶ τοῖς ἀντιγράφοις αὐτῶν τὰ ἡμέτερα συγκρί ναντες, μαρτυρηθεῖσιν ὑπὸ τῶν μηδέπω διαστραφει σῶν ἐκδόσεων Ακύλου, καὶ Θεοδοτίωνος, καὶ Συμμά χου. Ολίγα τοίνυν παραθησόμεθα ὑπὲρ τοῦ τοὺς φι- λυμαθεῖς ἐπιστρεφεστέρους γενέσθαι περὶ ταῦτα. Εἷς τῶν υἱῶν Λευὶ ὁ πρῶτος Γεσὼν ἐν τοῖς πλείστοις τῶν ἀντιγράφων ὠνόμασται, ἀντὶ τοῦ Γηρσών, ὁμώ νυμος τυγχάνων τῷ πρωτοτόκῳ Μωϋσέως, ἑκατέρων διὰ τὴν παροικίαν (82) ἐν γῇ ἀλλοτρία γεννηθέντων τοῦ ὀνόματος ἑτοίμως κειμένου. Πάλιν τῷ Ἰούδι παρ' ἡμῖν μὲν ὁ δεύτερος Αὐτὰν εἶναι λέγεται, παρὰ δὲ Ἑβραίοις @νάν ἐστι, Πόνος αὐτῶν (83). Πρὸς τού τοῖς ἐν ταῖς ἁπάρσεσι τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐν τοῖς Αριθμοῖς εὕρομεν, ὅτι ἀπῆραν ἐκ Σοχώθ, καὶ παρενέβαλον εἰς Βουθάν· τὸ δὲ (84) Εβραϊκὸν, ἀντὶ Βουθὰν, Αἰμὰν λέγει. Καὶ τί με δεῖ διατρίβοντα πλείονα παρατίθεσθαι, παρόντος τῷ βουλομένῳ τοῦ ἐξετάζειν καὶ γινώσκειν τὰ κατὰ τὰ ὀνόματα ἀληθῆ; Μάλιστα δὲ ὑποπτευτέον τους τόπους τῶν Γραφῶν, ἔνθα κατάλογος ἐστιν ἅμα ὀνομάτων πλειόνων, ὡς ἐν τῷ Ἰησοῦ τὰ περὶ τῆς κληροδοσίας, καὶ ἐν τῇ πρώ- τῇ τῶν Παραλειπομένων ἀρχῆθεν ἑξῆς μέχρι τοῦ Εγγύς που ὑπὲρ τὸν Λαυ (85) ... Ομοίως δὲ καὶ ἐν * ΣΑΝΙ, ΧΧΧνΙΙ, 4; ΧΑΤΙ, ἐν αὐτῇ θάλασσα. "Ωσπερ τὰ Γέργεσα, Ενθα παρε κάλεσαν αὐτὸν μεταβῆναι ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν οἱ τῶν χοιρων πολίται, ερμηνεύεται, Παροικία ἐκβεβληκότων. τὴν χώραν τῶν Γεργεσηνῶν τῶν χοίρων πολῖται. χωρίων, των. Βουθάν Αἰθάν. Βονθάν, τῶν Ο' Αιθαμ, Πυετιυς. ὑπὲρ τὸν Σαούλ, ὑπὲρ τὸν Δαδ, Δαυίδ. › ORIGENIS invenimus, e in locum Gadarenorum, ad hoc A etiam est dicendum, Gadaram quidem civitatem esse Judaa, circa quam celeberrima balnea sunt, haudquaquam vero in ea esse stagnum vel mare precipitiis adjacens. At Gergesa, a qua Gergesæi, urbs est antiqua juxta stagnumn quod nunc Tibe- riadis vocamus, juxta quam rupes est stagno adja- ceps, e qua ostenditur porcos a dæmonibus in præ- ceps delatos fuisse. Interpretatur autem Gergesa habitatio ejicientium, fortasse cognomentum sortita propheticæ illius rei, quam locorum cives erga Servatorem fecerunt obsecrantes eum ut e finibus suis excederet 8. Tale subinde erratum in lege et prophetis circa nomina licet cernere, ut accurate perspexinus ab llebræis edocti, cum ipsorum exemplaribus nostra comparantes, quæ testimonium habent ab editionibus Aquile, et Symmachi, et Theodotionis, quæ nondum sunt depravatæ. Pauca igitur apponemus in studiosorum gratiam, quo in his diligentius versentur. Uinus aliorum Levi pri- mus in pluribus exemplaribus Geson nominatus est, pro eo quod est Gerson, ejusdem nominis exsistens cum primogenito Moysis, nomine vere utrisque posito, quod geniti fuissent in terra aliena habitantes. Rursus Judæ secundus apud nos qui- dem Aunan esse dicitur 10, apud Hebræos vero Onan, quod est, Labor ipsorum. Ad hæc in profe- ctionibus filiorum Israel in Numerorum libro inve- nimus", quod profecti sunt ex Sochoth, et castra fixerunt in Buthan, cum llebraicum pro Buthan Aman habeat. Et quid me opus est tardante. G plura apponere, cum veritatem, quæ est in nomi- nibus, cuivis volenti tum inquirere, tum agnoscere sit in promptu ? Sed in primis ea Scripturarum loca suspecta habere debemus, ubi pariter complu- rium nominum est enarratio, veluti in libro Jesu Nave sunt quæ ad divisionem hæreditatis pertinent : et in prino Paralipomenon a principio per ordinem Matth. 111, 54; Marc. v, 17; Luc. vIII, 37. * Gen. xLvi, ; Exod. vi, ; Num. 11, 17; Paral. vi, 1, 16; Exod. 11, 22; Paral. xxi, 15. Gen. xLv, 12; Num. Paral. 11, 3. Num. XXXIII, 6. habet Caterum Origenis obser- vationi adde Gadara civitatem fuisse Judæorum, quibus ut vetitumn erat porcos edere, ita superfluum fuisset alere. in Joann. num. : Quasi ex hac expulsione id nominis tum primum sortita fuerit. Vocabulum illud derivat Origenes a 7, de 30, ‹habitatio, » et ¬, <expulit: › un- de fieri debuit, Gergeresa, non Gergesa. Aι Matth. vi. 28, repe- rio; Gergesa, autem nusquam reperio. flug- TIUS. Perionio; et infra tom. x in Joann., num. 10, oi Ferrarius utrobique quod malim. Hluetius. et by cibi. » Exod. 11, : « Quæ peperit ei lil.um, quem vocavit Gersam, dicens : Advena fui in ter- ra aliena. Ilieronymus De nomin. Ilebraic. : • Gerson, ejectio eorum, sive, advena ibi, aut adve- na pupillæ. » ID. D Abs, cum aflixo plurali feminino. Hierony- nus De nomin. Hebraic. : • Onan moeror e- rum. > ' hariolatus est Perionius pro scribendum Sed omnino retinendum quod edi- liones omnes praeferunt, Num. xxxi, 6, ex Hebraico DNA, in Etham. Itaque pro Aluáv, quod sequitur apud Origenem, legendum videtur id enim Hebraici codices perpetuo consensu ha- bent. vocein non reddit Ferrarius, sive quod ex ipsius abfuerit codice, sive quod vocem nihili quomodo redderet non habuerit. Quid si legamus : νel contracte pro Sen- sus erit : Suspecta debent esse loca, ubi comple- ria uomina recensentur: velut in Jesu Nave, et in primo Paralipomenon, ab initio libri ad eum circi. (79) 'Εν αὐτῇ ἢ θάλασσα. Editio Huetii in textu (80) 'Ερμηνεύεται δὲ ἡ Γέργεσα. Infra tom. x (81) Χοίρων. Ita codex Regius et reliqui, cum (82) Διὰ τὴν παροικίαν, etc. Α 2 « peregrinus, (85) Παρὰ δὲ Ἑβραίοις @νάν ἐστι, Πόνος σύ (84) Παρενέβαλον εἰς Βουθάν· τὸ δέ, etc. Hie (85) Εγγύς που ὑπὲρ τὸν Λαυ. Postremam hanc

ἐν ὀλίγοις εὕρομεν « εἰς τὴν χώραν τῶν Γαδαρηνών, καὶ πρὸς τοῦτο λεκτέον· Γάδαρα γὰρ πόλις μέν ἐστι τῆς Ἰουδαίας, περὶ ἦν τὰ διαβόητα θερμά τυγχάνει, λίμνη δὲ κρημνοῖς παρακειμένη οὐδαμῶς ἐστιν ἐν αὐτῇ ἡ θάλασσα (79). ᾿Αλλὰ Γέργεσα, ἀφ᾽ ἧς οἱ Γερ γεσαῖοι, πόλις ἀρχαία περὶ τὴν νῦν καλουμένην Τιβε ριάδα λίμνην, περὶ ἢν κρημνός παρακείμενος τῇ λί μνῃ, ἀφ' οὗ δείκνυται τοὺς χοίρους ὑπὸ τῶν δαιμό νων καταβεβλῆσθαι. Ἑρμηνεύεται δὲ ἡ Γέργεσα (80) παροικία ἐκβεβληκότων, ἐπώνυμος οὖσα τάχα προ φητικῶς οὗ περὶ τὸν Σωτῆρα πεποιήκασι παρακαλέ- σαντες αὐτὸν μεταβῆναι ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν οἱ τῶν χοίρων (81) πολίται. Τὸ δ' ὅμοιον περὶ τὰ ὀνόματα σφάλμα πολλαχοῦ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν ἔστιν ἰδεῖν, ὡς ἠκριβώσαμεν ἀπὸ Ἑβραίων μαθόν- Β τες, καὶ τοῖς ἀντιγράφοις αὐτῶν τὰ ἡμέτερα συγκρί ναντες, μαρτυρηθεῖσιν ὑπὸ τῶν μηδέπω διαστραφει σῶν ἐκδόσεων Ακύλου, καὶ Θεοδοτίωνος, καὶ Συμμά χου. Ολίγα τοίνυν παραθησόμεθα ὑπὲρ τοῦ τοὺς φι- λυμαθεῖς ἐπιστρεφεστέρους γενέσθαι περὶ ταῦτα. Εἷς τῶν υἱῶν Λευὶ ὁ πρῶτος Γεσὼν ἐν τοῖς πλείστοις τῶν ἀντιγράφων ὠνόμασται, ἀντὶ τοῦ Γηρσών, ὁμώ νυμος τυγχάνων τῷ πρωτοτόκῳ Μωϋσέως, ἑκατέρων διὰ τὴν παροικίαν (82) ἐν γῇ ἀλλοτρία γεννηθέντων τοῦ ὀνόματος ἑτοίμως κειμένου. Πάλιν τῷ Ἰούδι παρ' ἡμῖν μὲν ὁ δεύτερος Αὐτὰν εἶναι λέγεται, παρὰ δὲ Ἑβραίοις @νάν ἐστι, Πόνος αὐτῶν (83). Πρὸς τού τοῖς ἐν ταῖς ἁπάρσεσι τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐν τοῖς Αριθμοῖς εὕρομεν, ὅτι ἀπῆραν ἐκ Σοχώθ, καὶ παρενέβαλον εἰς Βουθάν· τὸ δὲ (84) Εβραϊκὸν, ἀντὶ Βουθὰν, Αἰμὰν λέγει. Καὶ τί με δεῖ διατρίβοντα πλείονα παρατίθεσθαι, παρόντος τῷ βουλομένῳ τοῦ ἐξετάζειν καὶ γινώσκειν τὰ κατὰ τὰ ὀνόματα ἀληθῆ; Μάλιστα δὲ ὑποπτευτέον τους τόπους τῶν Γραφῶν, ἔνθα κατάλογος ἐστιν ἅμα ὀνομάτων πλειόνων, ὡς ἐν τῷ Ἰησοῦ τὰ περὶ τῆς κληροδοσίας, καὶ ἐν τῇ πρώ- τῇ τῶν Παραλειπομένων ἀρχῆθεν ἑξῆς μέχρι τοῦ Εγγύς που ὑπὲρ τὸν Λαυ (85) ... Ομοίως δὲ καὶ ἐν * ΣΑΝΙ, ΧΧΧνΙΙ, 4; ΧΑΤΙ, ἐν αὐτῇ θάλασσα. "Ωσπερ τὰ Γέργεσα, Ενθα παρε κάλεσαν αὐτὸν μεταβῆναι ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν οἱ τῶν χοιρων πολίται, ερμηνεύεται, Παροικία ἐκβεβληκότων. τὴν χώραν τῶν Γεργεσηνῶν τῶν χοίρων πολῖται. χωρίων, των. Βουθάν Αἰθάν. Βονθάν, τῶν Ο' Αιθαμ, Πυετιυς. ὑπὲρ τὸν Σαούλ, ὑπὲρ τὸν Δαδ, Δαυίδ. › ORIGENIS invenimus, e in locum Gadarenorum, ad hoc A etiam est dicendum, Gadaram quidem civitatem esse Judaa, circa quam celeberrima balnea sunt, haudquaquam vero in ea esse stagnum vel mare precipitiis adjacens. At Gergesa, a qua Gergesæi, urbs est antiqua juxta stagnumn quod nunc Tibe- riadis vocamus, juxta quam rupes est stagno adja- ceps, e qua ostenditur porcos a dæmonibus in præ- ceps delatos fuisse. Interpretatur autem Gergesa habitatio ejicientium, fortasse cognomentum sortita propheticæ illius rei, quam locorum cives erga Servatorem fecerunt obsecrantes eum ut e finibus suis excederet 8. Tale subinde erratum in lege et prophetis circa nomina licet cernere, ut accurate perspexinus ab llebræis edocti, cum ipsorum exemplaribus nostra comparantes, quæ testimonium habent ab editionibus Aquile, et Symmachi, et Theodotionis, quæ nondum sunt depravatæ. Pauca igitur apponemus in studiosorum gratiam, quo in his diligentius versentur. Uinus aliorum Levi pri- mus in pluribus exemplaribus Geson nominatus est, pro eo quod est Gerson, ejusdem nominis exsistens cum primogenito Moysis, nomine vere utrisque posito, quod geniti fuissent in terra aliena habitantes. Rursus Judæ secundus apud nos qui- dem Aunan esse dicitur 10, apud Hebræos vero Onan, quod est, Labor ipsorum. Ad hæc in profe- ctionibus filiorum Israel in Numerorum libro inve- nimus", quod profecti sunt ex Sochoth, et castra fixerunt in Buthan, cum llebraicum pro Buthan Aman habeat. Et quid me opus est tardante. G plura apponere, cum veritatem, quæ est in nomi- nibus, cuivis volenti tum inquirere, tum agnoscere sit in promptu ? Sed in primis ea Scripturarum loca suspecta habere debemus, ubi pariter complu- rium nominum est enarratio, veluti in libro Jesu Nave sunt quæ ad divisionem hæreditatis pertinent : et in prino Paralipomenon a principio per ordinem Matth. 111, 54; Marc. v, 17; Luc. vIII, 37. * Gen. xLvi, ; Exod. vi, ; Num. 11, 17; Paral. vi, 1, 16; Exod. 11, 22; Paral. xxi, 15. Gen. xLv, 12; Num. Paral. 11, 3. Num. XXXIII, 6. habet Caterum Origenis obser- vationi adde Gadara civitatem fuisse Judæorum, quibus ut vetitumn erat porcos edere, ita superfluum fuisset alere. in Joann. num. : Quasi ex hac expulsione id nominis tum primum sortita fuerit. Vocabulum illud derivat Origenes a 7, de 30, ‹habitatio, » et ¬, <expulit: › un- de fieri debuit, Gergeresa, non Gergesa. Aι Matth. vi. 28, repe- rio; Gergesa, autem nusquam reperio. flug- TIUS. Perionio; et infra tom. x in Joann., num. 10, oi Ferrarius utrobique quod malim. Hluetius. et by cibi. » Exod. 11, : « Quæ peperit ei lil.um, quem vocavit Gersam, dicens : Advena fui in ter- ra aliena. Ilieronymus De nomin. Ilebraic. : • Gerson, ejectio eorum, sive, advena ibi, aut adve- na pupillæ. » ID. D Abs, cum aflixo plurali feminino. Hierony- nus De nomin. Hebraic. : • Onan moeror e- rum. > ' hariolatus est Perionius pro scribendum Sed omnino retinendum quod edi- liones omnes praeferunt, Num. xxxi, 6, ex Hebraico DNA, in Etham. Itaque pro Aluáv, quod sequitur apud Origenem, legendum videtur id enim Hebraici codices perpetuo consensu ha- bent. vocein non reddit Ferrarius, sive quod ex ipsius abfuerit codice, sive quod vocem nihili quomodo redderet non habuerit. Quid si legamus : νel contracte pro Sen- sus erit : Suspecta debent esse loca, ubi comple- ria uomina recensentur: velut in Jesu Nave, et in primo Paralipomenon, ab initio libri ad eum circi. (79) 'Εν αὐτῇ ἢ θάλασσα. Editio Huetii in textu (80) 'Ερμηνεύεται δὲ ἡ Γέργεσα. Infra tom. x (81) Χοίρων. Ita codex Regius et reliqui, cum (82) Διὰ τὴν παροικίαν, etc. Α 2 « peregrinus, (85) Παρὰ δὲ Ἑβραίοις @νάν ἐστι, Πόνος σύ (84) Παρενέβαλον εἰς Βουθάν· τὸ δέ, etc. Hie (85) Εγγύς που ὑπὲρ τὸν Λαυ. Postremam hanc

ἐν ὀλίγοις εὕρομεν « εἰς τὴν χώραν τῶν Γαδαρηνών, καὶ πρὸς τοῦτο λεκτέον· Γάδαρα γὰρ πόλις μέν ἐστι τῆς Ἰουδαίας, περὶ ἦν τὰ διαβόητα θερμά τυγχάνει, λίμνη δὲ κρημνοῖς παρακειμένη οὐδαμῶς ἐστιν ἐν αὐτῇ ἡ θάλασσα (79). ᾿Αλλὰ Γέργεσα, ἀφ᾽ ἧς οἱ Γερ γεσαῖοι, πόλις ἀρχαία περὶ τὴν νῦν καλουμένην Τιβε ριάδα λίμνην, περὶ ἢν κρημνός παρακείμενος τῇ λί μνῃ, ἀφ' οὗ δείκνυται τοὺς χοίρους ὑπὸ τῶν δαιμό νων καταβεβλῆσθαι. Ἑρμηνεύεται δὲ ἡ Γέργεσα (80) παροικία ἐκβεβληκότων, ἐπώνυμος οὖσα τάχα προ φητικῶς οὗ περὶ τὸν Σωτῆρα πεποιήκασι παρακαλέ- σαντες αὐτὸν μεταβῆναι ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν οἱ τῶν χοίρων (81) πολίται. Τὸ δ' ὅμοιον περὶ τὰ ὀνόματα σφάλμα πολλαχοῦ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν ἔστιν ἰδεῖν, ὡς ἠκριβώσαμεν ἀπὸ Ἑβραίων μαθόν- Β τες, καὶ τοῖς ἀντιγράφοις αὐτῶν τὰ ἡμέτερα συγκρί ναντες, μαρτυρηθεῖσιν ὑπὸ τῶν μηδέπω διαστραφει σῶν ἐκδόσεων Ακύλου, καὶ Θεοδοτίωνος, καὶ Συμμά χου. Ολίγα τοίνυν παραθησόμεθα ὑπὲρ τοῦ τοὺς φι- λυμαθεῖς ἐπιστρεφεστέρους γενέσθαι περὶ ταῦτα. Εἷς τῶν υἱῶν Λευὶ ὁ πρῶτος Γεσὼν ἐν τοῖς πλείστοις τῶν ἀντιγράφων ὠνόμασται, ἀντὶ τοῦ Γηρσών, ὁμώ νυμος τυγχάνων τῷ πρωτοτόκῳ Μωϋσέως, ἑκατέρων διὰ τὴν παροικίαν (82) ἐν γῇ ἀλλοτρία γεννηθέντων τοῦ ὀνόματος ἑτοίμως κειμένου. Πάλιν τῷ Ἰούδι παρ' ἡμῖν μὲν ὁ δεύτερος Αὐτὰν εἶναι λέγεται, παρὰ δὲ Ἑβραίοις @νάν ἐστι, Πόνος αὐτῶν (83). Πρὸς τού τοῖς ἐν ταῖς ἁπάρσεσι τῶν υἱῶν Ἰσραὴλ ἐν τοῖς Αριθμοῖς εὕρομεν, ὅτι ἀπῆραν ἐκ Σοχώθ, καὶ παρενέβαλον εἰς Βουθάν· τὸ δὲ (84) Εβραϊκὸν, ἀντὶ Βουθὰν, Αἰμὰν λέγει. Καὶ τί με δεῖ διατρίβοντα πλείονα παρατίθεσθαι, παρόντος τῷ βουλομένῳ τοῦ ἐξετάζειν καὶ γινώσκειν τὰ κατὰ τὰ ὀνόματα ἀληθῆ; Μάλιστα δὲ ὑποπτευτέον τους τόπους τῶν Γραφῶν, ἔνθα κατάλογος ἐστιν ἅμα ὀνομάτων πλειόνων, ὡς ἐν τῷ Ἰησοῦ τὰ περὶ τῆς κληροδοσίας, καὶ ἐν τῇ πρώ- τῇ τῶν Παραλειπομένων ἀρχῆθεν ἑξῆς μέχρι τοῦ Εγγύς που ὑπὲρ τὸν Λαυ (85) ... Ομοίως δὲ καὶ ἐν * ΣΑΝΙ, ΧΧΧνΙΙ, 4; ΧΑΤΙ, ἐν αὐτῇ θάλασσα. "Ωσπερ τὰ Γέργεσα, Ενθα παρε κάλεσαν αὐτὸν μεταβῆναι ἐκ τῶν ὁρίων αὐτῶν οἱ τῶν χοιρων πολίται, ερμηνεύεται, Παροικία ἐκβεβληκότων. τὴν χώραν τῶν Γεργεσηνῶν τῶν χοίρων πολῖται. χωρίων, των. Βουθάν Αἰθάν. Βονθάν, τῶν Ο' Αιθαμ, Πυετιυς. ὑπὲρ τὸν Σαούλ, ὑπὲρ τὸν Δαδ, Δαυίδ. › ORIGENIS invenimus, e in locum Gadarenorum, ad hoc A etiam est dicendum, Gadaram quidem civitatem esse Judaa, circa quam celeberrima balnea sunt, haudquaquam vero in ea esse stagnum vel mare precipitiis adjacens. At Gergesa, a qua Gergesæi, urbs est antiqua juxta stagnumn quod nunc Tibe- riadis vocamus, juxta quam rupes est stagno adja- ceps, e qua ostenditur porcos a dæmonibus in præ- ceps delatos fuisse. Interpretatur autem Gergesa habitatio ejicientium, fortasse cognomentum sortita propheticæ illius rei, quam locorum cives erga Servatorem fecerunt obsecrantes eum ut e finibus suis excederet 8. Tale subinde erratum in lege et prophetis circa nomina licet cernere, ut accurate perspexinus ab llebræis edocti, cum ipsorum exemplaribus nostra comparantes, quæ testimonium habent ab editionibus Aquile, et Symmachi, et Theodotionis, quæ nondum sunt depravatæ. Pauca igitur apponemus in studiosorum gratiam, quo in his diligentius versentur. Uinus aliorum Levi pri- mus in pluribus exemplaribus Geson nominatus est, pro eo quod est Gerson, ejusdem nominis exsistens cum primogenito Moysis, nomine vere utrisque posito, quod geniti fuissent in terra aliena habitantes. Rursus Judæ secundus apud nos qui- dem Aunan esse dicitur 10, apud Hebræos vero Onan, quod est, Labor ipsorum. Ad hæc in profe- ctionibus filiorum Israel in Numerorum libro inve- nimus", quod profecti sunt ex Sochoth, et castra fixerunt in Buthan, cum llebraicum pro Buthan Aman habeat. Et quid me opus est tardante. G plura apponere, cum veritatem, quæ est in nomi- nibus, cuivis volenti tum inquirere, tum agnoscere sit in promptu ? Sed in primis ea Scripturarum loca suspecta habere debemus, ubi pariter complu- rium nominum est enarratio, veluti in libro Jesu Nave sunt quæ ad divisionem hæreditatis pertinent : et in prino Paralipomenon a principio per ordinem Matth. 111, 54; Marc. v, 17; Luc. vIII, 37. * Gen. xLvi, ; Exod. vi, ; Num. 11, 17; Paral. vi, 1, 16; Exod. 11, 22; Paral. xxi, 15. Gen. xLv, 12; Num. Paral. 11, 3. Num. XXXIII, 6. habet Caterum Origenis obser- vationi adde Gadara civitatem fuisse Judæorum, quibus ut vetitumn erat porcos edere, ita superfluum fuisset alere. in Joann. num. : Quasi ex hac expulsione id nominis tum primum sortita fuerit. Vocabulum illud derivat Origenes a 7, de 30, ‹habitatio, » et ¬, <expulit: › un- de fieri debuit, Gergeresa, non Gergesa. Aι Matth. vi. 28, repe- rio; Gergesa, autem nusquam reperio. flug- TIUS. Perionio; et infra tom. x in Joann., num. 10, oi Ferrarius utrobique quod malim. Hluetius. et by cibi. » Exod. 11, : « Quæ peperit ei lil.um, quem vocavit Gersam, dicens : Advena fui in ter- ra aliena. Ilieronymus De nomin. Ilebraic. : • Gerson, ejectio eorum, sive, advena ibi, aut adve- na pupillæ. » ID. D Abs, cum aflixo plurali feminino. Hierony- nus De nomin. Hebraic. : • Onan moeror e- rum. > ' hariolatus est Perionius pro scribendum Sed omnino retinendum quod edi- liones omnes praeferunt, Num. xxxi, 6, ex Hebraico DNA, in Etham. Itaque pro Aluáv, quod sequitur apud Origenem, legendum videtur id enim Hebraici codices perpetuo consensu ha- bent. vocein non reddit Ferrarius, sive quod ex ipsius abfuerit codice, sive quod vocem nihili quomodo redderet non habuerit. Quid si legamus : νel contracte pro Sen- sus erit : Suspecta debent esse loca, ubi comple- ria uomina recensentur: velut in Jesu Nave, et in primo Paralipomenon, ab initio libri ad eum circi. (79) 'Εν αὐτῇ ἢ θάλασσα. Editio Huetii in textu (80) 'Ερμηνεύεται δὲ ἡ Γέργεσα. Infra tom. x (81) Χοίρων. Ita codex Regius et reliqui, cum (82) Διὰ τὴν παροικίαν, etc. Α 2 « peregrinus, (85) Παρὰ δὲ Ἑβραίοις @νάν ἐστι, Πόνος σύ (84) Παρενέβαλον εἰς Βουθάν· τὸ δέ, etc. Hie (85) Εγγύς που ὑπὲρ τὸν Λαυ. Postremam hanc

καὶ γὰρ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ λουτρὸν δίδοται. τῆρος μὴ νενοηκότα προσκόψειν τῇ ἀποδοθείσῃ τῇ περὶ τοῦ Ἰορδάνου ἑρμηνείᾳ, διὰ τὸ λέγειν τὴν Ἰωάννην· ο Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· ὁ δὲ ἐρχόμενος μετ' ἐμὲ ἰσχυρότερός μου ἐστίν· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτί σει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. » Προς δν λεκτέον ὅτι ὥσπερ ποτὸν τυγχάνων ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, οἷς μέν ἐστιν ὕδωρ, ἑτέροις δὲ οἶνος εὐφραίνων καρδίαν ἀνθρώπου, ἄλλοις δὲ αἷμα διὰ τό· ι Ἐὰν μὴ πίητέ μου τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς· ἡ ἀλλὰ καὶ τροφὴ λεγή μενος οὐ κατὰ τὸ αὐτὸ νοεῖται ἄρτος ζῶν καὶ σάρξ· οὕτως ὁ αὐτός ἐστι βάπτισμα ὕδατος, καὶ πνεύματος, Β καὶ πυρὸς, τισὶ δὲ καὶ αἵματος. Περὶ δὲ τοῦ τελευ- ταίου βαπτίσματος, ὥς τινες, φησὶν ἐν τῷ·ι Βαπτίσ σματι δὲ ἔχω (91) βαπτισθῆναι, καὶ πῶς συνέχομαι, ἕως ὅτου τελεσθῇ! Τούτῳ τε συμφώνως ἐν τῇ Ἐπι στολῇ ὁ μαθητής Ἰωάννης τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα ἀνέγραψε τα τρία εἰς ἕν γινόμενα. Καὶ ὁδὸς δήπου καὶ θύρα εἶναι ὁμολογῶν, σαφής ἐστι μη- δέπω τυγχάνων θύρα ᾧ ἔτι ὁδός ἐστι, καὶ μηκέτι ὁδὸς ᾧ δὴ θύρα. Πάντες οὖν οἱ στοιχειούμενοι τη ἀρχῇ τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ, τῇ φωνῇ ν τοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶντος· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο προσ ιόντες, πέραν τοῦ Ἰορδάνου τυγχανούσῃ παρὰ τῷ οἴκῳ τῆς κατασκευῆς, εὐτρεπιζέσθωσαν πρὸς τὸ δι νηθῆναι διὰ τῆς προετοιμασίας χωρῆσαι τὸν πνευματ τικὸν λόγον, ἐγγινόμενον διὰ τοῦ φωτισμοῦ τοῦ πνεύ ματος. Ἐχομένως δὴ τοῦ προκειμένου τὰ περὶ τοῦ Ἰορδάνου συνάγοντες ἀκριβέστερον τὸν ποταμὸν νοή σωμεν. Ὁ Θεὸς τοίνυν διὰ Μωσέως διαβιβάζει τὸν λαὸν τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν, αὐτὸ τὸ ὕδωρ αὐτοῖς ποιήσας τεῖχος ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ ευωνύμων, διὰ δὲ τοῦ Ἰησοῦ τὸν Ἰορδάνην. Ἐντυχών δὲ τῇ Γραφή ὁ Παῦλος, οὐκέτι κατὰ τὴν σάρκα στρατευόμενος αὐτῆς (ᾔδει γὰρ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστι )· πνευματικῶς διδάσκει ἡμᾶς ἐξειληφέναι τὰ τῆς κατὰ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν διόδου, λέγων ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους προτέρα· Οὐ θέλω γὰρ ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες ὑπὸ τὴν νεφέ λην ἦσαν, καὶ πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσαντο ἐν τῇ νεφέλη, καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, καὶ πάντες τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευ ματικὸν ἔφαγον, καὶ πάντες τὸ πνευματικὸν ἔπινον πόμα· ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός. » Οἷς ἀκολούθως καὶ ἡμεῖς αἰτήσωμεν λαβεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ νοῆσαι πνευματικῶς τὴν διὰ Ἰησοῦ δίοδον τοῦ Ἰορδάνου, λέ- γοντες, ὅτι εἶπεν ἂν καὶ περὶ ταύτης ὁ Παῦλος· Οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες διὰ τοῦ Ἰορδάνου διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Ἰησοῦν ἐβαπτίσαντο ἐν τῷ πνεύματι, καὶ τῷ που ταμῷ. Τύπος δὲ ὁ διαδεξάμενος ἦν Μωσήν Ἰησοῦς τοῦ διαδεξαμένου τὴν διὰ τοῦ νόμου οἰκονομίαν τῷ ORIGENIS vocaturus '', quippe docet non opus sanis medico, A sed male habentibus 17. Etenim in remissionem peccatorum datur lavaerum 18. tellexerit diversas de Servatore notiones, offensum iri pro explicata Jordanis interpretatione, eo quod Juanes dicat: < Ego baptizo in aqua : sed qui post me venturus est, is est me fortior: ipse vos bapti- zabit in Spiritu sancto "., Ad quem sic est dicen- dum : quod ut serino Dei potabilis exsistens, aliqui- bus quidem aqua, aliquibus vero vinum lætificans cor hominis ", nonnullis etiam sanguis est propter illad : ‹ Nisi biberitis sanguinein meum, non habebitis in vobis ipsis vitamn "; » quin cibus dictus, non ea- dem ratione consideratur panis vivens et caro; sic ipsum exsistere aliquibus quidem aquæ baptisma, et spiritus, et ignis, aliquibus etiam baptisma san- guinis. De quo ultimo baptismate inquit, ut quidaın dixerunt, hoc : • Baptismale ego baptizari habeo, et aliquomodo coarctor, donec illud perfectum Marc. 1, 4; Luc. ut, 5. Matth. II, 11. Psal. ciu, 15. Joan. v. 8. * Joan. x, 9, el xiv, 6. Joan. 1, 23. 3. Exod. fuerit ! » Huic consona discipulus Joannes scripsit in Epistola ", dicens, spiritum, aquam et sangui- nein tria esse quae facta fuerint unum. Cunique viam el ostium se esse fateatur *, palam est omnino eum non esse ostium cui sit via, nec amplius viam esse illi cui sit ostium. Quotquot ergo initiantur primis elementis sermonum Dei, accedentes ad vo- com c clamantis in deserto: Dirigite viam Domi- mi s ; s accedentes, inquam, trans Jordanen, ad vocem exsistentem apud domum præparationis, di- C ligenter præparent se, ut præcedenti præparatione percipere queant spiritualem sermonem, qui impri- mitur per illuminationem spiritus. Continenter igi- tur rei proposite colligentes quæ ad Jordanem per- tinent, accuratius consideremus fluvium. Deus igitur per Moysen traducit populum per mare Rubrum ”, cum fecisset ut aqua ipsis murus esset a dextris et a sinistris. Jesus vero traducit eum per Jordanem ”. Cum legisset autem Scripturam Paulus, non am- plius secundum carnem illi militans (noverat enim legem spiritualem esse) spiritualiter docet nos in- terpretari quæ contigerunt in transitu maris Rubri, dicens in priore ad Corinthios Epistola : « Nolo vos ignorare, fratres, omnes patres nostros sub nu- be fuisse, omnesque per mare transisse, et omnes in Moyse baptizatos fuisse in nube, et in mari, et omnes eumdem cibum spiritualem comedisse, et omnes eumdem potum spiritualem bibisse: bibebant enim ex spirituali sequente eos petra: at vero illa pe- tra erat Christus. › Quibus consequenter petanius etiam nos ut a Deo accipiamus intelligentiam spi- ritualem transitus Jordanis per Jesum, dicentes de hoc etiam dicere potuisse Paulum: Nolo vos igno- rare, fratres, quod omnes patres nostri per Jorda- nem transierunt, et omnes in Jesu baptizati fuerunt Matth. ix, 12. " ibid. 15. Joan. vi, 54. Luc. XII. 50. XIV, D Cap. x, vers. seq. · 26. Cæterum probabile est aliquem, qui non in- 26. Εἰκὸς δέ τινα τὰς διαφόρους ἐπινοίας τοῦ Σω 22. 17 Jos. 111, 15, 16. (91) Βαπτίσματι δέ ἔχω. Ita Bodleianus codex ; Regius pro βαπτίσματι habet βάπτισμα.

καὶ γὰρ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ λουτρὸν δίδοται. τῆρος μὴ νενοηκότα προσκόψειν τῇ ἀποδοθείσῃ τῇ περὶ τοῦ Ἰορδάνου ἑρμηνείᾳ, διὰ τὸ λέγειν τὴν Ἰωάννην· ο Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· ὁ δὲ ἐρχόμενος μετ' ἐμὲ ἰσχυρότερός μου ἐστίν· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτί σει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. » Προς δν λεκτέον ὅτι ὥσπερ ποτὸν τυγχάνων ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, οἷς μέν ἐστιν ὕδωρ, ἑτέροις δὲ οἶνος εὐφραίνων καρδίαν ἀνθρώπου, ἄλλοις δὲ αἷμα διὰ τό· ι Ἐὰν μὴ πίητέ μου τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς· ἡ ἀλλὰ καὶ τροφὴ λεγή μενος οὐ κατὰ τὸ αὐτὸ νοεῖται ἄρτος ζῶν καὶ σάρξ· οὕτως ὁ αὐτός ἐστι βάπτισμα ὕδατος, καὶ πνεύματος, Β καὶ πυρὸς, τισὶ δὲ καὶ αἵματος. Περὶ δὲ τοῦ τελευ- ταίου βαπτίσματος, ὥς τινες, φησὶν ἐν τῷ·ι Βαπτίσ σματι δὲ ἔχω (91) βαπτισθῆναι, καὶ πῶς συνέχομαι, ἕως ὅτου τελεσθῇ! Τούτῳ τε συμφώνως ἐν τῇ Ἐπι στολῇ ὁ μαθητής Ἰωάννης τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα ἀνέγραψε τα τρία εἰς ἕν γινόμενα. Καὶ ὁδὸς δήπου καὶ θύρα εἶναι ὁμολογῶν, σαφής ἐστι μη- δέπω τυγχάνων θύρα ᾧ ἔτι ὁδός ἐστι, καὶ μηκέτι ὁδὸς ᾧ δὴ θύρα. Πάντες οὖν οἱ στοιχειούμενοι τη ἀρχῇ τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ, τῇ φωνῇ ν τοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶντος· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο προσ ιόντες, πέραν τοῦ Ἰορδάνου τυγχανούσῃ παρὰ τῷ οἴκῳ τῆς κατασκευῆς, εὐτρεπιζέσθωσαν πρὸς τὸ δι νηθῆναι διὰ τῆς προετοιμασίας χωρῆσαι τὸν πνευματ τικὸν λόγον, ἐγγινόμενον διὰ τοῦ φωτισμοῦ τοῦ πνεύ ματος. Ἐχομένως δὴ τοῦ προκειμένου τὰ περὶ τοῦ Ἰορδάνου συνάγοντες ἀκριβέστερον τὸν ποταμὸν νοή σωμεν. Ὁ Θεὸς τοίνυν διὰ Μωσέως διαβιβάζει τὸν λαὸν τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν, αὐτὸ τὸ ὕδωρ αὐτοῖς ποιήσας τεῖχος ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ ευωνύμων, διὰ δὲ τοῦ Ἰησοῦ τὸν Ἰορδάνην. Ἐντυχών δὲ τῇ Γραφή ὁ Παῦλος, οὐκέτι κατὰ τὴν σάρκα στρατευόμενος αὐτῆς (ᾔδει γὰρ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστι )· πνευματικῶς διδάσκει ἡμᾶς ἐξειληφέναι τὰ τῆς κατὰ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν διόδου, λέγων ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους προτέρα· Οὐ θέλω γὰρ ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες ὑπὸ τὴν νεφέ λην ἦσαν, καὶ πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσαντο ἐν τῇ νεφέλη, καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, καὶ πάντες τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευ ματικὸν ἔφαγον, καὶ πάντες τὸ πνευματικὸν ἔπινον πόμα· ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός. » Οἷς ἀκολούθως καὶ ἡμεῖς αἰτήσωμεν λαβεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ νοῆσαι πνευματικῶς τὴν διὰ Ἰησοῦ δίοδον τοῦ Ἰορδάνου, λέ- γοντες, ὅτι εἶπεν ἂν καὶ περὶ ταύτης ὁ Παῦλος· Οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες διὰ τοῦ Ἰορδάνου διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Ἰησοῦν ἐβαπτίσαντο ἐν τῷ πνεύματι, καὶ τῷ που ταμῷ. Τύπος δὲ ὁ διαδεξάμενος ἦν Μωσήν Ἰησοῦς τοῦ διαδεξαμένου τὴν διὰ τοῦ νόμου οἰκονομίαν τῷ ORIGENIS vocaturus '', quippe docet non opus sanis medico, A sed male habentibus 17. Etenim in remissionem peccatorum datur lavaerum 18. tellexerit diversas de Servatore notiones, offensum iri pro explicata Jordanis interpretatione, eo quod Juanes dicat: < Ego baptizo in aqua : sed qui post me venturus est, is est me fortior: ipse vos bapti- zabit in Spiritu sancto "., Ad quem sic est dicen- dum : quod ut serino Dei potabilis exsistens, aliqui- bus quidem aqua, aliquibus vero vinum lætificans cor hominis ", nonnullis etiam sanguis est propter illad : ‹ Nisi biberitis sanguinein meum, non habebitis in vobis ipsis vitamn "; » quin cibus dictus, non ea- dem ratione consideratur panis vivens et caro; sic ipsum exsistere aliquibus quidem aquæ baptisma, et spiritus, et ignis, aliquibus etiam baptisma san- guinis. De quo ultimo baptismate inquit, ut quidaın dixerunt, hoc : • Baptismale ego baptizari habeo, et aliquomodo coarctor, donec illud perfectum Marc. 1, 4; Luc. ut, 5. Matth. II, 11. Psal. ciu, 15. Joan. v. 8. * Joan. x, 9, el xiv, 6. Joan. 1, 23. 3. Exod. fuerit ! » Huic consona discipulus Joannes scripsit in Epistola ", dicens, spiritum, aquam et sangui- nein tria esse quae facta fuerint unum. Cunique viam el ostium se esse fateatur *, palam est omnino eum non esse ostium cui sit via, nec amplius viam esse illi cui sit ostium. Quotquot ergo initiantur primis elementis sermonum Dei, accedentes ad vo- com c clamantis in deserto: Dirigite viam Domi- mi s ; s accedentes, inquam, trans Jordanen, ad vocem exsistentem apud domum præparationis, di- C ligenter præparent se, ut præcedenti præparatione percipere queant spiritualem sermonem, qui impri- mitur per illuminationem spiritus. Continenter igi- tur rei proposite colligentes quæ ad Jordanem per- tinent, accuratius consideremus fluvium. Deus igitur per Moysen traducit populum per mare Rubrum ”, cum fecisset ut aqua ipsis murus esset a dextris et a sinistris. Jesus vero traducit eum per Jordanem ”. Cum legisset autem Scripturam Paulus, non am- plius secundum carnem illi militans (noverat enim legem spiritualem esse) spiritualiter docet nos in- terpretari quæ contigerunt in transitu maris Rubri, dicens in priore ad Corinthios Epistola : « Nolo vos ignorare, fratres, omnes patres nostros sub nu- be fuisse, omnesque per mare transisse, et omnes in Moyse baptizatos fuisse in nube, et in mari, et omnes eumdem cibum spiritualem comedisse, et omnes eumdem potum spiritualem bibisse: bibebant enim ex spirituali sequente eos petra: at vero illa pe- tra erat Christus. › Quibus consequenter petanius etiam nos ut a Deo accipiamus intelligentiam spi- ritualem transitus Jordanis per Jesum, dicentes de hoc etiam dicere potuisse Paulum: Nolo vos igno- rare, fratres, quod omnes patres nostri per Jorda- nem transierunt, et omnes in Jesu baptizati fuerunt Matth. ix, 12. " ibid. 15. Joan. vi, 54. Luc. XII. 50. XIV, D Cap. x, vers. seq. · 26. Cæterum probabile est aliquem, qui non in- 26. Εἰκὸς δέ τινα τὰς διαφόρους ἐπινοίας τοῦ Σω 22. 17 Jos. 111, 15, 16. (91) Βαπτίσματι δέ ἔχω. Ita Bodleianus codex ; Regius pro βαπτίσματι habet βάπτισμα.

καὶ γὰρ εἰς ἄφεσιν ἁμαρτιῶν τὸ λουτρὸν δίδοται. τῆρος μὴ νενοηκότα προσκόψειν τῇ ἀποδοθείσῃ τῇ περὶ τοῦ Ἰορδάνου ἑρμηνείᾳ, διὰ τὸ λέγειν τὴν Ἰωάννην· ο Ἐγὼ βαπτίζω ἐν ὕδατι· ὁ δὲ ἐρχόμενος μετ' ἐμὲ ἰσχυρότερός μου ἐστίν· αὐτὸς ὑμᾶς βαπτί σει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. » Προς δν λεκτέον ὅτι ὥσπερ ποτὸν τυγχάνων ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, οἷς μέν ἐστιν ὕδωρ, ἑτέροις δὲ οἶνος εὐφραίνων καρδίαν ἀνθρώπου, ἄλλοις δὲ αἷμα διὰ τό· ι Ἐὰν μὴ πίητέ μου τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς· ἡ ἀλλὰ καὶ τροφὴ λεγή μενος οὐ κατὰ τὸ αὐτὸ νοεῖται ἄρτος ζῶν καὶ σάρξ· οὕτως ὁ αὐτός ἐστι βάπτισμα ὕδατος, καὶ πνεύματος, Β καὶ πυρὸς, τισὶ δὲ καὶ αἵματος. Περὶ δὲ τοῦ τελευ- ταίου βαπτίσματος, ὥς τινες, φησὶν ἐν τῷ·ι Βαπτίσ σματι δὲ ἔχω (91) βαπτισθῆναι, καὶ πῶς συνέχομαι, ἕως ὅτου τελεσθῇ! Τούτῳ τε συμφώνως ἐν τῇ Ἐπι στολῇ ὁ μαθητής Ἰωάννης τὸ πνεῦμα, καὶ τὸ ὕδωρ, καὶ τὸ αἷμα ἀνέγραψε τα τρία εἰς ἕν γινόμενα. Καὶ ὁδὸς δήπου καὶ θύρα εἶναι ὁμολογῶν, σαφής ἐστι μη- δέπω τυγχάνων θύρα ᾧ ἔτι ὁδός ἐστι, καὶ μηκέτι ὁδὸς ᾧ δὴ θύρα. Πάντες οὖν οἱ στοιχειούμενοι τη ἀρχῇ τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ, τῇ φωνῇ ν τοῦ ἐν τῇ ἐρήμῳ βοῶντος· Εὐθύνατε τὴν ὁδὸν Κυρίου, ο προσ ιόντες, πέραν τοῦ Ἰορδάνου τυγχανούσῃ παρὰ τῷ οἴκῳ τῆς κατασκευῆς, εὐτρεπιζέσθωσαν πρὸς τὸ δι νηθῆναι διὰ τῆς προετοιμασίας χωρῆσαι τὸν πνευματ τικὸν λόγον, ἐγγινόμενον διὰ τοῦ φωτισμοῦ τοῦ πνεύ ματος. Ἐχομένως δὴ τοῦ προκειμένου τὰ περὶ τοῦ Ἰορδάνου συνάγοντες ἀκριβέστερον τὸν ποταμὸν νοή σωμεν. Ὁ Θεὸς τοίνυν διὰ Μωσέως διαβιβάζει τὸν λαὸν τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν, αὐτὸ τὸ ὕδωρ αὐτοῖς ποιήσας τεῖχος ἐκ δεξιῶν καὶ ἐξ ευωνύμων, διὰ δὲ τοῦ Ἰησοῦ τὸν Ἰορδάνην. Ἐντυχών δὲ τῇ Γραφή ὁ Παῦλος, οὐκέτι κατὰ τὴν σάρκα στρατευόμενος αὐτῆς (ᾔδει γὰρ ὅτι ὁ νόμος πνευματικός ἐστι )· πνευματικῶς διδάσκει ἡμᾶς ἐξειληφέναι τὰ τῆς κατὰ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν διόδου, λέγων ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους προτέρα· Οὐ θέλω γὰρ ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες ὑπὸ τὴν νεφέ λην ἦσαν, καὶ πάντες διὰ τῆς θαλάσσης διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Μωϋσῆν ἐβαπτίσαντο ἐν τῇ νεφέλη, καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, καὶ πάντες τὸ αὐτὸ βρῶμα πνευ ματικὸν ἔφαγον, καὶ πάντες τὸ πνευματικὸν ἔπινον πόμα· ἔπινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης πέτρας· ἡ πέτρα δὲ ἦν ὁ Χριστός. » Οἷς ἀκολούθως καὶ ἡμεῖς αἰτήσωμεν λαβεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ νοῆσαι πνευματικῶς τὴν διὰ Ἰησοῦ δίοδον τοῦ Ἰορδάνου, λέ- γοντες, ὅτι εἶπεν ἂν καὶ περὶ ταύτης ὁ Παῦλος· Οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν πάντες διὰ τοῦ Ἰορδάνου διῆλθον, καὶ πάντες εἰς τὸν Ἰησοῦν ἐβαπτίσαντο ἐν τῷ πνεύματι, καὶ τῷ που ταμῷ. Τύπος δὲ ὁ διαδεξάμενος ἦν Μωσήν Ἰησοῦς τοῦ διαδεξαμένου τὴν διὰ τοῦ νόμου οἰκονομίαν τῷ ORIGENIS vocaturus '', quippe docet non opus sanis medico, A sed male habentibus 17. Etenim in remissionem peccatorum datur lavaerum 18. tellexerit diversas de Servatore notiones, offensum iri pro explicata Jordanis interpretatione, eo quod Juanes dicat: < Ego baptizo in aqua : sed qui post me venturus est, is est me fortior: ipse vos bapti- zabit in Spiritu sancto "., Ad quem sic est dicen- dum : quod ut serino Dei potabilis exsistens, aliqui- bus quidem aqua, aliquibus vero vinum lætificans cor hominis ", nonnullis etiam sanguis est propter illad : ‹ Nisi biberitis sanguinein meum, non habebitis in vobis ipsis vitamn "; » quin cibus dictus, non ea- dem ratione consideratur panis vivens et caro; sic ipsum exsistere aliquibus quidem aquæ baptisma, et spiritus, et ignis, aliquibus etiam baptisma san- guinis. De quo ultimo baptismate inquit, ut quidaın dixerunt, hoc : • Baptismale ego baptizari habeo, et aliquomodo coarctor, donec illud perfectum Marc. 1, 4; Luc. ut, 5. Matth. II, 11. Psal. ciu, 15. Joan. v. 8. * Joan. x, 9, el xiv, 6. Joan. 1, 23. 3. Exod. fuerit ! » Huic consona discipulus Joannes scripsit in Epistola ", dicens, spiritum, aquam et sangui- nein tria esse quae facta fuerint unum. Cunique viam el ostium se esse fateatur *, palam est omnino eum non esse ostium cui sit via, nec amplius viam esse illi cui sit ostium. Quotquot ergo initiantur primis elementis sermonum Dei, accedentes ad vo- com c clamantis in deserto: Dirigite viam Domi- mi s ; s accedentes, inquam, trans Jordanen, ad vocem exsistentem apud domum præparationis, di- C ligenter præparent se, ut præcedenti præparatione percipere queant spiritualem sermonem, qui impri- mitur per illuminationem spiritus. Continenter igi- tur rei proposite colligentes quæ ad Jordanem per- tinent, accuratius consideremus fluvium. Deus igitur per Moysen traducit populum per mare Rubrum ”, cum fecisset ut aqua ipsis murus esset a dextris et a sinistris. Jesus vero traducit eum per Jordanem ”. Cum legisset autem Scripturam Paulus, non am- plius secundum carnem illi militans (noverat enim legem spiritualem esse) spiritualiter docet nos in- terpretari quæ contigerunt in transitu maris Rubri, dicens in priore ad Corinthios Epistola : « Nolo vos ignorare, fratres, omnes patres nostros sub nu- be fuisse, omnesque per mare transisse, et omnes in Moyse baptizatos fuisse in nube, et in mari, et omnes eumdem cibum spiritualem comedisse, et omnes eumdem potum spiritualem bibisse: bibebant enim ex spirituali sequente eos petra: at vero illa pe- tra erat Christus. › Quibus consequenter petanius etiam nos ut a Deo accipiamus intelligentiam spi- ritualem transitus Jordanis per Jesum, dicentes de hoc etiam dicere potuisse Paulum: Nolo vos igno- rare, fratres, quod omnes patres nostri per Jorda- nem transierunt, et omnes in Jesu baptizati fuerunt Matth. ix, 12. " ibid. 15. Joan. vi, 54. Luc. XII. 50. XIV, D Cap. x, vers. seq. · 26. Cæterum probabile est aliquem, qui non in- 26. Εἰκὸς δέ τινα τὰς διαφόρους ἐπινοίας τοῦ Σω 22. 17 Jos. 111, 15, 16. (91) Βαπτίσματι δέ ἔχω. Ita Bodleianus codex ; Regius pro βαπτίσματι habet βάπτισμα.

Β Αt εὐαγγελικῷ κηρύγματι Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ· διόπερ, Αt εἰ καὶ πάντες ἐκεῖνοι εἰς Μωσήν βαπτίζονται ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, πικρόν μέν τι ἔχει καὶ ἁλμυρὸν τὸ ἐκείνων βάπτισμα, ἔτι φοβουμένων τοὺς ἐχθροὺς παρ' αὐτῶν, καὶ ἀναβοώντων πρὸς τὸν Κύ ριον καὶ τῷ Μωσῃ λεγόντων· « Παρὰ τὸ μὴ ὑπάρχειν μνήματα ἐν Αἰγύπτῳ, ἐξήγαγες ἡμᾶς θανατῶσαι ἐν τῇ ἐρήμῳ· τί τοῦτο ἐποίησας ἡμῖν, ἐξαγαγὼν ἐξ Αἰ- γύπτου ; » Τὸ δὲ εἰς Ἰησοῦν βάπτισμα, ἐν τῷ ἀληθῶς γλυκεῖ καὶ ποτίμῳ ποταμῷ, πολλὰ ἔχει παρ' ἐκεῖνο ἐξαίρετα, ἤδη τρανουμένης και πρέπουσαν τάξιν λαμβανούσης τῆς θεοσεβείας· κιβωτὸς γὰρ τῆς Δια θήκης Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ ἱερεῖς καὶ Λευίται πορεύονται, τοῦ λαοῦ ἑπομένου τοῖς θεραπευταῖς τοῦ Θεοῦ, κἀκείνου δὲ τοῖς χωροῦσι τὴν περὶ ἁγνείας ἐντολήν. Ἰησοῦς δὲ λέγει τῷ λαῷ (91) · 'Αγνίσασθε εἰς τὴν αύριον, ποιήσει ἐν ἡμῖν Κύριος θαυμάσια ν καὶ τοῖς ἱερεῦσι μετὰ τῆς κιβωτοῦ τῆς Διαθήκης και λεύει προπορεύεσθαι ἔμπροσθεν τοῦ λαοῦ, ὅτε καὶ τὸ μυστήριον τῆς τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν (92) οι κονομίας ἐμφαίνεται, ὑπερυψούμενον ὑπ' αὐτοῦ δι δόντος χάρισμα, εἶν' ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι Κύριος Ἰη- σοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. » Διὰ γὰρ τού- των δηλοῦται ἐν τῷ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμένῳ ταῦτα· • Καὶ εἶπε Κύριος πρὸς Ἰησοῦν· Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ ἄρξομαι ὑψῶσαι σε κατενώπιον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἀκουστέον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ λέγοντος τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ· . Προσάγετε ὧδε, καὶ ἀκούσετε το ῥῆμα Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐν τούτῳ γνώσεσθε, ὅτι θεὸς ζῶν ἐν ὑμῖν ἐστιν. Ἐν γὰρ τῷ βαπτίσασθαι εἰς Ἰησοῦν γνωσόμεθα, ὅτι Θεὸς ζῶν ἐν ἡμῖν ἐστι. Κἀκεῖ μὲν τὸ Πάσχα ποιήσαντες, ἐν Αἰγύπτῳ, ἀρ χὴν τῆς ἐξόδου ποιοῦνται· παρὰ δὲ τῷ Ἰησοῦ μετὰ τὴν δίοδον τοῦ Ἰορδάνου, τῇ δεκάτῃ τοῦ πρώτου μηνὸς κατεστρατοπέδευσαν ἐν Γαλγάλοις, ὅτε πρῶτον Εδει λαβόντα τὸ πρόβατον (93) επονομάσαι τοὺς εὐ- ωχηθησομένους μετὰ τὸ Ἰησοῦ βάπτισμα. Καὶ τῇ ἀκροτόμῳ πέτρα (94) ὑπὸ Ἰησοῦ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ, ὅποι ποτὲ ἀπερίτμητοι ἦσαν τῶν ἐξεληλυθότων ἐξ Αιγύπτου, περιτέμνονται· τὸν δὲ ὀνειδισμόν τῆς Αἰ γύπτου ἀφελεῖν Κύριος ὁμολογεῖ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ εἰς Ἰησοῦν βαπτίσματος, ὅτε Ἰησοῦς περιεκάθαιρεν τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Γέγραπται γάρ ι Καὶ εἶπε Κύριος τῷ Ἰησοῦ υἱῷ Ναυῆ· Ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ ἀφεῖλον τὸν ὀνειδισμὸν Αἰγύπτου ἀφ' ὑμῶν. » Τότε ἐποίησαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸ Πάσχα τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ τοῦ μηνὸς πολλῷ τοῦ ἐν Αἰγύπτῳ ἱλαρώτερον, ὅτε καὶ ἔφαγον ἀπὸ τοῦ σίτου τῆς ἁγίας γῆς ἄζυμα, τον, ν, 10. σουν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. gura fuit Jesu Christi, qui evangelica prædicatione illi cconomiæ, quæ per legen erat, successit ; quam ob causam, etiamsi omnes in Moyse baptizan- tur in nube et in mari, amarum attamen nonnihil et falsum habet illorum baptisma, adhuc timentium inimicos ab ipsis, et clamantium ad Dominum di- centiumque Moysi ": Propterea quod non essent monumenta in Ægypto, eduxisti nos, ut interficeres in eremo : [quid hoc facere voluisti, ut educeres nos ex Ægypto ? »] vero baptisma in Jesu, in fluvio vere dulci et potabiti, multa eximia præ illo bapti- smate habet, nimirum quia jam clareret acciperet- que decentem ordinem Dei cultus. Arca enim Testa- menti Domini Dei nostri, et sacerdotes et levitæ tores Dei. Cæterum his qui percipiunt mandatum de sanctificatione, dicit Jesus; nempe populo : • Sanctificamini in crastinum, faciet in vobis Do- minus mirabilia. Quin sacerdotibus etiam præci- pit cum arca Testamenti præcedere coram populo, quando etiam mysterium ostenditur @conomie Pa- tris ad Filium superexaltatum ab ipso, qui dedit illi hoc munus, ut in nomine Jesu omne genu fle- clatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quod Jesus Christus Do- minus est ad gloriam Dei Patris ". » Per hæc enim declarantur illa, quæ sunt in libro qui inscriptus est Jesu Nave: « Et dixit Dominus ad Jesum: Ir die A in spiritu et in fluvio. Jesus Moysi succedens fie præcedunt, sequente populo, sequenteque illo cul- D auferre in die baptismalis iu Jesu, quando Jesus c C hac incipiam exaltare te coram filiis Israel "., Et audiendus est Dominus noster dicens filiis Israel *: ‹ Accedite huc, et audietis verbum Domini Dei no- stri : in hoc agnoscelis Deum viventem in vobis esse. Cum enim baptizamur in Jesu, agnoscimus Deum viventem in nolis esse. Et illie quidem, nem- pe in Ægypto, facientes Pascha, principium exi- tus faciunt; at vero apud Jesum' post transitua Jordanis * decima primi mensis castramętati sunt in Galgalis : quando primum oportebat, qui accepisset ovem, convocare convivaturos post ba- ptisma Jesu. Petra autem acutissima circumcidun- tur filii Israel a Jesu 38, nimirum quod omnes filii eorum qui egressi fuerant ex Ægypto, incireumcisi essent, et opprobrium Ægypti fatetur Dominus se undequaque purificavit Glios Israel. Scriptum est enim ": « Et dixit Dominus ad Jesum filium Nave: in die hac devolvi a vobis probrum Ægypti. » Tune fecerunt filii Israel pascha quartadecima die men- sis ", longe quam in Ægypto hilarius, quando etiam etc. Pascha intelligit, Jos. Exod. XIV, 11. so Jus. 111, 5, 6. *1 Philipp. 11, 9, 11. 3. Jos. 111, 7. ss ibid. 9, 10. qui sic ad litteram reddi potest : ... et Levitæ præ- cedunt, sequente populo cultores Dei, sequenteque illo eos qui percipiunt mandatum de sanctificatione: Dicit autem Jesus populo EDIT. Jes. IV, Exod. iv, 25, habetur ¬3, quæ vox et petram et gla- dium sonat. Quem autem intellectum hic habeat, grammatici certant. Varius quidem est brodie cir- cumcisionis ritus apud Judæos, sed ferro fere utun- tur. At silicem tamen olim adhibuisse negare nou. ausim. Hueτιus. 19. Jos. v, 2, 8. as ibid. 9. 37 ibid. 10-12. (94) Paraphrastice interpres vertit hunc locum, (92) Υιόν. Ita codex Bodleianus; Regius, Ίη- (93) "Οτε πρῶτον ἔδει λαβόντα τὸ πρόβα- (94) Καὶ τῇ ἀκροτόμῳ πέτρα. Εl Jos. v. 2, et

Β Αt εὐαγγελικῷ κηρύγματι Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ· διόπερ, Αt εἰ καὶ πάντες ἐκεῖνοι εἰς Μωσήν βαπτίζονται ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, πικρόν μέν τι ἔχει καὶ ἁλμυρὸν τὸ ἐκείνων βάπτισμα, ἔτι φοβουμένων τοὺς ἐχθροὺς παρ' αὐτῶν, καὶ ἀναβοώντων πρὸς τὸν Κύ ριον καὶ τῷ Μωσῃ λεγόντων· « Παρὰ τὸ μὴ ὑπάρχειν μνήματα ἐν Αἰγύπτῳ, ἐξήγαγες ἡμᾶς θανατῶσαι ἐν τῇ ἐρήμῳ· τί τοῦτο ἐποίησας ἡμῖν, ἐξαγαγὼν ἐξ Αἰ- γύπτου ; » Τὸ δὲ εἰς Ἰησοῦν βάπτισμα, ἐν τῷ ἀληθῶς γλυκεῖ καὶ ποτίμῳ ποταμῷ, πολλὰ ἔχει παρ' ἐκεῖνο ἐξαίρετα, ἤδη τρανουμένης και πρέπουσαν τάξιν λαμβανούσης τῆς θεοσεβείας· κιβωτὸς γὰρ τῆς Δια θήκης Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ ἱερεῖς καὶ Λευίται πορεύονται, τοῦ λαοῦ ἑπομένου τοῖς θεραπευταῖς τοῦ Θεοῦ, κἀκείνου δὲ τοῖς χωροῦσι τὴν περὶ ἁγνείας ἐντολήν. Ἰησοῦς δὲ λέγει τῷ λαῷ (91) · 'Αγνίσασθε εἰς τὴν αύριον, ποιήσει ἐν ἡμῖν Κύριος θαυμάσια ν καὶ τοῖς ἱερεῦσι μετὰ τῆς κιβωτοῦ τῆς Διαθήκης και λεύει προπορεύεσθαι ἔμπροσθεν τοῦ λαοῦ, ὅτε καὶ τὸ μυστήριον τῆς τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν (92) οι κονομίας ἐμφαίνεται, ὑπερυψούμενον ὑπ' αὐτοῦ δι δόντος χάρισμα, εἶν' ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι Κύριος Ἰη- σοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. » Διὰ γὰρ τού- των δηλοῦται ἐν τῷ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμένῳ ταῦτα· • Καὶ εἶπε Κύριος πρὸς Ἰησοῦν· Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ ἄρξομαι ὑψῶσαι σε κατενώπιον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἀκουστέον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ λέγοντος τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ· . Προσάγετε ὧδε, καὶ ἀκούσετε το ῥῆμα Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐν τούτῳ γνώσεσθε, ὅτι θεὸς ζῶν ἐν ὑμῖν ἐστιν. Ἐν γὰρ τῷ βαπτίσασθαι εἰς Ἰησοῦν γνωσόμεθα, ὅτι Θεὸς ζῶν ἐν ἡμῖν ἐστι. Κἀκεῖ μὲν τὸ Πάσχα ποιήσαντες, ἐν Αἰγύπτῳ, ἀρ χὴν τῆς ἐξόδου ποιοῦνται· παρὰ δὲ τῷ Ἰησοῦ μετὰ τὴν δίοδον τοῦ Ἰορδάνου, τῇ δεκάτῃ τοῦ πρώτου μηνὸς κατεστρατοπέδευσαν ἐν Γαλγάλοις, ὅτε πρῶτον Εδει λαβόντα τὸ πρόβατον (93) επονομάσαι τοὺς εὐ- ωχηθησομένους μετὰ τὸ Ἰησοῦ βάπτισμα. Καὶ τῇ ἀκροτόμῳ πέτρα (94) ὑπὸ Ἰησοῦ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ, ὅποι ποτὲ ἀπερίτμητοι ἦσαν τῶν ἐξεληλυθότων ἐξ Αιγύπτου, περιτέμνονται· τὸν δὲ ὀνειδισμόν τῆς Αἰ γύπτου ἀφελεῖν Κύριος ὁμολογεῖ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ εἰς Ἰησοῦν βαπτίσματος, ὅτε Ἰησοῦς περιεκάθαιρεν τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Γέγραπται γάρ ι Καὶ εἶπε Κύριος τῷ Ἰησοῦ υἱῷ Ναυῆ· Ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ ἀφεῖλον τὸν ὀνειδισμὸν Αἰγύπτου ἀφ' ὑμῶν. » Τότε ἐποίησαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸ Πάσχα τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ τοῦ μηνὸς πολλῷ τοῦ ἐν Αἰγύπτῳ ἱλαρώτερον, ὅτε καὶ ἔφαγον ἀπὸ τοῦ σίτου τῆς ἁγίας γῆς ἄζυμα, τον, ν, 10. σουν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. gura fuit Jesu Christi, qui evangelica prædicatione illi cconomiæ, quæ per legen erat, successit ; quam ob causam, etiamsi omnes in Moyse baptizan- tur in nube et in mari, amarum attamen nonnihil et falsum habet illorum baptisma, adhuc timentium inimicos ab ipsis, et clamantium ad Dominum di- centiumque Moysi ": Propterea quod non essent monumenta in Ægypto, eduxisti nos, ut interficeres in eremo : [quid hoc facere voluisti, ut educeres nos ex Ægypto ? »] vero baptisma in Jesu, in fluvio vere dulci et potabiti, multa eximia præ illo bapti- smate habet, nimirum quia jam clareret acciperet- que decentem ordinem Dei cultus. Arca enim Testa- menti Domini Dei nostri, et sacerdotes et levitæ tores Dei. Cæterum his qui percipiunt mandatum de sanctificatione, dicit Jesus; nempe populo : • Sanctificamini in crastinum, faciet in vobis Do- minus mirabilia. Quin sacerdotibus etiam præci- pit cum arca Testamenti præcedere coram populo, quando etiam mysterium ostenditur @conomie Pa- tris ad Filium superexaltatum ab ipso, qui dedit illi hoc munus, ut in nomine Jesu omne genu fle- clatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quod Jesus Christus Do- minus est ad gloriam Dei Patris ". » Per hæc enim declarantur illa, quæ sunt in libro qui inscriptus est Jesu Nave: « Et dixit Dominus ad Jesum: Ir die A in spiritu et in fluvio. Jesus Moysi succedens fie præcedunt, sequente populo, sequenteque illo cul- D auferre in die baptismalis iu Jesu, quando Jesus c C hac incipiam exaltare te coram filiis Israel "., Et audiendus est Dominus noster dicens filiis Israel *: ‹ Accedite huc, et audietis verbum Domini Dei no- stri : in hoc agnoscelis Deum viventem in vobis esse. Cum enim baptizamur in Jesu, agnoscimus Deum viventem in nolis esse. Et illie quidem, nem- pe in Ægypto, facientes Pascha, principium exi- tus faciunt; at vero apud Jesum' post transitua Jordanis * decima primi mensis castramętati sunt in Galgalis : quando primum oportebat, qui accepisset ovem, convocare convivaturos post ba- ptisma Jesu. Petra autem acutissima circumcidun- tur filii Israel a Jesu 38, nimirum quod omnes filii eorum qui egressi fuerant ex Ægypto, incireumcisi essent, et opprobrium Ægypti fatetur Dominus se undequaque purificavit Glios Israel. Scriptum est enim ": « Et dixit Dominus ad Jesum filium Nave: in die hac devolvi a vobis probrum Ægypti. » Tune fecerunt filii Israel pascha quartadecima die men- sis ", longe quam in Ægypto hilarius, quando etiam etc. Pascha intelligit, Jos. Exod. XIV, 11. so Jus. 111, 5, 6. *1 Philipp. 11, 9, 11. 3. Jos. 111, 7. ss ibid. 9, 10. qui sic ad litteram reddi potest : ... et Levitæ præ- cedunt, sequente populo cultores Dei, sequenteque illo eos qui percipiunt mandatum de sanctificatione: Dicit autem Jesus populo EDIT. Jes. IV, Exod. iv, 25, habetur ¬3, quæ vox et petram et gla- dium sonat. Quem autem intellectum hic habeat, grammatici certant. Varius quidem est brodie cir- cumcisionis ritus apud Judæos, sed ferro fere utun- tur. At silicem tamen olim adhibuisse negare nou. ausim. Hueτιus. 19. Jos. v, 2, 8. as ibid. 9. 37 ibid. 10-12. (94) Paraphrastice interpres vertit hunc locum, (92) Υιόν. Ita codex Bodleianus; Regius, Ίη- (93) "Οτε πρῶτον ἔδει λαβόντα τὸ πρόβα- (94) Καὶ τῇ ἀκροτόμῳ πέτρα. Εl Jos. v. 2, et

Β Αt εὐαγγελικῷ κηρύγματι Ἰησοῦ τοῦ Χριστοῦ· διόπερ, Αt εἰ καὶ πάντες ἐκεῖνοι εἰς Μωσήν βαπτίζονται ἐν τῇ νεφέλῃ καὶ ἐν τῇ θαλάσσῃ, πικρόν μέν τι ἔχει καὶ ἁλμυρὸν τὸ ἐκείνων βάπτισμα, ἔτι φοβουμένων τοὺς ἐχθροὺς παρ' αὐτῶν, καὶ ἀναβοώντων πρὸς τὸν Κύ ριον καὶ τῷ Μωσῃ λεγόντων· « Παρὰ τὸ μὴ ὑπάρχειν μνήματα ἐν Αἰγύπτῳ, ἐξήγαγες ἡμᾶς θανατῶσαι ἐν τῇ ἐρήμῳ· τί τοῦτο ἐποίησας ἡμῖν, ἐξαγαγὼν ἐξ Αἰ- γύπτου ; » Τὸ δὲ εἰς Ἰησοῦν βάπτισμα, ἐν τῷ ἀληθῶς γλυκεῖ καὶ ποτίμῳ ποταμῷ, πολλὰ ἔχει παρ' ἐκεῖνο ἐξαίρετα, ἤδη τρανουμένης και πρέπουσαν τάξιν λαμβανούσης τῆς θεοσεβείας· κιβωτὸς γὰρ τῆς Δια θήκης Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν καὶ ἱερεῖς καὶ Λευίται πορεύονται, τοῦ λαοῦ ἑπομένου τοῖς θεραπευταῖς τοῦ Θεοῦ, κἀκείνου δὲ τοῖς χωροῦσι τὴν περὶ ἁγνείας ἐντολήν. Ἰησοῦς δὲ λέγει τῷ λαῷ (91) · 'Αγνίσασθε εἰς τὴν αύριον, ποιήσει ἐν ἡμῖν Κύριος θαυμάσια ν καὶ τοῖς ἱερεῦσι μετὰ τῆς κιβωτοῦ τῆς Διαθήκης και λεύει προπορεύεσθαι ἔμπροσθεν τοῦ λαοῦ, ὅτε καὶ τὸ μυστήριον τῆς τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν (92) οι κονομίας ἐμφαίνεται, ὑπερυψούμενον ὑπ' αὐτοῦ δι δόντος χάρισμα, εἶν' ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ πᾶν γόνυ κάμψῃ ἐπουρανίων, καὶ ἐπιγείων, καὶ καταχθονίων, καὶ πᾶσα γλῶσσα ἐξομολογήσηται, ὅτι Κύριος Ἰη- σοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. » Διὰ γὰρ τού- των δηλοῦται ἐν τῷ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμένῳ ταῦτα· • Καὶ εἶπε Κύριος πρὸς Ἰησοῦν· Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ ἄρξομαι ὑψῶσαι σε κατενώπιον τῶν υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἀκουστέον τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ λέγοντος τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ· . Προσάγετε ὧδε, καὶ ἀκούσετε το ῥῆμα Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· ἐν τούτῳ γνώσεσθε, ὅτι θεὸς ζῶν ἐν ὑμῖν ἐστιν. Ἐν γὰρ τῷ βαπτίσασθαι εἰς Ἰησοῦν γνωσόμεθα, ὅτι Θεὸς ζῶν ἐν ἡμῖν ἐστι. Κἀκεῖ μὲν τὸ Πάσχα ποιήσαντες, ἐν Αἰγύπτῳ, ἀρ χὴν τῆς ἐξόδου ποιοῦνται· παρὰ δὲ τῷ Ἰησοῦ μετὰ τὴν δίοδον τοῦ Ἰορδάνου, τῇ δεκάτῃ τοῦ πρώτου μηνὸς κατεστρατοπέδευσαν ἐν Γαλγάλοις, ὅτε πρῶτον Εδει λαβόντα τὸ πρόβατον (93) επονομάσαι τοὺς εὐ- ωχηθησομένους μετὰ τὸ Ἰησοῦ βάπτισμα. Καὶ τῇ ἀκροτόμῳ πέτρα (94) ὑπὸ Ἰησοῦ οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ, ὅποι ποτὲ ἀπερίτμητοι ἦσαν τῶν ἐξεληλυθότων ἐξ Αιγύπτου, περιτέμνονται· τὸν δὲ ὀνειδισμόν τῆς Αἰ γύπτου ἀφελεῖν Κύριος ὁμολογεῖ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ εἰς Ἰησοῦν βαπτίσματος, ὅτε Ἰησοῦς περιεκάθαιρεν τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Γέγραπται γάρ ι Καὶ εἶπε Κύριος τῷ Ἰησοῦ υἱῷ Ναυῆ· Ἐν τῇ σήμερον ἡμέρᾳ ἀφεῖλον τὸν ὀνειδισμὸν Αἰγύπτου ἀφ' ὑμῶν. » Τότε ἐποίησαν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ τὸ Πάσχα τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ τοῦ μηνὸς πολλῷ τοῦ ἐν Αἰγύπτῳ ἱλαρώτερον, ὅτε καὶ ἔφαγον ἀπὸ τοῦ σίτου τῆς ἁγίας γῆς ἄζυμα, τον, ν, 10. σουν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. gura fuit Jesu Christi, qui evangelica prædicatione illi cconomiæ, quæ per legen erat, successit ; quam ob causam, etiamsi omnes in Moyse baptizan- tur in nube et in mari, amarum attamen nonnihil et falsum habet illorum baptisma, adhuc timentium inimicos ab ipsis, et clamantium ad Dominum di- centiumque Moysi ": Propterea quod non essent monumenta in Ægypto, eduxisti nos, ut interficeres in eremo : [quid hoc facere voluisti, ut educeres nos ex Ægypto ? »] vero baptisma in Jesu, in fluvio vere dulci et potabiti, multa eximia præ illo bapti- smate habet, nimirum quia jam clareret acciperet- que decentem ordinem Dei cultus. Arca enim Testa- menti Domini Dei nostri, et sacerdotes et levitæ tores Dei. Cæterum his qui percipiunt mandatum de sanctificatione, dicit Jesus; nempe populo : • Sanctificamini in crastinum, faciet in vobis Do- minus mirabilia. Quin sacerdotibus etiam præci- pit cum arca Testamenti præcedere coram populo, quando etiam mysterium ostenditur @conomie Pa- tris ad Filium superexaltatum ab ipso, qui dedit illi hoc munus, ut in nomine Jesu omne genu fle- clatur, coelestium, terrestrium et infernorum, et omnis lingua confiteatur quod Jesus Christus Do- minus est ad gloriam Dei Patris ". » Per hæc enim declarantur illa, quæ sunt in libro qui inscriptus est Jesu Nave: « Et dixit Dominus ad Jesum: Ir die A in spiritu et in fluvio. Jesus Moysi succedens fie præcedunt, sequente populo, sequenteque illo cul- D auferre in die baptismalis iu Jesu, quando Jesus c C hac incipiam exaltare te coram filiis Israel "., Et audiendus est Dominus noster dicens filiis Israel *: ‹ Accedite huc, et audietis verbum Domini Dei no- stri : in hoc agnoscelis Deum viventem in vobis esse. Cum enim baptizamur in Jesu, agnoscimus Deum viventem in nolis esse. Et illie quidem, nem- pe in Ægypto, facientes Pascha, principium exi- tus faciunt; at vero apud Jesum' post transitua Jordanis * decima primi mensis castramętati sunt in Galgalis : quando primum oportebat, qui accepisset ovem, convocare convivaturos post ba- ptisma Jesu. Petra autem acutissima circumcidun- tur filii Israel a Jesu 38, nimirum quod omnes filii eorum qui egressi fuerant ex Ægypto, incireumcisi essent, et opprobrium Ægypti fatetur Dominus se undequaque purificavit Glios Israel. Scriptum est enim ": « Et dixit Dominus ad Jesum filium Nave: in die hac devolvi a vobis probrum Ægypti. » Tune fecerunt filii Israel pascha quartadecima die men- sis ", longe quam in Ægypto hilarius, quando etiam etc. Pascha intelligit, Jos. Exod. XIV, 11. so Jus. 111, 5, 6. *1 Philipp. 11, 9, 11. 3. Jos. 111, 7. ss ibid. 9, 10. qui sic ad litteram reddi potest : ... et Levitæ præ- cedunt, sequente populo cultores Dei, sequenteque illo eos qui percipiunt mandatum de sanctificatione: Dicit autem Jesus populo EDIT. Jes. IV, Exod. iv, 25, habetur ¬3, quæ vox et petram et gla- dium sonat. Quem autem intellectum hic habeat, grammatici certant. Varius quidem est brodie cir- cumcisionis ritus apud Judæos, sed ferro fere utun- tur. At silicem tamen olim adhibuisse negare nou. ausim. Hueτιus. 19. Jos. v, 2, 8. as ibid. 9. 37 ibid. 10-12. (94) Paraphrastice interpres vertit hunc locum, (92) Υιόν. Ita codex Bodleianus; Regius, Ίη- (93) "Οτε πρῶτον ἔδει λαβόντα τὸ πρόβα- (94) Καὶ τῇ ἀκροτόμῳ πέτρα. Εl Jos. v. 2, et

Β προφερομένων τῷ τοῦ λόγου συμπεράσματι, ὧν ἀπαλλάττων ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ὅπου μὲν διψῶσι δίδωσι πητόν, ὅπου δὲ τὸ ἄβατον (3) ἡμῖν καὶ ἀχώρητον διὰ τὸ βάθος, διόδευτον τῇ διαιρέσει τοῦ λόγου παρασκευά- ζει, τῶν πλείστων τῷ διαιρετικῷ λόγῳ ἡμῖν σαφηνι ζομένων. Ἔτι δὲ εἰς τὸ παραδέξασθαι τὴν περὶ τοῦ πκιμωτάτου καὶ χαριστικωτάτου Ἰορδάνου ἑρμη νείαν, χρήσιμον παραθέσθαι τόν τε ἀπὸ τῆς λέπρας καθαριζόμενον Ναιμὰν τὸν Σύρον, καὶ τὰ λεγόμενα περὶ τῶν παρὰ τοῖς πολεμίοις τῆς θεοσεβείας ποτα μῶν. Περὶ μὲν οὖν Ναιμαν γέγραπται, ὅτι ἦλθεν ίππῳ καὶ ἅρματι, καὶ ἔστη ἐπὶ θύραις οἴκου Ελι σαι, καὶ ἀπέστειλεν Ελισα:ὲ ἄγγελον πρὸς αὐτὸν, λέγων· • Πορευθεὶς λοῦσαι ἑπτάκις ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐπιστρέψει ἡ σάρξ σου σοί, καὶ καθαρισθήσῃ (4). Ὅτε καὶ θυμοῦται Ναιμὲν οὐ νοῶν, ὅτι ὁ Ἰορδάνης ἡμῶν ἐστιν ὁ ἀπολύων τοὺς διὰ τὴν λέπραν ἀκαθάρ τους τῆς ἀκαθαρσίας καὶ ἰώμενος, οὐχὶ δὲ ὁ προφήτης· προφήτου γὰρ ἔργον πέμψαι ἐπὶ τὸ θεραπεῦον. Μὴ συνεὶς τοίνυν τὸ τοῦ Ἰορδάνου μέγα μυστήριον ὁ Ναι μέν φησιν· ὁ Ἰδοὺ δὴ ἔλεγον (5), ὅτι πάντως ἐξελεύσε ται πρὸς μὲ, καὶ στήσεται, καὶ ἐπικαλέσεται ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπιθήσει τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν τόπον, καὶ ἀποσυνάξει τὸ λεπρόν· ο τὸ γὰρ ἐπιθεῖναι τὴν χεῖρα τῇ λέπρᾳ, καὶ καθαρίσαι, μόνου τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ ἔργον ἦν, οὐ μόνον εἰπόντος τῷ μετά πίστεως ἀξιώσαντι · . Εάν θέλῃς, δύνασαί με και θαρίσαι, ο τό εθέλω, καθαρίσθητι. » Πρὸς γὰρ τῷ λόγῳ καὶ ἥψατο αὐτοῦ, καὶ ἐκαθαρίσθη ἀπὸ τῆς λέπρας αὐτοῦ. Ἔτι δὴ πλανώμενος ὁ Ναιμάν, καὶ οὐχ ὁρῶν ὅταν ἀπολείπονται οἱ ἕτεροι τοῦ Ἰορδάνου ποταμοί πρὸς θεραπείαν τῶν πεπονθότων, ἐπαινεῖ τοὺς τῆς Δαμασκού ποταμούς 'Αρβανά (6) καὶ Φαρφά, λέγων· Οὐχὶ ἀγαθὸς Αρβανὰ καὶ Φαρφὰ ποταμοί Δαμασκοῦ ὑπὲρ πάντα τὰ ὕδατα Ἰσραήλ; Οὐχὶ πορευθείς, λού σομαι ἐν αὐτοῖς, καὶ καθαρισθήσομαι; › Ωσπερ γὰρ οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ, οὕτως ἐν ποταμοῖς οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ ὁ Ἰορδάνης, καὶ λέπρας ἀπαλλάξαι δυνάμενος τὸν μετὰ πίστεως τὴν ψυχὴν λεγόμενον εἰς τὸν Ἰησοῦν. Οἶμαι δὲ διὰ τοῦτον κλαίειν αναγεγράφθαι πᾶσι τοῖς Βαβυλῶνος ποταμοῖς καθε ζομένους τοὺς μνησθέντας τῆς Σιών· ἄλλων γὰρ ὑδά των γευσάμενοι μετὰ τὸν ἅγιον Ἰορδάνην οἱ διὰ τὴν κακίαν αἰχμαλωτευθέντες, εἰς ὑπόμνησιν καὶ ποθὴν έρχονται (7) τοῦ οἰκείου καὶ σωτηρίου ποταμού. Διό περ ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνός φασιν· ι Ἐκεῖ ἐκα- θίσαμεν» (καὶ δῆλον ὅτι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι στῆναι) • καὶ ἐκλαύσαμεν. » Καὶ ὁ Ἱερεμίας δὲ ἐπιπλήσσει τῆς θέλουσιν Αἰγύπτιον ὕδωρ πιεῖν, καὶ καταλείπουσι τὸ ἐξ οὐρανοῦ καταβαῖνον, καὶ ἐπώνυμον τῆς κατα βάσεως τυγχάνον, τὸν Ἰορδάνην, λέγων· « Τί σου καὶ τῇ ὁδῷ Αἰγύπτου τοῦ πιεῖν ὕδωρ Γῶν, καὶ τοῦ ν. 12. καθαρισθήσῃ. ποθέν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A profert sermonis conclusioni, a quibus liberans uos Deus interdum quidem sitientibus dat potum, in- terdum vero quod invium nobis et imperceptibile est propter profunditatem, pervium illud præparat divisione sermonis, cum quamplurima ex ratione dividendi nobis manifestentur. Ad hoc ut admit- tamus interpretationém de potabilissimo et gratia-. rum pleno Jordane, utile nobis erit apponere Naa- man illum Syrum a lepra mundatum, et quæ di- cuntur de fluminibus apud hostes cultus divini. At- que de Naaman quidem scriptum est *7, quod venc- rit cum equitatu et curru, et stelerit ante fores domus Elisei, quodque miscrit Eliseus nuntium ad illum, dicens : c Profectus lavare in Jordane seplies, et restituetur tibi caro tua, et mundaberis **. B Quando etiam commovetur indignatione Naanan 9, non intelligens quod Jordanis noster is sit qui im- mundos ob lepram liberal ab immunditia sanatque, non ille propheta ; quandoquidem prophetæ officium est mittere ad illud quod sanitatem affert. Non in- telligens igitur Jordanis magnum mysterium, Naa- mam inquit so : ‹ En quidem cogitaram : Omnino exibit ad me, et stans invocabit nomen Domini Dei sui, imponetque manum suam ad locum et curabit lepram. » Euenin manum lepræ imponere et curare solius Domini mei Jesu oficiumn est, qui non tantum dixit cum de pronuntianti: c Si vis, poles ne mun- dare,, - Volo, mundus esto " : » præterquain quod "1: enim locutus est, tetigit etiam eum, et mundatus fuit a lepra sua. Errans etiam Naaman, nec videns quantum cæteri fluvii Jordane sint inferiores quantum attinet ad curandum eos qui morbo affecti sunt, laudat Damasci fluvios, Arbana, et Pharpha, di- • cens : : Annon bonus est Arbana, et Pliarpha fluvii Damasci præ omnibus aquis Israelis ? Nonne profectus lavabor in eis et mundabor ? » Ut enim nnllus bonus, nisi unus, nempe Deus Pater 85, sic inter fuvios nullus est bonus, nisi Jordanis, etiam a lepra liberare valens eum qui cum fide lavat aui- man in Jesu. Proinde meum est judicium, scri- ptum fuisse omnes sedentes super flumina Babylo- nis propter hunc fere, memoria repetentes Sion. Deducti enim ob vitium in captivitatem, cum alias degustassent aquas post sanctum Jordanem, in me- noriam desideriumque veniunt proprii et salutaris fluvii. Propterea de fluviis Babylonis inquiunt : Illic sedimus » (nimirum stare nequentes) • et · flevimus. Quando etiam Jeremias minatur volen- tibus Ægyptiam aquam bibere, et relinquentibus aquam e cœlo descendentem, et descensus agno- nien habentem Jordanem, dicens : Nunc igi- tur quid est tibi in via Ægypti, ut bibas aquam Matth. viii, 2. ss IV Reg. V, ss Matth. XIX, so Jerem. 11, 18. so ibid. C * IV Reg. v, 9. ibid. 10.69 ibid. 11. 17; Marc. x,18; Lac. viii, 19. * Psal. cxxxvi, 1. www. sicque legit Ferrarius. D utrobique, 'A6avá. recte habet codex Bodleianus, atque ita legit Fer- rarius; Perionius vero, ex perversa codicis Regii scriptura, (5) Editio lluerii, άμπ, codex Bodleianus, αβα- 14) Ealitio fuetii, καθαρισθῇ, codex Bodleianus, (5) Δὴ έλεγον. Sic codex Bodleianus ; Regius, διέτ (6) Codex Bodleianus bis habet Αρβανά, Regius (7) Εἰς ὑπόμνησιν καὶ ποθὴν ἔρχονται. Sic

Β προφερομένων τῷ τοῦ λόγου συμπεράσματι, ὧν ἀπαλλάττων ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ὅπου μὲν διψῶσι δίδωσι πητόν, ὅπου δὲ τὸ ἄβατον (3) ἡμῖν καὶ ἀχώρητον διὰ τὸ βάθος, διόδευτον τῇ διαιρέσει τοῦ λόγου παρασκευά- ζει, τῶν πλείστων τῷ διαιρετικῷ λόγῳ ἡμῖν σαφηνι ζομένων. Ἔτι δὲ εἰς τὸ παραδέξασθαι τὴν περὶ τοῦ πκιμωτάτου καὶ χαριστικωτάτου Ἰορδάνου ἑρμη νείαν, χρήσιμον παραθέσθαι τόν τε ἀπὸ τῆς λέπρας καθαριζόμενον Ναιμὰν τὸν Σύρον, καὶ τὰ λεγόμενα περὶ τῶν παρὰ τοῖς πολεμίοις τῆς θεοσεβείας ποτα μῶν. Περὶ μὲν οὖν Ναιμαν γέγραπται, ὅτι ἦλθεν ίππῳ καὶ ἅρματι, καὶ ἔστη ἐπὶ θύραις οἴκου Ελι σαι, καὶ ἀπέστειλεν Ελισα:ὲ ἄγγελον πρὸς αὐτὸν, λέγων· • Πορευθεὶς λοῦσαι ἑπτάκις ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐπιστρέψει ἡ σάρξ σου σοί, καὶ καθαρισθήσῃ (4). Ὅτε καὶ θυμοῦται Ναιμὲν οὐ νοῶν, ὅτι ὁ Ἰορδάνης ἡμῶν ἐστιν ὁ ἀπολύων τοὺς διὰ τὴν λέπραν ἀκαθάρ τους τῆς ἀκαθαρσίας καὶ ἰώμενος, οὐχὶ δὲ ὁ προφήτης· προφήτου γὰρ ἔργον πέμψαι ἐπὶ τὸ θεραπεῦον. Μὴ συνεὶς τοίνυν τὸ τοῦ Ἰορδάνου μέγα μυστήριον ὁ Ναι μέν φησιν· ὁ Ἰδοὺ δὴ ἔλεγον (5), ὅτι πάντως ἐξελεύσε ται πρὸς μὲ, καὶ στήσεται, καὶ ἐπικαλέσεται ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπιθήσει τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν τόπον, καὶ ἀποσυνάξει τὸ λεπρόν· ο τὸ γὰρ ἐπιθεῖναι τὴν χεῖρα τῇ λέπρᾳ, καὶ καθαρίσαι, μόνου τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ ἔργον ἦν, οὐ μόνον εἰπόντος τῷ μετά πίστεως ἀξιώσαντι · . Εάν θέλῃς, δύνασαί με και θαρίσαι, ο τό εθέλω, καθαρίσθητι. » Πρὸς γὰρ τῷ λόγῳ καὶ ἥψατο αὐτοῦ, καὶ ἐκαθαρίσθη ἀπὸ τῆς λέπρας αὐτοῦ. Ἔτι δὴ πλανώμενος ὁ Ναιμάν, καὶ οὐχ ὁρῶν ὅταν ἀπολείπονται οἱ ἕτεροι τοῦ Ἰορδάνου ποταμοί πρὸς θεραπείαν τῶν πεπονθότων, ἐπαινεῖ τοὺς τῆς Δαμασκού ποταμούς 'Αρβανά (6) καὶ Φαρφά, λέγων· Οὐχὶ ἀγαθὸς Αρβανὰ καὶ Φαρφὰ ποταμοί Δαμασκοῦ ὑπὲρ πάντα τὰ ὕδατα Ἰσραήλ; Οὐχὶ πορευθείς, λού σομαι ἐν αὐτοῖς, καὶ καθαρισθήσομαι; › Ωσπερ γὰρ οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ, οὕτως ἐν ποταμοῖς οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ ὁ Ἰορδάνης, καὶ λέπρας ἀπαλλάξαι δυνάμενος τὸν μετὰ πίστεως τὴν ψυχὴν λεγόμενον εἰς τὸν Ἰησοῦν. Οἶμαι δὲ διὰ τοῦτον κλαίειν αναγεγράφθαι πᾶσι τοῖς Βαβυλῶνος ποταμοῖς καθε ζομένους τοὺς μνησθέντας τῆς Σιών· ἄλλων γὰρ ὑδά των γευσάμενοι μετὰ τὸν ἅγιον Ἰορδάνην οἱ διὰ τὴν κακίαν αἰχμαλωτευθέντες, εἰς ὑπόμνησιν καὶ ποθὴν έρχονται (7) τοῦ οἰκείου καὶ σωτηρίου ποταμού. Διό περ ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνός φασιν· ι Ἐκεῖ ἐκα- θίσαμεν» (καὶ δῆλον ὅτι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι στῆναι) • καὶ ἐκλαύσαμεν. » Καὶ ὁ Ἱερεμίας δὲ ἐπιπλήσσει τῆς θέλουσιν Αἰγύπτιον ὕδωρ πιεῖν, καὶ καταλείπουσι τὸ ἐξ οὐρανοῦ καταβαῖνον, καὶ ἐπώνυμον τῆς κατα βάσεως τυγχάνον, τὸν Ἰορδάνην, λέγων· « Τί σου καὶ τῇ ὁδῷ Αἰγύπτου τοῦ πιεῖν ὕδωρ Γῶν, καὶ τοῦ ν. 12. καθαρισθήσῃ. ποθέν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A profert sermonis conclusioni, a quibus liberans uos Deus interdum quidem sitientibus dat potum, in- terdum vero quod invium nobis et imperceptibile est propter profunditatem, pervium illud præparat divisione sermonis, cum quamplurima ex ratione dividendi nobis manifestentur. Ad hoc ut admit- tamus interpretationém de potabilissimo et gratia-. rum pleno Jordane, utile nobis erit apponere Naa- man illum Syrum a lepra mundatum, et quæ di- cuntur de fluminibus apud hostes cultus divini. At- que de Naaman quidem scriptum est *7, quod venc- rit cum equitatu et curru, et stelerit ante fores domus Elisei, quodque miscrit Eliseus nuntium ad illum, dicens : c Profectus lavare in Jordane seplies, et restituetur tibi caro tua, et mundaberis **. B Quando etiam commovetur indignatione Naanan 9, non intelligens quod Jordanis noster is sit qui im- mundos ob lepram liberal ab immunditia sanatque, non ille propheta ; quandoquidem prophetæ officium est mittere ad illud quod sanitatem affert. Non in- telligens igitur Jordanis magnum mysterium, Naa- mam inquit so : ‹ En quidem cogitaram : Omnino exibit ad me, et stans invocabit nomen Domini Dei sui, imponetque manum suam ad locum et curabit lepram. » Euenin manum lepræ imponere et curare solius Domini mei Jesu oficiumn est, qui non tantum dixit cum de pronuntianti: c Si vis, poles ne mun- dare,, - Volo, mundus esto " : » præterquain quod "1: enim locutus est, tetigit etiam eum, et mundatus fuit a lepra sua. Errans etiam Naaman, nec videns quantum cæteri fluvii Jordane sint inferiores quantum attinet ad curandum eos qui morbo affecti sunt, laudat Damasci fluvios, Arbana, et Pharpha, di- • cens : : Annon bonus est Arbana, et Pliarpha fluvii Damasci præ omnibus aquis Israelis ? Nonne profectus lavabor in eis et mundabor ? » Ut enim nnllus bonus, nisi unus, nempe Deus Pater 85, sic inter fuvios nullus est bonus, nisi Jordanis, etiam a lepra liberare valens eum qui cum fide lavat aui- man in Jesu. Proinde meum est judicium, scri- ptum fuisse omnes sedentes super flumina Babylo- nis propter hunc fere, memoria repetentes Sion. Deducti enim ob vitium in captivitatem, cum alias degustassent aquas post sanctum Jordanem, in me- noriam desideriumque veniunt proprii et salutaris fluvii. Propterea de fluviis Babylonis inquiunt : Illic sedimus » (nimirum stare nequentes) • et · flevimus. Quando etiam Jeremias minatur volen- tibus Ægyptiam aquam bibere, et relinquentibus aquam e cœlo descendentem, et descensus agno- nien habentem Jordanem, dicens : Nunc igi- tur quid est tibi in via Ægypti, ut bibas aquam Matth. viii, 2. ss IV Reg. V, ss Matth. XIX, so Jerem. 11, 18. so ibid. C * IV Reg. v, 9. ibid. 10.69 ibid. 11. 17; Marc. x,18; Lac. viii, 19. * Psal. cxxxvi, 1. www. sicque legit Ferrarius. D utrobique, 'A6avá. recte habet codex Bodleianus, atque ita legit Fer- rarius; Perionius vero, ex perversa codicis Regii scriptura, (5) Editio lluerii, άμπ, codex Bodleianus, αβα- 14) Ealitio fuetii, καθαρισθῇ, codex Bodleianus, (5) Δὴ έλεγον. Sic codex Bodleianus ; Regius, διέτ (6) Codex Bodleianus bis habet Αρβανά, Regius (7) Εἰς ὑπόμνησιν καὶ ποθὴν ἔρχονται. Sic

Β προφερομένων τῷ τοῦ λόγου συμπεράσματι, ὧν ἀπαλλάττων ἡμᾶς ὁ Θεὸς, ὅπου μὲν διψῶσι δίδωσι πητόν, ὅπου δὲ τὸ ἄβατον (3) ἡμῖν καὶ ἀχώρητον διὰ τὸ βάθος, διόδευτον τῇ διαιρέσει τοῦ λόγου παρασκευά- ζει, τῶν πλείστων τῷ διαιρετικῷ λόγῳ ἡμῖν σαφηνι ζομένων. Ἔτι δὲ εἰς τὸ παραδέξασθαι τὴν περὶ τοῦ πκιμωτάτου καὶ χαριστικωτάτου Ἰορδάνου ἑρμη νείαν, χρήσιμον παραθέσθαι τόν τε ἀπὸ τῆς λέπρας καθαριζόμενον Ναιμὰν τὸν Σύρον, καὶ τὰ λεγόμενα περὶ τῶν παρὰ τοῖς πολεμίοις τῆς θεοσεβείας ποτα μῶν. Περὶ μὲν οὖν Ναιμαν γέγραπται, ὅτι ἦλθεν ίππῳ καὶ ἅρματι, καὶ ἔστη ἐπὶ θύραις οἴκου Ελι σαι, καὶ ἀπέστειλεν Ελισα:ὲ ἄγγελον πρὸς αὐτὸν, λέγων· • Πορευθεὶς λοῦσαι ἑπτάκις ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ ἐπιστρέψει ἡ σάρξ σου σοί, καὶ καθαρισθήσῃ (4). Ὅτε καὶ θυμοῦται Ναιμὲν οὐ νοῶν, ὅτι ὁ Ἰορδάνης ἡμῶν ἐστιν ὁ ἀπολύων τοὺς διὰ τὴν λέπραν ἀκαθάρ τους τῆς ἀκαθαρσίας καὶ ἰώμενος, οὐχὶ δὲ ὁ προφήτης· προφήτου γὰρ ἔργον πέμψαι ἐπὶ τὸ θεραπεῦον. Μὴ συνεὶς τοίνυν τὸ τοῦ Ἰορδάνου μέγα μυστήριον ὁ Ναι μέν φησιν· ὁ Ἰδοὺ δὴ ἔλεγον (5), ὅτι πάντως ἐξελεύσε ται πρὸς μὲ, καὶ στήσεται, καὶ ἐπικαλέσεται ἐν ὀνόματι Κυρίου Θεοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπιθήσει τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τὸν τόπον, καὶ ἀποσυνάξει τὸ λεπρόν· ο τὸ γὰρ ἐπιθεῖναι τὴν χεῖρα τῇ λέπρᾳ, καὶ καθαρίσαι, μόνου τοῦ Κυρίου μου Ἰησοῦ ἔργον ἦν, οὐ μόνον εἰπόντος τῷ μετά πίστεως ἀξιώσαντι · . Εάν θέλῃς, δύνασαί με και θαρίσαι, ο τό εθέλω, καθαρίσθητι. » Πρὸς γὰρ τῷ λόγῳ καὶ ἥψατο αὐτοῦ, καὶ ἐκαθαρίσθη ἀπὸ τῆς λέπρας αὐτοῦ. Ἔτι δὴ πλανώμενος ὁ Ναιμάν, καὶ οὐχ ὁρῶν ὅταν ἀπολείπονται οἱ ἕτεροι τοῦ Ἰορδάνου ποταμοί πρὸς θεραπείαν τῶν πεπονθότων, ἐπαινεῖ τοὺς τῆς Δαμασκού ποταμούς 'Αρβανά (6) καὶ Φαρφά, λέγων· Οὐχὶ ἀγαθὸς Αρβανὰ καὶ Φαρφὰ ποταμοί Δαμασκοῦ ὑπὲρ πάντα τὰ ὕδατα Ἰσραήλ; Οὐχὶ πορευθείς, λού σομαι ἐν αὐτοῖς, καὶ καθαρισθήσομαι; › Ωσπερ γὰρ οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς ὁ Πατήρ, οὕτως ἐν ποταμοῖς οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ ὁ Ἰορδάνης, καὶ λέπρας ἀπαλλάξαι δυνάμενος τὸν μετὰ πίστεως τὴν ψυχὴν λεγόμενον εἰς τὸν Ἰησοῦν. Οἶμαι δὲ διὰ τοῦτον κλαίειν αναγεγράφθαι πᾶσι τοῖς Βαβυλῶνος ποταμοῖς καθε ζομένους τοὺς μνησθέντας τῆς Σιών· ἄλλων γὰρ ὑδά των γευσάμενοι μετὰ τὸν ἅγιον Ἰορδάνην οἱ διὰ τὴν κακίαν αἰχμαλωτευθέντες, εἰς ὑπόμνησιν καὶ ποθὴν έρχονται (7) τοῦ οἰκείου καὶ σωτηρίου ποταμού. Διό περ ἐπὶ τῶν ποταμῶν Βαβυλῶνός φασιν· ι Ἐκεῖ ἐκα- θίσαμεν» (καὶ δῆλον ὅτι διὰ τὸ μὴ δύνασθαι στῆναι) • καὶ ἐκλαύσαμεν. » Καὶ ὁ Ἱερεμίας δὲ ἐπιπλήσσει τῆς θέλουσιν Αἰγύπτιον ὕδωρ πιεῖν, καὶ καταλείπουσι τὸ ἐξ οὐρανοῦ καταβαῖνον, καὶ ἐπώνυμον τῆς κατα βάσεως τυγχάνον, τὸν Ἰορδάνην, λέγων· « Τί σου καὶ τῇ ὁδῷ Αἰγύπτου τοῦ πιεῖν ὕδωρ Γῶν, καὶ τοῦ ν. 12. καθαρισθήσῃ. ποθέν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A profert sermonis conclusioni, a quibus liberans uos Deus interdum quidem sitientibus dat potum, in- terdum vero quod invium nobis et imperceptibile est propter profunditatem, pervium illud præparat divisione sermonis, cum quamplurima ex ratione dividendi nobis manifestentur. Ad hoc ut admit- tamus interpretationém de potabilissimo et gratia-. rum pleno Jordane, utile nobis erit apponere Naa- man illum Syrum a lepra mundatum, et quæ di- cuntur de fluminibus apud hostes cultus divini. At- que de Naaman quidem scriptum est *7, quod venc- rit cum equitatu et curru, et stelerit ante fores domus Elisei, quodque miscrit Eliseus nuntium ad illum, dicens : c Profectus lavare in Jordane seplies, et restituetur tibi caro tua, et mundaberis **. B Quando etiam commovetur indignatione Naanan 9, non intelligens quod Jordanis noster is sit qui im- mundos ob lepram liberal ab immunditia sanatque, non ille propheta ; quandoquidem prophetæ officium est mittere ad illud quod sanitatem affert. Non in- telligens igitur Jordanis magnum mysterium, Naa- mam inquit so : ‹ En quidem cogitaram : Omnino exibit ad me, et stans invocabit nomen Domini Dei sui, imponetque manum suam ad locum et curabit lepram. » Euenin manum lepræ imponere et curare solius Domini mei Jesu oficiumn est, qui non tantum dixit cum de pronuntianti: c Si vis, poles ne mun- dare,, - Volo, mundus esto " : » præterquain quod "1: enim locutus est, tetigit etiam eum, et mundatus fuit a lepra sua. Errans etiam Naaman, nec videns quantum cæteri fluvii Jordane sint inferiores quantum attinet ad curandum eos qui morbo affecti sunt, laudat Damasci fluvios, Arbana, et Pharpha, di- • cens : : Annon bonus est Arbana, et Pliarpha fluvii Damasci præ omnibus aquis Israelis ? Nonne profectus lavabor in eis et mundabor ? » Ut enim nnllus bonus, nisi unus, nempe Deus Pater 85, sic inter fuvios nullus est bonus, nisi Jordanis, etiam a lepra liberare valens eum qui cum fide lavat aui- man in Jesu. Proinde meum est judicium, scri- ptum fuisse omnes sedentes super flumina Babylo- nis propter hunc fere, memoria repetentes Sion. Deducti enim ob vitium in captivitatem, cum alias degustassent aquas post sanctum Jordanem, in me- noriam desideriumque veniunt proprii et salutaris fluvii. Propterea de fluviis Babylonis inquiunt : Illic sedimus » (nimirum stare nequentes) • et · flevimus. Quando etiam Jeremias minatur volen- tibus Ægyptiam aquam bibere, et relinquentibus aquam e cœlo descendentem, et descensus agno- nien habentem Jordanem, dicens : Nunc igi- tur quid est tibi in via Ægypti, ut bibas aquam Matth. viii, 2. ss IV Reg. V, ss Matth. XIX, so Jerem. 11, 18. so ibid. C * IV Reg. v, 9. ibid. 10.69 ibid. 11. 17; Marc. x,18; Lac. viii, 19. * Psal. cxxxvi, 1. www. sicque legit Ferrarius. D utrobique, 'A6avá. recte habet codex Bodleianus, atque ita legit Fer- rarius; Perionius vero, ex perversa codicis Regii scriptura, (5) Editio lluerii, άμπ, codex Bodleianus, αβα- 14) Ealitio fuetii, καθαρισθῇ, codex Bodleianus, (5) Δὴ έλεγον. Sic codex Bodleianus ; Regius, διέτ (6) Codex Bodleianus bis habet Αρβανά, Regius (7) Εἰς ὑπόμνησιν καὶ ποθὴν ἔρχονται. Sic

Α πιεῖν ὕδωρ ποταμῶν; ν *, ὡς τὸ Ἑβραϊκὸν ἔχει, • τοῦ πιεῖν ὕδωρ Σιών (8), » περὶ οὗ οὐ νῦν πρόκει ται λέγειν. . Β μενος λόγος ἐστὶ τῷ ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς λαλοῦντι Πνεύματι, καὶ ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Ἐξεκιὴλ ἐπὶ Φαραώ βασιλέα Αιγύπτου προφητευομένων ἔστιν ἰδεῖν, οὕτως ἐχόντων· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπὶ σὲ, Φαραώ, βασιλεῦ Αἰγύπτου (9), τὸν δράκοντα τὸν μέγαν, τὸν ἐγκαθήμενον ἐν μέσῳ ποταμῶν, αὐτὸν λέγοντα· Εμεί εἰσιν οἱ ποταμοὶ, καὶ ἐγὼ ἐποίησα αὐτούς· καὶ ἐγὼ δώσω παγίδας εἰς τὰς σιαγόνας σου, καὶ προσκολλή σω τοὺς ἰχθύας τοῦ ποταμοῦ πρὸς τὰς πτέρυγάς σου, καὶ ἀνάξω σε ἐκ μέσου τοῦ ποταμοῦ σου, καὶ πάντας τοὺς ἰχθύας τοῦ ποταμοῦ, καὶ καταβαλῶ σε ἐν τάχει· καὶ πάντας τοὺς ἰχθύας τοῦ ποταμοῦ ἐπὶ προσώπου τοῦ πεδίου σου πέσῃ, καὶ οὐ μὴ συναχθῇς, καὶ οὐ μὴ περισταλῇς. » Ποῖος γὰρ σωματικός δράκων (11) ἐν τῷ σωματικῷ τῆς Αἰγύπτου ποταμῷ ὀφθεὶς ἱστόρη ταί ποτε ; Ἀλλὰ μήποτε χωρίον ἐστὶ (12) τοῦ ἐχθροῦ ἡμῶν δράκοντος ὁ τῆς Αἰγύπτου ποταμός, μηδὲ παι δίον ἀποκτεῖναι Μωϋσέα δυνηθείς. "Ωσπερ δὲ δράκων ἐν τῷ Αἰγυπτίῳ ἐστὶ ποταμῷ, οὕτως ὁ Θεὸς ἐν τῷ εὐφραίνοντι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ ποταμῷ· ὁ Πατὴρ γὰρ ἐν τῷ Υἱῷ. Διὰ τοῦτο οἱ γενόμενοι ἐν αὐτῷ ἐπὶ τῷ λούσασθαι τὸν ὀνειδισμὸν ἀποτίθενται τῆς Αἰγύπτου, καὶ ἐπιτηδειότεροι πρὸς τὸ ἀναλαμβάνεσθαι γίνονται, σε Σιών. τοῦ πιεῖν ὕδωρ Γηῶν, τοῦ πιεῖν ὕδωρ ποτα- μῶν. Σιών, Μέλας Γηῶν, τῶν ὕδωρ Γηῶν, ὕδωρ Γήϊον. Ηυετους. των Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπὶ σὲ, Φαραώ, βασιλεῦ Αἰγύ πτου. Τίς δ' ἀνα- γιγνώσκων δράκοντα ἐν τῷ Αἰγυπτίῳ ποταμῷ ζῶντα, καὶ τοὺς ἰχθύας ἐμφωλεύοντας αὐτοῦ ταῖς φολίσιν, ἢ ἀπὸ τῶν προχωρημάτων τοῦ Φαραὼ πληρούμενα τὰ Αἰγύπτου ὄρη, οὐ προάγεται αὐτόθεν πρὸς τὸ ζητῆ σαι, τίς ὁ τοσούτων δυσωδῶν προχωρημάτων αὐτοῦ πληρῶν τὰ Αίγυπτίων ὄρη· καὶ τίνα τὰ τῶν Αἰγυ στίων ὄρη, καὶ τίνες οἱ ἐν Αἰγύπτῳ ποταμοί, περὶ ὧν αὐχῶν λέγει ὁ προειρημένος Φαραώ· « Εμοί εἰσιν οἱ ποταμοί, καὶ ἐγὼ ἐποίησα αὐτούς· ἡ καὶ τὶς ὁ ἀνά λογον τοῖς ἀποδειχθησομένοις ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας της ἰχθύες ; Καὶ τί με δεῖ ἐπὶ πλείονα κατασκευάζειν τὰ μὴ δεόμενα κατασκευῆς; ἐφ᾽ οἷς λέγεται τό· « Τίς σοφὸς, καὶ συνήσει ταῦτα ; ἢ συνετὸς, καὶ ἐπιγνώσι ται αὐτά ; › δράκων, πιν, 36, σκεδαστής, « Μυετούς. ORIGENIS Geon, et ut bibas aquam luviorum ?, vel, ut le- braicum habet, bibere aquam Seor, de qua nunc propositum non est dicere. sensu percipiuntur, præcipuus sit sermo Spiritui loquenti in Scripturis a Deo inspiratis, id licet etiam cernere ex his quæ ab Ezechiel prophetantur ad Pharaonem regem Ægypti *, [quæ sic habent : • En ego ad te, o Pharao, rex Ægypti,] draconem magnum, sedentem in medio luviorum, te ipsum- que alioquentem : Mihi sunt fluvii, et ego feci eos, et dabo laqueos in maxillas tuas, et agglutinabo pisces fluvii [(10) cum pennis tuis, teque e medio flumine tuo reducam, et omnes pisces fluminis,] et dejiciam te celeriter : et omnes pisces fluvii co- fam facie terra tum cadent, et non congre- gaberis, et non ornaberis. › Quem serpentem cor- poralem, in corporali Ægypti fluvio visum fuisse prodiderunt unquam historiæ ? Proinde vide ne forte fluvius Ægypti locus sit draconis inimici no- stri, qui ne Moysen quidem puerum interdicere qui- vit. Ut autem draco est in Ægypti fluvio, sic Deus est in fluvio lætificante civitateın Dei ; nam Pa- ter est in Filio vs. Hanc ob causam qui ad ipsum pergunt ut laventur, probrum deponunt ex Ægy- pto ductum, aptioresque fiunt ut subvehantur, et mundantur a lepra, duplicationemque donorum ac- Ezech. xxix, et seq. Psal. XLV, 5. Joan. x, et xiv, 10. Varietas hæc lectionis pertinet ad illud : non ad hoc, Codices Regius, Bodleianus, Barberinus et Perionius habent ita ut uos edidimus : at Ferrarius, bibere aquain Seor, recte, Hebraice enim est 1970, unde Lipis, quo nomine Nilus appel- latur, ab aquarum nigrore, unde a Græcis quibus- dam proprio nomine dictus est. LXX reddi derunt ex vetusto errore, jam inde ab anti quis deducto temporibus, quo Phison et Gehon Ganges esse et Nilus existimabantur. At accuratio- ribus recentiorum hominum studiis compertum est quatuor capita fluvii peradisum irrigantis ea fuisse Tigrim et Euphratem, tum alveos illos duos, per quos Euphrates Tigridi permistus in sinum Persi- cum erupit. Adi Josephi Scaligeri De emendat. temp. librum quintum, et epist. 441, qui Calvinum sententiæ hujus auctorem et inventorem laudat. Vulgata Ut bibas aquam turbidam? quod fa- ctum videtur ex Graco O, apud quos pro perperam fortasse lectum est, Hæc desiderantur in codice Regio, sed resti- Luntur e codice Bodleiano. mus. lib. It contru Celsum, num. 50, p. 542: D Εzech. xxis, 5, et xxxi, 2, pro en quod LXX reddunt Hebraice habetur D' quod non dracones solum, sed cete etiam, grandio- res pisces et serpentes significat. In his recensetur crocodilus, quem hoc loco designavit Εzechiel Hec autem bellua Ægypti regem expressit, quemadmo dum eadem Ægyptiaci regni postmodum typus fuit et symbolum. Certe post adjectam Romano | imperio Egyptum, nummis suis crocodilum Augu- stus appingi voluit. Quid quod Pharaonem Ægyptiace crocodilum significare conjici ex eo potest, quod my apud Arabes, qui multa ab Ægyptiis cum ipsa significatione vocabula mutuati sunt, crocodilum soret. Nam quod scribit Josephus, Antig. lib. vult, cap. 2, • Pharaonem, apud Ægyptios regem si- gnificare, vix cuiquam probet qui animadvertit, quam sæpe crex Pharao in sacris libris legatur. Nec simile est « Abba pater, a quod exstat Marc. Rom. VII, 15, et Galat. iv, 6. ld enim ge minarunt Hebræi Græca utentes loquela, ut majo- rem affectus vim ea voce declararent, quam pueri patrem appellantes usurpant. Verius non est quod dant nominis illius etymon Philo Allegor. 2, Orige- nes homil. in Genes. n. 2, p. 77, et llieronymus De nominib. Hebraic., ab Hebræo nempe SD, cum «Pharao, o reddunt, exterminator dis sipanshujus enim vocis veriloquium ab Ægyp- tiis petendum est, non ab Hebræis. Addit Eze- chiel : "778' 27, cubans in medio dumi- num suorum: in undis enim fere quietem cape- re solitus est crocodilus; Ammianus lib. xxı ;«Nor- tibus quiescens per undas, diebus humi vescitur. ›› homil. in Isaiam, n. 5, p. 115, a : « Vivit Res malignus in pectore nostro, quandiu vivit Pharao Zabulus. > 29. Quod autem non de his fluminibus, quæ 29. Οτι δὲ οὐ περὶ αἰσθητῶν ποταμῶν ὁ προηγού (8) Η, ὡς τὸ ῾Εβραϊκὸν ἔχει, τοῦ πιεῖν τὸ ὕδωρ G ταμοῖς δράκων· καὶ τίνες οἱ ἐν ταῖς φολίσιν αὐτοῦ (9) Προφητευομένων ἔστιν ἰδεῖν οὕτως ἐχόν (10) Haec ex interpretatione Perionii supplevi- (14) Ποῖος γὰρ σωματικός δράκων, etc. Origenes (12) Ἀλλὰ μήποτε χωρίον ἐστί, clc. Origenes

Α πιεῖν ὕδωρ ποταμῶν; ν *, ὡς τὸ Ἑβραϊκὸν ἔχει, • τοῦ πιεῖν ὕδωρ Σιών (8), » περὶ οὗ οὐ νῦν πρόκει ται λέγειν. . Β μενος λόγος ἐστὶ τῷ ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς λαλοῦντι Πνεύματι, καὶ ἀπὸ τῶν ἐν τῷ Ἐξεκιὴλ ἐπὶ Φαραώ βασιλέα Αιγύπτου προφητευομένων ἔστιν ἰδεῖν, οὕτως ἐχόντων· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπὶ σὲ, Φαραώ, βασιλεῦ Αἰγύπτου (9), τὸν δράκοντα τὸν μέγαν, τὸν ἐγκαθήμενον ἐν μέσῳ ποταμῶν, αὐτὸν λέγοντα· Εμεί εἰσιν οἱ ποταμοὶ, καὶ ἐγὼ ἐποίησα αὐτούς· καὶ ἐγὼ δώσω παγίδας εἰς τὰς σιαγόνας σου, καὶ προσκολλή σω τοὺς ἰχθύας τοῦ ποταμοῦ πρὸς τὰς πτέρυγάς σου, καὶ ἀνάξω σε ἐκ μέσου τοῦ ποταμοῦ σου, καὶ πάντας τοὺς ἰχθύας τοῦ ποταμοῦ, καὶ καταβαλῶ σε ἐν τάχει· καὶ πάντας τοὺς ἰχθύας τοῦ ποταμοῦ ἐπὶ προσώπου τοῦ πεδίου σου πέσῃ, καὶ οὐ μὴ συναχθῇς, καὶ οὐ μὴ περισταλῇς. » Ποῖος γὰρ σωματικός δράκων (11) ἐν τῷ σωματικῷ τῆς Αἰγύπτου ποταμῷ ὀφθεὶς ἱστόρη ταί ποτε ; Ἀλλὰ μήποτε χωρίον ἐστὶ (12) τοῦ ἐχθροῦ ἡμῶν δράκοντος ὁ τῆς Αἰγύπτου ποταμός, μηδὲ παι δίον ἀποκτεῖναι Μωϋσέα δυνηθείς. "Ωσπερ δὲ δράκων ἐν τῷ Αἰγυπτίῳ ἐστὶ ποταμῷ, οὕτως ὁ Θεὸς ἐν τῷ εὐφραίνοντι τὴν πόλιν τοῦ Θεοῦ ποταμῷ· ὁ Πατὴρ γὰρ ἐν τῷ Υἱῷ. Διὰ τοῦτο οἱ γενόμενοι ἐν αὐτῷ ἐπὶ τῷ λούσασθαι τὸν ὀνειδισμὸν ἀποτίθενται τῆς Αἰγύπτου, καὶ ἐπιτηδειότεροι πρὸς τὸ ἀναλαμβάνεσθαι γίνονται, σε Σιών. τοῦ πιεῖν ὕδωρ Γηῶν, τοῦ πιεῖν ὕδωρ ποτα- μῶν. Σιών, Μέλας Γηῶν, τῶν ὕδωρ Γηῶν, ὕδωρ Γήϊον. Ηυετους. των Ἰδοὺ ἐγὼ ἐπὶ σὲ, Φαραώ, βασιλεῦ Αἰγύ πτου. Τίς δ' ἀνα- γιγνώσκων δράκοντα ἐν τῷ Αἰγυπτίῳ ποταμῷ ζῶντα, καὶ τοὺς ἰχθύας ἐμφωλεύοντας αὐτοῦ ταῖς φολίσιν, ἢ ἀπὸ τῶν προχωρημάτων τοῦ Φαραὼ πληρούμενα τὰ Αἰγύπτου ὄρη, οὐ προάγεται αὐτόθεν πρὸς τὸ ζητῆ σαι, τίς ὁ τοσούτων δυσωδῶν προχωρημάτων αὐτοῦ πληρῶν τὰ Αίγυπτίων ὄρη· καὶ τίνα τὰ τῶν Αἰγυ στίων ὄρη, καὶ τίνες οἱ ἐν Αἰγύπτῳ ποταμοί, περὶ ὧν αὐχῶν λέγει ὁ προειρημένος Φαραώ· « Εμοί εἰσιν οἱ ποταμοί, καὶ ἐγὼ ἐποίησα αὐτούς· ἡ καὶ τὶς ὁ ἀνά λογον τοῖς ἀποδειχθησομένοις ἀπὸ τῆς ἑρμηνείας της ἰχθύες ; Καὶ τί με δεῖ ἐπὶ πλείονα κατασκευάζειν τὰ μὴ δεόμενα κατασκευῆς; ἐφ᾽ οἷς λέγεται τό· « Τίς σοφὸς, καὶ συνήσει ταῦτα ; ἢ συνετὸς, καὶ ἐπιγνώσι ται αὐτά ; › δράκων, πιν, 36, σκεδαστής, « Μυετούς. ORIGENIS Geon, et ut bibas aquam luviorum ?, vel, ut le- braicum habet, bibere aquam Seor, de qua nunc propositum non est dicere. sensu percipiuntur, præcipuus sit sermo Spiritui loquenti in Scripturis a Deo inspiratis, id licet etiam cernere ex his quæ ab Ezechiel prophetantur ad Pharaonem regem Ægypti *, [quæ sic habent : • En ego ad te, o Pharao, rex Ægypti,] draconem magnum, sedentem in medio luviorum, te ipsum- que alioquentem : Mihi sunt fluvii, et ego feci eos, et dabo laqueos in maxillas tuas, et agglutinabo pisces fluvii [(10) cum pennis tuis, teque e medio flumine tuo reducam, et omnes pisces fluminis,] et dejiciam te celeriter : et omnes pisces fluvii co- fam facie terra tum cadent, et non congre- gaberis, et non ornaberis. › Quem serpentem cor- poralem, in corporali Ægypti fluvio visum fuisse prodiderunt unquam historiæ ? Proinde vide ne forte fluvius Ægypti locus sit draconis inimici no- stri, qui ne Moysen quidem puerum interdicere qui- vit. Ut autem draco est in Ægypti fluvio, sic Deus est in fluvio lætificante civitateın Dei ; nam Pa- ter est in Filio vs. Hanc ob causam qui ad ipsum pergunt ut laventur, probrum deponunt ex Ægy- pto ductum, aptioresque fiunt ut subvehantur, et mundantur a lepra, duplicationemque donorum ac- Ezech. xxix, et seq. Psal. XLV, 5. Joan. x, et xiv, 10. Varietas hæc lectionis pertinet ad illud : non ad hoc, Codices Regius, Bodleianus, Barberinus et Perionius habent ita ut uos edidimus : at Ferrarius, bibere aquain Seor, recte, Hebraice enim est 1970, unde Lipis, quo nomine Nilus appel- latur, ab aquarum nigrore, unde a Græcis quibus- dam proprio nomine dictus est. LXX reddi derunt ex vetusto errore, jam inde ab anti quis deducto temporibus, quo Phison et Gehon Ganges esse et Nilus existimabantur. At accuratio- ribus recentiorum hominum studiis compertum est quatuor capita fluvii peradisum irrigantis ea fuisse Tigrim et Euphratem, tum alveos illos duos, per quos Euphrates Tigridi permistus in sinum Persi- cum erupit. Adi Josephi Scaligeri De emendat. temp. librum quintum, et epist. 441, qui Calvinum sententiæ hujus auctorem et inventorem laudat. Vulgata Ut bibas aquam turbidam? quod fa- ctum videtur ex Graco O, apud quos pro perperam fortasse lectum est, Hæc desiderantur in codice Regio, sed resti- Luntur e codice Bodleiano. mus. lib. It contru Celsum, num. 50, p. 542: D Εzech. xxis, 5, et xxxi, 2, pro en quod LXX reddunt Hebraice habetur D' quod non dracones solum, sed cete etiam, grandio- res pisces et serpentes significat. In his recensetur crocodilus, quem hoc loco designavit Εzechiel Hec autem bellua Ægypti regem expressit, quemadmo dum eadem Ægyptiaci regni postmodum typus fuit et symbolum. Certe post adjectam Romano | imperio Egyptum, nummis suis crocodilum Augu- stus appingi voluit. Quid quod Pharaonem Ægyptiace crocodilum significare conjici ex eo potest, quod my apud Arabes, qui multa ab Ægyptiis cum ipsa significatione vocabula mutuati sunt, crocodilum soret. Nam quod scribit Josephus, Antig. lib. vult, cap. 2, • Pharaonem, apud Ægyptios regem si- gnificare, vix cuiquam probet qui animadvertit, quam sæpe crex Pharao in sacris libris legatur. Nec simile est « Abba pater, a quod exstat Marc. Rom. VII, 15, et Galat. iv, 6. ld enim ge minarunt Hebræi Græca utentes loquela, ut majo- rem affectus vim ea voce declararent, quam pueri patrem appellantes usurpant. Verius non est quod dant nominis illius etymon Philo Allegor. 2, Orige- nes homil. in Genes. n. 2, p. 77, et llieronymus De nominib. Hebraic., ab Hebræo nempe SD, cum «Pharao, o reddunt, exterminator dis sipanshujus enim vocis veriloquium ab Ægyp- tiis petendum est, non ab Hebræis. Addit Eze- chiel : "778' 27, cubans in medio dumi- num suorum: in undis enim fere quietem cape- re solitus est crocodilus; Ammianus lib. xxı ;«Nor- tibus quiescens per undas, diebus humi vescitur. ›› homil. in Isaiam, n. 5, p. 115, a : « Vivit Res malignus in pectore nostro, quandiu vivit Pharao Zabulus. > 29. Quod autem non de his fluminibus, quæ 29. Οτι δὲ οὐ περὶ αἰσθητῶν ποταμῶν ὁ προηγού (8) Η, ὡς τὸ ῾Εβραϊκὸν ἔχει, τοῦ πιεῖν τὸ ὕδωρ G ταμοῖς δράκων· καὶ τίνες οἱ ἐν ταῖς φολίσιν αὐτοῦ (9) Προφητευομένων ἔστιν ἰδεῖν οὕτως ἐχόν (10) Haec ex interpretatione Perionii supplevi- (14) Ποῖος γὰρ σωματικός δράκων, etc. Origenes (12) Ἀλλὰ μήποτε χωρίον ἐστί, clc. Origenes

καὶ ἀπὸ τῆς μιαρωτάτης λέπρας καθαρίζονται, καὶ διπλασιασμὸν χωροῦσι χαρισμάτων, καὶ ἕτοιμοι πρὸς Πνεύματος ἁγίου παραδοχὴν γίνονται, ἄλλῳ ποταμῷ οὐκ ἐφιπταμένης τῆς πνευματικῆς περιστερᾶς. Διά περ θεοπρεπέστερον νοήσαντες τὸν Ἰορδάνην, καὶ τὸ ἐν αὐτῷ λουτρόν, καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐν αὐτῷ λουόμενον, καὶ τὸν τῆς κατασκευῆς οἶκον, ὅσον δεόμεθα τῆς τοιαύτης ὠφελείας ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ἀρυσώμεθα. πρὸς αὐτόν. Πρότερον ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ, ἅμα τῷ συλλαβεῖν αὐτὸν, τῇ μητρὶ τοῦ Ἰωάννου καὶ αὐτῇ ἐγκύμονι τυγχανούσῃ, ἐπεδήμει, ὅτε μορφούμενος τῷ μορφουμένῳ ἀκριβέστερον τὴν μόρφωσιν χαρίζεται, σύμμορφον ἐνεργῶν αὐτὸν γενέσθαι τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ὥστε διὰ τὸ κοινὸν τῆς μορφῆς (13) Ιωάννην τε Χριστὸν ὑπονοεῖσθαι τυγχάνειν, καὶ Ἰησοῦν Ἰωάννην ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν νομίζεσθαι, παρὰ τοῖς μὴ δια κρίνουσι τὴν εἰκόνα ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν εἰκόνα· νῦν δὴ ὁ Ἰησοῦς μετὰ τὰ προεξετασθέντα μαρτύρια Ιωάν του περὶ αὐτοῦ, αὐτὸς βλέπεται ὑπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ ἐρχόμενος πρὸς αὐτόν. Παρατηρητέον δὲ, ὅτι ἐκεῖ μὲν διὰ τὴν τοῦ Μαρίας ἀσπασμοῦ φωνὴν ἐληλυθυῖαν εἰς τὰ ὦτα τῆς Ἐλισάβετ, σκιρτᾷ τὸ βρέφος Ιωάν νῆς ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός, τότε, ὡς ἀπὸ τῆς γῆς (14), λαμβανούσης Πνεῦμα ἅγιον « Εγένετο γάρ, φησὶν, ὡς ἤκουσε τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας ἡ Ἐλιο σάβετ, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ αὐτῆς, καὶ ἐπλήσθη Πνεύματος ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ, καὶ ἀνεφώ να σε κραυγή μεγάλῃ, καὶ εἶπεν. » Ενθα δὲ ο Βλέ πει ὁ Ἰωάννης τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν, καὶ λέγει· Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· » ἀκοῇ δὲ τῇ περὶ τῶν κρειττόνων πρό- τερόν τις παιδεύεται, καὶ μετὰ ταῦτα αὐτόπτης αυτ τῶν γίνεται. Οτι μέντοιγε εἰς τὴν μόρφωσιν ὠφέλη- τα: ὁ Ἰωάννης ἀπὸ τοῦ ἔτι μορφουμένου τοῦ Κυρίου, γενομένου ἐν τῇ μητρὶ πρὸς τὴν Ἐλισάβετ, τῷ κε κρατηκότι τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ φωνὴν μὲν εἶναι ἐν Ἰωάννην, λόγον δὲ τὸν Ἰησοῦν, δῆλον ἔσται· μετ γάλη γὰρ φωνὴ γίνεται ἐν τῇ Ἐλισάβετ πληρωθείσῃ Πνεύματος ἁγίου διὰ τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας, ὡς αὐτὴ ἡ λέξις παρίστησιν οὕτως ἔχουσα· « Καὶ ἀνεφώ να σε κραυγῇ μεγάλῃ, ο δῆλον ὅτι ἡ Ἐλισάβετ, « καὶ εἶπεν. » Η γὰρ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ τῆς Μαρίας, γενομένη ἐν τοῖς ὠσὶ τῆς Ἐλισάβετ, ἐπλήρωσε τὸν Ἰωάννην ἑαυτῆς· διόπερ σκιρτᾷ ὁ Ἰωάννης, καὶ οἱο- καὶ στόμα τοῦ υἱοῦ καὶ προφῆτις ἡ μήτηρ γίνεται, ἀναφωνοῦσα κραυγῇ μεγάλῃ, καὶ λέγουσα· « Ευλογη- μένη σὺ ἐν γυναιξί, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου. » Ηδη οὖν δύναται δῆλος ἡμῖν γίνεσθαι καὶ ἡ μετὰ σπουδῆς πορεία τῆς Μαρίας εἰς τὴν ὀρει νήν, καὶ ἡ εἴσοδος εἰς τὸν οἶκον Ζαχαρίου, καὶ ὁ ἀσπασμὸς ὅν ἀσπάζεται τὴν Ἐλισάβετ. Ἵνα γὰρ με ταξῷ ἀφ᾿ ἧς ἔχει, ἐξ οὗ συνείληφε, δυνάμεως τῷ xιν, 2; σε της, Οὕτω καὶ ἐν τῷ ἀντιγράφω γράφεται, γῆς. τάχα ἀπὸ τῆς ἁγίας Μαρίας. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A cipiunt, atque etiam funt ad Spiritus sancti rece- ρtionem parati, nimirum ad aliud flumen non ad- volante columba. Quamobrem magnifcentius con- siderato Jordane, ipsiusque lavacro ac Jesu qui in ipso lavatur, tumn [Bethabara hoc est] domo in- structionis, Lantum utilitatis a fuvio hauriamus, quantum egemus. C "Joan. 1, 29. * Luc.ll, 15; Matth. Marc. vi, 14, 16; Luc. 1x, 8. Luc. 1, 41, * Joan. 1, 29. ss Luc. 1, 42. ibid. ibid. 39, 40. se ". Prius Jesu mater, simul atque ipsum conce- pit, ad Joannis matrem, eamque uterum ferentem pergit, quando qui formatur accuratiorem forma- tionem donat ei qui formabatur, conformem illum efficiens suæ gloriæ, adeo ut ob formam commu- nem, Joannes crederetur esse Christus, et item B Christus Joannes esse a mortuis excitus putare- tur apud eos qui non discernunt inter imaginem et inter eum qui est secundum imaginem; nune autem ipse Jesus post ea, quæ antea accurate exa- minavimus, testimonia Joannis de ipso, videtur a Baptista veniens ad illum. Sed obiter observandum est quod illic per vocem salutationis Mariæ, quæ pervenit ad aures Elisabeth, exsilit Joannes infans in utero matris, tuin veluti a sancta Maria sumen- tis Spiritum sanctum : c Evenit enim, inquit • ut andivit salutationem Mariæ Elisabeth, sub- silivit infans in utero ejus, et repleta est Spirita sancto Elisabeth, et exclamavit voce magna, et di- xit. » llic autem . Videt Joannes Jesum ad se- ipsum venienten, et dicit : Ecce ille Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi “ :, in rebus elenim præ- stantibus, per auditum primum quis eruditur, de- inde oculatus testis ipsarum rerum fit. Sed profe- clo adjuvari Joannem ad formationem Domino, qui adhuc cum formaretur perrexit in matre ad Elisabetham, ei perspicuum erit qui tenuerit quæ disseruimus, dum diceremus Joannem esse vocem, Jesum vero sermonem : magna enim vox fit in Eli- sabeth repleta Spiritu sancto ob Mariæ salutatio- nem, ut lectio ipsa docet hunc in modum habens : • El exclamavit voce magna ", » scilicet Elisabeth, c et dixit. . Vox enim salutationis Mariæe, quæ pervenit ad aures Elisabeth, replevit Joannen se ipsa; quam ob causam subsiliit Joannes, materque veluti os filii et prophetissa efficitur, voce magna exclamans ac dicens: Benedicta tu inter mulie- res, et benedictus ille fructus ventris tui ". » Jam vero a nobis aperte perspici potest tum Mariæ iter ad montana cum festinatione 6s,tum ingressus in do- mum Zachariæ, ac deinde salutatio qua salutat Elisabeth. IIæc enim omnia eveniunt, ut Maria fa- ciat participem Joannem (etiamnum in utero ma- tris exsistentem) ejus potentiæ quam habet ab eo male. legitur : D Alia manu : Quam conjecturam secutus est in sua interpretatione Fer- rarius. 50. Τῇ ἐπαύριον βλέπει τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον 30. Postero die videt Joannes Jesum venientem ad (15) Pro μορφής codex Bodleianus habet. Γρα- (14) Ἀπὸ τῆς γῆς. In margine codicis Bodleiani

καὶ ἀπὸ τῆς μιαρωτάτης λέπρας καθαρίζονται, καὶ διπλασιασμὸν χωροῦσι χαρισμάτων, καὶ ἕτοιμοι πρὸς Πνεύματος ἁγίου παραδοχὴν γίνονται, ἄλλῳ ποταμῷ οὐκ ἐφιπταμένης τῆς πνευματικῆς περιστερᾶς. Διά περ θεοπρεπέστερον νοήσαντες τὸν Ἰορδάνην, καὶ τὸ ἐν αὐτῷ λουτρόν, καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐν αὐτῷ λουόμενον, καὶ τὸν τῆς κατασκευῆς οἶκον, ὅσον δεόμεθα τῆς τοιαύτης ὠφελείας ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ἀρυσώμεθα. πρὸς αὐτόν. Πρότερον ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ, ἅμα τῷ συλλαβεῖν αὐτὸν, τῇ μητρὶ τοῦ Ἰωάννου καὶ αὐτῇ ἐγκύμονι τυγχανούσῃ, ἐπεδήμει, ὅτε μορφούμενος τῷ μορφουμένῳ ἀκριβέστερον τὴν μόρφωσιν χαρίζεται, σύμμορφον ἐνεργῶν αὐτὸν γενέσθαι τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ὥστε διὰ τὸ κοινὸν τῆς μορφῆς (13) Ιωάννην τε Χριστὸν ὑπονοεῖσθαι τυγχάνειν, καὶ Ἰησοῦν Ἰωάννην ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν νομίζεσθαι, παρὰ τοῖς μὴ δια κρίνουσι τὴν εἰκόνα ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν εἰκόνα· νῦν δὴ ὁ Ἰησοῦς μετὰ τὰ προεξετασθέντα μαρτύρια Ιωάν του περὶ αὐτοῦ, αὐτὸς βλέπεται ὑπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ ἐρχόμενος πρὸς αὐτόν. Παρατηρητέον δὲ, ὅτι ἐκεῖ μὲν διὰ τὴν τοῦ Μαρίας ἀσπασμοῦ φωνὴν ἐληλυθυῖαν εἰς τὰ ὦτα τῆς Ἐλισάβετ, σκιρτᾷ τὸ βρέφος Ιωάν νῆς ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός, τότε, ὡς ἀπὸ τῆς γῆς (14), λαμβανούσης Πνεῦμα ἅγιον « Εγένετο γάρ, φησὶν, ὡς ἤκουσε τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας ἡ Ἐλιο σάβετ, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ αὐτῆς, καὶ ἐπλήσθη Πνεύματος ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ, καὶ ἀνεφώ να σε κραυγή μεγάλῃ, καὶ εἶπεν. » Ενθα δὲ ο Βλέ πει ὁ Ἰωάννης τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν, καὶ λέγει· Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· » ἀκοῇ δὲ τῇ περὶ τῶν κρειττόνων πρό- τερόν τις παιδεύεται, καὶ μετὰ ταῦτα αὐτόπτης αυτ τῶν γίνεται. Οτι μέντοιγε εἰς τὴν μόρφωσιν ὠφέλη- τα: ὁ Ἰωάννης ἀπὸ τοῦ ἔτι μορφουμένου τοῦ Κυρίου, γενομένου ἐν τῇ μητρὶ πρὸς τὴν Ἐλισάβετ, τῷ κε κρατηκότι τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ φωνὴν μὲν εἶναι ἐν Ἰωάννην, λόγον δὲ τὸν Ἰησοῦν, δῆλον ἔσται· μετ γάλη γὰρ φωνὴ γίνεται ἐν τῇ Ἐλισάβετ πληρωθείσῃ Πνεύματος ἁγίου διὰ τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας, ὡς αὐτὴ ἡ λέξις παρίστησιν οὕτως ἔχουσα· « Καὶ ἀνεφώ να σε κραυγῇ μεγάλῃ, ο δῆλον ὅτι ἡ Ἐλισάβετ, « καὶ εἶπεν. » Η γὰρ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ τῆς Μαρίας, γενομένη ἐν τοῖς ὠσὶ τῆς Ἐλισάβετ, ἐπλήρωσε τὸν Ἰωάννην ἑαυτῆς· διόπερ σκιρτᾷ ὁ Ἰωάννης, καὶ οἱο- καὶ στόμα τοῦ υἱοῦ καὶ προφῆτις ἡ μήτηρ γίνεται, ἀναφωνοῦσα κραυγῇ μεγάλῃ, καὶ λέγουσα· « Ευλογη- μένη σὺ ἐν γυναιξί, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου. » Ηδη οὖν δύναται δῆλος ἡμῖν γίνεσθαι καὶ ἡ μετὰ σπουδῆς πορεία τῆς Μαρίας εἰς τὴν ὀρει νήν, καὶ ἡ εἴσοδος εἰς τὸν οἶκον Ζαχαρίου, καὶ ὁ ἀσπασμὸς ὅν ἀσπάζεται τὴν Ἐλισάβετ. Ἵνα γὰρ με ταξῷ ἀφ᾿ ἧς ἔχει, ἐξ οὗ συνείληφε, δυνάμεως τῷ xιν, 2; σε της, Οὕτω καὶ ἐν τῷ ἀντιγράφω γράφεται, γῆς. τάχα ἀπὸ τῆς ἁγίας Μαρίας. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A cipiunt, atque etiam funt ad Spiritus sancti rece- ρtionem parati, nimirum ad aliud flumen non ad- volante columba. Quamobrem magnifcentius con- siderato Jordane, ipsiusque lavacro ac Jesu qui in ipso lavatur, tumn [Bethabara hoc est] domo in- structionis, Lantum utilitatis a fuvio hauriamus, quantum egemus. C "Joan. 1, 29. * Luc.ll, 15; Matth. Marc. vi, 14, 16; Luc. 1x, 8. Luc. 1, 41, * Joan. 1, 29. ss Luc. 1, 42. ibid. ibid. 39, 40. se ". Prius Jesu mater, simul atque ipsum conce- pit, ad Joannis matrem, eamque uterum ferentem pergit, quando qui formatur accuratiorem forma- tionem donat ei qui formabatur, conformem illum efficiens suæ gloriæ, adeo ut ob formam commu- nem, Joannes crederetur esse Christus, et item B Christus Joannes esse a mortuis excitus putare- tur apud eos qui non discernunt inter imaginem et inter eum qui est secundum imaginem; nune autem ipse Jesus post ea, quæ antea accurate exa- minavimus, testimonia Joannis de ipso, videtur a Baptista veniens ad illum. Sed obiter observandum est quod illic per vocem salutationis Mariæ, quæ pervenit ad aures Elisabeth, exsilit Joannes infans in utero matris, tuin veluti a sancta Maria sumen- tis Spiritum sanctum : c Evenit enim, inquit • ut andivit salutationem Mariæ Elisabeth, sub- silivit infans in utero ejus, et repleta est Spirita sancto Elisabeth, et exclamavit voce magna, et di- xit. » llic autem . Videt Joannes Jesum ad se- ipsum venienten, et dicit : Ecce ille Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi “ :, in rebus elenim præ- stantibus, per auditum primum quis eruditur, de- inde oculatus testis ipsarum rerum fit. Sed profe- clo adjuvari Joannem ad formationem Domino, qui adhuc cum formaretur perrexit in matre ad Elisabetham, ei perspicuum erit qui tenuerit quæ disseruimus, dum diceremus Joannem esse vocem, Jesum vero sermonem : magna enim vox fit in Eli- sabeth repleta Spiritu sancto ob Mariæ salutatio- nem, ut lectio ipsa docet hunc in modum habens : • El exclamavit voce magna ", » scilicet Elisabeth, c et dixit. . Vox enim salutationis Mariæe, quæ pervenit ad aures Elisabeth, replevit Joannen se ipsa; quam ob causam subsiliit Joannes, materque veluti os filii et prophetissa efficitur, voce magna exclamans ac dicens: Benedicta tu inter mulie- res, et benedictus ille fructus ventris tui ". » Jam vero a nobis aperte perspici potest tum Mariæ iter ad montana cum festinatione 6s,tum ingressus in do- mum Zachariæ, ac deinde salutatio qua salutat Elisabeth. IIæc enim omnia eveniunt, ut Maria fa- ciat participem Joannem (etiamnum in utero ma- tris exsistentem) ejus potentiæ quam habet ab eo male. legitur : D Alia manu : Quam conjecturam secutus est in sua interpretatione Fer- rarius. 50. Τῇ ἐπαύριον βλέπει τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον 30. Postero die videt Joannes Jesum venientem ad (15) Pro μορφής codex Bodleianus habet. Γρα- (14) Ἀπὸ τῆς γῆς. In margine codicis Bodleiani

καὶ ἀπὸ τῆς μιαρωτάτης λέπρας καθαρίζονται, καὶ διπλασιασμὸν χωροῦσι χαρισμάτων, καὶ ἕτοιμοι πρὸς Πνεύματος ἁγίου παραδοχὴν γίνονται, ἄλλῳ ποταμῷ οὐκ ἐφιπταμένης τῆς πνευματικῆς περιστερᾶς. Διά περ θεοπρεπέστερον νοήσαντες τὸν Ἰορδάνην, καὶ τὸ ἐν αὐτῷ λουτρόν, καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐν αὐτῷ λουόμενον, καὶ τὸν τῆς κατασκευῆς οἶκον, ὅσον δεόμεθα τῆς τοιαύτης ὠφελείας ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ ἀρυσώμεθα. πρὸς αὐτόν. Πρότερον ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ, ἅμα τῷ συλλαβεῖν αὐτὸν, τῇ μητρὶ τοῦ Ἰωάννου καὶ αὐτῇ ἐγκύμονι τυγχανούσῃ, ἐπεδήμει, ὅτε μορφούμενος τῷ μορφουμένῳ ἀκριβέστερον τὴν μόρφωσιν χαρίζεται, σύμμορφον ἐνεργῶν αὐτὸν γενέσθαι τῇ δόξῃ αὐτοῦ, ὥστε διὰ τὸ κοινὸν τῆς μορφῆς (13) Ιωάννην τε Χριστὸν ὑπονοεῖσθαι τυγχάνειν, καὶ Ἰησοῦν Ἰωάννην ἀναστάντα ἐκ νεκρῶν νομίζεσθαι, παρὰ τοῖς μὴ δια κρίνουσι τὴν εἰκόνα ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν εἰκόνα· νῦν δὴ ὁ Ἰησοῦς μετὰ τὰ προεξετασθέντα μαρτύρια Ιωάν του περὶ αὐτοῦ, αὐτὸς βλέπεται ὑπὸ τοῦ Βαπτιστοῦ ἐρχόμενος πρὸς αὐτόν. Παρατηρητέον δὲ, ὅτι ἐκεῖ μὲν διὰ τὴν τοῦ Μαρίας ἀσπασμοῦ φωνὴν ἐληλυθυῖαν εἰς τὰ ὦτα τῆς Ἐλισάβετ, σκιρτᾷ τὸ βρέφος Ιωάν νῆς ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός, τότε, ὡς ἀπὸ τῆς γῆς (14), λαμβανούσης Πνεῦμα ἅγιον « Εγένετο γάρ, φησὶν, ὡς ἤκουσε τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας ἡ Ἐλιο σάβετ, ἐσκίρτησε τὸ βρέφος ἐν τῇ κοιλίᾳ αὐτῆς, καὶ ἐπλήσθη Πνεύματος ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ, καὶ ἀνεφώ να σε κραυγή μεγάλῃ, καὶ εἶπεν. » Ενθα δὲ ο Βλέ πει ὁ Ἰωάννης τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν, καὶ λέγει· Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· » ἀκοῇ δὲ τῇ περὶ τῶν κρειττόνων πρό- τερόν τις παιδεύεται, καὶ μετὰ ταῦτα αὐτόπτης αυτ τῶν γίνεται. Οτι μέντοιγε εἰς τὴν μόρφωσιν ὠφέλη- τα: ὁ Ἰωάννης ἀπὸ τοῦ ἔτι μορφουμένου τοῦ Κυρίου, γενομένου ἐν τῇ μητρὶ πρὸς τὴν Ἐλισάβετ, τῷ κε κρατηκότι τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ φωνὴν μὲν εἶναι ἐν Ἰωάννην, λόγον δὲ τὸν Ἰησοῦν, δῆλον ἔσται· μετ γάλη γὰρ φωνὴ γίνεται ἐν τῇ Ἐλισάβετ πληρωθείσῃ Πνεύματος ἁγίου διὰ τὸν ἀσπασμὸν τῆς Μαρίας, ὡς αὐτὴ ἡ λέξις παρίστησιν οὕτως ἔχουσα· « Καὶ ἀνεφώ να σε κραυγῇ μεγάλῃ, ο δῆλον ὅτι ἡ Ἐλισάβετ, « καὶ εἶπεν. » Η γὰρ φωνὴ τοῦ ἀσπασμοῦ τῆς Μαρίας, γενομένη ἐν τοῖς ὠσὶ τῆς Ἐλισάβετ, ἐπλήρωσε τὸν Ἰωάννην ἑαυτῆς· διόπερ σκιρτᾷ ὁ Ἰωάννης, καὶ οἱο- καὶ στόμα τοῦ υἱοῦ καὶ προφῆτις ἡ μήτηρ γίνεται, ἀναφωνοῦσα κραυγῇ μεγάλῃ, καὶ λέγουσα· « Ευλογη- μένη σὺ ἐν γυναιξί, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς τῆς κοιλίας σου. » Ηδη οὖν δύναται δῆλος ἡμῖν γίνεσθαι καὶ ἡ μετὰ σπουδῆς πορεία τῆς Μαρίας εἰς τὴν ὀρει νήν, καὶ ἡ εἴσοδος εἰς τὸν οἶκον Ζαχαρίου, καὶ ὁ ἀσπασμὸς ὅν ἀσπάζεται τὴν Ἐλισάβετ. Ἵνα γὰρ με ταξῷ ἀφ᾿ ἧς ἔχει, ἐξ οὗ συνείληφε, δυνάμεως τῷ xιν, 2; σε της, Οὕτω καὶ ἐν τῷ ἀντιγράφω γράφεται, γῆς. τάχα ἀπὸ τῆς ἁγίας Μαρίας. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A cipiunt, atque etiam funt ad Spiritus sancti rece- ρtionem parati, nimirum ad aliud flumen non ad- volante columba. Quamobrem magnifcentius con- siderato Jordane, ipsiusque lavacro ac Jesu qui in ipso lavatur, tumn [Bethabara hoc est] domo in- structionis, Lantum utilitatis a fuvio hauriamus, quantum egemus. C "Joan. 1, 29. * Luc.ll, 15; Matth. Marc. vi, 14, 16; Luc. 1x, 8. Luc. 1, 41, * Joan. 1, 29. ss Luc. 1, 42. ibid. ibid. 39, 40. se ". Prius Jesu mater, simul atque ipsum conce- pit, ad Joannis matrem, eamque uterum ferentem pergit, quando qui formatur accuratiorem forma- tionem donat ei qui formabatur, conformem illum efficiens suæ gloriæ, adeo ut ob formam commu- nem, Joannes crederetur esse Christus, et item B Christus Joannes esse a mortuis excitus putare- tur apud eos qui non discernunt inter imaginem et inter eum qui est secundum imaginem; nune autem ipse Jesus post ea, quæ antea accurate exa- minavimus, testimonia Joannis de ipso, videtur a Baptista veniens ad illum. Sed obiter observandum est quod illic per vocem salutationis Mariæ, quæ pervenit ad aures Elisabeth, exsilit Joannes infans in utero matris, tuin veluti a sancta Maria sumen- tis Spiritum sanctum : c Evenit enim, inquit • ut andivit salutationem Mariæ Elisabeth, sub- silivit infans in utero ejus, et repleta est Spirita sancto Elisabeth, et exclamavit voce magna, et di- xit. » llic autem . Videt Joannes Jesum ad se- ipsum venienten, et dicit : Ecce ille Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi “ :, in rebus elenim præ- stantibus, per auditum primum quis eruditur, de- inde oculatus testis ipsarum rerum fit. Sed profe- clo adjuvari Joannem ad formationem Domino, qui adhuc cum formaretur perrexit in matre ad Elisabetham, ei perspicuum erit qui tenuerit quæ disseruimus, dum diceremus Joannem esse vocem, Jesum vero sermonem : magna enim vox fit in Eli- sabeth repleta Spiritu sancto ob Mariæ salutatio- nem, ut lectio ipsa docet hunc in modum habens : • El exclamavit voce magna ", » scilicet Elisabeth, c et dixit. . Vox enim salutationis Mariæe, quæ pervenit ad aures Elisabeth, replevit Joannen se ipsa; quam ob causam subsiliit Joannes, materque veluti os filii et prophetissa efficitur, voce magna exclamans ac dicens: Benedicta tu inter mulie- res, et benedictus ille fructus ventris tui ". » Jam vero a nobis aperte perspici potest tum Mariæ iter ad montana cum festinatione 6s,tum ingressus in do- mum Zachariæ, ac deinde salutatio qua salutat Elisabeth. IIæc enim omnia eveniunt, ut Maria fa- ciat participem Joannem (etiamnum in utero ma- tris exsistentem) ejus potentiæ quam habet ab eo male. legitur : D Alia manu : Quam conjecturam secutus est in sua interpretatione Fer- rarius. 50. Τῇ ἐπαύριον βλέπει τὸν Ἰησοῦν ἐρχόμενον 30. Postero die videt Joannes Jesum venientem ad (15) Pro μορφής codex Bodleianus habet. Γρα- (14) Ἀπὸ τῆς γῆς. In margine codicis Bodleiani

λιν τὸ Ἰωάννην διακεκωλυκέναι τὸν Κύριον, λέγοντα τῷ Σωτῆρι· « Εγώ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρὸς μέ! » τῷ Ματθαίῳ εἰρηκότι οὐδεὶς προσέθηκεν, ἵνα μὴ ταυτολογῶσι. Καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Κυρίου δὲ πρὸς αὐτὸν εἰρημένον· « "Αφες ἄρτι· οὔ τω γὰρ πρέπον ἐστὶν ἡμῖν πληρῶσαι πᾶσαν δικαιο- σύνην, ο μόνος ἀνέγραψεν ὁ Ματθαῖος. τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Πέντε ζώων προσφε ρομένων ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον, τριῶν μὲν χερ σαίων, πτηνῶν δὲ δύο, ἄξιόν μοι ζητεῖν φαίνε- ται τί δήποτε ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου ὁ Σωτὴρ Αμνός λέγεται, καὶ οὐδὲν τῶν λοιπῶν· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν χερσαίων καθέκαστον τριῶν ἡλικιῶν προσ- αγομένων, ἀπὸ τοῦ γένους τῶν προβάτων τὸν ἀμνὸν ὠνόμασε. Πέντε δὲ ζῶα ταῦτά ἐστι, μό- σχος, πρόβατον, αίξ, τρυγών, περιστερά. Καὶ τρεῖς ἡλικίαι ἑκάστου τῶν χερσαίων αὗται, μόσχος, βους, μοσχάριον, κριός, ἀμνὸς, ἀρνίον, τράγος, αΐξ, ἔριφος· πτηνῶν δὲ, περιστερῶν μὲν (21) ζεῦγος νεοσσών μόνων, τρυγόνων ζεῦγος τέλειον. Ζητητέον οὖν τῷ βουλομένῳ ἀκριβῶς τὸν περὶ τῶν θυσιῶν πνευματικών καταλαβεῖν λόγον, τίνων ἐπουρανίων ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ (22) ταῦτ' ἐγίνετο, καὶ ἔκα- στον τῶν ζώων ἐπὶ τίνι νομοθετεῖ ὁ λόγος θύεσθαι, καὶ ἰδίᾳ συνακτέον τὰ περὶ τοῦ ἀμνοῦ. Ὅτι δὲ ὁ περὶ τῶν θυσιῶν λόγος περί τινων οὐρανίων μυστη ρίων νοεῖσθαι ὀφείλει, φησί που ὁ ᾿Απόστολος· « Οἵ- τινες ὑποδείγματι, καὶ σκιᾷ λατρεύουσι τῶν ἐπουρα- νίων· ν καὶ πάλιν· ε Ανάγκη οὖν τὰ μὲν ὑποδείγματα τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς τούτοις καθαρίζεσθαι· αὐτὰ δὲ τὰ ἐπουράνια κρείττοσι θυσίαις παρὰ ταύτας. » Το δὲ καθ᾽ ἐν δυνηθῆναι τούτων εὑρόντα ἐκλαβεῖν τὴν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γεγενημένην τοῦ πνευματικοῦ νόμου (ἡ ἀλήθεια σφόδρα μείζων τυγχάνουσα (23) τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως), οὐδενὸς ἄλλου ἔργον ἢ τοῦ τελείου ἐστί, τοῦ διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἔχοντος πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ χαχοῦ, δυναμένου ἀπὸ διαθέσεως ἀληθευούσης εἰπεῖν· • Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις. » Καὶ ἀλη θῶς ἐπὶ τούτων ἔστιν εἰπεῖν, καὶ τῶν τούτοις παρα- πλησίων· ε Ην οὐδεὶς τῶν ἀρχόντων τούτου τοῦ αιώνος έγνωκε. » χισμοῦ εὑρίσκομεν προσφερόμενον. Οὕτω δὲ γέγρα 7· ι Καὶ ταῦτά ἐστιν, ἃ ποιήσεις ἐπὶ τοῦ θυσια- στηρίου Αμνούς ενιαυσίους ἀμώμους δύο τὴν ἡμέ μαν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἐνδελεχώς, κάρπωμα ένδε λεχισμοῦ. Τὸν ἀμνὸν τὸν ἕνα ποιήσεις τὸ πρωΐ, καὶ τὸν ἀμνὸν τὸν δεύτερον ποιήσεις τὸ δειλινόν· καὶ δέ- και την σεμιδάλεως πεφυραμένης ἐλαίῳ κεκομμένῳ Το τετάρτῳ τοῦ εἶν οίνου (24) τῷ ἀμνῷ τῷ ἐνί. Καὶ σμού πτηνῶν μὲν, περιστερᾶς μέν, ὑπόδειγμά τι καὶ σκιά. μείζον τυγχάνον. τετάρτῳ τοῦ εἶν· καὶ σπονδὴν τὸ τέταρτον τοῦ εἶν οίνου, COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A valori : • Mihi opus est, ut abs te baptizer, et tu venis ad me ! » nullus quidpiam addidit, ne eadem repeterent. Quin etiam [(20) quod ei a Domino re- sponsum est : Sine modo : sic enim decet nos implere ] omnem justitiam, solus scribit Mat- thaeus. > catum mundi **.1. Jam vero cum quinque animalia offerantur super altare, terrestria tria, ຄວ duo; quæsitu dignum mihi videtur cur tandem a Joanne Servator dicatur Agnus, et nullum caeterorum ; atque etiam, cur agnum ex ge- mere ovium appellarit, cum animalia hæc ter- restria in unaquaque trium ætatum offerantur. ‹ B Quinque autem animalia hæc sunt, vil- C D lus, ovis, capra, turtur et columba. Sunt etiam ætates cujuslibet animalis terrestris hæ tres, vitulus, bos, vitellus, aries, agnus, agnellus, hircus, capra, licedus; alatorum vero, columbarum quidem jugum, sed id tantum pullorum, et turturum jugum perfectum. Inquirendum ergo est ei qui accurate spiritatem rationem victimarum comprehendere vo luerit, quorum cœlestium exemplari et umbra hæc fiebant, itemque quanam ratione sancial sermo unumquodque animal sacrificari, privatimque colli- genda sunt quæ de agno dicantur. Quod autem ser- mo victimarum intelligendus sit de quibusdam my- steriis calestibus, docet Apostolus dicens : Qui exemplari, et umbræ cœlestium deserviunt; › et rursum : ‹ Necesse ergo est it exemplaria rerumı quæ sunt in cœlis, hisce rebus purificentur ; ipsa vero cœlestia mundentur victimis præ his potiori- bus. › Cæterum in his singulis victimam legis spi- ritualis per Christum factam posse invenire et enar- rare (veritas major, quam pre captu humanæ na- turæ), nullius alterius opus est quam perfecti, nempe ejus qui sensus exercitatos habet ad dijudicandum tum bonum, tum malum, quique ex affectu vera narrante dicere potest : « sapientiam autem loqui- mur inter perfectos > Et vere de hisce rebus his. que simillimis dicere possumus: « Quam nullus principum sæculi hujus cognovit ". > • (hoc est jugis oblationis invenimus oblatum. Sic autem seriptum est *: Et hæc sunt quæ facies in altari; agnos anniculos duos immaculatos per singulos dies super altare jugiter, oblationem en- delechismi. Agnum unum offeres mane, et alterum vespere, et decimam partem similaginis mistaı oleo contuso cum quarta parte vini in agno uno. Et agnum alterum offeres vespere, juxta sacrificium *.* Joan. ), 29. • Hebr. vii, 5. * llebr. 1x, 23. Cor. 11, 6. * ibid. 8. • Exod. xxix, et seq. rionio supplevimus. Bodleianus; sicque legit Ferrarins. Editio autem Huetii, etc. Regius, etc. 52. Καὶ λέγει· "Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων 32. Et dicit : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit pec- 33. Πλὴν τὸν ἀμνὸν ἐν ταῖς θυσίαις τοῦ ἐνδελε 33. Verumtamen agnum in sacrificiis ενδελεχι (30) Hic quaedam a Ferrario pretermissa, ex Pe (21) Πτηνῶν δὲ, περιστερῶν μέν. Ιta codex (12) Υποδείγματι καὶ σκιᾷ. Forte legendum (23) Μείζων τυγχάνουσα. Sic codex Bodleianus; (24) Τῷ τετάρτῳ τοῦ εἶν οἶνου, elc. Scribe, τῷ

λιν τὸ Ἰωάννην διακεκωλυκέναι τὸν Κύριον, λέγοντα τῷ Σωτῆρι· « Εγώ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρὸς μέ! » τῷ Ματθαίῳ εἰρηκότι οὐδεὶς προσέθηκεν, ἵνα μὴ ταυτολογῶσι. Καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Κυρίου δὲ πρὸς αὐτὸν εἰρημένον· « "Αφες ἄρτι· οὔ τω γὰρ πρέπον ἐστὶν ἡμῖν πληρῶσαι πᾶσαν δικαιο- σύνην, ο μόνος ἀνέγραψεν ὁ Ματθαῖος. τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου. Πέντε ζώων προσφε ρομένων ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον, τριῶν μὲν χερ σαίων, πτηνῶν δὲ δύο, ἄξιόν μοι ζητεῖν φαίνε- ται τί δήποτε ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου ὁ Σωτὴρ Αμνός λέγεται, καὶ οὐδὲν τῶν λοιπῶν· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν χερσαίων καθέκαστον τριῶν ἡλικιῶν προσ- αγομένων, ἀπὸ τοῦ γένους τῶν προβάτων τὸν ἀμνὸν ὠνόμασε. Πέντε δὲ ζῶα ταῦτά ἐστι, μό- σχος, πρόβατον, αίξ, τρυγών, περιστερά. Καὶ τρεῖς ἡλικίαι ἑκάστου τῶν χερσαίων αὗται, μόσχος, βους, μοσχάριον, κριός, ἀμνὸς, ἀρνίον, τράγος, αΐξ, ἔριφος· πτηνῶν δὲ, περιστερῶν μὲν (21) ζεῦγος νεοσσών μόνων, τρυγόνων ζεῦγος τέλειον. Ζητητέον οὖν τῷ βουλομένῳ ἀκριβῶς τὸν περὶ τῶν θυσιῶν πνευματικών καταλαβεῖν λόγον, τίνων ἐπουρανίων ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ (22) ταῦτ' ἐγίνετο, καὶ ἔκα- στον τῶν ζώων ἐπὶ τίνι νομοθετεῖ ὁ λόγος θύεσθαι, καὶ ἰδίᾳ συνακτέον τὰ περὶ τοῦ ἀμνοῦ. Ὅτι δὲ ὁ περὶ τῶν θυσιῶν λόγος περί τινων οὐρανίων μυστη ρίων νοεῖσθαι ὀφείλει, φησί που ὁ ᾿Απόστολος· « Οἵ- τινες ὑποδείγματι, καὶ σκιᾷ λατρεύουσι τῶν ἐπουρα- νίων· ν καὶ πάλιν· ε Ανάγκη οὖν τὰ μὲν ὑποδείγματα τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς τούτοις καθαρίζεσθαι· αὐτὰ δὲ τὰ ἐπουράνια κρείττοσι θυσίαις παρὰ ταύτας. » Το δὲ καθ᾽ ἐν δυνηθῆναι τούτων εὑρόντα ἐκλαβεῖν τὴν διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ γεγενημένην τοῦ πνευματικοῦ νόμου (ἡ ἀλήθεια σφόδρα μείζων τυγχάνουσα (23) τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως), οὐδενὸς ἄλλου ἔργον ἢ τοῦ τελείου ἐστί, τοῦ διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα ἔχοντος πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ χαχοῦ, δυναμένου ἀπὸ διαθέσεως ἀληθευούσης εἰπεῖν· • Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις. » Καὶ ἀλη θῶς ἐπὶ τούτων ἔστιν εἰπεῖν, καὶ τῶν τούτοις παρα- πλησίων· ε Ην οὐδεὶς τῶν ἀρχόντων τούτου τοῦ αιώνος έγνωκε. » χισμοῦ εὑρίσκομεν προσφερόμενον. Οὕτω δὲ γέγρα 7· ι Καὶ ταῦτά ἐστιν, ἃ ποιήσεις ἐπὶ τοῦ θυσια- στηρίου Αμνούς ενιαυσίους ἀμώμους δύο τὴν ἡμέ μαν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἐνδελεχώς, κάρπωμα ένδε λεχισμοῦ. Τὸν ἀμνὸν τὸν ἕνα ποιήσεις τὸ πρωΐ, καὶ τὸν ἀμνὸν τὸν δεύτερον ποιήσεις τὸ δειλινόν· καὶ δέ- και την σεμιδάλεως πεφυραμένης ἐλαίῳ κεκομμένῳ Το τετάρτῳ τοῦ εἶν οίνου (24) τῷ ἀμνῷ τῷ ἐνί. Καὶ σμού πτηνῶν μὲν, περιστερᾶς μέν, ὑπόδειγμά τι καὶ σκιά. μείζον τυγχάνον. τετάρτῳ τοῦ εἶν· καὶ σπονδὴν τὸ τέταρτον τοῦ εἶν οίνου, COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A valori : • Mihi opus est, ut abs te baptizer, et tu venis ad me ! » nullus quidpiam addidit, ne eadem repeterent. Quin etiam [(20) quod ei a Domino re- sponsum est : Sine modo : sic enim decet nos implere ] omnem justitiam, solus scribit Mat- thaeus. > catum mundi **.1. Jam vero cum quinque animalia offerantur super altare, terrestria tria, ຄວ duo; quæsitu dignum mihi videtur cur tandem a Joanne Servator dicatur Agnus, et nullum caeterorum ; atque etiam, cur agnum ex ge- mere ovium appellarit, cum animalia hæc ter- restria in unaquaque trium ætatum offerantur. ‹ B Quinque autem animalia hæc sunt, vil- C D lus, ovis, capra, turtur et columba. Sunt etiam ætates cujuslibet animalis terrestris hæ tres, vitulus, bos, vitellus, aries, agnus, agnellus, hircus, capra, licedus; alatorum vero, columbarum quidem jugum, sed id tantum pullorum, et turturum jugum perfectum. Inquirendum ergo est ei qui accurate spiritatem rationem victimarum comprehendere vo luerit, quorum cœlestium exemplari et umbra hæc fiebant, itemque quanam ratione sancial sermo unumquodque animal sacrificari, privatimque colli- genda sunt quæ de agno dicantur. Quod autem ser- mo victimarum intelligendus sit de quibusdam my- steriis calestibus, docet Apostolus dicens : Qui exemplari, et umbræ cœlestium deserviunt; › et rursum : ‹ Necesse ergo est it exemplaria rerumı quæ sunt in cœlis, hisce rebus purificentur ; ipsa vero cœlestia mundentur victimis præ his potiori- bus. › Cæterum in his singulis victimam legis spi- ritualis per Christum factam posse invenire et enar- rare (veritas major, quam pre captu humanæ na- turæ), nullius alterius opus est quam perfecti, nempe ejus qui sensus exercitatos habet ad dijudicandum tum bonum, tum malum, quique ex affectu vera narrante dicere potest : « sapientiam autem loqui- mur inter perfectos > Et vere de hisce rebus his. que simillimis dicere possumus: « Quam nullus principum sæculi hujus cognovit ". > • (hoc est jugis oblationis invenimus oblatum. Sic autem seriptum est *: Et hæc sunt quæ facies in altari; agnos anniculos duos immaculatos per singulos dies super altare jugiter, oblationem en- delechismi. Agnum unum offeres mane, et alterum vespere, et decimam partem similaginis mistaı oleo contuso cum quarta parte vini in agno uno. Et agnum alterum offeres vespere, juxta sacrificium *.* Joan. ), 29. • Hebr. vii, 5. * llebr. 1x, 23. Cor. 11, 6. * ibid. 8. • Exod. xxix, et seq. rionio supplevimus. Bodleianus; sicque legit Ferrarins. Editio autem Huetii, etc. Regius, etc. 52. Καὶ λέγει· "Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων 32. Et dicit : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit pec- 33. Πλὴν τὸν ἀμνὸν ἐν ταῖς θυσίαις τοῦ ἐνδελε 33. Verumtamen agnum in sacrificiis ενδελεχι (30) Hic quaedam a Ferrario pretermissa, ex Pe (21) Πτηνῶν δὲ, περιστερῶν μέν. Ιta codex (12) Υποδείγματι καὶ σκιᾷ. Forte legendum (23) Μείζων τυγχάνουσα. Sic codex Bodleianus; (24) Τῷ τετάρτῳ τοῦ εἶν οἶνου, elc. Scribe, τῷ

Α τὸν ἀμνὸν τὸν δεύτερον ποιήσεις τὸ δειλινόν, κατὰ τὴν θυσίαν τὴν πρώτην (25), καὶ κατὰ τὴν σπονδὴν αὐτοῦ. Ποιήσεις ὀσμὴν εὐωδίας, κάρπωμα Κυρίῳ, θυσίαν ἐνδελεχισμοῦ εἰς τὰς γενεὰς ὑμῶν, ἐπὶ θύ- ραις τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου ἔναντι Κυρίου, ἐν οἷς γνωσθήσομαί σοι ἐκεῖ, ὥστε λαλῆσαί σοι· καὶ τάξομαι ἐκεῖ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἁγιασθήσομαι τοῦ μαρτυρίου. » Ποία δὲ ἑτέρα θυσία δύναται ένδε λεχισμοῦ εἶναι τῷ λογικῷ νοητὴ ἢ λόγος ἀκμάζων, λόγος ἀμνὸς συμβολικώς (27) καλούμενος, ἅμα τῷ φωτίζεσθαι τὴν ψυχὴν ἀναπεμπόμενος (αὕτη γὰρ ἂν εἴη ἑωθινὴ τοῦ ἐνδελεχισμοῦ θυσία), καὶ πάλιν ἐπὶ τέλει (28) τῆς τοῦ νοῦ ἐν τοῖς θειοτέροις διατρι 6ῆς ἀναφερόμενος; Οὐ γὰρ ἀεὶ δύναται διαρκεῖν τὸ ἐνδελεχισμού λογικῷ Β εἶναι (29) ἐν τοῖς κρείττοσιν, ὅσον κεκλήρωται ἡ ψυχή συνεζεύχθαι τῷ γηίνῳ καὶ βαροῦντι σώματι. καὶ ἑσπέρας ποιήσει ὁ ἅγιος, μεταφερέτω ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν λατρείαν τὸν λόγον, ἔπειτα καὶ ἐν τούτοι; ἀκολουθεῖ (30). Καὶ γὰρ ἐκεῖ οἱ ἱερεῖς ἀρχὴν μὲν τῶν θυσιῶν προσφέρουσι τὴν τοῦ ἐνδελεχισμοῦ, ἑξῆς δὲ πρὸ τῆς ἑσπερινῆς τοῦ ἐνδελεχισμοῦ τὰς κατά τὸν νόμον λοιπάς· οἷον περὶ πλημμελείας, ἢ ἀκου σίων, ἢ σωτηρίου εὐχῆς, ἢ ζηλοτυπίας, ἢ σαββάτου, ή νουμηνίας, καὶ τῶν λοιπῶν, ἃ μακρὸν ἂν εἴη ἐπὶ τοῦ παρόντος λέγειν· οὕτω τοίνυν καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ περὶ τῆς εἰκόνος λόγου πεποιημένοι τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναφορᾶς, ὅς ἐστιν ὁ Χριστός, διαλαμβάνειν περὶ πολλῶν, καὶ ὠφελιμωτάτων δυνησόμεθα. Καὶ πάλιν ἐν τοῖς περὶ Χριστοῦ καταλήξαντες ἐπὶ τὴν οἰονεί ἑσπέραν φθάσομεν καὶ νύκτα, ἐρχόμενοι καὶ ἐπὶ τὰ σωματικά. Ισμήν. ἐκεῖ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἁγιασθήσομαι. Περ ἁγιασμῷ ἁγιάσω, δεικνυμένου Ἰησοῦ ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου, κατὰ τό • Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ο ἱστάμενοι ἐπ᾿ αὐτὴν τὴν οἰκονο μίαν τῆς σωματικῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἐπιδημίας· τὸν ἀμνὸν οὐκ ἄλλον τοῦ ἀνθρώπου ὑποληψόμεθα· οὗτος γὰρ « ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώπιον τοῦ κείραντος αὐτὸν ἄφωνος· ο λέγων· « Ἐγὼ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι. Διόπερ καὶ ἐν τῇ Ἀποκα- λύψει ἀρνίον ὁρᾶται έστηκὸς ὡς ἐσφαγμένον. Οὗτος δὴ ὁ ἀμνὸς σφαγείς καθάρσιον γεγένηται, κατά τις ἀποῤῥήτους λόγους, τοῦ ὅλου κόσμου, ὑπὲρ οὗ κατά τὴν τοῦ Πατρὸς φιλανθρωπίαν καὶ τὴν σφαγὴν ἀνε δέξατο, ὠνούμενος τῷ ἑαυτοῦ αἵματι ἀπὸ τοῦ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμᾶς πιπρασκομένους ἀγοράσαντος (31). Ο συμβολικός. ἐπιτελεῖ, ἀκολουθῇ. ἀγοράσαντος. ORIGENIS primum, et juxta lilamen ipsius. Facies odorem fragrantiæ, oblationem Domino, sacrificium endele- chismi in generationes vestras ad ostia tabernaculi testimonii coram Domino, in quibus agnoscar tibi illic in tantum, ut loquar ad te : ibique ordinabo filiis Israel, et sanctificabor in gloria mea; et san- ctificatione sanctificabo tentorium testimonii. › Ve- rumenimvero quænam alia intelligibilis vi- clima [hoc est jugis oblationis esse potest [hoc est, ei qui sermoni compos est et sermocinatur] quam sermo foridior, symbolice di- clus agnus, qui, simul atque illustratur anima, oller- tur (hæc enim esse potest matutina endelechismi victima), et offertur etiam cum mens cessat versari in rebus divinioribus ? Non enim potest semper sufficere ut sit in praestantioribus anima, quandiu illi contigerit conjunctam esse huic terreno el aggra- vanti corpori. eo tempore quod est inter mane, et vesperam, transferat sermonem ab hisce rebus quæ ad cultum Mosaicum pertinent, et deinde evangelica potiora sequatur. Ut enim legis veteris sacerdotes princi- pium victimarum offerunt endelechismi victimam, ac deinde ante vespertinam victimam endelechismi, caleras ex lege (verbi gratia, pro delicto, vel pro bis quæ sponte non committuntur, vel pro salute, vel pro precatione, vel pro zelotypia, vel pro Sabbato, vel pro novilunio, et reliquis, quæ longum esset in præsentia recensere), sic etiam nos a sermone de imagiue, qui est Christus, oblationem facere inci- pientes, de multis hisque utilissimis disserere po- terimus. Rursusque in his quæ Christi sunt finien- tes ad vesperam veluti noctemque perveniemus, ve- nientes ad corpora etiam. C monstrato a Joanne, juxta id: Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum inundi, › insistentes in ipsa dispensatione corporei adventus Filii Dei ad vitam bominum, agnum non alium existimabimus quam hominem ; hic enim c veluti ovis ad cadem ductus est, el tanquam agnus coram tondente se mulus ^; › dicens : ‹ Ego tanquam agnus innocens ducor, ut immoler., Quam ob causam, et in Apocalypsi to vi- detur agnus stans ceu immolatus. Hic igitur agnus p occisus purificatio factus est, juxta quasdam ratio- nes occultas, totius mundi, pro quo ob amorem quo Pater humanum genus prosequitur, cædem' etiam suscepit, suo ipsius sanguine nos peccatis venditos redimens ab eo qui nos seduxerat. Porro qui agnum hunc ad sacrificium offerebat, Deus in homine erat, Joan. 1, 29. Isa. LIII, 7. * Jerem. XI, 19. desunt in codice Regio, sed restituuntur e codice Bodleiano. Μor post codex Bodleianus rc- stituit quod deest in codice Regio. Apoc. v, 6. Regius, nale. margine vero (26) ἐν δόξῃ μου· καὶ ἁγιασμῷ ἁγιάσω τὴν σκηνήν 34. Quod si quærat quis quid facturus sit sanctus 34. Ἐὰν δέ τις ζητῇ τί ἐν τοῖς μεταξὺ τῆς ἕω 35. Sin vero sermonem exquirimus de Jesu de- (25) Forte legendum πρωϊνήν, et paulo post εἰς (26) Σοι ἐκεῖ, ὥστε λαλῆσαί σοι· καὶ τάξομαι (27) Συμβολικώς. Sic codex Bodleianus; Regius, 35. Ἐὰν δὲ τὸν λόγον ἐξετάζωμεν τὸν περὶ τοῦ (28) Ἐπὶ τέλει. Ita codex Bodleianus recte (19) Τὸ εἶναι. Legendum videtur Τῷ εἶναι. (30) Ἀκολουθεῖ. Legendum vel ἀκολουθείτω vel (31) Codex Bodleianus in textu διαπράσαντος, ἐπ

Α τὸν ἀμνὸν τὸν δεύτερον ποιήσεις τὸ δειλινόν, κατὰ τὴν θυσίαν τὴν πρώτην (25), καὶ κατὰ τὴν σπονδὴν αὐτοῦ. Ποιήσεις ὀσμὴν εὐωδίας, κάρπωμα Κυρίῳ, θυσίαν ἐνδελεχισμοῦ εἰς τὰς γενεὰς ὑμῶν, ἐπὶ θύ- ραις τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου ἔναντι Κυρίου, ἐν οἷς γνωσθήσομαί σοι ἐκεῖ, ὥστε λαλῆσαί σοι· καὶ τάξομαι ἐκεῖ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἁγιασθήσομαι τοῦ μαρτυρίου. » Ποία δὲ ἑτέρα θυσία δύναται ένδε λεχισμοῦ εἶναι τῷ λογικῷ νοητὴ ἢ λόγος ἀκμάζων, λόγος ἀμνὸς συμβολικώς (27) καλούμενος, ἅμα τῷ φωτίζεσθαι τὴν ψυχὴν ἀναπεμπόμενος (αὕτη γὰρ ἂν εἴη ἑωθινὴ τοῦ ἐνδελεχισμοῦ θυσία), καὶ πάλιν ἐπὶ τέλει (28) τῆς τοῦ νοῦ ἐν τοῖς θειοτέροις διατρι 6ῆς ἀναφερόμενος; Οὐ γὰρ ἀεὶ δύναται διαρκεῖν τὸ ἐνδελεχισμού λογικῷ Β εἶναι (29) ἐν τοῖς κρείττοσιν, ὅσον κεκλήρωται ἡ ψυχή συνεζεύχθαι τῷ γηίνῳ καὶ βαροῦντι σώματι. καὶ ἑσπέρας ποιήσει ὁ ἅγιος, μεταφερέτω ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν λατρείαν τὸν λόγον, ἔπειτα καὶ ἐν τούτοι; ἀκολουθεῖ (30). Καὶ γὰρ ἐκεῖ οἱ ἱερεῖς ἀρχὴν μὲν τῶν θυσιῶν προσφέρουσι τὴν τοῦ ἐνδελεχισμοῦ, ἑξῆς δὲ πρὸ τῆς ἑσπερινῆς τοῦ ἐνδελεχισμοῦ τὰς κατά τὸν νόμον λοιπάς· οἷον περὶ πλημμελείας, ἢ ἀκου σίων, ἢ σωτηρίου εὐχῆς, ἢ ζηλοτυπίας, ἢ σαββάτου, ή νουμηνίας, καὶ τῶν λοιπῶν, ἃ μακρὸν ἂν εἴη ἐπὶ τοῦ παρόντος λέγειν· οὕτω τοίνυν καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ περὶ τῆς εἰκόνος λόγου πεποιημένοι τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναφορᾶς, ὅς ἐστιν ὁ Χριστός, διαλαμβάνειν περὶ πολλῶν, καὶ ὠφελιμωτάτων δυνησόμεθα. Καὶ πάλιν ἐν τοῖς περὶ Χριστοῦ καταλήξαντες ἐπὶ τὴν οἰονεί ἑσπέραν φθάσομεν καὶ νύκτα, ἐρχόμενοι καὶ ἐπὶ τὰ σωματικά. Ισμήν. ἐκεῖ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἁγιασθήσομαι. Περ ἁγιασμῷ ἁγιάσω, δεικνυμένου Ἰησοῦ ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου, κατὰ τό • Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ο ἱστάμενοι ἐπ᾿ αὐτὴν τὴν οἰκονο μίαν τῆς σωματικῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἐπιδημίας· τὸν ἀμνὸν οὐκ ἄλλον τοῦ ἀνθρώπου ὑποληψόμεθα· οὗτος γὰρ « ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώπιον τοῦ κείραντος αὐτὸν ἄφωνος· ο λέγων· « Ἐγὼ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι. Διόπερ καὶ ἐν τῇ Ἀποκα- λύψει ἀρνίον ὁρᾶται έστηκὸς ὡς ἐσφαγμένον. Οὗτος δὴ ὁ ἀμνὸς σφαγείς καθάρσιον γεγένηται, κατά τις ἀποῤῥήτους λόγους, τοῦ ὅλου κόσμου, ὑπὲρ οὗ κατά τὴν τοῦ Πατρὸς φιλανθρωπίαν καὶ τὴν σφαγὴν ἀνε δέξατο, ὠνούμενος τῷ ἑαυτοῦ αἵματι ἀπὸ τοῦ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμᾶς πιπρασκομένους ἀγοράσαντος (31). Ο συμβολικός. ἐπιτελεῖ, ἀκολουθῇ. ἀγοράσαντος. ORIGENIS primum, et juxta lilamen ipsius. Facies odorem fragrantiæ, oblationem Domino, sacrificium endele- chismi in generationes vestras ad ostia tabernaculi testimonii coram Domino, in quibus agnoscar tibi illic in tantum, ut loquar ad te : ibique ordinabo filiis Israel, et sanctificabor in gloria mea; et san- ctificatione sanctificabo tentorium testimonii. › Ve- rumenimvero quænam alia intelligibilis vi- clima [hoc est jugis oblationis esse potest [hoc est, ei qui sermoni compos est et sermocinatur] quam sermo foridior, symbolice di- clus agnus, qui, simul atque illustratur anima, oller- tur (hæc enim esse potest matutina endelechismi victima), et offertur etiam cum mens cessat versari in rebus divinioribus ? Non enim potest semper sufficere ut sit in praestantioribus anima, quandiu illi contigerit conjunctam esse huic terreno el aggra- vanti corpori. eo tempore quod est inter mane, et vesperam, transferat sermonem ab hisce rebus quæ ad cultum Mosaicum pertinent, et deinde evangelica potiora sequatur. Ut enim legis veteris sacerdotes princi- pium victimarum offerunt endelechismi victimam, ac deinde ante vespertinam victimam endelechismi, caleras ex lege (verbi gratia, pro delicto, vel pro bis quæ sponte non committuntur, vel pro salute, vel pro precatione, vel pro zelotypia, vel pro Sabbato, vel pro novilunio, et reliquis, quæ longum esset in præsentia recensere), sic etiam nos a sermone de imagiue, qui est Christus, oblationem facere inci- pientes, de multis hisque utilissimis disserere po- terimus. Rursusque in his quæ Christi sunt finien- tes ad vesperam veluti noctemque perveniemus, ve- nientes ad corpora etiam. C monstrato a Joanne, juxta id: Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum inundi, › insistentes in ipsa dispensatione corporei adventus Filii Dei ad vitam bominum, agnum non alium existimabimus quam hominem ; hic enim c veluti ovis ad cadem ductus est, el tanquam agnus coram tondente se mulus ^; › dicens : ‹ Ego tanquam agnus innocens ducor, ut immoler., Quam ob causam, et in Apocalypsi to vi- detur agnus stans ceu immolatus. Hic igitur agnus p occisus purificatio factus est, juxta quasdam ratio- nes occultas, totius mundi, pro quo ob amorem quo Pater humanum genus prosequitur, cædem' etiam suscepit, suo ipsius sanguine nos peccatis venditos redimens ab eo qui nos seduxerat. Porro qui agnum hunc ad sacrificium offerebat, Deus in homine erat, Joan. 1, 29. Isa. LIII, 7. * Jerem. XI, 19. desunt in codice Regio, sed restituuntur e codice Bodleiano. Μor post codex Bodleianus rc- stituit quod deest in codice Regio. Apoc. v, 6. Regius, nale. margine vero (26) ἐν δόξῃ μου· καὶ ἁγιασμῷ ἁγιάσω τὴν σκηνήν 34. Quod si quærat quis quid facturus sit sanctus 34. Ἐὰν δέ τις ζητῇ τί ἐν τοῖς μεταξὺ τῆς ἕω 35. Sin vero sermonem exquirimus de Jesu de- (25) Forte legendum πρωϊνήν, et paulo post εἰς (26) Σοι ἐκεῖ, ὥστε λαλῆσαί σοι· καὶ τάξομαι (27) Συμβολικώς. Sic codex Bodleianus; Regius, 35. Ἐὰν δὲ τὸν λόγον ἐξετάζωμεν τὸν περὶ τοῦ (28) Ἐπὶ τέλει. Ita codex Bodleianus recte (19) Τὸ εἶναι. Legendum videtur Τῷ εἶναι. (30) Ἀκολουθεῖ. Legendum vel ἀκολουθείτω vel (31) Codex Bodleianus in textu διαπράσαντος, ἐπ

Α τὸν ἀμνὸν τὸν δεύτερον ποιήσεις τὸ δειλινόν, κατὰ τὴν θυσίαν τὴν πρώτην (25), καὶ κατὰ τὴν σπονδὴν αὐτοῦ. Ποιήσεις ὀσμὴν εὐωδίας, κάρπωμα Κυρίῳ, θυσίαν ἐνδελεχισμοῦ εἰς τὰς γενεὰς ὑμῶν, ἐπὶ θύ- ραις τῆς σκηνῆς τοῦ μαρτυρίου ἔναντι Κυρίου, ἐν οἷς γνωσθήσομαί σοι ἐκεῖ, ὥστε λαλῆσαί σοι· καὶ τάξομαι ἐκεῖ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἁγιασθήσομαι τοῦ μαρτυρίου. » Ποία δὲ ἑτέρα θυσία δύναται ένδε λεχισμοῦ εἶναι τῷ λογικῷ νοητὴ ἢ λόγος ἀκμάζων, λόγος ἀμνὸς συμβολικώς (27) καλούμενος, ἅμα τῷ φωτίζεσθαι τὴν ψυχὴν ἀναπεμπόμενος (αὕτη γὰρ ἂν εἴη ἑωθινὴ τοῦ ἐνδελεχισμοῦ θυσία), καὶ πάλιν ἐπὶ τέλει (28) τῆς τοῦ νοῦ ἐν τοῖς θειοτέροις διατρι 6ῆς ἀναφερόμενος; Οὐ γὰρ ἀεὶ δύναται διαρκεῖν τὸ ἐνδελεχισμού λογικῷ Β εἶναι (29) ἐν τοῖς κρείττοσιν, ὅσον κεκλήρωται ἡ ψυχή συνεζεύχθαι τῷ γηίνῳ καὶ βαροῦντι σώματι. καὶ ἑσπέρας ποιήσει ὁ ἅγιος, μεταφερέτω ἀπὸ τῶν κατὰ τὴν λατρείαν τὸν λόγον, ἔπειτα καὶ ἐν τούτοι; ἀκολουθεῖ (30). Καὶ γὰρ ἐκεῖ οἱ ἱερεῖς ἀρχὴν μὲν τῶν θυσιῶν προσφέρουσι τὴν τοῦ ἐνδελεχισμοῦ, ἑξῆς δὲ πρὸ τῆς ἑσπερινῆς τοῦ ἐνδελεχισμοῦ τὰς κατά τὸν νόμον λοιπάς· οἷον περὶ πλημμελείας, ἢ ἀκου σίων, ἢ σωτηρίου εὐχῆς, ἢ ζηλοτυπίας, ἢ σαββάτου, ή νουμηνίας, καὶ τῶν λοιπῶν, ἃ μακρὸν ἂν εἴη ἐπὶ τοῦ παρόντος λέγειν· οὕτω τοίνυν καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τοῦ περὶ τῆς εἰκόνος λόγου πεποιημένοι τὴν ἀρχὴν τῆς ἀναφορᾶς, ὅς ἐστιν ὁ Χριστός, διαλαμβάνειν περὶ πολλῶν, καὶ ὠφελιμωτάτων δυνησόμεθα. Καὶ πάλιν ἐν τοῖς περὶ Χριστοῦ καταλήξαντες ἐπὶ τὴν οἰονεί ἑσπέραν φθάσομεν καὶ νύκτα, ἐρχόμενοι καὶ ἐπὶ τὰ σωματικά. Ισμήν. ἐκεῖ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ, καὶ ἁγιασθήσομαι. Περ ἁγιασμῷ ἁγιάσω, δεικνυμένου Ἰησοῦ ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου, κατὰ τό • Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ο ἱστάμενοι ἐπ᾿ αὐτὴν τὴν οἰκονο μίαν τῆς σωματικῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ εἰς τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἐπιδημίας· τὸν ἀμνὸν οὐκ ἄλλον τοῦ ἀνθρώπου ὑποληψόμεθα· οὗτος γὰρ « ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐνώπιον τοῦ κείραντος αὐτὸν ἄφωνος· ο λέγων· « Ἐγὼ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἀγόμενον τοῦ θύεσθαι. Διόπερ καὶ ἐν τῇ Ἀποκα- λύψει ἀρνίον ὁρᾶται έστηκὸς ὡς ἐσφαγμένον. Οὗτος δὴ ὁ ἀμνὸς σφαγείς καθάρσιον γεγένηται, κατά τις ἀποῤῥήτους λόγους, τοῦ ὅλου κόσμου, ὑπὲρ οὗ κατά τὴν τοῦ Πατρὸς φιλανθρωπίαν καὶ τὴν σφαγὴν ἀνε δέξατο, ὠνούμενος τῷ ἑαυτοῦ αἵματι ἀπὸ τοῦ ταῖς ἁμαρτίαις ἡμᾶς πιπρασκομένους ἀγοράσαντος (31). Ο συμβολικός. ἐπιτελεῖ, ἀκολουθῇ. ἀγοράσαντος. ORIGENIS primum, et juxta lilamen ipsius. Facies odorem fragrantiæ, oblationem Domino, sacrificium endele- chismi in generationes vestras ad ostia tabernaculi testimonii coram Domino, in quibus agnoscar tibi illic in tantum, ut loquar ad te : ibique ordinabo filiis Israel, et sanctificabor in gloria mea; et san- ctificatione sanctificabo tentorium testimonii. › Ve- rumenimvero quænam alia intelligibilis vi- clima [hoc est jugis oblationis esse potest [hoc est, ei qui sermoni compos est et sermocinatur] quam sermo foridior, symbolice di- clus agnus, qui, simul atque illustratur anima, oller- tur (hæc enim esse potest matutina endelechismi victima), et offertur etiam cum mens cessat versari in rebus divinioribus ? Non enim potest semper sufficere ut sit in praestantioribus anima, quandiu illi contigerit conjunctam esse huic terreno el aggra- vanti corpori. eo tempore quod est inter mane, et vesperam, transferat sermonem ab hisce rebus quæ ad cultum Mosaicum pertinent, et deinde evangelica potiora sequatur. Ut enim legis veteris sacerdotes princi- pium victimarum offerunt endelechismi victimam, ac deinde ante vespertinam victimam endelechismi, caleras ex lege (verbi gratia, pro delicto, vel pro bis quæ sponte non committuntur, vel pro salute, vel pro precatione, vel pro zelotypia, vel pro Sabbato, vel pro novilunio, et reliquis, quæ longum esset in præsentia recensere), sic etiam nos a sermone de imagiue, qui est Christus, oblationem facere inci- pientes, de multis hisque utilissimis disserere po- terimus. Rursusque in his quæ Christi sunt finien- tes ad vesperam veluti noctemque perveniemus, ve- nientes ad corpora etiam. C monstrato a Joanne, juxta id: Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum inundi, › insistentes in ipsa dispensatione corporei adventus Filii Dei ad vitam bominum, agnum non alium existimabimus quam hominem ; hic enim c veluti ovis ad cadem ductus est, el tanquam agnus coram tondente se mulus ^; › dicens : ‹ Ego tanquam agnus innocens ducor, ut immoler., Quam ob causam, et in Apocalypsi to vi- detur agnus stans ceu immolatus. Hic igitur agnus p occisus purificatio factus est, juxta quasdam ratio- nes occultas, totius mundi, pro quo ob amorem quo Pater humanum genus prosequitur, cædem' etiam suscepit, suo ipsius sanguine nos peccatis venditos redimens ab eo qui nos seduxerat. Porro qui agnum hunc ad sacrificium offerebat, Deus in homine erat, Joan. 1, 29. Isa. LIII, 7. * Jerem. XI, 19. desunt in codice Regio, sed restituuntur e codice Bodleiano. Μor post codex Bodleianus rc- stituit quod deest in codice Regio. Apoc. v, 6. Regius, nale. margine vero (26) ἐν δόξῃ μου· καὶ ἁγιασμῷ ἁγιάσω τὴν σκηνήν 34. Quod si quærat quis quid facturus sit sanctus 34. Ἐὰν δέ τις ζητῇ τί ἐν τοῖς μεταξὺ τῆς ἕω 35. Sin vero sermonem exquirimus de Jesu de- (25) Forte legendum πρωϊνήν, et paulo post εἰς (26) Σοι ἐκεῖ, ὥστε λαλῆσαί σοι· καὶ τάξομαι (27) Συμβολικώς. Sic codex Bodleianus; Regius, 35. Ἐὰν δὲ τὸν λόγον ἐξετάζωμεν τὸν περὶ τοῦ (28) Ἐπὶ τέλει. Ita codex Bodleianus recte (19) Τὸ εἶναι. Legendum videtur Τῷ εἶναι. (30) Ἀκολουθεῖ. Legendum vel ἀκολουθείτω vel (31) Codex Bodleianus in textu διαπράσαντος, ἐπ

Α θερουμένους του βάρους, οὗ πονηραὶ δυνάμεις ἐπι κείμεναι ἐφόρτιζον (37) καὶ ἔβλαπτον. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ παθόντες ἂν, μὴ ἀτονησάντων τῶν ἐνεργησάντων εἰς ἑτέρους τὰ χείρονα, οὐκέτι περιπίπτουσι τῷ πάν θει, νικήσαντος τοῦ τὴν τοιαύτην θυσίαν προσαγα- γόντος τήνδε τὴν ἀντικειμένην δύναμιν, ὡς εἰ ἀπὸ μέρους ἐχρησάμην εἰκόνι χρησίμῳ πρὸς τὰ προκεί μενα τοιαύτῃ· Ο τὶ ἀναιρῶν τὸ ἰοβόλον, ἢ κατα- κοιμίζων ἐπιδῇ ἡ δυνάμει τινί, κενῶν αὐτὸ τοῦ ἰοῦ, πολλοὺς εὐεργετεί τῶν ὕστερον πεισομένων τι ἀπ' αὐτοῦ, εἰ μὴ ἀνῄρητο, ἢ κατακεκοίμιστο, ἢ τοῦ τοῦ κεκένωτο. Εἰ δὲ καὶ τῶν δηχθέντων τινὶ φανερὸν γέ- νοιτο περὶ τῆς ἐπὶ τῷ δήγματι βλάβης, ἀπαλλαγείς τε ενατενίσαι ἀποθανόντι τῷ βλάψαντι, ἢ ἐπιβαίη νεκροῦ, ἢ ἐφάψαιτο τεθνηκότος (58), ἢ γεύσαιτο μέσ ρους τοῦδε, γένοιτ᾽ ἂν καὶ τῷ προπεπονθότι ἴασις καὶ εὐεργεσία ἀπὸ τοῦ τὸ βλάψαν ἀνῃρηκότος· τοιοῦτόν τι δὴ νοητέον τῷ θανάτῳ τῶν εὐσεβεστάτων μαρτύ ρων γίνεσθαι, πολλῶν ἀφάτῳ τινὶ δυνάμει ὠφελουμέν νων ἀπὸ τοῦ θανάτου αὐτῶν. τον ἰδεῖν τοῦ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἀχθέντος, καὶ ὡς ἀμνοῦ ἐνώπιον τοῦ κείραντος ἀφώνου, τῷ περὶ τῶν μαρτύρων λόγῳ, καὶ τῷ ὑπὲρ τῶν τεθνηκότων διὰ λοιμικὰ καταστήματα διηγήματι. Εἰ γὰρ τάδε μὲν ὑπὸ Ἑλλήνων οὐ μάτην ιστόρηται, τὰ δὲ καλῶς περὶ τῶν μαρτύρων εἴρηται περικαθαρμάτων του κόσμου γινομένων καὶ πάντων περίφημα λεγομένων διὰ ταῦτα τῶν ἀποστόλων, τί ὑποληπτέον καὶ πηλί κον περὶ τοῦ Ἀμνοῦ τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο θυομένου, ἵνα ἄρη ἁμαρτίαν οὐκ ὀλίγων, ἀλλ' ὅλου τοῦ κόσμου, ὑπὲρ οὗ καὶ πέπονθε ; « Κἂν γάρ τις ἁμάρτῃ, παράκλη τον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χριστὸν δίκαιον, καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν· οὐκ ἐπὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου· › ἐπεὶ ο Σωτήρ ἐστι πάντων ἀνθρώπων, καὶ μάλιστα πιστῶν· ὁ ἐξαλείψας τὸ καθ᾿ ἡμῶν χει ρόγραφον, τῷ ἑαυτοῦ αἵματι, « καὶ ἄρας αὐτὸ ἐκ τοῦ μέσου, ο ἵνα μηδὲ ἴχνη κἂν ἀπαληλιμμένον τῶν ἁμαρτημάτων εὑρίσκηται, ο καὶ προσηλώσας τῷ σταυρῷ· ο - ὃς ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς, καὶ τὰς ἐξουσίας ἐδειγμάτισεν ἐν τῇ παῤῥησία θριαμβεύσας | ἐφοίτιζον. εφάψαι τοῦ τεθνηκότος. πολλοί τινες, λοιμικῶν ἐνσκηψάντων ἐν ταῖς ἑαυτῶν πατρίσι νοσημάτων, ἑαυτοὺς σφάγια ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ παραδεδώκασι. Καὶ παραδέχεται ταῦθ' οὕτω γεγο νέναι, οὐκ ἀλόγως πιστεύσας ταῖς ἱστορίαις ὁ πιστός Κλήμης, ὑπὸ Παύλου μαρτυρούμενος. « ORIGENIS quo potentiae male instantes cos gravabant et inde- bant. Quin etiam martyres ipsi qui passi sunt, post- ea non incidunt in supplicia, quamvis non debili- tatis ac delassatis his qui alios malis afficiunt, nimirum quia is qui talem victimam obtulit, vicit hanc contrariam potentiam, tanquam si ex parte hac uterer similitudine utili ad ea de quibus agitur: Qui interficit aut carmine sopit animal venenatum, aut ipsuın vi quapiam vacuum reddit a veneno, is in multos beneficia confert, qui in posterum aliquid passuri erant, nisi interfectum illud vel sopitum fuisset vel veneno evacuatum. Atque etiam si ali- cui morso nianifestum flat, et liberatus ille a nocu- mento per morsum contracto, defigat oculos in mor- tuum qui lasit, vel inscendat mortuum, vel attingat mortuum, vel gustet hujus partem, fet sane antea passo medicina, et beneficium ab eo qui interfecisset id quod lædebat. Simile quiddam fieri morte piissimo- rum martyrum existimandum est, multis ex ipsorum morte indicibili quadam vi adjumentum sumentibus. B tyribus verba facientes, atque enarrantes de his qui perierunt ob pestilentes constitutiones, ut videre- mus excellentiam illius qui ductus est velut ovis ad cædem, quique sicut agnus coram tondente fuit mu- tus 1. Namque si aliqua gentibus non falso histo- riis maudata sunt, aliqua vero tum de martyribus sunt dicta, gui fuerunt mundi purgamenta ", tum de apostolis,'qui omnium rejectamenta ob hanc causam dicuntur, quid et quantum sentiendum est de Agno c illo Dei, qui ob hanc causam sacrificatur, ut tollat peccatum, non paucorum, sed totius mundi, pro quo et passus est? ‹ Quamvis enim peccet aliquis, ad- vocatum habemus apud Patrem Jesum Christum ju- stum; et ipse propitiatio est pro peccatis no- stris non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi ; › quoniam ‹ Servator est omnium ´hominum, et maxime fidelium : : qui suo ipsius sanguine e chiregraphum, quod adversus nos erat, delevit, et illud sustulit e medio, et affixit cruci ºº, › ut ne vestigia quidem peccatorum perpetratorum inveniantur : qui exspolians principatus ac pote- • Isa. L, 111, 7. Cor. IV, 13. ] Joan. 11, 1, 2. Tim. 1V, Regius, his verbis Tillemontius aliquid supra deesse suspi- catur, ubi tum de martyribus, tum de peste qua- dam quæ nullibi in historia reperitur, quæque, inquit, circa annum fortassis grassata est, Ori- genes multa verba fecerat. Verum id non satis as- sequor, unde conjicere potuerit eruditissimus vir. Utrumque enim hic exsequitur Origenes, et de martyribus, et de iis qui perierunt ob pestilentia- rum constitutiones superius verba faciens. Unde minime detruncatus putandus est ille locus. Deinde vero hic non agitur de iis qui nova quadam peste consumpti perierint, sed de iis qui antiquitus apud gentiles, cum pestilentes morbi grassarentur, se- ipsos in victimas pro patria tradiderunt. Quod evidenter liquet ex eo quod supra ait ipse Orige- Relatum autem ac testatum etiam apud gentiles est, multos, cum pestilentes morbi grassarentur, seipsos in vi- climas pro patria tradidisse. Atque hæc ita eve- nisse admittit, non sine causa historiis credens Clemens ille fidelis, cui testimonium tribuitur a Paulo. Similia profert in iisdem Commentariis, tom. xxvIII, num. 13, et lib, 1v in Epistolam ad Romanos, cap. 5, num. 4; atque lib. contra Celsum, mum. 51. Nihil porro notius iis quæ referuntur de Ne lceo, Codro, Macaria, Protogenia et Pandora, Philænis fratribus, Lei filiabus, Curtio, Deciis aliis- que, qui se ultro morti pro communi civium salute obtulerunt. 37. Caterum multum immorati sumus de mar- 37. Προσδιετρίψαμεν δὲ, ὑπὲρ τοῦ τὸ (39) ἐξαίρε 10. • Colos. 11, 14. (57) 'Εφόρτιζον. Sic codex Bodleianus; Regius, D nes : Μεμαρτύρηται δὲ καὶ παρὰ τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι (38) Εφάψαιτο τεθνηκότος. Ita cod. Bodleianus; (39) Προσδιετρίψαμεν δὲ, ὑπὲρ τοῦ τό, etc. Ex

Α θερουμένους του βάρους, οὗ πονηραὶ δυνάμεις ἐπι κείμεναι ἐφόρτιζον (37) καὶ ἔβλαπτον. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ παθόντες ἂν, μὴ ἀτονησάντων τῶν ἐνεργησάντων εἰς ἑτέρους τὰ χείρονα, οὐκέτι περιπίπτουσι τῷ πάν θει, νικήσαντος τοῦ τὴν τοιαύτην θυσίαν προσαγα- γόντος τήνδε τὴν ἀντικειμένην δύναμιν, ὡς εἰ ἀπὸ μέρους ἐχρησάμην εἰκόνι χρησίμῳ πρὸς τὰ προκεί μενα τοιαύτῃ· Ο τὶ ἀναιρῶν τὸ ἰοβόλον, ἢ κατα- κοιμίζων ἐπιδῇ ἡ δυνάμει τινί, κενῶν αὐτὸ τοῦ ἰοῦ, πολλοὺς εὐεργετεί τῶν ὕστερον πεισομένων τι ἀπ' αὐτοῦ, εἰ μὴ ἀνῄρητο, ἢ κατακεκοίμιστο, ἢ τοῦ τοῦ κεκένωτο. Εἰ δὲ καὶ τῶν δηχθέντων τινὶ φανερὸν γέ- νοιτο περὶ τῆς ἐπὶ τῷ δήγματι βλάβης, ἀπαλλαγείς τε ενατενίσαι ἀποθανόντι τῷ βλάψαντι, ἢ ἐπιβαίη νεκροῦ, ἢ ἐφάψαιτο τεθνηκότος (58), ἢ γεύσαιτο μέσ ρους τοῦδε, γένοιτ᾽ ἂν καὶ τῷ προπεπονθότι ἴασις καὶ εὐεργεσία ἀπὸ τοῦ τὸ βλάψαν ἀνῃρηκότος· τοιοῦτόν τι δὴ νοητέον τῷ θανάτῳ τῶν εὐσεβεστάτων μαρτύ ρων γίνεσθαι, πολλῶν ἀφάτῳ τινὶ δυνάμει ὠφελουμέν νων ἀπὸ τοῦ θανάτου αὐτῶν. τον ἰδεῖν τοῦ ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἀχθέντος, καὶ ὡς ἀμνοῦ ἐνώπιον τοῦ κείραντος ἀφώνου, τῷ περὶ τῶν μαρτύρων λόγῳ, καὶ τῷ ὑπὲρ τῶν τεθνηκότων διὰ λοιμικὰ καταστήματα διηγήματι. Εἰ γὰρ τάδε μὲν ὑπὸ Ἑλλήνων οὐ μάτην ιστόρηται, τὰ δὲ καλῶς περὶ τῶν μαρτύρων εἴρηται περικαθαρμάτων του κόσμου γινομένων καὶ πάντων περίφημα λεγομένων διὰ ταῦτα τῶν ἀποστόλων, τί ὑποληπτέον καὶ πηλί κον περὶ τοῦ Ἀμνοῦ τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο θυομένου, ἵνα ἄρη ἁμαρτίαν οὐκ ὀλίγων, ἀλλ' ὅλου τοῦ κόσμου, ὑπὲρ οὗ καὶ πέπονθε ; « Κἂν γάρ τις ἁμάρτῃ, παράκλη τον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χριστὸν δίκαιον, καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν· οὐκ ἐπὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου· › ἐπεὶ ο Σωτήρ ἐστι πάντων ἀνθρώπων, καὶ μάλιστα πιστῶν· ὁ ἐξαλείψας τὸ καθ᾿ ἡμῶν χει ρόγραφον, τῷ ἑαυτοῦ αἵματι, « καὶ ἄρας αὐτὸ ἐκ τοῦ μέσου, ο ἵνα μηδὲ ἴχνη κἂν ἀπαληλιμμένον τῶν ἁμαρτημάτων εὑρίσκηται, ο καὶ προσηλώσας τῷ σταυρῷ· ο - ὃς ἀπεκδυσάμενος τὰς ἀρχὰς, καὶ τὰς ἐξουσίας ἐδειγμάτισεν ἐν τῇ παῤῥησία θριαμβεύσας | ἐφοίτιζον. εφάψαι τοῦ τεθνηκότος. πολλοί τινες, λοιμικῶν ἐνσκηψάντων ἐν ταῖς ἑαυτῶν πατρίσι νοσημάτων, ἑαυτοὺς σφάγια ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ παραδεδώκασι. Καὶ παραδέχεται ταῦθ' οὕτω γεγο νέναι, οὐκ ἀλόγως πιστεύσας ταῖς ἱστορίαις ὁ πιστός Κλήμης, ὑπὸ Παύλου μαρτυρούμενος. « ORIGENIS quo potentiae male instantes cos gravabant et inde- bant. Quin etiam martyres ipsi qui passi sunt, post- ea non incidunt in supplicia, quamvis non debili- tatis ac delassatis his qui alios malis afficiunt, nimirum quia is qui talem victimam obtulit, vicit hanc contrariam potentiam, tanquam si ex parte hac uterer similitudine utili ad ea de quibus agitur: Qui interficit aut carmine sopit animal venenatum, aut ipsuın vi quapiam vacuum reddit a veneno, is in multos beneficia confert, qui in posterum aliquid passuri erant, nisi interfectum illud vel sopitum fuisset vel veneno evacuatum. Atque etiam si ali- cui morso nianifestum flat, et liberatus ille a nocu- mento per morsum contracto, defigat oculos in mor- tuum qui lasit, vel inscendat mortuum, vel attingat mortuum, vel gustet hujus partem, fet sane antea passo medicina, et beneficium ab eo qui interfecisset id quod lædebat. Simile quiddam fieri morte piissimo- rum martyrum existimandum est, multis ex ipsorum morte indicibili quadam vi adjumentum sumentibus. B tyribus verba facientes, atque enarrantes de his qui perierunt ob pestilentes constitutiones, ut videre- mus excellentiam illius qui ductus est velut ovis ad cædem, quique sicut agnus coram tondente fuit mu- tus 1. Namque si aliqua gentibus non falso histo- riis maudata sunt, aliqua vero tum de martyribus sunt dicta, gui fuerunt mundi purgamenta ", tum de apostolis,'qui omnium rejectamenta ob hanc causam dicuntur, quid et quantum sentiendum est de Agno c illo Dei, qui ob hanc causam sacrificatur, ut tollat peccatum, non paucorum, sed totius mundi, pro quo et passus est? ‹ Quamvis enim peccet aliquis, ad- vocatum habemus apud Patrem Jesum Christum ju- stum; et ipse propitiatio est pro peccatis no- stris non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi ; › quoniam ‹ Servator est omnium ´hominum, et maxime fidelium : : qui suo ipsius sanguine e chiregraphum, quod adversus nos erat, delevit, et illud sustulit e medio, et affixit cruci ºº, › ut ne vestigia quidem peccatorum perpetratorum inveniantur : qui exspolians principatus ac pote- • Isa. L, 111, 7. Cor. IV, 13. ] Joan. 11, 1, 2. Tim. 1V, Regius, his verbis Tillemontius aliquid supra deesse suspi- catur, ubi tum de martyribus, tum de peste qua- dam quæ nullibi in historia reperitur, quæque, inquit, circa annum fortassis grassata est, Ori- genes multa verba fecerat. Verum id non satis as- sequor, unde conjicere potuerit eruditissimus vir. Utrumque enim hic exsequitur Origenes, et de martyribus, et de iis qui perierunt ob pestilentia- rum constitutiones superius verba faciens. Unde minime detruncatus putandus est ille locus. Deinde vero hic non agitur de iis qui nova quadam peste consumpti perierint, sed de iis qui antiquitus apud gentiles, cum pestilentes morbi grassarentur, se- ipsos in victimas pro patria tradiderunt. Quod evidenter liquet ex eo quod supra ait ipse Orige- Relatum autem ac testatum etiam apud gentiles est, multos, cum pestilentes morbi grassarentur, seipsos in vi- climas pro patria tradidisse. Atque hæc ita eve- nisse admittit, non sine causa historiis credens Clemens ille fidelis, cui testimonium tribuitur a Paulo. Similia profert in iisdem Commentariis, tom. xxvIII, num. 13, et lib, 1v in Epistolam ad Romanos, cap. 5, num. 4; atque lib. contra Celsum, mum. 51. Nihil porro notius iis quæ referuntur de Ne lceo, Codro, Macaria, Protogenia et Pandora, Philænis fratribus, Lei filiabus, Curtio, Deciis aliis- que, qui se ultro morti pro communi civium salute obtulerunt. 37. Caterum multum immorati sumus de mar- 37. Προσδιετρίψαμεν δὲ, ὑπὲρ τοῦ τὸ (39) ἐξαίρε 10. • Colos. 11, 14. (57) 'Εφόρτιζον. Sic codex Bodleianus; Regius, D nes : Μεμαρτύρηται δὲ καὶ παρὰ τοῖς ἔθνεσιν, ὅτι (38) Εφάψαιτο τεθνηκότος. Ita cod. Bodleianus; (39) Προσδιετρίψαμεν δὲ, ὑπὲρ τοῦ τό, etc. Ex

ἐν τῷ ξύλῳ. » Καὶ θαῤῥεῖν γοῦν θλιβόμενοι ἐν τῷ κόσμῳ διδασκόμεθα, τὴν αἰτίαν τοῦ θαῤῥεῖν μανθά- νοντες ταύτην εἶναι τὸ νενικῆσθαι τὸν κόσμον, καὶ δηλονότι ὑποτετάχθαι τῷ νικήσαντι αὐτόν. Διὰ τοῦτο πάντα τὰ ἔθνη, ἀνεθέντα ἀπὸ τῶν πρότερον ἐπι- κρατούντων δουλεύουσιν αὐτῷ, ὅτι ἐῤῥύσατο πτω γὸν ἐκ δυνάστου, διὰ τοῦ ἰδίου πάθους, ο καὶ πένητα ᾧ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός (40). Οὗτος δὴ ὁ Σωτὴρ, τα πεινώσας συκοφάντην, διὰ τοῦ ἑαυτὸν τεταπεινωκέ και, συμπαραμένει τῷ νοητῷ ἡλίῳ πρὸ τῆς λαμ- προτάτης Εκκλησίας, τροπικώτερον Σελήνης λεγο- μένης, το γχάνων γενεῶν γενεαῖς. Ανελὼν δὲ διὰ του πάθους τοὺς πολεμίους ὁ ἐν πολέμῳ δυνατὸς καὶ κραταιὸς Κύριος, καθαρσίου δεόμενος τοῦ ἀπὸ μένου τοῦ Πατρὸς αὐτῷ δοθῆναι ἐπὶ τοῖς ἀνδραγα- θήμασι δυναμένου, κωλύει αὐτὸν ἄψασθαι τὴν Μa- ρίαν, λέγων· ι Μή μου ἅπτου, οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα· ἀλλὰ πορεύου, καὶ εἰπὲ τοῖς ἀδελ τοῖς μου· Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πα τέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. » Οτε δὲ πορεύεται νικηφόρος καὶ τροπαιοφόρος μετὰ (41) τοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντος σώματος, (πῶς γὰρ ἄλ λως δεῖ νοεῖν τὸ, ο Οὔπω ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πα- τέρα μου; καὶ τὸ, Πορεύομαι δὲ πρὸς τὸν Πατέρα μου ; ») τότε μέν τινες λέγουσι δυνάμεις· Τίς οὗτος ὁ παραγενόμενος ἐξ Εδώμ, ερύθημα ἱματίων ἐκ Βιτώρ, οὕτως ὡραῖος (42);, οἱ δὲ προπέμποντες αὐτὸν τοῖς ἐπὶ τῶν οὐρανίων πυλῶν τεταγμένοις φασὶ το Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρ θητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. ὁ Ἔτι δὲ πυνθάνονται, οἱονεὶ, εἰ δεῖ οὔ- τως εἰπεῖν, ἡμαγμένην (43) αὐτοῦ βλέποντες τὴν Τεξιάν, καὶ ὅλον πεπληρωμένον τῶν ἀπὸ τῆς ἀρι στείας έργων· ο Διὰ τί σου ἐρυθρὰ τὰ ἱμάτια, καὶ τὰ Ενδύματά σου ὡς ἀποπάτημα ληνοῦ πλήρους κατα πεπατημένης; » ὅτε καὶ ἀποκρίνεται · « Κατέθλασα αὐτούς. » Αληθῶς γὰρ ἐπὶ τούτοις δεδέηται τοῦ πολύ- και « ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι στα φυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ. » Τὰς γὰρ ἀσθενείας ἡμῶν λαβὼν, καὶ τὰς νόσους βαστάξας, παντός τε τοῦ κόσμου ἄρας τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοὺς τοσούτους ευεργετήσας, τάχα τότε βάπτισμα εἴληφε τὸ παντὸς τοῦ ὑπονοηθέντος ἂν παρὰ τοῖς ἀνθρώποις μεῖζον, περὶ οἱ οἶμαι αὐτὸν εἰρηκέναι· « Βάπτισμα δὲ ἔχω βαπτισθῆναι, καὶ πῶς συνέχομαι, ἕως οὗ (44) τε λεπτ!, Ινα γὰρ τολμηρότερον βασανίζων τὸν λόγον στῷ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν πλείστων ὑπονοούμενα, λεγέ- τωσαν ἡμῖν οἱ τὸ βάπτισμα τὸ μέγιστον, ὑπὲρ ἄλλο οὐκ ἔστι νῆσαι βάπτισμα, νομίσαντες αὐτοῦ εἶναι τὴ μαρτύριον, τί δήποτε μετὰ τοῦτο λέγει τῇ Μα- βάμ· ι Μή μου ἅπτου ; ν ἐχρῆν γὰρ μᾶλλον ἑαυτὸν ἐμπαρέχειν τῇ ἀφῇ, ἅτε τὸ τέλειον βάπτισμα διὰ ὡς ὑπῆρχε Καθός. κατά, δραῖος. εἴδει εἰπεῖν ἡμαγμένην. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. B A states ostentavit palam triumphans in ligno ". D Itaque aflicti in nundo docemur confidere, confi- dendi causam hanc esse edocti quia mundus sit victus, quem perspicuum est' victori subjectum fuisse. Unde etiam omnes gentes, absolutæ ab his qui ante prævaluerant, serviunt ipsi, quoniam liberavit mendicun a potente, » per propriam pas. sionem, ‹ et pauperem, cui nullus erat adjutor”. › Ilic igitur Servator, humiliato calumniatore (co quod seipsum bumiliaverit), cum intelligibili Sole permanet, coram splendidissima Ecclesia (quæ tro- pice luna dicitur) a generatione in generationen. Et cum hostes per passionem sustulisset potens et fortis in bello Dominus ", poculo purificatorio in- digens (quod a solo Patre ob recte facta dari sibi potest), prohibet Mariam seipsum tangere, di- cens :: Ne me taugas, nondum enim ascendi ad Patrem meum ; sed vade, et dic fratribus meis: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, et Deum vestruin. › Cæterum cum pergit victoriis tropæisque onustus, cum corpore quod ex mortuis resurrexerat, (quomodo enim aliter in- telligere oportet illud: Nondum ascendi ad Pa- trem meum ? , et illud : ‹ Vado ad Patrem meum ? ») nunc aliquæ quidem potentiæ dicunt : • Quis est iste qui accedit ex Edom, rubra vesti- menta habens ex Busor, adeo speciosus ? » Qui vero præibant illum, illis qui præfecti erant portis calestibus inquiunt : « Tollite portas, principes, vestras, et elevamini, portæ æternales, et introibit rex gloriæ . . Propterea vero interrogant, veluti aspectu ipso, ut ita dicam, ipsius dexteram vider- tes cruéntatam, eumque totum répletum operibus strenue gestis: « Quare rubra sunt vestimenta tuá sicut calcatio torcularis pleni uva calcata *8 ?, quando et respondet: Calcavi eos "., Vere ob hæc indiguit, ut lavaret ‹ in vino stolam suam, et vestimentum suum in sanguine uvæ. › Infirmi- tates enim nostras cum sumpsisset, ægritudinesque portasset, totiusque mundi peccatum cum sustulisset et in tot beneficia contulisset, fortassis tum baptismum accepit quovis alio, qui apud homines excogitari po- test, majorem, de quo reor eum dixisse : • Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coarctor, donec perfectum fúerit "> Ut enim audacius orationem C explorans instem ad ea quæ plurimi sentiunt, di- cant nobis qui martyrium ipsius baptismum existi- mant maximum esse, supra quem alium excogitare baptismum non liceat, cur tandem post hoc dicat Mariæ : • Ne me langas ", » oportebat enimn sei- psum magis exhibere tangendum, tanquam qui per mysterium passionis baptismum sumpsisset perfe- “Psal. xx, 8. ss Joan. xx. 17. Isai. LXIII, 4. s1 Psal. Luc. XII, 50. ss Joan. xx, 17. st ihid. 15. * Psal. Lxxt, 12. ** ibid. 4, 5. ** Isai. LXIII, 2. ibid. 3. Tsai. Lill, 4. XXIII, 7. tas cum Barberino, recle; Regius male, beriuus; editio Huetii, male. PATROL. GR. XIV. nus ; editio Huetii, perperam, (40) ῷ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός. Sic codex Bodleia- (11) Μετά. 11a recte codices Bodleianus et Bar- (42) Ὡραῖος. Sic codd. Bodleianus et Barberi (45) Codices Bodleianus et Barberinus, oloveὶ ἐν (44) Ο. Sic codex Bodleianus; Regius, ὅτου,

ἐν τῷ ξύλῳ. » Καὶ θαῤῥεῖν γοῦν θλιβόμενοι ἐν τῷ κόσμῳ διδασκόμεθα, τὴν αἰτίαν τοῦ θαῤῥεῖν μανθά- νοντες ταύτην εἶναι τὸ νενικῆσθαι τὸν κόσμον, καὶ δηλονότι ὑποτετάχθαι τῷ νικήσαντι αὐτόν. Διὰ τοῦτο πάντα τὰ ἔθνη, ἀνεθέντα ἀπὸ τῶν πρότερον ἐπι- κρατούντων δουλεύουσιν αὐτῷ, ὅτι ἐῤῥύσατο πτω γὸν ἐκ δυνάστου, διὰ τοῦ ἰδίου πάθους, ο καὶ πένητα ᾧ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός (40). Οὗτος δὴ ὁ Σωτὴρ, τα πεινώσας συκοφάντην, διὰ τοῦ ἑαυτὸν τεταπεινωκέ και, συμπαραμένει τῷ νοητῷ ἡλίῳ πρὸ τῆς λαμ- προτάτης Εκκλησίας, τροπικώτερον Σελήνης λεγο- μένης, το γχάνων γενεῶν γενεαῖς. Ανελὼν δὲ διὰ του πάθους τοὺς πολεμίους ὁ ἐν πολέμῳ δυνατὸς καὶ κραταιὸς Κύριος, καθαρσίου δεόμενος τοῦ ἀπὸ μένου τοῦ Πατρὸς αὐτῷ δοθῆναι ἐπὶ τοῖς ἀνδραγα- θήμασι δυναμένου, κωλύει αὐτὸν ἄψασθαι τὴν Μa- ρίαν, λέγων· ι Μή μου ἅπτου, οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα· ἀλλὰ πορεύου, καὶ εἰπὲ τοῖς ἀδελ τοῖς μου· Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πα τέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. » Οτε δὲ πορεύεται νικηφόρος καὶ τροπαιοφόρος μετὰ (41) τοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντος σώματος, (πῶς γὰρ ἄλ λως δεῖ νοεῖν τὸ, ο Οὔπω ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πα- τέρα μου; καὶ τὸ, Πορεύομαι δὲ πρὸς τὸν Πατέρα μου ; ») τότε μέν τινες λέγουσι δυνάμεις· Τίς οὗτος ὁ παραγενόμενος ἐξ Εδώμ, ερύθημα ἱματίων ἐκ Βιτώρ, οὕτως ὡραῖος (42);, οἱ δὲ προπέμποντες αὐτὸν τοῖς ἐπὶ τῶν οὐρανίων πυλῶν τεταγμένοις φασὶ το Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρ θητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. ὁ Ἔτι δὲ πυνθάνονται, οἱονεὶ, εἰ δεῖ οὔ- τως εἰπεῖν, ἡμαγμένην (43) αὐτοῦ βλέποντες τὴν Τεξιάν, καὶ ὅλον πεπληρωμένον τῶν ἀπὸ τῆς ἀρι στείας έργων· ο Διὰ τί σου ἐρυθρὰ τὰ ἱμάτια, καὶ τὰ Ενδύματά σου ὡς ἀποπάτημα ληνοῦ πλήρους κατα πεπατημένης; » ὅτε καὶ ἀποκρίνεται · « Κατέθλασα αὐτούς. » Αληθῶς γὰρ ἐπὶ τούτοις δεδέηται τοῦ πολύ- και « ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι στα φυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ. » Τὰς γὰρ ἀσθενείας ἡμῶν λαβὼν, καὶ τὰς νόσους βαστάξας, παντός τε τοῦ κόσμου ἄρας τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοὺς τοσούτους ευεργετήσας, τάχα τότε βάπτισμα εἴληφε τὸ παντὸς τοῦ ὑπονοηθέντος ἂν παρὰ τοῖς ἀνθρώποις μεῖζον, περὶ οἱ οἶμαι αὐτὸν εἰρηκέναι· « Βάπτισμα δὲ ἔχω βαπτισθῆναι, καὶ πῶς συνέχομαι, ἕως οὗ (44) τε λεπτ!, Ινα γὰρ τολμηρότερον βασανίζων τὸν λόγον στῷ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν πλείστων ὑπονοούμενα, λεγέ- τωσαν ἡμῖν οἱ τὸ βάπτισμα τὸ μέγιστον, ὑπὲρ ἄλλο οὐκ ἔστι νῆσαι βάπτισμα, νομίσαντες αὐτοῦ εἶναι τὴ μαρτύριον, τί δήποτε μετὰ τοῦτο λέγει τῇ Μα- βάμ· ι Μή μου ἅπτου ; ν ἐχρῆν γὰρ μᾶλλον ἑαυτὸν ἐμπαρέχειν τῇ ἀφῇ, ἅτε τὸ τέλειον βάπτισμα διὰ ὡς ὑπῆρχε Καθός. κατά, δραῖος. εἴδει εἰπεῖν ἡμαγμένην. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. B A states ostentavit palam triumphans in ligno ". D Itaque aflicti in nundo docemur confidere, confi- dendi causam hanc esse edocti quia mundus sit victus, quem perspicuum est' victori subjectum fuisse. Unde etiam omnes gentes, absolutæ ab his qui ante prævaluerant, serviunt ipsi, quoniam liberavit mendicun a potente, » per propriam pas. sionem, ‹ et pauperem, cui nullus erat adjutor”. › Ilic igitur Servator, humiliato calumniatore (co quod seipsum bumiliaverit), cum intelligibili Sole permanet, coram splendidissima Ecclesia (quæ tro- pice luna dicitur) a generatione in generationen. Et cum hostes per passionem sustulisset potens et fortis in bello Dominus ", poculo purificatorio in- digens (quod a solo Patre ob recte facta dari sibi potest), prohibet Mariam seipsum tangere, di- cens :: Ne me taugas, nondum enim ascendi ad Patrem meum ; sed vade, et dic fratribus meis: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, et Deum vestruin. › Cæterum cum pergit victoriis tropæisque onustus, cum corpore quod ex mortuis resurrexerat, (quomodo enim aliter in- telligere oportet illud: Nondum ascendi ad Pa- trem meum ? , et illud : ‹ Vado ad Patrem meum ? ») nunc aliquæ quidem potentiæ dicunt : • Quis est iste qui accedit ex Edom, rubra vesti- menta habens ex Busor, adeo speciosus ? » Qui vero præibant illum, illis qui præfecti erant portis calestibus inquiunt : « Tollite portas, principes, vestras, et elevamini, portæ æternales, et introibit rex gloriæ . . Propterea vero interrogant, veluti aspectu ipso, ut ita dicam, ipsius dexteram vider- tes cruéntatam, eumque totum répletum operibus strenue gestis: « Quare rubra sunt vestimenta tuá sicut calcatio torcularis pleni uva calcata *8 ?, quando et respondet: Calcavi eos "., Vere ob hæc indiguit, ut lavaret ‹ in vino stolam suam, et vestimentum suum in sanguine uvæ. › Infirmi- tates enim nostras cum sumpsisset, ægritudinesque portasset, totiusque mundi peccatum cum sustulisset et in tot beneficia contulisset, fortassis tum baptismum accepit quovis alio, qui apud homines excogitari po- test, majorem, de quo reor eum dixisse : • Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coarctor, donec perfectum fúerit "> Ut enim audacius orationem C explorans instem ad ea quæ plurimi sentiunt, di- cant nobis qui martyrium ipsius baptismum existi- mant maximum esse, supra quem alium excogitare baptismum non liceat, cur tandem post hoc dicat Mariæ : • Ne me langas ", » oportebat enimn sei- psum magis exhibere tangendum, tanquam qui per mysterium passionis baptismum sumpsisset perfe- “Psal. xx, 8. ss Joan. xx. 17. Isai. LXIII, 4. s1 Psal. Luc. XII, 50. ss Joan. xx, 17. st ihid. 15. * Psal. Lxxt, 12. ** ibid. 4, 5. ** Isai. LXIII, 2. ibid. 3. Tsai. Lill, 4. XXIII, 7. tas cum Barberino, recle; Regius male, beriuus; editio Huetii, male. PATROL. GR. XIV. nus ; editio Huetii, perperam, (40) ῷ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός. Sic codex Bodleia- (11) Μετά. 11a recte codices Bodleianus et Bar- (42) Ὡραῖος. Sic codd. Bodleianus et Barberi (45) Codices Bodleianus et Barberinus, oloveὶ ἐν (44) Ο. Sic codex Bodleianus; Regius, ὅτου,

ἐν τῷ ξύλῳ. » Καὶ θαῤῥεῖν γοῦν θλιβόμενοι ἐν τῷ κόσμῳ διδασκόμεθα, τὴν αἰτίαν τοῦ θαῤῥεῖν μανθά- νοντες ταύτην εἶναι τὸ νενικῆσθαι τὸν κόσμον, καὶ δηλονότι ὑποτετάχθαι τῷ νικήσαντι αὐτόν. Διὰ τοῦτο πάντα τὰ ἔθνη, ἀνεθέντα ἀπὸ τῶν πρότερον ἐπι- κρατούντων δουλεύουσιν αὐτῷ, ὅτι ἐῤῥύσατο πτω γὸν ἐκ δυνάστου, διὰ τοῦ ἰδίου πάθους, ο καὶ πένητα ᾧ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός (40). Οὗτος δὴ ὁ Σωτὴρ, τα πεινώσας συκοφάντην, διὰ τοῦ ἑαυτὸν τεταπεινωκέ και, συμπαραμένει τῷ νοητῷ ἡλίῳ πρὸ τῆς λαμ- προτάτης Εκκλησίας, τροπικώτερον Σελήνης λεγο- μένης, το γχάνων γενεῶν γενεαῖς. Ανελὼν δὲ διὰ του πάθους τοὺς πολεμίους ὁ ἐν πολέμῳ δυνατὸς καὶ κραταιὸς Κύριος, καθαρσίου δεόμενος τοῦ ἀπὸ μένου τοῦ Πατρὸς αὐτῷ δοθῆναι ἐπὶ τοῖς ἀνδραγα- θήμασι δυναμένου, κωλύει αὐτὸν ἄψασθαι τὴν Μa- ρίαν, λέγων· ι Μή μου ἅπτου, οὔπω γὰρ ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πατέρα· ἀλλὰ πορεύου, καὶ εἰπὲ τοῖς ἀδελ τοῖς μου· Πορεύομαι πρὸς τὸν Πατέρα μου, καὶ Πα τέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου, καὶ Θεὸν ὑμῶν. » Οτε δὲ πορεύεται νικηφόρος καὶ τροπαιοφόρος μετὰ (41) τοῦ ἐκ νεκρῶν ἀναστάντος σώματος, (πῶς γὰρ ἄλ λως δεῖ νοεῖν τὸ, ο Οὔπω ἀναβέβηκα πρὸς τὸν Πα- τέρα μου; καὶ τὸ, Πορεύομαι δὲ πρὸς τὸν Πατέρα μου ; ») τότε μέν τινες λέγουσι δυνάμεις· Τίς οὗτος ὁ παραγενόμενος ἐξ Εδώμ, ερύθημα ἱματίων ἐκ Βιτώρ, οὕτως ὡραῖος (42);, οἱ δὲ προπέμποντες αὐτὸν τοῖς ἐπὶ τῶν οὐρανίων πυλῶν τεταγμένοις φασὶ το Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρ θητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. ὁ Ἔτι δὲ πυνθάνονται, οἱονεὶ, εἰ δεῖ οὔ- τως εἰπεῖν, ἡμαγμένην (43) αὐτοῦ βλέποντες τὴν Τεξιάν, καὶ ὅλον πεπληρωμένον τῶν ἀπὸ τῆς ἀρι στείας έργων· ο Διὰ τί σου ἐρυθρὰ τὰ ἱμάτια, καὶ τὰ Ενδύματά σου ὡς ἀποπάτημα ληνοῦ πλήρους κατα πεπατημένης; » ὅτε καὶ ἀποκρίνεται · « Κατέθλασα αὐτούς. » Αληθῶς γὰρ ἐπὶ τούτοις δεδέηται τοῦ πολύ- και « ἐν οἴνῳ τὴν στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι στα φυλῆς τὴν περιβολὴν αὐτοῦ. » Τὰς γὰρ ἀσθενείας ἡμῶν λαβὼν, καὶ τὰς νόσους βαστάξας, παντός τε τοῦ κόσμου ἄρας τὴν ἁμαρτίαν, καὶ τοὺς τοσούτους ευεργετήσας, τάχα τότε βάπτισμα εἴληφε τὸ παντὸς τοῦ ὑπονοηθέντος ἂν παρὰ τοῖς ἀνθρώποις μεῖζον, περὶ οἱ οἶμαι αὐτὸν εἰρηκέναι· « Βάπτισμα δὲ ἔχω βαπτισθῆναι, καὶ πῶς συνέχομαι, ἕως οὗ (44) τε λεπτ!, Ινα γὰρ τολμηρότερον βασανίζων τὸν λόγον στῷ πρὸς τὰ ὑπὸ τῶν πλείστων ὑπονοούμενα, λεγέ- τωσαν ἡμῖν οἱ τὸ βάπτισμα τὸ μέγιστον, ὑπὲρ ἄλλο οὐκ ἔστι νῆσαι βάπτισμα, νομίσαντες αὐτοῦ εἶναι τὴ μαρτύριον, τί δήποτε μετὰ τοῦτο λέγει τῇ Μα- βάμ· ι Μή μου ἅπτου ; ν ἐχρῆν γὰρ μᾶλλον ἑαυτὸν ἐμπαρέχειν τῇ ἀφῇ, ἅτε τὸ τέλειον βάπτισμα διὰ ὡς ὑπῆρχε Καθός. κατά, δραῖος. εἴδει εἰπεῖν ἡμαγμένην. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. B A states ostentavit palam triumphans in ligno ". D Itaque aflicti in nundo docemur confidere, confi- dendi causam hanc esse edocti quia mundus sit victus, quem perspicuum est' victori subjectum fuisse. Unde etiam omnes gentes, absolutæ ab his qui ante prævaluerant, serviunt ipsi, quoniam liberavit mendicun a potente, » per propriam pas. sionem, ‹ et pauperem, cui nullus erat adjutor”. › Ilic igitur Servator, humiliato calumniatore (co quod seipsum bumiliaverit), cum intelligibili Sole permanet, coram splendidissima Ecclesia (quæ tro- pice luna dicitur) a generatione in generationen. Et cum hostes per passionem sustulisset potens et fortis in bello Dominus ", poculo purificatorio in- digens (quod a solo Patre ob recte facta dari sibi potest), prohibet Mariam seipsum tangere, di- cens :: Ne me taugas, nondum enim ascendi ad Patrem meum ; sed vade, et dic fratribus meis: Vado ad Patrem meum, et Patrem vestrum, et Deum meum, et Deum vestruin. › Cæterum cum pergit victoriis tropæisque onustus, cum corpore quod ex mortuis resurrexerat, (quomodo enim aliter in- telligere oportet illud: Nondum ascendi ad Pa- trem meum ? , et illud : ‹ Vado ad Patrem meum ? ») nunc aliquæ quidem potentiæ dicunt : • Quis est iste qui accedit ex Edom, rubra vesti- menta habens ex Busor, adeo speciosus ? » Qui vero præibant illum, illis qui præfecti erant portis calestibus inquiunt : « Tollite portas, principes, vestras, et elevamini, portæ æternales, et introibit rex gloriæ . . Propterea vero interrogant, veluti aspectu ipso, ut ita dicam, ipsius dexteram vider- tes cruéntatam, eumque totum répletum operibus strenue gestis: « Quare rubra sunt vestimenta tuá sicut calcatio torcularis pleni uva calcata *8 ?, quando et respondet: Calcavi eos "., Vere ob hæc indiguit, ut lavaret ‹ in vino stolam suam, et vestimentum suum in sanguine uvæ. › Infirmi- tates enim nostras cum sumpsisset, ægritudinesque portasset, totiusque mundi peccatum cum sustulisset et in tot beneficia contulisset, fortassis tum baptismum accepit quovis alio, qui apud homines excogitari po- test, majorem, de quo reor eum dixisse : • Baptismo autem habeo baptizari, et quomodo coarctor, donec perfectum fúerit "> Ut enim audacius orationem C explorans instem ad ea quæ plurimi sentiunt, di- cant nobis qui martyrium ipsius baptismum existi- mant maximum esse, supra quem alium excogitare baptismum non liceat, cur tandem post hoc dicat Mariæ : • Ne me langas ", » oportebat enimn sei- psum magis exhibere tangendum, tanquam qui per mysterium passionis baptismum sumpsisset perfe- “Psal. xx, 8. ss Joan. xx. 17. Isai. LXIII, 4. s1 Psal. Luc. XII, 50. ss Joan. xx, 17. st ihid. 15. * Psal. Lxxt, 12. ** ibid. 4, 5. ** Isai. LXIII, 2. ibid. 3. Tsai. Lill, 4. XXIII, 7. tas cum Barberino, recle; Regius male, beriuus; editio Huetii, male. PATROL. GR. XIV. nus ; editio Huetii, perperam, (40) ῷ οὐχ ὑπῆρχε βοηθός. Sic codex Bodleia- (11) Μετά. 11a recte codices Bodleianus et Bar- (42) Ὡραῖος. Sic codd. Bodleianus et Barberi (45) Codices Bodleianus et Barberinus, oloveὶ ἐν (44) Ο. Sic codex Bodleianus; Regius, ὅτου,

Α τοῦ μυστηρίου τοῦ πάθους ειληφότα. Αλλ' ἐπεὶ, ὡς προείπομεν, τὰ κατὰ τῶν ἀντικειμένων ἀνδραγαθή. ματα πεποιηκώς, ἐδεῖτο τοῦ πλύναι « ἐν οἴνω της στολὴν αὐτοῦ, καὶ ἐν αἵματι σταφυλῆς τὴν περιβα λὴν αὐτοῦ, ἡ ἀνῄει πρὸς τὸν γεωργὸν τῆς ἀληθινῆ ἀμπέλου Πατέρα, ἵν᾽ ἐκεῖ ἀποπλυνάμενος, μετά τ ἀναθῆναι εἰς ὕψος, αἰχμαλωτεύσας τὴν αἰχμαλω σίαν, καταβῇ φέρων τὰ ποικίλα χαρίσματα, τὰ διαμεμερισμένας τοῖς ἀποστόλοις γλώσσας ὡσεὶ πι ρὸς, καὶ τοὺς παρεσομένους ἐν πάσῃ πράξει ἁγίω ἀγγέλους, καὶ ῥυσομένους αὐτούς. Πρὸ γὰρ τούτων τῶν οἰκονομιῶν, ἅτε μηδέπω κεκαθαρμένοι οὐκ ἐχώ ρουν ἀγγέλων παρ' αὐτοῖς ἐπιδημίαν, τάχα οὐδ' αἱ τῶν βουλομένων πω τοῖς μὴ εὐτρεπισαμένοις κα κεκαθαρμένοις ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ παρεῖναι. Τῆς γὰ Ἰησοῦ μόνου φιλανθρωπίας ἦν μετὰ ἁμαρτωλῶν κι τελωνῶν ἐσθίειν, καὶ πίνειν, καὶ παρέχειν ἑαυτο τοὺς πόδας τοῖς δακρύοις τῆς μετανοούσης ἁμαρτι λοῦ, καὶ μέχρι θανάτου καταβαίνειν ὑπὲρ ἀσεβῶν οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγουμένου (45) τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, κι κενοῦν ἑαυτὸν τὴν τοῦ δούλου λαμβάνοντος μορφή Ταῦτα δὲ πάντα ἐπιτελῶν, μᾶλλον τὸ θέλημα το Πατρὸς τοῦ παραδόντος ἑαυτὸν ὑπὲρ ἀσεβῶν ἐπετ λει ἤπερ τὸ ἑαυτοῦ. Ὁ μὲν γὰρ Πατὴρ ἀγαθός· ὁ Σωτὴρ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ· πάντα δὲ τ κόσμον εὐεργετῶν, ἐπεὶ Θεὸς ἐν Χριστῷ κόσμον κα αλλάσσει ἑαυτῷ, πρότερον διὰ τὴν κακίαν ἐχθρ γεγενημένον, ὁδῷ καὶ τάξει τὰ εὐεργετούμενα εύε γετεῖ, οὐκ ἀθρόως λαμβάνων υποπόδιον τῶν παί πάντας τοὺς ἐχθρούς· λέγει γὰρ αὐτῷ ὁ Πατὴρ Κυρίῳ ἑκάστου ἡμῶν· « Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, Ει ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν το καὶ ταῦτα γίνεται ἕως ὁ ἔσχατος ἐχθρὸς, ὁ θάνατ ὑπ' αὐτοῦ καταργηθῇ. Ἐὰν δὲ τὸ ὑποτάσσεσθαι Χριστῷ νοήσωμεν ὅ τι ποτ᾽ ἐστί, μάλιστ᾽ ἐκ το Ὅταν δὲ αὐτῷ τὰ πάντα ὑποταγῇ, τότε αὐτὸ Υἱὸς ὑποταγήσεται τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ πάντα ἀξίως τῆς ἀγαθότητος τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ νοήσα τὸν ἀμνὸν τοῦ Θεοῦ αἴροντα τὴν ἁμαρτίαν τοῦ σμου. Οὐ πάντων δὲ ἡ ἁμαρτία ὑπὸ τοῦ ἀμνοῦ αἱ ται, μὴ ἀλγούντων, μηδὲ βασανιζομένων, ἕως ἀρθῇ (46). "Ακανθαι γὰρ οὐ μόνον ἐμπαρεῖσαι, καὶ ἐπιπολὺ ῥιζωθεῖσαι (47) ἐν ταῖς χερσὶ παν τοῦ διὰ τὴν κακίαν μεθυσθέντος, καὶ τὸ νής ἀπολωλεκότος, κατὰ τὸ ἐν Παροιμίαις εἰρημέν "Ακανθαι φύονται ἐν χειρὶ τοῦ μεθύσου, πόνον ἐνεργάσονται τῷ τὰ τοιαῦτα φυτὰ εἰς τὸ ἐ τοῦ σῶμα τῆς ψυχῆς παραδεξαμένῳ ήδη (48) και γειν ἀμήχανον. Κατατμηθῆναι γὰρ ὑπὸ τοῦ τομωτι πάσης μαχαίρας διστόμου λόγου ζῶντος Θεοῦ, ἐνεργοῦς, καὶ καυστικωτέρου παντὸς πυρὸς, ἀνά Ἰησοῦ μόνου· ἡγούμενον. οὗ. ῥιζῶσαι. ᾔδει και λέγειν, ο ἀμήχανον. ORIGENIS B ctum. Sed quoniam, ut prædiximus, rebus adver- sus adversarios præclare gestis, opus habebat lavare c-in vino stolam suam, et in sanguine uvæ vesti- mentum sunm ", ascendit ad agricolam veræ illius vitis *, nempe Patrem, ut illic lotus, post- quam ascendisset in altum, captivata captivitate ª, 35, descenderet, varia ferens charismata, nempe divi- sas apostolis linguas veluti igneas, atque etiam ad futuros in omni actione sanctos angelos, liberatu- ros ipsos. Ante las enim dispensationes purificati nondum cum essent, capaces non erant angelorum ad se adventus, fortassis ne angelis quidem ipsis adesse volentibus his, qui nondum optime înștituti purificatique a Jesu fuissent. Solius enim Jesu be- nignitatis erat cumn peccatoribus, et publicanis manducare et bibere 3, atque suos ipsius pedes præbere lacrymis resipiscentis peccatricis 7, et ad mortem usque pro impiis descendere, non rapinam arbitrantem se esse æqualem Deo, et inanientem semetipsum, servi forma sumpta 38. Hæc autem omnia perficiens, Patris magis voluntatem ipsum tradentis pro impiis perficiebat quam suam ipsius. Bonus etenim est Pater; Servator vero imago est bonitatis ipsius : porro toti mundo officia con- ferens, quoniam Deus in Christo mundum sibi ipsi reconciliat, antea propter malitiam inimicum factum, tum via, tum ordine officia confert his re- bus in quas ipse beneficia confert, non subito ac- cipiens scabellum pedum, nempe inimicos omnes. Dicit enim ad ipsum uniuscujusque nostri Domi- c num Pater : c Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum ". haec faut quoad ultimus inimicus, nempe mors, ab ipso destructus fuerit 4. Si vero cousi- deraverinus quid sit subjici Christo (idque maxi- me ex illis verbis: ‹ Cum autem ipsi omnia sub- • jecta fuerint, tunc ipse Filius subjicietur ei qui omnia sibi subjecit ", ») ut dignum est bonitate Dei universorur, intelligemus Agnum Dei, tollen- tem peccatum mundi. Verum non omnium pecca- tum ab Agno aufertur, nempe eorum qui non do- Jent quique non amiguntur donec ablatum fuerit. Spinæ namque non tantum infixæ, sed etiam altius radicatæ in manibus cujuscunque per vitium temu- lenti, quique sobrietatem perdiderit, juxta illud D quod in Proverbiis dicitur Spinæ nascuntur in • manu temulenti *, » quantum doloris parient in eo qui tales plantas admiserit in corpus suæ ipsius animæ, jam dicere difficillimum est. Nam abscin- datur oportet a sermone Dei viventis, penetrantiore quovis gladio utrinque incidente, et efficaci **, et ss Genes. xtis, 11. Joan. xv, 1. * Ephes. 1, 8; Pal. Lxvi, 19. Marc. 11, 16. si Luc. vil & Philipp. 1, 6, 8. Sap. vit, 26. II Cor. v, 19. Psal. cix. 1. + Cor. xv, 20. es ibid. • Prov. xxvi, 9. Hebr. iv, 12. refertur enim ad præcedens editio Hluetii, perperam, leianus; in Regio deest gius, dex Bodleianus, sicque legit interpres Ferral Codex Regius, perperam, tendo i (45) Codex Barlerimus recte habet ἡγουμένου, (46) Ἕως οὗ ἀρθῇ. Sic recte habet codex Bod- (47) Ριζωθεῖσαι. Sic codex Bodleianus : Re- (48) Ἤδη καὶ λέγειν ἀμήχανcr. Ita optime

τὴν ἐπὶ τοσοῦτον εἰς βάθος τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς τὴν κακίαν χωρήσαντα, ὡς γενέσθαι αὐτὸν γῆν ἀκανθο- φύσιν. Καὶ δεήσει ἐπὶ τὴν τοιαύτην ψυχήν πεμφθή καὶ τὸ εὑρίσκον τὰς ἀκάνθας πῦρ, καὶ μέχρι αὐτῶν στησόμενον διὰ τὴν ἑαυτοῦ θειότητα, καὶ οὐ προσ- εμπρῆσον ἅλωνας ἢ στάχυας πεδίων. Τοῦ αἵροντος Εξίας σφαγῆς ἀρχομένου ὁδοὶ τυγχάνουσι πλείονες, ὧν αἱ μὲν σαφεῖς εἶναι τοῖς πολλοῖς δύνανται, αἱ δὲ τοὺς τοσούτους λανθάνουσαι τοῖς τῆς θείας σοφίας ἀξιωμένοις, οἷς μόνοις εἰσὶ γνώριμοι. Τί γὰρ δεῖ λέγειν δι᾽ ὅσων ὁδῶν τις ἐπὶ τὸ πιστεύειν ἔρχεται ἐν ἀνθρώποις, ἔτι ἐν τῷ τοιούτῳ σώματι παρὸν ἑκάστῳ καθ᾿ αὐτὸν ἐπισκοπεῖν; πλὴν διὰ τῶν ὁδῶν ἐστι τοῦ πιστεύειν καὶ αἱρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν, διὰ μαστίγων, καὶ πνευμάτων πονηρῶν, καὶ νόσων χαλεπωτάτων, Β καὶ μαλακιῶν ἐπιπονωτάτων. Τίς οὖν (50) οἶδε καὶ τὰ μετὰ ταῦτα; Αναγκαῖον δὲ ἦν ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀναινεθῆναι τὸν δοκοῦντα τῇ ἐξετάσει τοῦ λόγου παρο ακολουθεῖν τοῦ λέγοντος·ι Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, » ἐπιπλεῖον περὶ τούτων διαλαβεῖν, ἵν᾽, εἰδότες ὅτι καὶ θυμῷ Θεοῦ ἔστιν ἐλεγχθῆναι, καὶ ὀργῇ Θεοῦ παιδευθῆναι, διὰ τὸ εἰς ὑπερβολὴν φιλάνθρωπον οὐδένα πάντη ἀνέ- λεγκτον καὶ ἀπαίδευτον ἐῶντος, πάντα ποιήσωμεν εἰς τὸ δεηθῆναι (51) τοιούτων ἐλέγχων, καὶ τῆς διὰ τῶν ἐπιπονωτάτων παιδείας. προτέροις ἡμῖν εἰρημένα, μετὰ παραθέσεως πλειό των παραδειγμάτων, περὶ τοῦ τί σημαίνεται κατὰ την Γραφὴν ἐκ τῆς κόσμος φωνῆς· οὐ γὰρ εἴ- λεγον ἡγησάμην παλιλλογεῖν. Οὐκ ἀγνοοῦμεν δέ τινα κόσμον ἐξειληφέναι τὴν Ἐκκλησίαν μόνην, κόσμον εἶσαν τοῦ κόσμου· ἐπεὶ καὶ φῶς λέγεται τοῦ κόσ σμου· « Ὑμεῖς γὰρ ἐστὲ, φησί, τὸ φῶς τοῦ κό σμου. ο Κόσμος δὲ τοῦ κόσμου ἡ Ἐκκλησία, κόσμου αυτής γινομένου Χριστοῦ, τοῦ πρώτου φωτὸς τοῦ κόσμου. Κατανοητέον δὴ εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ κόσμου φῶς εἶναι λέγεται ὁ Χριστὸς, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· ἀλλ᾿ ὅτι μὲν Χριστὸς φῶς τοῦ κόσμου ἐστί, τάχα τῆς Ἐκκλησίας ἐστὶ φῶς· ὅτε δὲ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ φῶς τοῦ κόσμου, μήποτε τῶν παρακαλουμένων εἰσὶ φῶς, θέρων ὄντων παρὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ὥσπερ τῷ Παύλω περὶ τούτων εἴρηται ἐν τῷ προοιμίῳ τῆς αγέρας πρὸς τοὺς Κορινθίους Επιστολῆς γράφοντι 1· Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ, σὺν πᾶσι τοῖς ἐπικαλου- μόνος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. • Εάν τῆς ὑπονοῇ τοῦ κόσμου φῶς λέγεσθαι τὴν Ἐκκλη- σίαν, οἱονεὶ τοῦ λοιποῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, τῶν ἀπίστων, εἰ μὲν προφητικῶς τοῦτο διὰ τὸν περὶ μένους λόγον ἐκλήψεται, τάχα ἔχει χώραν τὸ λεγό- μενον· εἰ δὲ ὡς ἤδη γινόμενον (ἐπεὶ τὸ φῶς τινος φωτίζει ἐκεῖνο οὗ ἐστι φῶς), δεικνύτωσαν πῶς τὸ τοῦ. 38. εἰς τὸ μὴ δεηθῆναι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A supra omnem ignem comburente, quisquis eo pro- funditatis suæ ipsius animæ admisit vitium, ut fa- ctus sit terra spinas germinans. Et profecto opus erit ad hujusmodi animam ignem mitti invenien- tem spinas, propeque eas stantem, ac penetrantem sua ipsius divinitate, nec combusturum areas vel spicas canorum. Verum enimvero Agni tollentis peccatum mundi, idque per propriam cædem inci- pientis, complures sunt viæ; quarum aliæ quidem manifestæ possunt esse vulgo, aliæ vero, vulgus latentes, his qui divina sapientia digni habiti fue- rint, quibus solis sunt notæ. Quid enim opus est recensere quot viis ad credendum veniat quis inter homines, cum liceat unicuique, dum adhuc in hoc est corpore, ex se id considerare? Verumtamen per vias credendi licet peccatum quoque tollere, per flagella, per spiritus malos, per morbos diffi- cillimos, per infirmitates laboriosissimas. Quis ergo novit quæ sunt etiam post hæc ? Cæterum necessa- rium fuit, ne respueremus eum qui assequi videtur veram intelligentiam sermonis illius. qui dicit ** : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum mundi, › diutius de hisce rebus disserere, ut scientes nos et furore Dei aliquando redargui, et ira Dei corripi, neminem ob amorem erga genus humanum, vel ad hyperbolen usque, sinentis omnino irredargutum, atque non correptum, omnia faciamus ut talibus redargutionibus atque correptione ea quæ sita est in rebus asperrimis atque molestissimis, non egea- mus, D “Joan. 1, 29. 14. sf Joan. 1, 10. As Matth. v, leianus, in Regio deest Consideret insuper lector oportet quæ supra sunt a' nɔbis dicta, cum appositione complu- rium exemplorum de eo quod est, quid significetur juxta Scripturami per vocem mundus "7; ; nec enim consentaneum esse putavi repetere. Non ignora- mus autem quendam exposuisse per mundum Ec- clesiam solam, mundum et ornamentum exsisten- tein mundi; quandoquidem lux etiam mundi dici- Lur : c Vos enim estis, inquit 4, lux mundi. Mundus autem et ornamentum mundi est Ecclesia, Christo exsistente mundo et ornamento Ecclesiæ, quippe qui sit prima lux mundi ". Considerandum autem est num ejusdem mundi lux esse dicatur Christus et discipuli ejus. Proinde vide, ne, quando Christus lux est mundi, fortassis lux sit Ecclesiæ; quando vero discipuli ejus lux sunt mundi, invo- cantium sint lux, qui diversi sunt ab Ecclesia, quemadmodum a Paulo dictum est in proœmio prioris Epistolæ ad Corinthios scribente ad Ec- clesiam Dei, cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi ". Si quis suspicetur Ecclesiam dici lucem mundi, hoc est reliqui gene- ris hominum et infidelium, siquidem prophetice hoc interpretabitur propter sermonem de consumma- tione, fortasse locum habet illud quod dicitur; sin vero tanquam jam factum id considerabit (quoniam so Joan.vu, Cor. 1, 2. male. 12. (19) δὲ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου Ἀμνοῦ διὰ τῆς 53. Ἐπισκεπτέον δὲ τῷ ἐντυγχάνοντι τὰ ἐν τοῖς G (19) Τοῦ αἵροντος, etc. Sic habet codex Bod (50) Codex Bodleianus Τις ἦν, Regius Τί ἦν, (51) Εἰς τὸ δεηθῆναι. Ferrarius videtur legisse

τὴν ἐπὶ τοσοῦτον εἰς βάθος τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς τὴν κακίαν χωρήσαντα, ὡς γενέσθαι αὐτὸν γῆν ἀκανθο- φύσιν. Καὶ δεήσει ἐπὶ τὴν τοιαύτην ψυχήν πεμφθή καὶ τὸ εὑρίσκον τὰς ἀκάνθας πῦρ, καὶ μέχρι αὐτῶν στησόμενον διὰ τὴν ἑαυτοῦ θειότητα, καὶ οὐ προσ- εμπρῆσον ἅλωνας ἢ στάχυας πεδίων. Τοῦ αἵροντος Εξίας σφαγῆς ἀρχομένου ὁδοὶ τυγχάνουσι πλείονες, ὧν αἱ μὲν σαφεῖς εἶναι τοῖς πολλοῖς δύνανται, αἱ δὲ τοὺς τοσούτους λανθάνουσαι τοῖς τῆς θείας σοφίας ἀξιωμένοις, οἷς μόνοις εἰσὶ γνώριμοι. Τί γὰρ δεῖ λέγειν δι᾽ ὅσων ὁδῶν τις ἐπὶ τὸ πιστεύειν ἔρχεται ἐν ἀνθρώποις, ἔτι ἐν τῷ τοιούτῳ σώματι παρὸν ἑκάστῳ καθ᾿ αὐτὸν ἐπισκοπεῖν; πλὴν διὰ τῶν ὁδῶν ἐστι τοῦ πιστεύειν καὶ αἱρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν, διὰ μαστίγων, καὶ πνευμάτων πονηρῶν, καὶ νόσων χαλεπωτάτων, Β καὶ μαλακιῶν ἐπιπονωτάτων. Τίς οὖν (50) οἶδε καὶ τὰ μετὰ ταῦτα; Αναγκαῖον δὲ ἦν ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀναινεθῆναι τὸν δοκοῦντα τῇ ἐξετάσει τοῦ λόγου παρο ακολουθεῖν τοῦ λέγοντος·ι Ιδε ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, » ἐπιπλεῖον περὶ τούτων διαλαβεῖν, ἵν᾽, εἰδότες ὅτι καὶ θυμῷ Θεοῦ ἔστιν ἐλεγχθῆναι, καὶ ὀργῇ Θεοῦ παιδευθῆναι, διὰ τὸ εἰς ὑπερβολὴν φιλάνθρωπον οὐδένα πάντη ἀνέ- λεγκτον καὶ ἀπαίδευτον ἐῶντος, πάντα ποιήσωμεν εἰς τὸ δεηθῆναι (51) τοιούτων ἐλέγχων, καὶ τῆς διὰ τῶν ἐπιπονωτάτων παιδείας. προτέροις ἡμῖν εἰρημένα, μετὰ παραθέσεως πλειό των παραδειγμάτων, περὶ τοῦ τί σημαίνεται κατὰ την Γραφὴν ἐκ τῆς κόσμος φωνῆς· οὐ γὰρ εἴ- λεγον ἡγησάμην παλιλλογεῖν. Οὐκ ἀγνοοῦμεν δέ τινα κόσμον ἐξειληφέναι τὴν Ἐκκλησίαν μόνην, κόσμον εἶσαν τοῦ κόσμου· ἐπεὶ καὶ φῶς λέγεται τοῦ κόσ σμου· « Ὑμεῖς γὰρ ἐστὲ, φησί, τὸ φῶς τοῦ κό σμου. ο Κόσμος δὲ τοῦ κόσμου ἡ Ἐκκλησία, κόσμου αυτής γινομένου Χριστοῦ, τοῦ πρώτου φωτὸς τοῦ κόσμου. Κατανοητέον δὴ εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ κόσμου φῶς εἶναι λέγεται ὁ Χριστὸς, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· ἀλλ᾿ ὅτι μὲν Χριστὸς φῶς τοῦ κόσμου ἐστί, τάχα τῆς Ἐκκλησίας ἐστὶ φῶς· ὅτε δὲ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ φῶς τοῦ κόσμου, μήποτε τῶν παρακαλουμένων εἰσὶ φῶς, θέρων ὄντων παρὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ὥσπερ τῷ Παύλω περὶ τούτων εἴρηται ἐν τῷ προοιμίῳ τῆς αγέρας πρὸς τοὺς Κορινθίους Επιστολῆς γράφοντι 1· Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ, σὺν πᾶσι τοῖς ἐπικαλου- μόνος τὸ ὄνομα τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ. • Εάν τῆς ὑπονοῇ τοῦ κόσμου φῶς λέγεσθαι τὴν Ἐκκλη- σίαν, οἱονεὶ τοῦ λοιποῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, τῶν ἀπίστων, εἰ μὲν προφητικῶς τοῦτο διὰ τὸν περὶ μένους λόγον ἐκλήψεται, τάχα ἔχει χώραν τὸ λεγό- μενον· εἰ δὲ ὡς ἤδη γινόμενον (ἐπεὶ τὸ φῶς τινος φωτίζει ἐκεῖνο οὗ ἐστι φῶς), δεικνύτωσαν πῶς τὸ τοῦ. 38. εἰς τὸ μὴ δεηθῆναι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS VI. A supra omnem ignem comburente, quisquis eo pro- funditatis suæ ipsius animæ admisit vitium, ut fa- ctus sit terra spinas germinans. Et profecto opus erit ad hujusmodi animam ignem mitti invenien- tem spinas, propeque eas stantem, ac penetrantem sua ipsius divinitate, nec combusturum areas vel spicas canorum. Verum enimvero Agni tollentis peccatum mundi, idque per propriam cædem inci- pientis, complures sunt viæ; quarum aliæ quidem manifestæ possunt esse vulgo, aliæ vero, vulgus latentes, his qui divina sapientia digni habiti fue- rint, quibus solis sunt notæ. Quid enim opus est recensere quot viis ad credendum veniat quis inter homines, cum liceat unicuique, dum adhuc in hoc est corpore, ex se id considerare? Verumtamen per vias credendi licet peccatum quoque tollere, per flagella, per spiritus malos, per morbos diffi- cillimos, per infirmitates laboriosissimas. Quis ergo novit quæ sunt etiam post hæc ? Cæterum necessa- rium fuit, ne respueremus eum qui assequi videtur veram intelligentiam sermonis illius. qui dicit ** : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum mundi, › diutius de hisce rebus disserere, ut scientes nos et furore Dei aliquando redargui, et ira Dei corripi, neminem ob amorem erga genus humanum, vel ad hyperbolen usque, sinentis omnino irredargutum, atque non correptum, omnia faciamus ut talibus redargutionibus atque correptione ea quæ sita est in rebus asperrimis atque molestissimis, non egea- mus, D “Joan. 1, 29. 14. sf Joan. 1, 10. As Matth. v, leianus, in Regio deest Consideret insuper lector oportet quæ supra sunt a' nɔbis dicta, cum appositione complu- rium exemplorum de eo quod est, quid significetur juxta Scripturami per vocem mundus "7; ; nec enim consentaneum esse putavi repetere. Non ignora- mus autem quendam exposuisse per mundum Ec- clesiam solam, mundum et ornamentum exsisten- tein mundi; quandoquidem lux etiam mundi dici- Lur : c Vos enim estis, inquit 4, lux mundi. Mundus autem et ornamentum mundi est Ecclesia, Christo exsistente mundo et ornamento Ecclesiæ, quippe qui sit prima lux mundi ". Considerandum autem est num ejusdem mundi lux esse dicatur Christus et discipuli ejus. Proinde vide, ne, quando Christus lux est mundi, fortassis lux sit Ecclesiæ; quando vero discipuli ejus lux sunt mundi, invo- cantium sint lux, qui diversi sunt ab Ecclesia, quemadmodum a Paulo dictum est in proœmio prioris Epistolæ ad Corinthios scribente ad Ec- clesiam Dei, cum omnibus qui invocant nomen Domini nostri Jesu Christi ". Si quis suspicetur Ecclesiam dici lucem mundi, hoc est reliqui gene- ris hominum et infidelium, siquidem prophetice hoc interpretabitur propter sermonem de consumma- tione, fortasse locum habet illud quod dicitur; sin vero tanquam jam factum id considerabit (quoniam so Joan.vu, Cor. 1, 2. male. 12. (19) δὲ τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου Ἀμνοῦ διὰ τῆς 53. Ἐπισκεπτέον δὲ τῷ ἐντυγχάνοντι τὰ ἐν τοῖς G (19) Τοῦ αἵροντος, etc. Sic habet codex Bod (50) Codex Bodleianus Τις ἦν, Regius Τί ἦν, (51) Εἰς τὸ δεηθῆναι. Ferrarius videtur legisse

κόσμῳ Ἐκκλησίας. Εἰ δὲ τοῦτο δεικνύναι οὐ δύναν ται, ἐπιστησάτωσαν μήποτε ὑγιῶς ἐξειλήφαμεν φῶς μὲν εἶναι τὴν Ἐκκλησίαν, κόσμον δὲ τοὺς ἐπικα- λουμένους. Ἡ δὲ ἑξῆς φωνὴ κειμένη ἐν τῷ κατά Ματθαῖον τῷ ἐπιμελέστατα ἐρευνῶντι τας Γραφάς παραστήσει τὴν διήγησιν· . Ὑμεῖς γάρ, φησίν, ἐστὲ τὸ ἅλας τῆς γῆς·, τάχα τῆς γῆς τῶν λοι πῶν ἀνθρώπων νοουμένων, ὧν ἅλας εἰσὶν οἱ πε- πιστευκότες, αἴτιοι τοῦ τηρεῖσθαι τὸν κόσμον διὰ τοῦ πιστεύειν τυγχάνοντες· τότε γὰρ ἡ συντέλεια ἔσται, ἐὰν τὸ ἅλας μωρανθῇ, καὶ μηκέτι ᾖ τὸ ἁλίξον, καὶ συντηροῦν τὴν γῆν· ἐπεὶ σαφές, ὅτι, ἐὰν πλη θυνθῇ ἡ ἀνομία, καὶ ψυχῇ ἡ ἀγάπη ἐπὶ τῆς γῆς (ὡς καὶ αὐτὸν τὸν Σωτῆρα διστακτικήν προενέγκα- σθαι περὶ τῶν ἐν τῇ ἐπιδημίᾳ ἑαυτοῦ φωνὴν, λέγοντα· ο Πλὴν. ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐλθὼν ἄρα εὑρήσει τὴν πίστιν ἐπὶ τῆς γῆς; ), τότε συντέλεια ἔσται τοῦ αἰῶνος. Λεγέσθω τοίνυν ἡ Ἐκκλησία κόσμος, ὅτε ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος φωτίζεται· ἡμεῖς δὲ ζητοῦμεν εἰ κατὰ τό· « Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο κόσμον ἡγητέον νοητῶς (52) τὴν Ἐκκλησίαν (περικλειομένου τοῦ αἵρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν εἰς μόνην τὴν Ἐκκλησίαν). Πῶς γὰρ τὸ ἐν τῇ Ἐπιστολῇ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ μαθητοῦ εἰρημένον περὶ τοῦ Σωτῆρος ἱλασμοῦ περὶ τῶν ἁμαρτιῶν τυγχάνον τος διηγησόμεθα, οὕτως ἔχον· « Καὶ ἐάν τις ἁμάρτη, παράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χρι στὸν δίκαιον· καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν Α λοιπὸν γένος φωτίζεται ὑπὸ τῆς παρεπιδημούσης τῷ ἁμαρτιῶν ἡμῶν· οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον, ' ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου; » καὶ τὸ παρὰ τῷ Παύλῳ δὲ τούτων νομίζω είναι παραπλήσιον, οὕτως ἔχον· ε "Ος ἐστι Σωτὴρ πάντων ἀνθρώπων, μάλιστα πιστῶν. » Πάλιν ἐν τῷ τόπῳ ὁ Ἡρακλέων γενόμενος χωρὶς πάσης κατασκευῆς, καὶ παραθέσεως μαρτυ ριῶν, ἀποφαίνεται, ὅτι τὸ μέν· ι 'Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὡς προφήτης φησὶν ὁ Ἰωάννης· τὸ δέ· ι Ο αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ὡς περισσότερον προ φήτου. Καὶ οίεται τὸ μὲν πρότερον περὶ τοῦ σώμα τος αὐτοῦ λέγεσθαι, τὸ δὲ δεύτερον περὶ τοῦ ἐν τῷ σώματι, τῷ τὸν ἀμνὸν ἀτελῆ εἶναι ἐν τῷ τῶν προβά των γένει· οὕτω δὲ καὶ τὸ σῶμα παραθέσει τοῦ ἐναι κοῦντος αὐτῷ. « Τὸ δὲ τέλειον εἰ ἐβούλετο, φησί, τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κριὸν εἶπεν ἂν τὸ μέλλον (35 θύεσθαι. Οὐχ ἡγοῦμαι δὲ εἶναι ἀναγκαῖον μετὰ τηλε οι ν, 13. 10. καύτας γεγενημένας ἐξετάσεις ταυτίζειν (54) περ τὸν τόπον, ἀγωνιζομένους πρὸς τὰ εὐτελῶς ὑπὸ το Ηρακλέωνος εἰρημένα. Μόνον δὲ τοῦτο ἐπισημειω τέον, ὅτι, ὥσπερ μόγις (55) ἐχώρησεν ὁ κόσμος τὸ κενώσαντα ἑαυτὸν, οὕτως ἀμνοῦ, καὶ οὐ κριοῦ ἐδεή θη, ἵνα ἀρθῇ αὐτοῦ ἡ ἁμαρτία (56). Λείπουσιν οἱ τόμοι ἔβδομος, καὶ ὄγδοος, καὶ ἔννατος. χχιν, 12. μέλλον, τῷ σῶμα· τὸ μαρτυρῆσαι, κριόν εἰπεῖν αὐτὸ τὸ μέλλον, τάζειν, ἐξετάζειν. μόλις, ORIGENIS 30% B lux alicujus illustrat illud, cujus est lus), osten- dant quomodo reliquum genus illustratur ab Ec- clesia peregrinante in mundo. Quod si hoc osten- dere nequeunt, advertant num recte exposuerimus lucen esse Ecclesiam, et mundum invocantes. Sed vocula quæ sequitur, posita in Evangelio a Matthæn tradito exprimet enarrationem ei qui diligentissi- me scrutatur Scripturas: Vos enim, inquit **, estis sal terræ; › fortasse per terram intelligens reliquos homines, quorum sal sunt qui crediderunt, auctores exsistentes ut mundus servetur propterea quod credant; tunc enim consummatio erit, si sal infatuatus fuerit, et non sit amplius qui saliat com- servetque terram : quoniam liquet, si impleta fue- rit iniquitas, et refriguerit charitas super terram ** ( ut etiam Servator ipse dubiam profert vocem de his qui in suo ipsius adventu erunt, dicens • Verumtamen cum venerit Filius hominis, num in- veniet fidem super terram ? ») futuram consumma- tionem sæculi. Dicatur itaque Ecclesia mundus, quando a Servatore illustratur; nos autem quærimus, an propter illud : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum mundi › interpretari debeamus mundum spiritualiter esse Ecclesiam (ablatione peccatorum circumclusa in sola Ecclesia). Quo- modo enim quod a discipulo suo in Epistola dicitur de Servatore, qui propitiatio est pro peccatis, inter- pretabimur, sic habens : . Sed et si quis peccave rit, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum ; et ipse est propitiatio pro pecca- C tis nostris; non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi "?, Et quod apud Paulum est, huic reor esse simile, sic habens : • Qui est Servator innium hominum, maxime fidelium ”. › Rursus ad hunc locum Heracleon veniens, absque aliqua approbatione et appositione testimoniorum, enuntiat Joannem tanquam prophetam dicere : • Agnus Dei "; » et ut excellentiorem prophetam dicere, c qui aufert peccatum mundi. Quorum primum existimat de corpore ejus dici, secundum vero de eo, quod est in corpore, quia agnus imper- fectus sit in ovium genere; atque tale etiam sit corpus comparatione inhabitantis in ipso. Per- fectionem vero, inquit, si volebat corpori attri- buere, arietem ipsum immolandum dixisset. Sed D non arbitror necessarium esse post tot inquisitiones factas, eadem hoc in loco repetere, contendentes contra ea quæ dixit Heracleon parum docte. Tan- tum hoc adhuc notetur, quod, ut vix mundus capax illius fuit, qui seipsum inanivit, sic agno et non ariele opus fuisse ad illius auferendum peccatum. 1V, Matth. Malth. ss Luc. xiii, 8. ** Joan. 1, 29. | Joan. 11, 1, 2. * Tin sr Joan. 1, 29. etc. Ita codex Bodleianus, recte ; Regius perperam habet etc. perperam, pro quo Huetius legendum cel sebal, gius quod idem est. sed restituitur e Bodleiano. (52) Ήγητ. r. Sic Bodl. : Regius, νοητέον ὑγιῶς. (53) Τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κριὸν εἶπεν ἂν τὸ (54) Ταυτίζειν. Sic codex Bodleianus; Regius (55) Codd. Barberinus et Bodleianus μόγις, Κ (56) Αὐτοῦ ἡ ἁμαρτία. Deest in codice Regi

κόσμῳ Ἐκκλησίας. Εἰ δὲ τοῦτο δεικνύναι οὐ δύναν ται, ἐπιστησάτωσαν μήποτε ὑγιῶς ἐξειλήφαμεν φῶς μὲν εἶναι τὴν Ἐκκλησίαν, κόσμον δὲ τοὺς ἐπικα- λουμένους. Ἡ δὲ ἑξῆς φωνὴ κειμένη ἐν τῷ κατά Ματθαῖον τῷ ἐπιμελέστατα ἐρευνῶντι τας Γραφάς παραστήσει τὴν διήγησιν· . Ὑμεῖς γάρ, φησίν, ἐστὲ τὸ ἅλας τῆς γῆς·, τάχα τῆς γῆς τῶν λοι πῶν ἀνθρώπων νοουμένων, ὧν ἅλας εἰσὶν οἱ πε- πιστευκότες, αἴτιοι τοῦ τηρεῖσθαι τὸν κόσμον διὰ τοῦ πιστεύειν τυγχάνοντες· τότε γὰρ ἡ συντέλεια ἔσται, ἐὰν τὸ ἅλας μωρανθῇ, καὶ μηκέτι ᾖ τὸ ἁλίξον, καὶ συντηροῦν τὴν γῆν· ἐπεὶ σαφές, ὅτι, ἐὰν πλη θυνθῇ ἡ ἀνομία, καὶ ψυχῇ ἡ ἀγάπη ἐπὶ τῆς γῆς (ὡς καὶ αὐτὸν τὸν Σωτῆρα διστακτικήν προενέγκα- σθαι περὶ τῶν ἐν τῇ ἐπιδημίᾳ ἑαυτοῦ φωνὴν, λέγοντα· ο Πλὴν. ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐλθὼν ἄρα εὑρήσει τὴν πίστιν ἐπὶ τῆς γῆς; ), τότε συντέλεια ἔσται τοῦ αἰῶνος. Λεγέσθω τοίνυν ἡ Ἐκκλησία κόσμος, ὅτε ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος φωτίζεται· ἡμεῖς δὲ ζητοῦμεν εἰ κατὰ τό· « Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο κόσμον ἡγητέον νοητῶς (52) τὴν Ἐκκλησίαν (περικλειομένου τοῦ αἵρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν εἰς μόνην τὴν Ἐκκλησίαν). Πῶς γὰρ τὸ ἐν τῇ Ἐπιστολῇ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ μαθητοῦ εἰρημένον περὶ τοῦ Σωτῆρος ἱλασμοῦ περὶ τῶν ἁμαρτιῶν τυγχάνον τος διηγησόμεθα, οὕτως ἔχον· « Καὶ ἐάν τις ἁμάρτη, παράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χρι στὸν δίκαιον· καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν Α λοιπὸν γένος φωτίζεται ὑπὸ τῆς παρεπιδημούσης τῷ ἁμαρτιῶν ἡμῶν· οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον, ' ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου; » καὶ τὸ παρὰ τῷ Παύλῳ δὲ τούτων νομίζω είναι παραπλήσιον, οὕτως ἔχον· ε "Ος ἐστι Σωτὴρ πάντων ἀνθρώπων, μάλιστα πιστῶν. » Πάλιν ἐν τῷ τόπῳ ὁ Ἡρακλέων γενόμενος χωρὶς πάσης κατασκευῆς, καὶ παραθέσεως μαρτυ ριῶν, ἀποφαίνεται, ὅτι τὸ μέν· ι 'Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὡς προφήτης φησὶν ὁ Ἰωάννης· τὸ δέ· ι Ο αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ὡς περισσότερον προ φήτου. Καὶ οίεται τὸ μὲν πρότερον περὶ τοῦ σώμα τος αὐτοῦ λέγεσθαι, τὸ δὲ δεύτερον περὶ τοῦ ἐν τῷ σώματι, τῷ τὸν ἀμνὸν ἀτελῆ εἶναι ἐν τῷ τῶν προβά των γένει· οὕτω δὲ καὶ τὸ σῶμα παραθέσει τοῦ ἐναι κοῦντος αὐτῷ. « Τὸ δὲ τέλειον εἰ ἐβούλετο, φησί, τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κριὸν εἶπεν ἂν τὸ μέλλον (35 θύεσθαι. Οὐχ ἡγοῦμαι δὲ εἶναι ἀναγκαῖον μετὰ τηλε οι ν, 13. 10. καύτας γεγενημένας ἐξετάσεις ταυτίζειν (54) περ τὸν τόπον, ἀγωνιζομένους πρὸς τὰ εὐτελῶς ὑπὸ το Ηρακλέωνος εἰρημένα. Μόνον δὲ τοῦτο ἐπισημειω τέον, ὅτι, ὥσπερ μόγις (55) ἐχώρησεν ὁ κόσμος τὸ κενώσαντα ἑαυτὸν, οὕτως ἀμνοῦ, καὶ οὐ κριοῦ ἐδεή θη, ἵνα ἀρθῇ αὐτοῦ ἡ ἁμαρτία (56). Λείπουσιν οἱ τόμοι ἔβδομος, καὶ ὄγδοος, καὶ ἔννατος. χχιν, 12. μέλλον, τῷ σῶμα· τὸ μαρτυρῆσαι, κριόν εἰπεῖν αὐτὸ τὸ μέλλον, τάζειν, ἐξετάζειν. μόλις, ORIGENIS 30% B lux alicujus illustrat illud, cujus est lus), osten- dant quomodo reliquum genus illustratur ab Ec- clesia peregrinante in mundo. Quod si hoc osten- dere nequeunt, advertant num recte exposuerimus lucen esse Ecclesiam, et mundum invocantes. Sed vocula quæ sequitur, posita in Evangelio a Matthæn tradito exprimet enarrationem ei qui diligentissi- me scrutatur Scripturas: Vos enim, inquit **, estis sal terræ; › fortasse per terram intelligens reliquos homines, quorum sal sunt qui crediderunt, auctores exsistentes ut mundus servetur propterea quod credant; tunc enim consummatio erit, si sal infatuatus fuerit, et non sit amplius qui saliat com- servetque terram : quoniam liquet, si impleta fue- rit iniquitas, et refriguerit charitas super terram ** ( ut etiam Servator ipse dubiam profert vocem de his qui in suo ipsius adventu erunt, dicens • Verumtamen cum venerit Filius hominis, num in- veniet fidem super terram ? ») futuram consumma- tionem sæculi. Dicatur itaque Ecclesia mundus, quando a Servatore illustratur; nos autem quærimus, an propter illud : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum mundi › interpretari debeamus mundum spiritualiter esse Ecclesiam (ablatione peccatorum circumclusa in sola Ecclesia). Quo- modo enim quod a discipulo suo in Epistola dicitur de Servatore, qui propitiatio est pro peccatis, inter- pretabimur, sic habens : . Sed et si quis peccave rit, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum ; et ipse est propitiatio pro pecca- C tis nostris; non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi "?, Et quod apud Paulum est, huic reor esse simile, sic habens : • Qui est Servator innium hominum, maxime fidelium ”. › Rursus ad hunc locum Heracleon veniens, absque aliqua approbatione et appositione testimoniorum, enuntiat Joannem tanquam prophetam dicere : • Agnus Dei "; » et ut excellentiorem prophetam dicere, c qui aufert peccatum mundi. Quorum primum existimat de corpore ejus dici, secundum vero de eo, quod est in corpore, quia agnus imper- fectus sit in ovium genere; atque tale etiam sit corpus comparatione inhabitantis in ipso. Per- fectionem vero, inquit, si volebat corpori attri- buere, arietem ipsum immolandum dixisset. Sed D non arbitror necessarium esse post tot inquisitiones factas, eadem hoc in loco repetere, contendentes contra ea quæ dixit Heracleon parum docte. Tan- tum hoc adhuc notetur, quod, ut vix mundus capax illius fuit, qui seipsum inanivit, sic agno et non ariele opus fuisse ad illius auferendum peccatum. 1V, Matth. Malth. ss Luc. xiii, 8. ** Joan. 1, 29. | Joan. 11, 1, 2. * Tin sr Joan. 1, 29. etc. Ita codex Bodleianus, recte ; Regius perperam habet etc. perperam, pro quo Huetius legendum cel sebal, gius quod idem est. sed restituitur e Bodleiano. (52) Ήγητ. r. Sic Bodl. : Regius, νοητέον ὑγιῶς. (53) Τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κριὸν εἶπεν ἂν τὸ (54) Ταυτίζειν. Sic codex Bodleianus; Regius (55) Codd. Barberinus et Bodleianus μόγις, Κ (56) Αὐτοῦ ἡ ἁμαρτία. Deest in codice Regi

κόσμῳ Ἐκκλησίας. Εἰ δὲ τοῦτο δεικνύναι οὐ δύναν ται, ἐπιστησάτωσαν μήποτε ὑγιῶς ἐξειλήφαμεν φῶς μὲν εἶναι τὴν Ἐκκλησίαν, κόσμον δὲ τοὺς ἐπικα- λουμένους. Ἡ δὲ ἑξῆς φωνὴ κειμένη ἐν τῷ κατά Ματθαῖον τῷ ἐπιμελέστατα ἐρευνῶντι τας Γραφάς παραστήσει τὴν διήγησιν· . Ὑμεῖς γάρ, φησίν, ἐστὲ τὸ ἅλας τῆς γῆς·, τάχα τῆς γῆς τῶν λοι πῶν ἀνθρώπων νοουμένων, ὧν ἅλας εἰσὶν οἱ πε- πιστευκότες, αἴτιοι τοῦ τηρεῖσθαι τὸν κόσμον διὰ τοῦ πιστεύειν τυγχάνοντες· τότε γὰρ ἡ συντέλεια ἔσται, ἐὰν τὸ ἅλας μωρανθῇ, καὶ μηκέτι ᾖ τὸ ἁλίξον, καὶ συντηροῦν τὴν γῆν· ἐπεὶ σαφές, ὅτι, ἐὰν πλη θυνθῇ ἡ ἀνομία, καὶ ψυχῇ ἡ ἀγάπη ἐπὶ τῆς γῆς (ὡς καὶ αὐτὸν τὸν Σωτῆρα διστακτικήν προενέγκα- σθαι περὶ τῶν ἐν τῇ ἐπιδημίᾳ ἑαυτοῦ φωνὴν, λέγοντα· ο Πλὴν. ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐλθὼν ἄρα εὑρήσει τὴν πίστιν ἐπὶ τῆς γῆς; ), τότε συντέλεια ἔσται τοῦ αἰῶνος. Λεγέσθω τοίνυν ἡ Ἐκκλησία κόσμος, ὅτε ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος φωτίζεται· ἡμεῖς δὲ ζητοῦμεν εἰ κατὰ τό· « Ιδε ὁ ᾿Αμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο κόσμον ἡγητέον νοητῶς (52) τὴν Ἐκκλησίαν (περικλειομένου τοῦ αἵρεσθαι τὴν ἁμαρτίαν εἰς μόνην τὴν Ἐκκλησίαν). Πῶς γὰρ τὸ ἐν τῇ Ἐπιστολῇ ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ μαθητοῦ εἰρημένον περὶ τοῦ Σωτῆρος ἱλασμοῦ περὶ τῶν ἁμαρτιῶν τυγχάνον τος διηγησόμεθα, οὕτως ἔχον· « Καὶ ἐάν τις ἁμάρτη, παράκλητον ἔχομεν πρὸς τὸν Πατέρα Ἰησοῦν Χρι στὸν δίκαιον· καὶ αὐτὸς ἱλασμός ἐστι περὶ τῶν Α λοιπὸν γένος φωτίζεται ὑπὸ τῆς παρεπιδημούσης τῷ ἁμαρτιῶν ἡμῶν· οὐ περὶ τῶν ἡμετέρων δὲ μόνον, ' ἀλλὰ καὶ περὶ ὅλου τοῦ κόσμου; » καὶ τὸ παρὰ τῷ Παύλῳ δὲ τούτων νομίζω είναι παραπλήσιον, οὕτως ἔχον· ε "Ος ἐστι Σωτὴρ πάντων ἀνθρώπων, μάλιστα πιστῶν. » Πάλιν ἐν τῷ τόπῳ ὁ Ἡρακλέων γενόμενος χωρὶς πάσης κατασκευῆς, καὶ παραθέσεως μαρτυ ριῶν, ἀποφαίνεται, ὅτι τὸ μέν· ι 'Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὡς προφήτης φησὶν ὁ Ἰωάννης· τὸ δέ· ι Ο αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ὡς περισσότερον προ φήτου. Καὶ οίεται τὸ μὲν πρότερον περὶ τοῦ σώμα τος αὐτοῦ λέγεσθαι, τὸ δὲ δεύτερον περὶ τοῦ ἐν τῷ σώματι, τῷ τὸν ἀμνὸν ἀτελῆ εἶναι ἐν τῷ τῶν προβά των γένει· οὕτω δὲ καὶ τὸ σῶμα παραθέσει τοῦ ἐναι κοῦντος αὐτῷ. « Τὸ δὲ τέλειον εἰ ἐβούλετο, φησί, τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κριὸν εἶπεν ἂν τὸ μέλλον (35 θύεσθαι. Οὐχ ἡγοῦμαι δὲ εἶναι ἀναγκαῖον μετὰ τηλε οι ν, 13. 10. καύτας γεγενημένας ἐξετάσεις ταυτίζειν (54) περ τὸν τόπον, ἀγωνιζομένους πρὸς τὰ εὐτελῶς ὑπὸ το Ηρακλέωνος εἰρημένα. Μόνον δὲ τοῦτο ἐπισημειω τέον, ὅτι, ὥσπερ μόγις (55) ἐχώρησεν ὁ κόσμος τὸ κενώσαντα ἑαυτὸν, οὕτως ἀμνοῦ, καὶ οὐ κριοῦ ἐδεή θη, ἵνα ἀρθῇ αὐτοῦ ἡ ἁμαρτία (56). Λείπουσιν οἱ τόμοι ἔβδομος, καὶ ὄγδοος, καὶ ἔννατος. χχιν, 12. μέλλον, τῷ σῶμα· τὸ μαρτυρῆσαι, κριόν εἰπεῖν αὐτὸ τὸ μέλλον, τάζειν, ἐξετάζειν. μόλις, ORIGENIS 30% B lux alicujus illustrat illud, cujus est lus), osten- dant quomodo reliquum genus illustratur ab Ec- clesia peregrinante in mundo. Quod si hoc osten- dere nequeunt, advertant num recte exposuerimus lucen esse Ecclesiam, et mundum invocantes. Sed vocula quæ sequitur, posita in Evangelio a Matthæn tradito exprimet enarrationem ei qui diligentissi- me scrutatur Scripturas: Vos enim, inquit **, estis sal terræ; › fortasse per terram intelligens reliquos homines, quorum sal sunt qui crediderunt, auctores exsistentes ut mundus servetur propterea quod credant; tunc enim consummatio erit, si sal infatuatus fuerit, et non sit amplius qui saliat com- servetque terram : quoniam liquet, si impleta fue- rit iniquitas, et refriguerit charitas super terram ** ( ut etiam Servator ipse dubiam profert vocem de his qui in suo ipsius adventu erunt, dicens • Verumtamen cum venerit Filius hominis, num in- veniet fidem super terram ? ») futuram consumma- tionem sæculi. Dicatur itaque Ecclesia mundus, quando a Servatore illustratur; nos autem quærimus, an propter illud : Ecce Agnus ille Dei, qui tollit peccatum mundi › interpretari debeamus mundum spiritualiter esse Ecclesiam (ablatione peccatorum circumclusa in sola Ecclesia). Quo- modo enim quod a discipulo suo in Epistola dicitur de Servatore, qui propitiatio est pro peccatis, inter- pretabimur, sic habens : . Sed et si quis peccave rit, advocatum habemus apud Patrem Jesum Christum justum ; et ipse est propitiatio pro pecca- C tis nostris; non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi "?, Et quod apud Paulum est, huic reor esse simile, sic habens : • Qui est Servator innium hominum, maxime fidelium ”. › Rursus ad hunc locum Heracleon veniens, absque aliqua approbatione et appositione testimoniorum, enuntiat Joannem tanquam prophetam dicere : • Agnus Dei "; » et ut excellentiorem prophetam dicere, c qui aufert peccatum mundi. Quorum primum existimat de corpore ejus dici, secundum vero de eo, quod est in corpore, quia agnus imper- fectus sit in ovium genere; atque tale etiam sit corpus comparatione inhabitantis in ipso. Per- fectionem vero, inquit, si volebat corpori attri- buere, arietem ipsum immolandum dixisset. Sed D non arbitror necessarium esse post tot inquisitiones factas, eadem hoc in loco repetere, contendentes contra ea quæ dixit Heracleon parum docte. Tan- tum hoc adhuc notetur, quod, ut vix mundus capax illius fuit, qui seipsum inanivit, sic agno et non ariele opus fuisse ad illius auferendum peccatum. 1V, Matth. Malth. ss Luc. xiii, 8. ** Joan. 1, 29. | Joan. 11, 1, 2. * Tin sr Joan. 1, 29. etc. Ita codex Bodleianus, recte ; Regius perperam habet etc. perperam, pro quo Huetius legendum cel sebal, gius quod idem est. sed restituitur e Bodleiano. (52) Ήγητ. r. Sic Bodl. : Regius, νοητέον ὑγιῶς. (53) Τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κριὸν εἶπεν ἂν τὸ (54) Ταυτίζειν. Sic codex Bodleianus; Regius (55) Codd. Barberinus et Bodleianus μόγις, Κ (56) Αὐτοῦ ἡ ἁμαρτία. Deest in codice Regi

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Ι΄. Β μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθηταί· καὶ καὶ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέρας. Καὶ ἐγγὺς ἦν τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ιησούς, καὶ εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας βόας, τὰ πρόβατα, καὶ περιστερᾶς, καὶ τοὺς κερματιστὰς αθημένους· καὶ ποιήσας ως φραγέλλιον ἐκ σχοινίων, ἄντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ, τά τε πρόβατα, καὶ ὡς βίας, καὶ τῶν κολλυβιστῶν ἐξέχεε τα κέρματα, αὶ τὰς τραπέζας ἀνέστρεψε, καὶ τοῖς τὰς περιστε ἂς πωλοῦσιν εἶπεν· "Αρατε ταῦτα ἐντεῦθεν· μὴ ἡμεῖτε τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου οἶκον εμπορίου. και εμνήσθησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι γεγραμμέ ἐστὶν, ὅτι ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται * σημεῖον δεικνύεις ἡμῖν, ὅτι ταῦτα ποιεῖς; Απε- ρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπε· Λύσατε τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, Οἱ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Απεκρίθησαν ένας Ἰουδαίοι· Τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσιν ᾠκοδο- ἤθη ὁ ναὸς οὗτος, καὶ σὺ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερεῖς στίν; Ἐκεῖνος δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος ὑτοῦ. Ὅτε οὖν ηγέρθη ἐκ νεκρῶν, ἐμνήσθησαν οἱ αθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι τοῦτο ἔλεγε, καὶ ἐπίστευσαν τῇ βαρή καὶ τῷ λόγῳ ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς. Ως δὲ ἦν · τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ Πάσχα, ἐν τῇ ἑορτῇ, Μστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πολλοί θεωροῦντες καὶ τὰ σημεῖα ὁ ἐποίει. Αὐτὸς δὲ ὁ Ἰησοῦς οὐκ μπευσεν ἑαυτὸν αὐτοῖς, διὰ τὸ αὐτὸν γινώσκειν καὶ ὅτι οὐ χρείαν εἶχεν ἵνα τις μαρτυρήσῃ καὶ ἀνθρώπου. Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ Πρώτο, ο Ἐν αὐτῇ (57) ἀναγεγραμμένοι ἀριθμοί, Κατά τινα ἀναλογίαν ἁρμόζουσαν ἑκάστῳ πράγματι, ραφῆς ἠξιώθησαν. Ἐξεταστέον δὲ μή ποτε μία τῶν Η ἐν αὐτῇ, ἐν αυτοί, Εν αὐτῇ Αριθμών βίβλω ἀναγεγραμμένοι ἀριθμοί. Αὐτοὶ ἀναγεγραμμένοι αριθμοί, κατά τινα αναλογίαν ἁρμόζουσαν ἑκάστῳ πράγματι, Γραφῆς ἠξιώθησαν, ἐξεταστέον δὴ μήποτε, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS X. « Arraς, Joan. 11, seqq. [7] Codex Bodleianus etc.; Regius, per- mam, etc. Apud utrumque locus est mani- The mendosus. Ita videtur legisse Ferrarius: Quidni {lur : c 1. . Postea descendit Capharnaum ipse, et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus; et ibi manserunt non multis diebus. Instabat autem Pascha Judæorum, et ascendit flierosolymam Jesus, et reperit in templo eos qui vendebant boves, et oves, et columbas, et mensarios sedentes : cumque fecisset quasi flagellum ex funiculis, omnes ejecit e templo, oves simul, ac boves ; et mensariorum as effudit, et mensas subvertit, et his qui columbas vendebant dixit : Auferte ista hinc, nec facite domum Patris mei, domum mercatus. Recordati vero sunt discipuli ejus quod scriptum est : Zelus domus tuæ exedit me. Responderunt ergo Judæi, et dixerunt ei : Quod signum nobis ostendis quan- doquidem ista agis ? Respondit Jesus, et dixit eis : Destruite templum Dei, et in tribus diebus suscitabo illud. Dixerunt ergo Judæi : Quadraginta et sex annis ædificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus suscitabis illud? At ille dicebat de templo corporis sui. Cum ergo suscitatus esset e mortuis, recordati sunt discipuli ejus quod boc dixisset, et crediderunt Scripturæ, et sermoni, quem dixerat Jesus. Cum autem esset Hierosolymis in Pascba, in die festo, multi crediderunt in nomen ejus, videntes signa ejus, quæ edebat. Ipse autem Jesus non cre- debat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, nec opus haberet ut aliquis testaretur de homine. Ipse enim sciebat quid esset in homine *., Numeri qui in ipso Numerorum libro scripti fuerunt, Juxta quamdam proportionem convenientem unicuique rei, Scriptura digni habiti sunt. Inquirendunn autem est an unus ex Moysis libris Numerorum inscriptione notatus, rationem numerorum eximate doceat eos, etc. ? Certe ejus- modi lectio minus absona videtur, et, si cui placet, vertenda erit : « Si litteris consignati Numeri, juxta quamdam unicuique rei congruam proportionem, 1. Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ 5. Απεκρίθησαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπαν αὐτῷ·

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ Ι΄. Β μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθηταί· καὶ καὶ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέρας. Καὶ ἐγγὺς ἦν τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ιησούς, καὶ εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας βόας, τὰ πρόβατα, καὶ περιστερᾶς, καὶ τοὺς κερματιστὰς αθημένους· καὶ ποιήσας ως φραγέλλιον ἐκ σχοινίων, ἄντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ, τά τε πρόβατα, καὶ ὡς βίας, καὶ τῶν κολλυβιστῶν ἐξέχεε τα κέρματα, αὶ τὰς τραπέζας ἀνέστρεψε, καὶ τοῖς τὰς περιστε ἂς πωλοῦσιν εἶπεν· "Αρατε ταῦτα ἐντεῦθεν· μὴ ἡμεῖτε τὸν οἶκον τοῦ Πατρός μου οἶκον εμπορίου. και εμνήσθησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι γεγραμμέ ἐστὶν, ὅτι ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται * σημεῖον δεικνύεις ἡμῖν, ὅτι ταῦτα ποιεῖς; Απε- ρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπε· Λύσατε τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, Οἱ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Απεκρίθησαν ένας Ἰουδαίοι· Τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσιν ᾠκοδο- ἤθη ὁ ναὸς οὗτος, καὶ σὺ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερεῖς στίν; Ἐκεῖνος δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος ὑτοῦ. Ὅτε οὖν ηγέρθη ἐκ νεκρῶν, ἐμνήσθησαν οἱ αθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι τοῦτο ἔλεγε, καὶ ἐπίστευσαν τῇ βαρή καὶ τῷ λόγῳ ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς. Ως δὲ ἦν · τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ Πάσχα, ἐν τῇ ἑορτῇ, Μστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πολλοί θεωροῦντες καὶ τὰ σημεῖα ὁ ἐποίει. Αὐτὸς δὲ ὁ Ἰησοῦς οὐκ μπευσεν ἑαυτὸν αὐτοῖς, διὰ τὸ αὐτὸν γινώσκειν καὶ ὅτι οὐ χρείαν εἶχεν ἵνα τις μαρτυρήσῃ καὶ ἀνθρώπου. Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ Πρώτο, ο Ἐν αὐτῇ (57) ἀναγεγραμμένοι ἀριθμοί, Κατά τινα ἀναλογίαν ἁρμόζουσαν ἑκάστῳ πράγματι, ραφῆς ἠξιώθησαν. Ἐξεταστέον δὲ μή ποτε μία τῶν Η ἐν αὐτῇ, ἐν αυτοί, Εν αὐτῇ Αριθμών βίβλω ἀναγεγραμμένοι ἀριθμοί. Αὐτοὶ ἀναγεγραμμένοι αριθμοί, κατά τινα αναλογίαν ἁρμόζουσαν ἑκάστῳ πράγματι, Γραφῆς ἠξιώθησαν, ἐξεταστέον δὴ μήποτε, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM SECUNDUM JOANNEM TOMUS X. « Arraς, Joan. 11, seqq. [7] Codex Bodleianus etc.; Regius, per- mam, etc. Apud utrumque locus est mani- The mendosus. Ita videtur legisse Ferrarius: Quidni {lur : c 1. . Postea descendit Capharnaum ipse, et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus; et ibi manserunt non multis diebus. Instabat autem Pascha Judæorum, et ascendit flierosolymam Jesus, et reperit in templo eos qui vendebant boves, et oves, et columbas, et mensarios sedentes : cumque fecisset quasi flagellum ex funiculis, omnes ejecit e templo, oves simul, ac boves ; et mensariorum as effudit, et mensas subvertit, et his qui columbas vendebant dixit : Auferte ista hinc, nec facite domum Patris mei, domum mercatus. Recordati vero sunt discipuli ejus quod scriptum est : Zelus domus tuæ exedit me. Responderunt ergo Judæi, et dixerunt ei : Quod signum nobis ostendis quan- doquidem ista agis ? Respondit Jesus, et dixit eis : Destruite templum Dei, et in tribus diebus suscitabo illud. Dixerunt ergo Judæi : Quadraginta et sex annis ædificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus suscitabis illud? At ille dicebat de templo corporis sui. Cum ergo suscitatus esset e mortuis, recordati sunt discipuli ejus quod boc dixisset, et crediderunt Scripturæ, et sermoni, quem dixerat Jesus. Cum autem esset Hierosolymis in Pascba, in die festo, multi crediderunt in nomen ejus, videntes signa ejus, quæ edebat. Ipse autem Jesus non cre- debat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, nec opus haberet ut aliquis testaretur de homine. Ipse enim sciebat quid esset in homine *., Numeri qui in ipso Numerorum libro scripti fuerunt, Juxta quamdam proportionem convenientem unicuique rei, Scriptura digni habiti sunt. Inquirendunn autem est an unus ex Moysis libris Numerorum inscriptione notatus, rationem numerorum eximate doceat eos, etc. ? Certe ejus- modi lectio minus absona videtur, et, si cui placet, vertenda erit : « Si litteris consignati Numeri, juxta quamdam unicuique rei congruam proportionem, 1. Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ 5. Απεκρίθησαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπαν αὐτῷ·

βίβλων Μωσέως ἐπιγεγραμμένη Αριθμοί, ἐξαιρέτω Β Ει Εt τὸν περὶ ἀριθμῶν τοῖς τὰ τοιαῦτα ἐξιχνεύειν δύνα μένοις διδάσκει λόγον. Ταῦτα δέ μοι ἐν ἀρχῇ τα δεκάτου τόμου λέγεται πρὸς σέ, πολλαχοῦ ὁρῶν τῆς Γραφῆς διαφερούσης προνομίας τετυχότα τη δέκα ἀριθμὸν, ὡς ἔνεστι καὶ σοὶ ἐπιμελῶς κατακείν ἐλπίζοντι τὸ λήψεσθαι ἀπὸ Θεοῦ πλέον τι καὶ εἰς τοῦ τον τὸν τόμον· ὅπερ ἵνα ὑπαρχθῇ, κατὰ δύναμιν ἐμπαρέχειν ἑαυτοὺς τῷ δωρεῖσθαι τὰ κάλλιστα βου λομένῳ Θεῷ πειρώμεθα. Αρκτέον δὲ τοῦ βιβλίο ἐντεῦθεν· « Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ το τὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθη ταὶ, καὶ ἐκεῖ ἔμεινεν οὐ πολλὰς ἡμέρας. » Και ο λοιποὶ τρεῖς (58) γράψαντες τὰ Εὐαγγέλια μετὰ τὸ πρὸς τὸν διάβολον ἀγῶνα τοῦ Κυρίου, εἰς τὴν Γαλιλαία φασὶν αὐτὸν ἀνακεχωρηκέναι, Ματθαῖος δὲ καὶ Λου κᾶς, πρότερον γενόμενον ἐν Ναζάροις, μετὰ ταῦ καταλελοιπότα αὐτὰ ἐλθόντα κατῳκηκένα: εἰς Κι φαρναούμ. Ὁ δὲ Ματθαῖος καὶ Μάρκος καὶ αἰτίαν τον λέγουσι τοῦ αὐτὸν ἐκεῖθεν ἀνακεχωρηκέναι, τὸ ἀκι κοέναι, ὅτι Ἰωάννης παρεδόθη. Ἔχει δὲ οὕτως ῥητά, τοῦ μὲν Ματθαίου· « Τότε ἀφίησιν αὐτὸν διάβολος, καὶ ἰδοὺ ἄγγελοι προσῆλθον, καὶ διηκένα αὐτῷ (59). 'Ακούσας δὲ, ὅτι Ιωάννης παρεδόθη, ἀν χώρησεν εἰς Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρέ ἐλθὼν κατῴκησεν εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλα σίαν, ἐν ὁρίοις Ζαβουλών καὶ Νεφθαλείμ, ἵνα πλ ρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου, λέγοντα Γῆ Ζαβουλὼν καὶ γῆ Νεφθαλείμ(60)·, καὶ μετὰ τὰ τῷ Ησαΐα ῥητά, λέγει· . Ἀπὸ τότε ήρξατο ὁ σους κηρύσσειν, καὶ λέγειν· Μετανοεῖτε, ήγγικε γ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Ὁ δὲ Μάρκος· « Κ ἦν, φησίν, ἐν τῇ ἐρήμῳ τεσσαράκοντα ἡμέρ καὶ τεσσαράκοντα νύκτας (61), πειραζόμενος τοῦ Σατανᾶ· καὶ ἦν μετὰ τῶν θηρίων, καὶ οἱ ἄγγ λοι διηκόνουν αὐτῷ. Μετὰ δὲ τὸ παραδοθῆναι τ Ἰωάννην, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν, κηρί σων τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ, ὅτι πεπλήρωται ὁ κα ρὸς, καὶ ἤγγικεν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Μετανοεί καὶ πιστεύετε τῷ Εὐαγγελίῳ. » Έπειτα, διηγηα μενος καὶ περὶ ᾿Ανδρέου, καὶ Πέτρου, Ἰακώβου καὶ Ἰωάννου, ἀναγράφει ταῦτα· ι Καὶ εἰσπορεί μενος εἰς Καφαρναούμ, καὶ εὐθέως τοῖς σάββα ἐδίδασκεν εἰς τὴν συναγωγήν. Ὁ δὲ Λουκ • Καὶ συντελέσας, φησὶ, τὸν πειρασμὸν ὁ διάβολ ἀπέστη ἀπ' αὐτοῦ ἄχρι καιροῦ. Καὶ ὑπέστρεψε Ἰησοῦς ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος εἰς τὴν Γα λαίαν, καὶ φήμη ἐξῆλθε καθ' ὅλης τῆς περιχώρ περὶ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ἐδίδασκεν ἐν ταῖς συναγωγ αὐτῶν, δοξαζόμενος ὑπὸ πάντων. Καὶ ἦλθεν εἰς Ν καὶ οἱ λοιποί γάρ. τρεῖς. ORIGENIS qui hujuscemodi accurate investigare valent. Hæc A autem ad te initio decimi tomi dicuntur a me, frequenter in Scriptura numerum denarium eximia prærogativa impertitum observante, ut tibi quoque licet diligenter considerare, tum speranti etiam fore, ut aliquid majus a Deo in hunc tomum acci- pias; quod ut contingat, pro viribus præbere nos ipsos Deo tentemus, qui cupit optima largiri. Sed incipiendus hinc est liber: Postea descendit Ca- pharnaum ipse, et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus, et manserunt ibi non multis die- bus s. Etiam cæteri tres qui Evangelia scripse- runt, inquiunt Dominum in Galilæam secessisse post ipsius contra diabolum certamen, Matthæus autem et Lucas, prius cum venisset Nazareth, postea illa relicta profectum habitasse Capharuaun. Matthæus vero et Marcus causam etiam quamdam dicunt cur ipse inde discesserit, nempe quia audisset Joannem ab Herode in carcerem conjectum fuisse. Habent autem se sic verba, Matthæi quidem ‹ Tunc omittit illum diabolus, et ecce angeli acce- debant, et ministrabant ei. Cun audisset autem Jesus Joannem traditum esse, secessit in Gali- laam ; et, relicta Nazareth, profectus habitavit in Capharnao maritima, in finibus Zabulon et Neph- thalim, ut impleretur quod dictum fuerat per Isaiam prophetam, dicentem : Terra Zabulon, et terra Nephthalim : et post ea, quæ dicta sunt in Isaia, dicit: ‹ Ex eo tempore cœpit Jesus prædicare, el dicere : Resipiscite, iustat enim regnum caelo rum • Marcus vero : . Et erat, inquit, in de- serto quadraginta dies et quadraginta noctes, el tentabatur a Satana : eratque cum feris, et angeli ministrabant illi. Postquam autem traditus est Joannes, venit Jesus in Galilæam, prædicans Evan - gelium Dei, nempe : Impletum est tempus, instal que regnum Dei. Resipiscite, et credite Evange- lio ". Deinde cum enarrasset de Andrea et de Petro, Jacoboque ac Joanne, scribit hæc : « ingressus est Capharnaum, et statim sabbatis doce- bat in Synagoga. . Lucas vero : . cum consum- masset inquit, tentationem diabolus, recessit ab illo usque ad tempus. Et reversus est Jesus in virtute Spiritus in Galilæam, et fama exiit per universam regionem de ipso, et ipse docebat in synagogis eorum, et glorificabatur ab omnibus. Et venit in Nazara, ubi erat nutritus, intravitque secundum consuetudinem suam die sabba- torum in Synagogam. Cumque docuisset quæ in Nazaris ab ipso dicta fuerant es, furoremque • , seqq. Marc. 1, seqq. Luc. 1, seqq. es ibid. set 3º Joan. 11, 12. Cap. iv, v. Scriptura digni habiti sunt, certe inquirendum est num forte unus, etc. optime; male vero codex Regius, Huic perversa lectioni originem dedit littera f humeralis pro C D e codice Bodleiano. codice Regio, sed restituuntur e Bodleiano. dice Bodleiano, nec lectum est ab interprete Fé rario. (58) Καὶ οἱ λοιποὶ τρεῖς. Sic codex Bodleianus, (59) Αὐτῷ. Deest in codice Regio, sed revocatur (60) Καὶ γῆ Νεφθαλείμ. Π:ε desiderantur (61) Καὶ τεσσαράκοντα νύκτας. Deest in

βίβλων Μωσέως ἐπιγεγραμμένη Αριθμοί, ἐξαιρέτω Β Ει Εt τὸν περὶ ἀριθμῶν τοῖς τὰ τοιαῦτα ἐξιχνεύειν δύνα μένοις διδάσκει λόγον. Ταῦτα δέ μοι ἐν ἀρχῇ τα δεκάτου τόμου λέγεται πρὸς σέ, πολλαχοῦ ὁρῶν τῆς Γραφῆς διαφερούσης προνομίας τετυχότα τη δέκα ἀριθμὸν, ὡς ἔνεστι καὶ σοὶ ἐπιμελῶς κατακείν ἐλπίζοντι τὸ λήψεσθαι ἀπὸ Θεοῦ πλέον τι καὶ εἰς τοῦ τον τὸν τόμον· ὅπερ ἵνα ὑπαρχθῇ, κατὰ δύναμιν ἐμπαρέχειν ἑαυτοὺς τῷ δωρεῖσθαι τὰ κάλλιστα βου λομένῳ Θεῷ πειρώμεθα. Αρκτέον δὲ τοῦ βιβλίο ἐντεῦθεν· « Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ το τὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθη ταὶ, καὶ ἐκεῖ ἔμεινεν οὐ πολλὰς ἡμέρας. » Και ο λοιποὶ τρεῖς (58) γράψαντες τὰ Εὐαγγέλια μετὰ τὸ πρὸς τὸν διάβολον ἀγῶνα τοῦ Κυρίου, εἰς τὴν Γαλιλαία φασὶν αὐτὸν ἀνακεχωρηκέναι, Ματθαῖος δὲ καὶ Λου κᾶς, πρότερον γενόμενον ἐν Ναζάροις, μετὰ ταῦ καταλελοιπότα αὐτὰ ἐλθόντα κατῳκηκένα: εἰς Κι φαρναούμ. Ὁ δὲ Ματθαῖος καὶ Μάρκος καὶ αἰτίαν τον λέγουσι τοῦ αὐτὸν ἐκεῖθεν ἀνακεχωρηκέναι, τὸ ἀκι κοέναι, ὅτι Ἰωάννης παρεδόθη. Ἔχει δὲ οὕτως ῥητά, τοῦ μὲν Ματθαίου· « Τότε ἀφίησιν αὐτὸν διάβολος, καὶ ἰδοὺ ἄγγελοι προσῆλθον, καὶ διηκένα αὐτῷ (59). 'Ακούσας δὲ, ὅτι Ιωάννης παρεδόθη, ἀν χώρησεν εἰς Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρέ ἐλθὼν κατῴκησεν εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλα σίαν, ἐν ὁρίοις Ζαβουλών καὶ Νεφθαλείμ, ἵνα πλ ρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου, λέγοντα Γῆ Ζαβουλὼν καὶ γῆ Νεφθαλείμ(60)·, καὶ μετὰ τὰ τῷ Ησαΐα ῥητά, λέγει· . Ἀπὸ τότε ήρξατο ὁ σους κηρύσσειν, καὶ λέγειν· Μετανοεῖτε, ήγγικε γ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Ὁ δὲ Μάρκος· « Κ ἦν, φησίν, ἐν τῇ ἐρήμῳ τεσσαράκοντα ἡμέρ καὶ τεσσαράκοντα νύκτας (61), πειραζόμενος τοῦ Σατανᾶ· καὶ ἦν μετὰ τῶν θηρίων, καὶ οἱ ἄγγ λοι διηκόνουν αὐτῷ. Μετὰ δὲ τὸ παραδοθῆναι τ Ἰωάννην, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν, κηρί σων τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ, ὅτι πεπλήρωται ὁ κα ρὸς, καὶ ἤγγικεν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Μετανοεί καὶ πιστεύετε τῷ Εὐαγγελίῳ. » Έπειτα, διηγηα μενος καὶ περὶ ᾿Ανδρέου, καὶ Πέτρου, Ἰακώβου καὶ Ἰωάννου, ἀναγράφει ταῦτα· ι Καὶ εἰσπορεί μενος εἰς Καφαρναούμ, καὶ εὐθέως τοῖς σάββα ἐδίδασκεν εἰς τὴν συναγωγήν. Ὁ δὲ Λουκ • Καὶ συντελέσας, φησὶ, τὸν πειρασμὸν ὁ διάβολ ἀπέστη ἀπ' αὐτοῦ ἄχρι καιροῦ. Καὶ ὑπέστρεψε Ἰησοῦς ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος εἰς τὴν Γα λαίαν, καὶ φήμη ἐξῆλθε καθ' ὅλης τῆς περιχώρ περὶ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ἐδίδασκεν ἐν ταῖς συναγωγ αὐτῶν, δοξαζόμενος ὑπὸ πάντων. Καὶ ἦλθεν εἰς Ν καὶ οἱ λοιποί γάρ. τρεῖς. ORIGENIS qui hujuscemodi accurate investigare valent. Hæc A autem ad te initio decimi tomi dicuntur a me, frequenter in Scriptura numerum denarium eximia prærogativa impertitum observante, ut tibi quoque licet diligenter considerare, tum speranti etiam fore, ut aliquid majus a Deo in hunc tomum acci- pias; quod ut contingat, pro viribus præbere nos ipsos Deo tentemus, qui cupit optima largiri. Sed incipiendus hinc est liber: Postea descendit Ca- pharnaum ipse, et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus, et manserunt ibi non multis die- bus s. Etiam cæteri tres qui Evangelia scripse- runt, inquiunt Dominum in Galilæam secessisse post ipsius contra diabolum certamen, Matthæus autem et Lucas, prius cum venisset Nazareth, postea illa relicta profectum habitasse Capharuaun. Matthæus vero et Marcus causam etiam quamdam dicunt cur ipse inde discesserit, nempe quia audisset Joannem ab Herode in carcerem conjectum fuisse. Habent autem se sic verba, Matthæi quidem ‹ Tunc omittit illum diabolus, et ecce angeli acce- debant, et ministrabant ei. Cun audisset autem Jesus Joannem traditum esse, secessit in Gali- laam ; et, relicta Nazareth, profectus habitavit in Capharnao maritima, in finibus Zabulon et Neph- thalim, ut impleretur quod dictum fuerat per Isaiam prophetam, dicentem : Terra Zabulon, et terra Nephthalim : et post ea, quæ dicta sunt in Isaia, dicit: ‹ Ex eo tempore cœpit Jesus prædicare, el dicere : Resipiscite, iustat enim regnum caelo rum • Marcus vero : . Et erat, inquit, in de- serto quadraginta dies et quadraginta noctes, el tentabatur a Satana : eratque cum feris, et angeli ministrabant illi. Postquam autem traditus est Joannes, venit Jesus in Galilæam, prædicans Evan - gelium Dei, nempe : Impletum est tempus, instal que regnum Dei. Resipiscite, et credite Evange- lio ". Deinde cum enarrasset de Andrea et de Petro, Jacoboque ac Joanne, scribit hæc : « ingressus est Capharnaum, et statim sabbatis doce- bat in Synagoga. . Lucas vero : . cum consum- masset inquit, tentationem diabolus, recessit ab illo usque ad tempus. Et reversus est Jesus in virtute Spiritus in Galilæam, et fama exiit per universam regionem de ipso, et ipse docebat in synagogis eorum, et glorificabatur ab omnibus. Et venit in Nazara, ubi erat nutritus, intravitque secundum consuetudinem suam die sabba- torum in Synagogam. Cumque docuisset quæ in Nazaris ab ipso dicta fuerant es, furoremque • , seqq. Marc. 1, seqq. Luc. 1, seqq. es ibid. set 3º Joan. 11, 12. Cap. iv, v. Scriptura digni habiti sunt, certe inquirendum est num forte unus, etc. optime; male vero codex Regius, Huic perversa lectioni originem dedit littera f humeralis pro C D e codice Bodleiano. codice Regio, sed restituuntur e Bodleiano. dice Bodleiano, nec lectum est ab interprete Fé rario. (58) Καὶ οἱ λοιποὶ τρεῖς. Sic codex Bodleianus, (59) Αὐτῷ. Deest in codice Regio, sed revocatur (60) Καὶ γῆ Νεφθαλείμ. Π:ε desiderantur (61) Καὶ τεσσαράκοντα νύκτας. Deest in

βίβλων Μωσέως ἐπιγεγραμμένη Αριθμοί, ἐξαιρέτω Β Ει Εt τὸν περὶ ἀριθμῶν τοῖς τὰ τοιαῦτα ἐξιχνεύειν δύνα μένοις διδάσκει λόγον. Ταῦτα δέ μοι ἐν ἀρχῇ τα δεκάτου τόμου λέγεται πρὸς σέ, πολλαχοῦ ὁρῶν τῆς Γραφῆς διαφερούσης προνομίας τετυχότα τη δέκα ἀριθμὸν, ὡς ἔνεστι καὶ σοὶ ἐπιμελῶς κατακείν ἐλπίζοντι τὸ λήψεσθαι ἀπὸ Θεοῦ πλέον τι καὶ εἰς τοῦ τον τὸν τόμον· ὅπερ ἵνα ὑπαρχθῇ, κατὰ δύναμιν ἐμπαρέχειν ἑαυτοὺς τῷ δωρεῖσθαι τὰ κάλλιστα βου λομένῳ Θεῷ πειρώμεθα. Αρκτέον δὲ τοῦ βιβλίο ἐντεῦθεν· « Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ το τὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθη ταὶ, καὶ ἐκεῖ ἔμεινεν οὐ πολλὰς ἡμέρας. » Και ο λοιποὶ τρεῖς (58) γράψαντες τὰ Εὐαγγέλια μετὰ τὸ πρὸς τὸν διάβολον ἀγῶνα τοῦ Κυρίου, εἰς τὴν Γαλιλαία φασὶν αὐτὸν ἀνακεχωρηκέναι, Ματθαῖος δὲ καὶ Λου κᾶς, πρότερον γενόμενον ἐν Ναζάροις, μετὰ ταῦ καταλελοιπότα αὐτὰ ἐλθόντα κατῳκηκένα: εἰς Κι φαρναούμ. Ὁ δὲ Ματθαῖος καὶ Μάρκος καὶ αἰτίαν τον λέγουσι τοῦ αὐτὸν ἐκεῖθεν ἀνακεχωρηκέναι, τὸ ἀκι κοέναι, ὅτι Ἰωάννης παρεδόθη. Ἔχει δὲ οὕτως ῥητά, τοῦ μὲν Ματθαίου· « Τότε ἀφίησιν αὐτὸν διάβολος, καὶ ἰδοὺ ἄγγελοι προσῆλθον, καὶ διηκένα αὐτῷ (59). 'Ακούσας δὲ, ὅτι Ιωάννης παρεδόθη, ἀν χώρησεν εἰς Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρέ ἐλθὼν κατῴκησεν εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλα σίαν, ἐν ὁρίοις Ζαβουλών καὶ Νεφθαλείμ, ἵνα πλ ρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου, λέγοντα Γῆ Ζαβουλὼν καὶ γῆ Νεφθαλείμ(60)·, καὶ μετὰ τὰ τῷ Ησαΐα ῥητά, λέγει· . Ἀπὸ τότε ήρξατο ὁ σους κηρύσσειν, καὶ λέγειν· Μετανοεῖτε, ήγγικε γ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Ὁ δὲ Μάρκος· « Κ ἦν, φησίν, ἐν τῇ ἐρήμῳ τεσσαράκοντα ἡμέρ καὶ τεσσαράκοντα νύκτας (61), πειραζόμενος τοῦ Σατανᾶ· καὶ ἦν μετὰ τῶν θηρίων, καὶ οἱ ἄγγ λοι διηκόνουν αὐτῷ. Μετὰ δὲ τὸ παραδοθῆναι τ Ἰωάννην, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν, κηρί σων τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ, ὅτι πεπλήρωται ὁ κα ρὸς, καὶ ἤγγικεν ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. Μετανοεί καὶ πιστεύετε τῷ Εὐαγγελίῳ. » Έπειτα, διηγηα μενος καὶ περὶ ᾿Ανδρέου, καὶ Πέτρου, Ἰακώβου καὶ Ἰωάννου, ἀναγράφει ταῦτα· ι Καὶ εἰσπορεί μενος εἰς Καφαρναούμ, καὶ εὐθέως τοῖς σάββα ἐδίδασκεν εἰς τὴν συναγωγήν. Ὁ δὲ Λουκ • Καὶ συντελέσας, φησὶ, τὸν πειρασμὸν ὁ διάβολ ἀπέστη ἀπ' αὐτοῦ ἄχρι καιροῦ. Καὶ ὑπέστρεψε Ἰησοῦς ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος εἰς τὴν Γα λαίαν, καὶ φήμη ἐξῆλθε καθ' ὅλης τῆς περιχώρ περὶ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ἐδίδασκεν ἐν ταῖς συναγωγ αὐτῶν, δοξαζόμενος ὑπὸ πάντων. Καὶ ἦλθεν εἰς Ν καὶ οἱ λοιποί γάρ. τρεῖς. ORIGENIS qui hujuscemodi accurate investigare valent. Hæc A autem ad te initio decimi tomi dicuntur a me, frequenter in Scriptura numerum denarium eximia prærogativa impertitum observante, ut tibi quoque licet diligenter considerare, tum speranti etiam fore, ut aliquid majus a Deo in hunc tomum acci- pias; quod ut contingat, pro viribus præbere nos ipsos Deo tentemus, qui cupit optima largiri. Sed incipiendus hinc est liber: Postea descendit Ca- pharnaum ipse, et mater ejus, et fratres ejus, et discipuli ejus, et manserunt ibi non multis die- bus s. Etiam cæteri tres qui Evangelia scripse- runt, inquiunt Dominum in Galilæam secessisse post ipsius contra diabolum certamen, Matthæus autem et Lucas, prius cum venisset Nazareth, postea illa relicta profectum habitasse Capharuaun. Matthæus vero et Marcus causam etiam quamdam dicunt cur ipse inde discesserit, nempe quia audisset Joannem ab Herode in carcerem conjectum fuisse. Habent autem se sic verba, Matthæi quidem ‹ Tunc omittit illum diabolus, et ecce angeli acce- debant, et ministrabant ei. Cun audisset autem Jesus Joannem traditum esse, secessit in Gali- laam ; et, relicta Nazareth, profectus habitavit in Capharnao maritima, in finibus Zabulon et Neph- thalim, ut impleretur quod dictum fuerat per Isaiam prophetam, dicentem : Terra Zabulon, et terra Nephthalim : et post ea, quæ dicta sunt in Isaia, dicit: ‹ Ex eo tempore cœpit Jesus prædicare, el dicere : Resipiscite, iustat enim regnum caelo rum • Marcus vero : . Et erat, inquit, in de- serto quadraginta dies et quadraginta noctes, el tentabatur a Satana : eratque cum feris, et angeli ministrabant illi. Postquam autem traditus est Joannes, venit Jesus in Galilæam, prædicans Evan - gelium Dei, nempe : Impletum est tempus, instal que regnum Dei. Resipiscite, et credite Evange- lio ". Deinde cum enarrasset de Andrea et de Petro, Jacoboque ac Joanne, scribit hæc : « ingressus est Capharnaum, et statim sabbatis doce- bat in Synagoga. . Lucas vero : . cum consum- masset inquit, tentationem diabolus, recessit ab illo usque ad tempus. Et reversus est Jesus in virtute Spiritus in Galilæam, et fama exiit per universam regionem de ipso, et ipse docebat in synagogis eorum, et glorificabatur ab omnibus. Et venit in Nazara, ubi erat nutritus, intravitque secundum consuetudinem suam die sabba- torum in Synagogam. Cumque docuisset quæ in Nazaris ab ipso dicta fuerant es, furoremque • , seqq. Marc. 1, seqq. Luc. 1, seqq. es ibid. set 3º Joan. 11, 12. Cap. iv, v. Scriptura digni habiti sunt, certe inquirendum est num forte unus, etc. optime; male vero codex Regius, Huic perversa lectioni originem dedit littera f humeralis pro C D e codice Bodleiano. codice Regio, sed restituuntur e Bodleiano. dice Bodleiano, nec lectum est ab interprete Fé rario. (58) Καὶ οἱ λοιποὶ τρεῖς. Sic codex Bodleianus, (59) Αὐτῷ. Deest in codice Regio, sed revocatur (60) Καὶ γῆ Νεφθαλείμ. Π:ε desiderantur (61) Καὶ τεσσαράκοντα νύκτας. Deest in

Α ἅμα ἀληθῆ εἶναι ἐροῦσι τό τε παρὰ τῷ Ματθαίῳ καὶ Β προσιέμενος τὰ τέσσαρα, εἶναι ἀληθὲς αὐτῶν οὐκ ἐν Μάρκῳ εἰρημένον, ὡς διὰ τὸ ἀκηκοέναι αὐτὸν περί τοῦ Ἰωάννου παραδοθέντος, εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἀνα- χωρήσαντος· καὶ τὸ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ μετὰ καὶ ἄλλας οἰκονομίας πρὸς τῇ ἐν Καφαρναούμ μονῇ κείμενον, καὶ τὴν εἰς Ἱεροσόλυμα (68) ἄνοδον, τήν τε εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἐκεῖθεν κάθοδον, ὅτι οὔπω βεβλημένος ἦν εἰς φυλακὴν ὁ Ἰωάννης, ἀλλ' ἐβάπτιζεν ἐν Αἰνὼν ἐγγὺς τοῦ Σαλείμ ; Καὶ ἐπὶ ἄλλων δὲ πλειόνων εἴ τις ἐπιμε λῶς ἐξετάζοι τὰ Εὐαγγέλια περὶ τῆς κατὰ τὴν ἱστο ρίαν ἀσυμφωνίας, ἥντινα καθ᾽ ἕκαστον πειρασόμεθα κατὰ τὸ δυνατὸν παραστῆσαι, σκοτοδινιάσας ήτοι ἀπὸ στήσεται τοῦ κυροῦν ὡς ἀληθῶς τὰ Εὐαγγέλια, καὶ ἀποκληρωτικῶς ἐνὶ αὐτῶν προσθήσεται, μὴ τολμῶν πάντη ἀθετεῖν τὴν περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν πίστιν· ἡ τοῖς σωματικοῖς χαρακτῆρσιν. Εὐαγγελίων περὶ τῶν τοιούτων λαβεῖν, καὶ τοῦτο ἡμῖν λεκτέον. Ἔστω τισὶ προκείμενον βλέπουσι τῷ πνεύ ματι τὸν Θεὸν, καὶ τοὺς τούτου πρὸς τοὺς ἁγίους λόγους, τήν τε παρουσίαν, ἣν πάρεστιν αὐτοῖς ἐξα:- ρέτοις καιροῖς τῆς προκοπῆς αὐτῶν ἐπιφαινόμενος (πλέοσιν οὖσι τὸν ἀριθμὸν, καὶ ἐν διαφόροις τόποις, οὐχ ὁμοειδεῖς τε πάντη εὐεργεσίας εὐεργετουμένοις), ἑκάστῳ ἰδίᾳ ἀπαγγείλαι, & βλέπει τῷ πνεύματι περὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν λόγων αὐτοῦ, τῶν τε πρὸς τοὺς Ο ἁγίους ἐμφανειῶν, ὥστε τόνδε μὲν περὶ τῶνδε τῷ ε τῷ δικαίῳ κατὰ τόνδε τὸν τόπον λεγομένων ὑπὸ Θεοῦ, καὶ πραττομένων ἀπαγγέλλειν· τόνδε δὲ περὶ τῶν ἑτέρων χρησμωδουμένων, καὶ ἐπιτελουμένων, ἢ ἄλλον περί τινος τρίτου παρὰ τοὺς προειρημένους δύο θέλειν ἡμᾶς διδάσκειν. Εστω δέ τις καὶ τέταρτος τὸ ἀνάλογον τοῖς τρισὶ περί τινος ποιῶν. Συμφερέσθωσαν δὲ οἱ τέσσαρες οὗτοι περί τινων ὑπὸ τοῦ πνεύματος αὐτοῖς ὑποβαλλομένων ἀλλήλοις, καὶ περὶ ἑτέρων ἐν ὀλίγῳ παραγγελλέτωσαν, ὥστε εἶναι τοιαύτας αὐτῶν τὰς διηγήσεις· ο Ὤφθη ὁ Θεὸς τῷδε κατὰ τόνδε τὸν καιρὸν ἐν τῷδε τῷ τόπῳ, καὶ τάδε αὐτῷ πεποίηκεν οὕτως εἰ αὐτῷ ἐπιφαινόμενος τοιῷδε τῷ σχήματι, καὶ εχειραγώγησε εἰς τόνδε (69) τὸν τόπον, ἔνθα πεποίηκε τάδε. Ο δεύτερος κατὰ τὸν αὐτὸν τοῖς εἰρημένοις γε- γονέναι παρὰ τῷ προτέρῳ χρόνον ἔν τινι πόλει ἀπαγ- γελλέτω (70) τὸν Θεὸν ὦφθαι, ᾧ καὶ αὐτὸς νοεῖ, τίνι δευτέρῳ ὄντι ἐν πολὺ ἀπεσχοινισμένῳ τόπῳ παρὰ τὸν τόπον τὸν τοῦ προτέρου, καὶ ἑτέρους λόγους αναγρα φέτω κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν εἰρῆσθαι, ᾧ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν ειλήφαμεν δευτέρῳ. Τὰ δὲ παραπλήσια περί τοῦ τρίτου καὶ τοῦ τετάρτου νοητέον. Συμφερέσθωσαν δὲ, ὡς προειρήκαμεν, οὗτοι τὰ ἀληθῆ ἀπαγγέλλοντες περὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν πρός τινας εὐεργεσιῶν αὐτοῦ ἀλλήλοις, ἐπί τινων ἀπαγγελλομένων ὑπ' αὐτῶν διη το τι εἰς. εἰς. ἀπαγγέλλεται. ' ORIGENIS spud Matthaeum, et Marcum dictum est, Jesum sci- licet secessisse in Galilæam ", tanquam qui audis- set Joannem traditum fuisse; et illud, quod positum est apud Joannem scilicet nondum fuisse Bapti- stam conjectum in carcerem, sed baptizare in Ænon juxta Salim; id quod ponitur post mansionem Do- mini in Capharnao 's, et post ascensum ad llieroso- Tymam, indeque ad Judam descensuin ac post multas alias œconomias et dispensationes? Quin si de aliis compluribus diligenter quis exquisierit Evangelia de dissonantia secundum historiam, quam singulatim tentabimus pro virili ob oculos ponere, vertigine affectus, vel renuet confirmare Evangelia tanquam vera, et judicio suo sibi eligens quod vo- luerit, alicui ipsorum Evangeliorum adhærebit, non audens funditus infirmare de Domino nostro fidem; vel admittens quatuor esse Evangelia, veritatem ipsorum non in formis et characteribus corporali- bus esse adjunget. ac voluntatis Evangeliorum de hisce rebus suma- mus, nobis hoc est dicendum. Esto quibusdam Spi- ritu Deum videntibus, hujusque sermones ad sanctos, atque præsentiam, qua illis se offert, præcipuis tem- poribus profectus ipsorum (atque hi plures numero exsistant, et diversis in locis, nec similibus omnino beneficiis affecti); esto, inquam, propositum his singulis sua renuntiare, quæ Spiritu tum de Deo, tum de sermonibus ejus, ac de apparitionibus að sanctos vident, ita ut hic quidem renuntiet quæ di- cuntur, vel aguntur a Deo in tali loco huic justo, ille vero quæ alius per oracula vel audierit, vel re- ceperit, et alius præter duos prædictos velit nos de aliquo tertio docere. Esto autem etiam aliquis quar- tus, perinde atque hi tres faciens, conferantque hi quatuor inter se de quibusdam quæ Spiritus illis suggesserit, et de aliis brevi oratione renuntient, adeo ut hujusmodi sint illorum narrationes: Visus est Deus huic hoc tempore, hoc in loco, et hæc illi fecit : hunc in modum si illi apparuerit tali forma, et nanu duxit ad hunc locum, ubi hæc fe- cit. Secundus eodem tempore quo hæc dicta sunt facta fuisse apud primum, referat Deum visum fuisse in quadam urbe cuipiam secundo (quem ipse velit) exsisteuti in loco valde remoto a loco prioris, et alios eodem tempore sermones a Deo huic quem se- cundum posuimus, habitos fuisse dicat. Similiter de tertio et quarto existimandum est. Consentiant autem hi, ut prædiximus, inter se vera de Deo nuntiantes, deque ipsius erga aliquos beneficiis, in quibusdaın narrationibus quas ipsi renuntient. Ei igitur qui existimat horum scriptionem esse histo- riam, vel per imaginem historiæ ad res quasdam veras accommodari, quique arbitratur Deum esse C D Ibid. 12; Marc. 1, 14. Joan. gr, 23, 24. vs Joann. II, 12, 13, seq Joall. 11, 22. Regius omisit Regio deest gius, 3. Ut autem aliquam considerationem sententiæ 5. Ὑπὲρ δὲ τοῦ ποσὴν ἐπίνοιαν τοῦ βουλήματος τῶν (68) Εἰς Ἱεροσόλυμα. Sic codex Bodleianus; (39) Εἰς τόνδε. Sic habet codex Bodleianus; in (70) Απαγγελλέτω. Sic codex Bodleianus; Re-

Α ἅμα ἀληθῆ εἶναι ἐροῦσι τό τε παρὰ τῷ Ματθαίῳ καὶ Β προσιέμενος τὰ τέσσαρα, εἶναι ἀληθὲς αὐτῶν οὐκ ἐν Μάρκῳ εἰρημένον, ὡς διὰ τὸ ἀκηκοέναι αὐτὸν περί τοῦ Ἰωάννου παραδοθέντος, εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἀνα- χωρήσαντος· καὶ τὸ παρὰ τῷ Ἰωάννῃ μετὰ καὶ ἄλλας οἰκονομίας πρὸς τῇ ἐν Καφαρναούμ μονῇ κείμενον, καὶ τὴν εἰς Ἱεροσόλυμα (68) ἄνοδον, τήν τε εἰς τὴν Ἰουδαίαν ἐκεῖθεν κάθοδον, ὅτι οὔπω βεβλημένος ἦν εἰς φυλακὴν ὁ Ἰωάννης, ἀλλ' ἐβάπτιζεν ἐν Αἰνὼν ἐγγὺς τοῦ Σαλείμ ; Καὶ ἐπὶ ἄλλων δὲ πλειόνων εἴ τις ἐπιμε λῶς ἐξετάζοι τὰ Εὐαγγέλια περὶ τῆς κατὰ τὴν ἱστο ρίαν ἀσυμφωνίας, ἥντινα καθ᾽ ἕκαστον πειρασόμεθα κατὰ τὸ δυνατὸν παραστῆσαι, σκοτοδινιάσας ήτοι ἀπὸ στήσεται τοῦ κυροῦν ὡς ἀληθῶς τὰ Εὐαγγέλια, καὶ ἀποκληρωτικῶς ἐνὶ αὐτῶν προσθήσεται, μὴ τολμῶν πάντη ἀθετεῖν τὴν περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν πίστιν· ἡ τοῖς σωματικοῖς χαρακτῆρσιν. Εὐαγγελίων περὶ τῶν τοιούτων λαβεῖν, καὶ τοῦτο ἡμῖν λεκτέον. Ἔστω τισὶ προκείμενον βλέπουσι τῷ πνεύ ματι τὸν Θεὸν, καὶ τοὺς τούτου πρὸς τοὺς ἁγίους λόγους, τήν τε παρουσίαν, ἣν πάρεστιν αὐτοῖς ἐξα:- ρέτοις καιροῖς τῆς προκοπῆς αὐτῶν ἐπιφαινόμενος (πλέοσιν οὖσι τὸν ἀριθμὸν, καὶ ἐν διαφόροις τόποις, οὐχ ὁμοειδεῖς τε πάντη εὐεργεσίας εὐεργετουμένοις), ἑκάστῳ ἰδίᾳ ἀπαγγείλαι, & βλέπει τῷ πνεύματι περὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν λόγων αὐτοῦ, τῶν τε πρὸς τοὺς Ο ἁγίους ἐμφανειῶν, ὥστε τόνδε μὲν περὶ τῶνδε τῷ ε τῷ δικαίῳ κατὰ τόνδε τὸν τόπον λεγομένων ὑπὸ Θεοῦ, καὶ πραττομένων ἀπαγγέλλειν· τόνδε δὲ περὶ τῶν ἑτέρων χρησμωδουμένων, καὶ ἐπιτελουμένων, ἢ ἄλλον περί τινος τρίτου παρὰ τοὺς προειρημένους δύο θέλειν ἡμᾶς διδάσκειν. Εστω δέ τις καὶ τέταρτος τὸ ἀνάλογον τοῖς τρισὶ περί τινος ποιῶν. Συμφερέσθωσαν δὲ οἱ τέσσαρες οὗτοι περί τινων ὑπὸ τοῦ πνεύματος αὐτοῖς ὑποβαλλομένων ἀλλήλοις, καὶ περὶ ἑτέρων ἐν ὀλίγῳ παραγγελλέτωσαν, ὥστε εἶναι τοιαύτας αὐτῶν τὰς διηγήσεις· ο Ὤφθη ὁ Θεὸς τῷδε κατὰ τόνδε τὸν καιρὸν ἐν τῷδε τῷ τόπῳ, καὶ τάδε αὐτῷ πεποίηκεν οὕτως εἰ αὐτῷ ἐπιφαινόμενος τοιῷδε τῷ σχήματι, καὶ εχειραγώγησε εἰς τόνδε (69) τὸν τόπον, ἔνθα πεποίηκε τάδε. Ο δεύτερος κατὰ τὸν αὐτὸν τοῖς εἰρημένοις γε- γονέναι παρὰ τῷ προτέρῳ χρόνον ἔν τινι πόλει ἀπαγ- γελλέτω (70) τὸν Θεὸν ὦφθαι, ᾧ καὶ αὐτὸς νοεῖ, τίνι δευτέρῳ ὄντι ἐν πολὺ ἀπεσχοινισμένῳ τόπῳ παρὰ τὸν τόπον τὸν τοῦ προτέρου, καὶ ἑτέρους λόγους αναγρα φέτω κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν εἰρῆσθαι, ᾧ κατὰ τὴν ὑπόθεσιν ειλήφαμεν δευτέρῳ. Τὰ δὲ παραπλήσια περί τοῦ τρίτου καὶ τοῦ τετάρτου νοητέον. Συμφερέσθωσαν δὲ, ὡς προειρήκαμεν, οὗτοι τὰ ἀληθῆ ἀπαγγέλλοντες περὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν πρός τινας εὐεργεσιῶν αὐτοῦ ἀλλήλοις, ἐπί τινων ἀπαγγελλομένων ὑπ' αὐτῶν διη το τι εἰς. εἰς. ἀπαγγέλλεται. ' ORIGENIS spud Matthaeum, et Marcum dictum est, Jesum sci- licet secessisse in Galilæam ", tanquam qui audis- set Joannem traditum fuisse; et illud, quod positum est apud Joannem scilicet nondum fuisse Bapti- stam conjectum in carcerem, sed baptizare in Ænon juxta Salim; id quod ponitur post mansionem Do- mini in Capharnao 's, et post ascensum ad llieroso- Tymam, indeque ad Judam descensuin ac post multas alias œconomias et dispensationes? Quin si de aliis compluribus diligenter quis exquisierit Evangelia de dissonantia secundum historiam, quam singulatim tentabimus pro virili ob oculos ponere, vertigine affectus, vel renuet confirmare Evangelia tanquam vera, et judicio suo sibi eligens quod vo- luerit, alicui ipsorum Evangeliorum adhærebit, non audens funditus infirmare de Domino nostro fidem; vel admittens quatuor esse Evangelia, veritatem ipsorum non in formis et characteribus corporali- bus esse adjunget. ac voluntatis Evangeliorum de hisce rebus suma- mus, nobis hoc est dicendum. Esto quibusdam Spi- ritu Deum videntibus, hujusque sermones ad sanctos, atque præsentiam, qua illis se offert, præcipuis tem- poribus profectus ipsorum (atque hi plures numero exsistant, et diversis in locis, nec similibus omnino beneficiis affecti); esto, inquam, propositum his singulis sua renuntiare, quæ Spiritu tum de Deo, tum de sermonibus ejus, ac de apparitionibus að sanctos vident, ita ut hic quidem renuntiet quæ di- cuntur, vel aguntur a Deo in tali loco huic justo, ille vero quæ alius per oracula vel audierit, vel re- ceperit, et alius præter duos prædictos velit nos de aliquo tertio docere. Esto autem etiam aliquis quar- tus, perinde atque hi tres faciens, conferantque hi quatuor inter se de quibusdam quæ Spiritus illis suggesserit, et de aliis brevi oratione renuntient, adeo ut hujusmodi sint illorum narrationes: Visus est Deus huic hoc tempore, hoc in loco, et hæc illi fecit : hunc in modum si illi apparuerit tali forma, et nanu duxit ad hunc locum, ubi hæc fe- cit. Secundus eodem tempore quo hæc dicta sunt facta fuisse apud primum, referat Deum visum fuisse in quadam urbe cuipiam secundo (quem ipse velit) exsisteuti in loco valde remoto a loco prioris, et alios eodem tempore sermones a Deo huic quem se- cundum posuimus, habitos fuisse dicat. Similiter de tertio et quarto existimandum est. Consentiant autem hi, ut prædiximus, inter se vera de Deo nuntiantes, deque ipsius erga aliquos beneficiis, in quibusdaın narrationibus quas ipsi renuntient. Ei igitur qui existimat horum scriptionem esse histo- riam, vel per imaginem historiæ ad res quasdam veras accommodari, quique arbitratur Deum esse C D Ibid. 12; Marc. 1, 14. Joan. gr, 23, 24. vs Joann. II, 12, 13, seq Joall. 11, 22. Regius omisit Regio deest gius, 3. Ut autem aliquam considerationem sententiæ 5. Ὑπὲρ δὲ τοῦ ποσὴν ἐπίνοιαν τοῦ βουλήματος τῶν (68) Εἰς Ἱεροσόλυμα. Sic codex Bodleianus; (39) Εἰς τόνδε. Sic habet codex Bodleianus; in (70) Απαγγελλέτω. Sic codex Bodleianus; Re-

γήσεων. Δόξει τοίνυν τῷ ἱστορίαν εἶναι νομίζοντι τὴν τούτων γραφὴν ἢ διὰ εἰκόνος ἱστορικῆς πρός τινα τὰ όντα παραστῆσαι πράγματα (71), καὶ τὸν Θεὸν ὑπου λαμβάνοντι κατὰ περιγραφὴν εἶναι ἐν τόπῳ, μὴ δυ- νάμενον τῷ αὐτῷ πλείονας ἑαυτῷ ἐμποιῆσαι φαντα σίας πλείοσιν, ἐν πλείοσι τόποις, καὶ πλείονα ἅμα λέγειν, δυνατὸν (72) εἶναι ἀληθεύειν οὓς ὑπεθέμην τέσσαρας, τῷ ἀδύνατον εἶναι ἐν τῷδέ τινι τῷ τετα γμένῳ καιρῷ τὸν Θεὸν εἶναι, ἅτε καὶ κατὰ περιγμα- τὴν αὐτὸν νενοημένον ἐν τόπῳ εἶναι, καὶ τῷδε, καὶ τῷδε λέγειν τάδε, καὶ τάδε, καὶ ποιεῖν τάδε, καὶ τὰ τούτοις ἐναντία, καὶ, φέρε εἰπεῖν, καθεζόμενον ἅμα, καὶ ἑστῶτα εἶναι· εἰ ὁ μὲν τῷδε τῷ καιρῷ λέγων (73) αὐτὸν ἑστῶτα τάδε τινὰ εἰρηκέναι, ἢ πεποιηκέναι ἐν τῷδε τῷ τόπῳ, ὁ δὲ καθεζόμενον. ὁ νοῦς τῶν ἱστορικῶν, χαρακτῆρι βουληθέντων ἡμᾶς διδάξαι τὰ ὑπὸ τοῦ νοῦ αὐτῶν τεθεωρημένα, οὐδεμίαν ἂν ευρεθείη ἔχων διαφωνίαν, εἰ οἱ τέσσαρες εἶεν σου φοί· οὕτω νοητέον καὶ ἐπὶ τῶν τεσσάρων ἔχειν εὐαγ- γελιστών, καταχρησαμένων μὲν πολλοῖς τῶν κατὰ τὸ τεράστιον καὶ παραδοξότατον τῆς δυνάμεως Ἰησοῦ πεπραγμένοις καὶ εἰρημένοις, ἔσθ' ὅπου καὶ προσυ φανάντων τῇ Γραφῇ μετὰ λέξεως, ὡς περὶ αἰσθη- τῶν (74), τὸ καθαρῶς νοητῶς αὐτοῖς τετρανωμένον. Οὐ καταγινώσκω δήπου καὶ τὸ, ὡς κατὰ τὴν ἱστο- ρίαν, ἑτέρως γενόμενον, πρὸς τὸ χρήσιμον τούτων μυστικοῦ σκοποῦ μετατιθέναι πως αὐτοὺς, ὥστε είν πεῖν τὸ ἐν τόπῳ γενόμενον, ὡς ἐν ἑτέρῳ ἢ τὸ ἐν τῷ δὲ τῷ καιρῷ, ὡς ἐν ἄλλῳ, καὶ τὸ οὕτωσὶ ἀπαγγελλό- μενον (75) μετά τινος παραλλαγῆς αὐτοὺς πεποιηκέ- και. Προέκειτο γὰρ αὐτοῖς, ὅπου μὲν ἐνεχώρει, άλη- θεύειν πνευματικῶς ἅμα και σωματικῶς· ὅπου μή ἐνεδέχετο ἀμφοτέρως, προκρίνειν τὸ πνευματικὸν τοῦ σωματικού, σωζομένου πολλάκις τοῦ ἀληθοῦς πνευ- ματικοῦ ἐν τῷ σωματικῷ, ὡς ἂν εἴποι τις, ψευδεῖ· ὡς εἰ καὶ ἀπὸ τῆς ἱστορίας λέγοιμεν, ὅτι ὁ Ἰακὼβ φάσκων τῷ Ἰσαάκ·ι Ἐγὼ Ἡσαῦ ὁ πρωτότοκός σου υἱός, ο κατὰ μὲν τὸ πνευματικὸν ἀλήθευε, μεταλαβών τῶν πρωτοτοκίων ἤδη ἐν τῷ ἀδελφῷ παραπολλυμέ νων, καὶ διὰ τῆς στολῆς τῶν τε ἐριφίων δερμάτων τὸν ἔξωθεν χαρακτῆρα τοῦ Ἡσαῦ ἀναλαβὼν, καὶ γενό- μενος χωρὶς τῆς αἰνούσης τὸν Θεὸν φωνῆς Ἡσαῦ, ἵνα χώραν λάβῃ πρὸς τὸ εὐλογηθῆναι ὕστερον ὁ Ἡσαῦ. Τάχα γὰρ εἰ μὴ ηυλόγητο Ἰακώβ ὡς Ησαῦ, οὐκ ἂν οὐδὲ Ἡσαν καθ᾽ ἑαυτὸν δέξασθαι τὴν εὐλογίαν οἷός τε ἦν. Καὶ ὁ Ἰησοῦς τοίνυν πολλά ἐστι ταῖς ἐπινοίαις, ὧν ἐπινοιῶν εἰκὸς τοὺς εὐαγγελιστὰς διαφόρους εννοίας λαμβάνοντας, ἔσθ' ὅτε καὶ συμφερομένους ἄλλους (76) περί τινων ἀναγεγραφέναι τὰ Εὐαγγέλια· οἷον ἀληθὲς εἰπεῖν τὰ, ὡς πρὸς τὴν λέξιν, ἀντικείμενα περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, ὅτι γέγονεν ἐκ Δαυΐδ, καὶ οὐ γέγονεν ” έντα παραστῆσαι πράγματα. ίδια εἰκόνος ἱστορικῆς προσ- φοιτὴν ὄντα παραστῆσαι τὰ πράγματα. περεὶ αἰσθητόν, οὕτως εἰ ἐπαγγελλόμενον. ΜοΣ πεποιηκέναι, π πονηκέναι. • COMMENT. IN JOAN, TOMUS X. pore nequeunten plures de ipso ingenerare visio- nes pluribus, in pluribus locis, nec plura etiam simul dicere, videbitur impossibile esse ut hi qua- tuor, quos supposuimus, vera narrent ex eo, quod facile factu non sit Deum esse in hoc quodam certo tempore, quia etiam consideratus fuerit esse ir loco secundum circumscriptionem, et buic, et illi hac, et illa dicere, et facere læc, et his contra- ria, et, ut ita dicam, sedentem simul et stantem esse; siquidem unus dicat hoc tempore eum stan- tem hæc dixisse, et hæc fecisse in hoc loco, alius vero sedentem. A in loco secundum circumscriptionem, eodem ten- B c D Gen. xxvii, 19. Sic cod. Bodll.; Re- gius perperam habet, legit Ferrarius. ractere et forma in his quos supposui velle nus dicere, quæ mens ipsorum perspexerit, nullam in- veniretur habere dissonantiam, si quatuor fuerint sapientes; sic etiam in quatuor evangelistis rem se habere intelligendum est, abutentibus multis tum diclis Jesu, juxta illius proligiosam et admi- rabilissimam potentiam; interdum etiam allexen- tibus ad Scripturam cum dictione veluti de sensi- bilibus, quod illis puro ac solo intellecta manifesta- tum erat. Non reprehendo autem ipsos aliquo pacto transposuisse ad utilitatem mysticæ con- siderationis harum rerum, id quod, quantum attinet ad historiam, alio modo factum fuerat, ita ut quod uno loco factum fuerat, tauquam in alio gestum sit, narrarent; vel quod uno tempore, tanquam in alio; et illud, quod uno modo pronu tiatum fuerat, cum quadam alteratione referrent. Propositum enim illis erat vera narrare, et spiri - tualiter et corporaliter, ubi liceret; ubi autem non contingebat utrumque, rem præferre spiritualemn rei corporeæ, servata sæpe veritate spirituali in corporali, ut aliquis diceret, mendacio. Quemad- modum si etiam ex historia diceremus Jacob di- centen Isaac : Ego sum Esau primogenitus taug filius ", » secundum intellectum quidem spiritua- lemn narrasse vera (participem factumn primogenitu- rarum, quæ in fratre jam perierant, et recepla forma et figura Esau externa per veștem hædina- rum pellium), atque factum Esau sine voce lau- dante Deum, ut deinde locum inveniret Esau ad benedictionem consequendam. Nam fortasse, mi be- nedictus fuisset Jacob tanquam Esau, ne Esau qui- dem capere quivisset ex se benedictionem. Jesus igitur multa est secundum varias notiones, ex quibus probabile est evangelistas notiones sumentes diver- sas, interdum etiam alias de quibusdam consentien- etc. codex Regius, male, codex Bodleianus, recte, Regius, 4. Ωσπερ οὖν ἐπὶ τούτων, ὧν ὑπεθέμην, ἐκληφθεὶς (71) Η διὰ εἰκόνος ἱστορικῆς πρός τινα τὰ (72) Δυνατόν. Videtur scribendum ἀδύνατον, uti (75) Λέγων. Omnino scribendum est λέγοι. 4. Ut igitur sensus perceptus historicorum, cha- (74) Ὡς περὶ αἰσθητῶν. Forte scribendum ώσε (75) Codex Bodleianus, ούτωσὶ ἀπαγγελλόμενον (76) "Αλλους. Scribendum videtur ἀλλήλως.

γήσεων. Δόξει τοίνυν τῷ ἱστορίαν εἶναι νομίζοντι τὴν τούτων γραφὴν ἢ διὰ εἰκόνος ἱστορικῆς πρός τινα τὰ όντα παραστῆσαι πράγματα (71), καὶ τὸν Θεὸν ὑπου λαμβάνοντι κατὰ περιγραφὴν εἶναι ἐν τόπῳ, μὴ δυ- νάμενον τῷ αὐτῷ πλείονας ἑαυτῷ ἐμποιῆσαι φαντα σίας πλείοσιν, ἐν πλείοσι τόποις, καὶ πλείονα ἅμα λέγειν, δυνατὸν (72) εἶναι ἀληθεύειν οὓς ὑπεθέμην τέσσαρας, τῷ ἀδύνατον εἶναι ἐν τῷδέ τινι τῷ τετα γμένῳ καιρῷ τὸν Θεὸν εἶναι, ἅτε καὶ κατὰ περιγμα- τὴν αὐτὸν νενοημένον ἐν τόπῳ εἶναι, καὶ τῷδε, καὶ τῷδε λέγειν τάδε, καὶ τάδε, καὶ ποιεῖν τάδε, καὶ τὰ τούτοις ἐναντία, καὶ, φέρε εἰπεῖν, καθεζόμενον ἅμα, καὶ ἑστῶτα εἶναι· εἰ ὁ μὲν τῷδε τῷ καιρῷ λέγων (73) αὐτὸν ἑστῶτα τάδε τινὰ εἰρηκέναι, ἢ πεποιηκέναι ἐν τῷδε τῷ τόπῳ, ὁ δὲ καθεζόμενον. ὁ νοῦς τῶν ἱστορικῶν, χαρακτῆρι βουληθέντων ἡμᾶς διδάξαι τὰ ὑπὸ τοῦ νοῦ αὐτῶν τεθεωρημένα, οὐδεμίαν ἂν ευρεθείη ἔχων διαφωνίαν, εἰ οἱ τέσσαρες εἶεν σου φοί· οὕτω νοητέον καὶ ἐπὶ τῶν τεσσάρων ἔχειν εὐαγ- γελιστών, καταχρησαμένων μὲν πολλοῖς τῶν κατὰ τὸ τεράστιον καὶ παραδοξότατον τῆς δυνάμεως Ἰησοῦ πεπραγμένοις καὶ εἰρημένοις, ἔσθ' ὅπου καὶ προσυ φανάντων τῇ Γραφῇ μετὰ λέξεως, ὡς περὶ αἰσθη- τῶν (74), τὸ καθαρῶς νοητῶς αὐτοῖς τετρανωμένον. Οὐ καταγινώσκω δήπου καὶ τὸ, ὡς κατὰ τὴν ἱστο- ρίαν, ἑτέρως γενόμενον, πρὸς τὸ χρήσιμον τούτων μυστικοῦ σκοποῦ μετατιθέναι πως αὐτοὺς, ὥστε είν πεῖν τὸ ἐν τόπῳ γενόμενον, ὡς ἐν ἑτέρῳ ἢ τὸ ἐν τῷ δὲ τῷ καιρῷ, ὡς ἐν ἄλλῳ, καὶ τὸ οὕτωσὶ ἀπαγγελλό- μενον (75) μετά τινος παραλλαγῆς αὐτοὺς πεποιηκέ- και. Προέκειτο γὰρ αὐτοῖς, ὅπου μὲν ἐνεχώρει, άλη- θεύειν πνευματικῶς ἅμα και σωματικῶς· ὅπου μή ἐνεδέχετο ἀμφοτέρως, προκρίνειν τὸ πνευματικὸν τοῦ σωματικού, σωζομένου πολλάκις τοῦ ἀληθοῦς πνευ- ματικοῦ ἐν τῷ σωματικῷ, ὡς ἂν εἴποι τις, ψευδεῖ· ὡς εἰ καὶ ἀπὸ τῆς ἱστορίας λέγοιμεν, ὅτι ὁ Ἰακὼβ φάσκων τῷ Ἰσαάκ·ι Ἐγὼ Ἡσαῦ ὁ πρωτότοκός σου υἱός, ο κατὰ μὲν τὸ πνευματικὸν ἀλήθευε, μεταλαβών τῶν πρωτοτοκίων ἤδη ἐν τῷ ἀδελφῷ παραπολλυμέ νων, καὶ διὰ τῆς στολῆς τῶν τε ἐριφίων δερμάτων τὸν ἔξωθεν χαρακτῆρα τοῦ Ἡσαῦ ἀναλαβὼν, καὶ γενό- μενος χωρὶς τῆς αἰνούσης τὸν Θεὸν φωνῆς Ἡσαῦ, ἵνα χώραν λάβῃ πρὸς τὸ εὐλογηθῆναι ὕστερον ὁ Ἡσαῦ. Τάχα γὰρ εἰ μὴ ηυλόγητο Ἰακώβ ὡς Ησαῦ, οὐκ ἂν οὐδὲ Ἡσαν καθ᾽ ἑαυτὸν δέξασθαι τὴν εὐλογίαν οἷός τε ἦν. Καὶ ὁ Ἰησοῦς τοίνυν πολλά ἐστι ταῖς ἐπινοίαις, ὧν ἐπινοιῶν εἰκὸς τοὺς εὐαγγελιστὰς διαφόρους εννοίας λαμβάνοντας, ἔσθ' ὅτε καὶ συμφερομένους ἄλλους (76) περί τινων ἀναγεγραφέναι τὰ Εὐαγγέλια· οἷον ἀληθὲς εἰπεῖν τὰ, ὡς πρὸς τὴν λέξιν, ἀντικείμενα περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, ὅτι γέγονεν ἐκ Δαυΐδ, καὶ οὐ γέγονεν ” έντα παραστῆσαι πράγματα. ίδια εἰκόνος ἱστορικῆς προσ- φοιτὴν ὄντα παραστῆσαι τὰ πράγματα. περεὶ αἰσθητόν, οὕτως εἰ ἐπαγγελλόμενον. ΜοΣ πεποιηκέναι, π πονηκέναι. • COMMENT. IN JOAN, TOMUS X. pore nequeunten plures de ipso ingenerare visio- nes pluribus, in pluribus locis, nec plura etiam simul dicere, videbitur impossibile esse ut hi qua- tuor, quos supposuimus, vera narrent ex eo, quod facile factu non sit Deum esse in hoc quodam certo tempore, quia etiam consideratus fuerit esse ir loco secundum circumscriptionem, et buic, et illi hac, et illa dicere, et facere læc, et his contra- ria, et, ut ita dicam, sedentem simul et stantem esse; siquidem unus dicat hoc tempore eum stan- tem hæc dixisse, et hæc fecisse in hoc loco, alius vero sedentem. A in loco secundum circumscriptionem, eodem ten- B c D Gen. xxvii, 19. Sic cod. Bodll.; Re- gius perperam habet, legit Ferrarius. ractere et forma in his quos supposui velle nus dicere, quæ mens ipsorum perspexerit, nullam in- veniretur habere dissonantiam, si quatuor fuerint sapientes; sic etiam in quatuor evangelistis rem se habere intelligendum est, abutentibus multis tum diclis Jesu, juxta illius proligiosam et admi- rabilissimam potentiam; interdum etiam allexen- tibus ad Scripturam cum dictione veluti de sensi- bilibus, quod illis puro ac solo intellecta manifesta- tum erat. Non reprehendo autem ipsos aliquo pacto transposuisse ad utilitatem mysticæ con- siderationis harum rerum, id quod, quantum attinet ad historiam, alio modo factum fuerat, ita ut quod uno loco factum fuerat, tauquam in alio gestum sit, narrarent; vel quod uno tempore, tanquam in alio; et illud, quod uno modo pronu tiatum fuerat, cum quadam alteratione referrent. Propositum enim illis erat vera narrare, et spiri - tualiter et corporaliter, ubi liceret; ubi autem non contingebat utrumque, rem præferre spiritualemn rei corporeæ, servata sæpe veritate spirituali in corporali, ut aliquis diceret, mendacio. Quemad- modum si etiam ex historia diceremus Jacob di- centen Isaac : Ego sum Esau primogenitus taug filius ", » secundum intellectum quidem spiritua- lemn narrasse vera (participem factumn primogenitu- rarum, quæ in fratre jam perierant, et recepla forma et figura Esau externa per veștem hædina- rum pellium), atque factum Esau sine voce lau- dante Deum, ut deinde locum inveniret Esau ad benedictionem consequendam. Nam fortasse, mi be- nedictus fuisset Jacob tanquam Esau, ne Esau qui- dem capere quivisset ex se benedictionem. Jesus igitur multa est secundum varias notiones, ex quibus probabile est evangelistas notiones sumentes diver- sas, interdum etiam alias de quibusdam consentien- etc. codex Regius, male, codex Bodleianus, recte, Regius, 4. Ωσπερ οὖν ἐπὶ τούτων, ὧν ὑπεθέμην, ἐκληφθεὶς (71) Η διὰ εἰκόνος ἱστορικῆς πρός τινα τὰ (72) Δυνατόν. Videtur scribendum ἀδύνατον, uti (75) Λέγων. Omnino scribendum est λέγοι. 4. Ut igitur sensus perceptus historicorum, cha- (74) Ὡς περὶ αἰσθητῶν. Forte scribendum ώσε (75) Codex Bodleianus, ούτωσὶ ἀπαγγελλόμενον (76) "Αλλους. Scribendum videtur ἀλλήλως.

γήσεων. Δόξει τοίνυν τῷ ἱστορίαν εἶναι νομίζοντι τὴν τούτων γραφὴν ἢ διὰ εἰκόνος ἱστορικῆς πρός τινα τὰ όντα παραστῆσαι πράγματα (71), καὶ τὸν Θεὸν ὑπου λαμβάνοντι κατὰ περιγραφὴν εἶναι ἐν τόπῳ, μὴ δυ- νάμενον τῷ αὐτῷ πλείονας ἑαυτῷ ἐμποιῆσαι φαντα σίας πλείοσιν, ἐν πλείοσι τόποις, καὶ πλείονα ἅμα λέγειν, δυνατὸν (72) εἶναι ἀληθεύειν οὓς ὑπεθέμην τέσσαρας, τῷ ἀδύνατον εἶναι ἐν τῷδέ τινι τῷ τετα γμένῳ καιρῷ τὸν Θεὸν εἶναι, ἅτε καὶ κατὰ περιγμα- τὴν αὐτὸν νενοημένον ἐν τόπῳ εἶναι, καὶ τῷδε, καὶ τῷδε λέγειν τάδε, καὶ τάδε, καὶ ποιεῖν τάδε, καὶ τὰ τούτοις ἐναντία, καὶ, φέρε εἰπεῖν, καθεζόμενον ἅμα, καὶ ἑστῶτα εἶναι· εἰ ὁ μὲν τῷδε τῷ καιρῷ λέγων (73) αὐτὸν ἑστῶτα τάδε τινὰ εἰρηκέναι, ἢ πεποιηκέναι ἐν τῷδε τῷ τόπῳ, ὁ δὲ καθεζόμενον. ὁ νοῦς τῶν ἱστορικῶν, χαρακτῆρι βουληθέντων ἡμᾶς διδάξαι τὰ ὑπὸ τοῦ νοῦ αὐτῶν τεθεωρημένα, οὐδεμίαν ἂν ευρεθείη ἔχων διαφωνίαν, εἰ οἱ τέσσαρες εἶεν σου φοί· οὕτω νοητέον καὶ ἐπὶ τῶν τεσσάρων ἔχειν εὐαγ- γελιστών, καταχρησαμένων μὲν πολλοῖς τῶν κατὰ τὸ τεράστιον καὶ παραδοξότατον τῆς δυνάμεως Ἰησοῦ πεπραγμένοις καὶ εἰρημένοις, ἔσθ' ὅπου καὶ προσυ φανάντων τῇ Γραφῇ μετὰ λέξεως, ὡς περὶ αἰσθη- τῶν (74), τὸ καθαρῶς νοητῶς αὐτοῖς τετρανωμένον. Οὐ καταγινώσκω δήπου καὶ τὸ, ὡς κατὰ τὴν ἱστο- ρίαν, ἑτέρως γενόμενον, πρὸς τὸ χρήσιμον τούτων μυστικοῦ σκοποῦ μετατιθέναι πως αὐτοὺς, ὥστε είν πεῖν τὸ ἐν τόπῳ γενόμενον, ὡς ἐν ἑτέρῳ ἢ τὸ ἐν τῷ δὲ τῷ καιρῷ, ὡς ἐν ἄλλῳ, καὶ τὸ οὕτωσὶ ἀπαγγελλό- μενον (75) μετά τινος παραλλαγῆς αὐτοὺς πεποιηκέ- και. Προέκειτο γὰρ αὐτοῖς, ὅπου μὲν ἐνεχώρει, άλη- θεύειν πνευματικῶς ἅμα και σωματικῶς· ὅπου μή ἐνεδέχετο ἀμφοτέρως, προκρίνειν τὸ πνευματικὸν τοῦ σωματικού, σωζομένου πολλάκις τοῦ ἀληθοῦς πνευ- ματικοῦ ἐν τῷ σωματικῷ, ὡς ἂν εἴποι τις, ψευδεῖ· ὡς εἰ καὶ ἀπὸ τῆς ἱστορίας λέγοιμεν, ὅτι ὁ Ἰακὼβ φάσκων τῷ Ἰσαάκ·ι Ἐγὼ Ἡσαῦ ὁ πρωτότοκός σου υἱός, ο κατὰ μὲν τὸ πνευματικὸν ἀλήθευε, μεταλαβών τῶν πρωτοτοκίων ἤδη ἐν τῷ ἀδελφῷ παραπολλυμέ νων, καὶ διὰ τῆς στολῆς τῶν τε ἐριφίων δερμάτων τὸν ἔξωθεν χαρακτῆρα τοῦ Ἡσαῦ ἀναλαβὼν, καὶ γενό- μενος χωρὶς τῆς αἰνούσης τὸν Θεὸν φωνῆς Ἡσαῦ, ἵνα χώραν λάβῃ πρὸς τὸ εὐλογηθῆναι ὕστερον ὁ Ἡσαῦ. Τάχα γὰρ εἰ μὴ ηυλόγητο Ἰακώβ ὡς Ησαῦ, οὐκ ἂν οὐδὲ Ἡσαν καθ᾽ ἑαυτὸν δέξασθαι τὴν εὐλογίαν οἷός τε ἦν. Καὶ ὁ Ἰησοῦς τοίνυν πολλά ἐστι ταῖς ἐπινοίαις, ὧν ἐπινοιῶν εἰκὸς τοὺς εὐαγγελιστὰς διαφόρους εννοίας λαμβάνοντας, ἔσθ' ὅτε καὶ συμφερομένους ἄλλους (76) περί τινων ἀναγεγραφέναι τὰ Εὐαγγέλια· οἷον ἀληθὲς εἰπεῖν τὰ, ὡς πρὸς τὴν λέξιν, ἀντικείμενα περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, ὅτι γέγονεν ἐκ Δαυΐδ, καὶ οὐ γέγονεν ” έντα παραστῆσαι πράγματα. ίδια εἰκόνος ἱστορικῆς προσ- φοιτὴν ὄντα παραστῆσαι τὰ πράγματα. περεὶ αἰσθητόν, οὕτως εἰ ἐπαγγελλόμενον. ΜοΣ πεποιηκέναι, π πονηκέναι. • COMMENT. IN JOAN, TOMUS X. pore nequeunten plures de ipso ingenerare visio- nes pluribus, in pluribus locis, nec plura etiam simul dicere, videbitur impossibile esse ut hi qua- tuor, quos supposuimus, vera narrent ex eo, quod facile factu non sit Deum esse in hoc quodam certo tempore, quia etiam consideratus fuerit esse ir loco secundum circumscriptionem, et buic, et illi hac, et illa dicere, et facere læc, et his contra- ria, et, ut ita dicam, sedentem simul et stantem esse; siquidem unus dicat hoc tempore eum stan- tem hæc dixisse, et hæc fecisse in hoc loco, alius vero sedentem. A in loco secundum circumscriptionem, eodem ten- B c D Gen. xxvii, 19. Sic cod. Bodll.; Re- gius perperam habet, legit Ferrarius. ractere et forma in his quos supposui velle nus dicere, quæ mens ipsorum perspexerit, nullam in- veniretur habere dissonantiam, si quatuor fuerint sapientes; sic etiam in quatuor evangelistis rem se habere intelligendum est, abutentibus multis tum diclis Jesu, juxta illius proligiosam et admi- rabilissimam potentiam; interdum etiam allexen- tibus ad Scripturam cum dictione veluti de sensi- bilibus, quod illis puro ac solo intellecta manifesta- tum erat. Non reprehendo autem ipsos aliquo pacto transposuisse ad utilitatem mysticæ con- siderationis harum rerum, id quod, quantum attinet ad historiam, alio modo factum fuerat, ita ut quod uno loco factum fuerat, tauquam in alio gestum sit, narrarent; vel quod uno tempore, tanquam in alio; et illud, quod uno modo pronu tiatum fuerat, cum quadam alteratione referrent. Propositum enim illis erat vera narrare, et spiri - tualiter et corporaliter, ubi liceret; ubi autem non contingebat utrumque, rem præferre spiritualemn rei corporeæ, servata sæpe veritate spirituali in corporali, ut aliquis diceret, mendacio. Quemad- modum si etiam ex historia diceremus Jacob di- centen Isaac : Ego sum Esau primogenitus taug filius ", » secundum intellectum quidem spiritua- lemn narrasse vera (participem factumn primogenitu- rarum, quæ in fratre jam perierant, et recepla forma et figura Esau externa per veștem hædina- rum pellium), atque factum Esau sine voce lau- dante Deum, ut deinde locum inveniret Esau ad benedictionem consequendam. Nam fortasse, mi be- nedictus fuisset Jacob tanquam Esau, ne Esau qui- dem capere quivisset ex se benedictionem. Jesus igitur multa est secundum varias notiones, ex quibus probabile est evangelistas notiones sumentes diver- sas, interdum etiam alias de quibusdam consentien- etc. codex Regius, male, codex Bodleianus, recte, Regius, 4. Ωσπερ οὖν ἐπὶ τούτων, ὧν ὑπεθέμην, ἐκληφθεὶς (71) Η διὰ εἰκόνος ἱστορικῆς πρός τινα τὰ (72) Δυνατόν. Videtur scribendum ἀδύνατον, uti (75) Λέγων. Omnino scribendum est λέγοι. 4. Ut igitur sensus perceptus historicorum, cha- (74) Ὡς περὶ αἰσθητῶν. Forte scribendum ώσε (75) Codex Bodleianus, ούτωσὶ ἀπαγγελλόμενον (76) "Αλλους. Scribendum videtur ἀλλήλως.

Β Α ἐκ Δαυΐδ. ᾿Αληθὲς μὲν γὰρ τὸ, γέγονεν ἐκ Δαυΐδ (ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολός φησι· « τοῦ γενομένου ἐκ σπέρμα τος Δαυΐδ κατὰ σάρκα »), εἰ τὸ σωματικὸν αὐτοῦ ἐχε λάβομεν· ψευδὲς δὲ αὐτὸ τοῦτο, εἰ ἐπὶ τῆς θειοτέρας δυνάμεως ἀκούομεν τὸ γεγονέναι αὐτὸν ἐκ σπέρμα- τος Δαυΐδ· ωρίσθη γὰρ Υἱὸς Θεοῦ ἐν δυνάμει. Καὶ τάχα διὰ τοῦτο αἱ ἅγιοι προφητεῖαι ὅπου μὲν δοῦλον, ὅπου δὲ Υἱὸν αὐτὸν ἀναγορεύουσι· δοῦλον μὲν διὰ τὴν δούλου μορφὴν, καὶ τὸν ἐκ σπέρματος Δαυΐδ' Υἱὸν δὲ Θεοῦ κατὰ (77) τὴν πρωτότοκον αὐτοῦ δύναμιν· οὕτως αὐτὸν ἀληθὲς εἰπεῖν ἄνθρωπον, καὶ οὐκ ἄνθρωπον ἄνθρωπον κατὰ τὸ θανάτου δεκτικόν· οὐκ ἄνθρωπον δὲ κατὰ τὸ ἀνθρώπου θειότερον. Ἐγὼ δ᾽ οἶμαι καὶ τὸν Μαρκίωνα (78) παρεκδεξάμενον ὑγιεῖς λόγους, ἀθετοῦντα αὐτοῦ τὴν ἐκ Μαρίας γένεσιν, κατὰ τὴν θείαν αὐτοῦ φύσιν ἀποφήνασθαι, ὡς ἄρα οὐκ ἐγεννήθη ἐκ Μαρίας, καὶ διὰ τοῦτο τετολμηκέναι περιγράψει τούτους τοὺς τόπους ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου· ᾧ παρα- πλήσιον πεπονθέναι φαίνονται οἱ ἀναιροῦντες αὐτοῦ τὴν ἀνθρωπότητα, καὶ μόνην αὐτοῦ τὴν θεότητα παρα δεξάμενοι, οἵ τε τούτοις ἐναντίοι, καὶ τὴν θεότητα αὐτοῦ περιγράψαντες, τὸν δὲ ἄνθρωπον ὡς ἅγιον καὶ δικαιότατον πάντων ἀνθρώπων ὁμολογήσαντες. Καὶ οἱ τὴν δόκησιν δὲ εἰσάγοντες, ε τὸν ταπεινώσαντα αὐτὸν μέχρι θανάτου, καὶ ὑπήκοον γενόμενον μέχρι σταυροῦ μὴ νοήσαντες, μόνον δὲ τὸ ἀπαθὲς τὸ κρεῖττον παντὸς τοιούτου συμπτώματος φαντασθέντες, ἀποστερεῖν ἡμᾶς τὸ ὅσον ἐφ' ἑαυτοῖς θέλουσι τοῦ πάντων ἀνθρώπων δικαιοτάτου ἀνθρώπου, οὐ δυνα μένους δι' ἐκείνου σώζεσθαι (79)· ὡς γὰρ ε δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ὁ θάνατος, οὕτως καὶ δι᾿ ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ τῆς ζωῆς δικαίωσις. Οὐκ ἂν χωρὶς τοῦ ἀνθρώπου χωρησάντων ἡμῶν τὴν ἀπὸ τοῦ λόγου ὠφέλειαν, μέσ νοντος ὁποῖος ἦν τὴν ἀρχὴν πρὸς τὸν Πατέρα Θεόν, καὶ μὴ ἀναλαβόντος (80) ἄνθρωπον, τὸν πάντων πρῶτον, καὶ πάντων τιμιώτερον, καὶ πάντων μᾶλλον καθαρώτερον αὐτὸν χωρῆσαι δυνάμενον· μεθ᾽ ἂν καὶ ἡμεῖς δέξασθαι οἷοί τε αὐτὸν ἐσόμεθα, ἕκαστος τοσοῦ τον καὶ τοιοῦτον, ὁποῖος ἦν, αὐτῷ ποιοῦμεν καὶ πηλί κὴν χώραν (81) ἐν τῇ ψυχῇ ἡμῶν. Ταῦτα δέ μοι (82) πάντα είρηται τῆς ἐμφαινομένης διαφωνίας τῶν Εὐαγ γελίων παραστῆσαι θέλοντι ὁδῷ τῆς πνευματικῆς ἐκε δοχῆς. τι χρηστέον, ὅτι Παῦλος ὁ μὲν σαρκικός πεπράσθαι λέγει ὑπὸ τὴν ἁμαρτίαν, καὶ οὐδὲν ἀνακρίνειν οἷός τε το 7ο κατά, καὶ τόν τήν, Θεοῦ. οὐ δυναμένου δι᾿ ἑαυτοῦ σώζεσθαι, ἀναλαβόντα. εἰ αὐτῷ ποιοῦμεν καὶ τηλίκην χώραν. τῆς ἐμφαινομένης τὰς ἐμφαινομένας. ORIGENIS les scripsisse Evangelia. Verbi gratia: Verum est, quod ad textum attinet, contraria dicere de Domino nostro, nempe eum genitum ex David, et non ge- nitum ex David. Verum etenim est genitum fuisse ex David (ut etiam Apostolus inquit " : genitum ex semine David secundum carnem), si ad corpus ipsius referamus; falsum autem hoc ipsum est, si de diviniore ipsius potentia intellexerimus eum genitum fuisse ex semine David. Declaratus nam- que Filius Dei fuit cum potentia 7. Et fortassis hanc ob causam sanctæ prophetiæ aliquoties eum servum, aliquoties autem eum Filium prædicant; servum quidem propter servi formam, et quia ex Davide; Filium vero Dei propter potentiam suam primogenitam: sic verum est dicere eum hominem et non hominem: hominem quidem, propter illud quod nortis est capax; cæterum non hominem, propter illud quod homine est divinius. Ego autem arbitror etiam Marcionem respuentem doctrinam sanam, et rejicientem ipsius ex Maria ortum, enun- tiasse eum juxta divinam naturai genitum ex Ma- ria non fuisse, et hanc ob causam ausum fuisse delere hos locos ex Evangelio; cui simile quiddam passi fuisse hi videntur qui illius humanitatem tol- lunt, solam illius divinitatem admittentes, atque his contrarii, qui divinitatem ejus obliterant, hominem eum hominum omniu: justissimum et sanctissimum fassi. Quin qui introducunt opinio- nem quia non intellexerint eum qui seipsum ad mortem usque humiliavit obediens factus usque ad crucem ", » et solam ejus eam partem, quæ per- turbationibus vacat, quæque superior est quovis tali cast imaginaverunt, pro virili sua eo homine qui hominum omnium sit justissimus, privare nos vo- Junt, qui non possumus per ipsum servari: ut enim • per unum hominem mors, sic et c per unuία hominem › vitæ justificatio ". Neque enim utilita- tem percepissemus ex filio Dei, si, remoto homine, talis esset qualis erat in principio apud Patrem Deuin, neque hominem assumpsisset, qui omnium primus et omnibus honorabilior, ac longe omnibus purior valeret ipsum capere; post quem poterimus unusquisque nostrum tantum ac talemn, qualis erat, ipsum capere, si locum magnitudini ejus convenientem in anima nostra præparaverimus. Hæc autem oninia mihi dicta sunt declarare volenti, via spiritualis intelligentiæ, apparentem Evangelio- C rum dissonantiam. Cor. xv, 21. Rom. vi. 14, exemplo utendum est, scilicet Paulum carnalem se esse venditumn sub peccato dicere *, nec quidquam Rom. 1, 3. Ibid. 4. Philipp. 11, 8. etc. Ita cod. Bodl. ; Regius pro label et omisit vocem sanam hanc de Christo opinionem ex inquinatis Cerdonianorum lacunis hauserat Marcio. Vide qua de eo et ejus opera corruptis Scripturæ locis ad- notavit Epiphanius hæres, XLI, cap. 1; hæres. XLII, cap. 8, 9, 11, et alibi passim. HUETIUS. nabent codices Barberinus et Regius; Bodleianus 15. vero, quam le- ctionem male secutus est Ferrarius. gius et Barberinus, legendum Regio, sed restituuntur e codicibus Bodleiano el Barberino. Mox pro scribendum videtur 5. Εἰς δὲ τὸν αὐτὸν τόπον καὶ τοιούτῳ παραδείγμα- 5. In eumdem autem locum hujusmodi etiam D (77) Καὶ τὸν ἐκ σπέρματος Δαυΐδ· Υἱὸν δὲ Θεοῦ (78) Ἐγώ δ' οἶμαι καὶ τὸν Μαρκίωνα, etc. Ve- (79) Οὐ δυναμένους δι' ἐκείνου σώζεσθαι. Sic (80) Αναλαβόντος. Sic codex Bodleianus; Re- (81) Αὐτῷ ποιοῦμεν καὶ πηλίκην χώραν. Forte (89) Ταῦτα δὲ μοι. Hæc desiderantur in codice

ἦν (85)· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνειν πάντα, καὶ Α ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακρίνεσθαι. Καὶ τοῦ μὲν σαρκικοῦ εἰσι φωναί· « Οὐ γὰρ ὁ θέλω, τοῦτο πράσσω, ἀλλ' ὅ μισῶ, τοῦτο ποιῶ· › τοῦ δὲ πνευματικοῦ· “Ο θέλω πράσσω, καὶ μισῶ οὐ ποιῶ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἁρπαγείς ἕως τρίτου οὐρανοῦ, καὶ ἀκούσας ἄῤῥητα ῥήματα, ἕτερος ἦν πα- ρὰ τὸν λέγοντα· . Περὶ τοῦ τοιούτου καυχήσομαι, ὑπὲρ δὲ ἐμαυτοῦ οὐ καυχήσομαι. . Εἰ δὲ καὶ τοῖς Ἰουδαίοις ὡς Ἰουδαῖος γίνεται, ἵνα Ἰουδαίους κερ- δήσῃ· καὶ τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον κερδήσῃ (84)· τοῖς τε ἀνόμοις, ὡς ἄνομος, μὴ ὦν ἄνομος Θεοῦ, ἀλλ' ἔννομος Χριστοῦ, ἵνα χερ- δήσῃ τοὺς ἀνόμους· καὶ τοῖς ἀσθενέσιν ἀσθενὴς, ἵνα τοὺς ἀσθενεῖς κερδήσῃ, δῆλον, ὅτι ἐξεταστέον αὐτοῦ τους λόγους, ἰδίᾳ μὲν τοὺς Ἰουδαίους, ἰδίᾳ δὲ ὅτε ἐστὶν ὡς ὑπὸ νόμον, καὶ ἄλλοτε ὅτε ἐστὶν ὡς ἄνομος, ἔσθ' ὅτε Β δὲ ὅτε γίνεται ἀσθενής. Οἷον & λέγει κατά συγγνώμην, οὐ κατ' ἐπιταγὴν ἀσθενὴς ὢν λέγει ο Τίς γαρ, φησίν, ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; › Οτε δὲ ξύρεται, καὶ προσ φορὰν προσφέρει, ἢ τὸν Τιμόθεον περιτέμνει, Ιου- ξαῖος γίνεται· ὅτε δὲ ᾿Αθηναίοις φησίν· • Εὗρον βωμόν, ἐν ᾧ ἐγέγραπτο, Αγνώστῳ Θεῷ· ὅ οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτο ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν· καὶ τό· ο Ὡς καί τινες τῶν καθ' ὑμᾶς ποιητῶν εἰδ ρήκασι· Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν, » τοῖς ἀνόμοις ὡς ἄνομος γίνεται, εὐσέβειαν μαρτυρῶν τοῖς ἀσε βεστάτοις, καὶ τῷ εἰπόντι· < Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα · τοῦ γὰρ καὶ γένος εσμέν, ο καταχρησάμενος πρὸς δ ἐβούλετο. Τάχα δ' ἔσθ' ὅπου τοῖς μὴ Ἰουδαίοις, ὑπὸ νόμον δὲ, ὑπὸ νόμον γίνεται. Πι χρήσιμα ἡμῖν ἐστι τὰ παραδείγματα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ περὶ τῶν μαθητῶν, περὶ ὧν καὶ αὐτῶν ἐστί τις κατὰ τὸ ῥητὸν διαφωνία. Τάχα γὰρ τῇ ἐπινοίᾳ εὐ ρισκόμενος ὑπὸ τοῦ ἰδίου ἀδελφοῦ Σίμων ᾿Ανδρέου, καὶ ἀκούων· « Σὺ κληθήσῃ Κηφᾶς, ἕτερός ἐστι παρὰ τὸν ὁρώμενον ἅμα τῷ ἀδελφῷ ὑπὸ τοῦ περι- πατοῦντος παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας Ἰη- σοῦ, καὶ ἀκούοντα ἅμα ἐκείνῳ τῷ ᾿Ανδρέᾳ· « Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων. Η Έπρεπε γὰρ τῷ Θεῷ (85) λογικώτερον ἀπαγγέλ λοντι περὶ τοῦ γενομένου σαρκὸς Λόγου, καὶ τὴν γένεσιν διὰ τοῦτο μὴ ἀναγράψαντι τοῦ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγου, μηδὲ τὸν παρὰ τῇ θαλάσσῃ εύρη- μένον, καὶ ἐκεῖθεν καλούμενον εἰπεῖν, ἀλλὰ τὸν εὐ- ρισκόμενον ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ μείναντος παρὰ τῷ Ἰησοῦ τῇ δεκάτῃ ὥρᾳ, καὶ διὰ τὸ οὕτως εὑρίσκεσθαι εὐθέως λαμβάνοντα τὸ Κηφᾶς. Ὁ γὰρ ὁρώμενος ὑπὸ τοῦ περιπατοῦντος παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλι Ο Λόγῳ, τοὺς ὑπὸ νόμον κερδήσῃ. καὶ τοῖς ὑπὸ νόμον κερδήσῃ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. dijudicare posse; spiritualem vero omnia diju- dicare posse, et a nemine judicari ". Et carna- lis quidem hæ sunt voces: • Non enim quod volo, hoc facio, sed quod odi, hoc facio 81; » spiritualis vero: Quod volo, hoc facio, et quod odi, non facio. Quin etiam qui raptus fuit usque ad tertium cœ- lum, et audivit arcana verba", diversus erat ab eo qui dicebat Pro hac re gloriabor, pro me ipso autem non gloriabor 8., Sin vero etiam Judæis sit quasi Judæus, ut Judæos lucrifaciat; et his qui sub lege erant, tanquam sub lege esset, ut eos qui sub lege erant, lucrifaceret; et his qui sine lege erant, tanquam esset sine lege, cum non esset sine lege Deo, sed obnoxius legi Christi, ut lucrifaceret exleges ; et infirmis infirmus, ut indirmos lucriface- ret, perspicuum est inquirendas esse diligenter ra- tiones hujus rei, idque privatim in singulis sive cum efficitur tanquam Judæus, sive cum tanquam sub lege, sive cum est quasi sine lege, sive interdum etiam efficitur infirmus. Verbi gratia, illa quæ dicit propter veniam non propter iinperium ", tanquam infirmus exsistens di- cit : « Quis enim, inquit, infirmatur, et ego non in- firmor ? » Cum autem tondetur, et oblationem offert, vel Timotheum circumcidit, Judzus Quando autem Atheniensibus inquit : Inveni aram in qua scriptum erat: Iguoto Deo. Quod ergo igno- rantes colitis, hoc ego vobis annuntio ;, et illud: • Sicut et quidam vestratium poetarum dixerunt: Hujus enim et genus sumus ", his qui sine lege erant, fit tanquam sine lege, pietatem testibus firmans impiissimis, et illo qui dicit: Ab Jove prin- cipium, illo illius hemistichio, ‹ Nam hujus progenies etiam sumus, abusus ad id quod volebat. Fortasse vero interdum his, qui non sunt Judæi, sed sub lege, fit sub lege. D Rom. vu, 15, 19. Corinth. I Cor. 11, 15. # Cor. 1, Acl. xvi, 3: xxi, 24, 26. 29. III, 36. Matth. 17, 18, 19, Marc. I, 16, 17. Podleianus autem et Barberinus ut in nostro Texto. sunt in rebus Servatoris, verum etiam in rebus di- scipulorum, de quibus etiam ipsis est quædanı se- cundum textum dissonantia. Nam fortasse Simon, qui a suo fratre Andrea invenitur, et audit : c Tu vou caberis Cephas,>cegitatione diversus est ab eo qui videtur cum fratre a Jesu deambulante juxta mare Galilææ; diversus etiam ab eo qui cum illo Andrea pariter audit : « Venite post me, et faciam vos pi- scatores hominum”. Decebat enim ut qui renun- tiabat soliliori ratione de [hoc est de Filio Dei, qui factus est caro, qui etiam ortum hanc ob causam non scripsit Filii Dei exsistentis in princi- pio apud Deum, ne inventum quidem apud mare, indeque vocatum dicere, sed narrare inventum a fratre, qui mansit apud Jesum hora decimna, qui etiam eo quod sic inventus fuerit, mox acceperit nomen Cephæ. Nam qui viditur a deambulante josta mare Galilææ, vix aliquando etiam post illud x 1, st Cor. ss ibid. 5. Cor.. ix, 20, seq. 3. Acl. XVII, ibid. 23. Joan. 1, 41, 42. Ita cod. Bodl.; male vero codex Regius, canda. 6. Ταῦτα δὲ οὐ μόνον εἰς τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος (83) Codex Regius, ανακρίνει οἷός τε ή, male; (84) Καὶ τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον, ἵνα 6. Cæterum hæc exempla non solum utilia nobis (85) Θεφ. Hæc vox παρέλκει, et omnino est rese

ἦν (85)· ὁ δὲ πνευματικὸς ἀνακρίνειν πάντα, καὶ Α ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακρίνεσθαι. Καὶ τοῦ μὲν σαρκικοῦ εἰσι φωναί· « Οὐ γὰρ ὁ θέλω, τοῦτο πράσσω, ἀλλ' ὅ μισῶ, τοῦτο ποιῶ· › τοῦ δὲ πνευματικοῦ· “Ο θέλω πράσσω, καὶ μισῶ οὐ ποιῶ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἁρπαγείς ἕως τρίτου οὐρανοῦ, καὶ ἀκούσας ἄῤῥητα ῥήματα, ἕτερος ἦν πα- ρὰ τὸν λέγοντα· . Περὶ τοῦ τοιούτου καυχήσομαι, ὑπὲρ δὲ ἐμαυτοῦ οὐ καυχήσομαι. . Εἰ δὲ καὶ τοῖς Ἰουδαίοις ὡς Ἰουδαῖος γίνεται, ἵνα Ἰουδαίους κερ- δήσῃ· καὶ τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον, ἵνα τοὺς ὑπὸ νόμον κερδήσῃ (84)· τοῖς τε ἀνόμοις, ὡς ἄνομος, μὴ ὦν ἄνομος Θεοῦ, ἀλλ' ἔννομος Χριστοῦ, ἵνα χερ- δήσῃ τοὺς ἀνόμους· καὶ τοῖς ἀσθενέσιν ἀσθενὴς, ἵνα τοὺς ἀσθενεῖς κερδήσῃ, δῆλον, ὅτι ἐξεταστέον αὐτοῦ τους λόγους, ἰδίᾳ μὲν τοὺς Ἰουδαίους, ἰδίᾳ δὲ ὅτε ἐστὶν ὡς ὑπὸ νόμον, καὶ ἄλλοτε ὅτε ἐστὶν ὡς ἄνομος, ἔσθ' ὅτε Β δὲ ὅτε γίνεται ἀσθενής. Οἷον & λέγει κατά συγγνώμην, οὐ κατ' ἐπιταγὴν ἀσθενὴς ὢν λέγει ο Τίς γαρ, φησίν, ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; › Οτε δὲ ξύρεται, καὶ προσ φορὰν προσφέρει, ἢ τὸν Τιμόθεον περιτέμνει, Ιου- ξαῖος γίνεται· ὅτε δὲ ᾿Αθηναίοις φησίν· • Εὗρον βωμόν, ἐν ᾧ ἐγέγραπτο, Αγνώστῳ Θεῷ· ὅ οὖν ἀγνοοῦντες εὐσεβεῖτε, τοῦτο ἐγὼ καταγγέλλω ὑμῖν· καὶ τό· ο Ὡς καί τινες τῶν καθ' ὑμᾶς ποιητῶν εἰδ ρήκασι· Τοῦ γὰρ καὶ γένος ἐσμέν, » τοῖς ἀνόμοις ὡς ἄνομος γίνεται, εὐσέβειαν μαρτυρῶν τοῖς ἀσε βεστάτοις, καὶ τῷ εἰπόντι· < Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα · τοῦ γὰρ καὶ γένος εσμέν, ο καταχρησάμενος πρὸς δ ἐβούλετο. Τάχα δ' ἔσθ' ὅπου τοῖς μὴ Ἰουδαίοις, ὑπὸ νόμον δὲ, ὑπὸ νόμον γίνεται. Πι χρήσιμα ἡμῖν ἐστι τὰ παραδείγματα, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ περὶ τῶν μαθητῶν, περὶ ὧν καὶ αὐτῶν ἐστί τις κατὰ τὸ ῥητὸν διαφωνία. Τάχα γὰρ τῇ ἐπινοίᾳ εὐ ρισκόμενος ὑπὸ τοῦ ἰδίου ἀδελφοῦ Σίμων ᾿Ανδρέου, καὶ ἀκούων· « Σὺ κληθήσῃ Κηφᾶς, ἕτερός ἐστι παρὰ τὸν ὁρώμενον ἅμα τῷ ἀδελφῷ ὑπὸ τοῦ περι- πατοῦντος παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλιλαίας Ἰη- σοῦ, καὶ ἀκούοντα ἅμα ἐκείνῳ τῷ ᾿Ανδρέᾳ· « Δεῦτε ὀπίσω μου, καὶ ποιήσω ὑμᾶς ἁλιεῖς ἀνθρώπων. Η Έπρεπε γὰρ τῷ Θεῷ (85) λογικώτερον ἀπαγγέλ λοντι περὶ τοῦ γενομένου σαρκὸς Λόγου, καὶ τὴν γένεσιν διὰ τοῦτο μὴ ἀναγράψαντι τοῦ ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν Λόγου, μηδὲ τὸν παρὰ τῇ θαλάσσῃ εύρη- μένον, καὶ ἐκεῖθεν καλούμενον εἰπεῖν, ἀλλὰ τὸν εὐ- ρισκόμενον ὑπὸ τοῦ ἀδελφοῦ μείναντος παρὰ τῷ Ἰησοῦ τῇ δεκάτῃ ὥρᾳ, καὶ διὰ τὸ οὕτως εὑρίσκεσθαι εὐθέως λαμβάνοντα τὸ Κηφᾶς. Ὁ γὰρ ὁρώμενος ὑπὸ τοῦ περιπατοῦντος παρὰ τὴν θάλασσαν τῆς Γαλι Ο Λόγῳ, τοὺς ὑπὸ νόμον κερδήσῃ. καὶ τοῖς ὑπὸ νόμον κερδήσῃ. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. dijudicare posse; spiritualem vero omnia diju- dicare posse, et a nemine judicari ". Et carna- lis quidem hæ sunt voces: • Non enim quod volo, hoc facio, sed quod odi, hoc facio 81; » spiritualis vero: Quod volo, hoc facio, et quod odi, non facio. Quin etiam qui raptus fuit usque ad tertium cœ- lum, et audivit arcana verba", diversus erat ab eo qui dicebat Pro hac re gloriabor, pro me ipso autem non gloriabor 8., Sin vero etiam Judæis sit quasi Judæus, ut Judæos lucrifaciat; et his qui sub lege erant, tanquam sub lege esset, ut eos qui sub lege erant, lucrifaceret; et his qui sine lege erant, tanquam esset sine lege, cum non esset sine lege Deo, sed obnoxius legi Christi, ut lucrifaceret exleges ; et infirmis infirmus, ut indirmos lucriface- ret, perspicuum est inquirendas esse diligenter ra- tiones hujus rei, idque privatim in singulis sive cum efficitur tanquam Judæus, sive cum tanquam sub lege, sive cum est quasi sine lege, sive interdum etiam efficitur infirmus. Verbi gratia, illa quæ dicit propter veniam non propter iinperium ", tanquam infirmus exsistens di- cit : « Quis enim, inquit, infirmatur, et ego non in- firmor ? » Cum autem tondetur, et oblationem offert, vel Timotheum circumcidit, Judzus Quando autem Atheniensibus inquit : Inveni aram in qua scriptum erat: Iguoto Deo. Quod ergo igno- rantes colitis, hoc ego vobis annuntio ;, et illud: • Sicut et quidam vestratium poetarum dixerunt: Hujus enim et genus sumus ", his qui sine lege erant, fit tanquam sine lege, pietatem testibus firmans impiissimis, et illo qui dicit: Ab Jove prin- cipium, illo illius hemistichio, ‹ Nam hujus progenies etiam sumus, abusus ad id quod volebat. Fortasse vero interdum his, qui non sunt Judæi, sed sub lege, fit sub lege. D Rom. vu, 15, 19. Corinth. I Cor. 11, 15. # Cor. 1, Acl. xvi, 3: xxi, 24, 26. 29. III, 36. Matth. 17, 18, 19, Marc. I, 16, 17. Podleianus autem et Barberinus ut in nostro Texto. sunt in rebus Servatoris, verum etiam in rebus di- scipulorum, de quibus etiam ipsis est quædanı se- cundum textum dissonantia. Nam fortasse Simon, qui a suo fratre Andrea invenitur, et audit : c Tu vou caberis Cephas,>cegitatione diversus est ab eo qui videtur cum fratre a Jesu deambulante juxta mare Galilææ; diversus etiam ab eo qui cum illo Andrea pariter audit : « Venite post me, et faciam vos pi- scatores hominum”. Decebat enim ut qui renun- tiabat soliliori ratione de [hoc est de Filio Dei, qui factus est caro, qui etiam ortum hanc ob causam non scripsit Filii Dei exsistentis in princi- pio apud Deum, ne inventum quidem apud mare, indeque vocatum dicere, sed narrare inventum a fratre, qui mansit apud Jesum hora decimna, qui etiam eo quod sic inventus fuerit, mox acceperit nomen Cephæ. Nam qui viditur a deambulante josta mare Galilææ, vix aliquando etiam post illud x 1, st Cor. ss ibid. 5. Cor.. ix, 20, seq. 3. Acl. XVII, ibid. 23. Joan. 1, 41, 42. Ita cod. Bodl.; male vero codex Regius, canda. 6. Ταῦτα δὲ οὐ μόνον εἰς τὰ περὶ τοῦ Σωτῆρος (83) Codex Regius, ανακρίνει οἷός τε ή, male; (84) Καὶ τοῖς ὑπὸ νόμον, ὡς ὑπὸ νόμον, ἵνα 6. Cæterum hæc exempla non solum utilia nobis (85) Θεφ. Hæc vox παρέλκει, et omnino est rese

ι Α λαίας μόλις ποτὲ καὶ ὕστερον λαμβάνει τό· ε Σὺ εἴ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Καὶ ὁ μὲν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ Ἰησ σους γινώσκεται παρὰ τοῖς Φαρισαίοις βαπτίζων ἐν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, βαπτίζων (86) καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἐξαιρέτων καὶ τοῦτο ποιῶν· ὁ δὲ παρὰ τοῖς τρισὶν Ἰησοῦς οὐδαμῶς βαπτίζει. Ἔτι δὲ καὶ ὁ Βαπτιστής Ἰωάννης μέχρι πολλοῦ παρὰ τῷ όμως νύμῳ εὐαγγελιστῇ διαρκεῖ, μὴ βεβλημένος εἰς φυ λακήν. Ὁ δὲ παρὰ τῷ Ματθαίῳ σχεδὸν Ἰησοῦ πει· ραζομένου εἰς τὴν φυλακὴν παραδίδοται· δι᾿ ἂν καὶ ἀναχωρεῖ ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν περιιστάμενος τὸ γενέσθαι ἐν τῇ φυλακῇ· ἀλλ' οὐδὲ εὑρίσκεται ἐν τῷ Ἰωάννῃ ὁ Βαπτιστής παραδιδόμενος εἰς φυλα κήν. Τίς δ' οὕτως σοφὸς, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἱκανὸς, ώς πάντα τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τῶν τεσσάρων εὐαγγε λιστῶν μαθεῖν, καὶ ἕκαστον ιδία χωρῆσαι νοή σαι (87), καὶ πάσας αὐτοῦ τὰς καθ᾿ ἕκαστον τόπον ἰδεῖν ἐπιδημίας, καὶ λόγους, καὶ ἔργα ; Καὶ & μέντοιγε κατὰ τὸν (88) προκείμενον τόπον, ἀκολούθως νομί ζομεν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ τὸν Σωτῆρα (89), ὅτε γεγές νῆται ἡ κατὰ τὸν γάμον οἰκονομία ἐν Κανᾷ τῆς Γα- λιλαίας, καταβεβηκέναι ἅμα τῇ μητρὶ, καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοῖς μαθηταῖς εἰς τὴν Καφαρναούμ, ὅπερ ἑρμηνεύεται ἀγρὸς παρακλήσεως (90). Εχρήν γὰρ μετὰ τὴν ἐν τῷ οἴνῳ εὐωχίαν καὶ εἰς τὸν τῆς παρακλήσεως ἀγρὸν ἅμα τῇ μητρὶ, καὶ τοῖς μαθη ταῖς ἐληλυθέναι τον Σωτῆρα, παρακαλέσοντα ἐπὶ τοῖς ἐν τῷ πλήρει ἀγρῷ ἐσομένοις καρποῖς τοὺς μαθητευομένους καὶ τὴν συνειληφυῖαν ψυχὴν (91) ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἢ τοὺς ἐκεῖ ὠφελημένους. οὐ καλοῦνται οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἦσαν ἐκεῖ, οὐ γὰρ εἴρηται· εἰς δὲ τὴν Καφαρναούμ καταβαί- νουσι μετ' αὐτοῦ, καὶ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ τῶν μαθητῶν. Ἔτι δὲ ἐξεταστέον διὰ τί νῦν οὐκ εἰσέρ χονται εἰς τὴν Καφαρναούμ, μηδὲ ἀναβαίνουσιν εἰς αὐτὴν, ἀλλὰ καταβαίνουσιν. "Ορα οὖν εἰ ἐνταῦθα τοὺς ἀδελφοὺς ἀντὶ τῶν συγκαταβεβηκυιῶν αὐτῷ δυνάμεων ἐκληπτέον, οὐ καλουμένων εἰς τὸν γάμον καθ' ἃς εἴπαμεν διηγήσεις, κατωτέρω δὲ ἐν ὑποδε εστέροις τῶν χρηματιζόντων μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἄλλου εἴδους ὠφελημένων· ὅτι, εἰ καλεῖται μή- τηρ αὐτοῦ, εἰσί τινες καρποφοροῦντες, πρὸς οὓς αὐτός τε καταβαίνει ὁ Κύριος σὺν τοῖς ὑπηρέταις τοῦ Λόγου, καὶ μαθηταῖς, τοὺς τοιούτους ὠφελῶν, καὶ τῆς μητρὸς αὐτῷ συμπαρούσης. Εοίκασί γε οἱ καλούμενοι Καφαρναούμ μὴ χωρεῖν τὴν ἐπιπλεῖον διατριβὴν παρ' αὐτοῖς τοῦ Ἰησοῦ, καὶ τῶν συγκα ταβαινόντων αὐτῷ· ὅθεν μένουσι μὲν παρ' αὐτοῖς οὐ μὴν πολλὰς ἡμέρας· τὸν γὰρ περὶ πλειόνων (92) διγμάτων φωτισμὸν ὁ τῆς κατωτέρω παρακλήσεως xνι, 18. διαχωρῆσαι νοῆσαι. κατὰ μέντοιγε τόν, ποιηκέναι, παρακλησεως. Τ συνειληφυῖαν αὐτὴν ψυχήν, εις. περί, ORIGENIS accipit : « Tu es Petrus, et super hanc petram medi- ficabo Ecclesiam meam ' . Et Jesum quidem apud Joannem agnoscunt baptizare Pharisæi in discipulis ejus, cum aliis rebus præcipuis etiam hoc faciens : at apud tres Jesus laudquaquam baptizal. Insuper Baptista Joannes apud ejusdem nominis evangeli- stam perseverat non conjectus in carcerem. Contra apud Matthæum fere tentato Jesu in carcerem tra- ditur; quam ob causam secedit etiam Jesus in Ga- lilæam, cavens trudi in carcerem : quando ne carceri quidem traditus invenitur Baptista apud Joannem. Proinde quis adeo sapiens et in tantum idoneus est, ut totum Jesum ex quatuor evangelistis discat, quique valeat unamquamque rem privatim agnoscere, omnesque Christi videre vel peregrina- tiones, vel sermones, vel opera ? ac convenienter B quidem præsenti loco existimamussexto die Servato- rem, quando factum est negotium illud nuptiarum in Cana Galilæax, descendisse Capharnaum, quod interpretatur ager consolationis, cum matre, et fra- tribus, et discipulis. Ad agrum namque consolatio- nis post epulum illud vino celebre cum matre, cum- que discipulis venire Servatorem necesse erat con- solaturum discipulos, atque eam animam quæ ex Spiritu sancto conceperat, et eos qui illic utilitatem perceperunt : consolaturum, inquam, e fructibus in agro pleno futuris. ejus non vocentur; sed neque erant illic; nec enim dictum est : In Capharnaum autem descendunt cum ipso, et matre sua, et discipulis. Insuper quæeren- dum quare nunc non ingrediuntur Capharnaum, neque ascendunt ad ipsam, sed descendunt. Quare vide an hoc in loco per fratres intelligendæ sint hæ potentiæ quæ cum ipso descenderunt, quæ etiam ad nuptias vocatæ non sunt ob ea quæ prædixi- mus, cum infra et in locis humilioribus juventur ii qui Christi habentur discipuli, et alterius generis homines; quoniam, si vocatur mater ejus, sint quidam proficientes et fructificantes, ad quos etiam descendit Dominus ipse cum ministris verbi Dei et discipulis, tales adjuvans, matre sibi etiam assi- stente. Sane qui appellantur Capharnaum, videntur D non capere diuturniorem Jesu, eorumque, qui cum ipso descenderant, apud se consuetudinem, unde manent quidem apud ipsos non multis diebus. Nam ager consolationis infernæ non capit illuminationem de multis dogmatibus, rerum tenuium cum sit capax. ss • Matth. tur resecandum.” Regius, omnibus nostris mss.; Huetius vero legendum pu‐ lavil etc. sed cunino redundat. Hieronymus De nominib. Hebr. ; Capharnaum, ager, vel villa consolationis. A pagus, et na, consolatus est. Regius, quod restituitur e codice Bodleiano. 7. Quærendum attamen quare ad nuptias fratres C 7. Ζητητέον μέντοιγε διὰ τί εἰς μὲν τὸν γάμον (86) Βαπτίζων. Deest in cod. Bodleian. et vide (87) Ιδίᾳ χωρῆσαι νοῆσαι. lta codex Bodleianus; (88) Καὶ ἃ μέντοιγε κατὰ τόν, etc. Ita legitur in (89) Post Σωτήρα codex Bodleianus addit πε- (90) Καραρναούμ, ὅπερ ερμηνεύεται Αγρὺς (91) Συνειληφυῖαν ψυχήν. lia codex Bodleianus; (92) Περὶ πλειόνων, etc. In eftione Iluetii deest

ι Α λαίας μόλις ποτὲ καὶ ὕστερον λαμβάνει τό· ε Σὺ εἴ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Καὶ ὁ μὲν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ Ἰησ σους γινώσκεται παρὰ τοῖς Φαρισαίοις βαπτίζων ἐν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, βαπτίζων (86) καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἐξαιρέτων καὶ τοῦτο ποιῶν· ὁ δὲ παρὰ τοῖς τρισὶν Ἰησοῦς οὐδαμῶς βαπτίζει. Ἔτι δὲ καὶ ὁ Βαπτιστής Ἰωάννης μέχρι πολλοῦ παρὰ τῷ όμως νύμῳ εὐαγγελιστῇ διαρκεῖ, μὴ βεβλημένος εἰς φυ λακήν. Ὁ δὲ παρὰ τῷ Ματθαίῳ σχεδὸν Ἰησοῦ πει· ραζομένου εἰς τὴν φυλακὴν παραδίδοται· δι᾿ ἂν καὶ ἀναχωρεῖ ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν περιιστάμενος τὸ γενέσθαι ἐν τῇ φυλακῇ· ἀλλ' οὐδὲ εὑρίσκεται ἐν τῷ Ἰωάννῃ ὁ Βαπτιστής παραδιδόμενος εἰς φυλα κήν. Τίς δ' οὕτως σοφὸς, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἱκανὸς, ώς πάντα τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τῶν τεσσάρων εὐαγγε λιστῶν μαθεῖν, καὶ ἕκαστον ιδία χωρῆσαι νοή σαι (87), καὶ πάσας αὐτοῦ τὰς καθ᾿ ἕκαστον τόπον ἰδεῖν ἐπιδημίας, καὶ λόγους, καὶ ἔργα ; Καὶ & μέντοιγε κατὰ τὸν (88) προκείμενον τόπον, ἀκολούθως νομί ζομεν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ τὸν Σωτῆρα (89), ὅτε γεγές νῆται ἡ κατὰ τὸν γάμον οἰκονομία ἐν Κανᾷ τῆς Γα- λιλαίας, καταβεβηκέναι ἅμα τῇ μητρὶ, καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοῖς μαθηταῖς εἰς τὴν Καφαρναούμ, ὅπερ ἑρμηνεύεται ἀγρὸς παρακλήσεως (90). Εχρήν γὰρ μετὰ τὴν ἐν τῷ οἴνῳ εὐωχίαν καὶ εἰς τὸν τῆς παρακλήσεως ἀγρὸν ἅμα τῇ μητρὶ, καὶ τοῖς μαθη ταῖς ἐληλυθέναι τον Σωτῆρα, παρακαλέσοντα ἐπὶ τοῖς ἐν τῷ πλήρει ἀγρῷ ἐσομένοις καρποῖς τοὺς μαθητευομένους καὶ τὴν συνειληφυῖαν ψυχὴν (91) ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἢ τοὺς ἐκεῖ ὠφελημένους. οὐ καλοῦνται οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἦσαν ἐκεῖ, οὐ γὰρ εἴρηται· εἰς δὲ τὴν Καφαρναούμ καταβαί- νουσι μετ' αὐτοῦ, καὶ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ τῶν μαθητῶν. Ἔτι δὲ ἐξεταστέον διὰ τί νῦν οὐκ εἰσέρ χονται εἰς τὴν Καφαρναούμ, μηδὲ ἀναβαίνουσιν εἰς αὐτὴν, ἀλλὰ καταβαίνουσιν. "Ορα οὖν εἰ ἐνταῦθα τοὺς ἀδελφοὺς ἀντὶ τῶν συγκαταβεβηκυιῶν αὐτῷ δυνάμεων ἐκληπτέον, οὐ καλουμένων εἰς τὸν γάμον καθ' ἃς εἴπαμεν διηγήσεις, κατωτέρω δὲ ἐν ὑποδε εστέροις τῶν χρηματιζόντων μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἄλλου εἴδους ὠφελημένων· ὅτι, εἰ καλεῖται μή- τηρ αὐτοῦ, εἰσί τινες καρποφοροῦντες, πρὸς οὓς αὐτός τε καταβαίνει ὁ Κύριος σὺν τοῖς ὑπηρέταις τοῦ Λόγου, καὶ μαθηταῖς, τοὺς τοιούτους ὠφελῶν, καὶ τῆς μητρὸς αὐτῷ συμπαρούσης. Εοίκασί γε οἱ καλούμενοι Καφαρναούμ μὴ χωρεῖν τὴν ἐπιπλεῖον διατριβὴν παρ' αὐτοῖς τοῦ Ἰησοῦ, καὶ τῶν συγκα ταβαινόντων αὐτῷ· ὅθεν μένουσι μὲν παρ' αὐτοῖς οὐ μὴν πολλὰς ἡμέρας· τὸν γὰρ περὶ πλειόνων (92) διγμάτων φωτισμὸν ὁ τῆς κατωτέρω παρακλήσεως xνι, 18. διαχωρῆσαι νοῆσαι. κατὰ μέντοιγε τόν, ποιηκέναι, παρακλησεως. Τ συνειληφυῖαν αὐτὴν ψυχήν, εις. περί, ORIGENIS accipit : « Tu es Petrus, et super hanc petram medi- ficabo Ecclesiam meam ' . Et Jesum quidem apud Joannem agnoscunt baptizare Pharisæi in discipulis ejus, cum aliis rebus præcipuis etiam hoc faciens : at apud tres Jesus laudquaquam baptizal. Insuper Baptista Joannes apud ejusdem nominis evangeli- stam perseverat non conjectus in carcerem. Contra apud Matthæum fere tentato Jesu in carcerem tra- ditur; quam ob causam secedit etiam Jesus in Ga- lilæam, cavens trudi in carcerem : quando ne carceri quidem traditus invenitur Baptista apud Joannem. Proinde quis adeo sapiens et in tantum idoneus est, ut totum Jesum ex quatuor evangelistis discat, quique valeat unamquamque rem privatim agnoscere, omnesque Christi videre vel peregrina- tiones, vel sermones, vel opera ? ac convenienter B quidem præsenti loco existimamussexto die Servato- rem, quando factum est negotium illud nuptiarum in Cana Galilæax, descendisse Capharnaum, quod interpretatur ager consolationis, cum matre, et fra- tribus, et discipulis. Ad agrum namque consolatio- nis post epulum illud vino celebre cum matre, cum- que discipulis venire Servatorem necesse erat con- solaturum discipulos, atque eam animam quæ ex Spiritu sancto conceperat, et eos qui illic utilitatem perceperunt : consolaturum, inquam, e fructibus in agro pleno futuris. ejus non vocentur; sed neque erant illic; nec enim dictum est : In Capharnaum autem descendunt cum ipso, et matre sua, et discipulis. Insuper quæeren- dum quare nunc non ingrediuntur Capharnaum, neque ascendunt ad ipsam, sed descendunt. Quare vide an hoc in loco per fratres intelligendæ sint hæ potentiæ quæ cum ipso descenderunt, quæ etiam ad nuptias vocatæ non sunt ob ea quæ prædixi- mus, cum infra et in locis humilioribus juventur ii qui Christi habentur discipuli, et alterius generis homines; quoniam, si vocatur mater ejus, sint quidam proficientes et fructificantes, ad quos etiam descendit Dominus ipse cum ministris verbi Dei et discipulis, tales adjuvans, matre sibi etiam assi- stente. Sane qui appellantur Capharnaum, videntur D non capere diuturniorem Jesu, eorumque, qui cum ipso descenderant, apud se consuetudinem, unde manent quidem apud ipsos non multis diebus. Nam ager consolationis infernæ non capit illuminationem de multis dogmatibus, rerum tenuium cum sit capax. ss • Matth. tur resecandum.” Regius, omnibus nostris mss.; Huetius vero legendum pu‐ lavil etc. sed cunino redundat. Hieronymus De nominib. Hebr. ; Capharnaum, ager, vel villa consolationis. A pagus, et na, consolatus est. Regius, quod restituitur e codice Bodleiano. 7. Quærendum attamen quare ad nuptias fratres C 7. Ζητητέον μέντοιγε διὰ τί εἰς μὲν τὸν γάμον (86) Βαπτίζων. Deest in cod. Bodleian. et vide (87) Ιδίᾳ χωρῆσαι νοῆσαι. lta codex Bodleianus; (88) Καὶ ἃ μέντοιγε κατὰ τόν, etc. Ita legitur in (89) Post Σωτήρα codex Bodleianus addit πε- (90) Καραρναούμ, ὅπερ ερμηνεύεται Αγρὺς (91) Συνειληφυῖαν ψυχήν. lia codex Bodleianus; (92) Περὶ πλειόνων, etc. In eftione Iluetii deest

ι Α λαίας μόλις ποτὲ καὶ ὕστερον λαμβάνει τό· ε Σὺ εἴ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. » Καὶ ὁ μὲν παρὰ τῷ Ἰωάννῃ Ἰησ σους γινώσκεται παρὰ τοῖς Φαρισαίοις βαπτίζων ἐν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, βαπτίζων (86) καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἐξαιρέτων καὶ τοῦτο ποιῶν· ὁ δὲ παρὰ τοῖς τρισὶν Ἰησοῦς οὐδαμῶς βαπτίζει. Ἔτι δὲ καὶ ὁ Βαπτιστής Ἰωάννης μέχρι πολλοῦ παρὰ τῷ όμως νύμῳ εὐαγγελιστῇ διαρκεῖ, μὴ βεβλημένος εἰς φυ λακήν. Ὁ δὲ παρὰ τῷ Ματθαίῳ σχεδὸν Ἰησοῦ πει· ραζομένου εἰς τὴν φυλακὴν παραδίδοται· δι᾿ ἂν καὶ ἀναχωρεῖ ὁ Ἰησοῦς εἰς τὴν Γαλιλαίαν περιιστάμενος τὸ γενέσθαι ἐν τῇ φυλακῇ· ἀλλ' οὐδὲ εὑρίσκεται ἐν τῷ Ἰωάννῃ ὁ Βαπτιστής παραδιδόμενος εἰς φυλα κήν. Τίς δ' οὕτως σοφὸς, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἱκανὸς, ώς πάντα τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τῶν τεσσάρων εὐαγγε λιστῶν μαθεῖν, καὶ ἕκαστον ιδία χωρῆσαι νοή σαι (87), καὶ πάσας αὐτοῦ τὰς καθ᾿ ἕκαστον τόπον ἰδεῖν ἐπιδημίας, καὶ λόγους, καὶ ἔργα ; Καὶ & μέντοιγε κατὰ τὸν (88) προκείμενον τόπον, ἀκολούθως νομί ζομεν τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ τὸν Σωτῆρα (89), ὅτε γεγές νῆται ἡ κατὰ τὸν γάμον οἰκονομία ἐν Κανᾷ τῆς Γα- λιλαίας, καταβεβηκέναι ἅμα τῇ μητρὶ, καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοῖς μαθηταῖς εἰς τὴν Καφαρναούμ, ὅπερ ἑρμηνεύεται ἀγρὸς παρακλήσεως (90). Εχρήν γὰρ μετὰ τὴν ἐν τῷ οἴνῳ εὐωχίαν καὶ εἰς τὸν τῆς παρακλήσεως ἀγρὸν ἅμα τῇ μητρὶ, καὶ τοῖς μαθη ταῖς ἐληλυθέναι τον Σωτῆρα, παρακαλέσοντα ἐπὶ τοῖς ἐν τῷ πλήρει ἀγρῷ ἐσομένοις καρποῖς τοὺς μαθητευομένους καὶ τὴν συνειληφυῖαν ψυχὴν (91) ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἢ τοὺς ἐκεῖ ὠφελημένους. οὐ καλοῦνται οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἦσαν ἐκεῖ, οὐ γὰρ εἴρηται· εἰς δὲ τὴν Καφαρναούμ καταβαί- νουσι μετ' αὐτοῦ, καὶ τῆς μητρὸς αὐτοῦ, καὶ τῶν μαθητῶν. Ἔτι δὲ ἐξεταστέον διὰ τί νῦν οὐκ εἰσέρ χονται εἰς τὴν Καφαρναούμ, μηδὲ ἀναβαίνουσιν εἰς αὐτὴν, ἀλλὰ καταβαίνουσιν. "Ορα οὖν εἰ ἐνταῦθα τοὺς ἀδελφοὺς ἀντὶ τῶν συγκαταβεβηκυιῶν αὐτῷ δυνάμεων ἐκληπτέον, οὐ καλουμένων εἰς τὸν γάμον καθ' ἃς εἴπαμεν διηγήσεις, κατωτέρω δὲ ἐν ὑποδε εστέροις τῶν χρηματιζόντων μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἄλλου εἴδους ὠφελημένων· ὅτι, εἰ καλεῖται μή- τηρ αὐτοῦ, εἰσί τινες καρποφοροῦντες, πρὸς οὓς αὐτός τε καταβαίνει ὁ Κύριος σὺν τοῖς ὑπηρέταις τοῦ Λόγου, καὶ μαθηταῖς, τοὺς τοιούτους ὠφελῶν, καὶ τῆς μητρὸς αὐτῷ συμπαρούσης. Εοίκασί γε οἱ καλούμενοι Καφαρναούμ μὴ χωρεῖν τὴν ἐπιπλεῖον διατριβὴν παρ' αὐτοῖς τοῦ Ἰησοῦ, καὶ τῶν συγκα ταβαινόντων αὐτῷ· ὅθεν μένουσι μὲν παρ' αὐτοῖς οὐ μὴν πολλὰς ἡμέρας· τὸν γὰρ περὶ πλειόνων (92) διγμάτων φωτισμὸν ὁ τῆς κατωτέρω παρακλήσεως xνι, 18. διαχωρῆσαι νοῆσαι. κατὰ μέντοιγε τόν, ποιηκέναι, παρακλησεως. Τ συνειληφυῖαν αὐτὴν ψυχήν, εις. περί, ORIGENIS accipit : « Tu es Petrus, et super hanc petram medi- ficabo Ecclesiam meam ' . Et Jesum quidem apud Joannem agnoscunt baptizare Pharisæi in discipulis ejus, cum aliis rebus præcipuis etiam hoc faciens : at apud tres Jesus laudquaquam baptizal. Insuper Baptista Joannes apud ejusdem nominis evangeli- stam perseverat non conjectus in carcerem. Contra apud Matthæum fere tentato Jesu in carcerem tra- ditur; quam ob causam secedit etiam Jesus in Ga- lilæam, cavens trudi in carcerem : quando ne carceri quidem traditus invenitur Baptista apud Joannem. Proinde quis adeo sapiens et in tantum idoneus est, ut totum Jesum ex quatuor evangelistis discat, quique valeat unamquamque rem privatim agnoscere, omnesque Christi videre vel peregrina- tiones, vel sermones, vel opera ? ac convenienter B quidem præsenti loco existimamussexto die Servato- rem, quando factum est negotium illud nuptiarum in Cana Galilæax, descendisse Capharnaum, quod interpretatur ager consolationis, cum matre, et fra- tribus, et discipulis. Ad agrum namque consolatio- nis post epulum illud vino celebre cum matre, cum- que discipulis venire Servatorem necesse erat con- solaturum discipulos, atque eam animam quæ ex Spiritu sancto conceperat, et eos qui illic utilitatem perceperunt : consolaturum, inquam, e fructibus in agro pleno futuris. ejus non vocentur; sed neque erant illic; nec enim dictum est : In Capharnaum autem descendunt cum ipso, et matre sua, et discipulis. Insuper quæeren- dum quare nunc non ingrediuntur Capharnaum, neque ascendunt ad ipsam, sed descendunt. Quare vide an hoc in loco per fratres intelligendæ sint hæ potentiæ quæ cum ipso descenderunt, quæ etiam ad nuptias vocatæ non sunt ob ea quæ prædixi- mus, cum infra et in locis humilioribus juventur ii qui Christi habentur discipuli, et alterius generis homines; quoniam, si vocatur mater ejus, sint quidam proficientes et fructificantes, ad quos etiam descendit Dominus ipse cum ministris verbi Dei et discipulis, tales adjuvans, matre sibi etiam assi- stente. Sane qui appellantur Capharnaum, videntur D non capere diuturniorem Jesu, eorumque, qui cum ipso descenderant, apud se consuetudinem, unde manent quidem apud ipsos non multis diebus. Nam ager consolationis infernæ non capit illuminationem de multis dogmatibus, rerum tenuium cum sit capax. ss • Matth. tur resecandum.” Regius, omnibus nostris mss.; Huetius vero legendum pu‐ lavil etc. sed cunino redundat. Hieronymus De nominib. Hebr. ; Capharnaum, ager, vel villa consolationis. A pagus, et na, consolatus est. Regius, quod restituitur e codice Bodleiano. 7. Quærendum attamen quare ad nuptias fratres C 7. Ζητητέον μέντοιγε διὰ τί εἰς μὲν τὸν γάμον (86) Βαπτίζων. Deest in cod. Bodleian. et vide (87) Ιδίᾳ χωρῆσαι νοῆσαι. lta codex Bodleianus; (88) Καὶ ἃ μέντοιγε κατὰ τόν, etc. Ita legitur in (89) Post Σωτήρα codex Bodleianus addit πε- (90) Καραρναούμ, ὅπερ ερμηνεύεται Αγρὺς (91) Συνειληφυῖαν ψυχήν. lia codex Bodleianus; (92) Περὶ πλειόνων, etc. In eftione Iluetii deest

ἀγρὸς οὐ χωρεί, ὀλιγωτέρων τυγχάνων δεκτικός. Παραθετέον δὲ πρὸς τὸ θεωρῆσαι διαφορὰς τῶν ἐπιπλεῖον ἢ ἔλαττον δεχομένων τὸν Ἰησοῦν ἐν τῷ· • Ἐκεῖ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέρας, ο τὸ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον τῷ ἀναστάντι ἐκ νεκρῶν μεμαθητευμένοις λεγόμενον, καὶ ἀποστελλομένοις μαθητεῦσαι πάντα τὰ ἔθνη, οὕτως ἔχον· « Ιδού, μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· τοῖς μὲν γὰρ πάντα ὅσα ἐνδέχεται φύσιν ἀνθρωπίνην γνῶναι ἔτι ἐνταῦθα τυγχάνουσαν εἰσομένοις λέγεται δεικτικῶς τό· « Ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι· καὶ περὶ πάσης τῆς ἐν τοῖς θεωρουμένοις (93)· ἀνατολῆς ἡμέ- μας πλείονας ποιούσης τοῖς μακαριωτάτοις τό· « Πάσας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰ νας· περὶ δὲ τῶν ἐν Καφαρναούμ, πρὸς οὓς, ὡς ὑποδεεστέρους καταβαίνουσιν, οὐ μόνον ὁ Ἰησοῦς, ἀλλὰ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, καὶ οἱ μαθηταί· « Ἐκεῖ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέ ρας. πάσας τὰς ἡμέρας τούτου τοῦ αἰῶνος οὐκ ἔτι ἔσται ὁ εἰπών· « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν, » μετὰ τῶν χωρη σάντων αὐτὸν, ο ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· ο τὸ γὰρ ἕως, οἰονεί περιγραφήν τινα δηλοῖ χρόνου. Λεκτέον δὲ καὶ πρὸς τοῦτο, ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι τὸ, • Μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι (94), » τῷ, Ἐν ὑμῖν εἰμι. Τάχα οὖν κυριώτερον λέγοιμεν οὐκ ἐν τοῖς μαθητευομένοις εἶναι τὸν Σωτῆρα, ἀλλὰ μετ᾿ αὐτῶν, ὅσον τῷ νῷ οὐκ ἐφθάκασιν (95) ἐπὶ τὴν τοῦ αἰῶνος συντέλειαν. Ἐπὶν δὲ τὴν τοῦ κόσμου σταυρωθέντος αὐτοῖς τὴν συντέλειαν αὐτοῦ ἐνστάσαν τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ αὐτῶν παρασκευή θεωρήσωσι, τότε οὐκ ἔτι μετ' αὐτῶν, ἀλλ' ἐν αὐτοῖς γενομένου τοῦ Ἰησοῦ, ἐροῦσι τὸ, « Οὐκ ότι ζῶ ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός· κ καὶ τὸ, « Εἰ δοκιμὴν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ; » Ταῦτα δὲ λέγομεν, τηρουμένης πως ἰδίᾳ καὶ τῆς περιστάσης ἐκδοχῆς τὸ, ο πάσας τὰς ἡμέρας » λέ- γεσθαι, τὰς ο ἕως συντελείας τοῦ αἰῶνος, » κατὰ τὰ ἐφικτὰ τῇ ἀνθρωπίνη φύσει καταλαβεῖν ἔτι ἐνταῦθα συγχανούσῃ· ἔστι γὰρ καὶ ἐκείνης τῆς ἑρμηνείας τηρουμένης ἐπιστῆσαι τῷ (96) ἐγώ, ἵνα ὁ μὲν ἕως τῆς συντελείας μετὰ τῶν ἀποστελλομένων μαθη- τεύειν πάντα τὰ ἔθνη ᾖ ὁ κενώσας ἑαυτὸν, καὶ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν λαβών· ὥσπερεὶ δὲ τοῦτο (97) ἕτερος ἐν τῇ καταστάσει ὤν, τῇ πρὸ τοῦ κενῶσαι ἑαυτὸν, μετὰ τὴν συντέλειαν τοῦ αἰῶνος, γένηται μετά τούτων, « ἕως » ὑπὸ τοῦ Πατρὸς « τεθῶσι πάντες οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐ τοῦ, μετὰ ταῦτα ι ὅτε παραδίδωσιν, ὁ Υἱὸς « τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, » τοῦ Πατρὸς ἐροῦντος είμι, ὅσων τῷ νῷ οὐκ ἐφθακόσιν. ὥσπερ εἰ εἶπε τοῦτο· COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A Præterea ut videamus diferentiam eorum qui plus vel B minus suscipiunt Jesum, addendum est verbis illis : « Hific manserunt non multis diebus ", » illul quod dicitur a Domino resuscitato ex mortuis apud Matthæum, discipulis inissis ad docendum onines gen- tes, sic habens: Ecce ego vobiscum sum ómnibus diebus, usque ad consummationem seculi, Nam- que agnituris quidem omnia quæcunque agnoseere potest humana natura, dum hic degit, dicitur de- monstrative hoc : « Ego vobiscumn sum : s de omai vero ortu, et illuminatione, quæ his exoritur, qui speculantur, quæque dies plures ob oculos ponit beatissimis, illud : • Omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi; » de his autem qui sunt in Capharnao, ad quos, utpote infra exsistentes, descendunt non solum Jesus, verum etiam mater ejus, et fratres ejus, et discipuli, dicitur: « lllic manserunt non multis diebus. › quæsituros an post omnes hujus sæculi dies non amplius futurus sit cum his qui eum acceperint usque ad consummationem sæculi, ille qui dixit • Ecce ego vobiscum sum usque ad consummatio- nem sæculi; › nam particula usque veluti circum- scriptionem quamdam denotat temporis. Proinde ad hoc etiam est dicendum, non idem esse, biscum sum, › et, In vobis sum. Quamobrem for- tasse magis proprie diceremus, non in discipulis Wo- C Servatorem esse, sed cum ipsis, quantum mente D "Joan. 11, 12. ** Matth. xxvitt, 20. Philipp. 11, 7. on Hebr. x, 13. non prævenerint consummationem sæculi. Cum vero instantem consummationem mundi viderint sibi crucifixi, quantum ad illorum conatum attinet, tunc non amplius cum ipsis, sed in ipsis exsistente Jesu, dicent illud : . Non amplius vivo ego, sed vivit in me Christus ",, et illud : • An experi- mentum quæritis loquent's in me Christi **?, Hæc autem dicimus, observata privatim a nobis aliquo modo ea expositione quæ docet, omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi, dici juxta ea quæ humana natura comprehendere potest, dum hoc in mundo exsistit ; nam possumus etiam, servata illa interpretatione, notare vocabulum ego, ut usque ad consummationem cum his qui mittentur ad do- cendum omnes gentes ", sit ille, qui evacuavil seipsum, forma servi sunpla : tanquam autem ab hoc alius in statu præcedenti suam exinanitionein, post consummationem sæculi sit cum istis, & donec› a Patre ‹ positi fuerint omnes inimici ejus subsel- lium pedum ejus › post hæc, ‹ cum tradiderit › Galat. II, Hæc omnia desunt in codice Regio, ac proinde in editione Huetii; sed restituantur e codice Bod- leiano. quod desideratur in codice Regio. habet codex Bodleianus; male vero Regius, rarius videtur legisse : vertit enim, tanquam si hoc dixisset, quod sit cum his post consummationem sæculi alius, exsistens in statu præ- cedenti suam exinanitionem. 8. Credibile autem est aliquos non sine causa 8. Εἰκὸς δὲ οὐκ ἀλόγως ζητήσειν τινάς, εἰ μετὰ 3. ** Matth. xxviii, 19. (93) Λέγεται δεικτικῶς.... ἐν τοῖς θεωρουμένοις. (94) Codex Bodleianus restituit tỷ, 'Ev úµiv (95) Ὅσον τῷ τῷ οὐκ ἐφθάκασιν. Ita optime 20. 95 II Cor. XIII, (96) Τῷ. Sic codex Bodleianus ; Regius, τό. (97) Τοῦτο. Lege τούτου. Tolumn humc locuui Fer-

ἀγρὸς οὐ χωρεί, ὀλιγωτέρων τυγχάνων δεκτικός. Παραθετέον δὲ πρὸς τὸ θεωρῆσαι διαφορὰς τῶν ἐπιπλεῖον ἢ ἔλαττον δεχομένων τὸν Ἰησοῦν ἐν τῷ· • Ἐκεῖ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέρας, ο τὸ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον τῷ ἀναστάντι ἐκ νεκρῶν μεμαθητευμένοις λεγόμενον, καὶ ἀποστελλομένοις μαθητεῦσαι πάντα τὰ ἔθνη, οὕτως ἔχον· « Ιδού, μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· τοῖς μὲν γὰρ πάντα ὅσα ἐνδέχεται φύσιν ἀνθρωπίνην γνῶναι ἔτι ἐνταῦθα τυγχάνουσαν εἰσομένοις λέγεται δεικτικῶς τό· « Ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι· καὶ περὶ πάσης τῆς ἐν τοῖς θεωρουμένοις (93)· ἀνατολῆς ἡμέ- μας πλείονας ποιούσης τοῖς μακαριωτάτοις τό· « Πάσας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰ νας· περὶ δὲ τῶν ἐν Καφαρναούμ, πρὸς οὓς, ὡς ὑποδεεστέρους καταβαίνουσιν, οὐ μόνον ὁ Ἰησοῦς, ἀλλὰ καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, καὶ οἱ μαθηταί· « Ἐκεῖ ἔμειναν οὐ πολλὰς ἡμέ ρας. πάσας τὰς ἡμέρας τούτου τοῦ αἰῶνος οὐκ ἔτι ἔσται ὁ εἰπών· « Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν, » μετὰ τῶν χωρη σάντων αὐτὸν, ο ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος· ο τὸ γὰρ ἕως, οἰονεί περιγραφήν τινα δηλοῖ χρόνου. Λεκτέον δὲ καὶ πρὸς τοῦτο, ὅτι οὐ ταὐτόν ἐστι τὸ, • Μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι (94), » τῷ, Ἐν ὑμῖν εἰμι. Τάχα οὖν κυριώτερον λέγοιμεν οὐκ ἐν τοῖς μαθητευομένοις εἶναι τὸν Σωτῆρα, ἀλλὰ μετ᾿ αὐτῶν, ὅσον τῷ νῷ οὐκ ἐφθάκασιν (95) ἐπὶ τὴν τοῦ αἰῶνος συντέλειαν. Ἐπὶν δὲ τὴν τοῦ κόσμου σταυρωθέντος αὐτοῖς τὴν συντέλειαν αὐτοῦ ἐνστάσαν τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ αὐτῶν παρασκευή θεωρήσωσι, τότε οὐκ ἔτι μετ' αὐτῶν, ἀλλ' ἐν αὐτοῖς γενομένου τοῦ Ἰησοῦ, ἐροῦσι τὸ, « Οὐκ ότι ζῶ ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός· κ καὶ τὸ, « Εἰ δοκιμὴν ζητεῖτε τοῦ ἐν ἐμοὶ λαλοῦντος Χριστοῦ; » Ταῦτα δὲ λέγομεν, τηρουμένης πως ἰδίᾳ καὶ τῆς περιστάσης ἐκδοχῆς τὸ, ο πάσας τὰς ἡμέρας » λέ- γεσθαι, τὰς ο ἕως συντελείας τοῦ αἰῶνος, » κατὰ τὰ ἐφικτὰ τῇ ἀνθρωπίνη φύσει καταλαβεῖν ἔτι ἐνταῦθα συγχανούσῃ· ἔστι γὰρ καὶ ἐκείνης τῆς ἑρμηνείας τηρουμένης ἐπιστῆσαι τῷ (96) ἐγώ, ἵνα ὁ μὲν ἕως τῆς συντελείας μετὰ τῶν ἀποστελλομένων μαθη- τεύειν πάντα τὰ ἔθνη ᾖ ὁ κενώσας ἑαυτὸν, καὶ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν λαβών· ὥσπερεὶ δὲ τοῦτο (97) ἕτερος ἐν τῇ καταστάσει ὤν, τῇ πρὸ τοῦ κενῶσαι ἑαυτὸν, μετὰ τὴν συντέλειαν τοῦ αἰῶνος, γένηται μετά τούτων, « ἕως » ὑπὸ τοῦ Πατρὸς « τεθῶσι πάντες οἱ ἐχθροὶ αὐτοῦ ὑποπόδιον τῶν ποδῶν αὐ τοῦ, μετὰ ταῦτα ι ὅτε παραδίδωσιν, ὁ Υἱὸς « τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, » τοῦ Πατρὸς ἐροῦντος είμι, ὅσων τῷ νῷ οὐκ ἐφθακόσιν. ὥσπερ εἰ εἶπε τοῦτο· COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A Præterea ut videamus diferentiam eorum qui plus vel B minus suscipiunt Jesum, addendum est verbis illis : « Hific manserunt non multis diebus ", » illul quod dicitur a Domino resuscitato ex mortuis apud Matthæum, discipulis inissis ad docendum onines gen- tes, sic habens: Ecce ego vobiscum sum ómnibus diebus, usque ad consummationem seculi, Nam- que agnituris quidem omnia quæcunque agnoseere potest humana natura, dum hic degit, dicitur de- monstrative hoc : « Ego vobiscumn sum : s de omai vero ortu, et illuminatione, quæ his exoritur, qui speculantur, quæque dies plures ob oculos ponit beatissimis, illud : • Omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi; » de his autem qui sunt in Capharnao, ad quos, utpote infra exsistentes, descendunt non solum Jesus, verum etiam mater ejus, et fratres ejus, et discipuli, dicitur: « lllic manserunt non multis diebus. › quæsituros an post omnes hujus sæculi dies non amplius futurus sit cum his qui eum acceperint usque ad consummationem sæculi, ille qui dixit • Ecce ego vobiscum sum usque ad consummatio- nem sæculi; › nam particula usque veluti circum- scriptionem quamdam denotat temporis. Proinde ad hoc etiam est dicendum, non idem esse, biscum sum, › et, In vobis sum. Quamobrem for- tasse magis proprie diceremus, non in discipulis Wo- C Servatorem esse, sed cum ipsis, quantum mente D "Joan. 11, 12. ** Matth. xxvitt, 20. Philipp. 11, 7. on Hebr. x, 13. non prævenerint consummationem sæculi. Cum vero instantem consummationem mundi viderint sibi crucifixi, quantum ad illorum conatum attinet, tunc non amplius cum ipsis, sed in ipsis exsistente Jesu, dicent illud : . Non amplius vivo ego, sed vivit in me Christus ",, et illud : • An experi- mentum quæritis loquent's in me Christi **?, Hæc autem dicimus, observata privatim a nobis aliquo modo ea expositione quæ docet, omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi, dici juxta ea quæ humana natura comprehendere potest, dum hoc in mundo exsistit ; nam possumus etiam, servata illa interpretatione, notare vocabulum ego, ut usque ad consummationem cum his qui mittentur ad do- cendum omnes gentes ", sit ille, qui evacuavil seipsum, forma servi sunpla : tanquam autem ab hoc alius in statu præcedenti suam exinanitionein, post consummationem sæculi sit cum istis, & donec› a Patre ‹ positi fuerint omnes inimici ejus subsel- lium pedum ejus › post hæc, ‹ cum tradiderit › Galat. II, Hæc omnia desunt in codice Regio, ac proinde in editione Huetii; sed restituantur e codice Bod- leiano. quod desideratur in codice Regio. habet codex Bodleianus; male vero Regius, rarius videtur legisse : vertit enim, tanquam si hoc dixisset, quod sit cum his post consummationem sæculi alius, exsistens in statu præ- cedenti suam exinanitionem. 8. Credibile autem est aliquos non sine causa 8. Εἰκὸς δὲ οὐκ ἀλόγως ζητήσειν τινάς, εἰ μετὰ 3. ** Matth. xxviii, 19. (93) Λέγεται δεικτικῶς.... ἐν τοῖς θεωρουμένοις. (94) Codex Bodleianus restituit tỷ, 'Ev úµiv (95) Ὅσον τῷ τῷ οὐκ ἐφθάκασιν. Ita optime 20. 95 II Cor. XIII, (96) Τῷ. Sic codex Bodleianus ; Regius, τό. (97) Τοῦτο. Lege τούτου. Tolumn humc locuui Fer-

δὲ, πάσας ἡμέρας ἕως τοῦδε τοῦ χρόνου, ἢ ἁπλῶς, πάσας τὰς ἡμέρας, τοῦδε πάσας (98), ἀλλὰ πᾶσαν, ἔνεστι σκοπεῖν τῷ βουλομένῳ. Νῦν γὰρ ἡμᾶς οὐκ ἀπαιτεῖ τὰ προκείμενα ἐπὶ τοσοῦτον παρεκβῆναι τοῦ λόγου. Α αὐτοῖς τό· . Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι. » Πότερον ἐβη εἰς Καφαρναούμ, ο αὐτὸς διηγούμενος, ἄλλης πάλιν οἰκονομίας ἀρχήν φησι δηλοῦσθαι, οὐκ ἀργῶς τοῦ κατέβη εἰρημένου· καί φησι τὴν Καφαρναούμ σημαίνειν ταῦτα τὰ ἔσχατα τοῦ κόσμου, ταῦτα τὰ ὑλικὰ εἰς ἃ κατῆλθε· καὶ διὰ τὸ ἀνοίκειον, φησίν, εἶναι τὸν τόπον, οὐδὲ πεποιηκώς τι λέγεται ἐν αὐτῇ, ἢ λελαληκώς. Εἰ μὲν οὖν μηδὲ ἐν τοῖς λοιποῖς Εὐαγ γελίοις πεποιηκώς τι, ἢ λελαληκὼς ἐν τῇ Καφαρ ναούμ ὁ Κύριος ἡμῶν ἀνεγέγραπτο, τάχα ἂν ἐδι στάξαμεν περὶ τοῦ παραδέξασθαι αὐτοῦ τὴν ἑρμη νείαν. Νυνὶ δὲ ὁ Ματθαῖος καταλιπόντα φησὶ τὸν Κύριον ἡμῶν τὴν Ναζαρὲθ, ἐλθόντα κατῳκηκέναι εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλασσίαν, καὶ ἀπὸ τότε ἀρχὴν τοῦ κηρύσσειν πεποιῆσθαι λέγοντα· « Μετα- νοεῖτε, ἤγγικε γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Ὁ δὲ Μάρκος ἀπὸ τοῦ πρὸς τὸν διάβολον πειρασμοῦ, μετά τὸ παραδοθῆναι τὸν Ἰωάννην, ἀπαγγέλλει ἡμῖν εἰς τὴν Γαλιλαίαν κηρύσσοντα τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ ἐληλυθέναι τὸν Κύριον· καὶ μετὰ τὴν εἰς ἀποστολὴν εκλογὴν τῶν τεσσάρων ἁλιέων εἰσπορεύονται εἰς Καφαρναούμ, καὶ εὐθὺς τοῖς σάββασιν ἐδίδασκεν εἰς τὴν συναγωγὴν, καὶ ἐξεπλήσσοντο ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ πρᾶξιν αὐτοῦ ἀναγράφει γεγενη- μένην ἐν Καφαρναούμ· εὐθὺς γάρ φησιν· « Ἐν τῇ συναγωγῇ αὐτῶν ἦν ἄνθρωπος ἐν πνεύματι ἀκα- θάρτῳ, καὶ ἀνέκραξε λέγων· Εα, τί ἡμῖν καὶ σοί, Ἰησοῦ Ναζαρηνέ; ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς; Οἴδαμέν σε τίς εἶ, Υἱός τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπετίμησεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς λέγων· Φιμώθητι, καὶ ἐξελθε ἐξ αὐτοῦ· ὅτε καὶ ἐσπάραξεν αὐτὸν τὸ πνεῦμα τὸ ἀκάθαρτον, καὶ φωνῆσαν φωνῇ μεγάλῃ ἐξῆλθεν ἐξ αὐτοῦ. Καὶ ἐθαμε βήθησαν ἅπαντες. » Καὶ ἡ πενθερὰ Σίμωνος τοῦ πυ ρετοῦ ἀπαλλάσσεται ἐν τῇ Καφαρναούμ. Πρὸς τού τοις ὁ Μάρκος φησὶ ἑσπέρας γεγενημένης ἐν τῇ Και φαρναούμ τεθεραπεῦσθαι πάντας τοὺς κακῶς ἔχον- τας καὶ δαιμονιζομένους. Καὶ ὁ Λουκᾶς δὲ τὰ πα ραπλήσια τῷ Μάρκῳ ἀπαγγέλλει περὶ τῆς Καφαρ ναούμ, λέγων· ι Καὶ ἦλθεν εἰς Καφαρναούμ, πόλιν τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦν διδάσκων αὐτοὺς ἐν τοῖς σάββασι. Καὶ ἐξεπλήσσοντο ἐπὶ τῇ δια δαχῇ αὐτοῦ, ὅτι ἐν ἐξουσίᾳ ἦν ὁ λόγος αὐτοῦ. Καὶ ἐν τῇ συναγωγῇ ἦν ἄνθρωπος ἔχων πνεῦμα δαιμο- νίου ἀκαθάρτου, καὶ ἀνέκραξε φωνῇ μεγάλῃ· Επ, τί ἡμῖν καὶ σοὶ, Ἰησοῦ Ναζαρηνέ ; ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς ; Οἶδά σε τίς εἶ, ὁ ῞Αγιος τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπετί- μησεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, λέγων· Φιμώθητι, καὶ ἐξελθε ἀπ' αὐτοῦ. Τότε καὶ ῥίψαν αὐτὸν τὸ δαιμόνιον εἰ; Εt Εt Εt Εt Εt Εt ιν, 58, 59. " ORIGENIS Filius e regnum Deo, el Patri ",, Palre di- cente illis : « Ecce ego vobiscum sum '. . Utrum vero omnibus diebus usque ad hoc tempus, an sim- pliciter omnibus diebus, an non omnibus, sed om- ni, potest qui velit considerare. Nunc enim quæ proposita sunt nos non permittunt usque adeo ab oratione digredi. B c scendit in Capharnaum ', . alterius rursus dispen- sationis principium inquit declarari, voce descendit non otiose dicta; et inquit Capharnao significari hæc extrema mundi, hæc materialia, ad quæ de- scendit. . quia non aptus, inquit, esset locus, nihil ea in civitate vel fecisse, vel locutus fuisse dicitur. » Quamobrem si in reliquis evangelistis scriptum fuisset, nihil in Capharnao Dominum no- strum vel fecisse vel dixisse, fortasse dubitasse- mus recipere ipsius interpretationem. Nunc autem Matthæus quidem Dominum nostrum, relicta Na- zareth, profectum habitasse Capharnaum civitatem maritimam³, et exinde initium prædicandi fecisse inquit, dicentem: Resipiscite, instat enim regnum cœlorum. Marcus vero ³, postquam tentasset Dominum diabolus, postquam traditus fuisset Joan- nes in carcerem, nobis annuntiat Dominum adve- nisse in Galilæam prædicantem Evangelium Dei; ingrediuntur etiam Capharnaum post electionem quatuor piscatorum ad functionem muneris apostom lici, statimque sabbatis docuit in synagoga, et obstupescebant super doctrina illius. Quin etiam actionem quamdam eum fecisse in Capharnao scri- bit, statim enim inquit : « Erat in synagoga eorum homo spiritui immundo obnoxius, et exclamavit di- cens : Ah quid rei nobis tecum est, Jesu Nazare- ne? venisti ad perdendum nos ? novi te, quis sis, nimirum ille Filius Dei. Et increpavit illum Jesus dicens: Oumutesce, et exi ab homine. cum discerpsisset eum spiritus immundus, exclamasset- que voce magna, exiit ab eo. obstupuerunt om- nes. Et socrus Simonis liberatur in Capharnao a febri. Ad hæc Marcus inquit vesperi curatos fuisse omnes male habentes, et qui a dæmoniis agitabantur. Quin etiam Lucas similia cum Marco loquitur de Ga- pharnao, dicens : ‹ Et venit in Capharnaum civitatem Galilzer, ibique docebat illos sabbatis. stupebant D super doctrina ejus, quia cum polestate conjun- ctus erat sermo ipsius. Et in synagoga erat homo ha- bens spiritum dæmonis immundi, et exclamavit voce magna dicens : Eia, quid tibi nobiscum est, Jesu. Nazarene? venisti ad perdendum nos? scio te quis sis, Sanctus ille Dei. increpavit illum Jesus, di- cens : Obmutesce, et exi ab eo. Et cum projecisset illum dæmonium in medium, exiit ab illo, nihilque illi nocuit. » postea narrat ', quomodo surgens Dominus e synagoga ingressus est in domum Si- [ Cor. xv, 25. ' Matth. xxvi, 20. s Joan. 11, 12. * Matth. 1, 13. * ibid. 17. * Marc. 1, 13, seq. • ibid. seq. Luc. iv, seq. * Luc. ibid. seq. 9. Ο μέντοιγε Ηρακλέων τὸ, « Μετὰ τοῦτο κατ 9. Sane Heracleon ipse enarrans : • Postea de- (98) Τοῦδε πάσας. Lego ἢ οὐδὲ πάσας.

δὲ, πάσας ἡμέρας ἕως τοῦδε τοῦ χρόνου, ἢ ἁπλῶς, πάσας τὰς ἡμέρας, τοῦδε πάσας (98), ἀλλὰ πᾶσαν, ἔνεστι σκοπεῖν τῷ βουλομένῳ. Νῦν γὰρ ἡμᾶς οὐκ ἀπαιτεῖ τὰ προκείμενα ἐπὶ τοσοῦτον παρεκβῆναι τοῦ λόγου. Α αὐτοῖς τό· . Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι. » Πότερον ἐβη εἰς Καφαρναούμ, ο αὐτὸς διηγούμενος, ἄλλης πάλιν οἰκονομίας ἀρχήν φησι δηλοῦσθαι, οὐκ ἀργῶς τοῦ κατέβη εἰρημένου· καί φησι τὴν Καφαρναούμ σημαίνειν ταῦτα τὰ ἔσχατα τοῦ κόσμου, ταῦτα τὰ ὑλικὰ εἰς ἃ κατῆλθε· καὶ διὰ τὸ ἀνοίκειον, φησίν, εἶναι τὸν τόπον, οὐδὲ πεποιηκώς τι λέγεται ἐν αὐτῇ, ἢ λελαληκώς. Εἰ μὲν οὖν μηδὲ ἐν τοῖς λοιποῖς Εὐαγ γελίοις πεποιηκώς τι, ἢ λελαληκὼς ἐν τῇ Καφαρ ναούμ ὁ Κύριος ἡμῶν ἀνεγέγραπτο, τάχα ἂν ἐδι στάξαμεν περὶ τοῦ παραδέξασθαι αὐτοῦ τὴν ἑρμη νείαν. Νυνὶ δὲ ὁ Ματθαῖος καταλιπόντα φησὶ τὸν Κύριον ἡμῶν τὴν Ναζαρὲθ, ἐλθόντα κατῳκηκέναι εἰς Καφαρναούμ τὴν παραθαλασσίαν, καὶ ἀπὸ τότε ἀρχὴν τοῦ κηρύσσειν πεποιῆσθαι λέγοντα· « Μετα- νοεῖτε, ἤγγικε γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Ὁ δὲ Μάρκος ἀπὸ τοῦ πρὸς τὸν διάβολον πειρασμοῦ, μετά τὸ παραδοθῆναι τὸν Ἰωάννην, ἀπαγγέλλει ἡμῖν εἰς τὴν Γαλιλαίαν κηρύσσοντα τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Θεοῦ ἐληλυθέναι τὸν Κύριον· καὶ μετὰ τὴν εἰς ἀποστολὴν εκλογὴν τῶν τεσσάρων ἁλιέων εἰσπορεύονται εἰς Καφαρναούμ, καὶ εὐθὺς τοῖς σάββασιν ἐδίδασκεν εἰς τὴν συναγωγὴν, καὶ ἐξεπλήσσοντο ἐπὶ τῇ διδαχῇ αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ πρᾶξιν αὐτοῦ ἀναγράφει γεγενη- μένην ἐν Καφαρναούμ· εὐθὺς γάρ φησιν· « Ἐν τῇ συναγωγῇ αὐτῶν ἦν ἄνθρωπος ἐν πνεύματι ἀκα- θάρτῳ, καὶ ἀνέκραξε λέγων· Εα, τί ἡμῖν καὶ σοί, Ἰησοῦ Ναζαρηνέ; ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς; Οἴδαμέν σε τίς εἶ, Υἱός τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπετίμησεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς λέγων· Φιμώθητι, καὶ ἐξελθε ἐξ αὐτοῦ· ὅτε καὶ ἐσπάραξεν αὐτὸν τὸ πνεῦμα τὸ ἀκάθαρτον, καὶ φωνῆσαν φωνῇ μεγάλῃ ἐξῆλθεν ἐξ αὐτοῦ. Καὶ ἐθαμε βήθησαν ἅπαντες. » Καὶ ἡ πενθερὰ Σίμωνος τοῦ πυ ρετοῦ ἀπαλλάσσεται ἐν τῇ Καφαρναούμ. Πρὸς τού τοις ὁ Μάρκος φησὶ ἑσπέρας γεγενημένης ἐν τῇ Και φαρναούμ τεθεραπεῦσθαι πάντας τοὺς κακῶς ἔχον- τας καὶ δαιμονιζομένους. Καὶ ὁ Λουκᾶς δὲ τὰ πα ραπλήσια τῷ Μάρκῳ ἀπαγγέλλει περὶ τῆς Καφαρ ναούμ, λέγων· ι Καὶ ἦλθεν εἰς Καφαρναούμ, πόλιν τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦν διδάσκων αὐτοὺς ἐν τοῖς σάββασι. Καὶ ἐξεπλήσσοντο ἐπὶ τῇ δια δαχῇ αὐτοῦ, ὅτι ἐν ἐξουσίᾳ ἦν ὁ λόγος αὐτοῦ. Καὶ ἐν τῇ συναγωγῇ ἦν ἄνθρωπος ἔχων πνεῦμα δαιμο- νίου ἀκαθάρτου, καὶ ἀνέκραξε φωνῇ μεγάλῃ· Επ, τί ἡμῖν καὶ σοὶ, Ἰησοῦ Ναζαρηνέ ; ἦλθες ἀπολέσαι ἡμᾶς ; Οἶδά σε τίς εἶ, ὁ ῞Αγιος τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπετί- μησεν αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, λέγων· Φιμώθητι, καὶ ἐξελθε ἀπ' αὐτοῦ. Τότε καὶ ῥίψαν αὐτὸν τὸ δαιμόνιον εἰ; Εt Εt Εt Εt Εt Εt ιν, 58, 59. " ORIGENIS Filius e regnum Deo, el Patri ",, Palre di- cente illis : « Ecce ego vobiscum sum '. . Utrum vero omnibus diebus usque ad hoc tempus, an sim- pliciter omnibus diebus, an non omnibus, sed om- ni, potest qui velit considerare. Nunc enim quæ proposita sunt nos non permittunt usque adeo ab oratione digredi. B c scendit in Capharnaum ', . alterius rursus dispen- sationis principium inquit declarari, voce descendit non otiose dicta; et inquit Capharnao significari hæc extrema mundi, hæc materialia, ad quæ de- scendit. . quia non aptus, inquit, esset locus, nihil ea in civitate vel fecisse, vel locutus fuisse dicitur. » Quamobrem si in reliquis evangelistis scriptum fuisset, nihil in Capharnao Dominum no- strum vel fecisse vel dixisse, fortasse dubitasse- mus recipere ipsius interpretationem. Nunc autem Matthæus quidem Dominum nostrum, relicta Na- zareth, profectum habitasse Capharnaum civitatem maritimam³, et exinde initium prædicandi fecisse inquit, dicentem: Resipiscite, instat enim regnum cœlorum. Marcus vero ³, postquam tentasset Dominum diabolus, postquam traditus fuisset Joan- nes in carcerem, nobis annuntiat Dominum adve- nisse in Galilæam prædicantem Evangelium Dei; ingrediuntur etiam Capharnaum post electionem quatuor piscatorum ad functionem muneris apostom lici, statimque sabbatis docuit in synagoga, et obstupescebant super doctrina illius. Quin etiam actionem quamdam eum fecisse in Capharnao scri- bit, statim enim inquit : « Erat in synagoga eorum homo spiritui immundo obnoxius, et exclamavit di- cens : Ah quid rei nobis tecum est, Jesu Nazare- ne? venisti ad perdendum nos ? novi te, quis sis, nimirum ille Filius Dei. Et increpavit illum Jesus dicens: Oumutesce, et exi ab homine. cum discerpsisset eum spiritus immundus, exclamasset- que voce magna, exiit ab eo. obstupuerunt om- nes. Et socrus Simonis liberatur in Capharnao a febri. Ad hæc Marcus inquit vesperi curatos fuisse omnes male habentes, et qui a dæmoniis agitabantur. Quin etiam Lucas similia cum Marco loquitur de Ga- pharnao, dicens : ‹ Et venit in Capharnaum civitatem Galilzer, ibique docebat illos sabbatis. stupebant D super doctrina ejus, quia cum polestate conjun- ctus erat sermo ipsius. Et in synagoga erat homo ha- bens spiritum dæmonis immundi, et exclamavit voce magna dicens : Eia, quid tibi nobiscum est, Jesu. Nazarene? venisti ad perdendum nos? scio te quis sis, Sanctus ille Dei. increpavit illum Jesus, di- cens : Obmutesce, et exi ab eo. Et cum projecisset illum dæmonium in medium, exiit ab illo, nihilque illi nocuit. » postea narrat ', quomodo surgens Dominus e synagoga ingressus est in domum Si- [ Cor. xv, 25. ' Matth. xxvi, 20. s Joan. 11, 12. * Matth. 1, 13. * ibid. 17. * Marc. 1, 13, seq. • ibid. seq. Luc. iv, seq. * Luc. ibid. seq. 9. Ο μέντοιγε Ηρακλέων τὸ, « Μετὰ τοῦτο κατ 9. Sane Heracleon ipse enarrans : • Postea de- (98) Τοῦδε πάσας. Lego ἢ οὐδὲ πάσας.

μέσον, ἐξῆλθεν ἀπ' αὐτοῦ, μηδὲν βλάψαν αὐτόν. » Καὶ μετὰ ταῦτα (99) ἀπαγγέλλει ὡς ἀναστὰς ὁ Κύ ριος ἀπὸ τῆς συναγωγῆς εἰσῆλθεν εἰς τὴν οἰκίαν Σίμωνος, καὶ ἐπιτιμήσας τῷ ἐν τῇ πενθερᾷ αὐτοῦ πυρετῷ ἀπήλλαξεν αὐτὴν τῆς νόσου μεθ᾿ ἣν θεραπευθεῖσαν, « Δύντος, φησί, τοῦ ἡλίου, πάνω τες ὅσοι εἶχον ἀσθενοῦντας νόσοις (1) ποικίλαις, ἦγον αὐτοὺς πρὸς αὐτόν· ὁ δὲ ἑνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν τὰς χεῖρας ἐπιθεὶς ἐθεράπευεν (2) αὐτούς. Εξήρχοντο δὲ καὶ δαιμόνια ἀπὸ πολλῶν κραυγάζοντα, καὶ λέ- γοντα, ὅτι Σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· καὶ ἐπιτιμῶν οὐκ τα αὐτὰ λαλεῖν, ὅτι ᾔδεισαν Χριστὸν αὐτὸν εἶναι. » Ταῦτα δὲ πάντα περὶ τῶν ἐν Καφαρναούμ τῷ Σω- τῆρι εἰρημένων καὶ πεπραγμένων παρεστήσαμεν, ὑπὲρ τοῦ ἐλέγξαι τὴν Ἡρακλέωνος ἑρμηνείαν, λέ- γοντος· « Διὰ τοῦτο οὐδὲ πεποιηκώς τι λέγεται ἐν αὐτῇ, ἢ λελαληκώς. . "Η γὰρ δύο ἐπινοίας διδότω καὶ αὐτὸς τῆς Καφαρναούμ, καὶ παριστάτω, καὶ πεισάτω ποίας· ἢ τοῦτο ποιῆσαι μὴ δυνάμενος ἀφιστάσθω τοῦ λέγειν τὸν Σωτῆρα μάτην τινὶ τόπῳ (3) ἐπιδεδημηκέναι. Καὶ ἡμεῖς δὲ, Θεοῦ δι Β δόντος, γενόμενοι κατὰ τὰ τοιαῦτα χωρία τῆς συναναγνώσεως ὅπου δόξαι μηδὲν (4) ἠνυκέναι ἐπιδημήσας χωρίοις τισί, πειρασόμεθα τὸ μὴ μάταιον τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ τρανῶσαι. εἰς τὴν Καφαρναούμ, φησὶ τὸν ἑκατόνταρχον αὐτῷ προσεληλυθέναι, λέγοντα· . Ὁ παῖς μου βέβληται ἐν τῇ οἰκίᾳ παραλυτικός, δεινῶς βασανιζόμενος, καὶ ἀκηκοέναι μεθ' ἕτερα εἰρημένα τῷ Κυρίῳ περὶ αὐτ τοῦ (5) τό· ι Ὕπαγε, καὶ ὡς ἐπίστευσας γενηθήτω σοι· κ καὶ τὰ περὶ τῆς τοῦ Πέτρου (6) πενθερᾶς σύμ φωνα τοῖς ἄλλοις δυσὶ καὶ αὐτὸς παρέστησεν. Ηγου μαι δὲ εἶναι φιλότιμον, καὶ πρέπον τῷ ἐν Χριστῷ φιλομαθεί συναγαγεῖν (7) ἀπὸ τῶν τεσσάρων Εὐαγ- γελίων πάντα τὰ περὶ τῆς Καφαρναούμ αναγεγραμ- μένα, καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ λόγους, καὶ ἔργα τοῦ Κυρίου, καὶ ὁσάκις εἰς αὐτὴν ἐπιδεδήμηκε, καὶ ὡς ποτε (8) μὲν λέγεται καταβεβηκέναι εἰς αὐτὴν, ποτὲ δὲ εἰσε ληλυθέναι, καὶ πόθεν· ταῦτα γὰρ ἀλλήλοις συντε θέντα οὐκ ἐάσει ἡμᾶς διαπεσεῖν εἰς τὴν περὶ τῆς Καφαρναούμ ἐκδοχήν. Πλὴν εἰ καὶ νοσοῦντες ἐκεῖ θεραπεύονται, καὶ ἄλλαι δυνάμεις ἐκεῖ γίνονται, τό τε κηρύσσειν, ο Ηγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ἐκεῖθεν ἄρχεται, ἔοικεν εἶναι σύμβολον, ὡς κατὰ τὰς ἀρχὰς ὑπεδείξαμεν (9), υποδεεστέρου τινὸς χωρίου, παρακλήσεως τάχα διὰ τὸν Ἰησοῦν γινομένου, πα ρακαλέσαντα ἐφ᾽ οἷς ἐδίδαξε, καὶ πεποίηκεν ἐκεῖ τοῦ τόπου χωρίου παρακλήσεως· ἴσμεν γὰρ καὶ τόπων ὀνόματα ἐπώνυμα τυγχάνοντα τοῖς κατὰ τὸν Ἰησοῦν πράγμασιν· ὥσπερ τὰ Γέργεσα, ἔνθα παρ πευσεν. τοξάτης μηδὲν ἂν ἠνυκέναι. παρ' αὐτοῦ. σύμφωνα, ΠΟΙ συμφώνως, συνάγειν. ὡς. ὑπεδεξάμεθα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A monis, et cum increpasset febrim in socrut ipsius, liberavit eam a morbo. Post quam liberatam, ‹ Oc- cidente, inquit “, sole omnes qui habebant infirmos variis morbis, ducebant illos ad euni: at ille sin- gulis manus imponens sanabat eos. Exibant autemn dæmonia a multis clamantia, ac dicentia: Tu es ille Filius Dei et increpans non sinebat ea loqui, quod sciebant ipsum esse Christum. › Hæc autem omnia docuimus ex his quæ Servator vel dixit, vel fecit in Capharnao, ut redargueremus Heracleonis interpretationem, dicentis: • Hanc ob causam Jesus dicitur neque fecisse aliquid in ea, aut locutus fuis- se. » Aut enim considerationes duas urbi Caphar- naum tribuat etiam ipse, et doceat, et persuadeat qualesnam sint; aut hoc facere non valens, dicere cesset Servatorem frustra in aliquem locum adve- nisse. At nos, Deo dante, cum pervenerimus ad hunc textum, conabimur manifestare non vanum fuisse illius accessum, etiamsi ex lectione ferme appareat eum ad aliqua loca profectum nihil ſe- cisse. C in Capharnaum, inquit centurionem ad ipsum ac- cessisse dicentem: ‹ Famulus meus decumbit domi paralyticus, ac graviter discruciatur ", et post alia quæ Dominus de ipso dicit, audisse: « Vade, et sicut credidisti, fiat tibi "; et de Petri socru consona aliis duobus etiam ipse docuit. Proinde ho- norificum et Christi studioso decorum arbitror esse, colligere ex quatuor Evangeliis omma quæ de Capharnao sunt scripla, sermonesque in ea habitus, et opera Domini, et quoties ad ipsam accessit, et ut aliquando quidem descendisse ad ipsam dici tur, aliquando vero ingressus fuisse; et unde. H:c enim inter se collata non sinent nos aberrare in his quæ ad intelligentiam civitatis Capharnai per- tinent. Cæteruın etiamsi ægrotantes illic curentut, et aliæ virtutes illic fiant, inde tamen incipit Do- minus prædicare, quod e instat regnum coelorun 18: id quod videtur signum esse, ut principio subosten- D dimus, loci cujusdamn humilioris, qui fortasse conso- lationis locus eficitur per Jesum dantem illi sola- men ex his quæ illic docuit et fecit in loco qui est consolationis ager : scimus enim etiam locorum no- mina ejusdem nominis esse cum rebus per Jesum factis; quemadmodum Gergesa urbs, ubi rogave- runt eum locorum illorum cives ut e finibus suis Luc. 19, 40, 41. Matth. vult, 6. ibid. 13. sed habetur in Bodleiano. Regius Matth. 1v, 17. stituiture Bodleiano, ubi mox legitur uti habet codex Regius. deest 10. Ἔτι δὲ ὁ Ματθαῖος, εἰσελθόντος τοῦ Κυρίου 10. Præterea vero Matthæus, ingrediente Domino (99) Καὶ μετὰ ταῦτα. In Regio codice deest και, (1) Codex Bodleianus, ἀσθενεῖς ἐν νόσοις. (2) Codex Bodleianus, ἐθεράπευεν, Regius έθερά- (5) Codex Bodleianus, τῷ τόπῳ. (4) Codex Bodleianus, τῆς συναναγνώσεως που (53) Περὶ αὐτοῦ. Sic codex Bodleianus recte ; (6) Τοῦ Πέτρου, deest in codice Regio, sed re- (7) Συναγαγεῖν. lla codex Bodleianus; Regius, (8) Ως ποτε. Sic codex Bodleianus; in Regio (9) Ὑπεδείξαμεν. Sic codex Bodleianus; Regius,

μέσον, ἐξῆλθεν ἀπ' αὐτοῦ, μηδὲν βλάψαν αὐτόν. » Καὶ μετὰ ταῦτα (99) ἀπαγγέλλει ὡς ἀναστὰς ὁ Κύ ριος ἀπὸ τῆς συναγωγῆς εἰσῆλθεν εἰς τὴν οἰκίαν Σίμωνος, καὶ ἐπιτιμήσας τῷ ἐν τῇ πενθερᾷ αὐτοῦ πυρετῷ ἀπήλλαξεν αὐτὴν τῆς νόσου μεθ᾿ ἣν θεραπευθεῖσαν, « Δύντος, φησί, τοῦ ἡλίου, πάνω τες ὅσοι εἶχον ἀσθενοῦντας νόσοις (1) ποικίλαις, ἦγον αὐτοὺς πρὸς αὐτόν· ὁ δὲ ἑνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν τὰς χεῖρας ἐπιθεὶς ἐθεράπευεν (2) αὐτούς. Εξήρχοντο δὲ καὶ δαιμόνια ἀπὸ πολλῶν κραυγάζοντα, καὶ λέ- γοντα, ὅτι Σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· καὶ ἐπιτιμῶν οὐκ τα αὐτὰ λαλεῖν, ὅτι ᾔδεισαν Χριστὸν αὐτὸν εἶναι. » Ταῦτα δὲ πάντα περὶ τῶν ἐν Καφαρναούμ τῷ Σω- τῆρι εἰρημένων καὶ πεπραγμένων παρεστήσαμεν, ὑπὲρ τοῦ ἐλέγξαι τὴν Ἡρακλέωνος ἑρμηνείαν, λέ- γοντος· « Διὰ τοῦτο οὐδὲ πεποιηκώς τι λέγεται ἐν αὐτῇ, ἢ λελαληκώς. . "Η γὰρ δύο ἐπινοίας διδότω καὶ αὐτὸς τῆς Καφαρναούμ, καὶ παριστάτω, καὶ πεισάτω ποίας· ἢ τοῦτο ποιῆσαι μὴ δυνάμενος ἀφιστάσθω τοῦ λέγειν τὸν Σωτῆρα μάτην τινὶ τόπῳ (3) ἐπιδεδημηκέναι. Καὶ ἡμεῖς δὲ, Θεοῦ δι Β δόντος, γενόμενοι κατὰ τὰ τοιαῦτα χωρία τῆς συναναγνώσεως ὅπου δόξαι μηδὲν (4) ἠνυκέναι ἐπιδημήσας χωρίοις τισί, πειρασόμεθα τὸ μὴ μάταιον τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ τρανῶσαι. εἰς τὴν Καφαρναούμ, φησὶ τὸν ἑκατόνταρχον αὐτῷ προσεληλυθέναι, λέγοντα· . Ὁ παῖς μου βέβληται ἐν τῇ οἰκίᾳ παραλυτικός, δεινῶς βασανιζόμενος, καὶ ἀκηκοέναι μεθ' ἕτερα εἰρημένα τῷ Κυρίῳ περὶ αὐτ τοῦ (5) τό· ι Ὕπαγε, καὶ ὡς ἐπίστευσας γενηθήτω σοι· κ καὶ τὰ περὶ τῆς τοῦ Πέτρου (6) πενθερᾶς σύμ φωνα τοῖς ἄλλοις δυσὶ καὶ αὐτὸς παρέστησεν. Ηγου μαι δὲ εἶναι φιλότιμον, καὶ πρέπον τῷ ἐν Χριστῷ φιλομαθεί συναγαγεῖν (7) ἀπὸ τῶν τεσσάρων Εὐαγ- γελίων πάντα τὰ περὶ τῆς Καφαρναούμ αναγεγραμ- μένα, καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ λόγους, καὶ ἔργα τοῦ Κυρίου, καὶ ὁσάκις εἰς αὐτὴν ἐπιδεδήμηκε, καὶ ὡς ποτε (8) μὲν λέγεται καταβεβηκέναι εἰς αὐτὴν, ποτὲ δὲ εἰσε ληλυθέναι, καὶ πόθεν· ταῦτα γὰρ ἀλλήλοις συντε θέντα οὐκ ἐάσει ἡμᾶς διαπεσεῖν εἰς τὴν περὶ τῆς Καφαρναούμ ἐκδοχήν. Πλὴν εἰ καὶ νοσοῦντες ἐκεῖ θεραπεύονται, καὶ ἄλλαι δυνάμεις ἐκεῖ γίνονται, τό τε κηρύσσειν, ο Ηγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ἐκεῖθεν ἄρχεται, ἔοικεν εἶναι σύμβολον, ὡς κατὰ τὰς ἀρχὰς ὑπεδείξαμεν (9), υποδεεστέρου τινὸς χωρίου, παρακλήσεως τάχα διὰ τὸν Ἰησοῦν γινομένου, πα ρακαλέσαντα ἐφ᾽ οἷς ἐδίδαξε, καὶ πεποίηκεν ἐκεῖ τοῦ τόπου χωρίου παρακλήσεως· ἴσμεν γὰρ καὶ τόπων ὀνόματα ἐπώνυμα τυγχάνοντα τοῖς κατὰ τὸν Ἰησοῦν πράγμασιν· ὥσπερ τὰ Γέργεσα, ἔνθα παρ πευσεν. τοξάτης μηδὲν ἂν ἠνυκέναι. παρ' αὐτοῦ. σύμφωνα, ΠΟΙ συμφώνως, συνάγειν. ὡς. ὑπεδεξάμεθα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A monis, et cum increpasset febrim in socrut ipsius, liberavit eam a morbo. Post quam liberatam, ‹ Oc- cidente, inquit “, sole omnes qui habebant infirmos variis morbis, ducebant illos ad euni: at ille sin- gulis manus imponens sanabat eos. Exibant autemn dæmonia a multis clamantia, ac dicentia: Tu es ille Filius Dei et increpans non sinebat ea loqui, quod sciebant ipsum esse Christum. › Hæc autem omnia docuimus ex his quæ Servator vel dixit, vel fecit in Capharnao, ut redargueremus Heracleonis interpretationem, dicentis: • Hanc ob causam Jesus dicitur neque fecisse aliquid in ea, aut locutus fuis- se. » Aut enim considerationes duas urbi Caphar- naum tribuat etiam ipse, et doceat, et persuadeat qualesnam sint; aut hoc facere non valens, dicere cesset Servatorem frustra in aliquem locum adve- nisse. At nos, Deo dante, cum pervenerimus ad hunc textum, conabimur manifestare non vanum fuisse illius accessum, etiamsi ex lectione ferme appareat eum ad aliqua loca profectum nihil ſe- cisse. C in Capharnaum, inquit centurionem ad ipsum ac- cessisse dicentem: ‹ Famulus meus decumbit domi paralyticus, ac graviter discruciatur ", et post alia quæ Dominus de ipso dicit, audisse: « Vade, et sicut credidisti, fiat tibi "; et de Petri socru consona aliis duobus etiam ipse docuit. Proinde ho- norificum et Christi studioso decorum arbitror esse, colligere ex quatuor Evangeliis omma quæ de Capharnao sunt scripla, sermonesque in ea habitus, et opera Domini, et quoties ad ipsam accessit, et ut aliquando quidem descendisse ad ipsam dici tur, aliquando vero ingressus fuisse; et unde. H:c enim inter se collata non sinent nos aberrare in his quæ ad intelligentiam civitatis Capharnai per- tinent. Cæteruın etiamsi ægrotantes illic curentut, et aliæ virtutes illic fiant, inde tamen incipit Do- minus prædicare, quod e instat regnum coelorun 18: id quod videtur signum esse, ut principio subosten- D dimus, loci cujusdamn humilioris, qui fortasse conso- lationis locus eficitur per Jesum dantem illi sola- men ex his quæ illic docuit et fecit in loco qui est consolationis ager : scimus enim etiam locorum no- mina ejusdem nominis esse cum rebus per Jesum factis; quemadmodum Gergesa urbs, ubi rogave- runt eum locorum illorum cives ut e finibus suis Luc. 19, 40, 41. Matth. vult, 6. ibid. 13. sed habetur in Bodleiano. Regius Matth. 1v, 17. stituiture Bodleiano, ubi mox legitur uti habet codex Regius. deest 10. Ἔτι δὲ ὁ Ματθαῖος, εἰσελθόντος τοῦ Κυρίου 10. Præterea vero Matthæus, ingrediente Domino (99) Καὶ μετὰ ταῦτα. In Regio codice deest και, (1) Codex Bodleianus, ἀσθενεῖς ἐν νόσοις. (2) Codex Bodleianus, ἐθεράπευεν, Regius έθερά- (5) Codex Bodleianus, τῷ τόπῳ. (4) Codex Bodleianus, τῆς συναναγνώσεως που (53) Περὶ αὐτοῦ. Sic codex Bodleianus recte ; (6) Τοῦ Πέτρου, deest in codice Regio, sed re- (7) Συναγαγεῖν. lla codex Bodleianus; Regius, (8) Ως ποτε. Sic codex Bodleianus; in Regio (9) Ὑπεδείξαμεν. Sic codex Bodleianus; Regius,

μέσον, ἐξῆλθεν ἀπ' αὐτοῦ, μηδὲν βλάψαν αὐτόν. » Καὶ μετὰ ταῦτα (99) ἀπαγγέλλει ὡς ἀναστὰς ὁ Κύ ριος ἀπὸ τῆς συναγωγῆς εἰσῆλθεν εἰς τὴν οἰκίαν Σίμωνος, καὶ ἐπιτιμήσας τῷ ἐν τῇ πενθερᾷ αὐτοῦ πυρετῷ ἀπήλλαξεν αὐτὴν τῆς νόσου μεθ᾿ ἣν θεραπευθεῖσαν, « Δύντος, φησί, τοῦ ἡλίου, πάνω τες ὅσοι εἶχον ἀσθενοῦντας νόσοις (1) ποικίλαις, ἦγον αὐτοὺς πρὸς αὐτόν· ὁ δὲ ἑνὶ ἑκάστῳ αὐτῶν τὰς χεῖρας ἐπιθεὶς ἐθεράπευεν (2) αὐτούς. Εξήρχοντο δὲ καὶ δαιμόνια ἀπὸ πολλῶν κραυγάζοντα, καὶ λέ- γοντα, ὅτι Σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ· καὶ ἐπιτιμῶν οὐκ τα αὐτὰ λαλεῖν, ὅτι ᾔδεισαν Χριστὸν αὐτὸν εἶναι. » Ταῦτα δὲ πάντα περὶ τῶν ἐν Καφαρναούμ τῷ Σω- τῆρι εἰρημένων καὶ πεπραγμένων παρεστήσαμεν, ὑπὲρ τοῦ ἐλέγξαι τὴν Ἡρακλέωνος ἑρμηνείαν, λέ- γοντος· « Διὰ τοῦτο οὐδὲ πεποιηκώς τι λέγεται ἐν αὐτῇ, ἢ λελαληκώς. . "Η γὰρ δύο ἐπινοίας διδότω καὶ αὐτὸς τῆς Καφαρναούμ, καὶ παριστάτω, καὶ πεισάτω ποίας· ἢ τοῦτο ποιῆσαι μὴ δυνάμενος ἀφιστάσθω τοῦ λέγειν τὸν Σωτῆρα μάτην τινὶ τόπῳ (3) ἐπιδεδημηκέναι. Καὶ ἡμεῖς δὲ, Θεοῦ δι Β δόντος, γενόμενοι κατὰ τὰ τοιαῦτα χωρία τῆς συναναγνώσεως ὅπου δόξαι μηδὲν (4) ἠνυκέναι ἐπιδημήσας χωρίοις τισί, πειρασόμεθα τὸ μὴ μάταιον τῆς ἐπιδημίας αὐτοῦ τρανῶσαι. εἰς τὴν Καφαρναούμ, φησὶ τὸν ἑκατόνταρχον αὐτῷ προσεληλυθέναι, λέγοντα· . Ὁ παῖς μου βέβληται ἐν τῇ οἰκίᾳ παραλυτικός, δεινῶς βασανιζόμενος, καὶ ἀκηκοέναι μεθ' ἕτερα εἰρημένα τῷ Κυρίῳ περὶ αὐτ τοῦ (5) τό· ι Ὕπαγε, καὶ ὡς ἐπίστευσας γενηθήτω σοι· κ καὶ τὰ περὶ τῆς τοῦ Πέτρου (6) πενθερᾶς σύμ φωνα τοῖς ἄλλοις δυσὶ καὶ αὐτὸς παρέστησεν. Ηγου μαι δὲ εἶναι φιλότιμον, καὶ πρέπον τῷ ἐν Χριστῷ φιλομαθεί συναγαγεῖν (7) ἀπὸ τῶν τεσσάρων Εὐαγ- γελίων πάντα τὰ περὶ τῆς Καφαρναούμ αναγεγραμ- μένα, καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ λόγους, καὶ ἔργα τοῦ Κυρίου, καὶ ὁσάκις εἰς αὐτὴν ἐπιδεδήμηκε, καὶ ὡς ποτε (8) μὲν λέγεται καταβεβηκέναι εἰς αὐτὴν, ποτὲ δὲ εἰσε ληλυθέναι, καὶ πόθεν· ταῦτα γὰρ ἀλλήλοις συντε θέντα οὐκ ἐάσει ἡμᾶς διαπεσεῖν εἰς τὴν περὶ τῆς Καφαρναούμ ἐκδοχήν. Πλὴν εἰ καὶ νοσοῦντες ἐκεῖ θεραπεύονται, καὶ ἄλλαι δυνάμεις ἐκεῖ γίνονται, τό τε κηρύσσειν, ο Ηγγικεν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, ἐκεῖθεν ἄρχεται, ἔοικεν εἶναι σύμβολον, ὡς κατὰ τὰς ἀρχὰς ὑπεδείξαμεν (9), υποδεεστέρου τινὸς χωρίου, παρακλήσεως τάχα διὰ τὸν Ἰησοῦν γινομένου, πα ρακαλέσαντα ἐφ᾽ οἷς ἐδίδαξε, καὶ πεποίηκεν ἐκεῖ τοῦ τόπου χωρίου παρακλήσεως· ἴσμεν γὰρ καὶ τόπων ὀνόματα ἐπώνυμα τυγχάνοντα τοῖς κατὰ τὸν Ἰησοῦν πράγμασιν· ὥσπερ τὰ Γέργεσα, ἔνθα παρ πευσεν. τοξάτης μηδὲν ἂν ἠνυκέναι. παρ' αὐτοῦ. σύμφωνα, ΠΟΙ συμφώνως, συνάγειν. ὡς. ὑπεδεξάμεθα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A monis, et cum increpasset febrim in socrut ipsius, liberavit eam a morbo. Post quam liberatam, ‹ Oc- cidente, inquit “, sole omnes qui habebant infirmos variis morbis, ducebant illos ad euni: at ille sin- gulis manus imponens sanabat eos. Exibant autemn dæmonia a multis clamantia, ac dicentia: Tu es ille Filius Dei et increpans non sinebat ea loqui, quod sciebant ipsum esse Christum. › Hæc autem omnia docuimus ex his quæ Servator vel dixit, vel fecit in Capharnao, ut redargueremus Heracleonis interpretationem, dicentis: • Hanc ob causam Jesus dicitur neque fecisse aliquid in ea, aut locutus fuis- se. » Aut enim considerationes duas urbi Caphar- naum tribuat etiam ipse, et doceat, et persuadeat qualesnam sint; aut hoc facere non valens, dicere cesset Servatorem frustra in aliquem locum adve- nisse. At nos, Deo dante, cum pervenerimus ad hunc textum, conabimur manifestare non vanum fuisse illius accessum, etiamsi ex lectione ferme appareat eum ad aliqua loca profectum nihil ſe- cisse. C in Capharnaum, inquit centurionem ad ipsum ac- cessisse dicentem: ‹ Famulus meus decumbit domi paralyticus, ac graviter discruciatur ", et post alia quæ Dominus de ipso dicit, audisse: « Vade, et sicut credidisti, fiat tibi "; et de Petri socru consona aliis duobus etiam ipse docuit. Proinde ho- norificum et Christi studioso decorum arbitror esse, colligere ex quatuor Evangeliis omma quæ de Capharnao sunt scripla, sermonesque in ea habitus, et opera Domini, et quoties ad ipsam accessit, et ut aliquando quidem descendisse ad ipsam dici tur, aliquando vero ingressus fuisse; et unde. H:c enim inter se collata non sinent nos aberrare in his quæ ad intelligentiam civitatis Capharnai per- tinent. Cæteruın etiamsi ægrotantes illic curentut, et aliæ virtutes illic fiant, inde tamen incipit Do- minus prædicare, quod e instat regnum coelorun 18: id quod videtur signum esse, ut principio subosten- D dimus, loci cujusdamn humilioris, qui fortasse conso- lationis locus eficitur per Jesum dantem illi sola- men ex his quæ illic docuit et fecit in loco qui est consolationis ager : scimus enim etiam locorum no- mina ejusdem nominis esse cum rebus per Jesum factis; quemadmodum Gergesa urbs, ubi rogave- runt eum locorum illorum cives ut e finibus suis Luc. 19, 40, 41. Matth. vult, 6. ibid. 13. sed habetur in Bodleiano. Regius Matth. 1v, 17. stituiture Bodleiano, ubi mox legitur uti habet codex Regius. deest 10. Ἔτι δὲ ὁ Ματθαῖος, εἰσελθόντος τοῦ Κυρίου 10. Præterea vero Matthæus, ingrediente Domino (99) Καὶ μετὰ ταῦτα. In Regio codice deest και, (1) Codex Bodleianus, ἀσθενεῖς ἐν νόσοις. (2) Codex Bodleianus, ἐθεράπευεν, Regius έθερά- (5) Codex Bodleianus, τῷ τόπῳ. (4) Codex Bodleianus, τῆς συναναγνώσεως που (53) Περὶ αὐτοῦ. Sic codex Bodleianus recte ; (6) Τοῦ Πέτρου, deest in codice Regio, sed re- (7) Συναγαγεῖν. lla codex Bodleianus; Regius, (8) Ως ποτε. Sic codex Bodleianus; in Regio (9) Ὑπεδείξαμεν. Sic codex Bodleianus; Regius,

Εt Ει πᾶν ἀρσενικόν. » Παρατηρητέον δὲ, ὅτι ἐν τῇ νομο- Α θεσία οὐδαμοῦ λέγεται, Πάσχα ὑμῶν, ἀλλ᾽ ἅπαξ μὲν ἐν οἷς προεθέμεθα χωρίς πάσης προσθήκης, τρὶς δὲ, . Τὸ Πάσχα τοῦ Κυρίου › Πρὸς δὲ τὸ παραδέξασθαι τοῦθ' οὕτως ἔχειν περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ πάσχα Κυ ρίου καὶ πάσχα Ἰουδαίων ἴδωμεν καὶ τὰ ἐν τῷ Ησαΐα τοῦτον τὸν τρόπον εἰρημένα· « Τὰς νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰ σάββατα, καὶ ἡμέραν μεγάλην οὐκ ἀνέχομαι· νηστείαν, καὶ ἀργίαν καὶ τὰς νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰς ἑορτὰς ὑμῶν μισεῖ ἡ ψυχή μου. » Οὐκ ἴδια γὰρ ἑαυτοῦ φησιν ὁ Κύριος τὰ ὑπὸ τῶν ἁμαρτανόντων ἐπιτελούμενα, ὑπὸ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, εἴ τις ποτέ ἐστι, μισούμενα (14), οὔτε τὰς νουμηνίας, οὔτε τὰ σάβ- βατα, οὔτε ἡμέραν μεγάλην, οὔτε νηστείαν, οὔτε τὰς ἑορτάς. Ἐν μέντοιγε τῇ νομοθεσίᾳ τῆς Ἐξόδου περὶ σαββάτου ταῦτα λέγεται· « Εἶπε δὲ Μωϋσῆς πρὸς αὐτούς· Τοῦτο τὸ ῥῆμα ὁ ἐλάλησε Κύριος Σάββατα ἀνάπαυσις ἁγία τῷ Κυρίῳ· . Καὶ μετ' ὀλίγα· « Εἶπε δὲ ὁ Μωϋσῆς· Φάγετε, σήμερον γάρ ἐστι σάββατα τῷ Κυρίῳ. » Καὶ ἐν Ἀριθμοῖς πρὸ τούτων ἐφ' ἑκάστῃ ἑορτῇ θυσιῶν, ὡς ἑορτῆς οὔσης κατὰ τὸν νόμον τοῦ ἐνδελεχισμοῦ, καὶ ἑκάστης ἡμέρας, ταῦτα γέγραπται· ι Καὶ ἐλάλησε Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· ᾿Απάγγειλαι τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτοὺς λέγων· Τὰ δῶρά μου, δόματά μου, καρπώματά μου εἰς ὀσμὴν εὐωδίας διατηρήσετε προσφέρειν μοι ἐν ταῖς ἑορταῖς μου. Καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· Ταῦτα τὰ καρπώματα, ὅσα προσάξετε τῷ Κυρίῳ. » Ιδίας γὰρ ἑορτὰς ὠνόμασε, καὶ οὐ τῶν να μοθετουμένων, τὰς ἐκκειμένας ἐν τῇ Γραφῇ, καὶ δώρα αὐτοῦ, καὶ δόματα αὐτοῦ. Ὅμοιον δέ τι τούτοις ἐστὶ καὶ περὶ τοῦ λαοῦ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ἀναγεγραμ- μένον, ὅστις ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἴδιος εἶναι λέγεται, ὅτε μὴ ἁμαρτάνει· ἀποκηρύττων δὲ αὐτὸν ἐν τῇ μοσχο- ποιία λαὸν Μωϋσέως ὠνόμασε · « Πρὸς γὰρ μὲν τὸν Φαραὼ ἐρεῖς, φησί· Τάδε λέγει Κύριος· ἐξαπό- στειλον τὸν λαόν μου, ἵνα λατρεύσῃ μοι ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐὰν δὲ μὴ βούλῃ ἐξαποστεῖλαι τὸν λαόν μου, ἰδοὺ ἐγὼ ἐξαποστέλλω ἐπὶ σὲ, καὶ ἐπὶ τοὺς θεράποντάς σου, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου, καὶ ἐπὶ τοὺς οἴκους σου κυνόμυιαν, καὶ πλησθήσονται αἱ οἰκίαι τῶν Αἰγυ πτίων τῆς κυνομίας, καὶ εἰς τὴν γῆν, ἐφ' ἧς εἰσιν, ἐπ' αὐτῆς· καὶ παραδοξάσω τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τὴν γῆν Γεσέμ, ἐφ᾿ ἧς ὁ λαός μου ἔπεστιν ἐπ' αὐτῆς, ἐφ᾽ ᾧ οὐκ ἔστι κυνόμυια, ἵνα εἰδῇς, ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος, ὁ Κύριος πάσης τῆς γῆς. Καὶ δώσω διαστολὴν ἀνὰ μέσ σον τοῦ ἐμοῦ λαοῦ. Πρὸς δὲ τὸν Μωϋσέα ἐλάλησε Κύ- μιας λέγων· Βάδιζε, κατάβηθι τὸ τάχος, ἠνόμησε γὰρ ὁ λαός σου, οὓς ἐξήγαγες ἐκ γῆς (15) Αἰγύπτου. » Ὥσπερ οὖν ὁ λαὸς μὴ ἁμαρτάνων μὲν, τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἁμαρτάνων δὲ οὐκ ἔτι λέγεται εἶναι αὐτοῦ· οὕτω καὶ αἱ ἑορταῖ, ὅτε μὲν μισοῦνται ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου ψυχῆς, τῶν ἁμαρτανόντων εἰσὶν ἑορταί . ς μισούμενα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. B ipsius masculinum. » Ceterum illud observandum est, quod in legis sanctione nullibi dicatur, Pascha vestrum, sed in his quæ citavimus, semel tantum, ‹ Pascha, › absque ullo additamento, et ler, ‹ Pa- scla Domini. . Ut vero confirmemus hoc sic se ha- bere de differentia Paschatis Domini et Paschatis Judzorum, videamus quæ in Isaia hunc in modum sunt scripta ss : « Novilunia vestra, et Sabbata, et diem magnam non tolero; jejunium, et segnitium, et novilunia vestra,et festivitates vestras odit anima mea. › Minime enim ad seipsum proprie pertinere inquit Dominus quæ a peccatoribus perfciuntur. [(16) ab anima ejus, si quæ tandem illa est, oli habita,] non novilunia, non Sabbata, non diem ma- gnam, non jejunium, non festivitates. Rursum int legislatione Exoli hæc de Sabbato dicuntur ● Dixit autem Moyses ad eos: Hoc est verbum quod locutus est Dominus: Sabbata requies sancta erunt Domino. post pauca s : « Dixit autem Moyses : Comedite, hodie enim sunt Sabbata Domino. › Et in Numeris, ante has victimas quæ offeruntur in singulis festivitatibus, perinde quasi singuli dies festi sint juxta legem endelechismi [id est jugis oblationis], hæc scripta sunt : « locutus est Dominus ad Moysen : Renuntia filiis Israel, el lo- quere ad eos, dicens : Dona mea, munera mea, obla- tiones meas in odorem suavitatis perseverabitis offerre mihi in festivitatibus meis. Et dices eis : ' tus, et fecerit Pascha Domini, circumcidetis oinne D C Isa. 1, 15, 14. ** Exod. xvı, 23. * ibid. 25. □ Exod. xaxtı, 7. Εquidem hæc exstant in codd. Regio et Barberino, sed desiderantur in codice Bodleiano, quem secutus est Ferrarius, immerito culpatus ab Muetio, quasi ea Origeni gratificans prætermise- PATROL. GR. XIV. › Hæ sunt oblationes, quas offeretis Domino. Qu enim exposita sunt in Scriptura festivitates, suas, non eorum, quibus ¸lex traditur, appellavit; et dona sua suaque munera. His autem quiddam simile scriptum est in Exodo de populo, quem Do- minus non peccantem suum esse cum dixisset, rur- sus eumdem, quia vitulum conflasset, abdicans, Moysis populum nominavit. Ad Pharaonem enin, inquits, dices : Hæc dicit Dominus : Dimitte po- pulum meum, ut sacrifcet mihi in deserto : si vero nolueris dimittere populum meum, ecce ego mittau in te, et in servos tuos, et in populum tuum, et in domos tuas muscas caninas, et implebuntur domus Ægyptiorum muscis caninis, et in terram, in qua sunt, in ea immittam : et glorificabo in die illa ter- ram Gesem, in qua populus meus inest, eatenus ut in illa non sit musca canina: ut scias quoniam ego sum Dominus, Dominus universæ terræ. Et dabo differentiam inter populum meum. Ad Moysen autem locutus est Dominus, dicens: Vade, descende celeriter, impie enim gessit populus tuus, quos eduxisti ex terra Ægypti ". › Quamobrem ut popu- lus non peccans populus Dei est, peccans autem non item; ita et festivitates, cum Domini anima eas ** Nuin. xxviii, ↑ et seq. Exod. viii, et seq. ril. - stat in codice Bodleiano. supplevimus. (14) Ὑπὸ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, εἴ τίς ποτέ ἐστι, (45) Ἐκ γῆς. Deest in editione Huetii, sed ex- (16) Hæc in Ferrariana interpretatione desiderata

Εt Ει πᾶν ἀρσενικόν. » Παρατηρητέον δὲ, ὅτι ἐν τῇ νομο- Α θεσία οὐδαμοῦ λέγεται, Πάσχα ὑμῶν, ἀλλ᾽ ἅπαξ μὲν ἐν οἷς προεθέμεθα χωρίς πάσης προσθήκης, τρὶς δὲ, . Τὸ Πάσχα τοῦ Κυρίου › Πρὸς δὲ τὸ παραδέξασθαι τοῦθ' οὕτως ἔχειν περὶ τῆς διαφορᾶς τοῦ πάσχα Κυ ρίου καὶ πάσχα Ἰουδαίων ἴδωμεν καὶ τὰ ἐν τῷ Ησαΐα τοῦτον τὸν τρόπον εἰρημένα· « Τὰς νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰ σάββατα, καὶ ἡμέραν μεγάλην οὐκ ἀνέχομαι· νηστείαν, καὶ ἀργίαν καὶ τὰς νουμηνίας ὑμῶν, καὶ τὰς ἑορτὰς ὑμῶν μισεῖ ἡ ψυχή μου. » Οὐκ ἴδια γὰρ ἑαυτοῦ φησιν ὁ Κύριος τὰ ὑπὸ τῶν ἁμαρτανόντων ἐπιτελούμενα, ὑπὸ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, εἴ τις ποτέ ἐστι, μισούμενα (14), οὔτε τὰς νουμηνίας, οὔτε τὰ σάβ- βατα, οὔτε ἡμέραν μεγάλην, οὔτε νηστείαν, οὔτε τὰς ἑορτάς. Ἐν μέντοιγε τῇ νομοθεσίᾳ τῆς Ἐξόδου περὶ σαββάτου ταῦτα λέγεται· « Εἶπε δὲ Μωϋσῆς πρὸς αὐτούς· Τοῦτο τὸ ῥῆμα ὁ ἐλάλησε Κύριος Σάββατα ἀνάπαυσις ἁγία τῷ Κυρίῳ· . Καὶ μετ' ὀλίγα· « Εἶπε δὲ ὁ Μωϋσῆς· Φάγετε, σήμερον γάρ ἐστι σάββατα τῷ Κυρίῳ. » Καὶ ἐν Ἀριθμοῖς πρὸ τούτων ἐφ' ἑκάστῃ ἑορτῇ θυσιῶν, ὡς ἑορτῆς οὔσης κατὰ τὸν νόμον τοῦ ἐνδελεχισμοῦ, καὶ ἑκάστης ἡμέρας, ταῦτα γέγραπται· ι Καὶ ἐλάλησε Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· ᾿Απάγγειλαι τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτοὺς λέγων· Τὰ δῶρά μου, δόματά μου, καρπώματά μου εἰς ὀσμὴν εὐωδίας διατηρήσετε προσφέρειν μοι ἐν ταῖς ἑορταῖς μου. Καὶ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· Ταῦτα τὰ καρπώματα, ὅσα προσάξετε τῷ Κυρίῳ. » Ιδίας γὰρ ἑορτὰς ὠνόμασε, καὶ οὐ τῶν να μοθετουμένων, τὰς ἐκκειμένας ἐν τῇ Γραφῇ, καὶ δώρα αὐτοῦ, καὶ δόματα αὐτοῦ. Ὅμοιον δέ τι τούτοις ἐστὶ καὶ περὶ τοῦ λαοῦ ἐν τῇ Ἐξόδῳ ἀναγεγραμ- μένον, ὅστις ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἴδιος εἶναι λέγεται, ὅτε μὴ ἁμαρτάνει· ἀποκηρύττων δὲ αὐτὸν ἐν τῇ μοσχο- ποιία λαὸν Μωϋσέως ὠνόμασε · « Πρὸς γὰρ μὲν τὸν Φαραὼ ἐρεῖς, φησί· Τάδε λέγει Κύριος· ἐξαπό- στειλον τὸν λαόν μου, ἵνα λατρεύσῃ μοι ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐὰν δὲ μὴ βούλῃ ἐξαποστεῖλαι τὸν λαόν μου, ἰδοὺ ἐγὼ ἐξαποστέλλω ἐπὶ σὲ, καὶ ἐπὶ τοὺς θεράποντάς σου, καὶ ἐπὶ τὸν λαόν σου, καὶ ἐπὶ τοὺς οἴκους σου κυνόμυιαν, καὶ πλησθήσονται αἱ οἰκίαι τῶν Αἰγυ πτίων τῆς κυνομίας, καὶ εἰς τὴν γῆν, ἐφ' ἧς εἰσιν, ἐπ' αὐτῆς· καὶ παραδοξάσω τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τὴν γῆν Γεσέμ, ἐφ᾿ ἧς ὁ λαός μου ἔπεστιν ἐπ' αὐτῆς, ἐφ᾽ ᾧ οὐκ ἔστι κυνόμυια, ἵνα εἰδῇς, ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος, ὁ Κύριος πάσης τῆς γῆς. Καὶ δώσω διαστολὴν ἀνὰ μέσ σον τοῦ ἐμοῦ λαοῦ. Πρὸς δὲ τὸν Μωϋσέα ἐλάλησε Κύ- μιας λέγων· Βάδιζε, κατάβηθι τὸ τάχος, ἠνόμησε γὰρ ὁ λαός σου, οὓς ἐξήγαγες ἐκ γῆς (15) Αἰγύπτου. » Ὥσπερ οὖν ὁ λαὸς μὴ ἁμαρτάνων μὲν, τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἁμαρτάνων δὲ οὐκ ἔτι λέγεται εἶναι αὐτοῦ· οὕτω καὶ αἱ ἑορταῖ, ὅτε μὲν μισοῦνται ὑπὸ τῆς τοῦ Κυρίου ψυχῆς, τῶν ἁμαρτανόντων εἰσὶν ἑορταί . ς μισούμενα. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. B ipsius masculinum. » Ceterum illud observandum est, quod in legis sanctione nullibi dicatur, Pascha vestrum, sed in his quæ citavimus, semel tantum, ‹ Pascha, › absque ullo additamento, et ler, ‹ Pa- scla Domini. . Ut vero confirmemus hoc sic se ha- bere de differentia Paschatis Domini et Paschatis Judzorum, videamus quæ in Isaia hunc in modum sunt scripta ss : « Novilunia vestra, et Sabbata, et diem magnam non tolero; jejunium, et segnitium, et novilunia vestra,et festivitates vestras odit anima mea. › Minime enim ad seipsum proprie pertinere inquit Dominus quæ a peccatoribus perfciuntur. [(16) ab anima ejus, si quæ tandem illa est, oli habita,] non novilunia, non Sabbata, non diem ma- gnam, non jejunium, non festivitates. Rursum int legislatione Exoli hæc de Sabbato dicuntur ● Dixit autem Moyses ad eos: Hoc est verbum quod locutus est Dominus: Sabbata requies sancta erunt Domino. post pauca s : « Dixit autem Moyses : Comedite, hodie enim sunt Sabbata Domino. › Et in Numeris, ante has victimas quæ offeruntur in singulis festivitatibus, perinde quasi singuli dies festi sint juxta legem endelechismi [id est jugis oblationis], hæc scripta sunt : « locutus est Dominus ad Moysen : Renuntia filiis Israel, el lo- quere ad eos, dicens : Dona mea, munera mea, obla- tiones meas in odorem suavitatis perseverabitis offerre mihi in festivitatibus meis. Et dices eis : ' tus, et fecerit Pascha Domini, circumcidetis oinne D C Isa. 1, 15, 14. ** Exod. xvı, 23. * ibid. 25. □ Exod. xaxtı, 7. Εquidem hæc exstant in codd. Regio et Barberino, sed desiderantur in codice Bodleiano, quem secutus est Ferrarius, immerito culpatus ab Muetio, quasi ea Origeni gratificans prætermise- PATROL. GR. XIV. › Hæ sunt oblationes, quas offeretis Domino. Qu enim exposita sunt in Scriptura festivitates, suas, non eorum, quibus ¸lex traditur, appellavit; et dona sua suaque munera. His autem quiddam simile scriptum est in Exodo de populo, quem Do- minus non peccantem suum esse cum dixisset, rur- sus eumdem, quia vitulum conflasset, abdicans, Moysis populum nominavit. Ad Pharaonem enin, inquits, dices : Hæc dicit Dominus : Dimitte po- pulum meum, ut sacrifcet mihi in deserto : si vero nolueris dimittere populum meum, ecce ego mittau in te, et in servos tuos, et in populum tuum, et in domos tuas muscas caninas, et implebuntur domus Ægyptiorum muscis caninis, et in terram, in qua sunt, in ea immittam : et glorificabo in die illa ter- ram Gesem, in qua populus meus inest, eatenus ut in illa non sit musca canina: ut scias quoniam ego sum Dominus, Dominus universæ terræ. Et dabo differentiam inter populum meum. Ad Moysen autem locutus est Dominus, dicens: Vade, descende celeriter, impie enim gessit populus tuus, quos eduxisti ex terra Ægypti ". › Quamobrem ut popu- lus non peccans populus Dei est, peccans autem non item; ita et festivitates, cum Domini anima eas ** Nuin. xxviii, ↑ et seq. Exod. viii, et seq. ril. - stat in codice Bodleiano. supplevimus. (14) Ὑπὸ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, εἴ τίς ποτέ ἐστι, (45) Ἐκ γῆς. Deest in editione Huetii, sed ex- (16) Hæc in Ferrariana interpretatione desiderata

ὅτε δὲ ὑπὸ τοῦ Κυρίου νομοθετοῦνται, Κυρίου εἶναι Β προσαγορεύονται. Τῶν δὲ ἑορτῶν μία ἐστὶ καὶ τὸ Πάσχα, ὅπερ ἐν τῇ προκειμένῃ τοῦ Εὐαγγελίου Γραφή οὐ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων εἶναι λέγεται. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ, « Αὗται, φησὶν, αἱ ἑορταὶ Κυρίου, ἂς καλέσετε αὐτὰς κλητὰς ἁγίας. » ᾿Απὸ μὲν οὖν τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς οὐκ ἔστιν ἀντιλέγειν οἷς παρε στήσαμεν (17)· πιθανῶς δέ τις ἀπὸ τοῦ Ἀποστόλου ζητήσει ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους ἀναγράφοντος· ι Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν (18) ἐτύθη Χρι- στός· › οὐ γὰρ φησί· Τὸ Πάσχα Κυρίου ἐτύθη Χρι- στός. Καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον, ἤτοι ὅτι ἁπλούστε ρον Πάσχα ἡμῶν τυθὲν τὸ δι' ἡμᾶς τυθὲν εἴρηκεν, ἢ ὅτι πᾶσα ἑορτὴ ἀληθῶς Κυρίου, ὧν μία ἐστὶ τὸ Πάσχα, οὐκ ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, οὐδὲ ἐπὶ γῆς, ἀλλ᾽ ἐν τῷ μέλλοντι καὶ ἐν οὐρανοῖς, ἐνστάσης τῆς βα σιλείας τῶν οὐρανῶν ἐπιτελεσθήσεται. Καὶ περί ἐκείνων γε τῶν ἑορτῶν ὁ μὲν εἷς τῶν δώδεκα προ φητῶν φησι· « Τί ποιήσετε ἐν ἡμέραις πανηγύρεως καὶ ἐν ἡμέραις ἑορτῆς τοῦ Κυρίου; » ὁ δὲ Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους· ο ᾿Αλλὰ προσεληλύθατε Σιών ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ έπουρα- νίῳ καὶ μυριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει, καὶ Ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς. » Καὶ ἐν τῇ πρὸς Κολοσσαεῖς· ι Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω ἐν βρώσει καὶ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς, ἡ νουμη νίας, ἢ σαββάτων ἅ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων. » παρὰ τοῖς σωματικοῖς Ἰουδαίοις ἦν, ἑορτὲς οἱ μὲν (19) ὑπὸ τὸν ἀληθῆ πρότερον παιδαγωγούμενοι νόμον παρὰ ἐπιτρόποις καὶ οἰκονόμοις, ἕως τὸ ἐκεῖ πλήρωμα τοῦ χρόνου ἐνστῇ, καὶ τὴν τελειότητα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ χωρήσωμεν, ἔργον σοφίας τῆς ἐν μυ στηρίῳ ἀποκεκρυμμένης ἐστὶ φανερῶσαι, καὶ τὰ περὶ βρωμάτων νομοθετούμενα σύμβολα τῶν ἐκεῖ μελ λόντων τρέφειν, καὶ ἰσχυροποιεῖν ἡμῶν τὴν ψυχὴν τυγχάνοντα θεωρεῖν. Εἰκῆ δὲ φαντασιωθέντα τινὰ τὸ πέλαγος τῶν τοσούτων νοημάτων, καὶ βουλόμενον σῶσαι πῶς ἡ κατὰ τόπον λατρεία ὑπόδειγμα καὶ σκιά ἐστι τῶν ἐπουρανίων, τά τε θύματα καὶ τὸ πρό βατον νοῆσαι βουλόμενον, προκόψαι καὶ τῷ ᾿Αποστόλῳ ἐπᾶραι μὲν ἡμῶν τὸ φρόνημα βουληθέντι ἀπὸ τῶν 12. γηΐνων περὶ τοῦ νόμου δογμάτων, οὐ πάνυ δὲ παρα- παρεστήκαμεν. στήσαντι πῶς ταῦτα μέλλει γίνεσθαι. Ἐὰν δὲ καὶ ἑορταί, ὧν μία (20) τὸ Πάσχα ἐστὶ, καὶ ἐπὶ τὸν μέλ- λοντα ἀνάγονται αἰῶνα, ἔτι μᾶλλον ἐπισκοπητέον πως καὶ νῦν τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς, καὶ μετὰ ταῦτα τυθήσεται. ραθετέον ἡμῶν ἰδίας δεομένων πραγματείας ἐξαιρέτου τοι μεν. ἑορτῶν μία. ORIGENIS prosequitur odio, peccantium sunt festivitates ; cuin A vero eas Dominus sancit, Domini esse dicuntur. Verum festivitatum una est etiam Pascha, quod in Evangelii proposita Scriptura, non Domini, sed Ju- dorum Pascha dicitur. Rursus alibi inquit : • Ha sunt Domini festivitates, quas ipsas vocabitis san- clas . Ex Domini itaque voce non licet his quæ docuinus, contradicere. Verum ex Epistola ad Co- rinthios s probabiliter aliquis quæral, cur Aposto- lus scribat: Etenim Pascha nostrum pro nobis immolatus est Christus; » non enim ait: Pascha Domini immolatus est Christus. Ad quæ dicendum est, vel Apostolum dixisse simplicius, Pascha no- strum immolatum, quod pro nobis immolatum fuit, vel omnem eam festivitatem, quæ revera sit Do- mini, quarum una est Pascha, non in hoc sæculo, neque super terram, sed in futuro et in cœlis, in - siante calorum regno, celebratum iri. Quin de fer stivitatibus illis unus duodecim prophetarum in- quit " : « Quid facietis in diebus celebritatis, et in diebus festivitatis Domini? » Et in Epistola ad Ile- braeos Paulus : Seal accessistis ad montem Sion, et ad civitatem Dei viventis, Jerusalem supercale- stem, et ad myriadas angelorum, nempe ad cele- britatem, et Ecclesiam primogenitorum scriptorum in cœlis. › Et in Epistola ad Colossenses igitur judicet aliquis vos in cibo, et in potu, aut in parte diei festi, aut in novilunio, vel Sabbatis, quæ sunt umbra futurorum. : + Non C Porro autem, quonam pacto festivita- tes, quarum umbra apud Judæos corporales erat, perfectionemque Filii Dei percepturi simus in su» percaelestibus, sub illam veram legem primum puerorum more instructi apud curatores et œcono- mos, donec aderit ea temporis plenitudo quæ illic est, officium est illius sapientiæ quæ in mysterio abscondita fuit, manifestare et contueri que de cibis lege sanciuntur, quæ symbola sunt eorum quæ illic nutritura sunt, fortemque redditura ani- mam nostram. At vero aliquem temere imaginatum fulsse tantarum intelligentiarum pelagus, volentem- que servare quomodo cultus præsentis loci speci- men atque umbra sit supercolestium, volentemque intelligere victimas et ovem, præcedere ac superare erit Apostolum, qui prudentiam quidem nostram D erigere voluit a dogmatibus de lege terrenis, pa- ruin tamen ostendit quomodo futura sint hæc. Sin vero etiam festivitates, quarum una est Pacha, ad futurum sæculum reducuntur, adhuc magis consi- derandum est quomodo etiam nunc Pascha no- strum in:molatus sit Christus et in posterum immo- labitur. plexitatem pauca sunt nobis addenda, quæ tractatu ss Levit. xxi, ] Cor. 9, 7. 3º Ose. ix, 5. tio Huetii, sed habetur in codice Bodleiano. febr. sit, 23, 23. * Col. 11, 16, 17. tio (luetii, 12. Τίνα δὲ τρόπον ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ὧν σκιὰ 13. Cæterum ad hanc dogmatum nostrorum per- (17) Παρεστήσαμεν. Sic codex Bodleianus; edi (18) Ὑπὲρ ἡμῶν. Desideratur in editione Huetii, 15. Ὀλίγα δὲ εἰς τὴν ἐπαπόρησιν τῶν δογμάτων πα (19) Ἑορτὲς οἱ μέν. Legendum fortasse εορτά (20) Ἑορταὶ ὧν μία. Sic codex Bodleianus; edi-

ὅτε δὲ ὑπὸ τοῦ Κυρίου νομοθετοῦνται, Κυρίου εἶναι Β προσαγορεύονται. Τῶν δὲ ἑορτῶν μία ἐστὶ καὶ τὸ Πάσχα, ὅπερ ἐν τῇ προκειμένῃ τοῦ Εὐαγγελίου Γραφή οὐ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων εἶναι λέγεται. Καὶ ἀλλαχοῦ δὲ, « Αὗται, φησὶν, αἱ ἑορταὶ Κυρίου, ἂς καλέσετε αὐτὰς κλητὰς ἁγίας. » ᾿Απὸ μὲν οὖν τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς οὐκ ἔστιν ἀντιλέγειν οἷς παρε στήσαμεν (17)· πιθανῶς δέ τις ἀπὸ τοῦ Ἀποστόλου ζητήσει ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους ἀναγράφοντος· ι Καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν (18) ἐτύθη Χρι- στός· › οὐ γὰρ φησί· Τὸ Πάσχα Κυρίου ἐτύθη Χρι- στός. Καὶ πρὸς τοῦτο δὲ λεκτέον, ἤτοι ὅτι ἁπλούστε ρον Πάσχα ἡμῶν τυθὲν τὸ δι' ἡμᾶς τυθὲν εἴρηκεν, ἢ ὅτι πᾶσα ἑορτὴ ἀληθῶς Κυρίου, ὧν μία ἐστὶ τὸ Πάσχα, οὐκ ἐν τούτῳ τῷ αἰῶνι, οὐδὲ ἐπὶ γῆς, ἀλλ᾽ ἐν τῷ μέλλοντι καὶ ἐν οὐρανοῖς, ἐνστάσης τῆς βα σιλείας τῶν οὐρανῶν ἐπιτελεσθήσεται. Καὶ περί ἐκείνων γε τῶν ἑορτῶν ὁ μὲν εἷς τῶν δώδεκα προ φητῶν φησι· « Τί ποιήσετε ἐν ἡμέραις πανηγύρεως καὶ ἐν ἡμέραις ἑορτῆς τοῦ Κυρίου; » ὁ δὲ Παῦλος ἐν τῇ πρὸς Ἑβραίους· ο ᾿Αλλὰ προσεληλύθατε Σιών ὄρει, καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ έπουρα- νίῳ καὶ μυριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει, καὶ Ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς. » Καὶ ἐν τῇ πρὸς Κολοσσαεῖς· ι Μὴ οὖν τις ὑμᾶς κρινέτω ἐν βρώσει καὶ ἐν πόσει, ἢ ἐν μέρει ἑορτῆς, ἡ νουμη νίας, ἢ σαββάτων ἅ ἐστι σκιὰ τῶν μελλόντων. » παρὰ τοῖς σωματικοῖς Ἰουδαίοις ἦν, ἑορτὲς οἱ μὲν (19) ὑπὸ τὸν ἀληθῆ πρότερον παιδαγωγούμενοι νόμον παρὰ ἐπιτρόποις καὶ οἰκονόμοις, ἕως τὸ ἐκεῖ πλήρωμα τοῦ χρόνου ἐνστῇ, καὶ τὴν τελειότητα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ χωρήσωμεν, ἔργον σοφίας τῆς ἐν μυ στηρίῳ ἀποκεκρυμμένης ἐστὶ φανερῶσαι, καὶ τὰ περὶ βρωμάτων νομοθετούμενα σύμβολα τῶν ἐκεῖ μελ λόντων τρέφειν, καὶ ἰσχυροποιεῖν ἡμῶν τὴν ψυχὴν τυγχάνοντα θεωρεῖν. Εἰκῆ δὲ φαντασιωθέντα τινὰ τὸ πέλαγος τῶν τοσούτων νοημάτων, καὶ βουλόμενον σῶσαι πῶς ἡ κατὰ τόπον λατρεία ὑπόδειγμα καὶ σκιά ἐστι τῶν ἐπουρανίων, τά τε θύματα καὶ τὸ πρό βατον νοῆσαι βουλόμενον, προκόψαι καὶ τῷ ᾿Αποστόλῳ ἐπᾶραι μὲν ἡμῶν τὸ φρόνημα βουληθέντι ἀπὸ τῶν 12. γηΐνων περὶ τοῦ νόμου δογμάτων, οὐ πάνυ δὲ παρα- παρεστήκαμεν. στήσαντι πῶς ταῦτα μέλλει γίνεσθαι. Ἐὰν δὲ καὶ ἑορταί, ὧν μία (20) τὸ Πάσχα ἐστὶ, καὶ ἐπὶ τὸν μέλ- λοντα ἀνάγονται αἰῶνα, ἔτι μᾶλλον ἐπισκοπητέον πως καὶ νῦν τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς, καὶ μετὰ ταῦτα τυθήσεται. ραθετέον ἡμῶν ἰδίας δεομένων πραγματείας ἐξαιρέτου τοι μεν. ἑορτῶν μία. ORIGENIS prosequitur odio, peccantium sunt festivitates ; cuin A vero eas Dominus sancit, Domini esse dicuntur. Verum festivitatum una est etiam Pascha, quod in Evangelii proposita Scriptura, non Domini, sed Ju- dorum Pascha dicitur. Rursus alibi inquit : • Ha sunt Domini festivitates, quas ipsas vocabitis san- clas . Ex Domini itaque voce non licet his quæ docuinus, contradicere. Verum ex Epistola ad Co- rinthios s probabiliter aliquis quæral, cur Aposto- lus scribat: Etenim Pascha nostrum pro nobis immolatus est Christus; » non enim ait: Pascha Domini immolatus est Christus. Ad quæ dicendum est, vel Apostolum dixisse simplicius, Pascha no- strum immolatum, quod pro nobis immolatum fuit, vel omnem eam festivitatem, quæ revera sit Do- mini, quarum una est Pascha, non in hoc sæculo, neque super terram, sed in futuro et in cœlis, in - siante calorum regno, celebratum iri. Quin de fer stivitatibus illis unus duodecim prophetarum in- quit " : « Quid facietis in diebus celebritatis, et in diebus festivitatis Domini? » Et in Epistola ad Ile- braeos Paulus : Seal accessistis ad montem Sion, et ad civitatem Dei viventis, Jerusalem supercale- stem, et ad myriadas angelorum, nempe ad cele- britatem, et Ecclesiam primogenitorum scriptorum in cœlis. › Et in Epistola ad Colossenses igitur judicet aliquis vos in cibo, et in potu, aut in parte diei festi, aut in novilunio, vel Sabbatis, quæ sunt umbra futurorum. : + Non C Porro autem, quonam pacto festivita- tes, quarum umbra apud Judæos corporales erat, perfectionemque Filii Dei percepturi simus in su» percaelestibus, sub illam veram legem primum puerorum more instructi apud curatores et œcono- mos, donec aderit ea temporis plenitudo quæ illic est, officium est illius sapientiæ quæ in mysterio abscondita fuit, manifestare et contueri que de cibis lege sanciuntur, quæ symbola sunt eorum quæ illic nutritura sunt, fortemque redditura ani- mam nostram. At vero aliquem temere imaginatum fulsse tantarum intelligentiarum pelagus, volentem- que servare quomodo cultus præsentis loci speci- men atque umbra sit supercolestium, volentemque intelligere victimas et ovem, præcedere ac superare erit Apostolum, qui prudentiam quidem nostram D erigere voluit a dogmatibus de lege terrenis, pa- ruin tamen ostendit quomodo futura sint hæc. Sin vero etiam festivitates, quarum una est Pacha, ad futurum sæculum reducuntur, adhuc magis consi- derandum est quomodo etiam nunc Pascha no- strum in:molatus sit Christus et in posterum immo- labitur. plexitatem pauca sunt nobis addenda, quæ tractatu ss Levit. xxi, ] Cor. 9, 7. 3º Ose. ix, 5. tio Huetii, sed habetur in codice Bodleiano. febr. sit, 23, 23. * Col. 11, 16, 17. tio (luetii, 12. Τίνα δὲ τρόπον ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ὧν σκιὰ 13. Cæterum ad hanc dogmatum nostrorum per- (17) Παρεστήσαμεν. Sic codex Bodleianus; edi (18) Ὑπὲρ ἡμῶν. Desideratur in editione Huetii, 15. Ὀλίγα δὲ εἰς τὴν ἐπαπόρησιν τῶν δογμάτων πα (19) Ἑορτὲς οἱ μέν. Legendum fortasse εορτά (20) Ἑορταὶ ὧν μία. Sic codex Bodleianus; edi-

καὶ πολυδίβλου, παντός τε (21) τοῦ κατὰ νόμον μυστικοῦ λόγου, καὶ ἰδίᾳ τῶν κατὰ τὰς ἑορτάς, καὶ ἔτι ἰδικώτερον περὶ τοῦ Πάσχα. Ἰουδαίων μὲν οὖν τὸ Πάσχα πρόβατόν ἐστι θυόμενον, λαμβανόμενον ἑκάστῳ κατ' οίκους πα τριῶν, καὶ ἐπιτελούμενον μυριάσι σφαζομέναις ἀμνῶν καὶ ἐρίφων, πλείοσι κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν οίκων τοῦ λαοῦ, τὸ δὲ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν (22) Πάσχα ἐτύθη Χριστός. Καὶ πάλιν ἐκείνων μὲν ἔστι τὰ ἄζυμα, ἀφανιζομένης πάσης ζύμης ἐκ τῶν οἴκων αὐτῶν· ἡμεῖς δὲ ἑορτάζομεν οὐ ζύμῃ παλαιᾷ, οὐδὲ ζύμῃ και χίας καὶ πονηρίας, ἀλλ' ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. Εἰ δὲ ἐστί τι τρίτον παρὰ τὰ εἰρημένα δύο Πάσχα τοῦ Κυρίου καὶ 'Αζύμων ἑορτὴ, ἀκριβέστερον ἐξεταστέον διὰ τὸ ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύειν ἐκείνους τῶν ἐπουρανίων ἐκείνων, καὶ οὐ μόνον βρώ μετα, καὶ πόματα, καὶ νεομηνίας, καὶ σάββατα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἑορτὰς σκιὰν εἶναι τῶν μελλόντων. Πρῶτον δὴ τοῦ ᾿Αποστόλου λέγοντος· . Τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς, ὁ ἐπαπορήσει τις πρὸς αὐτὸν ταῦτα. Εἰ τύ της ἐστὶ τῆς Χριστοῦ θύσεως τὸ παρὰ Ιουδαίοις πρό βατον, ἤτοι ἐχρῆν ἕν, καὶ μὴ πολλὰ θύεσθαι παρ' αυ τοῖς πρόβατα, ὥσπερ εἷς ἐστιν ὁ Χριστός· ἡ πολλῶν θυομένων προβάτων, οἱονεὶ πολλοὺς Χριστοὺς θυομέ νους ἀκολούθως τῷ τύπῳ. Ζητητέον, ἵνα δὲ τοῦτο παραπεμψώμεθα, πῶς τὸ θυόμενον πρόβατον Χρι- στοῦ περιέχει εἰκόνα τοῦ μὲν προβάτου ὑπὸ τῶν τη ρούντων τὸν νόμον θυομένου, Χριστοῦ δὲ ὑπὸ τῶν παραβαινόντων αὐτὸν ἀναιρουμένου· ἔτι δὲ πῶς ἐπὶ Χριστοῦ τό· ο Φάγονται τα κρέα ταύτῃ τῇ νυκτὶ ὀπτὰ περὶ, καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδονται, ο έρμη νευτέον· καὶ τό· « Οὐκ ἔδεσθε ἀπ' αὐτῶν ὠμόν, οὐδὲ ὑψημένον ἐν ὕδατι, ἀλλ᾽ ἢ ἑπτὰ πυρί· κεφαλὴν σὺν τοῖς ποσὶ καὶ τοῖς ἐνδοσθίοις· οὐκ ἀπολείψετε ἀπ' αὐτ τῶν ἕως πρωί, καὶ ὀστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτῶν· τὰ δὲ καταλειπόμενα ἀπ' αὐτῶν ἕως πρωΐ κατακαύ- σετε. » Εοικε δὲ τῷ, « Ὁστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτοῦ (95), ο ὁ Ἰωάννης ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ κεχρή- σθαι, ὡς ἀναφερομένῳ ἐπὶ τὴν περὶ τὸν Σωτῆρα οι κονομίαν, καὶ ὅτε ἐν τῷ νόμῳ (24) κελεύονται τὸ πρόβατον ἐσθίοντες ὀστοῦν αὐτοῦ μὴ συντρίβειν. Λέ γει δὲ οὕτως· « Ηλθον οὖν οἱ στρατιῶται, καὶ τοῦ μὲν πρώτου κατέαξαν τὰ σκέλη, καὶ τοῦ ἄλλου τοῦ συσταυρωθέντος αὐτῷ· ἐπὶ δὲ τὸν Ἰησοῦν ἐλθόντες, ὡς εἶδον ἤδη αὐτὸν τεθνηκότα, οὐ κατέαξαν αὐτοῦ τὰ σκέλη, ἀλλ' εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ τὴν πλευ μὲν αὐτοῦ ἔνυξε. Καὶ ἐξῆλθεν εὐθὺς αἷμα καὶ ὕδωρ. Καὶ ὁ ἑωρακώς μεμαρτύρηκε, καὶ ἀληθινὴ αὐτοῦ ἐστιν ἡ μαρτυρία. Καὶ ἐκεῖνος οἶδεν, ὅτι ἀληθῆ λέγει, εἶναι καὶ ὑμεῖς πιστεύητε. Εγένετο γὰρ ταῦτα, ἵνα ἡ Γραφή πληρωθῇ· Οστοῦν αὐτοῦ οὐ συντριβήσετε. Καὶ ἄλλα δὲ μυρία παρὰ ταῦτά ἐστι τὰ πρὸς τὴν τοῦ Αποστόλου λέξιν ἀναζητηθησόμενα, καὶ περὶ τοῦ "1 κατακαύσετε."Εοικε δὲ τῷ, Ὀστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτοῦ. ἄνευ νόμου, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A egerent præcipui ac magni libri, quæque omniuc B C Cor. v, 8. exsfat in codice Bodleiano. ibid. 7. 38.Exod. XII, seq. D requirerent mysticani in lege exsistentem rationem, et præsertim rerum earum rationem quæ sunt in festivitatibus, atque etiam magis præcipue eorum quæ ad Pascha pertinent. Quocirca Judæorum qui- demn Paschia, ovis est quæ immolatur, quam sin- guli sibi sumunt per domos familiarum, et perfici- tur cum pluribus myriadibus agnorum et hædorum occisis, juxta proportionem numneri domorum po- puli; nostrum vero Pascha pro nobis immolatus est Christus. Rursus illi azyma habent, cessare facientes de domibus suis omne fermentum ; nos autem festivitates agimus non in fermento vetere, neque in ſermento malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis **. » An vero præter illa duo quæ diximus, sit quoddam tertium Pascha Domini, et festivitas azymorum, accuratius exami- nandum est, eo quod illa exemplo et umbræ reruin supercœlestium serviant, nec tantum cibi, et vasa, et novilunia, et Sabbata, sed etiam festivitates umbræ sint futurorum. Primum igitur Apostolo di- cente : Pascha nostrum immolatus est Christus s, de hisce dubitabit aliquis, dicens : Si ovis apud Judæos figura erat immolationis Christi, vel opor- tuisse unam, non plures oves immolari, quemad - modum unus est Christus, vel cum multæ immolarentur oves, multos etiam, ut ita loquar, immolandos fuisse Christos consequenter figuræ. Ut autem hoc prætermittamus, quærendum est quomodo ovis quæ immolatur contineat Christi imaginem, cum hæc quidem immoletur ab iis qui servant legem, Christus vero interimatur ab his qui eam transgrediuntur. Inquirendum est etiam quomodo de Christo illud interpretandum sit : • Edent carnes hac nocte assas igni, et azyma edent cum intybis ; » et illud: Non comedetis ex eis crudum, neque elixatum aqua, sed tantum assa igni : caput cum pedibus, et intestinis [conedetis }, nec relinquetis ex eis usque mane, et os non com- minuetis ex eis ; et quæ ex eis residua erunt usque mane, comburetis ". Videtur autem in Evangelio Joannes uti hoc dicto, os non comminuetis ex eo, perinde quasi referatur ad economiam Ser. vatoris, et ad illud tempus, quando in lege jubentur ovem comedentes os non conterere. Dicit autem sic s : « Venerunt ergo milites, et primni quidem fregerunt crura, et alterius, qui cum eo crucifixus erat: ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura, sed unus militum lancea latus ejus fodit. Et continuo effluxit sanguis et aqua. Et qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium ejus. Et ille Joan. XIX, Hæc desiderantur in codlice Bodleiano, nec proinde Latine versa sunt ab interprete Fer- rario. vertit euim c sine lege » pro in lege., (21) Παντός τε. Videtur legisse Ferrarius πάντως τε. (22) Ὑπὲρ ἡμῶν. Deest in editione Huetii, sed (25) Τὰ δὲ καταλειπόμενα ἀπ' αὐτῶν ἕως πρωί, 36. 37 ibid. 32 et seqq. (24) Ἐν τῷ νόμῳ. Ferrarius videtur legisse,

καὶ πολυδίβλου, παντός τε (21) τοῦ κατὰ νόμον μυστικοῦ λόγου, καὶ ἰδίᾳ τῶν κατὰ τὰς ἑορτάς, καὶ ἔτι ἰδικώτερον περὶ τοῦ Πάσχα. Ἰουδαίων μὲν οὖν τὸ Πάσχα πρόβατόν ἐστι θυόμενον, λαμβανόμενον ἑκάστῳ κατ' οίκους πα τριῶν, καὶ ἐπιτελούμενον μυριάσι σφαζομέναις ἀμνῶν καὶ ἐρίφων, πλείοσι κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν οίκων τοῦ λαοῦ, τὸ δὲ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν (22) Πάσχα ἐτύθη Χριστός. Καὶ πάλιν ἐκείνων μὲν ἔστι τὰ ἄζυμα, ἀφανιζομένης πάσης ζύμης ἐκ τῶν οἴκων αὐτῶν· ἡμεῖς δὲ ἑορτάζομεν οὐ ζύμῃ παλαιᾷ, οὐδὲ ζύμῃ και χίας καὶ πονηρίας, ἀλλ' ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. Εἰ δὲ ἐστί τι τρίτον παρὰ τὰ εἰρημένα δύο Πάσχα τοῦ Κυρίου καὶ 'Αζύμων ἑορτὴ, ἀκριβέστερον ἐξεταστέον διὰ τὸ ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύειν ἐκείνους τῶν ἐπουρανίων ἐκείνων, καὶ οὐ μόνον βρώ μετα, καὶ πόματα, καὶ νεομηνίας, καὶ σάββατα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἑορτὰς σκιὰν εἶναι τῶν μελλόντων. Πρῶτον δὴ τοῦ ᾿Αποστόλου λέγοντος· . Τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς, ὁ ἐπαπορήσει τις πρὸς αὐτὸν ταῦτα. Εἰ τύ της ἐστὶ τῆς Χριστοῦ θύσεως τὸ παρὰ Ιουδαίοις πρό βατον, ἤτοι ἐχρῆν ἕν, καὶ μὴ πολλὰ θύεσθαι παρ' αυ τοῖς πρόβατα, ὥσπερ εἷς ἐστιν ὁ Χριστός· ἡ πολλῶν θυομένων προβάτων, οἱονεὶ πολλοὺς Χριστοὺς θυομέ νους ἀκολούθως τῷ τύπῳ. Ζητητέον, ἵνα δὲ τοῦτο παραπεμψώμεθα, πῶς τὸ θυόμενον πρόβατον Χρι- στοῦ περιέχει εἰκόνα τοῦ μὲν προβάτου ὑπὸ τῶν τη ρούντων τὸν νόμον θυομένου, Χριστοῦ δὲ ὑπὸ τῶν παραβαινόντων αὐτὸν ἀναιρουμένου· ἔτι δὲ πῶς ἐπὶ Χριστοῦ τό· ο Φάγονται τα κρέα ταύτῃ τῇ νυκτὶ ὀπτὰ περὶ, καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδονται, ο έρμη νευτέον· καὶ τό· « Οὐκ ἔδεσθε ἀπ' αὐτῶν ὠμόν, οὐδὲ ὑψημένον ἐν ὕδατι, ἀλλ᾽ ἢ ἑπτὰ πυρί· κεφαλὴν σὺν τοῖς ποσὶ καὶ τοῖς ἐνδοσθίοις· οὐκ ἀπολείψετε ἀπ' αὐτ τῶν ἕως πρωί, καὶ ὀστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτῶν· τὰ δὲ καταλειπόμενα ἀπ' αὐτῶν ἕως πρωΐ κατακαύ- σετε. » Εοικε δὲ τῷ, « Ὁστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτοῦ (95), ο ὁ Ἰωάννης ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ κεχρή- σθαι, ὡς ἀναφερομένῳ ἐπὶ τὴν περὶ τὸν Σωτῆρα οι κονομίαν, καὶ ὅτε ἐν τῷ νόμῳ (24) κελεύονται τὸ πρόβατον ἐσθίοντες ὀστοῦν αὐτοῦ μὴ συντρίβειν. Λέ γει δὲ οὕτως· « Ηλθον οὖν οἱ στρατιῶται, καὶ τοῦ μὲν πρώτου κατέαξαν τὰ σκέλη, καὶ τοῦ ἄλλου τοῦ συσταυρωθέντος αὐτῷ· ἐπὶ δὲ τὸν Ἰησοῦν ἐλθόντες, ὡς εἶδον ἤδη αὐτὸν τεθνηκότα, οὐ κατέαξαν αὐτοῦ τὰ σκέλη, ἀλλ' εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ τὴν πλευ μὲν αὐτοῦ ἔνυξε. Καὶ ἐξῆλθεν εὐθὺς αἷμα καὶ ὕδωρ. Καὶ ὁ ἑωρακώς μεμαρτύρηκε, καὶ ἀληθινὴ αὐτοῦ ἐστιν ἡ μαρτυρία. Καὶ ἐκεῖνος οἶδεν, ὅτι ἀληθῆ λέγει, εἶναι καὶ ὑμεῖς πιστεύητε. Εγένετο γὰρ ταῦτα, ἵνα ἡ Γραφή πληρωθῇ· Οστοῦν αὐτοῦ οὐ συντριβήσετε. Καὶ ἄλλα δὲ μυρία παρὰ ταῦτά ἐστι τὰ πρὸς τὴν τοῦ Αποστόλου λέξιν ἀναζητηθησόμενα, καὶ περὶ τοῦ "1 κατακαύσετε."Εοικε δὲ τῷ, Ὀστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτοῦ. ἄνευ νόμου, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A egerent præcipui ac magni libri, quæque omniuc B C Cor. v, 8. exsfat in codice Bodleiano. ibid. 7. 38.Exod. XII, seq. D requirerent mysticani in lege exsistentem rationem, et præsertim rerum earum rationem quæ sunt in festivitatibus, atque etiam magis præcipue eorum quæ ad Pascha pertinent. Quocirca Judæorum qui- demn Paschia, ovis est quæ immolatur, quam sin- guli sibi sumunt per domos familiarum, et perfici- tur cum pluribus myriadibus agnorum et hædorum occisis, juxta proportionem numneri domorum po- puli; nostrum vero Pascha pro nobis immolatus est Christus. Rursus illi azyma habent, cessare facientes de domibus suis omne fermentum ; nos autem festivitates agimus non in fermento vetere, neque in ſermento malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis **. » An vero præter illa duo quæ diximus, sit quoddam tertium Pascha Domini, et festivitas azymorum, accuratius exami- nandum est, eo quod illa exemplo et umbræ reruin supercœlestium serviant, nec tantum cibi, et vasa, et novilunia, et Sabbata, sed etiam festivitates umbræ sint futurorum. Primum igitur Apostolo di- cente : Pascha nostrum immolatus est Christus s, de hisce dubitabit aliquis, dicens : Si ovis apud Judæos figura erat immolationis Christi, vel opor- tuisse unam, non plures oves immolari, quemad - modum unus est Christus, vel cum multæ immolarentur oves, multos etiam, ut ita loquar, immolandos fuisse Christos consequenter figuræ. Ut autem hoc prætermittamus, quærendum est quomodo ovis quæ immolatur contineat Christi imaginem, cum hæc quidem immoletur ab iis qui servant legem, Christus vero interimatur ab his qui eam transgrediuntur. Inquirendum est etiam quomodo de Christo illud interpretandum sit : • Edent carnes hac nocte assas igni, et azyma edent cum intybis ; » et illud: Non comedetis ex eis crudum, neque elixatum aqua, sed tantum assa igni : caput cum pedibus, et intestinis [conedetis }, nec relinquetis ex eis usque mane, et os non com- minuetis ex eis ; et quæ ex eis residua erunt usque mane, comburetis ". Videtur autem in Evangelio Joannes uti hoc dicto, os non comminuetis ex eo, perinde quasi referatur ad economiam Ser. vatoris, et ad illud tempus, quando in lege jubentur ovem comedentes os non conterere. Dicit autem sic s : « Venerunt ergo milites, et primni quidem fregerunt crura, et alterius, qui cum eo crucifixus erat: ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura, sed unus militum lancea latus ejus fodit. Et continuo effluxit sanguis et aqua. Et qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium ejus. Et ille Joan. XIX, Hæc desiderantur in codlice Bodleiano, nec proinde Latine versa sunt ab interprete Fer- rario. vertit euim c sine lege » pro in lege., (21) Παντός τε. Videtur legisse Ferrarius πάντως τε. (22) Ὑπὲρ ἡμῶν. Deest in editione Huetii, sed (25) Τὰ δὲ καταλειπόμενα ἀπ' αὐτῶν ἕως πρωί, 36. 37 ibid. 32 et seqq. (24) Ἐν τῷ νόμῳ. Ferrarius videtur legisse,

καὶ πολυδίβλου, παντός τε (21) τοῦ κατὰ νόμον μυστικοῦ λόγου, καὶ ἰδίᾳ τῶν κατὰ τὰς ἑορτάς, καὶ ἔτι ἰδικώτερον περὶ τοῦ Πάσχα. Ἰουδαίων μὲν οὖν τὸ Πάσχα πρόβατόν ἐστι θυόμενον, λαμβανόμενον ἑκάστῳ κατ' οίκους πα τριῶν, καὶ ἐπιτελούμενον μυριάσι σφαζομέναις ἀμνῶν καὶ ἐρίφων, πλείοσι κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν οίκων τοῦ λαοῦ, τὸ δὲ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν (22) Πάσχα ἐτύθη Χριστός. Καὶ πάλιν ἐκείνων μὲν ἔστι τὰ ἄζυμα, ἀφανιζομένης πάσης ζύμης ἐκ τῶν οἴκων αὐτῶν· ἡμεῖς δὲ ἑορτάζομεν οὐ ζύμῃ παλαιᾷ, οὐδὲ ζύμῃ και χίας καὶ πονηρίας, ἀλλ' ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας. Εἰ δὲ ἐστί τι τρίτον παρὰ τὰ εἰρημένα δύο Πάσχα τοῦ Κυρίου καὶ 'Αζύμων ἑορτὴ, ἀκριβέστερον ἐξεταστέον διὰ τὸ ὑποδείγματι καὶ σκιᾷ λατρεύειν ἐκείνους τῶν ἐπουρανίων ἐκείνων, καὶ οὐ μόνον βρώ μετα, καὶ πόματα, καὶ νεομηνίας, καὶ σάββατα, ἀλλὰ καὶ τὰς ἑορτὰς σκιὰν εἶναι τῶν μελλόντων. Πρῶτον δὴ τοῦ ᾿Αποστόλου λέγοντος· . Τὸ Πάσχα ἡμῶν ἐτύθη Χριστὸς, ὁ ἐπαπορήσει τις πρὸς αὐτὸν ταῦτα. Εἰ τύ της ἐστὶ τῆς Χριστοῦ θύσεως τὸ παρὰ Ιουδαίοις πρό βατον, ἤτοι ἐχρῆν ἕν, καὶ μὴ πολλὰ θύεσθαι παρ' αυ τοῖς πρόβατα, ὥσπερ εἷς ἐστιν ὁ Χριστός· ἡ πολλῶν θυομένων προβάτων, οἱονεὶ πολλοὺς Χριστοὺς θυομέ νους ἀκολούθως τῷ τύπῳ. Ζητητέον, ἵνα δὲ τοῦτο παραπεμψώμεθα, πῶς τὸ θυόμενον πρόβατον Χρι- στοῦ περιέχει εἰκόνα τοῦ μὲν προβάτου ὑπὸ τῶν τη ρούντων τὸν νόμον θυομένου, Χριστοῦ δὲ ὑπὸ τῶν παραβαινόντων αὐτὸν ἀναιρουμένου· ἔτι δὲ πῶς ἐπὶ Χριστοῦ τό· ο Φάγονται τα κρέα ταύτῃ τῇ νυκτὶ ὀπτὰ περὶ, καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδονται, ο έρμη νευτέον· καὶ τό· « Οὐκ ἔδεσθε ἀπ' αὐτῶν ὠμόν, οὐδὲ ὑψημένον ἐν ὕδατι, ἀλλ᾽ ἢ ἑπτὰ πυρί· κεφαλὴν σὺν τοῖς ποσὶ καὶ τοῖς ἐνδοσθίοις· οὐκ ἀπολείψετε ἀπ' αὐτ τῶν ἕως πρωί, καὶ ὀστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτῶν· τὰ δὲ καταλειπόμενα ἀπ' αὐτῶν ἕως πρωΐ κατακαύ- σετε. » Εοικε δὲ τῷ, « Ὁστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτοῦ (95), ο ὁ Ἰωάννης ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ κεχρή- σθαι, ὡς ἀναφερομένῳ ἐπὶ τὴν περὶ τὸν Σωτῆρα οι κονομίαν, καὶ ὅτε ἐν τῷ νόμῳ (24) κελεύονται τὸ πρόβατον ἐσθίοντες ὀστοῦν αὐτοῦ μὴ συντρίβειν. Λέ γει δὲ οὕτως· « Ηλθον οὖν οἱ στρατιῶται, καὶ τοῦ μὲν πρώτου κατέαξαν τὰ σκέλη, καὶ τοῦ ἄλλου τοῦ συσταυρωθέντος αὐτῷ· ἐπὶ δὲ τὸν Ἰησοῦν ἐλθόντες, ὡς εἶδον ἤδη αὐτὸν τεθνηκότα, οὐ κατέαξαν αὐτοῦ τὰ σκέλη, ἀλλ' εἷς τῶν στρατιωτῶν λόγχῃ τὴν πλευ μὲν αὐτοῦ ἔνυξε. Καὶ ἐξῆλθεν εὐθὺς αἷμα καὶ ὕδωρ. Καὶ ὁ ἑωρακώς μεμαρτύρηκε, καὶ ἀληθινὴ αὐτοῦ ἐστιν ἡ μαρτυρία. Καὶ ἐκεῖνος οἶδεν, ὅτι ἀληθῆ λέγει, εἶναι καὶ ὑμεῖς πιστεύητε. Εγένετο γὰρ ταῦτα, ἵνα ἡ Γραφή πληρωθῇ· Οστοῦν αὐτοῦ οὐ συντριβήσετε. Καὶ ἄλλα δὲ μυρία παρὰ ταῦτά ἐστι τὰ πρὸς τὴν τοῦ Αποστόλου λέξιν ἀναζητηθησόμενα, καὶ περὶ τοῦ "1 κατακαύσετε."Εοικε δὲ τῷ, Ὀστοῦν οὐ συντρίψετε ἀπ' αὐτοῦ. ἄνευ νόμου, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A egerent præcipui ac magni libri, quæque omniuc B C Cor. v, 8. exsfat in codice Bodleiano. ibid. 7. 38.Exod. XII, seq. D requirerent mysticani in lege exsistentem rationem, et præsertim rerum earum rationem quæ sunt in festivitatibus, atque etiam magis præcipue eorum quæ ad Pascha pertinent. Quocirca Judæorum qui- demn Paschia, ovis est quæ immolatur, quam sin- guli sibi sumunt per domos familiarum, et perfici- tur cum pluribus myriadibus agnorum et hædorum occisis, juxta proportionem numneri domorum po- puli; nostrum vero Pascha pro nobis immolatus est Christus. Rursus illi azyma habent, cessare facientes de domibus suis omne fermentum ; nos autem festivitates agimus non in fermento vetere, neque in ſermento malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis **. » An vero præter illa duo quæ diximus, sit quoddam tertium Pascha Domini, et festivitas azymorum, accuratius exami- nandum est, eo quod illa exemplo et umbræ reruin supercœlestium serviant, nec tantum cibi, et vasa, et novilunia, et Sabbata, sed etiam festivitates umbræ sint futurorum. Primum igitur Apostolo di- cente : Pascha nostrum immolatus est Christus s, de hisce dubitabit aliquis, dicens : Si ovis apud Judæos figura erat immolationis Christi, vel opor- tuisse unam, non plures oves immolari, quemad - modum unus est Christus, vel cum multæ immolarentur oves, multos etiam, ut ita loquar, immolandos fuisse Christos consequenter figuræ. Ut autem hoc prætermittamus, quærendum est quomodo ovis quæ immolatur contineat Christi imaginem, cum hæc quidem immoletur ab iis qui servant legem, Christus vero interimatur ab his qui eam transgrediuntur. Inquirendum est etiam quomodo de Christo illud interpretandum sit : • Edent carnes hac nocte assas igni, et azyma edent cum intybis ; » et illud: Non comedetis ex eis crudum, neque elixatum aqua, sed tantum assa igni : caput cum pedibus, et intestinis [conedetis }, nec relinquetis ex eis usque mane, et os non com- minuetis ex eis ; et quæ ex eis residua erunt usque mane, comburetis ". Videtur autem in Evangelio Joannes uti hoc dicto, os non comminuetis ex eo, perinde quasi referatur ad economiam Ser. vatoris, et ad illud tempus, quando in lege jubentur ovem comedentes os non conterere. Dicit autem sic s : « Venerunt ergo milites, et primni quidem fregerunt crura, et alterius, qui cum eo crucifixus erat: ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura, sed unus militum lancea latus ejus fodit. Et continuo effluxit sanguis et aqua. Et qui vidit, testimonium perhibuit, et verum est testimonium ejus. Et ille Joan. XIX, Hæc desiderantur in codlice Bodleiano, nec proinde Latine versa sunt ab interprete Fer- rario. vertit euim c sine lege » pro in lege., (21) Παντός τε. Videtur legisse Ferrarius πάντως τε. (22) Ὑπὲρ ἡμῶν. Deest in editione Huetii, sed (25) Τὰ δὲ καταλειπόμενα ἀπ' αὐτῶν ἕως πρωί, 36. 37 ibid. 32 et seqq. (24) Ἐν τῷ νόμῳ. Ferrarius videtur legisse,

Α Πάσχα, καὶ τῶν Αζύμων, ἐξετασθησόμενα δὲ, ὡς προειρήκαμεν, προηγουμένης πολυ βίβλου συγγραφής. Νῦν δὲ ὡς ἐν ἐπιτομῇ διὰ τὴν προκειμένην λέξιν ταῦτα παραθέμενοι, τὰ φαινόμενα ὡς ἐν βραχέσιν οὕτω λύειν πειρασόμεθα, ὑπομνησθέντες καὶ τοῦ· • Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ο ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Πάσχα « ἀπὸ τῶν ἀμνῶν, φησί, καὶ τῶν ἐρίφων λήψεσθε. » Δόξει καὶ (25) ὁ εὐαγγελιστὴς συνάδων τῷ Παύλῳ τοιαύταις ενέχεσθαι τῶν ἐξητασμένων ἀπορίαις. Λεκτέον δὲ, ὅτι, εἰ . Ο λόγος γέγονε σαρξ, » καί φησιν ὁ Κύ ριος, « Ἐὰν μὴ φάγητε την σάρκα τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἔχει ζωὴν αἰώνιον· κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ· ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθής ἐστι βρῶσις, καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθῆς ἐστι πόσις· ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἐν ἐμοὶ μένει, κἀγὼ ἐν αὐτῷ, ο μήποτε αὐτή ἐστιν ἡ σὰρξ τοῦ αἵροντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου ἀμνοῦ, καὶ τοῦτ᾽ ἔστι τὸ αἷμα, ἀφ' οὗ τιθέναι δεῖ ἐπὶ τῶν δύο σταθμῶν, καὶ ἐπὶ τὴν φλιὰν ἐν τοῖς οἴκοις, ἐν οἷς ἐσθίομεν τὸ Πάσχα, καὶ ἀπὸ τῶν τοῦ ἀμνοῦ τού του δεῖ φαγεῖν χρεῶν ἐν τῷ τοῦ κόσμου χρόνῳ, ὅς ἐστι νύξ· ὀπτὰ δὲ τὰ κρέα πυρὶ βρωτέον μετὰ τοῦ ἀπὸ ἀζύμων ἄρτου· ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ Λόγος οὐ μόνον ἐστὶ σάρξ. Φησὶ γοῦν· . Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆςζωῆς· » και, « Οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ (26) κατα βαίνων, ἵνα τις ἐξ αὐτοῦ φάγῃ, καὶ μὴ ἀποθάνῃ Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν, ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς· εάν τις φάγῃ ἐκ τούτου τοῦ ἄρτου, ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα. » Οὐκ ἀγνοητέον μέντοιγε, ὅτι πᾶσα τροφή καταχρηστικώτερον ἄρτος λέγεται, ὡς ἐπὶ Μωϋσέως ἐν τῷ Δευτερονομίῳ γέγραπται· ο Τεσσαράκοντα ἡμέρας ἄρτον οὐκ ἔφαγε, καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιεν, ο ἀντὶ τοῦ, οὔτε ξηρᾶς οὔτε ὑγρᾶς μετείληφε τροφῆς. Τοῦτο δέ μοι τετήρηται διὰ τὸ καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην λέ- γεσθαι· « Καὶ ὁ ἄρτος δὲ, ὃν ἐγὼ δώσω, ἡ σάρξ μου ἐστὶν ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς. » Ητοι δὲ διὰ τὰς ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν ἡμῶν μετανοίας τὴν κατὰ Θεὸν λύπην λυπουμένων, μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμετα- μέλητον ἡμῖν ἐργαζομένην, ἐπὶ πικρίδων ἐσθίομεν κρέα τοῦ ἀμνοῦ, καὶ τὰ ἄζυμα· ἡ διὰ τὰς βασάνους ζητοῦντες καὶ τρεφόμενοι ἀπὸ τῶν εὑρισκομένων τῆς ἀληθείας θεωρημάτων. Οὐκ ἐμὴν οὖν βρωτέον τὴν σάρκα τοῦ ἀμνοῦ, ὥσπερ ποιοῦσιν οἱ τῆς λέξεως δοῦ λοι τρόπον ἀλόγων ζώων καὶ ἀποτεθηριωμένων πρὸς τοὺς ἀληθῶς λογικούς, διὰ τοῦ συνιέναι βούλεσθαι τὰ πνευματικά, λόγου μεταλαμβάνοντες (27) θηρίων ἀπηγριωμένων. Φιλοτιμητέον δὲ τῷ εἰς ἔψησιν μετα- λαμβάνοντι τὸ μὲν τῆς Γραφῆς, μὴ ἐπὶ τὸ πλαδαρώ τερον, καὶ ὑδαρέστερον, καὶ ἐκλελυμένον μεταλαμβά- δόξαι γὰρ καί. ὁ ἐξ οὐρανοῦ. ἄλογον μετα βάλλοντας θηρίων ἀπηγριωμένων, ORIGENIS . Sermo scit, quod vera dicat, ut et vos credatis. Facta sunt enim lac, ut Scriptura impleretur : Os non comminuetis ex eo. Quin alia innumera sunt præter hæc ad lectionem Apostoli examinanda, et de Paschate, et de azymis: examinanda autem, ut antea diximus, scriptione accurata longissimi libri. Nunc autem veluti per compendium hæc in medium afferentes, quae apparent dubia propter propositam lectionem, sic solvere tentabimus, illud etiam me- moria repetentes : • Hic est ille Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi ª, › quoniam et in Paschate ‹ ex agnis › inquit, ‹ et hædis sumetis "., Vide- tur etiam Joannes evangelista cum Paulo consen- tiens similia dubia habere de his quæ a nobis inda- gata sunt. Dicendum autem est ad hoc, si factus est caro ",, et inquit Dominus * : • Nisi B manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam æternam : et ego resuscitabo eum in novissimo die: caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus ; qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo ; » fortasse hanc esse car- nem Agui tollentis peccatum mundi, et hunc esse sanguinem de quo ponere necesse sit super duos postes et super limen in his domibus * in quibus comedimus Pascha : atque ex hujus Agni carnibus comedere oportere in mundi tempore, quot est nox; assas vero carnes esse manducandas cum G Joan. vi, seq. ** Exod. xII, 7, 22. ss Joan. vi, pane ex azymis, quandoquidem Dei Sermo non tantum est caro. Inquit igitur: « Ego sum panis vitæ “* et : • Hic est panis, qui de caelo descendit, ut qui ex ipso comederit, non pereal. Ego sum panis vi- vus, qui de coelo descendi : si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in æternum " , Nec saue ignorandum est omnem cibum abusive panem dici, quemadmodum de Moyse scriptum est in Deutero- nomio * : • Quadraginta diebus panem non comedit, et aquam non bibit, » pro eo quod est, Neque sic- cum, neque humidum gustavit cibum. Quod idcirco cheervavi, quia dicat Joannes in suo Evangelio : • Et panis etiam quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. › Cæterum in intybis comedimus car- nes agni, et azyma, vel cum nos poenitet peccato- D rum nostrorum, et affligimur ea tristitia quæ ex Deo est, quæque operatur nobis in salutem poeniten- liam non pœnitendam ; vel cum ob vexationes et tormenta quærentes enutrimur ab ipsis quæ in- veniuntur veritatis speculationibus. Non come- denda est igitur agni caro cruda, perinde ac faciunt litteræ servi, more animantium ratione carentium, 48. ** ibid. 50-52. ss Joan. 1, 29. ⁹ Exod. XII, 5. Joan. 1, 14. * Deut. 15, 9. Joan. vi, tii, Regius, codd. Bodleianus, Regius et Barberinus. Vertit Pe rionius, rationis participes ferarum bestiarum ; Ferrarius videtur legendum putasse, quod magis pla cel. (25) Δόξει και. Sic codex Bodleianus ; editio Hue- (26) ῾Ο ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Sic codex Bodleianus ; (27) Λόγου μεταλαμβάνοντες, etc. Hire habent 52. " II Cor.V, 10.

Α Πάσχα, καὶ τῶν Αζύμων, ἐξετασθησόμενα δὲ, ὡς προειρήκαμεν, προηγουμένης πολυ βίβλου συγγραφής. Νῦν δὲ ὡς ἐν ἐπιτομῇ διὰ τὴν προκειμένην λέξιν ταῦτα παραθέμενοι, τὰ φαινόμενα ὡς ἐν βραχέσιν οὕτω λύειν πειρασόμεθα, ὑπομνησθέντες καὶ τοῦ· • Οὗτός ἐστιν ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ο ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Πάσχα « ἀπὸ τῶν ἀμνῶν, φησί, καὶ τῶν ἐρίφων λήψεσθε. » Δόξει καὶ (25) ὁ εὐαγγελιστὴς συνάδων τῷ Παύλῳ τοιαύταις ενέχεσθαι τῶν ἐξητασμένων ἀπορίαις. Λεκτέον δὲ, ὅτι, εἰ . Ο λόγος γέγονε σαρξ, » καί φησιν ὁ Κύ ριος, « Ἐὰν μὴ φάγητε την σάρκα τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἔχει ζωὴν αἰώνιον· κἀγὼ ἀναστήσω αὐτὸν ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ· ἡ γὰρ σάρξ μου ἀληθής ἐστι βρῶσις, καὶ τὸ αἷμά μου ἀληθῆς ἐστι πόσις· ὁ τρώγων μου τὴν σάρκα, καὶ πίνων μου τὸ αἷμα, ἐν ἐμοὶ μένει, κἀγὼ ἐν αὐτῷ, ο μήποτε αὐτή ἐστιν ἡ σὰρξ τοῦ αἵροντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου ἀμνοῦ, καὶ τοῦτ᾽ ἔστι τὸ αἷμα, ἀφ' οὗ τιθέναι δεῖ ἐπὶ τῶν δύο σταθμῶν, καὶ ἐπὶ τὴν φλιὰν ἐν τοῖς οἴκοις, ἐν οἷς ἐσθίομεν τὸ Πάσχα, καὶ ἀπὸ τῶν τοῦ ἀμνοῦ τού του δεῖ φαγεῖν χρεῶν ἐν τῷ τοῦ κόσμου χρόνῳ, ὅς ἐστι νύξ· ὀπτὰ δὲ τὰ κρέα πυρὶ βρωτέον μετὰ τοῦ ἀπὸ ἀζύμων ἄρτου· ὁ γὰρ τοῦ Θεοῦ Λόγος οὐ μόνον ἐστὶ σάρξ. Φησὶ γοῦν· . Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος τῆςζωῆς· » και, « Οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ (26) κατα βαίνων, ἵνα τις ἐξ αὐτοῦ φάγῃ, καὶ μὴ ἀποθάνῃ Ἐγώ εἰμι ὁ ἄρτος ὁ ζῶν, ὁ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καταβάς· εάν τις φάγῃ ἐκ τούτου τοῦ ἄρτου, ζήσει εἰς τὸν αἰῶνα. » Οὐκ ἀγνοητέον μέντοιγε, ὅτι πᾶσα τροφή καταχρηστικώτερον ἄρτος λέγεται, ὡς ἐπὶ Μωϋσέως ἐν τῷ Δευτερονομίῳ γέγραπται· ο Τεσσαράκοντα ἡμέρας ἄρτον οὐκ ἔφαγε, καὶ ὕδωρ οὐκ ἔπιεν, ο ἀντὶ τοῦ, οὔτε ξηρᾶς οὔτε ὑγρᾶς μετείληφε τροφῆς. Τοῦτο δέ μοι τετήρηται διὰ τὸ καὶ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην λέ- γεσθαι· « Καὶ ὁ ἄρτος δὲ, ὃν ἐγὼ δώσω, ἡ σάρξ μου ἐστὶν ὑπὲρ τῆς τοῦ κόσμου ζωῆς. » Ητοι δὲ διὰ τὰς ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασιν ἡμῶν μετανοίας τὴν κατὰ Θεὸν λύπην λυπουμένων, μετάνοιαν εἰς σωτηρίαν ἀμετα- μέλητον ἡμῖν ἐργαζομένην, ἐπὶ πικρίδων ἐσθίομεν κρέα τοῦ ἀμνοῦ, καὶ τὰ ἄζυμα· ἡ διὰ τὰς βασάνους ζητοῦντες καὶ τρεφόμενοι ἀπὸ τῶν εὑρισκομένων τῆς ἀληθείας θεωρημάτων. Οὐκ ἐμὴν οὖν βρωτέον τὴν σάρκα τοῦ ἀμνοῦ, ὥσπερ ποιοῦσιν οἱ τῆς λέξεως δοῦ λοι τρόπον ἀλόγων ζώων καὶ ἀποτεθηριωμένων πρὸς τοὺς ἀληθῶς λογικούς, διὰ τοῦ συνιέναι βούλεσθαι τὰ πνευματικά, λόγου μεταλαμβάνοντες (27) θηρίων ἀπηγριωμένων. Φιλοτιμητέον δὲ τῷ εἰς ἔψησιν μετα- λαμβάνοντι τὸ μὲν τῆς Γραφῆς, μὴ ἐπὶ τὸ πλαδαρώ τερον, καὶ ὑδαρέστερον, καὶ ἐκλελυμένον μεταλαμβά- δόξαι γὰρ καί. ὁ ἐξ οὐρανοῦ. ἄλογον μετα βάλλοντας θηρίων ἀπηγριωμένων, ORIGENIS . Sermo scit, quod vera dicat, ut et vos credatis. Facta sunt enim lac, ut Scriptura impleretur : Os non comminuetis ex eo. Quin alia innumera sunt præter hæc ad lectionem Apostoli examinanda, et de Paschate, et de azymis: examinanda autem, ut antea diximus, scriptione accurata longissimi libri. Nunc autem veluti per compendium hæc in medium afferentes, quae apparent dubia propter propositam lectionem, sic solvere tentabimus, illud etiam me- moria repetentes : • Hic est ille Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi ª, › quoniam et in Paschate ‹ ex agnis › inquit, ‹ et hædis sumetis "., Vide- tur etiam Joannes evangelista cum Paulo consen- tiens similia dubia habere de his quæ a nobis inda- gata sunt. Dicendum autem est ad hoc, si factus est caro ",, et inquit Dominus * : • Nisi B manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis. Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, habet vitam æternam : et ego resuscitabo eum in novissimo die: caro enim mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus ; qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo ; » fortasse hanc esse car- nem Agui tollentis peccatum mundi, et hunc esse sanguinem de quo ponere necesse sit super duos postes et super limen in his domibus * in quibus comedimus Pascha : atque ex hujus Agni carnibus comedere oportere in mundi tempore, quot est nox; assas vero carnes esse manducandas cum G Joan. vi, seq. ** Exod. xII, 7, 22. ss Joan. vi, pane ex azymis, quandoquidem Dei Sermo non tantum est caro. Inquit igitur: « Ego sum panis vitæ “* et : • Hic est panis, qui de caelo descendit, ut qui ex ipso comederit, non pereal. Ego sum panis vi- vus, qui de coelo descendi : si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in æternum " , Nec saue ignorandum est omnem cibum abusive panem dici, quemadmodum de Moyse scriptum est in Deutero- nomio * : • Quadraginta diebus panem non comedit, et aquam non bibit, » pro eo quod est, Neque sic- cum, neque humidum gustavit cibum. Quod idcirco cheervavi, quia dicat Joannes in suo Evangelio : • Et panis etiam quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita. › Cæterum in intybis comedimus car- nes agni, et azyma, vel cum nos poenitet peccato- D rum nostrorum, et affligimur ea tristitia quæ ex Deo est, quæque operatur nobis in salutem poeniten- liam non pœnitendam ; vel cum ob vexationes et tormenta quærentes enutrimur ab ipsis quæ in- veniuntur veritatis speculationibus. Non come- denda est igitur agni caro cruda, perinde ac faciunt litteræ servi, more animantium ratione carentium, 48. ** ibid. 50-52. ss Joan. 1, 29. ⁹ Exod. XII, 5. Joan. 1, 14. * Deut. 15, 9. Joan. vi, tii, Regius, codd. Bodleianus, Regius et Barberinus. Vertit Pe rionius, rationis participes ferarum bestiarum ; Ferrarius videtur legendum putasse, quod magis pla cel. (25) Δόξει και. Sic codex Bodleianus ; editio Hue- (26) ῾Ο ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Sic codex Bodleianus ; (27) Λόγου μεταλαμβάνοντες, etc. Hire habent 52. " II Cor.V, 10.

γειν τὰ γεγραμμένα, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ κνηθόμενοι τὴν Α ἀκοὴν, καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ἀληθείας ἀποστρέφοντες αὐτ τὴν, ἐπὶ δὲ τὸ ἀνειμένον καὶ ὑδαρέστερον τῆς πολι- τείας μεταλαμβάνοντες τὰς κατ' αὐτοὺς ἀγωγάς. Ἡμεῖς δὲ τῷ ζέοντι πνεύματι, καὶ τοῖς διδομέ νοις (28) ὑπὸ Θεοῦ διαπύροις λόγοις, ὁποίους Ιερε μίας ειλήφει ἀπὸ τοῦ λέγοντος πρὸς αὐτόν· « Ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου πῦρ, ο ὀπτὰ ποιήσωμεν τὰ κρέα τοῦ ἀμνοῦ, ὥστε τοὺς μεταλαμ- βάνοντας αὐτῶν λέγειν, Χριστοῦ ἐν ἡμῖν λαλοῦντος, ότι « Η καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν τῇ ὁδῷ, ὡς διή να γεν ἡμῖν τὰς Γραφάς. » Εἰ δὲ εἰς τὸ τοιοῦτον ἡμᾶς ζητῆσαι πυρὶ ὀπτῆσαι δεήσει τὰ τοῦ (29) ἀμνοῦ κρέα, παραθετέον τὴν ὁμολογίαν οὗ ἐπεπόνθει ἐπὶ τοῖς λό- γοις τοῦ Θεοῦ πάθους Ἱερεμίας λέγων· . Καὶ ἐγέ νετο ὡς πῦρ καιόμενον, φλέγον ἐν τοῖς ὀστέοις μου, καὶ παρεῖμαι πάντοθεν, καὶ οὐ δύναμαι φέρειν. » Αρκτέον δὲ ἐν τῷ ἐσθίειν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς, τουτέστι τῶν κορυφαιοτάτων καὶ ἀρχικῶν δογμάτων περὶ τῶν ἐπουρανίων· καὶ καταληκτέον ἐπὶ τοὺς πόδας, τὰ ἔσχατα τῶν μαθημάτων τὰ ζητοῦντα περὶ τῆς τελευ ταίας ἐν τοῖς οὖσι φύσεως, ἤτοι τῶν ὑλικωτέρων, ἢ τῶν καταχθονίων, ἢ τῶν πονηρῶν πνευμάτων, καὶ ἀκαθάρτων δαιμονίων. Ο γὰρ περὶ αὐτῶν λόγος ἔτε- ρος ὧν αὐτῶν, ἐναποκείμενος τοῖς μυστηρίοις τῆς Γραφής δύναται τροπικώτερον πόδες ὠνομάσθαι τοῦ ἀμνοῦ. Καὶ τῶν ἐνδοσθίων δὲ, ἐσωτερικῶν καὶ ἀπο- κεκρυμμένων, οὐκ ἀφεκτέον. ὡς ἑνὶ δὲ σώματι τῇ ἀπάσῃ προσελθετέον Γραφῇ, καὶ τὰς ἐν τῇ ἁρμονίᾳ τῆς (50) πάσης συνθέσεως αὐτῆς εὐτονωτάτας καὶ στεῤῥοτάτας συνοχὰς οὐ συντριπτέον, οὐδὲ διακο πτέον, ὅπερ πεποιήκασιν οἱ τὴν ἑνότητα τοῦ ἐν πά σαις ταῖς Γραφαῖς πνεύματος τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς συν τρίβοντες. Αὕτη μέντοιγε ἡ ἀπὸ τοῦ ἀμνοῦ προειρη μένη προφητεία τὴν νύκτα μόνην ἡμᾶς τρεφέτω τοῦ ἐν τῷ βίῳ σκότους· ὡς γὰρ τῆς ἀνατολῆς τῆς ἡμέρας τῶν μετὰ τὸν βίον τοῦτον οὐδὲν καταλειπτέον ἔσται ἡμῖν τῆς ἐπὶ τοῦ παρόντος μόνου χρησίμου ἡμῖν οὕτω τροφῆς. Παρελθούσης γὰρ τῆς νυκτὸς, καὶ ἐπελθούσης τῆς μετὰ ταῦτα ἡμέρας, τον μηδαμώς ἀπὸ τῶν παλαιοτέρων καὶ κατωτέρω ζυμούντων ἄζυ- μον ἔχοντες ἄρτον φαγόμεθα, χρήσιμον ἡμῖν ἐσόμε- νον, ἕως δοθῇ τὸ μετὰ τὸν ἄζυμον (51) μάννα, ἡ ἀγ γελικὴ καὶ μὴ ἀνθρωπίνη τροφή. Εκάστῳ τοίνυν ἡμῶν θυέσθω τὸ πρόβατον ἐν παντὶ οἴκῳ πατριᾶς ἡμῶν, καὶ δυνατὸν ἔστω τόνδε μέν τινα παρανομεῖν, μὴ θύοντα τὸ πρόβατον, τὸν δὲ πᾶσαν φυλάττειν τὴν ἐντολὴν θύοντα, καὶ περιέψοντα, καὶ ὀστέον αὐτοῦ μὴ συντρίβοντα. Καὶ οὕτως ἐν βραχέσι συμφώνως τῇ ἀποστολικῇ ἐκδοχῇ καὶ τῷ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἀμνῷ ἀποδιδόσθω (32) τὸ τυθὲν Πάσχα Χριστός. Οὐ γὰρ νομιστέον τὰ ἱστορικὰ ἱστορικῶν εἶναι τύπους, καὶ τὰ σωματικά σωματικῶν, ἀλλὰ τὰ σωματικά πνευματι- κῶν, καὶ τὰ ἱστορικὰ νοητῶν. Ἀναβῆναι τῷ λόγῳ δὲ τῷ ζέοντι τοῖς διδομένοις Εἰς δὲ τὸ τοιοῦτον ζητῆσαι, πυρὶ ὀπτῆ Ει σαι δὲ ἄξει τὰ τοῦ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. et savientium contra eos qui idcirco ratione vere B D *II Tim. 1v, 3, 4. * Jerem. v, 14. Luc. xxιν, etc.; Bodleianus ut in nostro fest. des Regius, C utuntur quia velint intelligere spiritualia, id quod ratione caret ferarum agrestium immutantes. Sed elaborandum est transmutanti cruditatem Scripturæ ad coctionem, ne in aliquid humidius, et aquosius, et dissolutum transmutet ea quæ scripta sunt : quod faciunt prurientes auribus, et a veritate qui- dem eas avertentes, ad remissam autem et flacci- dam vivendi rationem sua instituta transmutantes. Nos vero ferventi spiritu, et ignitis sermonibus a Deo datis, quales Jeremias sumpserat ab eo qui sibi dicebat: ‹ Ecce ego dedi sermones meos in os tuum ignem ", » assas faciamus agni carnes ; ita ut qui eas capiemus, Christo in nobis loquente, dicamus : • Nonne cor nostrum ardens erat in via, dum aperiret nobis Scripturas ** ? » Quod si ad hanc rem quærendam assare igni agni carnes opus erit, in mediuin afferendum est id quod occa- sione verborum Dei passum se fatetur Jeremias : • El factus est ut ignis comburens, ardens in ossi- bus meis: et resolvor undique, et sustinere non possumn ". » Incipiendum autem est, dum comedi- mus, a capite, hoc est a supremis et primariis do- gmatibus de rebus supercoelestibus ; et desinendun in pedes, nimirum in ultimas disciplinas, quæ- rentes de ultima natura in entibus, vel de rebus materialibus, vel terrestribus, vel malis spiritibus et impuris dæmonibus. Nam fieri potest ut sermo de ipsis, diversus exsistens ab illis sublimibus, re- conditas in mysteriis Scriptura, pedes agni trepice nominatus sit. Quin ab intestinis, et interioribus, et abstrusis non recedendum est; sed ad Scriptu- ram totam perinde atque ad unum corpus acceda- mus oportet, nec collacerandæ discindendæque sunt tum constantissimæ, tum fortissimæ harmoniæ to- lius compositionis ipsius : id quod fecerunt qui, quantum in ipsis est, unius unitatem Spiritus in omnibus Scripturis exsistentem collacerant. sane hæc prædicta ex agno prophetia, una sol. nocte tenebrarum, quæ sunt in præsenti vita, nos nutriat; tanquam enim exoriente die rerum post præsentem vitam futurarum, sic nos nihil reliquum facere debemus de cibo solum nobis in præsentia utili. Cum enim nox præterierit, ac supervenerit postea dies, azymum habentes haudquaquam ex veteribus, et ex his qui inferne fermentant, pamemn comedimus nobis eousque profuturum, donec post azymum fuerit nobis datum manna, hoc est ange- licus ille et non bumanus cibus. Ab unoquoque igi- tur nostrum immoletur ovis in omni domo familiæ nostra. Facile etiam factu sit, ut aliquis transgres- sor sit legis, non mactans ovem, alio universumi servante mandatum, mactante et coquente, et os ejus non confringente. Et sic, ut quam brevissimne etc. (28) Cortex Regius, κατ' αὐτοῦ ἀναγωγάς. Ἡμεῖς (29) Sic habet codex Bodleianus, male vero co- 32. *s Jerem. xx, 9. (30) Colex Bodleianus, τὰς ἁρμονίας τῆς (31) Codex Bodleianus, τὸ κατὰ τὸ ἄζυμον. (52) Idem codex Bodleianus, ἀποδίδοσθαι.

γειν τὰ γεγραμμένα, ὅπερ ποιοῦσιν οἱ κνηθόμενοι τὴν Α ἀκοὴν, καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ἀληθείας ἀποστρέφοντες αὐτ τὴν, ἐπὶ δὲ τὸ ἀνειμένον καὶ ὑδαρέστερον τῆς πολι- τείας μεταλαμβάνοντες τὰς κατ' αὐτοὺς ἀγωγάς. Ἡμεῖς δὲ τῷ ζέοντι πνεύματι, καὶ τοῖς διδομέ νοις (28) ὑπὸ Θεοῦ διαπύροις λόγοις, ὁποίους Ιερε μίας ειλήφει ἀπὸ τοῦ λέγοντος πρὸς αὐτόν· « Ἰδοὺ δέδωκα τοὺς λόγους μου εἰς τὸ στόμα σου πῦρ, ο ὀπτὰ ποιήσωμεν τὰ κρέα τοῦ ἀμνοῦ, ὥστε τοὺς μεταλαμ- βάνοντας αὐτῶν λέγειν, Χριστοῦ ἐν ἡμῖν λαλοῦντος, ότι « Η καρδία ἡμῶν καιομένη ἦν ἐν τῇ ὁδῷ, ὡς διή να γεν ἡμῖν τὰς Γραφάς. » Εἰ δὲ εἰς τὸ τοιοῦτον ἡμᾶς ζητῆσαι πυρὶ ὀπτῆσαι δεήσει τὰ τοῦ (29) ἀμνοῦ κρέα, παραθετέον τὴν ὁμολογίαν οὗ ἐπεπόνθει ἐπὶ τοῖς λό- γοις τοῦ Θεοῦ πάθους Ἱερεμίας λέγων· . Καὶ ἐγέ νετο ὡς πῦρ καιόμενον, φλέγον ἐν τοῖς ὀστέοις μου, καὶ παρεῖμαι πάντοθεν, καὶ οὐ δύναμαι φέρειν. » Αρκτέον δὲ ἐν τῷ ἐσθίειν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς, τουτέστι τῶν κορυφαιοτάτων καὶ ἀρχικῶν δογμάτων περὶ τῶν ἐπουρανίων· καὶ καταληκτέον ἐπὶ τοὺς πόδας, τὰ ἔσχατα τῶν μαθημάτων τὰ ζητοῦντα περὶ τῆς τελευ ταίας ἐν τοῖς οὖσι φύσεως, ἤτοι τῶν ὑλικωτέρων, ἢ τῶν καταχθονίων, ἢ τῶν πονηρῶν πνευμάτων, καὶ ἀκαθάρτων δαιμονίων. Ο γὰρ περὶ αὐτῶν λόγος ἔτε- ρος ὧν αὐτῶν, ἐναποκείμενος τοῖς μυστηρίοις τῆς Γραφής δύναται τροπικώτερον πόδες ὠνομάσθαι τοῦ ἀμνοῦ. Καὶ τῶν ἐνδοσθίων δὲ, ἐσωτερικῶν καὶ ἀπο- κεκρυμμένων, οὐκ ἀφεκτέον. ὡς ἑνὶ δὲ σώματι τῇ ἀπάσῃ προσελθετέον Γραφῇ, καὶ τὰς ἐν τῇ ἁρμονίᾳ τῆς (50) πάσης συνθέσεως αὐτῆς εὐτονωτάτας καὶ στεῤῥοτάτας συνοχὰς οὐ συντριπτέον, οὐδὲ διακο πτέον, ὅπερ πεποιήκασιν οἱ τὴν ἑνότητα τοῦ ἐν πά σαις ταῖς Γραφαῖς πνεύματος τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς συν τρίβοντες. Αὕτη μέντοιγε ἡ ἀπὸ τοῦ ἀμνοῦ προειρη μένη προφητεία τὴν νύκτα μόνην ἡμᾶς τρεφέτω τοῦ ἐν τῷ βίῳ σκότους· ὡς γὰρ τῆς ἀνατολῆς τῆς ἡμέρας τῶν μετὰ τὸν βίον τοῦτον οὐδὲν καταλειπτέον ἔσται ἡμῖν τῆς ἐπὶ τοῦ παρόντος μόνου χρησίμου ἡμῖν οὕτω τροφῆς. Παρελθούσης γὰρ τῆς νυκτὸς, καὶ ἐπελθούσης τῆς μετὰ ταῦτα ἡμέρας, τον μηδαμώς ἀπὸ τῶν παλαιοτέρων καὶ κατωτέρω ζυμούντων ἄζυ- μον ἔχοντες ἄρτον φαγόμεθα, χρήσιμον ἡμῖν ἐσόμε- νον, ἕως δοθῇ τὸ μετὰ τὸν ἄζυμον (51) μάννα, ἡ ἀγ γελικὴ καὶ μὴ ἀνθρωπίνη τροφή. Εκάστῳ τοίνυν ἡμῶν θυέσθω τὸ πρόβατον ἐν παντὶ οἴκῳ πατριᾶς ἡμῶν, καὶ δυνατὸν ἔστω τόνδε μέν τινα παρανομεῖν, μὴ θύοντα τὸ πρόβατον, τὸν δὲ πᾶσαν φυλάττειν τὴν ἐντολὴν θύοντα, καὶ περιέψοντα, καὶ ὀστέον αὐτοῦ μὴ συντρίβοντα. Καὶ οὕτως ἐν βραχέσι συμφώνως τῇ ἀποστολικῇ ἐκδοχῇ καὶ τῷ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἀμνῷ ἀποδιδόσθω (32) τὸ τυθὲν Πάσχα Χριστός. Οὐ γὰρ νομιστέον τὰ ἱστορικὰ ἱστορικῶν εἶναι τύπους, καὶ τὰ σωματικά σωματικῶν, ἀλλὰ τὰ σωματικά πνευματι- κῶν, καὶ τὰ ἱστορικὰ νοητῶν. Ἀναβῆναι τῷ λόγῳ δὲ τῷ ζέοντι τοῖς διδομένοις Εἰς δὲ τὸ τοιοῦτον ζητῆσαι, πυρὶ ὀπτῆ Ει σαι δὲ ἄξει τὰ τοῦ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. et savientium contra eos qui idcirco ratione vere B D *II Tim. 1v, 3, 4. * Jerem. v, 14. Luc. xxιν, etc.; Bodleianus ut in nostro fest. des Regius, C utuntur quia velint intelligere spiritualia, id quod ratione caret ferarum agrestium immutantes. Sed elaborandum est transmutanti cruditatem Scripturæ ad coctionem, ne in aliquid humidius, et aquosius, et dissolutum transmutet ea quæ scripta sunt : quod faciunt prurientes auribus, et a veritate qui- dem eas avertentes, ad remissam autem et flacci- dam vivendi rationem sua instituta transmutantes. Nos vero ferventi spiritu, et ignitis sermonibus a Deo datis, quales Jeremias sumpserat ab eo qui sibi dicebat: ‹ Ecce ego dedi sermones meos in os tuum ignem ", » assas faciamus agni carnes ; ita ut qui eas capiemus, Christo in nobis loquente, dicamus : • Nonne cor nostrum ardens erat in via, dum aperiret nobis Scripturas ** ? » Quod si ad hanc rem quærendam assare igni agni carnes opus erit, in mediuin afferendum est id quod occa- sione verborum Dei passum se fatetur Jeremias : • El factus est ut ignis comburens, ardens in ossi- bus meis: et resolvor undique, et sustinere non possumn ". » Incipiendum autem est, dum comedi- mus, a capite, hoc est a supremis et primariis do- gmatibus de rebus supercoelestibus ; et desinendun in pedes, nimirum in ultimas disciplinas, quæ- rentes de ultima natura in entibus, vel de rebus materialibus, vel terrestribus, vel malis spiritibus et impuris dæmonibus. Nam fieri potest ut sermo de ipsis, diversus exsistens ab illis sublimibus, re- conditas in mysteriis Scriptura, pedes agni trepice nominatus sit. Quin ab intestinis, et interioribus, et abstrusis non recedendum est; sed ad Scriptu- ram totam perinde atque ad unum corpus acceda- mus oportet, nec collacerandæ discindendæque sunt tum constantissimæ, tum fortissimæ harmoniæ to- lius compositionis ipsius : id quod fecerunt qui, quantum in ipsis est, unius unitatem Spiritus in omnibus Scripturis exsistentem collacerant. sane hæc prædicta ex agno prophetia, una sol. nocte tenebrarum, quæ sunt in præsenti vita, nos nutriat; tanquam enim exoriente die rerum post præsentem vitam futurarum, sic nos nihil reliquum facere debemus de cibo solum nobis in præsentia utili. Cum enim nox præterierit, ac supervenerit postea dies, azymum habentes haudquaquam ex veteribus, et ex his qui inferne fermentant, pamemn comedimus nobis eousque profuturum, donec post azymum fuerit nobis datum manna, hoc est ange- licus ille et non bumanus cibus. Ab unoquoque igi- tur nostrum immoletur ovis in omni domo familiæ nostra. Facile etiam factu sit, ut aliquis transgres- sor sit legis, non mactans ovem, alio universumi servante mandatum, mactante et coquente, et os ejus non confringente. Et sic, ut quam brevissimne etc. (28) Cortex Regius, κατ' αὐτοῦ ἀναγωγάς. Ἡμεῖς (29) Sic habet codex Bodleianus, male vero co- 32. *s Jerem. xx, 9. (30) Colex Bodleianus, τὰς ἁρμονίας τῆς (31) Codex Bodleianus, τὸ κατὰ τὸ ἄζυμον. (52) Idem codex Bodleianus, ἀποδίδοσθαι.

καὶ ἐπὶ τὸ τρίτον Πάσχα ἐπιτελεσθησόμενον ἐν μυ ριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει επιτελειοτάτῃ, καὶ μαχα ριωτάτῃ ἐξόδῳ νῦν οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον, καὶ τούτων ἐπιπλεῖον καὶ περισσότερον, παρ' δ ἀπῄτει τὸ ἀνά- γνωσμα, εἰρημένων ἡμῖν. β τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, ὅτε ἦν ὁ Κύριος ἅμα τῇ μητρί, καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοῖς μαθηταῖς ἐν τῇ Καφαρναούμ. Ἐν μὲν οὖν τῷ κατὰ Ματθαῖον ἀφεθείς ἀπὸ τοῦ διαβόλου, τῶν ἀγγέλων προσελθόντων καὶ διακονούντων αὐτῷ, ἀκούσας Ἰωάννην παραδεδόσθαι, άνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρὰ, ἐλθὼν κατώκησεν εἰς Καφαρναούμ· ἔπειτα ἀρξάμενος κηρύσσειν, καὶ ἐκλεξάμενος τους τέσσαρας ἁλιεῖς ἀποστόλους, διδάξας τε ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὅλης τῆς Γαλιλαίας, καὶ θεραπεύσας τοὺς προσε νεχθέντας αὐτῷ, ἀνέρχεται εἰς τὸ ὄρος, καὶ λέγει τοὺς μακαρισμούς, καὶ τὰ ἐχόμενα αὐτῶν· τελέσας δὲ ἐκείνην τὴν διδασκαλίαν, καταβὰς ἐκ τοῦ ὄρους εἰσέρχεται εἰς Καφαρναούμ δεύτερον, κἀκεῖθεν δε ἐμβὰς εἰς πλεῖον περᾷ εἰς τὴν χώραν τῶν Γεργεση- νῶν· παρακληθείς τε μεταβῆναι ἀπὸ τῶν ὁρίων αὐτ τῶν, ἐμβὰς εἰς πλοῖον διεπέρασε, καὶ ἦλθεν εἰς τὴν ἰδίαν πόλιν, ἔνθα θεραπείας ἐπιτελέσας τινὰς περιήγε τὰς πόλεις πάσας, καὶ τὰς κώμας, διδάσκων ἐν ταῖς συναγωγαῖς αὐτῶν. Καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα μετὰ ταῦτα γίνεται, πρὶν ἐπισημειώσασθαι τὸν Ματθαῖον τὸν τοῦ Πάσχα καιρόν. Καὶ παρὰ τοῖς λοιποῖς δὲ εὐαγγε λισταῖς μετὰ τὴν ἐν τῇ Καφαρναούμ διατριβὴν οὐχ εὑρίσκεται ἐγγὺς τὸ Πάσχα εἶναι λεγόμενον· σῶσαι δὲ τὸ βούλημα τῶν ἀνδρῶν ἐστιν ἐννοήσαντα τὰ περὶ τῆς Καφαρναούμ εἰρημένα ἡμῖν ἐν τοῖς πρὸ τούτων. Ἐνδιατριβὴ πλησίον τυγχάνει (33) τοῦ τῶν Ἰουδαίων πάσχα ὀλίγῳ βελτιουμένη παρ' αὐτό, καὶ κρείττων αὐτοῦ τυγχάνουσα, καὶ μάλιστα ἐπεὶ ἐν τῷ Πάσχα των Ἰουδαίων εὑρίσκονται ἐν τῷ ἱερῷ οἱ πωλοῦντες τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, καὶ τὰς περιστεράς· δι' οὓς ἔτι μᾶλλον πρόκειται μὴ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων εἶναι τὸ Πάσχα· ὡς γὰρ ὁ οἶκος τοῦ Πα- τρὸς γέγονεν οἶκος ἐμπορίου παρὰ τοῖς μὴ ἁγιάζου σιν αὐτόν· οὕτω καὶ τὸ Πάσχα Κυρίου ἀνθρώπινον, καὶ Ἰουδαϊκὸν Πάσχα παρὰ τοῖς ταπεινότερον καὶ σωματικώτερον αὐτὸ ἐκλεξαμένοις. Εὐκαιρότερον δὲ ἐν ἄλλοις ἔσται ἰδεῖν καὶ τὰ περὶ τοῦ χρόνου τοῦ Πάσχα, περὶ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν γινομένου, καὶ εἴ τι ἕτερον ἀπαιτεῖ τὸ πρόβλημα ἐπεξεργάσασθαι. Ο μέντοιγε Ηρακλέων, « Αὕτη, φησίν, ἡ με γάλη ἑορτή· τοῦ γὰρ πάθους τοῦ Σωτῆρος τύπος ἦν, ὅτε οὐ μόνον ἀνῃρεῖτο τὸ πρόβατον, ἀλλὰ καὶ ἀνά- παυσιν παρεἶχεν ἐσθιόμενον, καὶ θυόμενον μὲν τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος τὸν ἐν κόσμῳ ἐσήμαινεν, ἐσθεσ μενον δὲ τὴν ἀνάπαυσιν τὴν ἐν γάμω. » Παρεθέμεθα ** κ. ORIGENIS dicam, consone apostolica intelligentiam et crange A lico agno designetur Christus esse immolatum Pa- scha. Neque enim existimandum est historica hi- storicorum esse figuras, et corporalia corporalium: sed corporalia spiritualium, et historica rerum quæ mente percipiuntur. Rationem autem nostram etiam ad tertium Pascha, quod in innumerabilium ange- Jorum frequentia et multitudine, in perfectissimo beatissimoque exitu perficiendum est, venire nane non est necesse, cum hæc et latius et copiosius quam lectio exigat disputaverimus. modo in propinquo erat Pascha Judæorum, quan- do erat Dominus simul cum matre, et fratribus, et discipulis in Capbarnao ". Atque in Evangelio qui- de secundam Matthæum * dimissus a diabolo, cum advenissent ministrarentque illi angeli, audis- setqne Joannem traditum fuisse, secessit in Gali- læam, et relicta Nazara profectus habitavit in Ca- plarnao. Deinde cum incepisset prædicationem, elegissetque quatuor piscatores apostolos, docuis- setque in synagogis totius Galilææ, sanassetque sibi allatos, in montem ascendit, dicitque beatitu- dines et quæ his sunt proxima ". Cum vero finis- set illam doctrinam descendissetque de monte, de- nuo Capharnaum ingreditur, indeque ingressus na- vim, transit ad locum Gergesenorum, e quorum fi- nibus rogatus discedere 88, cum navim conscendis- set, trajecit, et venit in civitatem suam, ubi qui- busdam sanitate reddita circumibat civitates omnes, at vicos, docens in synagogis eorum 50. Aliaque quamplurima postea fiunt, antequam adnotet Mat- thaus Paschalis tempus r. Quin etiam apud alios G evangelistas, postquam diversatus fuisset in Caphar na” Dominus, non invenitur quod dicatur Pascha esse in propinquo: quorum consilium servare po- terit qui cogitarit quæ in superioribus de Caphar- nao disseruerimus. Commoratio illa, cum Judo- runi Pascha instaret, paulo' melior hoc ipso facta fuit, eoque praestantior, maxime quoniam in Pa- schate Judæorum inveniuntur in templo vendentes boves, et oves, et columbas; propter quæ etiam non additur, Domini, sed Judæorum esse Pascha. Ut enim domus Patris facta est domus mercatus apud eos, qui ipsam non sanctificabant; sic etiam Pascha Domini factum est humanum, et Judaicum Pascha apud eos qui illud abjectius et corporalius p elegerint. Cæterum alias commodius videre erit et quæ ad Paschatis tempus pertinent, quod circa ver- num æquinoctium contingit, et si quid aliud quæ- stio qua de agitur postulat expofiendum. Sane He- racleon, « llaec magna, inquit, est festivitas : figura enim passionis Servatoris erat, quando non solum interficiebatur ovis, verum etiam comesa præ- beret requiem; et immolata quidem passionem Servatoris in mundo significabat, comesa vero re- quiem futuram in nuptiis.» Apposuimus autem ver- ba ipsius, ut cum viderimus virum hunc tantis in D Matth. víι, 1, 5, 23, 28, 34. • Joan. 11, 12, 13. ss Matth. iv. seq. ** Matth. v, VI, VII. Bu Matth. IX, 1-36. Matth. xx11, 2. 14. Verum non impervestigatum sinendum est quo- 14. Οὐκ ἀζήτητον δὲ οὐδὲ ἐατέον πῶς ἐγγὺς ἦν (53) Codex Bodleianus τυγχάνειν.

καὶ ἐπὶ τὸ τρίτον Πάσχα ἐπιτελεσθησόμενον ἐν μυ ριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει επιτελειοτάτῃ, καὶ μαχα ριωτάτῃ ἐξόδῳ νῦν οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον, καὶ τούτων ἐπιπλεῖον καὶ περισσότερον, παρ' δ ἀπῄτει τὸ ἀνά- γνωσμα, εἰρημένων ἡμῖν. β τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, ὅτε ἦν ὁ Κύριος ἅμα τῇ μητρί, καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοῖς μαθηταῖς ἐν τῇ Καφαρναούμ. Ἐν μὲν οὖν τῷ κατὰ Ματθαῖον ἀφεθείς ἀπὸ τοῦ διαβόλου, τῶν ἀγγέλων προσελθόντων καὶ διακονούντων αὐτῷ, ἀκούσας Ἰωάννην παραδεδόσθαι, άνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρὰ, ἐλθὼν κατώκησεν εἰς Καφαρναούμ· ἔπειτα ἀρξάμενος κηρύσσειν, καὶ ἐκλεξάμενος τους τέσσαρας ἁλιεῖς ἀποστόλους, διδάξας τε ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὅλης τῆς Γαλιλαίας, καὶ θεραπεύσας τοὺς προσε νεχθέντας αὐτῷ, ἀνέρχεται εἰς τὸ ὄρος, καὶ λέγει τοὺς μακαρισμούς, καὶ τὰ ἐχόμενα αὐτῶν· τελέσας δὲ ἐκείνην τὴν διδασκαλίαν, καταβὰς ἐκ τοῦ ὄρους εἰσέρχεται εἰς Καφαρναούμ δεύτερον, κἀκεῖθεν δε ἐμβὰς εἰς πλεῖον περᾷ εἰς τὴν χώραν τῶν Γεργεση- νῶν· παρακληθείς τε μεταβῆναι ἀπὸ τῶν ὁρίων αὐτ τῶν, ἐμβὰς εἰς πλοῖον διεπέρασε, καὶ ἦλθεν εἰς τὴν ἰδίαν πόλιν, ἔνθα θεραπείας ἐπιτελέσας τινὰς περιήγε τὰς πόλεις πάσας, καὶ τὰς κώμας, διδάσκων ἐν ταῖς συναγωγαῖς αὐτῶν. Καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα μετὰ ταῦτα γίνεται, πρὶν ἐπισημειώσασθαι τὸν Ματθαῖον τὸν τοῦ Πάσχα καιρόν. Καὶ παρὰ τοῖς λοιποῖς δὲ εὐαγγε λισταῖς μετὰ τὴν ἐν τῇ Καφαρναούμ διατριβὴν οὐχ εὑρίσκεται ἐγγὺς τὸ Πάσχα εἶναι λεγόμενον· σῶσαι δὲ τὸ βούλημα τῶν ἀνδρῶν ἐστιν ἐννοήσαντα τὰ περὶ τῆς Καφαρναούμ εἰρημένα ἡμῖν ἐν τοῖς πρὸ τούτων. Ἐνδιατριβὴ πλησίον τυγχάνει (33) τοῦ τῶν Ἰουδαίων πάσχα ὀλίγῳ βελτιουμένη παρ' αὐτό, καὶ κρείττων αὐτοῦ τυγχάνουσα, καὶ μάλιστα ἐπεὶ ἐν τῷ Πάσχα των Ἰουδαίων εὑρίσκονται ἐν τῷ ἱερῷ οἱ πωλοῦντες τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, καὶ τὰς περιστεράς· δι' οὓς ἔτι μᾶλλον πρόκειται μὴ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων εἶναι τὸ Πάσχα· ὡς γὰρ ὁ οἶκος τοῦ Πα- τρὸς γέγονεν οἶκος ἐμπορίου παρὰ τοῖς μὴ ἁγιάζου σιν αὐτόν· οὕτω καὶ τὸ Πάσχα Κυρίου ἀνθρώπινον, καὶ Ἰουδαϊκὸν Πάσχα παρὰ τοῖς ταπεινότερον καὶ σωματικώτερον αὐτὸ ἐκλεξαμένοις. Εὐκαιρότερον δὲ ἐν ἄλλοις ἔσται ἰδεῖν καὶ τὰ περὶ τοῦ χρόνου τοῦ Πάσχα, περὶ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν γινομένου, καὶ εἴ τι ἕτερον ἀπαιτεῖ τὸ πρόβλημα ἐπεξεργάσασθαι. Ο μέντοιγε Ηρακλέων, « Αὕτη, φησίν, ἡ με γάλη ἑορτή· τοῦ γὰρ πάθους τοῦ Σωτῆρος τύπος ἦν, ὅτε οὐ μόνον ἀνῃρεῖτο τὸ πρόβατον, ἀλλὰ καὶ ἀνά- παυσιν παρεἶχεν ἐσθιόμενον, καὶ θυόμενον μὲν τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος τὸν ἐν κόσμῳ ἐσήμαινεν, ἐσθεσ μενον δὲ τὴν ἀνάπαυσιν τὴν ἐν γάμω. » Παρεθέμεθα ** κ. ORIGENIS dicam, consone apostolica intelligentiam et crange A lico agno designetur Christus esse immolatum Pa- scha. Neque enim existimandum est historica hi- storicorum esse figuras, et corporalia corporalium: sed corporalia spiritualium, et historica rerum quæ mente percipiuntur. Rationem autem nostram etiam ad tertium Pascha, quod in innumerabilium ange- Jorum frequentia et multitudine, in perfectissimo beatissimoque exitu perficiendum est, venire nane non est necesse, cum hæc et latius et copiosius quam lectio exigat disputaverimus. modo in propinquo erat Pascha Judæorum, quan- do erat Dominus simul cum matre, et fratribus, et discipulis in Capbarnao ". Atque in Evangelio qui- de secundam Matthæum * dimissus a diabolo, cum advenissent ministrarentque illi angeli, audis- setqne Joannem traditum fuisse, secessit in Gali- læam, et relicta Nazara profectus habitavit in Ca- plarnao. Deinde cum incepisset prædicationem, elegissetque quatuor piscatores apostolos, docuis- setque in synagogis totius Galilææ, sanassetque sibi allatos, in montem ascendit, dicitque beatitu- dines et quæ his sunt proxima ". Cum vero finis- set illam doctrinam descendissetque de monte, de- nuo Capharnaum ingreditur, indeque ingressus na- vim, transit ad locum Gergesenorum, e quorum fi- nibus rogatus discedere 88, cum navim conscendis- set, trajecit, et venit in civitatem suam, ubi qui- busdam sanitate reddita circumibat civitates omnes, at vicos, docens in synagogis eorum 50. Aliaque quamplurima postea fiunt, antequam adnotet Mat- thaus Paschalis tempus r. Quin etiam apud alios G evangelistas, postquam diversatus fuisset in Caphar na” Dominus, non invenitur quod dicatur Pascha esse in propinquo: quorum consilium servare po- terit qui cogitarit quæ in superioribus de Caphar- nao disseruerimus. Commoratio illa, cum Judo- runi Pascha instaret, paulo' melior hoc ipso facta fuit, eoque praestantior, maxime quoniam in Pa- schate Judæorum inveniuntur in templo vendentes boves, et oves, et columbas; propter quæ etiam non additur, Domini, sed Judæorum esse Pascha. Ut enim domus Patris facta est domus mercatus apud eos, qui ipsam non sanctificabant; sic etiam Pascha Domini factum est humanum, et Judaicum Pascha apud eos qui illud abjectius et corporalius p elegerint. Cæterum alias commodius videre erit et quæ ad Paschatis tempus pertinent, quod circa ver- num æquinoctium contingit, et si quid aliud quæ- stio qua de agitur postulat expofiendum. Sane He- racleon, « llaec magna, inquit, est festivitas : figura enim passionis Servatoris erat, quando non solum interficiebatur ovis, verum etiam comesa præ- beret requiem; et immolata quidem passionem Servatoris in mundo significabat, comesa vero re- quiem futuram in nuptiis.» Apposuimus autem ver- ba ipsius, ut cum viderimus virum hunc tantis in D Matth. víι, 1, 5, 23, 28, 34. • Joan. 11, 12, 13. ss Matth. iv. seq. ** Matth. v, VI, VII. Bu Matth. IX, 1-36. Matth. xx11, 2. 14. Verum non impervestigatum sinendum est quo- 14. Οὐκ ἀζήτητον δὲ οὐδὲ ἐατέον πῶς ἐγγὺς ἦν (53) Codex Bodleianus τυγχάνειν.

καὶ ἐπὶ τὸ τρίτον Πάσχα ἐπιτελεσθησόμενον ἐν μυ ριάσιν ἀγγέλων, πανηγύρει επιτελειοτάτῃ, καὶ μαχα ριωτάτῃ ἐξόδῳ νῦν οὐκ ἔστιν ἀναγκαῖον, καὶ τούτων ἐπιπλεῖον καὶ περισσότερον, παρ' δ ἀπῄτει τὸ ἀνά- γνωσμα, εἰρημένων ἡμῖν. β τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, ὅτε ἦν ὁ Κύριος ἅμα τῇ μητρί, καὶ τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ τοῖς μαθηταῖς ἐν τῇ Καφαρναούμ. Ἐν μὲν οὖν τῷ κατὰ Ματθαῖον ἀφεθείς ἀπὸ τοῦ διαβόλου, τῶν ἀγγέλων προσελθόντων καὶ διακονούντων αὐτῷ, ἀκούσας Ἰωάννην παραδεδόσθαι, άνεχώρησεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, καὶ καταλιπὼν τὴν Ναζαρὰ, ἐλθὼν κατώκησεν εἰς Καφαρναούμ· ἔπειτα ἀρξάμενος κηρύσσειν, καὶ ἐκλεξάμενος τους τέσσαρας ἁλιεῖς ἀποστόλους, διδάξας τε ἐν ταῖς συναγωγαῖς ὅλης τῆς Γαλιλαίας, καὶ θεραπεύσας τοὺς προσε νεχθέντας αὐτῷ, ἀνέρχεται εἰς τὸ ὄρος, καὶ λέγει τοὺς μακαρισμούς, καὶ τὰ ἐχόμενα αὐτῶν· τελέσας δὲ ἐκείνην τὴν διδασκαλίαν, καταβὰς ἐκ τοῦ ὄρους εἰσέρχεται εἰς Καφαρναούμ δεύτερον, κἀκεῖθεν δε ἐμβὰς εἰς πλεῖον περᾷ εἰς τὴν χώραν τῶν Γεργεση- νῶν· παρακληθείς τε μεταβῆναι ἀπὸ τῶν ὁρίων αὐτ τῶν, ἐμβὰς εἰς πλοῖον διεπέρασε, καὶ ἦλθεν εἰς τὴν ἰδίαν πόλιν, ἔνθα θεραπείας ἐπιτελέσας τινὰς περιήγε τὰς πόλεις πάσας, καὶ τὰς κώμας, διδάσκων ἐν ταῖς συναγωγαῖς αὐτῶν. Καὶ ἄλλα δὲ πλεῖστα μετὰ ταῦτα γίνεται, πρὶν ἐπισημειώσασθαι τὸν Ματθαῖον τὸν τοῦ Πάσχα καιρόν. Καὶ παρὰ τοῖς λοιποῖς δὲ εὐαγγε λισταῖς μετὰ τὴν ἐν τῇ Καφαρναούμ διατριβὴν οὐχ εὑρίσκεται ἐγγὺς τὸ Πάσχα εἶναι λεγόμενον· σῶσαι δὲ τὸ βούλημα τῶν ἀνδρῶν ἐστιν ἐννοήσαντα τὰ περὶ τῆς Καφαρναούμ εἰρημένα ἡμῖν ἐν τοῖς πρὸ τούτων. Ἐνδιατριβὴ πλησίον τυγχάνει (33) τοῦ τῶν Ἰουδαίων πάσχα ὀλίγῳ βελτιουμένη παρ' αὐτό, καὶ κρείττων αὐτοῦ τυγχάνουσα, καὶ μάλιστα ἐπεὶ ἐν τῷ Πάσχα των Ἰουδαίων εὑρίσκονται ἐν τῷ ἱερῷ οἱ πωλοῦντες τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, καὶ τὰς περιστεράς· δι' οὓς ἔτι μᾶλλον πρόκειται μὴ τοῦ Κυρίου, ἀλλὰ τῶν Ἰουδαίων εἶναι τὸ Πάσχα· ὡς γὰρ ὁ οἶκος τοῦ Πα- τρὸς γέγονεν οἶκος ἐμπορίου παρὰ τοῖς μὴ ἁγιάζου σιν αὐτόν· οὕτω καὶ τὸ Πάσχα Κυρίου ἀνθρώπινον, καὶ Ἰουδαϊκὸν Πάσχα παρὰ τοῖς ταπεινότερον καὶ σωματικώτερον αὐτὸ ἐκλεξαμένοις. Εὐκαιρότερον δὲ ἐν ἄλλοις ἔσται ἰδεῖν καὶ τὰ περὶ τοῦ χρόνου τοῦ Πάσχα, περὶ τὴν ἐαρινὴν ἰσημερίαν γινομένου, καὶ εἴ τι ἕτερον ἀπαιτεῖ τὸ πρόβλημα ἐπεξεργάσασθαι. Ο μέντοιγε Ηρακλέων, « Αὕτη, φησίν, ἡ με γάλη ἑορτή· τοῦ γὰρ πάθους τοῦ Σωτῆρος τύπος ἦν, ὅτε οὐ μόνον ἀνῃρεῖτο τὸ πρόβατον, ἀλλὰ καὶ ἀνά- παυσιν παρεἶχεν ἐσθιόμενον, καὶ θυόμενον μὲν τοῦ πάθους τοῦ Σωτῆρος τὸν ἐν κόσμῳ ἐσήμαινεν, ἐσθεσ μενον δὲ τὴν ἀνάπαυσιν τὴν ἐν γάμω. » Παρεθέμεθα ** κ. ORIGENIS dicam, consone apostolica intelligentiam et crange A lico agno designetur Christus esse immolatum Pa- scha. Neque enim existimandum est historica hi- storicorum esse figuras, et corporalia corporalium: sed corporalia spiritualium, et historica rerum quæ mente percipiuntur. Rationem autem nostram etiam ad tertium Pascha, quod in innumerabilium ange- Jorum frequentia et multitudine, in perfectissimo beatissimoque exitu perficiendum est, venire nane non est necesse, cum hæc et latius et copiosius quam lectio exigat disputaverimus. modo in propinquo erat Pascha Judæorum, quan- do erat Dominus simul cum matre, et fratribus, et discipulis in Capbarnao ". Atque in Evangelio qui- de secundam Matthæum * dimissus a diabolo, cum advenissent ministrarentque illi angeli, audis- setqne Joannem traditum fuisse, secessit in Gali- læam, et relicta Nazara profectus habitavit in Ca- plarnao. Deinde cum incepisset prædicationem, elegissetque quatuor piscatores apostolos, docuis- setque in synagogis totius Galilææ, sanassetque sibi allatos, in montem ascendit, dicitque beatitu- dines et quæ his sunt proxima ". Cum vero finis- set illam doctrinam descendissetque de monte, de- nuo Capharnaum ingreditur, indeque ingressus na- vim, transit ad locum Gergesenorum, e quorum fi- nibus rogatus discedere 88, cum navim conscendis- set, trajecit, et venit in civitatem suam, ubi qui- busdam sanitate reddita circumibat civitates omnes, at vicos, docens in synagogis eorum 50. Aliaque quamplurima postea fiunt, antequam adnotet Mat- thaus Paschalis tempus r. Quin etiam apud alios G evangelistas, postquam diversatus fuisset in Caphar na” Dominus, non invenitur quod dicatur Pascha esse in propinquo: quorum consilium servare po- terit qui cogitarit quæ in superioribus de Caphar- nao disseruerimus. Commoratio illa, cum Judo- runi Pascha instaret, paulo' melior hoc ipso facta fuit, eoque praestantior, maxime quoniam in Pa- schate Judæorum inveniuntur in templo vendentes boves, et oves, et columbas; propter quæ etiam non additur, Domini, sed Judæorum esse Pascha. Ut enim domus Patris facta est domus mercatus apud eos, qui ipsam non sanctificabant; sic etiam Pascha Domini factum est humanum, et Judaicum Pascha apud eos qui illud abjectius et corporalius p elegerint. Cæterum alias commodius videre erit et quæ ad Paschatis tempus pertinent, quod circa ver- num æquinoctium contingit, et si quid aliud quæ- stio qua de agitur postulat expofiendum. Sane He- racleon, « llaec magna, inquit, est festivitas : figura enim passionis Servatoris erat, quando non solum interficiebatur ovis, verum etiam comesa præ- beret requiem; et immolata quidem passionem Servatoris in mundo significabat, comesa vero re- quiem futuram in nuptiis.» Apposuimus autem ver- ba ipsius, ut cum viderimus virum hunc tantis in D Matth. víι, 1, 5, 23, 28, 34. • Joan. 11, 12, 13. ss Matth. iv. seq. ** Matth. v, VI, VII. Bu Matth. IX, 1-36. Matth. xx11, 2. 14. Verum non impervestigatum sinendum est quo- 14. Οὐκ ἀζήτητον δὲ οὐδὲ ἐατέον πῶς ἐγγὺς ἦν (53) Codex Bodleianus τυγχάνειν.

μένα· καὶ πρῶτόν γε τὰ Ματθαίῳ (37) λεγόμενα· Εt Εt Ει Εt Καὶ ὅτε ήγγισεν εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ ἦλθεν εἰς Βηθφαγὴν πρὸς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν, τότε Ἰησοῦς ἀπέστειλε δύο μαθητάς, λέγων αὐτοῖς· Πορεύεσθε εἰς τὴν κώμην τὴν ἀπέναντι (38) ὑμῶν, καὶ εὐθέως εὑρήσετε ὄνον δεδεμένην, καὶ πῶλον μετ' αὐτῆς· λύο σαντες ἀγάγετέ μοι· καὶ ἐάν τις ὑμῖν εἴπῃ· Τί ποιεί τε τοῦτο; ἐρεῖτε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει· εὐ θὺς δὲ ἀποστελεῖ αὐτούς. Τοῦτο δὲ γέγονεν, ἵνα πλη- ρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· Είπατε τῇ θυγατρὶ Σιών· Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχεται πραῦς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὄνον, καὶ πῶλον ὑποζυ γίου. Πορευθέντες δὲ οἱ μαθηταὶ, καὶ ποιήσαντες καθώς προσέταξεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, ἤγαγον τὴν ὄνον, καὶ τὸν πῶλον, καὶ ἐπέθηκαν ἐπ' αὐτῶν (39) τὰ ἱμά τια αὐτῶν, καὶ ἐπεκάθισεν ἐπάνω αὐτῶν. Ὁ δὲ πλεῖστος ὄχλος ἔστρωσαν ἑαυτῶν τὰ ἱμάτια ἐν τῇ ὁδῷ· οἱ δὲ ὄχλοι οἱ προάγοντες αὐτὸν (40), καὶ οἱ ἀκολουθοῦντες ἔκραξαν· Ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυίδ, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. · Ἑξῆς δὲ τούτων ἐστί· ι Καὶ εἰσελθόντος αὐτοῦ εἰς Ἱεροσόλυμα, ἐσείσθη πᾶσα ἡ πόλις, ο ἅτινα παρεθέμεθα ἐν τοῖς πρὸ τούτων. Δεύ τερα δὲ τὰ Μάρκου· . Καὶ ὅτε ἐγγίζουσιν εἰς Ἱερο σόλυμα, εἰς Βηθφαγήν καὶ Βηθανίαν, πρὸς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν, ἀποστέλλει δύο τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, καὶ λέγει αὐτοῖς· Υπάγετε εἰς τὴν κώμην τὴν κατ έναντι ὑμῶν, καὶ εὐθὺς πορευόμενοι εἰς αὐτὴν, εὑρή σετε πώλον δεδεμένον, ἐφ' ὅν οὐδεὶς οὔπω ἀνθρώπων ἐκάθισε· λύσατε αὐτὸν, καὶ φέρετε. Καὶ ἐάν τις ὑμῖν εἴπῃ· Τί ποιεῖτε τοῦτο; εἴπατε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει, καὶ εὐθὺς αὐτὸν ἀποστελεῖ ὧδε. Καὶ ἀπῆλθον, καὶ εὗρον πῶλον δεδεμένον πρὸς θύραν ἔξω ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου, καὶ λύουσιν αὐτόν. Καί τινες τῶν ἐκεῖ ἑστώτων ἔλεγον αὐτοῖς· Τί ποιεῖτε λύοντες τὸν πῶλον ; Οἱ δὲ εἶπον αὐτοῖς καθὼς εἶπεν ὁ Ἰησ σους· καὶ ἀφῆκαν αὐτούς· καὶ φέρουσι τὸν τῶλον πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐπιβάλλουσιν αὐτῷ τὰ ἱμάτια αὐτῶν. Ἄλλοι δὲ στοιβάδας κόψαντες ἐκ τῶν ἀγρῶν ἔστρωσαν εἰς τὴν ὁδόν. Καὶ οἱ προάγοντες, καὶ οἱ ἀκο λουθοῦντες έκραζον· Ὡσαννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου Εὐλογημένη ἡ ἐρχομένη βασιλεία τοῦ Πατρὸς ἡμῶν Δαυΐδ· Ωσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Καὶ εἰσῆλθεν εἰς Ἱεροσόλυμα, εἰς τὸ ἱερὸν, καὶ περι- βλεψάμενος πάντα, ὀψὲ ἤδη οὔσης τῆς ὥρας, ἐξῆλ θεν εἰς Βηθανίαν μετὰ τῶν δώδεκα, καὶ τῇ ἐπαύριον ἐξελθόντων αὐτῶν ἀπὸ Βηθανίας, ἐπείνασεν. » Εἶτα μετὰ τὴν τῆς ξηραινομένης συκῆς οἰκονομίαν, « Ερ· χονται εἰς Ἱεροσόλυμα. Καὶ εἰσελθὼν εἰς τὸ ἱερὸν ἤρξατο ἐκβάλλειν τοὺς πωλοῦντας, » καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ Λουκᾶ (41) τοῦτον τὸν τρόπον· « Καὶ ἐγένετο ὡς ἤγγισεν εἰς Βηθφαγήν καὶ Βηθανίαν, πρὸς τὸ ὄρος τὸ καλούμενον Ἐλαιῶν, ἀπέστειλε δύο τῶν μαθητῶν λέγων· Υπάγετε εἰς τὴν κατέναντι κώμην, ἐν ᾗ εἰσπορευόμενοι εὑρήσετε πῶλον δεδεμένον, ἐφ᾽ ἂν ORIGENIS dicens eis: lte in vicum, qui e regione vestri est, A et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea; solvite, et adducite mihi: et si quis vobis di- xerit : Quid facilis? dicelis : Dominus his opus ha- let: et confestim dimnittet eos. lioc autem totou factumn est, ut impleretur quod dictum est per pro- phetam dicentem: Dicite filia: Sion: Ecce Rex tuus venit mansuetus, et sedens super asinamı, et pullum filium subjugalis. Profecti autem discipuli fecerunt sicut præceperat illis Jesus, et adduxerunt asinam, et pullum, et imposuerunt super eos vestimenta sua, et insedit illis. Plurima autem turba strave- runt vestimenta sua in via. Porro turbæ, quæ præ- cedebant eum, et sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David, benedictus qui venit in nomine Domini : Hosanna in altissimis! . Deindle vero se quuntur : « cum intrasset ipse Hierosolymans, commota est universa civitas, qua in superiori- bus citavimus. Nunc vero verba Marci considere- mus 6: « cum appropinquant Hierosolymis, ad Bethphage et Bethaniam, juxta montem Olivarum, emittit duos e discipulis suis, et dicit illis: Abite in vicum, qui e regione vestri est, et statim ingre- dientes in illum invenietis pullum alligatum, super quem nullus adhuc hominum sedi : solvite eum, et adducite. Et si quis vobis dixerit: Cur facitis hoc? dicite quod Dominus eo opus habet, et continuo illum mittet huc. Et abierunt, et invenerunt pullum alligatum juxta januam foris in bivio, et solvunt illum. Et nonuulli eorum, qui illic stabant, dice- bant illis: Quid facilis solventes pullum ? At illi di- xerunt eis quemadmodum præceperat Jesus; et si- nebant illos et adduxerunt pullum ad Jesum, et injecerunt illi vestimenta sua. Alii autem frondes cædebant de arboribus, et sternebant in via. qui precedebant, quique sequebantur, clama- bant dicentes: Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini: Benedictum quod venit regnum patris nostri David: Hosanna in altissimis ! Et in- gressus est Hierosolymam in templum, et cum cir- cumspexisset omnia, jamque tempus esset vesper- Cinum, ingressus est Bell.niam cum duodecim ; et postero die, cum exissent Bethania, esuriit. › De- inde post ficus arefactæ mysterium, ‹ veniunt Ilie- rosolymam. Et ingressus in templum, coepit ejicere vendentes, et que sequuntur hunc in modum a Luca narrata : « evenit, cum appropinquasset ad Bethphage et Bethaniam, juxta montem, qui vo- catur Olivarum, misit duos discipulos, dicens: Abite in castellum quod est ex adverso, in quod intro- euntes invenietis pullum alligatum, in quo nemo unquam hominum sedit; solvite illum, et adducite; et si quis vos interrogaverit: Quare solvitis ? sic di- cetis: Quia Dominus eo opus habet. Abierunt au- en discipuli, et invenerunt sicut dixerat eis. Sol- * Marc. xt, seq. * Luc. six, seq. • B C D (37) Codex Bodleianus, κατὰ Ματθαῖον. (58) Idem codex Bodleianus, κατέναντι. (59) ldem codex Bodleianus, ἐπ' αὐτήν. (40) Codex Bodleianus, αὐτοῦ. (41) Idem codex Bodleianus, τῷ Λουκά.

μένα· καὶ πρῶτόν γε τὰ Ματθαίῳ (37) λεγόμενα· Εt Εt Ει Εt Καὶ ὅτε ήγγισεν εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ ἦλθεν εἰς Βηθφαγὴν πρὸς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν, τότε Ἰησοῦς ἀπέστειλε δύο μαθητάς, λέγων αὐτοῖς· Πορεύεσθε εἰς τὴν κώμην τὴν ἀπέναντι (38) ὑμῶν, καὶ εὐθέως εὑρήσετε ὄνον δεδεμένην, καὶ πῶλον μετ' αὐτῆς· λύο σαντες ἀγάγετέ μοι· καὶ ἐάν τις ὑμῖν εἴπῃ· Τί ποιεί τε τοῦτο; ἐρεῖτε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει· εὐ θὺς δὲ ἀποστελεῖ αὐτούς. Τοῦτο δὲ γέγονεν, ἵνα πλη- ρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ τοῦ προφήτου λέγοντος· Είπατε τῇ θυγατρὶ Σιών· Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχεται πραῦς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὄνον, καὶ πῶλον ὑποζυ γίου. Πορευθέντες δὲ οἱ μαθηταὶ, καὶ ποιήσαντες καθώς προσέταξεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, ἤγαγον τὴν ὄνον, καὶ τὸν πῶλον, καὶ ἐπέθηκαν ἐπ' αὐτῶν (39) τὰ ἱμά τια αὐτῶν, καὶ ἐπεκάθισεν ἐπάνω αὐτῶν. Ὁ δὲ πλεῖστος ὄχλος ἔστρωσαν ἑαυτῶν τὰ ἱμάτια ἐν τῇ ὁδῷ· οἱ δὲ ὄχλοι οἱ προάγοντες αὐτὸν (40), καὶ οἱ ἀκολουθοῦντες ἔκραξαν· Ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυίδ, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. · Ἑξῆς δὲ τούτων ἐστί· ι Καὶ εἰσελθόντος αὐτοῦ εἰς Ἱεροσόλυμα, ἐσείσθη πᾶσα ἡ πόλις, ο ἅτινα παρεθέμεθα ἐν τοῖς πρὸ τούτων. Δεύ τερα δὲ τὰ Μάρκου· . Καὶ ὅτε ἐγγίζουσιν εἰς Ἱερο σόλυμα, εἰς Βηθφαγήν καὶ Βηθανίαν, πρὸς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν, ἀποστέλλει δύο τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, καὶ λέγει αὐτοῖς· Υπάγετε εἰς τὴν κώμην τὴν κατ έναντι ὑμῶν, καὶ εὐθὺς πορευόμενοι εἰς αὐτὴν, εὑρή σετε πώλον δεδεμένον, ἐφ' ὅν οὐδεὶς οὔπω ἀνθρώπων ἐκάθισε· λύσατε αὐτὸν, καὶ φέρετε. Καὶ ἐάν τις ὑμῖν εἴπῃ· Τί ποιεῖτε τοῦτο; εἴπατε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει, καὶ εὐθὺς αὐτὸν ἀποστελεῖ ὧδε. Καὶ ἀπῆλθον, καὶ εὗρον πῶλον δεδεμένον πρὸς θύραν ἔξω ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου, καὶ λύουσιν αὐτόν. Καί τινες τῶν ἐκεῖ ἑστώτων ἔλεγον αὐτοῖς· Τί ποιεῖτε λύοντες τὸν πῶλον ; Οἱ δὲ εἶπον αὐτοῖς καθὼς εἶπεν ὁ Ἰησ σους· καὶ ἀφῆκαν αὐτούς· καὶ φέρουσι τὸν τῶλον πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐπιβάλλουσιν αὐτῷ τὰ ἱμάτια αὐτῶν. Ἄλλοι δὲ στοιβάδας κόψαντες ἐκ τῶν ἀγρῶν ἔστρωσαν εἰς τὴν ὁδόν. Καὶ οἱ προάγοντες, καὶ οἱ ἀκο λουθοῦντες έκραζον· Ὡσαννά, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου Εὐλογημένη ἡ ἐρχομένη βασιλεία τοῦ Πατρὸς ἡμῶν Δαυΐδ· Ωσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Καὶ εἰσῆλθεν εἰς Ἱεροσόλυμα, εἰς τὸ ἱερὸν, καὶ περι- βλεψάμενος πάντα, ὀψὲ ἤδη οὔσης τῆς ὥρας, ἐξῆλ θεν εἰς Βηθανίαν μετὰ τῶν δώδεκα, καὶ τῇ ἐπαύριον ἐξελθόντων αὐτῶν ἀπὸ Βηθανίας, ἐπείνασεν. » Εἶτα μετὰ τὴν τῆς ξηραινομένης συκῆς οἰκονομίαν, « Ερ· χονται εἰς Ἱεροσόλυμα. Καὶ εἰσελθὼν εἰς τὸ ἱερὸν ἤρξατο ἐκβάλλειν τοὺς πωλοῦντας, » καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ Λουκᾶ (41) τοῦτον τὸν τρόπον· « Καὶ ἐγένετο ὡς ἤγγισεν εἰς Βηθφαγήν καὶ Βηθανίαν, πρὸς τὸ ὄρος τὸ καλούμενον Ἐλαιῶν, ἀπέστειλε δύο τῶν μαθητῶν λέγων· Υπάγετε εἰς τὴν κατέναντι κώμην, ἐν ᾗ εἰσπορευόμενοι εὑρήσετε πῶλον δεδεμένον, ἐφ᾽ ἂν ORIGENIS dicens eis: lte in vicum, qui e regione vestri est, A et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea; solvite, et adducite mihi: et si quis vobis di- xerit : Quid facilis? dicelis : Dominus his opus ha- let: et confestim dimnittet eos. lioc autem totou factumn est, ut impleretur quod dictum est per pro- phetam dicentem: Dicite filia: Sion: Ecce Rex tuus venit mansuetus, et sedens super asinamı, et pullum filium subjugalis. Profecti autem discipuli fecerunt sicut præceperat illis Jesus, et adduxerunt asinam, et pullum, et imposuerunt super eos vestimenta sua, et insedit illis. Plurima autem turba strave- runt vestimenta sua in via. Porro turbæ, quæ præ- cedebant eum, et sequebantur, clamabant dicentes: Hosanna filio David, benedictus qui venit in nomine Domini : Hosanna in altissimis! . Deindle vero se quuntur : « cum intrasset ipse Hierosolymans, commota est universa civitas, qua in superiori- bus citavimus. Nunc vero verba Marci considere- mus 6: « cum appropinquant Hierosolymis, ad Bethphage et Bethaniam, juxta montem Olivarum, emittit duos e discipulis suis, et dicit illis: Abite in vicum, qui e regione vestri est, et statim ingre- dientes in illum invenietis pullum alligatum, super quem nullus adhuc hominum sedi : solvite eum, et adducite. Et si quis vobis dixerit: Cur facitis hoc? dicite quod Dominus eo opus habet, et continuo illum mittet huc. Et abierunt, et invenerunt pullum alligatum juxta januam foris in bivio, et solvunt illum. Et nonuulli eorum, qui illic stabant, dice- bant illis: Quid facilis solventes pullum ? At illi di- xerunt eis quemadmodum præceperat Jesus; et si- nebant illos et adduxerunt pullum ad Jesum, et injecerunt illi vestimenta sua. Alii autem frondes cædebant de arboribus, et sternebant in via. qui precedebant, quique sequebantur, clama- bant dicentes: Hosanna, benedictus qui venit in nomine Domini: Benedictum quod venit regnum patris nostri David: Hosanna in altissimis ! Et in- gressus est Hierosolymam in templum, et cum cir- cumspexisset omnia, jamque tempus esset vesper- Cinum, ingressus est Bell.niam cum duodecim ; et postero die, cum exissent Bethania, esuriit. › De- inde post ficus arefactæ mysterium, ‹ veniunt Ilie- rosolymam. Et ingressus in templum, coepit ejicere vendentes, et que sequuntur hunc in modum a Luca narrata : « evenit, cum appropinquasset ad Bethphage et Bethaniam, juxta montem, qui vo- catur Olivarum, misit duos discipulos, dicens: Abite in castellum quod est ex adverso, in quod intro- euntes invenietis pullum alligatum, in quo nemo unquam hominum sedit; solvite illum, et adducite; et si quis vos interrogaverit: Quare solvitis ? sic di- cetis: Quia Dominus eo opus habet. Abierunt au- en discipuli, et invenerunt sicut dixerat eis. Sol- * Marc. xt, seq. * Luc. six, seq. • B C D (37) Codex Bodleianus, κατὰ Ματθαῖον. (58) Idem codex Bodleianus, κατέναντι. (59) ldem codex Bodleianus, ἐπ' αὐτήν. (40) Codex Bodleianus, αὐτοῦ. (41) Idem codex Bodleianus, τῷ Λουκά.

οὐδεὶς πώποτε ἀνθρώπων ἐκάθισε· λύσαντες αὐτὸν ἀγάγετε· καὶ ἐάν τις ὑμᾶς ἐρωτᾷ· Διὰ τί λύετε ; οὕτως ἐρεῖτε· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Ἀπελθόντες δὲ οἱ μαθηταὶ, εὗρον (42) ὡς εἶπεν αὐτ τοῖς. Λυόντων δὲ αὐτῶν τὸν πῶλον, εἶπαν οἱ κύριοι αὐτοῦ πρὸς αὐτούς· Τί λύετε τὸν πῶλον ; οἱ δὲ εἶπαν· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Καὶ ἤγαγον αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐπιῤῥίψαντες αὐτῶν τὰ ἱμάτια – ἐπὶ τὸν πῶλον, ἐπεβίβασαν τὸν Ἰησοῦν. Πορευομένου δὲ αὐτοῦ, ὑπεστρώννυον τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ. Ἐγγίζοντος δὲ αὐτοῦ ἤδη πρὸς τῇ καταβάσει του ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, ἤρξατο ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν μα θητῶν χαίροντες καὶ αἰνοῦντες τὸν Θεὸν φωνῇ με γάλῃ περὶ πασῶν ὧν εἶδον δυνάμεων, λέγοντες· Εὐλογημένος ὁ βασιλεὺς ἐν ὀνόματι Κυρίου· ἐν οὐ ρανῷ εἰρήνη, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις. Καί τινες τῶν Φαρισαίων ἀπὸ τοῦ ὄχλου εἶπαν πρὸς αὐτόν· Διδά σκαλε, ἐπιτίμησον τοῖς μαθηταῖς σου. Καὶ ἀποκρι- θεὶς εἶπε· Λέγω ὑμῖν, ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται. Καὶ ὡς ήγγισεν, ἰδὼν τὴν πόλιν, ἔκλαυσεν ἐπ' αὐτὴν, ο καὶ τὰ ἑξῆς, ἅπερ παρεθέ μεθα. Ο μέντοιγε Ιωάννης μετὰ πλεῖστα ὅσα του, • Καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ἰησοῦς, καὶ εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, κ ἑτέραν διηγούμενος ἄνοδον τοῦ Κυρίου εἰς Ἱεροσό λυμα, ταῦτά φησι μετὰ τὸ πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ Πάσχα ἐν Βηθανίᾳ δεῖπνον, ἐν ᾧ ἡ Μάρθα (43) διηκόνει, καὶ ὁ Λάζαρος ἀνέκειτο· « Τῇ ἐπαύριον ὄχλος πολύς ὁ ἐλθὼν εἰς τὴν ἑορτὴν, ἀκούσαντες ὅτι ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, ἔλαβον τὰ βάῖα τῶν φοινίκων, καὶ ἐξῆλθον εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ, καὶ ἔκρα- ζον· Ωσαννά, εὐλογημένος ἐν ὀνόματι Κυρίου ὁ βα- σιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ. Εὑρὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς ἐνάριον, ἐκάθισεν ἐπ' αὐτοῦ (44), καθώς ἐστι γεγραμμένον· Μὴ φοβοῦ, θύγατερ Σιών· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχε ται καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου. » Ταῦτα δὲ νομίζω, εἰ καὶ ἐπιπλεῖον (45) τῆς λέξεως παρεθέμην τῶν εὐαγγελιστῶν, ἀναγκαίως πεποιηκέναι, ὑπὲρ σοῦ και ταστῆσαι τὴν κατὰ τὸ ῥητὸν διαφωνίαν· τῶν μὲν τριῶν ἐν μιᾷ τῇ αὐτῇ εἰς Ἱεροσόλυμα ἐπιδημίᾳ τοῦ Κυρίου λεγόντων τὰ νομιζόμενα παρὰ τοῖς πολλοῖς τὰ αὐτὰ εἶναι καὶ τῷ Ἰωάννῃ γεγραμμένα· τοῦ δὲ Ιωάννου ἐν δυσὶν ὑπὸ πολλῶν πράξεσι διισταμέναις, μεταξύ δηλουμένων, καὶ εἰς διαφόρους τόπους ἐπι δημιῶν τοῦ Κυρίου, εἰς Ἱεροσόλυμα ανόδοις ἀπαγγέλ- λοντος γεγονέναι τὰ ἐκκείμενα. Ἐγὼ μὲν οὖν ὑπο λαμβάνω ἀδύνατον εἶναι τοῖς μηδὲν πέρα τῆς ἱστορίας ἐν τούτοις ἐκδεχομένοις παραστῆσαι τὴν δοκοῦν σαν διαφωνίαν σύμφωνον ὑπάρχειν. Εἰ δέ τις οἴεται μὴ ὑγιῶς ἡμᾶς ἐξειληφέναι, συνετῶς ἀντιγραψάτω τῇ τοιαύτῃ ἡμῶν ἀποφάσει. οi, φωνίαν αἰτήσαντες τὸν διδόντα παντὶ τῷ αἰτοῦντι, καὶ ὀξέως ζητεῖν ἀγωνιζομένῳ, κρούοντές τε ὑπὲρ τοῦ ἀνοιχθῆναι ἡμῖν ταῖς τῆς γνώσεως κλεισὶ τὰ κεκρυμ- μένα τῆς Γραφῆς, τὸν αὐτὸν (46) κατὰ τὴν διδομέ « σε ευρόντες· εὗρον. 13. ἐν ᾧ ἡ Μαρία. πλεῖον. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. B ventibus autem illis pullum, dixerunt domini ejus ipsis: Quare solvitis pullum ? at illi dixerunt : Quia Dominus eo opus habet. Et duxerunt illum ad Je- sum injectisque vestimentis suis super pullum, imposuerunt Jesum. Proficiscente autem illo, sub- sternebant vestimenta sua in via. Et cum appro- pinquaret jam ad descensuin montis Olivarum, co- perunt omnis multitudo discipulorum gaudentes laudare Deum voce magna super omnibus, quas vi- derant, virtutibus, dicentes : Benedictus rex in no- mine Domini; pax in cœlo, et gloria in altissimis ! Et quidam Pharisæorum e turba dixerunt illi : Ma- gister, increpa discipulos tuos. Quibus respondens, ait: Dico vobis, si hi tacuerint, lapides clamaturos. Et ut appropinquavit, intuitus civitatem, flevit su- per illam, ɔ› et quæ sequuntur a nobis posita. Al- Joannes post illud 68: « Et ascendit Jesus Hiero- solymam, et reperit in templo vendentes oves, et boves, o pluribus interjectis, alterum Domini enar- raus ad Hierosolymam ascensum post eam cœnam quæ Bethaniæ fuit ante sex dies Paschatis 66, 66, in qua Martha ministrabat Lazaro accumbente, bæc inquit :: Postero die turba multa, quæ venerant ad diem festum, cum audissent quod veniret Jesus Hierosolymam, acceperunt ramos palmarum, et processerunt obviam ei, et clam mabant llosanna, benedictus in nomine Domini rex Israelis! Nactus autem Jesus asellum, insedit que A D ter scribat. C sicut scriptum est en: Ne metue, Glia Sion; ecce Rex tuus venit sedens super pullum asinæ. » Porro hac me necessario fecisse reor, etiamsi quamplurima evangelistarum verba citarim, ut ostenderem dissonantiam quæ est in textu : tribus quidem in uno eodemque Domini ad Hierosolymam adventu dicentibus ea quæ multi existimant eadem esse cum his quæ Joannes etiam scripserit; Joanne vero hæc quæ exposuimus, referente facta fuisse in duobus Domini ascensibus ad Hierosolymam, atque diversis distantibusque actionibus, enarrante etiam Dominum interim ad diversa loca profectum fuisse. Itaque meum est judicium minime ostendi posse apparentem dissonantiam, consonam exsistere his qui in hisce rebus nibil præter historiam ad- mittunt. Quod si quis nos recte non exposuisse retur, coutra hanc nostram intelligentiam pruden- petenti et omni conanti acute quærere, itemquê eum pulsantes, ut nobis aperiantur scientiæ clavi, bus occulta Scripturæ, juxta vires nobis suppedi- tatas exponemus quæ nos movent ad horum con, Zach. 15, 2. Joan. 11, Joan. x1, 1, 2. ibid. seq. seal omnino legendum est gius, stro textu. 16. Caterum postulantes ab eo qui dat omnni 16. Τὰ δὲ κινοῦντα ἡμᾶς εἰς τὴν περὶ τούτων συμ (42) Colex Regius, εὑρόντες· Bolleianus, καὶ αὐτῷ. (45) Ἐν ᾧ ἡ Μάρθα. Sic codex Bodleianus; Re- (44) Codex Bodleianus, ἐπ' αὐτοῦ· Regius, ἐπ᾿ (45) Codex Bodleianus, πλεῖον ; Regius, επιτ (46) Codes Regius, ταυτόν. Bodleianus ut in mα-

οὐδεὶς πώποτε ἀνθρώπων ἐκάθισε· λύσαντες αὐτὸν ἀγάγετε· καὶ ἐάν τις ὑμᾶς ἐρωτᾷ· Διὰ τί λύετε ; οὕτως ἐρεῖτε· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Ἀπελθόντες δὲ οἱ μαθηταὶ, εὗρον (42) ὡς εἶπεν αὐτ τοῖς. Λυόντων δὲ αὐτῶν τὸν πῶλον, εἶπαν οἱ κύριοι αὐτοῦ πρὸς αὐτούς· Τί λύετε τὸν πῶλον ; οἱ δὲ εἶπαν· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Καὶ ἤγαγον αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐπιῤῥίψαντες αὐτῶν τὰ ἱμάτια – ἐπὶ τὸν πῶλον, ἐπεβίβασαν τὸν Ἰησοῦν. Πορευομένου δὲ αὐτοῦ, ὑπεστρώννυον τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ. Ἐγγίζοντος δὲ αὐτοῦ ἤδη πρὸς τῇ καταβάσει του ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, ἤρξατο ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν μα θητῶν χαίροντες καὶ αἰνοῦντες τὸν Θεὸν φωνῇ με γάλῃ περὶ πασῶν ὧν εἶδον δυνάμεων, λέγοντες· Εὐλογημένος ὁ βασιλεὺς ἐν ὀνόματι Κυρίου· ἐν οὐ ρανῷ εἰρήνη, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις. Καί τινες τῶν Φαρισαίων ἀπὸ τοῦ ὄχλου εἶπαν πρὸς αὐτόν· Διδά σκαλε, ἐπιτίμησον τοῖς μαθηταῖς σου. Καὶ ἀποκρι- θεὶς εἶπε· Λέγω ὑμῖν, ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται. Καὶ ὡς ήγγισεν, ἰδὼν τὴν πόλιν, ἔκλαυσεν ἐπ' αὐτὴν, ο καὶ τὰ ἑξῆς, ἅπερ παρεθέ μεθα. Ο μέντοιγε Ιωάννης μετὰ πλεῖστα ὅσα του, • Καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ἰησοῦς, καὶ εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, κ ἑτέραν διηγούμενος ἄνοδον τοῦ Κυρίου εἰς Ἱεροσό λυμα, ταῦτά φησι μετὰ τὸ πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ Πάσχα ἐν Βηθανίᾳ δεῖπνον, ἐν ᾧ ἡ Μάρθα (43) διηκόνει, καὶ ὁ Λάζαρος ἀνέκειτο· « Τῇ ἐπαύριον ὄχλος πολύς ὁ ἐλθὼν εἰς τὴν ἑορτὴν, ἀκούσαντες ὅτι ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, ἔλαβον τὰ βάῖα τῶν φοινίκων, καὶ ἐξῆλθον εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ, καὶ ἔκρα- ζον· Ωσαννά, εὐλογημένος ἐν ὀνόματι Κυρίου ὁ βα- σιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ. Εὑρὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς ἐνάριον, ἐκάθισεν ἐπ' αὐτοῦ (44), καθώς ἐστι γεγραμμένον· Μὴ φοβοῦ, θύγατερ Σιών· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχε ται καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου. » Ταῦτα δὲ νομίζω, εἰ καὶ ἐπιπλεῖον (45) τῆς λέξεως παρεθέμην τῶν εὐαγγελιστῶν, ἀναγκαίως πεποιηκέναι, ὑπὲρ σοῦ και ταστῆσαι τὴν κατὰ τὸ ῥητὸν διαφωνίαν· τῶν μὲν τριῶν ἐν μιᾷ τῇ αὐτῇ εἰς Ἱεροσόλυμα ἐπιδημίᾳ τοῦ Κυρίου λεγόντων τὰ νομιζόμενα παρὰ τοῖς πολλοῖς τὰ αὐτὰ εἶναι καὶ τῷ Ἰωάννῃ γεγραμμένα· τοῦ δὲ Ιωάννου ἐν δυσὶν ὑπὸ πολλῶν πράξεσι διισταμέναις, μεταξύ δηλουμένων, καὶ εἰς διαφόρους τόπους ἐπι δημιῶν τοῦ Κυρίου, εἰς Ἱεροσόλυμα ανόδοις ἀπαγγέλ- λοντος γεγονέναι τὰ ἐκκείμενα. Ἐγὼ μὲν οὖν ὑπο λαμβάνω ἀδύνατον εἶναι τοῖς μηδὲν πέρα τῆς ἱστορίας ἐν τούτοις ἐκδεχομένοις παραστῆσαι τὴν δοκοῦν σαν διαφωνίαν σύμφωνον ὑπάρχειν. Εἰ δέ τις οἴεται μὴ ὑγιῶς ἡμᾶς ἐξειληφέναι, συνετῶς ἀντιγραψάτω τῇ τοιαύτῃ ἡμῶν ἀποφάσει. οi, φωνίαν αἰτήσαντες τὸν διδόντα παντὶ τῷ αἰτοῦντι, καὶ ὀξέως ζητεῖν ἀγωνιζομένῳ, κρούοντές τε ὑπὲρ τοῦ ἀνοιχθῆναι ἡμῖν ταῖς τῆς γνώσεως κλεισὶ τὰ κεκρυμ- μένα τῆς Γραφῆς, τὸν αὐτὸν (46) κατὰ τὴν διδομέ « σε ευρόντες· εὗρον. 13. ἐν ᾧ ἡ Μαρία. πλεῖον. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. B ventibus autem illis pullum, dixerunt domini ejus ipsis: Quare solvitis pullum ? at illi dixerunt : Quia Dominus eo opus habet. Et duxerunt illum ad Je- sum injectisque vestimentis suis super pullum, imposuerunt Jesum. Proficiscente autem illo, sub- sternebant vestimenta sua in via. Et cum appro- pinquaret jam ad descensuin montis Olivarum, co- perunt omnis multitudo discipulorum gaudentes laudare Deum voce magna super omnibus, quas vi- derant, virtutibus, dicentes : Benedictus rex in no- mine Domini; pax in cœlo, et gloria in altissimis ! Et quidam Pharisæorum e turba dixerunt illi : Ma- gister, increpa discipulos tuos. Quibus respondens, ait: Dico vobis, si hi tacuerint, lapides clamaturos. Et ut appropinquavit, intuitus civitatem, flevit su- per illam, ɔ› et quæ sequuntur a nobis posita. Al- Joannes post illud 68: « Et ascendit Jesus Hiero- solymam, et reperit in templo vendentes oves, et boves, o pluribus interjectis, alterum Domini enar- raus ad Hierosolymam ascensum post eam cœnam quæ Bethaniæ fuit ante sex dies Paschatis 66, 66, in qua Martha ministrabat Lazaro accumbente, bæc inquit :: Postero die turba multa, quæ venerant ad diem festum, cum audissent quod veniret Jesus Hierosolymam, acceperunt ramos palmarum, et processerunt obviam ei, et clam mabant llosanna, benedictus in nomine Domini rex Israelis! Nactus autem Jesus asellum, insedit que A D ter scribat. C sicut scriptum est en: Ne metue, Glia Sion; ecce Rex tuus venit sedens super pullum asinæ. » Porro hac me necessario fecisse reor, etiamsi quamplurima evangelistarum verba citarim, ut ostenderem dissonantiam quæ est in textu : tribus quidem in uno eodemque Domini ad Hierosolymam adventu dicentibus ea quæ multi existimant eadem esse cum his quæ Joannes etiam scripserit; Joanne vero hæc quæ exposuimus, referente facta fuisse in duobus Domini ascensibus ad Hierosolymam, atque diversis distantibusque actionibus, enarrante etiam Dominum interim ad diversa loca profectum fuisse. Itaque meum est judicium minime ostendi posse apparentem dissonantiam, consonam exsistere his qui in hisce rebus nibil præter historiam ad- mittunt. Quod si quis nos recte non exposuisse retur, coutra hanc nostram intelligentiam pruden- petenti et omni conanti acute quærere, itemquê eum pulsantes, ut nobis aperiantur scientiæ clavi, bus occulta Scripturæ, juxta vires nobis suppedi- tatas exponemus quæ nos movent ad horum con, Zach. 15, 2. Joan. 11, Joan. x1, 1, 2. ibid. seq. seal omnino legendum est gius, stro textu. 16. Caterum postulantes ab eo qui dat omnni 16. Τὰ δὲ κινοῦντα ἡμᾶς εἰς τὴν περὶ τούτων συμ (42) Colex Regius, εὑρόντες· Bolleianus, καὶ αὐτῷ. (45) Ἐν ᾧ ἡ Μάρθα. Sic codex Bodleianus; Re- (44) Codex Bodleianus, ἐπ' αὐτοῦ· Regius, ἐπ᾿ (45) Codex Bodleianus, πλεῖον ; Regius, επιτ (46) Codes Regius, ταυτόν. Bodleianus ut in mα-

οὐδεὶς πώποτε ἀνθρώπων ἐκάθισε· λύσαντες αὐτὸν ἀγάγετε· καὶ ἐάν τις ὑμᾶς ἐρωτᾷ· Διὰ τί λύετε ; οὕτως ἐρεῖτε· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Ἀπελθόντες δὲ οἱ μαθηταὶ, εὗρον (42) ὡς εἶπεν αὐτ τοῖς. Λυόντων δὲ αὐτῶν τὸν πῶλον, εἶπαν οἱ κύριοι αὐτοῦ πρὸς αὐτούς· Τί λύετε τὸν πῶλον ; οἱ δὲ εἶπαν· Ὅτι ὁ Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει. Καὶ ἤγαγον αὐτὸν πρὸς τὸν Ἰησοῦν, καὶ ἐπιῤῥίψαντες αὐτῶν τὰ ἱμάτια – ἐπὶ τὸν πῶλον, ἐπεβίβασαν τὸν Ἰησοῦν. Πορευομένου δὲ αὐτοῦ, ὑπεστρώννυον τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ. Ἐγγίζοντος δὲ αὐτοῦ ἤδη πρὸς τῇ καταβάσει του ὄρους τῶν Ἐλαιῶν, ἤρξατο ἅπαν τὸ πλῆθος τῶν μα θητῶν χαίροντες καὶ αἰνοῦντες τὸν Θεὸν φωνῇ με γάλῃ περὶ πασῶν ὧν εἶδον δυνάμεων, λέγοντες· Εὐλογημένος ὁ βασιλεὺς ἐν ὀνόματι Κυρίου· ἐν οὐ ρανῷ εἰρήνη, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις. Καί τινες τῶν Φαρισαίων ἀπὸ τοῦ ὄχλου εἶπαν πρὸς αὐτόν· Διδά σκαλε, ἐπιτίμησον τοῖς μαθηταῖς σου. Καὶ ἀποκρι- θεὶς εἶπε· Λέγω ὑμῖν, ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται. Καὶ ὡς ήγγισεν, ἰδὼν τὴν πόλιν, ἔκλαυσεν ἐπ' αὐτὴν, ο καὶ τὰ ἑξῆς, ἅπερ παρεθέ μεθα. Ο μέντοιγε Ιωάννης μετὰ πλεῖστα ὅσα του, • Καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ἰησοῦς, καὶ εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, κ ἑτέραν διηγούμενος ἄνοδον τοῦ Κυρίου εἰς Ἱεροσό λυμα, ταῦτά φησι μετὰ τὸ πρὸ ἓξ ἡμερῶν τοῦ Πάσχα ἐν Βηθανίᾳ δεῖπνον, ἐν ᾧ ἡ Μάρθα (43) διηκόνει, καὶ ὁ Λάζαρος ἀνέκειτο· « Τῇ ἐπαύριον ὄχλος πολύς ὁ ἐλθὼν εἰς τὴν ἑορτὴν, ἀκούσαντες ὅτι ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, ἔλαβον τὰ βάῖα τῶν φοινίκων, καὶ ἐξῆλθον εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ, καὶ ἔκρα- ζον· Ωσαννά, εὐλογημένος ἐν ὀνόματι Κυρίου ὁ βα- σιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ. Εὑρὼν δὲ ὁ Ἰησοῦς ἐνάριον, ἐκάθισεν ἐπ' αὐτοῦ (44), καθώς ἐστι γεγραμμένον· Μὴ φοβοῦ, θύγατερ Σιών· ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχε ται καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου. » Ταῦτα δὲ νομίζω, εἰ καὶ ἐπιπλεῖον (45) τῆς λέξεως παρεθέμην τῶν εὐαγγελιστῶν, ἀναγκαίως πεποιηκέναι, ὑπὲρ σοῦ και ταστῆσαι τὴν κατὰ τὸ ῥητὸν διαφωνίαν· τῶν μὲν τριῶν ἐν μιᾷ τῇ αὐτῇ εἰς Ἱεροσόλυμα ἐπιδημίᾳ τοῦ Κυρίου λεγόντων τὰ νομιζόμενα παρὰ τοῖς πολλοῖς τὰ αὐτὰ εἶναι καὶ τῷ Ἰωάννῃ γεγραμμένα· τοῦ δὲ Ιωάννου ἐν δυσὶν ὑπὸ πολλῶν πράξεσι διισταμέναις, μεταξύ δηλουμένων, καὶ εἰς διαφόρους τόπους ἐπι δημιῶν τοῦ Κυρίου, εἰς Ἱεροσόλυμα ανόδοις ἀπαγγέλ- λοντος γεγονέναι τὰ ἐκκείμενα. Ἐγὼ μὲν οὖν ὑπο λαμβάνω ἀδύνατον εἶναι τοῖς μηδὲν πέρα τῆς ἱστορίας ἐν τούτοις ἐκδεχομένοις παραστῆσαι τὴν δοκοῦν σαν διαφωνίαν σύμφωνον ὑπάρχειν. Εἰ δέ τις οἴεται μὴ ὑγιῶς ἡμᾶς ἐξειληφέναι, συνετῶς ἀντιγραψάτω τῇ τοιαύτῃ ἡμῶν ἀποφάσει. οi, φωνίαν αἰτήσαντες τὸν διδόντα παντὶ τῷ αἰτοῦντι, καὶ ὀξέως ζητεῖν ἀγωνιζομένῳ, κρούοντές τε ὑπὲρ τοῦ ἀνοιχθῆναι ἡμῖν ταῖς τῆς γνώσεως κλεισὶ τὰ κεκρυμ- μένα τῆς Γραφῆς, τὸν αὐτὸν (46) κατὰ τὴν διδομέ « σε ευρόντες· εὗρον. 13. ἐν ᾧ ἡ Μαρία. πλεῖον. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. B ventibus autem illis pullum, dixerunt domini ejus ipsis: Quare solvitis pullum ? at illi dixerunt : Quia Dominus eo opus habet. Et duxerunt illum ad Je- sum injectisque vestimentis suis super pullum, imposuerunt Jesum. Proficiscente autem illo, sub- sternebant vestimenta sua in via. Et cum appro- pinquaret jam ad descensuin montis Olivarum, co- perunt omnis multitudo discipulorum gaudentes laudare Deum voce magna super omnibus, quas vi- derant, virtutibus, dicentes : Benedictus rex in no- mine Domini; pax in cœlo, et gloria in altissimis ! Et quidam Pharisæorum e turba dixerunt illi : Ma- gister, increpa discipulos tuos. Quibus respondens, ait: Dico vobis, si hi tacuerint, lapides clamaturos. Et ut appropinquavit, intuitus civitatem, flevit su- per illam, ɔ› et quæ sequuntur a nobis posita. Al- Joannes post illud 68: « Et ascendit Jesus Hiero- solymam, et reperit in templo vendentes oves, et boves, o pluribus interjectis, alterum Domini enar- raus ad Hierosolymam ascensum post eam cœnam quæ Bethaniæ fuit ante sex dies Paschatis 66, 66, in qua Martha ministrabat Lazaro accumbente, bæc inquit :: Postero die turba multa, quæ venerant ad diem festum, cum audissent quod veniret Jesus Hierosolymam, acceperunt ramos palmarum, et processerunt obviam ei, et clam mabant llosanna, benedictus in nomine Domini rex Israelis! Nactus autem Jesus asellum, insedit que A D ter scribat. C sicut scriptum est en: Ne metue, Glia Sion; ecce Rex tuus venit sedens super pullum asinæ. » Porro hac me necessario fecisse reor, etiamsi quamplurima evangelistarum verba citarim, ut ostenderem dissonantiam quæ est in textu : tribus quidem in uno eodemque Domini ad Hierosolymam adventu dicentibus ea quæ multi existimant eadem esse cum his quæ Joannes etiam scripserit; Joanne vero hæc quæ exposuimus, referente facta fuisse in duobus Domini ascensibus ad Hierosolymam, atque diversis distantibusque actionibus, enarrante etiam Dominum interim ad diversa loca profectum fuisse. Itaque meum est judicium minime ostendi posse apparentem dissonantiam, consonam exsistere his qui in hisce rebus nibil præter historiam ad- mittunt. Quod si quis nos recte non exposuisse retur, coutra hanc nostram intelligentiam pruden- petenti et omni conanti acute quærere, itemquê eum pulsantes, ut nobis aperiantur scientiæ clavi, bus occulta Scripturæ, juxta vires nobis suppedi- tatas exponemus quæ nos movent ad horum con, Zach. 15, 2. Joan. 11, Joan. x1, 1, 2. ibid. seq. seal omnino legendum est gius, stro textu. 16. Caterum postulantes ab eo qui dat omnni 16. Τὰ δὲ κινοῦντα ἡμᾶς εἰς τὴν περὶ τούτων συμ (42) Colex Regius, εὑρόντες· Bolleianus, καὶ αὐτῷ. (45) Ἐν ᾧ ἡ Μάρθα. Sic codex Bodleianus; Re- (44) Codex Bodleianus, ἐπ' αὐτοῦ· Regius, ἐπ᾿ (45) Codex Bodleianus, πλεῖον ; Regius, επιτ (46) Codes Regius, ταυτόν. Bodleianus ut in mα-

ἐμπορεύωνται. Οἶμαι δὲ, ὅτι καὶ σημεῖον πεποιηχέ- ναι αὐτὸν, διὰ τῶν εἰρημένων βαθύτερον, ὥστε σύμ βολον ἡμᾶς νοεῖν γεγονέναι ταῦτα τοῦ μηκέτι μέλ- λειν τὴν περὶ τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο λατρείαν ὑπὸ τῶν ἱε- ρέων κατὰ τὰς αἰσθητάς θυσίας (49) ἐπιτελεῖσθαι, μηδὲ τὸν νόμον τηρεῖσθαι, κἂν ὡς ἐβούλοντο οἱ σω ματικοὶ Ἰουδαῖοι, δύνασθαι ἔτι ἅπαξ· Ἰησοῦ γὰρ ἐκε βάλλοντος τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, καὶ κελεύον τος ἐκεῖθεν αίρεσθαι τὰς περιστεράς, οὐκέτι δὲ βόες, καὶ πρόβατα, καὶ περιστεραὶ ἐπὶ πολὺ θύεσθαι κατὰ Ἰουδαίων ἔθη ἔμελλον. Καὶ οἷόν τέ ἐστι τὰ νομίσμα- τα τῶν σωματικῶν νομισμάτων (50), καὶ μὴ τοῦ Θεοῦ ἐχόντων τοὺς χαρακτῆρας, τύπους τυγχάνοντα ἐκκεχύσθαι, ἐπεὶ ἡ σεμνὴ εἶναι δοκοῦσα κατὰ τὸ ἀποκτεῖνον (51) γράμμα νομοθεσία, Ἰησοῦ ἐληλυθό τος, καὶ ταῖς κατὰ τοῦ λαοῦ μάστιξι χρησαμένου, διαλύεσθαι, καὶ ἐκχεῖσθαι (52) ἔμελλε, μεθισταμένης τῆς ἐπισκοπῆς ἐπὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύοντας, εἰς Θεὸν διὰ Χριστοῦ πιστεύοντας, καὶ αἱρουμένης ἀπ' ἐκείνων τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, διδομένης τε ἐν ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. Δύναται δὲ καὶ φύσει ἱερὸν εἶναι ἡ εὐφυής ἐν λόγῳ ψυχή, διὰ τὸν συμπεφυκότα λόγον ἀνωτέρω τυγχάνουσα τοῦ σώματος, εἰς ἣν ἀπὸ τῆς Καφαρναούμ, κάτω που κειμένης ταπεινότερα, ἀναβαίνει ὁ Ἰησοῦς, ἐν ᾧ εὖ ρίσκεται τὰ πρὸ τῆς ἀπὸ Ἰησοῦ παιδεύσεως γήϊνα, καὶ ἀνόητα, καὶ χαλεπά κινήματα, καὶ τὰ νομιζόμε να, οὐκ ὄντα δὲ καλά, ἅπερ τῷ πεπλεγμένῳ ἐξ ἀπο- δεικτικῶν ἐλεγκτικών (55) δογμάτων λόγῳ ἀπελαύ νεται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα μηκέτι ὁ τοῦ Πατρὸς αὐτ τοῦ οἶκος οἶκος (54) εμπορίου ᾖ, ἀλλὰ ἀπολάβη την κατὰ τοὺς οὐρανούς, καὶ πνευματικούς νόμους ἐπιτε- λουμένην ὑπὸ σωτηρίας αὐτῆς τε καὶ πλειόνων θερα πείαν τοῦ Θεοῦ. Σύμβολον δὲ τῶν μὲν γηίνων ή βοῦς, γεωπόνος γάρ· τῶν δὲ ἀνοήτων καὶ κτηνωδῶν τὸ πρόβατον, ἐπειδὴ τὸ ζῶον ἀνδραποδώδες παρὰ πολλὰ τῶν ἀλόγων ἐστί· τῶν δὲ κούφων καὶ εὐριπίστων λο- γισμῶν ἡ περιστερά· τῶν δὲ νομιζομένων καλῶν τὰ κέρματα. Ἐὰν δέ τις προσκόπτῃ τῇ τοιαύτῃ ἀποδό σει, διὰ τὸ καθαρὰ εἶναι τὰ παραληφθέντα εἰς τὴν Γραφὴν ζῶα, λεκτέον, ὅτι ἀπίθανος ἂν ἦν ἡ Γραφή κατὰ τὴν ἐνδεχομένην ἱστορίαν γεγονέναι ἀπαγγελ- λομένη. Ἐν τῷ ναῷ (55) γὰρ τοῦ Θεοῦ οὐχ οἷόν τε ἦν ἀπαγγέλλεσθαι γεγονέναι ἑτέρων παρὰ τὰ καθαρὰ ζώων ἀγέλην (56) εἴσοδον, καὶ εἰς ἐμπορίαν ἄλλων παρὰ τὰ θυόμενα. Διόπερ τῷ ὑπὸ τῶν ἐμπόρων και τὰ τοὺς τῶν Ἰουδαϊκῶν ἑορτῶν χρόνους γενομένῳ, ἐπεισαγόντων τῷ ἐξωτέρῳ περιβόλῳ τοῦ ναοῦ ταῦτα τὰ ζῶα, ἐχρήσατο ὁ εὐαγγελιστής, ὡς οἶμαι, καὶ γε- γενημένῳ συγχρησάμενος πράγματι. Καίτοιγε ᾧ μέ λει τῆς ἀκριβεστέρας ἐξετάσεως ἐπισκοπήσει εἰ κατὰ τὴ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἀξίωμα τοῦ Ἰησοῦ ἦν, νομιζον μένου υἱοῦ εἶναι τέκτονος, τὸ τηλικοῦτο ποιῆσαι θα ” νόμων. κτείνον. χύσθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A ea que dixit, profundius, ut nos intelligerenus B p Matth. xx1, 43. ** Matth, x11, 55; Marc. vi, Euerit, C 3. significari per hæc, quod non amplius in posteruni perficiendus esset cultus a sacerdotibus in templo illo, justa cultus sub sensum cadentes, neque legem servari posse amplius constanter, saltem ut volebant corporales Judæi. Neque enim expellente Jesu boves et oves, jubenteque inde auferri colum- bas, futurum erat ut in multum temporis immola- rentur boves, et oves, et columbæ, juxta Judæorum morem. Fieri enim potest ut numismata quæ figuræ sunt numismnatum corporalium, et non habentium Dei formas et impressiones, effundantur, quoniam legis constitutio, quæ veneranda esse videbatur, propter occidentem litteram dissolvenda effunden- daque erat, et adveniente Jesu, atque utente adversus populum flagellis, transferendum erat sacerdotium ad eos qui ex gentibus credidissent in Deum per Christum a Judæis; a quibus etiam aufe- rendum regnum Dei dandum erat genti facienti fructus ejus ". Fieri vero etiam potest ut natura- liter Dei templum sit anima rationi obtemperans; corpore superior propter ingenitam sibi rationem exsistens, ad quam e Capharnao inferne posita, nimirum in humilioribus, ascendit Jesus: in qua reperiuntur terreni, antequam a Jesu erudiatur castigeturque, et falui et bestiales motus, atque ea, quæ nos, cuin non sint, in bonis ducimus, quæ expelluntur a Jesu, ratione contexta ex dogmatibus demonstrativis et objurgatoriis, ne anima domus Patris sui sit amplius domus mercatus, sed recipiat Dei cultum, qui peragitur juxta cœlestes spiritua- lesque leges, tum pro sua, tum pro plurium salute Motuum sane terrenorum nota est bos, cum sit agricultor; fatuorum autem et bestialium, ovis, quoniam præ omnibus brutis servile est animal; levium vero et instabilium cogitationum, columba ; eorum vero quæ in bonis ducimus, numismata. Quod si quis expositione hac offenditur, quia pura sint animalia quæ in Scripturam fuere assumpta, dicendum est dubiæ fidei futuram Scripturam secundum contingentem historiam, si narraret in- gressa fuisse alia animalia etiam ad mercaturam præter ea quæ immolabantur, quod dici non posset aliorum animalium gregem, præterquam purorum, fuisse in templo Dei. Quapropter evangelista, judi- cio meo, usus est re illa, quamn mercatores fecere, qui ad venerant temporibus Judaicarum festivitatum, induxerantque animalia hæc in templi vestibulum exterius. Porro cui curæ est accuratior inquisitio, considerabit an juxta dignitatem præsentis vitæ erat ut Jesus, qui fabri filius putabatur *, rem talemn auderet facere; extrudere videlicet mercatorum nonltitudinem, qui ad diem festum ascenderant, est. (49) Codex Bodleianus, λατρείας. (50) Νομισμάτων. Ita codex Bodleianus ; editio (51) Codex Regius, κτείνον· Bodleianus, ἀπο (52) Codex Bodleianus, ἐκχεῖσθαι· Regius, έκκε (53) Legendum videtur, καὶ ἐλεγκτικών. (54) in codice Regio deest secundum οἶκος. (55) Codex Regius, ἢ ἐν τῷ ναῷ, sed f superluuia (56) Αγέλην. Legendum ἀγέλης.

ἐμπορεύωνται. Οἶμαι δὲ, ὅτι καὶ σημεῖον πεποιηχέ- ναι αὐτὸν, διὰ τῶν εἰρημένων βαθύτερον, ὥστε σύμ βολον ἡμᾶς νοεῖν γεγονέναι ταῦτα τοῦ μηκέτι μέλ- λειν τὴν περὶ τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο λατρείαν ὑπὸ τῶν ἱε- ρέων κατὰ τὰς αἰσθητάς θυσίας (49) ἐπιτελεῖσθαι, μηδὲ τὸν νόμον τηρεῖσθαι, κἂν ὡς ἐβούλοντο οἱ σω ματικοὶ Ἰουδαῖοι, δύνασθαι ἔτι ἅπαξ· Ἰησοῦ γὰρ ἐκε βάλλοντος τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, καὶ κελεύον τος ἐκεῖθεν αίρεσθαι τὰς περιστεράς, οὐκέτι δὲ βόες, καὶ πρόβατα, καὶ περιστεραὶ ἐπὶ πολὺ θύεσθαι κατὰ Ἰουδαίων ἔθη ἔμελλον. Καὶ οἷόν τέ ἐστι τὰ νομίσμα- τα τῶν σωματικῶν νομισμάτων (50), καὶ μὴ τοῦ Θεοῦ ἐχόντων τοὺς χαρακτῆρας, τύπους τυγχάνοντα ἐκκεχύσθαι, ἐπεὶ ἡ σεμνὴ εἶναι δοκοῦσα κατὰ τὸ ἀποκτεῖνον (51) γράμμα νομοθεσία, Ἰησοῦ ἐληλυθό τος, καὶ ταῖς κατὰ τοῦ λαοῦ μάστιξι χρησαμένου, διαλύεσθαι, καὶ ἐκχεῖσθαι (52) ἔμελλε, μεθισταμένης τῆς ἐπισκοπῆς ἐπὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύοντας, εἰς Θεὸν διὰ Χριστοῦ πιστεύοντας, καὶ αἱρουμένης ἀπ' ἐκείνων τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, διδομένης τε ἐν ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. Δύναται δὲ καὶ φύσει ἱερὸν εἶναι ἡ εὐφυής ἐν λόγῳ ψυχή, διὰ τὸν συμπεφυκότα λόγον ἀνωτέρω τυγχάνουσα τοῦ σώματος, εἰς ἣν ἀπὸ τῆς Καφαρναούμ, κάτω που κειμένης ταπεινότερα, ἀναβαίνει ὁ Ἰησοῦς, ἐν ᾧ εὖ ρίσκεται τὰ πρὸ τῆς ἀπὸ Ἰησοῦ παιδεύσεως γήϊνα, καὶ ἀνόητα, καὶ χαλεπά κινήματα, καὶ τὰ νομιζόμε να, οὐκ ὄντα δὲ καλά, ἅπερ τῷ πεπλεγμένῳ ἐξ ἀπο- δεικτικῶν ἐλεγκτικών (55) δογμάτων λόγῳ ἀπελαύ νεται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα μηκέτι ὁ τοῦ Πατρὸς αὐτ τοῦ οἶκος οἶκος (54) εμπορίου ᾖ, ἀλλὰ ἀπολάβη την κατὰ τοὺς οὐρανούς, καὶ πνευματικούς νόμους ἐπιτε- λουμένην ὑπὸ σωτηρίας αὐτῆς τε καὶ πλειόνων θερα πείαν τοῦ Θεοῦ. Σύμβολον δὲ τῶν μὲν γηίνων ή βοῦς, γεωπόνος γάρ· τῶν δὲ ἀνοήτων καὶ κτηνωδῶν τὸ πρόβατον, ἐπειδὴ τὸ ζῶον ἀνδραποδώδες παρὰ πολλὰ τῶν ἀλόγων ἐστί· τῶν δὲ κούφων καὶ εὐριπίστων λο- γισμῶν ἡ περιστερά· τῶν δὲ νομιζομένων καλῶν τὰ κέρματα. Ἐὰν δέ τις προσκόπτῃ τῇ τοιαύτῃ ἀποδό σει, διὰ τὸ καθαρὰ εἶναι τὰ παραληφθέντα εἰς τὴν Γραφὴν ζῶα, λεκτέον, ὅτι ἀπίθανος ἂν ἦν ἡ Γραφή κατὰ τὴν ἐνδεχομένην ἱστορίαν γεγονέναι ἀπαγγελ- λομένη. Ἐν τῷ ναῷ (55) γὰρ τοῦ Θεοῦ οὐχ οἷόν τε ἦν ἀπαγγέλλεσθαι γεγονέναι ἑτέρων παρὰ τὰ καθαρὰ ζώων ἀγέλην (56) εἴσοδον, καὶ εἰς ἐμπορίαν ἄλλων παρὰ τὰ θυόμενα. Διόπερ τῷ ὑπὸ τῶν ἐμπόρων και τὰ τοὺς τῶν Ἰουδαϊκῶν ἑορτῶν χρόνους γενομένῳ, ἐπεισαγόντων τῷ ἐξωτέρῳ περιβόλῳ τοῦ ναοῦ ταῦτα τὰ ζῶα, ἐχρήσατο ὁ εὐαγγελιστής, ὡς οἶμαι, καὶ γε- γενημένῳ συγχρησάμενος πράγματι. Καίτοιγε ᾧ μέ λει τῆς ἀκριβεστέρας ἐξετάσεως ἐπισκοπήσει εἰ κατὰ τὴ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἀξίωμα τοῦ Ἰησοῦ ἦν, νομιζον μένου υἱοῦ εἶναι τέκτονος, τὸ τηλικοῦτο ποιῆσαι θα ” νόμων. κτείνον. χύσθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A ea que dixit, profundius, ut nos intelligerenus B p Matth. xx1, 43. ** Matth, x11, 55; Marc. vi, Euerit, C 3. significari per hæc, quod non amplius in posteruni perficiendus esset cultus a sacerdotibus in templo illo, justa cultus sub sensum cadentes, neque legem servari posse amplius constanter, saltem ut volebant corporales Judæi. Neque enim expellente Jesu boves et oves, jubenteque inde auferri colum- bas, futurum erat ut in multum temporis immola- rentur boves, et oves, et columbæ, juxta Judæorum morem. Fieri enim potest ut numismata quæ figuræ sunt numismnatum corporalium, et non habentium Dei formas et impressiones, effundantur, quoniam legis constitutio, quæ veneranda esse videbatur, propter occidentem litteram dissolvenda effunden- daque erat, et adveniente Jesu, atque utente adversus populum flagellis, transferendum erat sacerdotium ad eos qui ex gentibus credidissent in Deum per Christum a Judæis; a quibus etiam aufe- rendum regnum Dei dandum erat genti facienti fructus ejus ". Fieri vero etiam potest ut natura- liter Dei templum sit anima rationi obtemperans; corpore superior propter ingenitam sibi rationem exsistens, ad quam e Capharnao inferne posita, nimirum in humilioribus, ascendit Jesus: in qua reperiuntur terreni, antequam a Jesu erudiatur castigeturque, et falui et bestiales motus, atque ea, quæ nos, cuin non sint, in bonis ducimus, quæ expelluntur a Jesu, ratione contexta ex dogmatibus demonstrativis et objurgatoriis, ne anima domus Patris sui sit amplius domus mercatus, sed recipiat Dei cultum, qui peragitur juxta cœlestes spiritua- lesque leges, tum pro sua, tum pro plurium salute Motuum sane terrenorum nota est bos, cum sit agricultor; fatuorum autem et bestialium, ovis, quoniam præ omnibus brutis servile est animal; levium vero et instabilium cogitationum, columba ; eorum vero quæ in bonis ducimus, numismata. Quod si quis expositione hac offenditur, quia pura sint animalia quæ in Scripturam fuere assumpta, dicendum est dubiæ fidei futuram Scripturam secundum contingentem historiam, si narraret in- gressa fuisse alia animalia etiam ad mercaturam præter ea quæ immolabantur, quod dici non posset aliorum animalium gregem, præterquam purorum, fuisse in templo Dei. Quapropter evangelista, judi- cio meo, usus est re illa, quamn mercatores fecere, qui ad venerant temporibus Judaicarum festivitatum, induxerantque animalia hæc in templi vestibulum exterius. Porro cui curæ est accuratior inquisitio, considerabit an juxta dignitatem præsentis vitæ erat ut Jesus, qui fabri filius putabatur *, rem talemn auderet facere; extrudere videlicet mercatorum nonltitudinem, qui ad diem festum ascenderant, est. (49) Codex Bodleianus, λατρείας. (50) Νομισμάτων. Ita codex Bodleianus ; editio (51) Codex Regius, κτείνον· Bodleianus, ἀπο (52) Codex Bodleianus, ἐκχεῖσθαι· Regius, έκκε (53) Legendum videtur, καὶ ἐλεγκτικών. (54) in codice Regio deest secundum οἶκος. (55) Codex Regius, ἢ ἐν τῷ ναῷ, sed f superluuia (56) Αγέλην. Legendum ἀγέλης.

ἐμπορεύωνται. Οἶμαι δὲ, ὅτι καὶ σημεῖον πεποιηχέ- ναι αὐτὸν, διὰ τῶν εἰρημένων βαθύτερον, ὥστε σύμ βολον ἡμᾶς νοεῖν γεγονέναι ταῦτα τοῦ μηκέτι μέλ- λειν τὴν περὶ τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο λατρείαν ὑπὸ τῶν ἱε- ρέων κατὰ τὰς αἰσθητάς θυσίας (49) ἐπιτελεῖσθαι, μηδὲ τὸν νόμον τηρεῖσθαι, κἂν ὡς ἐβούλοντο οἱ σω ματικοὶ Ἰουδαῖοι, δύνασθαι ἔτι ἅπαξ· Ἰησοῦ γὰρ ἐκε βάλλοντος τοὺς βόας, καὶ τὰ πρόβατα, καὶ κελεύον τος ἐκεῖθεν αίρεσθαι τὰς περιστεράς, οὐκέτι δὲ βόες, καὶ πρόβατα, καὶ περιστεραὶ ἐπὶ πολὺ θύεσθαι κατὰ Ἰουδαίων ἔθη ἔμελλον. Καὶ οἷόν τέ ἐστι τὰ νομίσμα- τα τῶν σωματικῶν νομισμάτων (50), καὶ μὴ τοῦ Θεοῦ ἐχόντων τοὺς χαρακτῆρας, τύπους τυγχάνοντα ἐκκεχύσθαι, ἐπεὶ ἡ σεμνὴ εἶναι δοκοῦσα κατὰ τὸ ἀποκτεῖνον (51) γράμμα νομοθεσία, Ἰησοῦ ἐληλυθό τος, καὶ ταῖς κατὰ τοῦ λαοῦ μάστιξι χρησαμένου, διαλύεσθαι, καὶ ἐκχεῖσθαι (52) ἔμελλε, μεθισταμένης τῆς ἐπισκοπῆς ἐπὶ τοὺς ἀπὸ τῶν ἐθνῶν πιστεύοντας, εἰς Θεὸν διὰ Χριστοῦ πιστεύοντας, καὶ αἱρουμένης ἀπ' ἐκείνων τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ, διδομένης τε ἐν ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτῆς. Δύναται δὲ καὶ φύσει ἱερὸν εἶναι ἡ εὐφυής ἐν λόγῳ ψυχή, διὰ τὸν συμπεφυκότα λόγον ἀνωτέρω τυγχάνουσα τοῦ σώματος, εἰς ἣν ἀπὸ τῆς Καφαρναούμ, κάτω που κειμένης ταπεινότερα, ἀναβαίνει ὁ Ἰησοῦς, ἐν ᾧ εὖ ρίσκεται τὰ πρὸ τῆς ἀπὸ Ἰησοῦ παιδεύσεως γήϊνα, καὶ ἀνόητα, καὶ χαλεπά κινήματα, καὶ τὰ νομιζόμε να, οὐκ ὄντα δὲ καλά, ἅπερ τῷ πεπλεγμένῳ ἐξ ἀπο- δεικτικῶν ἐλεγκτικών (55) δογμάτων λόγῳ ἀπελαύ νεται ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, ἵνα μηκέτι ὁ τοῦ Πατρὸς αὐτ τοῦ οἶκος οἶκος (54) εμπορίου ᾖ, ἀλλὰ ἀπολάβη την κατὰ τοὺς οὐρανούς, καὶ πνευματικούς νόμους ἐπιτε- λουμένην ὑπὸ σωτηρίας αὐτῆς τε καὶ πλειόνων θερα πείαν τοῦ Θεοῦ. Σύμβολον δὲ τῶν μὲν γηίνων ή βοῦς, γεωπόνος γάρ· τῶν δὲ ἀνοήτων καὶ κτηνωδῶν τὸ πρόβατον, ἐπειδὴ τὸ ζῶον ἀνδραποδώδες παρὰ πολλὰ τῶν ἀλόγων ἐστί· τῶν δὲ κούφων καὶ εὐριπίστων λο- γισμῶν ἡ περιστερά· τῶν δὲ νομιζομένων καλῶν τὰ κέρματα. Ἐὰν δέ τις προσκόπτῃ τῇ τοιαύτῃ ἀποδό σει, διὰ τὸ καθαρὰ εἶναι τὰ παραληφθέντα εἰς τὴν Γραφὴν ζῶα, λεκτέον, ὅτι ἀπίθανος ἂν ἦν ἡ Γραφή κατὰ τὴν ἐνδεχομένην ἱστορίαν γεγονέναι ἀπαγγελ- λομένη. Ἐν τῷ ναῷ (55) γὰρ τοῦ Θεοῦ οὐχ οἷόν τε ἦν ἀπαγγέλλεσθαι γεγονέναι ἑτέρων παρὰ τὰ καθαρὰ ζώων ἀγέλην (56) εἴσοδον, καὶ εἰς ἐμπορίαν ἄλλων παρὰ τὰ θυόμενα. Διόπερ τῷ ὑπὸ τῶν ἐμπόρων και τὰ τοὺς τῶν Ἰουδαϊκῶν ἑορτῶν χρόνους γενομένῳ, ἐπεισαγόντων τῷ ἐξωτέρῳ περιβόλῳ τοῦ ναοῦ ταῦτα τὰ ζῶα, ἐχρήσατο ὁ εὐαγγελιστής, ὡς οἶμαι, καὶ γε- γενημένῳ συγχρησάμενος πράγματι. Καίτοιγε ᾧ μέ λει τῆς ἀκριβεστέρας ἐξετάσεως ἐπισκοπήσει εἰ κατὰ τὴ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἀξίωμα τοῦ Ἰησοῦ ἦν, νομιζον μένου υἱοῦ εἶναι τέκτονος, τὸ τηλικοῦτο ποιῆσαι θα ” νόμων. κτείνον. χύσθαι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A ea que dixit, profundius, ut nos intelligerenus B p Matth. xx1, 43. ** Matth, x11, 55; Marc. vi, Euerit, C 3. significari per hæc, quod non amplius in posteruni perficiendus esset cultus a sacerdotibus in templo illo, justa cultus sub sensum cadentes, neque legem servari posse amplius constanter, saltem ut volebant corporales Judæi. Neque enim expellente Jesu boves et oves, jubenteque inde auferri colum- bas, futurum erat ut in multum temporis immola- rentur boves, et oves, et columbæ, juxta Judæorum morem. Fieri enim potest ut numismata quæ figuræ sunt numismnatum corporalium, et non habentium Dei formas et impressiones, effundantur, quoniam legis constitutio, quæ veneranda esse videbatur, propter occidentem litteram dissolvenda effunden- daque erat, et adveniente Jesu, atque utente adversus populum flagellis, transferendum erat sacerdotium ad eos qui ex gentibus credidissent in Deum per Christum a Judæis; a quibus etiam aufe- rendum regnum Dei dandum erat genti facienti fructus ejus ". Fieri vero etiam potest ut natura- liter Dei templum sit anima rationi obtemperans; corpore superior propter ingenitam sibi rationem exsistens, ad quam e Capharnao inferne posita, nimirum in humilioribus, ascendit Jesus: in qua reperiuntur terreni, antequam a Jesu erudiatur castigeturque, et falui et bestiales motus, atque ea, quæ nos, cuin non sint, in bonis ducimus, quæ expelluntur a Jesu, ratione contexta ex dogmatibus demonstrativis et objurgatoriis, ne anima domus Patris sui sit amplius domus mercatus, sed recipiat Dei cultum, qui peragitur juxta cœlestes spiritua- lesque leges, tum pro sua, tum pro plurium salute Motuum sane terrenorum nota est bos, cum sit agricultor; fatuorum autem et bestialium, ovis, quoniam præ omnibus brutis servile est animal; levium vero et instabilium cogitationum, columba ; eorum vero quæ in bonis ducimus, numismata. Quod si quis expositione hac offenditur, quia pura sint animalia quæ in Scripturam fuere assumpta, dicendum est dubiæ fidei futuram Scripturam secundum contingentem historiam, si narraret in- gressa fuisse alia animalia etiam ad mercaturam præter ea quæ immolabantur, quod dici non posset aliorum animalium gregem, præterquam purorum, fuisse in templo Dei. Quapropter evangelista, judi- cio meo, usus est re illa, quamn mercatores fecere, qui ad venerant temporibus Judaicarum festivitatum, induxerantque animalia hæc in templi vestibulum exterius. Porro cui curæ est accuratior inquisitio, considerabit an juxta dignitatem præsentis vitæ erat ut Jesus, qui fabri filius putabatur *, rem talemn auderet facere; extrudere videlicet mercatorum nonltitudinem, qui ad diem festum ascenderant, est. (49) Codex Bodleianus, λατρείας. (50) Νομισμάτων. Ita codex Bodleianus ; editio (51) Codex Regius, κτείνον· Bodleianus, ἀπο (52) Codex Bodleianus, ἐκχεῖσθαι· Regius, έκκε (53) Legendum videtur, καὶ ἐλεγκτικών. (54) in codice Regio deest secundum οἶκος. (55) Codex Regius, ἢ ἐν τῷ ναῷ, sed f superluuia (56) Αγέλην. Legendum ἀγέλης.

ῥῆσαι, ὥστε ἐξελάσαι πλῆθος ἐμπόρων ἐπὶ τὴν ἐ Β τὴν ἀνεληλυθότων τοσούτῳ ἀποδίδοσθαι λαῷ πρόβατα τυθησόμενα κατ' οίκους πατριῶν αὐτῶν, ἐν πλειόνων μυριάδων ἀριθμῷ τυγχάνοντα, καὶ βοῦς τοῖς πλου σιωτέροις, καὶ τηλικαῦτα εὐξαμένοις παραστησομέν νους, περιστεράς τε, ἄς τινες πολλοὶ ὡς ἐν πανηγύ ρει ευωχηθησόμενοι ὠνοῦντο ἄν· τῶν τε τραπεζιτών μὴ ὕβρεως κατηγορῆσαι τοῦ Ἰησοῦ ἐκχεόμενα τὰ ἴδια αὐτῶν χρήματα (57), καὶ ἀνατρεπομένας τὰς τραπέζας. Τίς δὲ τῷ ἐκ σχοινίων φραγελλίῳ ὑπὸ τοῦ νομιζομένου παρ' αὐτοῖς εὐτελοῦς τυπτόμενος, καὶ ἀπελαυνόμενος, οὐκ ἂν ἐπιλαβόμενος κατεβόησε, καὶ ἐκ χειρὸς τὴν δίκην ἐποιήσατο, καὶ ταῦτα του οῦτο πλῆθος τῶν συνυβρίζεσθαι δοξάντων συνεργούν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λαμβάνοντα τὰ σχοινία, καὶ ἑαυτ φραγέλλιον ἐπὶ τῷ ἐξελάσαι τοῦ ναοῦ πλέκοντα, εἰ μὴ ἐμφαίνει πρὸς τῷ αὐθάδει καὶ θρασυτέρῳ καὶ τὸ ἄτακτον. Μία δὲ καταφυγὴ τῆς πρὸς ταῦτα ἀπολογίας καταλείπεται τῷ καὶ τὴν ἱστορίαν σῶσαι θέλοντι, ἡ θειοτέρα τοῦ Ἰησοῦ δύναμις οἴου τε ὄντος, ὅτε ἐβού λετο, καὶ θυμὸν ἐχθρῶν ἀναπτόμενον σβέσαι, καὶ μυριάδων θείᾳ χάριτι περιγενέσθαι, καὶ λογισμούς θορυβούντων (59) διασκεδάσαι· ο Κύριος γὰρ δια- σκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ ἀθετεῖ δὲ λογισμούς λαῶν· ἡ δὲ βουλὴ τοῦ Κυρίου εἰς τὸν αἰῶνα μένει· ο ὥστε μηδενὸς τῶν σφόδρα παραδόξως ὑπ' αὐτοῦ γε- γενημένων, καὶ προκαλεσαμένων διὰ τῆς θειότητας εἰς πίστιν τοὺς τεθεωρηκότας, ἐλάττονα ἐμφαίνειν ἐνεργηθεῖσαν δύναμιν τὴν κατὰ τὸν τόπον ἱστορίαν, εἴ γε καὶ αὐτὴ γεγένηται. Καὶ μείζονα δ' αὐτὴν ἔστιν ἀποφήνασθαι τῆς γεγενημένης περὶ τοῦ ἐν Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας μεταβεβληκότος ὕδατος εἰς οἶνον, τῷ ἐκεῖ μὲν ἄψυχον ὕλην εἶναι τὴν μεταβεβλημένην (60), εν θάδε δὲ τῶν τοσούτων μυριάδων δεδουλῶσθαι τὰ ἡγε μονικά. Παρατηρητέον μέντοιγε, ὅτι ἐν μὲν τῷ γά- μῳ ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ εἶναι λέγεται, κεκλῆσθαι δὲ ὁ Ἰησοῦς καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. Εἰς δὲ τὴν Καφαρ ναούμ καταβεβηκέναι (61) οὐδεὶς πλὴν Ἰησοῦ κατεί λεκται. Φαίνονται δ᾽ ὕστερον καὶ οἱ μαθηταὶ παρόν- τες, εἴ γε εμνήσθησαν, ὅτι « Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με. » Καὶ τάχα ἐν ἑκάστῳ τῶν μαθη τῶν ὁ Ἰησοῦς ἀναβαίνων εἰς Ἱεροσόλυμα ἦν, διόπερ οὐκ εἴρηται τό· Ανέβη Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὥσπερ, « Κατέβη εἰς Καφαρναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. κ ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τοὺς ποιοῦντας αὐτὸν οἶκον ἐμπορίου) παρὰ τοῖς λοιποῖς κείμενα κατανοητέον. Καὶ πρώ τόν γε τὰ παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ὅς φησιν, εἰσελθόν τος τοῦ Κυρίου εἰς Ἱεροσόλυμα, σεσεῖσθαι πᾶσαν ** το ἴδιον τῶν τὰ χρήματα. θορυβοῦντας. γεγενημένην. ναι. εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα ἀναβεβηκέναι. ORIGENIS distributuri boves diuioribus, et tanto populo oves A mactandas per domos familiarum quæ multorum millium complerent numeruin; atque eos qui in rebus talibus gloriantes producturi in medium erant columbas, quas multi empturi erant, ceu in conventu celeberrimo convivaturi. Considerabit etiam an nummulariorum erat non accusare Jesum injuriæ propter suas ipsorum effusas pecunias et mensas subversas. Quis autem flagello e funi- culis verberatus, expulsusque ab eo qui penes eos habebatur vilis, hunc adortus non inclamasset, totis viribus sese ulciscens, cum præsertim tantam ha- beret multitudinem eorum qui sibi æque contume- liam fieri credebant, faventem sibi adversum Jesum? Insuper consideremus Dei Filium funiculos sumen- tem, sibique flagellum texentem, all extrudendum e templo, an non repræsentet, præter audaciam et temeritatem, inordinatum etiam quiddam. At vero unum relinquitur defensionis suffugium contra hæc volenti etiam historiam servare, vis quædam Jesu divinior, qui poterat, cumn vellet, inflammatum inimicorum animum exstinguere, et multa homi- rum millia superare gratia divina, et cogitationes tumultuantium dissipare : « Dominus enim dissi- pat consilia gentium, et spernit cogitationes popu- lorum; consilium autem Domini in sempiternum perstat ";, adeo ut historia praesentis loci, si tamen hæc facta fuit, ostendat nullis quantumlibet admirabiliter ab ipso factis, atque per divinitatem invitantibus ad fidem eos qui viderunt, virtutem nunc editam minorem fuisse: quam etiam majorem pronuntiare possumus, quam quod in Cana Galilææ sit aqua in vinum mutata; nimirum quod illic ina- nimem materiam mutaverit, hoc vero in loco tot myriadum ingenia præstantissimasque animæ partes subjugarit. Cæterum observandum est matrem Jesu dici adesse nuptiis, vocatumque fuisse Jesum cum discipulis suis, neminem vero præter Jesum nume- rari Capharnaum descendisse. Videntur tamen postea discipuli adfuisse, quandoquidem recordati sunt scriptum esse: Zelus domus tuæ comedit mie 17. Ac fortasse in singulis discipulis erat Jesus Hierosolymam ascendens, quocirca non dictum est: Ascendit Jesus Hierosolymam, et discipuli ejus, quemadmodum, « Descendit Capharnaum ipse, et mater ejus, et fratres et discipuli ejus **. » cjecti fuerint e templo qui illud facerent domum mercatus) apud cæteros posita consideranda sunt. Ac sane videamus in primis quæ sunt apud Mat- thæum dicentem", ingresso Domino Hierosolymam, n C D Joan, 11, 12. Matth. xxi, 10. ” Psal. xxxıı, 10, 11. Joan. 11, 17; Psal. LIVIн, 10. codex Bodleianus, pro quibus perperam legitur in Regio tius, Regius, Aliter legisse videtur Ferrarius; ita scilicet, Vertit enim, «Hie- rosolymai ascendisse, sed nulla sententia. 17. Sed jam cognata huic loco (nimirum quod (58) κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἔχων; Επινοήσωμεν δὲ τὸν 17. Ηδη δὲ τὰ συγγενῆ τῷ τόπῳ (ἐκβεβλῆσθαι (57) Τα ίδια αὐτῶν χρήματα. Sic recte habet (58) Codex Regius, perperam, συνεργῶν. (59) θορυβούντων. Sic codex Bodleianus; Re- (60) Μεταβεβλημένην. Ita codex Bodleianus ; (61) Εἰς δὲ τὴν Καφαρναούμ καταβεβηκέ

ῥῆσαι, ὥστε ἐξελάσαι πλῆθος ἐμπόρων ἐπὶ τὴν ἐ Β τὴν ἀνεληλυθότων τοσούτῳ ἀποδίδοσθαι λαῷ πρόβατα τυθησόμενα κατ' οίκους πατριῶν αὐτῶν, ἐν πλειόνων μυριάδων ἀριθμῷ τυγχάνοντα, καὶ βοῦς τοῖς πλου σιωτέροις, καὶ τηλικαῦτα εὐξαμένοις παραστησομέν νους, περιστεράς τε, ἄς τινες πολλοὶ ὡς ἐν πανηγύ ρει ευωχηθησόμενοι ὠνοῦντο ἄν· τῶν τε τραπεζιτών μὴ ὕβρεως κατηγορῆσαι τοῦ Ἰησοῦ ἐκχεόμενα τὰ ἴδια αὐτῶν χρήματα (57), καὶ ἀνατρεπομένας τὰς τραπέζας. Τίς δὲ τῷ ἐκ σχοινίων φραγελλίῳ ὑπὸ τοῦ νομιζομένου παρ' αὐτοῖς εὐτελοῦς τυπτόμενος, καὶ ἀπελαυνόμενος, οὐκ ἂν ἐπιλαβόμενος κατεβόησε, καὶ ἐκ χειρὸς τὴν δίκην ἐποιήσατο, καὶ ταῦτα του οῦτο πλῆθος τῶν συνυβρίζεσθαι δοξάντων συνεργούν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λαμβάνοντα τὰ σχοινία, καὶ ἑαυτ φραγέλλιον ἐπὶ τῷ ἐξελάσαι τοῦ ναοῦ πλέκοντα, εἰ μὴ ἐμφαίνει πρὸς τῷ αὐθάδει καὶ θρασυτέρῳ καὶ τὸ ἄτακτον. Μία δὲ καταφυγὴ τῆς πρὸς ταῦτα ἀπολογίας καταλείπεται τῷ καὶ τὴν ἱστορίαν σῶσαι θέλοντι, ἡ θειοτέρα τοῦ Ἰησοῦ δύναμις οἴου τε ὄντος, ὅτε ἐβού λετο, καὶ θυμὸν ἐχθρῶν ἀναπτόμενον σβέσαι, καὶ μυριάδων θείᾳ χάριτι περιγενέσθαι, καὶ λογισμούς θορυβούντων (59) διασκεδάσαι· ο Κύριος γὰρ δια- σκεδάζει βουλὰς ἐθνῶν, καὶ ἀθετεῖ δὲ λογισμούς λαῶν· ἡ δὲ βουλὴ τοῦ Κυρίου εἰς τὸν αἰῶνα μένει· ο ὥστε μηδενὸς τῶν σφόδρα παραδόξως ὑπ' αὐτοῦ γε- γενημένων, καὶ προκαλεσαμένων διὰ τῆς θειότητας εἰς πίστιν τοὺς τεθεωρηκότας, ἐλάττονα ἐμφαίνειν ἐνεργηθεῖσαν δύναμιν τὴν κατὰ τὸν τόπον ἱστορίαν, εἴ γε καὶ αὐτὴ γεγένηται. Καὶ μείζονα δ' αὐτὴν ἔστιν ἀποφήνασθαι τῆς γεγενημένης περὶ τοῦ ἐν Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας μεταβεβληκότος ὕδατος εἰς οἶνον, τῷ ἐκεῖ μὲν ἄψυχον ὕλην εἶναι τὴν μεταβεβλημένην (60), εν θάδε δὲ τῶν τοσούτων μυριάδων δεδουλῶσθαι τὰ ἡγε μονικά. Παρατηρητέον μέντοιγε, ὅτι ἐν μὲν τῷ γά- μῳ ἡ μήτηρ τοῦ Ἰησοῦ εἶναι λέγεται, κεκλῆσθαι δὲ ὁ Ἰησοῦς καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. Εἰς δὲ τὴν Καφαρ ναούμ καταβεβηκέναι (61) οὐδεὶς πλὴν Ἰησοῦ κατεί λεκται. Φαίνονται δ᾽ ὕστερον καὶ οἱ μαθηταὶ παρόν- τες, εἴ γε εμνήσθησαν, ὅτι « Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με. » Καὶ τάχα ἐν ἑκάστῳ τῶν μαθη τῶν ὁ Ἰησοῦς ἀναβαίνων εἰς Ἱεροσόλυμα ἦν, διόπερ οὐκ εἴρηται τό· Ανέβη Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὥσπερ, « Κατέβη εἰς Καφαρναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ. κ ἀπὸ τοῦ ἱεροῦ τοὺς ποιοῦντας αὐτὸν οἶκον ἐμπορίου) παρὰ τοῖς λοιποῖς κείμενα κατανοητέον. Καὶ πρώ τόν γε τὰ παρὰ τῷ Ματθαίῳ, ὅς φησιν, εἰσελθόν τος τοῦ Κυρίου εἰς Ἱεροσόλυμα, σεσεῖσθαι πᾶσαν ** το ἴδιον τῶν τὰ χρήματα. θορυβοῦντας. γεγενημένην. ναι. εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα ἀναβεβηκέναι. ORIGENIS distributuri boves diuioribus, et tanto populo oves A mactandas per domos familiarum quæ multorum millium complerent numeruin; atque eos qui in rebus talibus gloriantes producturi in medium erant columbas, quas multi empturi erant, ceu in conventu celeberrimo convivaturi. Considerabit etiam an nummulariorum erat non accusare Jesum injuriæ propter suas ipsorum effusas pecunias et mensas subversas. Quis autem flagello e funi- culis verberatus, expulsusque ab eo qui penes eos habebatur vilis, hunc adortus non inclamasset, totis viribus sese ulciscens, cum præsertim tantam ha- beret multitudinem eorum qui sibi æque contume- liam fieri credebant, faventem sibi adversum Jesum? Insuper consideremus Dei Filium funiculos sumen- tem, sibique flagellum texentem, all extrudendum e templo, an non repræsentet, præter audaciam et temeritatem, inordinatum etiam quiddam. At vero unum relinquitur defensionis suffugium contra hæc volenti etiam historiam servare, vis quædam Jesu divinior, qui poterat, cumn vellet, inflammatum inimicorum animum exstinguere, et multa homi- rum millia superare gratia divina, et cogitationes tumultuantium dissipare : « Dominus enim dissi- pat consilia gentium, et spernit cogitationes popu- lorum; consilium autem Domini in sempiternum perstat ";, adeo ut historia praesentis loci, si tamen hæc facta fuit, ostendat nullis quantumlibet admirabiliter ab ipso factis, atque per divinitatem invitantibus ad fidem eos qui viderunt, virtutem nunc editam minorem fuisse: quam etiam majorem pronuntiare possumus, quam quod in Cana Galilææ sit aqua in vinum mutata; nimirum quod illic ina- nimem materiam mutaverit, hoc vero in loco tot myriadum ingenia præstantissimasque animæ partes subjugarit. Cæterum observandum est matrem Jesu dici adesse nuptiis, vocatumque fuisse Jesum cum discipulis suis, neminem vero præter Jesum nume- rari Capharnaum descendisse. Videntur tamen postea discipuli adfuisse, quandoquidem recordati sunt scriptum esse: Zelus domus tuæ comedit mie 17. Ac fortasse in singulis discipulis erat Jesus Hierosolymam ascendens, quocirca non dictum est: Ascendit Jesus Hierosolymam, et discipuli ejus, quemadmodum, « Descendit Capharnaum ipse, et mater ejus, et fratres et discipuli ejus **. » cjecti fuerint e templo qui illud facerent domum mercatus) apud cæteros posita consideranda sunt. Ac sane videamus in primis quæ sunt apud Mat- thæum dicentem", ingresso Domino Hierosolymam, n C D Joan, 11, 12. Matth. xxi, 10. ” Psal. xxxıı, 10, 11. Joan. 11, 17; Psal. LIVIн, 10. codex Bodleianus, pro quibus perperam legitur in Regio tius, Regius, Aliter legisse videtur Ferrarius; ita scilicet, Vertit enim, «Hie- rosolymai ascendisse, sed nulla sententia. 17. Sed jam cognata huic loco (nimirum quod (58) κατὰ τοῦ Ἰησοῦ ἔχων; Επινοήσωμεν δὲ τὸν 17. Ηδη δὲ τὰ συγγενῆ τῷ τόπῳ (ἐκβεβλῆσθαι (57) Τα ίδια αὐτῶν χρήματα. Sic recte habet (58) Codex Regius, perperam, συνεργῶν. (59) θορυβούντων. Sic codex Bodleianus; Re- (60) Μεταβεβλημένην. Ita codex Bodleianus ; (61) Εἰς δὲ τὴν Καφαρναούμ καταβεβηκέ

τὴν πόλιν λέγουσαν· « Τίς ἐστιν οὗτος;» πρὸ δὲ τούτων διηγεῖται τὰ περὶ τὴν ὄνον καὶ τὸν τῶλον, ληφθέντα προστάξει τοῦ Κυρίου, ὑπὸ δύο μαθητῶν ἀποσταλέντων ὑπ' αὐτοῦ ἀπὸ Βηθφαγῆς εἰς τὴν κατέναντι αὐτῆς κώμην εύρημένα, ὅπου καὶ λύεται ὑπὸ τῶν δύο μαθητῶν ἡ πρότερον δεδεμένη ὄνος, κελευσθέντων, ἐάν τις αὐτοῖς εἴπῃ τι, ἀποκρίνασθαι ὡς ἄρα . Ο Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει, καὶ εὐθὺς αὐτοὺς ἀποστελεῖ. » Απαγγέλλει δὲ πληροῦσθαι προ- φητείαν διὰ τούτων γεγενημένην (62) τὴν φάσκου- σαν· « Ἰδοὺ ὁ βασιλεὺς ἔρχεται πραΰς, καὶ ἐπιδε βηκὼς ἐπὶ ὄνον, καὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυγίου, ο ἥντινα παρὰ τῷ Ζαχαρία εὕρομεν· ὡς δὲ πορευθέντες οἱ μα θηταί, καὶ ποιήσαντες ὡς προσέταξεν αὐτοῖς ὁ Ἰη- σους, ἤγαγον τὸν ὄνον καὶ τὸν πῶλον, καὶ ἐπέθη- καν (65), φησίν, ἐπ' αὐτῶν τὰ ἱμάτια ἑαυτῶν, καὶ β ἐπεκάθισεν ἐπάνω αὐτῶν ὁ Κύριος, δῆλον δ' ὅτι καὶ τῆς ὄνου καὶ τοῦ πώλου, ὅτε καὶ ἡ πλεῖστος ὄχλος ἔστρωσαν τὰ ἱμάτια ἐν τῇ ὁδῷ, ἄλλοι δὲ ἔκοπτον κλάδους ἀπὸ τῶν δένδρων, καὶ ἔστρωσαν ἐν τῇ ὁδῷ τῶν προαγόντων, καὶ ἀκολουθούντων ὄχλων κεκρα- γότων· ο Ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ· εὐλογημένος ὁ ἐρ- χόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψί στοις. » Πλὴν ὡς διὰ ταῦτα εἰσελθόντος αὐτοῦ εἰς Ἱεροσόλυμα, ο ἐσείσθη πᾶσα ἡ πόλις, λέγουσα· Τις ἐστιν οὗτος; Οἱ ὄχλοι, ο δῆλον ὅτι προάγοντες καὶ ἀκολουθοῦντες, ἀπεκρίναντο τοῖς ἐρωτῶσι τίς εἴη, τό· • Οὗτός ἐστιν ὁ προφήτης Ἰησοῦς, ὁ ἀπὸ Να ζαρὲς τῆς Γαλιλαίας. Καὶ εἰσῆλθεν Ἰησοῦς εἰς τὸ ἰε- μὴν, καὶ ἐξέβαλε πάντας τοὺς πωλοῦντας καὶ ἀγορά- ζοντας ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ τὰς τραπέζας τῶν κολλυ- ειστῶν κατέστρεψε, καὶ τὰς καθέδρας τῶν πωλούν των τὰς περιστεράς· καὶ λέγει αὐτοῖς· Γέγραπται· Ο οἶκός μου οἶκος προσευχῆς κληθήσεται· ὑμεῖς δὲ αὐτὸν ποιεῖτε σπήλαιον λῃστῶν. » Πευσώμεθα δὴ τῶν πέρα τῆς ἱστορίας μηδὲν οἰομένων προσκεῖσθαι γρά φοντι τῷ Ματθαίῳ τὸ Εὐαγγέλιον, τί ἦν τὸ κατε- πείγον (64) πεμφθῆναι τῶν μαθητῶν δύο εἰς τὴν κατ- έναντι τῆς Βηθφαγής κώμην, ὑπὲρ τοῦ εὑρόντας αὐτοὺς δεδεμένην ὄνον καὶ πῶλον μετ' αὐτῆς λύσαι, καὶ ἀγαγεῖν αὐτῷ. Τί δὲ ἄξιον ἀναγραφῆς ἦν γενό μενον τῷ ἐπικαθεσθέντι ὄνῳ καὶ πώλῳ, καὶ εἰσελη λυθότι εἰς τὴν πόλιν; Τί δὲ μετὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητεύων ὁ Ζαχαρίας φησί· ο Χαίρε σφόδρα, θύ γατερ Σιών· κήρυσσε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ· Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχεταί σοι δίκαιος, καὶ σώζων αυ τὸς, πραῖς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶς λον νέον; » Εἰ γὰρ ἡ προφητεία αὕτη τὸ παρὰ τοῖς εὐαγγελισταῖς δηλούμενον σωματικὸν μόνον προλέ- γει, τὴν ἀκολουθίαν τῆς προφητείας σωζέτωσαν ἡμῖν οἱ ἐπὶ τοῦ γράμματος ἱστάμενοι οὕτως ἔχουσαν· • Καὶ ἐξολοθρεύσει ἅρματα ἐξ Ἐφραίμ, καὶ ἵππου ἐξ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐξολοθρευθήσεται τόξον πολε- μικὸν, καὶ πλῆθος, καὶ εἰρήνη ἐξ ἐθνῶν, καὶ κατάρ Ει ο γεγενημένων. καί. ἐπείγον. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A commotam fuisse universam civitatem, dirent u : C D • Quis est hic ? » narrantemque ante haec o «le asiua, et pullo, sumptis jussu Domini a duobus disi- pulis ab ipso missis a Bethplage, et iuventis in vico e regione ipsius exsistente, ubi et a duo- bus discipulis solvitur asina antea alligata ; jussis, ɛi quis quid illis dixisset, respondere • Dominus his opus habet, et confestim dimittet eos, Narrat etiam Matthæus per hæc impleri prophetiam factam, dicentem : « Ecce Rex venit mansuetus, et sedens super asinam, et pullum filium subjugis,› quain apud Zachariam invenimus es; et inquit " profectos discipulos, cum fecissent quæ illis jussisset Jesus, asinam adduxisse, et pullum, atque imposuisse sil- per eos vestimenta sua; Dominumque illis, nimirum asinæ et pullo, insedisse, tum scilicet cum turb stravit vestimenta in via, et alii ab arboribus rese- ctos ramos in via sternerent, præcedentibus ac se- quentibus turbis, quæ clamarent: Hosanna filio David; benedictus qui venit in nomine Domini : Hosauna in altissimis ! » Verumtamen postquam ingressus est horum gratia Hierosolymam, commota est universa civilas, dicens : Quis est hic & ? turbæ, › videlicet quæ præcedebant et sequebantur, responderunt interrogantibus quis esset : Hic est ille Jesus propheta, ille a Nazareth Galilææ. Et in- travit Jesus in templum, et ejecit omnes vendentes, el ementes in templo, mensasque mensariorum, et cathedras vendentium columbas subvertit : et dicit eis : Scriptum est : Domus mea, domus precationis vocabitur ; at vos facitis illam speluncam latr num 86. Interrogemus igitur eos qui nihil ultra histo riam propositum fuisse rentur Matthæo Evangelium scribenti, quid illud erat perurgens uti mitterentur duo discipuli in vicum qui erat e regione Bethphage, asinam alligatam repertam et pullum cum ea soluturi et adducturi ad eum. Quid autem scriptione dignum fecit Jesus asinæ insidens et pullo, et ingressus in civitatem? Cur autem prophetans Zacharias quæ de Christo postea evenerunt, ait : « Gaude valde, fil :1 Sion : annuntia, Alia Jerusalem : ecce Rex inus ve- nit tibi justus, et servans ipse, mansuetus, et ascen- dens super subjugum, et pullum novum ?, Nam si prophetia hæc tantum prædicit id quod evange - lista corporaliter repræsentant, consequentiam pro- phetiæ servent nobis litteræ insistentes sic haben- tem : « Et exscindet currus es Ephraim, et equum ex Jerusalem, et exscindetur arcus bellicus, et multitudo, et pax ex gentibus, et imperabit aquis usque ad mare, et fluviis usque ad exitus terræ 88,, et quæ sequuntur. Sciendum est etiam Matthæum non protulisse textum prout jacet apud prophetam ; pro eo namque quod erat: ‹ Exsulta vehementer, filia Sion; annuntia, Glia Jerusalem, scripsit : и st ibid. 5. ibid. 5; Zach. 1x, 9. Matth. xx1, seq. ibid. 9. * Matth. xxi, seqq. es ibisl. 10. es ibid. seq. gins, Zachar. Ix, 9. ss ibid. 10. gius omittit (63) Γεγενημένην. Ita codex Bodleianus; Re- (65) Καὶ ἐπέθηκαν. Sic codex Bodleianus; Re- (64) Κατεπείγον. Ita codex Bodleianus; Regius,

τὴν πόλιν λέγουσαν· « Τίς ἐστιν οὗτος;» πρὸ δὲ τούτων διηγεῖται τὰ περὶ τὴν ὄνον καὶ τὸν τῶλον, ληφθέντα προστάξει τοῦ Κυρίου, ὑπὸ δύο μαθητῶν ἀποσταλέντων ὑπ' αὐτοῦ ἀπὸ Βηθφαγῆς εἰς τὴν κατέναντι αὐτῆς κώμην εύρημένα, ὅπου καὶ λύεται ὑπὸ τῶν δύο μαθητῶν ἡ πρότερον δεδεμένη ὄνος, κελευσθέντων, ἐάν τις αὐτοῖς εἴπῃ τι, ἀποκρίνασθαι ὡς ἄρα . Ο Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει, καὶ εὐθὺς αὐτοὺς ἀποστελεῖ. » Απαγγέλλει δὲ πληροῦσθαι προ- φητείαν διὰ τούτων γεγενημένην (62) τὴν φάσκου- σαν· « Ἰδοὺ ὁ βασιλεὺς ἔρχεται πραΰς, καὶ ἐπιδε βηκὼς ἐπὶ ὄνον, καὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυγίου, ο ἥντινα παρὰ τῷ Ζαχαρία εὕρομεν· ὡς δὲ πορευθέντες οἱ μα θηταί, καὶ ποιήσαντες ὡς προσέταξεν αὐτοῖς ὁ Ἰη- σους, ἤγαγον τὸν ὄνον καὶ τὸν πῶλον, καὶ ἐπέθη- καν (65), φησίν, ἐπ' αὐτῶν τὰ ἱμάτια ἑαυτῶν, καὶ β ἐπεκάθισεν ἐπάνω αὐτῶν ὁ Κύριος, δῆλον δ' ὅτι καὶ τῆς ὄνου καὶ τοῦ πώλου, ὅτε καὶ ἡ πλεῖστος ὄχλος ἔστρωσαν τὰ ἱμάτια ἐν τῇ ὁδῷ, ἄλλοι δὲ ἔκοπτον κλάδους ἀπὸ τῶν δένδρων, καὶ ἔστρωσαν ἐν τῇ ὁδῷ τῶν προαγόντων, καὶ ἀκολουθούντων ὄχλων κεκρα- γότων· ο Ὡσαννὰ τῷ υἱῷ Δαυΐδ· εὐλογημένος ὁ ἐρ- χόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψί στοις. » Πλὴν ὡς διὰ ταῦτα εἰσελθόντος αὐτοῦ εἰς Ἱεροσόλυμα, ο ἐσείσθη πᾶσα ἡ πόλις, λέγουσα· Τις ἐστιν οὗτος; Οἱ ὄχλοι, ο δῆλον ὅτι προάγοντες καὶ ἀκολουθοῦντες, ἀπεκρίναντο τοῖς ἐρωτῶσι τίς εἴη, τό· • Οὗτός ἐστιν ὁ προφήτης Ἰησοῦς, ὁ ἀπὸ Να ζαρὲς τῆς Γαλιλαίας. Καὶ εἰσῆλθεν Ἰησοῦς εἰς τὸ ἰε- μὴν, καὶ ἐξέβαλε πάντας τοὺς πωλοῦντας καὶ ἀγορά- ζοντας ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ τὰς τραπέζας τῶν κολλυ- ειστῶν κατέστρεψε, καὶ τὰς καθέδρας τῶν πωλούν των τὰς περιστεράς· καὶ λέγει αὐτοῖς· Γέγραπται· Ο οἶκός μου οἶκος προσευχῆς κληθήσεται· ὑμεῖς δὲ αὐτὸν ποιεῖτε σπήλαιον λῃστῶν. » Πευσώμεθα δὴ τῶν πέρα τῆς ἱστορίας μηδὲν οἰομένων προσκεῖσθαι γρά φοντι τῷ Ματθαίῳ τὸ Εὐαγγέλιον, τί ἦν τὸ κατε- πείγον (64) πεμφθῆναι τῶν μαθητῶν δύο εἰς τὴν κατ- έναντι τῆς Βηθφαγής κώμην, ὑπὲρ τοῦ εὑρόντας αὐτοὺς δεδεμένην ὄνον καὶ πῶλον μετ' αὐτῆς λύσαι, καὶ ἀγαγεῖν αὐτῷ. Τί δὲ ἄξιον ἀναγραφῆς ἦν γενό μενον τῷ ἐπικαθεσθέντι ὄνῳ καὶ πώλῳ, καὶ εἰσελη λυθότι εἰς τὴν πόλιν; Τί δὲ μετὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητεύων ὁ Ζαχαρίας φησί· ο Χαίρε σφόδρα, θύ γατερ Σιών· κήρυσσε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ· Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου έρχεταί σοι δίκαιος, καὶ σώζων αυ τὸς, πραῖς, καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ ὑποζύγιον καὶ πῶς λον νέον; » Εἰ γὰρ ἡ προφητεία αὕτη τὸ παρὰ τοῖς εὐαγγελισταῖς δηλούμενον σωματικὸν μόνον προλέ- γει, τὴν ἀκολουθίαν τῆς προφητείας σωζέτωσαν ἡμῖν οἱ ἐπὶ τοῦ γράμματος ἱστάμενοι οὕτως ἔχουσαν· • Καὶ ἐξολοθρεύσει ἅρματα ἐξ Ἐφραίμ, καὶ ἵππου ἐξ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐξολοθρευθήσεται τόξον πολε- μικὸν, καὶ πλῆθος, καὶ εἰρήνη ἐξ ἐθνῶν, καὶ κατάρ Ει ο γεγενημένων. καί. ἐπείγον. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A commotam fuisse universam civitatem, dirent u : C D • Quis est hic ? » narrantemque ante haec o «le asiua, et pullo, sumptis jussu Domini a duobus disi- pulis ab ipso missis a Bethplage, et iuventis in vico e regione ipsius exsistente, ubi et a duo- bus discipulis solvitur asina antea alligata ; jussis, ɛi quis quid illis dixisset, respondere • Dominus his opus habet, et confestim dimittet eos, Narrat etiam Matthæus per hæc impleri prophetiam factam, dicentem : « Ecce Rex venit mansuetus, et sedens super asinam, et pullum filium subjugis,› quain apud Zachariam invenimus es; et inquit " profectos discipulos, cum fecissent quæ illis jussisset Jesus, asinam adduxisse, et pullum, atque imposuisse sil- per eos vestimenta sua; Dominumque illis, nimirum asinæ et pullo, insedisse, tum scilicet cum turb stravit vestimenta in via, et alii ab arboribus rese- ctos ramos in via sternerent, præcedentibus ac se- quentibus turbis, quæ clamarent: Hosanna filio David; benedictus qui venit in nomine Domini : Hosauna in altissimis ! » Verumtamen postquam ingressus est horum gratia Hierosolymam, commota est universa civilas, dicens : Quis est hic & ? turbæ, › videlicet quæ præcedebant et sequebantur, responderunt interrogantibus quis esset : Hic est ille Jesus propheta, ille a Nazareth Galilææ. Et in- travit Jesus in templum, et ejecit omnes vendentes, el ementes in templo, mensasque mensariorum, et cathedras vendentium columbas subvertit : et dicit eis : Scriptum est : Domus mea, domus precationis vocabitur ; at vos facitis illam speluncam latr num 86. Interrogemus igitur eos qui nihil ultra histo riam propositum fuisse rentur Matthæo Evangelium scribenti, quid illud erat perurgens uti mitterentur duo discipuli in vicum qui erat e regione Bethphage, asinam alligatam repertam et pullum cum ea soluturi et adducturi ad eum. Quid autem scriptione dignum fecit Jesus asinæ insidens et pullo, et ingressus in civitatem? Cur autem prophetans Zacharias quæ de Christo postea evenerunt, ait : « Gaude valde, fil :1 Sion : annuntia, Alia Jerusalem : ecce Rex inus ve- nit tibi justus, et servans ipse, mansuetus, et ascen- dens super subjugum, et pullum novum ?, Nam si prophetia hæc tantum prædicit id quod evange - lista corporaliter repræsentant, consequentiam pro- phetiæ servent nobis litteræ insistentes sic haben- tem : « Et exscindet currus es Ephraim, et equum ex Jerusalem, et exscindetur arcus bellicus, et multitudo, et pax ex gentibus, et imperabit aquis usque ad mare, et fluviis usque ad exitus terræ 88,, et quæ sequuntur. Sciendum est etiam Matthæum non protulisse textum prout jacet apud prophetam ; pro eo namque quod erat: ‹ Exsulta vehementer, filia Sion; annuntia, Glia Jerusalem, scripsit : и st ibid. 5. ibid. 5; Zach. 1x, 9. Matth. xx1, seq. ibid. 9. * Matth. xxi, seqq. es ibisl. 10. es ibid. seq. gins, Zachar. Ix, 9. ss ibid. 10. gius omittit (63) Γεγενημένην. Ita codex Bodleianus; Re- (65) Καὶ ἐπέθηκαν. Sic codex Bodleianus; Re- (64) Κατεπείγον. Ita codex Bodleianus; Regius,

Β γῆς, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ιστέον μέντοιγε, ὅτι οὐχ ὡς κείται παρὰ τῷ προφήτῃ ἡ λέξις, ἐξέθετο αὐτὴν ὁ Ματθαίος· ἀντὶ γὰρ τοῦ· « Χαίρε σφόδρα, θύγατερ Σιών κήρυσσε, θύγατερ Ιερουσαλήμ, ο ποίηκεν· « Εἴπατε τῇ θυγατρὶ Σιών· › ἐπιτεμόμενος τὸ προφητικὸν παρεσιώπησε, ο δίκαιος, καὶ σώζων αὐτός· ο καὶ εἰπὼν, ὡς κεῖται, τό· ο πραΰς, καὶ ἐπι- βεβηκώς· ν ἀντὶ τοῦ, ο ἐπὶ ὑποζύγιον, καὶ πῶλον νέον, ο ἀνέγραψεν· ι ἐπὶ ὄνον καὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυ γίου. » Καὶ Ἰουδαῖοι δὲ, συνεξετάζοντες τὸν τῆς προφητείας εἱρμὸν τοῖς περὶ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμέ νοις (63), οὐκ εὐκαταφρονήτως ἡμᾶς θλίβουσιν ἀπαιτοῦντες πῶς ὁ Ἰησοῦς ἐξωλόθρευσεν ἅρματα ἐξ Ἐφραὶμ, καὶ ἵππον ἐξ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐξωλόθρευσε τόξον πολεμικὸν, καὶ τὰ ἑξῆς πεποίηκε. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῆς προφητείας· ἐὰν δὲ τὸ μῆκος τῆς ὁδοῦ αἰτιάσωνται, μηδὲν ἄξιον τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ οἰ- κονομίας εὑρίσκοντες εἰς τὸν περὶ τῆς ὄνου καὶ πώλου λόγον, πρῶτον μὲν οἱ ιε' σταδίοις βραχεί δια- στήματι ούσι προσχρώμενοι οὐ πάνυ τι ἀπολογίαν εύλογον κομιοῦσι τῆς ὁδοῦ· δεύτερον δὲ πῶς δύο κτηνῶν εἰς τὴν οὕτω βραχεῖαν δεῖται ὁδὸν, λεγέτωσαν ἡμῖν· . Επεκάθισε ο γάρ, φησίν, « ἐπάνω αὐτῶν. » Ἔτι δὲ καὶ τό· . Εάν τις ὑμῖν εἴπῃ (66) τι, ἐρεῖτε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει, εὐθὺς δὲ ἀποστελεί αὐτοὺς, ο οὐκ οἶμαι ἄξιον εἶναι τοῦ μεγέθους (67) τῆς τοῦ Υἱοῦ θειότητος, ὥστε εἰπεῖν τὴν τηλικαύτην φύ σιν χρείαν ὁμολογεῖν ἔχειν ὄνου ἀπὸ δεσμῶν λυομέ νῆς, καὶ πώλου σὺν αὐτῇ ἐρχομένου· δεῖ γὰρ μέγα εἶναι πᾶν, οὗ χρείαν ἔχει ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄξιον της χρηστότητος αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τούτοις ὁ στρωννύων αὐτοῦ τὰ ἱμάτια πλεῖστος ὄχλος ἐν τῇ ὁδῷ (ἀνεχο- μένου τούτων τοῦ Ἰησοῦ, καὶ μὴ ἐπιτιμῶντος, ὡς δῆλον ἐκ τῶν παρ' ἄλλοις κειμένων· Ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κράξουσιν » [68]), οὐκ οἶδα εἰ μὴ βλακείαν τινὰ ἐμφαίνουσι τοῦ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, εἰ μηδὲν ἄλλο ἀπ' αὐτῶν δηλοῦται, εὐφραινομένου. Καὶ κοπτομένους κλάδους ἀπὸ τῶν δένδρων στρών νυσθαι ἐν τῇ ὁδῷ ὄνων διερχομένων ἐμπόδια μᾶλλον δόξαι ἂν εἶναι τοῦ ὀχλουμένου ήπερ λελογισμένη ἀποδοχή. Οσα δὲ ἐπηπορήσαμεν ἐκ τῶν τοῦ ἱεροῦ ὑπ' αὐτοῦ ἐκβαλλομένων, ταῦτα καὶ ἔτι (69) μεί- ζονα ἐνθάδε λεκτέον. Ἐν μὲν γὰρ τῷ κατὰ Ἰωάννην • Α ξει υδάτων ἕως θαλάσσης, καὶ ποταμῶν δι' ἐκβολάς ἐκβάλλει τοὺς ἀγοράζοντας· ὁ δὲ Ματθαῖός φησιν Ο ὅτι ἐξέβαλε πάντας τοὺς πωλοῦντας, καὶ ἀγοράζον τας ἐν τῷ ἱερῷ. Πολλῷ δὲ, ὡς εἰκὸς, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀγοραζόντων πλείων ἦν παρὰ τοὺς πωλοῦντας. Καὶ ἐπιστήσωμεν εἰ μὴ τὸ πάντας ἐκβάλλεσθαι τοὺς πως λοῦντας καὶ ἀγοράζοντας ἐν τῷ ἱερῷ παρὰ τὸ ἀξίωμα τοῦ νομιζομένου υἱοῦ τέκτονος εἶναι ἐτύγχανεν, εἰ μὴ ἄρα, ὡς κἀκεῖ ἐλέγομεν, θειοτέρᾳ δυνάμει τοὺς πάντας ὑπέτασσεν, χαλεπώτερα ὅσον ἐπὶ τοῖς λαβ τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ θειότητος. ORIGENIS TCE- Dicite fliæ Sion ; . abbrevians illud, quod pro- pheta dixerat, tacuït ‹ justus, et servans ipse, › et dixit, ut positum est, c mansuetus, et ascen- dens ; » et pro eo quod erat, « super subjugum, et pullum novum, » scripsit : « super asinamn, et pul- lum filium subjugis. Quin Judai quoque prophetiz › seriem cum his quæ de Jesu scripta sunt, conferen- tes, non vulgariter nos urgent, pelentes quomodo Jesus exsciderit currus ex Ephraim et equum ex Jerusalem, exscideritque arcum bellicosum, ac fe- cerit quæ sequuntur. Sed hactenus quidem de pro- phetia. Quod si longitudinem viæ prætendent, nihil dignum invenientes economia Filii Dei in sermone de asina et pullo; primum quidem, qui quindecimn stadiis utuntur exsistentibus parva distantia, non admodum consentaneam defensionem viæ afferent ; deinde vero causam nobis dicant quomodo ad viam tanı brevem duobus jumentis opus habeat : « Insedit › enim, inquit, c illis. Praeterea illud etiam : Si quis vobis aliquid dixerit, dicite quod Dominus his opus babet, statimque dimittet eos, non arbitror dignum esse magnitudinis deitatis Filii, ut dicamus tali naturæ fatendum esse sibi opus esse asina so- luta a vinculis et pullo cum ea veniente. Magnum enim omne sit oportet dignumque bonitate ejus, quo Filius Dei opus habeat. Ad hæc vero plurima turba vestimenta sua struens in via (tolerante haec Jesu, et non increpante, ut perspicuum est ex his quæ alii narrant, nimirum : « Si bi tacuerint, lapides clamabunt",), haud scio an non ostendant stolidam causam ipsius, si nihil aliud ex his declaratur, qui ob hæc lælatur. Jam ramos ab arboribus excisos in via sterni asinis pertranseuntibus, et impedi- menta anteponi, injuria potius afficientis quam ex- cogitata laus videri potest. Cæterum his similia, de quibus dubitavimus eorum causa, qui e templo ejecti fuere ab ipso, atque etiam majora hoc in loco dicenda sunt. In Evangelio eniu Joannis so ementes ejicit, dicente Matthæo ", omnes eum eje- cisse tum vendentes, tum ementes in templo. Longe autem major, ut probabile est, ementium quam vendentium erat numerus. Notemus etiam, an non supra dignitatem Jesu erat, qui putabatur filius esse fabri", omnes ejicere vendentes et ementes in templo, nisi forte, ut etiam illic diximus, polentia p diviniore subegit omnes qui acerbiora apud alios evangelistas quam apud Joannem audiunt. Nam narrante Joanne "illis dictum fuisse a Jesu : ‹ No- lite facere domum Patris mei, domum mercatus, › apud alios " redarguuntur fecisse domum precatio- nis speluncam latronum, nequeunte domo Patris Beri spelunca latronum, sed eousque a peccatoribus adducta, ut ipsa fiat mercatus domus. Non tantum Luc. xix, 40. so Joann. 1, 15. * Matth. xxi, 12. Matth. xx1, 13; Marc. xi, ; Luc. xix, 46. ” Matth. xı11, 55; Marc. vi, 3. ss Joan. II, 13. in quo mox legitur ་ (65) Codex Bodleianus, γεγραμμένοις. (66) Codex Regius tantum habet εἴπῃ. (67) Του μεγέθους. Deest in codice Bodleiano, (68) Codex Bodleianus, κεκράξονται. (69) Idem codex, recle, ἔτι · Regius, male, ἐπί τι.

Β γῆς, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ιστέον μέντοιγε, ὅτι οὐχ ὡς κείται παρὰ τῷ προφήτῃ ἡ λέξις, ἐξέθετο αὐτὴν ὁ Ματθαίος· ἀντὶ γὰρ τοῦ· « Χαίρε σφόδρα, θύγατερ Σιών κήρυσσε, θύγατερ Ιερουσαλήμ, ο ποίηκεν· « Εἴπατε τῇ θυγατρὶ Σιών· › ἐπιτεμόμενος τὸ προφητικὸν παρεσιώπησε, ο δίκαιος, καὶ σώζων αὐτός· ο καὶ εἰπὼν, ὡς κεῖται, τό· ο πραΰς, καὶ ἐπι- βεβηκώς· ν ἀντὶ τοῦ, ο ἐπὶ ὑποζύγιον, καὶ πῶλον νέον, ο ἀνέγραψεν· ι ἐπὶ ὄνον καὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυ γίου. » Καὶ Ἰουδαῖοι δὲ, συνεξετάζοντες τὸν τῆς προφητείας εἱρμὸν τοῖς περὶ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμέ νοις (63), οὐκ εὐκαταφρονήτως ἡμᾶς θλίβουσιν ἀπαιτοῦντες πῶς ὁ Ἰησοῦς ἐξωλόθρευσεν ἅρματα ἐξ Ἐφραὶμ, καὶ ἵππον ἐξ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐξωλόθρευσε τόξον πολεμικὸν, καὶ τὰ ἑξῆς πεποίηκε. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῆς προφητείας· ἐὰν δὲ τὸ μῆκος τῆς ὁδοῦ αἰτιάσωνται, μηδὲν ἄξιον τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ οἰ- κονομίας εὑρίσκοντες εἰς τὸν περὶ τῆς ὄνου καὶ πώλου λόγον, πρῶτον μὲν οἱ ιε' σταδίοις βραχεί δια- στήματι ούσι προσχρώμενοι οὐ πάνυ τι ἀπολογίαν εύλογον κομιοῦσι τῆς ὁδοῦ· δεύτερον δὲ πῶς δύο κτηνῶν εἰς τὴν οὕτω βραχεῖαν δεῖται ὁδὸν, λεγέτωσαν ἡμῖν· . Επεκάθισε ο γάρ, φησίν, « ἐπάνω αὐτῶν. » Ἔτι δὲ καὶ τό· . Εάν τις ὑμῖν εἴπῃ (66) τι, ἐρεῖτε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει, εὐθὺς δὲ ἀποστελεί αὐτοὺς, ο οὐκ οἶμαι ἄξιον εἶναι τοῦ μεγέθους (67) τῆς τοῦ Υἱοῦ θειότητος, ὥστε εἰπεῖν τὴν τηλικαύτην φύ σιν χρείαν ὁμολογεῖν ἔχειν ὄνου ἀπὸ δεσμῶν λυομέ νῆς, καὶ πώλου σὺν αὐτῇ ἐρχομένου· δεῖ γὰρ μέγα εἶναι πᾶν, οὗ χρείαν ἔχει ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄξιον της χρηστότητος αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τούτοις ὁ στρωννύων αὐτοῦ τὰ ἱμάτια πλεῖστος ὄχλος ἐν τῇ ὁδῷ (ἀνεχο- μένου τούτων τοῦ Ἰησοῦ, καὶ μὴ ἐπιτιμῶντος, ὡς δῆλον ἐκ τῶν παρ' ἄλλοις κειμένων· Ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κράξουσιν » [68]), οὐκ οἶδα εἰ μὴ βλακείαν τινὰ ἐμφαίνουσι τοῦ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, εἰ μηδὲν ἄλλο ἀπ' αὐτῶν δηλοῦται, εὐφραινομένου. Καὶ κοπτομένους κλάδους ἀπὸ τῶν δένδρων στρών νυσθαι ἐν τῇ ὁδῷ ὄνων διερχομένων ἐμπόδια μᾶλλον δόξαι ἂν εἶναι τοῦ ὀχλουμένου ήπερ λελογισμένη ἀποδοχή. Οσα δὲ ἐπηπορήσαμεν ἐκ τῶν τοῦ ἱεροῦ ὑπ' αὐτοῦ ἐκβαλλομένων, ταῦτα καὶ ἔτι (69) μεί- ζονα ἐνθάδε λεκτέον. Ἐν μὲν γὰρ τῷ κατὰ Ἰωάννην • Α ξει υδάτων ἕως θαλάσσης, καὶ ποταμῶν δι' ἐκβολάς ἐκβάλλει τοὺς ἀγοράζοντας· ὁ δὲ Ματθαῖός φησιν Ο ὅτι ἐξέβαλε πάντας τοὺς πωλοῦντας, καὶ ἀγοράζον τας ἐν τῷ ἱερῷ. Πολλῷ δὲ, ὡς εἰκὸς, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀγοραζόντων πλείων ἦν παρὰ τοὺς πωλοῦντας. Καὶ ἐπιστήσωμεν εἰ μὴ τὸ πάντας ἐκβάλλεσθαι τοὺς πως λοῦντας καὶ ἀγοράζοντας ἐν τῷ ἱερῷ παρὰ τὸ ἀξίωμα τοῦ νομιζομένου υἱοῦ τέκτονος εἶναι ἐτύγχανεν, εἰ μὴ ἄρα, ὡς κἀκεῖ ἐλέγομεν, θειοτέρᾳ δυνάμει τοὺς πάντας ὑπέτασσεν, χαλεπώτερα ὅσον ἐπὶ τοῖς λαβ τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ θειότητος. ORIGENIS TCE- Dicite fliæ Sion ; . abbrevians illud, quod pro- pheta dixerat, tacuït ‹ justus, et servans ipse, › et dixit, ut positum est, c mansuetus, et ascen- dens ; » et pro eo quod erat, « super subjugum, et pullum novum, » scripsit : « super asinamn, et pul- lum filium subjugis. Quin Judai quoque prophetiz › seriem cum his quæ de Jesu scripta sunt, conferen- tes, non vulgariter nos urgent, pelentes quomodo Jesus exsciderit currus ex Ephraim et equum ex Jerusalem, exscideritque arcum bellicosum, ac fe- cerit quæ sequuntur. Sed hactenus quidem de pro- phetia. Quod si longitudinem viæ prætendent, nihil dignum invenientes economia Filii Dei in sermone de asina et pullo; primum quidem, qui quindecimn stadiis utuntur exsistentibus parva distantia, non admodum consentaneam defensionem viæ afferent ; deinde vero causam nobis dicant quomodo ad viam tanı brevem duobus jumentis opus habeat : « Insedit › enim, inquit, c illis. Praeterea illud etiam : Si quis vobis aliquid dixerit, dicite quod Dominus his opus babet, statimque dimittet eos, non arbitror dignum esse magnitudinis deitatis Filii, ut dicamus tali naturæ fatendum esse sibi opus esse asina so- luta a vinculis et pullo cum ea veniente. Magnum enim omne sit oportet dignumque bonitate ejus, quo Filius Dei opus habeat. Ad hæc vero plurima turba vestimenta sua struens in via (tolerante haec Jesu, et non increpante, ut perspicuum est ex his quæ alii narrant, nimirum : « Si bi tacuerint, lapides clamabunt",), haud scio an non ostendant stolidam causam ipsius, si nihil aliud ex his declaratur, qui ob hæc lælatur. Jam ramos ab arboribus excisos in via sterni asinis pertranseuntibus, et impedi- menta anteponi, injuria potius afficientis quam ex- cogitata laus videri potest. Cæterum his similia, de quibus dubitavimus eorum causa, qui e templo ejecti fuere ab ipso, atque etiam majora hoc in loco dicenda sunt. In Evangelio eniu Joannis so ementes ejicit, dicente Matthæo ", omnes eum eje- cisse tum vendentes, tum ementes in templo. Longe autem major, ut probabile est, ementium quam vendentium erat numerus. Notemus etiam, an non supra dignitatem Jesu erat, qui putabatur filius esse fabri", omnes ejicere vendentes et ementes in templo, nisi forte, ut etiam illic diximus, polentia p diviniore subegit omnes qui acerbiora apud alios evangelistas quam apud Joannem audiunt. Nam narrante Joanne "illis dictum fuisse a Jesu : ‹ No- lite facere domum Patris mei, domum mercatus, › apud alios " redarguuntur fecisse domum precatio- nis speluncam latronum, nequeunte domo Patris Beri spelunca latronum, sed eousque a peccatoribus adducta, ut ipsa fiat mercatus domus. Non tantum Luc. xix, 40. so Joann. 1, 15. * Matth. xxi, 12. Matth. xx1, 13; Marc. xi, ; Luc. xix, 46. ” Matth. xı11, 55; Marc. vi, 3. ss Joan. II, 13. in quo mox legitur ་ (65) Codex Bodleianus, γεγραμμένοις. (66) Codex Regius tantum habet εἴπῃ. (67) Του μεγέθους. Deest in codice Bodleiano, (68) Codex Bodleianus, κεκράξονται. (69) Idem codex, recle, ἔτι · Regius, male, ἐπί τι.

Β γῆς, » καὶ τὰ ἑξῆς. Ιστέον μέντοιγε, ὅτι οὐχ ὡς κείται παρὰ τῷ προφήτῃ ἡ λέξις, ἐξέθετο αὐτὴν ὁ Ματθαίος· ἀντὶ γὰρ τοῦ· « Χαίρε σφόδρα, θύγατερ Σιών κήρυσσε, θύγατερ Ιερουσαλήμ, ο ποίηκεν· « Εἴπατε τῇ θυγατρὶ Σιών· › ἐπιτεμόμενος τὸ προφητικὸν παρεσιώπησε, ο δίκαιος, καὶ σώζων αὐτός· ο καὶ εἰπὼν, ὡς κεῖται, τό· ο πραΰς, καὶ ἐπι- βεβηκώς· ν ἀντὶ τοῦ, ο ἐπὶ ὑποζύγιον, καὶ πῶλον νέον, ο ἀνέγραψεν· ι ἐπὶ ὄνον καὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυ γίου. » Καὶ Ἰουδαῖοι δὲ, συνεξετάζοντες τὸν τῆς προφητείας εἱρμὸν τοῖς περὶ Ἰησοῦ ἀναγεγραμμέ νοις (63), οὐκ εὐκαταφρονήτως ἡμᾶς θλίβουσιν ἀπαιτοῦντες πῶς ὁ Ἰησοῦς ἐξωλόθρευσεν ἅρματα ἐξ Ἐφραὶμ, καὶ ἵππον ἐξ Ἱερουσαλήμ, καὶ ἐξωλόθρευσε τόξον πολεμικὸν, καὶ τὰ ἑξῆς πεποίηκε. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῆς προφητείας· ἐὰν δὲ τὸ μῆκος τῆς ὁδοῦ αἰτιάσωνται, μηδὲν ἄξιον τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ οἰ- κονομίας εὑρίσκοντες εἰς τὸν περὶ τῆς ὄνου καὶ πώλου λόγον, πρῶτον μὲν οἱ ιε' σταδίοις βραχεί δια- στήματι ούσι προσχρώμενοι οὐ πάνυ τι ἀπολογίαν εύλογον κομιοῦσι τῆς ὁδοῦ· δεύτερον δὲ πῶς δύο κτηνῶν εἰς τὴν οὕτω βραχεῖαν δεῖται ὁδὸν, λεγέτωσαν ἡμῖν· . Επεκάθισε ο γάρ, φησίν, « ἐπάνω αὐτῶν. » Ἔτι δὲ καὶ τό· . Εάν τις ὑμῖν εἴπῃ (66) τι, ἐρεῖτε, ὅτι ὁ Κύριος αὐτῶν χρείαν ἔχει, εὐθὺς δὲ ἀποστελεί αὐτοὺς, ο οὐκ οἶμαι ἄξιον εἶναι τοῦ μεγέθους (67) τῆς τοῦ Υἱοῦ θειότητος, ὥστε εἰπεῖν τὴν τηλικαύτην φύ σιν χρείαν ὁμολογεῖν ἔχειν ὄνου ἀπὸ δεσμῶν λυομέ νῆς, καὶ πώλου σὺν αὐτῇ ἐρχομένου· δεῖ γὰρ μέγα εἶναι πᾶν, οὗ χρείαν ἔχει ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄξιον της χρηστότητος αὐτοῦ. Πρὸς δὲ τούτοις ὁ στρωννύων αὐτοῦ τὰ ἱμάτια πλεῖστος ὄχλος ἐν τῇ ὁδῷ (ἀνεχο- μένου τούτων τοῦ Ἰησοῦ, καὶ μὴ ἐπιτιμῶντος, ὡς δῆλον ἐκ τῶν παρ' ἄλλοις κειμένων· Ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κράξουσιν » [68]), οὐκ οἶδα εἰ μὴ βλακείαν τινὰ ἐμφαίνουσι τοῦ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, εἰ μηδὲν ἄλλο ἀπ' αὐτῶν δηλοῦται, εὐφραινομένου. Καὶ κοπτομένους κλάδους ἀπὸ τῶν δένδρων στρών νυσθαι ἐν τῇ ὁδῷ ὄνων διερχομένων ἐμπόδια μᾶλλον δόξαι ἂν εἶναι τοῦ ὀχλουμένου ήπερ λελογισμένη ἀποδοχή. Οσα δὲ ἐπηπορήσαμεν ἐκ τῶν τοῦ ἱεροῦ ὑπ' αὐτοῦ ἐκβαλλομένων, ταῦτα καὶ ἔτι (69) μεί- ζονα ἐνθάδε λεκτέον. Ἐν μὲν γὰρ τῷ κατὰ Ἰωάννην • Α ξει υδάτων ἕως θαλάσσης, καὶ ποταμῶν δι' ἐκβολάς ἐκβάλλει τοὺς ἀγοράζοντας· ὁ δὲ Ματθαῖός φησιν Ο ὅτι ἐξέβαλε πάντας τοὺς πωλοῦντας, καὶ ἀγοράζον τας ἐν τῷ ἱερῷ. Πολλῷ δὲ, ὡς εἰκὸς, ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀγοραζόντων πλείων ἦν παρὰ τοὺς πωλοῦντας. Καὶ ἐπιστήσωμεν εἰ μὴ τὸ πάντας ἐκβάλλεσθαι τοὺς πως λοῦντας καὶ ἀγοράζοντας ἐν τῷ ἱερῷ παρὰ τὸ ἀξίωμα τοῦ νομιζομένου υἱοῦ τέκτονος εἶναι ἐτύγχανεν, εἰ μὴ ἄρα, ὡς κἀκεῖ ἐλέγομεν, θειοτέρᾳ δυνάμει τοὺς πάντας ὑπέτασσεν, χαλεπώτερα ὅσον ἐπὶ τοῖς λαβ τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ θειότητος. ORIGENIS TCE- Dicite fliæ Sion ; . abbrevians illud, quod pro- pheta dixerat, tacuït ‹ justus, et servans ipse, › et dixit, ut positum est, c mansuetus, et ascen- dens ; » et pro eo quod erat, « super subjugum, et pullum novum, » scripsit : « super asinamn, et pul- lum filium subjugis. Quin Judai quoque prophetiz › seriem cum his quæ de Jesu scripta sunt, conferen- tes, non vulgariter nos urgent, pelentes quomodo Jesus exsciderit currus ex Ephraim et equum ex Jerusalem, exscideritque arcum bellicosum, ac fe- cerit quæ sequuntur. Sed hactenus quidem de pro- phetia. Quod si longitudinem viæ prætendent, nihil dignum invenientes economia Filii Dei in sermone de asina et pullo; primum quidem, qui quindecimn stadiis utuntur exsistentibus parva distantia, non admodum consentaneam defensionem viæ afferent ; deinde vero causam nobis dicant quomodo ad viam tanı brevem duobus jumentis opus habeat : « Insedit › enim, inquit, c illis. Praeterea illud etiam : Si quis vobis aliquid dixerit, dicite quod Dominus his opus babet, statimque dimittet eos, non arbitror dignum esse magnitudinis deitatis Filii, ut dicamus tali naturæ fatendum esse sibi opus esse asina so- luta a vinculis et pullo cum ea veniente. Magnum enim omne sit oportet dignumque bonitate ejus, quo Filius Dei opus habeat. Ad hæc vero plurima turba vestimenta sua struens in via (tolerante haec Jesu, et non increpante, ut perspicuum est ex his quæ alii narrant, nimirum : « Si bi tacuerint, lapides clamabunt",), haud scio an non ostendant stolidam causam ipsius, si nihil aliud ex his declaratur, qui ob hæc lælatur. Jam ramos ab arboribus excisos in via sterni asinis pertranseuntibus, et impedi- menta anteponi, injuria potius afficientis quam ex- cogitata laus videri potest. Cæterum his similia, de quibus dubitavimus eorum causa, qui e templo ejecti fuere ab ipso, atque etiam majora hoc in loco dicenda sunt. In Evangelio eniu Joannis so ementes ejicit, dicente Matthæo ", omnes eum eje- cisse tum vendentes, tum ementes in templo. Longe autem major, ut probabile est, ementium quam vendentium erat numerus. Notemus etiam, an non supra dignitatem Jesu erat, qui putabatur filius esse fabri", omnes ejicere vendentes et ementes in templo, nisi forte, ut etiam illic diximus, polentia p diviniore subegit omnes qui acerbiora apud alios evangelistas quam apud Joannem audiunt. Nam narrante Joanne "illis dictum fuisse a Jesu : ‹ No- lite facere domum Patris mei, domum mercatus, › apud alios " redarguuntur fecisse domum precatio- nis speluncam latronum, nequeunte domo Patris Beri spelunca latronum, sed eousque a peccatoribus adducta, ut ipsa fiat mercatus domus. Non tantum Luc. xix, 40. so Joann. 1, 15. * Matth. xxi, 12. Matth. xx1, 13; Marc. xi, ; Luc. xix, 46. ” Matth. xı11, 55; Marc. vi, 3. ss Joan. II, 13. in quo mox legitur ་ (65) Codex Bodleianus, γεγραμμένοις. (66) Codex Regius tantum habet εἴπῃ. (67) Του μεγέθους. Deest in codice Bodleiano, (68) Codex Bodleianus, κεκράξονται. (69) Idem codex, recle, ἔτι · Regius, male, ἐπί τι.

σας φωνὰς τὸν ἄγοντα αὐτὸν (77) εἰς τὴν ψυχὴν λά γον· ἀχθοφόρον γὰρ τὸ ζῶον, πολὺ δὲ τὸ ἄχθος καὶ φορτίον βαρύ δηλοῦται ἀπὸ τῆς λέξεως, καὶ μάλιστα τῆς παλαιοτέρας, ὡς δῆλον τῷ ἐφιστάντι τοῖς ὑπὸ Ἰουδαίων γινομένοις. Οὐχ οὕτως δὲ ὁ πῶλος ἀχθο φόρος, ὡς ἡ ὄνος· εἰ γὰρ καὶ βαρὺ πᾶν τὸ τοῦ γράμ- ματος φορτίον ἐστί, τὸ ἀνώφορον καὶ κουφότατον τοῦ πνεύματος χωρεῖν μὴ δυναμένοις, ἀλλά γε ἔλαττον ἔχει βάρος τὸ καινὸν γράμμα παρὰ τὸ πρεσβύτε ρον. Οίδα δέ τινας τὴν μὲν δεδεμένην ὄνον ἐξει ληφότας τοὺς ἐκ περιτομῆς πιστεύοντας, πολλῶν δεσμῶν ὑπὸ τῶν γνησίως τῷ λόγῳ πνευματικῶς με μαθητευμένων ἀπολυομένους, τὸν δὲ πῶλον τους ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ἀνέτους πρὶν παραδέξωνται τὸν Ἰησοῦ λόγον, καὶ ἔξω παντὸς ἐπικειμένου ζυγού, κατὰ τὸ ἀφηνιαστικὸν καὶ φιλήδονον γεγενημένους. Εἰ καὶ μὴ εἰρήκασι δὲ οὗτοι τοὺς προάγοντας (78) καὶ ἀκολουθοῦντας ὄχλους, οὐκ ἐπίθανόν ἐστιν ἐφαρμόσαι τοὺς μὲν προάγοντας Μωϋσεῖ καὶ τοῖς προφήταις, τοὺς δὲ ἐπακολουθοῦντας τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις· οἵτινες ἅπαντες εἰσέρχονται εἰς ποίαν Ἱεροσόλυμα, ὅσον κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ζητη τέον, καὶ οἶκον τὸν (79) ἔχοντα πωλοῦντας καὶ ἀγοράζοντας πολλοὺς ἐξελαυνομένους ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τάχα ἡ ἄνω Ἱερουσαλήμ, εἰς ἣν ἀναβιβάσεται ὁ Κύριος, ἡνιοχῶν τοὺς ἐκ περιτομῆς, καὶ ἐθνῶν πιστεύοντας, προαγόντων αὐτὸν, καὶ ἀκολουθούντων, ήτοι προφητῶν, καὶ ἀποστόλων, ἢ τῶν διακονούντων αὐτῷ ἀγγέλων (80) (δύνανται γὰρ καὶ οὕτω δηλοῦσθαι ἀπὸ τῶν προαγόντων, καὶ ἀκολουθούντων αὐτῷ· λέγεται νῦν ἢ εἶχε πρὸ τῆς ἀνόδου αὐτοῦ τὰ λεγόμενα ι πνευματικὰ τῆς πονη- ρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ο ἢ τοὺς Χαναναίους, καὶ Χετταίους, καὶ ᾿Αμορραίους, καὶ τοὺς λοιποὺς πολε- μίους τοῦ λαοῦ, καὶ ἀπαξαπλῶς τοὺς ἀλλοτρίους, κἀκεῖ πως δυναμένης τῆς προφητείας πεπληρώσθαι λεγούσης· « Ἡ γῆ ὑμῶν ἔρημος, αἱ πόλεις ὑμῶν πυρίκαυστοι, τὴν χώραν ὑμῶν ἐνώπιον ὑμῶν ἀλλά τριοι κατεσθίουσιν αὐτήν. » Οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ τὸν οὐράνιον τοῦ Πατρὸς οἶκον, τὴν ἁγίαν Ἱερουσαλήμ, τὸν οἶκον τῆς προσευχῆς μολύνοντες, καὶ σπήλαιο λῃστῶν ποιήσαντες, οὐκ ἄλλων ἢ ἑαυτῶν, ἀργύριον ἔχοντες ἀδόκιμον, καὶ διδόντες οβολούς, καὶ κόλλυβα τοῖς προσιοῦσιν, εὐτελῆ καὶ εὐκαταφρόνητα νομίσ ματα. Οὗτοί εἰσιν οἱ λαμβάνοντες ἀπὸ τῶν ψυχῶν. ἐν τῷ παλαίειν αὐταῖς, τὰ τιμιώτερα, καὶ συλῶσι τὰ κρείττονα, ἵνα δῶσι τὰ μηδενὸς ἄξια. Πλὴν πορευθέντες οἱ μαθηταὶ εὑρίσκουσι τὴν δεδεμένην ὄνον, καὶ λύουσι διὰ τὸ ἐπικείμενον κάλυμμα τῷ νόμῳ Ἰησοῦν οὐκ ἔχουσαν· καὶ ὁ πῶλος δὲ μετ᾿ αὐτῆς εὐρίσκεται· ἐπεὶ ἀμφότερα πρὸ Ἰησοῦ (81) ἦν ἀπολωλότα· λέγω δὲ οἱ ἐκ περιτομῆς, καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ὕστερον πιστεύσαντες. Πῶς δὲ οὗτοι εὐθὺς πάλιν ἀποστέλλεν Α Καὶ τάχα οὐκ ἀλόγως όνῳ είκασα (76) τὰς περιστά ORIGENIS B bus. Qua de re sapius cum disseruerimus, nunc adl hoc testibus non egenus. Ac fortasse non abs re assi- milavi asinæ voces quæ circumsteterunt Sermonem, ducentes ipsum ad animam : nani et animal esse asina onera gestans, et multum ponderis onusque grave, declaratur ex Scriptura, præsertim Veteris Instrumenti, ut perspicuum est inspicienti quae apud Judæos fiunt. Sed non sic pullus, ut asina, gestat onera : quamvis enim grave sit omne onus litteræ non valentibus id, quod spiritus habet, sursum ten- dens, ac levissimum capere, minus tamen oneris habet Instrumentum Novum quam Vetus. Proinde quosdam novi, qui aginam quidem alligatam esse interpretarentur ex circumcisione credentes, quos a multis vinculis solvissent hi qui sincere per Fi- lium Dei spiritualiter edocti fuere; pullum vero, gentiles, qui antequam Jesu sermonem susciperent, extra omne impositum jugum exsistentes, nullo coercebantur freno, sed soluti erant ac voluptatis amantes. Quamvis autem hi non disseruerint de præ- cedentibus et sequentibus turbis, non improbabile tamen fuerit dicere præcedentes esse Moysen el prophetas ; sequentes vero, sanctos apostolos : de quibus omnibus, quam ingrediantur Hierosolymam, et in quam domum habentem multos vendentes et ementes expulsos a Filio Dei, quantum ad hunc ser- monem spectat, quærendum est. Et fortasse superna Jerusalem ad quam ascendet Dominus, auriga instar ducens eos qui ex circumcisione et ex genti- bus credunt; præcedentibus eum et sequentibus vel prophetis et apostolis, vel ministrantibus ipsi an- gelis (possunt quippe ita exponi ex iis qui ipsum præcedunt et sequuntur); superna, inquam, Jeru- salem nunc dici potest quæ ante ipsius ascensum ea continebat quæ dicuntur e spiritualia nequitiæ in cœlestibus ", nimirum vel Chananæos, el Chettæos, et Amorrhæos, et hostes populi, et om- nino alienos, cum illic etiam aliquo modo impleri posset prophelia dicens : « Terra vestra deserta, civitates vestræ igni succense: ipsam regio- nem vestram coram vobis alieni devorant ". › Hi enim sunt qui cœlestein Patris domum, Je- rusalem sanctam, domuin precationis inqui- mantes, speluncam etiam fecerunt latronum non aliorum quam sui ipsorum, qui argentum ha- bent adulteratum, dantes accedentibus obolos, et collyba, vilia et contemptibilia numismata. Hi sunt qui dum cum animabus luctantur, pretiosiora ab illis auferunt deprædanturque præstantiora, ut dent ea quæ nullius sunt pretii. Attamen profecti discipuli inveniunt asinam alligatam, et non ha- bentem Jesum, propter impositum legi velamen, et solvant. Quin invenitur et pullus cum ea : quoniam utraque ante Jesum perierant : dico autem tam eos "Ephes. vi, 12. Isai. 1, 7. sicque multa omisit quæ ex Bodleiano codice hic restituuntur. C D Regio. (76) Codex Regius, εἴχασε, male. (77) Idem, αὐτάς, male. (78) Codex Regius, τοὺς προάγοντας Μωσεί, etc., (79) Καὶ οἶκον τόν. Hæc desiderantur in codice (80) Codex Regius, ἀπ' ἀγγέλων, male. (81) Idemn codex, πρὸς Ἰησοῦν, male.

σας φωνὰς τὸν ἄγοντα αὐτὸν (77) εἰς τὴν ψυχὴν λά γον· ἀχθοφόρον γὰρ τὸ ζῶον, πολὺ δὲ τὸ ἄχθος καὶ φορτίον βαρύ δηλοῦται ἀπὸ τῆς λέξεως, καὶ μάλιστα τῆς παλαιοτέρας, ὡς δῆλον τῷ ἐφιστάντι τοῖς ὑπὸ Ἰουδαίων γινομένοις. Οὐχ οὕτως δὲ ὁ πῶλος ἀχθο φόρος, ὡς ἡ ὄνος· εἰ γὰρ καὶ βαρὺ πᾶν τὸ τοῦ γράμ- ματος φορτίον ἐστί, τὸ ἀνώφορον καὶ κουφότατον τοῦ πνεύματος χωρεῖν μὴ δυναμένοις, ἀλλά γε ἔλαττον ἔχει βάρος τὸ καινὸν γράμμα παρὰ τὸ πρεσβύτε ρον. Οίδα δέ τινας τὴν μὲν δεδεμένην ὄνον ἐξει ληφότας τοὺς ἐκ περιτομῆς πιστεύοντας, πολλῶν δεσμῶν ὑπὸ τῶν γνησίως τῷ λόγῳ πνευματικῶς με μαθητευμένων ἀπολυομένους, τὸν δὲ πῶλον τους ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, ἀνέτους πρὶν παραδέξωνται τὸν Ἰησοῦ λόγον, καὶ ἔξω παντὸς ἐπικειμένου ζυγού, κατὰ τὸ ἀφηνιαστικὸν καὶ φιλήδονον γεγενημένους. Εἰ καὶ μὴ εἰρήκασι δὲ οὗτοι τοὺς προάγοντας (78) καὶ ἀκολουθοῦντας ὄχλους, οὐκ ἐπίθανόν ἐστιν ἐφαρμόσαι τοὺς μὲν προάγοντας Μωϋσεῖ καὶ τοῖς προφήταις, τοὺς δὲ ἐπακολουθοῦντας τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις· οἵτινες ἅπαντες εἰσέρχονται εἰς ποίαν Ἱεροσόλυμα, ὅσον κατὰ τοῦτον τὸν λόγον ζητη τέον, καὶ οἶκον τὸν (79) ἔχοντα πωλοῦντας καὶ ἀγοράζοντας πολλοὺς ἐξελαυνομένους ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τάχα ἡ ἄνω Ἱερουσαλήμ, εἰς ἣν ἀναβιβάσεται ὁ Κύριος, ἡνιοχῶν τοὺς ἐκ περιτομῆς, καὶ ἐθνῶν πιστεύοντας, προαγόντων αὐτὸν, καὶ ἀκολουθούντων, ήτοι προφητῶν, καὶ ἀποστόλων, ἢ τῶν διακονούντων αὐτῷ ἀγγέλων (80) (δύνανται γὰρ καὶ οὕτω δηλοῦσθαι ἀπὸ τῶν προαγόντων, καὶ ἀκολουθούντων αὐτῷ· λέγεται νῦν ἢ εἶχε πρὸ τῆς ἀνόδου αὐτοῦ τὰ λεγόμενα ι πνευματικὰ τῆς πονη- ρίας ἐν τοῖς ἐπουρανίοις, ο ἢ τοὺς Χαναναίους, καὶ Χετταίους, καὶ ᾿Αμορραίους, καὶ τοὺς λοιποὺς πολε- μίους τοῦ λαοῦ, καὶ ἀπαξαπλῶς τοὺς ἀλλοτρίους, κἀκεῖ πως δυναμένης τῆς προφητείας πεπληρώσθαι λεγούσης· « Ἡ γῆ ὑμῶν ἔρημος, αἱ πόλεις ὑμῶν πυρίκαυστοι, τὴν χώραν ὑμῶν ἐνώπιον ὑμῶν ἀλλά τριοι κατεσθίουσιν αὐτήν. » Οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ τὸν οὐράνιον τοῦ Πατρὸς οἶκον, τὴν ἁγίαν Ἱερουσαλήμ, τὸν οἶκον τῆς προσευχῆς μολύνοντες, καὶ σπήλαιο λῃστῶν ποιήσαντες, οὐκ ἄλλων ἢ ἑαυτῶν, ἀργύριον ἔχοντες ἀδόκιμον, καὶ διδόντες οβολούς, καὶ κόλλυβα τοῖς προσιοῦσιν, εὐτελῆ καὶ εὐκαταφρόνητα νομίσ ματα. Οὗτοί εἰσιν οἱ λαμβάνοντες ἀπὸ τῶν ψυχῶν. ἐν τῷ παλαίειν αὐταῖς, τὰ τιμιώτερα, καὶ συλῶσι τὰ κρείττονα, ἵνα δῶσι τὰ μηδενὸς ἄξια. Πλὴν πορευθέντες οἱ μαθηταὶ εὑρίσκουσι τὴν δεδεμένην ὄνον, καὶ λύουσι διὰ τὸ ἐπικείμενον κάλυμμα τῷ νόμῳ Ἰησοῦν οὐκ ἔχουσαν· καὶ ὁ πῶλος δὲ μετ᾿ αὐτῆς εὐρίσκεται· ἐπεὶ ἀμφότερα πρὸ Ἰησοῦ (81) ἦν ἀπολωλότα· λέγω δὲ οἱ ἐκ περιτομῆς, καὶ οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ὕστερον πιστεύσαντες. Πῶς δὲ οὗτοι εὐθὺς πάλιν ἀποστέλλεν Α Καὶ τάχα οὐκ ἀλόγως όνῳ είκασα (76) τὰς περιστά ORIGENIS B bus. Qua de re sapius cum disseruerimus, nunc adl hoc testibus non egenus. Ac fortasse non abs re assi- milavi asinæ voces quæ circumsteterunt Sermonem, ducentes ipsum ad animam : nani et animal esse asina onera gestans, et multum ponderis onusque grave, declaratur ex Scriptura, præsertim Veteris Instrumenti, ut perspicuum est inspicienti quae apud Judæos fiunt. Sed non sic pullus, ut asina, gestat onera : quamvis enim grave sit omne onus litteræ non valentibus id, quod spiritus habet, sursum ten- dens, ac levissimum capere, minus tamen oneris habet Instrumentum Novum quam Vetus. Proinde quosdam novi, qui aginam quidem alligatam esse interpretarentur ex circumcisione credentes, quos a multis vinculis solvissent hi qui sincere per Fi- lium Dei spiritualiter edocti fuere; pullum vero, gentiles, qui antequam Jesu sermonem susciperent, extra omne impositum jugum exsistentes, nullo coercebantur freno, sed soluti erant ac voluptatis amantes. Quamvis autem hi non disseruerint de præ- cedentibus et sequentibus turbis, non improbabile tamen fuerit dicere præcedentes esse Moysen el prophetas ; sequentes vero, sanctos apostolos : de quibus omnibus, quam ingrediantur Hierosolymam, et in quam domum habentem multos vendentes et ementes expulsos a Filio Dei, quantum ad hunc ser- monem spectat, quærendum est. Et fortasse superna Jerusalem ad quam ascendet Dominus, auriga instar ducens eos qui ex circumcisione et ex genti- bus credunt; præcedentibus eum et sequentibus vel prophetis et apostolis, vel ministrantibus ipsi an- gelis (possunt quippe ita exponi ex iis qui ipsum præcedunt et sequuntur); superna, inquam, Jeru- salem nunc dici potest quæ ante ipsius ascensum ea continebat quæ dicuntur e spiritualia nequitiæ in cœlestibus ", nimirum vel Chananæos, el Chettæos, et Amorrhæos, et hostes populi, et om- nino alienos, cum illic etiam aliquo modo impleri posset prophelia dicens : « Terra vestra deserta, civitates vestræ igni succense: ipsam regio- nem vestram coram vobis alieni devorant ". › Hi enim sunt qui cœlestein Patris domum, Je- rusalem sanctam, domuin precationis inqui- mantes, speluncam etiam fecerunt latronum non aliorum quam sui ipsorum, qui argentum ha- bent adulteratum, dantes accedentibus obolos, et collyba, vilia et contemptibilia numismata. Hi sunt qui dum cum animabus luctantur, pretiosiora ab illis auferunt deprædanturque præstantiora, ut dent ea quæ nullius sunt pretii. Attamen profecti discipuli inveniunt asinam alligatam, et non ha- bentem Jesum, propter impositum legi velamen, et solvant. Quin invenitur et pullus cum ea : quoniam utraque ante Jesum perierant : dico autem tam eos "Ephes. vi, 12. Isai. 1, 7. sicque multa omisit quæ ex Bodleiano codice hic restituuntur. C D Regio. (76) Codex Regius, εἴχασε, male. (77) Idem, αὐτάς, male. (78) Codex Regius, τοὺς προάγοντας Μωσεί, etc., (79) Καὶ οἶκον τόν. Hæc desiderantur in codice (80) Codex Regius, ἀπ' ἀγγέλων, male. (81) Idemn codex, πρὸς Ἰησοῦν, male.

και μετὰ τὸ ἐπικαθεσθέντα τὸν Ἰησοῦν εἰς τὰ Ἱερο- Α Β σόλυμα ἀναβεβηκέναι, οὐκ ἀκίνδυνον εἰπεῖν, μυστι τὸν γὰρ ἐχόμενον τῆς περὶ τῶν ἁγίων εἰς ἀγγέλους μεταβολῆς, ἀποσταλησομένους κατὰ τὸν μετὰ τοῦτον αιώνα, παραπλησίως τοῖς εἰς διακονίαν ἀποσταλήσο- μένοις λειτουργικοῖς πνεύμασι διὰ τοὺς κατά γε ταῦτα μέλλοντας κληρονομείν ζωὴν αἰώνιον. Εἰ δὲ ἡ ὄνος καὶ ὁ πῶλος τὰ παλαιὰ καὶ τὰ καινὰ εἴη γράμματα, οἷς ὁ Λόγος ὀχεῖται τοῦ Θεοῦ, οὐ πάνυ τι χαλεπὸν ἔσται παραστῆσαι πῶς ἀποστέλλονται τοῦ Λόγου ἐν αὐτοῖς φανέντος, οὐ [7. οὐδὲ] μένουσι μετὰ τὸ εἰσελθεῖν εἰς Ἱεροσόλυμα τὸν Λόγον ἐν τοῖς ἀποβεβληκότι πάντας τοὺς πωλοῦντας, καὶ ἀγοράζοντας λογισμούς. Ἐγὼ δὲ οἶμαι μὴ μάτην κώμην τε εἶναι τὸν τόπον τοῦτον, ὅπου ἦν ἡ δεδεμένη ὄνος, καὶ ὁ πῶλος, καὶ τοῦτο ἀνώνυμον· κώμη γὰρ ὡς πρὸς τὸν ἐν οὐρανῷ πάντα κόσμον ἡ πασά ἐστι γῆ, ὅπου ἐστὶν, ἡ δεδεμένη ή δως καὶ ὁ πῶλος· καὶ ἡ κώμη αυτάρκως χωρὶς προσθήκης ἑτέρου ονόματος καλουμένη. Από Βηθφα- γῆς δὲ ὁ Ματθαῖός φησιν ἀποστέλλεσθαι τοὺς παρα- ληψομένους τὴν ὄνον καὶ τὸν πῶλον, ἥτις τόπος ἦν ἱερατικός, Οἶκος σιαγόνων ερμηνευόμενος. Καὶ ταῦτα μὲν κατὰ δύναμιν εἰς τὰ παρὰ τῷ Ματθαίῳ λεκτέον, τοῦ ὁλοκλήρου καὶ παρὰ ταῦτα ἀκριβεστέρου λόγου εὐκαιρότερον, ὅταν εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον ἡμῖν λέγειν δοθῇ, λεχθησομένου. Ὁ δὲ Μάρκος καὶ ὁ Λουκᾶς πῶλον δεδεμένον, ἐφ' ὅν οὐδείς πω ἀνθρώπων ἐκάθισεν, εὑρῆσθαί φησι κατὰ τὴν πρόσταξιν τοῦ Κυρίου ὑπὸ τῶν δύο μαθητῶν, ὅντινα λύσαντες ἤγα γον πρὸς τὸν Κύριον. Προστίθησι δὲ ὁ Μάρκος, ὅτι εὗρον τὸν πῶλον δεδεμένον πρὸς θύραν ἔξω ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου. Τίς δὲ ἔξω; οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, οἱ ἦσαν ξένοι τῶν Διαθηκῶν, καὶ ἀλλότριοι τῆς ἐπαγγελίας τοῦ Θεοῦ, ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου, καὶ οὐχὶ ὑπὸ στέγην ἢ οἰκίαν ἀναπαυόμενοι, δεδεμένοι ταῖς ἰδίαις ἁμαρτίαις, καὶ λυόμενοι ὑπὸ τῆς προειρημένης διπλῆς ἐπιστή- μῆς τῶν Ἰησοῦ γνωρίμων. Οἱ δὲ δεσμοὶ τοῦ δεδεμέ- νου παύλου, καὶ αἱ ἁμαρτίαι περὶ (82) τὸν ὑγιῆ γε- γενημέναι λόγον ἐλεγχόμεναι ὑπ' αὐτοῦ, θύρας τυγ χάνοντος ζωῆς, πρὸς ἐκείνην λέγω δὴ τῆς θύρας (85) ἦταν οὐκ ἔνδον, ἀλλ᾽ ἔξω· τάχα γὰρ ἔνδον τῆς θύρας δεσμὸς γενέσθαι τῆς κακίας οὐ δύναται. Ἑστήκασι δέ τινες παρὰ τῷ δεδεμένῳ πώλῳ, ὡς ὁ Μάρκος φησίν, οἶμαι, ὅτι οἱ δήσαντες αὐτὸν, ὡς Λουκᾶς ἀναγράφει, εἶπαν οἱ κύριοι τοῦ πώλου πρὸς τοὺς μαθητάς· «Τί λύετε τὸν πῶλον;» Κύριοι γὰρ οἱ ὑποτάξαντες, καὶ δήσαντες τὸν ἡμαρτηκότα, παράνο- μα, οἵτινες οὐ δύνανται ἀντιβλέψαι τῷ ἀληθῶς Κυρίῳ αφέλκοντι τοῦ δεσμοῦ αὐτῶν τὸν πῶλον. Ὅτι οὖν φασιν οἱ μαθηταί· « Ο Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει, ν μηδὲν δυνηθέντων τῶν πονηρῶν κυρίων ἀποκρίνεσθαι, ἄγουσι πρὸς τὸν Ἰησοῦν τὸν πώλον γυμνόν, ἐπιρ μπρουσε τὸν ἴδιον κόσμον, ἵνα τοῖς ἐπιβληθεῖσι τῶν μαθητῶν ἱματίοις ἐπικαθεσθεὶς ὁ Κύριος ἀναπαύση- ται. Τὰ δὲ λοιπὰ ἐκ τῶν εἰρημένων παρὰ τῷ Ματθαίῳ “ COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. qui ex circumcisione quam eos qui ex gentibus postea crediderunt. Verum enimvero quomodo mox rursus hi mittuntur, postquam insidens asinæ Dominus Jerosoly inam ascendit, dici non potest sine periculo, res alioqui mystica, et conjuncta mutationi sanctorum in angelos mittendos in fu- turo sæculo, perinde atque illi administratorii spi- ritus, qui mittuntur in ministerium eorum qui hæreditatem sortientur vitæ æternæ propter hæc. Quod si asina et pullus litteræ veteres et novæ sunt, quibns Sermo ille Dei vehitur, haud admo- dum difficile fuerit ostendere, postquam insederit super illis Sermo, et postquam ingressus fuerit Je- rosolymam, quomodo remittantur non manentes inter eos qui ejecerunt a se cogitationes omnes vendentes et ementes. Arbitror vero ego non fru- stra etiam vicum, eumque sine nomine, esse locuni hunc, ubi alligata asina erat et pullus. Vicus enim comparatione totius ornatus, qui est in caelo, uni- versa est terra, ubi est alligata asina et pollus : et vicus contentus vocari absque adjectione alterius nominis. A Bethphage vero Matthæus inquit mis- sos fuisse, qui assumnerent asinam et pullum. Sane hæc Bethphage locus est sacerdotalis, quem si interpreteris, vocare possis domum maxilla- rum. Et hæc quidem babuimus, quæ dissereremus pro virili de his quæ sunt apud Matthæum ; ple- niorem atque accuratiorem sermonem habíturi, nacti commodiorem occasionem interpretandi Evan- gelium a Matthæo traditum. At Marcus et Lucas " pullum alligatum, super quem nullus unquam bo- minum sedisset, repertum dicunt juxta Domini jussionem a duobus discipulis, quem solutum ad Dominum duxerint. Addit autem Marcus repertu pullum alligatum ad januam foris in bivio. Sedl quis foris erat, nisi gentiles, extranei a Testamen tis, et alieni a promissione Dei "; in bivio, nou sub tecto domove acquiescentes, propriis peccatis vincti, et soluti a prædicta duplici scientia familia- rium Jesu? Vincula vero alligatæ asinæ, et pec- cala facta circa sanam doctrinam redarguta als ipso, qui erat janua vitæ ", respectu illius janue vitæ, non erant intra januam, sed foris. Nam for- tassis intra januam fieri nequit vinculum vitiosi- tatis. Steterunt autem, ut Marcus scribit, quidam apud alligatum pullum, nimirum qui ligaverunt ipsum, pulli domini, ut Lucas scribit, dixeruntque ad discipulos: ‹ Cur pullum solvitis? › Domini enim qui subjecerant et ligaverant peccatorem, iniqui et exleges sunt, qui respicere nequeunt in verum Do- minum liberantem pullum a vinculis ipsorum. Quo- niam ergo inquiunt discipuli : « Dominus illo opus habet, › nihil valentibus pravis dominis responde- re, ducunt ad Jesum pullum nudum, et subster- nunt proprium ornamentum, ut injectis vestimentis Marc. x1, 2, 4, 7; Luc. xix, 30, 32, 35. Ephes. n, 12. Hebr. 1, 14. ×7 Matth. xxı, 1, 2. 0111. 5, 9. C D PATROL. GR. XIV. (32) Codex Bodleianus, περί · Regius, παρά. (85) Τῆς θύρας. Scribendum videtur, την θύραν.

και μετὰ τὸ ἐπικαθεσθέντα τὸν Ἰησοῦν εἰς τὰ Ἱερο- Α Β σόλυμα ἀναβεβηκέναι, οὐκ ἀκίνδυνον εἰπεῖν, μυστι τὸν γὰρ ἐχόμενον τῆς περὶ τῶν ἁγίων εἰς ἀγγέλους μεταβολῆς, ἀποσταλησομένους κατὰ τὸν μετὰ τοῦτον αιώνα, παραπλησίως τοῖς εἰς διακονίαν ἀποσταλήσο- μένοις λειτουργικοῖς πνεύμασι διὰ τοὺς κατά γε ταῦτα μέλλοντας κληρονομείν ζωὴν αἰώνιον. Εἰ δὲ ἡ ὄνος καὶ ὁ πῶλος τὰ παλαιὰ καὶ τὰ καινὰ εἴη γράμματα, οἷς ὁ Λόγος ὀχεῖται τοῦ Θεοῦ, οὐ πάνυ τι χαλεπὸν ἔσται παραστῆσαι πῶς ἀποστέλλονται τοῦ Λόγου ἐν αὐτοῖς φανέντος, οὐ [7. οὐδὲ] μένουσι μετὰ τὸ εἰσελθεῖν εἰς Ἱεροσόλυμα τὸν Λόγον ἐν τοῖς ἀποβεβληκότι πάντας τοὺς πωλοῦντας, καὶ ἀγοράζοντας λογισμούς. Ἐγὼ δὲ οἶμαι μὴ μάτην κώμην τε εἶναι τὸν τόπον τοῦτον, ὅπου ἦν ἡ δεδεμένη ὄνος, καὶ ὁ πῶλος, καὶ τοῦτο ἀνώνυμον· κώμη γὰρ ὡς πρὸς τὸν ἐν οὐρανῷ πάντα κόσμον ἡ πασά ἐστι γῆ, ὅπου ἐστὶν, ἡ δεδεμένη ή δως καὶ ὁ πῶλος· καὶ ἡ κώμη αυτάρκως χωρὶς προσθήκης ἑτέρου ονόματος καλουμένη. Από Βηθφα- γῆς δὲ ὁ Ματθαῖός φησιν ἀποστέλλεσθαι τοὺς παρα- ληψομένους τὴν ὄνον καὶ τὸν πῶλον, ἥτις τόπος ἦν ἱερατικός, Οἶκος σιαγόνων ερμηνευόμενος. Καὶ ταῦτα μὲν κατὰ δύναμιν εἰς τὰ παρὰ τῷ Ματθαίῳ λεκτέον, τοῦ ὁλοκλήρου καὶ παρὰ ταῦτα ἀκριβεστέρου λόγου εὐκαιρότερον, ὅταν εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον ἡμῖν λέγειν δοθῇ, λεχθησομένου. Ὁ δὲ Μάρκος καὶ ὁ Λουκᾶς πῶλον δεδεμένον, ἐφ' ὅν οὐδείς πω ἀνθρώπων ἐκάθισεν, εὑρῆσθαί φησι κατὰ τὴν πρόσταξιν τοῦ Κυρίου ὑπὸ τῶν δύο μαθητῶν, ὅντινα λύσαντες ἤγα γον πρὸς τὸν Κύριον. Προστίθησι δὲ ὁ Μάρκος, ὅτι εὗρον τὸν πῶλον δεδεμένον πρὸς θύραν ἔξω ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου. Τίς δὲ ἔξω; οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, οἱ ἦσαν ξένοι τῶν Διαθηκῶν, καὶ ἀλλότριοι τῆς ἐπαγγελίας τοῦ Θεοῦ, ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου, καὶ οὐχὶ ὑπὸ στέγην ἢ οἰκίαν ἀναπαυόμενοι, δεδεμένοι ταῖς ἰδίαις ἁμαρτίαις, καὶ λυόμενοι ὑπὸ τῆς προειρημένης διπλῆς ἐπιστή- μῆς τῶν Ἰησοῦ γνωρίμων. Οἱ δὲ δεσμοὶ τοῦ δεδεμέ- νου παύλου, καὶ αἱ ἁμαρτίαι περὶ (82) τὸν ὑγιῆ γε- γενημέναι λόγον ἐλεγχόμεναι ὑπ' αὐτοῦ, θύρας τυγ χάνοντος ζωῆς, πρὸς ἐκείνην λέγω δὴ τῆς θύρας (85) ἦταν οὐκ ἔνδον, ἀλλ᾽ ἔξω· τάχα γὰρ ἔνδον τῆς θύρας δεσμὸς γενέσθαι τῆς κακίας οὐ δύναται. Ἑστήκασι δέ τινες παρὰ τῷ δεδεμένῳ πώλῳ, ὡς ὁ Μάρκος φησίν, οἶμαι, ὅτι οἱ δήσαντες αὐτὸν, ὡς Λουκᾶς ἀναγράφει, εἶπαν οἱ κύριοι τοῦ πώλου πρὸς τοὺς μαθητάς· «Τί λύετε τὸν πῶλον;» Κύριοι γὰρ οἱ ὑποτάξαντες, καὶ δήσαντες τὸν ἡμαρτηκότα, παράνο- μα, οἵτινες οὐ δύνανται ἀντιβλέψαι τῷ ἀληθῶς Κυρίῳ αφέλκοντι τοῦ δεσμοῦ αὐτῶν τὸν πῶλον. Ὅτι οὖν φασιν οἱ μαθηταί· « Ο Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει, ν μηδὲν δυνηθέντων τῶν πονηρῶν κυρίων ἀποκρίνεσθαι, ἄγουσι πρὸς τὸν Ἰησοῦν τὸν πώλον γυμνόν, ἐπιρ μπρουσε τὸν ἴδιον κόσμον, ἵνα τοῖς ἐπιβληθεῖσι τῶν μαθητῶν ἱματίοις ἐπικαθεσθεὶς ὁ Κύριος ἀναπαύση- ται. Τὰ δὲ λοιπὰ ἐκ τῶν εἰρημένων παρὰ τῷ Ματθαίῳ “ COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. qui ex circumcisione quam eos qui ex gentibus postea crediderunt. Verum enimvero quomodo mox rursus hi mittuntur, postquam insidens asinæ Dominus Jerosoly inam ascendit, dici non potest sine periculo, res alioqui mystica, et conjuncta mutationi sanctorum in angelos mittendos in fu- turo sæculo, perinde atque illi administratorii spi- ritus, qui mittuntur in ministerium eorum qui hæreditatem sortientur vitæ æternæ propter hæc. Quod si asina et pullus litteræ veteres et novæ sunt, quibns Sermo ille Dei vehitur, haud admo- dum difficile fuerit ostendere, postquam insederit super illis Sermo, et postquam ingressus fuerit Je- rosolymam, quomodo remittantur non manentes inter eos qui ejecerunt a se cogitationes omnes vendentes et ementes. Arbitror vero ego non fru- stra etiam vicum, eumque sine nomine, esse locuni hunc, ubi alligata asina erat et pullus. Vicus enim comparatione totius ornatus, qui est in caelo, uni- versa est terra, ubi est alligata asina et pollus : et vicus contentus vocari absque adjectione alterius nominis. A Bethphage vero Matthæus inquit mis- sos fuisse, qui assumnerent asinam et pullum. Sane hæc Bethphage locus est sacerdotalis, quem si interpreteris, vocare possis domum maxilla- rum. Et hæc quidem babuimus, quæ dissereremus pro virili de his quæ sunt apud Matthæum ; ple- niorem atque accuratiorem sermonem habíturi, nacti commodiorem occasionem interpretandi Evan- gelium a Matthæo traditum. At Marcus et Lucas " pullum alligatum, super quem nullus unquam bo- minum sedisset, repertum dicunt juxta Domini jussionem a duobus discipulis, quem solutum ad Dominum duxerint. Addit autem Marcus repertu pullum alligatum ad januam foris in bivio. Sedl quis foris erat, nisi gentiles, extranei a Testamen tis, et alieni a promissione Dei "; in bivio, nou sub tecto domove acquiescentes, propriis peccatis vincti, et soluti a prædicta duplici scientia familia- rium Jesu? Vincula vero alligatæ asinæ, et pec- cala facta circa sanam doctrinam redarguta als ipso, qui erat janua vitæ ", respectu illius janue vitæ, non erant intra januam, sed foris. Nam for- tassis intra januam fieri nequit vinculum vitiosi- tatis. Steterunt autem, ut Marcus scribit, quidam apud alligatum pullum, nimirum qui ligaverunt ipsum, pulli domini, ut Lucas scribit, dixeruntque ad discipulos: ‹ Cur pullum solvitis? › Domini enim qui subjecerant et ligaverant peccatorem, iniqui et exleges sunt, qui respicere nequeunt in verum Do- minum liberantem pullum a vinculis ipsorum. Quo- niam ergo inquiunt discipuli : « Dominus illo opus habet, › nihil valentibus pravis dominis responde- re, ducunt ad Jesum pullum nudum, et subster- nunt proprium ornamentum, ut injectis vestimentis Marc. x1, 2, 4, 7; Luc. xix, 30, 32, 35. Ephes. n, 12. Hebr. 1, 14. ×7 Matth. xxı, 1, 2. 0111. 5, 9. C D PATROL. GR. XIV. (32) Codex Bodleianus, περί · Regius, παρά. (85) Τῆς θύρας. Scribendum videtur, την θύραν.

και μετὰ τὸ ἐπικαθεσθέντα τὸν Ἰησοῦν εἰς τὰ Ἱερο- Α Β σόλυμα ἀναβεβηκέναι, οὐκ ἀκίνδυνον εἰπεῖν, μυστι τὸν γὰρ ἐχόμενον τῆς περὶ τῶν ἁγίων εἰς ἀγγέλους μεταβολῆς, ἀποσταλησομένους κατὰ τὸν μετὰ τοῦτον αιώνα, παραπλησίως τοῖς εἰς διακονίαν ἀποσταλήσο- μένοις λειτουργικοῖς πνεύμασι διὰ τοὺς κατά γε ταῦτα μέλλοντας κληρονομείν ζωὴν αἰώνιον. Εἰ δὲ ἡ ὄνος καὶ ὁ πῶλος τὰ παλαιὰ καὶ τὰ καινὰ εἴη γράμματα, οἷς ὁ Λόγος ὀχεῖται τοῦ Θεοῦ, οὐ πάνυ τι χαλεπὸν ἔσται παραστῆσαι πῶς ἀποστέλλονται τοῦ Λόγου ἐν αὐτοῖς φανέντος, οὐ [7. οὐδὲ] μένουσι μετὰ τὸ εἰσελθεῖν εἰς Ἱεροσόλυμα τὸν Λόγον ἐν τοῖς ἀποβεβληκότι πάντας τοὺς πωλοῦντας, καὶ ἀγοράζοντας λογισμούς. Ἐγὼ δὲ οἶμαι μὴ μάτην κώμην τε εἶναι τὸν τόπον τοῦτον, ὅπου ἦν ἡ δεδεμένη ὄνος, καὶ ὁ πῶλος, καὶ τοῦτο ἀνώνυμον· κώμη γὰρ ὡς πρὸς τὸν ἐν οὐρανῷ πάντα κόσμον ἡ πασά ἐστι γῆ, ὅπου ἐστὶν, ἡ δεδεμένη ή δως καὶ ὁ πῶλος· καὶ ἡ κώμη αυτάρκως χωρὶς προσθήκης ἑτέρου ονόματος καλουμένη. Από Βηθφα- γῆς δὲ ὁ Ματθαῖός φησιν ἀποστέλλεσθαι τοὺς παρα- ληψομένους τὴν ὄνον καὶ τὸν πῶλον, ἥτις τόπος ἦν ἱερατικός, Οἶκος σιαγόνων ερμηνευόμενος. Καὶ ταῦτα μὲν κατὰ δύναμιν εἰς τὰ παρὰ τῷ Ματθαίῳ λεκτέον, τοῦ ὁλοκλήρου καὶ παρὰ ταῦτα ἀκριβεστέρου λόγου εὐκαιρότερον, ὅταν εἰς τὸ κατὰ Ματθαῖον ἡμῖν λέγειν δοθῇ, λεχθησομένου. Ὁ δὲ Μάρκος καὶ ὁ Λουκᾶς πῶλον δεδεμένον, ἐφ' ὅν οὐδείς πω ἀνθρώπων ἐκάθισεν, εὑρῆσθαί φησι κατὰ τὴν πρόσταξιν τοῦ Κυρίου ὑπὸ τῶν δύο μαθητῶν, ὅντινα λύσαντες ἤγα γον πρὸς τὸν Κύριον. Προστίθησι δὲ ὁ Μάρκος, ὅτι εὗρον τὸν πῶλον δεδεμένον πρὸς θύραν ἔξω ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου. Τίς δὲ ἔξω; οἱ ἀπὸ τῶν ἐθνῶν, οἱ ἦσαν ξένοι τῶν Διαθηκῶν, καὶ ἀλλότριοι τῆς ἐπαγγελίας τοῦ Θεοῦ, ἐπὶ τοῦ ἀμφόδου, καὶ οὐχὶ ὑπὸ στέγην ἢ οἰκίαν ἀναπαυόμενοι, δεδεμένοι ταῖς ἰδίαις ἁμαρτίαις, καὶ λυόμενοι ὑπὸ τῆς προειρημένης διπλῆς ἐπιστή- μῆς τῶν Ἰησοῦ γνωρίμων. Οἱ δὲ δεσμοὶ τοῦ δεδεμέ- νου παύλου, καὶ αἱ ἁμαρτίαι περὶ (82) τὸν ὑγιῆ γε- γενημέναι λόγον ἐλεγχόμεναι ὑπ' αὐτοῦ, θύρας τυγ χάνοντος ζωῆς, πρὸς ἐκείνην λέγω δὴ τῆς θύρας (85) ἦταν οὐκ ἔνδον, ἀλλ᾽ ἔξω· τάχα γὰρ ἔνδον τῆς θύρας δεσμὸς γενέσθαι τῆς κακίας οὐ δύναται. Ἑστήκασι δέ τινες παρὰ τῷ δεδεμένῳ πώλῳ, ὡς ὁ Μάρκος φησίν, οἶμαι, ὅτι οἱ δήσαντες αὐτὸν, ὡς Λουκᾶς ἀναγράφει, εἶπαν οἱ κύριοι τοῦ πώλου πρὸς τοὺς μαθητάς· «Τί λύετε τὸν πῶλον;» Κύριοι γὰρ οἱ ὑποτάξαντες, καὶ δήσαντες τὸν ἡμαρτηκότα, παράνο- μα, οἵτινες οὐ δύνανται ἀντιβλέψαι τῷ ἀληθῶς Κυρίῳ αφέλκοντι τοῦ δεσμοῦ αὐτῶν τὸν πῶλον. Ὅτι οὖν φασιν οἱ μαθηταί· « Ο Κύριος αὐτοῦ χρείαν ἔχει, ν μηδὲν δυνηθέντων τῶν πονηρῶν κυρίων ἀποκρίνεσθαι, ἄγουσι πρὸς τὸν Ἰησοῦν τὸν πώλον γυμνόν, ἐπιρ μπρουσε τὸν ἴδιον κόσμον, ἵνα τοῖς ἐπιβληθεῖσι τῶν μαθητῶν ἱματίοις ἐπικαθεσθεὶς ὁ Κύριος ἀναπαύση- ται. Τὰ δὲ λοιπὰ ἐκ τῶν εἰρημένων παρὰ τῷ Ματθαίῳ “ COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. qui ex circumcisione quam eos qui ex gentibus postea crediderunt. Verum enimvero quomodo mox rursus hi mittuntur, postquam insidens asinæ Dominus Jerosoly inam ascendit, dici non potest sine periculo, res alioqui mystica, et conjuncta mutationi sanctorum in angelos mittendos in fu- turo sæculo, perinde atque illi administratorii spi- ritus, qui mittuntur in ministerium eorum qui hæreditatem sortientur vitæ æternæ propter hæc. Quod si asina et pullus litteræ veteres et novæ sunt, quibns Sermo ille Dei vehitur, haud admo- dum difficile fuerit ostendere, postquam insederit super illis Sermo, et postquam ingressus fuerit Je- rosolymam, quomodo remittantur non manentes inter eos qui ejecerunt a se cogitationes omnes vendentes et ementes. Arbitror vero ego non fru- stra etiam vicum, eumque sine nomine, esse locuni hunc, ubi alligata asina erat et pullus. Vicus enim comparatione totius ornatus, qui est in caelo, uni- versa est terra, ubi est alligata asina et pollus : et vicus contentus vocari absque adjectione alterius nominis. A Bethphage vero Matthæus inquit mis- sos fuisse, qui assumnerent asinam et pullum. Sane hæc Bethphage locus est sacerdotalis, quem si interpreteris, vocare possis domum maxilla- rum. Et hæc quidem babuimus, quæ dissereremus pro virili de his quæ sunt apud Matthæum ; ple- niorem atque accuratiorem sermonem habíturi, nacti commodiorem occasionem interpretandi Evan- gelium a Matthæo traditum. At Marcus et Lucas " pullum alligatum, super quem nullus unquam bo- minum sedisset, repertum dicunt juxta Domini jussionem a duobus discipulis, quem solutum ad Dominum duxerint. Addit autem Marcus repertu pullum alligatum ad januam foris in bivio. Sedl quis foris erat, nisi gentiles, extranei a Testamen tis, et alieni a promissione Dei "; in bivio, nou sub tecto domove acquiescentes, propriis peccatis vincti, et soluti a prædicta duplici scientia familia- rium Jesu? Vincula vero alligatæ asinæ, et pec- cala facta circa sanam doctrinam redarguta als ipso, qui erat janua vitæ ", respectu illius janue vitæ, non erant intra januam, sed foris. Nam for- tassis intra januam fieri nequit vinculum vitiosi- tatis. Steterunt autem, ut Marcus scribit, quidam apud alligatum pullum, nimirum qui ligaverunt ipsum, pulli domini, ut Lucas scribit, dixeruntque ad discipulos: ‹ Cur pullum solvitis? › Domini enim qui subjecerant et ligaverant peccatorem, iniqui et exleges sunt, qui respicere nequeunt in verum Do- minum liberantem pullum a vinculis ipsorum. Quo- niam ergo inquiunt discipuli : « Dominus illo opus habet, › nihil valentibus pravis dominis responde- re, ducunt ad Jesum pullum nudum, et subster- nunt proprium ornamentum, ut injectis vestimentis Marc. x1, 2, 4, 7; Luc. xix, 30, 32, 35. Ephes. n, 12. Hebr. 1, 14. ×7 Matth. xxı, 1, 2. 0111. 5, 9. C D PATROL. GR. XIV. (32) Codex Bodleianus, περί · Regius, παρά. (85) Τῆς θύρας. Scribendum videtur, την θύραν.

βλάπτοντα (85'). Ἔστι δὲ χαίρειν ἄξιον ἐπὶ τῷ ἐξολο- Α θρεύεσθαι ὑπὸ τοῦ ὀχουμένου τῷ ὑποζυγίῳ, καὶ τῷ νέῳ πώλῳ πᾶν τόξον πολεμικὸν, οὐκέτι τῶν πεπυ- ρωμένων βελῶν τοῦ ἐχθροῦ κατισχυόντων τοῦ παρα- δεξαμένου τὸν Ἰησοῦν εἰς τὸ ἑαυτοῦ ἱερόν· ἔσται δὲ καὶ πλῆθος μετὰ εἰρήνης ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐν τῇ Ἱερου- σαλὴμ τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίᾳ, ἄρχοντος τῶν ὑδάτων, ἵνα συντρίψῃ τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων ἐπὶ τοῦ ὕδατος, καὶ πατήσωμεν τὰ κύματα τῆς θαλάσσης, φθάνοντες ἕως τῶν διεκβολῶν πάντων τῶν ἐπὶ γῆς ποταμών. Ο μέντοιγε Μάρκος περὶ τῆς ὄνου γράφων φησὶν (86) εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου, « Ἐφ᾿ ὃν οὐδεὶς οὕτω ἀνθρώπων ἐκάθισε, » δοκεῖ μοι αινίττεσθαι τὸ μηδέπω ποτὲ λόγῳ ὑποτεταχέναι ἑαυτοὺς πρὸ τῆς Ἰησοῦ (87) ἐν αὐτοῖς ἐπιδημίας τοὺς ὕστερον πε- πιστευκότας. Τάχα γὰρ ἀνθρώπων μὲν οὐδείς πω καθίσας ἐπὶ τὸν πῶλον ἦν, θηρίων δὲ ἢ τῶν ἀλλοτρίων τοῦ λόγου δυνάμεών τινες ἐπεκάθισαν· ἐπεὶ ὁ πλοῦτος τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων καὶ παρὰ τῷ προφήτῃ Ἡσαΐα ἐπὶ ὄνων φέρεσθαι καὶ καμήλων λέγεται διὰ τούτων· ὁ Ἐν τῇ θλίψει καὶ τῇ στενοχωρίᾳ λέων καὶ σκύμνος, ἐκεῖθεν καὶ ἔκγονα ἀσπίδων πετομέ- των, οἱ ἔφερον ἐπὶ ὄνων καὶ καμήλων τὸν πλοῦτον αΰ- τῶν. Πυστέον δὲ πάλιν τῶν ψιλῇ τῇ λέξει προσεχόντων, εἰ μὴ κατ' αὐτοὺς ματαίως ἂν δόξαι γεγράφθαι τό ι Ἐφ᾿ ὃν οὐδεὶς οὔπω ἀνθρώπων εκάθισε.» Τίς γὰρ παρὰ ἄνθρωπον καθέζεται ἐπὶ πῶλον; Καὶ ταῦτα μὲν τὰ ἡμέτερα. • Ἱεροσόλυμα (88) ἄνοδον σημαίνειν (89) τὴν ἀπὸ τῶν ὑλικῶν εἰς τὸν ψυχικὸν τόπον, τυγχάνοντα εἰκόνα τῆς Ἱερουσαλήμ, ἀνάβασιν τοῦ Κυρίου. Τό δέ - Εύρεν ἐν τῷ ἱερῷ, ο καὶ οὐχὶ τῶν ἄνω οἴεται εἰρῆσθαι, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴν κλῆσιν μόνην νοηθῆναι τὴν χωρὶς Πνεύ ματος βοηθεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου· ἡγεῖται γὰρ τὰ μὲν Ἅγια τῶν ἁγίων εἶναι τὸ ἱερὸν, εἰς ἃ μόνος ὁ ἀρχιερεὺς εἰσῄει, ἔνθα οἴομαι αὐτὸν λέγειν τοὺς πνευ ματικοὺς χωρεῖν· τὰ δὲ τοῦ προνάου, ὅπου καὶ οἱ Λευίται, σύμβολον εἶναι τῶν ἔξω τοῦ Πληρώματος ψυχικών (90), εὑρισκομένων ἐν σωτηρίᾳ· πρὸς τού- τας τους εὑρισκομένους ἐν τῷ ἱερῷ, πωλοῦντας βόας, καὶ πρόβατα, καὶ περιστερὰς, καὶ τοὺς καθημένους κερματιστὰς, ἐξεδέξατο λέγεσθαι ἀντὶ τῶν μηδὲν χάριτι διδόντων, ἀλλ' ἐμπορίαν καὶ κέρδος τὴν τῶν ξένων εἰς τὸ ἱερὸν εἴσοδον νομιζόντων, τοῦ ἰδίου κέρ— τους καὶ φιλαργυρίας ἕνεκεν, τὰς εἰς τὴν λατρείαν τοῦ Θεοῦ θυσίας χορηγούντων· καὶ τὸ φραγέλλιον δὲ " Μὴ φοβοῦ.... ἔρχεται καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου, » ἀντὶ τοῦ, « ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ υποζύγιον καὶ πῶλον νέον. τὸν ὑγιή λόγον προσέχειν, βλέποντα. Ει πνευματικούς, ψυχικούς, ει σαρκικούς. Huετούς. - COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. etiam equum fallacem ad salutem ", hoc est de- B quam hominum sedit. » Quis enim, præter hominem, Psal. xxx11, 17. ” Zach. ix, 10. ss ibid. "Joan. 11, 44. batus, ut videtur, eoque modo restituendus quo le- fit interpres, nempe sic : « EDIT. PATROL. ha coni. Bodl.; Regius, Bodleiano. Bod.eiano. siderium insanum et rebus sub sensum cadentibus familiare. Ad hæc gaudere dignum est, eo quod ab eo exscindatur arcus bellicus ", qui vehitur super subjugalem, et pullum novum, non valentibus am- plius inimici ignitis sagittis adversus eum, qui re- ceperit Jesum in suum templum. Erit autem in Jerusalem multitudo ex gentibus cum pace”, Servatoris adventu, imperantis aquis, ut conterat capita draconum in aqua ", et ut calcentur undæ maris a nobis pervenientibus usque ad exitus flu- viorum omnium qui sunt super terram. Cæterum quod Marcus de pullo scribens a Domino dictuni fuisse inquit : « Super quem nemo unquam loni- num sedit”, › innuere mihi videtur quod bi qui po-tea crediderunt, nunquam rationi antea seipsos subdidissent quam Jesus inter ipsos adveniret. Nam fortassis hominum nemo unquam insederat pullo, cum alioqui ex feris vel ex his potestatibus quæ a ratione alienae erant, aliquæ insedissent : quando- quidem divitiæ adversariarum potentiarum etian apud Isaiam prophetam super asinos et camelos ferri dicantur his verbis : « In tribulatione, et angustia leu, et catulus leonis, inde etiam genimina volantium aspidum, ferentium super asinos et camelos divitias suas 7. › Proinde rursum interrogandi sunt qui nudæ litteræ sunt intenti, an non judicio suo frustra scri- plum fuisse videatur : • Super quem nemo un- super pullos asinorum sedet ? nos quidem sic. Domini ascensum ad Jerosolymam significare ascen- sum a materialibus ad animalein locum, imaginem exsistentem Jerosolymæ : illud etiam : ‹ Invenit in templo ",, non dictum fuisse existimans de locis supernis, ne intelligeremus vocationem solam, sine Spiritus ope, adjuvari a Domino. Existimat enim templum esse Sancta sanctoruni, in quæ solus sum- mus pontifex ingrediebatur, quo etiam proficisci spirituales arbitror illum dicere; vestibulum (vero, ubi etiam Levitæ erant, arbitratur notam esse ea- rum animarum quæ inveniuntur in salute extra Ple- roma. Ad hæc inventos in templo vendentes boves, et oves, et columbas, et sedentes mensarios, dici exposuit pro his qui nihil gratiæ tribuunt, sed nier- caturam putant et lucrumn ingressum extraneorum in templum, victimas, proprii lucri et avaritie causa, ad cultum Dei suppeditantes. Quin etian Jesum e funiculis fecisse flagellum, non ab alio Psal. LXXIII, 13. D Marc. XI, 2. Isa. xxx, 6. lentinianorum Pleromate, et iis quæ sunt extra Ple- roma disserit Epiphanius ex frenæo, hæres. XXM, cap. 16; Tertullianus Universitatem appellat, adv. Valentin., deque ea agit cum hoc, quem dico, libro, tuin etiam lib. De prascripl. advers. haret., et lib. De anim. Humanum autem genus in tres ordines Valen- tiani distribuebant : in quorum merum se ipsi ac Gnosticus referebant; de quibus hic Heracleon; Consule Εpi- phanium hæresi xxxi, cap. et et seq. 19. Ίδωμεν δὲ καὶ τὰ Ἡρακλέωνος, ὅς φησι τὴν εἰς (85) Τῷ ὑγιεῖ λόγω προσέχειν, βλάπτοντα. (86) Φησίν. Deest in codice Regio, sed exstat in (87) Ἰησοῦ. Desideratur in Regio, legitur in (88) Εἰς Ἱεροσόλυμα. Deest εἰς in codice Regio. 19. Videamus vero quæ Heracleon dicat, inquiens (89) Codex Regius, male, σημαίνει. (90) Τῶν ἔξω τοῦ Πληρώματος ψυχικών. De Ya-

βλάπτοντα (85'). Ἔστι δὲ χαίρειν ἄξιον ἐπὶ τῷ ἐξολο- Α θρεύεσθαι ὑπὸ τοῦ ὀχουμένου τῷ ὑποζυγίῳ, καὶ τῷ νέῳ πώλῳ πᾶν τόξον πολεμικὸν, οὐκέτι τῶν πεπυ- ρωμένων βελῶν τοῦ ἐχθροῦ κατισχυόντων τοῦ παρα- δεξαμένου τὸν Ἰησοῦν εἰς τὸ ἑαυτοῦ ἱερόν· ἔσται δὲ καὶ πλῆθος μετὰ εἰρήνης ἀπὸ τῶν ἐθνῶν ἐν τῇ Ἱερου- σαλὴμ τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίᾳ, ἄρχοντος τῶν ὑδάτων, ἵνα συντρίψῃ τὰς κεφαλὰς τῶν δρακόντων ἐπὶ τοῦ ὕδατος, καὶ πατήσωμεν τὰ κύματα τῆς θαλάσσης, φθάνοντες ἕως τῶν διεκβολῶν πάντων τῶν ἐπὶ γῆς ποταμών. Ο μέντοιγε Μάρκος περὶ τῆς ὄνου γράφων φησὶν (86) εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου, « Ἐφ᾿ ὃν οὐδεὶς οὕτω ἀνθρώπων ἐκάθισε, » δοκεῖ μοι αινίττεσθαι τὸ μηδέπω ποτὲ λόγῳ ὑποτεταχέναι ἑαυτοὺς πρὸ τῆς Ἰησοῦ (87) ἐν αὐτοῖς ἐπιδημίας τοὺς ὕστερον πε- πιστευκότας. Τάχα γὰρ ἀνθρώπων μὲν οὐδείς πω καθίσας ἐπὶ τὸν πῶλον ἦν, θηρίων δὲ ἢ τῶν ἀλλοτρίων τοῦ λόγου δυνάμεών τινες ἐπεκάθισαν· ἐπεὶ ὁ πλοῦτος τῶν ἀντικειμένων δυνάμεων καὶ παρὰ τῷ προφήτῃ Ἡσαΐα ἐπὶ ὄνων φέρεσθαι καὶ καμήλων λέγεται διὰ τούτων· ὁ Ἐν τῇ θλίψει καὶ τῇ στενοχωρίᾳ λέων καὶ σκύμνος, ἐκεῖθεν καὶ ἔκγονα ἀσπίδων πετομέ- των, οἱ ἔφερον ἐπὶ ὄνων καὶ καμήλων τὸν πλοῦτον αΰ- τῶν. Πυστέον δὲ πάλιν τῶν ψιλῇ τῇ λέξει προσεχόντων, εἰ μὴ κατ' αὐτοὺς ματαίως ἂν δόξαι γεγράφθαι τό ι Ἐφ᾿ ὃν οὐδεὶς οὔπω ἀνθρώπων εκάθισε.» Τίς γὰρ παρὰ ἄνθρωπον καθέζεται ἐπὶ πῶλον; Καὶ ταῦτα μὲν τὰ ἡμέτερα. • Ἱεροσόλυμα (88) ἄνοδον σημαίνειν (89) τὴν ἀπὸ τῶν ὑλικῶν εἰς τὸν ψυχικὸν τόπον, τυγχάνοντα εἰκόνα τῆς Ἱερουσαλήμ, ἀνάβασιν τοῦ Κυρίου. Τό δέ - Εύρεν ἐν τῷ ἱερῷ, ο καὶ οὐχὶ τῶν ἄνω οἴεται εἰρῆσθαι, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴν κλῆσιν μόνην νοηθῆναι τὴν χωρὶς Πνεύ ματος βοηθεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου· ἡγεῖται γὰρ τὰ μὲν Ἅγια τῶν ἁγίων εἶναι τὸ ἱερὸν, εἰς ἃ μόνος ὁ ἀρχιερεὺς εἰσῄει, ἔνθα οἴομαι αὐτὸν λέγειν τοὺς πνευ ματικοὺς χωρεῖν· τὰ δὲ τοῦ προνάου, ὅπου καὶ οἱ Λευίται, σύμβολον εἶναι τῶν ἔξω τοῦ Πληρώματος ψυχικών (90), εὑρισκομένων ἐν σωτηρίᾳ· πρὸς τού- τας τους εὑρισκομένους ἐν τῷ ἱερῷ, πωλοῦντας βόας, καὶ πρόβατα, καὶ περιστερὰς, καὶ τοὺς καθημένους κερματιστὰς, ἐξεδέξατο λέγεσθαι ἀντὶ τῶν μηδὲν χάριτι διδόντων, ἀλλ' ἐμπορίαν καὶ κέρδος τὴν τῶν ξένων εἰς τὸ ἱερὸν εἴσοδον νομιζόντων, τοῦ ἰδίου κέρ— τους καὶ φιλαργυρίας ἕνεκεν, τὰς εἰς τὴν λατρείαν τοῦ Θεοῦ θυσίας χορηγούντων· καὶ τὸ φραγέλλιον δὲ " Μὴ φοβοῦ.... ἔρχεται καθήμενος ἐπὶ πῶλον ὄνου, » ἀντὶ τοῦ, « ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ υποζύγιον καὶ πῶλον νέον. τὸν ὑγιή λόγον προσέχειν, βλέποντα. Ει πνευματικούς, ψυχικούς, ει σαρκικούς. Huετούς. - COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. etiam equum fallacem ad salutem ", hoc est de- B quam hominum sedit. » Quis enim, præter hominem, Psal. xxx11, 17. ” Zach. ix, 10. ss ibid. "Joan. 11, 44. batus, ut videtur, eoque modo restituendus quo le- fit interpres, nempe sic : « EDIT. PATROL. ha coni. Bodl.; Regius, Bodleiano. Bod.eiano. siderium insanum et rebus sub sensum cadentibus familiare. Ad hæc gaudere dignum est, eo quod ab eo exscindatur arcus bellicus ", qui vehitur super subjugalem, et pullum novum, non valentibus am- plius inimici ignitis sagittis adversus eum, qui re- ceperit Jesum in suum templum. Erit autem in Jerusalem multitudo ex gentibus cum pace”, Servatoris adventu, imperantis aquis, ut conterat capita draconum in aqua ", et ut calcentur undæ maris a nobis pervenientibus usque ad exitus flu- viorum omnium qui sunt super terram. Cæterum quod Marcus de pullo scribens a Domino dictuni fuisse inquit : « Super quem nemo unquam loni- num sedit”, › innuere mihi videtur quod bi qui po-tea crediderunt, nunquam rationi antea seipsos subdidissent quam Jesus inter ipsos adveniret. Nam fortassis hominum nemo unquam insederat pullo, cum alioqui ex feris vel ex his potestatibus quæ a ratione alienae erant, aliquæ insedissent : quando- quidem divitiæ adversariarum potentiarum etian apud Isaiam prophetam super asinos et camelos ferri dicantur his verbis : « In tribulatione, et angustia leu, et catulus leonis, inde etiam genimina volantium aspidum, ferentium super asinos et camelos divitias suas 7. › Proinde rursum interrogandi sunt qui nudæ litteræ sunt intenti, an non judicio suo frustra scri- plum fuisse videatur : • Super quem nemo un- super pullos asinorum sedet ? nos quidem sic. Domini ascensum ad Jerosolymam significare ascen- sum a materialibus ad animalein locum, imaginem exsistentem Jerosolymæ : illud etiam : ‹ Invenit in templo ",, non dictum fuisse existimans de locis supernis, ne intelligeremus vocationem solam, sine Spiritus ope, adjuvari a Domino. Existimat enim templum esse Sancta sanctoruni, in quæ solus sum- mus pontifex ingrediebatur, quo etiam proficisci spirituales arbitror illum dicere; vestibulum (vero, ubi etiam Levitæ erant, arbitratur notam esse ea- rum animarum quæ inveniuntur in salute extra Ple- roma. Ad hæc inventos in templo vendentes boves, et oves, et columbas, et sedentes mensarios, dici exposuit pro his qui nihil gratiæ tribuunt, sed nier- caturam putant et lucrumn ingressum extraneorum in templum, victimas, proprii lucri et avaritie causa, ad cultum Dei suppeditantes. Quin etian Jesum e funiculis fecisse flagellum, non ab alio Psal. LXXIII, 13. D Marc. XI, 2. Isa. xxx, 6. lentinianorum Pleromate, et iis quæ sunt extra Ple- roma disserit Epiphanius ex frenæo, hæres. XXM, cap. 16; Tertullianus Universitatem appellat, adv. Valentin., deque ea agit cum hoc, quem dico, libro, tuin etiam lib. De prascripl. advers. haret., et lib. De anim. Humanum autem genus in tres ordines Valen- tiani distribuebant : in quorum merum se ipsi ac Gnosticus referebant; de quibus hic Heracleon; Consule Εpi- phanium hæresi xxxi, cap. et et seq. 19. Ίδωμεν δὲ καὶ τὰ Ἡρακλέωνος, ὅς φησι τὴν εἰς (85) Τῷ ὑγιεῖ λόγω προσέχειν, βλάπτοντα. (86) Φησίν. Deest in codice Regio, sed exstat in (87) Ἰησοῦ. Desideratur in Regio, legitur in (88) Εἰς Ἱεροσόλυμα. Deest εἰς in codice Regio. 19. Videamus vero quæ Heracleon dicat, inquiens (89) Codex Regius, male, σημαίνει. (90) Τῶν ἔξω τοῦ Πληρώματος ψυχικών. De Ya-

Α πεποιῆσθαι ἐκ σχοινίων ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ οὐχὶ παρ' ἄλλου λαβόντος, ἰδιοτρόπως ἀπαγγέλλει, λέγων τὸ φραγέλλον εικόνα τυγχάνειν (91) τῆς δυνάμεως, καὶ ἐνεργείας τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκφυσῶντος τοὺς χείρονας· καί φησι τὸ φραγέλλιον, καὶ τὸ λίνον, καὶ τὴν σινδόνα, καὶ ὅσα τοιαῦτα, εἰκόνα τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐνερ γείας εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Έπειτα ἑαυτῷ προσείληφε τὸ μὴ γεγραμμένον, ὡς ἄρα εἰς ξύλον ἐδέδετο τὸ φραγέλλιον, ὅπερ ξύλον (92) τύπον έκλα- 6ὼν εἶναι τοῦ σταυροῦ, φησὶ τούτῳ τῷ ξύλῳ ἀντ λῶσθαι, καὶ ἠφανίσθαι τοὺς κυβευτάς, ἐμπόρους, καὶ πᾶσαν τὴν κακίαν. Καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως λυαρών φησιν ἐκ δύο τούτων πραγμάτων φραγέλλιον κατα- σκευάζεσθαι, ζητῶν τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γενόμενον· οὐ γὰρ ἐκ δέρματος, φησί, νεκροῦ ἐποίησεν αὐτό, ἵνα τὴν Ἐκκλησίαν κατασκευάσῃ οὐκέτι λῃστῶν καὶ ἐμπόρων σπήλαιον, ἀλλὰ οἶκον τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Λεκτέον δὲ τὸ ἀναγκαιότατον περὶ τῆς θεότητος καὶ ἐκ τῶν ῥητῶν τούτων πρὸς αὐτόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐν Ίε- ροσολύμοις ἱερὸν οἶκον τοῦ ἰδίου Πατρός φησιν εἶναι ὁ Ἰησοῦς, τοῦτο δὲ τὸ ἱερὸν εἰς δόξαν τοῦ κτίσαντος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν γέγονε, πῶς οὐκ ἄντικρυς διδασκόμεθα μὴ ἑτέρου τινός νομίζειν υἱὸν εἶναι παρὰ τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Εἰς τοῦτον (93) οὖν τὸν οἶκον τοῦ Πατρὸς Ἰη σοῦ, ὡς οἶκον τυγχάνοντα τῆς προσευχῆς, καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ ἀπόστολοι, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσιν αὐτῶν εἴ- ρομεν, ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου κελεύονται πορευθέντε; στῆναι, καὶ λαλεῖν τῷ λαῷ πάντα τὰ ῥήματα της Β ζωῆς ταύτης. Ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ὡραίας πύλης ἐκεῖσε φραγγέλιον, ου φρα γέλλιον. προσεύξασθαι, ὡς εἰς οἶκον προσευχῆς, προσέρχον ται· οὐκ ἂν τοῦτο ποιήσαντες, εἰ μὴ τὸν αὐτὸν ᾔδε σὰν Θεῷ τῷ ὑπὸ τῶν ἐκθειαζόντων τὸν ναὸν ἐκεῖνον χοῦντες Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις, Πέτρος καὶ οἱ ἀπόστολοι· « Ὁ Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν ἤγειρεν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς διεχειρίσασθε κρεμάσαντες ἐπὶ ξύ λου·, οὐ γὰρ ὑπ᾽ ἄλλου ἴσασιν ἐκ νεκρῶν ἐγηγερ μένον Ἰησοῦν Θεοῦ ἢ τοῦ τῶν πατέρων, ὃν καὶ ὁ Χρι στὸς δοξάζων Θεὸν τοῦ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ φησιν εἶναι, οὐκ ὄντων νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των. Πῶς δὲ καὶ οἱ μαθηταὶ, εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ (95) Θεοῦ Θεῷ τοῦ Χριστοῦ ὁ οἶκος ἦν, ἐμέμνηντο ἂν τοῦ ἐν ξη' ψαλμῷ εἰρημένου (96) · « Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με ; » οὕτω γὰρ κεῖται ἐν τῷ προ- φήτῃ, καὶ οὐχὶ, κατέφαγέ (97) με. Ζηλοῖ δὲ μάλιστα ὁ Χριστὸς τὸν ἐν ἑκάστῳ ἡμῶν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μὴ βουλόμενος αὐτὸν εἶναι οἶκον ἐμπορίου, μηδὲ τὸν οἶ κον τῆς προσευχῆς λῃστῶν σπήλαιον, ἅτε Θεοῦ ζη- λωτοῦ Υἱὸς ὢν, ἐὰν εὐγνωμονέστερον ἀκούωμεν τῶν ἐκείνου, εἰ μή καταφάγεται. καταφαγεῖται. ORIGENIS illud accepisse, suo more pronuntiat, flagel- B lum imaginem esse dicens potentiæ et actionis Spiritus sancti eilantis, et expellentis malos ; et inquit flagellum, linum, sindonem, et cætera talia, imaginem esse potentia, et operationis Spi- ritus sancti. Postea sibi assumit quod scriptum non est, nimirum quod flagellum ad lignum ligatum erat; quod lignum interpretatus est figuram esse crucis; et inquit hoc ligno consumptos et deletos aleatores, mercatores omnemque malitiam. Nec scio quomodo nugans dicat flagellum ex hisce dua- bus rebus paratum fuisse, quærens quomodo a Jesu factum fuerit illud : neque enim ex pelle, inquit, mortua illud fecit, ut Ecclesiam præpararet non amplius speluncam latronum ét mercatorum, sed domum Patris sui. Dicendum est etiam id, quod maxime est necessarium, de divinitate ex hoc con- textu ipsi Heracleoni. Nam si templum quod Jero- solymis erat domum proprii Patris dicit esse Jesus, factumque fuerat templum illud ad gloriam ejus qui cœlum terrainque creavit, quomodo non statim edocemur, non putare Filium Dei alicujus alterius filium esse, quanı ejus qui cœlum terramque con- didit? Ad hanc ergo domum Patris Jesu, tanquam exsistentem domum precationis, etiam Christi apostoli, ut in illorum Actis invenimus 7, ab all- gelo jubentur profecti stare et loqui populo omnia verba vitæ hujus. Quin étiam per portam spe- ciosam illic precaturi, veluti ad donum preca- dionis, proficiscuntur * : haudquaquam hæc fa- c eturi, nisi ipsum eumdem cum eo novissent Deum, qui adorabatur ab his qui templum illud Deo con- secrarant. Quocirca obedientes Deo magis quam hominibus *, Petrus et apostoli dicunt : « Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quein vos in- teremistis, suspendentes in ligno : non enim ab alio Deo sciunt excituin Jesum e mortuis, nisi a Deo patrum illorum, quem Christus glorificans, Abraham, et Isaac, et Jacob Deum dicit esse, non mortuorum, sed viventium 81. Atque etiam quo- modo discipuli, si domus non fuisset ejusdem Dei cum Deo Christi, recordati fuissent verborum illo- rum : • Zelus domus tum comedit me, quæ dis cuntur in psalmo sexagesfino octavo? Sic enim po- nitur in Propheta, comedit, tempore præsenti, et non, comedit, tempore praeterito. Diligit autem eximie Christus domum Dei in unoquoque nostrum, nolens ipsam fieri domum mercatus, neque volens ut domus precationis spelunca fiat latronum, quippe qui Dei zelantis sit Filius, si candido Acl. v, Luc. xx, 37, 38. " Hæc in codice Regio desiderantur, sed restituuntur e codice Bodleiano. Observari velim in omnibus mss. nostris ubique legi gius, óv. C ibid. 30. *¹ Matth. xx11, 32; Marc. x11, 26, 27; D male. stituitur e Bodleiano. peram vero Regius, ferrarius legebat 20. 78 Act. III, 1, 2. " Act. v. 29. (91) Codex Regius, male, τυγχάνει. (92) Εδέδετο τὸ φραγέλλιον, ὅπερ ξύλον. (95) Τοῦτον. Sic habet codex Bodleianus; Re- (94) προσκυνουμένῳ. Διόπερ καὶ λέγουσιν οἱ πειθαρ (94) Ἐκεῖνον. Ita codex Bodleianus; Regius, (95) Εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ. In codice Regio omittitur (95) Εἰρημένου. Deest in codice Regio, sed re (97) Κατέφαγε. Sic recte codex Bodleianus, per-

Α πεποιῆσθαι ἐκ σχοινίων ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ οὐχὶ παρ' ἄλλου λαβόντος, ἰδιοτρόπως ἀπαγγέλλει, λέγων τὸ φραγέλλον εικόνα τυγχάνειν (91) τῆς δυνάμεως, καὶ ἐνεργείας τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκφυσῶντος τοὺς χείρονας· καί φησι τὸ φραγέλλιον, καὶ τὸ λίνον, καὶ τὴν σινδόνα, καὶ ὅσα τοιαῦτα, εἰκόνα τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐνερ γείας εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Έπειτα ἑαυτῷ προσείληφε τὸ μὴ γεγραμμένον, ὡς ἄρα εἰς ξύλον ἐδέδετο τὸ φραγέλλιον, ὅπερ ξύλον (92) τύπον έκλα- 6ὼν εἶναι τοῦ σταυροῦ, φησὶ τούτῳ τῷ ξύλῳ ἀντ λῶσθαι, καὶ ἠφανίσθαι τοὺς κυβευτάς, ἐμπόρους, καὶ πᾶσαν τὴν κακίαν. Καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως λυαρών φησιν ἐκ δύο τούτων πραγμάτων φραγέλλιον κατα- σκευάζεσθαι, ζητῶν τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γενόμενον· οὐ γὰρ ἐκ δέρματος, φησί, νεκροῦ ἐποίησεν αὐτό, ἵνα τὴν Ἐκκλησίαν κατασκευάσῃ οὐκέτι λῃστῶν καὶ ἐμπόρων σπήλαιον, ἀλλὰ οἶκον τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Λεκτέον δὲ τὸ ἀναγκαιότατον περὶ τῆς θεότητος καὶ ἐκ τῶν ῥητῶν τούτων πρὸς αὐτόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐν Ίε- ροσολύμοις ἱερὸν οἶκον τοῦ ἰδίου Πατρός φησιν εἶναι ὁ Ἰησοῦς, τοῦτο δὲ τὸ ἱερὸν εἰς δόξαν τοῦ κτίσαντος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν γέγονε, πῶς οὐκ ἄντικρυς διδασκόμεθα μὴ ἑτέρου τινός νομίζειν υἱὸν εἶναι παρὰ τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Εἰς τοῦτον (93) οὖν τὸν οἶκον τοῦ Πατρὸς Ἰη σοῦ, ὡς οἶκον τυγχάνοντα τῆς προσευχῆς, καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ ἀπόστολοι, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσιν αὐτῶν εἴ- ρομεν, ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου κελεύονται πορευθέντε; στῆναι, καὶ λαλεῖν τῷ λαῷ πάντα τὰ ῥήματα της Β ζωῆς ταύτης. Ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ὡραίας πύλης ἐκεῖσε φραγγέλιον, ου φρα γέλλιον. προσεύξασθαι, ὡς εἰς οἶκον προσευχῆς, προσέρχον ται· οὐκ ἂν τοῦτο ποιήσαντες, εἰ μὴ τὸν αὐτὸν ᾔδε σὰν Θεῷ τῷ ὑπὸ τῶν ἐκθειαζόντων τὸν ναὸν ἐκεῖνον χοῦντες Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις, Πέτρος καὶ οἱ ἀπόστολοι· « Ὁ Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν ἤγειρεν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς διεχειρίσασθε κρεμάσαντες ἐπὶ ξύ λου·, οὐ γὰρ ὑπ᾽ ἄλλου ἴσασιν ἐκ νεκρῶν ἐγηγερ μένον Ἰησοῦν Θεοῦ ἢ τοῦ τῶν πατέρων, ὃν καὶ ὁ Χρι στὸς δοξάζων Θεὸν τοῦ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ φησιν εἶναι, οὐκ ὄντων νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των. Πῶς δὲ καὶ οἱ μαθηταὶ, εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ (95) Θεοῦ Θεῷ τοῦ Χριστοῦ ὁ οἶκος ἦν, ἐμέμνηντο ἂν τοῦ ἐν ξη' ψαλμῷ εἰρημένου (96) · « Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με ; » οὕτω γὰρ κεῖται ἐν τῷ προ- φήτῃ, καὶ οὐχὶ, κατέφαγέ (97) με. Ζηλοῖ δὲ μάλιστα ὁ Χριστὸς τὸν ἐν ἑκάστῳ ἡμῶν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μὴ βουλόμενος αὐτὸν εἶναι οἶκον ἐμπορίου, μηδὲ τὸν οἶ κον τῆς προσευχῆς λῃστῶν σπήλαιον, ἅτε Θεοῦ ζη- λωτοῦ Υἱὸς ὢν, ἐὰν εὐγνωμονέστερον ἀκούωμεν τῶν ἐκείνου, εἰ μή καταφάγεται. καταφαγεῖται. ORIGENIS illud accepisse, suo more pronuntiat, flagel- B lum imaginem esse dicens potentiæ et actionis Spiritus sancti eilantis, et expellentis malos ; et inquit flagellum, linum, sindonem, et cætera talia, imaginem esse potentia, et operationis Spi- ritus sancti. Postea sibi assumit quod scriptum non est, nimirum quod flagellum ad lignum ligatum erat; quod lignum interpretatus est figuram esse crucis; et inquit hoc ligno consumptos et deletos aleatores, mercatores omnemque malitiam. Nec scio quomodo nugans dicat flagellum ex hisce dua- bus rebus paratum fuisse, quærens quomodo a Jesu factum fuerit illud : neque enim ex pelle, inquit, mortua illud fecit, ut Ecclesiam præpararet non amplius speluncam latronum ét mercatorum, sed domum Patris sui. Dicendum est etiam id, quod maxime est necessarium, de divinitate ex hoc con- textu ipsi Heracleoni. Nam si templum quod Jero- solymis erat domum proprii Patris dicit esse Jesus, factumque fuerat templum illud ad gloriam ejus qui cœlum terrainque creavit, quomodo non statim edocemur, non putare Filium Dei alicujus alterius filium esse, quanı ejus qui cœlum terramque con- didit? Ad hanc ergo domum Patris Jesu, tanquam exsistentem domum precationis, etiam Christi apostoli, ut in illorum Actis invenimus 7, ab all- gelo jubentur profecti stare et loqui populo omnia verba vitæ hujus. Quin étiam per portam spe- ciosam illic precaturi, veluti ad donum preca- dionis, proficiscuntur * : haudquaquam hæc fa- c eturi, nisi ipsum eumdem cum eo novissent Deum, qui adorabatur ab his qui templum illud Deo con- secrarant. Quocirca obedientes Deo magis quam hominibus *, Petrus et apostoli dicunt : « Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quein vos in- teremistis, suspendentes in ligno : non enim ab alio Deo sciunt excituin Jesum e mortuis, nisi a Deo patrum illorum, quem Christus glorificans, Abraham, et Isaac, et Jacob Deum dicit esse, non mortuorum, sed viventium 81. Atque etiam quo- modo discipuli, si domus non fuisset ejusdem Dei cum Deo Christi, recordati fuissent verborum illo- rum : • Zelus domus tum comedit me, quæ dis cuntur in psalmo sexagesfino octavo? Sic enim po- nitur in Propheta, comedit, tempore præsenti, et non, comedit, tempore praeterito. Diligit autem eximie Christus domum Dei in unoquoque nostrum, nolens ipsam fieri domum mercatus, neque volens ut domus precationis spelunca fiat latronum, quippe qui Dei zelantis sit Filius, si candido Acl. v, Luc. xx, 37, 38. " Hæc in codice Regio desiderantur, sed restituuntur e codice Bodleiano. Observari velim in omnibus mss. nostris ubique legi gius, óv. C ibid. 30. *¹ Matth. xx11, 32; Marc. x11, 26, 27; D male. stituitur e Bodleiano. peram vero Regius, ferrarius legebat 20. 78 Act. III, 1, 2. " Act. v. 29. (91) Codex Regius, male, τυγχάνει. (92) Εδέδετο τὸ φραγέλλιον, ὅπερ ξύλον. (95) Τοῦτον. Sic habet codex Bodleianus; Re- (94) προσκυνουμένῳ. Διόπερ καὶ λέγουσιν οἱ πειθαρ (94) Ἐκεῖνον. Ita codex Bodleianus; Regius, (95) Εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ. In codice Regio omittitur (95) Εἰρημένου. Deest in codice Regio, sed re (97) Κατέφαγε. Sic recte codex Bodleianus, per-

Α πεποιῆσθαι ἐκ σχοινίων ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ οὐχὶ παρ' ἄλλου λαβόντος, ἰδιοτρόπως ἀπαγγέλλει, λέγων τὸ φραγέλλον εικόνα τυγχάνειν (91) τῆς δυνάμεως, καὶ ἐνεργείας τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκφυσῶντος τοὺς χείρονας· καί φησι τὸ φραγέλλιον, καὶ τὸ λίνον, καὶ τὴν σινδόνα, καὶ ὅσα τοιαῦτα, εἰκόνα τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐνερ γείας εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Έπειτα ἑαυτῷ προσείληφε τὸ μὴ γεγραμμένον, ὡς ἄρα εἰς ξύλον ἐδέδετο τὸ φραγέλλιον, ὅπερ ξύλον (92) τύπον έκλα- 6ὼν εἶναι τοῦ σταυροῦ, φησὶ τούτῳ τῷ ξύλῳ ἀντ λῶσθαι, καὶ ἠφανίσθαι τοὺς κυβευτάς, ἐμπόρους, καὶ πᾶσαν τὴν κακίαν. Καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως λυαρών φησιν ἐκ δύο τούτων πραγμάτων φραγέλλιον κατα- σκευάζεσθαι, ζητῶν τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γενόμενον· οὐ γὰρ ἐκ δέρματος, φησί, νεκροῦ ἐποίησεν αὐτό, ἵνα τὴν Ἐκκλησίαν κατασκευάσῃ οὐκέτι λῃστῶν καὶ ἐμπόρων σπήλαιον, ἀλλὰ οἶκον τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Λεκτέον δὲ τὸ ἀναγκαιότατον περὶ τῆς θεότητος καὶ ἐκ τῶν ῥητῶν τούτων πρὸς αὐτόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐν Ίε- ροσολύμοις ἱερὸν οἶκον τοῦ ἰδίου Πατρός φησιν εἶναι ὁ Ἰησοῦς, τοῦτο δὲ τὸ ἱερὸν εἰς δόξαν τοῦ κτίσαντος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν γέγονε, πῶς οὐκ ἄντικρυς διδασκόμεθα μὴ ἑτέρου τινός νομίζειν υἱὸν εἶναι παρὰ τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; Εἰς τοῦτον (93) οὖν τὸν οἶκον τοῦ Πατρὸς Ἰη σοῦ, ὡς οἶκον τυγχάνοντα τῆς προσευχῆς, καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ ἀπόστολοι, ὡς ἐν ταῖς Πράξεσιν αὐτῶν εἴ- ρομεν, ὑπὸ τοῦ ἀγγέλου κελεύονται πορευθέντε; στῆναι, καὶ λαλεῖν τῷ λαῷ πάντα τὰ ῥήματα της Β ζωῆς ταύτης. Ἀλλὰ καὶ διὰ τῆς ὡραίας πύλης ἐκεῖσε φραγγέλιον, ου φρα γέλλιον. προσεύξασθαι, ὡς εἰς οἶκον προσευχῆς, προσέρχον ται· οὐκ ἂν τοῦτο ποιήσαντες, εἰ μὴ τὸν αὐτὸν ᾔδε σὰν Θεῷ τῷ ὑπὸ τῶν ἐκθειαζόντων τὸν ναὸν ἐκεῖνον χοῦντες Θεῷ μᾶλλον ἢ ἀνθρώποις, Πέτρος καὶ οἱ ἀπόστολοι· « Ὁ Θεὸς τῶν πατέρων ἡμῶν ἤγειρεν Ἰησοῦν, ὃν ὑμεῖς διεχειρίσασθε κρεμάσαντες ἐπὶ ξύ λου·, οὐ γὰρ ὑπ᾽ ἄλλου ἴσασιν ἐκ νεκρῶν ἐγηγερ μένον Ἰησοῦν Θεοῦ ἢ τοῦ τῶν πατέρων, ὃν καὶ ὁ Χρι στὸς δοξάζων Θεὸν τοῦ Ἀβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακώβ φησιν εἶναι, οὐκ ὄντων νεκρῶν, ἀλλὰ ζών των. Πῶς δὲ καὶ οἱ μαθηταὶ, εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ (95) Θεοῦ Θεῷ τοῦ Χριστοῦ ὁ οἶκος ἦν, ἐμέμνηντο ἂν τοῦ ἐν ξη' ψαλμῷ εἰρημένου (96) · « Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με ; » οὕτω γὰρ κεῖται ἐν τῷ προ- φήτῃ, καὶ οὐχὶ, κατέφαγέ (97) με. Ζηλοῖ δὲ μάλιστα ὁ Χριστὸς τὸν ἐν ἑκάστῳ ἡμῶν οἶκον τοῦ Θεοῦ, μὴ βουλόμενος αὐτὸν εἶναι οἶκον ἐμπορίου, μηδὲ τὸν οἶ κον τῆς προσευχῆς λῃστῶν σπήλαιον, ἅτε Θεοῦ ζη- λωτοῦ Υἱὸς ὢν, ἐὰν εὐγνωμονέστερον ἀκούωμεν τῶν ἐκείνου, εἰ μή καταφάγεται. καταφαγεῖται. ORIGENIS illud accepisse, suo more pronuntiat, flagel- B lum imaginem esse dicens potentiæ et actionis Spiritus sancti eilantis, et expellentis malos ; et inquit flagellum, linum, sindonem, et cætera talia, imaginem esse potentia, et operationis Spi- ritus sancti. Postea sibi assumit quod scriptum non est, nimirum quod flagellum ad lignum ligatum erat; quod lignum interpretatus est figuram esse crucis; et inquit hoc ligno consumptos et deletos aleatores, mercatores omnemque malitiam. Nec scio quomodo nugans dicat flagellum ex hisce dua- bus rebus paratum fuisse, quærens quomodo a Jesu factum fuerit illud : neque enim ex pelle, inquit, mortua illud fecit, ut Ecclesiam præpararet non amplius speluncam latronum ét mercatorum, sed domum Patris sui. Dicendum est etiam id, quod maxime est necessarium, de divinitate ex hoc con- textu ipsi Heracleoni. Nam si templum quod Jero- solymis erat domum proprii Patris dicit esse Jesus, factumque fuerat templum illud ad gloriam ejus qui cœlum terrainque creavit, quomodo non statim edocemur, non putare Filium Dei alicujus alterius filium esse, quanı ejus qui cœlum terramque con- didit? Ad hanc ergo domum Patris Jesu, tanquam exsistentem domum precationis, etiam Christi apostoli, ut in illorum Actis invenimus 7, ab all- gelo jubentur profecti stare et loqui populo omnia verba vitæ hujus. Quin étiam per portam spe- ciosam illic precaturi, veluti ad donum preca- dionis, proficiscuntur * : haudquaquam hæc fa- c eturi, nisi ipsum eumdem cum eo novissent Deum, qui adorabatur ab his qui templum illud Deo con- secrarant. Quocirca obedientes Deo magis quam hominibus *, Petrus et apostoli dicunt : « Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quein vos in- teremistis, suspendentes in ligno : non enim ab alio Deo sciunt excituin Jesum e mortuis, nisi a Deo patrum illorum, quem Christus glorificans, Abraham, et Isaac, et Jacob Deum dicit esse, non mortuorum, sed viventium 81. Atque etiam quo- modo discipuli, si domus non fuisset ejusdem Dei cum Deo Christi, recordati fuissent verborum illo- rum : • Zelus domus tum comedit me, quæ dis cuntur in psalmo sexagesfino octavo? Sic enim po- nitur in Propheta, comedit, tempore præsenti, et non, comedit, tempore praeterito. Diligit autem eximie Christus domum Dei in unoquoque nostrum, nolens ipsam fieri domum mercatus, neque volens ut domus precationis spelunca fiat latronum, quippe qui Dei zelantis sit Filius, si candido Acl. v, Luc. xx, 37, 38. " Hæc in codice Regio desiderantur, sed restituuntur e codice Bodleiano. Observari velim in omnibus mss. nostris ubique legi gius, óv. C ibid. 30. *¹ Matth. xx11, 32; Marc. x11, 26, 27; D male. stituitur e Bodleiano. peram vero Regius, ferrarius legebat 20. 78 Act. III, 1, 2. " Act. v. 29. (91) Codex Regius, male, τυγχάνει. (92) Εδέδετο τὸ φραγέλλιον, ὅπερ ξύλον. (95) Τοῦτον. Sic habet codex Bodleianus; Re- (94) προσκυνουμένῳ. Διόπερ καὶ λέγουσιν οἱ πειθαρ (94) Ἐκεῖνον. Ita codex Bodleianus; Regius, (95) Εἰ μὴ τοῦ αὐτοῦ. In codice Regio omittitur (95) Εἰρημένου. Deest in codice Regio, sed re (97) Κατέφαγε. Sic recte codex Bodleianus, per-

τοιούτων ἀπὸ τῶν Γραφών φωνών, κατὰ μεταφορὰν εἰρημένων ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων, εἰς παράστασιν τοῦ μηδὲν ἀλλότριον βούλεσθαι τὸν Θεὸν ἐπιμίγνυ- και του βουλήματος αὐτοῦ τῇ ψυχῇ πάντων μὲν ἀν θρώπων, ἐξαιρέτως δὲ τῶν τὰ τῆς θειοτάτης (98) πίστεως παραδέξασθαι θελόντων. Πλὴν τὸν ξη' ψαλ- μὸν (99) ἔχοντα τό· Ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου κατα- φάγεται με, » καὶ μετ' ὀλίγα· . Ἔδωκαν εἰς τὸ βρωμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισαν με όξος » (αμφότερα ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἀναγε- γραμμένα), ἱστέον ἐκ προσώπου λέγεσθαι τοῦ Χριστοῦ, οὐδεμίαν ἐμφαίνοντα τοῦ λέγοντος προσώπου μετα Γολήν. Σφόδρα δὲ ἀπαρατηρήτως ὁ Ἡρακλέων οἴεται τόν ο Ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με, ν ἐκ προσ όπου τῶν ἐκβληθέντων καὶ ἀναλωθέντων ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος δυνάμεων λέγεσθαι, μὴ δυνάμενος τὸν εἰρ- μὲν τῆς ἐν τῷ ψαλμῷ προφητείας τηρῆσαι. Νοουμέν των (1) γὰρ ἐκ προσώπου τῶν ἐκβληθέντων καὶ ἀναλωθέντων δυνάμεων λέγεσθαι, ἀκόλουθόν ἐστι κατ' αὐτὸν καὶ τό· ι Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, ο καὶ ἀπ' ἐκείνων (2) λέγεσθαι, ἐν τῷ αὐτῷ ἀναγε γραμμένον ψαλμῷ· ἀλλ' ὡς εἰκὸς ἐτάραξεν αὐτὸν τό καταφάγεται με, ὡς μὴ δυνάμενον ὑπὸ Χριστοῦ ἀπαγγέλλεσθαι, οὐχ ὁρῶντα (5) τὸ ἔθος τῶν ἀνθρω- ποπαθῶν περὶ Θεοῦ καὶ Χριστοῦ λόγων. • Β αὐτῷ· Τί σημεῖον δεικνύεις ἡμῖν, ὅτι ταῦτα ποιεῖς; Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Λύσατε τὸν καὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. ο Οἱ σωματικοὶ καὶ τοῖς αἰσθητοῖς φίλοι δοκοῦσί μοι νῦν δὴ τῶν Ἰουδαίων (4) δηλοῦσθαι· οἵτινες, ἐπὶ τοῖς ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀπελαυνομένοις, ποιοῦσιν οἶκον εμπορίου τὸν οἶκον τοῦ Πατρὸς, ἀγανακτοῦντες, πράγμασιν ὑπ' αὐτῶν περιεχομένοις (5), ἀπαιτοῦσι σημείον, καθὸ σημεῖον πρεπόντως φανήσεται ὁ Λό γης, δν μὴ παραδέχονται ἐκεῖνοι, ταῦτα ποιῶν. Συνά- πτων δὲ ὁ Σωτὴρ ὡς ἕνα τῶν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τὸν περί (6) τοῦ ἰδίου σώματος λόγον, ἀποκρίνεται πρὸς τό· « Τί σημεῖον δεικνύεις, ὅτι ταῦτα ποιεῖς ; » τήν « Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. » Εἰ γὰρ καὶ μυρία ὅσα σημεῖα άλλα δεικνύναι οἷός τε ἦν, ἀλλ᾽ οὔτι γε πρὸς τὸ, ο Ντι ταῦτα ποιεῖς, ο ἕτερόν τι, ἀλλὰ τὰ κατὰ τὸν (7) ναὸν πρεπόντως ἀντὶ τῶν ἑτέρων παρὰ τὸν ναὸν σημείων ἀπεκρίνατο. Αμφότερα μέντοιγε, τό τε ἱερὸν, καὶ τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ μίαν τῶν ἐκδοχῶν τύπος μα είναι φαίνεται τῆς Ἐκκλησίας, τὸ ἐκ λίθων ζών- των οἰκοδομεῖσθαι αὐτὴν, ο οἶκον πνευματικὸν εἰς “ τῶν θειοτάτης. πλὴν τῶν ξη' ψαλ μῶν. νοούμενον ἐκ προσώπου. [ (5) οὐχ ὁρῶντα. οι χωρούντα. Κεναίων. ὑπ' αὐτοῦ. πράγμασιν ὑπ' αὐτῶν μὴ περιεπομένοις. ὡς ἕνα τῶν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τὸν περί, ὡς ἕνα τὸν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τοῦ. ὡς ἕνα τὸν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τῷ περί, πρὸς τὸ, ο Ὅτι ταῦτα ποιεῖς, τὰ κατὰ τόν, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A animo tales Scripturarum voces audimus, a rebus B r humanis per metaphoram desumptas, ad demon- strandum quod Deus nolit alieni quidquam a vo- luntate sua admisceri animæ omnium quidem ho- minum, sed præcipue eorum qui admittere volunt divinissimam fidem. Altamen sciendumn est, psal mum octavum et sexagesimum, habentem : « Zelus domus luæ coinedit me, » et post pauca : • Dedle- runt in escam meam fel, et in siti mea potaverunţ me aceto (quæ utraque in Evangeliis sunt scri- pla 61) ex persona Christi dici, nullam persona lo- quentis ostendentem mutationem. Valde autem in- observanter Heracleon illud: ‹ Zelus domus tuæ comedit me, › dici putat ex persona earum poten- tiarum quæ ejectæ fuerunt et consumptæ a Serva- tore, non valens in psalmo seriem prophetize ser vare. Nam nobis intelligentibus hæc ex ejectarum el consumptarum potentiarum persona dici, conse- quens est, judicio suo, ut ab illis etiam dicantur verba illa : c Dederunt in escam meam fel, , quæ in eodem scripta sunt psalmo; sed, ut probabile est, illum turbavit vox comedit me (perinde quasi a Christo dici non posset), non videntem morem Scripturarum hominum affectus Deo et Christo tribuentium. Quod signum ostendis nobis, quod ista facias? Respondit Jesus, et dixit eis: Destruite templum hoc, et in tribus diebus erigam illud *. » Corporis amantes ac rerum sensibilium, nunc jam mili vi- dentur innui Judæi, qui ægre ferentes expulsos fuisse a Jesu eos qui domum Patris faciebant do- mun mercatus rebus ab ipsis gestis, signum po- stulant, ex quo signo Filius Dei, quem illi non re- cipiunt, videatur hæc decenter facere. Sed conjun- gens Servator sermonem de corpore suo, perinde quasi loqueretur de templo illo, interrogantibus : • Quod signum ostendis, quod hæc facias, re- spondet : « Destruite templum hoc, et in tribus die- bus erigam illud. Nam quamvis sexcenta alia signa poterat ostendere, certe ad illud, ‹ quod hæc facias, nullum aliud ostendere poterat : proinde ea quæ ad templum pertinebant, conve- nienter respondit, pro aliis signis, quæ templum D minime spectabant. Autamen utraque, tum tem- Joan. ¡ì, 17; xix, 28, 30. Joan. 11, 18, 19. Bulleianus; Regius, Bodleianus : Regius perperam, Bus; male vero Regius, lla codex Bodleianus; Regius, plum, tum corpus Jesu, juxta unam intelli- gentiam, figura mihi esse videntur Ecclesia ; eo quod hæc ædificata sit ex viventibus Japidibus ; rarius legisse videtur Maluisset Huelius, etc. Ita codex Bodleianus; Regius, Scribendum forte etc. etc., sicque nounulla omisit quæ nos e codd. Bodleiano et Bar- berino restituimus. 20. • Απεκρίθησαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπαν 20. • Responderunt ergo Judzi, et dixerunt ei : (98) Τῶν τὰ τῆς θειοτάτης. Sic optime codes (99) Πλην τον ξή' ψαλμόν. Sic recte codex (1) Νοουμένων γάρ, etc. Sic habet codex Bodleia- (2) Codex Begiu», ἐπ' ἐκείνων. (6) Δὴ τῶν Ἰουδαίων. Forte scribendumn διὰ τῶν (5) Πράγμασιν ὑπ' αὐτῶν περιεπομένοις. Fer- (7) Codler Regius perperam habet ἀλλ᾽ οὔτι γε

τοιούτων ἀπὸ τῶν Γραφών φωνών, κατὰ μεταφορὰν εἰρημένων ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων, εἰς παράστασιν τοῦ μηδὲν ἀλλότριον βούλεσθαι τὸν Θεὸν ἐπιμίγνυ- και του βουλήματος αὐτοῦ τῇ ψυχῇ πάντων μὲν ἀν θρώπων, ἐξαιρέτως δὲ τῶν τὰ τῆς θειοτάτης (98) πίστεως παραδέξασθαι θελόντων. Πλὴν τὸν ξη' ψαλ- μὸν (99) ἔχοντα τό· Ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου κατα- φάγεται με, » καὶ μετ' ὀλίγα· . Ἔδωκαν εἰς τὸ βρωμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισαν με όξος » (αμφότερα ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἀναγε- γραμμένα), ἱστέον ἐκ προσώπου λέγεσθαι τοῦ Χριστοῦ, οὐδεμίαν ἐμφαίνοντα τοῦ λέγοντος προσώπου μετα Γολήν. Σφόδρα δὲ ἀπαρατηρήτως ὁ Ἡρακλέων οἴεται τόν ο Ὁ ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με, ν ἐκ προσ όπου τῶν ἐκβληθέντων καὶ ἀναλωθέντων ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος δυνάμεων λέγεσθαι, μὴ δυνάμενος τὸν εἰρ- μὲν τῆς ἐν τῷ ψαλμῷ προφητείας τηρῆσαι. Νοουμέν των (1) γὰρ ἐκ προσώπου τῶν ἐκβληθέντων καὶ ἀναλωθέντων δυνάμεων λέγεσθαι, ἀκόλουθόν ἐστι κατ' αὐτὸν καὶ τό· ι Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, ο καὶ ἀπ' ἐκείνων (2) λέγεσθαι, ἐν τῷ αὐτῷ ἀναγε γραμμένον ψαλμῷ· ἀλλ' ὡς εἰκὸς ἐτάραξεν αὐτὸν τό καταφάγεται με, ὡς μὴ δυνάμενον ὑπὸ Χριστοῦ ἀπαγγέλλεσθαι, οὐχ ὁρῶντα (5) τὸ ἔθος τῶν ἀνθρω- ποπαθῶν περὶ Θεοῦ καὶ Χριστοῦ λόγων. • Β αὐτῷ· Τί σημεῖον δεικνύεις ἡμῖν, ὅτι ταῦτα ποιεῖς; Απεκρίθη Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτοῖς· Λύσατε τὸν καὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. ο Οἱ σωματικοὶ καὶ τοῖς αἰσθητοῖς φίλοι δοκοῦσί μοι νῦν δὴ τῶν Ἰουδαίων (4) δηλοῦσθαι· οἵτινες, ἐπὶ τοῖς ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ ἀπελαυνομένοις, ποιοῦσιν οἶκον εμπορίου τὸν οἶκον τοῦ Πατρὸς, ἀγανακτοῦντες, πράγμασιν ὑπ' αὐτῶν περιεχομένοις (5), ἀπαιτοῦσι σημείον, καθὸ σημεῖον πρεπόντως φανήσεται ὁ Λό γης, δν μὴ παραδέχονται ἐκεῖνοι, ταῦτα ποιῶν. Συνά- πτων δὲ ὁ Σωτὴρ ὡς ἕνα τῶν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τὸν περί (6) τοῦ ἰδίου σώματος λόγον, ἀποκρίνεται πρὸς τό· « Τί σημεῖον δεικνύεις, ὅτι ταῦτα ποιεῖς ; » τήν « Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ ἐν τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. » Εἰ γὰρ καὶ μυρία ὅσα σημεῖα άλλα δεικνύναι οἷός τε ἦν, ἀλλ᾽ οὔτι γε πρὸς τὸ, ο Ντι ταῦτα ποιεῖς, ο ἕτερόν τι, ἀλλὰ τὰ κατὰ τὸν (7) ναὸν πρεπόντως ἀντὶ τῶν ἑτέρων παρὰ τὸν ναὸν σημείων ἀπεκρίνατο. Αμφότερα μέντοιγε, τό τε ἱερὸν, καὶ τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, κατὰ μίαν τῶν ἐκδοχῶν τύπος μα είναι φαίνεται τῆς Ἐκκλησίας, τὸ ἐκ λίθων ζών- των οἰκοδομεῖσθαι αὐτὴν, ο οἶκον πνευματικὸν εἰς “ τῶν θειοτάτης. πλὴν τῶν ξη' ψαλ μῶν. νοούμενον ἐκ προσώπου. [ (5) οὐχ ὁρῶντα. οι χωρούντα. Κεναίων. ὑπ' αὐτοῦ. πράγμασιν ὑπ' αὐτῶν μὴ περιεπομένοις. ὡς ἕνα τῶν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τὸν περί, ὡς ἕνα τὸν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τοῦ. ὡς ἕνα τὸν περὶ τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου τῷ περί, πρὸς τὸ, ο Ὅτι ταῦτα ποιεῖς, τὰ κατὰ τόν, COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A animo tales Scripturarum voces audimus, a rebus B r humanis per metaphoram desumptas, ad demon- strandum quod Deus nolit alieni quidquam a vo- luntate sua admisceri animæ omnium quidem ho- minum, sed præcipue eorum qui admittere volunt divinissimam fidem. Altamen sciendumn est, psal mum octavum et sexagesimum, habentem : « Zelus domus luæ coinedit me, » et post pauca : • Dedle- runt in escam meam fel, et in siti mea potaverunţ me aceto (quæ utraque in Evangeliis sunt scri- pla 61) ex persona Christi dici, nullam persona lo- quentis ostendentem mutationem. Valde autem in- observanter Heracleon illud: ‹ Zelus domus tuæ comedit me, › dici putat ex persona earum poten- tiarum quæ ejectæ fuerunt et consumptæ a Serva- tore, non valens in psalmo seriem prophetize ser vare. Nam nobis intelligentibus hæc ex ejectarum el consumptarum potentiarum persona dici, conse- quens est, judicio suo, ut ab illis etiam dicantur verba illa : c Dederunt in escam meam fel, , quæ in eodem scripta sunt psalmo; sed, ut probabile est, illum turbavit vox comedit me (perinde quasi a Christo dici non posset), non videntem morem Scripturarum hominum affectus Deo et Christo tribuentium. Quod signum ostendis nobis, quod ista facias? Respondit Jesus, et dixit eis: Destruite templum hoc, et in tribus diebus erigam illud *. » Corporis amantes ac rerum sensibilium, nunc jam mili vi- dentur innui Judæi, qui ægre ferentes expulsos fuisse a Jesu eos qui domum Patris faciebant do- mun mercatus rebus ab ipsis gestis, signum po- stulant, ex quo signo Filius Dei, quem illi non re- cipiunt, videatur hæc decenter facere. Sed conjun- gens Servator sermonem de corpore suo, perinde quasi loqueretur de templo illo, interrogantibus : • Quod signum ostendis, quod hæc facias, re- spondet : « Destruite templum hoc, et in tribus die- bus erigam illud. Nam quamvis sexcenta alia signa poterat ostendere, certe ad illud, ‹ quod hæc facias, nullum aliud ostendere poterat : proinde ea quæ ad templum pertinebant, conve- nienter respondit, pro aliis signis, quæ templum D minime spectabant. Autamen utraque, tum tem- Joan. ¡ì, 17; xix, 28, 30. Joan. 11, 18, 19. Bulleianus; Regius, Bodleianus : Regius perperam, Bus; male vero Regius, lla codex Bodleianus; Regius, plum, tum corpus Jesu, juxta unam intelli- gentiam, figura mihi esse videntur Ecclesia ; eo quod hæc ædificata sit ex viventibus Japidibus ; rarius legisse videtur Maluisset Huelius, etc. Ita codex Bodleianus; Regius, Scribendum forte etc. etc., sicque nounulla omisit quæ nos e codd. Bodleiano et Bar- berino restituimus. 20. • Απεκρίθησαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ εἶπαν 20. • Responderunt ergo Judzi, et dixerunt ei : (98) Τῶν τὰ τῆς θειοτάτης. Sic optime codes (99) Πλην τον ξή' ψαλμόν. Sic recte codex (1) Νοουμένων γάρ, etc. Sic habet codex Bodleia- (2) Codex Begiu», ἐπ' ἐκείνων. (6) Δὴ τῶν Ἰουδαίων. Forte scribendumn διὰ τῶν (5) Πράγμασιν ὑπ' αὐτῶν περιεπομένοις. Fer- (7) Codler Regius perperam habet ἀλλ᾽ οὔτι γε

ἱεράτευμα ἅγιον » γινομένην, εποικοδομουμένην «ἐπὶ xις, 27. Σάχνη, 11. * Χριστῷ. τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων, καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου Χριστοῦ Ἰησοῦ, » χρηματίζουσαν ναόν. Διὰ δὲ τοῦ· « Ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους, ο κἂν λύεσθαι δὲ ἡ τῶν λίθων τοῦ ναοῦ ἁρμονία δοκῇ καὶ διασκορπίζεσθαι, ὡς ἐν κα' ψαλμῷ γέγραπται, πάντα τὰ ὀστᾶ τοῦ Χριστοῦ ὑπὸ τῶν ἐν διωγμοῖς καὶ θλίψεσιν ἐπιβουλῶν, ἀπὸ τῶν προσ πολεμούντων τῇ ἑνότητι τοῦ ναοῦ ἐν διωγμοῖς, ἐγερθήσεται ὁ ναὸς, καὶ ἀναστήσεται τὸ σῶμα τῆ τρίτῃ ἡμέρᾳ μετὰ τὴν ἐνεστηκυῖαν ἐν αὐτῷ κακίας ἡμέραν, καὶ τὴν μετὰ ταύτην τῆς συντελείας· τρίτη γὰρ ἐν τῷ καινῷ οὐρανῷ καὶ καινῇ γῇ ἐνστήσεται, ὅτι τὰ ὀστᾶ ταῦτα, πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ ἐν τῇ μεγάλη κυριακῇ ἐγερθήσεται, τοῦ θανάτου νενικημένου, ὥστε καὶ τὴν γενομένην ἀνάστασιν τοῦ Χριστοῦ ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν σταυρὸν πάθους περιέχειν μυστήριον τῆς ἀναστάσεως τοῦ παντὸς Χριστοῦ σώματος. Ὥσπερ δὲ ἐκεῖνο τὸ αἰσθητὸν τοῦ Ἰησοῦ σῶμα Χρι- στῷ (8-9) ἐσταύρωται, καὶ τέθαπται, καὶ μετὰ τοῦτο ἐγήγερται, οὕτως τὸ ὅλον τῶν ἁγίων Χριστοῦ σώμα συνεσταύρωται, καὶ νῦν οὐκέτι ζῇ· ἕκαστος γὰρ τῶν (10, ὡς Παῦλος, ἐν οὐδενὶ ἄλλῳ καυχάται ἢ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Χριστοῦ Ἰησοῦ, δι' ο αὐτὸς κόσμῳ ἐσταύρωται, καὶ κόσμος αὐτῷ. Οὐ με νον οὖν Χριστῷ συνεσταύρωται καὶ κόσμῳ ἐσταύρω ται, ἀλλὰ καὶ Χριστῷ συνθάπτεται· ο Συνετάφημεν γάρ, φησί, τῷ Χριστῷ, » ὁ Παῦλος· καὶ, ώσπερεί ἔν τινι ἀῤῥαβῶνι ἀναστάσεως γενόμενος, λέγει τό . Συνανέστημεν αὐτῷ·, ἐπεὶ ἐν καινότητι ζωής τινι περιπατεί, ὡς κατὰ τὴν ἐλπιζομένην μακαρίαν, καὶ τελείαν ἀνάστασιν μηδέπω ἀναστάς. Ητοι οὖν νῦν μὲν ἐσταύρωται, μετὰ δὲ ταῦτα θάπτεται· ἡ νῦν θάπτεται καὶ ἀρθεὶς ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, ποτὲ δὲ, καθ νῦν τέθαπται, ἀναστήσεται. Μέγα δέ ἐστι τὸ τῆς ἀναστάσεως, καὶ δυσθεώρητον τοῖς πολλοῖς ἡμῶ μυστήριον, ὅπερ καὶ ἐν ἄλλοις πολλοῖς λέγεται τῶν Γραφῶν τόποις, οὐχ ἧττον καὶ ἐν τῷ Ἐξεκιὴλ δι τούτων ἀπαγγέλλεται· . Καὶ ἐγένετο ἐπ' ἐμὲ χείρ Κυρίου, καὶ ἐξήγαγέ με ἐν πνεύματι Κυρίου, κα ἔθηκέ με ἐν μέσῳ τοῦ πεδίου, καὶ τοῦτο ἦν μεστό ὀστῶν ἀνθρωπίνων· καὶ περιήγαγέ με ἐπ' αὐτά κα κλόθεν κύκλῳ, καὶ ἰδοὺ πολλὰ σφόδρα ἐπὶ προσώπο τοῦ πεδίου, καὶ ἰδοὺ ξηρὰ σφόδρα· καὶ εἶπε πρὸς με γιὲ ἀνθρώπου, εἰ ζήσεται τὰ ἐστὰ ταῦτα ; Καὶ εἶπι Κύριε, Κύριε, σὺ ἐπίστῃ ταῦτα. Καὶ εἶπε πρὸς μὲ Προφήτευσον ἐπὶ τὰ ὀστᾶ ταῦτα, καὶ ἐρεῖς αὐτοῖς Τὰ ὀστᾶ ξηρά, ἀκούσατε λόγον Κυρίου· » καὶ με ὀλίγα· ι Καὶ ἐλάλησε Κύριος πρὸς μὲ, λέγων· ἀνθρώπου, τὰ ὀστὰ ταῦτα πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ ἐστι καὶ αὐτοὶ λέγουσι· Ξηρὰ γέγονε τὰ ὀστᾶ ἡμῶν, ἀπό ωλεν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν, διαπεφωνήσαμεν. » Ποίοις (1 γὰρ ὁστοῖς λέγεται· ο 'Ακούσατε λόγον Κυρίου, ὡς αἰσθανομένοις λόγου Κυρίου, ἅτε οὖσιν ἐν οἷς οίοις. ORIGENIS domus spiritualis in sacerdotium san- A B facta clum ; › superædificata • supra fundamentum apostolorum et prophetarum, summo angulari la- pide Christo Jesu 8, › revera templum exsistente. Sin vero propter illud: Vos autem estis corpus Christi, et membra ex parte ", » videatur junctura et convenientia lapidum templi destrui, dissipari- que, ut in primo et vicesimo scriptum est psalmo ", omnia Christi ossa ab insidiis quæ sunt in persecu- tionibus et tribulationibus, et ab his qui bellumn inferunt unitati templi ob persecutiones, erigetur templum, et suscitabitur corpus tertia die post diem malitiæ in ipso instantem, atque post diem consummationis bac posteriorem . Tertia enim in caelo novo, et terra nova instabit dies, quando ossa hæc ”, nempe omnis domus Israel, in magna Dominica excitabuntur, morte devicta, adeo ut facta resurrectio Christi a crucis passione, conti- neal mysterium resurrectionis totius corporis Christi. Ut autem corpus illud Jesu, sensibus ob- noxium, cruei affixum est sepultumque, et postea excitum, sic totum sanctorum Christi corpus cum Christo cruci affixum est et nunc non amplius vi- vit. Unusquisqne enim illorum, perinde atque Pau- Jus, in nulla re alia gloriatur præterquam in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem ipse mundo crucifixus est et mundus illi ". Quamobrem non tantum una cum Christo cruci fuit alixus unusquis- que ac mundo, sed etiam una cum Christo sepe- litur: • Consepulti enim sunus cum Christo, » inquit Paulus ", addens etiam, veluti ad quempiam resurrectionis arrhabonem pervenisset • Et cum ipso consurreximus " ;» postea in quadam novitate vitæ ambulat, tanquam qui beata illa et perfecta resurrectione nondum resurrexerit. Vel igi- tur nunc quidem crucifixus fuit, postea vero sepe- litur; vel nunc sepelitur sublatus etiam e cruce, aliquando, quatenus sepultus nunc fuit, resuscita- turus. Cæterum magnum est resurrectionis nostræ mysterium prorsusque contemplatu difficile; quod cum in aliis multis Scripturarum locis, tum vero etiam apud Ezechielem his verbis annuntiatur ” ‹ Et facta est super me manus Domini, et eduxit me in Spiritu Domini, et posuit me in medio campi, et hic erat plenus ossibus hominumn : et circum- duxis me per ea in gyrum, et ecce multa valde su- per faciem campi, siccaque vehementer : et dixit ad me : [ Fili hominis, si vivent ossa hæc ? Et dixi : Domine, Domine, tu scis hæc. Et dixit mihi : ] Vaticinare de ossibus istis, et dices eis : Ossa arida, audite verbum Domini ; . et post pauca : ‹ Et locutus est ad me Dominus, dicens: Fili hominis, ossa hæc, domus est universa Israel: et Ipsi dicunt: Aruerunt ossa nostra, periit spes • Petr. 11, 5. Ephes. 1, 20, 21, Cor. Galat. vi, 14. "Rom. vi, 4. • ibid. , (8-9) Deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. D vers. 15. [l Petr. 111,3, 10, 43. Ezed ” Ezech. xxxvi, seq. et ibid. 11. (10) Τῶν. Scribendum τούτων. (11) Ποίοις. Sic codex Bodleianus ; Regiu

ἱεράτευμα ἅγιον » γινομένην, εποικοδομουμένην «ἐπὶ xις, 27. Σάχνη, 11. * Χριστῷ. τῷ θεμελίῳ τῶν ἀποστόλων, καὶ προφητῶν, ὄντος ἀκρογωνιαίου Χριστοῦ Ἰησοῦ, » χρηματίζουσαν ναόν. Διὰ δὲ τοῦ· « Ὑμεῖς δέ ἐστε σῶμα Χριστοῦ, καὶ μέλη ἐκ μέρους, ο κἂν λύεσθαι δὲ ἡ τῶν λίθων τοῦ ναοῦ ἁρμονία δοκῇ καὶ διασκορπίζεσθαι, ὡς ἐν κα' ψαλμῷ γέγραπται, πάντα τὰ ὀστᾶ τοῦ Χριστοῦ ὑπὸ τῶν ἐν διωγμοῖς καὶ θλίψεσιν ἐπιβουλῶν, ἀπὸ τῶν προσ πολεμούντων τῇ ἑνότητι τοῦ ναοῦ ἐν διωγμοῖς, ἐγερθήσεται ὁ ναὸς, καὶ ἀναστήσεται τὸ σῶμα τῆ τρίτῃ ἡμέρᾳ μετὰ τὴν ἐνεστηκυῖαν ἐν αὐτῷ κακίας ἡμέραν, καὶ τὴν μετὰ ταύτην τῆς συντελείας· τρίτη γὰρ ἐν τῷ καινῷ οὐρανῷ καὶ καινῇ γῇ ἐνστήσεται, ὅτι τὰ ὀστᾶ ταῦτα, πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ ἐν τῇ μεγάλη κυριακῇ ἐγερθήσεται, τοῦ θανάτου νενικημένου, ὥστε καὶ τὴν γενομένην ἀνάστασιν τοῦ Χριστοῦ ἀπὸ τοῦ κατὰ τὸν σταυρὸν πάθους περιέχειν μυστήριον τῆς ἀναστάσεως τοῦ παντὸς Χριστοῦ σώματος. Ὥσπερ δὲ ἐκεῖνο τὸ αἰσθητὸν τοῦ Ἰησοῦ σῶμα Χρι- στῷ (8-9) ἐσταύρωται, καὶ τέθαπται, καὶ μετὰ τοῦτο ἐγήγερται, οὕτως τὸ ὅλον τῶν ἁγίων Χριστοῦ σώμα συνεσταύρωται, καὶ νῦν οὐκέτι ζῇ· ἕκαστος γὰρ τῶν (10, ὡς Παῦλος, ἐν οὐδενὶ ἄλλῳ καυχάται ἢ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Χριστοῦ Ἰησοῦ, δι' ο αὐτὸς κόσμῳ ἐσταύρωται, καὶ κόσμος αὐτῷ. Οὐ με νον οὖν Χριστῷ συνεσταύρωται καὶ κόσμῳ ἐσταύρω ται, ἀλλὰ καὶ Χριστῷ συνθάπτεται· ο Συνετάφημεν γάρ, φησί, τῷ Χριστῷ, » ὁ Παῦλος· καὶ, ώσπερεί ἔν τινι ἀῤῥαβῶνι ἀναστάσεως γενόμενος, λέγει τό . Συνανέστημεν αὐτῷ·, ἐπεὶ ἐν καινότητι ζωής τινι περιπατεί, ὡς κατὰ τὴν ἐλπιζομένην μακαρίαν, καὶ τελείαν ἀνάστασιν μηδέπω ἀναστάς. Ητοι οὖν νῦν μὲν ἐσταύρωται, μετὰ δὲ ταῦτα θάπτεται· ἡ νῦν θάπτεται καὶ ἀρθεὶς ἀπὸ τοῦ σταυροῦ, ποτὲ δὲ, καθ νῦν τέθαπται, ἀναστήσεται. Μέγα δέ ἐστι τὸ τῆς ἀναστάσεως, καὶ δυσθεώρητον τοῖς πολλοῖς ἡμῶ μυστήριον, ὅπερ καὶ ἐν ἄλλοις πολλοῖς λέγεται τῶν Γραφῶν τόποις, οὐχ ἧττον καὶ ἐν τῷ Ἐξεκιὴλ δι τούτων ἀπαγγέλλεται· . Καὶ ἐγένετο ἐπ' ἐμὲ χείρ Κυρίου, καὶ ἐξήγαγέ με ἐν πνεύματι Κυρίου, κα ἔθηκέ με ἐν μέσῳ τοῦ πεδίου, καὶ τοῦτο ἦν μεστό ὀστῶν ἀνθρωπίνων· καὶ περιήγαγέ με ἐπ' αὐτά κα κλόθεν κύκλῳ, καὶ ἰδοὺ πολλὰ σφόδρα ἐπὶ προσώπο τοῦ πεδίου, καὶ ἰδοὺ ξηρὰ σφόδρα· καὶ εἶπε πρὸς με γιὲ ἀνθρώπου, εἰ ζήσεται τὰ ἐστὰ ταῦτα ; Καὶ εἶπι Κύριε, Κύριε, σὺ ἐπίστῃ ταῦτα. Καὶ εἶπε πρὸς μὲ Προφήτευσον ἐπὶ τὰ ὀστᾶ ταῦτα, καὶ ἐρεῖς αὐτοῖς Τὰ ὀστᾶ ξηρά, ἀκούσατε λόγον Κυρίου· » καὶ με ὀλίγα· ι Καὶ ἐλάλησε Κύριος πρὸς μὲ, λέγων· ἀνθρώπου, τὰ ὀστὰ ταῦτα πᾶς οἶκος Ἰσραὴλ ἐστι καὶ αὐτοὶ λέγουσι· Ξηρὰ γέγονε τὰ ὀστᾶ ἡμῶν, ἀπό ωλεν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν, διαπεφωνήσαμεν. » Ποίοις (1 γὰρ ὁστοῖς λέγεται· ο 'Ακούσατε λόγον Κυρίου, ὡς αἰσθανομένοις λόγου Κυρίου, ἅτε οὖσιν ἐν οἷς οίοις. ORIGENIS domus spiritualis in sacerdotium san- A B facta clum ; › superædificata • supra fundamentum apostolorum et prophetarum, summo angulari la- pide Christo Jesu 8, › revera templum exsistente. Sin vero propter illud: Vos autem estis corpus Christi, et membra ex parte ", » videatur junctura et convenientia lapidum templi destrui, dissipari- que, ut in primo et vicesimo scriptum est psalmo ", omnia Christi ossa ab insidiis quæ sunt in persecu- tionibus et tribulationibus, et ab his qui bellumn inferunt unitati templi ob persecutiones, erigetur templum, et suscitabitur corpus tertia die post diem malitiæ in ipso instantem, atque post diem consummationis bac posteriorem . Tertia enim in caelo novo, et terra nova instabit dies, quando ossa hæc ”, nempe omnis domus Israel, in magna Dominica excitabuntur, morte devicta, adeo ut facta resurrectio Christi a crucis passione, conti- neal mysterium resurrectionis totius corporis Christi. Ut autem corpus illud Jesu, sensibus ob- noxium, cruei affixum est sepultumque, et postea excitum, sic totum sanctorum Christi corpus cum Christo cruci affixum est et nunc non amplius vi- vit. Unusquisqne enim illorum, perinde atque Pau- Jus, in nulla re alia gloriatur præterquam in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem ipse mundo crucifixus est et mundus illi ". Quamobrem non tantum una cum Christo cruci fuit alixus unusquis- que ac mundo, sed etiam una cum Christo sepe- litur: • Consepulti enim sunus cum Christo, » inquit Paulus ", addens etiam, veluti ad quempiam resurrectionis arrhabonem pervenisset • Et cum ipso consurreximus " ;» postea in quadam novitate vitæ ambulat, tanquam qui beata illa et perfecta resurrectione nondum resurrexerit. Vel igi- tur nunc quidem crucifixus fuit, postea vero sepe- litur; vel nunc sepelitur sublatus etiam e cruce, aliquando, quatenus sepultus nunc fuit, resuscita- turus. Cæterum magnum est resurrectionis nostræ mysterium prorsusque contemplatu difficile; quod cum in aliis multis Scripturarum locis, tum vero etiam apud Ezechielem his verbis annuntiatur ” ‹ Et facta est super me manus Domini, et eduxit me in Spiritu Domini, et posuit me in medio campi, et hic erat plenus ossibus hominumn : et circum- duxis me per ea in gyrum, et ecce multa valde su- per faciem campi, siccaque vehementer : et dixit ad me : [ Fili hominis, si vivent ossa hæc ? Et dixi : Domine, Domine, tu scis hæc. Et dixit mihi : ] Vaticinare de ossibus istis, et dices eis : Ossa arida, audite verbum Domini ; . et post pauca : ‹ Et locutus est ad me Dominus, dicens: Fili hominis, ossa hæc, domus est universa Israel: et Ipsi dicunt: Aruerunt ossa nostra, periit spes • Petr. 11, 5. Ephes. 1, 20, 21, Cor. Galat. vi, 14. "Rom. vi, 4. • ibid. , (8-9) Deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. D vers. 15. [l Petr. 111,3, 10, 43. Ezed ” Ezech. xxxvi, seq. et ibid. 11. (10) Τῶν. Scribendum τούτων. (11) Ποίοις. Sic codex Bodleianus ; Regiu

Ἰσραὴλ, ἢ τῷ Χριστοῦ σώματι, περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Κύριος · ο Διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου, κ τῶν σωματικῶν ὀστέων αὐτοῦ μὴ διασκεδασθέντων, ἀλλὰ μηδὲ συντριβέντος τινὸς ἐξ αὐτῶν ; "Οτε δε γίνεται αὐτὴ ἡ ἀνάστασις τοῦ ἀληθινοῦ καὶ τελειοτέρου Χρι- στοῦ σώματος, τότε τὰ μέλη τοῦ Χριστοῦ τὰ νῦν, ὡς πρὸς τὸ μέλλον, ξηρὰ ὀστᾶ συναχθήσεται, ὀστοῦν πρὸς ὀστοῦν, καὶ ἀρμονία πρὸς ἁρμονίαν, οὐδενὸς τῶν ἑστερημένων ἁρμονίας καταντήσοντος εἰς τέ λειον ἄνδρα, « εἰς τὸ μέτρον τῆς ἡλικίας τοῦ πληρώ ματος τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ· ἡ καὶ τότε πολλά μέλη τὸ ἓν ἔσται σῶμα, πάντων τοῦ σώματος με λῶν πολλῶν ὄντων γινομένων ἑνὸς σώματος· τὴν δὲ κρίσιν ποδὸς, καὶ χειρὸς, καὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ἀκοῆς, καὶ ὀσφρήσεως τῶν συμπληρούντων ἰδίᾳ μὲν τὴν κε- φαλὴν, ἰδίᾳ δὲ τοὺς πόδας, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν μελῶν, Β τά τε ἀσθενέστερα, καὶ ταπεινότερα, καὶ ἀσχήμονα, καὶ εὐσχήμονα, μόνου Θεοῦ ἐστι ποιήσασθαι, ὅς συγκεράσει τὸ σῶμα· καὶ τότε μᾶλλον τοῦ νῦν τῷ ὑπεροῦντι περισσοτέραν διδοὺς τιμήν, ίνα μηδαμώς ᾗ σχίσμα ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ (12) άλ- λήλων μεριμνῶσι τὰ μέλη, καὶ εἴ τινα εὐπάθειαν έχει μέλος, συνευπαθήσῃ πάντα τὰ μέλη, εἴτε δο- ξάζεται, συγχαίρῃ τὰ πάντα. ἀπ' αὐτοῦ ἐξελαυνομένων, περὶ οὗ λέγει ὁ Σωτήρο · Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με, » είρη- ται, τῶν τε αιτούντων σημεῖον Ἰουδαίων αὐτοῖς δειχθῆναι, καὶ τῆς τοῦ Κυρίου πρὸς αὐτοὺς ἀποκρί- σεως, συνάπτοντος τὸν τοῦ ναοῦ λόγον τῷ τοῦ (13) Ιδίου σώματος, καὶ φάσκοντος· ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Ἀπὸ γὰρ τούτου τοῦ ναοῦ, ὄντος σώματος Χριστοῦ, δεῖ ἀπελαύνεσθαι ταῦτα ὄντα (14) ἄλογα, καὶ ἐμ- πορικά, ἵνα μηκέτι οἶκος εμπορίου ἦ. Καὶ τοῦτον τὸν ναὸν λυθῆναι δεῖ ὑπὸ τῶν ἐπιβουλευόντων τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ μετὰ τὸ λυθῆναι τῇ προει ρημένῃ ἡμῖν τρίτῃ ἡμέρᾳ (15) ἐγερθῆναι· ὅτε καὶ οἱ μαθηταί, ὅτι ἔλεγε πρὶν λυθῆναι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ ὁ Λόγος, αὐτοῦ μνησθήσονται οὗ ἔλεγε, καὶ πι- στεύσουσι (16), τελειουμένης αὐτῶν τότε μετὰ τῆς γνώσεως καὶ τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τῷ λόγῳ ἄν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς. Καὶ ἕκαστος δὲ τῶν τοιῶνδε, Ἰησοῦ αὐτὸν καθαίροντος, ἀποθέμενος τὰ ἄλογα καὶ τὰ πωλοῦντα, διὰ τὸν τοῦ ἐναὐτοῖς Λόγου ζῆλον καταλυθήσεται, ἐπὶ τῷ ὑπὸ Ἰησοῦ ἐγερθῆναι, οὐ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, ὅσον ἐπὶ τῇ προκειμένῃ λέξει· οὐ γὰρ γέγραπται· ο Λύ σατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐγερῶ αὐτὸν, ο ἀλλ' ἐν τρισὶν ἡμέραις. Εγείρεται γὰρ ἡ * ὑπό. των του. μετά. πιστεύουσι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A nostra, abscissi sumus. » Quibus enim ossibus dlici- tur : ‹ Audite verbum Domini, tanquam quæ seutiant verbum Domini, tanquamque quæ sint in domo Israel, nisi Christi corpori, de quo dicebat Dominus s : • Dissipata sunt omnia ossa mea, cum alioqui ossa ipsius corporalia dissipata non fuerint, sed ne unum quidem ex ipsis contritum-? Proinde cum efficitur resurrectio hæc veri et per- fectioris corporis Christi, tune membra Christi, nimirum ossa eɔ quæ in præsentia, futuri compa- ratione, sunt arida, conjungentur, os scilicet ad os suum, et junctura ad juncturam 96.99 : nemine, qui privatus sit junctura, occursuro in virum perfe- clum, ‹ in mensuram ætatis plenitudinis corporis Christi 1.87 ; » et tunc membra multa unum erunt cor pus, cum omnia corporis membra, quæ multa sunt, fient unius corporis 88. At discrimen pedis manusque, alque oculi, ac denique auditus et olfa- etus, quibus complentur singulatim quidem caput, singulatim vero pedes et catera membra, tum Imbecilliora, tum abjectiora, ac ea quæ putantur indecora, et derora, solius Dei est facere, qui simul temperabit corpus, etiam magis quam nunc copio- siorem honorem addens ei ", cui deerit, ne dissi- diam sit in corpore, sed invicem alia pro aliis sollicitudinem eamdem gerant membra; et si quid pa- titur unum membrum, simul patientur omnia membra, sive glorificatur unum membrum, simul gaudebat omnia membra. D Psil. xxi, 15. 96.99 Ezech. xxxvii, 7. 1.37 * Psal LXVII. 10. 6s Juan. 1, 19. de templo, deque ex ipso expulsis, de quo Servator dicit Zelus domus tuæ comedit me : s atque etiam de Judæis petentibus signum sibi ostendi, ac denique de Domini ad ipsos responsione, conjun- gentis sermonem templi sermoni proprii corporis, et dicentis : • Destruite templum hoc, et in tribus diebus erigam illud *, » Ab hoc enim templo, quod est corpus Christi, expellantur hæc oportet quæ rationis capacia non sunt et quæ mercaturam exercent, ut non in posterum sit domus mercaturam exercentium. Destrui etiam hoc templum ab his qui insidiantur sermoni Dei necesse est, cumque dirutum fuerit, tertia, quam prædiximus, die excitari; quando eliam discipuli ejus recordabuntur quod di- xerit Filius Dei, antequam destrueretur templum, perfecta tunc cum cognitione fde etiam ipsorum, et credent sermoni, quem dixerit Jesus. Quin unus- quisque qui erit hujusmodi, Jesu illum purificante, cum deposuerit quæ aliena sunt a ratione, ac ven- dentia, propter inhabitantis in se Filii Dei zelum, destruetur, ut a Jesu erigatur : non tertia die, quod ad propositam lectionem attinet; nec enim scri- ptum est: Destruite templum hoc, et tertia die illud erigam, sed, in tribus diebus. » Erigitur Ephes. IV, so ibid. seq. perperam, gius, 21. Ταυτά μοι οὐκ ἀλλοτρίως τοῦ ἱεροῦ, καὶ τῶν C 21. Hæc sunt a me dicta, nec præter institutum, (12) Υπέρ. Ita idem codex Bodleianus; Regius, (13) Τῷ τοῦ. Sic codex Bodleianus; Regius, (15) Ότα. Sic codex Bodleianus; Regius, τά. 13. 80 1 Cor. xu, 12, seq. (15) Ἡμέρα. lla idem codex Bodleianus; Regius, (16) Πιστεύσουσι. Sic codex Bodleianus; Re

Ἰσραὴλ, ἢ τῷ Χριστοῦ σώματι, περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Κύριος · ο Διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου, κ τῶν σωματικῶν ὀστέων αὐτοῦ μὴ διασκεδασθέντων, ἀλλὰ μηδὲ συντριβέντος τινὸς ἐξ αὐτῶν ; "Οτε δε γίνεται αὐτὴ ἡ ἀνάστασις τοῦ ἀληθινοῦ καὶ τελειοτέρου Χρι- στοῦ σώματος, τότε τὰ μέλη τοῦ Χριστοῦ τὰ νῦν, ὡς πρὸς τὸ μέλλον, ξηρὰ ὀστᾶ συναχθήσεται, ὀστοῦν πρὸς ὀστοῦν, καὶ ἀρμονία πρὸς ἁρμονίαν, οὐδενὸς τῶν ἑστερημένων ἁρμονίας καταντήσοντος εἰς τέ λειον ἄνδρα, « εἰς τὸ μέτρον τῆς ἡλικίας τοῦ πληρώ ματος τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ· ἡ καὶ τότε πολλά μέλη τὸ ἓν ἔσται σῶμα, πάντων τοῦ σώματος με λῶν πολλῶν ὄντων γινομένων ἑνὸς σώματος· τὴν δὲ κρίσιν ποδὸς, καὶ χειρὸς, καὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ἀκοῆς, καὶ ὀσφρήσεως τῶν συμπληρούντων ἰδίᾳ μὲν τὴν κε- φαλὴν, ἰδίᾳ δὲ τοὺς πόδας, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν μελῶν, Β τά τε ἀσθενέστερα, καὶ ταπεινότερα, καὶ ἀσχήμονα, καὶ εὐσχήμονα, μόνου Θεοῦ ἐστι ποιήσασθαι, ὅς συγκεράσει τὸ σῶμα· καὶ τότε μᾶλλον τοῦ νῦν τῷ ὑπεροῦντι περισσοτέραν διδοὺς τιμήν, ίνα μηδαμώς ᾗ σχίσμα ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ (12) άλ- λήλων μεριμνῶσι τὰ μέλη, καὶ εἴ τινα εὐπάθειαν έχει μέλος, συνευπαθήσῃ πάντα τὰ μέλη, εἴτε δο- ξάζεται, συγχαίρῃ τὰ πάντα. ἀπ' αὐτοῦ ἐξελαυνομένων, περὶ οὗ λέγει ὁ Σωτήρο · Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με, » είρη- ται, τῶν τε αιτούντων σημεῖον Ἰουδαίων αὐτοῖς δειχθῆναι, καὶ τῆς τοῦ Κυρίου πρὸς αὐτοὺς ἀποκρί- σεως, συνάπτοντος τὸν τοῦ ναοῦ λόγον τῷ τοῦ (13) Ιδίου σώματος, καὶ φάσκοντος· ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Ἀπὸ γὰρ τούτου τοῦ ναοῦ, ὄντος σώματος Χριστοῦ, δεῖ ἀπελαύνεσθαι ταῦτα ὄντα (14) ἄλογα, καὶ ἐμ- πορικά, ἵνα μηκέτι οἶκος εμπορίου ἦ. Καὶ τοῦτον τὸν ναὸν λυθῆναι δεῖ ὑπὸ τῶν ἐπιβουλευόντων τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ μετὰ τὸ λυθῆναι τῇ προει ρημένῃ ἡμῖν τρίτῃ ἡμέρᾳ (15) ἐγερθῆναι· ὅτε καὶ οἱ μαθηταί, ὅτι ἔλεγε πρὶν λυθῆναι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ ὁ Λόγος, αὐτοῦ μνησθήσονται οὗ ἔλεγε, καὶ πι- στεύσουσι (16), τελειουμένης αὐτῶν τότε μετὰ τῆς γνώσεως καὶ τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τῷ λόγῳ ἄν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς. Καὶ ἕκαστος δὲ τῶν τοιῶνδε, Ἰησοῦ αὐτὸν καθαίροντος, ἀποθέμενος τὰ ἄλογα καὶ τὰ πωλοῦντα, διὰ τὸν τοῦ ἐναὐτοῖς Λόγου ζῆλον καταλυθήσεται, ἐπὶ τῷ ὑπὸ Ἰησοῦ ἐγερθῆναι, οὐ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, ὅσον ἐπὶ τῇ προκειμένῃ λέξει· οὐ γὰρ γέγραπται· ο Λύ σατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐγερῶ αὐτὸν, ο ἀλλ' ἐν τρισὶν ἡμέραις. Εγείρεται γὰρ ἡ * ὑπό. των του. μετά. πιστεύουσι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A nostra, abscissi sumus. » Quibus enim ossibus dlici- tur : ‹ Audite verbum Domini, tanquam quæ seutiant verbum Domini, tanquamque quæ sint in domo Israel, nisi Christi corpori, de quo dicebat Dominus s : • Dissipata sunt omnia ossa mea, cum alioqui ossa ipsius corporalia dissipata non fuerint, sed ne unum quidem ex ipsis contritum-? Proinde cum efficitur resurrectio hæc veri et per- fectioris corporis Christi, tune membra Christi, nimirum ossa eɔ quæ in præsentia, futuri compa- ratione, sunt arida, conjungentur, os scilicet ad os suum, et junctura ad juncturam 96.99 : nemine, qui privatus sit junctura, occursuro in virum perfe- clum, ‹ in mensuram ætatis plenitudinis corporis Christi 1.87 ; » et tunc membra multa unum erunt cor pus, cum omnia corporis membra, quæ multa sunt, fient unius corporis 88. At discrimen pedis manusque, alque oculi, ac denique auditus et olfa- etus, quibus complentur singulatim quidem caput, singulatim vero pedes et catera membra, tum Imbecilliora, tum abjectiora, ac ea quæ putantur indecora, et derora, solius Dei est facere, qui simul temperabit corpus, etiam magis quam nunc copio- siorem honorem addens ei ", cui deerit, ne dissi- diam sit in corpore, sed invicem alia pro aliis sollicitudinem eamdem gerant membra; et si quid pa- titur unum membrum, simul patientur omnia membra, sive glorificatur unum membrum, simul gaudebat omnia membra. D Psil. xxi, 15. 96.99 Ezech. xxxvii, 7. 1.37 * Psal LXVII. 10. 6s Juan. 1, 19. de templo, deque ex ipso expulsis, de quo Servator dicit Zelus domus tuæ comedit me : s atque etiam de Judæis petentibus signum sibi ostendi, ac denique de Domini ad ipsos responsione, conjun- gentis sermonem templi sermoni proprii corporis, et dicentis : • Destruite templum hoc, et in tribus diebus erigam illud *, » Ab hoc enim templo, quod est corpus Christi, expellantur hæc oportet quæ rationis capacia non sunt et quæ mercaturam exercent, ut non in posterum sit domus mercaturam exercentium. Destrui etiam hoc templum ab his qui insidiantur sermoni Dei necesse est, cumque dirutum fuerit, tertia, quam prædiximus, die excitari; quando eliam discipuli ejus recordabuntur quod di- xerit Filius Dei, antequam destrueretur templum, perfecta tunc cum cognitione fde etiam ipsorum, et credent sermoni, quem dixerit Jesus. Quin unus- quisque qui erit hujusmodi, Jesu illum purificante, cum deposuerit quæ aliena sunt a ratione, ac ven- dentia, propter inhabitantis in se Filii Dei zelum, destruetur, ut a Jesu erigatur : non tertia die, quod ad propositam lectionem attinet; nec enim scri- ptum est: Destruite templum hoc, et tertia die illud erigam, sed, in tribus diebus. » Erigitur Ephes. IV, so ibid. seq. perperam, gius, 21. Ταυτά μοι οὐκ ἀλλοτρίως τοῦ ἱεροῦ, καὶ τῶν C 21. Hæc sunt a me dicta, nec præter institutum, (12) Υπέρ. Ita idem codex Bodleianus; Regius, (13) Τῷ τοῦ. Sic codex Bodleianus; Regius, (15) Ότα. Sic codex Bodleianus; Regius, τά. 13. 80 1 Cor. xu, 12, seq. (15) Ἡμέρα. lla idem codex Bodleianus; Regius, (16) Πιστεύσουσι. Sic codex Bodleianus; Re

Ἰσραὴλ, ἢ τῷ Χριστοῦ σώματι, περὶ οὗ ἔλεγεν ὁ Κύριος · ο Διεσκορπίσθη πάντα τὰ ὀστᾶ μου, κ τῶν σωματικῶν ὀστέων αὐτοῦ μὴ διασκεδασθέντων, ἀλλὰ μηδὲ συντριβέντος τινὸς ἐξ αὐτῶν ; "Οτε δε γίνεται αὐτὴ ἡ ἀνάστασις τοῦ ἀληθινοῦ καὶ τελειοτέρου Χρι- στοῦ σώματος, τότε τὰ μέλη τοῦ Χριστοῦ τὰ νῦν, ὡς πρὸς τὸ μέλλον, ξηρὰ ὀστᾶ συναχθήσεται, ὀστοῦν πρὸς ὀστοῦν, καὶ ἀρμονία πρὸς ἁρμονίαν, οὐδενὸς τῶν ἑστερημένων ἁρμονίας καταντήσοντος εἰς τέ λειον ἄνδρα, « εἰς τὸ μέτρον τῆς ἡλικίας τοῦ πληρώ ματος τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ· ἡ καὶ τότε πολλά μέλη τὸ ἓν ἔσται σῶμα, πάντων τοῦ σώματος με λῶν πολλῶν ὄντων γινομένων ἑνὸς σώματος· τὴν δὲ κρίσιν ποδὸς, καὶ χειρὸς, καὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ἀκοῆς, καὶ ὀσφρήσεως τῶν συμπληρούντων ἰδίᾳ μὲν τὴν κε- φαλὴν, ἰδίᾳ δὲ τοὺς πόδας, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν μελῶν, Β τά τε ἀσθενέστερα, καὶ ταπεινότερα, καὶ ἀσχήμονα, καὶ εὐσχήμονα, μόνου Θεοῦ ἐστι ποιήσασθαι, ὅς συγκεράσει τὸ σῶμα· καὶ τότε μᾶλλον τοῦ νῦν τῷ ὑπεροῦντι περισσοτέραν διδοὺς τιμήν, ίνα μηδαμώς ᾗ σχίσμα ἐν τῷ σώματι, ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ὑπὲρ (12) άλ- λήλων μεριμνῶσι τὰ μέλη, καὶ εἴ τινα εὐπάθειαν έχει μέλος, συνευπαθήσῃ πάντα τὰ μέλη, εἴτε δο- ξάζεται, συγχαίρῃ τὰ πάντα. ἀπ' αὐτοῦ ἐξελαυνομένων, περὶ οὗ λέγει ὁ Σωτήρο · Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με, » είρη- ται, τῶν τε αιτούντων σημεῖον Ἰουδαίων αὐτοῖς δειχθῆναι, καὶ τῆς τοῦ Κυρίου πρὸς αὐτοὺς ἀποκρί- σεως, συνάπτοντος τὸν τοῦ ναοῦ λόγον τῷ τοῦ (13) Ιδίου σώματος, καὶ φάσκοντος· ο Λύσατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ τρισὶν ἡμέραις ἐγερῶ αὐτόν. Ἀπὸ γὰρ τούτου τοῦ ναοῦ, ὄντος σώματος Χριστοῦ, δεῖ ἀπελαύνεσθαι ταῦτα ὄντα (14) ἄλογα, καὶ ἐμ- πορικά, ἵνα μηκέτι οἶκος εμπορίου ἦ. Καὶ τοῦτον τὸν ναὸν λυθῆναι δεῖ ὑπὸ τῶν ἐπιβουλευόντων τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ, καὶ μετὰ τὸ λυθῆναι τῇ προει ρημένῃ ἡμῖν τρίτῃ ἡμέρᾳ (15) ἐγερθῆναι· ὅτε καὶ οἱ μαθηταί, ὅτι ἔλεγε πρὶν λυθῆναι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ ὁ Λόγος, αὐτοῦ μνησθήσονται οὗ ἔλεγε, καὶ πι- στεύσουσι (16), τελειουμένης αὐτῶν τότε μετὰ τῆς γνώσεως καὶ τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τῷ λόγῳ ἄν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς. Καὶ ἕκαστος δὲ τῶν τοιῶνδε, Ἰησοῦ αὐτὸν καθαίροντος, ἀποθέμενος τὰ ἄλογα καὶ τὰ πωλοῦντα, διὰ τὸν τοῦ ἐναὐτοῖς Λόγου ζῆλον καταλυθήσεται, ἐπὶ τῷ ὑπὸ Ἰησοῦ ἐγερθῆναι, οὐ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, ὅσον ἐπὶ τῇ προκειμένῃ λέξει· οὐ γὰρ γέγραπται· ο Λύ σατε τὸν ναὸν τοῦτον, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐγερῶ αὐτὸν, ο ἀλλ' ἐν τρισὶν ἡμέραις. Εγείρεται γὰρ ἡ * ὑπό. των του. μετά. πιστεύουσι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A nostra, abscissi sumus. » Quibus enim ossibus dlici- tur : ‹ Audite verbum Domini, tanquam quæ seutiant verbum Domini, tanquamque quæ sint in domo Israel, nisi Christi corpori, de quo dicebat Dominus s : • Dissipata sunt omnia ossa mea, cum alioqui ossa ipsius corporalia dissipata non fuerint, sed ne unum quidem ex ipsis contritum-? Proinde cum efficitur resurrectio hæc veri et per- fectioris corporis Christi, tune membra Christi, nimirum ossa eɔ quæ in præsentia, futuri compa- ratione, sunt arida, conjungentur, os scilicet ad os suum, et junctura ad juncturam 96.99 : nemine, qui privatus sit junctura, occursuro in virum perfe- clum, ‹ in mensuram ætatis plenitudinis corporis Christi 1.87 ; » et tunc membra multa unum erunt cor pus, cum omnia corporis membra, quæ multa sunt, fient unius corporis 88. At discrimen pedis manusque, alque oculi, ac denique auditus et olfa- etus, quibus complentur singulatim quidem caput, singulatim vero pedes et catera membra, tum Imbecilliora, tum abjectiora, ac ea quæ putantur indecora, et derora, solius Dei est facere, qui simul temperabit corpus, etiam magis quam nunc copio- siorem honorem addens ei ", cui deerit, ne dissi- diam sit in corpore, sed invicem alia pro aliis sollicitudinem eamdem gerant membra; et si quid pa- titur unum membrum, simul patientur omnia membra, sive glorificatur unum membrum, simul gaudebat omnia membra. D Psil. xxi, 15. 96.99 Ezech. xxxvii, 7. 1.37 * Psal LXVII. 10. 6s Juan. 1, 19. de templo, deque ex ipso expulsis, de quo Servator dicit Zelus domus tuæ comedit me : s atque etiam de Judæis petentibus signum sibi ostendi, ac denique de Domini ad ipsos responsione, conjun- gentis sermonem templi sermoni proprii corporis, et dicentis : • Destruite templum hoc, et in tribus diebus erigam illud *, » Ab hoc enim templo, quod est corpus Christi, expellantur hæc oportet quæ rationis capacia non sunt et quæ mercaturam exercent, ut non in posterum sit domus mercaturam exercentium. Destrui etiam hoc templum ab his qui insidiantur sermoni Dei necesse est, cumque dirutum fuerit, tertia, quam prædiximus, die excitari; quando eliam discipuli ejus recordabuntur quod di- xerit Filius Dei, antequam destrueretur templum, perfecta tunc cum cognitione fde etiam ipsorum, et credent sermoni, quem dixerit Jesus. Quin unus- quisque qui erit hujusmodi, Jesu illum purificante, cum deposuerit quæ aliena sunt a ratione, ac ven- dentia, propter inhabitantis in se Filii Dei zelum, destruetur, ut a Jesu erigatur : non tertia die, quod ad propositam lectionem attinet; nec enim scri- ptum est: Destruite templum hoc, et tertia die illud erigam, sed, in tribus diebus. » Erigitur Ephes. IV, so ibid. seq. perperam, gius, 21. Ταυτά μοι οὐκ ἀλλοτρίως τοῦ ἱεροῦ, καὶ τῶν C 21. Hæc sunt a me dicta, nec præter institutum, (12) Υπέρ. Ita idem codex Bodleianus; Regius, (13) Τῷ τοῦ. Sic codex Bodleianus; Regius, (15) Ότα. Sic codex Bodleianus; Regius, τά. 13. 80 1 Cor. xu, 12, seq. (15) Ἡμέρα. lla idem codex Bodleianus; Regius, (16) Πιστεύσουσι. Sic codex Bodleianus; Re

ἐνταῦθα εἰρημένα ἔφασκον κατηγοροῦντες· « Οὗτος ἔφη· Δύναμαι καταλῦσαι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν αὐτὸν οἰκοδομῆσαι· ν ἢ ὡς ὁ Μάρκος « Ἡμεῖς ἀκούσαμεν αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι, Ἐγὼ κατα· λύσω τὸν ναὸν τοῦτον τὸν χειροποίητον, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν ἄλλον ἀχειροποίητον ἀνοικοδομήσω (23)· ο ὅτε καὶ ὁ ἀρχιερεὺς ἀναστὰς εἶπεν αὐτῷ· : Οὐδὲν ἀπο κρίνῃ; τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐτιώπα· ν ἢ ὡς ὁ Λουκᾶς (24) φησί· ι Καὶ ἀναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς εἰς μέσον, ἐπηρώτησε τὸν Ἰησοῦν λέγων· Οὐκ ἀποκρίνῃ οὐδέν ; τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ ἐσιώπα, καὶ οὐκ ἀπεκρίνατο οὐδέν. » Νομίζω δ᾽ ἀναγκαίως καὶ ταῦτα παρατεθεῖσθαι τὴν ἀναφορὰν ἔχοντα (25) ἐπὶ τὸ ἐν χερσὶ ῥητόν. ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος. καὶ σὺ ἐν τρισὶν ἡμέ- σαις ἐγερεῖς αὐτόν; › Πῶς τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτε- σιν ᾠκοδομῆσθαί φασι τὸν ναὸν οἱ Ἰουδαῖοι λέγειν οὐκ ἔχομεν, εἰ τῇ ἱστορία κατακολουθήσαιμεν (26). Γέ- γραπται γὰρ ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν, ὡς « ητοίμα. σαν τους λίθους, καὶ τὰ ξύλα τρισὶν ἔτεσιν. Εν δὲ τῷ τετάρτῳ ἔτει, μηνὶ δευτέρω, βασιλεύοντος τοῦ βασιλέως Σολομῶντος ἐπὶ Ἰσραὴλ, ἐνετείλατο ὁ βασι- λεὺς, καὶ αἱρουσι λίθους μεγάλους τιμίους εἰς τὸ θε- μέλιον τοῦ εἴχου, καὶ λίθους ἀπελεκήτους· καὶ ἐπελέ χησαν οἱ υἱοὶ Σολομῶντος, καὶ οἱ υἱοὶ Χειράμ· καὶ ἔκαλον αὐτοὺς ἐν τῷ τετάρτῳ ἔτει, καὶ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον Κυρίου ἐν μηνὶ Νεισὰν (27), καὶ τῷ δευτέ ρων μηνί· ἐνδεκάτῳ ἐνιαυτῷ, μηνὶ Βαάλ, ὃς ἦν μὴν ἡγως, συνετελέσθη ὁ οἶκος εἰς πάντα λόγον αὐτοῦ, καὶ εἰς πᾶσαν διάταξιν αὐτοῦ. ο Ἵνα οὖν καὶ τὴν ἑτοιμασίαν αὐτοῦ συγκατατάξωμεν (28) τῷ χρόνῳ τῆς οἰκοδομῆς, ἔνδεκα ἔτη τὰ πάντα οὐ συμπληρούται εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ. Πῶς οὖν οἱ Ἰουδαῖοι λέγουσι· Τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος;» εἰ μὴ ἄρα τις βιασάμενος φιλοτιμήσηται (29) παρα- στῆσαι τῶν τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἐτῶν πληρούμε- κεν (30) χρόνον, ἀφ᾽ οὗ ὁ Δαυΐδ φησι πρὸς Νάθαν τὸν προφήτην, βουλευσάμενος περὶ τῆς οἰκοδομῆς τοῦ τοῦ· ι Ἰδοὺ ἐγὼ κατοικῶ ἐν οἴκῳ κεδρίνῳ, καὶ ἡ κ: ωτὸς τοῦ Θεοῦ κάθηται ἐν μέσῳ τῆς σκηνῆς· ν εἰ γὰρ κεκώλυται, ὡς ἀνὴρ αἱμάτων οἰκοδομῆσαι αὐτὸν, Εοικέ γε (31) ἠσχολῆσθαι περὶ τὴν συναγωγὴν τῆς ὕλης τοῦ ναοῦ. Φησὶ γοῦν ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Παρα- λειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς πάσῃ τῇ ἐκκλησίᾳ· • Σολομῶν ὁ υἱός μου, εἰς ὃν ᾑρέτικεν αὐτὸν Κύριος, νὰς καὶ ἀπαλὸς, καὶ τὸ ἔργον μέγα, ὅτι οὐκ ἀνθρώ Το οικοδομεί (32), ἀλλὰ Κυρίῳ Θεῷ· κατὰ πᾶσαν τὴν χιν, 60, 61. ΧΧΙΣ, γίας, οἰκοδομήσω. Έχοντος. οἱ Ἰουδαῖοι λέγονται· οὐκ ἔχομεν εἰ τῇ ἱστορίᾳ κατο ακολουθήσομεν. συγκαταλάβωμεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A rat, quæ hic dicta sunt, dixerunt accusantes B C D : ‹ Hic dixit : Possum destruere templum Dei, et per tres dies illud ædificare: > vel ut Marcus ** : ‹ Nos audivimus hunc dicentem: Ego diruam templum hoc manu factum, et per tres dies aliud non manu factum) reædificabo, » quando et summus sacerdos surgens dixit illi: «Nihil respondes? cur isti adversum te testi@cantur? At Jesus lacebat so ';) vel ut Marcus inquit " : «Et surgens summus sacerdos in medium, interrogabat Jesum dicens : Non respondes quidquam? cur isti adversum te dicunt testimonia? At ille Lacebat, neque quidquam respondebat. Arbitror vero necessario eliam lac citata fuisse relationem habentia ad eum textum qui est præ manibus. » annis adificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus eriges illud ³¹? › Quomodo quadraginta et sex annis exstructum fuisse Judæi dicant templum hoc, si historiam sequamur, dicere non possumus. Nam in tertio Regum scriptum est *, quod & præpa- raverint lapides et ligna tribus annis. In quarto autem anno, mense secundo, regnante rege Salo- mione super Israel, mandavit rex, et tollunt lapides grandes, lapides pretiosos pro fundamento domus, atque lapides impolitos ; et sculpserunt eos fili Salomonis, et Olii Chiram, jeceruntque eos pro fuudatione in quarto anno, et fundaverunt domum Domini in mense Nisan (is est secundus mensis); undecimo autem anno, in mense Baal, qui est mensis octavus, perfecta est domus per omnes partes suas, et juxta cunctam dispositionem suain ”. › Ut ergo etiam præparationem ejus cum tempore structuræ annumeremus, undecim anno- rum numerus non completur ad structurai templi. Quamobrem quomodo Judæi dicunt, quadraginta et sex annis ædificatum fuisse templum hoc? > Nisi forte quis, qui urgeretur, contenderet ostendere tempus quadraginta et sex annorum compleri ab eo tempore quo David inquit ad Nathan prophetain, consulens de ædificatione templi : «En ego habito in domo cedrina, et arca Dei manet in medio ten- torii *. › Nam etiam si prohibitus fuit, ceu vir sanguinum, ipsum ædillcare, at saltem videtur se exercuisse circa colligendam materiam templi. lnquit ergo in prinio Paralipomenon libro " rex David cunctæ congregationi: «Salomon filius meus', in quem complacuit sibi Dominus, juvenis est el delicatus; opusque Diagnum est, quoniam non "Matth. xxvI. 61. “ Marc. xiv, 58. Matth. xxvi, 62. * Marc. ss Joan. 11, 20. ¹ª Reg. v, 17, 18; vi, 1. * II Reg. vi, 38. Reg. vi, 2. | Paralip. i seqq. seul codex Bodleianus ut in nostro lexm. braice 7, veteris mensis Hebraici nomen, qui Ijar Judaico respondet. Vide Josept. Antiq. lib. viit, cap. 2, n. 3. nus : Regius, 22. « Εἶπαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι· Τεσσαράκοντα καὶ ἓξ 22. ‹ Dixerunt ergo Judæi : Quadraginta et sex (23) Ανοικοδομήσω. Sic codex Bodleianus ; Re (24) Λουκάς. Scribendum Μάρκος. (25) Ἔχοντα. Sic codex Bodleianus; Regius, (2) Codex Regins, οἰκοδομῆσαί φασι τὸν ναὸν (27) 'Er µnrl Newdr. Lege Z:55, hoc est He- (28) Αὐτοῦ συγκατατάξωμεν. Ita codex Bodleia- (29) Codex Bodleianus, φιλοτιμήσαιτο. (30) Codex Regius, πληρουμένων. (31) Codex Bodleianus, αὐτόν, ἀλλ᾽ οὖν ἔοικέ γε, (39) Codex Regius, οικοδομή.

ἐνταῦθα εἰρημένα ἔφασκον κατηγοροῦντες· « Οὗτος ἔφη· Δύναμαι καταλῦσαι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν αὐτὸν οἰκοδομῆσαι· ν ἢ ὡς ὁ Μάρκος « Ἡμεῖς ἀκούσαμεν αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι, Ἐγὼ κατα· λύσω τὸν ναὸν τοῦτον τὸν χειροποίητον, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν ἄλλον ἀχειροποίητον ἀνοικοδομήσω (23)· ο ὅτε καὶ ὁ ἀρχιερεὺς ἀναστὰς εἶπεν αὐτῷ· : Οὐδὲν ἀπο κρίνῃ; τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐτιώπα· ν ἢ ὡς ὁ Λουκᾶς (24) φησί· ι Καὶ ἀναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς εἰς μέσον, ἐπηρώτησε τὸν Ἰησοῦν λέγων· Οὐκ ἀποκρίνῃ οὐδέν ; τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ ἐσιώπα, καὶ οὐκ ἀπεκρίνατο οὐδέν. » Νομίζω δ᾽ ἀναγκαίως καὶ ταῦτα παρατεθεῖσθαι τὴν ἀναφορὰν ἔχοντα (25) ἐπὶ τὸ ἐν χερσὶ ῥητόν. ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος. καὶ σὺ ἐν τρισὶν ἡμέ- σαις ἐγερεῖς αὐτόν; › Πῶς τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτε- σιν ᾠκοδομῆσθαί φασι τὸν ναὸν οἱ Ἰουδαῖοι λέγειν οὐκ ἔχομεν, εἰ τῇ ἱστορία κατακολουθήσαιμεν (26). Γέ- γραπται γὰρ ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν, ὡς « ητοίμα. σαν τους λίθους, καὶ τὰ ξύλα τρισὶν ἔτεσιν. Εν δὲ τῷ τετάρτῳ ἔτει, μηνὶ δευτέρω, βασιλεύοντος τοῦ βασιλέως Σολομῶντος ἐπὶ Ἰσραὴλ, ἐνετείλατο ὁ βασι- λεὺς, καὶ αἱρουσι λίθους μεγάλους τιμίους εἰς τὸ θε- μέλιον τοῦ εἴχου, καὶ λίθους ἀπελεκήτους· καὶ ἐπελέ χησαν οἱ υἱοὶ Σολομῶντος, καὶ οἱ υἱοὶ Χειράμ· καὶ ἔκαλον αὐτοὺς ἐν τῷ τετάρτῳ ἔτει, καὶ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον Κυρίου ἐν μηνὶ Νεισὰν (27), καὶ τῷ δευτέ ρων μηνί· ἐνδεκάτῳ ἐνιαυτῷ, μηνὶ Βαάλ, ὃς ἦν μὴν ἡγως, συνετελέσθη ὁ οἶκος εἰς πάντα λόγον αὐτοῦ, καὶ εἰς πᾶσαν διάταξιν αὐτοῦ. ο Ἵνα οὖν καὶ τὴν ἑτοιμασίαν αὐτοῦ συγκατατάξωμεν (28) τῷ χρόνῳ τῆς οἰκοδομῆς, ἔνδεκα ἔτη τὰ πάντα οὐ συμπληρούται εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ. Πῶς οὖν οἱ Ἰουδαῖοι λέγουσι· Τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος;» εἰ μὴ ἄρα τις βιασάμενος φιλοτιμήσηται (29) παρα- στῆσαι τῶν τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἐτῶν πληρούμε- κεν (30) χρόνον, ἀφ᾽ οὗ ὁ Δαυΐδ φησι πρὸς Νάθαν τὸν προφήτην, βουλευσάμενος περὶ τῆς οἰκοδομῆς τοῦ τοῦ· ι Ἰδοὺ ἐγὼ κατοικῶ ἐν οἴκῳ κεδρίνῳ, καὶ ἡ κ: ωτὸς τοῦ Θεοῦ κάθηται ἐν μέσῳ τῆς σκηνῆς· ν εἰ γὰρ κεκώλυται, ὡς ἀνὴρ αἱμάτων οἰκοδομῆσαι αὐτὸν, Εοικέ γε (31) ἠσχολῆσθαι περὶ τὴν συναγωγὴν τῆς ὕλης τοῦ ναοῦ. Φησὶ γοῦν ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Παρα- λειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς πάσῃ τῇ ἐκκλησίᾳ· • Σολομῶν ὁ υἱός μου, εἰς ὃν ᾑρέτικεν αὐτὸν Κύριος, νὰς καὶ ἀπαλὸς, καὶ τὸ ἔργον μέγα, ὅτι οὐκ ἀνθρώ Το οικοδομεί (32), ἀλλὰ Κυρίῳ Θεῷ· κατὰ πᾶσαν τὴν χιν, 60, 61. ΧΧΙΣ, γίας, οἰκοδομήσω. Έχοντος. οἱ Ἰουδαῖοι λέγονται· οὐκ ἔχομεν εἰ τῇ ἱστορίᾳ κατο ακολουθήσομεν. συγκαταλάβωμεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A rat, quæ hic dicta sunt, dixerunt accusantes B C D : ‹ Hic dixit : Possum destruere templum Dei, et per tres dies illud ædificare: > vel ut Marcus ** : ‹ Nos audivimus hunc dicentem: Ego diruam templum hoc manu factum, et per tres dies aliud non manu factum) reædificabo, » quando et summus sacerdos surgens dixit illi: «Nihil respondes? cur isti adversum te testi@cantur? At Jesus lacebat so ';) vel ut Marcus inquit " : «Et surgens summus sacerdos in medium, interrogabat Jesum dicens : Non respondes quidquam? cur isti adversum te dicunt testimonia? At ille Lacebat, neque quidquam respondebat. Arbitror vero necessario eliam lac citata fuisse relationem habentia ad eum textum qui est præ manibus. » annis adificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus eriges illud ³¹? › Quomodo quadraginta et sex annis exstructum fuisse Judæi dicant templum hoc, si historiam sequamur, dicere non possumus. Nam in tertio Regum scriptum est *, quod & præpa- raverint lapides et ligna tribus annis. In quarto autem anno, mense secundo, regnante rege Salo- mione super Israel, mandavit rex, et tollunt lapides grandes, lapides pretiosos pro fundamento domus, atque lapides impolitos ; et sculpserunt eos fili Salomonis, et Olii Chiram, jeceruntque eos pro fuudatione in quarto anno, et fundaverunt domum Domini in mense Nisan (is est secundus mensis); undecimo autem anno, in mense Baal, qui est mensis octavus, perfecta est domus per omnes partes suas, et juxta cunctam dispositionem suain ”. › Ut ergo etiam præparationem ejus cum tempore structuræ annumeremus, undecim anno- rum numerus non completur ad structurai templi. Quamobrem quomodo Judæi dicunt, quadraginta et sex annis ædificatum fuisse templum hoc? > Nisi forte quis, qui urgeretur, contenderet ostendere tempus quadraginta et sex annorum compleri ab eo tempore quo David inquit ad Nathan prophetain, consulens de ædificatione templi : «En ego habito in domo cedrina, et arca Dei manet in medio ten- torii *. › Nam etiam si prohibitus fuit, ceu vir sanguinum, ipsum ædillcare, at saltem videtur se exercuisse circa colligendam materiam templi. lnquit ergo in prinio Paralipomenon libro " rex David cunctæ congregationi: «Salomon filius meus', in quem complacuit sibi Dominus, juvenis est el delicatus; opusque Diagnum est, quoniam non "Matth. xxvI. 61. “ Marc. xiv, 58. Matth. xxvi, 62. * Marc. ss Joan. 11, 20. ¹ª Reg. v, 17, 18; vi, 1. * II Reg. vi, 38. Reg. vi, 2. | Paralip. i seqq. seul codex Bodleianus ut in nostro lexm. braice 7, veteris mensis Hebraici nomen, qui Ijar Judaico respondet. Vide Josept. Antiq. lib. viit, cap. 2, n. 3. nus : Regius, 22. « Εἶπαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι· Τεσσαράκοντα καὶ ἓξ 22. ‹ Dixerunt ergo Judæi : Quadraginta et sex (23) Ανοικοδομήσω. Sic codex Bodleianus ; Re (24) Λουκάς. Scribendum Μάρκος. (25) Ἔχοντα. Sic codex Bodleianus; Regius, (2) Codex Regins, οἰκοδομῆσαί φασι τὸν ναὸν (27) 'Er µnrl Newdr. Lege Z:55, hoc est He- (28) Αὐτοῦ συγκατατάξωμεν. Ita codex Bodleia- (29) Codex Bodleianus, φιλοτιμήσαιτο. (30) Codex Regius, πληρουμένων. (31) Codex Bodleianus, αὐτόν, ἀλλ᾽ οὖν ἔοικέ γε, (39) Codex Regius, οικοδομή.

ἐνταῦθα εἰρημένα ἔφασκον κατηγοροῦντες· « Οὗτος ἔφη· Δύναμαι καταλῦσαι τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν αὐτὸν οἰκοδομῆσαι· ν ἢ ὡς ὁ Μάρκος « Ἡμεῖς ἀκούσαμεν αὐτοῦ λέγοντος, ὅτι, Ἐγὼ κατα· λύσω τὸν ναὸν τοῦτον τὸν χειροποίητον, καὶ διὰ τριῶν ἡμερῶν ἄλλον ἀχειροποίητον ἀνοικοδομήσω (23)· ο ὅτε καὶ ὁ ἀρχιερεὺς ἀναστὰς εἶπεν αὐτῷ· : Οὐδὲν ἀπο κρίνῃ; τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐτιώπα· ν ἢ ὡς ὁ Λουκᾶς (24) φησί· ι Καὶ ἀναστὰς ὁ ἀρχιερεὺς εἰς μέσον, ἐπηρώτησε τὸν Ἰησοῦν λέγων· Οὐκ ἀποκρίνῃ οὐδέν ; τί οὗτοί σου καταμαρτυροῦσιν; Ὁ δὲ ἐσιώπα, καὶ οὐκ ἀπεκρίνατο οὐδέν. » Νομίζω δ᾽ ἀναγκαίως καὶ ταῦτα παρατεθεῖσθαι τὴν ἀναφορὰν ἔχοντα (25) ἐπὶ τὸ ἐν χερσὶ ῥητόν. ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος. καὶ σὺ ἐν τρισὶν ἡμέ- σαις ἐγερεῖς αὐτόν; › Πῶς τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτε- σιν ᾠκοδομῆσθαί φασι τὸν ναὸν οἱ Ἰουδαῖοι λέγειν οὐκ ἔχομεν, εἰ τῇ ἱστορία κατακολουθήσαιμεν (26). Γέ- γραπται γὰρ ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν, ὡς « ητοίμα. σαν τους λίθους, καὶ τὰ ξύλα τρισὶν ἔτεσιν. Εν δὲ τῷ τετάρτῳ ἔτει, μηνὶ δευτέρω, βασιλεύοντος τοῦ βασιλέως Σολομῶντος ἐπὶ Ἰσραὴλ, ἐνετείλατο ὁ βασι- λεὺς, καὶ αἱρουσι λίθους μεγάλους τιμίους εἰς τὸ θε- μέλιον τοῦ εἴχου, καὶ λίθους ἀπελεκήτους· καὶ ἐπελέ χησαν οἱ υἱοὶ Σολομῶντος, καὶ οἱ υἱοὶ Χειράμ· καὶ ἔκαλον αὐτοὺς ἐν τῷ τετάρτῳ ἔτει, καὶ ἐθεμελίωσαν τὸν οἶκον Κυρίου ἐν μηνὶ Νεισὰν (27), καὶ τῷ δευτέ ρων μηνί· ἐνδεκάτῳ ἐνιαυτῷ, μηνὶ Βαάλ, ὃς ἦν μὴν ἡγως, συνετελέσθη ὁ οἶκος εἰς πάντα λόγον αὐτοῦ, καὶ εἰς πᾶσαν διάταξιν αὐτοῦ. ο Ἵνα οὖν καὶ τὴν ἑτοιμασίαν αὐτοῦ συγκατατάξωμεν (28) τῷ χρόνῳ τῆς οἰκοδομῆς, ἔνδεκα ἔτη τὰ πάντα οὐ συμπληρούται εἰς τὴν οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ. Πῶς οὖν οἱ Ἰουδαῖοι λέγουσι· Τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσιν ᾠκοδομήθη ὁ ναὸς οὗτος;» εἰ μὴ ἄρα τις βιασάμενος φιλοτιμήσηται (29) παρα- στῆσαι τῶν τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἐτῶν πληρούμε- κεν (30) χρόνον, ἀφ᾽ οὗ ὁ Δαυΐδ φησι πρὸς Νάθαν τὸν προφήτην, βουλευσάμενος περὶ τῆς οἰκοδομῆς τοῦ τοῦ· ι Ἰδοὺ ἐγὼ κατοικῶ ἐν οἴκῳ κεδρίνῳ, καὶ ἡ κ: ωτὸς τοῦ Θεοῦ κάθηται ἐν μέσῳ τῆς σκηνῆς· ν εἰ γὰρ κεκώλυται, ὡς ἀνὴρ αἱμάτων οἰκοδομῆσαι αὐτὸν, Εοικέ γε (31) ἠσχολῆσθαι περὶ τὴν συναγωγὴν τῆς ὕλης τοῦ ναοῦ. Φησὶ γοῦν ἐν τῇ πρώτῃ τῶν Παρα- λειπομένων Δαυὶδ ὁ βασιλεὺς πάσῃ τῇ ἐκκλησίᾳ· • Σολομῶν ὁ υἱός μου, εἰς ὃν ᾑρέτικεν αὐτὸν Κύριος, νὰς καὶ ἀπαλὸς, καὶ τὸ ἔργον μέγα, ὅτι οὐκ ἀνθρώ Το οικοδομεί (32), ἀλλὰ Κυρίῳ Θεῷ· κατὰ πᾶσαν τὴν χιν, 60, 61. ΧΧΙΣ, γίας, οἰκοδομήσω. Έχοντος. οἱ Ἰουδαῖοι λέγονται· οὐκ ἔχομεν εἰ τῇ ἱστορίᾳ κατο ακολουθήσομεν. συγκαταλάβωμεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A rat, quæ hic dicta sunt, dixerunt accusantes B C D : ‹ Hic dixit : Possum destruere templum Dei, et per tres dies illud ædificare: > vel ut Marcus ** : ‹ Nos audivimus hunc dicentem: Ego diruam templum hoc manu factum, et per tres dies aliud non manu factum) reædificabo, » quando et summus sacerdos surgens dixit illi: «Nihil respondes? cur isti adversum te testi@cantur? At Jesus lacebat so ';) vel ut Marcus inquit " : «Et surgens summus sacerdos in medium, interrogabat Jesum dicens : Non respondes quidquam? cur isti adversum te dicunt testimonia? At ille Lacebat, neque quidquam respondebat. Arbitror vero necessario eliam lac citata fuisse relationem habentia ad eum textum qui est præ manibus. » annis adificatum est templum hoc, et tu in tribus diebus eriges illud ³¹? › Quomodo quadraginta et sex annis exstructum fuisse Judæi dicant templum hoc, si historiam sequamur, dicere non possumus. Nam in tertio Regum scriptum est *, quod & præpa- raverint lapides et ligna tribus annis. In quarto autem anno, mense secundo, regnante rege Salo- mione super Israel, mandavit rex, et tollunt lapides grandes, lapides pretiosos pro fundamento domus, atque lapides impolitos ; et sculpserunt eos fili Salomonis, et Olii Chiram, jeceruntque eos pro fuudatione in quarto anno, et fundaverunt domum Domini in mense Nisan (is est secundus mensis); undecimo autem anno, in mense Baal, qui est mensis octavus, perfecta est domus per omnes partes suas, et juxta cunctam dispositionem suain ”. › Ut ergo etiam præparationem ejus cum tempore structuræ annumeremus, undecim anno- rum numerus non completur ad structurai templi. Quamobrem quomodo Judæi dicunt, quadraginta et sex annis ædificatum fuisse templum hoc? > Nisi forte quis, qui urgeretur, contenderet ostendere tempus quadraginta et sex annorum compleri ab eo tempore quo David inquit ad Nathan prophetain, consulens de ædificatione templi : «En ego habito in domo cedrina, et arca Dei manet in medio ten- torii *. › Nam etiam si prohibitus fuit, ceu vir sanguinum, ipsum ædillcare, at saltem videtur se exercuisse circa colligendam materiam templi. lnquit ergo in prinio Paralipomenon libro " rex David cunctæ congregationi: «Salomon filius meus', in quem complacuit sibi Dominus, juvenis est el delicatus; opusque Diagnum est, quoniam non "Matth. xxvI. 61. “ Marc. xiv, 58. Matth. xxvi, 62. * Marc. ss Joan. 11, 20. ¹ª Reg. v, 17, 18; vi, 1. * II Reg. vi, 38. Reg. vi, 2. | Paralip. i seqq. seul codex Bodleianus ut in nostro lexm. braice 7, veteris mensis Hebraici nomen, qui Ijar Judaico respondet. Vide Josept. Antiq. lib. viit, cap. 2, n. 3. nus : Regius, 22. « Εἶπαν οὖν οἱ Ἰουδαῖοι· Τεσσαράκοντα καὶ ἓξ 22. ‹ Dixerunt ergo Judæi : Quadraginta et sex (23) Ανοικοδομήσω. Sic codex Bodleianus ; Re (24) Λουκάς. Scribendum Μάρκος. (25) Ἔχοντα. Sic codex Bodleianus; Regius, (2) Codex Regins, οἰκοδομῆσαί φασι τὸν ναὸν (27) 'Er µnrl Newdr. Lege Z:55, hoc est He- (28) Αὐτοῦ συγκατατάξωμεν. Ita codex Bodleia- (29) Codex Bodleianus, φιλοτιμήσαιτο. (30) Codex Regius, πληρουμένων. (31) Codex Bodleianus, αὐτόν, ἀλλ᾽ οὖν ἔοικέ γε, (39) Codex Regius, οικοδομή.

Α δύναμιν ήτοίμακα εἰς οἶκον Θεοῦ μου χρυσίον, ἀργύ Β οι νου, κατεστρέφθαι. ἀγωνισμένοις. ἐν ριον, χαλκὸν, καὶ σίδηρον, ξύλον, λίθους Σοδμ, καὶ πληρώσεως, καὶ λίθους πολυτελείς (53), καὶ ποικί λους, καὶ πάντα λίθον τίμιον, καὶ Πάριον πολύ. Έτι ἐν τῷ εὐδοκῆσαί με ἐν οἴκῳ Θεοῦ μου, ἔστι μοι πε ριπεποίημαι χρυσίον, καὶ ἀργύριον· καὶ ἰδοὺ δέδωκα εἰς οἶκον Κυρίου μου εἰς ὕψος· ἐκ τόσων ήτοίματα (34) εἰς τὸν ο κον τῶν ἁγίων τρισχίλια τάλαντα χρυσίου τοῦ ἐκ Σουφερ, καὶ ἑπτακισχίλια τάλαντα ἀργυρίου δο κίμου, επαλειφῆναι ἐν αὐτοῖς τοὺς οἴκους τοῦ Θεοῦ διὰ χειρός τεχνιτῶν. Ἐβασίλευσε γὰρ ὁ Δαυΐδ ἑπτὰ ἔτη ἐν Χεβρών, καὶ λγ' ἐν Ἱερουσαλήμ. Ἐὰν οὖν δυνηθῇ ἀποδεῖξαι τὴν ἀρχὴν τῆς περὶ τοῦ ναοῦ κατασκευῆς γεγονέναι συνάγοντος αὐτοῦ τὴν ἐπιτήδειον ὕλην ἀπὸ τοῦ ε' χρόνου τῆς βασιλείας αὐτοῦ, δυνήσεται βιασά μενος περὶ (35) τῶν μς' ἐτῶν εἰπεῖν. Αλλος δέ τις ἐρεῖ τὸν δεικνύμενον μὴ τὸν ὑπὸ Σολομώντος ᾠκοδο μημένον εἶναι, ἐκεῖνον γὰρ κατεστράφθαι (36) κατά τοὺς τῆς αἰχμαλωσίας χρόνους, ἀλλὰ τὸν ἐπὶ Εσδρα οικοδομηθέντα· περὶ οὗ οὐκ ἔχομεν τρανῶς τὸν τῶν τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἐτῶν ἀποδεῖξαι ἀληθευόμενον λόγον. Εοικε δὲ καὶ κατὰ τὰ Μακκαβαϊκὰ πολλή τις ἀκαταστασία γεγονέναι περὶ τὸν λαὸν καὶ τὸν ναόν καὶ οὐκ οἶδα εἰ ποτε ἀνῳκοδομήθη τοσούτοις ἔτεσιν ὁ ναός. Ο μέντοιγε Ηρακλέων, μηδὲ ἐπιστήσας τῇ Ιστορία, φησὶ τὸν Σολομῶντα τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσι κατεσκευακέναι τὸν ναὸν, εἰκόνα τυγχάνοντα του Σωτῆρος· καὶ τὸν ς' ἀριθμὸν εἰς τὴν ὕλην, τουτέστι τὸ πλάσμα αναφέρει· τόνδε τῶν τεσσαράκοντα, δ τε τράς ἐστι, φησίν, ἡ ἀπρόσπλοκος, εἰς τὸ ἐμφύσημα, καὶ τὸ ἐν τῷ ἐμφυσήματι σπέρμα. Ορα δὲ εἰ δυνατὸν τὸν μὲν μ' διὰ τὰ τέσσαρα τοῦ κόσμου στοιχεῖα ἐν τοῖς ἡγωνισμένοις (37) εἰς τὸν ναὸν ἐγκατατασσόμενα λαμβάνειν· τὸν δὲ ς' διὰ τὸ τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ γεγονέναι τὸν ἄνθρωπον. αὐτοῦ. Ὅτε οὖν ἠγέρθη ἐκ νεκρῶν, ἐμνήσθησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι τοῦτο ἔλεγε, καὶ ἐπίστευσαν τῇ Γραφῇ, καὶ τῷ λόγῳ, ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς » εἰς τὸ ὅτι τὸ σῶμα (38) τοῦ Υἱοῦ ναὸς αὐτοῦ εἴρηται. Ζητήσαι δὲ ἄξιον πότερον ἀπλούστερον τοῦτο ἐκληπτέον (39), ἕκαστον τῶν ἀναγεγραμμένων περὶ τοῦ ναοῦ φιλοτιμη τέον ἀνάγειν εἰς τὸν περὶ τοῦ σώματος Ἰησοῦ λόγον, ἤτοι οὗ εἴληφεν ἐκ τῆς Παρθένου, ἢ τῆς Ἐκκλησίας σώματος αὐτοῦ λεγομένης εἶναι, ὡς καὶ ἡμᾶς μέλη τοῦ σώματος αὐτοῦ παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ ὀνομάζεσθαι. Ὁ μὲν οὖν τις, πραγμάτων αὐτὸν ἀπαλλάττων τῷ ἀπογινώσκειν ἕκαστον δύνασθαι τῶν κατὰ τὸν ναὸν ἀναφέρειν ἐπὶ τὸ σῶμα, ὁποτέρως ἂν ἔχῃ, ἐπὶ τὸ ταῖς γωνίαις, γεγωνιωμένοις. εἰς τὸ σῶμα τοῦ Υἱοῦ ναὸς αὐτοῦ εἴρηται, ζητῆσαι ἄξιον. ἐκλεκτέον. ORIGENIS homini, sed Domino Deo ædificat. Præparavi illi el pro viribus meis ad domum Dei mei construendam, aurum, argentum, as et ferrum, lignum, lapides Soem, et plenitudinis, lapidesque sumptuosos, et varios, et omnem lapidem pretiosum, et Parium multum. Adhuc etiain, ut complacerem in domo Dei mei, est mihi, quod acquisivi, aurum argentum et ecce dedi in domum Dei mei in alti- tudinem : ex tot præpəravi in domum sanctorum tria millia talentorum auri ex Suplir, et septem millia talentorum argenti probati, ut incrustelur ex ipsis domus Dei per manus artificum. › Regna- vit enim David annis septem in Hebron, et tria supra triginta in Jerusalem ". Quare si poterit quis ostendere principium præparationis templi fuisse, colligente eo materiam convenientem a tempore quinti anni regni sui, poterit, si urgeatur, dicere de quadraginta sex annis. Alius vero quispiam dicet templum quod ostenditur, non esse illud a Salomone exstructum, nam eversum fuit e capti- vitatis temporibus ", sed quod Esdras ædifica- verit”; de quo non possumus aperte ostendere crationem vera narrantem de quadraginta et sex annis. Apparet etiam apud Machabaica " multam inconstantiam, et confusionein fuisse circa tem- plum, et circa populum; et haud scio, an tunc reædificatum fuerit tot annis. Sane Heracleon, ne inspecta quidem historia, Salomonem inquit quadraginta et sex annis aedificasse templum, quod erat imago Servatoris: ac sex numerum ad materiam, id est ad effectionem refert; quadra- ginta autem numerum, qui est, inquit, quaternio copulari nescius, ad insufflationen semenque insuf- fationis. Tu vero vide numn possis accipere per quadragenarium numerum quatuor elementa mundi, quæ ponuntur in angulis templi; per senarium vero, hominem sexta die factum. ' C ergo surrexit e mortuis, recordati sunt discipuli ejus quod hoc dixisset, et crediderunt Scripturæ, et sermoni quem dixerat Jesus *¹ • nempe corpus Filii vocari templum ejus. Quæsitu autem dignum est simpliciterne hoc accipiendum sit, an conten- dendum sit singula quæ de templo scribuntur, referre ad sermonem de corpore Jesu, videlicet D quod ipse ex Virgine sumpsit, vel ad Ecclesiam, quæ ipsa etiam corpus Christi dicitur, et ob quam nos etiam membra ipsius Christi apud Apostolum nominamur. Atque molestiis quidem seipsum libe- rans aliquis, et desperando singula referre se posse quæ de templo dicuntur ad corpus, utrolibet modo * Reg. 1, 11. A Paralip. xxxvi, 19. Joan. 11, 21, 22. Cor. xii, 27. gius, Ferrarius videtur legisse Esdr. vi, ] Machab. 1, seqq. seqq. vel codex Bodleianus; male autem Regius, 23. • At ille dicebat de templo corporis sui. Cum (33) Idem codex Regius, πολυτελείας. (34) Codex Regius, ἐκτὸς ἦν ήτοίμασα. (35) Codex Regius, τις pro περί. (56) Codex Regius, ᾠκοδομημένον εἶναι τὸν ἐκεῖ (37) Ηγωνισμένοις. Sic codex Bodleianus, Re- 23. • Ἐκεῖνος δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος (58) Εἰς τὸ ὅτι τὸ σῶμα, etc. Sic recte habet (39) Εκληπτέον. Sic codex Bodleianus; Regius,

Α δύναμιν ήτοίμακα εἰς οἶκον Θεοῦ μου χρυσίον, ἀργύ Β οι νου, κατεστρέφθαι. ἀγωνισμένοις. ἐν ριον, χαλκὸν, καὶ σίδηρον, ξύλον, λίθους Σοδμ, καὶ πληρώσεως, καὶ λίθους πολυτελείς (53), καὶ ποικί λους, καὶ πάντα λίθον τίμιον, καὶ Πάριον πολύ. Έτι ἐν τῷ εὐδοκῆσαί με ἐν οἴκῳ Θεοῦ μου, ἔστι μοι πε ριπεποίημαι χρυσίον, καὶ ἀργύριον· καὶ ἰδοὺ δέδωκα εἰς οἶκον Κυρίου μου εἰς ὕψος· ἐκ τόσων ήτοίματα (34) εἰς τὸν ο κον τῶν ἁγίων τρισχίλια τάλαντα χρυσίου τοῦ ἐκ Σουφερ, καὶ ἑπτακισχίλια τάλαντα ἀργυρίου δο κίμου, επαλειφῆναι ἐν αὐτοῖς τοὺς οἴκους τοῦ Θεοῦ διὰ χειρός τεχνιτῶν. Ἐβασίλευσε γὰρ ὁ Δαυΐδ ἑπτὰ ἔτη ἐν Χεβρών, καὶ λγ' ἐν Ἱερουσαλήμ. Ἐὰν οὖν δυνηθῇ ἀποδεῖξαι τὴν ἀρχὴν τῆς περὶ τοῦ ναοῦ κατασκευῆς γεγονέναι συνάγοντος αὐτοῦ τὴν ἐπιτήδειον ὕλην ἀπὸ τοῦ ε' χρόνου τῆς βασιλείας αὐτοῦ, δυνήσεται βιασά μενος περὶ (35) τῶν μς' ἐτῶν εἰπεῖν. Αλλος δέ τις ἐρεῖ τὸν δεικνύμενον μὴ τὸν ὑπὸ Σολομώντος ᾠκοδο μημένον εἶναι, ἐκεῖνον γὰρ κατεστράφθαι (36) κατά τοὺς τῆς αἰχμαλωσίας χρόνους, ἀλλὰ τὸν ἐπὶ Εσδρα οικοδομηθέντα· περὶ οὗ οὐκ ἔχομεν τρανῶς τὸν τῶν τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἐτῶν ἀποδεῖξαι ἀληθευόμενον λόγον. Εοικε δὲ καὶ κατὰ τὰ Μακκαβαϊκὰ πολλή τις ἀκαταστασία γεγονέναι περὶ τὸν λαὸν καὶ τὸν ναόν καὶ οὐκ οἶδα εἰ ποτε ἀνῳκοδομήθη τοσούτοις ἔτεσιν ὁ ναός. Ο μέντοιγε Ηρακλέων, μηδὲ ἐπιστήσας τῇ Ιστορία, φησὶ τὸν Σολομῶντα τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσι κατεσκευακέναι τὸν ναὸν, εἰκόνα τυγχάνοντα του Σωτῆρος· καὶ τὸν ς' ἀριθμὸν εἰς τὴν ὕλην, τουτέστι τὸ πλάσμα αναφέρει· τόνδε τῶν τεσσαράκοντα, δ τε τράς ἐστι, φησίν, ἡ ἀπρόσπλοκος, εἰς τὸ ἐμφύσημα, καὶ τὸ ἐν τῷ ἐμφυσήματι σπέρμα. Ορα δὲ εἰ δυνατὸν τὸν μὲν μ' διὰ τὰ τέσσαρα τοῦ κόσμου στοιχεῖα ἐν τοῖς ἡγωνισμένοις (37) εἰς τὸν ναὸν ἐγκατατασσόμενα λαμβάνειν· τὸν δὲ ς' διὰ τὸ τῇ ἕκτῃ ἡμέρᾳ γεγονέναι τὸν ἄνθρωπον. αὐτοῦ. Ὅτε οὖν ἠγέρθη ἐκ νεκρῶν, ἐμνήσθησαν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὅτι τοῦτο ἔλεγε, καὶ ἐπίστευσαν τῇ Γραφῇ, καὶ τῷ λόγῳ, ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς » εἰς τὸ ὅτι τὸ σῶμα (38) τοῦ Υἱοῦ ναὸς αὐτοῦ εἴρηται. Ζητήσαι δὲ ἄξιον πότερον ἀπλούστερον τοῦτο ἐκληπτέον (39), ἕκαστον τῶν ἀναγεγραμμένων περὶ τοῦ ναοῦ φιλοτιμη τέον ἀνάγειν εἰς τὸν περὶ τοῦ σώματος Ἰησοῦ λόγον, ἤτοι οὗ εἴληφεν ἐκ τῆς Παρθένου, ἢ τῆς Ἐκκλησίας σώματος αὐτοῦ λεγομένης εἶναι, ὡς καὶ ἡμᾶς μέλη τοῦ σώματος αὐτοῦ παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ ὀνομάζεσθαι. Ὁ μὲν οὖν τις, πραγμάτων αὐτὸν ἀπαλλάττων τῷ ἀπογινώσκειν ἕκαστον δύνασθαι τῶν κατὰ τὸν ναὸν ἀναφέρειν ἐπὶ τὸ σῶμα, ὁποτέρως ἂν ἔχῃ, ἐπὶ τὸ ταῖς γωνίαις, γεγωνιωμένοις. εἰς τὸ σῶμα τοῦ Υἱοῦ ναὸς αὐτοῦ εἴρηται, ζητῆσαι ἄξιον. ἐκλεκτέον. ORIGENIS homini, sed Domino Deo ædificat. Præparavi illi el pro viribus meis ad domum Dei mei construendam, aurum, argentum, as et ferrum, lignum, lapides Soem, et plenitudinis, lapidesque sumptuosos, et varios, et omnem lapidem pretiosum, et Parium multum. Adhuc etiain, ut complacerem in domo Dei mei, est mihi, quod acquisivi, aurum argentum et ecce dedi in domum Dei mei in alti- tudinem : ex tot præpəravi in domum sanctorum tria millia talentorum auri ex Suplir, et septem millia talentorum argenti probati, ut incrustelur ex ipsis domus Dei per manus artificum. › Regna- vit enim David annis septem in Hebron, et tria supra triginta in Jerusalem ". Quare si poterit quis ostendere principium præparationis templi fuisse, colligente eo materiam convenientem a tempore quinti anni regni sui, poterit, si urgeatur, dicere de quadraginta sex annis. Alius vero quispiam dicet templum quod ostenditur, non esse illud a Salomone exstructum, nam eversum fuit e capti- vitatis temporibus ", sed quod Esdras ædifica- verit”; de quo non possumus aperte ostendere crationem vera narrantem de quadraginta et sex annis. Apparet etiam apud Machabaica " multam inconstantiam, et confusionein fuisse circa tem- plum, et circa populum; et haud scio, an tunc reædificatum fuerit tot annis. Sane Heracleon, ne inspecta quidem historia, Salomonem inquit quadraginta et sex annis aedificasse templum, quod erat imago Servatoris: ac sex numerum ad materiam, id est ad effectionem refert; quadra- ginta autem numerum, qui est, inquit, quaternio copulari nescius, ad insufflationen semenque insuf- fationis. Tu vero vide numn possis accipere per quadragenarium numerum quatuor elementa mundi, quæ ponuntur in angulis templi; per senarium vero, hominem sexta die factum. ' C ergo surrexit e mortuis, recordati sunt discipuli ejus quod hoc dixisset, et crediderunt Scripturæ, et sermoni quem dixerat Jesus *¹ • nempe corpus Filii vocari templum ejus. Quæsitu autem dignum est simpliciterne hoc accipiendum sit, an conten- dendum sit singula quæ de templo scribuntur, referre ad sermonem de corpore Jesu, videlicet D quod ipse ex Virgine sumpsit, vel ad Ecclesiam, quæ ipsa etiam corpus Christi dicitur, et ob quam nos etiam membra ipsius Christi apud Apostolum nominamur. Atque molestiis quidem seipsum libe- rans aliquis, et desperando singula referre se posse quæ de templo dicuntur ad corpus, utrolibet modo * Reg. 1, 11. A Paralip. xxxvi, 19. Joan. 11, 21, 22. Cor. xii, 27. gius, Ferrarius videtur legisse Esdr. vi, ] Machab. 1, seqq. seqq. vel codex Bodleianus; male autem Regius, 23. • At ille dicebat de templo corporis sui. Cum (33) Idem codex Regius, πολυτελείας. (34) Codex Regius, ἐκτὸς ἦν ήτοίμασα. (35) Codex Regius, τις pro περί. (56) Codex Regius, ᾠκοδομημένον εἶναι τὸν ἐκεῖ (37) Ηγωνισμένοις. Sic codex Bodleianus, Re- 23. • Ἐκεῖνος δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος (58) Εἰς τὸ ὅτι τὸ σῶμα, etc. Sic recte habet (39) Εκληπτέον. Sic codex Bodleianus; Regius,

ἀπλούστερον καταφεύξεται, λέγων διὰ τοῦτο σῶμα ἑκατέρως νοούμενον τὸν ναὸν ὠνομάσθαι, ἐπεὶ ὥσπερ ὁ ναὸς δόξαν εἶχε Θεοῦ κατασκηνοῦσαν ἐν αὐτῷ, οὔτ τως εἰκόνα καὶ δόξαν Θεοῦ ὑπάρχοντα τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως, τὸ σῶμα, ἢ τὴν Ἐκκλησίαν ἀγαλ- ματοφοροῦντα ναὸν εὐλόγως εἰρῆσθαι Θεοῦ· ἡμεῖς δὲ, τὸ μὲν περὶ ἑκάστου τῶν ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν περὶ τοῦ ναοῦ εἰπεῖν δυσδιήγητον ὁρῶντες, καὶ πολὺ λῷ τῆς λέξεως ἡμῶν μείζον, ἄλλως τε καὶ οὐ κατά τὴν παροῦσαν γραφήν, ὑπερτιθέμεθα. Πλὴν ἐν τοῖς τοιούτοις, μάλιστα διὰ τὸ ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην εἶναι φύσιν, καὶ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ σοφίαν, τὸ ἴδιον τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἐμφαίνεσθαι πειθόμενοι, σοφίαν ἐν μυστηρίῳ τὴν ἀποκεκρυμμένην, ἣν οὐ δεὶς τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου ἔγνωκε, παρι- στάτης, καὶ καταλαμβάνοντες ἐξαιρέτου, Πνεύ. ματος σοφίας ἑαυτοὺς δεομένους, πρὸς τὸ τὰ τηλι- καῦτα ἱεροπρεπῶς νοῆσαι, ὡς ἔνι μάλιστα δι' ὀλίγων τὴν περίνοιαν τῶν κατὰ τὸν τόπον διαγράψαι πειρα- σόμεθα, σῶμα (40) τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ οἶκον Θεοῦ ἐκ λίθων ζώντων οἰκοδομούμενον, οἶκον πνευματικὸν εἰς ἱεράτευμα ἅγιον μανθάνοντες ἀπὸ τοῦ Πέτρου τυγχάνον, ὡς τὸν οἰκοδομοῦντα τὸν ναὸν υἱὸν Δαυΐδ κατὰ τοῦτο Χριστοῦ εἶναι τύπον, μετὰ τοὺς πολέ μους, εἰρήνης βαθυτάτης γεγενημένης, οικοδομούντα εἰς δόξαν τοῦ Θεοῦ τὸν ναὸν ἐν τῇ ἐπιγείῳ Ἱερουσα λήμ, ἵνα μηκέτι παρὰ μετακινητῷ πράγματι τῇ σκηνῇ λατρεία ἐπιτελῆται, ἕκαστον τῶν κατὰ τὸν ναὸν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν (41) ἀνάγειν πειρασόμεθα. Τάχα γὰρ ἐὰν πάντες οἱ ἐχθροὶ ὑποπόδιον γένωνται τῶν Χριστοῦ που δῶν, καὶ ὁ ἔσχατος ἐχθρὸς θάνατος καταργηθῇ, ἡ τε λειοτάτη εἰρήνη ἔσται ὅτε Χριστὸς ἔσται Σολομών, ὅπερ ερμηνεύεται, ειρηνικός, πληρουμένης της προ φητείας εἰς αὐτὸν λεγούσης· . Μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην ήμην εἰρηνικός. » Και τότε ἕκαστος τῶν ζώντων λίθων, κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ ἐνταῦθα βίου, ἔσται τοῦ ναοῦ λίθος· ὁ μέν τις ἐν τῷ θεμελίῳ ἀπό- πόλος, ἢ προφήτης βαστάζων τοὺς ἐπικειμένους· ή δέ τις μετὰ τοὺς ἐν τῷ θεμελίῳ ὑπὸ μὲν τῶν ἀπο- στόλων βασταζόμενος, καὶ αὐτὸς σὺν τοῖς ἀποστόλοις συμβαστάζων τοὺς ὑποδεεστέρους· καὶ ὁ μέν τις ἔσται λίθος τῶν ἐνδικάτων, ἔνθα ἡ κιβωτός, καὶ τὰ χερουβίμ, καὶ τὸ ἱλαστήριον· ἕτερος δὲ τοῦ περιβό λου, καὶ ἄλλος ἔτι ἔξω τοῦ περιβόλου τῶν Λευιτῶν καὶ ἱερέων, λίθος τοῦ θυσιαστηρίου τῶν ὁλοκαρπω- μάτων. Τὴν δὲ περὶ τούτων οἰκονομίαν καὶ λειτουρ γίαν ἐγχειρισθήσονται ἅγιαι δυνάμεις, ἄγγελοι Θεοῦ, αἱ μέν τινες οὖσαι κυριότητες, ή θρόνοι, ἢ ἀρχαι, ἢ ἐξουσίαι· αἱ δὲ τούτοις ὑποτεταγμέναι, ὧν τύποι οἱ τρισ- χίλιοι καὶ ἑξακόσιοι ἄρχοντες ἐπιστάται, καθεσταμένοι ἐπὶ τῶν ἔργων τῶν Σολομῶν, καὶ ἑβδομήκοντα χιλιάδες των αἱρόντων ἄρσιν, καὶ αἱ τῶν λατόμων ὀγδοήκοντα χιλιάδες ἐν τῷ ὄρει, οἱ ποιοῦντες τὰ ἔργα, καὶ ἑτοι μάζοντες (42) τοὺς λίθους καὶ τὰ ξύλα. Παρατηρη- καὶ τὴν Ἐκκλησίαν. ἑτοιμάσαντες. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A se habeat, ad intelligentiam simpliciorem confu B D III Reg. VI, VII, VIII. • Coloss. 1, 15. "I Cor. xv, 25, 26. | Paralip. xxi, 9. *• Psal. stituitur e Bodleiano. giet, dicens idcirco corpus utroque modo intelle clum, templum nuncupatum fuisse, quod quem- admodum templum illud gloriam Dei habebat in seipso habitantem, ita imago, et gloria Dei exsistens Primogenitus omnis creatura repræsentans cor· pus suum vel Ecclesiam, templum Dei rationabiliter fuerit dictum. Nos vero, videntes quidem difficile esse de singulis rebus templi disserere quæ in Regum tertio " dicuntur, longeque majus oratione nostra, alioqui etiam ad præsentem scriptionem non pertinens, differimus. Cæterum in hujusmodi rebus persuasum habentes ad Dei sapientiam perti- nere proprietates explicare divinitus inspiratæ Scripturæ Scripturæ, quæ sapientiam docet in mysterio reconditam, quam nullus principum seculi hujuς cognovit ; cum id praesertin naturæ human captum superet; deprehendentes insuper nos ipsos eximii Spiritus sapientia egere, ad intelli- gendum talia, ut sacerdotem decet; - quam paucissimis poterimus, describere bujus loci intelli- gentiam tentabimus, edocti a Petro "Eccle- siam corpus esse et domum Dei ex lapidibus viventibus adificatam, domum spiritualem in sacerdotium sanctum, ita ut Davidis filius sit hanc ob causam Christi figura, ædificans templum ; qui post bella, pace altissima facta, ædificat ad gloriam Dei templum in terrestri Jerusalem ", ne in posterum cultus Dei perficiatur in tentorio subinde mutabili, singulas res templi ad Ecclesiam referre tentabimus. Fortassis enim si inimici omnes sub- sellium fiant pedum Christi, et ultimus inimicus, nempe mors, aboleatur "; perfectissima pax erit, quando Christus erit Salomon, quem si interprete- ris, est pacificus "; impleta in ipsum prophetia quæ dicit " : « Cum his qui odio habebant pacem, era pacificus. » Ac tunc unusquisque vivens lapis pro dignitate presentis vitæ erit templi lapis : alter quidem in fundamento apostolus vel propheta por- tans superimpositos; alter vero post eos qui sunt in fundamento, portatus quidem et ipse ab aposto- lis, alios sed ipse etiam portans infirmiores cum apo- stolis ; atque eliam alter quidem lapis erit penitis- simus, ubi area et cherubim est, et propitiatorium; alter vero lapis vestibuli, et alius adhuc extra ve- stibulum Levitarum et sacerdotum, lapis altaris, in quo offeruntur fructuum oblationes. Porro harum rerum economia et ministerium concredetur san- ctis virtutibus, nempe angelis Dei, quarum aliquæ quidem sunt dominationes, vel chroni, vel princi- palus, vel potestates; aliquæ vero his subjecta ; quarum figuram gerunt sexcenti illi supra tria mil- lia præfecti, præfecti principes constituti super opera Salomonis; et septuaginta chiliades gestan- I Cor. 11, 7, 8. « Petr. 11, 5. * III Reg. ♥, 3-5. cxix, 73. o Regius, gius, (40) Σώμα. Desideratur in codice Regio, sed re- (41) Εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. lta codex Bodleianus; (12) Ετοιμάζοντες. Sic codex Bodleianus; Be-

ἀπλούστερον καταφεύξεται, λέγων διὰ τοῦτο σῶμα ἑκατέρως νοούμενον τὸν ναὸν ὠνομάσθαι, ἐπεὶ ὥσπερ ὁ ναὸς δόξαν εἶχε Θεοῦ κατασκηνοῦσαν ἐν αὐτῷ, οὔτ τως εἰκόνα καὶ δόξαν Θεοῦ ὑπάρχοντα τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως, τὸ σῶμα, ἢ τὴν Ἐκκλησίαν ἀγαλ- ματοφοροῦντα ναὸν εὐλόγως εἰρῆσθαι Θεοῦ· ἡμεῖς δὲ, τὸ μὲν περὶ ἑκάστου τῶν ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν περὶ τοῦ ναοῦ εἰπεῖν δυσδιήγητον ὁρῶντες, καὶ πολὺ λῷ τῆς λέξεως ἡμῶν μείζον, ἄλλως τε καὶ οὐ κατά τὴν παροῦσαν γραφήν, ὑπερτιθέμεθα. Πλὴν ἐν τοῖς τοιούτοις, μάλιστα διὰ τὸ ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην εἶναι φύσιν, καὶ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ σοφίαν, τὸ ἴδιον τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἐμφαίνεσθαι πειθόμενοι, σοφίαν ἐν μυστηρίῳ τὴν ἀποκεκρυμμένην, ἣν οὐ δεὶς τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου ἔγνωκε, παρι- στάτης, καὶ καταλαμβάνοντες ἐξαιρέτου, Πνεύ. ματος σοφίας ἑαυτοὺς δεομένους, πρὸς τὸ τὰ τηλι- καῦτα ἱεροπρεπῶς νοῆσαι, ὡς ἔνι μάλιστα δι' ὀλίγων τὴν περίνοιαν τῶν κατὰ τὸν τόπον διαγράψαι πειρα- σόμεθα, σῶμα (40) τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ οἶκον Θεοῦ ἐκ λίθων ζώντων οἰκοδομούμενον, οἶκον πνευματικὸν εἰς ἱεράτευμα ἅγιον μανθάνοντες ἀπὸ τοῦ Πέτρου τυγχάνον, ὡς τὸν οἰκοδομοῦντα τὸν ναὸν υἱὸν Δαυΐδ κατὰ τοῦτο Χριστοῦ εἶναι τύπον, μετὰ τοὺς πολέ μους, εἰρήνης βαθυτάτης γεγενημένης, οικοδομούντα εἰς δόξαν τοῦ Θεοῦ τὸν ναὸν ἐν τῇ ἐπιγείῳ Ἱερουσα λήμ, ἵνα μηκέτι παρὰ μετακινητῷ πράγματι τῇ σκηνῇ λατρεία ἐπιτελῆται, ἕκαστον τῶν κατὰ τὸν ναὸν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν (41) ἀνάγειν πειρασόμεθα. Τάχα γὰρ ἐὰν πάντες οἱ ἐχθροὶ ὑποπόδιον γένωνται τῶν Χριστοῦ που δῶν, καὶ ὁ ἔσχατος ἐχθρὸς θάνατος καταργηθῇ, ἡ τε λειοτάτη εἰρήνη ἔσται ὅτε Χριστὸς ἔσται Σολομών, ὅπερ ερμηνεύεται, ειρηνικός, πληρουμένης της προ φητείας εἰς αὐτὸν λεγούσης· . Μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην ήμην εἰρηνικός. » Και τότε ἕκαστος τῶν ζώντων λίθων, κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ ἐνταῦθα βίου, ἔσται τοῦ ναοῦ λίθος· ὁ μέν τις ἐν τῷ θεμελίῳ ἀπό- πόλος, ἢ προφήτης βαστάζων τοὺς ἐπικειμένους· ή δέ τις μετὰ τοὺς ἐν τῷ θεμελίῳ ὑπὸ μὲν τῶν ἀπο- στόλων βασταζόμενος, καὶ αὐτὸς σὺν τοῖς ἀποστόλοις συμβαστάζων τοὺς ὑποδεεστέρους· καὶ ὁ μέν τις ἔσται λίθος τῶν ἐνδικάτων, ἔνθα ἡ κιβωτός, καὶ τὰ χερουβίμ, καὶ τὸ ἱλαστήριον· ἕτερος δὲ τοῦ περιβό λου, καὶ ἄλλος ἔτι ἔξω τοῦ περιβόλου τῶν Λευιτῶν καὶ ἱερέων, λίθος τοῦ θυσιαστηρίου τῶν ὁλοκαρπω- μάτων. Τὴν δὲ περὶ τούτων οἰκονομίαν καὶ λειτουρ γίαν ἐγχειρισθήσονται ἅγιαι δυνάμεις, ἄγγελοι Θεοῦ, αἱ μέν τινες οὖσαι κυριότητες, ή θρόνοι, ἢ ἀρχαι, ἢ ἐξουσίαι· αἱ δὲ τούτοις ὑποτεταγμέναι, ὧν τύποι οἱ τρισ- χίλιοι καὶ ἑξακόσιοι ἄρχοντες ἐπιστάται, καθεσταμένοι ἐπὶ τῶν ἔργων τῶν Σολομῶν, καὶ ἑβδομήκοντα χιλιάδες των αἱρόντων ἄρσιν, καὶ αἱ τῶν λατόμων ὀγδοήκοντα χιλιάδες ἐν τῷ ὄρει, οἱ ποιοῦντες τὰ ἔργα, καὶ ἑτοι μάζοντες (42) τοὺς λίθους καὶ τὰ ξύλα. Παρατηρη- καὶ τὴν Ἐκκλησίαν. ἑτοιμάσαντες. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A se habeat, ad intelligentiam simpliciorem confu B D III Reg. VI, VII, VIII. • Coloss. 1, 15. "I Cor. xv, 25, 26. | Paralip. xxi, 9. *• Psal. stituitur e Bodleiano. giet, dicens idcirco corpus utroque modo intelle clum, templum nuncupatum fuisse, quod quem- admodum templum illud gloriam Dei habebat in seipso habitantem, ita imago, et gloria Dei exsistens Primogenitus omnis creatura repræsentans cor· pus suum vel Ecclesiam, templum Dei rationabiliter fuerit dictum. Nos vero, videntes quidem difficile esse de singulis rebus templi disserere quæ in Regum tertio " dicuntur, longeque majus oratione nostra, alioqui etiam ad præsentem scriptionem non pertinens, differimus. Cæterum in hujusmodi rebus persuasum habentes ad Dei sapientiam perti- nere proprietates explicare divinitus inspiratæ Scripturæ Scripturæ, quæ sapientiam docet in mysterio reconditam, quam nullus principum seculi hujuς cognovit ; cum id praesertin naturæ human captum superet; deprehendentes insuper nos ipsos eximii Spiritus sapientia egere, ad intelli- gendum talia, ut sacerdotem decet; - quam paucissimis poterimus, describere bujus loci intelli- gentiam tentabimus, edocti a Petro "Eccle- siam corpus esse et domum Dei ex lapidibus viventibus adificatam, domum spiritualem in sacerdotium sanctum, ita ut Davidis filius sit hanc ob causam Christi figura, ædificans templum ; qui post bella, pace altissima facta, ædificat ad gloriam Dei templum in terrestri Jerusalem ", ne in posterum cultus Dei perficiatur in tentorio subinde mutabili, singulas res templi ad Ecclesiam referre tentabimus. Fortassis enim si inimici omnes sub- sellium fiant pedum Christi, et ultimus inimicus, nempe mors, aboleatur "; perfectissima pax erit, quando Christus erit Salomon, quem si interprete- ris, est pacificus "; impleta in ipsum prophetia quæ dicit " : « Cum his qui odio habebant pacem, era pacificus. » Ac tunc unusquisque vivens lapis pro dignitate presentis vitæ erit templi lapis : alter quidem in fundamento apostolus vel propheta por- tans superimpositos; alter vero post eos qui sunt in fundamento, portatus quidem et ipse ab aposto- lis, alios sed ipse etiam portans infirmiores cum apo- stolis ; atque eliam alter quidem lapis erit penitis- simus, ubi area et cherubim est, et propitiatorium; alter vero lapis vestibuli, et alius adhuc extra ve- stibulum Levitarum et sacerdotum, lapis altaris, in quo offeruntur fructuum oblationes. Porro harum rerum economia et ministerium concredetur san- ctis virtutibus, nempe angelis Dei, quarum aliquæ quidem sunt dominationes, vel chroni, vel princi- palus, vel potestates; aliquæ vero his subjecta ; quarum figuram gerunt sexcenti illi supra tria mil- lia præfecti, præfecti principes constituti super opera Salomonis; et septuaginta chiliades gestan- I Cor. 11, 7, 8. « Petr. 11, 5. * III Reg. ♥, 3-5. cxix, 73. o Regius, gius, (40) Σώμα. Desideratur in codice Regio, sed re- (41) Εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. lta codex Bodleianus; (12) Ετοιμάζοντες. Sic codex Bodleianus; Be-

ἀπλούστερον καταφεύξεται, λέγων διὰ τοῦτο σῶμα ἑκατέρως νοούμενον τὸν ναὸν ὠνομάσθαι, ἐπεὶ ὥσπερ ὁ ναὸς δόξαν εἶχε Θεοῦ κατασκηνοῦσαν ἐν αὐτῷ, οὔτ τως εἰκόνα καὶ δόξαν Θεοῦ ὑπάρχοντα τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως, τὸ σῶμα, ἢ τὴν Ἐκκλησίαν ἀγαλ- ματοφοροῦντα ναὸν εὐλόγως εἰρῆσθαι Θεοῦ· ἡμεῖς δὲ, τὸ μὲν περὶ ἑκάστου τῶν ἐν τῇ τρίτῃ τῶν Βασιλειῶν περὶ τοῦ ναοῦ εἰπεῖν δυσδιήγητον ὁρῶντες, καὶ πολὺ λῷ τῆς λέξεως ἡμῶν μείζον, ἄλλως τε καὶ οὐ κατά τὴν παροῦσαν γραφήν, ὑπερτιθέμεθα. Πλὴν ἐν τοῖς τοιούτοις, μάλιστα διὰ τὸ ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην εἶναι φύσιν, καὶ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ σοφίαν, τὸ ἴδιον τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἐμφαίνεσθαι πειθόμενοι, σοφίαν ἐν μυστηρίῳ τὴν ἀποκεκρυμμένην, ἣν οὐ δεὶς τῶν ἀρχόντων τοῦ αἰῶνος τούτου ἔγνωκε, παρι- στάτης, καὶ καταλαμβάνοντες ἐξαιρέτου, Πνεύ. ματος σοφίας ἑαυτοὺς δεομένους, πρὸς τὸ τὰ τηλι- καῦτα ἱεροπρεπῶς νοῆσαι, ὡς ἔνι μάλιστα δι' ὀλίγων τὴν περίνοιαν τῶν κατὰ τὸν τόπον διαγράψαι πειρα- σόμεθα, σῶμα (40) τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ οἶκον Θεοῦ ἐκ λίθων ζώντων οἰκοδομούμενον, οἶκον πνευματικὸν εἰς ἱεράτευμα ἅγιον μανθάνοντες ἀπὸ τοῦ Πέτρου τυγχάνον, ὡς τὸν οἰκοδομοῦντα τὸν ναὸν υἱὸν Δαυΐδ κατὰ τοῦτο Χριστοῦ εἶναι τύπον, μετὰ τοὺς πολέ μους, εἰρήνης βαθυτάτης γεγενημένης, οικοδομούντα εἰς δόξαν τοῦ Θεοῦ τὸν ναὸν ἐν τῇ ἐπιγείῳ Ἱερουσα λήμ, ἵνα μηκέτι παρὰ μετακινητῷ πράγματι τῇ σκηνῇ λατρεία ἐπιτελῆται, ἕκαστον τῶν κατὰ τὸν ναὸν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν (41) ἀνάγειν πειρασόμεθα. Τάχα γὰρ ἐὰν πάντες οἱ ἐχθροὶ ὑποπόδιον γένωνται τῶν Χριστοῦ που δῶν, καὶ ὁ ἔσχατος ἐχθρὸς θάνατος καταργηθῇ, ἡ τε λειοτάτη εἰρήνη ἔσται ὅτε Χριστὸς ἔσται Σολομών, ὅπερ ερμηνεύεται, ειρηνικός, πληρουμένης της προ φητείας εἰς αὐτὸν λεγούσης· . Μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην ήμην εἰρηνικός. » Και τότε ἕκαστος τῶν ζώντων λίθων, κατὰ τὴν ἀξίαν τοῦ ἐνταῦθα βίου, ἔσται τοῦ ναοῦ λίθος· ὁ μέν τις ἐν τῷ θεμελίῳ ἀπό- πόλος, ἢ προφήτης βαστάζων τοὺς ἐπικειμένους· ή δέ τις μετὰ τοὺς ἐν τῷ θεμελίῳ ὑπὸ μὲν τῶν ἀπο- στόλων βασταζόμενος, καὶ αὐτὸς σὺν τοῖς ἀποστόλοις συμβαστάζων τοὺς ὑποδεεστέρους· καὶ ὁ μέν τις ἔσται λίθος τῶν ἐνδικάτων, ἔνθα ἡ κιβωτός, καὶ τὰ χερουβίμ, καὶ τὸ ἱλαστήριον· ἕτερος δὲ τοῦ περιβό λου, καὶ ἄλλος ἔτι ἔξω τοῦ περιβόλου τῶν Λευιτῶν καὶ ἱερέων, λίθος τοῦ θυσιαστηρίου τῶν ὁλοκαρπω- μάτων. Τὴν δὲ περὶ τούτων οἰκονομίαν καὶ λειτουρ γίαν ἐγχειρισθήσονται ἅγιαι δυνάμεις, ἄγγελοι Θεοῦ, αἱ μέν τινες οὖσαι κυριότητες, ή θρόνοι, ἢ ἀρχαι, ἢ ἐξουσίαι· αἱ δὲ τούτοις ὑποτεταγμέναι, ὧν τύποι οἱ τρισ- χίλιοι καὶ ἑξακόσιοι ἄρχοντες ἐπιστάται, καθεσταμένοι ἐπὶ τῶν ἔργων τῶν Σολομῶν, καὶ ἑβδομήκοντα χιλιάδες των αἱρόντων ἄρσιν, καὶ αἱ τῶν λατόμων ὀγδοήκοντα χιλιάδες ἐν τῷ ὄρει, οἱ ποιοῦντες τὰ ἔργα, καὶ ἑτοι μάζοντες (42) τοὺς λίθους καὶ τὰ ξύλα. Παρατηρη- καὶ τὴν Ἐκκλησίαν. ἑτοιμάσαντες. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A se habeat, ad intelligentiam simpliciorem confu B D III Reg. VI, VII, VIII. • Coloss. 1, 15. "I Cor. xv, 25, 26. | Paralip. xxi, 9. *• Psal. stituitur e Bodleiano. giet, dicens idcirco corpus utroque modo intelle clum, templum nuncupatum fuisse, quod quem- admodum templum illud gloriam Dei habebat in seipso habitantem, ita imago, et gloria Dei exsistens Primogenitus omnis creatura repræsentans cor· pus suum vel Ecclesiam, templum Dei rationabiliter fuerit dictum. Nos vero, videntes quidem difficile esse de singulis rebus templi disserere quæ in Regum tertio " dicuntur, longeque majus oratione nostra, alioqui etiam ad præsentem scriptionem non pertinens, differimus. Cæterum in hujusmodi rebus persuasum habentes ad Dei sapientiam perti- nere proprietates explicare divinitus inspiratæ Scripturæ Scripturæ, quæ sapientiam docet in mysterio reconditam, quam nullus principum seculi hujuς cognovit ; cum id praesertin naturæ human captum superet; deprehendentes insuper nos ipsos eximii Spiritus sapientia egere, ad intelli- gendum talia, ut sacerdotem decet; - quam paucissimis poterimus, describere bujus loci intelli- gentiam tentabimus, edocti a Petro "Eccle- siam corpus esse et domum Dei ex lapidibus viventibus adificatam, domum spiritualem in sacerdotium sanctum, ita ut Davidis filius sit hanc ob causam Christi figura, ædificans templum ; qui post bella, pace altissima facta, ædificat ad gloriam Dei templum in terrestri Jerusalem ", ne in posterum cultus Dei perficiatur in tentorio subinde mutabili, singulas res templi ad Ecclesiam referre tentabimus. Fortassis enim si inimici omnes sub- sellium fiant pedum Christi, et ultimus inimicus, nempe mors, aboleatur "; perfectissima pax erit, quando Christus erit Salomon, quem si interprete- ris, est pacificus "; impleta in ipsum prophetia quæ dicit " : « Cum his qui odio habebant pacem, era pacificus. » Ac tunc unusquisque vivens lapis pro dignitate presentis vitæ erit templi lapis : alter quidem in fundamento apostolus vel propheta por- tans superimpositos; alter vero post eos qui sunt in fundamento, portatus quidem et ipse ab aposto- lis, alios sed ipse etiam portans infirmiores cum apo- stolis ; atque eliam alter quidem lapis erit penitis- simus, ubi area et cherubim est, et propitiatorium; alter vero lapis vestibuli, et alius adhuc extra ve- stibulum Levitarum et sacerdotum, lapis altaris, in quo offeruntur fructuum oblationes. Porro harum rerum economia et ministerium concredetur san- ctis virtutibus, nempe angelis Dei, quarum aliquæ quidem sunt dominationes, vel chroni, vel princi- palus, vel potestates; aliquæ vero his subjecta ; quarum figuram gerunt sexcenti illi supra tria mil- lia præfecti, præfecti principes constituti super opera Salomonis; et septuaginta chiliades gestan- I Cor. 11, 7, 8. « Petr. 11, 5. * III Reg. ♥, 3-5. cxix, 73. o Regius, gius, (40) Σώμα. Desideratur in codice Regio, sed re- (41) Εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. lta codex Bodleianus; (12) Ετοιμάζοντες. Sic codex Bodleianus; Be-

θεμελίωσιν τοῦ οἴκου τοῦ Κυρίου. ἐτῶν (46) συντελεῖται ὁ οἶκος τῷ ὀγδόου ἔτους ἀπὸ τῆς θεμελιώσεως. Ογδοάδι μέντοιγε ὀγδόῳ μηνὶ τοῦ πέρα τῆς ἱστορίας οἰομένοις διὰ τούτων δηλοῦσθαι δυσωπητικούς λόγους προσαγαγεῖν πρὸς τὸ ὡς Πνεύ ματος γραμμάτων ζητῆσαι τοῦ Πνεύματος νοῦν ἐν τούτοις ἄξιον. 'Αρα γὰρ οἱ τῶν βασιλέων υἱοὶ (47) ἐσχόλαζον τῇ πελεκήσει τῶν μεγάλων καὶ τιμίων λέο θων, ἀναλαμβάνοντες τέχνην βασιλικῆς εὐγενείας ἀλλοτρίαν; Καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν νωτοφόρων, καὶ λατό μων, καὶ ἐπιστατῶν, τοῦ γε χρόνου τῆς ἑτοιμασίας τῶν λίθων, καὶ τῆς ἐπισημειώσεως (48) τῶν ὁμοίων ὡς ἔτυχεν ἀναγέγραπται; Ἐχρῆν δὲ τὸν ἅγιον ἐν εἰ ρήνῃ κατασκευαζόμενον οἶκον τῷ Θεῷ ᾠκοδομῆσθαι χωρὶς σφύρας, καὶ πελέκεως, καὶ παντὸς σιδηροῦ σκεύους, ἵνα μηδὲν ἀκολουθῇ θορυβώδες ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ. Πάλιν δὲ ἀπορῶ πρὸς τοὺς τῇ λέξει δου λεύοντας, πῶς δυνατόν, ὀγδοήκοντα χιλιάδων λατό μων τυγχανουσῶν (49) λίθοις ἀκροτόμοις ἀργοῖς ᾠκο- δμῆσθαι τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, σφύρας καὶ πελέκεως, καὶ παντὸς σκεύους σιδηροῦ οὐκ ἀκουσθέντος ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ἐν τῷ οἰκοδομεῖσθαι αὐτόν; Ἀλλὰ μή ποτε οἱ λατομούμενοι λίθοι ζῶντες ἀψοφητι καὶ ἀτα- ράχως λατομούνται ἔξω που κατὰ (50) τὸν ναὸν, ἵνα έτοιμοι ἔλθωσιν ἐπὶ τὸ ἁρμόζον αὐτοῖς τῆς οἰκοδο μῆς χωρίον. Καὶ ἀνάβασις δέ τις περὶ τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ μὴ γεγωνιωμένη, ἀνακλάσεις εὐθειῶν ἔχουσα. Γέγραπται γάρ' ι Καὶ ἐλικτὴ ἀνάβασις εἰς τὸ μέ σον, καὶ ἐκ τῆς μέσης ἐπὶ τὰ τριόροφα ο ελικοειδή γὰρ ἐχρῆν εἶναι τὴν ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ ἄνοδον τῆς ἔλικος ἀναβάσει τὸν ἰσαίτατον κύκλον μιμουμέν ντς. Ἵνα δὲ οὗτος ὁ οἶκος βέβαιος ᾖ, ὡς ἔνι κάλλι- στα (51), οἰκοδομούνται δεσμοί (52) αὐτῷ δι᾿ ὅλου οἴκου πέντε ἐν πήχει τὸ ὕψος, ἵνα ἡ ἀπὸ τῶν αἰσθη ή τῶν ἐπὶ τὰς καλουμένας θείας αἰσθήσεις ἄνοδος δη- λωθῇ ἐν ὕψει τυγχάνουσα, πρὸς κατανόησιν τῶν νοη τῶν. Μακαριωτέρων δὲ λίθων χωρίον ἔοικεν εἶναι τὸ καλούμενον Δαβεὶρ, ἔνθα ἡ κιβωτός τῆς Διαθήκης τοῦ Κυρίου ἦν, ἵν' οὕτως εἴπω, τὸ χειρόγραφον ἐτύγ χανε τοῦ Θεοῦ, αἱ πλάκες γεγραμμέναι τῷ δακτύλω αὐτοῦ. Ὁ δὲ οἶκος ὅλος χρυσοῦται· . Ολον γάρ, φησί, τὸν οἶκον περιέχρισε χρυσίῳ, ἕως συντελείας Αt παντὸς τοῦ οἶκου. » Τὰ μέντοι δύο χερουβὶμ ἐν τῷ Δα- θεὶρ ἦν, ὅπερ οὐ δεδύνηνται έρμηνεῦσαι κυρίως οἱ μεταλαμβάνοντες εἰς Ἑλληνισμὸν τὰ Ἑβραίων. Και ταχρηστικώτερον δέ τινες ναὸν αὐτὸν εἰρήκασι τοῦ ” το νι, 21. τῷ ἁγίῳ ναῷ ἐν τῷ τετάρτῳ, καὶ ἐπελέκησαν οἱ υἱοὶ Σαλομών, καὶ το τῶν Ο' δεσμοι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A pant grandes et pretiosos lapides sanctae domus etiam in quarto anno, sedentes ad fundationem do- mus Dei. Cæterum octonario numero annorum completur domus, octavo mense octavi anni a fun- datione 10. D nempe tabula scripta digito ipsius s. tota dom ter historiam declarari per hæc aliud nihil, in mne- dio sermone verba adhibere, quibus pudore perfun- dantur, et flectantur ad quærendum in his, ceu lit- teris Spiritus, sensum Spiritù dignum. An regum filii vacabant scalptioni grandium et pretiosorumı lapidum, sumpta arte a regia generositate et nobili - tale aliena ? An etiam numerus bumeris onera gestantium, et lapicidarum, et præfectorum, ac postremo temporis præparationis lapidum rerum- B que similium vulgariter inscriptus est? Scilicet Deo ædificari necesse erat domum sanctam, quæ in pace construebatur, sine malleo et securi et quovis ferri instrumento, ut turbulentum nihil sequeretur in templo Dei. Proinde rursus contra hos qui litteræ serviunt, quæstionem moveo : Qui fieri poterat ut chillades octoginta lapicidarum cum essent, ædif- caretur domus Dei lapidibus duris, candidis, neque malleo, neque securi, seu aliquo ferri instrumento audito in domo ipsius, dum ipsa ædificaretur? Vide vero, ne forte viventes lapicidis lapides, sine stre- pitu secti et tumultu, exscindantur alicubi extra templum, ut parati veniant ad structuræ locum convenientem. Quin ascensus quidam est circa do- num Dei non habens angulos, sed flexiones recta- rum linearum. Scriptum est enim : « Et ascensus flexuosus erat ad medium thalamum ; et a medio usque ad tertium laqueare ”. › Flexnosum enim esse necesse erat in Dei templo ascensum ipsum ; linea obliqua ascensn ipso imitante circulum æquis- simum. Jam vero ut domus hæc sit firma, ædifican- tur illi quam pulcherrime vincula quinque per to- tam domum unius cubiti altitudine ; ut innuatur debere nos ascendere in sublime a rebus sensibili- bus ad eos sensus quos divinos vocant, contuendi, ac contemplandi causa res eas quæ animo cernun- tur. Porro beatiorum lapidum locus ille esse vide- tur qui vocatur Dabir ”; ubi arca Testamenti Do- mini erat, et chirographum, ut ita dicam, Dei, M Reg. vi, 1, 37, 38. ibid. 2. ibid. 10. * Reg. ibid. 23. Iluetius scribendum censuit, etc. anno ab auspicato Salomonis regno, octavo a jaclis templi fundamentis: septennio quippe ingens illa zlificii moles absoluta est. Joseph. lib. vut Antiq., cap. 2, n. et 5. Huetius. sniperunt, di viol Xerpáµ. Fefellit eos vox ?, quæ habetur C mus inauratur : « Totam enim, inquit, domum auro circumquaque auravit usque ad perfectionem universæ domus 8. › Præterea duo cherubim in Da- bir erant, quod proprie interpretari non potue- ibid. 16, 19. Exod. xxx1, 18; Deut. 1x, 10. III Reg. v, 18, unde locus ille depromptus est; vocabulum quippe illud pro punctorum va- rictate vel filios ve! ædificatores significat. ID. Bodleiano. 24. Οὐδὲν δὲ ἄτοπον ἔσται διά μέσου τοῖς μηδὲν 24. Nihil autem absurdi erit existimantibus pre- (46) Ογδοάδι μέντοιγε ἐτῶν, etc. Undecimo (47) 'Αρα γὰρ οἱ τῶν βασιλέων υἱοί, etc. LXX (48) Επισημειώσεως. Desideratur iu codice (39) Co lex Bodleianus, τυγχανόντων. (50) Codex Regius, ἔξω τοῦ κατά. (51) Codex Regius, μάλιστα. (52) Δεσμοί. Sic codex Bodleianus; Regius, Εν

θεμελίωσιν τοῦ οἴκου τοῦ Κυρίου. ἐτῶν (46) συντελεῖται ὁ οἶκος τῷ ὀγδόου ἔτους ἀπὸ τῆς θεμελιώσεως. Ογδοάδι μέντοιγε ὀγδόῳ μηνὶ τοῦ πέρα τῆς ἱστορίας οἰομένοις διὰ τούτων δηλοῦσθαι δυσωπητικούς λόγους προσαγαγεῖν πρὸς τὸ ὡς Πνεύ ματος γραμμάτων ζητῆσαι τοῦ Πνεύματος νοῦν ἐν τούτοις ἄξιον. 'Αρα γὰρ οἱ τῶν βασιλέων υἱοὶ (47) ἐσχόλαζον τῇ πελεκήσει τῶν μεγάλων καὶ τιμίων λέο θων, ἀναλαμβάνοντες τέχνην βασιλικῆς εὐγενείας ἀλλοτρίαν; Καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν νωτοφόρων, καὶ λατό μων, καὶ ἐπιστατῶν, τοῦ γε χρόνου τῆς ἑτοιμασίας τῶν λίθων, καὶ τῆς ἐπισημειώσεως (48) τῶν ὁμοίων ὡς ἔτυχεν ἀναγέγραπται; Ἐχρῆν δὲ τὸν ἅγιον ἐν εἰ ρήνῃ κατασκευαζόμενον οἶκον τῷ Θεῷ ᾠκοδομῆσθαι χωρὶς σφύρας, καὶ πελέκεως, καὶ παντὸς σιδηροῦ σκεύους, ἵνα μηδὲν ἀκολουθῇ θορυβώδες ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ. Πάλιν δὲ ἀπορῶ πρὸς τοὺς τῇ λέξει δου λεύοντας, πῶς δυνατόν, ὀγδοήκοντα χιλιάδων λατό μων τυγχανουσῶν (49) λίθοις ἀκροτόμοις ἀργοῖς ᾠκο- δμῆσθαι τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, σφύρας καὶ πελέκεως, καὶ παντὸς σκεύους σιδηροῦ οὐκ ἀκουσθέντος ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ἐν τῷ οἰκοδομεῖσθαι αὐτόν; Ἀλλὰ μή ποτε οἱ λατομούμενοι λίθοι ζῶντες ἀψοφητι καὶ ἀτα- ράχως λατομούνται ἔξω που κατὰ (50) τὸν ναὸν, ἵνα έτοιμοι ἔλθωσιν ἐπὶ τὸ ἁρμόζον αὐτοῖς τῆς οἰκοδο μῆς χωρίον. Καὶ ἀνάβασις δέ τις περὶ τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ μὴ γεγωνιωμένη, ἀνακλάσεις εὐθειῶν ἔχουσα. Γέγραπται γάρ' ι Καὶ ἐλικτὴ ἀνάβασις εἰς τὸ μέ σον, καὶ ἐκ τῆς μέσης ἐπὶ τὰ τριόροφα ο ελικοειδή γὰρ ἐχρῆν εἶναι τὴν ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ ἄνοδον τῆς ἔλικος ἀναβάσει τὸν ἰσαίτατον κύκλον μιμουμέν ντς. Ἵνα δὲ οὗτος ὁ οἶκος βέβαιος ᾖ, ὡς ἔνι κάλλι- στα (51), οἰκοδομούνται δεσμοί (52) αὐτῷ δι᾿ ὅλου οἴκου πέντε ἐν πήχει τὸ ὕψος, ἵνα ἡ ἀπὸ τῶν αἰσθη ή τῶν ἐπὶ τὰς καλουμένας θείας αἰσθήσεις ἄνοδος δη- λωθῇ ἐν ὕψει τυγχάνουσα, πρὸς κατανόησιν τῶν νοη τῶν. Μακαριωτέρων δὲ λίθων χωρίον ἔοικεν εἶναι τὸ καλούμενον Δαβεὶρ, ἔνθα ἡ κιβωτός τῆς Διαθήκης τοῦ Κυρίου ἦν, ἵν' οὕτως εἴπω, τὸ χειρόγραφον ἐτύγ χανε τοῦ Θεοῦ, αἱ πλάκες γεγραμμέναι τῷ δακτύλω αὐτοῦ. Ὁ δὲ οἶκος ὅλος χρυσοῦται· . Ολον γάρ, φησί, τὸν οἶκον περιέχρισε χρυσίῳ, ἕως συντελείας Αt παντὸς τοῦ οἶκου. » Τὰ μέντοι δύο χερουβὶμ ἐν τῷ Δα- θεὶρ ἦν, ὅπερ οὐ δεδύνηνται έρμηνεῦσαι κυρίως οἱ μεταλαμβάνοντες εἰς Ἑλληνισμὸν τὰ Ἑβραίων. Και ταχρηστικώτερον δέ τινες ναὸν αὐτὸν εἰρήκασι τοῦ ” το νι, 21. τῷ ἁγίῳ ναῷ ἐν τῷ τετάρτῳ, καὶ ἐπελέκησαν οἱ υἱοὶ Σαλομών, καὶ το τῶν Ο' δεσμοι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A pant grandes et pretiosos lapides sanctae domus etiam in quarto anno, sedentes ad fundationem do- mus Dei. Cæterum octonario numero annorum completur domus, octavo mense octavi anni a fun- datione 10. D nempe tabula scripta digito ipsius s. tota dom ter historiam declarari per hæc aliud nihil, in mne- dio sermone verba adhibere, quibus pudore perfun- dantur, et flectantur ad quærendum in his, ceu lit- teris Spiritus, sensum Spiritù dignum. An regum filii vacabant scalptioni grandium et pretiosorumı lapidum, sumpta arte a regia generositate et nobili - tale aliena ? An etiam numerus bumeris onera gestantium, et lapicidarum, et præfectorum, ac postremo temporis præparationis lapidum rerum- B que similium vulgariter inscriptus est? Scilicet Deo ædificari necesse erat domum sanctam, quæ in pace construebatur, sine malleo et securi et quovis ferri instrumento, ut turbulentum nihil sequeretur in templo Dei. Proinde rursus contra hos qui litteræ serviunt, quæstionem moveo : Qui fieri poterat ut chillades octoginta lapicidarum cum essent, ædif- caretur domus Dei lapidibus duris, candidis, neque malleo, neque securi, seu aliquo ferri instrumento audito in domo ipsius, dum ipsa ædificaretur? Vide vero, ne forte viventes lapicidis lapides, sine stre- pitu secti et tumultu, exscindantur alicubi extra templum, ut parati veniant ad structuræ locum convenientem. Quin ascensus quidam est circa do- num Dei non habens angulos, sed flexiones recta- rum linearum. Scriptum est enim : « Et ascensus flexuosus erat ad medium thalamum ; et a medio usque ad tertium laqueare ”. › Flexnosum enim esse necesse erat in Dei templo ascensum ipsum ; linea obliqua ascensn ipso imitante circulum æquis- simum. Jam vero ut domus hæc sit firma, ædifican- tur illi quam pulcherrime vincula quinque per to- tam domum unius cubiti altitudine ; ut innuatur debere nos ascendere in sublime a rebus sensibili- bus ad eos sensus quos divinos vocant, contuendi, ac contemplandi causa res eas quæ animo cernun- tur. Porro beatiorum lapidum locus ille esse vide- tur qui vocatur Dabir ”; ubi arca Testamenti Do- mini erat, et chirographum, ut ita dicam, Dei, M Reg. vi, 1, 37, 38. ibid. 2. ibid. 10. * Reg. ibid. 23. Iluetius scribendum censuit, etc. anno ab auspicato Salomonis regno, octavo a jaclis templi fundamentis: septennio quippe ingens illa zlificii moles absoluta est. Joseph. lib. vut Antiq., cap. 2, n. et 5. Huetius. sniperunt, di viol Xerpáµ. Fefellit eos vox ?, quæ habetur C mus inauratur : « Totam enim, inquit, domum auro circumquaque auravit usque ad perfectionem universæ domus 8. › Præterea duo cherubim in Da- bir erant, quod proprie interpretari non potue- ibid. 16, 19. Exod. xxx1, 18; Deut. 1x, 10. III Reg. v, 18, unde locus ille depromptus est; vocabulum quippe illud pro punctorum va- rictate vel filios ve! ædificatores significat. ID. Bodleiano. 24. Οὐδὲν δὲ ἄτοπον ἔσται διά μέσου τοῖς μηδὲν 24. Nihil autem absurdi erit existimantibus pre- (46) Ογδοάδι μέντοιγε ἐτῶν, etc. Undecimo (47) 'Αρα γὰρ οἱ τῶν βασιλέων υἱοί, etc. LXX (48) Επισημειώσεως. Desideratur iu codice (39) Co lex Bodleianus, τυγχανόντων. (50) Codex Regius, ἔξω τοῦ κατά. (51) Codex Regius, μάλιστα. (52) Δεσμοί. Sic codex Bodleianus; Regius, Εν

θεμελίωσιν τοῦ οἴκου τοῦ Κυρίου. ἐτῶν (46) συντελεῖται ὁ οἶκος τῷ ὀγδόου ἔτους ἀπὸ τῆς θεμελιώσεως. Ογδοάδι μέντοιγε ὀγδόῳ μηνὶ τοῦ πέρα τῆς ἱστορίας οἰομένοις διὰ τούτων δηλοῦσθαι δυσωπητικούς λόγους προσαγαγεῖν πρὸς τὸ ὡς Πνεύ ματος γραμμάτων ζητῆσαι τοῦ Πνεύματος νοῦν ἐν τούτοις ἄξιον. 'Αρα γὰρ οἱ τῶν βασιλέων υἱοὶ (47) ἐσχόλαζον τῇ πελεκήσει τῶν μεγάλων καὶ τιμίων λέο θων, ἀναλαμβάνοντες τέχνην βασιλικῆς εὐγενείας ἀλλοτρίαν; Καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν νωτοφόρων, καὶ λατό μων, καὶ ἐπιστατῶν, τοῦ γε χρόνου τῆς ἑτοιμασίας τῶν λίθων, καὶ τῆς ἐπισημειώσεως (48) τῶν ὁμοίων ὡς ἔτυχεν ἀναγέγραπται; Ἐχρῆν δὲ τὸν ἅγιον ἐν εἰ ρήνῃ κατασκευαζόμενον οἶκον τῷ Θεῷ ᾠκοδομῆσθαι χωρὶς σφύρας, καὶ πελέκεως, καὶ παντὸς σιδηροῦ σκεύους, ἵνα μηδὲν ἀκολουθῇ θορυβώδες ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ. Πάλιν δὲ ἀπορῶ πρὸς τοὺς τῇ λέξει δου λεύοντας, πῶς δυνατόν, ὀγδοήκοντα χιλιάδων λατό μων τυγχανουσῶν (49) λίθοις ἀκροτόμοις ἀργοῖς ᾠκο- δμῆσθαι τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, σφύρας καὶ πελέκεως, καὶ παντὸς σκεύους σιδηροῦ οὐκ ἀκουσθέντος ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ, ἐν τῷ οἰκοδομεῖσθαι αὐτόν; Ἀλλὰ μή ποτε οἱ λατομούμενοι λίθοι ζῶντες ἀψοφητι καὶ ἀτα- ράχως λατομούνται ἔξω που κατὰ (50) τὸν ναὸν, ἵνα έτοιμοι ἔλθωσιν ἐπὶ τὸ ἁρμόζον αὐτοῖς τῆς οἰκοδο μῆς χωρίον. Καὶ ἀνάβασις δέ τις περὶ τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ μὴ γεγωνιωμένη, ἀνακλάσεις εὐθειῶν ἔχουσα. Γέγραπται γάρ' ι Καὶ ἐλικτὴ ἀνάβασις εἰς τὸ μέ σον, καὶ ἐκ τῆς μέσης ἐπὶ τὰ τριόροφα ο ελικοειδή γὰρ ἐχρῆν εἶναι τὴν ἐν τῷ ναῷ τοῦ Θεοῦ ἄνοδον τῆς ἔλικος ἀναβάσει τὸν ἰσαίτατον κύκλον μιμουμέν ντς. Ἵνα δὲ οὗτος ὁ οἶκος βέβαιος ᾖ, ὡς ἔνι κάλλι- στα (51), οἰκοδομούνται δεσμοί (52) αὐτῷ δι᾿ ὅλου οἴκου πέντε ἐν πήχει τὸ ὕψος, ἵνα ἡ ἀπὸ τῶν αἰσθη ή τῶν ἐπὶ τὰς καλουμένας θείας αἰσθήσεις ἄνοδος δη- λωθῇ ἐν ὕψει τυγχάνουσα, πρὸς κατανόησιν τῶν νοη τῶν. Μακαριωτέρων δὲ λίθων χωρίον ἔοικεν εἶναι τὸ καλούμενον Δαβεὶρ, ἔνθα ἡ κιβωτός τῆς Διαθήκης τοῦ Κυρίου ἦν, ἵν' οὕτως εἴπω, τὸ χειρόγραφον ἐτύγ χανε τοῦ Θεοῦ, αἱ πλάκες γεγραμμέναι τῷ δακτύλω αὐτοῦ. Ὁ δὲ οἶκος ὅλος χρυσοῦται· . Ολον γάρ, φησί, τὸν οἶκον περιέχρισε χρυσίῳ, ἕως συντελείας Αt παντὸς τοῦ οἶκου. » Τὰ μέντοι δύο χερουβὶμ ἐν τῷ Δα- θεὶρ ἦν, ὅπερ οὐ δεδύνηνται έρμηνεῦσαι κυρίως οἱ μεταλαμβάνοντες εἰς Ἑλληνισμὸν τὰ Ἑβραίων. Και ταχρηστικώτερον δέ τινες ναὸν αὐτὸν εἰρήκασι τοῦ ” το νι, 21. τῷ ἁγίῳ ναῷ ἐν τῷ τετάρτῳ, καὶ ἐπελέκησαν οἱ υἱοὶ Σαλομών, καὶ το τῶν Ο' δεσμοι. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A pant grandes et pretiosos lapides sanctae domus etiam in quarto anno, sedentes ad fundationem do- mus Dei. Cæterum octonario numero annorum completur domus, octavo mense octavi anni a fun- datione 10. D nempe tabula scripta digito ipsius s. tota dom ter historiam declarari per hæc aliud nihil, in mne- dio sermone verba adhibere, quibus pudore perfun- dantur, et flectantur ad quærendum in his, ceu lit- teris Spiritus, sensum Spiritù dignum. An regum filii vacabant scalptioni grandium et pretiosorumı lapidum, sumpta arte a regia generositate et nobili - tale aliena ? An etiam numerus bumeris onera gestantium, et lapicidarum, et præfectorum, ac postremo temporis præparationis lapidum rerum- B que similium vulgariter inscriptus est? Scilicet Deo ædificari necesse erat domum sanctam, quæ in pace construebatur, sine malleo et securi et quovis ferri instrumento, ut turbulentum nihil sequeretur in templo Dei. Proinde rursus contra hos qui litteræ serviunt, quæstionem moveo : Qui fieri poterat ut chillades octoginta lapicidarum cum essent, ædif- caretur domus Dei lapidibus duris, candidis, neque malleo, neque securi, seu aliquo ferri instrumento audito in domo ipsius, dum ipsa ædificaretur? Vide vero, ne forte viventes lapicidis lapides, sine stre- pitu secti et tumultu, exscindantur alicubi extra templum, ut parati veniant ad structuræ locum convenientem. Quin ascensus quidam est circa do- num Dei non habens angulos, sed flexiones recta- rum linearum. Scriptum est enim : « Et ascensus flexuosus erat ad medium thalamum ; et a medio usque ad tertium laqueare ”. › Flexnosum enim esse necesse erat in Dei templo ascensum ipsum ; linea obliqua ascensn ipso imitante circulum æquis- simum. Jam vero ut domus hæc sit firma, ædifican- tur illi quam pulcherrime vincula quinque per to- tam domum unius cubiti altitudine ; ut innuatur debere nos ascendere in sublime a rebus sensibili- bus ad eos sensus quos divinos vocant, contuendi, ac contemplandi causa res eas quæ animo cernun- tur. Porro beatiorum lapidum locus ille esse vide- tur qui vocatur Dabir ”; ubi arca Testamenti Do- mini erat, et chirographum, ut ita dicam, Dei, M Reg. vi, 1, 37, 38. ibid. 2. ibid. 10. * Reg. ibid. 23. Iluetius scribendum censuit, etc. anno ab auspicato Salomonis regno, octavo a jaclis templi fundamentis: septennio quippe ingens illa zlificii moles absoluta est. Joseph. lib. vut Antiq., cap. 2, n. et 5. Huetius. sniperunt, di viol Xerpáµ. Fefellit eos vox ?, quæ habetur C mus inauratur : « Totam enim, inquit, domum auro circumquaque auravit usque ad perfectionem universæ domus 8. › Præterea duo cherubim in Da- bir erant, quod proprie interpretari non potue- ibid. 16, 19. Exod. xxx1, 18; Deut. 1x, 10. III Reg. v, 18, unde locus ille depromptus est; vocabulum quippe illud pro punctorum va- rictate vel filios ve! ædificatores significat. ID. Bodleiano. 24. Οὐδὲν δὲ ἄτοπον ἔσται διά μέσου τοῖς μηδὲν 24. Nihil autem absurdi erit existimantibus pre- (46) Ογδοάδι μέντοιγε ἐτῶν, etc. Undecimo (47) 'Αρα γὰρ οἱ τῶν βασιλέων υἱοί, etc. LXX (48) Επισημειώσεως. Desideratur iu codice (39) Co lex Bodleianus, τυγχανόντων. (50) Codex Regius, ἔξω τοῦ κατά. (51) Codex Regius, μάλιστα. (52) Δεσμοί. Sic codex Bodleianus; Regius, Εν

χρυσὸς τὰ κατὰ τὸν οἶκον γεγένηται, εἰς σύμβολον τοῦ τελειουμένου πάντως νοῦ πρὸς τὴν τῶν νοητῶν ἀκριβῆ ἀπόταξιν (54)· ἐπεὶ δὲ παντάπασιν οὐκ ἔστι βατὰ καὶ γνωστά, οικοδομείται καταπέτασμα τῆς αὐ λῆς, τοῖς πολλοῖς τῶν ἱερέων καὶ Λευιτῶν οὐκ ἀπο καλυπτομένων τῶν ἐνδοτάτω. Α ναοῦ, τιμιώτερον τυγχάνοντα (53). Πάντα μέντοιγε Β πρὸς τὸν βασιλέα Σολομών, καὶ ἐποίησε πάντα τὰ μὼν καὶ οἰκοδομεῖν τὸν ναὸν λέγεται, ὡς δ' ἀρχιτέ κτων ἦν ἔλαβεν ἀποστείλας ὁ Σολομών Χειρὰμ ἐκ Τύρου, υἱὸν γυναικὸς χήρας, καὶ οὗτος ἀπὸ τῆς φυ λῆς Νεφθαλείμ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Τύριος, τέκτων χαλκοῦ, καὶ πεπληρωμένος τῆς συνέσεως καὶ ἐπιγνώ σεως, τοῦ ποιεῖν πᾶν ἔργον ἐν χαλκῷ, δς εἰσήχθη ἔργα. Ἐφίστημι δὲ μήτοτε ὁ μὲν Σολομὼν εἰς τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως λαμβάνεσθαι δύναται, ὁ δὲ Χειράμ, εἰς ὃν ἀνείληφεν οὗτος, ἄνθρωπον ἀπὸ τῆς τῶν ἀνθρώπων συνοχής (Τύριοι γὰρ ἐρμηνεύον ται συνέχοντες [55]), τῇ φύσει τὸ γένος ἔχοντα, ὅστις πεπληρωμένος πάσης τέχνης, καὶ συνέσεως, καὶ ἐπιγνώσεως, εἰσήχθη, συνεργῶν τῷ Πρωτοτόκῳ πά σης κτίσεως, ἵνα οικοδομήσῃ τὸν ναὸν, ἐν ᾧ καὶ θυο ρίδες παρακυπτόμεναι κρυπταὶ κατασκευάζονται, πρὸς τὰς ἐλλάμψεις τοῦ φωτὸς τοῦ Θεοῦ σωτηρίως δυνηθῆναι χωρῆσαι, (καὶ τί με δεί λέγειν καθέκαστον;) ἵνα εὑρεθῇ τὸ σῶμα Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία τὸν λόγον έχουσα τοῦ πνευματικοῦ οἴκου καὶ ναοῦ τοῦ Θεοῦ. Ὡς γὰρ προείπον, τῆς ἐν μυστηρίῳ ἀποκεκρυμμέ νης δεόμεθα (56), σοφίας χωρητής τυγχανούσης μόνῳ τῷ δυναμένῳ εἰπεῖν· « Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχου μεν, » ἵνα κατὰ τὸ βούλημα τοῦ οἰκονομήσαντος ταῦτα γραφῆναι πνευματικῶς ἐκλάβωμεν ἕκαστον τῶν εἰρη- μένων. Αλλως δὲ καὶ οὐ κατὰ τὸ παρόν ἐστιν ἀνά- γνωσμα ἕκαστον τούτων ἀναπλῶσαι. Καὶ ταῦτα οὖν αὐτάρκη πρὸς τὸ ἰδεῖν πῶς ἐκεῖνος δὲ ἔλεγεν περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος αὐτοῦ. κ ρούμενα γεγονέναι κατὰ τὸν ναὸν συμβεβηκέναι ποτέ, * συμβήσεσθαι περὶ τὸν πνευματικὸν οἶκον. Δόξει δὲ ὁ λόγος θλίβειν ἑκατέρωθεν· εἴ τε γὰρ ἐροῦμεν οἷόν τε γενέσθαι, ἢ γεγονέναι τινὰ λόγον τοῖς κατὰ τὴν (57) ἱστορίαν περὶ τὸν ναὸν, δυσόκνως μετάπτωσιν τῶν τηλικούτων ἀγαθῶν παραδέξονται οἱ ἀκούοντες· πρῶτον μὲν διὰ τὸ μὴ βούλεσθαι, δεύτερον δὲ διὰ τὸ ἀπεμφαίνειν τροπὴν τῶν ἀγαθῶν ἔσεσθαι. Εἰ δὲ, βου λόμενοι άτρεπτα τηρεῖν τὰ ἅπαξ δοθέντα τοῖς ἁγίοις ἀγαθὰ, οὐκ ἐφαρμόσομεν τὰ τῆς ἱστορίας, δόξομεν όμοιόν τι τοῖς ἀπὸ τῶν (58) αἱρέσεων ἐν τούτῳ ποιεῖν, τὴν συμφωνίαν τῆς διηγήσεως τῶν Γραφῶν ἀρχῆ • νι, 22. ** μέντοιγε χρυσά τά, λόγον τοῖς παρὰ τήν, ὑπὸ τῶν. ORIGENIB Levitarum et sacerdotum compluribus. runt, qui res Hebraicas in Grecum transtulerunt. Abusive autem quidam hunc locum dixerunt tem- plum quod honorabilius templo exsisteret. Cæterum quæ in domo sunt, funt tota aurea, in signum quod mens omnino perfecta accuratam discretionem ha- beat rerum quæ mente percipiuntur; quæ quo- niam omnino pervia et cognoscibilia non sunt, fa- bricatur velamen aulæ, penitissimis non retectis : 95. Quæsitu autem dignum est quomodo tanquam rex dicatur Salomon ædificare templum, et Chiram tanquam architectus ** : quem accitum recepit Salomon filium conjugis viduæ ex Tyro, et patre Tyrio, et e tribu Nephthalim; faber ærarius, et plenus sapientia et agnitione ad faciendum omne opus ex ære; qui cum adductus fuisset ad regem Salomonen, fecit omnia opera. Proinde inspicito an forte Salomon accipi possit in Primogenitum om- nis creaturæ, Chiram vero in hominem quem hic Primogenitus assumpsit ab hominum congregatione (sonat enim Tyrii, si eos interpretemur, continentes) hominem natura genus continentein, qui impleus onui arte, et scientia, et agnitione, adductus est, cooperans Primogenito omnis creature, ut ædificet templum in quo struuntur etiam ¡fenestræ occultæ oblique ex alto introspicientes ", ut splendores lucis Dei capi possint, et ut Ecclesia (quid enim oportet me singula recensere ?), rationem liabens spiritualis domus et templi Dei, inveniatur corpus Christi. UL enim prædixi, sapientia egemus ea quæ in mysterio est recondita "r, et quæ soli illi est perceptibilis qui dicere potest : ‹ Nos autem mentem Christi habe- C mus *, › ut singula quæ dicta sunt spiritualiter in- terpretemur juxta illius voluntatem qui disposuit ut haec scriberentur. Alioqui etiam singula hæc expo- nere non est praesentis lectionis. Quamobrem sufi- ciant hæc ad videndum quomodo ille dicebat de templo corporis sui 89., au facile factu sit, ut hæc quæ historia refert fa- cta fuisse in templo, evenerint aliquando seu even- tura sint circa domum spiritualem. Videtur vero nos utrinque urgere ratio; nam sive dicamus fieri posse ut hæc fiant, vel quadam ratione facta fuisse in domo spirituali, gravate admittent, qui audiunt, talium bonorum transmutationem; primnum quidem, quia illis sic non lubeat, deinde quod dissentaneum sit bonorum transmutationem futuram esse. Sin ve- ro volentes immutabilia servare, quæ semel sanctis dala fuerunt bona, non accommodabimus quæ histo- ria narrat; quiddam hæreticis simile videbimur D Reg. III Reg. vi, 13, 14. Coloss. 1, 15. ** III Reg. vi, 4. Cor. 11, 7. ** ibid. 16. * Joan. 11, 21. etc. Vide not. supra ad Origenis Commentarium in Matth. xv, 21. sed non comparet in Bodleiano. dleianus; Regius libet etc., sel in utroque codice videtur aliquid deesse. male, 26. Cæterum dignum est ut post hæc inspiciamus 25. Αξιον δὲ ζητῆσαι πῶς ὡς μὲν βασιλεὺς Σολο 26. ῎Αξιον δὲ μετὰ ταῦτα ἰδεῖν εἰ δυνατὸν τὰ ἱστο (53) Regius, τυγχάνον. Ibidem Bodleianus, Πάντα (54) Απόταξιν. Forte scribendum διάκρισιν. (55) Τύριοι γὰρ ἐρμηνεύονται συνέχοντες. (56) Codex Regius, ἀποκεκρυμμένης ἧς δεόμεθα, (57) Λόγον τοῖς κατὰ τήν, etc. Sic codex Bo (58) Ἀπὸ τῶν. Sic codex Bodleianus; Regius,

χρυσὸς τὰ κατὰ τὸν οἶκον γεγένηται, εἰς σύμβολον τοῦ τελειουμένου πάντως νοῦ πρὸς τὴν τῶν νοητῶν ἀκριβῆ ἀπόταξιν (54)· ἐπεὶ δὲ παντάπασιν οὐκ ἔστι βατὰ καὶ γνωστά, οικοδομείται καταπέτασμα τῆς αὐ λῆς, τοῖς πολλοῖς τῶν ἱερέων καὶ Λευιτῶν οὐκ ἀπο καλυπτομένων τῶν ἐνδοτάτω. Α ναοῦ, τιμιώτερον τυγχάνοντα (53). Πάντα μέντοιγε Β πρὸς τὸν βασιλέα Σολομών, καὶ ἐποίησε πάντα τὰ μὼν καὶ οἰκοδομεῖν τὸν ναὸν λέγεται, ὡς δ' ἀρχιτέ κτων ἦν ἔλαβεν ἀποστείλας ὁ Σολομών Χειρὰμ ἐκ Τύρου, υἱὸν γυναικὸς χήρας, καὶ οὗτος ἀπὸ τῆς φυ λῆς Νεφθαλείμ, καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ Τύριος, τέκτων χαλκοῦ, καὶ πεπληρωμένος τῆς συνέσεως καὶ ἐπιγνώ σεως, τοῦ ποιεῖν πᾶν ἔργον ἐν χαλκῷ, δς εἰσήχθη ἔργα. Ἐφίστημι δὲ μήτοτε ὁ μὲν Σολομὼν εἰς τὸν Πρωτότοκον πάσης κτίσεως λαμβάνεσθαι δύναται, ὁ δὲ Χειράμ, εἰς ὃν ἀνείληφεν οὗτος, ἄνθρωπον ἀπὸ τῆς τῶν ἀνθρώπων συνοχής (Τύριοι γὰρ ἐρμηνεύον ται συνέχοντες [55]), τῇ φύσει τὸ γένος ἔχοντα, ὅστις πεπληρωμένος πάσης τέχνης, καὶ συνέσεως, καὶ ἐπιγνώσεως, εἰσήχθη, συνεργῶν τῷ Πρωτοτόκῳ πά σης κτίσεως, ἵνα οικοδομήσῃ τὸν ναὸν, ἐν ᾧ καὶ θυο ρίδες παρακυπτόμεναι κρυπταὶ κατασκευάζονται, πρὸς τὰς ἐλλάμψεις τοῦ φωτὸς τοῦ Θεοῦ σωτηρίως δυνηθῆναι χωρῆσαι, (καὶ τί με δεί λέγειν καθέκαστον;) ἵνα εὑρεθῇ τὸ σῶμα Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία τὸν λόγον έχουσα τοῦ πνευματικοῦ οἴκου καὶ ναοῦ τοῦ Θεοῦ. Ὡς γὰρ προείπον, τῆς ἐν μυστηρίῳ ἀποκεκρυμμέ νης δεόμεθα (56), σοφίας χωρητής τυγχανούσης μόνῳ τῷ δυναμένῳ εἰπεῖν· « Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχου μεν, » ἵνα κατὰ τὸ βούλημα τοῦ οἰκονομήσαντος ταῦτα γραφῆναι πνευματικῶς ἐκλάβωμεν ἕκαστον τῶν εἰρη- μένων. Αλλως δὲ καὶ οὐ κατὰ τὸ παρόν ἐστιν ἀνά- γνωσμα ἕκαστον τούτων ἀναπλῶσαι. Καὶ ταῦτα οὖν αὐτάρκη πρὸς τὸ ἰδεῖν πῶς ἐκεῖνος δὲ ἔλεγεν περὶ τοῦ ναοῦ τοῦ σώματος αὐτοῦ. κ ρούμενα γεγονέναι κατὰ τὸν ναὸν συμβεβηκέναι ποτέ, * συμβήσεσθαι περὶ τὸν πνευματικὸν οἶκον. Δόξει δὲ ὁ λόγος θλίβειν ἑκατέρωθεν· εἴ τε γὰρ ἐροῦμεν οἷόν τε γενέσθαι, ἢ γεγονέναι τινὰ λόγον τοῖς κατὰ τὴν (57) ἱστορίαν περὶ τὸν ναὸν, δυσόκνως μετάπτωσιν τῶν τηλικούτων ἀγαθῶν παραδέξονται οἱ ἀκούοντες· πρῶτον μὲν διὰ τὸ μὴ βούλεσθαι, δεύτερον δὲ διὰ τὸ ἀπεμφαίνειν τροπὴν τῶν ἀγαθῶν ἔσεσθαι. Εἰ δὲ, βου λόμενοι άτρεπτα τηρεῖν τὰ ἅπαξ δοθέντα τοῖς ἁγίοις ἀγαθὰ, οὐκ ἐφαρμόσομεν τὰ τῆς ἱστορίας, δόξομεν όμοιόν τι τοῖς ἀπὸ τῶν (58) αἱρέσεων ἐν τούτῳ ποιεῖν, τὴν συμφωνίαν τῆς διηγήσεως τῶν Γραφῶν ἀρχῆ • νι, 22. ** μέντοιγε χρυσά τά, λόγον τοῖς παρὰ τήν, ὑπὸ τῶν. ORIGENIB Levitarum et sacerdotum compluribus. runt, qui res Hebraicas in Grecum transtulerunt. Abusive autem quidam hunc locum dixerunt tem- plum quod honorabilius templo exsisteret. Cæterum quæ in domo sunt, funt tota aurea, in signum quod mens omnino perfecta accuratam discretionem ha- beat rerum quæ mente percipiuntur; quæ quo- niam omnino pervia et cognoscibilia non sunt, fa- bricatur velamen aulæ, penitissimis non retectis : 95. Quæsitu autem dignum est quomodo tanquam rex dicatur Salomon ædificare templum, et Chiram tanquam architectus ** : quem accitum recepit Salomon filium conjugis viduæ ex Tyro, et patre Tyrio, et e tribu Nephthalim; faber ærarius, et plenus sapientia et agnitione ad faciendum omne opus ex ære; qui cum adductus fuisset ad regem Salomonen, fecit omnia opera. Proinde inspicito an forte Salomon accipi possit in Primogenitum om- nis creaturæ, Chiram vero in hominem quem hic Primogenitus assumpsit ab hominum congregatione (sonat enim Tyrii, si eos interpretemur, continentes) hominem natura genus continentein, qui impleus onui arte, et scientia, et agnitione, adductus est, cooperans Primogenito omnis creature, ut ædificet templum in quo struuntur etiam ¡fenestræ occultæ oblique ex alto introspicientes ", ut splendores lucis Dei capi possint, et ut Ecclesia (quid enim oportet me singula recensere ?), rationem liabens spiritualis domus et templi Dei, inveniatur corpus Christi. UL enim prædixi, sapientia egemus ea quæ in mysterio est recondita "r, et quæ soli illi est perceptibilis qui dicere potest : ‹ Nos autem mentem Christi habe- C mus *, › ut singula quæ dicta sunt spiritualiter in- terpretemur juxta illius voluntatem qui disposuit ut haec scriberentur. Alioqui etiam singula hæc expo- nere non est praesentis lectionis. Quamobrem sufi- ciant hæc ad videndum quomodo ille dicebat de templo corporis sui 89., au facile factu sit, ut hæc quæ historia refert fa- cta fuisse in templo, evenerint aliquando seu even- tura sint circa domum spiritualem. Videtur vero nos utrinque urgere ratio; nam sive dicamus fieri posse ut hæc fiant, vel quadam ratione facta fuisse in domo spirituali, gravate admittent, qui audiunt, talium bonorum transmutationem; primnum quidem, quia illis sic non lubeat, deinde quod dissentaneum sit bonorum transmutationem futuram esse. Sin ve- ro volentes immutabilia servare, quæ semel sanctis dala fuerunt bona, non accommodabimus quæ histo- ria narrat; quiddam hæreticis simile videbimur D Reg. III Reg. vi, 13, 14. Coloss. 1, 15. ** III Reg. vi, 4. Cor. 11, 7. ** ibid. 16. * Joan. 11, 21. etc. Vide not. supra ad Origenis Commentarium in Matth. xv, 21. sed non comparet in Bodleiano. dleianus; Regius libet etc., sel in utroque codice videtur aliquid deesse. male, 26. Cæterum dignum est ut post hæc inspiciamus 25. Αξιον δὲ ζητῆσαι πῶς ὡς μὲν βασιλεὺς Σολο 26. ῎Αξιον δὲ μετὰ ταῦτα ἰδεῖν εἰ δυνατὸν τὰ ἱστο (53) Regius, τυγχάνον. Ibidem Bodleianus, Πάντα (54) Απόταξιν. Forte scribendum διάκρισιν. (55) Τύριοι γὰρ ἐρμηνεύονται συνέχοντες. (56) Codex Regius, ἀποκεκρυμμένης ἧς δεόμεθα, (57) Λόγον τοῖς κατὰ τήν, etc. Sic codex Bo (58) Ἀπὸ τῶν. Sic codex Bodleianus; Regius,

δεν μέχρι τέλους μὴ φυλάττοντες. Εἰ μέντοιγε μὴ μέλ- λομεν γραωδῶς καὶ Ἰουδαϊκῶς τὰς παρὰ τοῖς προφή - ταις, μάλιστα δὲ τῷ Ησαΐᾳ ἀναγεγραμμένας επαγγε λίας νοεῖν, ὡς ἐσομένας (59) περὶ τὴν ἐπὶ γῆς Ἱερου σαλήμ, ἀνάγκη ἔτι, εἰ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ ναοῦ λέγεται τινα ένδοξα συμβε βῆσθαι εἰς οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ, καὶ τὴν ἀποκατάστα σιν τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας, λέγειν ἡμᾶς γε- γονέναι τὸν ναὸν, καὶ ᾐχμαλωτεῦσθαι τὸν λαὸν, ἐπανελεύσεσθαι δὲ ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν, καὶ τὴν Ἱερου- σαλήμ, καὶ οἰκοδομηθήσεσθαι τοῖς ἐντίμοις λίθοις τὴν Ἱερουσαλήμ. Οὐκ οἶδα δὲ εἰ μακραῖς χρόνων περιόδοις ἀνακυκλουμέναις τὰ παραπλήσια πάλιν δυνατὸν γενέσθαι, ὡς ἐπὶ τὸ χεῖρον. Ἔχει δὲ τὰ τῶν ἐπαγγελιῶν ἐν τῷ Ησαΐᾳ οὕτως· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω σοι άνθρακα τὸν λίθον σου, καὶ τὰ θεμέ- λιά σου σάπφειρον· καὶ θήσω τὰς ἐπάλξεις σου ασπιν, καὶ τὰς πύλας σου λίθους κρυστάλλου, καὶ τὸν περίβολόν σου λίθους ἐκλεκτούς, καὶ πάντας τοὺς υἱούς σου διδακτοὺς Θεοῦ· καὶ ἐν πολλῇ εἰρήνῃ τὰ τέχνα σου, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. » Καὶ μετ' ὀλίγα πρὸς τὴν αὐτὴν Ἱερουσαλήμ· « Καὶ ἡ δόξα τοῦ Λιβάνου πρὸς σὲ ἥξει ἐν κυπαρίσσῳ, καὶ πεύκῃ, καὶ κέδρῳ ἅμα δοξάσουσι τὸν τόπον ἅγιόν μου. Καὶ πορεύσονται πρὸς σὲ δεδοικότες υἱοὶ ταπει νωσάντων καὶ παροξυνάντων σε · καὶ κληθήσῃ πόλις Κυρίου Σιών ἁγίου Ἰσραὴλ, διὰ τὸ γεγενῆσθαί σε εγκαταλελειμμένην, καὶ μεμισημένην, καὶ οὐκ ἦν ὁ βοηθῶν. Καὶ θήσω σε ἀγαλλίαμα αιώνιον, εύφρο σύνην γενεῶν γενεαῖς· καὶ θηλάσεις γάλα ἐθνῶν, καὶ πλοῦτον βασιλέων φάγεσαι, καὶ γνώσῃ, ὅτι ἐγὼ – Κύριος ὁ σώζων σε, καὶ ἐξαιρούμενος σε Θεὸς Ἰσραήλ. Καὶ ἀντὶ χαλκοῦ οἴσω σοι χρυσίον, ἀντὶ δὲ σιδήρου οίσω σοι ἀργύριον· ἀντὶ δὲ ξύλων οἴσω σοι χαλκόν, ἀντὶ δὲ λίθων σίδηρον· καὶ δώσω τοὺς ἄρ χοντάς σου ἐν εἰρήνῃ, καὶ τοὺς ἐπισκόπους σου ἐν δικαιοσύνῃ· καὶ οὐκ ἀκουσθήσεται ἔτι ἀδικία ἐν τῇ γῇ σου, οὐδὲ σύντριμμα καὶ ταλαιπωρία ἐν τοῖς ὁρίοις σου· ἀλλὰ κληθήσεται σωτήριον τὰ τείχη σου καὶ αἱ πύλαι σου γλύμμα. Καὶ οὐκ ἔσται σοι ἔτι ὁ ἥλιος εἰς φῶς ἡμέρας, οὐδὲ ἀνατολὴ σελήνης φωτιεῖ τα τὴν νύκτα· ἀλλ' ἔσται σοι Χριστὸς φῶς αἰώνιον, καὶ ὁ Θεὸς δόξα σοι· οὐ γὰρ δύσεταί σοι ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη σοι οὐκ ἐκλείψει· ἔσται γὰρ Κύριος σοι φῶς αἰώνιον, καὶ πληρωθήσονται αἱ ἡμέραι τοῦ πένθους σου. » Ταῦτα γὰρ σαφῶς περὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος προφητεύεται τοῖς ἐν αἰχμαλωσίᾳ οὖσιν υἱοῖς Ἰσραήλ, ἐφ᾽ οὖς ἦλθεν (61) ἀποσταλεὶς ὁ λέγων· · Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολω λότα οίκου Ισραήλ. » Εἰ δὲ αἰχμάλωτοι ὄντες ταῦτα. ἐν τῇ πατρίδι αὐτῶν ἀπολήψονται, ὅτε καὶ προσή- αυτη προσελεύσονται αὐτοῖς διὰ τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐπ' αὐτοὺς καταφεύξονται κατὰ τὸ λεγόμενον· «Ἰδοὺ προσήλυτοι προσελεύσονταί σοι δι' ἐμοῦ, καὶ ἐπὶ σὲ καταφεύξονται, ο δῆλον, ὅτι περὶ τὸν ναὸν τυγχάνον- τές τους οἱ αἰχμαλωτευθέντες, καὶ πάλιν ἐκεῖσε * σεσωμένας. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A hac in re facere, enarrationis Scripturarum con- B " D Dominus tibi lux sempiterna, et complebuntur dies Isa. Liv, seq. • Isa. LX, seq. perperam, sonantiam non servantibus a principio usque ad finem. Nisi aniliter tamen, atque Judae rum more, promissiones eas quæ apud pro phetas et praesertim Isaiam scripta sunt, tanquam eventuras terrenæ Jerusalem, intelle- cturi sumus, [(60) si post captivitatem eversionem- que templi nonnulla præclara evenisse ad teni- pli ædificationem populique statum et constitutio- nem a captivitate dicantur, dicere] nos fuisse templum necesse est, et captivatum fuisse popu- lum, sed rediturum ad Judæam et Jerusalem, atque lapidibus pretiosis Jerusalem ipsam ædificandam. Haud scio autem an temporum periodis longis re- volutis similia fieri possint, veluti in pejus. Ha- bent autem promissiones apud Isaiam hunc in mo- dum " : « En ego præparo tibi carbunculum lapi- dem tuum, et fundamenta tua sapphirum: et ponam propugnacula tua jaspin, et portas tuas lapides crystalli, et loricam murorum tuorum lapides ele- clos, et omnes filios tuos a Deo doctos: et in pace multa filii tui, et in justitia ædificaberis. » Et paulo post ad ipsam Jerusalem : • Et gloria Libani ad te veniet in cyparisso, et pino, et cedro una cum glorificantibus locum sanctum meum. Et ibunt ad te timentes filii eorum, qui te humiliaverunt, et ir ritaverunt te : et vocaberis civitas Domini Sion sancti Israelis, pro eo quod fueris derelicta, et ●dio habita, nec esset, qui tibi opem ferret. Et ponam te exsultationem sempiternam, jucunditatem C generationun generationibus: et suges luc gen- tium, et regum divitias comedes, et cognosces quod ego Dominus servans te, et eruens te Deus Israel. Et pro ære afferam tibi aurum, et pro ferro addu- cam tibi argentuin : pro lignis autem afferam tibi æs, et pro lapidibus ferrum : et dabo principes tuos in pace, et episcopos tuos in justitia : et ini- quitas non audietur ultra in terra tua, neque con- tritio, et miseria in terminis tuis sed vocabuntur salutare muri tui, et portæ tuæ sculptura. Et sol non erit tibi ultra in lucem diei, neque ortus lunæ lumen præbebit tibi noctu : sed erit tibi Christus lux sempiterna, et Deus gloria tua : non enim oc- cidet tibi sol, et luna tua non deficiet : erit eniın luctus tui. Hæc enim aperte de futuro sæculo prophetat filiis Israel in captivitate degentibus, ad quos missus venit ille qui dicebat " : . Ego non sun missus, nisi ad oves perditas domus Israel. Quod si captivi exsistentes hac in patria sua reci- pient, quando etiam proselyti ad ipsos venient per Christum, et ad ipsos diffugient, secundum quod dicitur : « Ecce proselyti ad te venient per me, et ad te diffugient, perspicuum est quod captivi qui in templo fuere aliquando, eliam ad illud rursus redibunt reædificandi, pretiosissimi os Matth. xv, 24. Isa. Liv, 15. (59) Εσομένας. Sic codex Bodleianus; Regius, (60) Hac supplevimus ex Perionio. (61) Ηλθεν. Desideratur in colice Bodleiano.

δεν μέχρι τέλους μὴ φυλάττοντες. Εἰ μέντοιγε μὴ μέλ- λομεν γραωδῶς καὶ Ἰουδαϊκῶς τὰς παρὰ τοῖς προφή - ταις, μάλιστα δὲ τῷ Ησαΐᾳ ἀναγεγραμμένας επαγγε λίας νοεῖν, ὡς ἐσομένας (59) περὶ τὴν ἐπὶ γῆς Ἱερου σαλήμ, ἀνάγκη ἔτι, εἰ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ ναοῦ λέγεται τινα ένδοξα συμβε βῆσθαι εἰς οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ, καὶ τὴν ἀποκατάστα σιν τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας, λέγειν ἡμᾶς γε- γονέναι τὸν ναὸν, καὶ ᾐχμαλωτεῦσθαι τὸν λαὸν, ἐπανελεύσεσθαι δὲ ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν, καὶ τὴν Ἱερου- σαλήμ, καὶ οἰκοδομηθήσεσθαι τοῖς ἐντίμοις λίθοις τὴν Ἱερουσαλήμ. Οὐκ οἶδα δὲ εἰ μακραῖς χρόνων περιόδοις ἀνακυκλουμέναις τὰ παραπλήσια πάλιν δυνατὸν γενέσθαι, ὡς ἐπὶ τὸ χεῖρον. Ἔχει δὲ τὰ τῶν ἐπαγγελιῶν ἐν τῷ Ησαΐᾳ οὕτως· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω σοι άνθρακα τὸν λίθον σου, καὶ τὰ θεμέ- λιά σου σάπφειρον· καὶ θήσω τὰς ἐπάλξεις σου ασπιν, καὶ τὰς πύλας σου λίθους κρυστάλλου, καὶ τὸν περίβολόν σου λίθους ἐκλεκτούς, καὶ πάντας τοὺς υἱούς σου διδακτοὺς Θεοῦ· καὶ ἐν πολλῇ εἰρήνῃ τὰ τέχνα σου, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. » Καὶ μετ' ὀλίγα πρὸς τὴν αὐτὴν Ἱερουσαλήμ· « Καὶ ἡ δόξα τοῦ Λιβάνου πρὸς σὲ ἥξει ἐν κυπαρίσσῳ, καὶ πεύκῃ, καὶ κέδρῳ ἅμα δοξάσουσι τὸν τόπον ἅγιόν μου. Καὶ πορεύσονται πρὸς σὲ δεδοικότες υἱοὶ ταπει νωσάντων καὶ παροξυνάντων σε · καὶ κληθήσῃ πόλις Κυρίου Σιών ἁγίου Ἰσραὴλ, διὰ τὸ γεγενῆσθαί σε εγκαταλελειμμένην, καὶ μεμισημένην, καὶ οὐκ ἦν ὁ βοηθῶν. Καὶ θήσω σε ἀγαλλίαμα αιώνιον, εύφρο σύνην γενεῶν γενεαῖς· καὶ θηλάσεις γάλα ἐθνῶν, καὶ πλοῦτον βασιλέων φάγεσαι, καὶ γνώσῃ, ὅτι ἐγὼ – Κύριος ὁ σώζων σε, καὶ ἐξαιρούμενος σε Θεὸς Ἰσραήλ. Καὶ ἀντὶ χαλκοῦ οἴσω σοι χρυσίον, ἀντὶ δὲ σιδήρου οίσω σοι ἀργύριον· ἀντὶ δὲ ξύλων οἴσω σοι χαλκόν, ἀντὶ δὲ λίθων σίδηρον· καὶ δώσω τοὺς ἄρ χοντάς σου ἐν εἰρήνῃ, καὶ τοὺς ἐπισκόπους σου ἐν δικαιοσύνῃ· καὶ οὐκ ἀκουσθήσεται ἔτι ἀδικία ἐν τῇ γῇ σου, οὐδὲ σύντριμμα καὶ ταλαιπωρία ἐν τοῖς ὁρίοις σου· ἀλλὰ κληθήσεται σωτήριον τὰ τείχη σου καὶ αἱ πύλαι σου γλύμμα. Καὶ οὐκ ἔσται σοι ἔτι ὁ ἥλιος εἰς φῶς ἡμέρας, οὐδὲ ἀνατολὴ σελήνης φωτιεῖ τα τὴν νύκτα· ἀλλ' ἔσται σοι Χριστὸς φῶς αἰώνιον, καὶ ὁ Θεὸς δόξα σοι· οὐ γὰρ δύσεταί σοι ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη σοι οὐκ ἐκλείψει· ἔσται γὰρ Κύριος σοι φῶς αἰώνιον, καὶ πληρωθήσονται αἱ ἡμέραι τοῦ πένθους σου. » Ταῦτα γὰρ σαφῶς περὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος προφητεύεται τοῖς ἐν αἰχμαλωσίᾳ οὖσιν υἱοῖς Ἰσραήλ, ἐφ᾽ οὖς ἦλθεν (61) ἀποσταλεὶς ὁ λέγων· · Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολω λότα οίκου Ισραήλ. » Εἰ δὲ αἰχμάλωτοι ὄντες ταῦτα. ἐν τῇ πατρίδι αὐτῶν ἀπολήψονται, ὅτε καὶ προσή- αυτη προσελεύσονται αὐτοῖς διὰ τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐπ' αὐτοὺς καταφεύξονται κατὰ τὸ λεγόμενον· «Ἰδοὺ προσήλυτοι προσελεύσονταί σοι δι' ἐμοῦ, καὶ ἐπὶ σὲ καταφεύξονται, ο δῆλον, ὅτι περὶ τὸν ναὸν τυγχάνον- τές τους οἱ αἰχμαλωτευθέντες, καὶ πάλιν ἐκεῖσε * σεσωμένας. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A hac in re facere, enarrationis Scripturarum con- B " D Dominus tibi lux sempiterna, et complebuntur dies Isa. Liv, seq. • Isa. LX, seq. perperam, sonantiam non servantibus a principio usque ad finem. Nisi aniliter tamen, atque Judae rum more, promissiones eas quæ apud pro phetas et praesertim Isaiam scripta sunt, tanquam eventuras terrenæ Jerusalem, intelle- cturi sumus, [(60) si post captivitatem eversionem- que templi nonnulla præclara evenisse ad teni- pli ædificationem populique statum et constitutio- nem a captivitate dicantur, dicere] nos fuisse templum necesse est, et captivatum fuisse popu- lum, sed rediturum ad Judæam et Jerusalem, atque lapidibus pretiosis Jerusalem ipsam ædificandam. Haud scio autem an temporum periodis longis re- volutis similia fieri possint, veluti in pejus. Ha- bent autem promissiones apud Isaiam hunc in mo- dum " : « En ego præparo tibi carbunculum lapi- dem tuum, et fundamenta tua sapphirum: et ponam propugnacula tua jaspin, et portas tuas lapides crystalli, et loricam murorum tuorum lapides ele- clos, et omnes filios tuos a Deo doctos: et in pace multa filii tui, et in justitia ædificaberis. » Et paulo post ad ipsam Jerusalem : • Et gloria Libani ad te veniet in cyparisso, et pino, et cedro una cum glorificantibus locum sanctum meum. Et ibunt ad te timentes filii eorum, qui te humiliaverunt, et ir ritaverunt te : et vocaberis civitas Domini Sion sancti Israelis, pro eo quod fueris derelicta, et ●dio habita, nec esset, qui tibi opem ferret. Et ponam te exsultationem sempiternam, jucunditatem C generationun generationibus: et suges luc gen- tium, et regum divitias comedes, et cognosces quod ego Dominus servans te, et eruens te Deus Israel. Et pro ære afferam tibi aurum, et pro ferro addu- cam tibi argentuin : pro lignis autem afferam tibi æs, et pro lapidibus ferrum : et dabo principes tuos in pace, et episcopos tuos in justitia : et ini- quitas non audietur ultra in terra tua, neque con- tritio, et miseria in terminis tuis sed vocabuntur salutare muri tui, et portæ tuæ sculptura. Et sol non erit tibi ultra in lucem diei, neque ortus lunæ lumen præbebit tibi noctu : sed erit tibi Christus lux sempiterna, et Deus gloria tua : non enim oc- cidet tibi sol, et luna tua non deficiet : erit eniın luctus tui. Hæc enim aperte de futuro sæculo prophetat filiis Israel in captivitate degentibus, ad quos missus venit ille qui dicebat " : . Ego non sun missus, nisi ad oves perditas domus Israel. Quod si captivi exsistentes hac in patria sua reci- pient, quando etiam proselyti ad ipsos venient per Christum, et ad ipsos diffugient, secundum quod dicitur : « Ecce proselyti ad te venient per me, et ad te diffugient, perspicuum est quod captivi qui in templo fuere aliquando, eliam ad illud rursus redibunt reædificandi, pretiosissimi os Matth. xv, 24. Isa. Liv, 15. (59) Εσομένας. Sic codex Bodleianus; Regius, (60) Hac supplevimus ex Perionio. (61) Ηλθεν. Desideratur in colice Bodleiano.

δεν μέχρι τέλους μὴ φυλάττοντες. Εἰ μέντοιγε μὴ μέλ- λομεν γραωδῶς καὶ Ἰουδαϊκῶς τὰς παρὰ τοῖς προφή - ταις, μάλιστα δὲ τῷ Ησαΐᾳ ἀναγεγραμμένας επαγγε λίας νοεῖν, ὡς ἐσομένας (59) περὶ τὴν ἐπὶ γῆς Ἱερου σαλήμ, ἀνάγκη ἔτι, εἰ μετὰ τὴν αἰχμαλωσίαν καὶ τὴν καταστροφὴν τοῦ ναοῦ λέγεται τινα ένδοξα συμβε βῆσθαι εἰς οἰκοδομὴν τοῦ ναοῦ, καὶ τὴν ἀποκατάστα σιν τοῦ λαοῦ ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας, λέγειν ἡμᾶς γε- γονέναι τὸν ναὸν, καὶ ᾐχμαλωτεῦσθαι τὸν λαὸν, ἐπανελεύσεσθαι δὲ ἐπὶ τὴν Ἰουδαίαν, καὶ τὴν Ἱερου- σαλήμ, καὶ οἰκοδομηθήσεσθαι τοῖς ἐντίμοις λίθοις τὴν Ἱερουσαλήμ. Οὐκ οἶδα δὲ εἰ μακραῖς χρόνων περιόδοις ἀνακυκλουμέναις τὰ παραπλήσια πάλιν δυνατὸν γενέσθαι, ὡς ἐπὶ τὸ χεῖρον. Ἔχει δὲ τὰ τῶν ἐπαγγελιῶν ἐν τῷ Ησαΐᾳ οὕτως· « Ἰδοὺ ἐγὼ ἑτοιμάζω σοι άνθρακα τὸν λίθον σου, καὶ τὰ θεμέ- λιά σου σάπφειρον· καὶ θήσω τὰς ἐπάλξεις σου ασπιν, καὶ τὰς πύλας σου λίθους κρυστάλλου, καὶ τὸν περίβολόν σου λίθους ἐκλεκτούς, καὶ πάντας τοὺς υἱούς σου διδακτοὺς Θεοῦ· καὶ ἐν πολλῇ εἰρήνῃ τὰ τέχνα σου, καὶ ἐν δικαιοσύνῃ οἰκοδομηθήσῃ. » Καὶ μετ' ὀλίγα πρὸς τὴν αὐτὴν Ἱερουσαλήμ· « Καὶ ἡ δόξα τοῦ Λιβάνου πρὸς σὲ ἥξει ἐν κυπαρίσσῳ, καὶ πεύκῃ, καὶ κέδρῳ ἅμα δοξάσουσι τὸν τόπον ἅγιόν μου. Καὶ πορεύσονται πρὸς σὲ δεδοικότες υἱοὶ ταπει νωσάντων καὶ παροξυνάντων σε · καὶ κληθήσῃ πόλις Κυρίου Σιών ἁγίου Ἰσραὴλ, διὰ τὸ γεγενῆσθαί σε εγκαταλελειμμένην, καὶ μεμισημένην, καὶ οὐκ ἦν ὁ βοηθῶν. Καὶ θήσω σε ἀγαλλίαμα αιώνιον, εύφρο σύνην γενεῶν γενεαῖς· καὶ θηλάσεις γάλα ἐθνῶν, καὶ πλοῦτον βασιλέων φάγεσαι, καὶ γνώσῃ, ὅτι ἐγὼ – Κύριος ὁ σώζων σε, καὶ ἐξαιρούμενος σε Θεὸς Ἰσραήλ. Καὶ ἀντὶ χαλκοῦ οἴσω σοι χρυσίον, ἀντὶ δὲ σιδήρου οίσω σοι ἀργύριον· ἀντὶ δὲ ξύλων οἴσω σοι χαλκόν, ἀντὶ δὲ λίθων σίδηρον· καὶ δώσω τοὺς ἄρ χοντάς σου ἐν εἰρήνῃ, καὶ τοὺς ἐπισκόπους σου ἐν δικαιοσύνῃ· καὶ οὐκ ἀκουσθήσεται ἔτι ἀδικία ἐν τῇ γῇ σου, οὐδὲ σύντριμμα καὶ ταλαιπωρία ἐν τοῖς ὁρίοις σου· ἀλλὰ κληθήσεται σωτήριον τὰ τείχη σου καὶ αἱ πύλαι σου γλύμμα. Καὶ οὐκ ἔσται σοι ἔτι ὁ ἥλιος εἰς φῶς ἡμέρας, οὐδὲ ἀνατολὴ σελήνης φωτιεῖ τα τὴν νύκτα· ἀλλ' ἔσται σοι Χριστὸς φῶς αἰώνιον, καὶ ὁ Θεὸς δόξα σοι· οὐ γὰρ δύσεταί σοι ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη σοι οὐκ ἐκλείψει· ἔσται γὰρ Κύριος σοι φῶς αἰώνιον, καὶ πληρωθήσονται αἱ ἡμέραι τοῦ πένθους σου. » Ταῦτα γὰρ σαφῶς περὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος προφητεύεται τοῖς ἐν αἰχμαλωσίᾳ οὖσιν υἱοῖς Ἰσραήλ, ἐφ᾽ οὖς ἦλθεν (61) ἀποσταλεὶς ὁ λέγων· · Οὐκ ἀπεστάλην εἰ μὴ εἰς τὰ πρόβατα τὰ ἀπολω λότα οίκου Ισραήλ. » Εἰ δὲ αἰχμάλωτοι ὄντες ταῦτα. ἐν τῇ πατρίδι αὐτῶν ἀπολήψονται, ὅτε καὶ προσή- αυτη προσελεύσονται αὐτοῖς διὰ τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐπ' αὐτοὺς καταφεύξονται κατὰ τὸ λεγόμενον· «Ἰδοὺ προσήλυτοι προσελεύσονταί σοι δι' ἐμοῦ, καὶ ἐπὶ σὲ καταφεύξονται, ο δῆλον, ὅτι περὶ τὸν ναὸν τυγχάνον- τές τους οἱ αἰχμαλωτευθέντες, καὶ πάλιν ἐκεῖσε * σεσωμένας. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A hac in re facere, enarrationis Scripturarum con- B " D Dominus tibi lux sempiterna, et complebuntur dies Isa. Liv, seq. • Isa. LX, seq. perperam, sonantiam non servantibus a principio usque ad finem. Nisi aniliter tamen, atque Judae rum more, promissiones eas quæ apud pro phetas et praesertim Isaiam scripta sunt, tanquam eventuras terrenæ Jerusalem, intelle- cturi sumus, [(60) si post captivitatem eversionem- que templi nonnulla præclara evenisse ad teni- pli ædificationem populique statum et constitutio- nem a captivitate dicantur, dicere] nos fuisse templum necesse est, et captivatum fuisse popu- lum, sed rediturum ad Judæam et Jerusalem, atque lapidibus pretiosis Jerusalem ipsam ædificandam. Haud scio autem an temporum periodis longis re- volutis similia fieri possint, veluti in pejus. Ha- bent autem promissiones apud Isaiam hunc in mo- dum " : « En ego præparo tibi carbunculum lapi- dem tuum, et fundamenta tua sapphirum: et ponam propugnacula tua jaspin, et portas tuas lapides crystalli, et loricam murorum tuorum lapides ele- clos, et omnes filios tuos a Deo doctos: et in pace multa filii tui, et in justitia ædificaberis. » Et paulo post ad ipsam Jerusalem : • Et gloria Libani ad te veniet in cyparisso, et pino, et cedro una cum glorificantibus locum sanctum meum. Et ibunt ad te timentes filii eorum, qui te humiliaverunt, et ir ritaverunt te : et vocaberis civitas Domini Sion sancti Israelis, pro eo quod fueris derelicta, et ●dio habita, nec esset, qui tibi opem ferret. Et ponam te exsultationem sempiternam, jucunditatem C generationun generationibus: et suges luc gen- tium, et regum divitias comedes, et cognosces quod ego Dominus servans te, et eruens te Deus Israel. Et pro ære afferam tibi aurum, et pro ferro addu- cam tibi argentuin : pro lignis autem afferam tibi æs, et pro lapidibus ferrum : et dabo principes tuos in pace, et episcopos tuos in justitia : et ini- quitas non audietur ultra in terra tua, neque con- tritio, et miseria in terminis tuis sed vocabuntur salutare muri tui, et portæ tuæ sculptura. Et sol non erit tibi ultra in lucem diei, neque ortus lunæ lumen præbebit tibi noctu : sed erit tibi Christus lux sempiterna, et Deus gloria tua : non enim oc- cidet tibi sol, et luna tua non deficiet : erit eniın luctus tui. Hæc enim aperte de futuro sæculo prophetat filiis Israel in captivitate degentibus, ad quos missus venit ille qui dicebat " : . Ego non sun missus, nisi ad oves perditas domus Israel. Quod si captivi exsistentes hac in patria sua reci- pient, quando etiam proselyti ad ipsos venient per Christum, et ad ipsos diffugient, secundum quod dicitur : « Ecce proselyti ad te venient per me, et ad te diffugient, perspicuum est quod captivi qui in templo fuere aliquando, eliam ad illud rursus redibunt reædificandi, pretiosissimi os Matth. xv, 24. Isa. Liv, 15. (59) Εσομένας. Sic codex Bodleianus; Regius, (60) Hac supplevimus ex Perionio. (61) Ηλθεν. Desideratur in colice Bodleiano.

ὑμῶν, ὅτι βλέπουσι, καὶ τὰ ὦτα ὑμῶν ὅτι ἀκούουσι. καὶ τό· « Πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι ἡ ἀκούε τε, καὶ οὐκ ἤκουσαν. » ᾿Αγαπητὸν δὲ καὶ τὸν ὑπο δεέστερον λαβεῖν μακαρισμὸν λέγοντα· ο Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες. » Πῶς δὲ μακαριώ τεροι οἱ ὀφθαλμοὶ οἱ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ (67) μακαριζό μενοι ἐπὶ τοῖς τεθεωρημένοις, τῶν μὴ φθασάντων ἐπὶ τὴν τῶν τοιούτων θέαν· Ο δὲ Συμεὼν ἀγαπᾷ εἰς τὰς ἀγκάλας λαβὼν τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ, καὶ θεα- σάμενος αὐτὸ εἶπε· · Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου, ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου. » Διόπερ φιλοτιμητέον ἀνοίγειν τοὺς ὀφθαλμούς, κατὰ τὸν Σολομῶντα, ἵνα ἄρτων ἐμπλησθῶμεν. Φησί γάρ· · Διάνοιξον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἐμπλήσθητι ἄρτων. Καὶ ταῦτά μοι διὰ τό· ι Ἐπίστευσαν τῇ Γραφῇ, καὶ τῷ λόγῳ, ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς, » εἰρήσθω· ἵνα τὸ τέλειον τῆς πίσ στεως ἐκ τῶν περὶ πίστεως έξητασμένων καταλά βωμεν ἡμῖν δοθήσεσθαι ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει τοῦ παντὸς Ἰησοῦ σώματος, τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Ὅπερ γὰρ ἐπὶ γνώσεως εἴρηται· Αρτι γινώσκω ἐκ μέρους, ο τόδε καὶ ἐπὶ παντὸς καλοῦ ἀκόλουθον οἶμαι λέγειν· ἐν δὲ τῶν ἄλλων ἡ πίστις. Διόπερ, ο Αρτι » πιστεύω ἐκ μέρους· ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον » τῆς πίστεως, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται, » τῆς διὰ εἴδους πίστεως πολλῷ διαφερούσης τῆς, ἵν' οὕτως εἴπω, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, ὁμοίως τῇ νῦν γνώσει, πίστεως. ἐν τῇ ἑορτῇ, πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, θεωροῦντες αὐτοῦ τὰ σημεῖα, & ἐποίει. Αὐτὸς δὲ ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευσεν αὐτὸν αὐτοῖς διὰ τὸ αὐτὸν γινώσκειν πάντας, καὶ ὅτι οὐ χρείαν εἶχεν, ἵνα τις μαρτυρήσῃ περὶ ἀνθρώπου. Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ (68). . Ζητήσαι τις ἂν πῶς τοῖς μεμαρτυρημένοις πιστεύειν, ἑαυτὸν οὐκ ἐπίστευεν πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν οὐ πιστεύει ἑαυτὸν ὁ Ἰησοῦς, ἀλλὰ τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ· διαφέρει γὰρ τοῦ πιστεύειν εἰς αὐτὸν τὸ πιστεύειν εἰς ὄνομα αὐτοῦ. Ὁ γοῦν διὰ πίστιν μὴ κριθησόμενος τῷ εἰς αὐτὸν πιστεύειν οὐ κρίνεται, οὐχὶ δὲ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ· φησὶ γὰρ ὁ Κύριος· « Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ κρίνεται· ο οὐχὶ δὲ, Ο πιστεύων εἰς τὸ ὄνομά μου οὐ κρίνεται· οὐκέτι δέ φησιν, Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ ήδη κέκριται· τάχα γὰρ ὁ πιστεύων εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστεύει μὲν, διόπερ οὐκ ἔστιν ἄξιος ἤδη κε- κρίσθαι, ἐλάττων (70) δέ ἐστι τοῦ πιστεύοντος εἰς αὐτόν. Διὰ τοῦτο τῷ πιστεύοντι εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἑαυτὸν οὐ πιστεύει ὁ Ἰησοῦς. Αὐτοῦ τοίνυν μᾶλλον * Β Θεοῦ. στευσεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A perinde atque apostoli illud audire valens : « Beati Matth. xi, 16. * ibid. 24. 3. Joan. xx, 29. * Cor. Iuli, 12. C D oculi vestri quia vident, et aures vestræ quia au- diunt ' ; » et illud : • Multi prophetæ et justi cu- pierunt videre quæ videtis, et non viderunt; et au- dire quæ auditis, et non audierunt . Amabile tamen etiain est minorem accipere beatitudinem dicentem Beati qui nou viderunt et credide- runt ³. › Quomodo enim non beatiores oculi qui a Jesu beatificantur ob res visas, his qui non per. venerunt ad talium rerum visionem? Simeon igi- tur, contentus sumpsisse in ulnas salutare Dei, il- ludque contemplatus, dixit : • Nunc dimittis ser- vum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace; quoniam viderunt oculi mei salutare tuum. › Quocirca contendamus necesse est aperire oculos, juxta Salonionem, ut impleamur panibus. Inquit enim : « Aperi oculos, et repleare panibus s. Sed hactenus de eo, quod dicitur : • Crediderunt Scri- pluræ, et sermoni quem dixit Jesus', › ut ex his quæ de fide exquisivimus, perfectionem fidei dari nobis comprehendamus in magna resurrectione totius corporis Christi, nempe sanctæ ipsins Ec- clesiæ. Nam quod de cognitione est dictum : • Nunc cognosco ex parte 7, id etiam consequen- ter de quovis bono dici arbitror, quorum unum est etiam fides. Quamobrem, credo e nunc ex parte : cum vero venerit perfectio fidei, destruetur quod ex parte est ; fide ea quæ per formam subsistit, longe præcellente illa fide quæ per spe- culum, ut ita loquar, est, et in ænigmate”, perinde atque præsens cognitio. , in die festo, multi crediderunt in nomine ejus, v³- dentes ipsius signa quæ faciebat. Ipse vero Jesus non credebat seipsum illis, eo quod ipse cognosce. ret omnes, nec opus haberet ut testificaretur quis de homine. Ipse enim sciebat quid esset in homi · ne 10. Quærat aliquis quomodo seipsum non crederet Jesus his de quibus testatum fuerat quod crederent: ad quod dicendum est, non his qui credunt in ipsum non se credere Jesum, sed his qui credunt in nomine ejus. Differt enim cre- dere in ipsum, ab eo quod est credere in nomine ipsius. Itaque qui per fidem non est judicandus, non judicatur eo quod credat in ipsum, non autem eo quod credat in nomine ipsius. Inquit enim Do- minus : « Qui credit in me, non judicatur "; › at non item, qui credit in nomine meo non judicatur. Nec tamen inquit, Qui credit in me, jam judicatus est. Fortassis enim qui credit in nomine ipsius, credit quidem, quare indignus est qui jam judica- tus sit, sed minor eo est qui credit in ipsum. Quam ob causam credenti in nomine ipsius seipsum non * Luc. 11, 29, 30. • Prov. xx, 13. • Joan. 11, 22. ibid. 10. • ibid. 12. Joan. 11, seq. Joan. 111, 18. Regio, sed resiituitur e codice Bodleiano. PATROL. GR. XIV. 28. ι ὡς δὲ ἦν ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ Πάσχα, (69) ὁ Ἰησοῦς. Λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο, ὅτι οὐχὶ τοῖς 28. • Cum autem esset Jerosolymis in Pascha, (67) Ἰησοῦ. Sic codex Bodleianus; Regius, (68) Ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Desideratur in codice (69) Codex Regius, πιστεύειν ἐπ' αὐτὸν, οὐκ ἐπίσ (70) Idem codex Regius, perperam, ἔλαττον.

ὑμῶν, ὅτι βλέπουσι, καὶ τὰ ὦτα ὑμῶν ὅτι ἀκούουσι. καὶ τό· « Πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι ἡ ἀκούε τε, καὶ οὐκ ἤκουσαν. » ᾿Αγαπητὸν δὲ καὶ τὸν ὑπο δεέστερον λαβεῖν μακαρισμὸν λέγοντα· ο Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες. » Πῶς δὲ μακαριώ τεροι οἱ ὀφθαλμοὶ οἱ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ (67) μακαριζό μενοι ἐπὶ τοῖς τεθεωρημένοις, τῶν μὴ φθασάντων ἐπὶ τὴν τῶν τοιούτων θέαν· Ο δὲ Συμεὼν ἀγαπᾷ εἰς τὰς ἀγκάλας λαβὼν τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ, καὶ θεα- σάμενος αὐτὸ εἶπε· · Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου, ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου. » Διόπερ φιλοτιμητέον ἀνοίγειν τοὺς ὀφθαλμούς, κατὰ τὸν Σολομῶντα, ἵνα ἄρτων ἐμπλησθῶμεν. Φησί γάρ· · Διάνοιξον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἐμπλήσθητι ἄρτων. Καὶ ταῦτά μοι διὰ τό· ι Ἐπίστευσαν τῇ Γραφῇ, καὶ τῷ λόγῳ, ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς, » εἰρήσθω· ἵνα τὸ τέλειον τῆς πίσ στεως ἐκ τῶν περὶ πίστεως έξητασμένων καταλά βωμεν ἡμῖν δοθήσεσθαι ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει τοῦ παντὸς Ἰησοῦ σώματος, τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Ὅπερ γὰρ ἐπὶ γνώσεως εἴρηται· Αρτι γινώσκω ἐκ μέρους, ο τόδε καὶ ἐπὶ παντὸς καλοῦ ἀκόλουθον οἶμαι λέγειν· ἐν δὲ τῶν ἄλλων ἡ πίστις. Διόπερ, ο Αρτι » πιστεύω ἐκ μέρους· ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον » τῆς πίστεως, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται, » τῆς διὰ εἴδους πίστεως πολλῷ διαφερούσης τῆς, ἵν' οὕτως εἴπω, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, ὁμοίως τῇ νῦν γνώσει, πίστεως. ἐν τῇ ἑορτῇ, πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, θεωροῦντες αὐτοῦ τὰ σημεῖα, & ἐποίει. Αὐτὸς δὲ ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευσεν αὐτὸν αὐτοῖς διὰ τὸ αὐτὸν γινώσκειν πάντας, καὶ ὅτι οὐ χρείαν εἶχεν, ἵνα τις μαρτυρήσῃ περὶ ἀνθρώπου. Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ (68). . Ζητήσαι τις ἂν πῶς τοῖς μεμαρτυρημένοις πιστεύειν, ἑαυτὸν οὐκ ἐπίστευεν πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν οὐ πιστεύει ἑαυτὸν ὁ Ἰησοῦς, ἀλλὰ τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ· διαφέρει γὰρ τοῦ πιστεύειν εἰς αὐτὸν τὸ πιστεύειν εἰς ὄνομα αὐτοῦ. Ὁ γοῦν διὰ πίστιν μὴ κριθησόμενος τῷ εἰς αὐτὸν πιστεύειν οὐ κρίνεται, οὐχὶ δὲ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ· φησὶ γὰρ ὁ Κύριος· « Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ κρίνεται· ο οὐχὶ δὲ, Ο πιστεύων εἰς τὸ ὄνομά μου οὐ κρίνεται· οὐκέτι δέ φησιν, Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ ήδη κέκριται· τάχα γὰρ ὁ πιστεύων εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστεύει μὲν, διόπερ οὐκ ἔστιν ἄξιος ἤδη κε- κρίσθαι, ἐλάττων (70) δέ ἐστι τοῦ πιστεύοντος εἰς αὐτόν. Διὰ τοῦτο τῷ πιστεύοντι εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἑαυτὸν οὐ πιστεύει ὁ Ἰησοῦς. Αὐτοῦ τοίνυν μᾶλλον * Β Θεοῦ. στευσεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A perinde atque apostoli illud audire valens : « Beati Matth. xi, 16. * ibid. 24. 3. Joan. xx, 29. * Cor. Iuli, 12. C D oculi vestri quia vident, et aures vestræ quia au- diunt ' ; » et illud : • Multi prophetæ et justi cu- pierunt videre quæ videtis, et non viderunt; et au- dire quæ auditis, et non audierunt . Amabile tamen etiain est minorem accipere beatitudinem dicentem Beati qui nou viderunt et credide- runt ³. › Quomodo enim non beatiores oculi qui a Jesu beatificantur ob res visas, his qui non per. venerunt ad talium rerum visionem? Simeon igi- tur, contentus sumpsisse in ulnas salutare Dei, il- ludque contemplatus, dixit : • Nunc dimittis ser- vum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace; quoniam viderunt oculi mei salutare tuum. › Quocirca contendamus necesse est aperire oculos, juxta Salonionem, ut impleamur panibus. Inquit enim : « Aperi oculos, et repleare panibus s. Sed hactenus de eo, quod dicitur : • Crediderunt Scri- pluræ, et sermoni quem dixit Jesus', › ut ex his quæ de fide exquisivimus, perfectionem fidei dari nobis comprehendamus in magna resurrectione totius corporis Christi, nempe sanctæ ipsins Ec- clesiæ. Nam quod de cognitione est dictum : • Nunc cognosco ex parte 7, id etiam consequen- ter de quovis bono dici arbitror, quorum unum est etiam fides. Quamobrem, credo e nunc ex parte : cum vero venerit perfectio fidei, destruetur quod ex parte est ; fide ea quæ per formam subsistit, longe præcellente illa fide quæ per spe- culum, ut ita loquar, est, et in ænigmate”, perinde atque præsens cognitio. , in die festo, multi crediderunt in nomine ejus, v³- dentes ipsius signa quæ faciebat. Ipse vero Jesus non credebat seipsum illis, eo quod ipse cognosce. ret omnes, nec opus haberet ut testificaretur quis de homine. Ipse enim sciebat quid esset in homi · ne 10. Quærat aliquis quomodo seipsum non crederet Jesus his de quibus testatum fuerat quod crederent: ad quod dicendum est, non his qui credunt in ipsum non se credere Jesum, sed his qui credunt in nomine ejus. Differt enim cre- dere in ipsum, ab eo quod est credere in nomine ipsius. Itaque qui per fidem non est judicandus, non judicatur eo quod credat in ipsum, non autem eo quod credat in nomine ipsius. Inquit enim Do- minus : « Qui credit in me, non judicatur "; › at non item, qui credit in nomine meo non judicatur. Nec tamen inquit, Qui credit in me, jam judicatus est. Fortassis enim qui credit in nomine ipsius, credit quidem, quare indignus est qui jam judica- tus sit, sed minor eo est qui credit in ipsum. Quam ob causam credenti in nomine ipsius seipsum non * Luc. 11, 29, 30. • Prov. xx, 13. • Joan. 11, 22. ibid. 10. • ibid. 12. Joan. 11, seq. Joan. 111, 18. Regio, sed resiituitur e codice Bodleiano. PATROL. GR. XIV. 28. ι ὡς δὲ ἦν ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ Πάσχα, (69) ὁ Ἰησοῦς. Λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο, ὅτι οὐχὶ τοῖς 28. • Cum autem esset Jerosolymis in Pascha, (67) Ἰησοῦ. Sic codex Bodleianus; Regius, (68) Ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Desideratur in codice (69) Codex Regius, πιστεύειν ἐπ' αὐτὸν, οὐκ ἐπίσ (70) Idem codex Regius, perperam, ἔλαττον.

ὑμῶν, ὅτι βλέπουσι, καὶ τὰ ὦτα ὑμῶν ὅτι ἀκούουσι. καὶ τό· « Πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἐπεθύμησαν ἰδεῖν & βλέπετε, καὶ οὐκ εἶδον, καὶ ἀκοῦσαι ἡ ἀκούε τε, καὶ οὐκ ἤκουσαν. » ᾿Αγαπητὸν δὲ καὶ τὸν ὑπο δεέστερον λαβεῖν μακαρισμὸν λέγοντα· ο Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες. » Πῶς δὲ μακαριώ τεροι οἱ ὀφθαλμοὶ οἱ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ (67) μακαριζό μενοι ἐπὶ τοῖς τεθεωρημένοις, τῶν μὴ φθασάντων ἐπὶ τὴν τῶν τοιούτων θέαν· Ο δὲ Συμεὼν ἀγαπᾷ εἰς τὰς ἀγκάλας λαβὼν τὸ σωτήριον τοῦ Θεοῦ, καὶ θεα- σάμενος αὐτὸ εἶπε· · Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου, ἐν εἰρήνῃ· ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί μου τὸ σωτήριόν σου. » Διόπερ φιλοτιμητέον ἀνοίγειν τοὺς ὀφθαλμούς, κατὰ τὸν Σολομῶντα, ἵνα ἄρτων ἐμπλησθῶμεν. Φησί γάρ· · Διάνοιξον τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ ἐμπλήσθητι ἄρτων. Καὶ ταῦτά μοι διὰ τό· ι Ἐπίστευσαν τῇ Γραφῇ, καὶ τῷ λόγῳ, ἂν εἶπεν ὁ Ἰησοῦς, » εἰρήσθω· ἵνα τὸ τέλειον τῆς πίσ στεως ἐκ τῶν περὶ πίστεως έξητασμένων καταλά βωμεν ἡμῖν δοθήσεσθαι ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκ νεκρῶν ἀναστάσει τοῦ παντὸς Ἰησοῦ σώματος, τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας αὐτοῦ. Ὅπερ γὰρ ἐπὶ γνώσεως εἴρηται· Αρτι γινώσκω ἐκ μέρους, ο τόδε καὶ ἐπὶ παντὸς καλοῦ ἀκόλουθον οἶμαι λέγειν· ἐν δὲ τῶν ἄλλων ἡ πίστις. Διόπερ, ο Αρτι » πιστεύω ἐκ μέρους· ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον » τῆς πίστεως, τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται, » τῆς διὰ εἴδους πίστεως πολλῷ διαφερούσης τῆς, ἵν' οὕτως εἴπω, δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, ὁμοίως τῇ νῦν γνώσει, πίστεως. ἐν τῇ ἑορτῇ, πολλοὶ ἐπίστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, θεωροῦντες αὐτοῦ τὰ σημεῖα, & ἐποίει. Αὐτὸς δὲ ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευσεν αὐτὸν αὐτοῖς διὰ τὸ αὐτὸν γινώσκειν πάντας, καὶ ὅτι οὐ χρείαν εἶχεν, ἵνα τις μαρτυρήσῃ περὶ ἀνθρώπου. Αὐτὸς γὰρ ἐγίνωσκε τί ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ (68). . Ζητήσαι τις ἂν πῶς τοῖς μεμαρτυρημένοις πιστεύειν, ἑαυτὸν οὐκ ἐπίστευεν πιστεύουσιν εἰς αὐτὸν οὐ πιστεύει ἑαυτὸν ὁ Ἰησοῦς, ἀλλὰ τοῖς πιστεύουσιν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ· διαφέρει γὰρ τοῦ πιστεύειν εἰς αὐτὸν τὸ πιστεύειν εἰς ὄνομα αὐτοῦ. Ὁ γοῦν διὰ πίστιν μὴ κριθησόμενος τῷ εἰς αὐτὸν πιστεύειν οὐ κρίνεται, οὐχὶ δὲ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ· φησὶ γὰρ ὁ Κύριος· « Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ κρίνεται· ο οὐχὶ δὲ, Ο πιστεύων εἰς τὸ ὄνομά μου οὐ κρίνεται· οὐκέτι δέ φησιν, Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ ήδη κέκριται· τάχα γὰρ ὁ πιστεύων εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστεύει μὲν, διόπερ οὐκ ἔστιν ἄξιος ἤδη κε- κρίσθαι, ἐλάττων (70) δέ ἐστι τοῦ πιστεύοντος εἰς αὐτόν. Διὰ τοῦτο τῷ πιστεύοντι εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἑαυτὸν οὐ πιστεύει ὁ Ἰησοῦς. Αὐτοῦ τοίνυν μᾶλλον * Β Θεοῦ. στευσεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS X. A perinde atque apostoli illud audire valens : « Beati Matth. xi, 16. * ibid. 24. 3. Joan. xx, 29. * Cor. Iuli, 12. C D oculi vestri quia vident, et aures vestræ quia au- diunt ' ; » et illud : • Multi prophetæ et justi cu- pierunt videre quæ videtis, et non viderunt; et au- dire quæ auditis, et non audierunt . Amabile tamen etiain est minorem accipere beatitudinem dicentem Beati qui nou viderunt et credide- runt ³. › Quomodo enim non beatiores oculi qui a Jesu beatificantur ob res visas, his qui non per. venerunt ad talium rerum visionem? Simeon igi- tur, contentus sumpsisse in ulnas salutare Dei, il- ludque contemplatus, dixit : • Nunc dimittis ser- vum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace; quoniam viderunt oculi mei salutare tuum. › Quocirca contendamus necesse est aperire oculos, juxta Salonionem, ut impleamur panibus. Inquit enim : « Aperi oculos, et repleare panibus s. Sed hactenus de eo, quod dicitur : • Crediderunt Scri- pluræ, et sermoni quem dixit Jesus', › ut ex his quæ de fide exquisivimus, perfectionem fidei dari nobis comprehendamus in magna resurrectione totius corporis Christi, nempe sanctæ ipsins Ec- clesiæ. Nam quod de cognitione est dictum : • Nunc cognosco ex parte 7, id etiam consequen- ter de quovis bono dici arbitror, quorum unum est etiam fides. Quamobrem, credo e nunc ex parte : cum vero venerit perfectio fidei, destruetur quod ex parte est ; fide ea quæ per formam subsistit, longe præcellente illa fide quæ per spe- culum, ut ita loquar, est, et in ænigmate”, perinde atque præsens cognitio. , in die festo, multi crediderunt in nomine ejus, v³- dentes ipsius signa quæ faciebat. Ipse vero Jesus non credebat seipsum illis, eo quod ipse cognosce. ret omnes, nec opus haberet ut testificaretur quis de homine. Ipse enim sciebat quid esset in homi · ne 10. Quærat aliquis quomodo seipsum non crederet Jesus his de quibus testatum fuerat quod crederent: ad quod dicendum est, non his qui credunt in ipsum non se credere Jesum, sed his qui credunt in nomine ejus. Differt enim cre- dere in ipsum, ab eo quod est credere in nomine ipsius. Itaque qui per fidem non est judicandus, non judicatur eo quod credat in ipsum, non autem eo quod credat in nomine ipsius. Inquit enim Do- minus : « Qui credit in me, non judicatur "; › at non item, qui credit in nomine meo non judicatur. Nec tamen inquit, Qui credit in me, jam judicatus est. Fortassis enim qui credit in nomine ipsius, credit quidem, quare indignus est qui jam judica- tus sit, sed minor eo est qui credit in ipsum. Quam ob causam credenti in nomine ipsius seipsum non * Luc. 11, 29, 30. • Prov. xx, 13. • Joan. 11, 22. ibid. 10. • ibid. 12. Joan. 11, seq. Joan. 111, 18. Regio, sed resiituitur e codice Bodleiano. PATROL. GR. XIV. 28. ι ὡς δὲ ἦν ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ Πάσχα, (69) ὁ Ἰησοῦς. Λεκτέον δὲ πρὸς τοῦτο, ὅτι οὐχὶ τοῖς 28. • Cum autem esset Jerosolymis in Pascha, (67) Ἰησοῦ. Sic codex Bodleianus; Regius, (68) Ἐν τῷ ἀνθρώπῳ. Desideratur in codice (69) Codex Regius, πιστεύειν ἐπ' αὐτὸν, οὐκ ἐπίσ (70) Idem codex Regius, perperam, ἔλαττον.

ἢ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἔχεσθαι δεῖ, ἵνα μὴ, τῷ ἀνα Β Πάσχα. μεν, ματι αὐτοῦ δυνάμεις ποιοῦντες, ἀκούσωμεν τὰ ἐπὶ τῷ ὀνόματι μόνῳ καυχησαμένων αὐτοῦ εἰρημένα ἀλλὰ θαῤῥήσωμεν μιμηταί τοῦ Παύλου γινόμενοι εἰπεῖν· « Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χρι- στῷ Ἰησοῦ. » Παρατηρητέον δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι ἀνω- τέρω μὲν ἐγγύς φησιν εἶναι τὸ Πάσχα (71) τῶν Ἰου δαίων, ἐνθάδε δὲ οὐκ ἐν τῷ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, ἀλλ' ἐν τῷ Πάσχα Ἱεροσολύμοις ἦν ὁ Ἰησοῦς· κἀκεῖ μὲν, ὅτε Ἰουδαίων λέγεται τὸ Πάσχα, οὐκ εἴρηται ἑορτή· ἐνθάδε δὲ ὁ Ἰησοῦς ἀναγέγραπται εἶναι ἐν τῇ ἑορτῇ· ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις γὰρ τυγχάνων ἐν Πάσχα καὶ ἑορτῇ ἦν, πολλῶν πιστευόντων κἂν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Καὶ παρατηρητέον γε, ὅτι πολλοὶ οὐκ εἰς αὐτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστεύειν λέγονται. Οἱ δὲ εἰς αὐτὸν πιστεύοντες εἰς τὴν στενὴν καὶ τε θλιμμένην εἰσὶν ὁδεύοντες, ἀπάγουσαν εἰς τὴν ζωήν, ὅσον ὑπὸ τῶν ὀλίγων εὑρισκομένην. Δυνατόν μέντοιγε πολλοὺς τῶν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστευόντων ἀνα- κληθῆναι μετὰ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· ἐπεὶ ι πολλοὶ ἀπ᾿ Ανα τολῆς καὶ Δυσμῶν ήξουσι, καὶ ἀνακλιθήσονται μετὰ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, ο τυγχανούσῃ οἰκίᾳ τοῦ Πα- τρὸς, ἐν ᾗ πολλαὶ μοναί εἰσι. Καὶ τοῦτο δὲ τηρη τέον, ὅτι πολλοί, πιστεύοντες εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, οὐχ ὡς Ανδρέας, καὶ Πέτρος, καὶ Ναθαναὴλ, καὶ Φίλιππος πιστεύουσιν· ἀλλὰ τῇ μαρτυρία Ιωάννου πείθονται λέγοντος· . Ἰδοὺ ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ἡ τῷ ὑπ' ᾿Ανδρέου εὑρεθέντι Χριστῷ, ἢ τῷ εἰπόντι Ἰησοῦ τῷ Φιλίππῳ· . Ακολούθει μοι, ο ἢ τῷ φά- σκοντι Φιλίππῳ· • Ὃν ἔγραψε Μωϋσῆς, καὶ οἱ προφῆται, εὑρήκαμεν Ἰησοῦν υἱὸν τοῦ Ἰωσὴφ ἀπὸ Ναζαρέτ. » Οὗτοι δὲ < ἐπίστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, θεωροῦντες αὐτοῦ τὰ σημεῖα, ἃ ἐποίει·, καὶ σημεῖα πιστεύουσιν οὐκ εἰς αὐτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευσεν ἑαυτὸν αὐτοῖς, πάντας γινώ- σκων, καὶ μὴ χρείαν ἔχων, ἵνα τις μαρτυρήσῃ περί ἀνθρώπου, τῷ γινώσκειν τί ἐστιν ἐν ἑκάστῳ τῶν ἀν- θρώπων. περὶ ἀνθρώπου, » εὐκαίρως χρηστέον, εἰς παράστα σιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἀφ' ἑαυτοῦ δυναμένου θεωρεί περὶ ἑκάστου τῶν ἀνθρώπων, καὶ μηδαμῶς μαρτυ- ρίου δεῖσθαι τοῦ ἀπό τινος. Τὸ δέ· « Οὐ χρείαν εἶχεν ἵνα τις μαρτυρήσῃ περὶ ἀνθρώπου, » ἀντιδιασταλτέον πρὸς τὸ, «Οὐ χρείαν ἔχει ἵνα μαρτυρήσῃ περί τινος ο εἰ μὲν γὰρ τὸ ἀνθρώπου, λαμβανόμενον (72) ἐπὶ παντὸς τοῦ κατ' εἰκόνα Θεοῦ, ἢ παντὸς λογικοῦ, οὐ χρείαν ἕξει ἵνα τις μαρτυρήση περὶ αὐτοῦ, περὶ οὗ δήποτε (73) τῶν λογικῶν, ἀφ' ἑαυτοῦ γινώσκων τοὺς περὶ αὐτοῦ τοῦ περὶ οὗ δή ποτε, περὶ ἀνθρώπου, καὶ περὶ οὗ δήποτε, ORIGENIS credit Jesus. Ipsum igitur, potius quam suum no- A men habeamus necesse est, ne in nomine ejus vir- tutes facientes audiamus quæ ab ipso dicta audie- runt qui gloriabantur in nomine ipsius, sed confi- damus imitatores facti Pauli dicere : « Omnia pos- sum in Jesu Christo ne corroborante 19. • Illud autem observandum est, quod superius quidem di- Cal prope esse Pascha Judæorum, hic vero non in Paschate Judæorum, sed in Paschate Jerosolymis erat Jesus ; et illic quidem quando Judæorum dicitur Pascha, non dictum est dies festus, hic vero scriptum fuisse Jesum esse in die festo : Jerosoly- mis enim exsistens Christus in Paschate erat et in die festo, multis credentibus etiam in nomine ipsius. Ac profecto illud etiam observandum est, multos dici credere non in ipsum, sed in nomine ipsius. Qui vero in illum credunt, hi sunt qui ambulant per viam arctam atque angustam ducen- tem ad vitam, quæ a quampaucissimis invenitur ¹³. Fieri attamen polest ut multi ex his qui in nomine ipsius credunt, recumbant cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno cœlorum ; quoniam c multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno calorum 16, , quæ domus est Patris, in qua mansiones multæ sunt 17. Atque etiam hoc observandum est, multos credentes in nomine ipsius, non quemadmodum Andreas, et Petrus, et Nathanael, et Philippus, credere”, sed testimonio Joannis parere dicen- tis '' : « Ecce Agus ille Dei ; » vel Christo ab An- drea repertò, vel ipsi Jesu dicenti ad Philippum : • Scquere me; » vel Philippo dicenti ; • Quem scripsit Moyses, et prophetæ, invenimus Jesum filium Joseph a Nazareth. » Hi autem & credi- derunt in nomine ejus, videntes ipsius signa quæ faciebat”; › atque signa credentibus non in ip- sum, sed in nomine ejus, non credebat Jesus sc- ipsum eis, omnes agnoscens, et non opus habens ut quis testificaretur de homine, co quod agno- sceret singulatim quid esset in unoquoque ho- mine. C stificaretur de homine, opportune utenda sunt ad demonstrandum quod Filius Dei a seipso videre singulas res hominum valeat, nulloque omnino te- D stimonio cujusquam eum egere. Cæterum verba illa, non opus habebat ut quis testificaretur de homine, distinguenda sunt ab illis : Non opus la- bet ut quis testetur de aliquo. Nam si hanc vocem homine, sumanos de quovis qui sit ad imaginem Dei, vel de omni rationis compote, non opus habe- bit Christus ut quis de ipso testetur (de quocunque Philipp. iv, 13. Joan. II, 13. Joan. 1, 40-42 seq. ibid. 36. ibid. 23. ibid. 43. et quod mihi probatur. Matth. vi, 14. Matth. vult, 11. Joan. XIV, 2. ibid. 45. ss Joan. 11, 23-25. Bodleianus; Regius, etc. Forte legendum, etc. 29. Hæc verba, non opus habebat ut quis te- (71) Codex Regius, habet, ἐγγὺς, φησίν, ἦν τὸ (72) Λαμβανόμενον. Ferrarius legit λαμβάνο 29. Τῷ δέ· . Οὐ χρείαν εἶχεν ἵνα τις μαρτυρήσῃ (73) Περὶ αὐτοῦ, περὶ οὗ δήποτε, etc. Sic codex

ἢ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἔχεσθαι δεῖ, ἵνα μὴ, τῷ ἀνα Β Πάσχα. μεν, ματι αὐτοῦ δυνάμεις ποιοῦντες, ἀκούσωμεν τὰ ἐπὶ τῷ ὀνόματι μόνῳ καυχησαμένων αὐτοῦ εἰρημένα ἀλλὰ θαῤῥήσωμεν μιμηταί τοῦ Παύλου γινόμενοι εἰπεῖν· « Πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χρι- στῷ Ἰησοῦ. » Παρατηρητέον δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι ἀνω- τέρω μὲν ἐγγύς φησιν εἶναι τὸ Πάσχα (71) τῶν Ἰου δαίων, ἐνθάδε δὲ οὐκ ἐν τῷ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, ἀλλ' ἐν τῷ Πάσχα Ἱεροσολύμοις ἦν ὁ Ἰησοῦς· κἀκεῖ μὲν, ὅτε Ἰουδαίων λέγεται τὸ Πάσχα, οὐκ εἴρηται ἑορτή· ἐνθάδε δὲ ὁ Ἰησοῦς ἀναγέγραπται εἶναι ἐν τῇ ἑορτῇ· ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις γὰρ τυγχάνων ἐν Πάσχα καὶ ἑορτῇ ἦν, πολλῶν πιστευόντων κἂν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Καὶ παρατηρητέον γε, ὅτι πολλοὶ οὐκ εἰς αὐτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστεύειν λέγονται. Οἱ δὲ εἰς αὐτὸν πιστεύοντες εἰς τὴν στενὴν καὶ τε θλιμμένην εἰσὶν ὁδεύοντες, ἀπάγουσαν εἰς τὴν ζωήν, ὅσον ὑπὸ τῶν ὀλίγων εὑρισκομένην. Δυνατόν μέντοιγε πολλοὺς τῶν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ πιστευόντων ἀνα- κληθῆναι μετὰ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν· ἐπεὶ ι πολλοὶ ἀπ᾿ Ανα τολῆς καὶ Δυσμῶν ήξουσι, καὶ ἀνακλιθήσονται μετὰ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαὰκ, καὶ Ἰακὼβ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν, ο τυγχανούσῃ οἰκίᾳ τοῦ Πα- τρὸς, ἐν ᾗ πολλαὶ μοναί εἰσι. Καὶ τοῦτο δὲ τηρη τέον, ὅτι πολλοί, πιστεύοντες εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, οὐχ ὡς Ανδρέας, καὶ Πέτρος, καὶ Ναθαναὴλ, καὶ Φίλιππος πιστεύουσιν· ἀλλὰ τῇ μαρτυρία Ιωάννου πείθονται λέγοντος· . Ἰδοὺ ὁ Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ἡ τῷ ὑπ' ᾿Ανδρέου εὑρεθέντι Χριστῷ, ἢ τῷ εἰπόντι Ἰησοῦ τῷ Φιλίππῳ· . Ακολούθει μοι, ο ἢ τῷ φά- σκοντι Φιλίππῳ· • Ὃν ἔγραψε Μωϋσῆς, καὶ οἱ προφῆται, εὑρήκαμεν Ἰησοῦν υἱὸν τοῦ Ἰωσὴφ ἀπὸ Ναζαρέτ. » Οὗτοι δὲ < ἐπίστευσαν εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, θεωροῦντες αὐτοῦ τὰ σημεῖα, ἃ ἐποίει·, καὶ σημεῖα πιστεύουσιν οὐκ εἰς αὐτὸν, ἀλλ᾽ εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ὁ Ἰησοῦς οὐκ ἐπίστευσεν ἑαυτὸν αὐτοῖς, πάντας γινώ- σκων, καὶ μὴ χρείαν ἔχων, ἵνα τις μαρτυρήσῃ περί ἀνθρώπου, τῷ γινώσκειν τί ἐστιν ἐν ἑκάστῳ τῶν ἀν- θρώπων. περὶ ἀνθρώπου, » εὐκαίρως χρηστέον, εἰς παράστα σιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἀφ' ἑαυτοῦ δυναμένου θεωρεί περὶ ἑκάστου τῶν ἀνθρώπων, καὶ μηδαμῶς μαρτυ- ρίου δεῖσθαι τοῦ ἀπό τινος. Τὸ δέ· « Οὐ χρείαν εἶχεν ἵνα τις μαρτυρήσῃ περὶ ἀνθρώπου, » ἀντιδιασταλτέον πρὸς τὸ, «Οὐ χρείαν ἔχει ἵνα μαρτυρήσῃ περί τινος ο εἰ μὲν γὰρ τὸ ἀνθρώπου, λαμβανόμενον (72) ἐπὶ παντὸς τοῦ κατ' εἰκόνα Θεοῦ, ἢ παντὸς λογικοῦ, οὐ χρείαν ἕξει ἵνα τις μαρτυρήση περὶ αὐτοῦ, περὶ οὗ δήποτε (73) τῶν λογικῶν, ἀφ' ἑαυτοῦ γινώσκων τοὺς περὶ αὐτοῦ τοῦ περὶ οὗ δή ποτε, περὶ ἀνθρώπου, καὶ περὶ οὗ δήποτε, ORIGENIS credit Jesus. Ipsum igitur, potius quam suum no- A men habeamus necesse est, ne in nomine ejus vir- tutes facientes audiamus quæ ab ipso dicta audie- runt qui gloriabantur in nomine ipsius, sed confi- damus imitatores facti Pauli dicere : « Omnia pos- sum in Jesu Christo ne corroborante 19. • Illud autem observandum est, quod superius quidem di- Cal prope esse Pascha Judæorum, hic vero non in Paschate Judæorum, sed in Paschate Jerosolymis erat Jesus ; et illic quidem quando Judæorum dicitur Pascha, non dictum est dies festus, hic vero scriptum fuisse Jesum esse in die festo : Jerosoly- mis enim exsistens Christus in Paschate erat et in die festo, multis credentibus etiam in nomine ipsius. Ac profecto illud etiam observandum est, multos dici credere non in ipsum, sed in nomine ipsius. Qui vero in illum credunt, hi sunt qui ambulant per viam arctam atque angustam ducen- tem ad vitam, quæ a quampaucissimis invenitur ¹³. Fieri attamen polest ut multi ex his qui in nomine ipsius credunt, recumbant cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno cœlorum ; quoniam c multi ab Oriente et Occidente venient, et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno calorum 16, , quæ domus est Patris, in qua mansiones multæ sunt 17. Atque etiam hoc observandum est, multos credentes in nomine ipsius, non quemadmodum Andreas, et Petrus, et Nathanael, et Philippus, credere”, sed testimonio Joannis parere dicen- tis '' : « Ecce Agus ille Dei ; » vel Christo ab An- drea repertò, vel ipsi Jesu dicenti ad Philippum : • Scquere me; » vel Philippo dicenti ; • Quem scripsit Moyses, et prophetæ, invenimus Jesum filium Joseph a Nazareth. » Hi autem & credi- derunt in nomine ejus, videntes ipsius signa quæ faciebat”; › atque signa credentibus non in ip- sum, sed in nomine ejus, non credebat Jesus sc- ipsum eis, omnes agnoscens, et non opus habens ut quis testificaretur de homine, co quod agno- sceret singulatim quid esset in unoquoque ho- mine. C stificaretur de homine, opportune utenda sunt ad demonstrandum quod Filius Dei a seipso videre singulas res hominum valeat, nulloque omnino te- D stimonio cujusquam eum egere. Cæterum verba illa, non opus habebat ut quis testificaretur de homine, distinguenda sunt ab illis : Non opus la- bet ut quis testetur de aliquo. Nam si hanc vocem homine, sumanos de quovis qui sit ad imaginem Dei, vel de omni rationis compote, non opus habe- bit Christus ut quis de ipso testetur (de quocunque Philipp. iv, 13. Joan. II, 13. Joan. 1, 40-42 seq. ibid. 36. ibid. 23. ibid. 43. et quod mihi probatur. Matth. vi, 14. Matth. vult, 11. Joan. XIV, 2. ibid. 45. ss Joan. 11, 23-25. Bodleianus; Regius, etc. Forte legendum, etc. 29. Hæc verba, non opus habebat ut quis te- (71) Codex Regius, habet, ἐγγὺς, φησίν, ἦν τὸ (72) Λαμβανόμενον. Ferrarius legit λαμβάνο 29. Τῷ δέ· . Οὐ χρείαν εἶχεν ἵνα τις μαρτυρήσῃ (73) Περὶ αὐτοῦ, περὶ οὗ δήποτε, etc. Sic codex

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΙΓ΄. Β δt ; » σεβέστατε 'Αμβρόσιε, τὴν περὶ τῆς Σαμαρείτιδος λό γον μὴ διακοπῆναι, ὥς τε μέρος μέν τι αὐτοῦ εἶναι ἐν τῷ δωδεκάτῳ τόμῳ, τὰ δὲ ἑξῆς ἐν τῷ τρισκαιδε κάτῳ· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἑωρῶμεν αὐτάρκη περιγραφὴν είλη- φέναι τὸν δωδέκατον τῶν Ἐξηγητικῶν, ἔδοξεν ἡμῖν καταλῆξαι εἰς τὸν τῆς Σαμαρείτιδος λόγον περί τοῦ (80) λεγομένου ὑπ' αὐτῆς φρέατος, ὡς ὁ Ια- κὼν ἔδωκεν αὐτό, καὶ αὐτὸς ἐξ αὐτοῦ ἔπιε, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ, ἵνα ἀρξώμεθα τοῦ τρισκαιδεκάτου ἀπὸ τῆς ἀποκρίσεως τοῦ Κυρίου πρὸς (81) αὐτήν. « Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῇ · Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν· ὃς δ᾽ ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγώ δώσω αὐτῷ, γενήσεται πηγὴ ἐν αὐτῷ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αιώνιον. » Δεύτερον τοῦτο ἀποκρίνεται πρὸς τὴν Σα- μαρεῖτιν ὁ Ἰησοῦς, πρότερον μὲν λέγων· « Εἰ ᾔδεις τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, καὶ τίς ἐστιν ὁ λέγων σοι Δές μοι πιεῖν, σὺ ἂν ᾔτησας αὐτὸν, καὶ ἔδωκεν ἄν σοι ὕδωρ ζῶν· » καὶ νῦν, ὡς προτρέπων αὐτὴν ἐπὶ τὸ αἰτῆσαι τὸ ζῶν ὕδωρ, λέγει τὰ ἐκκείμενα· καὶ ἐπὶ μὲν τῷ προτέρῳ οὐκ εἶπεν οὐδὲν (82), ἀλλ' ἐπαπορεί περὶ τῆς συγκρίσεως τῶν ὑδάτων ἡ Σαμαρείτις· μετὰ δὲ τὴν δευτέραν ἀπόκρισιν τοῦ Κυρίου παραδεξαμένη τὰ εἰρημένα φησί· « Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ. » Τάχα γὰρ δόγμα τί ἐστι, μηδένα λαμβάνειν θείαν δωρεάν τῶν μὴ αἰτούντων αὐτήν. Καὶ αὐτὸν γοῦν τὸν Σωτῆρα διὰ τοῦ ψαλμοῦ προτρέπει αἰτεῖν ὁ Πατὴρ, ἵνα αὐτῷ δωρήσηται· ὡς αὐτὸς (83) ἡμᾶς διδάσκει ὁ Υἱὸς λέ- γων· ο Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υἱός μου εἶ σύ· απ τησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » Καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· ὁ Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν· Πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει. » Πείθεται μέντοιγε ἡ Σαμαρείτις αἰτῆσαι τὸν Ἰησοῦν ὕδωρ, εἰκὼν, ὡς ἀνέδειξε σοι. ὡσαύτως. ORIGENIS ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM JOANNIS TOMUS DECIMUS TERTIUS. Ambrosi, non videbatur fortasse scindendus sermo Samaritidis, ita ut illius pars esset in duodecimo tomno, et reliqua, quæ restabant, in tertio decino. Sed quoniam videbamnus duodecimumn Comnenta- riorum tomum satis scriptionum accepisse, visum est nobis desinere in sermonem Samaritidis”, ubi loquebatur ipsa de puteo, quemadmoduin Jacob illud dederit, et ipse ex eo biberit, et filii ejus, et pecora ejus, tertium decimum tomum incepturis, ubi Dominus ad ipsam respondet. Respondit Je- sus et dixit illi: Omnis qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum ; qui auteı biberit ex aqua quam ego illi dedero, fiet fons in eo aquæ salientis in vitam æternam ". » lioc respondet secundo Jesus ad Sa- maritidem, primum quidem dicens : « Si scires do. num Dei, et quis est qui dicit tibi : Da mihi quod bibam, tu fortassis ab eo petiisses, et dedisset tibi aquam vivam et nunc quando admonens ipsam, ut peteret aquam vivam, dieit quæ recensui- mus; et ad primam quidem responsionem nihil lo- quitur Samaritis, sed addubitat de comparatione aquarum; post secundam vero Donini responsio- nem admittens quæ ab ipso dicta fuerant: « Da nihi hanc, inquit, aquam s. Fortassis enim dogma est, neminem donum divinum accipere præ- ter petentem illud. Quamobrem Servatorem ipsum Pater ipse petere admonet per psalmum, uti sibi donetur, quemadmodum docet nos ipse Filius, di- cens : Dominus dixit ad me: Filius meus es tu : postula at me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ. › Di- cit etiam Servator: Petite, et dabitur vobis : om- nis enim qui petit, accipit. Paret quidem Sama- ritis ut petat aquam a Jesu, imago exsistens, ut Joan. 1V, C Barberinus et Bodleianus, perperam autem legitur e Bodleiano. in Regio, 1. Tibi quidem, Dei amanlissime ac piissime A 1. Ἴσως μὲν ἂν ἔδοξέ σοι (79), φιλοθεώτατε καὶ εὐν 12. so ibid. 13. ss ibid. 10. ss Joan. 1, 15. ss Psal. 11, 7, 8. ss Matth. vi, 7, 8. (79) Ἂν ἔδοξέ σοι. Sic recte habent codices (82) Οὐδέν. Deest in codice Regio, sed restituitur (30) Codex Regius, male, περὶ τούτου. (81) Idem codex Regius, Κυρίου ἡμῶν. (83) Ως αὐτός. Sic codex Bodleianus ; Regius,

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΙΓ΄. Β δt ; » σεβέστατε 'Αμβρόσιε, τὴν περὶ τῆς Σαμαρείτιδος λό γον μὴ διακοπῆναι, ὥς τε μέρος μέν τι αὐτοῦ εἶναι ἐν τῷ δωδεκάτῳ τόμῳ, τὰ δὲ ἑξῆς ἐν τῷ τρισκαιδε κάτῳ· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἑωρῶμεν αὐτάρκη περιγραφὴν είλη- φέναι τὸν δωδέκατον τῶν Ἐξηγητικῶν, ἔδοξεν ἡμῖν καταλῆξαι εἰς τὸν τῆς Σαμαρείτιδος λόγον περί τοῦ (80) λεγομένου ὑπ' αὐτῆς φρέατος, ὡς ὁ Ια- κὼν ἔδωκεν αὐτό, καὶ αὐτὸς ἐξ αὐτοῦ ἔπιε, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ, ἵνα ἀρξώμεθα τοῦ τρισκαιδεκάτου ἀπὸ τῆς ἀποκρίσεως τοῦ Κυρίου πρὸς (81) αὐτήν. « Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῇ · Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν· ὃς δ᾽ ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγώ δώσω αὐτῷ, γενήσεται πηγὴ ἐν αὐτῷ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αιώνιον. » Δεύτερον τοῦτο ἀποκρίνεται πρὸς τὴν Σα- μαρεῖτιν ὁ Ἰησοῦς, πρότερον μὲν λέγων· « Εἰ ᾔδεις τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, καὶ τίς ἐστιν ὁ λέγων σοι Δές μοι πιεῖν, σὺ ἂν ᾔτησας αὐτὸν, καὶ ἔδωκεν ἄν σοι ὕδωρ ζῶν· » καὶ νῦν, ὡς προτρέπων αὐτὴν ἐπὶ τὸ αἰτῆσαι τὸ ζῶν ὕδωρ, λέγει τὰ ἐκκείμενα· καὶ ἐπὶ μὲν τῷ προτέρῳ οὐκ εἶπεν οὐδὲν (82), ἀλλ' ἐπαπορεί περὶ τῆς συγκρίσεως τῶν ὑδάτων ἡ Σαμαρείτις· μετὰ δὲ τὴν δευτέραν ἀπόκρισιν τοῦ Κυρίου παραδεξαμένη τὰ εἰρημένα φησί· « Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ. » Τάχα γὰρ δόγμα τί ἐστι, μηδένα λαμβάνειν θείαν δωρεάν τῶν μὴ αἰτούντων αὐτήν. Καὶ αὐτὸν γοῦν τὸν Σωτῆρα διὰ τοῦ ψαλμοῦ προτρέπει αἰτεῖν ὁ Πατὴρ, ἵνα αὐτῷ δωρήσηται· ὡς αὐτὸς (83) ἡμᾶς διδάσκει ὁ Υἱὸς λέ- γων· ο Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υἱός μου εἶ σύ· απ τησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » Καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· ὁ Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν· Πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει. » Πείθεται μέντοιγε ἡ Σαμαρείτις αἰτῆσαι τὸν Ἰησοῦν ὕδωρ, εἰκὼν, ὡς ἀνέδειξε σοι. ὡσαύτως. ORIGENIS ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM JOANNIS TOMUS DECIMUS TERTIUS. Ambrosi, non videbatur fortasse scindendus sermo Samaritidis, ita ut illius pars esset in duodecimo tomno, et reliqua, quæ restabant, in tertio decino. Sed quoniam videbamnus duodecimumn Comnenta- riorum tomum satis scriptionum accepisse, visum est nobis desinere in sermonem Samaritidis”, ubi loquebatur ipsa de puteo, quemadmoduin Jacob illud dederit, et ipse ex eo biberit, et filii ejus, et pecora ejus, tertium decimum tomum incepturis, ubi Dominus ad ipsam respondet. Respondit Je- sus et dixit illi: Omnis qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum ; qui auteı biberit ex aqua quam ego illi dedero, fiet fons in eo aquæ salientis in vitam æternam ". » lioc respondet secundo Jesus ad Sa- maritidem, primum quidem dicens : « Si scires do. num Dei, et quis est qui dicit tibi : Da mihi quod bibam, tu fortassis ab eo petiisses, et dedisset tibi aquam vivam et nunc quando admonens ipsam, ut peteret aquam vivam, dieit quæ recensui- mus; et ad primam quidem responsionem nihil lo- quitur Samaritis, sed addubitat de comparatione aquarum; post secundam vero Donini responsio- nem admittens quæ ab ipso dicta fuerant: « Da nihi hanc, inquit, aquam s. Fortassis enim dogma est, neminem donum divinum accipere præ- ter petentem illud. Quamobrem Servatorem ipsum Pater ipse petere admonet per psalmum, uti sibi donetur, quemadmodum docet nos ipse Filius, di- cens : Dominus dixit ad me: Filius meus es tu : postula at me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ. › Di- cit etiam Servator: Petite, et dabitur vobis : om- nis enim qui petit, accipit. Paret quidem Sama- ritis ut petat aquam a Jesu, imago exsistens, ut Joan. 1V, C Barberinus et Bodleianus, perperam autem legitur e Bodleiano. in Regio, 1. Tibi quidem, Dei amanlissime ac piissime A 1. Ἴσως μὲν ἂν ἔδοξέ σοι (79), φιλοθεώτατε καὶ εὐν 12. so ibid. 13. ss ibid. 10. ss Joan. 1, 15. ss Psal. 11, 7, 8. ss Matth. vi, 7, 8. (79) Ἂν ἔδοξέ σοι. Sic recte habent codices (82) Οὐδέν. Deest in codice Regio, sed restituitur (30) Codex Regius, male, περὶ τούτου. (81) Idem codex Regius, Κυρίου ἡμῶν. (83) Ως αὐτός. Sic codex Bodleianus ; Regius,

ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΕΞΗΓΗΤΙΚΩΝ ΤΟΜΟΣ ΙΓ΄. Β δt ; » σεβέστατε 'Αμβρόσιε, τὴν περὶ τῆς Σαμαρείτιδος λό γον μὴ διακοπῆναι, ὥς τε μέρος μέν τι αὐτοῦ εἶναι ἐν τῷ δωδεκάτῳ τόμῳ, τὰ δὲ ἑξῆς ἐν τῷ τρισκαιδε κάτῳ· ἀλλ᾽ ἐπεὶ ἑωρῶμεν αὐτάρκη περιγραφὴν είλη- φέναι τὸν δωδέκατον τῶν Ἐξηγητικῶν, ἔδοξεν ἡμῖν καταλῆξαι εἰς τὸν τῆς Σαμαρείτιδος λόγον περί τοῦ (80) λεγομένου ὑπ' αὐτῆς φρέατος, ὡς ὁ Ια- κὼν ἔδωκεν αὐτό, καὶ αὐτὸς ἐξ αὐτοῦ ἔπιε, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ, ἵνα ἀρξώμεθα τοῦ τρισκαιδεκάτου ἀπὸ τῆς ἀποκρίσεως τοῦ Κυρίου πρὸς (81) αὐτήν. « Απεκρίθη ὁ Ἰησοῦς, καὶ εἶπεν αὐτῇ · Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν· ὃς δ᾽ ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγώ δώσω αὐτῷ, γενήσεται πηγὴ ἐν αὐτῷ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αιώνιον. » Δεύτερον τοῦτο ἀποκρίνεται πρὸς τὴν Σα- μαρεῖτιν ὁ Ἰησοῦς, πρότερον μὲν λέγων· « Εἰ ᾔδεις τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, καὶ τίς ἐστιν ὁ λέγων σοι Δές μοι πιεῖν, σὺ ἂν ᾔτησας αὐτὸν, καὶ ἔδωκεν ἄν σοι ὕδωρ ζῶν· » καὶ νῦν, ὡς προτρέπων αὐτὴν ἐπὶ τὸ αἰτῆσαι τὸ ζῶν ὕδωρ, λέγει τὰ ἐκκείμενα· καὶ ἐπὶ μὲν τῷ προτέρῳ οὐκ εἶπεν οὐδὲν (82), ἀλλ' ἐπαπορεί περὶ τῆς συγκρίσεως τῶν ὑδάτων ἡ Σαμαρείτις· μετὰ δὲ τὴν δευτέραν ἀπόκρισιν τοῦ Κυρίου παραδεξαμένη τὰ εἰρημένα φησί· « Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ. » Τάχα γὰρ δόγμα τί ἐστι, μηδένα λαμβάνειν θείαν δωρεάν τῶν μὴ αἰτούντων αὐτήν. Καὶ αὐτὸν γοῦν τὸν Σωτῆρα διὰ τοῦ ψαλμοῦ προτρέπει αἰτεῖν ὁ Πατὴρ, ἵνα αὐτῷ δωρήσηται· ὡς αὐτὸς (83) ἡμᾶς διδάσκει ὁ Υἱὸς λέ- γων· ο Κύριος εἶπε πρὸς μέ· Υἱός μου εἶ σύ· απ τησαι παρ' ἐμοῦ, καὶ δώσω σοι ἔθνη τὴν κληρονομίαν σου, καὶ τὴν κατάσχεσίν σου τὰ πέρατα τῆς γῆς. » Καὶ ὁ Σωτήρ φησιν· ὁ Αἰτεῖτε, καὶ δοθήσεται ὑμῖν· Πᾶς γὰρ ὁ αἰτῶν λαμβάνει. » Πείθεται μέντοιγε ἡ Σαμαρείτις αἰτῆσαι τὸν Ἰησοῦν ὕδωρ, εἰκὼν, ὡς ἀνέδειξε σοι. ὡσαύτως. ORIGENIS ORIGENIS COMMENTARIORUM IN EVANGELIUM JOANNIS TOMUS DECIMUS TERTIUS. Ambrosi, non videbatur fortasse scindendus sermo Samaritidis, ita ut illius pars esset in duodecimo tomno, et reliqua, quæ restabant, in tertio decino. Sed quoniam videbamnus duodecimumn Comnenta- riorum tomum satis scriptionum accepisse, visum est nobis desinere in sermonem Samaritidis”, ubi loquebatur ipsa de puteo, quemadmoduin Jacob illud dederit, et ipse ex eo biberit, et filii ejus, et pecora ejus, tertium decimum tomum incepturis, ubi Dominus ad ipsam respondet. Respondit Je- sus et dixit illi: Omnis qui biberit ex aqua hac, sitiet iterum ; qui auteı biberit ex aqua quam ego illi dedero, fiet fons in eo aquæ salientis in vitam æternam ". » lioc respondet secundo Jesus ad Sa- maritidem, primum quidem dicens : « Si scires do. num Dei, et quis est qui dicit tibi : Da mihi quod bibam, tu fortassis ab eo petiisses, et dedisset tibi aquam vivam et nunc quando admonens ipsam, ut peteret aquam vivam, dieit quæ recensui- mus; et ad primam quidem responsionem nihil lo- quitur Samaritis, sed addubitat de comparatione aquarum; post secundam vero Donini responsio- nem admittens quæ ab ipso dicta fuerant: « Da nihi hanc, inquit, aquam s. Fortassis enim dogma est, neminem donum divinum accipere præ- ter petentem illud. Quamobrem Servatorem ipsum Pater ipse petere admonet per psalmum, uti sibi donetur, quemadmodum docet nos ipse Filius, di- cens : Dominus dixit ad me: Filius meus es tu : postula at me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terræ. › Di- cit etiam Servator: Petite, et dabitur vobis : om- nis enim qui petit, accipit. Paret quidem Sama- ritis ut petat aquam a Jesu, imago exsistens, ut Joan. 1V, C Barberinus et Bodleianus, perperam autem legitur e Bodleiano. in Regio, 1. Tibi quidem, Dei amanlissime ac piissime A 1. Ἴσως μὲν ἂν ἔδοξέ σοι (79), φιλοθεώτατε καὶ εὐν 12. so ibid. 13. ss ibid. 10. ss Joan. 1, 15. ss Psal. 11, 7, 8. ss Matth. vi, 7, 8. (79) Ἂν ἔδοξέ σοι. Sic recte habent codices (82) Οὐδέν. Deest in codice Regio, sed restituitur (30) Codex Regius, male, περὶ τούτου. (81) Idem codex Regius, Κυρίου ἡμῶν. (83) Ως αὐτός. Sic codex Bodleianus ; Regius,

προείπομεν, τυγχάνουσα γνώμης ἑτεροδοξούντων, περὶ τὰς θείας ἀσχολουμένων Γραφάς, ὅτε ἀκούει περὶ τῆς συγκρίσεως αμφοτέρων τῶν ὑδάτων. Καὶ ἄρα ἐξ ὧν ἐπεπόνθει, πῶς πίνουσα ἐκ τοῦ νομιζομέ- νου αὐτῇ βαθέως εἶναι φρέατος, οὐκ ἀνεπαύετο (84), οὐδὲ τῆς δίψης ἀπηλλάττετο. νων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εστι δὲ ἐκ τῆς διψῇν φωνῆς, καὶ ἐκ τῆς πεινῇν, κατὰ τὸ σωματικόν, δύο σημαινόμενα, ἓν μὲν καθ᾿ ὃ δεόμεθα τροφῆς, κενωθέντες, καὶ ὀρεγόμενοι αὐτῆς, ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος (85) · ἕτερον δὲ καθ᾽ ὅ πολ- λάκις οι πένητες, καὶ ἐν ἀπορίᾳ ὄντες, τῶν ἐπιτη- δείων φασὶ κεκορεσμένοι τὸ πεινήν, ἢ διψῇν. Καὶ μαρτύριόν γε τοῦ μὲν πρώτου ἐν τῇ Ἐξόδῳ, ὅτε, ἀποροῦντες τροφῶν « τῇ ἐννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ (86), τῷ μηνὶ τῷ δευτέρῳ ἐξεληλυθότων αὐτῶν ἐκ γῆς Αἰ γύπτου, διεγόγγυζε πάσα συναγωγή υἱῶν Ἰσραὴλ ἐπὶ Μωϋσῆν καὶ Ααρών, καὶ εἶπαν πρὸς αὐτοὺς οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ· Οφελον ἀπεθάνομεν πληγέντες, ὑπὸ Κυρίου ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ὅταν ἐκαθίσαμεν ἐπὶ τῶν λε- βήτων τῶν κρεῶν, καὶ ἠσθίομεν ἄρτους εἰς πλησμο νήν· ὅτι ἐξηγάγετε ἡμᾶς εἰς τὴν ἔρημον ταύτην, ἀπο κτεῖναι (87) πᾶσαν τὴν συναγωγὴν ταύτην ἐν λιμῷ. Εἶπε δὲ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἔω ὑμῖν ἄρτους ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξελεύσεται ὁ λαὸς, καὶ συλλέξουσι τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅπως πειράσω αὐτοὺς εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου, ἢ οὐ. » Πεινών- των γὰρ καὶ ἀπορούντων τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ὅσον γογγυσμὸν ἐποίουν οἱ λόγοι (88)· ἀλλὰ καὶ ὕδατος ἀποροῦντες καὶ διψῶντες διεγόγγυζον κατὰ Μωϋσέως· « Τί πιόμεθα ; » ὅτε εβόησε Μωϋσῆς πρὸς Κύριον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ Κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἡνίκα ἦλθεν εἰς Ῥαφιδείν, γέγραπται, ὅτι ἐδίψησεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ὕδατι, καὶ ἐγόγγυζεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ἐπὶ Μωϋσῆν. Δόξει δὲ τοῦ δευτέρου τῶν σημαινομένων εἶναι παρὰ τῷ Παύλῳ παράδειγμα λέγοντι· ο Αχρι τῆς ἄρτι ὥρας καὶ πεινῶμεν, καὶ διψῶμεν, καὶ γυ μνητεύομεν. » Τὸ μὲν οὖν πρῶτον πεινὴν καὶ διψῇν ἀναγκαίως γίνεται τοῖς ὑγιαίνουσι σώμασι· τὸ δὲ δεύ- τερον τοῖς πενομένοις συμβαίνει. Ζητητέον οὖν καὶ ἐκ τοῦ· . Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος διψήσει πάλιν, ο ποῖον διψήσει λέγεται. δηλούμενόν ἐστιν, ὅτι κἂν πρὸς τὸ παρὸν κορεσθῇ, ἀλλ᾽ εὐθέως ὑποβιβασθέντος τοῦ ποτοῦ, τὸ αὐτὸ πάθος πείσεται ὁ πιών, τουτέστι διψήσει πάλιν, εἰς ὁμοίαν (90) τῷ ἀρχῆθεν ἀποκαταστάς· ἐπιφέρει ἂν ἐπαύετο. τούτου υγροῦ ἡμῖν ἐπιλεί ποντος. πεντεκαιδεκάτη. Ποετιας. Β Εt κτειναν. κατὰ Μωϋσέως. κατὰ Μωϋσῆ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII A praediximus, eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissi- Joan. IV, 13. Exod. xvi, seq. Exod. xv, Bodleianus; Regius, Hlebraicum exemplar, et interpretationes omnes habent, C dentes, sunt in divinis Scripturis exercitati, quando audit de comparatione utrarumque aquarum. Et vide ex his quæ passa fuerat, quomodo bibens ex puteo, quem ipsa existimabat profundum, nec refocillaretur nec a siti liberaretur. ficetur, omnis qui biberit ex bac aqua, silict iterum Porro vocis sitiendi et vocis esuriendi quoad sensum humilem et corporalem attinet, duæ sunt significationes: altera cum vacui cibo egemus illo, quod appetimus, humido destitati; altera cum sape pauperes, et qui sunt in egestate rerum ne- cessariarum dicunt, etiamsi satiati fuerint, se esu- rire vel sitire. Primæ quidem testimonium habes in Exodos, quando egentes cibis decima nona die, mense ·secundo, cum egressi fuissent » Judæi ce terra Ægypti, murmuravit universa congrega- tio filiorum Israel adversus Moysen et Aaron, et dixerunt ad ipsos filii (srael Utinam periisse- mus percussi a Domino in terra Ægypti, quando sedebamus super lebetes carnium, et quando co- medebamus panes ad saturitatem; quoniam suu- xistis nos ad hanc solitudinem, ad interficiendum fame cunctain congregationem hanc. Dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluo vobis panes e calo, et egredietur populus, et colligent singulis diebus, ut tentem an ambulaturi sint in lege mea, nec ne. › Esurientibus enim et egentibus necessa - rio cibo, magnam murmurationem faciebant ipso- rum sermones; quin etiam aqua egentes, et sitientes murmurabant adversus Moysen, dicen- tes s : « Quid bibemus ? » quando e clamavit Moy- ses ad Dominum, et Dominus ostendit illi lignum, et projecit illud in aquam, et dulcis facta est aqua. paulo post, cum venissent in Raphidim, scri- ptum est populum sitisse illic propter aquam, illice que murmurasse populum adversus Moysen Porro secundæ significationis exemplum apud Pau:- lumn reperias dicentem : « Usque ad horam præsell- Lemn, el esurimus, et sitimus, et nudi sumus ". Primo modo sitire et esurire necessario contingit sanis corporibus; altero modo his qui sunt paupe- D res. Igitur quærendum etiam est ex his verbis: ‹ Omnis qui biberit ex aqua bac, sitiet iterum, › quali significatu vocabulum sitiet dicatur. › • sum humilem et corporalem attinet, aperte decla- retur, quod quamvis satietur ad præsens is qui bi- berit, mox tamen, subtracto potu, eaindein passio- mem sit perpessurus, hoc est rursum sititurus, siti 24, 25. Exod. xvII, 1-3. "1 Cor. IV, 11. hunc locum in codice Regio vitiatum, restituit codex Bodleianus. Paulo post pro Regius habet male. 2. Ιδωμεν οὖν τί σημαίνεται ἐκ τοῦ · « Πᾶς ὁ πίσ 3. Πρῶτον ὡς ἐπὶ σωματικοῦ ἢ καὶ (89) τάχα τὸ (84) Ανεπαύετο. Ιta codex Bodleianus; Regius, (85) Τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος. Sic codes (86) Εννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ. Exod. xvi. 1; 2. Proinde videamus quid ex illis verbis sigui- 3. Atque in primis quidem etiamsi quod ad sen- (87) Αποκτεῖναι. Codex Bodleianus, καὶ ἀπέσ (88) "Οσον γογγυσμὸν ἐποίουν οι λόγοι. 117 (89) Η και, etc. Scribendum Εἰ καί, etc. (90) Ομοίαν. Lego, ὁμοῖον.

προείπομεν, τυγχάνουσα γνώμης ἑτεροδοξούντων, περὶ τὰς θείας ἀσχολουμένων Γραφάς, ὅτε ἀκούει περὶ τῆς συγκρίσεως αμφοτέρων τῶν ὑδάτων. Καὶ ἄρα ἐξ ὧν ἐπεπόνθει, πῶς πίνουσα ἐκ τοῦ νομιζομέ- νου αὐτῇ βαθέως εἶναι φρέατος, οὐκ ἀνεπαύετο (84), οὐδὲ τῆς δίψης ἀπηλλάττετο. νων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εστι δὲ ἐκ τῆς διψῇν φωνῆς, καὶ ἐκ τῆς πεινῇν, κατὰ τὸ σωματικόν, δύο σημαινόμενα, ἓν μὲν καθ᾿ ὃ δεόμεθα τροφῆς, κενωθέντες, καὶ ὀρεγόμενοι αὐτῆς, ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος (85) · ἕτερον δὲ καθ᾽ ὅ πολ- λάκις οι πένητες, καὶ ἐν ἀπορίᾳ ὄντες, τῶν ἐπιτη- δείων φασὶ κεκορεσμένοι τὸ πεινήν, ἢ διψῇν. Καὶ μαρτύριόν γε τοῦ μὲν πρώτου ἐν τῇ Ἐξόδῳ, ὅτε, ἀποροῦντες τροφῶν « τῇ ἐννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ (86), τῷ μηνὶ τῷ δευτέρῳ ἐξεληλυθότων αὐτῶν ἐκ γῆς Αἰ γύπτου, διεγόγγυζε πάσα συναγωγή υἱῶν Ἰσραὴλ ἐπὶ Μωϋσῆν καὶ Ααρών, καὶ εἶπαν πρὸς αὐτοὺς οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ· Οφελον ἀπεθάνομεν πληγέντες, ὑπὸ Κυρίου ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ὅταν ἐκαθίσαμεν ἐπὶ τῶν λε- βήτων τῶν κρεῶν, καὶ ἠσθίομεν ἄρτους εἰς πλησμο νήν· ὅτι ἐξηγάγετε ἡμᾶς εἰς τὴν ἔρημον ταύτην, ἀπο κτεῖναι (87) πᾶσαν τὴν συναγωγὴν ταύτην ἐν λιμῷ. Εἶπε δὲ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἔω ὑμῖν ἄρτους ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξελεύσεται ὁ λαὸς, καὶ συλλέξουσι τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅπως πειράσω αὐτοὺς εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου, ἢ οὐ. » Πεινών- των γὰρ καὶ ἀπορούντων τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ὅσον γογγυσμὸν ἐποίουν οἱ λόγοι (88)· ἀλλὰ καὶ ὕδατος ἀποροῦντες καὶ διψῶντες διεγόγγυζον κατὰ Μωϋσέως· « Τί πιόμεθα ; » ὅτε εβόησε Μωϋσῆς πρὸς Κύριον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ Κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἡνίκα ἦλθεν εἰς Ῥαφιδείν, γέγραπται, ὅτι ἐδίψησεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ὕδατι, καὶ ἐγόγγυζεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ἐπὶ Μωϋσῆν. Δόξει δὲ τοῦ δευτέρου τῶν σημαινομένων εἶναι παρὰ τῷ Παύλῳ παράδειγμα λέγοντι· ο Αχρι τῆς ἄρτι ὥρας καὶ πεινῶμεν, καὶ διψῶμεν, καὶ γυ μνητεύομεν. » Τὸ μὲν οὖν πρῶτον πεινὴν καὶ διψῇν ἀναγκαίως γίνεται τοῖς ὑγιαίνουσι σώμασι· τὸ δὲ δεύ- τερον τοῖς πενομένοις συμβαίνει. Ζητητέον οὖν καὶ ἐκ τοῦ· . Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος διψήσει πάλιν, ο ποῖον διψήσει λέγεται. δηλούμενόν ἐστιν, ὅτι κἂν πρὸς τὸ παρὸν κορεσθῇ, ἀλλ᾽ εὐθέως ὑποβιβασθέντος τοῦ ποτοῦ, τὸ αὐτὸ πάθος πείσεται ὁ πιών, τουτέστι διψήσει πάλιν, εἰς ὁμοίαν (90) τῷ ἀρχῆθεν ἀποκαταστάς· ἐπιφέρει ἂν ἐπαύετο. τούτου υγροῦ ἡμῖν ἐπιλεί ποντος. πεντεκαιδεκάτη. Ποετιας. Β Εt κτειναν. κατὰ Μωϋσέως. κατὰ Μωϋσῆ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII A praediximus, eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissi- Joan. IV, 13. Exod. xvi, seq. Exod. xv, Bodleianus; Regius, Hlebraicum exemplar, et interpretationes omnes habent, C dentes, sunt in divinis Scripturis exercitati, quando audit de comparatione utrarumque aquarum. Et vide ex his quæ passa fuerat, quomodo bibens ex puteo, quem ipsa existimabat profundum, nec refocillaretur nec a siti liberaretur. ficetur, omnis qui biberit ex bac aqua, silict iterum Porro vocis sitiendi et vocis esuriendi quoad sensum humilem et corporalem attinet, duæ sunt significationes: altera cum vacui cibo egemus illo, quod appetimus, humido destitati; altera cum sape pauperes, et qui sunt in egestate rerum ne- cessariarum dicunt, etiamsi satiati fuerint, se esu- rire vel sitire. Primæ quidem testimonium habes in Exodos, quando egentes cibis decima nona die, mense ·secundo, cum egressi fuissent » Judæi ce terra Ægypti, murmuravit universa congrega- tio filiorum Israel adversus Moysen et Aaron, et dixerunt ad ipsos filii (srael Utinam periisse- mus percussi a Domino in terra Ægypti, quando sedebamus super lebetes carnium, et quando co- medebamus panes ad saturitatem; quoniam suu- xistis nos ad hanc solitudinem, ad interficiendum fame cunctain congregationem hanc. Dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluo vobis panes e calo, et egredietur populus, et colligent singulis diebus, ut tentem an ambulaturi sint in lege mea, nec ne. › Esurientibus enim et egentibus necessa - rio cibo, magnam murmurationem faciebant ipso- rum sermones; quin etiam aqua egentes, et sitientes murmurabant adversus Moysen, dicen- tes s : « Quid bibemus ? » quando e clamavit Moy- ses ad Dominum, et Dominus ostendit illi lignum, et projecit illud in aquam, et dulcis facta est aqua. paulo post, cum venissent in Raphidim, scri- ptum est populum sitisse illic propter aquam, illice que murmurasse populum adversus Moysen Porro secundæ significationis exemplum apud Pau:- lumn reperias dicentem : « Usque ad horam præsell- Lemn, el esurimus, et sitimus, et nudi sumus ". Primo modo sitire et esurire necessario contingit sanis corporibus; altero modo his qui sunt paupe- D res. Igitur quærendum etiam est ex his verbis: ‹ Omnis qui biberit ex aqua bac, sitiet iterum, › quali significatu vocabulum sitiet dicatur. › • sum humilem et corporalem attinet, aperte decla- retur, quod quamvis satietur ad præsens is qui bi- berit, mox tamen, subtracto potu, eaindein passio- mem sit perpessurus, hoc est rursum sititurus, siti 24, 25. Exod. xvII, 1-3. "1 Cor. IV, 11. hunc locum in codice Regio vitiatum, restituit codex Bodleianus. Paulo post pro Regius habet male. 2. Ιδωμεν οὖν τί σημαίνεται ἐκ τοῦ · « Πᾶς ὁ πίσ 3. Πρῶτον ὡς ἐπὶ σωματικοῦ ἢ καὶ (89) τάχα τὸ (84) Ανεπαύετο. Ιta codex Bodleianus; Regius, (85) Τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος. Sic codes (86) Εννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ. Exod. xvi. 1; 2. Proinde videamus quid ex illis verbis sigui- 3. Atque in primis quidem etiamsi quod ad sen- (87) Αποκτεῖναι. Codex Bodleianus, καὶ ἀπέσ (88) "Οσον γογγυσμὸν ἐποίουν οι λόγοι. 117 (89) Η και, etc. Scribendum Εἰ καί, etc. (90) Ομοίαν. Lego, ὁμοῖον.

προείπομεν, τυγχάνουσα γνώμης ἑτεροδοξούντων, περὶ τὰς θείας ἀσχολουμένων Γραφάς, ὅτε ἀκούει περὶ τῆς συγκρίσεως αμφοτέρων τῶν ὑδάτων. Καὶ ἄρα ἐξ ὧν ἐπεπόνθει, πῶς πίνουσα ἐκ τοῦ νομιζομέ- νου αὐτῇ βαθέως εἶναι φρέατος, οὐκ ἀνεπαύετο (84), οὐδὲ τῆς δίψης ἀπηλλάττετο. νων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εστι δὲ ἐκ τῆς διψῇν φωνῆς, καὶ ἐκ τῆς πεινῇν, κατὰ τὸ σωματικόν, δύο σημαινόμενα, ἓν μὲν καθ᾿ ὃ δεόμεθα τροφῆς, κενωθέντες, καὶ ὀρεγόμενοι αὐτῆς, ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος (85) · ἕτερον δὲ καθ᾽ ὅ πολ- λάκις οι πένητες, καὶ ἐν ἀπορίᾳ ὄντες, τῶν ἐπιτη- δείων φασὶ κεκορεσμένοι τὸ πεινήν, ἢ διψῇν. Καὶ μαρτύριόν γε τοῦ μὲν πρώτου ἐν τῇ Ἐξόδῳ, ὅτε, ἀποροῦντες τροφῶν « τῇ ἐννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ (86), τῷ μηνὶ τῷ δευτέρῳ ἐξεληλυθότων αὐτῶν ἐκ γῆς Αἰ γύπτου, διεγόγγυζε πάσα συναγωγή υἱῶν Ἰσραὴλ ἐπὶ Μωϋσῆν καὶ Ααρών, καὶ εἶπαν πρὸς αὐτοὺς οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ· Οφελον ἀπεθάνομεν πληγέντες, ὑπὸ Κυρίου ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ὅταν ἐκαθίσαμεν ἐπὶ τῶν λε- βήτων τῶν κρεῶν, καὶ ἠσθίομεν ἄρτους εἰς πλησμο νήν· ὅτι ἐξηγάγετε ἡμᾶς εἰς τὴν ἔρημον ταύτην, ἀπο κτεῖναι (87) πᾶσαν τὴν συναγωγὴν ταύτην ἐν λιμῷ. Εἶπε δὲ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἔω ὑμῖν ἄρτους ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξελεύσεται ὁ λαὸς, καὶ συλλέξουσι τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅπως πειράσω αὐτοὺς εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου, ἢ οὐ. » Πεινών- των γὰρ καὶ ἀπορούντων τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ὅσον γογγυσμὸν ἐποίουν οἱ λόγοι (88)· ἀλλὰ καὶ ὕδατος ἀποροῦντες καὶ διψῶντες διεγόγγυζον κατὰ Μωϋσέως· « Τί πιόμεθα ; » ὅτε εβόησε Μωϋσῆς πρὸς Κύριον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ Κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἡνίκα ἦλθεν εἰς Ῥαφιδείν, γέγραπται, ὅτι ἐδίψησεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ὕδατι, καὶ ἐγόγγυζεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ἐπὶ Μωϋσῆν. Δόξει δὲ τοῦ δευτέρου τῶν σημαινομένων εἶναι παρὰ τῷ Παύλῳ παράδειγμα λέγοντι· ο Αχρι τῆς ἄρτι ὥρας καὶ πεινῶμεν, καὶ διψῶμεν, καὶ γυ μνητεύομεν. » Τὸ μὲν οὖν πρῶτον πεινὴν καὶ διψῇν ἀναγκαίως γίνεται τοῖς ὑγιαίνουσι σώμασι· τὸ δὲ δεύ- τερον τοῖς πενομένοις συμβαίνει. Ζητητέον οὖν καὶ ἐκ τοῦ· . Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος διψήσει πάλιν, ο ποῖον διψήσει λέγεται. δηλούμενόν ἐστιν, ὅτι κἂν πρὸς τὸ παρὸν κορεσθῇ, ἀλλ᾽ εὐθέως ὑποβιβασθέντος τοῦ ποτοῦ, τὸ αὐτὸ πάθος πείσεται ὁ πιών, τουτέστι διψήσει πάλιν, εἰς ὁμοίαν (90) τῷ ἀρχῆθεν ἀποκαταστάς· ἐπιφέρει ἂν ἐπαύετο. τούτου υγροῦ ἡμῖν ἐπιλεί ποντος. πεντεκαιδεκάτη. Ποετιας. Β Εt κτειναν. κατὰ Μωϋσέως. κατὰ Μωϋσῆ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII A praediximus, eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissi- Joan. IV, 13. Exod. xvi, seq. Exod. xv, Bodleianus; Regius, Hlebraicum exemplar, et interpretationes omnes habent, C dentes, sunt in divinis Scripturis exercitati, quando audit de comparatione utrarumque aquarum. Et vide ex his quæ passa fuerat, quomodo bibens ex puteo, quem ipsa existimabat profundum, nec refocillaretur nec a siti liberaretur. ficetur, omnis qui biberit ex bac aqua, silict iterum Porro vocis sitiendi et vocis esuriendi quoad sensum humilem et corporalem attinet, duæ sunt significationes: altera cum vacui cibo egemus illo, quod appetimus, humido destitati; altera cum sape pauperes, et qui sunt in egestate rerum ne- cessariarum dicunt, etiamsi satiati fuerint, se esu- rire vel sitire. Primæ quidem testimonium habes in Exodos, quando egentes cibis decima nona die, mense ·secundo, cum egressi fuissent » Judæi ce terra Ægypti, murmuravit universa congrega- tio filiorum Israel adversus Moysen et Aaron, et dixerunt ad ipsos filii (srael Utinam periisse- mus percussi a Domino in terra Ægypti, quando sedebamus super lebetes carnium, et quando co- medebamus panes ad saturitatem; quoniam suu- xistis nos ad hanc solitudinem, ad interficiendum fame cunctain congregationem hanc. Dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluo vobis panes e calo, et egredietur populus, et colligent singulis diebus, ut tentem an ambulaturi sint in lege mea, nec ne. › Esurientibus enim et egentibus necessa - rio cibo, magnam murmurationem faciebant ipso- rum sermones; quin etiam aqua egentes, et sitientes murmurabant adversus Moysen, dicen- tes s : « Quid bibemus ? » quando e clamavit Moy- ses ad Dominum, et Dominus ostendit illi lignum, et projecit illud in aquam, et dulcis facta est aqua. paulo post, cum venissent in Raphidim, scri- ptum est populum sitisse illic propter aquam, illice que murmurasse populum adversus Moysen Porro secundæ significationis exemplum apud Pau:- lumn reperias dicentem : « Usque ad horam præsell- Lemn, el esurimus, et sitimus, et nudi sumus ". Primo modo sitire et esurire necessario contingit sanis corporibus; altero modo his qui sunt paupe- D res. Igitur quærendum etiam est ex his verbis: ‹ Omnis qui biberit ex aqua bac, sitiet iterum, › quali significatu vocabulum sitiet dicatur. › • sum humilem et corporalem attinet, aperte decla- retur, quod quamvis satietur ad præsens is qui bi- berit, mox tamen, subtracto potu, eaindein passio- mem sit perpessurus, hoc est rursum sititurus, siti 24, 25. Exod. xvII, 1-3. "1 Cor. IV, 11. hunc locum in codice Regio vitiatum, restituit codex Bodleianus. Paulo post pro Regius habet male. 2. Ιδωμεν οὖν τί σημαίνεται ἐκ τοῦ · « Πᾶς ὁ πίσ 3. Πρῶτον ὡς ἐπὶ σωματικοῦ ἢ καὶ (89) τάχα τὸ (84) Ανεπαύετο. Ιta codex Bodleianus; Regius, (85) Τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος. Sic codes (86) Εννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ. Exod. xvi. 1; 2. Proinde videamus quid ex illis verbis sigui- 3. Atque in primis quidem etiamsi quod ad sen- (87) Αποκτεῖναι. Codex Bodleianus, καὶ ἀπέσ (88) "Οσον γογγυσμὸν ἐποίουν οι λόγοι. 117 (89) Η και, etc. Scribendum Εἰ καί, etc. (90) Ομοίαν. Lego, ὁμοῖον.

προείπομεν, τυγχάνουσα γνώμης ἑτεροδοξούντων, περὶ τὰς θείας ἀσχολουμένων Γραφάς, ὅτε ἀκούει περὶ τῆς συγκρίσεως αμφοτέρων τῶν ὑδάτων. Καὶ ἄρα ἐξ ὧν ἐπεπόνθει, πῶς πίνουσα ἐκ τοῦ νομιζομέ- νου αὐτῇ βαθέως εἶναι φρέατος, οὐκ ἀνεπαύετο (84), οὐδὲ τῆς δίψης ἀπηλλάττετο. νων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εστι δὲ ἐκ τῆς διψῇν φωνῆς, καὶ ἐκ τῆς πεινῇν, κατὰ τὸ σωματικόν, δύο σημαινόμενα, ἓν μὲν καθ᾿ ὃ δεόμεθα τροφῆς, κενωθέντες, καὶ ὀρεγόμενοι αὐτῆς, ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος (85) · ἕτερον δὲ καθ᾽ ὅ πολ- λάκις οι πένητες, καὶ ἐν ἀπορίᾳ ὄντες, τῶν ἐπιτη- δείων φασὶ κεκορεσμένοι τὸ πεινήν, ἢ διψῇν. Καὶ μαρτύριόν γε τοῦ μὲν πρώτου ἐν τῇ Ἐξόδῳ, ὅτε, ἀποροῦντες τροφῶν « τῇ ἐννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ (86), τῷ μηνὶ τῷ δευτέρῳ ἐξεληλυθότων αὐτῶν ἐκ γῆς Αἰ γύπτου, διεγόγγυζε πάσα συναγωγή υἱῶν Ἰσραὴλ ἐπὶ Μωϋσῆν καὶ Ααρών, καὶ εἶπαν πρὸς αὐτοὺς οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ· Οφελον ἀπεθάνομεν πληγέντες, ὑπὸ Κυρίου ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ὅταν ἐκαθίσαμεν ἐπὶ τῶν λε- βήτων τῶν κρεῶν, καὶ ἠσθίομεν ἄρτους εἰς πλησμο νήν· ὅτι ἐξηγάγετε ἡμᾶς εἰς τὴν ἔρημον ταύτην, ἀπο κτεῖναι (87) πᾶσαν τὴν συναγωγὴν ταύτην ἐν λιμῷ. Εἶπε δὲ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἔω ὑμῖν ἄρτους ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξελεύσεται ὁ λαὸς, καὶ συλλέξουσι τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅπως πειράσω αὐτοὺς εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου, ἢ οὐ. » Πεινών- των γὰρ καὶ ἀπορούντων τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ὅσον γογγυσμὸν ἐποίουν οἱ λόγοι (88)· ἀλλὰ καὶ ὕδατος ἀποροῦντες καὶ διψῶντες διεγόγγυζον κατὰ Μωϋσέως· « Τί πιόμεθα ; » ὅτε εβόησε Μωϋσῆς πρὸς Κύριον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ Κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἡνίκα ἦλθεν εἰς Ῥαφιδείν, γέγραπται, ὅτι ἐδίψησεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ὕδατι, καὶ ἐγόγγυζεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ἐπὶ Μωϋσῆν. Δόξει δὲ τοῦ δευτέρου τῶν σημαινομένων εἶναι παρὰ τῷ Παύλῳ παράδειγμα λέγοντι· ο Αχρι τῆς ἄρτι ὥρας καὶ πεινῶμεν, καὶ διψῶμεν, καὶ γυ μνητεύομεν. » Τὸ μὲν οὖν πρῶτον πεινὴν καὶ διψῇν ἀναγκαίως γίνεται τοῖς ὑγιαίνουσι σώμασι· τὸ δὲ δεύ- τερον τοῖς πενομένοις συμβαίνει. Ζητητέον οὖν καὶ ἐκ τοῦ· . Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος διψήσει πάλιν, ο ποῖον διψήσει λέγεται. δηλούμενόν ἐστιν, ὅτι κἂν πρὸς τὸ παρὸν κορεσθῇ, ἀλλ᾽ εὐθέως ὑποβιβασθέντος τοῦ ποτοῦ, τὸ αὐτὸ πάθος πείσεται ὁ πιών, τουτέστι διψήσει πάλιν, εἰς ὁμοίαν (90) τῷ ἀρχῆθεν ἀποκαταστάς· ἐπιφέρει ἂν ἐπαύετο. τούτου υγροῦ ἡμῖν ἐπιλεί ποντος. πεντεκαιδεκάτη. Ποετιας. Β Εt κτειναν. κατὰ Μωϋσέως. κατὰ Μωϋσῆ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII A praediximus, eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissi- Joan. IV, 13. Exod. xvi, seq. Exod. xv, Bodleianus; Regius, Hlebraicum exemplar, et interpretationes omnes habent, C dentes, sunt in divinis Scripturis exercitati, quando audit de comparatione utrarumque aquarum. Et vide ex his quæ passa fuerat, quomodo bibens ex puteo, quem ipsa existimabat profundum, nec refocillaretur nec a siti liberaretur. ficetur, omnis qui biberit ex bac aqua, silict iterum Porro vocis sitiendi et vocis esuriendi quoad sensum humilem et corporalem attinet, duæ sunt significationes: altera cum vacui cibo egemus illo, quod appetimus, humido destitati; altera cum sape pauperes, et qui sunt in egestate rerum ne- cessariarum dicunt, etiamsi satiati fuerint, se esu- rire vel sitire. Primæ quidem testimonium habes in Exodos, quando egentes cibis decima nona die, mense ·secundo, cum egressi fuissent » Judæi ce terra Ægypti, murmuravit universa congrega- tio filiorum Israel adversus Moysen et Aaron, et dixerunt ad ipsos filii (srael Utinam periisse- mus percussi a Domino in terra Ægypti, quando sedebamus super lebetes carnium, et quando co- medebamus panes ad saturitatem; quoniam suu- xistis nos ad hanc solitudinem, ad interficiendum fame cunctain congregationem hanc. Dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluo vobis panes e calo, et egredietur populus, et colligent singulis diebus, ut tentem an ambulaturi sint in lege mea, nec ne. › Esurientibus enim et egentibus necessa - rio cibo, magnam murmurationem faciebant ipso- rum sermones; quin etiam aqua egentes, et sitientes murmurabant adversus Moysen, dicen- tes s : « Quid bibemus ? » quando e clamavit Moy- ses ad Dominum, et Dominus ostendit illi lignum, et projecit illud in aquam, et dulcis facta est aqua. paulo post, cum venissent in Raphidim, scri- ptum est populum sitisse illic propter aquam, illice que murmurasse populum adversus Moysen Porro secundæ significationis exemplum apud Pau:- lumn reperias dicentem : « Usque ad horam præsell- Lemn, el esurimus, et sitimus, et nudi sumus ". Primo modo sitire et esurire necessario contingit sanis corporibus; altero modo his qui sunt paupe- D res. Igitur quærendum etiam est ex his verbis: ‹ Omnis qui biberit ex aqua bac, sitiet iterum, › quali significatu vocabulum sitiet dicatur. › • sum humilem et corporalem attinet, aperte decla- retur, quod quamvis satietur ad præsens is qui bi- berit, mox tamen, subtracto potu, eaindein passio- mem sit perpessurus, hoc est rursum sititurus, siti 24, 25. Exod. xvII, 1-3. "1 Cor. IV, 11. hunc locum in codice Regio vitiatum, restituit codex Bodleianus. Paulo post pro Regius habet male. 2. Ιδωμεν οὖν τί σημαίνεται ἐκ τοῦ · « Πᾶς ὁ πίσ 3. Πρῶτον ὡς ἐπὶ σωματικοῦ ἢ καὶ (89) τάχα τὸ (84) Ανεπαύετο. Ιta codex Bodleianus; Regius, (85) Τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος. Sic codes (86) Εννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ. Exod. xvi. 1; 2. Proinde videamus quid ex illis verbis sigui- 3. Atque in primis quidem etiamsi quod ad sen- (87) Αποκτεῖναι. Codex Bodleianus, καὶ ἀπέσ (88) "Οσον γογγυσμὸν ἐποίουν οι λόγοι. 117 (89) Η και, etc. Scribendum Εἰ καί, etc. (90) Ομοίαν. Lego, ὁμοῖον.

προείπομεν, τυγχάνουσα γνώμης ἑτεροδοξούντων, περὶ τὰς θείας ἀσχολουμένων Γραφάς, ὅτε ἀκούει περὶ τῆς συγκρίσεως αμφοτέρων τῶν ὑδάτων. Καὶ ἄρα ἐξ ὧν ἐπεπόνθει, πῶς πίνουσα ἐκ τοῦ νομιζομέ- νου αὐτῇ βαθέως εἶναι φρέατος, οὐκ ἀνεπαύετο (84), οὐδὲ τῆς δίψης ἀπηλλάττετο. νων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εστι δὲ ἐκ τῆς διψῇν φωνῆς, καὶ ἐκ τῆς πεινῇν, κατὰ τὸ σωματικόν, δύο σημαινόμενα, ἓν μὲν καθ᾿ ὃ δεόμεθα τροφῆς, κενωθέντες, καὶ ὀρεγόμενοι αὐτῆς, ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος (85) · ἕτερον δὲ καθ᾽ ὅ πολ- λάκις οι πένητες, καὶ ἐν ἀπορίᾳ ὄντες, τῶν ἐπιτη- δείων φασὶ κεκορεσμένοι τὸ πεινήν, ἢ διψῇν. Καὶ μαρτύριόν γε τοῦ μὲν πρώτου ἐν τῇ Ἐξόδῳ, ὅτε, ἀποροῦντες τροφῶν « τῇ ἐννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ (86), τῷ μηνὶ τῷ δευτέρῳ ἐξεληλυθότων αὐτῶν ἐκ γῆς Αἰ γύπτου, διεγόγγυζε πάσα συναγωγή υἱῶν Ἰσραὴλ ἐπὶ Μωϋσῆν καὶ Ααρών, καὶ εἶπαν πρὸς αὐτοὺς οἱ υἱοὶ Ἰσραήλ· Οφελον ἀπεθάνομεν πληγέντες, ὑπὸ Κυρίου ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, ὅταν ἐκαθίσαμεν ἐπὶ τῶν λε- βήτων τῶν κρεῶν, καὶ ἠσθίομεν ἄρτους εἰς πλησμο νήν· ὅτι ἐξηγάγετε ἡμᾶς εἰς τὴν ἔρημον ταύτην, ἀπο κτεῖναι (87) πᾶσαν τὴν συναγωγὴν ταύτην ἐν λιμῷ. Εἶπε δὲ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν· Ἰδοὺ ἐγὼ ἔω ὑμῖν ἄρτους ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ἐξελεύσεται ὁ λαὸς, καὶ συλλέξουσι τὸ τῆς ἡμέρας εἰς ἡμέραν, ὅπως πειράσω αὐτοὺς εἰ πορεύσονται τῷ νόμῳ μου, ἢ οὐ. » Πεινών- των γὰρ καὶ ἀπορούντων τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ὅσον γογγυσμὸν ἐποίουν οἱ λόγοι (88)· ἀλλὰ καὶ ὕδατος ἀποροῦντες καὶ διψῶντες διεγόγγυζον κατὰ Μωϋσέως· « Τί πιόμεθα ; » ὅτε εβόησε Μωϋσῆς πρὸς Κύριον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ Κύριος ξύλον, καὶ ἐνέβαλεν αὐτὸ εἰς τὸ ὕδωρ, καὶ ἐγλυκάνθη τὸ ὕδωρ. » Καὶ μετ' ὀλίγα ἡνίκα ἦλθεν εἰς Ῥαφιδείν, γέγραπται, ὅτι ἐδίψησεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ὕδατι, καὶ ἐγόγγυζεν ὁ λαὸς ἐκεῖ ἐπὶ Μωϋσῆν. Δόξει δὲ τοῦ δευτέρου τῶν σημαινομένων εἶναι παρὰ τῷ Παύλῳ παράδειγμα λέγοντι· ο Αχρι τῆς ἄρτι ὥρας καὶ πεινῶμεν, καὶ διψῶμεν, καὶ γυ μνητεύομεν. » Τὸ μὲν οὖν πρῶτον πεινὴν καὶ διψῇν ἀναγκαίως γίνεται τοῖς ὑγιαίνουσι σώμασι· τὸ δὲ δεύ- τερον τοῖς πενομένοις συμβαίνει. Ζητητέον οὖν καὶ ἐκ τοῦ· . Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος διψήσει πάλιν, ο ποῖον διψήσει λέγεται. δηλούμενόν ἐστιν, ὅτι κἂν πρὸς τὸ παρὸν κορεσθῇ, ἀλλ᾽ εὐθέως ὑποβιβασθέντος τοῦ ποτοῦ, τὸ αὐτὸ πάθος πείσεται ὁ πιών, τουτέστι διψήσει πάλιν, εἰς ὁμοίαν (90) τῷ ἀρχῆθεν ἀποκαταστάς· ἐπιφέρει ἂν ἐπαύετο. τούτου υγροῦ ἡμῖν ἐπιλεί ποντος. πεντεκαιδεκάτη. Ποετιας. Β Εt κτειναν. κατὰ Μωϋσέως. κατὰ Μωϋσῆ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII A praediximus, eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissi- Joan. IV, 13. Exod. xvi, seq. Exod. xv, Bodleianus; Regius, Hlebraicum exemplar, et interpretationes omnes habent, C dentes, sunt in divinis Scripturis exercitati, quando audit de comparatione utrarumque aquarum. Et vide ex his quæ passa fuerat, quomodo bibens ex puteo, quem ipsa existimabat profundum, nec refocillaretur nec a siti liberaretur. ficetur, omnis qui biberit ex bac aqua, silict iterum Porro vocis sitiendi et vocis esuriendi quoad sensum humilem et corporalem attinet, duæ sunt significationes: altera cum vacui cibo egemus illo, quod appetimus, humido destitati; altera cum sape pauperes, et qui sunt in egestate rerum ne- cessariarum dicunt, etiamsi satiati fuerint, se esu- rire vel sitire. Primæ quidem testimonium habes in Exodos, quando egentes cibis decima nona die, mense ·secundo, cum egressi fuissent » Judæi ce terra Ægypti, murmuravit universa congrega- tio filiorum Israel adversus Moysen et Aaron, et dixerunt ad ipsos filii (srael Utinam periisse- mus percussi a Domino in terra Ægypti, quando sedebamus super lebetes carnium, et quando co- medebamus panes ad saturitatem; quoniam suu- xistis nos ad hanc solitudinem, ad interficiendum fame cunctain congregationem hanc. Dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluo vobis panes e calo, et egredietur populus, et colligent singulis diebus, ut tentem an ambulaturi sint in lege mea, nec ne. › Esurientibus enim et egentibus necessa - rio cibo, magnam murmurationem faciebant ipso- rum sermones; quin etiam aqua egentes, et sitientes murmurabant adversus Moysen, dicen- tes s : « Quid bibemus ? » quando e clamavit Moy- ses ad Dominum, et Dominus ostendit illi lignum, et projecit illud in aquam, et dulcis facta est aqua. paulo post, cum venissent in Raphidim, scri- ptum est populum sitisse illic propter aquam, illice que murmurasse populum adversus Moysen Porro secundæ significationis exemplum apud Pau:- lumn reperias dicentem : « Usque ad horam præsell- Lemn, el esurimus, et sitimus, et nudi sumus ". Primo modo sitire et esurire necessario contingit sanis corporibus; altero modo his qui sunt paupe- D res. Igitur quærendum etiam est ex his verbis: ‹ Omnis qui biberit ex aqua bac, sitiet iterum, › quali significatu vocabulum sitiet dicatur. › • sum humilem et corporalem attinet, aperte decla- retur, quod quamvis satietur ad præsens is qui bi- berit, mox tamen, subtracto potu, eaindein passio- mem sit perpessurus, hoc est rursum sititurus, siti 24, 25. Exod. xvII, 1-3. "1 Cor. IV, 11. hunc locum in codice Regio vitiatum, restituit codex Bodleianus. Paulo post pro Regius habet male. 2. Ιδωμεν οὖν τί σημαίνεται ἐκ τοῦ · « Πᾶς ὁ πίσ 3. Πρῶτον ὡς ἐπὶ σωματικοῦ ἢ καὶ (89) τάχα τὸ (84) Ανεπαύετο. Ιta codex Bodleianus; Regius, (85) Τοῦ ὑγροῦ ἡμῖν ἐπιλιπόντος. Sic codes (86) Εννεακαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ. Exod. xvi. 1; 2. Proinde videamus quid ex illis verbis sigui- 3. Atque in primis quidem etiamsi quod ad sen- (87) Αποκτεῖναι. Codex Bodleianus, καὶ ἀπέσ (88) "Οσον γογγυσμὸν ἐποίουν οι λόγοι. 117 (89) Η και, etc. Scribendum Εἰ καί, etc. (90) Ομοίαν. Lego, ὁμοῖον.

οὖν· ε Ὃς δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω βάθος, ταρανὴν καὶ ἔκτυπον, τέραν ἢ καὶ ἐκτυπῶν. περὶ τούτων ὅσοις ἐπανεπαύσατο, καὶ ἑτέραν ἐκτυπῶν περὶ τῶν ζητουμένων κατάλη- ψιν, ζειν, εἰ πο: ἀναπηδώντων ἄνω πηδώντων. αὐτῷ, γενήσεται πηγὴ ἐν αὐτῷ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ν τίς δὲ, ἐν ἑαυτῷ ἔχων πηγήν, διψῆσαι οἷός τε ἔσται ; τὸ μέντοιγε προηγουμένως δηλούμενον τοιοῦτον ἂν εἴη· Ὁ μεταλαμβάνων, φησί, βάθους (91) λόγων, κἂν πρὸς ὀλίγον ἀναπαύ- σηται, παραδεξάμενος ὡς βαθύτατα τὰ ἀνιμώμενα καὶ εὑρίσκεσθαι δοκοῦντα τὰ νοήματα, αλλά γε πάλιν δεύτερον ἐπιστήσας ἐπαπορήσει περὶ τούτων ὅσοις ἐπανεπαύσατο (92) . . . . ταρανὴν καὶ ἐκτυπῶν περὶ τῶν ζητουμένων κατάληψιν, οὐ δύναται τὸ νομιζόμε νον ὑπ' αὐτοῦ βάθος παρασχεῖν. Διόπερ, καν συναρ πασθεὶς συγκάθηταί τις τῇ πιθανότητι τῶν λεγομέ νων, ἀλλά γε ὕστερον εὑρήσει τὴν αὐτὴν ἀπορίαν τυγ- χάνουσαν ἐν αὐτῷ, ἣν περιεῖχεν πρὶν τάδε τινὰ μα θεῖν. Ἐγὼ δὲ τοιοῦτον ἔχω λόγον, ὥστε τὴν πηγὴν γενέσθαι τοῦ ζωτικοῦ πόματος ἐν τῷ παραδεξαμένῳ τὰ ὑπ' ἐμοῦ ἁπαγγελλόμενα· καὶ ἐπὶ τοσοῦτόν γε ὁ λαβὼν τοῦ ἐμοῦ ὕδατος εὐεργετηθήσεται, ὥστε πηγὴν εὑρετικὴν πάντων τῶν ζητουμένων ἀναβλυσθεί νειν (93) ἐν αὐτῷ ἄνω πηδώντων ὑδάτων, τῆς διανοίας αλλομένης, καὶ τάχιστα διιπταμένης, ἀκολούθως τῷ εὐκινήτῳ . τούτῳ (94) ὕδατι, φέ- ροντος αὐτοῦ τοῦ ἄλλεσθαι καὶ πηδᾷν ἐπὶ τὸ ἀνώ τερον, ἐπὶ τὴν αἰώνιον ζωήν. Οἷον (95) .. τὴν τοῦ ἀλλομένου, ὥς φησιν, εἶναι τὴν αἰώνιον ζωήν. "Ωσπερ δὲ περὶ τοῦ Νυμφίου ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διαλεγόμενος ὁ Σολομών φησιν· . Ἰδοὺ οὗτος έχει πηδῶν ἐπὶ τὰ ὄρη, διαλλόμενος ἐπὶ τοὺς βουνούς· ο ὡς γὰρ ἐκεῖ ὁ Νυμφίος ἐπὶ τὰς μεγαλοφυεστέρας καὶ θειοτέρας πηδᾷ ψυχάς, ὄρη λεγομένας, ἐπὶ δὲ τὰς ὑποδεεστέρας διάλλεται, βουνοὺς ὀνομαζομένας· ο τως ἐνταῦθα ἡ γενομένη ἐν τῷ πιόντι ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ δίδωσιν ὁ Ἰησοῦς, πηγὴ ἄλλεται εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν, τάχα δὲ καὶ πηδήσει μετὰ τὴν αἰώνιον ζωήν, εἰς τὸν ὑπὲρ τὴν αἰώνιον ζωὴν Πατέρα· Χριστὸς γὰρ ἡ ζωή· ὁ δὲ μείζων τοῦ Χριστοῦ μείζων τῆς ζωής. ... ... σοῦς, ἕξει τὴν γενομένην ἐν αὐτῷ πηγὴν ὕδατος άλ- λομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ὅτε πληροῦται τοῦ μακα ριζομένου ἐπὶ τοῦ πεινὴν καὶ διψῆν τὴν δικαιοσύνην ἡ ἐπαγγελία· φησὶ γὰρ ὁ Λόγος· . Μακάριοι οἱ πει νῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται. » Καὶ τάχα ἐπεὶ πεινῆσαι (96) καὶ διψῆσαι τὴν δικαιοσύνην χορτασθῆναι ἐστι, εἴτις τὴν δικαιοσύνην πρὸ τοῦ χορτασθῆναι ποιήσειεν, ὑπὲρ 25; τούτῳ ὕδατι, φέροντι, φέ ροντος. Ἐπεὶ πεινῆσαι, καὶ διψῆσαι δέ τις εἰς τὴν δικαιοσύνην, ἐπεὶ πεινῆσαι καὶ διψῆσαι δεῖ ἡμᾶς καὶ τὴν δικαιοσύνην, . ORIGENIS quam a principio habuerat, restitutus, quamobrem A illud etiam subjungit : « Qui autem biberit ex aqua quam ego illi dabo, fiet in eo fons aquæ salientis ad vitam aeternam 60.61; » quem fontem in seipso qui habet, quomodo sitire poterit? Præcipue tamen ac principaliter horum verborum intelligentia talis erit : Qui participat, inquit, profunditatem humana sapientiæ, prudentesque rationes, receptis, intelli- gentiisque profundissime haustis, et judicio suo inventis, tamen rursum secundo cogitans denuo dubitabit de his in quibus requieverat, atque etiam rerum, quæ quæruntur, apprehensionem formans, perceptam a se profunditatein eloqui non poterit. Quare etiamsi correptus aliquis verisimilitudine eorum quæ dicuntur, condescenderit, eamdem tamen dubitationem in se exsistentem postea inveniet, quam etiam habebat antequam illa disceret. At vero mea, inquit Christus, ratio est ut fons vitalis po- tionis fat in eo qui receperit quæ a me promittun• tur; tantaque benefcia in eo collaturus sum, qui sumpserit aquam meam, ut fons salientium aqua- rum, inventor omnium, quæ quæruntur, scaturiat in ipso, intelligentia saliente, et fortassis trans- volante consequenter huic aquæ, facile mobili : ipso actu saliendi et transiliendi, ferente ipsum in sublime, nimirum ad vitam æternam. Ut au- vem in Cantico canticorum de Sponso dis- serens Salomon : Eece, inquit, iste venit sa- liens super montes, transiliens colles ",, nam hoc pacto super generosiores divinioresque animas, montes dictas, salit Sponsus, transilit vero deterio- res dictas colles; sic hoc in loco fons factus in eo qui biberit ex aqua, quam dat Jesus, salit ad vitam æternam, fortassis etiam saliturus ultra vitam æternam, nempe ad Patrem exsistentem supra vi- tamn æternam. Est enim Christus vila : proinde qui. major est Christo, vita etiam est major 4. aquæ salientis ad vitam æternam habebit, qui bibe- rit ex aqua quam dat Jesus; quando promissio com- pletur hominis, cui promittitur beatitudo eo quod esurierit et sitierit justitiam; inquit enim Fitius Del * : « Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. » Et fortassis quoniam esurire et sitire justitiam, satiari est, si quis justi- tiam antequam satietur fecerit, is famem et sitim 40.41 Joan.lv, 14. Cantic. 11, 8. * Joan. x1, sed Bodleianus habet ut in nostro textu. quitur spatium vacuum, et postea legitur in Regio in Bodleiano autem Nos hunc locum ita restituendumi censemus : etc. pro dicibus Bodleiano et Barberino spatium vacuum B c D xiv, 6. ss Matth. v, 6. unius fere linere. Ibidem post legitur in codice Regio in Bodleiano autem codicibus Barberino et Bodleiano, nec aliter lectus est a Ferrario. An vero inepta sit hæc lectio, uti conjicit Huetius, doctiorum esto judicium. In codice Regio legitur, etc., pro quibus Huetius legen- dum censebat, etc. I 4. Cæterum tunc fontem in seipso exsistentem (94) Codex Regius, Θ μεταλαμβάνων ού, φησί, (92) In omnibus mss. post έπανεπαύσατο relin- (93) Αναβλυσθαίνει». Codex Bodleianus, ἀναβλύ (94) Ante τούτῳ relinquitur in manuscriptis co 4. Τότε δὲ ὁ πιὼν ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ δώσει ὁ Ἰη- (95) Post οἷον lacuna est in mss. (96) Ἐπεὶ πεινῆσαι, etc. Sic locus iste legitur in

οὖν· ε Ὃς δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ ἐγὼ δώσω βάθος, ταρανὴν καὶ ἔκτυπον, τέραν ἢ καὶ ἐκτυπῶν. περὶ τούτων ὅσοις ἐπανεπαύσατο, καὶ ἑτέραν ἐκτυπῶν περὶ τῶν ζητουμένων κατάλη- ψιν, ζειν, εἰ πο: ἀναπηδώντων ἄνω πηδώντων. αὐτῷ, γενήσεται πηγὴ ἐν αὐτῷ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ν τίς δὲ, ἐν ἑαυτῷ ἔχων πηγήν, διψῆσαι οἷός τε ἔσται ; τὸ μέντοιγε προηγουμένως δηλούμενον τοιοῦτον ἂν εἴη· Ὁ μεταλαμβάνων, φησί, βάθους (91) λόγων, κἂν πρὸς ὀλίγον ἀναπαύ- σηται, παραδεξάμενος ὡς βαθύτατα τὰ ἀνιμώμενα καὶ εὑρίσκεσθαι δοκοῦντα τὰ νοήματα, αλλά γε πάλιν δεύτερον ἐπιστήσας ἐπαπορήσει περὶ τούτων ὅσοις ἐπανεπαύσατο (92) . . . . ταρανὴν καὶ ἐκτυπῶν περὶ τῶν ζητουμένων κατάληψιν, οὐ δύναται τὸ νομιζόμε νον ὑπ' αὐτοῦ βάθος παρασχεῖν. Διόπερ, καν συναρ πασθεὶς συγκάθηταί τις τῇ πιθανότητι τῶν λεγομέ νων, ἀλλά γε ὕστερον εὑρήσει τὴν αὐτὴν ἀπορίαν τυγ- χάνουσαν ἐν αὐτῷ, ἣν περιεῖχεν πρὶν τάδε τινὰ μα θεῖν. Ἐγὼ δὲ τοιοῦτον ἔχω λόγον, ὥστε τὴν πηγὴν γενέσθαι τοῦ ζωτικοῦ πόματος ἐν τῷ παραδεξαμένῳ τὰ ὑπ' ἐμοῦ ἁπαγγελλόμενα· καὶ ἐπὶ τοσοῦτόν γε ὁ λαβὼν τοῦ ἐμοῦ ὕδατος εὐεργετηθήσεται, ὥστε πηγὴν εὑρετικὴν πάντων τῶν ζητουμένων ἀναβλυσθεί νειν (93) ἐν αὐτῷ ἄνω πηδώντων ὑδάτων, τῆς διανοίας αλλομένης, καὶ τάχιστα διιπταμένης, ἀκολούθως τῷ εὐκινήτῳ . τούτῳ (94) ὕδατι, φέ- ροντος αὐτοῦ τοῦ ἄλλεσθαι καὶ πηδᾷν ἐπὶ τὸ ἀνώ τερον, ἐπὶ τὴν αἰώνιον ζωήν. Οἷον (95) .. τὴν τοῦ ἀλλομένου, ὥς φησιν, εἶναι τὴν αἰώνιον ζωήν. "Ωσπερ δὲ περὶ τοῦ Νυμφίου ἐν τῷ ᾿Ασματι τῶν ᾀσμάτων διαλεγόμενος ὁ Σολομών φησιν· . Ἰδοὺ οὗτος έχει πηδῶν ἐπὶ τὰ ὄρη, διαλλόμενος ἐπὶ τοὺς βουνούς· ο ὡς γὰρ ἐκεῖ ὁ Νυμφίος ἐπὶ τὰς μεγαλοφυεστέρας καὶ θειοτέρας πηδᾷ ψυχάς, ὄρη λεγομένας, ἐπὶ δὲ τὰς ὑποδεεστέρας διάλλεται, βουνοὺς ὀνομαζομένας· ο τως ἐνταῦθα ἡ γενομένη ἐν τῷ πιόντι ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ δίδωσιν ὁ Ἰησοῦς, πηγὴ ἄλλεται εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν, τάχα δὲ καὶ πηδήσει μετὰ τὴν αἰώνιον ζωήν, εἰς τὸν ὑπὲρ τὴν αἰώνιον ζωὴν Πατέρα· Χριστὸς γὰρ ἡ ζωή· ὁ δὲ μείζων τοῦ Χριστοῦ μείζων τῆς ζωής. ... ... σοῦς, ἕξει τὴν γενομένην ἐν αὐτῷ πηγὴν ὕδατος άλ- λομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· ὅτε πληροῦται τοῦ μακα ριζομένου ἐπὶ τοῦ πεινὴν καὶ διψῆν τὴν δικαιοσύνην ἡ ἐπαγγελία· φησὶ γὰρ ὁ Λόγος· . Μακάριοι οἱ πει νῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται. » Καὶ τάχα ἐπεὶ πεινῆσαι (96) καὶ διψῆσαι τὴν δικαιοσύνην χορτασθῆναι ἐστι, εἴτις τὴν δικαιοσύνην πρὸ τοῦ χορτασθῆναι ποιήσειεν, ὑπὲρ 25; τούτῳ ὕδατι, φέροντι, φέ ροντος. Ἐπεὶ πεινῆσαι, καὶ διψῆσαι δέ τις εἰς τὴν δικαιοσύνην, ἐπεὶ πεινῆσαι καὶ διψῆσαι δεῖ ἡμᾶς καὶ τὴν δικαιοσύνην, . ORIGENIS quam a principio habuerat, restitutus, quamobrem A illud etiam subjungit : « Qui autem biberit ex aqua quam ego illi dabo, fiet in eo fons aquæ salientis ad vitam aeternam 60.61; » quem fontem in seipso qui habet, quomodo sitire poterit? Præcipue tamen ac principaliter horum verborum intelligentia talis erit : Qui participat, inquit, profunditatem humana sapientiæ, prudentesque rationes, receptis, intelli- gentiisque profundissime haustis, et judicio suo inventis, tamen rursum secundo cogitans denuo dubitabit de his in quibus requieverat, atque etiam rerum, quæ quæruntur, apprehensionem formans, perceptam a se profunditatein eloqui non poterit. Quare etiamsi correptus aliquis verisimilitudine eorum quæ dicuntur, condescenderit, eamdem tamen dubitationem in se exsistentem postea inveniet, quam etiam habebat antequam illa disceret. At vero mea, inquit Christus, ratio est ut fons vitalis po- tionis fat in eo qui receperit quæ a me promittun• tur; tantaque benefcia in eo collaturus sum, qui sumpserit aquam meam, ut fons salientium aqua- rum, inventor omnium, quæ quæruntur, scaturiat in ipso, intelligentia saliente, et fortassis trans- volante consequenter huic aquæ, facile mobili : ipso actu saliendi et transiliendi, ferente ipsum in sublime, nimirum ad vitam æternam. Ut au- vem in Cantico canticorum de Sponso dis- serens Salomon : Eece, inquit, iste venit sa- liens super montes, transiliens colles ",, nam hoc pacto super generosiores divinioresque animas, montes dictas, salit Sponsus, transilit vero deterio- res dictas colles; sic hoc in loco fons factus in eo qui biberit ex aqua, quam dat Jesus, salit ad vitam æternam, fortassis etiam saliturus ultra vitam æternam, nempe ad Patrem exsistentem supra vi- tamn æternam. Est enim Christus vila : proinde qui. major est Christo, vita etiam est major 4. aquæ salientis ad vitam æternam habebit, qui bibe- rit ex aqua quam dat Jesus; quando promissio com- pletur hominis, cui promittitur beatitudo eo quod esurierit et sitierit justitiam; inquit enim Fitius Del * : « Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi saturabuntur. » Et fortassis quoniam esurire et sitire justitiam, satiari est, si quis justi- tiam antequam satietur fecerit, is famem et sitim 40.41 Joan.lv, 14. Cantic. 11, 8. * Joan. x1, sed Bodleianus habet ut in nostro textu. quitur spatium vacuum, et postea legitur in Regio in Bodleiano autem Nos hunc locum ita restituendumi censemus : etc. pro dicibus Bodleiano et Barberino spatium vacuum B c D xiv, 6. ss Matth. v, 6. unius fere linere. Ibidem post legitur in codice Regio in Bodleiano autem codicibus Barberino et Bodleiano, nec aliter lectus est a Ferrario. An vero inepta sit hæc lectio, uti conjicit Huetius, doctiorum esto judicium. In codice Regio legitur, etc., pro quibus Huetius legen- dum censebat, etc. I 4. Cæterum tunc fontem in seipso exsistentem (94) Codex Regius, Θ μεταλαμβάνων ού, φησί, (92) In omnibus mss. post έπανεπαύσατο relin- (93) Αναβλυσθαίνει». Codex Bodleianus, ἀναβλύ (94) Ante τούτῳ relinquitur in manuscriptis co 4. Τότε δὲ ὁ πιὼν ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ δώσει ὁ Ἰη- (95) Post οἷον lacuna est in mss. (96) Ἐπεὶ πεινῆσαι, etc. Sic locus iste legitur in

τοῦ κορεσθῆναι ἐμποιητέον τὸ πεινῇν καὶ διψήν, ἵνα ἡ εἴπωμεν· ι Ον τρόπον ἐπιποθεῖ ἡ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός. Εδίψησεν ή ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν, τὸν ζῶντα· πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ; » Ιν᾿ οὖν διψήσωμεν, καλόν ἐστι πιεῖν πρῶτον ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ, οὐ λέ- γοντα αὐτὴν ὁμοίως τῇ Σαμαρείτιδι φρέαρ· ὁ γοῦν Σωτὴρ οὐδὲ νῦν, πρὸς τὸν ἐκείνης ἀπαντῶν λόγον, ἐκ ορατός φησιν εἶναι τὸ ὕδωρ, ἀλλὰ ἁπλῶς φησι· Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εἴπερ δὲ μὴ ἐγίνετο τι χρήσιμον ἐκ τοῦ πιεῖν ἀπὸ τῆς πηγῆς, οὔτ᾽ ἂν ἐκαθέζετο ἐπὶ τῇ πηγῇ ὁ Ἰη σούς, οὔτ᾽ ἂν ἔλεγε (97) τῇ Σαμαρείτιδι· ο Δός μοι πιεῖν. » Παρατηρητέον οὖν, ὅτι καὶ αἰτούσῃ τὸ ὕδωρ τῇ Σαμαρείτιδι τὸν Ἰησοῦν, οἱονεὶ ἐπηγγέλλετο παρέξειν αὐτὸ οὐκ ἐν ἄλλῳ (98) τόπῳ, ἀλλ' ἡ παρὰ τῇ πηγῇ, λέγων αὐτῇ· ο Ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. . ἑτερογενὲς τῆς τῶν αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ὁμιλησάντων, καὶ συνεσομένων ὠφελείας, παρὰ τὴν νομιζομένην ὠφέλειαν γίνεσθαι ἡμῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, κἂν νοη- θῶσιν ἀκριβῶς ἐκ τοῦ τὸν μὲν πιόντα ἀπὸ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακὼβ διψήν πάλιν, τὸν δὲ πιόντα ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ δίδωσιν ὁ Ἰησοῦς, πηγὴν ὕδατος ἐν ἑαυτῷ ἴσχειν ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· καὶ γὰρ τὰ κυριώτερα καὶ θειότερα τῶν μυστηρίων τοῦ Θεοῦ, ἔνια μὲν οὐ κεχώρηκε Γραφή, ἔνια δὲ οὐδὲ ἀνθρωπίνη φωνή· καὶ τὰ οὖν ἤθη (99) τῶν σημαινομένων, ἡ γλῶσσα ἀν- θρωπική· ο Ἔστι γὰρ ἄλλα πολλὰ, ἃ ἐποίησεν Ἰησοῦς, ἅτινα ἐὰν γράφηται καθὲν, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον (1) χωρήσειν τὰ γραφόμενα βι- Ελία. » Καὶ ὅσα δὲ ἐλάλησαν αἱ ἑπτὰ βρονταὶ μέλλων γράφειν Ἰωάννης, κωλύεται· ὁ δὲ Παῦλος ἀκηκοέ· και φησὶν ἄῤῥητα ῥήματα, οὐχὶ ἃ οὐκ ἐξόν τινι λα- λῆσαι ἦν· ἐξὸν γὰρ ἦν αὐτὰ λαλῆσαι ἀγγέλοις, ἀν- θρώποις δὲ οὐκ ἐξῆν· ι πάντα μὲν γὰρ ἔξεστιν, ἀλλ᾽ οὐ πάντα συμφέρει, ἃ δὲ ἤκουσεν (2) ἄῤῥητα βήματα, ἃ οὐκ ἐξόν, φησὶν (3), ἀνθρώπῳ λαλῆσαι, οἶμαι δὲ τῆς ὅλης γνώσεως στοιχεία τινα ἐλαχίστας, καὶ βραχυτάτας εἶναι εἰσαγωγὰς όλας Γραφάς, κἂν πάνυ νοηθῶσιν ἀκριβῶς. Ὅρα τοιγαροῦν εἰ δύναται ἡ μὲν πηγὴ τοῦ Ἰακώβ, ἀφ᾿ ἧς ἐπιέ ποτε ὁ Ἰακώβ, ἀλλ' ακέτι πίνει νῦν, ἔπιον δὲ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ νῦν ἔχουσι τὸ κρεῖττον ἐκείνου ποτὸν, πεπώκασι δὲ καὶ τὰ θρέμματα αὐτῶν, ἡ πᾶσα εἶναι Γραφή· τὸ δὲ τοῦ Ἰησοῦ ὕδωρ τὸ ὑπὲρ ἃ γέγραπται· οὐ πᾶσι δὲ ἔξεστιν ἐρευνᾶν τὰ ὑπὲρ ἃ γέγραπται· ἐὰν μή τις αὐτοῖς ἐξομοιωθῇς, ἵνα μὴ ἐπιπλήσσηται ἀκούων τό· « Χα- λεπώτερα σου μὴ ζήτει· καὶ ἰσχυρότερά σου μὴ ἱρεύνα. » • ΣΙΙ, 4. Η ὅταν ἔλεγε. θεῖα, σεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. ingeneret in se oportet, ut saluretur, illud dietu- rus ‹ Quemadmodum desiderat cervus ad ſon- tes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Sitivit anima mea ad Deum fortem, vivum : quando veniam, et videbor coram facie Dei? › Ut ergo si- tiamus, bonum est e fonte Jacob ut in primis biba- mus, illum, non perinde atque 'Samaritis, dicentes puteum. Nam Servator ad illius respondens ser- monem, ne nunc quidem ex puteo inquit aquam esse, sed simpliciter inquit: Omnis qui biberit • ex aqua bac, sitiet iterum *. » Quod si bibenti ex illo fonte nulla provenisset utilitas, haudquaquam sessurus fuerat apud fontem Jesus, neque dicturus Samaritidi : « Da mili quod bibam. » Proinde observandum est, quemadmodum petenti a se aquam Samaritidi non alibi promiserit Jesus illam se daturum quam apud fontem, dicens illi : « Vade, voca virum tuum, et veni huc . B C rit ex fonte Jacob, sitiat iterum; qui vero biberit ex aqua quam dat Jesus, fontem in seipso habeat aquæ salientis ad vitam æternam, innui possit di- versam esse utilitatem eorum qui cum ipsa veritate consuetudinem habuere habiturique sunt, ab ea utilitate quam nobis oriri existimamus ex Scr pluris, etiamsi accurate intellectae fuerint; præsertim cum quædam ex principalioribus divi- nioribusque Dei mysteriis nec capere potuerit Scri- plura, quædam etiam nec vos humana : nam qua- dans significationes divinæ cum sint, lingua est hu- mana : ‹ Sunt namque et alia multa quæ fecit Jesus, quæ singulatim si scribantur, nec ipsum ar- bitror mundum capturum, qui scriberentur, li- bros ". » Quin et quæ locula sunt septem illa t- nitrua scripturus Joannes prohibetur *; et Paulus se audisse inquit indicibilia verba quæ non lice- ret alicui loqui " : licebat enim ad angelos ea loqui, ad homines autem non licebat: nam omnia qui- dem licent, at non omnia expediunt . » Sin vero audivit ineffabilia verba quæ fas non esset, in- quit, ad hominem loqui, arbitror ego universæ cognitionis elementa quædam minima brevissimas- que introductiones esse universas Scripturas, D etiamsi accurate intellecta fuerint. Quamobrem Psal. xLI, 2. * Joan. iv, 13. ibid. 7. s Cor. vi, 12. vide num fous Jacob, ex quo bibebat aliquando Ja- cob, sed nunc non bibit; atque etiam bibebant Alii sui, sed nunc potum habent illo priori potu præ- stantiorem, quin biberunt etiam pecora eorum, possit esse universa Scriptura; aqua vero Jesu illud esse possit quod est supra ea quæ scripta sunt : non omnibus autem scrutari licet quæ sint Αpoc. x, 3. * Cor. Regins, male, gitur quam lectionem secutus est Ferrarius. 5. Adhuc autem inspiciamus num quia qui bibe- 5. Ετι δὲ ἐπιστήσωμεν εἰ δύναται δηλοῦσθαι τὸ 48. ibid. 16. * Joan. xxi, 25. 80 (97) Οὔτ' ἂν ἔλεγε. Sic codex Bodleianus, recte ; (98) Codex Regius, perperam, οὐ γὰρ ἄλλῳ. (99) Ad marginem codicis Bodleiani pro 40ŋ lc- (4) In codice Regio deest τὸν κόσμον. (2) Forte legendum cum ferrario, εἰ δὲ ἤκου- (3) In codice Bodleiano decst φησίν.

τοῦ κορεσθῆναι ἐμποιητέον τὸ πεινῇν καὶ διψήν, ἵνα ἡ εἴπωμεν· ι Ον τρόπον ἐπιποθεῖ ἡ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός. Εδίψησεν ή ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν, τὸν ζῶντα· πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ; » Ιν᾿ οὖν διψήσωμεν, καλόν ἐστι πιεῖν πρῶτον ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ, οὐ λέ- γοντα αὐτὴν ὁμοίως τῇ Σαμαρείτιδι φρέαρ· ὁ γοῦν Σωτὴρ οὐδὲ νῦν, πρὸς τὸν ἐκείνης ἀπαντῶν λόγον, ἐκ ορατός φησιν εἶναι τὸ ὕδωρ, ἀλλὰ ἁπλῶς φησι· Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εἴπερ δὲ μὴ ἐγίνετο τι χρήσιμον ἐκ τοῦ πιεῖν ἀπὸ τῆς πηγῆς, οὔτ᾽ ἂν ἐκαθέζετο ἐπὶ τῇ πηγῇ ὁ Ἰη σούς, οὔτ᾽ ἂν ἔλεγε (97) τῇ Σαμαρείτιδι· ο Δός μοι πιεῖν. » Παρατηρητέον οὖν, ὅτι καὶ αἰτούσῃ τὸ ὕδωρ τῇ Σαμαρείτιδι τὸν Ἰησοῦν, οἱονεὶ ἐπηγγέλλετο παρέξειν αὐτὸ οὐκ ἐν ἄλλῳ (98) τόπῳ, ἀλλ' ἡ παρὰ τῇ πηγῇ, λέγων αὐτῇ· ο Ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. . ἑτερογενὲς τῆς τῶν αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ὁμιλησάντων, καὶ συνεσομένων ὠφελείας, παρὰ τὴν νομιζομένην ὠφέλειαν γίνεσθαι ἡμῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, κἂν νοη- θῶσιν ἀκριβῶς ἐκ τοῦ τὸν μὲν πιόντα ἀπὸ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακὼβ διψήν πάλιν, τὸν δὲ πιόντα ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ δίδωσιν ὁ Ἰησοῦς, πηγὴν ὕδατος ἐν ἑαυτῷ ἴσχειν ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· καὶ γὰρ τὰ κυριώτερα καὶ θειότερα τῶν μυστηρίων τοῦ Θεοῦ, ἔνια μὲν οὐ κεχώρηκε Γραφή, ἔνια δὲ οὐδὲ ἀνθρωπίνη φωνή· καὶ τὰ οὖν ἤθη (99) τῶν σημαινομένων, ἡ γλῶσσα ἀν- θρωπική· ο Ἔστι γὰρ ἄλλα πολλὰ, ἃ ἐποίησεν Ἰησοῦς, ἅτινα ἐὰν γράφηται καθὲν, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον (1) χωρήσειν τὰ γραφόμενα βι- Ελία. » Καὶ ὅσα δὲ ἐλάλησαν αἱ ἑπτὰ βρονταὶ μέλλων γράφειν Ἰωάννης, κωλύεται· ὁ δὲ Παῦλος ἀκηκοέ· και φησὶν ἄῤῥητα ῥήματα, οὐχὶ ἃ οὐκ ἐξόν τινι λα- λῆσαι ἦν· ἐξὸν γὰρ ἦν αὐτὰ λαλῆσαι ἀγγέλοις, ἀν- θρώποις δὲ οὐκ ἐξῆν· ι πάντα μὲν γὰρ ἔξεστιν, ἀλλ᾽ οὐ πάντα συμφέρει, ἃ δὲ ἤκουσεν (2) ἄῤῥητα βήματα, ἃ οὐκ ἐξόν, φησὶν (3), ἀνθρώπῳ λαλῆσαι, οἶμαι δὲ τῆς ὅλης γνώσεως στοιχεία τινα ἐλαχίστας, καὶ βραχυτάτας εἶναι εἰσαγωγὰς όλας Γραφάς, κἂν πάνυ νοηθῶσιν ἀκριβῶς. Ὅρα τοιγαροῦν εἰ δύναται ἡ μὲν πηγὴ τοῦ Ἰακώβ, ἀφ᾿ ἧς ἐπιέ ποτε ὁ Ἰακώβ, ἀλλ' ακέτι πίνει νῦν, ἔπιον δὲ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ νῦν ἔχουσι τὸ κρεῖττον ἐκείνου ποτὸν, πεπώκασι δὲ καὶ τὰ θρέμματα αὐτῶν, ἡ πᾶσα εἶναι Γραφή· τὸ δὲ τοῦ Ἰησοῦ ὕδωρ τὸ ὑπὲρ ἃ γέγραπται· οὐ πᾶσι δὲ ἔξεστιν ἐρευνᾶν τὰ ὑπὲρ ἃ γέγραπται· ἐὰν μή τις αὐτοῖς ἐξομοιωθῇς, ἵνα μὴ ἐπιπλήσσηται ἀκούων τό· « Χα- λεπώτερα σου μὴ ζήτει· καὶ ἰσχυρότερά σου μὴ ἱρεύνα. » • ΣΙΙ, 4. Η ὅταν ἔλεγε. θεῖα, σεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. ingeneret in se oportet, ut saluretur, illud dietu- rus ‹ Quemadmodum desiderat cervus ad ſon- tes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Sitivit anima mea ad Deum fortem, vivum : quando veniam, et videbor coram facie Dei? › Ut ergo si- tiamus, bonum est e fonte Jacob ut in primis biba- mus, illum, non perinde atque 'Samaritis, dicentes puteum. Nam Servator ad illius respondens ser- monem, ne nunc quidem ex puteo inquit aquam esse, sed simpliciter inquit: Omnis qui biberit • ex aqua bac, sitiet iterum *. » Quod si bibenti ex illo fonte nulla provenisset utilitas, haudquaquam sessurus fuerat apud fontem Jesus, neque dicturus Samaritidi : « Da mili quod bibam. » Proinde observandum est, quemadmodum petenti a se aquam Samaritidi non alibi promiserit Jesus illam se daturum quam apud fontem, dicens illi : « Vade, voca virum tuum, et veni huc . B C rit ex fonte Jacob, sitiat iterum; qui vero biberit ex aqua quam dat Jesus, fontem in seipso habeat aquæ salientis ad vitam æternam, innui possit di- versam esse utilitatem eorum qui cum ipsa veritate consuetudinem habuere habiturique sunt, ab ea utilitate quam nobis oriri existimamus ex Scr pluris, etiamsi accurate intellectae fuerint; præsertim cum quædam ex principalioribus divi- nioribusque Dei mysteriis nec capere potuerit Scri- plura, quædam etiam nec vos humana : nam qua- dans significationes divinæ cum sint, lingua est hu- mana : ‹ Sunt namque et alia multa quæ fecit Jesus, quæ singulatim si scribantur, nec ipsum ar- bitror mundum capturum, qui scriberentur, li- bros ". » Quin et quæ locula sunt septem illa t- nitrua scripturus Joannes prohibetur *; et Paulus se audisse inquit indicibilia verba quæ non lice- ret alicui loqui " : licebat enim ad angelos ea loqui, ad homines autem non licebat: nam omnia qui- dem licent, at non omnia expediunt . » Sin vero audivit ineffabilia verba quæ fas non esset, in- quit, ad hominem loqui, arbitror ego universæ cognitionis elementa quædam minima brevissimas- que introductiones esse universas Scripturas, D etiamsi accurate intellecta fuerint. Quamobrem Psal. xLI, 2. * Joan. iv, 13. ibid. 7. s Cor. vi, 12. vide num fous Jacob, ex quo bibebat aliquando Ja- cob, sed nunc non bibit; atque etiam bibebant Alii sui, sed nunc potum habent illo priori potu præ- stantiorem, quin biberunt etiam pecora eorum, possit esse universa Scriptura; aqua vero Jesu illud esse possit quod est supra ea quæ scripta sunt : non omnibus autem scrutari licet quæ sint Αpoc. x, 3. * Cor. Regins, male, gitur quam lectionem secutus est Ferrarius. 5. Adhuc autem inspiciamus num quia qui bibe- 5. Ετι δὲ ἐπιστήσωμεν εἰ δύναται δηλοῦσθαι τὸ 48. ibid. 16. * Joan. xxi, 25. 80 (97) Οὔτ' ἂν ἔλεγε. Sic codex Bodleianus, recte ; (98) Codex Regius, perperam, οὐ γὰρ ἄλλῳ. (99) Ad marginem codicis Bodleiani pro 40ŋ lc- (4) In codice Regio deest τὸν κόσμον. (2) Forte legendum cum ferrario, εἰ δὲ ἤκου- (3) In codice Bodleiano decst φησίν.

τοῦ κορεσθῆναι ἐμποιητέον τὸ πεινῇν καὶ διψήν, ἵνα ἡ εἴπωμεν· ι Ον τρόπον ἐπιποθεῖ ἡ ἔλαφος ἐπὶ τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, οὕτως ἐπιποθεῖ ἡ ψυχή μου πρὸς σὲ, ὁ Θεός. Εδίψησεν ή ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν, τὸν ζῶντα· πότε ἥξω, καὶ ὀφθήσομαι τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ; » Ιν᾿ οὖν διψήσωμεν, καλόν ἐστι πιεῖν πρῶτον ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ, οὐ λέ- γοντα αὐτὴν ὁμοίως τῇ Σαμαρείτιδι φρέαρ· ὁ γοῦν Σωτὴρ οὐδὲ νῦν, πρὸς τὸν ἐκείνης ἀπαντῶν λόγον, ἐκ ορατός φησιν εἶναι τὸ ὕδωρ, ἀλλὰ ἁπλῶς φησι· Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τοῦ ὕδατος τούτου διψήσει πάλιν. » Εἴπερ δὲ μὴ ἐγίνετο τι χρήσιμον ἐκ τοῦ πιεῖν ἀπὸ τῆς πηγῆς, οὔτ᾽ ἂν ἐκαθέζετο ἐπὶ τῇ πηγῇ ὁ Ἰη σούς, οὔτ᾽ ἂν ἔλεγε (97) τῇ Σαμαρείτιδι· ο Δός μοι πιεῖν. » Παρατηρητέον οὖν, ὅτι καὶ αἰτούσῃ τὸ ὕδωρ τῇ Σαμαρείτιδι τὸν Ἰησοῦν, οἱονεὶ ἐπηγγέλλετο παρέξειν αὐτὸ οὐκ ἐν ἄλλῳ (98) τόπῳ, ἀλλ' ἡ παρὰ τῇ πηγῇ, λέγων αὐτῇ· ο Ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. . ἑτερογενὲς τῆς τῶν αὐτῇ τῇ ἀληθείᾳ ὁμιλησάντων, καὶ συνεσομένων ὠφελείας, παρὰ τὴν νομιζομένην ὠφέλειαν γίνεσθαι ἡμῖν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, κἂν νοη- θῶσιν ἀκριβῶς ἐκ τοῦ τὸν μὲν πιόντα ἀπὸ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακὼβ διψήν πάλιν, τὸν δὲ πιόντα ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ δίδωσιν ὁ Ἰησοῦς, πηγὴν ὕδατος ἐν ἑαυτῷ ἴσχειν ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον· καὶ γὰρ τὰ κυριώτερα καὶ θειότερα τῶν μυστηρίων τοῦ Θεοῦ, ἔνια μὲν οὐ κεχώρηκε Γραφή, ἔνια δὲ οὐδὲ ἀνθρωπίνη φωνή· καὶ τὰ οὖν ἤθη (99) τῶν σημαινομένων, ἡ γλῶσσα ἀν- θρωπική· ο Ἔστι γὰρ ἄλλα πολλὰ, ἃ ἐποίησεν Ἰησοῦς, ἅτινα ἐὰν γράφηται καθὲν, οὐδὲ αὐτὸν οἶμαι τὸν κόσμον (1) χωρήσειν τὰ γραφόμενα βι- Ελία. » Καὶ ὅσα δὲ ἐλάλησαν αἱ ἑπτὰ βρονταὶ μέλλων γράφειν Ἰωάννης, κωλύεται· ὁ δὲ Παῦλος ἀκηκοέ· και φησὶν ἄῤῥητα ῥήματα, οὐχὶ ἃ οὐκ ἐξόν τινι λα- λῆσαι ἦν· ἐξὸν γὰρ ἦν αὐτὰ λαλῆσαι ἀγγέλοις, ἀν- θρώποις δὲ οὐκ ἐξῆν· ι πάντα μὲν γὰρ ἔξεστιν, ἀλλ᾽ οὐ πάντα συμφέρει, ἃ δὲ ἤκουσεν (2) ἄῤῥητα βήματα, ἃ οὐκ ἐξόν, φησὶν (3), ἀνθρώπῳ λαλῆσαι, οἶμαι δὲ τῆς ὅλης γνώσεως στοιχεία τινα ἐλαχίστας, καὶ βραχυτάτας εἶναι εἰσαγωγὰς όλας Γραφάς, κἂν πάνυ νοηθῶσιν ἀκριβῶς. Ὅρα τοιγαροῦν εἰ δύναται ἡ μὲν πηγὴ τοῦ Ἰακώβ, ἀφ᾿ ἧς ἐπιέ ποτε ὁ Ἰακώβ, ἀλλ' ακέτι πίνει νῦν, ἔπιον δὲ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, ἀλλὰ νῦν ἔχουσι τὸ κρεῖττον ἐκείνου ποτὸν, πεπώκασι δὲ καὶ τὰ θρέμματα αὐτῶν, ἡ πᾶσα εἶναι Γραφή· τὸ δὲ τοῦ Ἰησοῦ ὕδωρ τὸ ὑπὲρ ἃ γέγραπται· οὐ πᾶσι δὲ ἔξεστιν ἐρευνᾶν τὰ ὑπὲρ ἃ γέγραπται· ἐὰν μή τις αὐτοῖς ἐξομοιωθῇς, ἵνα μὴ ἐπιπλήσσηται ἀκούων τό· « Χα- λεπώτερα σου μὴ ζήτει· καὶ ἰσχυρότερά σου μὴ ἱρεύνα. » • ΣΙΙ, 4. Η ὅταν ἔλεγε. θεῖα, σεν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. ingeneret in se oportet, ut saluretur, illud dietu- rus ‹ Quemadmodum desiderat cervus ad ſon- tes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Sitivit anima mea ad Deum fortem, vivum : quando veniam, et videbor coram facie Dei? › Ut ergo si- tiamus, bonum est e fonte Jacob ut in primis biba- mus, illum, non perinde atque 'Samaritis, dicentes puteum. Nam Servator ad illius respondens ser- monem, ne nunc quidem ex puteo inquit aquam esse, sed simpliciter inquit: Omnis qui biberit • ex aqua bac, sitiet iterum *. » Quod si bibenti ex illo fonte nulla provenisset utilitas, haudquaquam sessurus fuerat apud fontem Jesus, neque dicturus Samaritidi : « Da mili quod bibam. » Proinde observandum est, quemadmodum petenti a se aquam Samaritidi non alibi promiserit Jesus illam se daturum quam apud fontem, dicens illi : « Vade, voca virum tuum, et veni huc . B C rit ex fonte Jacob, sitiat iterum; qui vero biberit ex aqua quam dat Jesus, fontem in seipso habeat aquæ salientis ad vitam æternam, innui possit di- versam esse utilitatem eorum qui cum ipsa veritate consuetudinem habuere habiturique sunt, ab ea utilitate quam nobis oriri existimamus ex Scr pluris, etiamsi accurate intellectae fuerint; præsertim cum quædam ex principalioribus divi- nioribusque Dei mysteriis nec capere potuerit Scri- plura, quædam etiam nec vos humana : nam qua- dans significationes divinæ cum sint, lingua est hu- mana : ‹ Sunt namque et alia multa quæ fecit Jesus, quæ singulatim si scribantur, nec ipsum ar- bitror mundum capturum, qui scriberentur, li- bros ". » Quin et quæ locula sunt septem illa t- nitrua scripturus Joannes prohibetur *; et Paulus se audisse inquit indicibilia verba quæ non lice- ret alicui loqui " : licebat enim ad angelos ea loqui, ad homines autem non licebat: nam omnia qui- dem licent, at non omnia expediunt . » Sin vero audivit ineffabilia verba quæ fas non esset, in- quit, ad hominem loqui, arbitror ego universæ cognitionis elementa quædam minima brevissimas- que introductiones esse universas Scripturas, D etiamsi accurate intellecta fuerint. Quamobrem Psal. xLI, 2. * Joan. iv, 13. ibid. 7. s Cor. vi, 12. vide num fous Jacob, ex quo bibebat aliquando Ja- cob, sed nunc non bibit; atque etiam bibebant Alii sui, sed nunc potum habent illo priori potu præ- stantiorem, quin biberunt etiam pecora eorum, possit esse universa Scriptura; aqua vero Jesu illud esse possit quod est supra ea quæ scripta sunt : non omnibus autem scrutari licet quæ sint Αpoc. x, 3. * Cor. Regins, male, gitur quam lectionem secutus est Ferrarius. 5. Adhuc autem inspiciamus num quia qui bibe- 5. Ετι δὲ ἐπιστήσωμεν εἰ δύναται δηλοῦσθαι τὸ 48. ibid. 16. * Joan. xxi, 25. 80 (97) Οὔτ' ἂν ἔλεγε. Sic codex Bodleianus, recte ; (98) Codex Regius, perperam, οὐ γὰρ ἄλλῳ. (99) Ad marginem codicis Bodleiani pro 40ŋ lc- (4) In codice Regio deest τὸν κόσμον. (2) Forte legendum cum ferrario, εἰ δὲ ἤκου- (3) In codice Bodleiano decst φησίν.

νον· καὶ εἶπερ ἀληθὲς τό· . Σὺ ἂν ᾔτησας αὐτόν, Α καὶ ἔδωκεν ἄν σοι ὕδωρ ζών, ο δῆλον, ὅτι, εἰποῦσα· · Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ο ἔλαβε τὸ ζῶν ὕδωρ, ἵνα μηκέτι ἀπορῇ διψῶσα, μηδέ διέρχηται ἐπὶ τὴν πηγὴν τοῦ Ἰακώβ, διὰ τὸ ἀντλεῖν, ἀλλὰ χωρὶς τοῦ ὕδατος τοῦ Ἰακώβ θεωρῆσαι τὴν ἀλήθειαν ἀγγελικῶς καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον δυνηθῇ (6). Οὐδὲ γὰρ οἱ ἄγγελοι δέονται τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς, ἵνα πίωσιν, ἀλλ᾽ ἕκαστος ἐν ἑαυτῷ ἔχει πηγὴν ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον γεγενημένην, καὶ ἀποκαλυφθεῖσαν ἀπὸ αὐτοῦ τοῦ Λόγου, καὶ αὐτῆς τῆς σοφίας. Οὐ δυνατόν μέντοιγε τὸ ἕτερον παρὰ τὸ ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ ὕδωρ χωρῆσαι τὸ ὑπὸ τοῦ Λόγου διδόμενον, μὴ ἐπι- μελέστατα ἀσχοληθέντα ἐκ τοῦ διψᾷν, περὶ τοῦ διέρ- χεσθαι (7) καὶ ἀντλεῖν ἐντεῦθεν, ὡς τὸν κατά τούτη πολλὰ ἔνδεινα (8) τοῖς πολλοῖς ὡς ἐπιπλεῖον ἐγγεγυμνασμένοις τῷ ἀντλεῖν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς. Β καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. Απεκρίθη ἡ γυνὴ, καὶ εἶπεν· Οὐκ έχω ἄνδρα. ο Ἐλέγομεν καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὸν ἄρχοντα τῆς ψυχῆς νόμον, ᾧ ἕκαστος ὑπέταξεν ἑαυ τον, τούτον εἶναι τὸν ἄνδρα. Νῦν δὲ καὶ τοῦ ᾿Αποστό του ἐκ τῆς πρὸς Ρωμαίους Επιστολῆς εἰς τοῦτο μαρτύριον παραθησόμεθα, λέγοντος (9) Η ἀγνοεῖτε, ἀδελφοί, (γινώσκουσι γὰρ νόμον λαλῶ) ὅτι ὁ νόμος κυριεύει τοῦ ἀνθρώπου ἐφ' ὅσον χρόνον ζῇ; » Τίς δὲ ζῇ ; ᾿Απὸ κοινοῦ λαμβανόντων ἡμῶν τὸν νόμον, ὁ νόμος. Εἶτ᾽ εὐθέως φησίν · « Η ύπανδρος γυνὴ τῷ ζῶντι ἀνδρὶ δέδεται νόμῳ· ν ὡς εἰ ἔλεγε, Ζῶντι ἀνδρὶ, ὅστις ἀνὴρ νόμος ἐστίν. Εἶτα πάλιν φησίν· Ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, κατήργηται ἀπὸ τοῦ νόμου τοῦ ἀν Βρός· ο οιονεί γυνή κατήργηται ἀποθανόντος τοῦ νόμου, καὶ οὐκέτι τὰ τῆς γυναικὸς ὡς πρὸς ἄνδρα ἐνεργεῖ εἶτα λέγει ο Αρα οὖν ζῶντος τοῦ ἀνδρὸς μοιχαλίς χρημα- τίσει, ἐὰν γένηται ἀνδρὶ ἑτέρῳ· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, ἐλευθέρα ἐστὶν ἀπὸ τοῦ νόμου, τοῦ μὴ εἶναι αὐτὴν μοιχαλίδα, γενομένην ἀνδρὶ ἑτέρῳ. » Απέθανε Το νόμος κατὰ τὸ γράμμα, καὶ οὐκ ἔστιν ἡ ψυχή μοιχαλίς γενομένη ἀνδρὶ ἑτέρῳ, τῷ νόμῳ, τῷ κατά τὸ πνεῦμα· ἀποθανόντος δὲ τοῦ ἀνδρὸς τῇ γυναικὶ, ἀποτεθνηκέναι πῶς ἂν λέγοιτο καὶ ἡ γυνὴ τῷ ἀνδρὶ, ὥστε οὕτως ἡμᾶς ἐκλαμβάνειν τό· « "Ωστε, ἀδελφοί μου, καὶ ὑμεῖς ἐθανατώθητε τῷ νόμῳ διὰ τοῦ σώμα τος τοῦ Χριστοῦ, εἰς τὸ γενέσθαι ὑμᾶς ἑτέρῳ τῷ ἐκ νεκρῶν ἐγερθέντι, ἵνα καρποφορήσωμεν τῷ Θεῷ. » Εἰ τοίνυν νόμος ἐστὶν ἡ ἀνὴρ, καὶ ἡ Σαμαρείτις ἔχει τινὰ ἄνδρα, ὑποτάξασα ἑαυτὴν κατὰ τὴν παρεκδο- ὴν τῶν ὑγιαινόντων λόγων νόμῳ τινὶ, καθ᾽ ἂν βιοῦν Η σε σε θῆναι, παρὰ τὸ διέρχεσθαι, (γ) ὡς τὸν κατὰ τοῦτο πολλὰ ἔνδεινα, ὡς τόν, ὥστε, ένδεινα, συμβ Δu το ναι, τοὺς πολλοὺς πεπονθέναι ὡς ἐπιπλεῖον ἐγγεγυμνασμένους, ὡς αὐτῶν κατὰ τοῦτο πολλὰ ἐν δυνατοῖς πολλοῖς ὡς ἐπὶ πλεῖον ἐγγεγυμνασμένοις τῷ ἀντλεῖν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς. COMMEN IN JOAN. TOMUS XIII. et si quidem verum est illud: « Tu forsitan petiis- B C D Joan. 1, 10. ibid. 16, 17. Rom. vit, 1. male. nus, etc. etc. Hæc nobis repraesentat codex Regius, quem fere sequitur Perionius, et ita vertit, ita ut hoc ipso multa pericula eveniant plerisque qui plurimum, ut qui in hau- rienda aqua ex fonte Jacob, exercitati sint. › Pro legit ct post, supplet. ses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam ", › per- spicuum est, eo quod dixerit : «Da mihi hanc aquam, » accepisse viventeum aquam, ne in posle- rum egeret sitiens, neque veniret ad fontem Jacob hauriendi causa, sed posset sine aqna Jacob ange- lice videre veritatem supra hominem exsistentem : nam neque angeli egent fonte Jacob ut bibant, sed unusquisque ipsorum in seipso fontem habet aquæ salientis ad vitam æternam, orientem ac retectum ab ipso Sermone Dei Filio, atque sapientia ipsa. Neque enim facile factu est ut aquam quæ a Filio Dei datur, diversam exsistentem ab aqua fontis Jacob accipiat aliquis, qui se non diligentissime exercuerit veniendo, et inde hauriendo, eo quod sitial; perindle atque ille qui petit lanc »quam frequenter inter multos magnos homines, ut qui diutius exerciti fuerint hauriendo e fonte Jacob. • huc. Respondit mulier, et dixit : Non habeo vi- rum *³.› Diximus etiam in superioribus hunc virum esse legem, quæ princeps sit animæ, [nam habet unusquisque instituta quædam, ac mores, sub qui- bus tanquam sub lege vivit,] cui unusquisque se- ipsum subjecerit. Nunc vero etiam illud Apostoli ex Epistola ad Romanos ad hanc rem testimonium adducemus, dicentis : « ignoratis, fratres (scientibus enim legem loquor), quod lex tantisper dominatur homini, quoad vixerit "?, Vixerit au- tem quis? Nempe lex, communiter intelligentibus nobis legem. Postea statim ait : « Nam mulier ob- noxia viro, viventi viro obligata est legi 67, lan- quam si diceret, viventi viro, qui vir est lex. Mox rursum inquit : Quod si mortuus fuerit vir, libe- rata est a lege viriª : › veluti liberata est mulier a lege mortua, nec amplius opera mulieris erga virum exercet, Deinde inquit : Proinde vivente viro, adultera vocabitur, si se junxerit alteri viro; sin autem mortuus fuerit vir, libera est a lege viri, ut non sit adultera, si juncta fuerit alteri viro ". › [(10) Lex autem secundum litteram mortua est, neque jam adulter est animus, si junctus fuerit alteri viro | nimirum ei legi, quæ est ex spiritu: mor- ] tuo autem viro mortua esse mulier aliquo modo dicetur etiam viro, adeo ut nos hunc in modum exponamus illud : « ltaque, fratres mei, vos quo- que mortificati estis legi per corpus Christi, ut jun- geremini alteri, nimirum ei qui ex mortuis surre- xit, ut fructificemus Deo 7º. › Si igitur lex est vir, ibid. 2. ibid. ibid. 3. ibid. 4. vel legit, vel quid simile. At aliam peni- tus lectionem sequebatur Ferrarius, quam codex Bodleianus sic exhibe : Quae quid sibi velint, divinare promptum non est. 8. « Λέγει αὐτῇ· Υπαγε, φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, (6) Δυνηθῇ. Sic codex Barberinus; Regius, δυνη (7) Περὶ τοῦ διέρχεσθαι, etc. Codex Barberi- 8. « Dicit illi : Vade, vora virum tuum, et veni (9) Λέγοντος. Sic cod. Bodleianus; Regius, λέγοντες. (10) fic supplevinus a Perionio.

νον· καὶ εἶπερ ἀληθὲς τό· . Σὺ ἂν ᾔτησας αὐτόν, Α καὶ ἔδωκεν ἄν σοι ὕδωρ ζών, ο δῆλον, ὅτι, εἰποῦσα· · Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ο ἔλαβε τὸ ζῶν ὕδωρ, ἵνα μηκέτι ἀπορῇ διψῶσα, μηδέ διέρχηται ἐπὶ τὴν πηγὴν τοῦ Ἰακώβ, διὰ τὸ ἀντλεῖν, ἀλλὰ χωρὶς τοῦ ὕδατος τοῦ Ἰακώβ θεωρῆσαι τὴν ἀλήθειαν ἀγγελικῶς καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον δυνηθῇ (6). Οὐδὲ γὰρ οἱ ἄγγελοι δέονται τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς, ἵνα πίωσιν, ἀλλ᾽ ἕκαστος ἐν ἑαυτῷ ἔχει πηγὴν ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον γεγενημένην, καὶ ἀποκαλυφθεῖσαν ἀπὸ αὐτοῦ τοῦ Λόγου, καὶ αὐτῆς τῆς σοφίας. Οὐ δυνατόν μέντοιγε τὸ ἕτερον παρὰ τὸ ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ ὕδωρ χωρῆσαι τὸ ὑπὸ τοῦ Λόγου διδόμενον, μὴ ἐπι- μελέστατα ἀσχοληθέντα ἐκ τοῦ διψᾷν, περὶ τοῦ διέρ- χεσθαι (7) καὶ ἀντλεῖν ἐντεῦθεν, ὡς τὸν κατά τούτη πολλὰ ἔνδεινα (8) τοῖς πολλοῖς ὡς ἐπιπλεῖον ἐγγεγυμνασμένοις τῷ ἀντλεῖν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς. Β καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. Απεκρίθη ἡ γυνὴ, καὶ εἶπεν· Οὐκ έχω ἄνδρα. ο Ἐλέγομεν καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὸν ἄρχοντα τῆς ψυχῆς νόμον, ᾧ ἕκαστος ὑπέταξεν ἑαυ τον, τούτον εἶναι τὸν ἄνδρα. Νῦν δὲ καὶ τοῦ ᾿Αποστό του ἐκ τῆς πρὸς Ρωμαίους Επιστολῆς εἰς τοῦτο μαρτύριον παραθησόμεθα, λέγοντος (9) Η ἀγνοεῖτε, ἀδελφοί, (γινώσκουσι γὰρ νόμον λαλῶ) ὅτι ὁ νόμος κυριεύει τοῦ ἀνθρώπου ἐφ' ὅσον χρόνον ζῇ; » Τίς δὲ ζῇ ; ᾿Απὸ κοινοῦ λαμβανόντων ἡμῶν τὸν νόμον, ὁ νόμος. Εἶτ᾽ εὐθέως φησίν · « Η ύπανδρος γυνὴ τῷ ζῶντι ἀνδρὶ δέδεται νόμῳ· ν ὡς εἰ ἔλεγε, Ζῶντι ἀνδρὶ, ὅστις ἀνὴρ νόμος ἐστίν. Εἶτα πάλιν φησίν· Ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, κατήργηται ἀπὸ τοῦ νόμου τοῦ ἀν Βρός· ο οιονεί γυνή κατήργηται ἀποθανόντος τοῦ νόμου, καὶ οὐκέτι τὰ τῆς γυναικὸς ὡς πρὸς ἄνδρα ἐνεργεῖ εἶτα λέγει ο Αρα οὖν ζῶντος τοῦ ἀνδρὸς μοιχαλίς χρημα- τίσει, ἐὰν γένηται ἀνδρὶ ἑτέρῳ· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, ἐλευθέρα ἐστὶν ἀπὸ τοῦ νόμου, τοῦ μὴ εἶναι αὐτὴν μοιχαλίδα, γενομένην ἀνδρὶ ἑτέρῳ. » Απέθανε Το νόμος κατὰ τὸ γράμμα, καὶ οὐκ ἔστιν ἡ ψυχή μοιχαλίς γενομένη ἀνδρὶ ἑτέρῳ, τῷ νόμῳ, τῷ κατά τὸ πνεῦμα· ἀποθανόντος δὲ τοῦ ἀνδρὸς τῇ γυναικὶ, ἀποτεθνηκέναι πῶς ἂν λέγοιτο καὶ ἡ γυνὴ τῷ ἀνδρὶ, ὥστε οὕτως ἡμᾶς ἐκλαμβάνειν τό· « "Ωστε, ἀδελφοί μου, καὶ ὑμεῖς ἐθανατώθητε τῷ νόμῳ διὰ τοῦ σώμα τος τοῦ Χριστοῦ, εἰς τὸ γενέσθαι ὑμᾶς ἑτέρῳ τῷ ἐκ νεκρῶν ἐγερθέντι, ἵνα καρποφορήσωμεν τῷ Θεῷ. » Εἰ τοίνυν νόμος ἐστὶν ἡ ἀνὴρ, καὶ ἡ Σαμαρείτις ἔχει τινὰ ἄνδρα, ὑποτάξασα ἑαυτὴν κατὰ τὴν παρεκδο- ὴν τῶν ὑγιαινόντων λόγων νόμῳ τινὶ, καθ᾽ ἂν βιοῦν Η σε σε θῆναι, παρὰ τὸ διέρχεσθαι, (γ) ὡς τὸν κατὰ τοῦτο πολλὰ ἔνδεινα, ὡς τόν, ὥστε, ένδεινα, συμβ Δu το ναι, τοὺς πολλοὺς πεπονθέναι ὡς ἐπιπλεῖον ἐγγεγυμνασμένους, ὡς αὐτῶν κατὰ τοῦτο πολλὰ ἐν δυνατοῖς πολλοῖς ὡς ἐπὶ πλεῖον ἐγγεγυμνασμένοις τῷ ἀντλεῖν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς. COMMEN IN JOAN. TOMUS XIII. et si quidem verum est illud: « Tu forsitan petiis- B C D Joan. 1, 10. ibid. 16, 17. Rom. vit, 1. male. nus, etc. etc. Hæc nobis repraesentat codex Regius, quem fere sequitur Perionius, et ita vertit, ita ut hoc ipso multa pericula eveniant plerisque qui plurimum, ut qui in hau- rienda aqua ex fonte Jacob, exercitati sint. › Pro legit ct post, supplet. ses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam ", › per- spicuum est, eo quod dixerit : «Da mihi hanc aquam, » accepisse viventeum aquam, ne in posle- rum egeret sitiens, neque veniret ad fontem Jacob hauriendi causa, sed posset sine aqna Jacob ange- lice videre veritatem supra hominem exsistentem : nam neque angeli egent fonte Jacob ut bibant, sed unusquisque ipsorum in seipso fontem habet aquæ salientis ad vitam æternam, orientem ac retectum ab ipso Sermone Dei Filio, atque sapientia ipsa. Neque enim facile factu est ut aquam quæ a Filio Dei datur, diversam exsistentem ab aqua fontis Jacob accipiat aliquis, qui se non diligentissime exercuerit veniendo, et inde hauriendo, eo quod sitial; perindle atque ille qui petit lanc »quam frequenter inter multos magnos homines, ut qui diutius exerciti fuerint hauriendo e fonte Jacob. • huc. Respondit mulier, et dixit : Non habeo vi- rum *³.› Diximus etiam in superioribus hunc virum esse legem, quæ princeps sit animæ, [nam habet unusquisque instituta quædam, ac mores, sub qui- bus tanquam sub lege vivit,] cui unusquisque se- ipsum subjecerit. Nunc vero etiam illud Apostoli ex Epistola ad Romanos ad hanc rem testimonium adducemus, dicentis : « ignoratis, fratres (scientibus enim legem loquor), quod lex tantisper dominatur homini, quoad vixerit "?, Vixerit au- tem quis? Nempe lex, communiter intelligentibus nobis legem. Postea statim ait : « Nam mulier ob- noxia viro, viventi viro obligata est legi 67, lan- quam si diceret, viventi viro, qui vir est lex. Mox rursum inquit : Quod si mortuus fuerit vir, libe- rata est a lege viriª : › veluti liberata est mulier a lege mortua, nec amplius opera mulieris erga virum exercet, Deinde inquit : Proinde vivente viro, adultera vocabitur, si se junxerit alteri viro; sin autem mortuus fuerit vir, libera est a lege viri, ut non sit adultera, si juncta fuerit alteri viro ". › [(10) Lex autem secundum litteram mortua est, neque jam adulter est animus, si junctus fuerit alteri viro | nimirum ei legi, quæ est ex spiritu: mor- ] tuo autem viro mortua esse mulier aliquo modo dicetur etiam viro, adeo ut nos hunc in modum exponamus illud : « ltaque, fratres mei, vos quo- que mortificati estis legi per corpus Christi, ut jun- geremini alteri, nimirum ei qui ex mortuis surre- xit, ut fructificemus Deo 7º. › Si igitur lex est vir, ibid. 2. ibid. ibid. 3. ibid. 4. vel legit, vel quid simile. At aliam peni- tus lectionem sequebatur Ferrarius, quam codex Bodleianus sic exhibe : Quae quid sibi velint, divinare promptum non est. 8. « Λέγει αὐτῇ· Υπαγε, φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, (6) Δυνηθῇ. Sic codex Barberinus; Regius, δυνη (7) Περὶ τοῦ διέρχεσθαι, etc. Codex Barberi- 8. « Dicit illi : Vade, vora virum tuum, et veni (9) Λέγοντος. Sic cod. Bodleianus; Regius, λέγοντες. (10) fic supplevinus a Perionio.

νον· καὶ εἶπερ ἀληθὲς τό· . Σὺ ἂν ᾔτησας αὐτόν, Α καὶ ἔδωκεν ἄν σοι ὕδωρ ζών, ο δῆλον, ὅτι, εἰποῦσα· · Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ο ἔλαβε τὸ ζῶν ὕδωρ, ἵνα μηκέτι ἀπορῇ διψῶσα, μηδέ διέρχηται ἐπὶ τὴν πηγὴν τοῦ Ἰακώβ, διὰ τὸ ἀντλεῖν, ἀλλὰ χωρὶς τοῦ ὕδατος τοῦ Ἰακώβ θεωρῆσαι τὴν ἀλήθειαν ἀγγελικῶς καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον δυνηθῇ (6). Οὐδὲ γὰρ οἱ ἄγγελοι δέονται τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς, ἵνα πίωσιν, ἀλλ᾽ ἕκαστος ἐν ἑαυτῷ ἔχει πηγὴν ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον γεγενημένην, καὶ ἀποκαλυφθεῖσαν ἀπὸ αὐτοῦ τοῦ Λόγου, καὶ αὐτῆς τῆς σοφίας. Οὐ δυνατόν μέντοιγε τὸ ἕτερον παρὰ τὸ ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Ἰακώβ ὕδωρ χωρῆσαι τὸ ὑπὸ τοῦ Λόγου διδόμενον, μὴ ἐπι- μελέστατα ἀσχοληθέντα ἐκ τοῦ διψᾷν, περὶ τοῦ διέρ- χεσθαι (7) καὶ ἀντλεῖν ἐντεῦθεν, ὡς τὸν κατά τούτη πολλὰ ἔνδεινα (8) τοῖς πολλοῖς ὡς ἐπιπλεῖον ἐγγεγυμνασμένοις τῷ ἀντλεῖν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς. Β καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. Απεκρίθη ἡ γυνὴ, καὶ εἶπεν· Οὐκ έχω ἄνδρα. ο Ἐλέγομεν καὶ ἐν τοῖς ἀνωτέρω τὸν ἄρχοντα τῆς ψυχῆς νόμον, ᾧ ἕκαστος ὑπέταξεν ἑαυ τον, τούτον εἶναι τὸν ἄνδρα. Νῦν δὲ καὶ τοῦ ᾿Αποστό του ἐκ τῆς πρὸς Ρωμαίους Επιστολῆς εἰς τοῦτο μαρτύριον παραθησόμεθα, λέγοντος (9) Η ἀγνοεῖτε, ἀδελφοί, (γινώσκουσι γὰρ νόμον λαλῶ) ὅτι ὁ νόμος κυριεύει τοῦ ἀνθρώπου ἐφ' ὅσον χρόνον ζῇ; » Τίς δὲ ζῇ ; ᾿Απὸ κοινοῦ λαμβανόντων ἡμῶν τὸν νόμον, ὁ νόμος. Εἶτ᾽ εὐθέως φησίν · « Η ύπανδρος γυνὴ τῷ ζῶντι ἀνδρὶ δέδεται νόμῳ· ν ὡς εἰ ἔλεγε, Ζῶντι ἀνδρὶ, ὅστις ἀνὴρ νόμος ἐστίν. Εἶτα πάλιν φησίν· Ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, κατήργηται ἀπὸ τοῦ νόμου τοῦ ἀν Βρός· ο οιονεί γυνή κατήργηται ἀποθανόντος τοῦ νόμου, καὶ οὐκέτι τὰ τῆς γυναικὸς ὡς πρὸς ἄνδρα ἐνεργεῖ εἶτα λέγει ο Αρα οὖν ζῶντος τοῦ ἀνδρὸς μοιχαλίς χρημα- τίσει, ἐὰν γένηται ἀνδρὶ ἑτέρῳ· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ ὁ ἀνὴρ, ἐλευθέρα ἐστὶν ἀπὸ τοῦ νόμου, τοῦ μὴ εἶναι αὐτὴν μοιχαλίδα, γενομένην ἀνδρὶ ἑτέρῳ. » Απέθανε Το νόμος κατὰ τὸ γράμμα, καὶ οὐκ ἔστιν ἡ ψυχή μοιχαλίς γενομένη ἀνδρὶ ἑτέρῳ, τῷ νόμῳ, τῷ κατά τὸ πνεῦμα· ἀποθανόντος δὲ τοῦ ἀνδρὸς τῇ γυναικὶ, ἀποτεθνηκέναι πῶς ἂν λέγοιτο καὶ ἡ γυνὴ τῷ ἀνδρὶ, ὥστε οὕτως ἡμᾶς ἐκλαμβάνειν τό· « "Ωστε, ἀδελφοί μου, καὶ ὑμεῖς ἐθανατώθητε τῷ νόμῳ διὰ τοῦ σώμα τος τοῦ Χριστοῦ, εἰς τὸ γενέσθαι ὑμᾶς ἑτέρῳ τῷ ἐκ νεκρῶν ἐγερθέντι, ἵνα καρποφορήσωμεν τῷ Θεῷ. » Εἰ τοίνυν νόμος ἐστὶν ἡ ἀνὴρ, καὶ ἡ Σαμαρείτις ἔχει τινὰ ἄνδρα, ὑποτάξασα ἑαυτὴν κατὰ τὴν παρεκδο- ὴν τῶν ὑγιαινόντων λόγων νόμῳ τινὶ, καθ᾽ ἂν βιοῦν Η σε σε θῆναι, παρὰ τὸ διέρχεσθαι, (γ) ὡς τὸν κατὰ τοῦτο πολλὰ ἔνδεινα, ὡς τόν, ὥστε, ένδεινα, συμβ Δu το ναι, τοὺς πολλοὺς πεπονθέναι ὡς ἐπιπλεῖον ἐγγεγυμνασμένους, ὡς αὐτῶν κατὰ τοῦτο πολλὰ ἐν δυνατοῖς πολλοῖς ὡς ἐπὶ πλεῖον ἐγγεγυμνασμένοις τῷ ἀντλεῖν ἀπὸ τῆς τοῦ Ἰακώβ πηγῆς. COMMEN IN JOAN. TOMUS XIII. et si quidem verum est illud: « Tu forsitan petiis- B C D Joan. 1, 10. ibid. 16, 17. Rom. vit, 1. male. nus, etc. etc. Hæc nobis repraesentat codex Regius, quem fere sequitur Perionius, et ita vertit, ita ut hoc ipso multa pericula eveniant plerisque qui plurimum, ut qui in hau- rienda aqua ex fonte Jacob, exercitati sint. › Pro legit ct post, supplet. ses ab eo, et dedisset tibi aquam vivam ", › per- spicuum est, eo quod dixerit : «Da mihi hanc aquam, » accepisse viventeum aquam, ne in posle- rum egeret sitiens, neque veniret ad fontem Jacob hauriendi causa, sed posset sine aqna Jacob ange- lice videre veritatem supra hominem exsistentem : nam neque angeli egent fonte Jacob ut bibant, sed unusquisque ipsorum in seipso fontem habet aquæ salientis ad vitam æternam, orientem ac retectum ab ipso Sermone Dei Filio, atque sapientia ipsa. Neque enim facile factu est ut aquam quæ a Filio Dei datur, diversam exsistentem ab aqua fontis Jacob accipiat aliquis, qui se non diligentissime exercuerit veniendo, et inde hauriendo, eo quod sitial; perindle atque ille qui petit lanc »quam frequenter inter multos magnos homines, ut qui diutius exerciti fuerint hauriendo e fonte Jacob. • huc. Respondit mulier, et dixit : Non habeo vi- rum *³.› Diximus etiam in superioribus hunc virum esse legem, quæ princeps sit animæ, [nam habet unusquisque instituta quædam, ac mores, sub qui- bus tanquam sub lege vivit,] cui unusquisque se- ipsum subjecerit. Nunc vero etiam illud Apostoli ex Epistola ad Romanos ad hanc rem testimonium adducemus, dicentis : « ignoratis, fratres (scientibus enim legem loquor), quod lex tantisper dominatur homini, quoad vixerit "?, Vixerit au- tem quis? Nempe lex, communiter intelligentibus nobis legem. Postea statim ait : « Nam mulier ob- noxia viro, viventi viro obligata est legi 67, lan- quam si diceret, viventi viro, qui vir est lex. Mox rursum inquit : Quod si mortuus fuerit vir, libe- rata est a lege viriª : › veluti liberata est mulier a lege mortua, nec amplius opera mulieris erga virum exercet, Deinde inquit : Proinde vivente viro, adultera vocabitur, si se junxerit alteri viro; sin autem mortuus fuerit vir, libera est a lege viri, ut non sit adultera, si juncta fuerit alteri viro ". › [(10) Lex autem secundum litteram mortua est, neque jam adulter est animus, si junctus fuerit alteri viro | nimirum ei legi, quæ est ex spiritu: mor- ] tuo autem viro mortua esse mulier aliquo modo dicetur etiam viro, adeo ut nos hunc in modum exponamus illud : « ltaque, fratres mei, vos quo- que mortificati estis legi per corpus Christi, ut jun- geremini alteri, nimirum ei qui ex mortuis surre- xit, ut fructificemus Deo 7º. › Si igitur lex est vir, ibid. 2. ibid. ibid. 3. ibid. 4. vel legit, vel quid simile. At aliam peni- tus lectionem sequebatur Ferrarius, quam codex Bodleianus sic exhibe : Quae quid sibi velint, divinare promptum non est. 8. « Λέγει αὐτῇ· Υπαγε, φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, (6) Δυνηθῇ. Sic codex Barberinus; Regius, δυνη (7) Περὶ τοῦ διέρχεσθαι, etc. Codex Barberi- 8. « Dicit illi : Vade, vora virum tuum, et veni (9) Λέγοντος. Sic cod. Bodleianus; Regius, λέγοντες. (10) fic supplevinus a Perionio.

τὴν ἑτερόδοξον ψυχὴν ὁ θεῖος λόγος παρατεθεῖσαν τὸν ἄρχοντα ἑαυτῆς νόμον διελεγχθῆναι (12), εἰς τὸ και ταφρονήσασαν αὐτὴν, ὡς οὐ νομίμου ἀνδρὸς, ζητή σαι ἄνδρα ἕτερον, εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὴν ἑτέρῳ τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναστησομένῳ λόγῳ, μὴ ἀνατρεπομένῳ, μηδὲ τεθνηξομένῳ, ἀλλ' ἀϊδίῳ (13), μενοῦντι, καὶ βασι λεύοντι, πάντας τε - τοὺς ἐχθροὺς ὑποτάσσοντι· • Χριστὸς γὰρ ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν οὐκέτι ἀπο θνήσκει, θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει· ὃ γὰρ ἀπέ- θανε τῇ ἁμαρτίᾳ, ἀπέθανεν ἐφάπαξ· ὁ δὲ ζῇ, τῷ Θεῷ, ν ἐν δεξιᾷ ὢν αὐτοῦ, ἕως ἂν πάντες οἱ ἐχθροί αὐτοῦ ὑποπόδιον τεθῶσιν αὐτῷ. Ποῦ δὲ ἔδει ἐλεγχθή ναι τὸν νομιζόμενον ἄνδρα τῆς Σαμαρείτιδος, ὡς οὐκ ἄνδρα, ἢ παρὰ τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακώβ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, εἰ μὴ ἀφ' ἑαυτῆς ἡ γυνὴ ἤρνητο τὸν ἄνδρα; Διὰ τοῦ το λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· « Ὕπαγε, φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. • Οἷον δὲ ἔχουσά τι ἤδη τοῦ ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον ὕδατος, διὰ τὸ εἰρηκέναι • Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, » καὶ ἀψευδεῖν τὸν προεπαγ γειλάμενον, ὅτι, « Σὺ ἂν ᾔτησας αὐτὸν, καὶ ἔδωκέ το ὕδωρ ζῶν· ἀπεκρίθη ἡ γυνή, ο καταγνοῦσα ἑαυτῆς ἐπὶ τῇ κοινωνίᾳ τῇ πρὸς τὸν τοιοῦτον ἄνδρα, καὶ εἶν πεν· Οὐκ ἔχω ἄνδρα. » ἕκαστος τῶν ἑτεροδόξων θέλει· καὶ βούλεται ἐνταῦθα Β δρα οὐκ ἔχων πέντε γὰρ ἄνδρας ἔσχες· καὶ νῦν ἐν ἔχεις, οὐκ ἔστι σου ἀνήρ· τοῦτο ἀληθὲς εἴρηκας. Οἶμαι (14) πᾶσαν τὴν εἰσαγομένην ψυχὴν εἰς τὴν διὰ τῶν Γραφῶν ἐν Χριστῷ θεοσέβειαν, ἀπὸ τῶν αἰσθη τῶν καὶ σωματικῶν λεγομένων ἀρχομένην, τοὺς πέν τε ἄνδρας καθ' ἑκάστην τῶν αἰσθήσεων ἀνδρός τινος γινομένου ἔχειν· ἐπὰν δὲ μετὰ τὸ ὡμιληκέναι τοῖς αἰσθητοῖς, ἀνακύψαι τις θέλων, καὶ προτραπεὶς ἐπὶ τὰ νοητά, περιτύχῃ λόγῳ προφάσει αλληγορίας καὶ πνευματικῶν οὐχ ὑγιαίνοντι, οὗτος μετὰ τοὺς πέντε ἄνδρας ἑτέρῳ προσέρχεται, δοὺς, ἵν' οὕτως εἴπω, τὸ ἀποστάσιον τοῖς προτέροις πέντε, καὶ κρίνων συνοι- κεῖν τῷ ἔκτῳ. Καὶ ἕως ἂν γε (15) ἐλθὼν ὁ Ἰησοῦς εἰς συναίσθησιν ἡμᾶς ἀγάγῃ τοῦ τοιούτου ἀνδρὸς, ἐκείνῳ σύνεσμεν· ἐλθόντος δὲ τοῦ Κυρίου Λόγου, καὶ δια- λεχθέντος ἡμῖν, ἀρνούμενοι ἐκεῖνον τὸν ἄνδρα, φαμέν • Οὐκ ἔχω ἄνδρα· › ὅτε καὶ ἐπαινεῖ ἡμᾶς ὁ Κύριος λέγων· « Καλῶς εἶπας, ὅτι οὐκ ἔχω ἄνδρα. » Τὸ δὲ, • Τοῦτο ἀληθὲς είρηκας, ο οἱονεὶ ἐλεγκτικόν ἐστιν, ὡς τῶν προτέρων οὐκ ἀληθῶς ὑπ' αὐτῆς εἰρημένων. Καὶ τάχα οὐκ ἦν ἀληθὲς τό· «Οὐ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμαρείταις· ο αὐτὸς γοῦν ὁ Ἰησοῦς, ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἰρήκαμεν, συγχρῆται Σαμαρείταις, ἵνα καὶ αὐτοὺς ὠφελήσῃ. Οὐκ ἀληθὲς δὲ καὶ τό· « Οὔτε ἄντλη το μὲν ὄντι. διαλεχθῆναι, εἶναι. ὥς γε. ORIGENIS et Samaritis habet virum aliquem, quia seipsam A juxta perversam intelligentiam sənorum verborum subjecerit legi alicui, juxta quain vult vivere unus- quisque ab Ecclesiæ decretis dissidens; et si vult etiam hoc in loco divinus sermo animam manife- stari Ecclesia decretis dissentientem, quæ sibi ipsi præfecerit legem principem, ut spreto viro, cen non legitimo, quæral alterum, nuptura alteri viro, nimirum Sermoni Filio Dei, qui resusci- tatus est ex mortuis, non mutandus, neque mo- riturus, sed sempiternus, manens et reguans, on- nesque inimicos subjiciens: Christus enim ex- citatus a mortuis non amplius moritur, mors illi ultra non dominabitur : quod enim mortuus est, peccato mortuus est semel; quod vero vivit, vivit Deo ",, in dextera ejus sedens, donec omnes inimici ejus positi fuerint subsellium pedum ipsi Si læc, inquam, ita se habent, ubinam debebat Je- sus manifestare eum, qui putabatur esse Samariti- dis, virum non esse illius, nisi apud fontem Jacob, si a seipsa mulier non negasset virum ? Hanc ob causam dicit illi Jesus : c Vade, voca virum tuum, et veni huc 7. Jam vero veluti nonnihil habens aquæ salientis ad vitam æternam, eo quod dixisset: • Da mihi hanc aquam *, » nec fallere quiret qui praedixerat : « Tu forsitan petiisses ab eo, et d disset tibi aquam vivam; respondit mulier, condemnans seipsam, quod cum hujusmodi viro cou- suetudinem babuisset, c et dixit: Non habeo virum 76. ' • virum: nam quinque viros habuisti; et nunc quem habes, non est tuus vir: hoc vere dixisti 77.› Ar- bitror quod omnis anima quæ introducitur ad eam, qua est per Scripturas, pietatem in Christo, inci- piens ab his rebus quæ sensibus sunt obnoxiæ et quæ corporeæ vocantur, habeat priores quinque viros unoquoque sensu virum aliquem faciente : Jostea vero quam habita consuetudine cum his quæ sensu percipiuntur, emergere quis volens, et conversus ad ea quæ animo cernuntur, impegerit In sermonem spiritualem non sanum, pretextu al- legoriæ, hic post quinque viros ad sextum pergit, dato, ut ita dicam, repudii libello quinque primis, et decernens cum sexto labitare. [(11) Atque do- nec Jesus adventu suo nos in ejusmodi viri conspe- ctum consensumque duxerit, cum illo consuetudi- nem habemus et vivimus]; verum cum advenerit Sermo Domini, disserueritque nobiscum, negantes illum virum, dicimus : c Non labeo virum, quando eliam laudat nos Dominus, dicens : « Bene di- xisti, non habeo virum. Illud vero : « Hoc vere di- xisti, veluti objurgatorium est, perinde quasi nu- lier in superioribus non vera dixerit. Ac fortasse verum illud non erat : < Non couluntur Judai Sa D ibid. 17, ibid. 10. ibid. 17. 18. VI, 9,10. llebr. x, 12, 13. ** ibid. 15. *³ Joan. 1v,16. sunt. gius, male. peram, 9. « Dicit illi Jesus : Bene dixisti, non habeo C 9. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Καλῶς εἶπας, ὅτι Αν 7. Rom. (11) Hæc a Personii Interpretatione deprompta (12) Διελεγχθῆναι. Sic codex Bodleianus; Re- (15) Perperam in codice Regio legitur, ἀλλὰ ἰδίῳ (14) Οἶμαι. Sic codex Bodleianus; Regius, per (15) "Εως ἄν γε. Sic codex Bodleianus : Regius,

τὴν ἑτερόδοξον ψυχὴν ὁ θεῖος λόγος παρατεθεῖσαν τὸν ἄρχοντα ἑαυτῆς νόμον διελεγχθῆναι (12), εἰς τὸ και ταφρονήσασαν αὐτὴν, ὡς οὐ νομίμου ἀνδρὸς, ζητή σαι ἄνδρα ἕτερον, εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὴν ἑτέρῳ τῷ ἐκ νεκρῶν ἀναστησομένῳ λόγῳ, μὴ ἀνατρεπομένῳ, μηδὲ τεθνηξομένῳ, ἀλλ' ἀϊδίῳ (13), μενοῦντι, καὶ βασι λεύοντι, πάντας τε - τοὺς ἐχθροὺς ὑποτάσσοντι· • Χριστὸς γὰρ ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν οὐκέτι ἀπο θνήσκει, θάνατος αὐτοῦ οὐκέτι κυριεύει· ὃ γὰρ ἀπέ- θανε τῇ ἁμαρτίᾳ, ἀπέθανεν ἐφάπαξ· ὁ δὲ ζῇ, τῷ Θεῷ, ν ἐν δεξιᾷ ὢν αὐτοῦ, ἕως ἂν πάντες οἱ ἐχθροί αὐτοῦ ὑποπόδιον τεθῶσιν αὐτῷ. Ποῦ δὲ ἔδει ἐλεγχθή ναι τὸν νομιζόμενον ἄνδρα τῆς Σαμαρείτιδος, ὡς οὐκ ἄνδρα, ἢ παρὰ τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακώβ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, εἰ μὴ ἀφ' ἑαυτῆς ἡ γυνὴ ἤρνητο τὸν ἄνδρα; Διὰ τοῦ το λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· « Ὕπαγε, φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε. • Οἷον δὲ ἔχουσά τι ἤδη τοῦ ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον ὕδατος, διὰ τὸ εἰρηκέναι • Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, » καὶ ἀψευδεῖν τὸν προεπαγ γειλάμενον, ὅτι, « Σὺ ἂν ᾔτησας αὐτὸν, καὶ ἔδωκέ το ὕδωρ ζῶν· ἀπεκρίθη ἡ γυνή, ο καταγνοῦσα ἑαυτῆς ἐπὶ τῇ κοινωνίᾳ τῇ πρὸς τὸν τοιοῦτον ἄνδρα, καὶ εἶν πεν· Οὐκ ἔχω ἄνδρα. » ἕκαστος τῶν ἑτεροδόξων θέλει· καὶ βούλεται ἐνταῦθα Β δρα οὐκ ἔχων πέντε γὰρ ἄνδρας ἔσχες· καὶ νῦν ἐν ἔχεις, οὐκ ἔστι σου ἀνήρ· τοῦτο ἀληθὲς εἴρηκας. Οἶμαι (14) πᾶσαν τὴν εἰσαγομένην ψυχὴν εἰς τὴν διὰ τῶν Γραφῶν ἐν Χριστῷ θεοσέβειαν, ἀπὸ τῶν αἰσθη τῶν καὶ σωματικῶν λεγομένων ἀρχομένην, τοὺς πέν τε ἄνδρας καθ' ἑκάστην τῶν αἰσθήσεων ἀνδρός τινος γινομένου ἔχειν· ἐπὰν δὲ μετὰ τὸ ὡμιληκέναι τοῖς αἰσθητοῖς, ἀνακύψαι τις θέλων, καὶ προτραπεὶς ἐπὶ τὰ νοητά, περιτύχῃ λόγῳ προφάσει αλληγορίας καὶ πνευματικῶν οὐχ ὑγιαίνοντι, οὗτος μετὰ τοὺς πέντε ἄνδρας ἑτέρῳ προσέρχεται, δοὺς, ἵν' οὕτως εἴπω, τὸ ἀποστάσιον τοῖς προτέροις πέντε, καὶ κρίνων συνοι- κεῖν τῷ ἔκτῳ. Καὶ ἕως ἂν γε (15) ἐλθὼν ὁ Ἰησοῦς εἰς συναίσθησιν ἡμᾶς ἀγάγῃ τοῦ τοιούτου ἀνδρὸς, ἐκείνῳ σύνεσμεν· ἐλθόντος δὲ τοῦ Κυρίου Λόγου, καὶ δια- λεχθέντος ἡμῖν, ἀρνούμενοι ἐκεῖνον τὸν ἄνδρα, φαμέν • Οὐκ ἔχω ἄνδρα· › ὅτε καὶ ἐπαινεῖ ἡμᾶς ὁ Κύριος λέγων· « Καλῶς εἶπας, ὅτι οὐκ ἔχω ἄνδρα. » Τὸ δὲ, • Τοῦτο ἀληθὲς είρηκας, ο οἱονεὶ ἐλεγκτικόν ἐστιν, ὡς τῶν προτέρων οὐκ ἀληθῶς ὑπ' αὐτῆς εἰρημένων. Καὶ τάχα οὐκ ἦν ἀληθὲς τό· «Οὐ συγχρῶνται Ἰουδαῖοι Σαμαρείταις· ο αὐτὸς γοῦν ὁ Ἰησοῦς, ὡς ἐν τοῖς πρὸ τούτων εἰρήκαμεν, συγχρῆται Σαμαρείταις, ἵνα καὶ αὐτοὺς ὠφελήσῃ. Οὐκ ἀληθὲς δὲ καὶ τό· « Οὔτε ἄντλη το μὲν ὄντι. διαλεχθῆναι, εἶναι. ὥς γε. ORIGENIS et Samaritis habet virum aliquem, quia seipsam A juxta perversam intelligentiam sənorum verborum subjecerit legi alicui, juxta quain vult vivere unus- quisque ab Ecclesiæ decretis dissidens; et si vult etiam hoc in loco divinus sermo animam manife- stari Ecclesia decretis dissentientem, quæ sibi ipsi præfecerit legem principem, ut spreto viro, cen non legitimo, quæral alterum, nuptura alteri viro, nimirum Sermoni Filio Dei, qui resusci- tatus est ex mortuis, non mutandus, neque mo- riturus, sed sempiternus, manens et reguans, on- nesque inimicos subjiciens: Christus enim ex- citatus a mortuis non amplius moritur, mors illi ultra non dominabitur : quod enim mortuus est, peccato mortuus est semel; quod vero vivit, vivit Deo ",, in dextera ejus sedens, donec omnes inimici ejus positi fuerint subsellium pedum ipsi Si læc, inquam, ita se habent, ubinam debebat Je- sus manifestare eum, qui putabatur esse Samariti- dis, virum non esse illius, nisi apud fontem Jacob, si a seipsa mulier non negasset virum ? Hanc ob causam dicit illi Jesus : c Vade, voca virum tuum, et veni huc 7. Jam vero veluti nonnihil habens aquæ salientis ad vitam æternam, eo quod dixisset: • Da mihi hanc aquam *, » nec fallere quiret qui praedixerat : « Tu forsitan petiisses ab eo, et d disset tibi aquam vivam; respondit mulier, condemnans seipsam, quod cum hujusmodi viro cou- suetudinem babuisset, c et dixit: Non habeo virum 76. ' • virum: nam quinque viros habuisti; et nunc quem habes, non est tuus vir: hoc vere dixisti 77.› Ar- bitror quod omnis anima quæ introducitur ad eam, qua est per Scripturas, pietatem in Christo, inci- piens ab his rebus quæ sensibus sunt obnoxiæ et quæ corporeæ vocantur, habeat priores quinque viros unoquoque sensu virum aliquem faciente : Jostea vero quam habita consuetudine cum his quæ sensu percipiuntur, emergere quis volens, et conversus ad ea quæ animo cernuntur, impegerit In sermonem spiritualem non sanum, pretextu al- legoriæ, hic post quinque viros ad sextum pergit, dato, ut ita dicam, repudii libello quinque primis, et decernens cum sexto labitare. [(11) Atque do- nec Jesus adventu suo nos in ejusmodi viri conspe- ctum consensumque duxerit, cum illo consuetudi- nem habemus et vivimus]; verum cum advenerit Sermo Domini, disserueritque nobiscum, negantes illum virum, dicimus : c Non labeo virum, quando eliam laudat nos Dominus, dicens : « Bene di- xisti, non habeo virum. Illud vero : « Hoc vere di- xisti, veluti objurgatorium est, perinde quasi nu- lier in superioribus non vera dixerit. Ac fortasse verum illud non erat : < Non couluntur Judai Sa D ibid. 17, ibid. 10. ibid. 17. 18. VI, 9,10. llebr. x, 12, 13. ** ibid. 15. *³ Joan. 1v,16. sunt. gius, male. peram, 9. « Dicit illi Jesus : Bene dixisti, non habeo C 9. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Καλῶς εἶπας, ὅτι Αν 7. Rom. (11) Hæc a Personii Interpretatione deprompta (12) Διελεγχθῆναι. Sic codex Bodleianus; Re- (15) Perperam in codice Regio legitur, ἀλλὰ ἰδίῳ (14) Οἶμαι. Sic codex Bodleianus; Regius, per (15) "Εως ἄν γε. Sic codex Bodleianus : Regius,

μα έχεις καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ·, τάχα δὲ οὐκ ἀλη- θὲς καὶ τόν Ἰακὼβ ἐκ τοῦ φρέατος ἔπιε, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ· εἰ γὰρ οὐχ ὁμοίως Επιε τῇ Σαμαρείτιδι ὁ Ἰακώβ, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ, οίεται δὲ ἡ Σαμαρείτις τὸ ὅμοιον, καὶ ταυτὸν πάντη ποτὸν πεπωκέναι τῷ Ἰακώβ, καὶ τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ, καὶ τοῖς θρέμμασιν αὐτοῦ, δῆλον, ὅτι ψεύδεται. πους, ὅστις φησὶν ἄτονον, καὶ πρόσκαιρον, καὶ ἐπιλεί- πουσαν ἐκείνην γεγονέναι τὴν ζωὴν, καὶ τὴν κατ' αὐτὴν δόξαν· κοσμικὴ γὰρ, φησίν, ἦν καὶ οἴεται τοῦ κοσμικὴν αὐτὴν εἶναι ἀπόδειξιν φέρειν ἐκ τοῦ θρέμ ματα τοῦ Ἰακὼβ ἐξ αὐτῆς πεπωκέναι· καὶ εἰ μὲν ἄτονον, καὶ πρόσκαιρον, καὶ ἐπιλείπουσαν ἐλάμβανε τὴν ἐκ μέρους γνῶσιν, ἤτοι τῇ ἀπὸ τῶν Γραφῶν συγκρίσει τῶν ἀῤῥήτων ῥημάτων, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπιν λαλῆσαι, πᾶσαν τὴν νῦν δι᾽ ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος γινομένην γνῶσιν, καταργουμένην, ὅταν ἔλθῃ τὸ τέτ λειον, οὐκ ἂν αὐτὸ ἕνεκαλέσαμεν· εἰ δὲ ὑπὲρ τοῦ δια βάλλειν τὰ παλαιὰ τοῦτο ποιεῖ, ἐγκλητος ἂν εἴη. "Ο δὲ δίδωσιν ὕδωρ ὁ Σωτὴρ, φησίν εἶναι ἐκ τοῦ Πνεύ ματος καὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, οὐ ψευδόμενος· καὶ εἰς τόν « Οὐ μὴ διψήσει δὲ εἰς τὸν αἰῶνα, ο ἀποδέδω· κεν αὐταῖς λέξεσιν οὕτως· « Αἰώνιος γὰρ ἡ ζωὴ αὐ- τοῦ, καὶ μηδέποτε φθειρομένη, ὡς καὶ ἡ πρώτη ἡ ἐκ τοῦ φρέατος, ἀλλὰ μένουσα· ἀναφαίρετος γὰρ ἡ χάρις καὶ ἡ δωρεὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ μὴ ἀναλισκομέ- νη, μηδὲ φθειρομένη ἐν τῷ μετέχοντι (16) αὐτῆς. Ὁ Φθειρομένην δὲ τὴν πρώτην διδοὺς εἶναι ζωήν, εἰ μὲν τὴν κατὰ τὸ γράμμα ἔλεγε, ζητῶν τῇ περιαιρέ σει τοῦ καλύμματος γινομένην, ἢ κατὰ τὸ Πνεῦμα, καὶ εὑρίσκων, ὑγιῶς ἂν ἔλεγεν· εἰ δὲ πάντη φθορὰν κατηγορεῖ τῶν παλαιῶν, δῆλον, ὅτι τοῦτο ποιεῖ, ὡς μὴ ὁρῶν τὰ ἀγαθὰ τῶν μελλόντων ἔχειν ἐκεῖνα (17) τὴν σκιάν. Οὐκ ἀπιθάνως δὲ τὸ ἀλλομένου, διηγή σατο, καὶ τοὺς μεταλαμβάνοντας τοῦ ἄνωθεν ἐπιχορ ηγουμένου πλουσίως, καὶ αὐτοὺς ἐκβλύσαι εἰς τὴν ἑτέρων αἰώνιον ζωὴν τὰ ἐπικεχορηγημένα αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ ἐπαινεῖ τὴν Σαμαρεῖτιν ὡς ἀνενδειξαμένην τὴν ἀδιάκριτον καὶ κατάλληλον τῇ φύσει ἑαυτῆς πίσ στιν, μὴ διακριθεῖσαν ἐφ᾽ οἷς ἔλεγεν αὐτῇ· εἰ μὲν οὖν τὴν προαίρεσιν ἀπεδέχετο, μηδὲν περὶ φύσεως αἰνιτ- τόμενος, ὡς διαφερούσης, καὶ ἡμεῖς ἂν συγκατεθέ μεθα· εἰ δὲ τῇ φυσικῇ κατασκευῇ ἀναφέρει τὴν τῆς συγκαταθέσεως αἰτίαν, ὡς οὐ πᾶσι ταύτης παρούσης, ἀνατρεπτέον αὐτοῦ τὸν λόγον. Οὐκ οἶδα δὲ πῶς ὁ Ηρακλέων τὸ μὴ γεγραμμένον ἐκλαβών φησι πρὸς της ο Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ο ὡς ἄρα βραχέα δια νυχθεῖσα ὑπὸ τοῦ Λόγου ἐμίσησε λοιπὸν καὶ τὸν τόπον ἐκείνου τοῦ λεγομένου Ιακώς φρέατος (18). Ἔτι δὲ καὶ πρὸς τός ο Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ἵνα μὴ διψῶ, , μετασχόντι. ἔχει ἐκεῖνα. ζῶντος ὕδατος. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. : A maritanis ",, ipso Jesu, ut in superioribus diximus, commercium habente cum Samaritanis, ut illis es- set adjumento. Ac ne illud quidem verum est : ● Neque haustorium habes, et puteus altus est : fortassis etiam neque illud, quod Jacob ex pulco biberit, et filii ejus, et pecora ejus s ; nam si Ja- cob, et filii ejus, et pecora ejus, non similiter bi- berunt, ut mulier Samaritis, existimatque illa si- milem se omnino potum atque eumdem bibisse cum Jacob, et filiis ejus, et pecoribus ejus, perspicuum est falsa eam dixisse. B C D 10. Sed jam videamus quid Heracleon hoc in loco sentiat : inquit autem fontem illum,] in- becillem, et temporariam, et deficientem fuisse vi- tam, illiusque gloriam ; mundana enim, inquit, erat, et existimat se demonstrationem afferre [per fon- tem] significari vitam mundanam, eo quod pecora Jacob ex eo biberint; et siquidem imbecillem, et temporariam, et deficientemn accepisset cognitionem eam quæ est ex parte st, nempe cognitionem e Scri- pluris provenientem, comparatione verborum in- dicibilium et quæ ad hominem eloqui non est fas “ª, omnem scilicet præsentem cognitionem, quæ per speculum est et per ænigma ", el quæ destruitur, cum venerit illud quod perfectum est **, haudqua- quam illud reprehendissemus; sin vero isthuc agit ut reprehendat vetera, reprehendendus est ipsc. Porro quod ait aquam quam dat Servator, ex Spi- ritu esse et ex ipsius potentia, vera narrat: quin bac verba : « Non siliet in ælernumn 8, iisdem pene verbis interpretatus est, sic dicens : • Vila enim æterna est vita ipsius, et quæ nunquam cor- rumpitur, sicut prima illa aqua quæ est ex puteo, sed manens : nequit-enim auferri donum, et gratia Servatoris nostri, quæ neque consumitur neque corrumpitur in eo qui particeps ipsius fuerit. » Porro autem cum primam vitam corruptibilem de- derit, siquidem eam corruptibilem vitam dixit quæ est secundum litteram, quærens et inveniens abla- tione velaminis vitam eam quæ est ex Spiritu, recte dixit: sin vero corruptibilem dicens, accusat vitam veterum, perspicuum est eum hoc facere, tanquam qui non videat bona illa umbram habere futurorum illorum 86. Cæterum non inscite interpretatus est vocem salientis aquæ, dicens eos qui e su- pernis illam abundanter suppeditatam participarent, vicissim etiam ea scaturire quæ sibi suppeditata fuerint. Sed et Samaritidem laudat, ut qua suae ipsius natura fidem ostenderit æqualem et constan- tem; non motam ob ea quæ illi dicebat Servator; cui etiam nos annuimus, si propositum laudat, ni- hil de natura veluti excellenti innuens; sin vero ad naturale opificium refert, quod Servatori obtempe- rarit Samaritis, quasi hoc non omnibus insit, sub- vertenda est illius oratio. Nescio vero quomodo Joan. 1, 9. ibid. 11. ibid. 12. I Cor. XIII, 12. es Joan. 1, 13. Hebr. x, 1. Joan. IV, 14. * ibid. 10. ss JI Cor. xii, 4. Cor. 111, 12. habet 10. Ίδωμεν δὲ καὶ τὰ Ἡρακλέωνος εἰς τοὺς το (16) Μετέχοντι. Sic codex Bodleianus; Regius, (17) Codex Bodleianus, ἔχειν ἐκείνων; Regius, (18) Pro Ἰακώβ φρέατος codex Regius perperant

μα έχεις καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ·, τάχα δὲ οὐκ ἀλη- θὲς καὶ τόν Ἰακὼβ ἐκ τοῦ φρέατος ἔπιε, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ· εἰ γὰρ οὐχ ὁμοίως Επιε τῇ Σαμαρείτιδι ὁ Ἰακώβ, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ τὰ θρέμματα αὐτοῦ, οίεται δὲ ἡ Σαμαρείτις τὸ ὅμοιον, καὶ ταυτὸν πάντη ποτὸν πεπωκέναι τῷ Ἰακώβ, καὶ τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ, καὶ τοῖς θρέμμασιν αὐτοῦ, δῆλον, ὅτι ψεύδεται. πους, ὅστις φησὶν ἄτονον, καὶ πρόσκαιρον, καὶ ἐπιλεί- πουσαν ἐκείνην γεγονέναι τὴν ζωὴν, καὶ τὴν κατ' αὐτὴν δόξαν· κοσμικὴ γὰρ, φησίν, ἦν καὶ οἴεται τοῦ κοσμικὴν αὐτὴν εἶναι ἀπόδειξιν φέρειν ἐκ τοῦ θρέμ ματα τοῦ Ἰακὼβ ἐξ αὐτῆς πεπωκέναι· καὶ εἰ μὲν ἄτονον, καὶ πρόσκαιρον, καὶ ἐπιλείπουσαν ἐλάμβανε τὴν ἐκ μέρους γνῶσιν, ἤτοι τῇ ἀπὸ τῶν Γραφῶν συγκρίσει τῶν ἀῤῥήτων ῥημάτων, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπιν λαλῆσαι, πᾶσαν τὴν νῦν δι᾽ ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος γινομένην γνῶσιν, καταργουμένην, ὅταν ἔλθῃ τὸ τέτ λειον, οὐκ ἂν αὐτὸ ἕνεκαλέσαμεν· εἰ δὲ ὑπὲρ τοῦ δια βάλλειν τὰ παλαιὰ τοῦτο ποιεῖ, ἐγκλητος ἂν εἴη. "Ο δὲ δίδωσιν ὕδωρ ὁ Σωτὴρ, φησίν εἶναι ἐκ τοῦ Πνεύ ματος καὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, οὐ ψευδόμενος· καὶ εἰς τόν « Οὐ μὴ διψήσει δὲ εἰς τὸν αἰῶνα, ο ἀποδέδω· κεν αὐταῖς λέξεσιν οὕτως· « Αἰώνιος γὰρ ἡ ζωὴ αὐ- τοῦ, καὶ μηδέποτε φθειρομένη, ὡς καὶ ἡ πρώτη ἡ ἐκ τοῦ φρέατος, ἀλλὰ μένουσα· ἀναφαίρετος γὰρ ἡ χάρις καὶ ἡ δωρεὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ μὴ ἀναλισκομέ- νη, μηδὲ φθειρομένη ἐν τῷ μετέχοντι (16) αὐτῆς. Ὁ Φθειρομένην δὲ τὴν πρώτην διδοὺς εἶναι ζωήν, εἰ μὲν τὴν κατὰ τὸ γράμμα ἔλεγε, ζητῶν τῇ περιαιρέ σει τοῦ καλύμματος γινομένην, ἢ κατὰ τὸ Πνεῦμα, καὶ εὑρίσκων, ὑγιῶς ἂν ἔλεγεν· εἰ δὲ πάντη φθορὰν κατηγορεῖ τῶν παλαιῶν, δῆλον, ὅτι τοῦτο ποιεῖ, ὡς μὴ ὁρῶν τὰ ἀγαθὰ τῶν μελλόντων ἔχειν ἐκεῖνα (17) τὴν σκιάν. Οὐκ ἀπιθάνως δὲ τὸ ἀλλομένου, διηγή σατο, καὶ τοὺς μεταλαμβάνοντας τοῦ ἄνωθεν ἐπιχορ ηγουμένου πλουσίως, καὶ αὐτοὺς ἐκβλύσαι εἰς τὴν ἑτέρων αἰώνιον ζωὴν τὰ ἐπικεχορηγημένα αὐτοῖς. Ἀλλὰ καὶ ἐπαινεῖ τὴν Σαμαρεῖτιν ὡς ἀνενδειξαμένην τὴν ἀδιάκριτον καὶ κατάλληλον τῇ φύσει ἑαυτῆς πίσ στιν, μὴ διακριθεῖσαν ἐφ᾽ οἷς ἔλεγεν αὐτῇ· εἰ μὲν οὖν τὴν προαίρεσιν ἀπεδέχετο, μηδὲν περὶ φύσεως αἰνιτ- τόμενος, ὡς διαφερούσης, καὶ ἡμεῖς ἂν συγκατεθέ μεθα· εἰ δὲ τῇ φυσικῇ κατασκευῇ ἀναφέρει τὴν τῆς συγκαταθέσεως αἰτίαν, ὡς οὐ πᾶσι ταύτης παρούσης, ἀνατρεπτέον αὐτοῦ τὸν λόγον. Οὐκ οἶδα δὲ πῶς ὁ Ηρακλέων τὸ μὴ γεγραμμένον ἐκλαβών φησι πρὸς της ο Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ο ὡς ἄρα βραχέα δια νυχθεῖσα ὑπὸ τοῦ Λόγου ἐμίσησε λοιπὸν καὶ τὸν τόπον ἐκείνου τοῦ λεγομένου Ιακώς φρέατος (18). Ἔτι δὲ καὶ πρὸς τός ο Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ἵνα μὴ διψῶ, , μετασχόντι. ἔχει ἐκεῖνα. ζῶντος ὕδατος. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. : A maritanis ",, ipso Jesu, ut in superioribus diximus, commercium habente cum Samaritanis, ut illis es- set adjumento. Ac ne illud quidem verum est : ● Neque haustorium habes, et puteus altus est : fortassis etiam neque illud, quod Jacob ex pulco biberit, et filii ejus, et pecora ejus s ; nam si Ja- cob, et filii ejus, et pecora ejus, non similiter bi- berunt, ut mulier Samaritis, existimatque illa si- milem se omnino potum atque eumdem bibisse cum Jacob, et filiis ejus, et pecoribus ejus, perspicuum est falsa eam dixisse. B C D 10. Sed jam videamus quid Heracleon hoc in loco sentiat : inquit autem fontem illum,] in- becillem, et temporariam, et deficientem fuisse vi- tam, illiusque gloriam ; mundana enim, inquit, erat, et existimat se demonstrationem afferre [per fon- tem] significari vitam mundanam, eo quod pecora Jacob ex eo biberint; et siquidem imbecillem, et temporariam, et deficientemn accepisset cognitionem eam quæ est ex parte st, nempe cognitionem e Scri- pluris provenientem, comparatione verborum in- dicibilium et quæ ad hominem eloqui non est fas “ª, omnem scilicet præsentem cognitionem, quæ per speculum est et per ænigma ", el quæ destruitur, cum venerit illud quod perfectum est **, haudqua- quam illud reprehendissemus; sin vero isthuc agit ut reprehendat vetera, reprehendendus est ipsc. Porro quod ait aquam quam dat Servator, ex Spi- ritu esse et ex ipsius potentia, vera narrat: quin bac verba : « Non siliet in ælernumn 8, iisdem pene verbis interpretatus est, sic dicens : • Vila enim æterna est vita ipsius, et quæ nunquam cor- rumpitur, sicut prima illa aqua quæ est ex puteo, sed manens : nequit-enim auferri donum, et gratia Servatoris nostri, quæ neque consumitur neque corrumpitur in eo qui particeps ipsius fuerit. » Porro autem cum primam vitam corruptibilem de- derit, siquidem eam corruptibilem vitam dixit quæ est secundum litteram, quærens et inveniens abla- tione velaminis vitam eam quæ est ex Spiritu, recte dixit: sin vero corruptibilem dicens, accusat vitam veterum, perspicuum est eum hoc facere, tanquam qui non videat bona illa umbram habere futurorum illorum 86. Cæterum non inscite interpretatus est vocem salientis aquæ, dicens eos qui e su- pernis illam abundanter suppeditatam participarent, vicissim etiam ea scaturire quæ sibi suppeditata fuerint. Sed et Samaritidem laudat, ut qua suae ipsius natura fidem ostenderit æqualem et constan- tem; non motam ob ea quæ illi dicebat Servator; cui etiam nos annuimus, si propositum laudat, ni- hil de natura veluti excellenti innuens; sin vero ad naturale opificium refert, quod Servatori obtempe- rarit Samaritis, quasi hoc non omnibus insit, sub- vertenda est illius oratio. Nescio vero quomodo Joan. 1, 9. ibid. 11. ibid. 12. I Cor. XIII, 12. es Joan. 1, 13. Hebr. x, 1. Joan. IV, 14. * ibid. 10. ss JI Cor. xii, 4. Cor. 111, 12. habet 10. Ίδωμεν δὲ καὶ τὰ Ἡρακλέωνος εἰς τοὺς το (16) Μετέχοντι. Sic codex Bodleianus; Regius, (17) Codex Bodleianus, ἔχειν ἐκείνων; Regius, (18) Pro Ἰακώβ φρέατος codex Regius perperant

Α μηδὲ διέρχωμαι ἐνθάδε ἀντλεῖν, » φησὶν ὅτι ταῦτα λέγει ἡ γυνὴ ἐμφαίνουσα τὸ ἐπίμοχθον, καὶ δυσπό ριστον, καὶ ἄτροφον ἐκείνου τοῦ ὕδατος. Πόθεν γὰρ δεικνύναι ἔχει ἄτροφον εἶναι τὸ τοῦ Ἰακὼβ ὕδωρ; φησί, δῆλον ὅτι τοιοῦτό τι λέγων· · Εἰ θέλεις λαβεῖν τοῦτο τὸ ὕδωρ, ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου· ν και οἴεται τῆς Σαμαρείτιδος τὸν λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Σω τῆρος ἄνδρα, τὸ πλήρωμα εἶναι αὐτῆς, ἵνα σὺν ἐκείν γενομένη πρὸς τὸν Σωτῆρα κομίσεσθαι παρ' αὐτοῦ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἕνωσιν, καὶ τὴν ἀνάκρασιν τὴν πρὸς τὸ πλήρωμα αὐτῆς δυνηθῇ· · οὐ γὰρ περὶ ἀν- δρός, ο φησί, ο κοσμικοῦ, ἔλεγεν αὐτῇ (19), ἵνα και λέσῃ, ἐπείπερ οὐκ ἠγνόει, ὅτι οὐκ εἶχε νόμιμον ἄνε δρα. » Προδήλως δὲ ἐνταῦθα βιάζεται λέγων αὐτῇ τὸν Σωτῆρα εἰρηκέναι· « Φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, καὶ ἐλθε ἐνθάδε, ο δηλοῦντα τὸν ἀπὸ τοῦ πληρώματος σύζυγον εἴπερ γὰρ τοῦθ' οὕτως εἶχεν, ἐχρῆν τὸν ἄνδρα καὶ τίνα τρόπον φωνητέον ἔσται αὐτὸν (20), ἵνα σὺν αὐτ τῷ γένηται πρὸς τὸν Σωτῆρα. . Αλλ' ἐπεὶ, ὡς Ηρα κλέων φησί, κατὰ τὸ νοούμενον ἡγνόει τὸν ἴδιον ἄν- δρα, κατὰ δὲ τὸ ἁπλοῦν ᾐσχύνετο εἰπεῖν, ὅτι μοιχόν, οὐχὶ δὲ ἄνδρα εἶχε· ο πῶς οὐχὶ μάτην ἔσται προστάτ σων ὁ λέγων· « Ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε; » Εἶτα πρὸς τοῦτο· ᾿Αληθὲς εἴρηκας, ὅτι ἄνδρα οὐκ ἔχεις, ο φησίν· « Ἐπεὶ ἐν τῷ κόσμῳ οὐκ εἶχεν ἄνδρα ἡ Σαμαρείτις· ἦν γὰρ αὐτῆς ὁ ἀνὴρ ἐν τῷ Αἰῶνι. » Ἡμεῖς μὲν οὖν ἀνέγνωμεν· « Πέντε ἄνδρας ἔσχες· ο παρὰ δὲ τῷ Ἡρακλέωνι εὕρομεν· Εξ ἄνδρας ἔσχες· ο καὶ ἑρμηνεύει γε τὴν ὑλικὴν πᾶσαν κακίαν δηλοῦσθαι διὰ τῶν ἓξ ἀνδρῶν, ᾗ συνεπέπλε- κτο καὶ ἐπλησίαζε, παρὰ λόγον πορνεύουσα, καὶ ενυβριζομένη, καὶ ἀθετουμένη, καὶ ἐγκαταλειπομένη ὑπ' αὐτῶν. Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτόν, ὅτι, εἴπερ ἐπό νευεν ἡ πνευματικὴ, ἡμάρτανεν ἡ πνευματική· εἰ δὲ ἡμάρτανε πνευματική, δένδρον ἀγαθὸν οὐκ ἦν ἡ πνευ ματική· κατὰ γὰρ τὸ Εὐαγγέλιον, « Οὐ δύναται δέν δρον ἀγαθὸν καρπούς πονηροὺς ἐνεγκεῖν· ν καὶ δῆλον, ὅτι οίχεται αὐτοῖς τὰ τῆς μυθοποιίας. Εἰ δὲ ἀδύνα- τόν ἐστι τὸ ἀγαθὸν δένδρον φέρειν πονηρούς καρπούς. καὶ ἀγαθὸν δένδρον ἡ Σαμαρείτις, ἅτε πνευματική τυγχάνουσα, ἀκόλουθον αὐτῷ λέγειν ἐστὶν, ὅτι ἤτοι οὐκ ἦν ἁμαρτία ἡ πορνεία αὐτῆς, ἢ οὐκ αὐτὴ ἑπόρ Β νευσε. • . προφήτης εί σύ. Οι πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσεκύνησαν· καὶ ὑμεῖς λέγετε, ἐν Ἱεροσολύμοις ἐστὶν (21) ὁ τόπος, ὅπου προσκυνεῖν δεῖ. » Τρίτου ἤδη ἡ Σαμαρείτις Κύριον ἀναγορεύει τὸν Σωτῆρα ἡμῶν, ὅτε καὶ τελευταῖον ἀναγέγραπται τοῦτο πρὸς ἔσται. ORIGENIS Heracleon, quod scriptum etiam non est assumens, dixerit in hoc dictum : « Da mihi hanc aquam, bre- vi a Sermone Dei Filio stimulatam mulierem odio habuisse etiam locum illius putei, qui dicebatur Jacob. Præterea in illud: ‹ Da mihi aquam hanc, ut non sitiam, neque veniam huc ad hauriendum “, › inquit mulierem hæc dicere ostendentem labore hauriri, et cum difficultate parari aquam illam ad irrigandum non aptam neque nutrientem. Unde enim potest ostendere aquam Jacob irrigationi ap- tam non esse nec nutrientem ? D Heracleon, scilicet tale quid dicens : c Si vis acci - pere hanc aquan, vade, voca virum tuum; set existimat virum, quem Samaritidis esse Servator dicit, pleroma Samaritidis esse, ut profecta cum illo ad Servatorem, reportare ab ipso potentiam, et unionem, et commistionem ad pleroma suum posset : « cum Christus non dixerit, inquit Hera- cleon, « mulieri de homine mundano, ut vocaret, quoniam non ignorabat eam legitimum virum non habere. Ceterum manifeste hoc in loco urgetur dicens, quod mulieri Servator dixerit: • Voca vi- rum tuuin, et veni luc ",, significans maritum, quem ex pleromate labebat: nam si hoc sic se ha- bebat, oportuerat virum dicendo, modum etiam, quo vocandus erat, dicere, ut cum ipso ad Serva- lorem pergeret. « Sed quoniam, ut Heracleon in- quit, juxta intelligentiam spiritualem ignorabat vi- rum suum, secundum vero simplicem intelligentiam erubescebat dicere quod mœchum haberet, non virum, quomodo non frustra imperabit, dicens : • Vade, voca virum tuum, et veni huc?, Deinde ad illud : « Vere dixisti, quoniam virum non habeo ",, inquit : « Quoniam in mundo virum non habebat Samaritis, viro suo exsistente in one. Atque nos quidem legimus : • Quinque enim viros ha- buisti "; » apud Heracleonem vero invenimus : • Sex viros habuisti; › interpretaturque per viros sex universam malitiam materialem declarari, cui complicata fuerat cuique approximarat præter ra- tionem fornicans, contumeliis affecta, et separata, et derelicta ab ipsis. Sed ipsi Heracleoni dicendum est, si fornicata est spiritualis, peccasse spiritualem ; si vero peccavit spiritualis, arborem bonam non fuisse spiritualem ; juxta enimn Evangelium : « Non potest arbor bona malos fructus ferre " › proinde aperte illis perire quæ finxerunt. Quod si fieri ne- quit ut arbor bona malos ferat fructus, et arbor bona est Samaritis, quia sit spiritualis, consequens illi est dicere, quod aut fornicatio ejus non sit pec- catum, aut quod hæc non est fornicata. C 12. ‹ Dicit ad eum mulier : Domine, video te esse prophetam. Patres nostri in monte hoc ad- oraverunt, et vos dicitis Jerosolymæ locum esse ubi oporteat adorare "., Tertio jam Samaritis Serva- torem nostrum Dominum prædicat, quando etiam scriptum est ultimo hoc eam illi dixisse; attamen us Joan. 19, ibid. 18. ss Matth. vi, 18. "Joan. IV, 19, 20. 11. Ἔτι δὲ ὁ Ἡρακλέων πρὸς τά Λέγει αὐτῇ, ο 11. Adhuc in hæc duo verba : « Dicit illi,, inquit 9. ibid. 17. 15. 89 ibid. 16. 90 ibid. (19) Ελεγεν αὐτῇ. Deest in codice Bodleiano. (20) Post αὐτόν addendum videtur εἰπεῖν. 12. Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή Κύριε, θεωρώ, ότι (21) Ἐστίν. Sic codex Bodleianus; Regius,

Α μηδὲ διέρχωμαι ἐνθάδε ἀντλεῖν, » φησὶν ὅτι ταῦτα λέγει ἡ γυνὴ ἐμφαίνουσα τὸ ἐπίμοχθον, καὶ δυσπό ριστον, καὶ ἄτροφον ἐκείνου τοῦ ὕδατος. Πόθεν γὰρ δεικνύναι ἔχει ἄτροφον εἶναι τὸ τοῦ Ἰακὼβ ὕδωρ; φησί, δῆλον ὅτι τοιοῦτό τι λέγων· · Εἰ θέλεις λαβεῖν τοῦτο τὸ ὕδωρ, ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου· ν και οἴεται τῆς Σαμαρείτιδος τὸν λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Σω τῆρος ἄνδρα, τὸ πλήρωμα εἶναι αὐτῆς, ἵνα σὺν ἐκείν γενομένη πρὸς τὸν Σωτῆρα κομίσεσθαι παρ' αὐτοῦ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἕνωσιν, καὶ τὴν ἀνάκρασιν τὴν πρὸς τὸ πλήρωμα αὐτῆς δυνηθῇ· · οὐ γὰρ περὶ ἀν- δρός, ο φησί, ο κοσμικοῦ, ἔλεγεν αὐτῇ (19), ἵνα και λέσῃ, ἐπείπερ οὐκ ἠγνόει, ὅτι οὐκ εἶχε νόμιμον ἄνε δρα. » Προδήλως δὲ ἐνταῦθα βιάζεται λέγων αὐτῇ τὸν Σωτῆρα εἰρηκέναι· « Φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, καὶ ἐλθε ἐνθάδε, ο δηλοῦντα τὸν ἀπὸ τοῦ πληρώματος σύζυγον εἴπερ γὰρ τοῦθ' οὕτως εἶχεν, ἐχρῆν τὸν ἄνδρα καὶ τίνα τρόπον φωνητέον ἔσται αὐτὸν (20), ἵνα σὺν αὐτ τῷ γένηται πρὸς τὸν Σωτῆρα. . Αλλ' ἐπεὶ, ὡς Ηρα κλέων φησί, κατὰ τὸ νοούμενον ἡγνόει τὸν ἴδιον ἄν- δρα, κατὰ δὲ τὸ ἁπλοῦν ᾐσχύνετο εἰπεῖν, ὅτι μοιχόν, οὐχὶ δὲ ἄνδρα εἶχε· ο πῶς οὐχὶ μάτην ἔσται προστάτ σων ὁ λέγων· « Ὕπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε; » Εἶτα πρὸς τοῦτο· ᾿Αληθὲς εἴρηκας, ὅτι ἄνδρα οὐκ ἔχεις, ο φησίν· « Ἐπεὶ ἐν τῷ κόσμῳ οὐκ εἶχεν ἄνδρα ἡ Σαμαρείτις· ἦν γὰρ αὐτῆς ὁ ἀνὴρ ἐν τῷ Αἰῶνι. » Ἡμεῖς μὲν οὖν ἀνέγνωμεν· « Πέντε ἄνδρας ἔσχες· ο παρὰ δὲ τῷ Ἡρακλέωνι εὕρομεν· Εξ ἄνδρας ἔσχες· ο καὶ ἑρμηνεύει γε τὴν ὑλικὴν πᾶσαν κακίαν δηλοῦσθαι διὰ τῶν ἓξ ἀνδρῶν, ᾗ συνεπέπλε- κτο καὶ ἐπλησίαζε, παρὰ λόγον πορνεύουσα, καὶ ενυβριζομένη, καὶ ἀθετουμένη, καὶ ἐγκαταλειπομένη ὑπ' αὐτῶν. Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτόν, ὅτι, εἴπερ ἐπό νευεν ἡ πνευματικὴ, ἡμάρτανεν ἡ πνευματική· εἰ δὲ ἡμάρτανε πνευματική, δένδρον ἀγαθὸν οὐκ ἦν ἡ πνευ ματική· κατὰ γὰρ τὸ Εὐαγγέλιον, « Οὐ δύναται δέν δρον ἀγαθὸν καρπούς πονηροὺς ἐνεγκεῖν· ν καὶ δῆλον, ὅτι οίχεται αὐτοῖς τὰ τῆς μυθοποιίας. Εἰ δὲ ἀδύνα- τόν ἐστι τὸ ἀγαθὸν δένδρον φέρειν πονηρούς καρπούς. καὶ ἀγαθὸν δένδρον ἡ Σαμαρείτις, ἅτε πνευματική τυγχάνουσα, ἀκόλουθον αὐτῷ λέγειν ἐστὶν, ὅτι ἤτοι οὐκ ἦν ἁμαρτία ἡ πορνεία αὐτῆς, ἢ οὐκ αὐτὴ ἑπόρ Β νευσε. • . προφήτης εί σύ. Οι πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσεκύνησαν· καὶ ὑμεῖς λέγετε, ἐν Ἱεροσολύμοις ἐστὶν (21) ὁ τόπος, ὅπου προσκυνεῖν δεῖ. » Τρίτου ἤδη ἡ Σαμαρείτις Κύριον ἀναγορεύει τὸν Σωτῆρα ἡμῶν, ὅτε καὶ τελευταῖον ἀναγέγραπται τοῦτο πρὸς ἔσται. ORIGENIS Heracleon, quod scriptum etiam non est assumens, dixerit in hoc dictum : « Da mihi hanc aquam, bre- vi a Sermone Dei Filio stimulatam mulierem odio habuisse etiam locum illius putei, qui dicebatur Jacob. Præterea in illud: ‹ Da mihi aquam hanc, ut non sitiam, neque veniam huc ad hauriendum “, › inquit mulierem hæc dicere ostendentem labore hauriri, et cum difficultate parari aquam illam ad irrigandum non aptam neque nutrientem. Unde enim potest ostendere aquam Jacob irrigationi ap- tam non esse nec nutrientem ? D Heracleon, scilicet tale quid dicens : c Si vis acci - pere hanc aquan, vade, voca virum tuum; set existimat virum, quem Samaritidis esse Servator dicit, pleroma Samaritidis esse, ut profecta cum illo ad Servatorem, reportare ab ipso potentiam, et unionem, et commistionem ad pleroma suum posset : « cum Christus non dixerit, inquit Hera- cleon, « mulieri de homine mundano, ut vocaret, quoniam non ignorabat eam legitimum virum non habere. Ceterum manifeste hoc in loco urgetur dicens, quod mulieri Servator dixerit: • Voca vi- rum tuuin, et veni luc ",, significans maritum, quem ex pleromate labebat: nam si hoc sic se ha- bebat, oportuerat virum dicendo, modum etiam, quo vocandus erat, dicere, ut cum ipso ad Serva- lorem pergeret. « Sed quoniam, ut Heracleon in- quit, juxta intelligentiam spiritualem ignorabat vi- rum suum, secundum vero simplicem intelligentiam erubescebat dicere quod mœchum haberet, non virum, quomodo non frustra imperabit, dicens : • Vade, voca virum tuum, et veni huc?, Deinde ad illud : « Vere dixisti, quoniam virum non habeo ",, inquit : « Quoniam in mundo virum non habebat Samaritis, viro suo exsistente in one. Atque nos quidem legimus : • Quinque enim viros ha- buisti "; » apud Heracleonem vero invenimus : • Sex viros habuisti; › interpretaturque per viros sex universam malitiam materialem declarari, cui complicata fuerat cuique approximarat præter ra- tionem fornicans, contumeliis affecta, et separata, et derelicta ab ipsis. Sed ipsi Heracleoni dicendum est, si fornicata est spiritualis, peccasse spiritualem ; si vero peccavit spiritualis, arborem bonam non fuisse spiritualem ; juxta enimn Evangelium : « Non potest arbor bona malos fructus ferre " › proinde aperte illis perire quæ finxerunt. Quod si fieri ne- quit ut arbor bona malos ferat fructus, et arbor bona est Samaritis, quia sit spiritualis, consequens illi est dicere, quod aut fornicatio ejus non sit pec- catum, aut quod hæc non est fornicata. C 12. ‹ Dicit ad eum mulier : Domine, video te esse prophetam. Patres nostri in monte hoc ad- oraverunt, et vos dicitis Jerosolymæ locum esse ubi oporteat adorare "., Tertio jam Samaritis Serva- torem nostrum Dominum prædicat, quando etiam scriptum est ultimo hoc eam illi dixisse; attamen us Joan. 19, ibid. 18. ss Matth. vi, 18. "Joan. IV, 19, 20. 11. Ἔτι δὲ ὁ Ἡρακλέων πρὸς τά Λέγει αὐτῇ, ο 11. Adhuc in hæc duo verba : « Dicit illi,, inquit 9. ibid. 17. 15. 89 ibid. 16. 90 ibid. (19) Ελεγεν αὐτῇ. Deest in codice Bodleiano. (20) Post αὐτόν addendum videtur εἰπεῖν. 12. Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή Κύριε, θεωρώ, ότι (21) Ἐστίν. Sic codex Bodleianus; Regius,

αὐτὸν εἰρηκέναι· πλὴν οὐδέπω οἴεται αὐτὸν εἶναι τῶν προφητῶν κρείττονα, οὐδὲ τὸν προφητευθέντα, αλλά τινα προφήτην· καὶ ἡ ἑτερόδοξος δὲ γνώμη τῶν περὶ τὰς Γραφάς καλινδουμένων διελεγχθέντων αὐτῆς (22) τῶν τε προτέρων πέντε ἀνδρῶν, καὶ τοῦ μετ᾿ ἐκείνους καταλειφθέντας (25) ὑπ' αὐτῆς δόξαν της εἶναι ἀνδρὸς, τὸν ἐλέγξαντα Λόγον οὐ δυναμένη ἀρχῆθεν ὅ ἐστιν ἰδεῖν, προφήτην εἶναί φησιν, οἱονεὶ θεῖόν τινα, καὶ ἔχοντά τι τοῦ ἀνθρωπίνου κρεῖττον, οὐ μὲν τοσοῦτον ὅσον (24) ἦν· διόπερ φησί, οἱονεὶ ἀναβλέψασα πως καὶ ἐν θεωρία νομίσασα γεγονέναι· · θεωρῶ, ὅτι προφήτης εί σύ. » Εἰς τοῦτο, ο Οἱ πα τέρες ἡμῶν, » καὶ τὰ ἑξῆς, ἰστέον τὴν Σαμαρειτῶν της Ἰουδαίους διάστασιν περὶ τοῦ νομιζομένου αυτ τοῖς ἁγίου τόπου· οἱ μὲν γὰρ Σαμαρείς, τὸ καλού- μενον Γαριζειν δρος ἅγιον νομίζοντες, ἐν αὐτῷ προσ κυνοῦσι τῷ Θεῷ, οὗ μέμνηται Μωσῆς ἐν τῷ Δευτε ρονομίῳ οὕτως λέγων· « Καὶ ἐνετείλατο Μωσῆς τῷ λαῷ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ λέγων· Οὗτοι στήσονται εὐλογεῖν τὸν λαὸν ἐν ὄρει Γαριζειν, διαβάντες τὸν Ἰορδάνην Συμεών, Λευί, Ἰούδας, Ἰσάχαρ, Ἰωσήφ, καὶ Βενιαμείν· καὶ οὗτοι στήσονται ἐπὶ τῆς κατάρας ἐν ὄρει Γαιβάλ, Ρουβήν, Γάδ, καὶ 'Ασήρ, Ζαβουλών, Δάν, καὶ Νεφθαλείμ·, οἱ δὲ Ἰουδαῖοι, τὸ Σιὼν θεῖόν τι νενομικότες, καὶ οἰκεῖον τοῦ Θεοῦ ἐκεῖνον οἴονται εἶναι τὸν ἐκλελεγμένον ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν ὅλων τόπον· καὶ διὰ τοῦτο ἐν αὐτῷ ᾠκοδομῆσθαι τὸν ναὸν ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος λέγουσι, καὶ πᾶσαν τὴν Λευΐτι- τὴν καὶ ἱερατικὴν λατρείαν ἐκεῖ ἐπιτελεῖσθαι. Ακο λούθως δὲ ταύταις ἑκάτερον ἔθνος ταῖς ὑπολήψεσι νενόμικε τοὺς πατέρας ἐν τῷδε βρει προσκεκινηκέ καὶ τῷ Θεῷ. ἀλλήλοις εἰς λόγον Σαμαρεῖς καὶ Ἰουδαῖοι, ἑκάτερος πρὸς τὸν λοιπὸν ἐπαπορήσει, καὶ ἐρεῖ γε ὁ Σαμα- ρεὺς τῷ Ἰουδαίῳ τὸν τῆς ἐνθάδε αναγεγραμμένον γυναικὸς λόγον· « Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσεκύνησαν, ο δεικνὺς τὸ Γαριζείν· « ὑμεῖς δὲ λέγετε, ὅτι ἐν Ἱεροσολύμοις ἐστὶν ὁ τόπος, ὅπου προσκυνεῖν δεῖ. • Αλλ' ἐπεὶ Ἰουδαῖοι μὲν, ἀπ' αὐτῶν γὰρ ἡ σωτηρία, εικόνες εἰσὶ τῶν τοὺς ὑγιαί νοντας φρονούντων λόγους, Σαμαρεῖς δὲ τῶν ἑτερο- δίξων· ἀκολούθως τὸ μὲν Γαριζειν θεοποιοῦσιν οἱ Σαμαρεῖς, ὅπερ ἑρμηνεύεται διατομή (25) ἢ διαί- μεσις· καὶ τῆς κατὰ τὴν ἱστορίαν διατομής (26), καὶ διαιρέσεως τῶν δέκα φυλῶν διατετμημένων ἀπὸ τῶν λοιπῶν δύο γεγενημένης κατὰ τοὺς τοῦ Ἱεροβοάμ χρόνους, ὃς καὶ αὐτὸς ἑρμηνεύεται, δικασμός λαοῦ (27)• Ἰουδαῖοι δὲ τὸ Σιών, ὅπερ ἐστί, σκο- πευτήριον (28). Εἰκὸς δέ τινα ἐπαπορήσειν διατί απ * Λόγον διελεγχθὲν αὐτ της. διελεγχθεῖσα αὐτή. δικασμός λαοῦ, διχασμός λαοῦ. • COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A nondumn credit eum esse prophetis praestantiorem, Deut. xxvn1, 11, 13. neque quem prophetæ prædixerint, sed prophetam aliquem. Sententia etiam ab Ecclesiae decretis dise sentiens eorum qui versantur in Scripturis, quin- que illis viris in apertum sibi productis, cumque illis eo quem ipsa post illos occuparat, quique exis- timabatur vir esse, et Sermonem Filiun Dei, qui illos manifestarat, non valens a principio cernere, prophetam esse inquit, ceu divinum quein- piam, eumque habentem homine quid majus, haud tamen tantuin quantum erat: quam ob causam in- quit, veluti quæ sustulisset aliquo modo oculos, et se existimaret in visione fuisse: Video te esse prophetam. › Sane quod ad illud attinet, Patres nostri, o et quæ sequuntur, agnoscendla est Sama- Britanorum cum Judæis differentia, de loco quem illi rebantur sanctum : nam Samaritani montem sanctum existimantes eum qui vocatur Garizim, Deum ibi adorant; cujus meminit Moses in Deute- ronomio, sic dicens s : • Et præcepit Moses populo in die illa, dicens: Hi stabunt ad benedicendum po- pulum in monte Garizim, cum transierint Jorda - nem, Symeon, Levi, Judas, Issachar, Joseph, et Benjamin; et hi stabunt in exsecratione in monte Gebal, Ruben, Gad, Aser, Zabulon, Dan et Nepl thalim; › Judæi autem, Sion montem divinum esse rati, proprium etiam Dei illum rentur esse locum, electum a Patre universorum ; et hanc ob causam dicunt, in ipso ædificatum fuisse templum a Salo- mone, omnemque Leviticum sacerdotalemque cul- tum illic perfici; quas suspiciones utraque gens sequens, existimavit patres in hoc vel illo monte adorasse Deum. C D se Joan. IV, 20. ibid. 21. Podleianus et Barberinus: Regius, Huetius legendum censebat De nom. Hebr., « Garisim, divisio, sive advena. A™, ‹ succidere, scindere. ▸ rent aliquando Judæi cum Samaritanis, addubitabit uterque ad alterum, dicetque sane Samaritanus Judæ præsentem mulieris scriptum sermonem : ‹ Patres nostri in monte hoc adoraverunt 9,› osten- dens Garizin ; c vos autem dicitis Jerosolymæ locum esse, ubi oporteat adorare. Sed quoniam Judæi (ab ipsis enim salus ") gerunt imaginem eorum qui sanæ sunt opinionis, Samaritæ autem eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissident, beatificant con- sequenter Samaritæ Garizim, qui mous interpre- tatur discissio vel divisio ; cum etiam separatio et divisio juxta historiam decem tribuum, quæ divisæ fuerunt a reliquis duabus, facta fuerit temporibus Jeroboam ”, qui et ipse interpretatur judicium po- puli: Judæi autem Sion, quem si interpreteris, so nat specula. Sed probabile est dubitaturum aliquem quare benedictiones fant in monte Garizim apud ill Reg. x11, 20; II Paral. x, 19. • Jeroboam, dijudicans populum, vel, dijudicans super nos. » Pro codex Bodleianus in margine label, Sion, specula, vel, speculator.) (E', ‹ monumen- tum, titulus, specula. » 15. Καὶ εἴ ποτε δὲ μέχρι τοῦ δεῦρο συγκατέβαινον (22) Διελεγχθέντων αὐτῆς. Sic habent codd. (23) Καταλειφθέντας. Lege καταληφθέντος. (24) Codex Bodleianus, τόσον ὅσον. (25) *Οπερ ερμηνεύεται διατομή. Hieronymus 13. Quod si usque in bodiernum diem contende- (26) Codex Bodleianus, διανομίας. (27) Δικασμός λαοῦ. Hieronyinus De nom. Hebr., (28) Σκοπευτήριον. Hieronymus, De nom. Hebr.,

αὐτὸν εἰρηκέναι· πλὴν οὐδέπω οἴεται αὐτὸν εἶναι τῶν προφητῶν κρείττονα, οὐδὲ τὸν προφητευθέντα, αλλά τινα προφήτην· καὶ ἡ ἑτερόδοξος δὲ γνώμη τῶν περὶ τὰς Γραφάς καλινδουμένων διελεγχθέντων αὐτῆς (22) τῶν τε προτέρων πέντε ἀνδρῶν, καὶ τοῦ μετ᾿ ἐκείνους καταλειφθέντας (25) ὑπ' αὐτῆς δόξαν της εἶναι ἀνδρὸς, τὸν ἐλέγξαντα Λόγον οὐ δυναμένη ἀρχῆθεν ὅ ἐστιν ἰδεῖν, προφήτην εἶναί φησιν, οἱονεὶ θεῖόν τινα, καὶ ἔχοντά τι τοῦ ἀνθρωπίνου κρεῖττον, οὐ μὲν τοσοῦτον ὅσον (24) ἦν· διόπερ φησί, οἱονεὶ ἀναβλέψασα πως καὶ ἐν θεωρία νομίσασα γεγονέναι· · θεωρῶ, ὅτι προφήτης εί σύ. » Εἰς τοῦτο, ο Οἱ πα τέρες ἡμῶν, » καὶ τὰ ἑξῆς, ἰστέον τὴν Σαμαρειτῶν της Ἰουδαίους διάστασιν περὶ τοῦ νομιζομένου αυτ τοῖς ἁγίου τόπου· οἱ μὲν γὰρ Σαμαρείς, τὸ καλού- μενον Γαριζειν δρος ἅγιον νομίζοντες, ἐν αὐτῷ προσ κυνοῦσι τῷ Θεῷ, οὗ μέμνηται Μωσῆς ἐν τῷ Δευτε ρονομίῳ οὕτως λέγων· « Καὶ ἐνετείλατο Μωσῆς τῷ λαῷ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ λέγων· Οὗτοι στήσονται εὐλογεῖν τὸν λαὸν ἐν ὄρει Γαριζειν, διαβάντες τὸν Ἰορδάνην Συμεών, Λευί, Ἰούδας, Ἰσάχαρ, Ἰωσήφ, καὶ Βενιαμείν· καὶ οὗτοι στήσονται ἐπὶ τῆς κατάρας ἐν ὄρει Γαιβάλ, Ρουβήν, Γάδ, καὶ 'Ασήρ, Ζαβουλών, Δάν, καὶ Νεφθαλείμ·, οἱ δὲ Ἰουδαῖοι, τὸ Σιὼν θεῖόν τι νενομικότες, καὶ οἰκεῖον τοῦ Θεοῦ ἐκεῖνον οἴονται εἶναι τὸν ἐκλελεγμένον ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν ὅλων τόπον· καὶ διὰ τοῦτο ἐν αὐτῷ ᾠκοδομῆσθαι τὸν ναὸν ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος λέγουσι, καὶ πᾶσαν τὴν Λευΐτι- τὴν καὶ ἱερατικὴν λατρείαν ἐκεῖ ἐπιτελεῖσθαι. Ακο λούθως δὲ ταύταις ἑκάτερον ἔθνος ταῖς ὑπολήψεσι νενόμικε τοὺς πατέρας ἐν τῷδε βρει προσκεκινηκέ καὶ τῷ Θεῷ. ἀλλήλοις εἰς λόγον Σαμαρεῖς καὶ Ἰουδαῖοι, ἑκάτερος πρὸς τὸν λοιπὸν ἐπαπορήσει, καὶ ἐρεῖ γε ὁ Σαμα- ρεὺς τῷ Ἰουδαίῳ τὸν τῆς ἐνθάδε αναγεγραμμένον γυναικὸς λόγον· « Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσεκύνησαν, ο δεικνὺς τὸ Γαριζείν· « ὑμεῖς δὲ λέγετε, ὅτι ἐν Ἱεροσολύμοις ἐστὶν ὁ τόπος, ὅπου προσκυνεῖν δεῖ. • Αλλ' ἐπεὶ Ἰουδαῖοι μὲν, ἀπ' αὐτῶν γὰρ ἡ σωτηρία, εικόνες εἰσὶ τῶν τοὺς ὑγιαί νοντας φρονούντων λόγους, Σαμαρεῖς δὲ τῶν ἑτερο- δίξων· ἀκολούθως τὸ μὲν Γαριζειν θεοποιοῦσιν οἱ Σαμαρεῖς, ὅπερ ἑρμηνεύεται διατομή (25) ἢ διαί- μεσις· καὶ τῆς κατὰ τὴν ἱστορίαν διατομής (26), καὶ διαιρέσεως τῶν δέκα φυλῶν διατετμημένων ἀπὸ τῶν λοιπῶν δύο γεγενημένης κατὰ τοὺς τοῦ Ἱεροβοάμ χρόνους, ὃς καὶ αὐτὸς ἑρμηνεύεται, δικασμός λαοῦ (27)• Ἰουδαῖοι δὲ τὸ Σιών, ὅπερ ἐστί, σκο- πευτήριον (28). Εἰκὸς δέ τινα ἐπαπορήσειν διατί απ * Λόγον διελεγχθὲν αὐτ της. διελεγχθεῖσα αὐτή. δικασμός λαοῦ, διχασμός λαοῦ. • COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A nondumn credit eum esse prophetis praestantiorem, Deut. xxvn1, 11, 13. neque quem prophetæ prædixerint, sed prophetam aliquem. Sententia etiam ab Ecclesiae decretis dise sentiens eorum qui versantur in Scripturis, quin- que illis viris in apertum sibi productis, cumque illis eo quem ipsa post illos occuparat, quique exis- timabatur vir esse, et Sermonem Filiun Dei, qui illos manifestarat, non valens a principio cernere, prophetam esse inquit, ceu divinum quein- piam, eumque habentem homine quid majus, haud tamen tantuin quantum erat: quam ob causam in- quit, veluti quæ sustulisset aliquo modo oculos, et se existimaret in visione fuisse: Video te esse prophetam. › Sane quod ad illud attinet, Patres nostri, o et quæ sequuntur, agnoscendla est Sama- Britanorum cum Judæis differentia, de loco quem illi rebantur sanctum : nam Samaritani montem sanctum existimantes eum qui vocatur Garizim, Deum ibi adorant; cujus meminit Moses in Deute- ronomio, sic dicens s : • Et præcepit Moses populo in die illa, dicens: Hi stabunt ad benedicendum po- pulum in monte Garizim, cum transierint Jorda - nem, Symeon, Levi, Judas, Issachar, Joseph, et Benjamin; et hi stabunt in exsecratione in monte Gebal, Ruben, Gad, Aser, Zabulon, Dan et Nepl thalim; › Judæi autem, Sion montem divinum esse rati, proprium etiam Dei illum rentur esse locum, electum a Patre universorum ; et hanc ob causam dicunt, in ipso ædificatum fuisse templum a Salo- mone, omnemque Leviticum sacerdotalemque cul- tum illic perfici; quas suspiciones utraque gens sequens, existimavit patres in hoc vel illo monte adorasse Deum. C D se Joan. IV, 20. ibid. 21. Podleianus et Barberinus: Regius, Huetius legendum censebat De nom. Hebr., « Garisim, divisio, sive advena. A™, ‹ succidere, scindere. ▸ rent aliquando Judæi cum Samaritanis, addubitabit uterque ad alterum, dicetque sane Samaritanus Judæ præsentem mulieris scriptum sermonem : ‹ Patres nostri in monte hoc adoraverunt 9,› osten- dens Garizin ; c vos autem dicitis Jerosolymæ locum esse, ubi oporteat adorare. Sed quoniam Judæi (ab ipsis enim salus ") gerunt imaginem eorum qui sanæ sunt opinionis, Samaritæ autem eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissident, beatificant con- sequenter Samaritæ Garizim, qui mous interpre- tatur discissio vel divisio ; cum etiam separatio et divisio juxta historiam decem tribuum, quæ divisæ fuerunt a reliquis duabus, facta fuerit temporibus Jeroboam ”, qui et ipse interpretatur judicium po- puli: Judæi autem Sion, quem si interpreteris, so nat specula. Sed probabile est dubitaturum aliquem quare benedictiones fant in monte Garizim apud ill Reg. x11, 20; II Paral. x, 19. • Jeroboam, dijudicans populum, vel, dijudicans super nos. » Pro codex Bodleianus in margine label, Sion, specula, vel, speculator.) (E', ‹ monumen- tum, titulus, specula. » 15. Καὶ εἴ ποτε δὲ μέχρι τοῦ δεῦρο συγκατέβαινον (22) Διελεγχθέντων αὐτῆς. Sic habent codd. (23) Καταλειφθέντας. Lege καταληφθέντος. (24) Codex Bodleianus, τόσον ὅσον. (25) *Οπερ ερμηνεύεται διατομή. Hieronymus 13. Quod si usque in bodiernum diem contende- (26) Codex Bodleianus, διανομίας. (27) Δικασμός λαοῦ. Hieronyinus De nom. Hebr., (28) Σκοπευτήριον. Hieronymus, De nom. Hebr.,

αὐτὸν εἰρηκέναι· πλὴν οὐδέπω οἴεται αὐτὸν εἶναι τῶν προφητῶν κρείττονα, οὐδὲ τὸν προφητευθέντα, αλλά τινα προφήτην· καὶ ἡ ἑτερόδοξος δὲ γνώμη τῶν περὶ τὰς Γραφάς καλινδουμένων διελεγχθέντων αὐτῆς (22) τῶν τε προτέρων πέντε ἀνδρῶν, καὶ τοῦ μετ᾿ ἐκείνους καταλειφθέντας (25) ὑπ' αὐτῆς δόξαν της εἶναι ἀνδρὸς, τὸν ἐλέγξαντα Λόγον οὐ δυναμένη ἀρχῆθεν ὅ ἐστιν ἰδεῖν, προφήτην εἶναί φησιν, οἱονεὶ θεῖόν τινα, καὶ ἔχοντά τι τοῦ ἀνθρωπίνου κρεῖττον, οὐ μὲν τοσοῦτον ὅσον (24) ἦν· διόπερ φησί, οἱονεὶ ἀναβλέψασα πως καὶ ἐν θεωρία νομίσασα γεγονέναι· · θεωρῶ, ὅτι προφήτης εί σύ. » Εἰς τοῦτο, ο Οἱ πα τέρες ἡμῶν, » καὶ τὰ ἑξῆς, ἰστέον τὴν Σαμαρειτῶν της Ἰουδαίους διάστασιν περὶ τοῦ νομιζομένου αυτ τοῖς ἁγίου τόπου· οἱ μὲν γὰρ Σαμαρείς, τὸ καλού- μενον Γαριζειν δρος ἅγιον νομίζοντες, ἐν αὐτῷ προσ κυνοῦσι τῷ Θεῷ, οὗ μέμνηται Μωσῆς ἐν τῷ Δευτε ρονομίῳ οὕτως λέγων· « Καὶ ἐνετείλατο Μωσῆς τῷ λαῷ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ λέγων· Οὗτοι στήσονται εὐλογεῖν τὸν λαὸν ἐν ὄρει Γαριζειν, διαβάντες τὸν Ἰορδάνην Συμεών, Λευί, Ἰούδας, Ἰσάχαρ, Ἰωσήφ, καὶ Βενιαμείν· καὶ οὗτοι στήσονται ἐπὶ τῆς κατάρας ἐν ὄρει Γαιβάλ, Ρουβήν, Γάδ, καὶ 'Ασήρ, Ζαβουλών, Δάν, καὶ Νεφθαλείμ·, οἱ δὲ Ἰουδαῖοι, τὸ Σιὼν θεῖόν τι νενομικότες, καὶ οἰκεῖον τοῦ Θεοῦ ἐκεῖνον οἴονται εἶναι τὸν ἐκλελεγμένον ὑπὸ τοῦ Πατρὸς τῶν ὅλων τόπον· καὶ διὰ τοῦτο ἐν αὐτῷ ᾠκοδομῆσθαι τὸν ναὸν ὑπὸ τοῦ Σολομῶντος λέγουσι, καὶ πᾶσαν τὴν Λευΐτι- τὴν καὶ ἱερατικὴν λατρείαν ἐκεῖ ἐπιτελεῖσθαι. Ακο λούθως δὲ ταύταις ἑκάτερον ἔθνος ταῖς ὑπολήψεσι νενόμικε τοὺς πατέρας ἐν τῷδε βρει προσκεκινηκέ καὶ τῷ Θεῷ. ἀλλήλοις εἰς λόγον Σαμαρεῖς καὶ Ἰουδαῖοι, ἑκάτερος πρὸς τὸν λοιπὸν ἐπαπορήσει, καὶ ἐρεῖ γε ὁ Σαμα- ρεὺς τῷ Ἰουδαίῳ τὸν τῆς ἐνθάδε αναγεγραμμένον γυναικὸς λόγον· « Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσεκύνησαν, ο δεικνὺς τὸ Γαριζείν· « ὑμεῖς δὲ λέγετε, ὅτι ἐν Ἱεροσολύμοις ἐστὶν ὁ τόπος, ὅπου προσκυνεῖν δεῖ. • Αλλ' ἐπεὶ Ἰουδαῖοι μὲν, ἀπ' αὐτῶν γὰρ ἡ σωτηρία, εικόνες εἰσὶ τῶν τοὺς ὑγιαί νοντας φρονούντων λόγους, Σαμαρεῖς δὲ τῶν ἑτερο- δίξων· ἀκολούθως τὸ μὲν Γαριζειν θεοποιοῦσιν οἱ Σαμαρεῖς, ὅπερ ἑρμηνεύεται διατομή (25) ἢ διαί- μεσις· καὶ τῆς κατὰ τὴν ἱστορίαν διατομής (26), καὶ διαιρέσεως τῶν δέκα φυλῶν διατετμημένων ἀπὸ τῶν λοιπῶν δύο γεγενημένης κατὰ τοὺς τοῦ Ἱεροβοάμ χρόνους, ὃς καὶ αὐτὸς ἑρμηνεύεται, δικασμός λαοῦ (27)• Ἰουδαῖοι δὲ τὸ Σιών, ὅπερ ἐστί, σκο- πευτήριον (28). Εἰκὸς δέ τινα ἐπαπορήσειν διατί απ * Λόγον διελεγχθὲν αὐτ της. διελεγχθεῖσα αὐτή. δικασμός λαοῦ, διχασμός λαοῦ. • COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A nondumn credit eum esse prophetis praestantiorem, Deut. xxvn1, 11, 13. neque quem prophetæ prædixerint, sed prophetam aliquem. Sententia etiam ab Ecclesiae decretis dise sentiens eorum qui versantur in Scripturis, quin- que illis viris in apertum sibi productis, cumque illis eo quem ipsa post illos occuparat, quique exis- timabatur vir esse, et Sermonem Filiun Dei, qui illos manifestarat, non valens a principio cernere, prophetam esse inquit, ceu divinum quein- piam, eumque habentem homine quid majus, haud tamen tantuin quantum erat: quam ob causam in- quit, veluti quæ sustulisset aliquo modo oculos, et se existimaret in visione fuisse: Video te esse prophetam. › Sane quod ad illud attinet, Patres nostri, o et quæ sequuntur, agnoscendla est Sama- Britanorum cum Judæis differentia, de loco quem illi rebantur sanctum : nam Samaritani montem sanctum existimantes eum qui vocatur Garizim, Deum ibi adorant; cujus meminit Moses in Deute- ronomio, sic dicens s : • Et præcepit Moses populo in die illa, dicens: Hi stabunt ad benedicendum po- pulum in monte Garizim, cum transierint Jorda - nem, Symeon, Levi, Judas, Issachar, Joseph, et Benjamin; et hi stabunt in exsecratione in monte Gebal, Ruben, Gad, Aser, Zabulon, Dan et Nepl thalim; › Judæi autem, Sion montem divinum esse rati, proprium etiam Dei illum rentur esse locum, electum a Patre universorum ; et hanc ob causam dicunt, in ipso ædificatum fuisse templum a Salo- mone, omnemque Leviticum sacerdotalemque cul- tum illic perfici; quas suspiciones utraque gens sequens, existimavit patres in hoc vel illo monte adorasse Deum. C D se Joan. IV, 20. ibid. 21. Podleianus et Barberinus: Regius, Huetius legendum censebat De nom. Hebr., « Garisim, divisio, sive advena. A™, ‹ succidere, scindere. ▸ rent aliquando Judæi cum Samaritanis, addubitabit uterque ad alterum, dicetque sane Samaritanus Judæ præsentem mulieris scriptum sermonem : ‹ Patres nostri in monte hoc adoraverunt 9,› osten- dens Garizin ; c vos autem dicitis Jerosolymæ locum esse, ubi oporteat adorare. Sed quoniam Judæi (ab ipsis enim salus ") gerunt imaginem eorum qui sanæ sunt opinionis, Samaritæ autem eorum qui ab Ecclesiæ decretis dissident, beatificant con- sequenter Samaritæ Garizim, qui mous interpre- tatur discissio vel divisio ; cum etiam separatio et divisio juxta historiam decem tribuum, quæ divisæ fuerunt a reliquis duabus, facta fuerit temporibus Jeroboam ”, qui et ipse interpretatur judicium po- puli: Judæi autem Sion, quem si interpreteris, so nat specula. Sed probabile est dubitaturum aliquem quare benedictiones fant in monte Garizim apud ill Reg. x11, 20; II Paral. x, 19. • Jeroboam, dijudicans populum, vel, dijudicans super nos. » Pro codex Bodleianus in margine label, Sion, specula, vel, speculator.) (E', ‹ monumen- tum, titulus, specula. » 15. Καὶ εἴ ποτε δὲ μέχρι τοῦ δεῦρο συγκατέβαινον (22) Διελεγχθέντων αὐτῆς. Sic habent codd. (23) Καταλειφθέντας. Lege καταληφθέντος. (24) Codex Bodleianus, τόσον ὅσον. (25) *Οπερ ερμηνεύεται διατομή. Hieronymus 13. Quod si usque in bodiernum diem contende- (26) Codex Bodleianus, διανομίας. (27) Δικασμός λαοῦ. Hieronyinus De nom. Hebr., (28) Σκοπευτήριον. Hieronymus, De nom. Hebr.,

νου, φησὶν, ἐστὶν εἰδέναι τὰ πάντα, ο ψευδόμενος ἑκατέρως· καὶ γὰρ οἱ ἄγγελοι τὰ τοιαῦτα δύνανται εἰδέναι, καὶ ὁ προφήτης οὐ πάντα οἶδεν· « Ἐκ μέρους γὰρ γινώσκομεν καὶ ἐκ μέρους προφητεύο μεν, καν προφητεύομεν, ή γινώσκομεν (51). Μετὰ δὲ ταῦτα ἐπαινεῖ ὡς πρεπόντως τῇ αὐτῆς φύσει ποιήσασαν τὴν Σαμαρείτιν, καὶ μήτε ψευσα- μένην μήτε ἄντικρυς ὁμολογήσασαν τὴν ἑαυτῆς ἀσχημοσύνην, πεπεισμένην τέ φησιν αὐτὴν, ὅτι προ- φήτης εἴη, ἐρωτᾷν αὐτὸν, ἅμα τὴν αἰτίαν ἐμφαίνου- σαν δι᾿ ἣν ἐξεπόρνευσεν, ὅτι δι᾽ ἄγνοιαν (31') Θεοῦ, καὶ τῆς κατὰ τὸν Θεὸν λατρείας ἀμελήσασαν, καὶ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον αὐτῇ ἀναγκαίων, καὶ ἄλλως ἀεὶ τὴν ἐν τῷ βίῳ τυγχάνουσαν· οὐ γὰρ ἂν, φησίν, αὐτὴ ἤρχετο ἐπὶ τὸ φρέαρ ἔξω τῆς πόλεως τυγχάνον. Οὐκ οἶδα δὲ πῶς ἐνόμισεν ἐμφαίνεσθαι την αἰτίαν τοῦ ἐκπεπορνευκέναι, ἢ ἄγνοιαν αἰτίαν γεγο νέναι ἐπὶ τῶν πλημμελημάτων, καὶ τῆς κατὰ Θεὸν λατρείας· ἀλλ᾽ ἔοικε ταῦτα ὡς ἔτυχεν ἐσχεδιακέναι, χωρὶς πάσης πιθανότητος· προστίθησι περὶ τούτοις, ότι, βουλομένη μαθεῖν πῶς καὶ τίνι εὐαρεστήσασα, καὶ Θεῷ προσκυνήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν, λέγει τό· « Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προστ εκύνησαν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα δέ ἐστιν εὐέλεγ- κτα τὰ εἰρημένα· πόθεν γὰρ (52) ὅτι βούλεται μαθεῖν τίνι εὐαρεστήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν ; έρχεται ώρα, ὅτε οὔτε (53) ἐν ὄρει τούτῳ, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. » "Οτε ἔδοξε πιθανώτατα τετηρηκέναι ὁ Ἡρακλέων ἐν τούτοις τὸ ἐπὶ μὲν τῶν προτέρων μὴ εἰρῆσθαι αὐτῇ· « Πίστευε μα, γύναι, ο νῦν δὲ τοῦτο αὐτῇ προστετάχθαι, τότε ἐπεθόλωσε τὸ μὴ ἀπίθανον παρατήρημα, εἰπὼν ὄρος μὲν (34) τὸν διάβολον λέγεσθαι, ἢ τὸν κόσμον αὐτοῦ,· · ἐπείπερ μέρος ἓν (35) ὁ διάβολος ὅλης τῆς ὕλης, φησὶν, ἦν, ὁ δὲ κόσμος τὸ σύμπαν τῆς κακίας ὄρος, ἔρημον οἰκητήριον θηρίων, ᾧ (56) προσεκύνουν πάντες οἱ πρὸ νόμου καὶ οἱ ἐθνικοί. » Ιεροσόλυμα δὲ τὴν κτίσιν ἢ τὸν Κτίστην, ᾧ προσεκύνουν οἱ Ἰου δαῖοι. ᾿Αλλὰ καὶ δευτέρως ὄρος μὲν ἐνόμισεν εἶναι τὴν κτίσιν, ᾗ (37) οἱ ἐθνικοὶ προσεκύνουν· Ἱεροσό λυμα δὲ τὸν Κτίστην, ᾧ (38) οἱ Ἰουδαῖοι ἐλάτρευον. • Ὑμεῖς οὖν, φησίν, οἱονεὶ οἱ πνευματικοί, οὔτε τῇ κτίσει, οὐδὲ τῷ Δημιουργῷ προσκυνήσετε, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ τῆς ἀληθείας· καὶ συμπαραλαμβάνει γε, φησίν, αὐτὴν, ὡς ἤδη πιστὴν, καὶ συναριθμουμέ- νὴν τοῖς κατὰ ἀλήθειαν προσκυνηταῖς. » Αλλ' ἡμεῖς τὴν μὲν ἐν φαντασίᾳ γνωστικῶν λόγων καὶ νομιζο μένων ὑψηλῶν ὀνομαζομένην θεοσέβειαν παρὰ τοῖς ἑτεροδόξοις ὑπολαμβάνομεν (39) δηλοῦσθαι διὰ τοῦ « Οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ· ν τὸν δὲ κανόνα κατὰ τοὺς πολλοὺς τῆς Ἐκκλησίας, ἂν καὶ αὐτὸν ὁ τέλειος καὶ βίας, καὶ γινώσκομεν. Αt κόσμον. δεσμοκράτορα Πυετους. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A est omnia cernere, utrobique mentiens, cum etiam angeli hujusmodi cernere queant, et propheta non videat omnia: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus, etiamsi prophetemus vel agnoscamus. Deinde Samaritidem laudat, tanquam quæ decenter naturæ suæ fecerit, quæ neque men- tita sit, neque continuo fassa fuerit turpitudinem suam, persuasamque Jesum prophetam esse, ipsam inquit interrogare eum, ostendentem simul etiam causam per quam fornicata fuerit, nimirum quod propter ignorantiam Dei et divini cultus, ut quæ neglexerit etiam omnia sibi ad præsentem vitam necessaria, quam alioquin ignorantiam hac in vita semper habuisset: : neque enim, inquit, venisset hæc ad puteum, qui erat extra urbem. Sel nescio quo- modo existimaverit ostendi causam fornicandi, vel B ignorantiam divini cultus causam fuisse delictorum; sed hoc videtur extemporaliter dixisse absque ulla verisimilitudine : hisque addit eam volentem discere quomodo Deum adorans, et illi grata, liberaretur a fornicatione, illud dixisse: «Patres nostri in monte hoc adoraverunt *, » et ea quæ sequuntur. Sed fa- cile admodum redarguuntur hæc dicta; unde enim liquet eam discere velle quo pacto Deo grata libe- C raretur a fornicatione ? 16. • Dicit illi Jesus: Crede mihi, mulier, venit hora quando neque in monte hoc, neque Je- rosolymis adorabitis Patrem **. » Quando visus est Heracleon aptissime in hæc præcedentibus obser- vasse non dictum fuisse illi: c Crede mili, mulier, nunc autem hoc illi adjunctum fuisse, tunc non iuscitam observationem obscuravit, dicens per montem intelligi diabolum vel mundum ejus : • quandoquidem pars una est, inquit, diabolus to- tius materiæ; mundus vero universus malitiæ mons desertus, et habitatio ferarum, quem adorabant omnnes ante legem, et gentiles. Per Jerosolyman vero intelligi dicit creationem, vel Creatorem, quem adorabant Judæi. Quin rursum existimavit montem esse creationem, quam gentiles adorarent; Jeroso- Iymam auten Creatorem, quem Judæi colerent. • Vos ergo, inquit, veluti spirituales, neque creatio- nem, neque mundi Opificem adorabitis, sed Patrem D veritatis: ac illam sane adjuvat, inquit, tanquam Cor. sull, 9. • Joan. iv, 20. 8° ibid. 21. interpres. ERIT. PATROL. mentar. in Matth. xvii, tom. x, p. 579. Mox, ǹ tòr jam fidelem, et quæ annumeretur adorantibus eum in veritate. » vero nos per hoc dictum, e neque in monte hoc, › declarari existimamus illud, quod Dei cultum appellant bi qui ab Ecclesiæ decretis dissident, exsistens in imaginatione sermonum qui sunt cognoscibiles et qui existimantur alti; per il- lud vero, e neque Jerosolymis adorabitis Patrem, Diabolum quippe et consti- tuunt Valentiniani et appellant. Irenæus I. 1, cap. 2; Epiphan. hares. xxxi, cap. 19. 16. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Πίστευέ μοι, γύναι, ὅτι (51) Η γινώσκομεν. Sic codex Bodleianus; Re- (31) Codex Regins, perperam, διάνοιαν. (39) Supple aut subaudi δῆλον, ut fecisse videtur (33) In codice Regio deest ούτε. (54) Ειπών δρος μέν, etc. Vide supra ad Com- (35) Codex Regius, žv pro žv. (56) Codex Regius, perperam, ὡς pro ᾧ (37) In eodem codice Regio deest ᾖ. (38) In codice Regio desideratur &." (39) ldem codex Regius, υπολαμβανόμενον.

νου, φησὶν, ἐστὶν εἰδέναι τὰ πάντα, ο ψευδόμενος ἑκατέρως· καὶ γὰρ οἱ ἄγγελοι τὰ τοιαῦτα δύνανται εἰδέναι, καὶ ὁ προφήτης οὐ πάντα οἶδεν· « Ἐκ μέρους γὰρ γινώσκομεν καὶ ἐκ μέρους προφητεύο μεν, καν προφητεύομεν, ή γινώσκομεν (51). Μετὰ δὲ ταῦτα ἐπαινεῖ ὡς πρεπόντως τῇ αὐτῆς φύσει ποιήσασαν τὴν Σαμαρείτιν, καὶ μήτε ψευσα- μένην μήτε ἄντικρυς ὁμολογήσασαν τὴν ἑαυτῆς ἀσχημοσύνην, πεπεισμένην τέ φησιν αὐτὴν, ὅτι προ- φήτης εἴη, ἐρωτᾷν αὐτὸν, ἅμα τὴν αἰτίαν ἐμφαίνου- σαν δι᾿ ἣν ἐξεπόρνευσεν, ὅτι δι᾽ ἄγνοιαν (31') Θεοῦ, καὶ τῆς κατὰ τὸν Θεὸν λατρείας ἀμελήσασαν, καὶ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον αὐτῇ ἀναγκαίων, καὶ ἄλλως ἀεὶ τὴν ἐν τῷ βίῳ τυγχάνουσαν· οὐ γὰρ ἂν, φησίν, αὐτὴ ἤρχετο ἐπὶ τὸ φρέαρ ἔξω τῆς πόλεως τυγχάνον. Οὐκ οἶδα δὲ πῶς ἐνόμισεν ἐμφαίνεσθαι την αἰτίαν τοῦ ἐκπεπορνευκέναι, ἢ ἄγνοιαν αἰτίαν γεγο νέναι ἐπὶ τῶν πλημμελημάτων, καὶ τῆς κατὰ Θεὸν λατρείας· ἀλλ᾽ ἔοικε ταῦτα ὡς ἔτυχεν ἐσχεδιακέναι, χωρὶς πάσης πιθανότητος· προστίθησι περὶ τούτοις, ότι, βουλομένη μαθεῖν πῶς καὶ τίνι εὐαρεστήσασα, καὶ Θεῷ προσκυνήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν, λέγει τό· « Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προστ εκύνησαν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα δέ ἐστιν εὐέλεγ- κτα τὰ εἰρημένα· πόθεν γὰρ (52) ὅτι βούλεται μαθεῖν τίνι εὐαρεστήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν ; έρχεται ώρα, ὅτε οὔτε (53) ἐν ὄρει τούτῳ, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. » "Οτε ἔδοξε πιθανώτατα τετηρηκέναι ὁ Ἡρακλέων ἐν τούτοις τὸ ἐπὶ μὲν τῶν προτέρων μὴ εἰρῆσθαι αὐτῇ· « Πίστευε μα, γύναι, ο νῦν δὲ τοῦτο αὐτῇ προστετάχθαι, τότε ἐπεθόλωσε τὸ μὴ ἀπίθανον παρατήρημα, εἰπὼν ὄρος μὲν (34) τὸν διάβολον λέγεσθαι, ἢ τὸν κόσμον αὐτοῦ,· · ἐπείπερ μέρος ἓν (35) ὁ διάβολος ὅλης τῆς ὕλης, φησὶν, ἦν, ὁ δὲ κόσμος τὸ σύμπαν τῆς κακίας ὄρος, ἔρημον οἰκητήριον θηρίων, ᾧ (56) προσεκύνουν πάντες οἱ πρὸ νόμου καὶ οἱ ἐθνικοί. » Ιεροσόλυμα δὲ τὴν κτίσιν ἢ τὸν Κτίστην, ᾧ προσεκύνουν οἱ Ἰου δαῖοι. ᾿Αλλὰ καὶ δευτέρως ὄρος μὲν ἐνόμισεν εἶναι τὴν κτίσιν, ᾗ (37) οἱ ἐθνικοὶ προσεκύνουν· Ἱεροσό λυμα δὲ τὸν Κτίστην, ᾧ (38) οἱ Ἰουδαῖοι ἐλάτρευον. • Ὑμεῖς οὖν, φησίν, οἱονεὶ οἱ πνευματικοί, οὔτε τῇ κτίσει, οὐδὲ τῷ Δημιουργῷ προσκυνήσετε, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ τῆς ἀληθείας· καὶ συμπαραλαμβάνει γε, φησίν, αὐτὴν, ὡς ἤδη πιστὴν, καὶ συναριθμουμέ- νὴν τοῖς κατὰ ἀλήθειαν προσκυνηταῖς. » Αλλ' ἡμεῖς τὴν μὲν ἐν φαντασίᾳ γνωστικῶν λόγων καὶ νομιζο μένων ὑψηλῶν ὀνομαζομένην θεοσέβειαν παρὰ τοῖς ἑτεροδόξοις ὑπολαμβάνομεν (39) δηλοῦσθαι διὰ τοῦ « Οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ· ν τὸν δὲ κανόνα κατὰ τοὺς πολλοὺς τῆς Ἐκκλησίας, ἂν καὶ αὐτὸν ὁ τέλειος καὶ βίας, καὶ γινώσκομεν. Αt κόσμον. δεσμοκράτορα Πυετους. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A est omnia cernere, utrobique mentiens, cum etiam angeli hujusmodi cernere queant, et propheta non videat omnia: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus, etiamsi prophetemus vel agnoscamus. Deinde Samaritidem laudat, tanquam quæ decenter naturæ suæ fecerit, quæ neque men- tita sit, neque continuo fassa fuerit turpitudinem suam, persuasamque Jesum prophetam esse, ipsam inquit interrogare eum, ostendentem simul etiam causam per quam fornicata fuerit, nimirum quod propter ignorantiam Dei et divini cultus, ut quæ neglexerit etiam omnia sibi ad præsentem vitam necessaria, quam alioquin ignorantiam hac in vita semper habuisset: : neque enim, inquit, venisset hæc ad puteum, qui erat extra urbem. Sel nescio quo- modo existimaverit ostendi causam fornicandi, vel B ignorantiam divini cultus causam fuisse delictorum; sed hoc videtur extemporaliter dixisse absque ulla verisimilitudine : hisque addit eam volentem discere quomodo Deum adorans, et illi grata, liberaretur a fornicatione, illud dixisse: «Patres nostri in monte hoc adoraverunt *, » et ea quæ sequuntur. Sed fa- cile admodum redarguuntur hæc dicta; unde enim liquet eam discere velle quo pacto Deo grata libe- C raretur a fornicatione ? 16. • Dicit illi Jesus: Crede mihi, mulier, venit hora quando neque in monte hoc, neque Je- rosolymis adorabitis Patrem **. » Quando visus est Heracleon aptissime in hæc præcedentibus obser- vasse non dictum fuisse illi: c Crede mili, mulier, nunc autem hoc illi adjunctum fuisse, tunc non iuscitam observationem obscuravit, dicens per montem intelligi diabolum vel mundum ejus : • quandoquidem pars una est, inquit, diabolus to- tius materiæ; mundus vero universus malitiæ mons desertus, et habitatio ferarum, quem adorabant omnnes ante legem, et gentiles. Per Jerosolyman vero intelligi dicit creationem, vel Creatorem, quem adorabant Judæi. Quin rursum existimavit montem esse creationem, quam gentiles adorarent; Jeroso- Iymam auten Creatorem, quem Judæi colerent. • Vos ergo, inquit, veluti spirituales, neque creatio- nem, neque mundi Opificem adorabitis, sed Patrem D veritatis: ac illam sane adjuvat, inquit, tanquam Cor. sull, 9. • Joan. iv, 20. 8° ibid. 21. interpres. ERIT. PATROL. mentar. in Matth. xvii, tom. x, p. 579. Mox, ǹ tòr jam fidelem, et quæ annumeretur adorantibus eum in veritate. » vero nos per hoc dictum, e neque in monte hoc, › declarari existimamus illud, quod Dei cultum appellant bi qui ab Ecclesiæ decretis dissident, exsistens in imaginatione sermonum qui sunt cognoscibiles et qui existimantur alti; per il- lud vero, e neque Jerosolymis adorabitis Patrem, Diabolum quippe et consti- tuunt Valentiniani et appellant. Irenæus I. 1, cap. 2; Epiphan. hares. xxxi, cap. 19. 16. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Πίστευέ μοι, γύναι, ὅτι (51) Η γινώσκομεν. Sic codex Bodleianus; Re- (31) Codex Regins, perperam, διάνοιαν. (39) Supple aut subaudi δῆλον, ut fecisse videtur (33) In codice Regio deest ούτε. (54) Ειπών δρος μέν, etc. Vide supra ad Com- (35) Codex Regius, žv pro žv. (56) Codex Regius, perperam, ὡς pro ᾧ (37) In eodem codice Regio deest ᾖ. (38) In codice Regio desideratur &." (39) ldem codex Regius, υπολαμβανόμενον.

νου, φησὶν, ἐστὶν εἰδέναι τὰ πάντα, ο ψευδόμενος ἑκατέρως· καὶ γὰρ οἱ ἄγγελοι τὰ τοιαῦτα δύνανται εἰδέναι, καὶ ὁ προφήτης οὐ πάντα οἶδεν· « Ἐκ μέρους γὰρ γινώσκομεν καὶ ἐκ μέρους προφητεύο μεν, καν προφητεύομεν, ή γινώσκομεν (51). Μετὰ δὲ ταῦτα ἐπαινεῖ ὡς πρεπόντως τῇ αὐτῆς φύσει ποιήσασαν τὴν Σαμαρείτιν, καὶ μήτε ψευσα- μένην μήτε ἄντικρυς ὁμολογήσασαν τὴν ἑαυτῆς ἀσχημοσύνην, πεπεισμένην τέ φησιν αὐτὴν, ὅτι προ- φήτης εἴη, ἐρωτᾷν αὐτὸν, ἅμα τὴν αἰτίαν ἐμφαίνου- σαν δι᾿ ἣν ἐξεπόρνευσεν, ὅτι δι᾽ ἄγνοιαν (31') Θεοῦ, καὶ τῆς κατὰ τὸν Θεὸν λατρείας ἀμελήσασαν, καὶ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον αὐτῇ ἀναγκαίων, καὶ ἄλλως ἀεὶ τὴν ἐν τῷ βίῳ τυγχάνουσαν· οὐ γὰρ ἂν, φησίν, αὐτὴ ἤρχετο ἐπὶ τὸ φρέαρ ἔξω τῆς πόλεως τυγχάνον. Οὐκ οἶδα δὲ πῶς ἐνόμισεν ἐμφαίνεσθαι την αἰτίαν τοῦ ἐκπεπορνευκέναι, ἢ ἄγνοιαν αἰτίαν γεγο νέναι ἐπὶ τῶν πλημμελημάτων, καὶ τῆς κατὰ Θεὸν λατρείας· ἀλλ᾽ ἔοικε ταῦτα ὡς ἔτυχεν ἐσχεδιακέναι, χωρὶς πάσης πιθανότητος· προστίθησι περὶ τούτοις, ότι, βουλομένη μαθεῖν πῶς καὶ τίνι εὐαρεστήσασα, καὶ Θεῷ προσκυνήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν, λέγει τό· « Οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προστ εκύνησαν, » καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα δέ ἐστιν εὐέλεγ- κτα τὰ εἰρημένα· πόθεν γὰρ (52) ὅτι βούλεται μαθεῖν τίνι εὐαρεστήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν ; έρχεται ώρα, ὅτε οὔτε (53) ἐν ὄρει τούτῳ, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. » "Οτε ἔδοξε πιθανώτατα τετηρηκέναι ὁ Ἡρακλέων ἐν τούτοις τὸ ἐπὶ μὲν τῶν προτέρων μὴ εἰρῆσθαι αὐτῇ· « Πίστευε μα, γύναι, ο νῦν δὲ τοῦτο αὐτῇ προστετάχθαι, τότε ἐπεθόλωσε τὸ μὴ ἀπίθανον παρατήρημα, εἰπὼν ὄρος μὲν (34) τὸν διάβολον λέγεσθαι, ἢ τὸν κόσμον αὐτοῦ,· · ἐπείπερ μέρος ἓν (35) ὁ διάβολος ὅλης τῆς ὕλης, φησὶν, ἦν, ὁ δὲ κόσμος τὸ σύμπαν τῆς κακίας ὄρος, ἔρημον οἰκητήριον θηρίων, ᾧ (56) προσεκύνουν πάντες οἱ πρὸ νόμου καὶ οἱ ἐθνικοί. » Ιεροσόλυμα δὲ τὴν κτίσιν ἢ τὸν Κτίστην, ᾧ προσεκύνουν οἱ Ἰου δαῖοι. ᾿Αλλὰ καὶ δευτέρως ὄρος μὲν ἐνόμισεν εἶναι τὴν κτίσιν, ᾗ (37) οἱ ἐθνικοὶ προσεκύνουν· Ἱεροσό λυμα δὲ τὸν Κτίστην, ᾧ (38) οἱ Ἰουδαῖοι ἐλάτρευον. • Ὑμεῖς οὖν, φησίν, οἱονεὶ οἱ πνευματικοί, οὔτε τῇ κτίσει, οὐδὲ τῷ Δημιουργῷ προσκυνήσετε, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ τῆς ἀληθείας· καὶ συμπαραλαμβάνει γε, φησίν, αὐτὴν, ὡς ἤδη πιστὴν, καὶ συναριθμουμέ- νὴν τοῖς κατὰ ἀλήθειαν προσκυνηταῖς. » Αλλ' ἡμεῖς τὴν μὲν ἐν φαντασίᾳ γνωστικῶν λόγων καὶ νομιζο μένων ὑψηλῶν ὀνομαζομένην θεοσέβειαν παρὰ τοῖς ἑτεροδόξοις ὑπολαμβάνομεν (39) δηλοῦσθαι διὰ τοῦ « Οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ· ν τὸν δὲ κανόνα κατὰ τοὺς πολλοὺς τῆς Ἐκκλησίας, ἂν καὶ αὐτὸν ὁ τέλειος καὶ βίας, καὶ γινώσκομεν. Αt κόσμον. δεσμοκράτορα Πυετους. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A est omnia cernere, utrobique mentiens, cum etiam angeli hujusmodi cernere queant, et propheta non videat omnia: Ex parte enim cognoscimus, et ex parte prophetamus, etiamsi prophetemus vel agnoscamus. Deinde Samaritidem laudat, tanquam quæ decenter naturæ suæ fecerit, quæ neque men- tita sit, neque continuo fassa fuerit turpitudinem suam, persuasamque Jesum prophetam esse, ipsam inquit interrogare eum, ostendentem simul etiam causam per quam fornicata fuerit, nimirum quod propter ignorantiam Dei et divini cultus, ut quæ neglexerit etiam omnia sibi ad præsentem vitam necessaria, quam alioquin ignorantiam hac in vita semper habuisset: : neque enim, inquit, venisset hæc ad puteum, qui erat extra urbem. Sel nescio quo- modo existimaverit ostendi causam fornicandi, vel B ignorantiam divini cultus causam fuisse delictorum; sed hoc videtur extemporaliter dixisse absque ulla verisimilitudine : hisque addit eam volentem discere quomodo Deum adorans, et illi grata, liberaretur a fornicatione, illud dixisse: «Patres nostri in monte hoc adoraverunt *, » et ea quæ sequuntur. Sed fa- cile admodum redarguuntur hæc dicta; unde enim liquet eam discere velle quo pacto Deo grata libe- C raretur a fornicatione ? 16. • Dicit illi Jesus: Crede mihi, mulier, venit hora quando neque in monte hoc, neque Je- rosolymis adorabitis Patrem **. » Quando visus est Heracleon aptissime in hæc præcedentibus obser- vasse non dictum fuisse illi: c Crede mili, mulier, nunc autem hoc illi adjunctum fuisse, tunc non iuscitam observationem obscuravit, dicens per montem intelligi diabolum vel mundum ejus : • quandoquidem pars una est, inquit, diabolus to- tius materiæ; mundus vero universus malitiæ mons desertus, et habitatio ferarum, quem adorabant omnnes ante legem, et gentiles. Per Jerosolyman vero intelligi dicit creationem, vel Creatorem, quem adorabant Judæi. Quin rursum existimavit montem esse creationem, quam gentiles adorarent; Jeroso- Iymam auten Creatorem, quem Judæi colerent. • Vos ergo, inquit, veluti spirituales, neque creatio- nem, neque mundi Opificem adorabitis, sed Patrem D veritatis: ac illam sane adjuvat, inquit, tanquam Cor. sull, 9. • Joan. iv, 20. 8° ibid. 21. interpres. ERIT. PATROL. mentar. in Matth. xvii, tom. x, p. 579. Mox, ǹ tòr jam fidelem, et quæ annumeretur adorantibus eum in veritate. » vero nos per hoc dictum, e neque in monte hoc, › declarari existimamus illud, quod Dei cultum appellant bi qui ab Ecclesiæ decretis dissident, exsistens in imaginatione sermonum qui sunt cognoscibiles et qui existimantur alti; per il- lud vero, e neque Jerosolymis adorabitis Patrem, Diabolum quippe et consti- tuunt Valentiniani et appellant. Irenæus I. 1, cap. 2; Epiphan. hares. xxxi, cap. 19. 16. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Πίστευέ μοι, γύναι, ὅτι (51) Η γινώσκομεν. Sic codex Bodleianus; Re- (31) Codex Regins, perperam, διάνοιαν. (39) Supple aut subaudi δῆλον, ut fecisse videtur (33) In codice Regio deest ούτε. (54) Ειπών δρος μέν, etc. Vide supra ad Com- (35) Codex Regius, žv pro žv. (56) Codex Regius, perperam, ὡς pro ᾧ (37) In eodem codice Regio deest ᾖ. (38) In codice Regio desideratur &." (39) ldem codex Regius, υπολαμβανόμενον.

ἅγιος ὑπεραναβήσεται θεωρητικώτερον καὶ σαφέστε ρον προσκυνῶν τῷ Πατρὶ, διὰ τοῦ· « Οὔτε ἐν Ίε- ροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. ο Ὥσπερ γάρ, καθὼς ὁμολογήσαιεν ἂν καὶ οἱ Ἰουδαῖοι, οἱ ἄγγελοι οὐκ ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνοῦσι τῷ Πατρὶ, τῷ κρειττόνως παρὰ τὸ ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνεῖν τῷ Πατρί, οὕτως οἱ ἤδη τῇ διαθέσει τὸ ἰσάγγελοι εἶναι ἐσχηκότες, οὐδὲ ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσουσι τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ βέλτιον ἢ οἱ ἐν Ἱεροσολύμοις, κἂν διὰ τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις συμπεριφέρονται τοῖς ἐν Ἱε- ροσολύμοις τοῖς Ἰουδαίοις γινόμενοι Ἰουδαῖοι, ἵνα Ἰουδαίους κερδήσωσιν. Ἱεροσόλυμα δέ μοι νοεί- σθοι (40), καθώς προαποδεδώκαμεν, ὁμοίως δὲ καὶ οἱ Ἰουδαῖοι. Οτε μέντοιγε οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις τις προσκυνεῖ, ἐλθούσης της ὥρας προσκυνεῖ μετὰ παρρησίας υἱὸς γεγενημένος διόπερ εκόντες ὑπερτιθέμεθα, γματος. οι Εκλογὰς ἐκ τῶν προφητικῶν, τὸν Πατέρα· διόπερ οὐκ εἴρηται· Οὔτε ἐν Ἱεροσο λύμοις προσκυνήσετε (41) τῷ Θεῷ· ἀλλά· « Οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. » κυνοῦμεν δ οἴδαμεν, ὅτι ἡ σωτηρία ἐκ τῶν Ἰου δαίων ἐστί. » Τὸ (42) « Ὑμεῖς, » ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει, οἱ Σαμαρεῖς· ὅσον δὲ ἐπὶ τῇ ἀναγωγῇ, οἱ περὶ τὰς Γρα- φὰς ἑτερόδοξοι· τὸ δὲ « Ἡμεῖς, ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ (43), οἱ Ἰουδαῖοι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῇ ἀλληγορίᾳ, ἐγὼ ὁ Λόγος, καὶ οἱ κατ' ἐμὲ μεμορφωμένοι, τὴν σω τηρίαν ἔχοντες ἀπὸ τῶν Ἰουδαϊκῶν λόγων· τὸ γὰρ φανερωθὲν νῦν μυστήριον πεφανέρωται διά τε Γρα- φῶν προφητικῶν, καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου (44) ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. "Ορα δὲ εἰ μὴ ἰδίως καὶ παρὰ τὴν ἀκολουθίαν τῶν ῥητῶν ὁ Ἡρακλέων ἐκδεξάμενο; τὸ, ὑμεῖς, ἀντὶ τοῦ Ἰουδαῖοι, ἐθνικοί, διηγήσατο· οἷον δέ ἐστι πρὸς τὴν Σαμαρείτιν λέγεσθαι, Ὑμεῖς οἱ Ἰουδαῖοι, ἢ πρὸς Σαμαρείτιν, Ὑμεῖς οἱ ἐθνικοί ; Αλλ' οὐκ οἴδασί γε οἱ ἑτερόδοξοι προσκυνοῦσι, ὅτι πλάσμα ἐστὶ, καὶ οὐκ ἀλήθεια, καὶ μῦθος, οὐ μυ στήρια (45)· ὁ δὲ προσκυνῶν τὸν Δημιουργόν, μάλιστα κατὰ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον καὶ τοὺς λόγους τους πνευματικοὺς Ἰουδαϊκούς, οὗτος ὁ οἶδε προσκυνεῖ. Πολὺ δέ ἐστι (46) νῦν παρατίθεσθαι τοῦ Ἡρακλέω- νος τὰ ῥητά, ἀπὸ τοῦ ἐπιγεγραμμένου Πέτρου Κη ρύγματος (47) παραλαμβανόμενα, καὶ ἵστασθαι πρὸς αὐτὰ (48) ἐξετάζοντας καὶ περὶ τοῦ βιβλίου, πότερον ποτε γνήσιόν ἐστιν (49), ἢ νόθον, ἢ μικτόν· διόπερ Ο τῶν γνησίων, εἰ τῶν ἀποκρύφων. τῶν ἀποκρύφων τῶν ἀντιλεγομένων, μικτῶν, τῶν νόθων, γνησίους ἀποκρύφους τῶν γνησίων, τῶν ἀντιλεγομένων, εἰ τῶν κι χτῶν ORIGENIS regulam Ecclesiae juxta multos declarari existima- A mus : quam etiam ipsam sanctus et perfectus Crans- cendet, acutius, et apertius, et divinius adorans Patrem. Ut enim, quod et Judai fatebuntur, angeli Jerosolymis non adorant Patrem, eo quod longe melius Patrem adorent quan Jerosolymis, etiam sic qui affectu id habent, ut pares sint angelis, ne- que Jerosolymis Patrem adorabunt, sed longe me- lius his qui sunt Jerosolymis, etiamsi propter eos qui Jerosolymis habitant, consuetudinem habent cum Judæis Jerosolymæ degentibus, facti Judæi, ut Judæos lucrifaciant. Sed Jerosolyma mihi consi- deretur, ut antea ostendimus, atque etiam similiter Judæi. Quando vero neque in monte hoc, neque Jerosolymis quis adorat, quia venerit jam hora, is filius factus, Patrem cum fiducia adorat; quam ob B causam non dictum est, Neque Jerosolymis adora- ‹ bitis Deum, sed, Neque Jerosolymis adorabilis Patrem. › ' 17. « Vos adoratis quod nescitis; nos adora mus quod scimus, quoniam salus ex Judæis est 10. Per voculam vos, quod ad expositionem attinet, intelliguntur Samaritani; quantum vero ad anagogen, illi qui in Scripturis diversa a nobis sentiunt: sic per voculam nos, quantum ad propositum, intelli- guntur Judæi; quantum ad allegoriam, ego ipse Dei Sermo, ipse Dei Filius, et qui in me transforman- tur salutem habentes a scriptis Judaicis; nam ma- nifestatum nunc mysterium manifestum est per Scripturas propheticas ", et per adventum Donini nostri Jesu Christi. Vide vero an non improprie et præter consequentiam verborum Heracleon disse- ruerit, exponens illud vos, pro eo quod est, Vos Judæi et gentiles. Quale autem est, ut ad Samari- tidem dicatur, Vos Judæi; vel ad Samaritidem, Vos gentiles? Sed profecto nesciunt, qui ab Eccle- siæ decretis dissident, quod adorant, figmentum esse, non veritatem; fabulam, non mysteria; at vero qui Creatorem adorat, præsertim juxta Ju- deun occultum '', et juxta sermones Judaicos spi- rituales, novit quod adorat. Sed longum foret nunc ipsius Heracleonis dicta in medium apponere, quæ ab eo libro sumpsit qui Prædicatio Petri inscriptus est; insistereque etiam ad ea, disquirentes sit C • Cor. 18, 20. Joann. iv, 22. Rom. xvi, 26. Sed codicis Regii lectionem anteponimus; sequitur enim etc. De apocrypho hoc libro vide Lactantium lib. v, cap. 20, et llieronymum De scripl. eccles., Clementis Alexan- drini editioni subjectas ; et Eusebium lib. Histor., cap. 3. HUETIus. librorum qui pro sacris proponerentur, ordo fuit; Rom. 11, 29. cujusmodi erant quos in Canorem suum Hebræi retulerant, quique erant intra arcam; Rursus duplex ordo fuit, seu qui ad- mitterentur ab aliquibus, ab aliis repudiarentur, el dubiæ essent auctoritatis; cujusmodi erant Macha- bæorum libri, Sapienta Sirach, et Salomonis, alii- que, quos quamvis in Catalogum suum non contu- lissent Judæi, plurimi tamen recipiebant: alter ordo erat quippe ab omnibus plane pro confictis et supposititiis habebantur. Priorem divi- sionem confirmant Hieronymus in Prologo Galeato, et Athanasius, seu quisquis auctor Indiculi librorum Scripturæ : hi enim quidquid praeter est, inter recensent. At triplicem illum or- dinem, sequitur Eusebius Mist. lib. ii, cap. et 51. HUETIUS. (40) Codex Regius, νοῆσθαι, male. (41) Item codex Regius, προσκυνῆσαι, male. (42) Codex Regius του, male. (43) Codex Bodleianus, ὄρει pro ῥητῷ. (44) Codex Regius, Χριστοῦ, male. (45) Alen codex Regius, καὶ μυστήρια. (46) Codex Bodleianus, Πολὺ δὲ κάλλιόν ἐστι, etc. (47) Ἀπὸ τοῦ ἐπιγεγραμμένου Πέτρου Κηρύ (48) Codex Regius. πρὸς αὐτό. (49) Πότερόν ποτε γνήσιόν ἐστιν, etc. Duplex 17. « Ὑμεῖς προσκυνεῖτε ὅ οὐκ οἴδατε· ἡμεῖς προσ-

ἅγιος ὑπεραναβήσεται θεωρητικώτερον καὶ σαφέστε ρον προσκυνῶν τῷ Πατρὶ, διὰ τοῦ· « Οὔτε ἐν Ίε- ροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. ο Ὥσπερ γάρ, καθὼς ὁμολογήσαιεν ἂν καὶ οἱ Ἰουδαῖοι, οἱ ἄγγελοι οὐκ ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνοῦσι τῷ Πατρὶ, τῷ κρειττόνως παρὰ τὸ ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνεῖν τῷ Πατρί, οὕτως οἱ ἤδη τῇ διαθέσει τὸ ἰσάγγελοι εἶναι ἐσχηκότες, οὐδὲ ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσουσι τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ βέλτιον ἢ οἱ ἐν Ἱεροσολύμοις, κἂν διὰ τοὺς ἐν Ἱεροσολύμοις συμπεριφέρονται τοῖς ἐν Ἱε- ροσολύμοις τοῖς Ἰουδαίοις γινόμενοι Ἰουδαῖοι, ἵνα Ἰουδαίους κερδήσωσιν. Ἱεροσόλυμα δέ μοι νοεί- σθοι (40), καθώς προαποδεδώκαμεν, ὁμοίως δὲ καὶ οἱ Ἰουδαῖοι. Οτε μέντοιγε οὔτε ἐν τῷ ὄρει τούτῳ, οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις τις προσκυνεῖ, ἐλθούσης της ὥρας προσκυνεῖ μετὰ παρρησίας υἱὸς γεγενημένος διόπερ εκόντες ὑπερτιθέμεθα, γματος. οι Εκλογὰς ἐκ τῶν προφητικῶν, τὸν Πατέρα· διόπερ οὐκ εἴρηται· Οὔτε ἐν Ἱεροσο λύμοις προσκυνήσετε (41) τῷ Θεῷ· ἀλλά· « Οὔτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. » κυνοῦμεν δ οἴδαμεν, ὅτι ἡ σωτηρία ἐκ τῶν Ἰου δαίων ἐστί. » Τὸ (42) « Ὑμεῖς, » ὅσον ἐπὶ τῇ λέξει, οἱ Σαμαρεῖς· ὅσον δὲ ἐπὶ τῇ ἀναγωγῇ, οἱ περὶ τὰς Γρα- φὰς ἑτερόδοξοι· τὸ δὲ « Ἡμεῖς, ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ (43), οἱ Ἰουδαῖοι· ὅσον δὲ ἐπὶ τῇ ἀλληγορίᾳ, ἐγὼ ὁ Λόγος, καὶ οἱ κατ' ἐμὲ μεμορφωμένοι, τὴν σω τηρίαν ἔχοντες ἀπὸ τῶν Ἰουδαϊκῶν λόγων· τὸ γὰρ φανερωθὲν νῦν μυστήριον πεφανέρωται διά τε Γρα- φῶν προφητικῶν, καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου (44) ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. "Ορα δὲ εἰ μὴ ἰδίως καὶ παρὰ τὴν ἀκολουθίαν τῶν ῥητῶν ὁ Ἡρακλέων ἐκδεξάμενο; τὸ, ὑμεῖς, ἀντὶ τοῦ Ἰουδαῖοι, ἐθνικοί, διηγήσατο· οἷον δέ ἐστι πρὸς τὴν Σαμαρείτιν λέγεσθαι, Ὑμεῖς οἱ Ἰουδαῖοι, ἢ πρὸς Σαμαρείτιν, Ὑμεῖς οἱ ἐθνικοί ; Αλλ' οὐκ οἴδασί γε οἱ ἑτερόδοξοι προσκυνοῦσι, ὅτι πλάσμα ἐστὶ, καὶ οὐκ ἀλήθεια, καὶ μῦθος, οὐ μυ στήρια (45)· ὁ δὲ προσκυνῶν τὸν Δημιουργόν, μάλιστα κατὰ τὸν ἐν κρυπτῷ Ἰουδαῖον καὶ τοὺς λόγους τους πνευματικοὺς Ἰουδαϊκούς, οὗτος ὁ οἶδε προσκυνεῖ. Πολὺ δέ ἐστι (46) νῦν παρατίθεσθαι τοῦ Ἡρακλέω- νος τὰ ῥητά, ἀπὸ τοῦ ἐπιγεγραμμένου Πέτρου Κη ρύγματος (47) παραλαμβανόμενα, καὶ ἵστασθαι πρὸς αὐτὰ (48) ἐξετάζοντας καὶ περὶ τοῦ βιβλίου, πότερον ποτε γνήσιόν ἐστιν (49), ἢ νόθον, ἢ μικτόν· διόπερ Ο τῶν γνησίων, εἰ τῶν ἀποκρύφων. τῶν ἀποκρύφων τῶν ἀντιλεγομένων, μικτῶν, τῶν νόθων, γνησίους ἀποκρύφους τῶν γνησίων, τῶν ἀντιλεγομένων, εἰ τῶν κι χτῶν ORIGENIS regulam Ecclesiae juxta multos declarari existima- A mus : quam etiam ipsam sanctus et perfectus Crans- cendet, acutius, et apertius, et divinius adorans Patrem. Ut enim, quod et Judai fatebuntur, angeli Jerosolymis non adorant Patrem, eo quod longe melius Patrem adorent quan Jerosolymis, etiam sic qui affectu id habent, ut pares sint angelis, ne- que Jerosolymis Patrem adorabunt, sed longe me- lius his qui sunt Jerosolymis, etiamsi propter eos qui Jerosolymis habitant, consuetudinem habent cum Judæis Jerosolymæ degentibus, facti Judæi, ut Judæos lucrifaciant. Sed Jerosolyma mihi consi- deretur, ut antea ostendimus, atque etiam similiter Judæi. Quando vero neque in monte hoc, neque Jerosolymis quis adorat, quia venerit jam hora, is filius factus, Patrem cum fiducia adorat; quam ob B causam non dictum est, Neque Jerosolymis adora- ‹ bitis Deum, sed, Neque Jerosolymis adorabilis Patrem. › ' 17. « Vos adoratis quod nescitis; nos adora mus quod scimus, quoniam salus ex Judæis est 10. Per voculam vos, quod ad expositionem attinet, intelliguntur Samaritani; quantum vero ad anagogen, illi qui in Scripturis diversa a nobis sentiunt: sic per voculam nos, quantum ad propositum, intelli- guntur Judæi; quantum ad allegoriam, ego ipse Dei Sermo, ipse Dei Filius, et qui in me transforman- tur salutem habentes a scriptis Judaicis; nam ma- nifestatum nunc mysterium manifestum est per Scripturas propheticas ", et per adventum Donini nostri Jesu Christi. Vide vero an non improprie et præter consequentiam verborum Heracleon disse- ruerit, exponens illud vos, pro eo quod est, Vos Judæi et gentiles. Quale autem est, ut ad Samari- tidem dicatur, Vos Judæi; vel ad Samaritidem, Vos gentiles? Sed profecto nesciunt, qui ab Eccle- siæ decretis dissident, quod adorant, figmentum esse, non veritatem; fabulam, non mysteria; at vero qui Creatorem adorat, præsertim juxta Ju- deun occultum '', et juxta sermones Judaicos spi- rituales, novit quod adorat. Sed longum foret nunc ipsius Heracleonis dicta in medium apponere, quæ ab eo libro sumpsit qui Prædicatio Petri inscriptus est; insistereque etiam ad ea, disquirentes sit C • Cor. 18, 20. Joann. iv, 22. Rom. xvi, 26. Sed codicis Regii lectionem anteponimus; sequitur enim etc. De apocrypho hoc libro vide Lactantium lib. v, cap. 20, et llieronymum De scripl. eccles., Clementis Alexan- drini editioni subjectas ; et Eusebium lib. Histor., cap. 3. HUETIus. librorum qui pro sacris proponerentur, ordo fuit; Rom. 11, 29. cujusmodi erant quos in Canorem suum Hebræi retulerant, quique erant intra arcam; Rursus duplex ordo fuit, seu qui ad- mitterentur ab aliquibus, ab aliis repudiarentur, el dubiæ essent auctoritatis; cujusmodi erant Macha- bæorum libri, Sapienta Sirach, et Salomonis, alii- que, quos quamvis in Catalogum suum non contu- lissent Judæi, plurimi tamen recipiebant: alter ordo erat quippe ab omnibus plane pro confictis et supposititiis habebantur. Priorem divi- sionem confirmant Hieronymus in Prologo Galeato, et Athanasius, seu quisquis auctor Indiculi librorum Scripturæ : hi enim quidquid praeter est, inter recensent. At triplicem illum or- dinem, sequitur Eusebius Mist. lib. ii, cap. et 51. HUETIUS. (40) Codex Regius, νοῆσθαι, male. (41) Item codex Regius, προσκυνῆσαι, male. (42) Codex Regius του, male. (43) Codex Bodleianus, ὄρει pro ῥητῷ. (44) Codex Regius, Χριστοῦ, male. (45) Alen codex Regius, καὶ μυστήρια. (46) Codex Bodleianus, Πολὺ δὲ κάλλιόν ἐστι, etc. (47) Ἀπὸ τοῦ ἐπιγεγραμμένου Πέτρου Κηρύ (48) Codex Regius. πρὸς αὐτό. (49) Πότερόν ποτε γνήσιόν ἐστιν, etc. Duplex 17. « Ὑμεῖς προσκυνεῖτε ὅ οὐκ οἴδατε· ἡμεῖς προσ-

423 COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIM. 426 ἑκόντες ὑπερτιθέμεθα, ταῦτα μόνον ἐπισημειούμενοι A necne genuinus liber, an nothus, an niistus: quam φέρειν αὐτὸν, ὡς Πέτρου διδάξαντος, μὴ δεῖν καθ' Έλληνας (50) προσκυνεῖν, τὰ τῆς ὕλης πρά γματα ἀποδεχομένους, καὶ λατρεύοντας ξύλοις, καὶ λίθοις· μήτε κατὰ Ἰουδαίους σέβειν τὸ θεῖον· ἐπείπερ καὶ αὐτοὶ, μόνοι οἰόμενοι ἐπίστασθαι Θεὸν, ἀγνοοῦσιν αὐτὸν, λατρεύοντες ἀγγέλοις, καὶ μηνὶ, καὶ σελήνῃ (51). optime; Regius, corrupte, xaßɛlɛiv äç. B Anry. Quoniam in vetere lege Dei mandata obiisse sæpe legitur angelus, et quasi ex persona Dei sæpe esse locutus, hinc varie disputatum est inter Judæos, Deusne ille esset, an angelus. Angelos nullos admit- tebant Sadducæi, ut est Act. xxIII, 8. Eos agnosce- bant Pharisæi, religionis inter ipsos principes, et arbitri. Cum autem superstitionibus valde dediti essent hujus sectæ homines, facile eo delapsi sunt, at damnosum et vetitum angelis cultum exbiberent. Atque hæc hæresis apud Phrygas florebat Pauli temporibus, ut intelligitur ex ipsius Epist. ad Colos- senses c. 11, † 18. Sed et multo post in Laodicena synodo damnata est. Quonam vero cultu Lunam et Mīva venerati sint Judæi, dictu facile non est. Isaias cap. LXV, † 11, sic ipsos alloquitur : « Et vos, qui dereliquistis Dominum, qui obliti estis moutem sanctum meum, qui ponitis mensam 7:5 Gad, et impletis 20" Meni libamen. › Gad est àɣa- húy, recte intellexit Hieronymus. Ita sumitur Genes. xxx, 11. Sortes autem rerum omnium vetu- stissimi Chaldæi, et Ægyptii astrologi sideribus de- putabant et Fortunæ quidem sortem tribuebant Lunæ, ut Dæmonis sorteru Soli; et haic res ad animum pertinentes, illi res corporeas curæ esse putabant. Vettius Valens lib. IV Anthologiarum, cap. 5, quod est Пlepi zpórur diapers and xanov τύχης καὶ δαίμονες, docet sortem Fortuna et De- mouis, significare Solem et Lunam: Lunam quippe esse Fortunam, in potestate habentem_corpus et spiritum; Solem vero esse Mentem et Dæmonem, animas ad res gerendas excitantem et moventem. Idipsum aliis præterea testimoniis, tum ex Macrobio, tum ex eodem Valente depromptis demonstrat Sel- deuns libro De dis Syris, synt. 1, cap. 1. Quod ait er- go Isaias Judæos adorare Gad, id est Fortunam, id ex · ponit Lunam auctor libri quem citat Origenes, quæ Fortuna quoque dicitur. Sequitur apud Isaiam, & et impletis Meni libamen fllud est quod apud Origenem exponitur, ÀatpɛÚOVTES µrví. Mullum hic æstuant in- terpretes; sed in eo plurimi consentiunt, vocabulo Meni vel planetas oinnes, vel unum ex planetis si- guari, quem Mercurium quidam esse conjectant. Mihi autem verisimile fit Solem, qui mens est, et Dæmon, seu Genius, voce Meni » significari, ex origine D, quod est ‹ numerare,› quia Sol temporibus nume- randis el dividendis præest. Indidem profluxit dictio D , Lona, eadem de causa. In Solis autein et Lunæ adorationem proclives fuerunt Judæi, jam inde ab antiquis temporibus, ut colligitur ex Deuter. iv, 19: Ne forte elevatis oculis ad cœlum, videas Solem et Louam, et omnia astra coli, et errore deceptus adores ea; › et Job xxxı, 26, 27 : « Si vidi Solem cum fulgeret, et Lunam incedentem clare. Et læta- tum est in abscondito cor meum, et osculatus sum manuni meam ore meo. Atque ea ad Josiam usque propagata est idololatria, de quo id scriptum est IV Reg. xx, 11: Abstulit quoque equos, quos dederant reges Juda Soli, in introitu templ Domini, juxta exhedram Nathamelec eunuchi, qui erat in Pharurim : currus autem Solis combussit igni. » Ezechielis vitt, 16, queritur Dominus viginti quinque Israelitas dorsa habuisse contra templum Domini, et facies ad orientem, et adorasse ad ortum bolis. Ex his efficitur probabile non esse Isaiam PATROL. GR. XIV. C ob causam libentes hæc differimus; tantum illu l notantes, librum ipsum docere, perinde quasi Petrus docuerit, non oportere gentilium more ado- rare, materialia laudantium, atque servientium lignis et lapidibus ; neque Judæorum more Deum colentium; quandoquidem et ipsi hi soli Deumn scire existimati, Fortunæ, hoc est Lunæ, cultum Judæis objicientem, Solis religionem, cui multo magis dediti erant, si- Juisse. Præterea ejus verba sic exposuerunt LXX Senes : Ετοιμάζοντες τῇ τύχῃ τράπεζαν, καὶ πλη ροῦντες τῷ δαιμονίῳ κέρασμα. Hieronyaus quippe in Isaiæ Lxv, 11, sic ipsos ait reddidisse: Paratis Fortunæ mensam, et impletis Dæmoni poculum; › et mox: Quodque Septuaginta transtulerunt tập Satovio, id est Dæmoni, in Hebraico habet an. Unde manifestum est corruptam esse vulgatai Joci hujus lectionem : Ετοιμάζοντες τῷ δαιμονίῳ τρά πεζαν, καὶ πληροῦντες τῇ τύχῃ κέρασμα. « Meni igitur juxta τοὺς Ο' est δαιμόνιον. Atqui sors Dæmo- nis, seu Genii, cujus in tutela ut quisque natus est, vivit, ut ait Censorinus c. 3, et natale co- mes qui temperat astrum, ut loquitur Horatius lib. 11, epist. 2, tribuebatur Soli ab antiquis astro - nomice disciplinæ magistris, ut dixi: et Sol ipse Demon appellabatur. Macrobius lib. Saturn., c. 19: Argumentum caducari ad genituram quoque hominum, quæ genesis appellatur, Ægyptii proten- dunt, deos præstites homini nascenti quatuor adesse memorantes, δαίμονα τύχην, ἔρωτα, ἀνάγκην, et duo priores Solem et Lunam intelligi volunt; quod Sol auctor spiritus, caloris ac luminis, humanæ vitæ genitor et custos est, et ideo nascentis Daemon, id est Deus creditur; Luna túyŋ, quia corporum præ- sul est, quæ fortuitorum varietate jactantur. › Fir- colligimus, quam ideo huic libro adjecimus, quia micus lib. iv, cap. 11 : Locum Dæmonis ista ratione • Solis eum esse locum Abraham simili ratione mon- stravit. Quemadmodum autem pro Luna, sortem ipsi tributam, Fortunam nimirum propheta expres- sit, ita ad significandum Solem, sortem Soli depu- tatain, Dæmonem scilicet, seu Meni notavit. Ex Meni Hebraico prodiit Græcum pry, Dæmon seu Genius qui et Sol. Unde μήνες, Aolice μάνες, hine Latinum Manes, qui et Genii. Servins in VI Æn., v. 743 : «Ergo Manes Genios dicit, quos cum vita sortimur. › Non autem sic vocantur a Manis, quod est bonus, quod idem scribit Ser- vius in un Æn. Εν μήν βι Μηνόδωρος, et contra- cle, Μηνᾶς. Id nomen fuit patriarchæ Constan- tinopolitano, ad quem exstat celebris Justi- niani epistola, non, ut vulgo scribitur, Mennas. Sie Απολλώς contracte, pro Απολλόδωρος, sic Ερμᾶς μιν Ερμόδωρο ; sic Θευδάς Act. v, 30 et apudl Josephum, pro Θεόδωρος: sic Ολυμπᾶς Rom. ΧνΙ, 15, pro própos. Hinc dicti et pives, men. ses, quos curriculis suis Sol determinat, quasi sint varii Soles, et Sol, puta Januarii, alius sit a Sole Junii. Conjecturam nostram penitus firmat Strabo lib. 1, cum ait Cabiris, quæ urbs caput est Arme- mise, esse τὸ ἱερὸν μηνὸς Φαρνάκου καλούμενον, templum quod Menis Pharmacis appellatur, tam religiose cultum, ὥστε τὸν βασιλικόν καλούμενον ὅρκον τοῦτον ἀπέφηναν, τύχην βασιλέως, καὶ μῆνα Papváxov, ut pro juramento, quod regium appel- latur, haberi voluerint Fortunam regis, et Mena Pharmacis. Atqui id templum Lunæ quoque conse- cratum erat: "Εστι δὲ καὶ τοῦτο τῆς Σελήνης τὸ ἱερὸν, καθάπερ τὸ ἐν ᾿Αλβανοῖς καὶ τὸ ἐν Φρυγία, τόδε τοῦ Μηνὸς ἐν τῷ ὁμωνύμῳ τόπῳ· καὶ τὸ τοῦ Ασκαίου τὸ πρὸς τῇ Ἀντιοχείᾳ τῇ πρὸς Πισιδίαν, καὶ τὸ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ᾿Αντιοχέων. • Est autem hoc quoque templum Lunæ, quemadmodum et illud quod est in Albanis, et quod in Phrygia, et illud 16 (50) Kuð' "Eliŋraç. Sic codex Bodleianus, (51) Λατρεύοντες ἀγγέλοις, καὶ μηνὶ, καὶ σε

423 COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIM. 426 ἑκόντες ὑπερτιθέμεθα, ταῦτα μόνον ἐπισημειούμενοι A necne genuinus liber, an nothus, an niistus: quam φέρειν αὐτὸν, ὡς Πέτρου διδάξαντος, μὴ δεῖν καθ' Έλληνας (50) προσκυνεῖν, τὰ τῆς ὕλης πρά γματα ἀποδεχομένους, καὶ λατρεύοντας ξύλοις, καὶ λίθοις· μήτε κατὰ Ἰουδαίους σέβειν τὸ θεῖον· ἐπείπερ καὶ αὐτοὶ, μόνοι οἰόμενοι ἐπίστασθαι Θεὸν, ἀγνοοῦσιν αὐτὸν, λατρεύοντες ἀγγέλοις, καὶ μηνὶ, καὶ σελήνῃ (51). optime; Regius, corrupte, xaßɛlɛiv äç. B Anry. Quoniam in vetere lege Dei mandata obiisse sæpe legitur angelus, et quasi ex persona Dei sæpe esse locutus, hinc varie disputatum est inter Judæos, Deusne ille esset, an angelus. Angelos nullos admit- tebant Sadducæi, ut est Act. xxIII, 8. Eos agnosce- bant Pharisæi, religionis inter ipsos principes, et arbitri. Cum autem superstitionibus valde dediti essent hujus sectæ homines, facile eo delapsi sunt, at damnosum et vetitum angelis cultum exbiberent. Atque hæc hæresis apud Phrygas florebat Pauli temporibus, ut intelligitur ex ipsius Epist. ad Colos- senses c. 11, † 18. Sed et multo post in Laodicena synodo damnata est. Quonam vero cultu Lunam et Mīva venerati sint Judæi, dictu facile non est. Isaias cap. LXV, † 11, sic ipsos alloquitur : « Et vos, qui dereliquistis Dominum, qui obliti estis moutem sanctum meum, qui ponitis mensam 7:5 Gad, et impletis 20" Meni libamen. › Gad est àɣa- húy, recte intellexit Hieronymus. Ita sumitur Genes. xxx, 11. Sortes autem rerum omnium vetu- stissimi Chaldæi, et Ægyptii astrologi sideribus de- putabant et Fortunæ quidem sortem tribuebant Lunæ, ut Dæmonis sorteru Soli; et haic res ad animum pertinentes, illi res corporeas curæ esse putabant. Vettius Valens lib. IV Anthologiarum, cap. 5, quod est Пlepi zpórur diapers and xanov τύχης καὶ δαίμονες, docet sortem Fortuna et De- mouis, significare Solem et Lunam: Lunam quippe esse Fortunam, in potestate habentem_corpus et spiritum; Solem vero esse Mentem et Dæmonem, animas ad res gerendas excitantem et moventem. Idipsum aliis præterea testimoniis, tum ex Macrobio, tum ex eodem Valente depromptis demonstrat Sel- deuns libro De dis Syris, synt. 1, cap. 1. Quod ait er- go Isaias Judæos adorare Gad, id est Fortunam, id ex · ponit Lunam auctor libri quem citat Origenes, quæ Fortuna quoque dicitur. Sequitur apud Isaiam, & et impletis Meni libamen fllud est quod apud Origenem exponitur, ÀatpɛÚOVTES µrví. Mullum hic æstuant in- terpretes; sed in eo plurimi consentiunt, vocabulo Meni vel planetas oinnes, vel unum ex planetis si- guari, quem Mercurium quidam esse conjectant. Mihi autem verisimile fit Solem, qui mens est, et Dæmon, seu Genius, voce Meni » significari, ex origine D, quod est ‹ numerare,› quia Sol temporibus nume- randis el dividendis præest. Indidem profluxit dictio D , Lona, eadem de causa. In Solis autein et Lunæ adorationem proclives fuerunt Judæi, jam inde ab antiquis temporibus, ut colligitur ex Deuter. iv, 19: Ne forte elevatis oculis ad cœlum, videas Solem et Louam, et omnia astra coli, et errore deceptus adores ea; › et Job xxxı, 26, 27 : « Si vidi Solem cum fulgeret, et Lunam incedentem clare. Et læta- tum est in abscondito cor meum, et osculatus sum manuni meam ore meo. Atque ea ad Josiam usque propagata est idololatria, de quo id scriptum est IV Reg. xx, 11: Abstulit quoque equos, quos dederant reges Juda Soli, in introitu templ Domini, juxta exhedram Nathamelec eunuchi, qui erat in Pharurim : currus autem Solis combussit igni. » Ezechielis vitt, 16, queritur Dominus viginti quinque Israelitas dorsa habuisse contra templum Domini, et facies ad orientem, et adorasse ad ortum bolis. Ex his efficitur probabile non esse Isaiam PATROL. GR. XIV. C ob causam libentes hæc differimus; tantum illu l notantes, librum ipsum docere, perinde quasi Petrus docuerit, non oportere gentilium more ado- rare, materialia laudantium, atque servientium lignis et lapidibus ; neque Judæorum more Deum colentium; quandoquidem et ipsi hi soli Deumn scire existimati, Fortunæ, hoc est Lunæ, cultum Judæis objicientem, Solis religionem, cui multo magis dediti erant, si- Juisse. Præterea ejus verba sic exposuerunt LXX Senes : Ετοιμάζοντες τῇ τύχῃ τράπεζαν, καὶ πλη ροῦντες τῷ δαιμονίῳ κέρασμα. Hieronyaus quippe in Isaiæ Lxv, 11, sic ipsos ait reddidisse: Paratis Fortunæ mensam, et impletis Dæmoni poculum; › et mox: Quodque Septuaginta transtulerunt tập Satovio, id est Dæmoni, in Hebraico habet an. Unde manifestum est corruptam esse vulgatai Joci hujus lectionem : Ετοιμάζοντες τῷ δαιμονίῳ τρά πεζαν, καὶ πληροῦντες τῇ τύχῃ κέρασμα. « Meni igitur juxta τοὺς Ο' est δαιμόνιον. Atqui sors Dæmo- nis, seu Genii, cujus in tutela ut quisque natus est, vivit, ut ait Censorinus c. 3, et natale co- mes qui temperat astrum, ut loquitur Horatius lib. 11, epist. 2, tribuebatur Soli ab antiquis astro - nomice disciplinæ magistris, ut dixi: et Sol ipse Demon appellabatur. Macrobius lib. Saturn., c. 19: Argumentum caducari ad genituram quoque hominum, quæ genesis appellatur, Ægyptii proten- dunt, deos præstites homini nascenti quatuor adesse memorantes, δαίμονα τύχην, ἔρωτα, ἀνάγκην, et duo priores Solem et Lunam intelligi volunt; quod Sol auctor spiritus, caloris ac luminis, humanæ vitæ genitor et custos est, et ideo nascentis Daemon, id est Deus creditur; Luna túyŋ, quia corporum præ- sul est, quæ fortuitorum varietate jactantur. › Fir- colligimus, quam ideo huic libro adjecimus, quia micus lib. iv, cap. 11 : Locum Dæmonis ista ratione • Solis eum esse locum Abraham simili ratione mon- stravit. Quemadmodum autem pro Luna, sortem ipsi tributam, Fortunam nimirum propheta expres- sit, ita ad significandum Solem, sortem Soli depu- tatain, Dæmonem scilicet, seu Meni notavit. Ex Meni Hebraico prodiit Græcum pry, Dæmon seu Genius qui et Sol. Unde μήνες, Aolice μάνες, hine Latinum Manes, qui et Genii. Servins in VI Æn., v. 743 : «Ergo Manes Genios dicit, quos cum vita sortimur. › Non autem sic vocantur a Manis, quod est bonus, quod idem scribit Ser- vius in un Æn. Εν μήν βι Μηνόδωρος, et contra- cle, Μηνᾶς. Id nomen fuit patriarchæ Constan- tinopolitano, ad quem exstat celebris Justi- niani epistola, non, ut vulgo scribitur, Mennas. Sie Απολλώς contracte, pro Απολλόδωρος, sic Ερμᾶς μιν Ερμόδωρο ; sic Θευδάς Act. v, 30 et apudl Josephum, pro Θεόδωρος: sic Ολυμπᾶς Rom. ΧνΙ, 15, pro própos. Hinc dicti et pives, men. ses, quos curriculis suis Sol determinat, quasi sint varii Soles, et Sol, puta Januarii, alius sit a Sole Junii. Conjecturam nostram penitus firmat Strabo lib. 1, cum ait Cabiris, quæ urbs caput est Arme- mise, esse τὸ ἱερὸν μηνὸς Φαρνάκου καλούμενον, templum quod Menis Pharmacis appellatur, tam religiose cultum, ὥστε τὸν βασιλικόν καλούμενον ὅρκον τοῦτον ἀπέφηναν, τύχην βασιλέως, καὶ μῆνα Papváxov, ut pro juramento, quod regium appel- latur, haberi voluerint Fortunam regis, et Mena Pharmacis. Atqui id templum Lunæ quoque conse- cratum erat: "Εστι δὲ καὶ τοῦτο τῆς Σελήνης τὸ ἱερὸν, καθάπερ τὸ ἐν ᾿Αλβανοῖς καὶ τὸ ἐν Φρυγία, τόδε τοῦ Μηνὸς ἐν τῷ ὁμωνύμῳ τόπῳ· καὶ τὸ τοῦ Ασκαίου τὸ πρὸς τῇ Ἀντιοχείᾳ τῇ πρὸς Πισιδίαν, καὶ τὸ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ᾿Αντιοχέων. • Est autem hoc quoque templum Lunæ, quemadmodum et illud quod est in Albanis, et quod in Phrygia, et illud 16 (50) Kuð' "Eliŋraç. Sic codex Bodleianus, (51) Λατρεύοντες ἀγγέλοις, καὶ μηνὶ, καὶ σε

Ζητητέον μέντοιγε, ὡς πρὸς τὸ ἀληθὲς, τίνι ἡ σω Β Μεταξύ δὲ τῆς Λαοδικείας, καὶ τῶν Καρούρων ἱερόν ἐστι Μηνὸς Κάρου καλούμενον. « Μηνός *Ην δὲ ἐνταῦθα καὶ ἱερωσύνη τις Μηνός Ασκαίου. « βασιλέως, ο Μήνα Φαρνάκου, Έστι δὲ καὶ τοῦτο τῆς Σελήνης τὸ ἱερὸν, καθάπερ τὸ ἐν ᾿Αλβα νοῖς καὶ τὸ ἐν Φρυγία, τό τε τοῦ Μηνὸς ἐν τῷ ὁμω νύμῳ τόπῳ, καὶ τὸ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ᾿Αντιοχέων. Θεοὺς δὲ τιμῶσιν, Ἥλιον, καὶ Δία, καὶ Σελήνην· διαφερόντως δὲ Σελήνην. Εστι δ' αὐτῆς τὸ ἱερὸν τῆς Ἰβηρίας πλησίον. « Εἴτε καὶ, ὥς τισιν ἔδοξεν, εἰποῦσι· Τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως τὸν δαίμονα ὁμοῦσιν οἱ τὴν τύχην αὐτοῦ ὀμνύοντες. Δαιμόνιόν ἐστιν ἡ ὀνομαζομένη τύχη τοῦ βασιλέως. ματική λατρεία ἐγίνετο ὑπὸ Ἰουδαίων. Ὅτι μὲν γὰρ προκείμενον ἦν αὐτοῖς προσφέρειν τὰς θυσίας τῷ Κτίστῃ τοῦ παντὸς, τοῦτο δῆλον· ἄξιον δὲ ἰδεῖν τί ἐστι τὸ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων γεγραμμέν νον· ο Έστρεψε δὲ ὁ Θεὸς, καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς λατρεύειν τῇ στρατείᾳ τοῦ οὐρανοῦ. Οὐκ οἶδα πως, τοῦ Σωτῆρος ἄντικρυς φάσκοντος, ὅτι ἡ σωτηρία ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων ἐστὶν, οἱ ἑτερόδοξοι ἀρνοῦνται τὸν Θεὸν τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, τῶν πατέρων τῶν Ἰουδαίων. Ἔτι δὲ εἰ πληροῖ ὁ Σωτὴρ τὸν νόμον, καὶ, ἵνα πληρωθῇ τὰ ἐν τοῖς προφήταις γεγραμμένα, τάδε τινὰ καὶ τάδε γίνεται κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου ἐπιδημίαν, πῶς οὐ σαφὲς τίνα τρόπον ή σωτηρία ἐκ τῶν Ἰουδαίων γίνεται ; ὁ αὐτὸς γὰρ θεὸς Ἰουδαίων καὶ ἐθνῶν· « Εἴπερ εἷς Θεὸς, ὃς δικαιώσει περιτομὴν ἐκ πίστεως, καὶ ἀκροβυστίαν διὰ τῆς πίστεως· › οὐ γὰρ καταργοῦμεν νόμον διὰ τῆς πίστεως, ἀλλὰ ἱστάνομεν νόμον δι' αὐτῆς. Παραγγείλατε ἐπ' αὐτὴν βασιλείς "Αρατε παρ' ἐμοῦ, καὶ τοῖς Ασχαναζέοις. βασιλείς Δρα ράτ παρ' ἐμοῦ, καὶ τοῖς Ἀσχαναζέοις, παρ' ἐμοῦ, Ἱερὸν ἡγεῖτο εἶναι τὴν ἀλεκτρυόνα Ηλίφ. « ᾿Αλεκτρυώνος μὴ ἅπτεσθαι λευκοῦ, ὅτι ἱερὸς τοῦ Μηνὸς καὶ ἱκέτης, σημαίνει γὰρ τὰς ὥρας. « Πυθα γόρας· Ὡς ἱερὸς τοῦ Ἡλίου, « τῆς ᾿Αναίτιδος καὶ ᾿Αμανοῦ, ὁμανός οι ώμανός 'Αμανός Μηνί ORIGENIS ipsum ignorant, servientes angelis, et mensi, et luns. A Unde quæramus necesse est cui cultum cor- poralem exhibeant Judai, nam illis propositum fuisse offerre victimas Creatori universi perspi- euum est. Proinde operæ pretium est videre quod in apostolorum Actis scriptum est: Convertit se Deus, et tradidit eos ad colendam militiam coeli 1. Nescio autem quomodo, Servatore palam dicente salutem ex Judæis esse “, qui ab Ecclesiæ decretis dissident negent Deum Abraham, et Isaac, et Jacob, qui fuere patres Judorum. Præterea si implet Servator legem, et, ut impleantur quæ scripta sunt in prophetis ", hæc et hæc fiunt tempore adventus Domini, quomodo non liquet quonam pacto salus ex Judæis fiat? idem enim Deus Judæorum et gen- tium: c Quandoquidem unus est Deus, qui justif- cabit circumcisionem ex fide, et præputium per fidem : non enimn destruimus legem per fdem, sed stabilimus legem per fidem. Act. VII, 42. Menis, quod est in loco cognomine: et illud Ascai apud Antiochiam, quæ est ad Pisidiam, et illud quod est in regione Antiochenorum. De templo illo quod est in Albanis disserit Strabo lib. xt. In calce vero libri sut sic ille de templo Phrygio Menis : Iuter Laodiceam et Ca- rura templum est, quod Menis Cari appellatur. Athenæus lib. xu pagum quemdam Phrygia tuny appellat, Pagum Menis, ubi nempe templum Menis, si quid conjectura valeo. De templo vero Ascæi hæc Strabo libro eodem xit: Erat autem illic sacerdotium Menis Ascæi. Nihil his locis intelle- C xerunt interpretes. Vides templum illud, quod erat Cabiris, consecratum fuisse Meni et Lunæ. Atqui petita ex eo jurisjurandi formula exprimit tú Fortunam regis, cujus sors Lunæ ascri- bebatur; et id est, si recte intel- ligo, Genium, seu Dæmonem Pharnacis, cujus sors ad Solem pertinebat. Templum itidem illud Alba- norum, et illud Ascæi, et aliud Phrygium, non Meni solum, sed et Lunæ fuerant dicata: nec aliter enim accipi possunt ista Strabonis : De Albanis sic Strabo lib. xi: Deos au- tem colunt, Solem, et Jovem, et Lunam; maxime vero Lunamn. Est autem ejus templum Iberiæ proxi- mum. › Solem ait illos et Lunam venerari, quos D templum Meni et Lunæ posuisse alibi significat. Nempe Sol is est Men. Templum igitur illud apud Armenos Genio et Fortunæ Pharmacis consecratum erat. Ita Romanis Genium principis adjurare soli- tum erat, necnon et ejusdem Fortunam, quæ ipsa quoque Damnon esse censebatur : Origenes lib. vult contr. Cels. : Sed Danonis nomine Genius frequentius compellabatur. De Genio, et Fortuna ele- ganter Cebes in Tabula. Eos autem sæpe simul cul- Los, atque iisdem religionibus placatos reperias. Plurima apud Gruterum marmora videre est in ho- norem utriusque erecta et incisa. Consecratum idem Soli et Lunæ dici poterat Armeniacum illud templum, non absolute, sed quatenus Genio, et Fortune Pharmacis Sol et Luna præcerant. Porro Joan. 17, 22. ss Matth. v, 17. Rom. ii, 29-31. lingua et moribus multum habuisse cum Syris co- guationis Armenos idem Strabo libro primo prodi- dit. Quid si ab eodem Mene nomen dicamus Arme- niam traxisse? Jeremias cap. xxi, 57, hæc scri- bit : • Annuntiate contra illam (Babylonem regibus Ararat, Menni, et Ascenez. > LXX Sixting editio- nis : Lege : ubi Hebraicum in redditum est quasi id non sit nomen proprium. Iden peccavit Arabs. Al paraphrastes Chaldaeus Menni reddit '90, quæ vox alias scri- bitur, m : utrobique vitiose : scribendum si- quidem Mons Meri, uti habent Baal Aruch, Jarchi, Kimchi, aliique Hebræi proceres, qui et ‹ Ar- meniam › exponunt. Ex Menni ergo nomen ipsam tra- xisse erudite sane et luculenter ostendit vir præstan- tissimus Samuel Bochartus iu Phaleg lil. uti, cap. 5. Equidem non aliud esse censuerim 1227, Monte Meni, quam montem consecratuın Deo illi qui ab Isaia appellatur, My a Strabone et auctore Præ- dicationis Petri, quam laudat Origenes. His amplius gallum album comedi vetabat Pythagoras, quod esset Meni sacer, hoc est Soli, ut exponent Pythago- rici. lamblichus lib. De vita Pythagoræ, postquain censuisse illum dixit gallum album Meni consecra- tumn esse ; altero libri ejusdem loco subjungit : Sacrum existi- mabai esse gallum Soli. › Laertius in Vita ejusdem inter ipsius effala hoc posuit : Gallum album penitus nom attingere, quod sacer sit Meni et supplex ; quippe qui horas significet. . ld exponit Suidas in ut Soli sacer. » Exi- stimari quoque potest ex supradictis Meneth Deum quemdam ab Arabibus cultum, cujus mentio habe- tur in Alcorano, Sur. 63, hunc ipsum esse Meni. Sane Solis et Lunæ cultum pleræque Asiæ gentes videntur a Persis accepisse. Auctor est Strabo lib. xi et xv in flyrcania ipsos, et Cappadocia templa posuisse qui et dicitur. Hunc esse Solem, illam Laram viri eruditi existimant. Certe in voce vesti- gia vocis agnoscas. Narrat Herodotus lib. 1, c. 132, Persis morem fuisse convivia diis ponere. Idem Fortunæ factum a Judæis Isaias exprobrat c. Lxv, 7. 11. Quin et ab Herodoto proditum est lib. 1, cap. 133, natalem diem solemnibus epulis celebrasse Persas. Nempe ita fortasse Solem seu Genium venera- bantur ortus hominum omnium præsulem. Hoetius.

Ζητητέον μέντοιγε, ὡς πρὸς τὸ ἀληθὲς, τίνι ἡ σω Β Μεταξύ δὲ τῆς Λαοδικείας, καὶ τῶν Καρούρων ἱερόν ἐστι Μηνὸς Κάρου καλούμενον. « Μηνός *Ην δὲ ἐνταῦθα καὶ ἱερωσύνη τις Μηνός Ασκαίου. « βασιλέως, ο Μήνα Φαρνάκου, Έστι δὲ καὶ τοῦτο τῆς Σελήνης τὸ ἱερὸν, καθάπερ τὸ ἐν ᾿Αλβα νοῖς καὶ τὸ ἐν Φρυγία, τό τε τοῦ Μηνὸς ἐν τῷ ὁμω νύμῳ τόπῳ, καὶ τὸ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ᾿Αντιοχέων. Θεοὺς δὲ τιμῶσιν, Ἥλιον, καὶ Δία, καὶ Σελήνην· διαφερόντως δὲ Σελήνην. Εστι δ' αὐτῆς τὸ ἱερὸν τῆς Ἰβηρίας πλησίον. « Εἴτε καὶ, ὥς τισιν ἔδοξεν, εἰποῦσι· Τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως τὸν δαίμονα ὁμοῦσιν οἱ τὴν τύχην αὐτοῦ ὀμνύοντες. Δαιμόνιόν ἐστιν ἡ ὀνομαζομένη τύχη τοῦ βασιλέως. ματική λατρεία ἐγίνετο ὑπὸ Ἰουδαίων. Ὅτι μὲν γὰρ προκείμενον ἦν αὐτοῖς προσφέρειν τὰς θυσίας τῷ Κτίστῃ τοῦ παντὸς, τοῦτο δῆλον· ἄξιον δὲ ἰδεῖν τί ἐστι τὸ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων γεγραμμέν νον· ο Έστρεψε δὲ ὁ Θεὸς, καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς λατρεύειν τῇ στρατείᾳ τοῦ οὐρανοῦ. Οὐκ οἶδα πως, τοῦ Σωτῆρος ἄντικρυς φάσκοντος, ὅτι ἡ σωτηρία ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων ἐστὶν, οἱ ἑτερόδοξοι ἀρνοῦνται τὸν Θεὸν τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, τῶν πατέρων τῶν Ἰουδαίων. Ἔτι δὲ εἰ πληροῖ ὁ Σωτὴρ τὸν νόμον, καὶ, ἵνα πληρωθῇ τὰ ἐν τοῖς προφήταις γεγραμμένα, τάδε τινὰ καὶ τάδε γίνεται κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου ἐπιδημίαν, πῶς οὐ σαφὲς τίνα τρόπον ή σωτηρία ἐκ τῶν Ἰουδαίων γίνεται ; ὁ αὐτὸς γὰρ θεὸς Ἰουδαίων καὶ ἐθνῶν· « Εἴπερ εἷς Θεὸς, ὃς δικαιώσει περιτομὴν ἐκ πίστεως, καὶ ἀκροβυστίαν διὰ τῆς πίστεως· › οὐ γὰρ καταργοῦμεν νόμον διὰ τῆς πίστεως, ἀλλὰ ἱστάνομεν νόμον δι' αὐτῆς. Παραγγείλατε ἐπ' αὐτὴν βασιλείς "Αρατε παρ' ἐμοῦ, καὶ τοῖς Ασχαναζέοις. βασιλείς Δρα ράτ παρ' ἐμοῦ, καὶ τοῖς Ἀσχαναζέοις, παρ' ἐμοῦ, Ἱερὸν ἡγεῖτο εἶναι τὴν ἀλεκτρυόνα Ηλίφ. « ᾿Αλεκτρυώνος μὴ ἅπτεσθαι λευκοῦ, ὅτι ἱερὸς τοῦ Μηνὸς καὶ ἱκέτης, σημαίνει γὰρ τὰς ὥρας. « Πυθα γόρας· Ὡς ἱερὸς τοῦ Ἡλίου, « τῆς ᾿Αναίτιδος καὶ ᾿Αμανοῦ, ὁμανός οι ώμανός 'Αμανός Μηνί ORIGENIS ipsum ignorant, servientes angelis, et mensi, et luns. A Unde quæramus necesse est cui cultum cor- poralem exhibeant Judai, nam illis propositum fuisse offerre victimas Creatori universi perspi- euum est. Proinde operæ pretium est videre quod in apostolorum Actis scriptum est: Convertit se Deus, et tradidit eos ad colendam militiam coeli 1. Nescio autem quomodo, Servatore palam dicente salutem ex Judæis esse “, qui ab Ecclesiæ decretis dissident negent Deum Abraham, et Isaac, et Jacob, qui fuere patres Judorum. Præterea si implet Servator legem, et, ut impleantur quæ scripta sunt in prophetis ", hæc et hæc fiunt tempore adventus Domini, quomodo non liquet quonam pacto salus ex Judæis fiat? idem enim Deus Judæorum et gen- tium: c Quandoquidem unus est Deus, qui justif- cabit circumcisionem ex fide, et præputium per fidem : non enimn destruimus legem per fdem, sed stabilimus legem per fidem. Act. VII, 42. Menis, quod est in loco cognomine: et illud Ascai apud Antiochiam, quæ est ad Pisidiam, et illud quod est in regione Antiochenorum. De templo illo quod est in Albanis disserit Strabo lib. xt. In calce vero libri sut sic ille de templo Phrygio Menis : Iuter Laodiceam et Ca- rura templum est, quod Menis Cari appellatur. Athenæus lib. xu pagum quemdam Phrygia tuny appellat, Pagum Menis, ubi nempe templum Menis, si quid conjectura valeo. De templo vero Ascæi hæc Strabo libro eodem xit: Erat autem illic sacerdotium Menis Ascæi. Nihil his locis intelle- C xerunt interpretes. Vides templum illud, quod erat Cabiris, consecratum fuisse Meni et Lunæ. Atqui petita ex eo jurisjurandi formula exprimit tú Fortunam regis, cujus sors Lunæ ascri- bebatur; et id est, si recte intel- ligo, Genium, seu Dæmonem Pharnacis, cujus sors ad Solem pertinebat. Templum itidem illud Alba- norum, et illud Ascæi, et aliud Phrygium, non Meni solum, sed et Lunæ fuerant dicata: nec aliter enim accipi possunt ista Strabonis : De Albanis sic Strabo lib. xi: Deos au- tem colunt, Solem, et Jovem, et Lunam; maxime vero Lunamn. Est autem ejus templum Iberiæ proxi- mum. › Solem ait illos et Lunam venerari, quos D templum Meni et Lunæ posuisse alibi significat. Nempe Sol is est Men. Templum igitur illud apud Armenos Genio et Fortunæ Pharmacis consecratum erat. Ita Romanis Genium principis adjurare soli- tum erat, necnon et ejusdem Fortunam, quæ ipsa quoque Damnon esse censebatur : Origenes lib. vult contr. Cels. : Sed Danonis nomine Genius frequentius compellabatur. De Genio, et Fortuna ele- ganter Cebes in Tabula. Eos autem sæpe simul cul- Los, atque iisdem religionibus placatos reperias. Plurima apud Gruterum marmora videre est in ho- norem utriusque erecta et incisa. Consecratum idem Soli et Lunæ dici poterat Armeniacum illud templum, non absolute, sed quatenus Genio, et Fortune Pharmacis Sol et Luna præcerant. Porro Joan. 17, 22. ss Matth. v, 17. Rom. ii, 29-31. lingua et moribus multum habuisse cum Syris co- guationis Armenos idem Strabo libro primo prodi- dit. Quid si ab eodem Mene nomen dicamus Arme- niam traxisse? Jeremias cap. xxi, 57, hæc scri- bit : • Annuntiate contra illam (Babylonem regibus Ararat, Menni, et Ascenez. > LXX Sixting editio- nis : Lege : ubi Hebraicum in redditum est quasi id non sit nomen proprium. Iden peccavit Arabs. Al paraphrastes Chaldaeus Menni reddit '90, quæ vox alias scri- bitur, m : utrobique vitiose : scribendum si- quidem Mons Meri, uti habent Baal Aruch, Jarchi, Kimchi, aliique Hebræi proceres, qui et ‹ Ar- meniam › exponunt. Ex Menni ergo nomen ipsam tra- xisse erudite sane et luculenter ostendit vir præstan- tissimus Samuel Bochartus iu Phaleg lil. uti, cap. 5. Equidem non aliud esse censuerim 1227, Monte Meni, quam montem consecratuın Deo illi qui ab Isaia appellatur, My a Strabone et auctore Præ- dicationis Petri, quam laudat Origenes. His amplius gallum album comedi vetabat Pythagoras, quod esset Meni sacer, hoc est Soli, ut exponent Pythago- rici. lamblichus lib. De vita Pythagoræ, postquain censuisse illum dixit gallum album Meni consecra- tumn esse ; altero libri ejusdem loco subjungit : Sacrum existi- mabai esse gallum Soli. › Laertius in Vita ejusdem inter ipsius effala hoc posuit : Gallum album penitus nom attingere, quod sacer sit Meni et supplex ; quippe qui horas significet. . ld exponit Suidas in ut Soli sacer. » Exi- stimari quoque potest ex supradictis Meneth Deum quemdam ab Arabibus cultum, cujus mentio habe- tur in Alcorano, Sur. 63, hunc ipsum esse Meni. Sane Solis et Lunæ cultum pleræque Asiæ gentes videntur a Persis accepisse. Auctor est Strabo lib. xi et xv in flyrcania ipsos, et Cappadocia templa posuisse qui et dicitur. Hunc esse Solem, illam Laram viri eruditi existimant. Certe in voce vesti- gia vocis agnoscas. Narrat Herodotus lib. 1, c. 132, Persis morem fuisse convivia diis ponere. Idem Fortunæ factum a Judæis Isaias exprobrat c. Lxv, 7. 11. Quin et ab Herodoto proditum est lib. 1, cap. 133, natalem diem solemnibus epulis celebrasse Persas. Nempe ita fortasse Solem seu Genium venera- bantur ortus hominum omnium præsulem. Hoetius.

Ζητητέον μέντοιγε, ὡς πρὸς τὸ ἀληθὲς, τίνι ἡ σω Β Μεταξύ δὲ τῆς Λαοδικείας, καὶ τῶν Καρούρων ἱερόν ἐστι Μηνὸς Κάρου καλούμενον. « Μηνός *Ην δὲ ἐνταῦθα καὶ ἱερωσύνη τις Μηνός Ασκαίου. « βασιλέως, ο Μήνα Φαρνάκου, Έστι δὲ καὶ τοῦτο τῆς Σελήνης τὸ ἱερὸν, καθάπερ τὸ ἐν ᾿Αλβα νοῖς καὶ τὸ ἐν Φρυγία, τό τε τοῦ Μηνὸς ἐν τῷ ὁμω νύμῳ τόπῳ, καὶ τὸ ἐν τῇ χώρᾳ τῶν ᾿Αντιοχέων. Θεοὺς δὲ τιμῶσιν, Ἥλιον, καὶ Δία, καὶ Σελήνην· διαφερόντως δὲ Σελήνην. Εστι δ' αὐτῆς τὸ ἱερὸν τῆς Ἰβηρίας πλησίον. « Εἴτε καὶ, ὥς τισιν ἔδοξεν, εἰποῦσι· Τοῦ Ῥωμαίων βασιλέως τὸν δαίμονα ὁμοῦσιν οἱ τὴν τύχην αὐτοῦ ὀμνύοντες. Δαιμόνιόν ἐστιν ἡ ὀνομαζομένη τύχη τοῦ βασιλέως. ματική λατρεία ἐγίνετο ὑπὸ Ἰουδαίων. Ὅτι μὲν γὰρ προκείμενον ἦν αὐτοῖς προσφέρειν τὰς θυσίας τῷ Κτίστῃ τοῦ παντὸς, τοῦτο δῆλον· ἄξιον δὲ ἰδεῖν τί ἐστι τὸ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων γεγραμμέν νον· ο Έστρεψε δὲ ὁ Θεὸς, καὶ παρέδωκεν αὐτοὺς λατρεύειν τῇ στρατείᾳ τοῦ οὐρανοῦ. Οὐκ οἶδα πως, τοῦ Σωτῆρος ἄντικρυς φάσκοντος, ὅτι ἡ σωτηρία ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων ἐστὶν, οἱ ἑτερόδοξοι ἀρνοῦνται τὸν Θεὸν τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, τῶν πατέρων τῶν Ἰουδαίων. Ἔτι δὲ εἰ πληροῖ ὁ Σωτὴρ τὸν νόμον, καὶ, ἵνα πληρωθῇ τὰ ἐν τοῖς προφήταις γεγραμμένα, τάδε τινὰ καὶ τάδε γίνεται κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου ἐπιδημίαν, πῶς οὐ σαφὲς τίνα τρόπον ή σωτηρία ἐκ τῶν Ἰουδαίων γίνεται ; ὁ αὐτὸς γὰρ θεὸς Ἰουδαίων καὶ ἐθνῶν· « Εἴπερ εἷς Θεὸς, ὃς δικαιώσει περιτομὴν ἐκ πίστεως, καὶ ἀκροβυστίαν διὰ τῆς πίστεως· › οὐ γὰρ καταργοῦμεν νόμον διὰ τῆς πίστεως, ἀλλὰ ἱστάνομεν νόμον δι' αὐτῆς. Παραγγείλατε ἐπ' αὐτὴν βασιλείς "Αρατε παρ' ἐμοῦ, καὶ τοῖς Ασχαναζέοις. βασιλείς Δρα ράτ παρ' ἐμοῦ, καὶ τοῖς Ἀσχαναζέοις, παρ' ἐμοῦ, Ἱερὸν ἡγεῖτο εἶναι τὴν ἀλεκτρυόνα Ηλίφ. « ᾿Αλεκτρυώνος μὴ ἅπτεσθαι λευκοῦ, ὅτι ἱερὸς τοῦ Μηνὸς καὶ ἱκέτης, σημαίνει γὰρ τὰς ὥρας. « Πυθα γόρας· Ὡς ἱερὸς τοῦ Ἡλίου, « τῆς ᾿Αναίτιδος καὶ ᾿Αμανοῦ, ὁμανός οι ώμανός 'Αμανός Μηνί ORIGENIS ipsum ignorant, servientes angelis, et mensi, et luns. A Unde quæramus necesse est cui cultum cor- poralem exhibeant Judai, nam illis propositum fuisse offerre victimas Creatori universi perspi- euum est. Proinde operæ pretium est videre quod in apostolorum Actis scriptum est: Convertit se Deus, et tradidit eos ad colendam militiam coeli 1. Nescio autem quomodo, Servatore palam dicente salutem ex Judæis esse “, qui ab Ecclesiæ decretis dissident negent Deum Abraham, et Isaac, et Jacob, qui fuere patres Judorum. Præterea si implet Servator legem, et, ut impleantur quæ scripta sunt in prophetis ", hæc et hæc fiunt tempore adventus Domini, quomodo non liquet quonam pacto salus ex Judæis fiat? idem enim Deus Judæorum et gen- tium: c Quandoquidem unus est Deus, qui justif- cabit circumcisionem ex fide, et præputium per fidem : non enimn destruimus legem per fdem, sed stabilimus legem per fidem. Act. VII, 42. Menis, quod est in loco cognomine: et illud Ascai apud Antiochiam, quæ est ad Pisidiam, et illud quod est in regione Antiochenorum. De templo illo quod est in Albanis disserit Strabo lib. xt. In calce vero libri sut sic ille de templo Phrygio Menis : Iuter Laodiceam et Ca- rura templum est, quod Menis Cari appellatur. Athenæus lib. xu pagum quemdam Phrygia tuny appellat, Pagum Menis, ubi nempe templum Menis, si quid conjectura valeo. De templo vero Ascæi hæc Strabo libro eodem xit: Erat autem illic sacerdotium Menis Ascæi. Nihil his locis intelle- C xerunt interpretes. Vides templum illud, quod erat Cabiris, consecratum fuisse Meni et Lunæ. Atqui petita ex eo jurisjurandi formula exprimit tú Fortunam regis, cujus sors Lunæ ascri- bebatur; et id est, si recte intel- ligo, Genium, seu Dæmonem Pharnacis, cujus sors ad Solem pertinebat. Templum itidem illud Alba- norum, et illud Ascæi, et aliud Phrygium, non Meni solum, sed et Lunæ fuerant dicata: nec aliter enim accipi possunt ista Strabonis : De Albanis sic Strabo lib. xi: Deos au- tem colunt, Solem, et Jovem, et Lunam; maxime vero Lunamn. Est autem ejus templum Iberiæ proxi- mum. › Solem ait illos et Lunam venerari, quos D templum Meni et Lunæ posuisse alibi significat. Nempe Sol is est Men. Templum igitur illud apud Armenos Genio et Fortunæ Pharmacis consecratum erat. Ita Romanis Genium principis adjurare soli- tum erat, necnon et ejusdem Fortunam, quæ ipsa quoque Damnon esse censebatur : Origenes lib. vult contr. Cels. : Sed Danonis nomine Genius frequentius compellabatur. De Genio, et Fortuna ele- ganter Cebes in Tabula. Eos autem sæpe simul cul- Los, atque iisdem religionibus placatos reperias. Plurima apud Gruterum marmora videre est in ho- norem utriusque erecta et incisa. Consecratum idem Soli et Lunæ dici poterat Armeniacum illud templum, non absolute, sed quatenus Genio, et Fortune Pharmacis Sol et Luna præcerant. Porro Joan. 17, 22. ss Matth. v, 17. Rom. ii, 29-31. lingua et moribus multum habuisse cum Syris co- guationis Armenos idem Strabo libro primo prodi- dit. Quid si ab eodem Mene nomen dicamus Arme- niam traxisse? Jeremias cap. xxi, 57, hæc scri- bit : • Annuntiate contra illam (Babylonem regibus Ararat, Menni, et Ascenez. > LXX Sixting editio- nis : Lege : ubi Hebraicum in redditum est quasi id non sit nomen proprium. Iden peccavit Arabs. Al paraphrastes Chaldaeus Menni reddit '90, quæ vox alias scri- bitur, m : utrobique vitiose : scribendum si- quidem Mons Meri, uti habent Baal Aruch, Jarchi, Kimchi, aliique Hebræi proceres, qui et ‹ Ar- meniam › exponunt. Ex Menni ergo nomen ipsam tra- xisse erudite sane et luculenter ostendit vir præstan- tissimus Samuel Bochartus iu Phaleg lil. uti, cap. 5. Equidem non aliud esse censuerim 1227, Monte Meni, quam montem consecratuın Deo illi qui ab Isaia appellatur, My a Strabone et auctore Præ- dicationis Petri, quam laudat Origenes. His amplius gallum album comedi vetabat Pythagoras, quod esset Meni sacer, hoc est Soli, ut exponent Pythago- rici. lamblichus lib. De vita Pythagoræ, postquain censuisse illum dixit gallum album Meni consecra- tumn esse ; altero libri ejusdem loco subjungit : Sacrum existi- mabai esse gallum Soli. › Laertius in Vita ejusdem inter ipsius effala hoc posuit : Gallum album penitus nom attingere, quod sacer sit Meni et supplex ; quippe qui horas significet. . ld exponit Suidas in ut Soli sacer. » Exi- stimari quoque potest ex supradictis Meneth Deum quemdam ab Arabibus cultum, cujus mentio habe- tur in Alcorano, Sur. 63, hunc ipsum esse Meni. Sane Solis et Lunæ cultum pleræque Asiæ gentes videntur a Persis accepisse. Auctor est Strabo lib. xi et xv in flyrcania ipsos, et Cappadocia templa posuisse qui et dicitur. Hunc esse Solem, illam Laram viri eruditi existimant. Certe in voce vesti- gia vocis agnoscas. Narrat Herodotus lib. 1, c. 132, Persis morem fuisse convivia diis ponere. Idem Fortunæ factum a Judæis Isaias exprobrat c. Lxv, 7. 11. Quin et ab Herodoto proditum est lib. 1, cap. 133, natalem diem solemnibus epulis celebrasse Persas. Nempe ita fortasse Solem seu Genium venera- bantur ortus hominum omnium præsulem. Hoetius.

δαίων τὴν σωτηρίαν διηγεῖται γεγονέναι, ἐπείπερ μενος. ζητεῖ. εἰκόνες οὗτοι τῶν ἐν τῷ πληρώματι αὐτῷ εἶναι νο μίζονται· ἐχρῆν δὲ αὐτὸν καὶ τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ ἕκα στον τῶν ἐν τῇ λατρείᾳ δεικνύναι πῶς ἐστιν εἰκὼν τῶν ἐν τῷ πληρώματι· εἴ γε μὴ μόνον φωνῇ τοῦτο λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ ἀληθείᾳ φρονοῦσιν αὐτό. Πρὸς τούτοις τὸ, « ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ ο προσκυ νεῖσθαι τὸν Θεὸν, ἡγούμενος (58), λέγει, ὅτι ο οἱ πρότεροι προσκυνηταὶ ἐν σαρκὶ καὶ πλάνῃ προσεκύ νουν τῷ μὴ Πατρί, ὥστε καὶ ταυτὸν πεπλανῆσθαι πάντας τοὺς προσκεκυνηκότας τῷ Δημιουργῷ· κ καὶ ἐπιφέρει γε ὁ Ἡρακλέων, ὅτι ἐλάτρευον τῇ κτίσει, καὶ οὐ τῷ κατ' ἀλήθειαν Κτίστη, ὅς ἐστι Χριστός, «εἴ γε πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγέ νετο οὐδέν. κυνοῦντας αὐτόν. » Εἰ ζητεῖ (59) ὁ Πατήρ, διὰ τοῦ Υἱοῦ ζητεῖ, τοῦ ἐληλυθότος ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπωλολὸς, οὔστινας καθαίρων καὶ παιδεύων τῷ λόγῳ καὶ τοῖς ὑγιέσι δόγμασι, κατασκευάζει ἀληθεῖς τοὺς προσκυνητάς. Απολωλέναι δέ φησιν ὁ Ἡρα κλέων ἐν τῇ βαθείᾳ ὕλῃ τῆς πλάνης τὸ οἰκεῖον τῷ Πατρὶ, ὅπερ ζητεῖται, ἵνα ὁ Πατὴρ ὑπὸ τῶν οἰκείων προσκυνῆται. Εἰ μὲν οὖν ἑώρα τὸν περὶ τῆς ἀπωλείας τῶν προβάτων λόγον, καὶ τοῦ ἀποπεσόντος τῶν τοῦ πατρὸς υἱοῦ, κἂν ἀπεδεξάμεθα αὐτοῦ τὴν διήγησιν. Ἐπεὶ δὲ μυθοποιοῦντες οἱ ἀπὸ τῆς γνώμης αὐτοῦ, οὐκ οἶδ' ὅ τι ποτὲ τρανῶς παριστᾶσι (60) περὶ τῆς ἀπολωλυίας πνευματικῆς φύσεως, οὐδὲν σαφές δι δάσκοντες ἡμᾶς περὶ τῶν πρὸ τῆς ἀπωλείας αὐτῆς χρόνων, ἡ αἰώνων· οὐδὲ γὰρ τρανοῦν δύνανται ἑαυ τῶν τὸν λόγον· διὰ τοῦτο αὐτοὺς ἑκόντες παρα πεμψόμεθα, τοσοῦτον ἐπαπορήσαντες. τὸν, ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεί προσκυνείν. ο Πολ- λῶν πολλὰ περὶ τοῦ Θεοῦ ἀποφηναμένων, καὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ὥστε τινὰς μὲν εἰρηκέναι καὶ αὐτὸν δους, τινὰς δὲ ἀσωμάτου, καὶ ἄλλους ὑπὲρ ἐκεῖνα οὐσίας πρεσβείᾳ καὶ δυνάμει, ἄξιον ἡμᾶς ἰδεῖν εἰ ἔχομεν ἀφορμὰς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν πρὸς τὸ εἰπεῖν τι περὶ οὐσίας Θεοῦ. Ἐνθάδε μὲν οὖν λέγε ται οἱονεὶ οὐσία εἶναι αὐτοῦ τὸ πνεῦμα· ι Πνεῦμα » γὰρ ι ὁ Θεὸς, ο φησίν· ἐν δὲ τῷ Νόμῳ πῦρ γέγραπται γάρ· « Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον· › παρὰ δὲ τῷ Ἰωάννῃ φῶς· « Ὁ Θεὸς ο γάρ, φησί, ο φῶς ἐστι, καὶ σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία. » Ἐὰν μὲν οὖν ἁπλούστερον τούτων ἀκούσωμεν, μηδὲν πέρα τῆς λέξεως περιεργαζόμενοι, ὥρα ἡμῖν λέγειν σῶμα εἶναι τὸν Θεόν· τίνα δὲ ἡμᾶς διαδέχεται ἄτοπα τοῦτο λέγοντας οὐ τῶν πολλῶν ἐστὶν εἰδέναι· ὀλί γοι γὰρ διειλήφασι περὶ τῆς τῶν σωμάτων φύ σεως, καὶ μάλιστα τῶν ὑπὸ λόγου καὶ προνοίας * στάσι. τόν. ORIGENIS Judaeis narrat factam fuisse salutem, quoniam hi A similitudines esse existimantur eorum qui sunt in pleromate : sed ostenderet necesse erat ipse, ejus- que sequaces, quomodo unusquisque sit similitudo eorum qui sunt in pleromate; modo non sola voce boc dicant, sed vere hoc sentiant. Præterea enar- rans illud, in spiritu et veritate • adorari Deum, c priores adoratores, inquit, in carne et era rore adoraverunt eum, qui Pater non erat : quare eadem etiam ratione decepti fuere omnes qui ado- rarunt mundi Opificem; subjungitque Heracleon cos servisse creaturæ, non ei qui in veritate Crea- tor erat, qui est Christus, quandoquidem ‹ omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est silil ' rent s. Si quærit Pater, per Filium quærit, qui venit ad quærendum et servandum quod perierat”: quos purificans et erudiens ratione et sanis dogma- ribus, præparat esse veros adoratores. Periisse autem Heracleon inquit in profunda materia erro- ris rem familiarem Patri, quæ quæritur, ut a ſami- taribus adoretur. Itaque hunc quidem sermonem ” si intellexisset de ovium perditione, et de lilio qui ab iis quæ patris sunt deciderit, saltem ad- misissemus ipsius enarrationem : sed nescio quid tandem aperte doceant de perditione spiritualis natura, qui ipsum sequuntur, fabulantes, et nihil apertuin nos docentes de sæculis vel temporibus, quæ fuere ante ipsam perditionem: neque enim manifestare valent rationem suam: hanc ob cau- sam prætermisimus ipsos sponte, hactenus dispu- tasse contenti. in spiritu et veritate oportet adorare . > Cum multi multa de Deo deque ejus essentia enuntiarint, adeo ut quidam illum corporeæ, et tenuis, et cœlestis na- turæ dixerint, alii incorporeæ; rursum alii Deum has naturas transcendere dixerint potentia et ex- cellentia essentiæ suæ, operæ pretium est ut videa- mus an a Scripturis divinis habeamus causas ad dicendum aliquid de Dei essentia. Atque hoc quidem in loco dicitur quasi essentia ejus esse spiritus : ● Spiritus enim est Deus, inquit; in lege vero iguis dicitur: scriptum est enim s : • Deus noster ignis consumens est ; apud Joannem vero lux : • Deus enim, inquit, lux est, et tenebra in eo non sunt ulla s. ». Si ergo simplicius hæc intellexerimus, nibil ultra litteram perscrutantes, occasionem lia. bebimus dicendi Deum esse corpus, cum interim, quæ nos sequantur absurda hoc dicentes vulgarium non sit cernere : quia pauci disseruerint de corpo- rum natura, et maxime de his corporibus quæ or- Joan. iv, 23. » Joan. 1, 3. Joan. IV, 23. ** Deut. tv, 24; Hebr. x11, 29. | Joan. 1, 5. 24. C D Luc. xix, 10. Luc. xv, 4, seq. Joan. IV, 20. Etenim Pater tales quærit, qui ipsum ado- B 21. • Spiritus est Deus, et eos qui adorant eum, (58) Ηγούμενος. Legebat Ferrarius διηγού (59) El Inteĩ. Sic codex Bodleianus: Regius, èx- 20. « Καὶ γὰρ ὁ Πατήρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσ 21. • Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αυτ (64) σωματικής φύσεως λεπτομερούς καὶ αἰθερώ (60) Codex Regius παριστᾶσι, Bodleianus περι (61) Codex Bodleianus καὶ αὐτόν, Regius καὶ

δαίων τὴν σωτηρίαν διηγεῖται γεγονέναι, ἐπείπερ μενος. ζητεῖ. εἰκόνες οὗτοι τῶν ἐν τῷ πληρώματι αὐτῷ εἶναι νο μίζονται· ἐχρῆν δὲ αὐτὸν καὶ τοὺς ἀπ᾿ αὐτοῦ ἕκα στον τῶν ἐν τῇ λατρείᾳ δεικνύναι πῶς ἐστιν εἰκὼν τῶν ἐν τῷ πληρώματι· εἴ γε μὴ μόνον φωνῇ τοῦτο λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ ἀληθείᾳ φρονοῦσιν αὐτό. Πρὸς τούτοις τὸ, « ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ ο προσκυ νεῖσθαι τὸν Θεὸν, ἡγούμενος (58), λέγει, ὅτι ο οἱ πρότεροι προσκυνηταὶ ἐν σαρκὶ καὶ πλάνῃ προσεκύ νουν τῷ μὴ Πατρί, ὥστε καὶ ταυτὸν πεπλανῆσθαι πάντας τοὺς προσκεκυνηκότας τῷ Δημιουργῷ· κ καὶ ἐπιφέρει γε ὁ Ἡρακλέων, ὅτι ἐλάτρευον τῇ κτίσει, καὶ οὐ τῷ κατ' ἀλήθειαν Κτίστη, ὅς ἐστι Χριστός, «εἴ γε πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγέ νετο οὐδέν. κυνοῦντας αὐτόν. » Εἰ ζητεῖ (59) ὁ Πατήρ, διὰ τοῦ Υἱοῦ ζητεῖ, τοῦ ἐληλυθότος ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπωλολὸς, οὔστινας καθαίρων καὶ παιδεύων τῷ λόγῳ καὶ τοῖς ὑγιέσι δόγμασι, κατασκευάζει ἀληθεῖς τοὺς προσκυνητάς. Απολωλέναι δέ φησιν ὁ Ἡρα κλέων ἐν τῇ βαθείᾳ ὕλῃ τῆς πλάνης τὸ οἰκεῖον τῷ Πατρὶ, ὅπερ ζητεῖται, ἵνα ὁ Πατὴρ ὑπὸ τῶν οἰκείων προσκυνῆται. Εἰ μὲν οὖν ἑώρα τὸν περὶ τῆς ἀπωλείας τῶν προβάτων λόγον, καὶ τοῦ ἀποπεσόντος τῶν τοῦ πατρὸς υἱοῦ, κἂν ἀπεδεξάμεθα αὐτοῦ τὴν διήγησιν. Ἐπεὶ δὲ μυθοποιοῦντες οἱ ἀπὸ τῆς γνώμης αὐτοῦ, οὐκ οἶδ' ὅ τι ποτὲ τρανῶς παριστᾶσι (60) περὶ τῆς ἀπολωλυίας πνευματικῆς φύσεως, οὐδὲν σαφές δι δάσκοντες ἡμᾶς περὶ τῶν πρὸ τῆς ἀπωλείας αὐτῆς χρόνων, ἡ αἰώνων· οὐδὲ γὰρ τρανοῦν δύνανται ἑαυ τῶν τὸν λόγον· διὰ τοῦτο αὐτοὺς ἑκόντες παρα πεμψόμεθα, τοσοῦτον ἐπαπορήσαντες. τὸν, ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεί προσκυνείν. ο Πολ- λῶν πολλὰ περὶ τοῦ Θεοῦ ἀποφηναμένων, καὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ὥστε τινὰς μὲν εἰρηκέναι καὶ αὐτὸν δους, τινὰς δὲ ἀσωμάτου, καὶ ἄλλους ὑπὲρ ἐκεῖνα οὐσίας πρεσβείᾳ καὶ δυνάμει, ἄξιον ἡμᾶς ἰδεῖν εἰ ἔχομεν ἀφορμὰς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν πρὸς τὸ εἰπεῖν τι περὶ οὐσίας Θεοῦ. Ἐνθάδε μὲν οὖν λέγε ται οἱονεὶ οὐσία εἶναι αὐτοῦ τὸ πνεῦμα· ι Πνεῦμα » γὰρ ι ὁ Θεὸς, ο φησίν· ἐν δὲ τῷ Νόμῳ πῦρ γέγραπται γάρ· « Ὁ Θεὸς ἡμῶν πῦρ καταναλίσκον· › παρὰ δὲ τῷ Ἰωάννῃ φῶς· « Ὁ Θεὸς ο γάρ, φησί, ο φῶς ἐστι, καὶ σκοτία ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία. » Ἐὰν μὲν οὖν ἁπλούστερον τούτων ἀκούσωμεν, μηδὲν πέρα τῆς λέξεως περιεργαζόμενοι, ὥρα ἡμῖν λέγειν σῶμα εἶναι τὸν Θεόν· τίνα δὲ ἡμᾶς διαδέχεται ἄτοπα τοῦτο λέγοντας οὐ τῶν πολλῶν ἐστὶν εἰδέναι· ὀλί γοι γὰρ διειλήφασι περὶ τῆς τῶν σωμάτων φύ σεως, καὶ μάλιστα τῶν ὑπὸ λόγου καὶ προνοίας * στάσι. τόν. ORIGENIS Judaeis narrat factam fuisse salutem, quoniam hi A similitudines esse existimantur eorum qui sunt in pleromate : sed ostenderet necesse erat ipse, ejus- que sequaces, quomodo unusquisque sit similitudo eorum qui sunt in pleromate; modo non sola voce boc dicant, sed vere hoc sentiant. Præterea enar- rans illud, in spiritu et veritate • adorari Deum, c priores adoratores, inquit, in carne et era rore adoraverunt eum, qui Pater non erat : quare eadem etiam ratione decepti fuere omnes qui ado- rarunt mundi Opificem; subjungitque Heracleon cos servisse creaturæ, non ei qui in veritate Crea- tor erat, qui est Christus, quandoquidem ‹ omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est silil ' rent s. Si quærit Pater, per Filium quærit, qui venit ad quærendum et servandum quod perierat”: quos purificans et erudiens ratione et sanis dogma- ribus, præparat esse veros adoratores. Periisse autem Heracleon inquit in profunda materia erro- ris rem familiarem Patri, quæ quæritur, ut a ſami- taribus adoretur. Itaque hunc quidem sermonem ” si intellexisset de ovium perditione, et de lilio qui ab iis quæ patris sunt deciderit, saltem ad- misissemus ipsius enarrationem : sed nescio quid tandem aperte doceant de perditione spiritualis natura, qui ipsum sequuntur, fabulantes, et nihil apertuin nos docentes de sæculis vel temporibus, quæ fuere ante ipsam perditionem: neque enim manifestare valent rationem suam: hanc ob cau- sam prætermisimus ipsos sponte, hactenus dispu- tasse contenti. in spiritu et veritate oportet adorare . > Cum multi multa de Deo deque ejus essentia enuntiarint, adeo ut quidam illum corporeæ, et tenuis, et cœlestis na- turæ dixerint, alii incorporeæ; rursum alii Deum has naturas transcendere dixerint potentia et ex- cellentia essentiæ suæ, operæ pretium est ut videa- mus an a Scripturis divinis habeamus causas ad dicendum aliquid de Dei essentia. Atque hoc quidem in loco dicitur quasi essentia ejus esse spiritus : ● Spiritus enim est Deus, inquit; in lege vero iguis dicitur: scriptum est enim s : • Deus noster ignis consumens est ; apud Joannem vero lux : • Deus enim, inquit, lux est, et tenebra in eo non sunt ulla s. ». Si ergo simplicius hæc intellexerimus, nibil ultra litteram perscrutantes, occasionem lia. bebimus dicendi Deum esse corpus, cum interim, quæ nos sequantur absurda hoc dicentes vulgarium non sit cernere : quia pauci disseruerint de corpo- rum natura, et maxime de his corporibus quæ or- Joan. iv, 23. » Joan. 1, 3. Joan. IV, 23. ** Deut. tv, 24; Hebr. x11, 29. | Joan. 1, 5. 24. C D Luc. xix, 10. Luc. xv, 4, seq. Joan. IV, 20. Etenim Pater tales quærit, qui ipsum ado- B 21. • Spiritus est Deus, et eos qui adorant eum, (58) Ηγούμενος. Legebat Ferrarius διηγού (59) El Inteĩ. Sic codex Bodleianus: Regius, èx- 20. « Καὶ γὰρ ὁ Πατήρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσ 21. • Πνεῦμα ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αυτ (64) σωματικής φύσεως λεπτομερούς καὶ αἰθερώ (60) Codex Regius παριστᾶσι, Bodleianus περι (61) Codex Bodleianus καὶ αὐτόν, Regius καὶ

κατακοσμουμένων· καίτοι τὸ προνοοῦν τῆς αὐτῆς οὐσίας λέγοντες εἶναι τοῖς προνοουμένοις γενικῷ λόγῳ· τέλειον ὅμως καὶ ἀλλοῖον τοῦ προνοουμέ νου (62). Παρεδέξαντο δὲ τὰ ἀπαντῶντα τῷ λόγῳ αὐτῶν ἄτοπα οἱ θέλοντες εἶναι σῶμα τὸν Θεὸν (63), ἅτε μὴ δυνάμενοι ἀντιβλέπειν ἐκ λόγου ἐναργώς παρ ισαμένοις (61). Ταῦτα δέ φημι καθ' ὑπεξαίρεσιν τῶν πέμπτην λεγόντων εἶναι φύσιν (65) σωμάτων παρὰ τὰ στοιχεῖα. Εἰ δὲ πᾶν σῶμα ὑλικὸν ἔχει φύσιν τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄποιον τυγχάνον, τρεπτὴν δὲ, καὶ ἀλ- λοιωτήν, καὶ δι᾿ ὅλων μεταβλητὴν, καὶ ποιότητας χωροῦσαν, &ς, ἐὰν βούληται αὐτῇ περιτιθέναι ὁ Δη- μιουργός, ἀνάγκη καὶ τὸν Θεὸν ὑλικὸν ὄντα τρεπτὸν εἶναι, καὶ ἀλλοιωτὸν, καὶ μεταβλητόν. Καὶ ἐκεῖνοι μὲν οὐκ αἰδοῦνται λέγειν, ὅτι καὶ φθαρτός ἐστι σῶμα ὤν, σῶμα δὲ πνευματικὸν, καὶ αἰθερῶδες, μάλιστα Β κατὰ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ· φθαρτὸν δὲ ὄντα μὴ φθεί- ρεσθαι τῷ μὴ εἶναι τὸν φθείροντα (66) αὐτὸν λέγου- σιν. Ἡμεῖς δὲ, διὰ τὸ μὴ ὁρᾷν τὰς ἀκολουθίας, ἐὰν σῶμα αὐτὸν λέγοντες (67), καὶ διὰ τὴν Γραφὴν τοι αὐτόν τι σῶμα, πνεῦμα, καὶ πῦρ καταναλίσκον, καὶ τῶς, τὸ ἀναγκαίως (68) επόμενον τούτοις μὴ παραδε- &λl' οἷον τὸ προνοούμενον. , παρισταμένου. πέμπτον στοιχεῖον, εἰ πέμπτον κόσμον, οι σχῆμα πέμπτον. φθείραντα. ἀνάγκαις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A nantur ratione et providentia : quanquam generali legitur in codice Bodleiano; in Regio autem, Eadem Origenes ratiocinatione utitur lib. It Пept dezŵr, cap. 4: Si corpus esse pronuntietur Deus, quoniam omne corpus ex materia est, invenietur et Deus esse ex materia: quod si ex materia sit, materia autem sine dubio corruptibilis est, erit ergo jam secundum illos corruptibilis Deus. A Deo quo- C que corpus abjudicat homil. et in Genes., et Comment. in Cantic, et lib. vi contra Celsum. Sed apertissime, lib. De princip., cap. et 6, et lib. 1, cap. 2, et 4, et lib. I, cap. 2, et lib. tv, cap. 2, el in Anacephal. In hoc errore fuerunt Seleucus el Hermias, Galatæ, de quibus memoravit Philastrius rap. 5, et juxta nonnullos, Valentinus quoque, et Audius postmodum Audianorum et Anthropomorphi- larum pater, de quo Epiphanius hæres. Lxx. Scri plum quoque reperimus apud Socratem, Theophilo Alexandrinam Ecclesiam regente, hanc quæstionem iis in locis multorum disputationibus fuisse vexa- Lam, Deusne corpus esset, humanam figuram ge- reus, an incorporeus; quam postremam sententiam cam amplexus fuisset Theophilus, monachos Ægy- ptios adversus eum coiisse, et manu facta hominem invadentes mortem intentasse, ni placitam de Deo opinionem ejuraret, et Origenis libros, unde incor- poreum Deum propugnabant nonnulli, damnaret; D quod cum facturum se recepisset, tum demum mo- nachos discessisse. Quid quod ita scribere ausus est Tertullianus adversus Praxeam, cap. 7: Quis enim negabit Deum corpus esse, etsi Deus spiritus est? Spiritus enim corpus sui generis in sua effigie. Sed et invisibilia illa, quæcunque sunt, habent apud Deum el suum corpus et suam formam, per quæ soli Deo visibilia sunt; quanto magis quod ex ipsius sub- stantia missum est, sine substantia non erit? Quæ pluribus locis repetit, et sæpe carpit Augustinus b. x, De Genes. ad lit., cap. ult., et Hær. LXXXVI, ad Quodvultdeus, et alibi. Hinc illum cum Melitone vesaniæ hujus reum peragit Gennadius De dogmat., cap. 2. Deos quidem animantes esse statuit Velleius Epicureus apud Ciceronem lib. De nat. deor. Atque d non Epicurum duntaxat, sed et vulgus, et poetas, et præstantissimorum hominum catervain attestari scribit Sextus Empir, adv. Physic. Idem quoque - sermone dicant providentem et prospicientem ejus- dem essentiæ esse cum his quibus prospicitur ; perfectum tamen et diversum ab eo cui prospici- tur. Admiserunt autem, quæ repugnabant rationi ipsorum, absurda, qui volunt Deum esse corpus. quia non valerent contra eos qui evidenter et rationabiliter pugnabant, resistere : quæ dico exci- piendo eos qui quintam naturam corporum præter elementa esse dicunt. Quod si omne corpus mate- riale naturam habet propria ratione sine qualitate exsistens, vertibilem autem, et alterabilem et per omnia mutabilem, et qualitates capientem quas illi mundi Opifex imprimere voluerit, eliam necesse est Deum materialem exsistentem, vertibilem esse, et alterabilem, et mutabilem ; et illos quidem non pudet dicere Deum corruptibilem esse, corpus cum sit; sed corpus spirituale et caeleste, præcipue se- cundum principatum ipsius: corruptibilisque cum sit, idcirco eum non corrumpi, quod non habeat corrumpentem. At nos, eo quod non videamus con- sequentia, si corpus eum dixerimus, et per Scri . Platoni, Aristoteli et Porphyrio persuasum fuit. At a Deo tamen omnem coagmentationem, unde oritur interitus, Epicurus abjudicabat ; unde ait apud Ci- ceronem Velleius, Deorum esse non corpus, sed quasi corpus; non sanguinem, sed quasi sanguinem.▸ Stoici autem Deum corporeum esse definiebant, ut præter alios auctor est Origenes lib. I, III, IV et vi contra Celsum. Ab Epicureis autem et Stoicis pro- fectum hoc commentum, Christianorum, deinceps hæreticorum aliquot mentes occupavit. At Chri- stianæ religionis dogmata cum satis perspecta non haberet Celsus Epicureus, quæ paucorum fuit heterodoxorum sententia, Christianorum omnium esse censuit. Sed hanc ejus imperitiam egregie confutat Adamantius noster lib. vit contra Celsum. Consulantur porro in hanc rem nostra Origeniana. HUETIUS. gius, conse- ram quintam Aristotelis significat; de qua disserit lib. ɛp ȧpxŵr, cap. 6: «Non enini secundum Græcorum philosophos præter hoe corpus, quod ex quatuor elementis est, aliud quintum corpus, quod per omnia aliud sit, et diversum ab hoc no- stro corpore, fides necessario recipit, quoniam ne- que ex Scripturis sanctis vel suspicionem aliquam proferre de his potest, neque ipsa rerum quentia hoc recipi patitur. At quamvis ab Aristo- tele inducta esse vulgo feratur ista natura, quam Onomacritus &pistov stoiɣeľov vocal, eam tamen Plato et Platonici agnoscunt. Testis Proclus în Ti- maum, eamque appellari docet Testis item Simplicius. Essentiam nihilominus illam quintam Platoni fuisse cognitam diserte negavit Atticus, Platonicus philosophus, apud Eusebium lib. xv Præparat. evangel., cap. 7. Huic porro Peripateti- corum quinta essentiæ a Xenarcho impugnatæ Alexander Aphrodisæus patrocinatus est. Hue- TIUS. perperam, (62) Όμως καὶ ἀλλοῖον τοῦ προνοουμένου. Ita (63) Οι θέλοντες εἶναι σῶμα τὸν Θεόν, etc. (64) Пapiσrapéroiç. Sic codex Bodleianus; Re- (65) Τῶν πέμπτην λεγόντων είναι φύσιν. Natu (66) Belporta. Sic codex Bodleianus; Regius, (67) λέγοντες. Videtur legendum λέγωμεν. (68) Ararnaiwç. Sic codex Bodleianus; Regius,

κατακοσμουμένων· καίτοι τὸ προνοοῦν τῆς αὐτῆς οὐσίας λέγοντες εἶναι τοῖς προνοουμένοις γενικῷ λόγῳ· τέλειον ὅμως καὶ ἀλλοῖον τοῦ προνοουμέ νου (62). Παρεδέξαντο δὲ τὰ ἀπαντῶντα τῷ λόγῳ αὐτῶν ἄτοπα οἱ θέλοντες εἶναι σῶμα τὸν Θεὸν (63), ἅτε μὴ δυνάμενοι ἀντιβλέπειν ἐκ λόγου ἐναργώς παρ ισαμένοις (61). Ταῦτα δέ φημι καθ' ὑπεξαίρεσιν τῶν πέμπτην λεγόντων εἶναι φύσιν (65) σωμάτων παρὰ τὰ στοιχεῖα. Εἰ δὲ πᾶν σῶμα ὑλικὸν ἔχει φύσιν τῷ ἰδίῳ λόγῳ ἄποιον τυγχάνον, τρεπτὴν δὲ, καὶ ἀλ- λοιωτήν, καὶ δι᾿ ὅλων μεταβλητὴν, καὶ ποιότητας χωροῦσαν, &ς, ἐὰν βούληται αὐτῇ περιτιθέναι ὁ Δη- μιουργός, ἀνάγκη καὶ τὸν Θεὸν ὑλικὸν ὄντα τρεπτὸν εἶναι, καὶ ἀλλοιωτὸν, καὶ μεταβλητόν. Καὶ ἐκεῖνοι μὲν οὐκ αἰδοῦνται λέγειν, ὅτι καὶ φθαρτός ἐστι σῶμα ὤν, σῶμα δὲ πνευματικὸν, καὶ αἰθερῶδες, μάλιστα Β κατὰ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτοῦ· φθαρτὸν δὲ ὄντα μὴ φθεί- ρεσθαι τῷ μὴ εἶναι τὸν φθείροντα (66) αὐτὸν λέγου- σιν. Ἡμεῖς δὲ, διὰ τὸ μὴ ὁρᾷν τὰς ἀκολουθίας, ἐὰν σῶμα αὐτὸν λέγοντες (67), καὶ διὰ τὴν Γραφὴν τοι αὐτόν τι σῶμα, πνεῦμα, καὶ πῦρ καταναλίσκον, καὶ τῶς, τὸ ἀναγκαίως (68) επόμενον τούτοις μὴ παραδε- &λl' οἷον τὸ προνοούμενον. , παρισταμένου. πέμπτον στοιχεῖον, εἰ πέμπτον κόσμον, οι σχῆμα πέμπτον. φθείραντα. ἀνάγκαις. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A nantur ratione et providentia : quanquam generali legitur in codice Bodleiano; in Regio autem, Eadem Origenes ratiocinatione utitur lib. It Пept dezŵr, cap. 4: Si corpus esse pronuntietur Deus, quoniam omne corpus ex materia est, invenietur et Deus esse ex materia: quod si ex materia sit, materia autem sine dubio corruptibilis est, erit ergo jam secundum illos corruptibilis Deus. A Deo quo- C que corpus abjudicat homil. et in Genes., et Comment. in Cantic, et lib. vi contra Celsum. Sed apertissime, lib. De princip., cap. et 6, et lib. 1, cap. 2, et 4, et lib. I, cap. 2, et lib. tv, cap. 2, el in Anacephal. In hoc errore fuerunt Seleucus el Hermias, Galatæ, de quibus memoravit Philastrius rap. 5, et juxta nonnullos, Valentinus quoque, et Audius postmodum Audianorum et Anthropomorphi- larum pater, de quo Epiphanius hæres. Lxx. Scri plum quoque reperimus apud Socratem, Theophilo Alexandrinam Ecclesiam regente, hanc quæstionem iis in locis multorum disputationibus fuisse vexa- Lam, Deusne corpus esset, humanam figuram ge- reus, an incorporeus; quam postremam sententiam cam amplexus fuisset Theophilus, monachos Ægy- ptios adversus eum coiisse, et manu facta hominem invadentes mortem intentasse, ni placitam de Deo opinionem ejuraret, et Origenis libros, unde incor- poreum Deum propugnabant nonnulli, damnaret; D quod cum facturum se recepisset, tum demum mo- nachos discessisse. Quid quod ita scribere ausus est Tertullianus adversus Praxeam, cap. 7: Quis enim negabit Deum corpus esse, etsi Deus spiritus est? Spiritus enim corpus sui generis in sua effigie. Sed et invisibilia illa, quæcunque sunt, habent apud Deum el suum corpus et suam formam, per quæ soli Deo visibilia sunt; quanto magis quod ex ipsius sub- stantia missum est, sine substantia non erit? Quæ pluribus locis repetit, et sæpe carpit Augustinus b. x, De Genes. ad lit., cap. ult., et Hær. LXXXVI, ad Quodvultdeus, et alibi. Hinc illum cum Melitone vesaniæ hujus reum peragit Gennadius De dogmat., cap. 2. Deos quidem animantes esse statuit Velleius Epicureus apud Ciceronem lib. De nat. deor. Atque d non Epicurum duntaxat, sed et vulgus, et poetas, et præstantissimorum hominum catervain attestari scribit Sextus Empir, adv. Physic. Idem quoque - sermone dicant providentem et prospicientem ejus- dem essentiæ esse cum his quibus prospicitur ; perfectum tamen et diversum ab eo cui prospici- tur. Admiserunt autem, quæ repugnabant rationi ipsorum, absurda, qui volunt Deum esse corpus. quia non valerent contra eos qui evidenter et rationabiliter pugnabant, resistere : quæ dico exci- piendo eos qui quintam naturam corporum præter elementa esse dicunt. Quod si omne corpus mate- riale naturam habet propria ratione sine qualitate exsistens, vertibilem autem, et alterabilem et per omnia mutabilem, et qualitates capientem quas illi mundi Opifex imprimere voluerit, eliam necesse est Deum materialem exsistentem, vertibilem esse, et alterabilem, et mutabilem ; et illos quidem non pudet dicere Deum corruptibilem esse, corpus cum sit; sed corpus spirituale et caeleste, præcipue se- cundum principatum ipsius: corruptibilisque cum sit, idcirco eum non corrumpi, quod non habeat corrumpentem. At nos, eo quod non videamus con- sequentia, si corpus eum dixerimus, et per Scri . Platoni, Aristoteli et Porphyrio persuasum fuit. At a Deo tamen omnem coagmentationem, unde oritur interitus, Epicurus abjudicabat ; unde ait apud Ci- ceronem Velleius, Deorum esse non corpus, sed quasi corpus; non sanguinem, sed quasi sanguinem.▸ Stoici autem Deum corporeum esse definiebant, ut præter alios auctor est Origenes lib. I, III, IV et vi contra Celsum. Ab Epicureis autem et Stoicis pro- fectum hoc commentum, Christianorum, deinceps hæreticorum aliquot mentes occupavit. At Chri- stianæ religionis dogmata cum satis perspecta non haberet Celsus Epicureus, quæ paucorum fuit heterodoxorum sententia, Christianorum omnium esse censuit. Sed hanc ejus imperitiam egregie confutat Adamantius noster lib. vit contra Celsum. Consulantur porro in hanc rem nostra Origeniana. HUETIUS. gius, conse- ram quintam Aristotelis significat; de qua disserit lib. ɛp ȧpxŵr, cap. 6: «Non enini secundum Græcorum philosophos præter hoe corpus, quod ex quatuor elementis est, aliud quintum corpus, quod per omnia aliud sit, et diversum ab hoc no- stro corpore, fides necessario recipit, quoniam ne- que ex Scripturis sanctis vel suspicionem aliquam proferre de his potest, neque ipsa rerum quentia hoc recipi patitur. At quamvis ab Aristo- tele inducta esse vulgo feratur ista natura, quam Onomacritus &pistov stoiɣeľov vocal, eam tamen Plato et Platonici agnoscunt. Testis Proclus în Ti- maum, eamque appellari docet Testis item Simplicius. Essentiam nihilominus illam quintam Platoni fuisse cognitam diserte negavit Atticus, Platonicus philosophus, apud Eusebium lib. xv Præparat. evangel., cap. 7. Huic porro Peripateti- corum quinta essentiæ a Xenarcho impugnatæ Alexander Aphrodisæus patrocinatus est. Hue- TIUS. perperam, (62) Όμως καὶ ἀλλοῖον τοῦ προνοουμένου. Ita (63) Οι θέλοντες εἶναι σῶμα τὸν Θεόν, etc. (64) Пapiσrapéroiç. Sic codex Bodleianus; Re- (65) Τῶν πέμπτην λεγόντων είναι φύσιν. Natu (66) Belporta. Sic codex Bodleianus; Regius, (67) λέγοντες. Videtur legendum λέγωμεν. (68) Ararnaiwç. Sic codex Bodleianus; Regius,

Α χόμενοι, ἀσχημονήσομεν (69) ὡς ἠλίθιοι καὶ παρὰ τὰ ἐναργῆ λέγοντες· πᾶν γὰρ πῦρ τροφῆς δεόμενον φθαρτόν ἐστι, καὶ πᾶν πνεῦμα, εἰ ἁπλούστερον ἐκλαμ- βάνομεν τὸ πνεῦμα, σῶμα τυγχάνον, ἐπιδέχεται ὅσον ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει τὴν εἰς τὸ παχύτερον μετα βολήν· ὥρα οὖν ἐν τούτοις, ἤτοι τηροῦντας τὰς λέξεις τὰ τοσαῦτα ἄτοπα παραδέξασθαι καὶ δύσφημα περί τοῦ Θεοῦ, ἢ ἐφοδεῦσαι, ὥσπερ καὶ ἐπὶ ἄλλων πλειό νων ποιοῦμεν, καὶ ἐξετάσαι τί δύναται δηλοῦσθαι ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι πνεῦμα, ἢ πῦρ, ἡ φῶς εἶναι τὸν Θεόν. ἀσχημονήσωμεν. χείράς τε καὶ πό δας. καὶ βλέφαρα, καὶ ὦτα, καὶ χεῖρας, καὶ βραχίονας. καὶ πόδας (70) ευρίσκοντες γεγραμμένα τοῦ Θεοῦ, ἔτι δὲ καὶ πτέρυγας, μεταλαμβάνομεν εἰς ἀλληγορίαν τὰ γεγραμμένα, καταφρονοῦντες τῶν μορφὴν ἀνθρώ των παραπλήσιον παρατιθέντων τῷ Θεῷ, καὶ εὐλόγως γε τοῦτο πράττομεν· οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν εἰρημένων ὀνομάτων τὸ ἀκόλουθον ἡμῖν ποιητέον· καὶ δηλόν γε ἀπὸ τοῦ φαινομένου ἡμῖν πρακτικωτέρου· ο Φῶς γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς, » κατὰ τὸν Ἰωάννην, ι καὶ σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία, . Πῶς δὴ φῶς αὐτὸν νοητέον κατὰ τὸ δυνατὸν συνετώτερον (71) ἐπισκεψώμεθα. Διχῶς γὰρ τὸ φῶς ὀνομάζεται, σωματικῶς τε καὶ πνευματικῶς, ὅπερ ἐστὶ νοητόν, καὶ ὡς μὲν αἱ Γρα φαὶ ἂν λέγοιεν, ὁρατὸν, ὡς δ᾽ ἂν Ἕλληνες ὀνομά σαίεν, ἀόρατον (72). Καὶ τοῦ γε σωματικοῦ παρέ- δειγμα ὁμολογούμενον τοῖς τὴν ἱστορίαν παραδεχομέν νοις τό· . Πᾶσι δὲ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ ἦν φῶς, ἐν πα σιν οἷς κατεγίνοντο, τοῦ δὲ νοητοῦ καὶ πνευματικού ἔν τινι τῶν δώδεκα ο Σπείρατε ἑαυτοῖς εἰς δικαιοσύ την, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς, φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως. » Ομοίως δὲ καὶ τὸ σκότος κατ' ἀνα- λογίαν διχῶς λεχθήσεται · καὶ τοῦ μὲν κοινότερον λε- γομένου παράδειγμα· ι Καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν, καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσε νύχτα , τοῦ δὲ νοη- τοῦ Ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου, φῶς ἀνέτειλεν αὐτοῖς. » ο νοεῖν ἡμᾶς περὶ Θεοῦ λεγομένου φῶς, ἐν ᾧ οὐδεμία ἐστὶ σκοτία. Αρα γὰρ σωματικοὺς ὀφθαλμοὺς ὁ Θεὸς φωτίζον φῶς ἐστιν, ἢ τοὺς νοητούς, περὶ ὧν καὶ ὁ Προφήτης φησί· « Φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μή- ποτε ὑπνώσω εἰς θάνατον; » Νομίζω δὲ προφανές παντί τῳ (73) εἶναι, ὅτι οὐκ ἂν τὸ τοῦ ἡλίου ἔργου ποιεῖν λέγοιμεν τὸν Θεὸν, ἑτέρῳ παραχωρούντα φω τίζειν τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν μὴ ὑπνωσομένων εἰς θά να τον· οὐκοῦν φωτίζει ὁ Θεὸς τὸν νοῦν ὧν κρίνει ἀξίους εἶναι τοῦ οἰκείου φωτισμοῦ. Εἰ δὲ νοῦ ἐστι φω * τερον, ἡμῖν. ἀσώματον. παντί τό, παντὶ τοῦτο. ORIGENIS pturam tale corpus, nempe spiritum et ignem con- sumentem, et lucem, quæ necessario hauc opinio- nem sequantur absurda non admittentes, erubesce- mus veluti fatui dicentes coutra aperta et evidentia. Omnis enim ignis opus habens ut alatur, corrupti- bilis est, et omnis spiritus, si simpliciter intelliga- mus spiritum corpus cum sit, accipit, quod ad suam naturam attinet, mutationem in rem crassiorem ; ergo his fiet, ut vel servantes verba, tot absurda et inexplicabilia de Deo admittamus; vel eadem via incedendum est, quemadmodum etiam in pluribus ficiemus, exquirendumque quid innui et declarari possit, cum Deus dicitur spiritus, vel ignis, vel lux. pebras, et aures, et manus, et brachia, atque etiam alas, et pedes, scripta de Deo invenientes, transmu- tamus quæ scripta fuerint in allegoriam, spretis his qui Deo simiłem hominibus formam attribuunt, hocque jure facimus; sic etiam nobis idem facien. dum esse in prædictis nominibus: ac profecto id liquet ex re quæ videtur nobis magis in uçu esse : • Deus » enim e lus est, secundum Joannem, et tenebræ in eo non sunt ullæ ". Quomodo autem lux ipse intelligendus sit pro virili cordatius consi- deremus. Dupliciter lux dicitur, tumn corpora- liter, tum spiritualiter, hoc est, quæ mente cernitur, et ut Scripturae dicerent, quæ sub visum non cadit; seu, ut gentiles, invisibilis. Et corporalis sane lucis manifestum exemplum est illud his qui hane Seri- pturam accipiunt: Omnibus autem aliis Israel erat lux in omnibus, in quibus versabantur "; » spiri- tualis vero exemplum est apud quemdam prophe- tam ex duodecim : « Seminate vobis ipsis justi - siam, vindemiate fructum vitæ, illuminate vobis ipsis lumen cognitionis. . Rursus similiter per com- parationem et proportionem bifariam dicentur te- nebra : quarum, quæ communius dicuntur, exem- plum est illud" : « Et vocavit Deus lucem diem, et tenebras vocavit noctem ; » tenebrarum vero intel- ligibilium hoc est exemplum : ‹ Populo qui sede- bat in tenebris et umbra mortis, lux orta est eis. › nobis conveniat intelligere de Deo, cum lux dicitur in qua nullæ sunt tenebræ : utrum Deus lux est illuminans corporeos oculos, an intelligibiles; de quibus et Propheta dicit ” : ‹ Illunțina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte. » Existimo autem apertum cuicunque esse nos haudquaquam dictu- ros, Deum solis officium facere, si alii cedat munus illustrandi eorum oculos qui dormituri non sunt in morte : ergo illuminat Deus eorum mentem quos dignos judicat propria illuminatione. Quod si men- st [ Joan. 1, 5. * Exod. x, 23. 3³ Ose. x, 12. x11, 4. Regius, codex Bodleianus; Regius, B D Gen. 1, 5. st Isa. IX, 2. Joan. 1, 5. Psal. sed in Bodleiano non comparet Regius, perperam, cujus loco legendum censebat Huelius 22. Ac principio dicendum est, ut oculos, et pał. 23. His sic habentibus, dignum est cernere quid (69) Ασχημονήσομεν. Sic codex Bodleianus ; (70) Καὶ χεῖρας, καὶ βραχίονας, καὶ πόδας. Sic (71) Regius codex, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν συνετώ- 22. Καὶ πρῶτον λεκτέον, ὅτι, ὥσπερ ὀφθαλμούς, 23. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἄξιον ἰδεῖν τί ἁρμόζει (72) Αόρατον. Sic codex Bodleianus; Regius, (73) Παντί τῳ. Ita Bodleianus codex, optime;

Α χόμενοι, ἀσχημονήσομεν (69) ὡς ἠλίθιοι καὶ παρὰ τὰ ἐναργῆ λέγοντες· πᾶν γὰρ πῦρ τροφῆς δεόμενον φθαρτόν ἐστι, καὶ πᾶν πνεῦμα, εἰ ἁπλούστερον ἐκλαμ- βάνομεν τὸ πνεῦμα, σῶμα τυγχάνον, ἐπιδέχεται ὅσον ἐπὶ τῇ ἑαυτοῦ φύσει τὴν εἰς τὸ παχύτερον μετα βολήν· ὥρα οὖν ἐν τούτοις, ἤτοι τηροῦντας τὰς λέξεις τὰ τοσαῦτα ἄτοπα παραδέξασθαι καὶ δύσφημα περί τοῦ Θεοῦ, ἢ ἐφοδεῦσαι, ὥσπερ καὶ ἐπὶ ἄλλων πλειό νων ποιοῦμεν, καὶ ἐξετάσαι τί δύναται δηλοῦσθαι ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι πνεῦμα, ἢ πῦρ, ἡ φῶς εἶναι τὸν Θεόν. ἀσχημονήσωμεν. χείράς τε καὶ πό δας. καὶ βλέφαρα, καὶ ὦτα, καὶ χεῖρας, καὶ βραχίονας. καὶ πόδας (70) ευρίσκοντες γεγραμμένα τοῦ Θεοῦ, ἔτι δὲ καὶ πτέρυγας, μεταλαμβάνομεν εἰς ἀλληγορίαν τὰ γεγραμμένα, καταφρονοῦντες τῶν μορφὴν ἀνθρώ των παραπλήσιον παρατιθέντων τῷ Θεῷ, καὶ εὐλόγως γε τοῦτο πράττομεν· οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν εἰρημένων ὀνομάτων τὸ ἀκόλουθον ἡμῖν ποιητέον· καὶ δηλόν γε ἀπὸ τοῦ φαινομένου ἡμῖν πρακτικωτέρου· ο Φῶς γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς, » κατὰ τὸν Ἰωάννην, ι καὶ σκοτία οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ οὐδεμία, . Πῶς δὴ φῶς αὐτὸν νοητέον κατὰ τὸ δυνατὸν συνετώτερον (71) ἐπισκεψώμεθα. Διχῶς γὰρ τὸ φῶς ὀνομάζεται, σωματικῶς τε καὶ πνευματικῶς, ὅπερ ἐστὶ νοητόν, καὶ ὡς μὲν αἱ Γρα φαὶ ἂν λέγοιεν, ὁρατὸν, ὡς δ᾽ ἂν Ἕλληνες ὀνομά σαίεν, ἀόρατον (72). Καὶ τοῦ γε σωματικοῦ παρέ- δειγμα ὁμολογούμενον τοῖς τὴν ἱστορίαν παραδεχομέν νοις τό· . Πᾶσι δὲ τοῖς υἱοῖς Ἰσραὴλ ἦν φῶς, ἐν πα σιν οἷς κατεγίνοντο, τοῦ δὲ νοητοῦ καὶ πνευματικού ἔν τινι τῶν δώδεκα ο Σπείρατε ἑαυτοῖς εἰς δικαιοσύ την, τρυγήσατε εἰς καρπὸν ζωῆς, φωτίσατε ἑαυτοῖς φῶς γνώσεως. » Ομοίως δὲ καὶ τὸ σκότος κατ' ἀνα- λογίαν διχῶς λεχθήσεται · καὶ τοῦ μὲν κοινότερον λε- γομένου παράδειγμα· ι Καὶ ἐκάλεσεν ὁ Θεὸς τὸ φῶς ἡμέραν, καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσε νύχτα , τοῦ δὲ νοη- τοῦ Ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου, φῶς ἀνέτειλεν αὐτοῖς. » ο νοεῖν ἡμᾶς περὶ Θεοῦ λεγομένου φῶς, ἐν ᾧ οὐδεμία ἐστὶ σκοτία. Αρα γὰρ σωματικοὺς ὀφθαλμοὺς ὁ Θεὸς φωτίζον φῶς ἐστιν, ἢ τοὺς νοητούς, περὶ ὧν καὶ ὁ Προφήτης φησί· « Φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μή- ποτε ὑπνώσω εἰς θάνατον; » Νομίζω δὲ προφανές παντί τῳ (73) εἶναι, ὅτι οὐκ ἂν τὸ τοῦ ἡλίου ἔργου ποιεῖν λέγοιμεν τὸν Θεὸν, ἑτέρῳ παραχωρούντα φω τίζειν τοὺς ὀφθαλμοὺς τῶν μὴ ὑπνωσομένων εἰς θά να τον· οὐκοῦν φωτίζει ὁ Θεὸς τὸν νοῦν ὧν κρίνει ἀξίους εἶναι τοῦ οἰκείου φωτισμοῦ. Εἰ δὲ νοῦ ἐστι φω * τερον, ἡμῖν. ἀσώματον. παντί τό, παντὶ τοῦτο. ORIGENIS pturam tale corpus, nempe spiritum et ignem con- sumentem, et lucem, quæ necessario hauc opinio- nem sequantur absurda non admittentes, erubesce- mus veluti fatui dicentes coutra aperta et evidentia. Omnis enim ignis opus habens ut alatur, corrupti- bilis est, et omnis spiritus, si simpliciter intelliga- mus spiritum corpus cum sit, accipit, quod ad suam naturam attinet, mutationem in rem crassiorem ; ergo his fiet, ut vel servantes verba, tot absurda et inexplicabilia de Deo admittamus; vel eadem via incedendum est, quemadmodum etiam in pluribus ficiemus, exquirendumque quid innui et declarari possit, cum Deus dicitur spiritus, vel ignis, vel lux. pebras, et aures, et manus, et brachia, atque etiam alas, et pedes, scripta de Deo invenientes, transmu- tamus quæ scripta fuerint in allegoriam, spretis his qui Deo simiłem hominibus formam attribuunt, hocque jure facimus; sic etiam nobis idem facien. dum esse in prædictis nominibus: ac profecto id liquet ex re quæ videtur nobis magis in uçu esse : • Deus » enim e lus est, secundum Joannem, et tenebræ in eo non sunt ullæ ". Quomodo autem lux ipse intelligendus sit pro virili cordatius consi- deremus. Dupliciter lux dicitur, tumn corpora- liter, tum spiritualiter, hoc est, quæ mente cernitur, et ut Scripturae dicerent, quæ sub visum non cadit; seu, ut gentiles, invisibilis. Et corporalis sane lucis manifestum exemplum est illud his qui hane Seri- pturam accipiunt: Omnibus autem aliis Israel erat lux in omnibus, in quibus versabantur "; » spiri- tualis vero exemplum est apud quemdam prophe- tam ex duodecim : « Seminate vobis ipsis justi - siam, vindemiate fructum vitæ, illuminate vobis ipsis lumen cognitionis. . Rursus similiter per com- parationem et proportionem bifariam dicentur te- nebra : quarum, quæ communius dicuntur, exem- plum est illud" : « Et vocavit Deus lucem diem, et tenebras vocavit noctem ; » tenebrarum vero intel- ligibilium hoc est exemplum : ‹ Populo qui sede- bat in tenebris et umbra mortis, lux orta est eis. › nobis conveniat intelligere de Deo, cum lux dicitur in qua nullæ sunt tenebræ : utrum Deus lux est illuminans corporeos oculos, an intelligibiles; de quibus et Propheta dicit ” : ‹ Illunțina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte. » Existimo autem apertum cuicunque esse nos haudquaquam dictu- ros, Deum solis officium facere, si alii cedat munus illustrandi eorum oculos qui dormituri non sunt in morte : ergo illuminat Deus eorum mentem quos dignos judicat propria illuminatione. Quod si men- st [ Joan. 1, 5. * Exod. x, 23. 3³ Ose. x, 12. x11, 4. Regius, codex Bodleianus; Regius, B D Gen. 1, 5. st Isa. IX, 2. Joan. 1, 5. Psal. sed in Bodleiano non comparet Regius, perperam, cujus loco legendum censebat Huelius 22. Ac principio dicendum est, ut oculos, et pał. 23. His sic habentibus, dignum est cernere quid (69) Ασχημονήσομεν. Sic codex Bodleianus ; (70) Καὶ χεῖρας, καὶ βραχίονας, καὶ πόδας. Sic (71) Regius codex, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν συνετώ- 22. Καὶ πρῶτον λεκτέον, ὅτι, ὥσπερ ὀφθαλμούς, 23. Τούτων οὕτως ἐχόντων, ἄξιον ἰδεῖν τί ἁρμόζει (72) Αόρατον. Sic codex Bodleianus; Regius, (73) Παντί τῳ. Ita Bodleianus codex, optime;

τιστικός, κατὰ τὸ λεγόμενον ο Κύριος φωτισμός μου, ἀνάγκη αὐτὸν νοητόν τυγχάνοντα, καὶ ἀόρατον, καὶ ἀσώματον, τοῦ νοῦ ἀοράτου ἡμᾶς αὐτὸν ὑπολαμβά- νειν φῶς εἶναι ἀσώματον, τῷ μήποτε καὶ ι πῦρ κατ αναλίσκον ο λεγόμενον εἶναι Θεὸν, σωματικὸν πῦρ σωμάτων ἀναλωτικὸν εἶναι δοκεῖν, οἷον ξύλων, καὶ χόρτου, καὶ καλάμης· εἰ δὲ ἐν ἡμῖν ἐστιν ἰδεῖν ξύλα, καὶ χόρτον, καὶ καλάμην, μήποτε τὸ ἀναλωτικὸν τῆς τοιαύτης ύλης πῦρ ὁ Θεός ἐστιν ἡμῶν, ο πῦρ ο λεγό- μενος είναι ο καταναλίσκον· καὶ πρέπον γε τῷ Κυ- ρίῳ ἐστὶ τὸ ἀναλίσκον τὰ τοιαῦτα (74), καὶ ἐξαφανί ζειν τὰ χείρονα· οὗ γινομένου ἀλγηδόνας οἶμαι καὶ πόνους γίνεσθαι οὐκ ἀπό τινος σωματικῆς ἐπαφῆς περὶ τὰ ἡγεμονικά, ἔνθα συνέστη ἡ τοῦ καταναλίσκε σθαι ἀξία οἰκοδομή. Φῶς οὖν ὀνομάζεται ὁ Θεὸς, ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ φωτὸς μεταληφθεὶς εἰς ἀόρατον καὶ Β ἀσώματον φῶς, διὰ τὴν ἐν τῷ φωτίζειν νοητούς ὀφθαλμοὺς δύναμιν οὕτω λεγόμενος · ε πήρε τε προσαγορεύεται ο καταναλίσκον, ο ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ πυρὸς, καὶ καταναλωτικοῦ τῆς τοιᾶσδε ὕλης νοούμε νος. Τοιοῦτόν τι μοι φαίνεται καὶ περὶ τὸ πνεῦμα ὁ θεός· ἐπεὶ γὰρ εἰς τὴν (75) μέσην και κοινότερον και λουμένην ζωὴν ὁρῶντες τοῦ περὶ ἡμᾶς πνεύματος, τὴν καλουμένην σωματικώτερον πνοήν ζωῆς ζωο ποιούμεθα ἀπὸ τοῦ πνεύματος, ὑπολαμβάνω ἀπ' ἐκείνου εἰλῆφθαι τὸ πνεῦμα λέγεσθαι τὸν Θεὸν πρὸς τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἡμᾶς ἄγοντα· τὸ πνεῦμα γὰρ κατὰ τὴν Γραφὴν λέγεται ζωοποιεῖν, φανερὸν ὅτι ζωοποίησιν οὐ τὴν μέσην, ἀλλὰ τὴν θειοτέραν· καὶ γὰρ τὸ γράμμα ἀποκτείνει, καὶ ἐμποιεῖ θάνατον, οὐ τὸν κατὰ τὸν χωρισμὸν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώ- ματος, ἀλλὰ τὸν κατὰ τὸν (76) χωρισμὸν τῆς ψυ- χῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. ι αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι· και, ο Εξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, ο βέλτιον ἐκληψόμεθα ἀπὸ τοῦ Πνεύματος, καὶ ὑπολαμβάνοιμεν (77), ὅτι ὁ στερισκό μενος τοῦ θείου Πνεύματος χοϊκὸς γίνεται, ἐπιτήδειον τε ἑαυτὸν ποιήσας πρὸς παραδοχὴν αὐτοῦ, καὶ λα- βὼν αὐτὸ ἀνακτισθήσεται καὶ ἀνακαινισθήσεται (78). γειν φως..... καὶ πρέπον γε τῷ Κυρίῳ ἐστὶ τὸ ἀναλίσκον τὰ τοιαῦτα, Ἐπεὶ γὰρ οἱ τὴν μέσην καὶ κοινότερον καλουμένην ζωὴν ζῶντες τοῦ περὶ ἡμᾶς πνεύματος, την καλουμένην σωματικώτερον πνοήν ζωής, ζωοποιούμεθα, ὁρῶντες ὑπιόντος, φιν ὁρῶντες όπῶντες, ὁπών ὁρῶντες ὁρῶντες ὁρῶντος, σωθήσεται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A tis est illustrator, juxta illud quod dicitur : « Dom C minus illuminatio mea, › necesse est ipsum qui mente cernitur, qui sub visum non cadit, qui est expers corporis, ipsius mentis, quæ sub visum non cadit, lucem esse corpore carentem, quod Deus c ignis consumens » dictus ®, nequaquam corpora- lis ignis esse videatur, qui consumat corpora, vel- uti ligna, fenum, stipulam "; sed si cernantur in nobis ligna, fenum, stipula, sit Deus noster ignis, talis materiæ consumptor, qui dicitur eignis con- sumens; › decetque profecto Dominum talia consu- mere delereque pejora, quo facto dolores arbitror laboresque oriri nullo corporeo tactu circa princi- patus et partes animæ præstantissimas, ubi stru- ctura fuerit digna quæ consumimetur. Lux ergo Deus nominatur, translatione sumpta a luce corporea ad invisibilem et incorpoream lucem, sic dictus propter vim illuminandi oculos intelligibiles. Ap- pellatur etiam . ignis consumens ",, considera- tione habita ab eo igne qui est corporeus et con- sumptor talis materiæ. Simile quiddam mihi vide- tur esse Deus, cum spiritus dicitur 's : quoniam enim vivificatione ea quæ media est, et quæ com- muniori vocabulo vita appellatur, dicta etiam cor- poralis flatus vitæ, viventes vivificamur a spiritu; inde sumptum fuisse arbitror, ut Deus duceus nos ad vitam veram, spiritus dicatur. Spiritus enim, more sacræ Scripturæ, dicitur id quod vivificat “ª, non ea vivificatione, quæ est media, sed diviniori; etenim littera occidit 66.69, et ingeneral mortem, non eam quæ est separatio animæ a corpore, sed mor- tem quæ animam a Deo et Domino suo et sancto Spiritu separat. * Psal. xxvi, 1. ss Hebr. xis, 29. | Cor. 1, 12. ab eis, et deficient "; » et illud: • Emittes spiri- tum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem ter- ræ *1, melius exponeremus de divino Spiritu, exi- stimantes quod qui privatur divino Spiritu, terre- nus efficiatur; cum contra qui aptum seipsum ſe- cerit ad susceptionem ipsius, et eum acceperit, re- novetur et denuo creetur. Hujusmodi quiddam est » llebr. XII, 29. * Joan. iv, 24. +8 Cor. 131, etc. Sic hunc locum, in codice Regio misere luxatum et hiatibus plenum, sanitati restituimus partim ex codice Bodleiano, partim ex Barberino. indiget, quam ex codicibus nostris mss. vix sibi quis spondere possit. Ad marginem codicis Barbe- rini et Bodleiani legitur : etc., quam lectionem secuius videtur ferrarius. Perionius pro legisse videtur sic autem totum locum interpretatus est : «Quoniam enim cum in mediam, et in eam, quæ sæpius vita appellatur, spiritus qui nos ambit, intral co spiritu vitæ, qui crassior dici- tur, vivi ellicitur a spiritu, » etc. In codice Regio legitur at participium Perionius, sensu caret, itemque codd. Bod- leiani et Barberini. Aliis ergo pro scriben- dum videtur ac vertunt ad hunc mnodum : Tale quid mihi videtur et de illo: Spiritus est Deus. Nam quia cum spiritus noster spectet ad mediam, et vulgarius appellatam vitam, quæ magis corporaliter vocatur flatus vitæ, vivificamur a spiritu ; inde sumptum fuisse arbitror, ut Deus, qui nos ducit ad veram vitam, spiritus dicatur. Spiritus enim secundum Scripturam dicitur viviſi- care, plane non vivificatione media, sed ea, quæ divinior est.) codice Regio. Bodleianus et Barberinus, in Regio perperam legi- tur 24. Μήποτε δὲ καὶ τό· « Ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα 6. 66.69 ibid. to Psal. ci11, 29. 51 ibid. 30. 24. Vide igitur ne forte illud : • Auferes spiritum (74) Τοῦ νοῦ ἀοράτου ἡμᾶς αὐτὸν ὑπολαμβά- D τες Græcum non est : ὑπιόντος quod legisse videtur (75) Επεὶ γὰρ εἰς τήν, etc. Locus hic curatione (76) Κατὰ τόν. Deest in codice Regia (77) Καὶ ὑπολαμβάνοιμεν. Και desideratur in (78) Ανακαινισθήσεται. Sic recte habent codd.

τιστικός, κατὰ τὸ λεγόμενον ο Κύριος φωτισμός μου, ἀνάγκη αὐτὸν νοητόν τυγχάνοντα, καὶ ἀόρατον, καὶ ἀσώματον, τοῦ νοῦ ἀοράτου ἡμᾶς αὐτὸν ὑπολαμβά- νειν φῶς εἶναι ἀσώματον, τῷ μήποτε καὶ ι πῦρ κατ αναλίσκον ο λεγόμενον εἶναι Θεὸν, σωματικὸν πῦρ σωμάτων ἀναλωτικὸν εἶναι δοκεῖν, οἷον ξύλων, καὶ χόρτου, καὶ καλάμης· εἰ δὲ ἐν ἡμῖν ἐστιν ἰδεῖν ξύλα, καὶ χόρτον, καὶ καλάμην, μήποτε τὸ ἀναλωτικὸν τῆς τοιαύτης ύλης πῦρ ὁ Θεός ἐστιν ἡμῶν, ο πῦρ ο λεγό- μενος είναι ο καταναλίσκον· καὶ πρέπον γε τῷ Κυ- ρίῳ ἐστὶ τὸ ἀναλίσκον τὰ τοιαῦτα (74), καὶ ἐξαφανί ζειν τὰ χείρονα· οὗ γινομένου ἀλγηδόνας οἶμαι καὶ πόνους γίνεσθαι οὐκ ἀπό τινος σωματικῆς ἐπαφῆς περὶ τὰ ἡγεμονικά, ἔνθα συνέστη ἡ τοῦ καταναλίσκε σθαι ἀξία οἰκοδομή. Φῶς οὖν ὀνομάζεται ὁ Θεὸς, ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ φωτὸς μεταληφθεὶς εἰς ἀόρατον καὶ Β ἀσώματον φῶς, διὰ τὴν ἐν τῷ φωτίζειν νοητούς ὀφθαλμοὺς δύναμιν οὕτω λεγόμενος · ε πήρε τε προσαγορεύεται ο καταναλίσκον, ο ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ πυρὸς, καὶ καταναλωτικοῦ τῆς τοιᾶσδε ὕλης νοούμε νος. Τοιοῦτόν τι μοι φαίνεται καὶ περὶ τὸ πνεῦμα ὁ θεός· ἐπεὶ γὰρ εἰς τὴν (75) μέσην και κοινότερον και λουμένην ζωὴν ὁρῶντες τοῦ περὶ ἡμᾶς πνεύματος, τὴν καλουμένην σωματικώτερον πνοήν ζωῆς ζωο ποιούμεθα ἀπὸ τοῦ πνεύματος, ὑπολαμβάνω ἀπ' ἐκείνου εἰλῆφθαι τὸ πνεῦμα λέγεσθαι τὸν Θεὸν πρὸς τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἡμᾶς ἄγοντα· τὸ πνεῦμα γὰρ κατὰ τὴν Γραφὴν λέγεται ζωοποιεῖν, φανερὸν ὅτι ζωοποίησιν οὐ τὴν μέσην, ἀλλὰ τὴν θειοτέραν· καὶ γὰρ τὸ γράμμα ἀποκτείνει, καὶ ἐμποιεῖ θάνατον, οὐ τὸν κατὰ τὸν χωρισμὸν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώ- ματος, ἀλλὰ τὸν κατὰ τὸν (76) χωρισμὸν τῆς ψυ- χῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. ι αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι· και, ο Εξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, ο βέλτιον ἐκληψόμεθα ἀπὸ τοῦ Πνεύματος, καὶ ὑπολαμβάνοιμεν (77), ὅτι ὁ στερισκό μενος τοῦ θείου Πνεύματος χοϊκὸς γίνεται, ἐπιτήδειον τε ἑαυτὸν ποιήσας πρὸς παραδοχὴν αὐτοῦ, καὶ λα- βὼν αὐτὸ ἀνακτισθήσεται καὶ ἀνακαινισθήσεται (78). γειν φως..... καὶ πρέπον γε τῷ Κυρίῳ ἐστὶ τὸ ἀναλίσκον τὰ τοιαῦτα, Ἐπεὶ γὰρ οἱ τὴν μέσην καὶ κοινότερον καλουμένην ζωὴν ζῶντες τοῦ περὶ ἡμᾶς πνεύματος, την καλουμένην σωματικώτερον πνοήν ζωής, ζωοποιούμεθα, ὁρῶντες ὑπιόντος, φιν ὁρῶντες όπῶντες, ὁπών ὁρῶντες ὁρῶντες ὁρῶντος, σωθήσεται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A tis est illustrator, juxta illud quod dicitur : « Dom C minus illuminatio mea, › necesse est ipsum qui mente cernitur, qui sub visum non cadit, qui est expers corporis, ipsius mentis, quæ sub visum non cadit, lucem esse corpore carentem, quod Deus c ignis consumens » dictus ®, nequaquam corpora- lis ignis esse videatur, qui consumat corpora, vel- uti ligna, fenum, stipulam "; sed si cernantur in nobis ligna, fenum, stipula, sit Deus noster ignis, talis materiæ consumptor, qui dicitur eignis con- sumens; › decetque profecto Dominum talia consu- mere delereque pejora, quo facto dolores arbitror laboresque oriri nullo corporeo tactu circa princi- patus et partes animæ præstantissimas, ubi stru- ctura fuerit digna quæ consumimetur. Lux ergo Deus nominatur, translatione sumpta a luce corporea ad invisibilem et incorpoream lucem, sic dictus propter vim illuminandi oculos intelligibiles. Ap- pellatur etiam . ignis consumens ",, considera- tione habita ab eo igne qui est corporeus et con- sumptor talis materiæ. Simile quiddam mihi vide- tur esse Deus, cum spiritus dicitur 's : quoniam enim vivificatione ea quæ media est, et quæ com- muniori vocabulo vita appellatur, dicta etiam cor- poralis flatus vitæ, viventes vivificamur a spiritu; inde sumptum fuisse arbitror, ut Deus duceus nos ad vitam veram, spiritus dicatur. Spiritus enim, more sacræ Scripturæ, dicitur id quod vivificat “ª, non ea vivificatione, quæ est media, sed diviniori; etenim littera occidit 66.69, et ingeneral mortem, non eam quæ est separatio animæ a corpore, sed mor- tem quæ animam a Deo et Domino suo et sancto Spiritu separat. * Psal. xxvi, 1. ss Hebr. xis, 29. | Cor. 1, 12. ab eis, et deficient "; » et illud: • Emittes spiri- tum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem ter- ræ *1, melius exponeremus de divino Spiritu, exi- stimantes quod qui privatur divino Spiritu, terre- nus efficiatur; cum contra qui aptum seipsum ſe- cerit ad susceptionem ipsius, et eum acceperit, re- novetur et denuo creetur. Hujusmodi quiddam est » llebr. XII, 29. * Joan. iv, 24. +8 Cor. 131, etc. Sic hunc locum, in codice Regio misere luxatum et hiatibus plenum, sanitati restituimus partim ex codice Bodleiano, partim ex Barberino. indiget, quam ex codicibus nostris mss. vix sibi quis spondere possit. Ad marginem codicis Barbe- rini et Bodleiani legitur : etc., quam lectionem secuius videtur ferrarius. Perionius pro legisse videtur sic autem totum locum interpretatus est : «Quoniam enim cum in mediam, et in eam, quæ sæpius vita appellatur, spiritus qui nos ambit, intral co spiritu vitæ, qui crassior dici- tur, vivi ellicitur a spiritu, » etc. In codice Regio legitur at participium Perionius, sensu caret, itemque codd. Bod- leiani et Barberini. Aliis ergo pro scriben- dum videtur ac vertunt ad hunc mnodum : Tale quid mihi videtur et de illo: Spiritus est Deus. Nam quia cum spiritus noster spectet ad mediam, et vulgarius appellatam vitam, quæ magis corporaliter vocatur flatus vitæ, vivificamur a spiritu ; inde sumptum fuisse arbitror, ut Deus, qui nos ducit ad veram vitam, spiritus dicatur. Spiritus enim secundum Scripturam dicitur viviſi- care, plane non vivificatione media, sed ea, quæ divinior est.) codice Regio. Bodleianus et Barberinus, in Regio perperam legi- tur 24. Μήποτε δὲ καὶ τό· « Ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα 6. 66.69 ibid. to Psal. ci11, 29. 51 ibid. 30. 24. Vide igitur ne forte illud : • Auferes spiritum (74) Τοῦ νοῦ ἀοράτου ἡμᾶς αὐτὸν ὑπολαμβά- D τες Græcum non est : ὑπιόντος quod legisse videtur (75) Επεὶ γὰρ εἰς τήν, etc. Locus hic curatione (76) Κατὰ τόν. Deest in codice Regia (77) Καὶ ὑπολαμβάνοιμεν. Και desideratur in (78) Ανακαινισθήσεται. Sic recte habent codd.

τιστικός, κατὰ τὸ λεγόμενον ο Κύριος φωτισμός μου, ἀνάγκη αὐτὸν νοητόν τυγχάνοντα, καὶ ἀόρατον, καὶ ἀσώματον, τοῦ νοῦ ἀοράτου ἡμᾶς αὐτὸν ὑπολαμβά- νειν φῶς εἶναι ἀσώματον, τῷ μήποτε καὶ ι πῦρ κατ αναλίσκον ο λεγόμενον εἶναι Θεὸν, σωματικὸν πῦρ σωμάτων ἀναλωτικὸν εἶναι δοκεῖν, οἷον ξύλων, καὶ χόρτου, καὶ καλάμης· εἰ δὲ ἐν ἡμῖν ἐστιν ἰδεῖν ξύλα, καὶ χόρτον, καὶ καλάμην, μήποτε τὸ ἀναλωτικὸν τῆς τοιαύτης ύλης πῦρ ὁ Θεός ἐστιν ἡμῶν, ο πῦρ ο λεγό- μενος είναι ο καταναλίσκον· καὶ πρέπον γε τῷ Κυ- ρίῳ ἐστὶ τὸ ἀναλίσκον τὰ τοιαῦτα (74), καὶ ἐξαφανί ζειν τὰ χείρονα· οὗ γινομένου ἀλγηδόνας οἶμαι καὶ πόνους γίνεσθαι οὐκ ἀπό τινος σωματικῆς ἐπαφῆς περὶ τὰ ἡγεμονικά, ἔνθα συνέστη ἡ τοῦ καταναλίσκε σθαι ἀξία οἰκοδομή. Φῶς οὖν ὀνομάζεται ὁ Θεὸς, ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ φωτὸς μεταληφθεὶς εἰς ἀόρατον καὶ Β ἀσώματον φῶς, διὰ τὴν ἐν τῷ φωτίζειν νοητούς ὀφθαλμοὺς δύναμιν οὕτω λεγόμενος · ε πήρε τε προσαγορεύεται ο καταναλίσκον, ο ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ πυρὸς, καὶ καταναλωτικοῦ τῆς τοιᾶσδε ὕλης νοούμε νος. Τοιοῦτόν τι μοι φαίνεται καὶ περὶ τὸ πνεῦμα ὁ θεός· ἐπεὶ γὰρ εἰς τὴν (75) μέσην και κοινότερον και λουμένην ζωὴν ὁρῶντες τοῦ περὶ ἡμᾶς πνεύματος, τὴν καλουμένην σωματικώτερον πνοήν ζωῆς ζωο ποιούμεθα ἀπὸ τοῦ πνεύματος, ὑπολαμβάνω ἀπ' ἐκείνου εἰλῆφθαι τὸ πνεῦμα λέγεσθαι τὸν Θεὸν πρὸς τὴν ἀληθινὴν ζωὴν ἡμᾶς ἄγοντα· τὸ πνεῦμα γὰρ κατὰ τὴν Γραφὴν λέγεται ζωοποιεῖν, φανερὸν ὅτι ζωοποίησιν οὐ τὴν μέσην, ἀλλὰ τὴν θειοτέραν· καὶ γὰρ τὸ γράμμα ἀποκτείνει, καὶ ἐμποιεῖ θάνατον, οὐ τὸν κατὰ τὸν χωρισμὸν τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώ- ματος, ἀλλὰ τὸν κατὰ τὸν (76) χωρισμὸν τῆς ψυ- χῆς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. ι αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι· και, ο Εξαποστελεῖς τὸ πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινιεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς, ο βέλτιον ἐκληψόμεθα ἀπὸ τοῦ Πνεύματος, καὶ ὑπολαμβάνοιμεν (77), ὅτι ὁ στερισκό μενος τοῦ θείου Πνεύματος χοϊκὸς γίνεται, ἐπιτήδειον τε ἑαυτὸν ποιήσας πρὸς παραδοχὴν αὐτοῦ, καὶ λα- βὼν αὐτὸ ἀνακτισθήσεται καὶ ἀνακαινισθήσεται (78). γειν φως..... καὶ πρέπον γε τῷ Κυρίῳ ἐστὶ τὸ ἀναλίσκον τὰ τοιαῦτα, Ἐπεὶ γὰρ οἱ τὴν μέσην καὶ κοινότερον καλουμένην ζωὴν ζῶντες τοῦ περὶ ἡμᾶς πνεύματος, την καλουμένην σωματικώτερον πνοήν ζωής, ζωοποιούμεθα, ὁρῶντες ὑπιόντος, φιν ὁρῶντες όπῶντες, ὁπών ὁρῶντες ὁρῶντες ὁρῶντος, σωθήσεται. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A tis est illustrator, juxta illud quod dicitur : « Dom C minus illuminatio mea, › necesse est ipsum qui mente cernitur, qui sub visum non cadit, qui est expers corporis, ipsius mentis, quæ sub visum non cadit, lucem esse corpore carentem, quod Deus c ignis consumens » dictus ®, nequaquam corpora- lis ignis esse videatur, qui consumat corpora, vel- uti ligna, fenum, stipulam "; sed si cernantur in nobis ligna, fenum, stipula, sit Deus noster ignis, talis materiæ consumptor, qui dicitur eignis con- sumens; › decetque profecto Dominum talia consu- mere delereque pejora, quo facto dolores arbitror laboresque oriri nullo corporeo tactu circa princi- patus et partes animæ præstantissimas, ubi stru- ctura fuerit digna quæ consumimetur. Lux ergo Deus nominatur, translatione sumpta a luce corporea ad invisibilem et incorpoream lucem, sic dictus propter vim illuminandi oculos intelligibiles. Ap- pellatur etiam . ignis consumens ",, considera- tione habita ab eo igne qui est corporeus et con- sumptor talis materiæ. Simile quiddam mihi vide- tur esse Deus, cum spiritus dicitur 's : quoniam enim vivificatione ea quæ media est, et quæ com- muniori vocabulo vita appellatur, dicta etiam cor- poralis flatus vitæ, viventes vivificamur a spiritu; inde sumptum fuisse arbitror, ut Deus duceus nos ad vitam veram, spiritus dicatur. Spiritus enim, more sacræ Scripturæ, dicitur id quod vivificat “ª, non ea vivificatione, quæ est media, sed diviniori; etenim littera occidit 66.69, et ingeneral mortem, non eam quæ est separatio animæ a corpore, sed mor- tem quæ animam a Deo et Domino suo et sancto Spiritu separat. * Psal. xxvi, 1. ss Hebr. xis, 29. | Cor. 1, 12. ab eis, et deficient "; » et illud: • Emittes spiri- tum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem ter- ræ *1, melius exponeremus de divino Spiritu, exi- stimantes quod qui privatur divino Spiritu, terre- nus efficiatur; cum contra qui aptum seipsum ſe- cerit ad susceptionem ipsius, et eum acceperit, re- novetur et denuo creetur. Hujusmodi quiddam est » llebr. XII, 29. * Joan. iv, 24. +8 Cor. 131, etc. Sic hunc locum, in codice Regio misere luxatum et hiatibus plenum, sanitati restituimus partim ex codice Bodleiano, partim ex Barberino. indiget, quam ex codicibus nostris mss. vix sibi quis spondere possit. Ad marginem codicis Barbe- rini et Bodleiani legitur : etc., quam lectionem secuius videtur ferrarius. Perionius pro legisse videtur sic autem totum locum interpretatus est : «Quoniam enim cum in mediam, et in eam, quæ sæpius vita appellatur, spiritus qui nos ambit, intral co spiritu vitæ, qui crassior dici- tur, vivi ellicitur a spiritu, » etc. In codice Regio legitur at participium Perionius, sensu caret, itemque codd. Bod- leiani et Barberini. Aliis ergo pro scriben- dum videtur ac vertunt ad hunc mnodum : Tale quid mihi videtur et de illo: Spiritus est Deus. Nam quia cum spiritus noster spectet ad mediam, et vulgarius appellatam vitam, quæ magis corporaliter vocatur flatus vitæ, vivificamur a spiritu ; inde sumptum fuisse arbitror, ut Deus, qui nos ducit ad veram vitam, spiritus dicatur. Spiritus enim secundum Scripturam dicitur viviſi- care, plane non vivificatione media, sed ea, quæ divinior est.) codice Regio. Bodleianus et Barberinus, in Regio perperam legi- tur 24. Μήποτε δὲ καὶ τό· « Ἀντανελεῖς τὸ πνεῦμα 6. 66.69 ibid. to Psal. ci11, 29. 51 ibid. 30. 24. Vide igitur ne forte illud : • Auferes spiritum (74) Τοῦ νοῦ ἀοράτου ἡμᾶς αὐτὸν ὑπολαμβά- D τες Græcum non est : ὑπιόντος quod legisse videtur (75) Επεὶ γὰρ εἰς τήν, etc. Locus hic curatione (76) Κατὰ τόν. Deest in codice Regia (77) Καὶ ὑπολαμβάνοιμεν. Και desideratur in (78) Ανακαινισθήσεται. Sic recte habent codd.

Τοιοῦτον δ' ἂν εἴη καὶ τό· . Ενεφύσησεν εἰς τὸ Β χῶς. σμένους; γεγυμνασμένα. ὅστις ἐστὶν, ἢ τὸν Υἱόν; Τινὰ δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅστις ἐστὶν, ἢ τοῦ Υἱοῦ, πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρω πως εἰς ψυχὴν ζῶσαν· ὥστε καὶ τὸ ἐμφύσημα, καὶ τὴν πνοὴν τῆς ζωῆς, καὶ τὴν ζωὴν τῆς ψυχῆς πνευ ματικὸν (79) ἀκούειν ἡμᾶς. Ἐπεὶ δὲ ἡ προειρημένη δύναμις οἷον οἰκητήριον ἐπιτήδειον εὑροῦσα τὴν τοῦ ἁγίου ψυχὴν, ἐπιδίδωσιν ἑαυτὴν τῇ ἐν αὐτῇ, ἵν' ου τως είπω, μόνῃ γεγράφθαι νομιστέον τό· Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἔσομαι αὐτοῖς θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός· ο πλείονος μέντοιγε συγγυμνασίας δεόμεθα εἰς τὸ τελειωθέντας ἡμᾶς, καὶ τὰ λεγόμενα παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ αἰσθητή - για γεγυμνασμένους (80), διακριτικούς γενέσθαι αγα θῶν τε καὶ κακῶν, ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν, καὶ θεω ρητικούς νοητῶν, ἵνα δυνηθῶμεν ἐπιμελέστερον καὶ θεοπρεπέστερον κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἀνθρωπίνη φύ- σει νοῆται πῶς ἐστιν ὁ Θεὸς φῶς, καὶ πῦρ, καὶ πνεῦμα. Καὶ ἐν τῇ τρίτῃ δὲ τῶν Βασιλειῶν τὸ γενό- μενον πνεῦμα Κυρίου πρὸς Ηλίαν τοιάδε τινὰ ὑπο βάλλει περὶ Θεοῦ· εἶπε γάρ· · Ἐξελεύσῃ αύριον, καὶ στήσῃ ἔναντι Κυρίου ἐν τῷ ὄρει· ἰδοὺ παρελεύσε ται Κύριος, καὶ πνεῦμα μέγα, καὶ κραταιὸν, διαλύον ὄρη, καὶ συντρίβον πέτρας ἐνώπιον Κυρίου· οὐκ ἐν τῷ πνεύματι Κύριος » (ἐν δὲ ἄλλοις εὕρομεν (81)· Ἐν τῷ πνεύματι Κυρίου)· μετὰ τὸ πνεῦμα συσ σεισμός, οὐκ ἐν τῷ συσσεισμῷ Κύριος· καὶ μετὰ τὸν συσσεισμὸν πῦρ, οὐκ ἐν τῷ πυρὶ Κύριος· καὶ μετὰ τὸ πῦρ φωνὴ αὔρας λεπτῆς· ν καὶ τάχα γε ἐν ὅσοις δεήσει γίνεσθαι περὶ τῆς καταλήψεως τοῦ Κυρίου δηλοῦται διὰ τούτων, ἅπερ οὐ τοῦ παρόντος ἂν εἴη (82) καιροῦ διηγήσασθαι. Τίνα δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅστις ἐστὶν, ἢ τὸν Υἱόν (83) ; • Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, ἵνα καὶ ἡμεῖς, ἀποκαλύπτοντος τοῦ Υἱοῦ, γνῶμεν πῶς πνεῦμά ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ φιλοτιμησώμεθα ἐν πνεύματι τῷ ζωοποιοῦντι, καὶ μὴ γράμματι τῷ ἀποκτείνοντι (δέ), προσκυνεῖν τὸν Θεὸν, καὶ ἐν ἀληθείᾳ σέβειν αὐτὸν, καὶ μηκέτι τύποις, μηδὲ σκιαῖς (85), καὶ ὑποδείγμα σιν, ὥσπερ οὐδὲ οἱ ἄγγελοι ὑποδείγμασι καὶ σκιᾷ περὶ ἀνθρώπων (86) λατρεύουσι τῷ Θεῷ, ἀλλὰ τοῖς νοητοῖς καὶ ἐπουρανίοις, τὸν κατὰ τὴν τάξιν τοῦ Μελχισεδέκ ἀρχιερέα ὁδηγὸν ἔχοντες ὑπὸ τῶν δεομένων σωτη- ρίας λατρείας, καὶ μυστικῆς καὶ ἀποῤῥήτου θεωρίας. κλέων φησίν· «Αχραντος γάρ, καὶ καθαρά, καὶ ἀό- ρατος ή θεία (87) φύσις αὐτοῦ. Οὐκ οἶδα δὲ εἰ ἐδί * τῶν ἐπουρανίων, ὥσπερ οἱ ἄνθρωποι. ORIGENIS illud sa : c Insuflavit in faciem ejus datum vitæ, et factus est homo in animam viventem: adeo ul et inspirationem, et fatum vitæ, et vitam animæ spiritualiter intelligamus. Quoniam autem vis præ. dieta nacta animam sancti, quasi domuncul.m aptam, seipsam exhibet ad permanendum, ut ita loquar, in ea, et propter hoc illud scriptum esse etiam existimandum est” : • Inhabitabo in eis, et deambulabo inter ipsos, et ero illis Deus, et ipzi erunt mihi populus : › multa sane exercitatione egemus, ut perfecti et exercitati in his quæ Paulus ** vocal sensoria, dijudicare possimus bona et inala, vera et falsa, videreque intelligibilia, quo diligen- ‹ius, et ut Deo magis est decens, juxta vires kumanæ naturæ, intelligere possimus, quomodo Teus sit lux, quomodo ignis, quomodo spiritus. Quin in Regum tertio talia quædam de Deo sugge- rit Domini spiritus ad Eliam factus; dixit enim : • Egredieris cras, et stabis coram Domino in monte, et ecce præteribit Dominus, et ventus magnus, et fortis, difindens montes, et confringens petras co- ram Domino : non in vento Dominus » (in aliis vero exemplaribus invenimus : In spiritu Domini) : post ventum commotio, non in commotione Dominus; et post commotionem ignis, non in igne Dominus; post ignem autem, rox auræ tenuis "; › et fortasse in quantis oporteat nos versari pro cognoscendo atque apprehendendo Domino, declaratur per hæc erba, quæ non est praesentis temporis enarrare. Quemnam auten decuit de Deo dicere nobis quisnam sit, præter Filium ? Nam Patrem nemo novit, nisi Fi- lius sc, , ut etiam nos, revelante Filio, agnoscanius quonam pacto Deus sit Spiritus, et contendamus Deum adorare in spiritu vivificante, non in littera occidente, eumque eolere in veritate, non amplius in figuris et exemplaribus, perinde atque angeli, qui non exemplaribus et umbra cœlestium Deo de- serviunt, sed rebus intelligibilibus et superecele- stibus: summum illum Sacerdotem secundum ordi- nem Melchisedech pro orantium atque egentium sa- lute, habentes ducem cultus mystici atque ineffabi- lis visionis. ' C quit Heracleon : « Immaculata enim, et pura, et D invisibilis est divina ipsius natura. › Sed hæc cum * Gen. II, 7. Cor. vi, 46; Levit. xxxvi, 12. s Hebr. viii, 5. Joan. iv, 24. x1, 27. Regius, Bodleianus ; Regius perperam omisit ou. Sic habet codex Regius, sensusque apertus est; Ferrarius vero cum lege- ret, ut habetur in codd. Bodleiano et Barberino, omnia perturbavit verkio : Hebr. v, 14. ** ¡¡l Reg. xix, 11, 12. ss Matlh. • Decuit autem nos aliqua de Deo dicere, quisnam sit, vel de Filio (nam Patrem neino agnovit, nisį Filius), ut etiam nos, » etc. leiano. nostrorum mss. In margine codicis Bodleiani emen- datur his verbis rursumnque alia mau, Priorem conjecturama secutus est in sua interpretatione Ferrarius. 25. Sane in ea verba : « Spiritus est Deus 58, in- (19) Πνευματικόν. Forte scribendum πνευματι- (80) Codd. Bodleianus et Barberinus, γεγυμνα (81) Codex Bodleianus, εὑρίσκομεν. (82) Απερ οὐ τοῦ παρόντος ἂν εἴη. Ita cod. (83) Τίνα δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, 25. Εἰς μέντοιγε τό· . Πνεῦμα ὁ Θεὸς, » ὁ Ἡρα- (84) Codex Bodleianus, ἀποκτιννύντι. (85) Μηδὲ σκιαῖς. Deest in eodem codice Bod- (86) Περὶ ἀνθρώπων. Ita legitur in textu trium (87) Codd. Regius et Barberinus, καὶ θεία.

Τοιοῦτον δ' ἂν εἴη καὶ τό· . Ενεφύσησεν εἰς τὸ Β χῶς. σμένους; γεγυμνασμένα. ὅστις ἐστὶν, ἢ τὸν Υἱόν; Τινὰ δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅστις ἐστὶν, ἢ τοῦ Υἱοῦ, πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρω πως εἰς ψυχὴν ζῶσαν· ὥστε καὶ τὸ ἐμφύσημα, καὶ τὴν πνοὴν τῆς ζωῆς, καὶ τὴν ζωὴν τῆς ψυχῆς πνευ ματικὸν (79) ἀκούειν ἡμᾶς. Ἐπεὶ δὲ ἡ προειρημένη δύναμις οἷον οἰκητήριον ἐπιτήδειον εὑροῦσα τὴν τοῦ ἁγίου ψυχὴν, ἐπιδίδωσιν ἑαυτὴν τῇ ἐν αὐτῇ, ἵν' ου τως είπω, μόνῃ γεγράφθαι νομιστέον τό· Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἔσομαι αὐτοῖς θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός· ο πλείονος μέντοιγε συγγυμνασίας δεόμεθα εἰς τὸ τελειωθέντας ἡμᾶς, καὶ τὰ λεγόμενα παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ αἰσθητή - για γεγυμνασμένους (80), διακριτικούς γενέσθαι αγα θῶν τε καὶ κακῶν, ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν, καὶ θεω ρητικούς νοητῶν, ἵνα δυνηθῶμεν ἐπιμελέστερον καὶ θεοπρεπέστερον κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἀνθρωπίνη φύ- σει νοῆται πῶς ἐστιν ὁ Θεὸς φῶς, καὶ πῦρ, καὶ πνεῦμα. Καὶ ἐν τῇ τρίτῃ δὲ τῶν Βασιλειῶν τὸ γενό- μενον πνεῦμα Κυρίου πρὸς Ηλίαν τοιάδε τινὰ ὑπο βάλλει περὶ Θεοῦ· εἶπε γάρ· · Ἐξελεύσῃ αύριον, καὶ στήσῃ ἔναντι Κυρίου ἐν τῷ ὄρει· ἰδοὺ παρελεύσε ται Κύριος, καὶ πνεῦμα μέγα, καὶ κραταιὸν, διαλύον ὄρη, καὶ συντρίβον πέτρας ἐνώπιον Κυρίου· οὐκ ἐν τῷ πνεύματι Κύριος » (ἐν δὲ ἄλλοις εὕρομεν (81)· Ἐν τῷ πνεύματι Κυρίου)· μετὰ τὸ πνεῦμα συσ σεισμός, οὐκ ἐν τῷ συσσεισμῷ Κύριος· καὶ μετὰ τὸν συσσεισμὸν πῦρ, οὐκ ἐν τῷ πυρὶ Κύριος· καὶ μετὰ τὸ πῦρ φωνὴ αὔρας λεπτῆς· ν καὶ τάχα γε ἐν ὅσοις δεήσει γίνεσθαι περὶ τῆς καταλήψεως τοῦ Κυρίου δηλοῦται διὰ τούτων, ἅπερ οὐ τοῦ παρόντος ἂν εἴη (82) καιροῦ διηγήσασθαι. Τίνα δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅστις ἐστὶν, ἢ τὸν Υἱόν (83) ; • Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, ἵνα καὶ ἡμεῖς, ἀποκαλύπτοντος τοῦ Υἱοῦ, γνῶμεν πῶς πνεῦμά ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ φιλοτιμησώμεθα ἐν πνεύματι τῷ ζωοποιοῦντι, καὶ μὴ γράμματι τῷ ἀποκτείνοντι (δέ), προσκυνεῖν τὸν Θεὸν, καὶ ἐν ἀληθείᾳ σέβειν αὐτὸν, καὶ μηκέτι τύποις, μηδὲ σκιαῖς (85), καὶ ὑποδείγμα σιν, ὥσπερ οὐδὲ οἱ ἄγγελοι ὑποδείγμασι καὶ σκιᾷ περὶ ἀνθρώπων (86) λατρεύουσι τῷ Θεῷ, ἀλλὰ τοῖς νοητοῖς καὶ ἐπουρανίοις, τὸν κατὰ τὴν τάξιν τοῦ Μελχισεδέκ ἀρχιερέα ὁδηγὸν ἔχοντες ὑπὸ τῶν δεομένων σωτη- ρίας λατρείας, καὶ μυστικῆς καὶ ἀποῤῥήτου θεωρίας. κλέων φησίν· «Αχραντος γάρ, καὶ καθαρά, καὶ ἀό- ρατος ή θεία (87) φύσις αὐτοῦ. Οὐκ οἶδα δὲ εἰ ἐδί * τῶν ἐπουρανίων, ὥσπερ οἱ ἄνθρωποι. ORIGENIS illud sa : c Insuflavit in faciem ejus datum vitæ, et factus est homo in animam viventem: adeo ul et inspirationem, et fatum vitæ, et vitam animæ spiritualiter intelligamus. Quoniam autem vis præ. dieta nacta animam sancti, quasi domuncul.m aptam, seipsam exhibet ad permanendum, ut ita loquar, in ea, et propter hoc illud scriptum esse etiam existimandum est” : • Inhabitabo in eis, et deambulabo inter ipsos, et ero illis Deus, et ipzi erunt mihi populus : › multa sane exercitatione egemus, ut perfecti et exercitati in his quæ Paulus ** vocal sensoria, dijudicare possimus bona et inala, vera et falsa, videreque intelligibilia, quo diligen- ‹ius, et ut Deo magis est decens, juxta vires kumanæ naturæ, intelligere possimus, quomodo Teus sit lux, quomodo ignis, quomodo spiritus. Quin in Regum tertio talia quædam de Deo sugge- rit Domini spiritus ad Eliam factus; dixit enim : • Egredieris cras, et stabis coram Domino in monte, et ecce præteribit Dominus, et ventus magnus, et fortis, difindens montes, et confringens petras co- ram Domino : non in vento Dominus » (in aliis vero exemplaribus invenimus : In spiritu Domini) : post ventum commotio, non in commotione Dominus; et post commotionem ignis, non in igne Dominus; post ignem autem, rox auræ tenuis "; › et fortasse in quantis oporteat nos versari pro cognoscendo atque apprehendendo Domino, declaratur per hæc erba, quæ non est praesentis temporis enarrare. Quemnam auten decuit de Deo dicere nobis quisnam sit, præter Filium ? Nam Patrem nemo novit, nisi Fi- lius sc, , ut etiam nos, revelante Filio, agnoscanius quonam pacto Deus sit Spiritus, et contendamus Deum adorare in spiritu vivificante, non in littera occidente, eumque eolere in veritate, non amplius in figuris et exemplaribus, perinde atque angeli, qui non exemplaribus et umbra cœlestium Deo de- serviunt, sed rebus intelligibilibus et superecele- stibus: summum illum Sacerdotem secundum ordi- nem Melchisedech pro orantium atque egentium sa- lute, habentes ducem cultus mystici atque ineffabi- lis visionis. ' C quit Heracleon : « Immaculata enim, et pura, et D invisibilis est divina ipsius natura. › Sed hæc cum * Gen. II, 7. Cor. vi, 46; Levit. xxxvi, 12. s Hebr. viii, 5. Joan. iv, 24. x1, 27. Regius, Bodleianus ; Regius perperam omisit ou. Sic habet codex Regius, sensusque apertus est; Ferrarius vero cum lege- ret, ut habetur in codd. Bodleiano et Barberino, omnia perturbavit verkio : Hebr. v, 14. ** ¡¡l Reg. xix, 11, 12. ss Matlh. • Decuit autem nos aliqua de Deo dicere, quisnam sit, vel de Filio (nam Patrem neino agnovit, nisį Filius), ut etiam nos, » etc. leiano. nostrorum mss. In margine codicis Bodleiani emen- datur his verbis rursumnque alia mau, Priorem conjecturama secutus est in sua interpretatione Ferrarius. 25. Sane in ea verba : « Spiritus est Deus 58, in- (19) Πνευματικόν. Forte scribendum πνευματι- (80) Codd. Bodleianus et Barberinus, γεγυμνα (81) Codex Bodleianus, εὑρίσκομεν. (82) Απερ οὐ τοῦ παρόντος ἂν εἴη. Ita cod. (83) Τίνα δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, 25. Εἰς μέντοιγε τό· . Πνεῦμα ὁ Θεὸς, » ὁ Ἡρα- (84) Codex Bodleianus, ἀποκτιννύντι. (85) Μηδὲ σκιαῖς. Deest in eodem codice Bod- (86) Περὶ ἀνθρώπων. Ita legitur in textu trium (87) Codd. Regius et Barberinus, καὶ θεία.

Τοιοῦτον δ' ἂν εἴη καὶ τό· . Ενεφύσησεν εἰς τὸ Β χῶς. σμένους; γεγυμνασμένα. ὅστις ἐστὶν, ἢ τὸν Υἱόν; Τινὰ δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅστις ἐστὶν, ἢ τοῦ Υἱοῦ, πρόσωπον αὐτοῦ πνοὴν ζωῆς, καὶ ἐγένετο ὁ ἄνθρω πως εἰς ψυχὴν ζῶσαν· ὥστε καὶ τὸ ἐμφύσημα, καὶ τὴν πνοὴν τῆς ζωῆς, καὶ τὴν ζωὴν τῆς ψυχῆς πνευ ματικὸν (79) ἀκούειν ἡμᾶς. Ἐπεὶ δὲ ἡ προειρημένη δύναμις οἷον οἰκητήριον ἐπιτήδειον εὑροῦσα τὴν τοῦ ἁγίου ψυχὴν, ἐπιδίδωσιν ἑαυτὴν τῇ ἐν αὐτῇ, ἵν' ου τως είπω, μόνῃ γεγράφθαι νομιστέον τό· Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἐμπεριπατήσω ἐν αὐτοῖς, καὶ ἔσομαι αὐτοῖς θεὸς, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι λαός· ο πλείονος μέντοιγε συγγυμνασίας δεόμεθα εἰς τὸ τελειωθέντας ἡμᾶς, καὶ τὰ λεγόμενα παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ αἰσθητή - για γεγυμνασμένους (80), διακριτικούς γενέσθαι αγα θῶν τε καὶ κακῶν, ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν, καὶ θεω ρητικούς νοητῶν, ἵνα δυνηθῶμεν ἐπιμελέστερον καὶ θεοπρεπέστερον κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον ἀνθρωπίνη φύ- σει νοῆται πῶς ἐστιν ὁ Θεὸς φῶς, καὶ πῦρ, καὶ πνεῦμα. Καὶ ἐν τῇ τρίτῃ δὲ τῶν Βασιλειῶν τὸ γενό- μενον πνεῦμα Κυρίου πρὸς Ηλίαν τοιάδε τινὰ ὑπο βάλλει περὶ Θεοῦ· εἶπε γάρ· · Ἐξελεύσῃ αύριον, καὶ στήσῃ ἔναντι Κυρίου ἐν τῷ ὄρει· ἰδοὺ παρελεύσε ται Κύριος, καὶ πνεῦμα μέγα, καὶ κραταιὸν, διαλύον ὄρη, καὶ συντρίβον πέτρας ἐνώπιον Κυρίου· οὐκ ἐν τῷ πνεύματι Κύριος » (ἐν δὲ ἄλλοις εὕρομεν (81)· Ἐν τῷ πνεύματι Κυρίου)· μετὰ τὸ πνεῦμα συσ σεισμός, οὐκ ἐν τῷ συσσεισμῷ Κύριος· καὶ μετὰ τὸν συσσεισμὸν πῦρ, οὐκ ἐν τῷ πυρὶ Κύριος· καὶ μετὰ τὸ πῦρ φωνὴ αὔρας λεπτῆς· ν καὶ τάχα γε ἐν ὅσοις δεήσει γίνεσθαι περὶ τῆς καταλήψεως τοῦ Κυρίου δηλοῦται διὰ τούτων, ἅπερ οὐ τοῦ παρόντος ἂν εἴη (82) καιροῦ διηγήσασθαι. Τίνα δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, ὅστις ἐστὶν, ἢ τὸν Υἱόν (83) ; • Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, ἵνα καὶ ἡμεῖς, ἀποκαλύπτοντος τοῦ Υἱοῦ, γνῶμεν πῶς πνεῦμά ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ φιλοτιμησώμεθα ἐν πνεύματι τῷ ζωοποιοῦντι, καὶ μὴ γράμματι τῷ ἀποκτείνοντι (δέ), προσκυνεῖν τὸν Θεὸν, καὶ ἐν ἀληθείᾳ σέβειν αὐτὸν, καὶ μηκέτι τύποις, μηδὲ σκιαῖς (85), καὶ ὑποδείγμα σιν, ὥσπερ οὐδὲ οἱ ἄγγελοι ὑποδείγμασι καὶ σκιᾷ περὶ ἀνθρώπων (86) λατρεύουσι τῷ Θεῷ, ἀλλὰ τοῖς νοητοῖς καὶ ἐπουρανίοις, τὸν κατὰ τὴν τάξιν τοῦ Μελχισεδέκ ἀρχιερέα ὁδηγὸν ἔχοντες ὑπὸ τῶν δεομένων σωτη- ρίας λατρείας, καὶ μυστικῆς καὶ ἀποῤῥήτου θεωρίας. κλέων φησίν· «Αχραντος γάρ, καὶ καθαρά, καὶ ἀό- ρατος ή θεία (87) φύσις αὐτοῦ. Οὐκ οἶδα δὲ εἰ ἐδί * τῶν ἐπουρανίων, ὥσπερ οἱ ἄνθρωποι. ORIGENIS illud sa : c Insuflavit in faciem ejus datum vitæ, et factus est homo in animam viventem: adeo ul et inspirationem, et fatum vitæ, et vitam animæ spiritualiter intelligamus. Quoniam autem vis præ. dieta nacta animam sancti, quasi domuncul.m aptam, seipsam exhibet ad permanendum, ut ita loquar, in ea, et propter hoc illud scriptum esse etiam existimandum est” : • Inhabitabo in eis, et deambulabo inter ipsos, et ero illis Deus, et ipzi erunt mihi populus : › multa sane exercitatione egemus, ut perfecti et exercitati in his quæ Paulus ** vocal sensoria, dijudicare possimus bona et inala, vera et falsa, videreque intelligibilia, quo diligen- ‹ius, et ut Deo magis est decens, juxta vires kumanæ naturæ, intelligere possimus, quomodo Teus sit lux, quomodo ignis, quomodo spiritus. Quin in Regum tertio talia quædam de Deo sugge- rit Domini spiritus ad Eliam factus; dixit enim : • Egredieris cras, et stabis coram Domino in monte, et ecce præteribit Dominus, et ventus magnus, et fortis, difindens montes, et confringens petras co- ram Domino : non in vento Dominus » (in aliis vero exemplaribus invenimus : In spiritu Domini) : post ventum commotio, non in commotione Dominus; et post commotionem ignis, non in igne Dominus; post ignem autem, rox auræ tenuis "; › et fortasse in quantis oporteat nos versari pro cognoscendo atque apprehendendo Domino, declaratur per hæc erba, quæ non est praesentis temporis enarrare. Quemnam auten decuit de Deo dicere nobis quisnam sit, præter Filium ? Nam Patrem nemo novit, nisi Fi- lius sc, , ut etiam nos, revelante Filio, agnoscanius quonam pacto Deus sit Spiritus, et contendamus Deum adorare in spiritu vivificante, non in littera occidente, eumque eolere in veritate, non amplius in figuris et exemplaribus, perinde atque angeli, qui non exemplaribus et umbra cœlestium Deo de- serviunt, sed rebus intelligibilibus et superecele- stibus: summum illum Sacerdotem secundum ordi- nem Melchisedech pro orantium atque egentium sa- lute, habentes ducem cultus mystici atque ineffabi- lis visionis. ' C quit Heracleon : « Immaculata enim, et pura, et D invisibilis est divina ipsius natura. › Sed hæc cum * Gen. II, 7. Cor. vi, 46; Levit. xxxvi, 12. s Hebr. viii, 5. Joan. iv, 24. x1, 27. Regius, Bodleianus ; Regius perperam omisit ou. Sic habet codex Regius, sensusque apertus est; Ferrarius vero cum lege- ret, ut habetur in codd. Bodleiano et Barberino, omnia perturbavit verkio : Hebr. v, 14. ** ¡¡l Reg. xix, 11, 12. ss Matlh. • Decuit autem nos aliqua de Deo dicere, quisnam sit, vel de Filio (nam Patrem neino agnovit, nisį Filius), ut etiam nos, » etc. leiano. nostrorum mss. In margine codicis Bodleiani emen- datur his verbis rursumnque alia mau, Priorem conjecturama secutus est in sua interpretatione Ferrarius. 25. Sane in ea verba : « Spiritus est Deus 58, in- (19) Πνευματικόν. Forte scribendum πνευματι- (80) Codd. Bodleianus et Barberinus, γεγυμνα (81) Codex Bodleianus, εὑρίσκομεν. (82) Απερ οὐ τοῦ παρόντος ἂν εἴη. Ita cod. (83) Τίνα δὲ ἔπρεπε λέγειν ἡμῖν περὶ τοῦ Θεοῦ, 25. Εἰς μέντοιγε τό· . Πνεῦμα ὁ Θεὸς, » ὁ Ἡρα- (84) Codex Bodleianus, ἀποκτιννύντι. (85) Μηδὲ σκιαῖς. Deest in eodem codice Bod- (86) Περὶ ἀνθρώπων. Ita legitur in textu trium (87) Codd. Regius et Barberinus, καὶ θεία.

Α παντὸς ὀνόματος όνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι •••• τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, πρὸς τούτοις καὶ ἁγίων ἀγγέλων, καὶ πνευμάτων, καὶ ψυχῶν δικαίων.... καὶ λέγειν (95). Αλλ' ὅμως τῶν τοσούτων καὶ τηλι κούτων ὑπερέχων οὐσίᾳ, καὶ πρεσβείᾳ, καὶ δυνάμει, καὶ θειότητι (ἔμψυχος γάρ ἐστι Λόγος), καὶ σοφίᾳ, οὐ συγκρίνεται κατ' οὐδὲν τῷ Πατρί (94). Εἰκὼν γάρ ἐστι τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ, καὶ ἀπαύγασμα οὐ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τῆς δόξης αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἀϊδίου φωτὸς αὐτ τοῦ, καὶ ἀτμὶς (95) οὐ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, καὶ ἀπόρροια εἰλικρινὴς τῆς παντοκρατορικῆς δόξης αὐτοῦ, καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ, δι' οὗ ἐσόπτρου Παῦλος, καὶ Πέτρος, καὶ οἱ παραπλήσιοι αὐτοῖς βλέπουσι τὸν Θεὸν λέγοντος (96) . Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα τὸν πέμψαντά με. αν χεται ὁ λεγόμενος Χριστός· ὅταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀνα αγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα. ο 'Αξιον ἰδεῖν πῶς ἡ Σα- μαρεῖτις πλεῖον τῆς Πεντατεύχου Μωϋσέως μηδὲν προσιεμένη, την παρουσίαν Χριστοῦ, ὡς ἀπὸ τοῦ νόμου μόνου κηρυσσομένην, προσδοκῇ· καὶ εἰκός γε ἐκ τῆς εὐλογίας τοῦ Ἰακὼβ τῆς πρὸς τὸν Ἰού- δαν ἐλπίζειν αὐτοῦ ἔσεσθαι καὶ τὴν ἐπιδημίαν λέ- γοντος· « Ἰούδα, σὲ αἰνέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου· χειρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου· προσκυνή σουσί σοι υἱοὶ τοῦ πατρός σου ο καὶ μετ' ὀλίγα· οι Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα, καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα απ τῷ, καὶ αὐτὸς προσδοκία ἐθνῶν. » Εἰκὸς δὲ καὶ ἐκ τῶν προφητειῶν τοῦ Βαλαὰμ τὸ αὐτὸ αὐτοὺς ἐλπί- ζειν, τῆς τε· . Ἐξελεύσεται ἄνθρωπος ἐκ τοῦ σπέρ ματος αὐτοῦ, καὶ κυριεύσει ἐθνῶν πολλῶν, καὶ ὑψω θήσεται ἡ Γωγ βασιλεία, καὶ αὐξηθήσεται ἡ βασι- λεία αὐτοῦ· Θεὸς ὡδήγησεν αὐτὸν ἐξ Αἰγύπτου, ὡς δόξα μονοκέρωτος αὐτῷ· ἔδεται ἔθνη ἐχθρῶν αὐτοῦ, καὶ τὰ πάχη αὐτῶν ἐκμυελιεῖ, καὶ ταῖς βολίσιν αὑτοῦ κατατοξεύσει ἐχθρόν κατακλιθείς (97) ἀνεπαύσατο ὡς λέων, καὶ ὡς σκύμνος· τίς ἀναστήσει αὐτόν; οἱ εὐλογοῦντές σε εὐλόγηνται, καὶ οἱ καταρώμενοι σε κε- κατήρανται. » Καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς δέ φησιν αὐτὸς Βα- λαάμ· « Δείξω αὐτοῖς, καὶ οὐχὶ νῦν μακαρίζω, καὶ οὐκ ἐγγίζει· ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ Ἰακώβ, καὶ ἀνα- στήσεται ἄνθρωπος ἐξ Ἰσραὴλ, καὶ θραύσει τοὺς ἀρχηγούς Μωάβ, καὶ προνομεύσει πάντας τοὺς υἱοὺς Σήθ, καὶ ἔσται Εδώμ κληρονομία· καὶ ἔσται κληρο- νομία (98) Ἠσαῦ ὁ ἐχθρὸς αὐτοῦ, καὶ Ἰσραὴλ ἐποίη- σεν ἐν ἰσχύῖ, καὶ ἐξεγερθήσεται ἐξ Ἰακώβ, καὶ ἀπο- λεῖ σωζόμενον ἐκ πόλεως. • Επιστήσεις δὲ εἰ καὶ ἡ τοῦ Μωϋσέως πρὸς Ἰούδαν εὐλογία εἰς Χριστὸν ἀνα- σε σε σε το ἀτμίς. λέγοντα, ORIGENIS sit doxologia Filii antecedentis thronos, domina- tiones, principatus, potestates, atque onine nonien quod nominatur non solum in hoc sæculo, verum etiam in futuro ", et præterea sanctos angelos, ac spiritus, et animas justas etiam dicere. Sed tamen cum ipse tantis ac talibus naturis præstet essentia, antiquitate, et potestate, ac divinitate, atque sapientia (est enim animatum Verbum), Pa- tri nulla re coinparatur. Est enim imnago ejus bonitatis, splendorque non Dei, sed ejus gloriæ, ejusque lucis æternæ; et radius, non Patris, sed ejus potestatis; sinceraque præpotentis ejus gloriæ furio, et speculum immutabilis ejusdem operatio- nis ", per quod speculum Paulus et Petrus eisque similes Deum vident, dicentis : • Qui vidit me, B vidit Patrem meum, qui misit me • qui dicitur Christus: cum venerit ille, annuntiabit mobis omnia ". » Dignum est ut videamus quonam μεcto Samnariuis, nihil plus admittens quam quin- que Moysis libros, Christi adventum exspectat, vel- uti tantum a lege nuntiatum : ac profecto consen taneum est eam futurum hujus adventum sperasse ex benedictione quam Judæ Jacob dedit dicens * Juda, te laudabunt fratres tui: manus tuæ in : Joan. 18, es Joan. xit, 45. Gen. xLix, 8. 25. ibil. Ephes. 1, 21. Sap. vi. 25, 26. Num. XXIV, et seq. ibid. et seq. Deut. xxxII, 7. desit, aliis divinandum relinquo. cervice hostium tuorum : genu declent tibi illi pa- tris tui ; » et post pauca : « Non deficiel dux de Juda, et princeps de femoribus ejus, donec venerint reposita illi, et ipse exspectatio gentium ". » Quin verisimile est Samaritanos ex prophetiis Balaam idem sperasse, et ex hac praesertim ": « Egredie- tur homo ex semine ejus, et dominabitur gentibus multis, et exaltabitur regnum Gog, et regnum ejus augebitur : Deus deducet eum ex Ægypto : gloria ejus veluti gloria unicornis : devorabit gentes inimi- corum suorum, et crassities illorum medulla privabit, et jaculis suis inimicum impetet: decumbens requie- vit ut leo, et ut catulus leonis: quis excitabit eum ? be- nedicentes te benedicentur, et exsecrantes te exse- crati sint.» Quin in sequentibus etiam inquit ipse Ba- laam : ‹ Apparebo illis, et non nunc : beatifico et non approximat: orietur astrum ex Jacob, et exsurget hono ex Israel, et vulnerabit duces Moab, D et captivos ducet omnes filios Seth, et erit Edom hæreditas : et erit hæreditas Esau inimicus ejus, et Israel fecit in fortitudine, et excitabitur ex Jacob, et perdet servatum ex urbe. › Inspicies vero num forte Samaritanis quoque complaceat ut Moysis be- nedictio ad Judam, referatur ad Christum, sic ha- bens '' : « Exaudi, Domine, vocean Juda, et ad 10. valianus, seu quisquis auctor est libri De Trinitate, qui Operibus Tertulliani adjungi solet, cap. : Quamvis enim se ex Deo Patre Denin esse me- minisset, nunquam se Deo Patri aut comparavit, zut contulit, miemor se esse ex suo Patre, et hoc ipsum quod est, habere se, quia Pater dedisset. › HUETIUS. er Sap. vi, 25, omnino retinendum Regius, male. 26. c Dicit ei mulier : Scio Messiam venturum esse, 26. Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή · Οἶδα, ὅτι Μεσσίας Ερ (93) Και λέγειν. Hialus est in mss. Quid autem (94) Οὐ συγκρίνεται κατ' οὐδὲν τῷ Πατρί. Νο- (95) Καὶ ἀτμίς. Perionius legit, καὶ ἀκτίς, sed (96) Codd. Bodleianus et Barberinus, λέγοντος · (97) Codex Regius, καὶ κατακλιθείς. (98) Idem codex Regius, ή κληρονομία

Α παντὸς ὀνόματος όνομαζομένου, οὐ μόνον ἐν τῷ αἰῶνι •••• τούτῳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι, πρὸς τούτοις καὶ ἁγίων ἀγγέλων, καὶ πνευμάτων, καὶ ψυχῶν δικαίων.... καὶ λέγειν (95). Αλλ' ὅμως τῶν τοσούτων καὶ τηλι κούτων ὑπερέχων οὐσίᾳ, καὶ πρεσβείᾳ, καὶ δυνάμει, καὶ θειότητι (ἔμψυχος γάρ ἐστι Λόγος), καὶ σοφίᾳ, οὐ συγκρίνεται κατ' οὐδὲν τῷ Πατρί (94). Εἰκὼν γάρ ἐστι τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ, καὶ ἀπαύγασμα οὐ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τῆς δόξης αὐτοῦ, καὶ τοῦ ἀϊδίου φωτὸς αὐτ τοῦ, καὶ ἀτμὶς (95) οὐ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, καὶ ἀπόρροια εἰλικρινὴς τῆς παντοκρατορικῆς δόξης αὐτοῦ, καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ, δι' οὗ ἐσόπτρου Παῦλος, καὶ Πέτρος, καὶ οἱ παραπλήσιοι αὐτοῖς βλέπουσι τὸν Θεὸν λέγοντος (96) . Ὁ ἑωρακὼς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα τὸν πέμψαντά με. αν χεται ὁ λεγόμενος Χριστός· ὅταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀνα αγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα. ο 'Αξιον ἰδεῖν πῶς ἡ Σα- μαρεῖτις πλεῖον τῆς Πεντατεύχου Μωϋσέως μηδὲν προσιεμένη, την παρουσίαν Χριστοῦ, ὡς ἀπὸ τοῦ νόμου μόνου κηρυσσομένην, προσδοκῇ· καὶ εἰκός γε ἐκ τῆς εὐλογίας τοῦ Ἰακὼβ τῆς πρὸς τὸν Ἰού- δαν ἐλπίζειν αὐτοῦ ἔσεσθαι καὶ τὴν ἐπιδημίαν λέ- γοντος· « Ἰούδα, σὲ αἰνέσαισαν οἱ ἀδελφοί σου· χειρές σου ἐπὶ νώτου τῶν ἐχθρῶν σου· προσκυνή σουσί σοι υἱοὶ τοῦ πατρός σου ο καὶ μετ' ὀλίγα· οι Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα, καὶ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως ἂν ἔλθῃ τὰ ἀποκείμενα απ τῷ, καὶ αὐτὸς προσδοκία ἐθνῶν. » Εἰκὸς δὲ καὶ ἐκ τῶν προφητειῶν τοῦ Βαλαὰμ τὸ αὐτὸ αὐτοὺς ἐλπί- ζειν, τῆς τε· . Ἐξελεύσεται ἄνθρωπος ἐκ τοῦ σπέρ ματος αὐτοῦ, καὶ κυριεύσει ἐθνῶν πολλῶν, καὶ ὑψω θήσεται ἡ Γωγ βασιλεία, καὶ αὐξηθήσεται ἡ βασι- λεία αὐτοῦ· Θεὸς ὡδήγησεν αὐτὸν ἐξ Αἰγύπτου, ὡς δόξα μονοκέρωτος αὐτῷ· ἔδεται ἔθνη ἐχθρῶν αὐτοῦ, καὶ τὰ πάχη αὐτῶν ἐκμυελιεῖ, καὶ ταῖς βολίσιν αὑτοῦ κατατοξεύσει ἐχθρόν κατακλιθείς (97) ἀνεπαύσατο ὡς λέων, καὶ ὡς σκύμνος· τίς ἀναστήσει αὐτόν; οἱ εὐλογοῦντές σε εὐλόγηνται, καὶ οἱ καταρώμενοι σε κε- κατήρανται. » Καὶ ἐν τοῖς ἑξῆς δέ φησιν αὐτὸς Βα- λαάμ· « Δείξω αὐτοῖς, καὶ οὐχὶ νῦν μακαρίζω, καὶ οὐκ ἐγγίζει· ἀνατελεῖ ἄστρον ἐξ Ἰακώβ, καὶ ἀνα- στήσεται ἄνθρωπος ἐξ Ἰσραὴλ, καὶ θραύσει τοὺς ἀρχηγούς Μωάβ, καὶ προνομεύσει πάντας τοὺς υἱοὺς Σήθ, καὶ ἔσται Εδώμ κληρονομία· καὶ ἔσται κληρο- νομία (98) Ἠσαῦ ὁ ἐχθρὸς αὐτοῦ, καὶ Ἰσραὴλ ἐποίη- σεν ἐν ἰσχύῖ, καὶ ἐξεγερθήσεται ἐξ Ἰακώβ, καὶ ἀπο- λεῖ σωζόμενον ἐκ πόλεως. • Επιστήσεις δὲ εἰ καὶ ἡ τοῦ Μωϋσέως πρὸς Ἰούδαν εὐλογία εἰς Χριστὸν ἀνα- σε σε σε το ἀτμίς. λέγοντα, ORIGENIS sit doxologia Filii antecedentis thronos, domina- tiones, principatus, potestates, atque onine nonien quod nominatur non solum in hoc sæculo, verum etiam in futuro ", et præterea sanctos angelos, ac spiritus, et animas justas etiam dicere. Sed tamen cum ipse tantis ac talibus naturis præstet essentia, antiquitate, et potestate, ac divinitate, atque sapientia (est enim animatum Verbum), Pa- tri nulla re coinparatur. Est enim imnago ejus bonitatis, splendorque non Dei, sed ejus gloriæ, ejusque lucis æternæ; et radius, non Patris, sed ejus potestatis; sinceraque præpotentis ejus gloriæ furio, et speculum immutabilis ejusdem operatio- nis ", per quod speculum Paulus et Petrus eisque similes Deum vident, dicentis : • Qui vidit me, B vidit Patrem meum, qui misit me • qui dicitur Christus: cum venerit ille, annuntiabit mobis omnia ". » Dignum est ut videamus quonam μεcto Samnariuis, nihil plus admittens quam quin- que Moysis libros, Christi adventum exspectat, vel- uti tantum a lege nuntiatum : ac profecto consen taneum est eam futurum hujus adventum sperasse ex benedictione quam Judæ Jacob dedit dicens * Juda, te laudabunt fratres tui: manus tuæ in : Joan. 18, es Joan. xit, 45. Gen. xLix, 8. 25. ibil. Ephes. 1, 21. Sap. vi. 25, 26. Num. XXIV, et seq. ibid. et seq. Deut. xxxII, 7. desit, aliis divinandum relinquo. cervice hostium tuorum : genu declent tibi illi pa- tris tui ; » et post pauca : « Non deficiel dux de Juda, et princeps de femoribus ejus, donec venerint reposita illi, et ipse exspectatio gentium ". » Quin verisimile est Samaritanos ex prophetiis Balaam idem sperasse, et ex hac praesertim ": « Egredie- tur homo ex semine ejus, et dominabitur gentibus multis, et exaltabitur regnum Gog, et regnum ejus augebitur : Deus deducet eum ex Ægypto : gloria ejus veluti gloria unicornis : devorabit gentes inimi- corum suorum, et crassities illorum medulla privabit, et jaculis suis inimicum impetet: decumbens requie- vit ut leo, et ut catulus leonis: quis excitabit eum ? be- nedicentes te benedicentur, et exsecrantes te exse- crati sint.» Quin in sequentibus etiam inquit ipse Ba- laam : ‹ Apparebo illis, et non nunc : beatifico et non approximat: orietur astrum ex Jacob, et exsurget hono ex Israel, et vulnerabit duces Moab, D et captivos ducet omnes filios Seth, et erit Edom hæreditas : et erit hæreditas Esau inimicus ejus, et Israel fecit in fortitudine, et excitabitur ex Jacob, et perdet servatum ex urbe. › Inspicies vero num forte Samaritanis quoque complaceat ut Moysis be- nedictio ad Judam, referatur ad Christum, sic ha- bens '' : « Exaudi, Domine, vocean Juda, et ad 10. valianus, seu quisquis auctor est libri De Trinitate, qui Operibus Tertulliani adjungi solet, cap. : Quamvis enim se ex Deo Patre Denin esse me- minisset, nunquam se Deo Patri aut comparavit, zut contulit, miemor se esse ex suo Patre, et hoc ipsum quod est, habere se, quia Pater dedisset. › HUETIUS. er Sap. vi, 25, omnino retinendum Regius, male. 26. c Dicit ei mulier : Scio Messiam venturum esse, 26. Λέγει αὐτῷ ἡ γυνή · Οἶδα, ὅτι Μεσσίας Ερ (93) Και λέγειν. Hialus est in mss. Quid autem (94) Οὐ συγκρίνεται κατ' οὐδὲν τῷ Πατρί. Νο- (95) Καὶ ἀτμίς. Perionius legit, καὶ ἀκτίς, sed (96) Codd. Bodleianus et Barberinus, λέγοντος · (97) Codex Regius, καὶ κατακλιθείς. (98) Idem codex Regius, ή κληρονομία

φέρεσθαι καὶ τοῖς Σαμαρεῦσιν ἂν συνδοκείη, οὕτως ἔχουσα· : Εἰσάκουσον, Κύριε, φωνὴν Ἰούδα, καὶ εἰς τὸν λαὸν αὐτοῦ ἔλθοις ἄν· αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἅμα κρί- νουσιν αὐτῷ, καὶ βοηθὸς ἐκ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ (99) ἔσῃ. › Ἐπεὶ δὲ αὐχοῦσι πατριάρχην Σαμαρεῖς τὸν Ἰωσήφ, ἐφίστημι μήποτε τήν τε τοῦ Ἰακὼβ εἰς τὸν Ἰωσήφ τινες εὐλογίαν αὐτῷ, καὶ τὴν τοῦ Μωϋσέως ἐκδέξονται λέγεσθαι εἰς τὴν Χριστοῦ παρουσίαν. Τῷ δὲ βουλομένῳ ἐξέσται ἀπ' αὐτῆς τῆς Γραφῆς λαβεῖν τὰ ῥητά· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Σωτὴρ, εἰδὼς Μωϋσέα πολλὰ αναγεγραφότα τῆς περὶ Χριστοῦ προφητείας (1), φησί τοῖς Ἰουδαίοις· « Εἰ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε. › Τυπικῶς μὲν οὖν καὶ αἰνιγματωδῶς ἀναφερόμενα εἰς τὸν Χριστὸν τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ Νόμῳ πλεῖστα ὅσα ἔστιν εὑρεῖν· γυμνότερα δὲ καὶ σαφέστερα ἐγὼ οὐχ ὁρῶ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἄλλα τινὰ παρὰ ταῦτα. Μεσσίας μέν τοιγε Ἑβραϊστί, καλεῖται, ὅπερ οἱ μὲν Ἑβδομήκοντα, Χριστός, ἡρμήνευσαν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, Ηλειμμένος. γελεῖ ἡμῖν ἅπαντα, ο πότερον ἀπὸ παραδόσεως τῇ Σαμαρείτιδι εἴρηται, ἢ ἀπὸ τοῦ Νόμου. Οὐκ ἀγνοη- τέον μέντοιγε, ὅτι, ὥσπερ ἀπὸ Ἰουδαίων ἀνέστη ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς εἶναι (2) οὐ μόνον λέγων, ἀλλὰ καὶ ἀποδεικνύς· οὕτως ἀπὸ Σαμαρέων Δοσίθεός (3) τις ἀναστὰς ἔφασκεν ἑαυτὸν εἶναι τὸν προεφητευμένον Χριστὸν, ἀφ᾽ οὗ δεῦρο μέχρι εἰσὶν οἱ Δοσιθεινοὶ (4), φέροντες καὶ βίβλους τοῦ Δοσιθέου, καὶ μύθους τινὰς περὶ αὐτοῦ διηγούμενοι, ὡς μὴ γευσαμένου θανάτου, ἀλλ' ἐν τῷ βίῳ που τυγχάνοντος. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὴν λέξιν. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἑτερόδοξος παρὰ τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακώβ, φρέατι ὑπ᾽ αὐτῆς εἶναι νομιζομένῳ, γνώμη (5), ὃν ὑπολαμβάνει εἶναι τελειότερον Λόγον, τοῦτον Χριστὸν ὀνομάζουσά φησιν· « Οταν ἔλθῃ ἐκεῖ νος, ἀναγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα· ο παρὼν δὲ αὐτῇ ὁ προσδοκώμενος, καὶ ἐλπιζόμενος, φησὶ τόν • Εγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι. » Ορα δὲ καὶ τὸν Ἡρακλέωνα τί φησί· λέγει γὰρ, ὅτι • Προσεδέχετο ἡ Ἐκκλησία τὸν Χριστὸν, καὶ ἐπέπειστο περὶ αὐτοῦ, ὅτι τὰ πάντα μόνος ἐκεῖνος ἐπίσταται. καὶ ἐπὶ τοῦτο ἦλθον οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, καὶ ἐθαύμα- ζον, ὅτι μετὰ γυναικὸς ἐλάλει· οὐδεὶς μέντοιγε εἶπε· Τί ζητεῖς, ἢ τί λαλεῖς μετ᾿ αὐτῆς; » Ζητητέον του ὁ Χριστὸς ἑαυτὸν εὐηγγελίσατο, καὶ συγκριτέον ταῦτα ἀλλήλοις, ὥσπερ• « Ἐγώ εἰμι ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμαυτοῦ, καὶ μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με Παν τήρ· ν καὶ ἐν τῷ· « Εἰ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε, καὶ εἴ τι . το Το παρουσίας. στός, xΧVΙΙ Β Ει Λόγον, ο Εt Δοσίθεοι COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A populum ejus, quæso, venias : manus ejus simul et Juan. V, 46. Joan. IV, 25. ibid. 26. admonetur forte legendum sed restituitur e codd. Bodleiano et Barbe- rino. num. 57, et lib. vi, num. 11; Tracl. in Matth., pag. 851, et homil. in Luc., pag. 962; C D " judicant eum, et adjutor sibi ab inimicis ejus eris. » Sed quoniam gloriantur Samaritani de patriarcha Joseph, inspicio num forte aliqui et benedi- ctionen Jacob ad Joseph, et benedictionem Moysis accipiant dici de Christi adventu. Poterit autem quisquis voluerit ex ipsa Scriptura sumere verba. Quin Servator ipse sciens Moysen nulla de Messia prophetia scripsisse, ad Judæos inquit : « Si Moysi crederetis, crederetis etiam mihi, de me enim ille scripsit " » Quamobrem quamplurima invenire licet scripta in legetum typice aperte, tum obscu- re, quæ referantur ad Christum. Apertiora vero alia et manifestiora præter hæc, ego in praesentia non video. Messias quidem lingua llebræorum dici- tur, quod Septuaginta interpretati sunt, Christus ; Aquilas vero, Unctus. an- nuntiabit nobis omnia ", » utrum ex traditione id dixerit Samaritis, an ex lege. Nec sane ignoran dum est, ut Jesus seipsum non solum esse ex Ju- dæis Messiam dicebat, sed etiam demonstrabat; sic Dositheum etiam quemdam exstitisse ex Samarita- nis, qui seipsum diceret Messiam prophetatum, a quo usque nunc Dositheini sunt, libros Dosithei circumferentes, et fabulas quasdam enarrantes de eo, perinde quasi ille non perierit, sed alicubi in lac vita degat. hæc quidem, quod ad lectioris seriem attinet. Quin etiam diversa secta mulier apud fontem Jacob, quem puteum putabal, quemu niente suspicatur esse perfectiorem [id est • Sermonem, »] hunc Christum uominans inquit : • Cum venerit ille, annuntiabit nobis omnia ; » præseus autem cum esset ille qui et exspectabatur et sperabatur : c Ego sum, qui tecumn loquor, in- quit ". Sed vide quid Heracleon dicat ; inquit enim : • Exspectabat Ecclesia Christum, et persuasum habebat solum illum omnia nosse. › interim venerunt discipuli ejus, mirabanturque quod cum muliere loqueretur; nemo tamen dixit : Quid quæris, aut cur loqueris cum ea " ? » Inquirere debemus sicubi Christus evangeliza verit seipsum, locaque inter se conferre, veluti : « Ego sum, qui de meipso testimonium fero, et testatur de me, qui misit me, Pater "; » et illud : « Si crederetis Moysi, crederelis etiam mihi, de ue enim ille scri- psit ", » et si quid horum simile dictumn est ibid. 26, 27. ” Joan. v, 31, 37. ibid. 46. Tertullianus De præscr. adv. hæreticos, cap. 45; Epiphanius hæres. XIII; Philastrius cap. 4, et alii plerique. HUETius. lib. vi contra Celsum, num. 11, et Dositheami Tracl. XAVI in Matth. veteris interpretationis, pag. ; ab Εpiphanio, Theodoreto et Damascculo. ID. 27. θεωρητέον καὶ τό· . Οταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀναγ 28. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι 199) Codex Regius, αὐτῶν. (1) Προφητείας. In margine codicis Bodleiani (2) Χριστὸς εἶναι. In editione Huetii deest Χρι (3) Δοσίθεος, etc. Origenes lib. 1 contra Celsum, 27. Intuendum et illud : • Cum venerit ille, 28. • Dicit illi Jesus : Ego sum qui loquor tecum, (4) Δοσιθεινοί. Δοσιθεηνοί appellantur ab Origene (5) Γνώμη. Ferrarius legebat γυνή.

φέρεσθαι καὶ τοῖς Σαμαρεῦσιν ἂν συνδοκείη, οὕτως ἔχουσα· : Εἰσάκουσον, Κύριε, φωνὴν Ἰούδα, καὶ εἰς τὸν λαὸν αὐτοῦ ἔλθοις ἄν· αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἅμα κρί- νουσιν αὐτῷ, καὶ βοηθὸς ἐκ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ (99) ἔσῃ. › Ἐπεὶ δὲ αὐχοῦσι πατριάρχην Σαμαρεῖς τὸν Ἰωσήφ, ἐφίστημι μήποτε τήν τε τοῦ Ἰακὼβ εἰς τὸν Ἰωσήφ τινες εὐλογίαν αὐτῷ, καὶ τὴν τοῦ Μωϋσέως ἐκδέξονται λέγεσθαι εἰς τὴν Χριστοῦ παρουσίαν. Τῷ δὲ βουλομένῳ ἐξέσται ἀπ' αὐτῆς τῆς Γραφῆς λαβεῖν τὰ ῥητά· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Σωτὴρ, εἰδὼς Μωϋσέα πολλὰ αναγεγραφότα τῆς περὶ Χριστοῦ προφητείας (1), φησί τοῖς Ἰουδαίοις· « Εἰ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε. › Τυπικῶς μὲν οὖν καὶ αἰνιγματωδῶς ἀναφερόμενα εἰς τὸν Χριστὸν τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν τῷ Νόμῳ πλεῖστα ὅσα ἔστιν εὑρεῖν· γυμνότερα δὲ καὶ σαφέστερα ἐγὼ οὐχ ὁρῶ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἄλλα τινὰ παρὰ ταῦτα. Μεσσίας μέν τοιγε Ἑβραϊστί, καλεῖται, ὅπερ οἱ μὲν Ἑβδομήκοντα, Χριστός, ἡρμήνευσαν· ὁ δὲ ᾿Ακύλας, Ηλειμμένος. γελεῖ ἡμῖν ἅπαντα, ο πότερον ἀπὸ παραδόσεως τῇ Σαμαρείτιδι εἴρηται, ἢ ἀπὸ τοῦ Νόμου. Οὐκ ἀγνοη- τέον μέντοιγε, ὅτι, ὥσπερ ἀπὸ Ἰουδαίων ἀνέστη ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς εἶναι (2) οὐ μόνον λέγων, ἀλλὰ καὶ ἀποδεικνύς· οὕτως ἀπὸ Σαμαρέων Δοσίθεός (3) τις ἀναστὰς ἔφασκεν ἑαυτὸν εἶναι τὸν προεφητευμένον Χριστὸν, ἀφ᾽ οὗ δεῦρο μέχρι εἰσὶν οἱ Δοσιθεινοὶ (4), φέροντες καὶ βίβλους τοῦ Δοσιθέου, καὶ μύθους τινὰς περὶ αὐτοῦ διηγούμενοι, ὡς μὴ γευσαμένου θανάτου, ἀλλ' ἐν τῷ βίῳ που τυγχάνοντος. Καὶ ταῦτα μὲν ὡς πρὸς τὴν λέξιν. Ἀλλὰ καὶ ἡ ἑτερόδοξος παρὰ τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακώβ, φρέατι ὑπ᾽ αὐτῆς εἶναι νομιζομένῳ, γνώμη (5), ὃν ὑπολαμβάνει εἶναι τελειότερον Λόγον, τοῦτον Χριστὸν ὀνομάζουσά φησιν· « Οταν ἔλθῃ ἐκεῖ νος, ἀναγγελεῖ ἡμῖν ἅπαντα· ο παρὼν δὲ αὐτῇ ὁ προσδοκώμενος, καὶ ἐλπιζόμενος, φησὶ τόν • Εγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι. » Ορα δὲ καὶ τὸν Ἡρακλέωνα τί φησί· λέγει γὰρ, ὅτι • Προσεδέχετο ἡ Ἐκκλησία τὸν Χριστὸν, καὶ ἐπέπειστο περὶ αὐτοῦ, ὅτι τὰ πάντα μόνος ἐκεῖνος ἐπίσταται. καὶ ἐπὶ τοῦτο ἦλθον οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, καὶ ἐθαύμα- ζον, ὅτι μετὰ γυναικὸς ἐλάλει· οὐδεὶς μέντοιγε εἶπε· Τί ζητεῖς, ἢ τί λαλεῖς μετ᾿ αὐτῆς; » Ζητητέον του ὁ Χριστὸς ἑαυτὸν εὐηγγελίσατο, καὶ συγκριτέον ταῦτα ἀλλήλοις, ὥσπερ• « Ἐγώ εἰμι ὁ μαρτυρῶν περὶ ἐμαυτοῦ, καὶ μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ ὁ πέμψας με Παν τήρ· ν καὶ ἐν τῷ· « Εἰ ἐπιστεύετε Μωϋσεῖ, ἐπιστεύετε ἂν ἐμοί· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψε, καὶ εἴ τι . το Το παρουσίας. στός, xΧVΙΙ Β Ει Λόγον, ο Εt Δοσίθεοι COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A populum ejus, quæso, venias : manus ejus simul et Juan. V, 46. Joan. IV, 25. ibid. 26. admonetur forte legendum sed restituitur e codd. Bodleiano et Barbe- rino. num. 57, et lib. vi, num. 11; Tracl. in Matth., pag. 851, et homil. in Luc., pag. 962; C D " judicant eum, et adjutor sibi ab inimicis ejus eris. » Sed quoniam gloriantur Samaritani de patriarcha Joseph, inspicio num forte aliqui et benedi- ctionen Jacob ad Joseph, et benedictionem Moysis accipiant dici de Christi adventu. Poterit autem quisquis voluerit ex ipsa Scriptura sumere verba. Quin Servator ipse sciens Moysen nulla de Messia prophetia scripsisse, ad Judæos inquit : « Si Moysi crederetis, crederetis etiam mihi, de me enim ille scripsit " » Quamobrem quamplurima invenire licet scripta in legetum typice aperte, tum obscu- re, quæ referantur ad Christum. Apertiora vero alia et manifestiora præter hæc, ego in praesentia non video. Messias quidem lingua llebræorum dici- tur, quod Septuaginta interpretati sunt, Christus ; Aquilas vero, Unctus. an- nuntiabit nobis omnia ", » utrum ex traditione id dixerit Samaritis, an ex lege. Nec sane ignoran dum est, ut Jesus seipsum non solum esse ex Ju- dæis Messiam dicebat, sed etiam demonstrabat; sic Dositheum etiam quemdam exstitisse ex Samarita- nis, qui seipsum diceret Messiam prophetatum, a quo usque nunc Dositheini sunt, libros Dosithei circumferentes, et fabulas quasdam enarrantes de eo, perinde quasi ille non perierit, sed alicubi in lac vita degat. hæc quidem, quod ad lectioris seriem attinet. Quin etiam diversa secta mulier apud fontem Jacob, quem puteum putabal, quemu niente suspicatur esse perfectiorem [id est • Sermonem, »] hunc Christum uominans inquit : • Cum venerit ille, annuntiabit nobis omnia ; » præseus autem cum esset ille qui et exspectabatur et sperabatur : c Ego sum, qui tecumn loquor, in- quit ". Sed vide quid Heracleon dicat ; inquit enim : • Exspectabat Ecclesia Christum, et persuasum habebat solum illum omnia nosse. › interim venerunt discipuli ejus, mirabanturque quod cum muliere loqueretur; nemo tamen dixit : Quid quæris, aut cur loqueris cum ea " ? » Inquirere debemus sicubi Christus evangeliza verit seipsum, locaque inter se conferre, veluti : « Ego sum, qui de meipso testimonium fero, et testatur de me, qui misit me, Pater "; » et illud : « Si crederetis Moysi, crederelis etiam mihi, de ue enim ille scri- psit ", » et si quid horum simile dictumn est ibid. 26, 27. ” Joan. v, 31, 37. ibid. 46. Tertullianus De præscr. adv. hæreticos, cap. 45; Epiphanius hæres. XIII; Philastrius cap. 4, et alii plerique. HUETius. lib. vi contra Celsum, num. 11, et Dositheami Tracl. XAVI in Matth. veteris interpretationis, pag. ; ab Εpiphanio, Theodoreto et Damascculo. ID. 27. θεωρητέον καὶ τό· . Οταν ἔλθῃ ἐκεῖνος, ἀναγ 28. « Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι 199) Codex Regius, αὐτῶν. (1) Προφητείας. In margine codicis Bodleiani (2) Χριστὸς εἶναι. In editione Huetii deest Χρι (3) Δοσίθεος, etc. Origenes lib. 1 contra Celsum, 27. Intuendum et illud : • Cum venerit ille, 28. • Dicit illi Jesus : Ego sum qui loquor tecum, (4) Δοσιθεινοί. Δοσιθεηνοί appellantur ab Origene (5) Γνώμη. Ferrarius legebat γυνή.

Α τούτοις παραπλήσιον ἔν τινι τῶν Εὐαγγελίων εἴρηται. Πλὴν ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ μανθάνομεν ἀπ' αὐτοῦ καὶ ἐντεῦθεν, ὅτι πρᾶός ἐστι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, μὴ ὑπερηφανῶν περὶ τηλικούτων πραγμάτων διαλέ γεσθαι ὑδροφόρῳ γυναικὶ διὰ πολλὴν πενίαν ἐξιούσῃ τῆς πόλεως (7), καὶ καμνούσῃ εἰς τὸ ὑδρεύσασθαι. θαυμάζουσί γε καὶ οἱ μαθηταὶ ἐπελθόντες προτεθεω ρηκότες τὸ μέγεθος τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, καὶ θαυ μάζουσι τίνα τρόπον ὁ τηλικοῦτος μετὰ γυναικὸς ἐλάλει· ἡμεῖς δὲ, ὑπὸ ἀλαζονείας καὶ ὑπὸ ὑπερηφα νίας ἀγόμενοι, τοὺς εὐτελεστέρους ὑπερορώμεθά τε, ἐπιλανθανόμενοι τοῦ καθ᾽ ἕκαστον ἄνθρωπον εἶναι τό • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίω σιν ἡμετέραν (8), » καὶ μὴ μεμνημένοι τοῦ πλάσσον τος ἐν κοιλίᾳ, καὶ πλάσσοντος κατὰ μόνας τὰς καρδίας Β πάντων ἀνθρώπων, καὶ συνιέντος εἰς πάντα τὰ ἔργα αὐτῶν οὐ γινώσκομεν, ὅτι ταπεινῶν ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ ἐλαττόνων βοηθὸς, καὶ ἀντιλήπτωρ ἀσθενούντων, ἀπηλπισμένων σκεπαστής, καὶ ἀπεγνωσμένων Στο τήρ. Οἱονεὶ δὲ καὶ ἀποστόλῳ πρὸς τοὺς ἐν τῇ πόλει χρῆται τῇ γυναικὶ ταύτῃ, ἐπὶ τοσοῦτον ἐξάψας αὐτὴν διὰ τῶν λόγων, ἕως, ἀφεῖσα τὴν ὑδρίαν αὐτῆς, ἡ γυνὴ ἀπελθοῦσα εἰς τὴν πόλιν εἴπῃ τοῖς ἀνθρώποις· « Δεῦτε, ἴδετε ἄνθρωπον, ὃς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα (9) μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός; . Οτε (10) ἐξῆλθον ἐκ τῆς πόλεως, καὶ ἤρχοντο πρὸς αὐτὸν, καὶ τῇ τοιάδε μὲν μὴ ὑστερῶν τότε σαφέστατα εμφανίζει (11) ἑαυ τὸν ὁ Λόγος, ὡς ἐλθόντας τοὺς μαθητάς θαυμάζειν εἰ καὶ αὕτη ἡξίωται θῆλύς τις εὐεξαπάτητος οὖσα τυχεῖν (12) τῆς ὁμιλίας πρὸς αὐτὴν τοῦ Λόγου. Πλὴν πειθόμενοι καλῶς ὑπὸ τοῦ Λόγου πάντα γίνεσθαι οἱ μαθηταὶ οὐκ ἐπιπλήττουσιν, οὐδὲ ἐπαποροῦσι περὶ τῆς πρὸς τὴν Σαμαρείτιν ζητήσεως, καὶ τῆς πρὸς αὐ τὴν κοινολογίας· τάχα δὲ καὶ καταπεπλήγασι τὴν πολλὴν χρηστότητα τοῦ Λόγου συγκαταβαίνοντος ψυ χῇ ἐξουθενούσῃ Σιών, καὶ πεποιθυίᾳ ἐπὶ τὸ ὄρος Σα μαρείας· διόπερ γέγραπται· . Εθαύμαζον, ὅτι μετὰ γυναικὸς ἐλάλει. » Καὶ ὁ Ἡρακλέων δέ φησι πρὸς τό • Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι, ο ὅτι, εἴπερ (15) ἐπέπειστο ἡ Σαμαρείτις περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἄρα ἐλθὼν πάντα ἀπαγγελεῖ αὐτῇ, φησί· Γίνωσκε (14), ὅτι ἐκεῖνος δν προσδοκᾷς, ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι· καὶ ὅταν ὡμολόγη σεν ἑαυτὸν τὸν προσδοκώμενον ἐληλυθέναι, « Ηλθον, ο φησὶν, « οἱ μαθηταὶ πρὸς αὐτὸν, δι' οὓς ἐληλύθει εἰς την Σαμάρειαν. › Πῶς δὲ διὰ τοὺς μαθητὰς ἐληλύθει εἰς τὴν Σαμάρειαν, οἵτινες καὶ πρότερον αὐτῷ συν ἦσαν; την πόλιν. υδρεύσασθαι, ὑδρεῦσαι. κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. Μοχ πλάσαντος, ριο πλάσσοντος. ἃ ἐποίησα. . τότε, υστερων ὕστερον, εἰ ἐμφανίζῃ εμφανίζει. ἐξαπάτητος οὖσα τύχη. ORIGENIS in aliquo Evangelio. Verumtamen, quod ad lectio- nis seriem attinet, ab ipso hinc discimus, quod mi- tis et humilis corde sit, talibus de rebus disserere non spernens cum muliere aquam gerente, et ob multam paupertatem ex urbe egressa ac laborante in haurienda aqua. Ac profecto mirantur discipuli supervenientes, qui præviderant magnitudinem di- viuitatis in ipso, miranturque quomodo tantus cum muliere loqueretur; sed nos, jactantia ac superbia ducti, simplices despicimus, obliti illud singulatiun ad quemvis hominem pertinere: ‹ Faciamus ho- minem ad imaginem et similitudinem nostram ”, › et memoria non repetentes fingentem in utero, et fingentem singulatim corda hominum omnium, et intelligentem in omnia opera eorum ", non agno- c scimus quod abjectorum et parvulorum Deus est auxiliator, et susceptor infirmorum, succurrens de- sperantibus, et eos qui deplorati sunt servans. Uti- tur autenn bac muliere veluti apostola ad eos qui erant in urbe, in tantum eam sermonibus inflam- mans, ut dimissa hydria sua mulier abierit in civi- talem, dixeritque hominibus : c Yemite, videte ho- minem, qui dixit mihi omnia quæcunque feci : an hic est ille Christus? Tunc ex urbe exierunt, et ve- nerunt ad ipsum 81; atque mulierem hanc non posthabens, apertissime seipsum ostendit Sermo Dei Filius, adeo ut cum venissent apostoli, mira- rentur si cum hac femella, et quæ facile decipi posset, dignaretur'colloqui Sermo Filius Dei. At- tamen omnia praeclare fieri a Sermone persuasi di- scipuli, non increpant Jesum, nec dubitant de dis- pulatione ejus cum Samaritide, vel de Samaritidis collocutione cum Jesu : fortassis vero etiam obstu- puerant de multa bonitate Filii Dei condescendentis animæ spernenti Sion, et spem in montem Sama- riæ habenti ; quam ob causam scriptum est : « Mi- rabantur, quod cum muliere loqueretur s. » Hera- cleon vero in ea verba : ‹ Ego sum, qui loquor te- cuum *, » inquit, Sanaritidi, quoniam persuasa fuerat Christum, cum venisset, omnia illi annuntiaturum, dicere Jesum hæc verba : ‹ Scito illum quem tu ex- spectas, (6) [me esse, qui tecum loquor; › et cum seipsum eum esse qui venturus exspectaretur, con- fessus esset, inquit etiam Heracleon, Venerunt ad « eum discipuli quorum causa venerat in Sa-D mariam. › At quonam pacto discipulorum causa in Samariam veuerat, qui cum illo prius fuerant? ss ibid. 27. ss ibid. 26. Matth. x1, 29. Gen. 1, 26. ** Psal. xxx11, 15. " Joan. iv, 29, 30. et Barberinus, Μox codd. Bodleianus et Barberinus, Regius, Sic codex Bodleianus; Regius et Barberinus, iidem codices habent his quo in Bo lleiano legitur his et Barberinus, Forte legendum quod secutus est Ferrarius. Ita codex Bodleianus; Regius pro label pro Bodleianus, optime; Regius, 29. • Reliquit igitur mulier hydriam suam, et ci- 29. • Αφῆκεν οὖν τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνή, καὶ (6) Hæc e Perionio supplevimus. (7) Τῆς πόλεως. Sic codex Bodleianus; Regius (8) Κατ' εικόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. (9) "Οσα ἐποίησα. Ita codex Bodleianus; Regius (10) "Οτε. In margine codicis Bodleiani notatur : (11) Μὴ ὑστερῶν τότε σαφέστατα εμφανίζει. (14) Ευεξαπάτητος οὖσα τυχείν. Sic codex (13) Είπερ. Videtur legendum έπείπερ. (14) Γίνωσκε. Deest in Bodleiano codice.

Α τούτοις παραπλήσιον ἔν τινι τῶν Εὐαγγελίων εἴρηται. Πλὴν ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ μανθάνομεν ἀπ' αὐτοῦ καὶ ἐντεῦθεν, ὅτι πρᾶός ἐστι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, μὴ ὑπερηφανῶν περὶ τηλικούτων πραγμάτων διαλέ γεσθαι ὑδροφόρῳ γυναικὶ διὰ πολλὴν πενίαν ἐξιούσῃ τῆς πόλεως (7), καὶ καμνούσῃ εἰς τὸ ὑδρεύσασθαι. θαυμάζουσί γε καὶ οἱ μαθηταὶ ἐπελθόντες προτεθεω ρηκότες τὸ μέγεθος τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, καὶ θαυ μάζουσι τίνα τρόπον ὁ τηλικοῦτος μετὰ γυναικὸς ἐλάλει· ἡμεῖς δὲ, ὑπὸ ἀλαζονείας καὶ ὑπὸ ὑπερηφα νίας ἀγόμενοι, τοὺς εὐτελεστέρους ὑπερορώμεθά τε, ἐπιλανθανόμενοι τοῦ καθ᾽ ἕκαστον ἄνθρωπον εἶναι τό • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίω σιν ἡμετέραν (8), » καὶ μὴ μεμνημένοι τοῦ πλάσσον τος ἐν κοιλίᾳ, καὶ πλάσσοντος κατὰ μόνας τὰς καρδίας Β πάντων ἀνθρώπων, καὶ συνιέντος εἰς πάντα τὰ ἔργα αὐτῶν οὐ γινώσκομεν, ὅτι ταπεινῶν ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ ἐλαττόνων βοηθὸς, καὶ ἀντιλήπτωρ ἀσθενούντων, ἀπηλπισμένων σκεπαστής, καὶ ἀπεγνωσμένων Στο τήρ. Οἱονεὶ δὲ καὶ ἀποστόλῳ πρὸς τοὺς ἐν τῇ πόλει χρῆται τῇ γυναικὶ ταύτῃ, ἐπὶ τοσοῦτον ἐξάψας αὐτὴν διὰ τῶν λόγων, ἕως, ἀφεῖσα τὴν ὑδρίαν αὐτῆς, ἡ γυνὴ ἀπελθοῦσα εἰς τὴν πόλιν εἴπῃ τοῖς ἀνθρώποις· « Δεῦτε, ἴδετε ἄνθρωπον, ὃς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα (9) μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός; . Οτε (10) ἐξῆλθον ἐκ τῆς πόλεως, καὶ ἤρχοντο πρὸς αὐτὸν, καὶ τῇ τοιάδε μὲν μὴ ὑστερῶν τότε σαφέστατα εμφανίζει (11) ἑαυ τὸν ὁ Λόγος, ὡς ἐλθόντας τοὺς μαθητάς θαυμάζειν εἰ καὶ αὕτη ἡξίωται θῆλύς τις εὐεξαπάτητος οὖσα τυχεῖν (12) τῆς ὁμιλίας πρὸς αὐτὴν τοῦ Λόγου. Πλὴν πειθόμενοι καλῶς ὑπὸ τοῦ Λόγου πάντα γίνεσθαι οἱ μαθηταὶ οὐκ ἐπιπλήττουσιν, οὐδὲ ἐπαποροῦσι περὶ τῆς πρὸς τὴν Σαμαρείτιν ζητήσεως, καὶ τῆς πρὸς αὐ τὴν κοινολογίας· τάχα δὲ καὶ καταπεπλήγασι τὴν πολλὴν χρηστότητα τοῦ Λόγου συγκαταβαίνοντος ψυ χῇ ἐξουθενούσῃ Σιών, καὶ πεποιθυίᾳ ἐπὶ τὸ ὄρος Σα μαρείας· διόπερ γέγραπται· . Εθαύμαζον, ὅτι μετὰ γυναικὸς ἐλάλει. » Καὶ ὁ Ἡρακλέων δέ φησι πρὸς τό • Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι, ο ὅτι, εἴπερ (15) ἐπέπειστο ἡ Σαμαρείτις περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἄρα ἐλθὼν πάντα ἀπαγγελεῖ αὐτῇ, φησί· Γίνωσκε (14), ὅτι ἐκεῖνος δν προσδοκᾷς, ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι· καὶ ὅταν ὡμολόγη σεν ἑαυτὸν τὸν προσδοκώμενον ἐληλυθέναι, « Ηλθον, ο φησὶν, « οἱ μαθηταὶ πρὸς αὐτὸν, δι' οὓς ἐληλύθει εἰς την Σαμάρειαν. › Πῶς δὲ διὰ τοὺς μαθητὰς ἐληλύθει εἰς τὴν Σαμάρειαν, οἵτινες καὶ πρότερον αὐτῷ συν ἦσαν; την πόλιν. υδρεύσασθαι, ὑδρεῦσαι. κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. Μοχ πλάσαντος, ριο πλάσσοντος. ἃ ἐποίησα. . τότε, υστερων ὕστερον, εἰ ἐμφανίζῃ εμφανίζει. ἐξαπάτητος οὖσα τύχη. ORIGENIS in aliquo Evangelio. Verumtamen, quod ad lectio- nis seriem attinet, ab ipso hinc discimus, quod mi- tis et humilis corde sit, talibus de rebus disserere non spernens cum muliere aquam gerente, et ob multam paupertatem ex urbe egressa ac laborante in haurienda aqua. Ac profecto mirantur discipuli supervenientes, qui præviderant magnitudinem di- viuitatis in ipso, miranturque quomodo tantus cum muliere loqueretur; sed nos, jactantia ac superbia ducti, simplices despicimus, obliti illud singulatiun ad quemvis hominem pertinere: ‹ Faciamus ho- minem ad imaginem et similitudinem nostram ”, › et memoria non repetentes fingentem in utero, et fingentem singulatim corda hominum omnium, et intelligentem in omnia opera eorum ", non agno- c scimus quod abjectorum et parvulorum Deus est auxiliator, et susceptor infirmorum, succurrens de- sperantibus, et eos qui deplorati sunt servans. Uti- tur autenn bac muliere veluti apostola ad eos qui erant in urbe, in tantum eam sermonibus inflam- mans, ut dimissa hydria sua mulier abierit in civi- talem, dixeritque hominibus : c Yemite, videte ho- minem, qui dixit mihi omnia quæcunque feci : an hic est ille Christus? Tunc ex urbe exierunt, et ve- nerunt ad ipsum 81; atque mulierem hanc non posthabens, apertissime seipsum ostendit Sermo Dei Filius, adeo ut cum venissent apostoli, mira- rentur si cum hac femella, et quæ facile decipi posset, dignaretur'colloqui Sermo Filius Dei. At- tamen omnia praeclare fieri a Sermone persuasi di- scipuli, non increpant Jesum, nec dubitant de dis- pulatione ejus cum Samaritide, vel de Samaritidis collocutione cum Jesu : fortassis vero etiam obstu- puerant de multa bonitate Filii Dei condescendentis animæ spernenti Sion, et spem in montem Sama- riæ habenti ; quam ob causam scriptum est : « Mi- rabantur, quod cum muliere loqueretur s. » Hera- cleon vero in ea verba : ‹ Ego sum, qui loquor te- cuum *, » inquit, Sanaritidi, quoniam persuasa fuerat Christum, cum venisset, omnia illi annuntiaturum, dicere Jesum hæc verba : ‹ Scito illum quem tu ex- spectas, (6) [me esse, qui tecum loquor; › et cum seipsum eum esse qui venturus exspectaretur, con- fessus esset, inquit etiam Heracleon, Venerunt ad « eum discipuli quorum causa venerat in Sa-D mariam. › At quonam pacto discipulorum causa in Samariam veuerat, qui cum illo prius fuerant? ss ibid. 27. ss ibid. 26. Matth. x1, 29. Gen. 1, 26. ** Psal. xxx11, 15. " Joan. iv, 29, 30. et Barberinus, Μox codd. Bodleianus et Barberinus, Regius, Sic codex Bodleianus; Regius et Barberinus, iidem codices habent his quo in Bo lleiano legitur his et Barberinus, Forte legendum quod secutus est Ferrarius. Ita codex Bodleianus; Regius pro label pro Bodleianus, optime; Regius, 29. • Reliquit igitur mulier hydriam suam, et ci- 29. • Αφῆκεν οὖν τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνή, καὶ (6) Hæc e Perionio supplevimus. (7) Τῆς πόλεως. Sic codex Bodleianus; Regius (8) Κατ' εικόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. (9) "Οσα ἐποίησα. Ita codex Bodleianus; Regius (10) "Οτε. In margine codicis Bodleiani notatur : (11) Μὴ ὑστερῶν τότε σαφέστατα εμφανίζει. (14) Ευεξαπάτητος οὖσα τυχείν. Sic codex (13) Είπερ. Videtur legendum έπείπερ. (14) Γίνωσκε. Deest in Bodleiano codice.

Α τούτοις παραπλήσιον ἔν τινι τῶν Εὐαγγελίων εἴρηται. Πλὴν ὅσον ἐπὶ τῷ ῥητῷ μανθάνομεν ἀπ' αὐτοῦ καὶ ἐντεῦθεν, ὅτι πρᾶός ἐστι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδίᾳ, μὴ ὑπερηφανῶν περὶ τηλικούτων πραγμάτων διαλέ γεσθαι ὑδροφόρῳ γυναικὶ διὰ πολλὴν πενίαν ἐξιούσῃ τῆς πόλεως (7), καὶ καμνούσῃ εἰς τὸ ὑδρεύσασθαι. θαυμάζουσί γε καὶ οἱ μαθηταὶ ἐπελθόντες προτεθεω ρηκότες τὸ μέγεθος τῆς ἐν αὐτῷ θεότητος, καὶ θαυ μάζουσι τίνα τρόπον ὁ τηλικοῦτος μετὰ γυναικὸς ἐλάλει· ἡμεῖς δὲ, ὑπὸ ἀλαζονείας καὶ ὑπὸ ὑπερηφα νίας ἀγόμενοι, τοὺς εὐτελεστέρους ὑπερορώμεθά τε, ἐπιλανθανόμενοι τοῦ καθ᾽ ἕκαστον ἄνθρωπον εἶναι τό • Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίω σιν ἡμετέραν (8), » καὶ μὴ μεμνημένοι τοῦ πλάσσον τος ἐν κοιλίᾳ, καὶ πλάσσοντος κατὰ μόνας τὰς καρδίας Β πάντων ἀνθρώπων, καὶ συνιέντος εἰς πάντα τὰ ἔργα αὐτῶν οὐ γινώσκομεν, ὅτι ταπεινῶν ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ ἐλαττόνων βοηθὸς, καὶ ἀντιλήπτωρ ἀσθενούντων, ἀπηλπισμένων σκεπαστής, καὶ ἀπεγνωσμένων Στο τήρ. Οἱονεὶ δὲ καὶ ἀποστόλῳ πρὸς τοὺς ἐν τῇ πόλει χρῆται τῇ γυναικὶ ταύτῃ, ἐπὶ τοσοῦτον ἐξάψας αὐτὴν διὰ τῶν λόγων, ἕως, ἀφεῖσα τὴν ὑδρίαν αὐτῆς, ἡ γυνὴ ἀπελθοῦσα εἰς τὴν πόλιν εἴπῃ τοῖς ἀνθρώποις· « Δεῦτε, ἴδετε ἄνθρωπον, ὃς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίησα (9) μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός; . Οτε (10) ἐξῆλθον ἐκ τῆς πόλεως, καὶ ἤρχοντο πρὸς αὐτὸν, καὶ τῇ τοιάδε μὲν μὴ ὑστερῶν τότε σαφέστατα εμφανίζει (11) ἑαυ τὸν ὁ Λόγος, ὡς ἐλθόντας τοὺς μαθητάς θαυμάζειν εἰ καὶ αὕτη ἡξίωται θῆλύς τις εὐεξαπάτητος οὖσα τυχεῖν (12) τῆς ὁμιλίας πρὸς αὐτὴν τοῦ Λόγου. Πλὴν πειθόμενοι καλῶς ὑπὸ τοῦ Λόγου πάντα γίνεσθαι οἱ μαθηταὶ οὐκ ἐπιπλήττουσιν, οὐδὲ ἐπαποροῦσι περὶ τῆς πρὸς τὴν Σαμαρείτιν ζητήσεως, καὶ τῆς πρὸς αὐ τὴν κοινολογίας· τάχα δὲ καὶ καταπεπλήγασι τὴν πολλὴν χρηστότητα τοῦ Λόγου συγκαταβαίνοντος ψυ χῇ ἐξουθενούσῃ Σιών, καὶ πεποιθυίᾳ ἐπὶ τὸ ὄρος Σα μαρείας· διόπερ γέγραπται· . Εθαύμαζον, ὅτι μετὰ γυναικὸς ἐλάλει. » Καὶ ὁ Ἡρακλέων δέ φησι πρὸς τό • Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι, ο ὅτι, εἴπερ (15) ἐπέπειστο ἡ Σαμαρείτις περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἄρα ἐλθὼν πάντα ἀπαγγελεῖ αὐτῇ, φησί· Γίνωσκε (14), ὅτι ἐκεῖνος δν προσδοκᾷς, ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι· καὶ ὅταν ὡμολόγη σεν ἑαυτὸν τὸν προσδοκώμενον ἐληλυθέναι, « Ηλθον, ο φησὶν, « οἱ μαθηταὶ πρὸς αὐτὸν, δι' οὓς ἐληλύθει εἰς την Σαμάρειαν. › Πῶς δὲ διὰ τοὺς μαθητὰς ἐληλύθει εἰς τὴν Σαμάρειαν, οἵτινες καὶ πρότερον αὐτῷ συν ἦσαν; την πόλιν. υδρεύσασθαι, ὑδρεῦσαι. κατ' εἰκόνα ἡμετέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. Μοχ πλάσαντος, ριο πλάσσοντος. ἃ ἐποίησα. . τότε, υστερων ὕστερον, εἰ ἐμφανίζῃ εμφανίζει. ἐξαπάτητος οὖσα τύχη. ORIGENIS in aliquo Evangelio. Verumtamen, quod ad lectio- nis seriem attinet, ab ipso hinc discimus, quod mi- tis et humilis corde sit, talibus de rebus disserere non spernens cum muliere aquam gerente, et ob multam paupertatem ex urbe egressa ac laborante in haurienda aqua. Ac profecto mirantur discipuli supervenientes, qui præviderant magnitudinem di- viuitatis in ipso, miranturque quomodo tantus cum muliere loqueretur; sed nos, jactantia ac superbia ducti, simplices despicimus, obliti illud singulatiun ad quemvis hominem pertinere: ‹ Faciamus ho- minem ad imaginem et similitudinem nostram ”, › et memoria non repetentes fingentem in utero, et fingentem singulatim corda hominum omnium, et intelligentem in omnia opera eorum ", non agno- c scimus quod abjectorum et parvulorum Deus est auxiliator, et susceptor infirmorum, succurrens de- sperantibus, et eos qui deplorati sunt servans. Uti- tur autenn bac muliere veluti apostola ad eos qui erant in urbe, in tantum eam sermonibus inflam- mans, ut dimissa hydria sua mulier abierit in civi- talem, dixeritque hominibus : c Yemite, videte ho- minem, qui dixit mihi omnia quæcunque feci : an hic est ille Christus? Tunc ex urbe exierunt, et ve- nerunt ad ipsum 81; atque mulierem hanc non posthabens, apertissime seipsum ostendit Sermo Dei Filius, adeo ut cum venissent apostoli, mira- rentur si cum hac femella, et quæ facile decipi posset, dignaretur'colloqui Sermo Filius Dei. At- tamen omnia praeclare fieri a Sermone persuasi di- scipuli, non increpant Jesum, nec dubitant de dis- pulatione ejus cum Samaritide, vel de Samaritidis collocutione cum Jesu : fortassis vero etiam obstu- puerant de multa bonitate Filii Dei condescendentis animæ spernenti Sion, et spem in montem Sama- riæ habenti ; quam ob causam scriptum est : « Mi- rabantur, quod cum muliere loqueretur s. » Hera- cleon vero in ea verba : ‹ Ego sum, qui loquor te- cuum *, » inquit, Sanaritidi, quoniam persuasa fuerat Christum, cum venisset, omnia illi annuntiaturum, dicere Jesum hæc verba : ‹ Scito illum quem tu ex- spectas, (6) [me esse, qui tecum loquor; › et cum seipsum eum esse qui venturus exspectaretur, con- fessus esset, inquit etiam Heracleon, Venerunt ad « eum discipuli quorum causa venerat in Sa-D mariam. › At quonam pacto discipulorum causa in Samariam veuerat, qui cum illo prius fuerant? ss ibid. 27. ss ibid. 26. Matth. x1, 29. Gen. 1, 26. ** Psal. xxx11, 15. " Joan. iv, 29, 30. et Barberinus, Μox codd. Bodleianus et Barberinus, Regius, Sic codex Bodleianus; Regius et Barberinus, iidem codices habent his quo in Bo lleiano legitur his et Barberinus, Forte legendum quod secutus est Ferrarius. Ita codex Bodleianus; Regius pro label pro Bodleianus, optime; Regius, 29. • Reliquit igitur mulier hydriam suam, et ci- 29. • Αφῆκεν οὖν τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνή, καὶ (6) Hæc e Perionio supplevimus. (7) Τῆς πόλεως. Sic codex Bodleianus; Regius (8) Κατ' εικόνα καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν ἡμετέραν. (9) "Οσα ἐποίησα. Ita codex Bodleianus; Regius (10) "Οτε. In margine codicis Bodleiani notatur : (11) Μὴ ὑστερῶν τότε σαφέστατα εμφανίζει. (14) Ευεξαπάτητος οὖσα τυχείν. Sic codex (13) Είπερ. Videtur legendum έπείπερ. (14) Γίνωσκε. Deest in Bodleiano codice.

ἀπῆλθεν εἰς τὴν πόλιν, καὶ λέγει τοῖς ἀνθρώποις· Α Δεῦτε, ἴδετε ἄνθρωπον, δς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίη- σα· μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός ; » Οὐ μάτην οἶμαι ἀναγεγραφέναι τὸν εὐαγγελιστὴν καὶ τὰ περὶ τῆς ἀφέσεως τῆς ὑδρίας, ἥντινα ἀφεῖσα ἡ γυνὴ ἀπῆλθεν εἰς τὴν πόλιν· κατὰ μὲν οὖν τὴν λέξιν, σπουδὴν ἐμ φαίνει πλείονα τῆς Σαμαρείτιδος καταλειπούσης την ὑδρίαν, καὶ οὐ τοσοῦτον πεφροντικυίας τοῦ σωματι- κοῦ (15) καὶ ταπεινοτέρου καθήκοντος, ὅσον τῆς τῶν πολλῶν ὠφελείας· φιλανθρωπότατα γὰρ κεκίνηται ἡ βουληθεῖσα τοῖς πολίταις εὐαγγελίσασθαι τὸν Χρι πόν, μαρτυροῦσα αὐτῷ εἰρηκότι αὐτῇ πάντα ἐποίησε. Καλεῖ δὲ αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἰδεῖν ἄνθρωπον λό- γον ἔχοντα μείζονα ἀνθρώπου· τὸ γὰρ ὁρατὸν ὀφθαλ- μοῖς αὐτοῦ ἄνθρωπος ἦν. Χρὴ οὖν καὶ ἡμᾶς ἐπιλαν θανομένους τῶν σωματικωτέρων, καὶ ἀφιέντας αὐτὰ, Β σπεύδειν ἐπὶ τὸ μεταδιδόναι ἧς μετειλήφαμεν ώφε- λείας ἑτέροις· ἐπὶ τοῦτο γὰρ προκαλεῖται ὁ εὐαγγε- λιστὴς ἔπαινον τοῖς εἰδόσιν ἀναγινώσκειν ἀναγράφων τῆς γυναικός. Πρὸς μέντοιγε τὴν ἀναγωγὴν σκοπη τέον τίς ἡ ὑδρία, ἣν ἀφίησι παραδεξαμένη πως τοῦ Ἰησοῦ λόγους ἡ Σαμαρείτις· καὶ τάχα τὸ δοχεῖον του σεμνοποιουμένου (16) ἐπὶ βαθύτητι ὕδατος, τῆς διδασκαλίας, ὧν ἐφρόνει πρότερον ἐξευτελίζουσα, ἀποτίθεται ἐν τῷ κρείττονι τῆς ὑδρίας, λαβοῦσα ἐκ τοῦ ὕδατος τοῦ γενομένου ἤδη ἐν αὐτῇ πηγῆς (17) ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον πῶς γὰρ ἂν τοῦ ὕδατος τούτου μὴ μετειληφυΐα, φιλανθρώπως Χριστὸν τοῖς πολίταις ἐκήρυσσε, θαυμάζουσα αὐτὸν ἀπαγγέλλοντα πάντα & ἐποίησεν, εἰ μὴ μετειλήφει δι' ὧν ἤκουσε (18) τοῦ σωτηρίου ὕδατος; Ρεβέκκα μέν. της, καὶ αὐτὴ ὑδρίαν ἔχουσα ἐπὶ τῶν ὤμων, πριν συντελέσαι λαλοῦντα ἐν τῇ διανοίᾳ τὸν παῖδα τοῦ Αβραάμ, ἐξεπορεύετο καλὴ τῇ ὄψει παρθένος - ήτις, ἐπείπερ οὐχ ὁμοίως ἤντλει τῇ Σαμαρείτιδι, καταβαί- νει ἐπὶ τὴν πηγὴν, καὶ πληροί τὴν ὑδρίαν, ἀναβάσῃ τε αὐτῇ (19) ἐπιτρέχει εἰς συνάντησιν ὁ τοῦ ᾽Αβραὰμ ταῖς, καὶ εἶπε· « Πότισόν με μικρὸν ὕδωρ ἐκ τῆς υδρίας σου. › Ἐπεὶ γὰρ παῖς ἦν τοῦ Ἀβραάμ, ἠγά τα κἂν μικροῦ ὕδατος ἀπὸ τῆς ὑδρίας Ρεβέκκας λα- βεῖν· καὶ ἔσπευσεν ἡ Ρεβέκκα, καὶ καθεῖλε τὴν ὑδρίαν ἐπὶ τὸν βραχίονα (20) αὐτῆς, καὶ ἐπότισεν αὐτὸν, ἕως ἐπαύσατο πίνων. Ἐπείπερ οὖν ἦν ἐπαινε- τὴ ἡ τῆς Ῥεβέκκας ὑδρία, οὐ καταλείπεται ἀπ' αὐτ τῆς, ἡ δὲ τῆς Σαμαρείτιδος, οὖσα ὥρα ἔκτη, ἀφίεται. Ἐνθάδε μὲν δὴ τοῖς Σαμαρείταις γυνὴ εὐαγγελίζεται τὴν Χριστόν· ἐπὶ τέλει δὲ τῶν Εὐαγγελίων καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος τοῖς ἀποστόλοις ἡ πρὸ πάνε των αὐτὸν θεασαμένη γυνή διηγεῖται. Ἀλλ᾽ οὔτε εικυίας οὐ τοῦ σωματικού. μένου. ἀρχῆς. διήκουε. διηνεκώς. καταβάσῃ, παῖδα τοῦ ᾿Αβραάμ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. vitatem adiit, et hominibus ait : Venite, videte vi- Joan. IV, 28, 29. ibid. 14. • * Gen. xxiv. nus, Barberinus, Vertit Perionius, « nisi paro rum, qui dixit mili omnia quæcunque feci : an hic est ille Christus ?, Non frustra reor scripsisse evangelistam de dimissione lydriæ, quod reliquerit illam mulier profecta ad urbem, ostendens, quod ad textum quidem attinet, studium majus quam pro Samaritide, ut quæ reliquerit lydriam, non sic cordi habens corporeum et humile officinm, ut mul- torum utilitatem: humanitate enim mota est, quæ voluit civibus evangelizare Christum ; ipsi testimo- nium dans, quod omnia quæcunque fecisset sibi dixerit. Invitat áutem ipsos ad videndum hominem habentem rationem ac sermonem longe homine praestantiorem : id enim quod de eo nostris oculis aspectabile erat, homo erat. Quamobrem oblivisca- mur et nos necesse est rerum corporalium, hisque omissis festinemus ad communicandam aliis, quam participaverimus, utilitatem : ad hoc namque invi- tat evangelista laudem scribens mulieris prudenti lectori. Sed ad altiorem intelligentiam intendendus est animus, quænam scilicet sit hydria quam retin- quit Samaritis, quæ aliquo modo acceperat Jesu sermones; et fortasse vas aquæ nobilitatæ ob pro- funditatem doctrinæ, his rebus quas antea curabat, spretis, reponit apud eum qui vase longe præstan- tior est, cum sumpsisset ex illa aqua, quæ jam in se facta fuerat fons aquæ salientis ad vitam æter- nam. Quomodo enim si non particeps talis aquæ fuisset, quomodo, inquam, humane Christum civibus prædicasset, admirans eum sibi omnia quæcunque fecisset renuntianten, nisi particeps facta fuisset aquæ salutaris per ea verba quæ audierat? Rebecca sane et ipsa bydriam habens super humeros, ante- quam Abrahæ puer finem loquendi faceret in cogi- tatione, egrediebatur virgo specie pervenusta 10: quæ quoniam non perinde atque Samaritis hæc hauriret, descendit ad fontem, et implet hydriam, eique ascendenti obviam accurrens Abrahæ puer dixit : « Potum præbe mihi pauculum aquæ ex by- dria tua 87. › Quoniam igitur puer erat Abraham, contentus fuit vel tantulum aquæ ex hydria Rebecca sumere ; et festinavit Rebecca, et deposuit hydriam super brachium suum, potum illi praebens, donec cessaret a bibendo". Quonianı igitur laudabilis erat Rebeccæ hydria, non relinquitur a Rebecca, D sed Samaritidis hydria relinquitur hora exsistente sexta ”. lloc igitur in loco mulier Samaritanis an- nuntiat Christum ; in fine vero Evangeliorum, re- surrectionem Servatoris etiam enarrat apostolis C & ibid. 17. ibid. 18. • Joan. 19, 6. ticeps facta esset aquæ perpetuo salutaris, › legebat Genes. xxiv, 17, non vero ut Huetio vi- detur, ex Genes. xxiv, 45. Quod si loca hæc Gene- seos consuluisset Ferrarius, ‹Abrahæ filium ineptissime non reddidisset, se, «Abrahme puerim.. (15) Codex Bodleianus, καὶ οὕτως αὐτῆς πεφρον (16) Codd. Regius et Barberinus, σεμνοῦ ποιου (17) Bodleianus codex πηγῆς, Regius et Barberi- (18) Codex Bodleianus, δι' ὧν ἤκουσε, Regius et (19) ᾿Αναβάσῃ τε αὐτῇ, etc. Ita legendum ex (20) Codex Bodleianus, ἐπὶ τοῦ βραχίονος.

ἀπῆλθεν εἰς τὴν πόλιν, καὶ λέγει τοῖς ἀνθρώποις· Α Δεῦτε, ἴδετε ἄνθρωπον, δς εἶπέ μοι πάντα ὅσα ἐποίη- σα· μήτι οὗτός ἐστιν ὁ Χριστός ; » Οὐ μάτην οἶμαι ἀναγεγραφέναι τὸν εὐαγγελιστὴν καὶ τὰ περὶ τῆς ἀφέσεως τῆς ὑδρίας, ἥντινα ἀφεῖσα ἡ γυνὴ ἀπῆλθεν εἰς τὴν πόλιν· κατὰ μὲν οὖν τὴν λέξιν, σπουδὴν ἐμ φαίνει πλείονα τῆς Σαμαρείτιδος καταλειπούσης την ὑδρίαν, καὶ οὐ τοσοῦτον πεφροντικυίας τοῦ σωματι- κοῦ (15) καὶ ταπεινοτέρου καθήκοντος, ὅσον τῆς τῶν πολλῶν ὠφελείας· φιλανθρωπότατα γὰρ κεκίνηται ἡ βουληθεῖσα τοῖς πολίταις εὐαγγελίσασθαι τὸν Χρι πόν, μαρτυροῦσα αὐτῷ εἰρηκότι αὐτῇ πάντα ἐποίησε. Καλεῖ δὲ αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἰδεῖν ἄνθρωπον λό- γον ἔχοντα μείζονα ἀνθρώπου· τὸ γὰρ ὁρατὸν ὀφθαλ- μοῖς αὐτοῦ ἄνθρωπος ἦν. Χρὴ οὖν καὶ ἡμᾶς ἐπιλαν θανομένους τῶν σωματικωτέρων, καὶ ἀφιέντας αὐτὰ, Β σπεύδειν ἐπὶ τὸ μεταδιδόναι ἧς μετειλήφαμεν ώφε- λείας ἑτέροις· ἐπὶ τοῦτο γὰρ προκαλεῖται ὁ εὐαγγε- λιστὴς ἔπαινον τοῖς εἰδόσιν ἀναγινώσκειν ἀναγράφων τῆς γυναικός. Πρὸς μέντοιγε τὴν ἀναγωγὴν σκοπη τέον τίς ἡ ὑδρία, ἣν ἀφίησι παραδεξαμένη πως τοῦ Ἰησοῦ λόγους ἡ Σαμαρείτις· καὶ τάχα τὸ δοχεῖον του σεμνοποιουμένου (16) ἐπὶ βαθύτητι ὕδατος, τῆς διδασκαλίας, ὧν ἐφρόνει πρότερον ἐξευτελίζουσα, ἀποτίθεται ἐν τῷ κρείττονι τῆς ὑδρίας, λαβοῦσα ἐκ τοῦ ὕδατος τοῦ γενομένου ἤδη ἐν αὐτῇ πηγῆς (17) ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον πῶς γὰρ ἂν τοῦ ὕδατος τούτου μὴ μετειληφυΐα, φιλανθρώπως Χριστὸν τοῖς πολίταις ἐκήρυσσε, θαυμάζουσα αὐτὸν ἀπαγγέλλοντα πάντα & ἐποίησεν, εἰ μὴ μετειλήφει δι' ὧν ἤκουσε (18) τοῦ σωτηρίου ὕδατος; Ρεβέκκα μέν. της, καὶ αὐτὴ ὑδρίαν ἔχουσα ἐπὶ τῶν ὤμων, πριν συντελέσαι λαλοῦντα ἐν τῇ διανοίᾳ τὸν παῖδα τοῦ Αβραάμ, ἐξεπορεύετο καλὴ τῇ ὄψει παρθένος - ήτις, ἐπείπερ οὐχ ὁμοίως ἤντλει τῇ Σαμαρείτιδι, καταβαί- νει ἐπὶ τὴν πηγὴν, καὶ πληροί τὴν ὑδρίαν, ἀναβάσῃ τε αὐτῇ (19) ἐπιτρέχει εἰς συνάντησιν ὁ τοῦ ᾽Αβραὰμ ταῖς, καὶ εἶπε· « Πότισόν με μικρὸν ὕδωρ ἐκ τῆς υδρίας σου. › Ἐπεὶ γὰρ παῖς ἦν τοῦ Ἀβραάμ, ἠγά τα κἂν μικροῦ ὕδατος ἀπὸ τῆς ὑδρίας Ρεβέκκας λα- βεῖν· καὶ ἔσπευσεν ἡ Ρεβέκκα, καὶ καθεῖλε τὴν ὑδρίαν ἐπὶ τὸν βραχίονα (20) αὐτῆς, καὶ ἐπότισεν αὐτὸν, ἕως ἐπαύσατο πίνων. Ἐπείπερ οὖν ἦν ἐπαινε- τὴ ἡ τῆς Ῥεβέκκας ὑδρία, οὐ καταλείπεται ἀπ' αὐτ τῆς, ἡ δὲ τῆς Σαμαρείτιδος, οὖσα ὥρα ἔκτη, ἀφίεται. Ἐνθάδε μὲν δὴ τοῖς Σαμαρείταις γυνὴ εὐαγγελίζεται τὴν Χριστόν· ἐπὶ τέλει δὲ τῶν Εὐαγγελίων καὶ τὴν ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος τοῖς ἀποστόλοις ἡ πρὸ πάνε των αὐτὸν θεασαμένη γυνή διηγεῖται. Ἀλλ᾽ οὔτε εικυίας οὐ τοῦ σωματικού. μένου. ἀρχῆς. διήκουε. διηνεκώς. καταβάσῃ, παῖδα τοῦ ᾿Αβραάμ, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. vitatem adiit, et hominibus ait : Venite, videte vi- Joan. IV, 28, 29. ibid. 14. • * Gen. xxiv. nus, Barberinus, Vertit Perionius, « nisi paro rum, qui dixit mili omnia quæcunque feci : an hic est ille Christus ?, Non frustra reor scripsisse evangelistam de dimissione lydriæ, quod reliquerit illam mulier profecta ad urbem, ostendens, quod ad textum quidem attinet, studium majus quam pro Samaritide, ut quæ reliquerit lydriam, non sic cordi habens corporeum et humile officinm, ut mul- torum utilitatem: humanitate enim mota est, quæ voluit civibus evangelizare Christum ; ipsi testimo- nium dans, quod omnia quæcunque fecisset sibi dixerit. Invitat áutem ipsos ad videndum hominem habentem rationem ac sermonem longe homine praestantiorem : id enim quod de eo nostris oculis aspectabile erat, homo erat. Quamobrem oblivisca- mur et nos necesse est rerum corporalium, hisque omissis festinemus ad communicandam aliis, quam participaverimus, utilitatem : ad hoc namque invi- tat evangelista laudem scribens mulieris prudenti lectori. Sed ad altiorem intelligentiam intendendus est animus, quænam scilicet sit hydria quam retin- quit Samaritis, quæ aliquo modo acceperat Jesu sermones; et fortasse vas aquæ nobilitatæ ob pro- funditatem doctrinæ, his rebus quas antea curabat, spretis, reponit apud eum qui vase longe præstan- tior est, cum sumpsisset ex illa aqua, quæ jam in se facta fuerat fons aquæ salientis ad vitam æter- nam. Quomodo enim si non particeps talis aquæ fuisset, quomodo, inquam, humane Christum civibus prædicasset, admirans eum sibi omnia quæcunque fecisset renuntianten, nisi particeps facta fuisset aquæ salutaris per ea verba quæ audierat? Rebecca sane et ipsa bydriam habens super humeros, ante- quam Abrahæ puer finem loquendi faceret in cogi- tatione, egrediebatur virgo specie pervenusta 10: quæ quoniam non perinde atque Samaritis hæc hauriret, descendit ad fontem, et implet hydriam, eique ascendenti obviam accurrens Abrahæ puer dixit : « Potum præbe mihi pauculum aquæ ex by- dria tua 87. › Quoniam igitur puer erat Abraham, contentus fuit vel tantulum aquæ ex hydria Rebecca sumere ; et festinavit Rebecca, et deposuit hydriam super brachium suum, potum illi praebens, donec cessaret a bibendo". Quonianı igitur laudabilis erat Rebeccæ hydria, non relinquitur a Rebecca, D sed Samaritidis hydria relinquitur hora exsistente sexta ”. lloc igitur in loco mulier Samaritanis an- nuntiat Christum ; in fine vero Evangeliorum, re- surrectionem Servatoris etiam enarrat apostolis C & ibid. 17. ibid. 18. • Joan. 19, 6. ticeps facta esset aquæ perpetuo salutaris, › legebat Genes. xxiv, 17, non vero ut Huetio vi- detur, ex Genes. xxiv, 45. Quod si loca hæc Gene- seos consuluisset Ferrarius, ‹Abrahæ filium ineptissime non reddidisset, se, «Abrahme puerim.. (15) Codex Bodleianus, καὶ οὕτως αὐτῆς πεφρον (16) Codd. Regius et Barberinus, σεμνοῦ ποιου (17) Bodleianus codex πηγῆς, Regius et Barberi- (18) Codex Bodleianus, δι' ὧν ἤκουσε, Regius et (19) ᾿Αναβάσῃ τε αὐτῇ, etc. Ita legendum ex (20) Codex Bodleianus, ἐπὶ τοῦ βραχίονος.

τῷ Σωτῆρι. Κατανόησον δὴ εἰ δύναται ἐπαινουμένη Α τυγχάνειν ἡ ὑδρία αύτη πάντη άφιεμένη· «Αφῆκε ν γάρ, φησί, τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνή, οὐ γὰρ πρόσκειται, ὅτι ἀφῆκεν αὐτὴν παρὰ τῷ Σωτῆρι. Πῶς δὲ καὶ οὐκ ἀπίθανον καταλιποῦσαν αὐτὴν τὴν δεκτι- κὴν τῆς ζωῆς διάθεσιν, καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς δυνά- μεως τῆς παρὰ τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὸ σκεῦος ἐν ᾧ ἐληλύθει λαμβάνειν τὸ ζῶν ὕδωρ, ἀπεληλυθέναι εἰς τὸν κόσμον χωρὶς τούτων, εὐαγγελίσασθαι τῇ κλήσει τὴν Χριστοῦ παρουσίαν ; Πῶς δὲ καὶ ἡ πνευματική μετὰ τοσούτους λόγους οὐ πέπεισται σαφῶς περὶ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλά φησι Μήτι οὗτος ὁ Χριστός; Καὶ τό· • Ἐξῆλθον δὲ ἐκ τῆς πόλεως, ο διηγήσατο ἀντὶ τοῦ ἐκ τῆς προτέρας αὐτῶν ἀναστροφῆς οὔσης κοσμικῆς, · καὶ ἤρχοντο διὰ τῆς πίστεως, ο φησί, ο πρὸς τὸν Σωτήρα· ο λεκτέον δὲ πρὸς αὐτὸν, πῶς μένει παρ' Β αὐτοῖς τὰς δύο ἡμέρας; οὐ γὰρ τετήρηκεν προπαρ εθέμεθα ἡμεῖς περὶ τοῦ ἐν τῇ πόλει αὐτὸν ἀναγε γράφθαι (26) μεμενηκέναι τὰς δύο ἡμέρας. γοντες· Ραβδι, φάγε. » Μετὰ τὴν περὶ τὸ ποτὸν οἶκο- νομίαν καὶ τὴν διδασκαλίαν τῆς διαφορᾶς τῶν ὑδά των ἀκόλουθον ἦν καὶ τὰ περὶ τροφῆς ἀναγεγρά- φθαι. Ἡ μὲν οὖν Σαμαρείτις αιτουμένη πιεῖν διὰ τῶν ἐπαπορήσεων (25) αὐτῆς, οἱονεὶ δὲ διὰ τὸν αἰτήσαν τα (ούτε γὰρ εἶχε δοῦναι τῷ Ἰησοῦ ἄξιον αὐτοῦ πό μα), εἰ κἀκεῖνος ἐν τῷ ἐκείνην αἰτηθεῖσαν ὀρέξαι ἐβούλετο εὐεργετῆσαι διὰ τούτου τοῦ πιεῖν δεδωκυίαν. Έπρεπεν ἤδη ..... ἀπὸ τῆς Σαμαρείτιδος.. Οἱ δὲ μαθηταὶ ..... ἀπεληλυθότων εἰς τὴν πόλιν, ἵνα τρο φὰς ἀγοράσωσιν, ἤτοι εὑρηκότες ἐπιτηδείους τροφάς παρὰ τοῖς ἑτεροδόξοις λόγους τινὰς ἁρμόζοντας, ..... αὐτῷ· ο Φάγε, ο καιρὸν νομίσαντες ἐπιτήδειον εἶναι αὐτῷ τροφῆς τὸν μεταξὺ τοῦ ἀπεληλυθέναι εἰς τὴν πόλιν τὴν γυναῖκα, καὶ τοῦ ἐληλυθέναι πρὸς αὐτὸν τοὺς Σαμαρείτας· ἐπ᾽ οὐδενὸς γὰρ ξένου παρετίθε- σαν αὐτῷ τὴν τροφήν· ἴσως ἐπιθορυβηθείσης (26) ἂν τῆς Σαμαρείτιδος εἰ ἑώρα τοὺς μαθητὰς τὰ ἀπὸ τῆς πόλεως αὐτῆς τρόφιμα, ήτοι ὄντα, ἢ νομιζόμενα παρατιθέναι βουλομένους τῷ διδασκάλῳ· ἀλλ' οὐδὲ ἐνώπιον τῶν Σαμαρειτών δεόντως ἂν ἐκεῖνοι ἔλεγον· • Ραβδί, φάγε, » χρηζόντων καταλείπειν ἑαυτῶν τὴν πάλιν· διὰ τοῦτο καλῶς πρόσκειται τό· « Ἐν τῷ με ταξύ πρώτων αὐτὸν οἱ μαθηταὶ λέγοντες· Ραβδι, φάγε. » Διὰ τί δὲ « Αὐτὸν ἠρώτων, » καὶ οὐχὶ, Ελε- γον αὐτῷ, ἄξιον ἰδεῖν· ἀπλούστερον γὰρ ἐγέγραπτο • Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ ἔλεγον αὐτῷ οἱ μαθηταί· Ραβ 6., φάγε. » Τὸ δὲ καὶ ἐρωτᾷν ἵνα φάγῃ, καὶ ἱκετεύω τιν αὐτὸν, καὶ δεῖσθαι, τάχα τι δηλοῖ πρὸ τῆς ἐξετά- σεως, ἐνίοτε δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐξέτασιν. Καὶ ἄρα μή ποτε εὐλαβοῦνται μή . Ο λόγος ταῖς οἰκείαις ..... μὴ ἀναγεγράφθαι. ἀπορήσεων. ἐπιτριβείσης. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. adducitur. . Igitur consilera laudabilisne esse pos sit haec liydria, quæ omnino relinquitur : c Dimisit, enim, inquit, ‹ bydriam suam mulier "; › non enim additur quod dimiserit eam apud Servatorem. Sed quomodo non absurdum erit eain, quæ deseruisset, dispositionen et notionem susceptivam vitæ et po tentiæ, a Servatore manantein, et vas in quo vene- rat ut acciperet aquam vivam, abiisse in mundum sine his, ut evangelizaret voce Christi adventum et præsentiam ? Quomodo etiam hæc spiritualis post lot sermones persuasa clare non est de Christo, sed inquit : c An hic est ille Christus ' ? > Quin et illud: • Exierunt autem e civitate, exposuit pro prima eorum conversione, quæ inundana erat, ‹ et vene- runt per fidem, inquit, ad Servatorem; › sed ei respondendum est : Quomodo manet duos dies apud C D ” Joan. IV, 28. ibid. 29. s ibid. 30. • ibid. 40. legendum esse gius, Quoniam luxata hæc sunt, Ferra- rianæ interpretationi Perionianam adjungimus, quo sensum lector facilius expiscetur: c Samaritana quidem rogata, ut potum daret, dubitationibus suis ipsos? non enim observavit, quod nos proposui- mus, scriptum scilicet non esse, eum duos dies in civitate mansisse. Rabbi, comede '., Post economiam potus, et post doctrinam diversitatis aquarum, consequens erat inscribi quæ ad cibum pertinebant. Samaritis ita- que cum rogaretur potum, dubitat, propter eum qui petierat (neque enim poterat dare Jesu dignum illo potum), num se jussam aquam porrigere, vellet Jesus beneficio afficere per hunc potum. Decebat igitur..... a Samaritide. Porro discipuli, qui civita- tem adierant ut cibos emerent ", cum ens apud ho- mines diversæ sectæ ex animi sententia invenis- sent, nempe sermones quosdam convenientes, di- cunt illi : « Comede ", » tempus illud idoneum rati, ut Jesus comederet, in quo mulier civitatem petierat, venturique erant ad eum Samaritani, cum alioqui cibum coram ullo hospite illi non apposuis- sent. Ac fortassis futurum erat, uti Samaritis con- turbaretur, si vidisset discipulos magis'ro apponere volentes cibaria, quæ vel in Samaria emissent, vel emisse verisimile esset ; neque merito coram Sa- maritanis volentibus suam ipsorum derelinquere civitatem dixissent: c Rabbi, comede; ideo bene additum est : c Interim rogabant eum discipuli, die centes : Rabbi, manduca. Sed quam ob causam scriptum sit, rogabant ipsum, et non, Dicebant illi, dignum est cernere; simplicius enim scriptum fuisset. « Interim » dicebant ei e discipuli: Rabbi, comede. » Proinde rogare ut comedat, et supplicare cum, et precari, fortassis aliquid innuit ante sup- plicationem, atque etiam interdum post supplic tionem. Vide vero, ne forte vereantur discipuli, ne Sermo Dei Filius propriis alitus sit vel fortificatus • ibid. 31. • ibid. 8. • ibid. 31. et interrogationibus, quasi propter eum qui pete- bat; neque enim Jesu dare poterat dignam eo po- tionem ; etsi ille cuin ea quæ rogaretur cuperet, vo- lebat illam bonis afficere. › Regius et Barberinus, 51. Ἐν τῷ μεταξὺ ἠρώτων αὐτὸν οἱ μαθηταὶ, λέ (24) In margine codicis Bodleiani notatur forte (25) Επαπορήσεων. Sic codex Bodleianus; Re- 31. « Interim rogabant eum discipuli, dicentes: (26) Επιθορυβηθείσης. lla codex Bodleianus;

τῷ Σωτῆρι. Κατανόησον δὴ εἰ δύναται ἐπαινουμένη Α τυγχάνειν ἡ ὑδρία αύτη πάντη άφιεμένη· «Αφῆκε ν γάρ, φησί, τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνή, οὐ γὰρ πρόσκειται, ὅτι ἀφῆκεν αὐτὴν παρὰ τῷ Σωτῆρι. Πῶς δὲ καὶ οὐκ ἀπίθανον καταλιποῦσαν αὐτὴν τὴν δεκτι- κὴν τῆς ζωῆς διάθεσιν, καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς δυνά- μεως τῆς παρὰ τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὸ σκεῦος ἐν ᾧ ἐληλύθει λαμβάνειν τὸ ζῶν ὕδωρ, ἀπεληλυθέναι εἰς τὸν κόσμον χωρὶς τούτων, εὐαγγελίσασθαι τῇ κλήσει τὴν Χριστοῦ παρουσίαν ; Πῶς δὲ καὶ ἡ πνευματική μετὰ τοσούτους λόγους οὐ πέπεισται σαφῶς περὶ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλά φησι Μήτι οὗτος ὁ Χριστός; Καὶ τό· • Ἐξῆλθον δὲ ἐκ τῆς πόλεως, ο διηγήσατο ἀντὶ τοῦ ἐκ τῆς προτέρας αὐτῶν ἀναστροφῆς οὔσης κοσμικῆς, · καὶ ἤρχοντο διὰ τῆς πίστεως, ο φησί, ο πρὸς τὸν Σωτήρα· ο λεκτέον δὲ πρὸς αὐτὸν, πῶς μένει παρ' Β αὐτοῖς τὰς δύο ἡμέρας; οὐ γὰρ τετήρηκεν προπαρ εθέμεθα ἡμεῖς περὶ τοῦ ἐν τῇ πόλει αὐτὸν ἀναγε γράφθαι (26) μεμενηκέναι τὰς δύο ἡμέρας. γοντες· Ραβδι, φάγε. » Μετὰ τὴν περὶ τὸ ποτὸν οἶκο- νομίαν καὶ τὴν διδασκαλίαν τῆς διαφορᾶς τῶν ὑδά των ἀκόλουθον ἦν καὶ τὰ περὶ τροφῆς ἀναγεγρά- φθαι. Ἡ μὲν οὖν Σαμαρείτις αιτουμένη πιεῖν διὰ τῶν ἐπαπορήσεων (25) αὐτῆς, οἱονεὶ δὲ διὰ τὸν αἰτήσαν τα (ούτε γὰρ εἶχε δοῦναι τῷ Ἰησοῦ ἄξιον αὐτοῦ πό μα), εἰ κἀκεῖνος ἐν τῷ ἐκείνην αἰτηθεῖσαν ὀρέξαι ἐβούλετο εὐεργετῆσαι διὰ τούτου τοῦ πιεῖν δεδωκυίαν. Έπρεπεν ἤδη ..... ἀπὸ τῆς Σαμαρείτιδος.. Οἱ δὲ μαθηταὶ ..... ἀπεληλυθότων εἰς τὴν πόλιν, ἵνα τρο φὰς ἀγοράσωσιν, ἤτοι εὑρηκότες ἐπιτηδείους τροφάς παρὰ τοῖς ἑτεροδόξοις λόγους τινὰς ἁρμόζοντας, ..... αὐτῷ· ο Φάγε, ο καιρὸν νομίσαντες ἐπιτήδειον εἶναι αὐτῷ τροφῆς τὸν μεταξὺ τοῦ ἀπεληλυθέναι εἰς τὴν πόλιν τὴν γυναῖκα, καὶ τοῦ ἐληλυθέναι πρὸς αὐτὸν τοὺς Σαμαρείτας· ἐπ᾽ οὐδενὸς γὰρ ξένου παρετίθε- σαν αὐτῷ τὴν τροφήν· ἴσως ἐπιθορυβηθείσης (26) ἂν τῆς Σαμαρείτιδος εἰ ἑώρα τοὺς μαθητὰς τὰ ἀπὸ τῆς πόλεως αὐτῆς τρόφιμα, ήτοι ὄντα, ἢ νομιζόμενα παρατιθέναι βουλομένους τῷ διδασκάλῳ· ἀλλ' οὐδὲ ἐνώπιον τῶν Σαμαρειτών δεόντως ἂν ἐκεῖνοι ἔλεγον· • Ραβδί, φάγε, » χρηζόντων καταλείπειν ἑαυτῶν τὴν πάλιν· διὰ τοῦτο καλῶς πρόσκειται τό· « Ἐν τῷ με ταξύ πρώτων αὐτὸν οἱ μαθηταὶ λέγοντες· Ραβδι, φάγε. » Διὰ τί δὲ « Αὐτὸν ἠρώτων, » καὶ οὐχὶ, Ελε- γον αὐτῷ, ἄξιον ἰδεῖν· ἀπλούστερον γὰρ ἐγέγραπτο • Ἐν δὲ τῷ μεταξὺ ἔλεγον αὐτῷ οἱ μαθηταί· Ραβ 6., φάγε. » Τὸ δὲ καὶ ἐρωτᾷν ἵνα φάγῃ, καὶ ἱκετεύω τιν αὐτὸν, καὶ δεῖσθαι, τάχα τι δηλοῖ πρὸ τῆς ἐξετά- σεως, ἐνίοτε δὲ καὶ μετὰ τὴν ἐξέτασιν. Καὶ ἄρα μή ποτε εὐλαβοῦνται μή . Ο λόγος ταῖς οἰκείαις ..... μὴ ἀναγεγράφθαι. ἀπορήσεων. ἐπιτριβείσης. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. adducitur. . Igitur consilera laudabilisne esse pos sit haec liydria, quæ omnino relinquitur : c Dimisit, enim, inquit, ‹ bydriam suam mulier "; › non enim additur quod dimiserit eam apud Servatorem. Sed quomodo non absurdum erit eain, quæ deseruisset, dispositionen et notionem susceptivam vitæ et po tentiæ, a Servatore manantein, et vas in quo vene- rat ut acciperet aquam vivam, abiisse in mundum sine his, ut evangelizaret voce Christi adventum et præsentiam ? Quomodo etiam hæc spiritualis post lot sermones persuasa clare non est de Christo, sed inquit : c An hic est ille Christus ' ? > Quin et illud: • Exierunt autem e civitate, exposuit pro prima eorum conversione, quæ inundana erat, ‹ et vene- runt per fidem, inquit, ad Servatorem; › sed ei respondendum est : Quomodo manet duos dies apud C D ” Joan. IV, 28. ibid. 29. s ibid. 30. • ibid. 40. legendum esse gius, Quoniam luxata hæc sunt, Ferra- rianæ interpretationi Perionianam adjungimus, quo sensum lector facilius expiscetur: c Samaritana quidem rogata, ut potum daret, dubitationibus suis ipsos? non enim observavit, quod nos proposui- mus, scriptum scilicet non esse, eum duos dies in civitate mansisse. Rabbi, comede '., Post economiam potus, et post doctrinam diversitatis aquarum, consequens erat inscribi quæ ad cibum pertinebant. Samaritis ita- que cum rogaretur potum, dubitat, propter eum qui petierat (neque enim poterat dare Jesu dignum illo potum), num se jussam aquam porrigere, vellet Jesus beneficio afficere per hunc potum. Decebat igitur..... a Samaritide. Porro discipuli, qui civita- tem adierant ut cibos emerent ", cum ens apud ho- mines diversæ sectæ ex animi sententia invenis- sent, nempe sermones quosdam convenientes, di- cunt illi : « Comede ", » tempus illud idoneum rati, ut Jesus comederet, in quo mulier civitatem petierat, venturique erant ad eum Samaritani, cum alioqui cibum coram ullo hospite illi non apposuis- sent. Ac fortassis futurum erat, uti Samaritis con- turbaretur, si vidisset discipulos magis'ro apponere volentes cibaria, quæ vel in Samaria emissent, vel emisse verisimile esset ; neque merito coram Sa- maritanis volentibus suam ipsorum derelinquere civitatem dixissent: c Rabbi, comede; ideo bene additum est : c Interim rogabant eum discipuli, die centes : Rabbi, manduca. Sed quam ob causam scriptum sit, rogabant ipsum, et non, Dicebant illi, dignum est cernere; simplicius enim scriptum fuisset. « Interim » dicebant ei e discipuli: Rabbi, comede. » Proinde rogare ut comedat, et supplicare cum, et precari, fortassis aliquid innuit ante sup- plicationem, atque etiam interdum post supplic tionem. Vide vero, ne forte vereantur discipuli, ne Sermo Dei Filius propriis alitus sit vel fortificatus • ibid. 31. • ibid. 8. • ibid. 31. et interrogationibus, quasi propter eum qui pete- bat; neque enim Jesu dare poterat dignam eo po- tionem ; etsi ille cuin ea quæ rogaretur cuperet, vo- lebat illam bonis afficere. › Regius et Barberinus, 51. Ἐν τῷ μεταξὺ ἠρώτων αὐτὸν οἱ μαθηταὶ, λέ (24) In margine codicis Bodleiani notatur forte (25) Επαπορήσεων. Sic codex Bodleianus; Re- 31. « Interim rogabant eum discipuli, dicentes: (26) Επιθορυβηθείσης. lla codex Bodleianus;

Λόγον ἀπόλυσιν, ἢ ἰσχυροποιούμενος τροφαῖς, ἐρωτῶσιν αὐτὸν εὑρισκομένους ἔδεσθαι· οἷς γὰρ εὑρίσκουσιν οἱ μα θηταὶ ἀεὶ τρέφειν τὸν Λόγον βούλονται, ἵνα ισχυρο ποιούμενος, καὶ τονούμενος, καὶ δυναμούμενος ἐπι- πλεῖον παραμείνῃ τοῖς αὐτὸν τρέφουσιν, ἀντιτρέφων τοὺς παρατιθέντας αὐτῷ τὰ βρώματα. Διὰ τοῦτο ἑστηκέναι φησὶν ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούειν, ἵν', ἐάν τις ἀνοίξῃ τὴν θύραν, εἰσέλθῃ πρὸς αὐτὸν, καὶ δει πνήσῃ μετ' ἐκείνου, ὥστε ὕστερον δυνηθέντα τὸν δε:- πνήσαντα ἀντιδειπνηθῆναι ἀπὸ τοῦ δειπνήσαντος λό- γου παρὰ τῷ ἀνθρώπῳ. ..... . . νεῖν αὐτῷ ἐξ ὧν ἀγοράσαντες ἀπὸ τῆς Σαμαρείας κεκομίκεισαν. Τάδε φησὶν ἵνα τινὰ ..... αἱ πέντε μωραὶ παρθένοι ..... ἀπὸ τοῦ Νυμφίου. Πῶς δὲ οἱ μαι ὰ αὐτὰ ἔχειν ..... έγονται ... αἷς ἀπο κλιθείσαις μωραῖς παρθένοις, ἄξιον ἰδεῖν κατηγορίαν περιέχοντα τῶν μαθητῶν τοῖς αὐτοῖς κοιμωμένων ταῖς μωραῖς παρθένοις· ἔστι δὲ καὶ αὐτὸ ἀνόμοιον τοῦ φωτὸς πρὸς τροφὴν, καὶ τοῦ ποτοῦ πρὸς τὰ βρώ μετα σαντας αἰτιάσασθαι τὴν ἐκδοχήν, καίπερ κατά τι δυνάμενον σαφῆ ποιῆσαι τὸν λόγον ἐχρῆν από τὸν διὰ πλειόνων παραμυθήσασθαι κατασκευάζοντα τὴν ἰδίαν ἐκδοχήν. ..... ἣν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. » Τὸ μὲν ἀνενδεὶς οὐ χρήζει βρώσεως, τὸ δὲ χρῇζον βρώσεως οὐκ ἔστιν ἀνενδεές. Καὶ δῆλον, ὅτι ὁ ἐσθίων οὐχὶ μὴ χρήζων βρώσεως ἐσθίει, ἀλλὰ χρήζων καὶ δεόμενος αὐτῆς. Καὶ τὰ μὲν σώματα, ἅτε τῇ φύσει ὄντα ρευστά, τρέφεται τῆς τροφῆς ἀναπληρούσης τὸν τόπον τῶν ἀποῤῥεόντων τὰ κρείττονα σώματος τρέφεται τοῖς ἀσωμάτοις νοή- μασι, καὶ λόγοις, καὶ πράξεσιν ὑγιέσιν, οὐχὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι διαλυθησόμενα, εἰ μὴ τρέφοιτο· οὐδὲ γὰρ σώματα μὴ τρεφόμενα εἰς τὸ μὴ εἶναι διαλύεται· ἀπόλλυσι (28) δὲ τὸ εἶναι τοιάδε, ὅτι οὐ τρέφεται τοῖς τοιοῖσδε τῆς διαφερούσης τῶν σωμάτων φύσεως. Ὥσπερ δὲ τὰ δεόμενα τροφῆς σώματα οὔτε τοῖς ἀπὸ τῶν ποιοτήτων τρέφεται, οὐδὲ ποσότης τροφῶν ἡ αὐτὴ πᾶσιν ἀρκεῖ, οὕτω νοητέον καὶ ἐπὶ τῶν κρείτ τόνων παρὰ τὰ σώματα. Καὶ γὰρ ταῦτα τὰ μὲν πλείονος, τὰ δὲ ἐλάττονος δεῖται τροφῆς, οὐ τῶν ἴσων ὄντα χωρητικά· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἡ ποιότης τῶν τρε- φόντων λόγων καὶ νοημάτων τῶν ἐν θεωρίᾳ πράξεων τῶν τούτοις ἀρμοζουσῶν ἡ αὐτὴ ἁρμόζει πάσαις ταῖς ψυχαῖς. Ἀλλὰ γὰρ καὶ λάχανον καὶ στερεά τροφὴ οὐχὶ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν τρέφει τοὺς δεο- μένους τῆς ἀπὸ τούτων βελτιώσεως· τὰ μὲν γὰρ ἀρτιγέννητα βρέφη, ὥς φησιν ὁ Πέτρος, τὸ λογικὸν ἄδολον γάλα ἐπιποθεῖ· ἐπιποθείτω δὲ καὶ (29) εἴ τις τὴν νηπιότητα έχει Κορινθίων, πρὸς οὓς φησιν ὁ Παῦλος· « Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα· . ὁ δὲ ἀσθενῶν, διὰ τὸ μὴ πιστεύειν, λάχανα ἐσθιέτω. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Παῦλος διδάσκει λέγων· « Ὃς μὲν πιστεύει φαγεῖν πάντα· ὁ δὲ ἀσθενῶν λάχανα ἐσθίει. » Καὶ δ έπιποθεῖ, ..... CRIGENIS cibrs, et ideo orent eum comedere inventos cibos. A His enim quæ inveniunt discipuli, semper nutrire volunt, ut fortificatus, et validus, et corro- boratus, diutius assident ipsum nutrientibus; vicis- sim nutriens apponentes illi cibos. Hanc ob causamı jubet stare ad ostium, et pulsare, ut si quis ostium aperuerit, ingrediatur ad eum, et ccnet cum illo, ut postea convivator possit vicissim convivio excipi a Abyw qui apud illum cœnaverit ". Jesu communicare quæ emissent, atque a Samaria attulissent. [ (27) Hæc autem commemorat, ut ali- qua..... quinque fatuæ virgines..... a Sponso . Quo- ³. modo autem arbitror..... eadem habere..... quibus B occlusis fatuis virginibus, operæ pretium est videre ea quæ discipuloruin accusationem continent, eodem modo quo fatuæ virgines dormientium. Hoc autem eamdem rationem habeat lucis ad cibum, quam po- tus ad cibum babel..... accusare, reprehendereque interpretationem. Quanquam pro virili parte id quod ait planum facere debuit, et pluribus docere, confirmans interpretationem suam. ] comedere, quem vos nescitis . ld quod sibi sufficit, non eget cibo; proinde quod cibo eget, non sibi sufficit. Hinc perspicuum est comedentem comedere, non quia non egeat; sed quia egeat el valde egeat. Et corpora quidein, quia natura fluxi- Lilia sunt, nutriuntur cibo replente locum eorum quæ defluunt; sed quæ ipso corpore præstantiora sunt, nutriuntur intelligentiis incorporeis, et sermo- nibus actionibusque sanis: non quod ad non esse dissolverentur, nisi nutrirentur : neque enim cor- pora hæc quæ non nutriuntur, ad non esse dissol- vuntur; sed quod perdant esse talia, si non nutrian- tur talibus quæ sint præstantioris quam corpora naturæ. Ut autem corpora quæ cibo egent, non his alantur cibis qui a qualitatibus procedunt, neque cadem ciborum quantitas omnibus sufficit, sic etiam intelligamus oportet de his quæ sunt meliora, el præstantiora corporibus : inter hæc enim aliqua copiosiore, aliqua minore cibo egent, tanquam quæ camdem mensuram non capiant: sed neque quali- tas sermonum et conceptuum in contemplatione, qui sunt actiones his convenientes, eadem con- gruit omnibus animabus. Quin etiam olus et cibus solidus non eodem teinpore eos nutriunt, qui ex ipsis fructum aliquem percepturi sunt: nam infan- les recens nati, ut inquit Petrus 1, lac doli ne- scium, idque animi, non corporis desiderant : idque etiam desideret, si quis infantiam Corinthiorum label, ad quos inquit Paulus : « Lactis vos pot alui, non cibo; » infirmus vero, eo quod non credat, * Apoc. 111, 20. • Matth. xxv. Joan. 1, 32. male. G Petr. 11, 2. Cor. 111, 2. D tur in codice Bodleiano, in Regio autem et Barberi- no deest 32. Sane Heracleon inquit discipulos voluisse cum 33. • At ipse dixit eis : Ego cibum habeo 243 (97) Perionii interpretatio. (28) 'Απόλλυσι. Sic codex Bodleianus; Regius, 32. Ο δὲ Ἡρακλέων φησίν, ὅτι ἐβούλοντο κοινω- 33. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἐγὼ βρῶσιν ἔχω φαγεῖν, (29) Ἐπιποθεῖ· ἐπιποθείτω δὲ καί, etc. Ita legi-

Λόγον ἀπόλυσιν, ἢ ἰσχυροποιούμενος τροφαῖς, ἐρωτῶσιν αὐτὸν εὑρισκομένους ἔδεσθαι· οἷς γὰρ εὑρίσκουσιν οἱ μα θηταὶ ἀεὶ τρέφειν τὸν Λόγον βούλονται, ἵνα ισχυρο ποιούμενος, καὶ τονούμενος, καὶ δυναμούμενος ἐπι- πλεῖον παραμείνῃ τοῖς αὐτὸν τρέφουσιν, ἀντιτρέφων τοὺς παρατιθέντας αὐτῷ τὰ βρώματα. Διὰ τοῦτο ἑστηκέναι φησὶν ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούειν, ἵν', ἐάν τις ἀνοίξῃ τὴν θύραν, εἰσέλθῃ πρὸς αὐτὸν, καὶ δει πνήσῃ μετ' ἐκείνου, ὥστε ὕστερον δυνηθέντα τὸν δε:- πνήσαντα ἀντιδειπνηθῆναι ἀπὸ τοῦ δειπνήσαντος λό- γου παρὰ τῷ ἀνθρώπῳ. ..... . . νεῖν αὐτῷ ἐξ ὧν ἀγοράσαντες ἀπὸ τῆς Σαμαρείας κεκομίκεισαν. Τάδε φησὶν ἵνα τινὰ ..... αἱ πέντε μωραὶ παρθένοι ..... ἀπὸ τοῦ Νυμφίου. Πῶς δὲ οἱ μαι ὰ αὐτὰ ἔχειν ..... έγονται ... αἷς ἀπο κλιθείσαις μωραῖς παρθένοις, ἄξιον ἰδεῖν κατηγορίαν περιέχοντα τῶν μαθητῶν τοῖς αὐτοῖς κοιμωμένων ταῖς μωραῖς παρθένοις· ἔστι δὲ καὶ αὐτὸ ἀνόμοιον τοῦ φωτὸς πρὸς τροφὴν, καὶ τοῦ ποτοῦ πρὸς τὰ βρώ μετα σαντας αἰτιάσασθαι τὴν ἐκδοχήν, καίπερ κατά τι δυνάμενον σαφῆ ποιῆσαι τὸν λόγον ἐχρῆν από τὸν διὰ πλειόνων παραμυθήσασθαι κατασκευάζοντα τὴν ἰδίαν ἐκδοχήν. ..... ἣν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. » Τὸ μὲν ἀνενδεὶς οὐ χρήζει βρώσεως, τὸ δὲ χρῇζον βρώσεως οὐκ ἔστιν ἀνενδεές. Καὶ δῆλον, ὅτι ὁ ἐσθίων οὐχὶ μὴ χρήζων βρώσεως ἐσθίει, ἀλλὰ χρήζων καὶ δεόμενος αὐτῆς. Καὶ τὰ μὲν σώματα, ἅτε τῇ φύσει ὄντα ρευστά, τρέφεται τῆς τροφῆς ἀναπληρούσης τὸν τόπον τῶν ἀποῤῥεόντων τὰ κρείττονα σώματος τρέφεται τοῖς ἀσωμάτοις νοή- μασι, καὶ λόγοις, καὶ πράξεσιν ὑγιέσιν, οὐχὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι διαλυθησόμενα, εἰ μὴ τρέφοιτο· οὐδὲ γὰρ σώματα μὴ τρεφόμενα εἰς τὸ μὴ εἶναι διαλύεται· ἀπόλλυσι (28) δὲ τὸ εἶναι τοιάδε, ὅτι οὐ τρέφεται τοῖς τοιοῖσδε τῆς διαφερούσης τῶν σωμάτων φύσεως. Ὥσπερ δὲ τὰ δεόμενα τροφῆς σώματα οὔτε τοῖς ἀπὸ τῶν ποιοτήτων τρέφεται, οὐδὲ ποσότης τροφῶν ἡ αὐτὴ πᾶσιν ἀρκεῖ, οὕτω νοητέον καὶ ἐπὶ τῶν κρείτ τόνων παρὰ τὰ σώματα. Καὶ γὰρ ταῦτα τὰ μὲν πλείονος, τὰ δὲ ἐλάττονος δεῖται τροφῆς, οὐ τῶν ἴσων ὄντα χωρητικά· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἡ ποιότης τῶν τρε- φόντων λόγων καὶ νοημάτων τῶν ἐν θεωρίᾳ πράξεων τῶν τούτοις ἀρμοζουσῶν ἡ αὐτὴ ἁρμόζει πάσαις ταῖς ψυχαῖς. Ἀλλὰ γὰρ καὶ λάχανον καὶ στερεά τροφὴ οὐχὶ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν τρέφει τοὺς δεο- μένους τῆς ἀπὸ τούτων βελτιώσεως· τὰ μὲν γὰρ ἀρτιγέννητα βρέφη, ὥς φησιν ὁ Πέτρος, τὸ λογικὸν ἄδολον γάλα ἐπιποθεῖ· ἐπιποθείτω δὲ καὶ (29) εἴ τις τὴν νηπιότητα έχει Κορινθίων, πρὸς οὓς φησιν ὁ Παῦλος· « Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα· . ὁ δὲ ἀσθενῶν, διὰ τὸ μὴ πιστεύειν, λάχανα ἐσθιέτω. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Παῦλος διδάσκει λέγων· « Ὃς μὲν πιστεύει φαγεῖν πάντα· ὁ δὲ ἀσθενῶν λάχανα ἐσθίει. » Καὶ δ έπιποθεῖ, ..... CRIGENIS cibrs, et ideo orent eum comedere inventos cibos. A His enim quæ inveniunt discipuli, semper nutrire volunt, ut fortificatus, et validus, et corro- boratus, diutius assident ipsum nutrientibus; vicis- sim nutriens apponentes illi cibos. Hanc ob causamı jubet stare ad ostium, et pulsare, ut si quis ostium aperuerit, ingrediatur ad eum, et ccnet cum illo, ut postea convivator possit vicissim convivio excipi a Abyw qui apud illum cœnaverit ". Jesu communicare quæ emissent, atque a Samaria attulissent. [ (27) Hæc autem commemorat, ut ali- qua..... quinque fatuæ virgines..... a Sponso . Quo- ³. modo autem arbitror..... eadem habere..... quibus B occlusis fatuis virginibus, operæ pretium est videre ea quæ discipuloruin accusationem continent, eodem modo quo fatuæ virgines dormientium. Hoc autem eamdem rationem habeat lucis ad cibum, quam po- tus ad cibum babel..... accusare, reprehendereque interpretationem. Quanquam pro virili parte id quod ait planum facere debuit, et pluribus docere, confirmans interpretationem suam. ] comedere, quem vos nescitis . ld quod sibi sufficit, non eget cibo; proinde quod cibo eget, non sibi sufficit. Hinc perspicuum est comedentem comedere, non quia non egeat; sed quia egeat el valde egeat. Et corpora quidein, quia natura fluxi- Lilia sunt, nutriuntur cibo replente locum eorum quæ defluunt; sed quæ ipso corpore præstantiora sunt, nutriuntur intelligentiis incorporeis, et sermo- nibus actionibusque sanis: non quod ad non esse dissolverentur, nisi nutrirentur : neque enim cor- pora hæc quæ non nutriuntur, ad non esse dissol- vuntur; sed quod perdant esse talia, si non nutrian- tur talibus quæ sint præstantioris quam corpora naturæ. Ut autem corpora quæ cibo egent, non his alantur cibis qui a qualitatibus procedunt, neque cadem ciborum quantitas omnibus sufficit, sic etiam intelligamus oportet de his quæ sunt meliora, el præstantiora corporibus : inter hæc enim aliqua copiosiore, aliqua minore cibo egent, tanquam quæ camdem mensuram non capiant: sed neque quali- tas sermonum et conceptuum in contemplatione, qui sunt actiones his convenientes, eadem con- gruit omnibus animabus. Quin etiam olus et cibus solidus non eodem teinpore eos nutriunt, qui ex ipsis fructum aliquem percepturi sunt: nam infan- les recens nati, ut inquit Petrus 1, lac doli ne- scium, idque animi, non corporis desiderant : idque etiam desideret, si quis infantiam Corinthiorum label, ad quos inquit Paulus : « Lactis vos pot alui, non cibo; » infirmus vero, eo quod non credat, * Apoc. 111, 20. • Matth. xxv. Joan. 1, 32. male. G Petr. 11, 2. Cor. 111, 2. D tur in codice Bodleiano, in Regio autem et Barberi- no deest 32. Sane Heracleon inquit discipulos voluisse cum 33. • At ipse dixit eis : Ego cibum habeo 243 (97) Perionii interpretatio. (28) 'Απόλλυσι. Sic codex Bodleianus; Regius, 32. Ο δὲ Ἡρακλέων φησίν, ὅτι ἐβούλοντο κοινω- 33. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἐγὼ βρῶσιν ἔχω φαγεῖν, (29) Ἐπιποθεῖ· ἐπιποθείτω δὲ καί, etc. Ita legi-

Λόγον ἀπόλυσιν, ἢ ἰσχυροποιούμενος τροφαῖς, ἐρωτῶσιν αὐτὸν εὑρισκομένους ἔδεσθαι· οἷς γὰρ εὑρίσκουσιν οἱ μα θηταὶ ἀεὶ τρέφειν τὸν Λόγον βούλονται, ἵνα ισχυρο ποιούμενος, καὶ τονούμενος, καὶ δυναμούμενος ἐπι- πλεῖον παραμείνῃ τοῖς αὐτὸν τρέφουσιν, ἀντιτρέφων τοὺς παρατιθέντας αὐτῷ τὰ βρώματα. Διὰ τοῦτο ἑστηκέναι φησὶν ἐπὶ τὴν θύραν, καὶ κρούειν, ἵν', ἐάν τις ἀνοίξῃ τὴν θύραν, εἰσέλθῃ πρὸς αὐτὸν, καὶ δει πνήσῃ μετ' ἐκείνου, ὥστε ὕστερον δυνηθέντα τὸν δε:- πνήσαντα ἀντιδειπνηθῆναι ἀπὸ τοῦ δειπνήσαντος λό- γου παρὰ τῷ ἀνθρώπῳ. ..... . . νεῖν αὐτῷ ἐξ ὧν ἀγοράσαντες ἀπὸ τῆς Σαμαρείας κεκομίκεισαν. Τάδε φησὶν ἵνα τινὰ ..... αἱ πέντε μωραὶ παρθένοι ..... ἀπὸ τοῦ Νυμφίου. Πῶς δὲ οἱ μαι ὰ αὐτὰ ἔχειν ..... έγονται ... αἷς ἀπο κλιθείσαις μωραῖς παρθένοις, ἄξιον ἰδεῖν κατηγορίαν περιέχοντα τῶν μαθητῶν τοῖς αὐτοῖς κοιμωμένων ταῖς μωραῖς παρθένοις· ἔστι δὲ καὶ αὐτὸ ἀνόμοιον τοῦ φωτὸς πρὸς τροφὴν, καὶ τοῦ ποτοῦ πρὸς τὰ βρώ μετα σαντας αἰτιάσασθαι τὴν ἐκδοχήν, καίπερ κατά τι δυνάμενον σαφῆ ποιῆσαι τὸν λόγον ἐχρῆν από τὸν διὰ πλειόνων παραμυθήσασθαι κατασκευάζοντα τὴν ἰδίαν ἐκδοχήν. ..... ἣν ὑμεῖς οὐκ οἴδατε. » Τὸ μὲν ἀνενδεὶς οὐ χρήζει βρώσεως, τὸ δὲ χρῇζον βρώσεως οὐκ ἔστιν ἀνενδεές. Καὶ δῆλον, ὅτι ὁ ἐσθίων οὐχὶ μὴ χρήζων βρώσεως ἐσθίει, ἀλλὰ χρήζων καὶ δεόμενος αὐτῆς. Καὶ τὰ μὲν σώματα, ἅτε τῇ φύσει ὄντα ρευστά, τρέφεται τῆς τροφῆς ἀναπληρούσης τὸν τόπον τῶν ἀποῤῥεόντων τὰ κρείττονα σώματος τρέφεται τοῖς ἀσωμάτοις νοή- μασι, καὶ λόγοις, καὶ πράξεσιν ὑγιέσιν, οὐχὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι διαλυθησόμενα, εἰ μὴ τρέφοιτο· οὐδὲ γὰρ σώματα μὴ τρεφόμενα εἰς τὸ μὴ εἶναι διαλύεται· ἀπόλλυσι (28) δὲ τὸ εἶναι τοιάδε, ὅτι οὐ τρέφεται τοῖς τοιοῖσδε τῆς διαφερούσης τῶν σωμάτων φύσεως. Ὥσπερ δὲ τὰ δεόμενα τροφῆς σώματα οὔτε τοῖς ἀπὸ τῶν ποιοτήτων τρέφεται, οὐδὲ ποσότης τροφῶν ἡ αὐτὴ πᾶσιν ἀρκεῖ, οὕτω νοητέον καὶ ἐπὶ τῶν κρείτ τόνων παρὰ τὰ σώματα. Καὶ γὰρ ταῦτα τὰ μὲν πλείονος, τὰ δὲ ἐλάττονος δεῖται τροφῆς, οὐ τῶν ἴσων ὄντα χωρητικά· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἡ ποιότης τῶν τρε- φόντων λόγων καὶ νοημάτων τῶν ἐν θεωρίᾳ πράξεων τῶν τούτοις ἀρμοζουσῶν ἡ αὐτὴ ἁρμόζει πάσαις ταῖς ψυχαῖς. Ἀλλὰ γὰρ καὶ λάχανον καὶ στερεά τροφὴ οὐχὶ κατὰ τὸν αὐτὸν καιρὸν τρέφει τοὺς δεο- μένους τῆς ἀπὸ τούτων βελτιώσεως· τὰ μὲν γὰρ ἀρτιγέννητα βρέφη, ὥς φησιν ὁ Πέτρος, τὸ λογικὸν ἄδολον γάλα ἐπιποθεῖ· ἐπιποθείτω δὲ καὶ (29) εἴ τις τὴν νηπιότητα έχει Κορινθίων, πρὸς οὓς φησιν ὁ Παῦλος· « Γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα· . ὁ δὲ ἀσθενῶν, διὰ τὸ μὴ πιστεύειν, λάχανα ἐσθιέτω. Καὶ τοῦτο δὲ ὁ Παῦλος διδάσκει λέγων· « Ὃς μὲν πιστεύει φαγεῖν πάντα· ὁ δὲ ἀσθενῶν λάχανα ἐσθίει. » Καὶ δ έπιποθεῖ, ..... CRIGENIS cibrs, et ideo orent eum comedere inventos cibos. A His enim quæ inveniunt discipuli, semper nutrire volunt, ut fortificatus, et validus, et corro- boratus, diutius assident ipsum nutrientibus; vicis- sim nutriens apponentes illi cibos. Hanc ob causamı jubet stare ad ostium, et pulsare, ut si quis ostium aperuerit, ingrediatur ad eum, et ccnet cum illo, ut postea convivator possit vicissim convivio excipi a Abyw qui apud illum cœnaverit ". Jesu communicare quæ emissent, atque a Samaria attulissent. [ (27) Hæc autem commemorat, ut ali- qua..... quinque fatuæ virgines..... a Sponso . Quo- ³. modo autem arbitror..... eadem habere..... quibus B occlusis fatuis virginibus, operæ pretium est videre ea quæ discipuloruin accusationem continent, eodem modo quo fatuæ virgines dormientium. Hoc autem eamdem rationem habeat lucis ad cibum, quam po- tus ad cibum babel..... accusare, reprehendereque interpretationem. Quanquam pro virili parte id quod ait planum facere debuit, et pluribus docere, confirmans interpretationem suam. ] comedere, quem vos nescitis . ld quod sibi sufficit, non eget cibo; proinde quod cibo eget, non sibi sufficit. Hinc perspicuum est comedentem comedere, non quia non egeat; sed quia egeat el valde egeat. Et corpora quidein, quia natura fluxi- Lilia sunt, nutriuntur cibo replente locum eorum quæ defluunt; sed quæ ipso corpore præstantiora sunt, nutriuntur intelligentiis incorporeis, et sermo- nibus actionibusque sanis: non quod ad non esse dissolverentur, nisi nutrirentur : neque enim cor- pora hæc quæ non nutriuntur, ad non esse dissol- vuntur; sed quod perdant esse talia, si non nutrian- tur talibus quæ sint præstantioris quam corpora naturæ. Ut autem corpora quæ cibo egent, non his alantur cibis qui a qualitatibus procedunt, neque cadem ciborum quantitas omnibus sufficit, sic etiam intelligamus oportet de his quæ sunt meliora, el præstantiora corporibus : inter hæc enim aliqua copiosiore, aliqua minore cibo egent, tanquam quæ camdem mensuram non capiant: sed neque quali- tas sermonum et conceptuum in contemplatione, qui sunt actiones his convenientes, eadem con- gruit omnibus animabus. Quin etiam olus et cibus solidus non eodem teinpore eos nutriunt, qui ex ipsis fructum aliquem percepturi sunt: nam infan- les recens nati, ut inquit Petrus 1, lac doli ne- scium, idque animi, non corporis desiderant : idque etiam desideret, si quis infantiam Corinthiorum label, ad quos inquit Paulus : « Lactis vos pot alui, non cibo; » infirmus vero, eo quod non credat, * Apoc. 111, 20. • Matth. xxv. Joan. 1, 32. male. G Petr. 11, 2. Cor. 111, 2. D tur in codice Bodleiano, in Regio autem et Barberi- no deest 32. Sane Heracleon inquit discipulos voluisse cum 33. • At ipse dixit eis : Ego cibum habeo 243 (97) Perionii interpretatio. (28) 'Απόλλυσι. Sic codex Bodleianus; Regius, 32. Ο δὲ Ἡρακλέων φησίν, ὅτι ἐβούλοντο κοινω- 33. Ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἐγὼ βρῶσιν ἔχω φαγεῖν, (29) Ἐπιποθεῖ· ἐπιποθείτω δὲ καί, etc. Ita legi-

ἀεὶ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τοῦ μόνου ἀνενδεοῦς καὶ αὐτάρ κους αὐτῷ. Λαμβάνει δὲ τὰ βρώματα ὁ μὲν πολύς τῶν μαθητευομένων ἀπὸ τῶν μαθητῶν Ἰησοῦ, κα λευομένων παρατιθέναι τοῖς ὄχλοις· οἱ δὲ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ ἀπ' αὐτοῦ Ἰησοῦ, πλὴν (36) ἔσθ' ὅτε καὶ ἀπὸ ἁγίων ἀγγέλων· ὁ δὲ Υἱός τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς μόνου λαμβάνει τὰ βρώματα, οὐ διά τινος. Οὐκ ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τρέφεσθαι λέγειν ζητητέον δὲ λέξιν Γραφῆς ὑποβάλλουσαν ἡμῖν τοῦτο. Ολον δὲ τὸ μυστήριον τῆς κλήσεως καὶ ἐκλογῆς τὰ ἐν τῷ μεγάλῳ δείπνῳ ἐστὶ βρώματα· ο "Ανθρωπος κ γάρ, φησὶν, ο ἐποίει δεῖπνον μέγα, καὶ τῇ ὥρᾳ τοῦ δείπνου ἔπεμψε καλέσαι τοὺς κεκλημένους· ν και ἀναλεκτέον γε ἀπὸ τῶν Εὐαγγελίων τὰς περὶ δείπνων παραβολάς. ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τοῦ Ἡσαΐου ἐπαγγελίαι φαγεῖν εἰσι καὶ πιεῖν λέγοντος· « Ἰδοὺ οἱ δουλεύον τές μοι φάγονται, ὑμεῖς δὲ πεινάσετε· ἰδοὺ οἱ δου λεύοντές μοι πίονται, ὑμεῖς δὲ διψήσετε. » Ετι μὴν ἐν τῇ Γενέσει εἰς τὸν παράδεισον τῆς τρυφῆς τίθεται τὸν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς, νόμους περὶ τοῦ ἐσθίειν τάδε τινὰ, καὶ μὴ ἐσθίειν τάδε διδούς· καὶ ἀθά νατος ἂν ἔμεινεν ὁ ἄνθρωπος, εἰ ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει ήσθιεν, ἀπὸ δὲ τοῦ ξύ λου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν μὴ ἤσθιεν. Ορα καὶ τὰ ἐν εἰκοστῷ πρώτω ψαλμῷ λεγόμενα περὶ τῶν προσκυνούντων διὰ τὸ βεβρωκέναι ο Ε72- γον ο γάρ, φησί, ο καὶ προσεκύνησαν πάντες οι πίονες (37) τῆς γῆς, διόπερ ο Οὐδαμῶς λιμοκτο νήσει Κύριος ψυχήν δικαίαν·, ἀλλ' ὅταν ἄδικο γενώμεθα, ἐξαποστελεῖ « λιμὸν ἐπὶ τὴν γῆν, οὐ λι- μὸν ἄρτου, οὐδὲ δίψαν ὕδατος, ἀλλὰ λιμὸν τοῦ ἀκοῦ- σαι λόγον Θεοῦ. » Ὅσον οὖν προκόπτομεν, κρείττονα καὶ πλείονα φαγόμεθα, ἕως τάχα φθάσωμεν (38) ἐπὶ τὸ τὴν αὐτὴν βρῶσιν φαγεῖν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ἐν ἐπὶ τοῦ παρόντος οἱ μαθηταὶ οὐκ οἴδασιν. Οὐδὲν δὲ εἰς τὴν λέξιν εἶπεν ὁ Ἡρακλέων. η ο ἀπ' αὐτοῦ τοῦ, πλήν. τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν ; » Εἰ καὶ σαρκικῶς ὑπο λαμβάνει ταῦτα λέγεσθαι ἡ Ἡρακλέων ὑπὸ τῶν μα- θητῶν, ὡς ἔτι ταπεινότερον διανοουμένων, καὶ τὴν Σαμαρείτιν μιμουμένων λέγουσαν· « Ούτε άντλημα ἔχεις, καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ, ο ἄξιον ἡμᾶς ἰδεῖν μήποτε βλέποντές τι θειότερον οἱ μαθηταὶ, φασὶ πρὸς ἀλλήλους· « Μή τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν; » Τάχα γὰρ ὑπενόουν ἀγγελικήν τινα δύναμιν ἐνηνο- χέναι αὐτῷ φαγεῖν· καὶ εἰκὸς, ὅτι διὰ τοῦτο ἐδι- δάσκοντο, ὅτι μειζόν ἐστιν ὁ είχε βρῶμα φαγείν, ὅπερ ἦν ποιῆσαι τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν, καὶ τελειῶσαι τὸ ἔργον αὐτοῦ. ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα του πέμψαντός με, καὶ τι λειώσω αὐτοῦ τὸ ἔργον. • Πρέπουσα βρῶσις τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ὅτε ποιητὴς γίνεται τοῦ πατρικού οὐδαμῶς οὐδέ, εξαποστέλ λει ἐξαποστελεῖ. 5. φθάσομεν. | : • ORIGENIS B ipsum Dei Christum : namque ipse etiam, ut ita dicam, semper instruitur a Patre, qui nullius eget, sibi sufficiens. Sumit autem cibos vulgus discen- tium a discipulis Jesu, qui jubentur turbis appo- nere Jesu vero discipuli ab ipso Jesu, verunta - men interdum etiam a sanctis angelis: at Filius Dei a solo Patre cibos sumit, absque ullo media - tore. Itidem non absurdum erit, Spiritum sanctum nutriri dicere. Proinde inquirenda est lectio Scripturæ, quæ nos hoc edoceat. Totum autem mysterium vocationis, et electionis, cibi sunt illius magna coena : « Homo » enim, inquit, fecit cce nam magnam, cœnæque tempore misit, qui voca- rent invitatos 18; relegendæque sunt omnino ex Evangeliis parabola, que de canis loquuntur. Quin etiam per Isaiam " promissiones habemus comedendi et bibendi, dicentem : . Ecce servi mei comedent, vos autem esurietis; ecce servi mei bibent, vos autem sitietis. Ad hæc ipsum homi- nem ponit Deus apud Genesim in paradiso delicia- rum, datis illi legibus, ut quædain comederet, quæ- dam non comederet : mansurusque erat immortalis homo, si ex omni ligno paradisi comedisset, præ- terquam e ligno cognoscendi bonum et malum ". Vide quæ in primo et vicesimo psalino dicuntur de his qui adorarunt eo quod comederint: Come- derunt » enim, inquit, c et adoraverunt omnes pin- gues terræ; » propterea : « Non interficiet Dominus fame animam justam ; , sed quando injusti elici- mur, immittet famem super terram: non famem panis, neque sitim aqua, sed famem audiendi verbi " Dei Quanto igitur magis proficimus, tanto meliora ac plura comedimus, donec fortasse perve- niamus ad id, ut eumdem cibum comedamus cum Filio Dei, quem in præsentia discipuli non norant. Hoc in loco nihil dixit Heracleon. , A C aliquis attulit illi aliquid ad edendum "?, Etiamsi carnaliter retur Heracleon hæc a discipulis dici, tanquam qui adhuc humi repant, Samaritidem imi- tantes dicentem: Neque haustorium habes, et puteus altus est "; › dignum est uti cernamus num forte aliquid divinius videntes discipuli dicant inter se : Num quis attulit illi quod edat ?, Fortassis enim rebantur potentiam aliquam angelicam attu- lisse illi quod ederet; et fortassis idcirco doceban- tur majorem esse illum cibum, quem manducare habebat, qui erat, ut facetet voluntatem ejus qui eum miserat, perficeretque opus illius. voluntatem ejus qui misit me, el perficiam Ilius opus s. Decens cibus Fil Dei, quando elicit voluntatem paternam; hoc velle in seipso faciens ** Matth. xx11, 2; Luc. xiv, 6. Isai. Lxv, 13. Ainos vill, 11. Joan. iv, 33. 8. ibid. 11. coles Bodleianus ; Regius vero, male, Gen. 11, seqq. vers. 50. » Prov. X, ibid. 34. post pro legitur nec non pro 35. • Dicebant igitur discipuli inter se : Num 36. . Dicit illis Jesus : Meus cibus est ut faei o (36) Απ' αὐτοῦ Ἰησοῦ, πλήν. Sic optime habet (37) In codice Bodleiano deest of πίονες, et paulo 35. • Ελεγον οὖν οἱ μαθηταὶ πρὸς ἀλλήλους· Μή 56. • Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐμὸν βρῶμά ἐστιν (38) Φθάσωμεν. Sic codex Bodleianus ; Regius,

ἀεὶ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τοῦ μόνου ἀνενδεοῦς καὶ αὐτάρ κους αὐτῷ. Λαμβάνει δὲ τὰ βρώματα ὁ μὲν πολύς τῶν μαθητευομένων ἀπὸ τῶν μαθητῶν Ἰησοῦ, κα λευομένων παρατιθέναι τοῖς ὄχλοις· οἱ δὲ τοῦ Ἰησοῦ μαθηταὶ ἀπ' αὐτοῦ Ἰησοῦ, πλὴν (36) ἔσθ' ὅτε καὶ ἀπὸ ἁγίων ἀγγέλων· ὁ δὲ Υἱός τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς μόνου λαμβάνει τὰ βρώματα, οὐ διά τινος. Οὐκ ἄτοπον δὲ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τρέφεσθαι λέγειν ζητητέον δὲ λέξιν Γραφῆς ὑποβάλλουσαν ἡμῖν τοῦτο. Ολον δὲ τὸ μυστήριον τῆς κλήσεως καὶ ἐκλογῆς τὰ ἐν τῷ μεγάλῳ δείπνῳ ἐστὶ βρώματα· ο "Ανθρωπος κ γάρ, φησὶν, ο ἐποίει δεῖπνον μέγα, καὶ τῇ ὥρᾳ τοῦ δείπνου ἔπεμψε καλέσαι τοὺς κεκλημένους· ν και ἀναλεκτέον γε ἀπὸ τῶν Εὐαγγελίων τὰς περὶ δείπνων παραβολάς. ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τοῦ Ἡσαΐου ἐπαγγελίαι φαγεῖν εἰσι καὶ πιεῖν λέγοντος· « Ἰδοὺ οἱ δουλεύον τές μοι φάγονται, ὑμεῖς δὲ πεινάσετε· ἰδοὺ οἱ δου λεύοντές μοι πίονται, ὑμεῖς δὲ διψήσετε. » Ετι μὴν ἐν τῇ Γενέσει εἰς τὸν παράδεισον τῆς τρυφῆς τίθεται τὸν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς, νόμους περὶ τοῦ ἐσθίειν τάδε τινὰ, καὶ μὴ ἐσθίειν τάδε διδούς· καὶ ἀθά νατος ἂν ἔμεινεν ὁ ἄνθρωπος, εἰ ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει ήσθιεν, ἀπὸ δὲ τοῦ ξύ λου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν μὴ ἤσθιεν. Ορα καὶ τὰ ἐν εἰκοστῷ πρώτω ψαλμῷ λεγόμενα περὶ τῶν προσκυνούντων διὰ τὸ βεβρωκέναι ο Ε72- γον ο γάρ, φησί, ο καὶ προσεκύνησαν πάντες οι πίονες (37) τῆς γῆς, διόπερ ο Οὐδαμῶς λιμοκτο νήσει Κύριος ψυχήν δικαίαν·, ἀλλ' ὅταν ἄδικο γενώμεθα, ἐξαποστελεῖ « λιμὸν ἐπὶ τὴν γῆν, οὐ λι- μὸν ἄρτου, οὐδὲ δίψαν ὕδατος, ἀλλὰ λιμὸν τοῦ ἀκοῦ- σαι λόγον Θεοῦ. » Ὅσον οὖν προκόπτομεν, κρείττονα καὶ πλείονα φαγόμεθα, ἕως τάχα φθάσωμεν (38) ἐπὶ τὸ τὴν αὐτὴν βρῶσιν φαγεῖν τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ἐν ἐπὶ τοῦ παρόντος οἱ μαθηταὶ οὐκ οἴδασιν. Οὐδὲν δὲ εἰς τὴν λέξιν εἶπεν ὁ Ἡρακλέων. η ο ἀπ' αὐτοῦ τοῦ, πλήν. τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν ; » Εἰ καὶ σαρκικῶς ὑπο λαμβάνει ταῦτα λέγεσθαι ἡ Ἡρακλέων ὑπὸ τῶν μα- θητῶν, ὡς ἔτι ταπεινότερον διανοουμένων, καὶ τὴν Σαμαρείτιν μιμουμένων λέγουσαν· « Ούτε άντλημα ἔχεις, καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ, ο ἄξιον ἡμᾶς ἰδεῖν μήποτε βλέποντές τι θειότερον οἱ μαθηταὶ, φασὶ πρὸς ἀλλήλους· « Μή τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν; » Τάχα γὰρ ὑπενόουν ἀγγελικήν τινα δύναμιν ἐνηνο- χέναι αὐτῷ φαγεῖν· καὶ εἰκὸς, ὅτι διὰ τοῦτο ἐδι- δάσκοντο, ὅτι μειζόν ἐστιν ὁ είχε βρῶμα φαγείν, ὅπερ ἦν ποιῆσαι τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν, καὶ τελειῶσαι τὸ ἔργον αὐτοῦ. ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα του πέμψαντός με, καὶ τι λειώσω αὐτοῦ τὸ ἔργον. • Πρέπουσα βρῶσις τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ὅτε ποιητὴς γίνεται τοῦ πατρικού οὐδαμῶς οὐδέ, εξαποστέλ λει ἐξαποστελεῖ. 5. φθάσομεν. | : • ORIGENIS B ipsum Dei Christum : namque ipse etiam, ut ita dicam, semper instruitur a Patre, qui nullius eget, sibi sufficiens. Sumit autem cibos vulgus discen- tium a discipulis Jesu, qui jubentur turbis appo- nere Jesu vero discipuli ab ipso Jesu, verunta - men interdum etiam a sanctis angelis: at Filius Dei a solo Patre cibos sumit, absque ullo media - tore. Itidem non absurdum erit, Spiritum sanctum nutriri dicere. Proinde inquirenda est lectio Scripturæ, quæ nos hoc edoceat. Totum autem mysterium vocationis, et electionis, cibi sunt illius magna coena : « Homo » enim, inquit, fecit cce nam magnam, cœnæque tempore misit, qui voca- rent invitatos 18; relegendæque sunt omnino ex Evangeliis parabola, que de canis loquuntur. Quin etiam per Isaiam " promissiones habemus comedendi et bibendi, dicentem : . Ecce servi mei comedent, vos autem esurietis; ecce servi mei bibent, vos autem sitietis. Ad hæc ipsum homi- nem ponit Deus apud Genesim in paradiso delicia- rum, datis illi legibus, ut quædain comederet, quæ- dam non comederet : mansurusque erat immortalis homo, si ex omni ligno paradisi comedisset, præ- terquam e ligno cognoscendi bonum et malum ". Vide quæ in primo et vicesimo psalino dicuntur de his qui adorarunt eo quod comederint: Come- derunt » enim, inquit, c et adoraverunt omnes pin- gues terræ; » propterea : « Non interficiet Dominus fame animam justam ; , sed quando injusti elici- mur, immittet famem super terram: non famem panis, neque sitim aqua, sed famem audiendi verbi " Dei Quanto igitur magis proficimus, tanto meliora ac plura comedimus, donec fortasse perve- niamus ad id, ut eumdem cibum comedamus cum Filio Dei, quem in præsentia discipuli non norant. Hoc in loco nihil dixit Heracleon. , A C aliquis attulit illi aliquid ad edendum "?, Etiamsi carnaliter retur Heracleon hæc a discipulis dici, tanquam qui adhuc humi repant, Samaritidem imi- tantes dicentem: Neque haustorium habes, et puteus altus est "; › dignum est uti cernamus num forte aliquid divinius videntes discipuli dicant inter se : Num quis attulit illi quod edat ?, Fortassis enim rebantur potentiam aliquam angelicam attu- lisse illi quod ederet; et fortassis idcirco doceban- tur majorem esse illum cibum, quem manducare habebat, qui erat, ut facetet voluntatem ejus qui eum miserat, perficeretque opus illius. voluntatem ejus qui misit me, el perficiam Ilius opus s. Decens cibus Fil Dei, quando elicit voluntatem paternam; hoc velle in seipso faciens ** Matth. xx11, 2; Luc. xiv, 6. Isai. Lxv, 13. Ainos vill, 11. Joan. iv, 33. 8. ibid. 11. coles Bodleianus ; Regius vero, male, Gen. 11, seqq. vers. 50. » Prov. X, ibid. 34. post pro legitur nec non pro 35. • Dicebant igitur discipuli inter se : Num 36. . Dicit illis Jesus : Meus cibus est ut faei o (36) Απ' αὐτοῦ Ἰησοῦ, πλήν. Sic optime habet (37) In codice Bodleiano deest of πίονες, et paulo 35. • Ελεγον οὖν οἱ μαθηταὶ πρὸς ἀλλήλους· Μή 56. • Λέγει αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς· Ἐμὸν βρῶμά ἐστιν (38) Φθάσωμεν. Sic codex Bodleianus ; Regius,

θελήματος, τοῦτο τὸ θέλειν ἐν ἑαυτῷ ποιῶν, ὅπερ ἦν καὶ ἐν τῷ Πατρὶ, ὥστε εἶναι τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ θελήματι τοῦ Υἱοῦ ἀπαραλλάκτῳ τοῦ θελήματος τοῦ Πατρὸς, εἰς τὸ μηκέτι εἶναι δύο θελήματα, ἀλλὰ ἕν θέλημα (39)· ὅπερ ἓν θέλημα αἴτιον ἦν τοῦ λέγειν τὴν Υιόν· ὁ Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν· › καὶ διὰ τοῦτο τὸ θέλημα ὁ ἰδὼν αὐτὸν ἑώρακε τὸν Υἱὸν, ἑώρα δὲ καὶ τὸν πέμψαντα αὐτόν. Καὶ πρέπον γε μᾶλλον λημα τοῦ Πατρός, ἀφ᾽ οὗ θελήματος καὶ τὰ ἔξω τοῦ θέλοντος καλῶς ἐγένετο, ἤπερ μὴ περιεργασα- μένους ἡμᾶς τὰ περὶ τοῦ θελήματος νομίζειν εἶναι τὸ ποιεῖν τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος, ἐν τῷ τάδε τινὰ τὰ ἔξω ποιεῖν· ἐκεῖνο γάρ, (λέγω δὲ τὸ ἔξω τοῦ θέ- λοντος, ) γινόμενον χωρὶς τοῦ προειρημένου θελή- ματος, οὐχ ὅλον μὲν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός· πᾶν δέ ἐπι τὸ θέλημα Πατρός, ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ γινόμενον, ὅτι τὸ θέλειν τοῦ Θεοῦ γενόμενον ἐν τῷ Υἱῷ ποιεῖ ταῦτα, ἅπερ βούλεται τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ· μόνος δὲ ὁ Υἱὸς πᾶν τὸ θέλημα ποιεῖ χωρῆσαι τοῦ Πατρός· διόπερ καὶ εἰκὼν αὐτοῦ. Ἐπισκεπτέον δὲ καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Τὰ δὲ λοιπὰ ἅγια οὐδὲν μὲν ποιήσει (41) παρὰ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντα γε ἃ ποιήσει, ποιήσει κατὰ βούλημα τοῦ Θεοῦ, οὐ μέντοιγε διαρκεῖ πρὸς τὸ κατὰ τὸ πᾶν θέλημα τυπωθείναι. Καὶ τόδε γε τὸ ἅγιον παρὰ τόδε τὸ ἅγιον μεῖζον ἢ πλείον, ἢ πλεῖον, ἢ ἐκτοπώτερον συγκρίσει ἑτέρου χωρήσει ἀπὸ τοῦ πατρικοῦ θελήματος, καὶ πάλιν παρ' ἐκεῖνο ἔσται τι άλλο διαφερόντως (42) χωροῦν. Πᾶν δὲ καὶ ὅλον τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ποιήσει ὁ εἰ- τών • • Ἐμὸν βρῶμά (45) ἐστιν ἵνα ποιήσω τὸ θέ λημα τοῦ Θεοῦ τοῦ πέμψαντός με. » Μετὰ τοῦτο γοῦν φησιν εὐχαρίστως περὶ τοῦ Θεοῦ· Οὐδὲν δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἐὰν ποιῇ ὁ Πατὴρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ· ὁ Πατὴρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱόν, καὶ πάντα δείκνυσιν αὐτῷ ὁ αὐτὸς ποιεῖ· ν καὶ τάχα διὰ ταῦτα εἰκὼν ἐστι τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου· καὶ γὰρ τὸ ἐν αὐτῷ θέλημα εἰκὼν τοῦ πρώτου θελήματος, καὶ ἡ ἐν αὐτῷ θεότης εἰκών τῆς ἀληθινῆς θεότητος· εἰπὼν δὲ καὶ τῆς ἀγαθότητος ὢν τοῦ Πατρός φησι· « Τί με λέγεις ἀγαθόν; » Καὶ τοῦτό γε τὸ θέλημα βρῶμά ἐστι τοῦ Υἱοῦ ἴδιον αὐτοῦ· διὸ βρῶμά ἐστιν ὁ ἐστιν. Ὅτι δὲ τὸ περὶ τῆς διαθέσεως ἐστι τὸ θέ- λημα, δηλοῖ ἡ ἐπιφερομένη λέξις, δεύτερον λέγουσα μετὰ τὴν ποίησιν τοῦ θελήματος τὸ τελειοῦσθαι τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ. εἰδῶμεν τί ἐστι καὶ τό· . Τελειώσω αὐτοῦ τὸ ἔρ- γον. » Εἰ μὲν οὖν τις ἁπλούστερον ἐρεῖ, ὅτι τὸ προσ- τεταγμένον ἔργον ὅπερ (44) αὐτοῦ ἐστι τοῦ προστά ξαντος, ὡς εἰ ἐπὶ παραδειγμάτων ἐλέγομεν τοὺς Χ, 50. καὶ πάν· τα γε α ποιήσει, ποιήσει κατὰ βούλημα τοῦ Θεοῦ. 4. • εμόν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A quod est et in Patre, ita ut voluntas Dei sit in Fili B Ego factum voluntate immutabili a voluntate Patris; me sint amplius duæ voluntates, sed una voluntas : quæ una voluntas auctor est Filio Dei dicendi: et Pater unum sumus : et hanc ob voluntatem, qui eum vidit, vidit et Filium, vidit etiam eum qui misit ipsum *. Decetque magis ita nos intelligere paternæ voluntatis morem gerere Filium, a qua voluntate ea etiam quæ extra eum sunt, qui vult, præclare facta sunt; quam curiosius ea quat ad voluntatem pertinent spectantes, facere volun - tatem ejus qui misit, in faciendis quibusdam quæ, exteriora sunt, positum existimare. Illud enim (dico autem illud, quod extra volentem seorsum a voluntate prædicta, non est tota voluntas Patris; cum alioqui tota voluntas Patris a Filio sit effecta, cum velle Dei natum in Filio faciat hæc quæ velit voluntas Dei: solo Filio capiente totam Patris voluntatem : quam etiam ob causam imago ipsius est : id quod etiam de Spiritu sancto conside- randum est. Cæterum reliqui sancti nihil quidem facient præter voluntatem Dei, atque omnia pro- fecto quæ facient, facient secundum voluntatem Dei, haud tamen ut tota Dei voluntas imprimatur in eis. Quin hoc sanctum præ illo sancto melius et majus, plus atque expressius percipiet ex voluntate paterna, comparatione alterius, quo sancto rursus aliud sanctum excellentius percipiet. At omnem universamque Dei voluntatem ille faciet qui dixit : C ‹ Meus cibus est ut faciam voluntatem ɔ Dei, ‹ qui misit me. › Post hæc igitur de Deo inquit gratiose admodum : «Nihil potest Filius facere a se ipso, misi viderit Patrem aliquid facientem; quæ enim Pater facit, ea similiter et Filius facit; Pater diligit Filium, et omnia illi ostendit quæ ipse facit * ; › el fortassis hanc ob causam imago est Dei invisi- bilis : etenim voluntas, quæ in ipso est, imago est { (43*) primæ voluntatis; et quæ in eo est divi- nitas, imago est vera divinitatis : imago autem eliam exsistens bonitatis Patris “, inquit : c Cur me vocas bonum "?, Et same voluntas hæc cibus est Filii Dei, atque illi proprius ideo cibus est quod voluntas est. Quod autem voluntas sit quæ pertinet ad dispositionem, declarat qui subjungitur contextus, secundo dicens, post exsecutionem voluntatis perfici opus Dei. . D Joan. ss Joan. xi, 45. Cor. 1V, Sap. VII, 26. Marc. x, 8; Luc. xvii, 19. Regio deest Ev. rodice Bodleiano restituimus haec verba, ut intelligamus hoc dictum, nempe, perficiam opus ipsius. Atque aliquis quidem simpliciter dicet injunctum opus, illius esse qui jussit : veluti si, verbi gratia, diceremus eos qui fabricant, qui- sr Joan. iv, 34. Juan. v, 19, 20. Col. 1, 15. gius omisit (40) οὕτω νοεῖν ἡμᾶς ποιεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ τὸ θέα 37. Ἐπιπλέον δὲ καὶ περὶ τούτου θεωρητέον, (39) ᾿Αλλὰ ἐν θέλημα. Ita codex Bodleianus ; in (40) Μάλλον. Deest in codice Bodleiano. (41) Codex Regius, perperam, ποιῆσαι. idem e 37. Sed diutius considerandus est hic contextus, (42) Codex Regius, male, διαφέροντος. (43) Ἐμὸν βρώμα. Sic codex Bodleianus; Re- (43) Hæc supplevimus e Perionio. (44) "Οπερ. Videtur παρέλκειν.

θελήματος, τοῦτο τὸ θέλειν ἐν ἑαυτῷ ποιῶν, ὅπερ ἦν καὶ ἐν τῷ Πατρὶ, ὥστε εἶναι τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ θελήματι τοῦ Υἱοῦ ἀπαραλλάκτῳ τοῦ θελήματος τοῦ Πατρὸς, εἰς τὸ μηκέτι εἶναι δύο θελήματα, ἀλλὰ ἕν θέλημα (39)· ὅπερ ἓν θέλημα αἴτιον ἦν τοῦ λέγειν τὴν Υιόν· ὁ Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν· › καὶ διὰ τοῦτο τὸ θέλημα ὁ ἰδὼν αὐτὸν ἑώρακε τὸν Υἱὸν, ἑώρα δὲ καὶ τὸν πέμψαντα αὐτόν. Καὶ πρέπον γε μᾶλλον λημα τοῦ Πατρός, ἀφ᾽ οὗ θελήματος καὶ τὰ ἔξω τοῦ θέλοντος καλῶς ἐγένετο, ἤπερ μὴ περιεργασα- μένους ἡμᾶς τὰ περὶ τοῦ θελήματος νομίζειν εἶναι τὸ ποιεῖν τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος, ἐν τῷ τάδε τινὰ τὰ ἔξω ποιεῖν· ἐκεῖνο γάρ, (λέγω δὲ τὸ ἔξω τοῦ θέ- λοντος, ) γινόμενον χωρὶς τοῦ προειρημένου θελή- ματος, οὐχ ὅλον μὲν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός· πᾶν δέ ἐπι τὸ θέλημα Πατρός, ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ γινόμενον, ὅτι τὸ θέλειν τοῦ Θεοῦ γενόμενον ἐν τῷ Υἱῷ ποιεῖ ταῦτα, ἅπερ βούλεται τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ· μόνος δὲ ὁ Υἱὸς πᾶν τὸ θέλημα ποιεῖ χωρῆσαι τοῦ Πατρός· διόπερ καὶ εἰκὼν αὐτοῦ. Ἐπισκεπτέον δὲ καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Τὰ δὲ λοιπὰ ἅγια οὐδὲν μὲν ποιήσει (41) παρὰ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντα γε ἃ ποιήσει, ποιήσει κατὰ βούλημα τοῦ Θεοῦ, οὐ μέντοιγε διαρκεῖ πρὸς τὸ κατὰ τὸ πᾶν θέλημα τυπωθείναι. Καὶ τόδε γε τὸ ἅγιον παρὰ τόδε τὸ ἅγιον μεῖζον ἢ πλείον, ἢ πλεῖον, ἢ ἐκτοπώτερον συγκρίσει ἑτέρου χωρήσει ἀπὸ τοῦ πατρικοῦ θελήματος, καὶ πάλιν παρ' ἐκεῖνο ἔσται τι άλλο διαφερόντως (42) χωροῦν. Πᾶν δὲ καὶ ὅλον τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ποιήσει ὁ εἰ- τών • • Ἐμὸν βρῶμά (45) ἐστιν ἵνα ποιήσω τὸ θέ λημα τοῦ Θεοῦ τοῦ πέμψαντός με. » Μετὰ τοῦτο γοῦν φησιν εὐχαρίστως περὶ τοῦ Θεοῦ· Οὐδὲν δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἐὰν ποιῇ ὁ Πατὴρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ· ὁ Πατὴρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱόν, καὶ πάντα δείκνυσιν αὐτῷ ὁ αὐτὸς ποιεῖ· ν καὶ τάχα διὰ ταῦτα εἰκὼν ἐστι τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου· καὶ γὰρ τὸ ἐν αὐτῷ θέλημα εἰκὼν τοῦ πρώτου θελήματος, καὶ ἡ ἐν αὐτῷ θεότης εἰκών τῆς ἀληθινῆς θεότητος· εἰπὼν δὲ καὶ τῆς ἀγαθότητος ὢν τοῦ Πατρός φησι· « Τί με λέγεις ἀγαθόν; » Καὶ τοῦτό γε τὸ θέλημα βρῶμά ἐστι τοῦ Υἱοῦ ἴδιον αὐτοῦ· διὸ βρῶμά ἐστιν ὁ ἐστιν. Ὅτι δὲ τὸ περὶ τῆς διαθέσεως ἐστι τὸ θέ- λημα, δηλοῖ ἡ ἐπιφερομένη λέξις, δεύτερον λέγουσα μετὰ τὴν ποίησιν τοῦ θελήματος τὸ τελειοῦσθαι τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ. εἰδῶμεν τί ἐστι καὶ τό· . Τελειώσω αὐτοῦ τὸ ἔρ- γον. » Εἰ μὲν οὖν τις ἁπλούστερον ἐρεῖ, ὅτι τὸ προσ- τεταγμένον ἔργον ὅπερ (44) αὐτοῦ ἐστι τοῦ προστά ξαντος, ὡς εἰ ἐπὶ παραδειγμάτων ἐλέγομεν τοὺς Χ, 50. καὶ πάν· τα γε α ποιήσει, ποιήσει κατὰ βούλημα τοῦ Θεοῦ. 4. • εμόν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A quod est et in Patre, ita ut voluntas Dei sit in Fili B Ego factum voluntate immutabili a voluntate Patris; me sint amplius duæ voluntates, sed una voluntas : quæ una voluntas auctor est Filio Dei dicendi: et Pater unum sumus : et hanc ob voluntatem, qui eum vidit, vidit et Filium, vidit etiam eum qui misit ipsum *. Decetque magis ita nos intelligere paternæ voluntatis morem gerere Filium, a qua voluntate ea etiam quæ extra eum sunt, qui vult, præclare facta sunt; quam curiosius ea quat ad voluntatem pertinent spectantes, facere volun - tatem ejus qui misit, in faciendis quibusdam quæ, exteriora sunt, positum existimare. Illud enim (dico autem illud, quod extra volentem seorsum a voluntate prædicta, non est tota voluntas Patris; cum alioqui tota voluntas Patris a Filio sit effecta, cum velle Dei natum in Filio faciat hæc quæ velit voluntas Dei: solo Filio capiente totam Patris voluntatem : quam etiam ob causam imago ipsius est : id quod etiam de Spiritu sancto conside- randum est. Cæterum reliqui sancti nihil quidem facient præter voluntatem Dei, atque omnia pro- fecto quæ facient, facient secundum voluntatem Dei, haud tamen ut tota Dei voluntas imprimatur in eis. Quin hoc sanctum præ illo sancto melius et majus, plus atque expressius percipiet ex voluntate paterna, comparatione alterius, quo sancto rursus aliud sanctum excellentius percipiet. At omnem universamque Dei voluntatem ille faciet qui dixit : C ‹ Meus cibus est ut faciam voluntatem ɔ Dei, ‹ qui misit me. › Post hæc igitur de Deo inquit gratiose admodum : «Nihil potest Filius facere a se ipso, misi viderit Patrem aliquid facientem; quæ enim Pater facit, ea similiter et Filius facit; Pater diligit Filium, et omnia illi ostendit quæ ipse facit * ; › el fortassis hanc ob causam imago est Dei invisi- bilis : etenim voluntas, quæ in ipso est, imago est { (43*) primæ voluntatis; et quæ in eo est divi- nitas, imago est vera divinitatis : imago autem eliam exsistens bonitatis Patris “, inquit : c Cur me vocas bonum "?, Et same voluntas hæc cibus est Filii Dei, atque illi proprius ideo cibus est quod voluntas est. Quod autem voluntas sit quæ pertinet ad dispositionem, declarat qui subjungitur contextus, secundo dicens, post exsecutionem voluntatis perfici opus Dei. . D Joan. ss Joan. xi, 45. Cor. 1V, Sap. VII, 26. Marc. x, 8; Luc. xvii, 19. Regio deest Ev. rodice Bodleiano restituimus haec verba, ut intelligamus hoc dictum, nempe, perficiam opus ipsius. Atque aliquis quidem simpliciter dicet injunctum opus, illius esse qui jussit : veluti si, verbi gratia, diceremus eos qui fabricant, qui- sr Joan. iv, 34. Juan. v, 19, 20. Col. 1, 15. gius omisit (40) οὕτω νοεῖν ἡμᾶς ποιεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ τὸ θέα 37. Ἐπιπλέον δὲ καὶ περὶ τούτου θεωρητέον, (39) ᾿Αλλὰ ἐν θέλημα. Ita codex Bodleianus ; in (40) Μάλλον. Deest in codice Bodleiano. (41) Codex Regius, perperam, ποιῆσαι. idem e 37. Sed diutius considerandus est hic contextus, (42) Codex Regius, male, διαφέροντος. (43) Ἐμὸν βρώμα. Sic codex Bodleianus; Re- (43) Hæc supplevimus e Perionio. (44) "Οπερ. Videtur παρέλκειν.

θελήματος, τοῦτο τὸ θέλειν ἐν ἑαυτῷ ποιῶν, ὅπερ ἦν καὶ ἐν τῷ Πατρὶ, ὥστε εἶναι τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ἐν τῷ θελήματι τοῦ Υἱοῦ ἀπαραλλάκτῳ τοῦ θελήματος τοῦ Πατρὸς, εἰς τὸ μηκέτι εἶναι δύο θελήματα, ἀλλὰ ἕν θέλημα (39)· ὅπερ ἓν θέλημα αἴτιον ἦν τοῦ λέγειν τὴν Υιόν· ὁ Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν· › καὶ διὰ τοῦτο τὸ θέλημα ὁ ἰδὼν αὐτὸν ἑώρακε τὸν Υἱὸν, ἑώρα δὲ καὶ τὸν πέμψαντα αὐτόν. Καὶ πρέπον γε μᾶλλον λημα τοῦ Πατρός, ἀφ᾽ οὗ θελήματος καὶ τὰ ἔξω τοῦ θέλοντος καλῶς ἐγένετο, ἤπερ μὴ περιεργασα- μένους ἡμᾶς τὰ περὶ τοῦ θελήματος νομίζειν εἶναι τὸ ποιεῖν τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος, ἐν τῷ τάδε τινὰ τὰ ἔξω ποιεῖν· ἐκεῖνο γάρ, (λέγω δὲ τὸ ἔξω τοῦ θέ- λοντος, ) γινόμενον χωρὶς τοῦ προειρημένου θελή- ματος, οὐχ ὅλον μὲν τὸ θέλημα τοῦ Πατρός· πᾶν δέ ἐπι τὸ θέλημα Πατρός, ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ γινόμενον, ὅτι τὸ θέλειν τοῦ Θεοῦ γενόμενον ἐν τῷ Υἱῷ ποιεῖ ταῦτα, ἅπερ βούλεται τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ· μόνος δὲ ὁ Υἱὸς πᾶν τὸ θέλημα ποιεῖ χωρῆσαι τοῦ Πατρός· διόπερ καὶ εἰκὼν αὐτοῦ. Ἐπισκεπτέον δὲ καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Τὰ δὲ λοιπὰ ἅγια οὐδὲν μὲν ποιήσει (41) παρὰ τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ, καὶ πάντα γε ἃ ποιήσει, ποιήσει κατὰ βούλημα τοῦ Θεοῦ, οὐ μέντοιγε διαρκεῖ πρὸς τὸ κατὰ τὸ πᾶν θέλημα τυπωθείναι. Καὶ τόδε γε τὸ ἅγιον παρὰ τόδε τὸ ἅγιον μεῖζον ἢ πλείον, ἢ πλεῖον, ἢ ἐκτοπώτερον συγκρίσει ἑτέρου χωρήσει ἀπὸ τοῦ πατρικοῦ θελήματος, καὶ πάλιν παρ' ἐκεῖνο ἔσται τι άλλο διαφερόντως (42) χωροῦν. Πᾶν δὲ καὶ ὅλον τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ποιήσει ὁ εἰ- τών • • Ἐμὸν βρῶμά (45) ἐστιν ἵνα ποιήσω τὸ θέ λημα τοῦ Θεοῦ τοῦ πέμψαντός με. » Μετὰ τοῦτο γοῦν φησιν εὐχαρίστως περὶ τοῦ Θεοῦ· Οὐδὲν δύναται ὁ Υἱὸς ποιεῖν ἀφ' ἑαυτοῦ οὐδὲν, ἐὰν μή τι βλέπῃ τὸν Πατέρα ποιοῦντα· ἃ γὰρ ἐὰν ποιῇ ὁ Πατὴρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ· ὁ Πατὴρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱόν, καὶ πάντα δείκνυσιν αὐτῷ ὁ αὐτὸς ποιεῖ· ν καὶ τάχα διὰ ταῦτα εἰκὼν ἐστι τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου· καὶ γὰρ τὸ ἐν αὐτῷ θέλημα εἰκὼν τοῦ πρώτου θελήματος, καὶ ἡ ἐν αὐτῷ θεότης εἰκών τῆς ἀληθινῆς θεότητος· εἰπὼν δὲ καὶ τῆς ἀγαθότητος ὢν τοῦ Πατρός φησι· « Τί με λέγεις ἀγαθόν; » Καὶ τοῦτό γε τὸ θέλημα βρῶμά ἐστι τοῦ Υἱοῦ ἴδιον αὐτοῦ· διὸ βρῶμά ἐστιν ὁ ἐστιν. Ὅτι δὲ τὸ περὶ τῆς διαθέσεως ἐστι τὸ θέ- λημα, δηλοῖ ἡ ἐπιφερομένη λέξις, δεύτερον λέγουσα μετὰ τὴν ποίησιν τοῦ θελήματος τὸ τελειοῦσθαι τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ. εἰδῶμεν τί ἐστι καὶ τό· . Τελειώσω αὐτοῦ τὸ ἔρ- γον. » Εἰ μὲν οὖν τις ἁπλούστερον ἐρεῖ, ὅτι τὸ προσ- τεταγμένον ἔργον ὅπερ (44) αὐτοῦ ἐστι τοῦ προστά ξαντος, ὡς εἰ ἐπὶ παραδειγμάτων ἐλέγομεν τοὺς Χ, 50. καὶ πάν· τα γε α ποιήσει, ποιήσει κατὰ βούλημα τοῦ Θεοῦ. 4. • εμόν. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A quod est et in Patre, ita ut voluntas Dei sit in Fili B Ego factum voluntate immutabili a voluntate Patris; me sint amplius duæ voluntates, sed una voluntas : quæ una voluntas auctor est Filio Dei dicendi: et Pater unum sumus : et hanc ob voluntatem, qui eum vidit, vidit et Filium, vidit etiam eum qui misit ipsum *. Decetque magis ita nos intelligere paternæ voluntatis morem gerere Filium, a qua voluntate ea etiam quæ extra eum sunt, qui vult, præclare facta sunt; quam curiosius ea quat ad voluntatem pertinent spectantes, facere volun - tatem ejus qui misit, in faciendis quibusdam quæ, exteriora sunt, positum existimare. Illud enim (dico autem illud, quod extra volentem seorsum a voluntate prædicta, non est tota voluntas Patris; cum alioqui tota voluntas Patris a Filio sit effecta, cum velle Dei natum in Filio faciat hæc quæ velit voluntas Dei: solo Filio capiente totam Patris voluntatem : quam etiam ob causam imago ipsius est : id quod etiam de Spiritu sancto conside- randum est. Cæterum reliqui sancti nihil quidem facient præter voluntatem Dei, atque omnia pro- fecto quæ facient, facient secundum voluntatem Dei, haud tamen ut tota Dei voluntas imprimatur in eis. Quin hoc sanctum præ illo sancto melius et majus, plus atque expressius percipiet ex voluntate paterna, comparatione alterius, quo sancto rursus aliud sanctum excellentius percipiet. At omnem universamque Dei voluntatem ille faciet qui dixit : C ‹ Meus cibus est ut faciam voluntatem ɔ Dei, ‹ qui misit me. › Post hæc igitur de Deo inquit gratiose admodum : «Nihil potest Filius facere a se ipso, misi viderit Patrem aliquid facientem; quæ enim Pater facit, ea similiter et Filius facit; Pater diligit Filium, et omnia illi ostendit quæ ipse facit * ; › el fortassis hanc ob causam imago est Dei invisi- bilis : etenim voluntas, quæ in ipso est, imago est { (43*) primæ voluntatis; et quæ in eo est divi- nitas, imago est vera divinitatis : imago autem eliam exsistens bonitatis Patris “, inquit : c Cur me vocas bonum "?, Et same voluntas hæc cibus est Filii Dei, atque illi proprius ideo cibus est quod voluntas est. Quod autem voluntas sit quæ pertinet ad dispositionem, declarat qui subjungitur contextus, secundo dicens, post exsecutionem voluntatis perfici opus Dei. . D Joan. ss Joan. xi, 45. Cor. 1V, Sap. VII, 26. Marc. x, 8; Luc. xvii, 19. Regio deest Ev. rodice Bodleiano restituimus haec verba, ut intelligamus hoc dictum, nempe, perficiam opus ipsius. Atque aliquis quidem simpliciter dicet injunctum opus, illius esse qui jussit : veluti si, verbi gratia, diceremus eos qui fabricant, qui- sr Joan. iv, 34. Juan. v, 19, 20. Col. 1, 15. gius omisit (40) οὕτω νοεῖν ἡμᾶς ποιεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ τὸ θέα 37. Ἐπιπλέον δὲ καὶ περὶ τούτου θεωρητέον, (39) ᾿Αλλὰ ἐν θέλημα. Ita codex Bodleianus ; in (40) Μάλλον. Deest in codice Bodleiano. (41) Codex Regius, perperam, ποιῆσαι. idem e 37. Sed diutius considerandus est hic contextus, (42) Codex Regius, male, διαφέροντος. (43) Ἐμὸν βρώμα. Sic codex Bodleianus; Re- (43) Hæc supplevimus e Perionio. (44) "Οπερ. Videtur παρέλκειν.

Η οἰκοδομούντας ἢ γεωργοῦντας φάσκειν τελειοῦν τὸ ἔργον τοῦ λαβόντος αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἔργον, ἐν τῷ ποιεῖν διὰ παρελήφθησαν (45)· ὁ δέ τις ἐρεῖ, ὅτι, εξ- περ τελειοῦται τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, δῆλον, ὅτι τοῦτο πρὶν τελειωθῆναι ἀτελὲς (46) ἦν. Πῶς οὖν ἀτελὲς ἦν ἔργον τυγχάνον τοῦ Θεοῦ; Καὶ πῶς τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ τελειοῦται ὑπὸ τοῦ εἰπόντος· • Ο Πατὴρ (47) ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστιν; ο ἡ δὲ τελείωσις τοῦ ἔργου ἡ τοῦ λογικοῦ τελείωσις ἦν· τοῦτο γὰρ ἦλθεν ἀτελὲς ἐν τέλειον ποιῆσαι ὁ γενό μενος σὰρξ Λόγος. "Αρ' οὖν ἐκτίσθη ἀτελὲς τὸ ἔργον, καὶ πέμπεται ὁ Σωτὴρ τὸ ἀτελὲς τελειῶσαι ; Καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον τὸν μὲν Πατέρα ἀτελοῦς ποιητὴν γεγονέναι, τὸν δὲ Σωτῆρα τὸ ἀτελὲς τετελειωκέναι κτισθὲν ἀτελές ; Ἡγοῦμαι δὴ ἐν τοῖς τόποις βαθύτε ρόν τι ἐναποκεῖσθαι μυστήριον· τάχα γὰρ οὐ πάντη ἀτελὲς τὸ λογικὸν ἦν ἅμα τῷ τεθεῖσθαι ἐν τῷ παρα- δείσῳ· πῶς γὰρ ἂν τὸ πάντη ἀτελὲς ἐτίθετο ὁ Θεις ἐν τῷ παραδείσῳ ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν ; Ο γὰρ δυνάμενος εργάζεσθαι ξύλον ζωῆς, καὶ πάντα δὲ ἃ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς, καὶ μετὰ ταῦτα ἐξανέ- τειλεν, οὐκ ἂν εὐλόγως λέγοιτο ἀτελής. Μήποτε οὖν τέλειος ὤν, πῶς ἀτελὴς διὰ τὴν παρακοὴν ὢν γέγονε, καὶ ἐδεήθη τοῦ τελειώσοντος αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀτε- λείας, καὶ διὰ τοῦτο ἐπέμφθη ὁ Σωτὴρ, πρῶτον μὲν ἵνα ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτόν, ἐργάτης αὐτοῦ καὶ ἐνταῦθα γενόμενος, δεύτερον δὲ ἵνα τε λειώσῃ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, καὶ ἕκαστος τετελειωμέ νος οἰκειωθῇ τῇ στερεά τροφῇ καὶ τῇ σοφίᾳ συνή • Τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεά τροφή, τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα εχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ· ν καὶ ὁ λαλῶν σου φίαν φησίν ο Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις, ο καὶ ὅταν ἕκαστος ἡμῶν, ἔργα Θεοῦ, ὑπὸ Ἰησοῦ τε λειωθῇ, ἐρεῖ· . Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἡγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα, λοιπόν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος. » Οὐ μόν νος δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐξέπεσεν ἐκ τελείου ἐπὶ τὸ ἀτελὲς, ἀλλὰ καὶ ἰδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, ὅτι καλαί εἰσι, καὶ λαβόντες ἑαυτοῖς ἀπὸ πασῶν ὧν ἐξελέξαντο, καὶ ἀπαξαπλῶς πάντες οἱ ἀπολείποντες τὸ ἴδιον οικητήριον, καὶ μὴ τηρήσαν τες τὴν ἑαυτῶν ἀρχήν. • Αρχήν ο δὲ λέγω οὐ τὴν παραβαλλομένην ἐξουσίᾳ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀντιδιαστελ λομένην τέλει, καὶ παρακειμένην πρώτῳ· ἵν' ὥσπερ τῷ ἀνθρώπῳ ἡ ἀρχή τις τοῦ εἶναι ἐν τῷ παραδείσῳ ἦν, τὸ τέλος διὰ τὴν παράβασιν τάχα ἐν ᾅδου κάτω, ἤ τινι τοιούτῳ χωρίῳ· οὕτω καὶ ἑκάστῳ τῶν ἀπο- πεπτωκότων οἰκεία τις ἀρχὴ τυγχάνῃ δεδομένη. Τε λειῶν μέντοιγε ὁ Ἰησοῦς τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, (λέγω δὲ πᾶν τὸ λογικὸν, καὶ οὐ τὸν ἄνθρωπον μόνον, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον αὐτὸ τελειοῖ· τὰ μὲν γὰρ μα καριώτερα πειθόμενα λόγῳ, μὴ δεηθέντα πόνου, μόνο τελειοῦται τῷ λόγῳ· ἕτερα δὲ, ἀπειθήσαντα τῷ λόγῳ. χρήζει πόνων, ἵνα μετὰ τοὺς πόνους, λόγοις προς- χιν, 28. ORIGENIS B “ que terram arant, dicere se perficere opus illius qui eos sumpsisset ad aliquod opus obeundum, dum perficerent illud cujus gratia assumpti fuerant. Alius vero dicturus est, si perficiatur opus Dei a Christo, liquere hoc imperfectum fuisse, antequam perficeretur. Sed quomodo imperfectum erat opus exsistens Dei? rursusque quomodo perficitur Dei opus ab eo qui dixit: • Pater, qui misit me, major me est 49? , sed perfectio operis perfectio erat naturae illius quæ rationis est compos : ad hanc enim naturam, quæ rationis est compos, imper- fecta cum esset, perficiendam venit Sermo Dei Fi- lius factus caro. Num ergo creatum est imperfectum opus, et mittitur Servator ad illud imperfectum perficiendum? Sed quomodo non est absurdum, si dixerimus Patrem rei imperfect auctorem fuisse, Servatorem vero eam imperfectam creatamque im- perfectam perfecisse? Igitur, meo judicio, pro- fundius aliquod mysterium hoc in loco repositum est: nam fortassis id quod rationis est capax, tum cum in paradiso positum fuit, imperfectum omnine non crat. Alioquin qui posuisset Deus rem imper- fectam in paradiso, quæ operaretur et custodiret eum? Nec enim consentaneum est uti imperfectus is dicatur qui operari possit lignum vitæ, et omnia quæ plantaverat Deus et postea orta sunt. Proinde vide ne forte perfectus cum esset homo, imperfectus sit factus ob inobedientian, egueritque aliquo qui ipзum ab hac imperfectione liberaret, et hanc ob causam missus fuerit Servator, primum quidem, ut C faceret voluntatem ejus qui misit ipsum ", operam rius illius etiam hoc loco factus, deinde vero, ut perficeret opus Dei, et unusquisque factus perfectus assuesceret solido cibo, ac cum sapientia consue- tudinem haberet. Perfectorun autem est soli- dus cibus, nempe eorum qui per habitum exer- citatos habent sensus ad dijudicandum, tum bonum, tum malum "; » et qui loquitur sapientiam, inquit : ‹ Sapientiam autem loquimur inter perfectos; › et cum unusquisque nostrum, qui opus Dei sumus, Jesu perfectus factus fuerit, dicet : « Bonum cer- tamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; posthac reposita est mihi corona justitiæ “., Nec solus homo lapsus est, cum perfectus esset, ad im- perfectum, sed filii, etiam . Dei, qui • cum » vidissent filias hominum pulchras esse, acceperunt sibi ex omnibus, quas elegissent "; » et generatim omnes ‹ qui deseruerunt propriam habitationem, et non servaverunt suum ipsorum principium **., Nec, dicens « principium, » principatum dico, qui comparatur potestati; sed e principium » dico, quod fini opponitur, quodque cuni primo conjunctum est: ut quemadmodum homini principium essendi in paradiso fuit, finis vero propter transgressionem fortassis in inferno deorsum, vel in aliquo loco si- D Cor. 11, 6. ** II Tím. iv, 7. Gen. v, 2. 4s Joan. ss Joan. 1, 34. * Hebr. ♥, 14.' Jud. 6. (45) Codex Regius, διόπερ ἐλήφθησαν. (46) Colex Bodleianus, ἀποτελές. (47) Ὁ Πατήρ. Deest in codice Bodleiano.

Η οἰκοδομούντας ἢ γεωργοῦντας φάσκειν τελειοῦν τὸ ἔργον τοῦ λαβόντος αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἔργον, ἐν τῷ ποιεῖν διὰ παρελήφθησαν (45)· ὁ δέ τις ἐρεῖ, ὅτι, εξ- περ τελειοῦται τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, δῆλον, ὅτι τοῦτο πρὶν τελειωθῆναι ἀτελὲς (46) ἦν. Πῶς οὖν ἀτελὲς ἦν ἔργον τυγχάνον τοῦ Θεοῦ; Καὶ πῶς τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ τελειοῦται ὑπὸ τοῦ εἰπόντος· • Ο Πατὴρ (47) ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστιν; ο ἡ δὲ τελείωσις τοῦ ἔργου ἡ τοῦ λογικοῦ τελείωσις ἦν· τοῦτο γὰρ ἦλθεν ἀτελὲς ἐν τέλειον ποιῆσαι ὁ γενό μενος σὰρξ Λόγος. "Αρ' οὖν ἐκτίσθη ἀτελὲς τὸ ἔργον, καὶ πέμπεται ὁ Σωτὴρ τὸ ἀτελὲς τελειῶσαι ; Καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον τὸν μὲν Πατέρα ἀτελοῦς ποιητὴν γεγονέναι, τὸν δὲ Σωτῆρα τὸ ἀτελὲς τετελειωκέναι κτισθὲν ἀτελές ; Ἡγοῦμαι δὴ ἐν τοῖς τόποις βαθύτε ρόν τι ἐναποκεῖσθαι μυστήριον· τάχα γὰρ οὐ πάντη ἀτελὲς τὸ λογικὸν ἦν ἅμα τῷ τεθεῖσθαι ἐν τῷ παρα- δείσῳ· πῶς γὰρ ἂν τὸ πάντη ἀτελὲς ἐτίθετο ὁ Θεις ἐν τῷ παραδείσῳ ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν ; Ο γὰρ δυνάμενος εργάζεσθαι ξύλον ζωῆς, καὶ πάντα δὲ ἃ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς, καὶ μετὰ ταῦτα ἐξανέ- τειλεν, οὐκ ἂν εὐλόγως λέγοιτο ἀτελής. Μήποτε οὖν τέλειος ὤν, πῶς ἀτελὴς διὰ τὴν παρακοὴν ὢν γέγονε, καὶ ἐδεήθη τοῦ τελειώσοντος αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀτε- λείας, καὶ διὰ τοῦτο ἐπέμφθη ὁ Σωτὴρ, πρῶτον μὲν ἵνα ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτόν, ἐργάτης αὐτοῦ καὶ ἐνταῦθα γενόμενος, δεύτερον δὲ ἵνα τε λειώσῃ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, καὶ ἕκαστος τετελειωμέ νος οἰκειωθῇ τῇ στερεά τροφῇ καὶ τῇ σοφίᾳ συνή • Τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεά τροφή, τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα εχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ· ν καὶ ὁ λαλῶν σου φίαν φησίν ο Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις, ο καὶ ὅταν ἕκαστος ἡμῶν, ἔργα Θεοῦ, ὑπὸ Ἰησοῦ τε λειωθῇ, ἐρεῖ· . Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἡγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα, λοιπόν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος. » Οὐ μόν νος δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐξέπεσεν ἐκ τελείου ἐπὶ τὸ ἀτελὲς, ἀλλὰ καὶ ἰδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, ὅτι καλαί εἰσι, καὶ λαβόντες ἑαυτοῖς ἀπὸ πασῶν ὧν ἐξελέξαντο, καὶ ἀπαξαπλῶς πάντες οἱ ἀπολείποντες τὸ ἴδιον οικητήριον, καὶ μὴ τηρήσαν τες τὴν ἑαυτῶν ἀρχήν. • Αρχήν ο δὲ λέγω οὐ τὴν παραβαλλομένην ἐξουσίᾳ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀντιδιαστελ λομένην τέλει, καὶ παρακειμένην πρώτῳ· ἵν' ὥσπερ τῷ ἀνθρώπῳ ἡ ἀρχή τις τοῦ εἶναι ἐν τῷ παραδείσῳ ἦν, τὸ τέλος διὰ τὴν παράβασιν τάχα ἐν ᾅδου κάτω, ἤ τινι τοιούτῳ χωρίῳ· οὕτω καὶ ἑκάστῳ τῶν ἀπο- πεπτωκότων οἰκεία τις ἀρχὴ τυγχάνῃ δεδομένη. Τε λειῶν μέντοιγε ὁ Ἰησοῦς τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, (λέγω δὲ πᾶν τὸ λογικὸν, καὶ οὐ τὸν ἄνθρωπον μόνον, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον αὐτὸ τελειοῖ· τὰ μὲν γὰρ μα καριώτερα πειθόμενα λόγῳ, μὴ δεηθέντα πόνου, μόνο τελειοῦται τῷ λόγῳ· ἕτερα δὲ, ἀπειθήσαντα τῷ λόγῳ. χρήζει πόνων, ἵνα μετὰ τοὺς πόνους, λόγοις προς- χιν, 28. ORIGENIS B “ que terram arant, dicere se perficere opus illius qui eos sumpsisset ad aliquod opus obeundum, dum perficerent illud cujus gratia assumpti fuerant. Alius vero dicturus est, si perficiatur opus Dei a Christo, liquere hoc imperfectum fuisse, antequam perficeretur. Sed quomodo imperfectum erat opus exsistens Dei? rursusque quomodo perficitur Dei opus ab eo qui dixit: • Pater, qui misit me, major me est 49? , sed perfectio operis perfectio erat naturae illius quæ rationis est compos : ad hanc enim naturam, quæ rationis est compos, imper- fecta cum esset, perficiendam venit Sermo Dei Fi- lius factus caro. Num ergo creatum est imperfectum opus, et mittitur Servator ad illud imperfectum perficiendum? Sed quomodo non est absurdum, si dixerimus Patrem rei imperfect auctorem fuisse, Servatorem vero eam imperfectam creatamque im- perfectam perfecisse? Igitur, meo judicio, pro- fundius aliquod mysterium hoc in loco repositum est: nam fortassis id quod rationis est capax, tum cum in paradiso positum fuit, imperfectum omnine non crat. Alioquin qui posuisset Deus rem imper- fectam in paradiso, quæ operaretur et custodiret eum? Nec enim consentaneum est uti imperfectus is dicatur qui operari possit lignum vitæ, et omnia quæ plantaverat Deus et postea orta sunt. Proinde vide ne forte perfectus cum esset homo, imperfectus sit factus ob inobedientian, egueritque aliquo qui ipзum ab hac imperfectione liberaret, et hanc ob causam missus fuerit Servator, primum quidem, ut C faceret voluntatem ejus qui misit ipsum ", operam rius illius etiam hoc loco factus, deinde vero, ut perficeret opus Dei, et unusquisque factus perfectus assuesceret solido cibo, ac cum sapientia consue- tudinem haberet. Perfectorun autem est soli- dus cibus, nempe eorum qui per habitum exer- citatos habent sensus ad dijudicandum, tum bonum, tum malum "; » et qui loquitur sapientiam, inquit : ‹ Sapientiam autem loquimur inter perfectos; › et cum unusquisque nostrum, qui opus Dei sumus, Jesu perfectus factus fuerit, dicet : « Bonum cer- tamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; posthac reposita est mihi corona justitiæ “., Nec solus homo lapsus est, cum perfectus esset, ad im- perfectum, sed filii, etiam . Dei, qui • cum » vidissent filias hominum pulchras esse, acceperunt sibi ex omnibus, quas elegissent "; » et generatim omnes ‹ qui deseruerunt propriam habitationem, et non servaverunt suum ipsorum principium **., Nec, dicens « principium, » principatum dico, qui comparatur potestati; sed e principium » dico, quod fini opponitur, quodque cuni primo conjunctum est: ut quemadmodum homini principium essendi in paradiso fuit, finis vero propter transgressionem fortassis in inferno deorsum, vel in aliquo loco si- D Cor. 11, 6. ** II Tím. iv, 7. Gen. v, 2. 4s Joan. ss Joan. 1, 34. * Hebr. ♥, 14.' Jud. 6. (45) Codex Regius, διόπερ ἐλήφθησαν. (46) Colex Bodleianus, ἀποτελές. (47) Ὁ Πατήρ. Deest in codice Bodleiano.

Η οἰκοδομούντας ἢ γεωργοῦντας φάσκειν τελειοῦν τὸ ἔργον τοῦ λαβόντος αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ἔργον, ἐν τῷ ποιεῖν διὰ παρελήφθησαν (45)· ὁ δέ τις ἐρεῖ, ὅτι, εξ- περ τελειοῦται τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ, δῆλον, ὅτι τοῦτο πρὶν τελειωθῆναι ἀτελὲς (46) ἦν. Πῶς οὖν ἀτελὲς ἦν ἔργον τυγχάνον τοῦ Θεοῦ; Καὶ πῶς τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ τελειοῦται ὑπὸ τοῦ εἰπόντος· • Ο Πατὴρ (47) ὁ πέμψας με μείζων μου ἐστιν; ο ἡ δὲ τελείωσις τοῦ ἔργου ἡ τοῦ λογικοῦ τελείωσις ἦν· τοῦτο γὰρ ἦλθεν ἀτελὲς ἐν τέλειον ποιῆσαι ὁ γενό μενος σὰρξ Λόγος. "Αρ' οὖν ἐκτίσθη ἀτελὲς τὸ ἔργον, καὶ πέμπεται ὁ Σωτὴρ τὸ ἀτελὲς τελειῶσαι ; Καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον τὸν μὲν Πατέρα ἀτελοῦς ποιητὴν γεγονέναι, τὸν δὲ Σωτῆρα τὸ ἀτελὲς τετελειωκέναι κτισθὲν ἀτελές ; Ἡγοῦμαι δὴ ἐν τοῖς τόποις βαθύτε ρόν τι ἐναποκεῖσθαι μυστήριον· τάχα γὰρ οὐ πάντη ἀτελὲς τὸ λογικὸν ἦν ἅμα τῷ τεθεῖσθαι ἐν τῷ παρα- δείσῳ· πῶς γὰρ ἂν τὸ πάντη ἀτελὲς ἐτίθετο ὁ Θεις ἐν τῷ παραδείσῳ ἐργάζεσθαι αὐτὸν καὶ φυλάσσειν ; Ο γὰρ δυνάμενος εργάζεσθαι ξύλον ζωῆς, καὶ πάντα δὲ ἃ ἐφύτευσεν ὁ Θεὸς, καὶ μετὰ ταῦτα ἐξανέ- τειλεν, οὐκ ἂν εὐλόγως λέγοιτο ἀτελής. Μήποτε οὖν τέλειος ὤν, πῶς ἀτελὴς διὰ τὴν παρακοὴν ὢν γέγονε, καὶ ἐδεήθη τοῦ τελειώσοντος αὐτὸν ἀπὸ τῆς ἀτε- λείας, καὶ διὰ τοῦτο ἐπέμφθη ὁ Σωτὴρ, πρῶτον μὲν ἵνα ποιήσῃ τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτόν, ἐργάτης αὐτοῦ καὶ ἐνταῦθα γενόμενος, δεύτερον δὲ ἵνα τε λειώσῃ τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, καὶ ἕκαστος τετελειωμέ νος οἰκειωθῇ τῇ στερεά τροφῇ καὶ τῇ σοφίᾳ συνή • Τελείων δέ ἐστιν ἡ στερεά τροφή, τῶν διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια γεγυμνασμένα εχόντων πρὸς διάκρισιν καλοῦ τε καὶ κακοῦ· ν καὶ ὁ λαλῶν σου φίαν φησίν ο Σοφίαν δὲ λαλοῦμεν ἐν τοῖς τελείοις, ο καὶ ὅταν ἕκαστος ἡμῶν, ἔργα Θεοῦ, ὑπὸ Ἰησοῦ τε λειωθῇ, ἐρεῖ· . Τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἡγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα, λοιπόν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος. » Οὐ μόν νος δὲ ὁ ἄνθρωπος ἐξέπεσεν ἐκ τελείου ἐπὶ τὸ ἀτελὲς, ἀλλὰ καὶ ἰδόντες οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, ὅτι καλαί εἰσι, καὶ λαβόντες ἑαυτοῖς ἀπὸ πασῶν ὧν ἐξελέξαντο, καὶ ἀπαξαπλῶς πάντες οἱ ἀπολείποντες τὸ ἴδιον οικητήριον, καὶ μὴ τηρήσαν τες τὴν ἑαυτῶν ἀρχήν. • Αρχήν ο δὲ λέγω οὐ τὴν παραβαλλομένην ἐξουσίᾳ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀντιδιαστελ λομένην τέλει, καὶ παρακειμένην πρώτῳ· ἵν' ὥσπερ τῷ ἀνθρώπῳ ἡ ἀρχή τις τοῦ εἶναι ἐν τῷ παραδείσῳ ἦν, τὸ τέλος διὰ τὴν παράβασιν τάχα ἐν ᾅδου κάτω, ἤ τινι τοιούτῳ χωρίῳ· οὕτω καὶ ἑκάστῳ τῶν ἀπο- πεπτωκότων οἰκεία τις ἀρχὴ τυγχάνῃ δεδομένη. Τε λειῶν μέντοιγε ὁ Ἰησοῦς τὸ ἔργον τοῦ Θεοῦ, (λέγω δὲ πᾶν τὸ λογικὸν, καὶ οὐ τὸν ἄνθρωπον μόνον, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον αὐτὸ τελειοῖ· τὰ μὲν γὰρ μα καριώτερα πειθόμενα λόγῳ, μὴ δεηθέντα πόνου, μόνο τελειοῦται τῷ λόγῳ· ἕτερα δὲ, ἀπειθήσαντα τῷ λόγῳ. χρήζει πόνων, ἵνα μετὰ τοὺς πόνους, λόγοις προς- χιν, 28. ORIGENIS B “ que terram arant, dicere se perficere opus illius qui eos sumpsisset ad aliquod opus obeundum, dum perficerent illud cujus gratia assumpti fuerant. Alius vero dicturus est, si perficiatur opus Dei a Christo, liquere hoc imperfectum fuisse, antequam perficeretur. Sed quomodo imperfectum erat opus exsistens Dei? rursusque quomodo perficitur Dei opus ab eo qui dixit: • Pater, qui misit me, major me est 49? , sed perfectio operis perfectio erat naturae illius quæ rationis est compos : ad hanc enim naturam, quæ rationis est compos, imper- fecta cum esset, perficiendam venit Sermo Dei Fi- lius factus caro. Num ergo creatum est imperfectum opus, et mittitur Servator ad illud imperfectum perficiendum? Sed quomodo non est absurdum, si dixerimus Patrem rei imperfect auctorem fuisse, Servatorem vero eam imperfectam creatamque im- perfectam perfecisse? Igitur, meo judicio, pro- fundius aliquod mysterium hoc in loco repositum est: nam fortassis id quod rationis est capax, tum cum in paradiso positum fuit, imperfectum omnine non crat. Alioquin qui posuisset Deus rem imper- fectam in paradiso, quæ operaretur et custodiret eum? Nec enim consentaneum est uti imperfectus is dicatur qui operari possit lignum vitæ, et omnia quæ plantaverat Deus et postea orta sunt. Proinde vide ne forte perfectus cum esset homo, imperfectus sit factus ob inobedientian, egueritque aliquo qui ipзum ab hac imperfectione liberaret, et hanc ob causam missus fuerit Servator, primum quidem, ut C faceret voluntatem ejus qui misit ipsum ", operam rius illius etiam hoc loco factus, deinde vero, ut perficeret opus Dei, et unusquisque factus perfectus assuesceret solido cibo, ac cum sapientia consue- tudinem haberet. Perfectorun autem est soli- dus cibus, nempe eorum qui per habitum exer- citatos habent sensus ad dijudicandum, tum bonum, tum malum "; » et qui loquitur sapientiam, inquit : ‹ Sapientiam autem loquimur inter perfectos; › et cum unusquisque nostrum, qui opus Dei sumus, Jesu perfectus factus fuerit, dicet : « Bonum cer- tamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi; posthac reposita est mihi corona justitiæ “., Nec solus homo lapsus est, cum perfectus esset, ad im- perfectum, sed filii, etiam . Dei, qui • cum » vidissent filias hominum pulchras esse, acceperunt sibi ex omnibus, quas elegissent "; » et generatim omnes ‹ qui deseruerunt propriam habitationem, et non servaverunt suum ipsorum principium **., Nec, dicens « principium, » principatum dico, qui comparatur potestati; sed e principium » dico, quod fini opponitur, quodque cuni primo conjunctum est: ut quemadmodum homini principium essendi in paradiso fuit, finis vero propter transgressionem fortassis in inferno deorsum, vel in aliquo loco si- D Cor. 11, 6. ** II Tím. iv, 7. Gen. v, 2. 4s Joan. ss Joan. 1, 34. * Hebr. ♥, 14.' Jud. 6. (45) Codex Regius, διόπερ ἐλήφθησαν. (46) Colex Bodleianus, ἀποτελές. (47) Ὁ Πατήρ. Deest in codice Bodleiano.

αχθέντα ύστερόν ποτε, τούτοις τελειωθῇ. Πλὴν ἀμφότερα ταῦτα ἐν βρῶμά ἐστιν ίδιον Υἱοῦ, τό τε ποιῆσαι τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν Πατρὸς (48), καὶ τὸ τελειῶσαι τὸ ἔργον αὐτοῦ. ἐστιν, ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, ν φησί διηγεῖσθαι τὸν Σωτῆρα τοῖς μαθηταῖς, ὅτι τοῦτο ἦν ὁ συνεζήτει μετὰ τῆς γυναικός, βρῶμα Ε:ον λέγων τὸ θέλημα τοῦ Πατρός· τοῦτο γὰρ αὐτοῦ τροφή, καὶ ἀνάπαυσις, καὶ δύναμις ἦν. Θέλημα δὲ Πατρὸς ἔλεγεν εἶναι τὸ γνῶναι ἀνθρώπους τὸν Πα- τέρα, καὶ σωθῆναι, ὅπερ ἦν ἔργον τοῦ Σωτῆρος, τοῦ ἕνεκα τούτου ἀπεσταλμένου εἰς Σαμάρειαν, του- τέστιν εἰς τὸν κόσμον. Βρῶμα οὖν ἐξείληφε τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὴν μετὰ τῆς Σαμαρείτιδος συζήτησιν, ὅπερ νο μίζου σαφῶς παντὶ τῷ ὁρᾶσθαι καὶ ταπεινῶς ἐξει- λήφθαι καὶ βεβιασμένως. Πῶς δὲ τροφὴ τοῦ Σωτῆρος τὸ θέλημα τοῦ Πατρός, σαφῶς οὐ παρέστησε· πῶς δὲ καὶ ἀνάπαυσις τὸ θέλημα τοῦ Πατρός ; Λέγει γὰρ ὁ Κύριος ἀλλαχοῦ, ὡς οὐ παντὸς (49) τοῦ πατρικοῦ θελήματος ἀναπαύσεως αὐτοῦ ὄντος· ο Πάτερ, εἰ δυ νατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον ἀπ' ἐμοῦ· πλὴν οὐ τί ἐγὼ θέλω, ἀλλὰ τί σύ. » Πόθεν δὲ καὶ ὅτι δύναμις τοῦ Σωτῆρος τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ; Η θερισμός ἔρχεται; Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν ἤδη. » Πρὸς τοὺς ὑπο- λαμβάνοντας ἁπλούστερον καὶ σωματικώτερον εἰ ρῆσθαι τό· « Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμὸς ἔρχεται; ταῦτα ἐπαπορητέον, ἵνα πεισθῶσι νοητὰ πολλάκις, γυμνὰ αἰσθητῶν καὶ σω ματικῶν λελαληκέναι τὸν Σωτῆρα· εἴπερ γὰρ ὁ και ες, ὅτε ταῦτα ἔλεγεν Ἰησοῦς, ὁ προ τετραμήνου τοῦ θερισμοῦ ἦν, δῆλον ἦν, ὅτι χειμὼν ἦν· θερισμός οὖν ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ ἄρχεται γίνεσθαι περὶ τὸν παρ' Εβραίοις καλούμενον Νίσαν μήνα, ὅτε ἄγεται τὸ Πάσχα, ὡς ἐνίοτε τὰ ἄζυμα ἀπὸ νέου σίτου αὐτοὺς πακεῖν. Αλλ' ἔστω μὴ κατ' ἐκεῖνον τὸν μῆνα είναι τὴν θερισμόν, ἀλλὰ κατὰ τὸν ἑξῆς ἐκείνῳ τὸν καλού- μενον παρ' αὐτοῖς Ἰάρ· καὶ οὕτως (50), ὁ πρὸ τε- τραμήνου καιρὸς ἐκείνου τοῦ μηνὸς ἀκμαῖος ἐστι χειμών. Ἐπὰν οὖν δείξωμεν, ὅτι, ὅτε ἔλεγε ταῦτα, ὁ περὶ τὸν θερισμόν (51) καιρὸς ἦν ἤτοι ὄντα (52), ἢ ἐγγὺς που τοῦ λήγειν ὄντα, ἀποδεδειγμένον ἡμῖν ἔσται τὸ προκείμενον. Τηρητέον δή, ὅτι μετὰ τὴν ἐν * τὸ θέ- λημα οι Πατρός. τως, τὸν καλούμενον παρ' αὐτοῖς εἰ γάρ· καὶ οὕτως, Ἰάρ εἰ γάρ. Τάρ τὸν καλούμενον παρ' αὐτοῖς Ζίν· καὶ γὰρ οὕτως, ήτοι ἀκμάζοντα, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A mili, ita singulis prolapsis datum sit proprium B quoddam principium. Cæterum perficiens Jesus opus Dei (dico autem quidquid rationis est capax, non tantum hominem), uno eodemque modo ipsum perficit : si quidem ea quæ beatiora sunt, parentia sermoni et rationi, non egentia labore, solo ser- mone et ratione perficiuntur; alia vero non credentia sermoni et rationi, laboribus egent, ut post labores, rationibus postea aliquando adducta, his perficiantur. Verumtamen hæc utraque, scilicet, Patris sui voluntatem facere, qui misit illum, et opus illius perficere, unus et proprius cibus Jesu sunt. Joan. 1v, 34. se Matth. xxvi, 39. Joan. IV, Sic codex Bodleianus; in codice Regio deest etc. In codicibus Regio et Barberino legitur etc. Omnino legendumn pro eniin men- sis est qui proxime sequitur apud Hebræos NISAN. C D est, ut faciam voluntatem ejus qui misit me “, › Servatorem inquit enarrare discipulis id cibum suum esse, quod loquebatur cum muliere, dicens Patris voluntatem, quæ ipsius erat cibus, et re- quies, et potentia. Sane Patris voluntatem esse di- cebat, ut homines Patrem cognoscerent et serva- rentur: quæ res erat opus Servatoris; qui ipsius causa rei Samariam missus fuerat, hoc est in mun- dum, Ipsum ergo cibum Jesu interpretatus est col loquium cum Samaritide: id, quod existimo aperte cuicunque videri, tum aljecte, tum coacte inter- pretatum fuisse. Quomodo autem voluntas Patris sit cibus Servatoris, quomodo etiam voluntas Patris sit requies, aperte non ostendit. Loquitur enim alicubi Dominus, perinde quasi non omnis voluntas Patris sit illius requies: • Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste; verumtamen non quod ego volo, sed quod tu "., Sed unde etiam habet quod potentia Servatoris sit Dei voluntas? suit quatuor, et messis venit: Ecce dico vobis : Levate oculos vestros, et videte regiones jam albas esse ad messem › Contra eos qui existimant simplicius et corporalius hæc dicta fuisse: < Nonne vos dicitis, quod adhuc menses sunt quatuor, et messis venit? » dubia movenda sunt, ut persuasum habeant, spiritualia et nuda rebus sub sensum ca- dentibus et corporalibus Servatorem sæpius locu- tum fuisse: si enim temnpus, quando Jesus hæc lo- quebatur, ante messem mensium quatuor spatio erat, perspicuum est hiemem fuisse: messis enim in Judæa incipit fieri circa mensem qui apud He- bræos Nisan appellatur, quando agitur Pascha; adeo ut aliquoties azyma faciant Juli ex novo frumento. Sed esto illo mense non esse messem, sed in mense post illum proxime sequente, qui apud eos appellatur Jar: etiam ita, tempus hoc quatuor mensibus prius, est hiems adulta, Cum igitur ostenderimus, cum hæc diceret Jesus, tempus fuisse messis, vel exsistentis, vel proxima fini, de - monstratum, nobis erit id de quo agitur. Observandum 35. Codex Bodleianus habet elc. particulam adjungit Ferrarius, quam neque codex · Bodleianus, neque codices Regius et Barberinus agnoscunt. Huetius ex conjectura edidit, cum 38. Ὁ δὲ Ἡρακλέων διὰ τοῦ· • Ἐμόν βρῶμά 39. • Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ (48) Το θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν Πατρός. (49) Codex Regius, πάντως. (50) Τον καλούμενον παρ' αὐτοῖς Ἰάρ' καὶ οὔ 38. Heracleon vero per hæc verba: • Meus cibus 39. Nonne vos dicitis, quod adhuc menses (51) Ο περὶ τὸν θερισμόν, etc. His negandi (52) Ἤτοι ὄντα. Sic habet codex Bodleianus.

αχθέντα ύστερόν ποτε, τούτοις τελειωθῇ. Πλὴν ἀμφότερα ταῦτα ἐν βρῶμά ἐστιν ίδιον Υἱοῦ, τό τε ποιῆσαι τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν Πατρὸς (48), καὶ τὸ τελειῶσαι τὸ ἔργον αὐτοῦ. ἐστιν, ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, ν φησί διηγεῖσθαι τὸν Σωτῆρα τοῖς μαθηταῖς, ὅτι τοῦτο ἦν ὁ συνεζήτει μετὰ τῆς γυναικός, βρῶμα Ε:ον λέγων τὸ θέλημα τοῦ Πατρός· τοῦτο γὰρ αὐτοῦ τροφή, καὶ ἀνάπαυσις, καὶ δύναμις ἦν. Θέλημα δὲ Πατρὸς ἔλεγεν εἶναι τὸ γνῶναι ἀνθρώπους τὸν Πα- τέρα, καὶ σωθῆναι, ὅπερ ἦν ἔργον τοῦ Σωτῆρος, τοῦ ἕνεκα τούτου ἀπεσταλμένου εἰς Σαμάρειαν, του- τέστιν εἰς τὸν κόσμον. Βρῶμα οὖν ἐξείληφε τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὴν μετὰ τῆς Σαμαρείτιδος συζήτησιν, ὅπερ νο μίζου σαφῶς παντὶ τῷ ὁρᾶσθαι καὶ ταπεινῶς ἐξει- λήφθαι καὶ βεβιασμένως. Πῶς δὲ τροφὴ τοῦ Σωτῆρος τὸ θέλημα τοῦ Πατρός, σαφῶς οὐ παρέστησε· πῶς δὲ καὶ ἀνάπαυσις τὸ θέλημα τοῦ Πατρός ; Λέγει γὰρ ὁ Κύριος ἀλλαχοῦ, ὡς οὐ παντὸς (49) τοῦ πατρικοῦ θελήματος ἀναπαύσεως αὐτοῦ ὄντος· ο Πάτερ, εἰ δυ νατόν, παρελθέτω τὸ ποτήριον ἀπ' ἐμοῦ· πλὴν οὐ τί ἐγὼ θέλω, ἀλλὰ τί σύ. » Πόθεν δὲ καὶ ὅτι δύναμις τοῦ Σωτῆρος τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ; Η θερισμός ἔρχεται; Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν ἤδη. » Πρὸς τοὺς ὑπο- λαμβάνοντας ἁπλούστερον καὶ σωματικώτερον εἰ ρῆσθαι τό· « Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμὸς ἔρχεται; ταῦτα ἐπαπορητέον, ἵνα πεισθῶσι νοητὰ πολλάκις, γυμνὰ αἰσθητῶν καὶ σω ματικῶν λελαληκέναι τὸν Σωτῆρα· εἴπερ γὰρ ὁ και ες, ὅτε ταῦτα ἔλεγεν Ἰησοῦς, ὁ προ τετραμήνου τοῦ θερισμοῦ ἦν, δῆλον ἦν, ὅτι χειμὼν ἦν· θερισμός οὖν ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ ἄρχεται γίνεσθαι περὶ τὸν παρ' Εβραίοις καλούμενον Νίσαν μήνα, ὅτε ἄγεται τὸ Πάσχα, ὡς ἐνίοτε τὰ ἄζυμα ἀπὸ νέου σίτου αὐτοὺς πακεῖν. Αλλ' ἔστω μὴ κατ' ἐκεῖνον τὸν μῆνα είναι τὴν θερισμόν, ἀλλὰ κατὰ τὸν ἑξῆς ἐκείνῳ τὸν καλού- μενον παρ' αὐτοῖς Ἰάρ· καὶ οὕτως (50), ὁ πρὸ τε- τραμήνου καιρὸς ἐκείνου τοῦ μηνὸς ἀκμαῖος ἐστι χειμών. Ἐπὰν οὖν δείξωμεν, ὅτι, ὅτε ἔλεγε ταῦτα, ὁ περὶ τὸν θερισμόν (51) καιρὸς ἦν ἤτοι ὄντα (52), ἢ ἐγγὺς που τοῦ λήγειν ὄντα, ἀποδεδειγμένον ἡμῖν ἔσται τὸ προκείμενον. Τηρητέον δή, ὅτι μετὰ τὴν ἐν * τὸ θέ- λημα οι Πατρός. τως, τὸν καλούμενον παρ' αὐτοῖς εἰ γάρ· καὶ οὕτως, Ἰάρ εἰ γάρ. Τάρ τὸν καλούμενον παρ' αὐτοῖς Ζίν· καὶ γὰρ οὕτως, ήτοι ἀκμάζοντα, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A mili, ita singulis prolapsis datum sit proprium B quoddam principium. Cæterum perficiens Jesus opus Dei (dico autem quidquid rationis est capax, non tantum hominem), uno eodemque modo ipsum perficit : si quidem ea quæ beatiora sunt, parentia sermoni et rationi, non egentia labore, solo ser- mone et ratione perficiuntur; alia vero non credentia sermoni et rationi, laboribus egent, ut post labores, rationibus postea aliquando adducta, his perficiantur. Verumtamen hæc utraque, scilicet, Patris sui voluntatem facere, qui misit illum, et opus illius perficere, unus et proprius cibus Jesu sunt. Joan. 1v, 34. se Matth. xxvi, 39. Joan. IV, Sic codex Bodleianus; in codice Regio deest etc. In codicibus Regio et Barberino legitur etc. Omnino legendumn pro eniin men- sis est qui proxime sequitur apud Hebræos NISAN. C D est, ut faciam voluntatem ejus qui misit me “, › Servatorem inquit enarrare discipulis id cibum suum esse, quod loquebatur cum muliere, dicens Patris voluntatem, quæ ipsius erat cibus, et re- quies, et potentia. Sane Patris voluntatem esse di- cebat, ut homines Patrem cognoscerent et serva- rentur: quæ res erat opus Servatoris; qui ipsius causa rei Samariam missus fuerat, hoc est in mun- dum, Ipsum ergo cibum Jesu interpretatus est col loquium cum Samaritide: id, quod existimo aperte cuicunque videri, tum aljecte, tum coacte inter- pretatum fuisse. Quomodo autem voluntas Patris sit cibus Servatoris, quomodo etiam voluntas Patris sit requies, aperte non ostendit. Loquitur enim alicubi Dominus, perinde quasi non omnis voluntas Patris sit illius requies: • Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste; verumtamen non quod ego volo, sed quod tu "., Sed unde etiam habet quod potentia Servatoris sit Dei voluntas? suit quatuor, et messis venit: Ecce dico vobis : Levate oculos vestros, et videte regiones jam albas esse ad messem › Contra eos qui existimant simplicius et corporalius hæc dicta fuisse: < Nonne vos dicitis, quod adhuc menses sunt quatuor, et messis venit? » dubia movenda sunt, ut persuasum habeant, spiritualia et nuda rebus sub sensum ca- dentibus et corporalibus Servatorem sæpius locu- tum fuisse: si enim temnpus, quando Jesus hæc lo- quebatur, ante messem mensium quatuor spatio erat, perspicuum est hiemem fuisse: messis enim in Judæa incipit fieri circa mensem qui apud He- bræos Nisan appellatur, quando agitur Pascha; adeo ut aliquoties azyma faciant Juli ex novo frumento. Sed esto illo mense non esse messem, sed in mense post illum proxime sequente, qui apud eos appellatur Jar: etiam ita, tempus hoc quatuor mensibus prius, est hiems adulta, Cum igitur ostenderimus, cum hæc diceret Jesus, tempus fuisse messis, vel exsistentis, vel proxima fini, de - monstratum, nobis erit id de quo agitur. Observandum 35. Codex Bodleianus habet elc. particulam adjungit Ferrarius, quam neque codex · Bodleianus, neque codices Regius et Barberinus agnoscunt. Huetius ex conjectura edidit, cum 38. Ὁ δὲ Ἡρακλέων διὰ τοῦ· • Ἐμόν βρῶμά 39. • Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ (48) Το θέλημα τοῦ πέμψαντος αὐτὸν Πατρός. (49) Codex Regius, πάντως. (50) Τον καλούμενον παρ' αὐτοῖς Ἰάρ' καὶ οὔ 38. Heracleon vero per hæc verba: • Meus cibus 39. Nonne vos dicitis, quod adhuc menses (51) Ο περὶ τὸν θερισμόν, etc. His negandi (52) Ἤτοι ὄντα. Sic habet codex Bodleianus.

Α τῇ Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας, περὶ τὸ μεταβεβληκός εἰς νο- πευσε· καὶ, ο Μετὰ ταῦτα ἦν ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων, οἶνον ὕδωρ, οἰκονομίαν, καταβεβηκέναι λέγεται με Κύριος εἰς Καφαρναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθηταὶ, ἔνθα ἔμεινεν οὐ πολ λὰς ἡμέρας· καὶ ἐγγὺς ἦν τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ἰησοῦς, ὅτε εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας βόας, καὶ πρόβατα, καὶ περι- στεράς, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἀναγεγραμμένων, ποιήσας φραγέλλιον ἐκ σχοινίων πάντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ, καὶ εἰπών τινα πρὸς τὸν Νικόδημον, μετὰ ταῦτα ἦλθεν αὐτὸς, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ εἰς τὴν Ἰουδαίων γῆν, καὶ ἐκεῖ διέτριβε μετ' αὐτῶν, καὶ ἐβάπτιζε. Πόσον δὴ θήσομεν αὐτὸν διατετριμέναι ἐν τῇ Ἰου δαίᾳ χρόνον βαπτίζοντα μετὰ τὸ Πάσχα ; οὐ γὰρ σα φῶς γέγραπται· καὶ φαίνεται διὰ τὸ ἔγνωκέναι τους Φαρισαίους, ὅτι Ἰησοῦς πλείονας μαθητὰς ποιεῖ, καὶ βαπτίζει Ἰωάννης (33), ἀφιεὶς τὴν Ἰουδαίαν, καὶ ἀπερχόμενος εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ὅτε (54) ἔδει αὐτὸν διέρχεσθαι διὰ τῆς Σαμαρείας, καὶ γενόμενος παρά τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακώβ, φησὶ τό· . Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ἔτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται; ο Ἐὰν δέ τις ὑπονοῇ μετὰ τὸ Πάσχα πλειόνων μηνών χρόνον (55) διατετριφέναι ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ τὸν Ἰησοῦν βαπτίζοντα μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, ὥστε ἐνεστη κέναι ἤδη τὸν πρὸ τετραμήνου τοῦ θερισμοῦ καιρόν παραθετέον αὐτῷ, ὅτι δύο ἡμέρας μείνας ἐκεῖ παρὰ τοῖς Σαμαρεῦσι, μετὰ ταύτας ἐξῆλθεν εἰς τὴν Γαλι λαίαν, καὶ ἀναγέγραπται, ὡς νεωστὶ τοῦ Πάσχα προ γεγενημένου, καὶ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις πεπραγμένων αὐτῷ, ὅτε ἦλθεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ἐδέξαντο αὐτὸν οἱ Γαλιλαίοι, πάντα ἑωρακότες ὅσα ἐποίησεν ἐν - ροσολύμοις, ἐν τῇ ἑορτῇ· καὶ αὐτοὶ γὰρ ἦλθον εἰς τὴν ἑορτήν. Ἀλλ᾿ εἰκὸς, ὅτι ἐρεῖ τις πρὸς ταῦτα οὐδὲν λυπεῖν πλείονα αὐτὸν διατρίψαντα ἐν τῇ Ἰου δαίᾳ χρόνον ἐληλυθέναι ἐπὶ τὴν πηγὴν τοῦ Ἰακώβ, ἁπιόντα εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ο Οτε ἔτι τετράμηνος, ο εἶπεν, « εἰς τὸν θερισμόν· ν καὶ οὐδὲν ἄτοπόν ἐστι τοὺς Γαλιλαίους διὰ τὰ ἐπὶ τῶν πρώην μηνών (56) αὐτῷ γενόμενα ἐν Ἱεροσολύμοις παραδέχεσθαι απο τόν. Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτοὺς, ὅτι παραγενόμενος εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἦλθεν εἰς τὴν Κανά τῆς Γαλιλαίας, ὅπου πρότερον πεποίηκε τὸ ὕδωρ οἶνον, ἔνθα καὶ τὸν τοῦ βασιλικοῦ υἱὸν νοσοῦντα ἐν τῇ Καφαρναούμ εἰ πὼν τῷ πατρὶ αὐτοῦ· . Ο υἱός σου ζῇ, ο ἐθερά καὶ ἀνέβη ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, ο ὅτε τὸν τριά κοντα ὀκτὼ ἔτη ἔχοντα ἐν τῇ ἀσθενείᾳ παραλυτικών ἐθεράπευσεν. Ἐὰν δὲ αὐτὴ ἡ ἑορτὴ τοῦ Πάσχα ἦν, οὐ πρόσκειται τὸ ὄνομα αὐτῆς· στενοχωρεῖ τε (57) τὸ ἀκόλουθον τῆς ἱστορίας, καὶ μάλιστα ἐπεὶ μετ' ** σε σε σε σε ήτοι ἀκηκούοντα. ἀφίησι τὴν Ἰου δαίαν. ότι. τῶν. τε· στενοχωρεῖται. ORIGENIS itaque post deconomiam quæ facta fuit in Cana Ga- lilaea ss circa mutationem aquæ in vinum, descen- alisse dici Dominum Capharnaum, cumque ipso ma- em ejus, et fratres, et discipulos, ubi manserit non multos dies: fuisseque in propinquo Pascha Judæorum, et Jerosolymam ascendisse Jesum, cum omnes in templo inventos vendentes boves, et oves, et columbas, et cætera quæ scripta sunt, facto fla- gello e funiculis, ejecit e templo ; dictisque quibus- dam ad Nicodemum ", postea venisse ipsum, et discipulos ejus in terram Judæam, et illic commo- ratum fuisse cum eis, et baptizasse. Quantum igi- tur temporis ponemus eum in Judæa consumpsisse baptizantem post Pascha? non enim aperte scri- ptum est : et apparet eo quod cognoverint Pharisæi Jesum plures discipulos facere ", et baptizare, " quam Joannes, Jesum Judæam reliquisse, profectum- que in Galilaam, cum oporteret eum transire per Samariam, venisse ad fontem Jacob, ubi inquit hæc verba : « Nonne vos dicitis, quod adhuc qua- tuor sunt inenses, et messis venit? [Ecce dico bis Levate oculos vestros, et videte regiones jam albas esse ad messem 88.] . Quod si quis existimal plurium mensium tempus consumpsisse Jesum post Pascha in Judæa baptizantem cum discipulis suis, adeo ut jam instaret tempus quod erat ante quar- tum mensem nessis " ; adjungendum est illi, quod duos dies cum mansisset illic apud Samaritanos, post hos exierit in Galilæam; scriptumque esse quod perinde quasi nuper Paschale facto, rebus- que quas ipse egerat Jerosolymis) cum venisset in Galilæam, exceperint illum Galilei, qui viderant quæcunque Jerosolymis fecisset in die festo: vene- rant enim etiam ipsi ad diem festuin. Sed proba- bile est aliquem ad hæc dicturum, nihil obstare plurimum temporis eum in Judæa commoratuin ve- nisse ad fontem Jacob, abeuntem in Galilzam, quando dixit: : Adhuc quatuor menses sunt ad messem, nec quidquam absurdi esse Galileos euɩn excepisse propier ea quæ in præcedentibus mensibus ipse Jerosolymis egisset. Sed re- spondendum est illis quod profectus in Galilæam venerit Canam civitatem Galilææ, ubi antea fecerat ex aqua vinum, ubi etiam reguli filium ægrotantem in Capharnao curavit, patri ipsius dicens : • Filius D taus vivit ; » et, . Postea erat dies festus Judaeo- run, et ascendit Jesus Jerosolymam *, » quando paralyticum octo et triginta annos habentem se in infirmitate curavit. An vero hic dies festus Pascha- tis erat, non additur nomen ejus; urgetque series B c C Joan. 11, 1. * Joan. 111, 1. Joan. 1, 1. ibid. 35. ibid. 43, 45. ibid. 50. s Joan. v, seq. oblitterata codicum Regii et Barberini vestigia praeferant Μox in codice Bodleiano legitur sed restituitur e Bodleiano. codex Bodleianus; in Regio et Bodleiano deest ènì Regius, (55) Ιωάννης. Scribendum videtur ἢ Ιωάννης. (54) Codd. Bodleianus et Barberinus, ὅτε; Regius, (55) Χρόνον. Deest in codd. Regio et Barberino, (56) Ἐπὶ τῶν πρώην μηνών. Sic recte habet (57) Codd. Bodleianus et Barberinus, στενοχωρεί

Α τῇ Κανᾷ τῆς Γαλιλαίας, περὶ τὸ μεταβεβληκός εἰς νο- πευσε· καὶ, ο Μετὰ ταῦτα ἦν ἑορτὴ τῶν Ἰουδαίων, οἶνον ὕδωρ, οἰκονομίαν, καταβεβηκέναι λέγεται με Κύριος εἰς Καφαρναούμ αὐτὸς, καὶ ἡ μήτηρ αὐτοῦ, καὶ οἱ ἀδελφοὶ, καὶ οἱ μαθηταὶ, ἔνθα ἔμεινεν οὐ πολ λὰς ἡμέρας· καὶ ἐγγὺς ἦν τὸ Πάσχα τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἀνέβη εἰς Ἱεροσόλυμα ὁ Ἰησοῦς, ὅτε εὗρεν ἐν τῷ ἱερῷ τοὺς πωλοῦντας βόας, καὶ πρόβατα, καὶ περι- στεράς, καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἀναγεγραμμένων, ποιήσας φραγέλλιον ἐκ σχοινίων πάντας ἐξέβαλεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ, καὶ εἰπών τινα πρὸς τὸν Νικόδημον, μετὰ ταῦτα ἦλθεν αὐτὸς, καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ εἰς τὴν Ἰουδαίων γῆν, καὶ ἐκεῖ διέτριβε μετ' αὐτῶν, καὶ ἐβάπτιζε. Πόσον δὴ θήσομεν αὐτὸν διατετριμέναι ἐν τῇ Ἰου δαίᾳ χρόνον βαπτίζοντα μετὰ τὸ Πάσχα ; οὐ γὰρ σα φῶς γέγραπται· καὶ φαίνεται διὰ τὸ ἔγνωκέναι τους Φαρισαίους, ὅτι Ἰησοῦς πλείονας μαθητὰς ποιεῖ, καὶ βαπτίζει Ἰωάννης (33), ἀφιεὶς τὴν Ἰουδαίαν, καὶ ἀπερχόμενος εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ὅτε (54) ἔδει αὐτὸν διέρχεσθαι διὰ τῆς Σαμαρείας, καὶ γενόμενος παρά τῇ πηγῇ τοῦ Ἰακώβ, φησὶ τό· . Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ἔτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται; ο Ἐὰν δέ τις ὑπονοῇ μετὰ τὸ Πάσχα πλειόνων μηνών χρόνον (55) διατετριφέναι ἐν τῇ Ἰουδαίᾳ τὸν Ἰησοῦν βαπτίζοντα μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, ὥστε ἐνεστη κέναι ἤδη τὸν πρὸ τετραμήνου τοῦ θερισμοῦ καιρόν παραθετέον αὐτῷ, ὅτι δύο ἡμέρας μείνας ἐκεῖ παρὰ τοῖς Σαμαρεῦσι, μετὰ ταύτας ἐξῆλθεν εἰς τὴν Γαλι λαίαν, καὶ ἀναγέγραπται, ὡς νεωστὶ τοῦ Πάσχα προ γεγενημένου, καὶ τῶν ἐν Ἱεροσολύμοις πεπραγμένων αὐτῷ, ὅτε ἦλθεν εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ἐδέξαντο αὐτὸν οἱ Γαλιλαίοι, πάντα ἑωρακότες ὅσα ἐποίησεν ἐν - ροσολύμοις, ἐν τῇ ἑορτῇ· καὶ αὐτοὶ γὰρ ἦλθον εἰς τὴν ἑορτήν. Ἀλλ᾿ εἰκὸς, ὅτι ἐρεῖ τις πρὸς ταῦτα οὐδὲν λυπεῖν πλείονα αὐτὸν διατρίψαντα ἐν τῇ Ἰου δαίᾳ χρόνον ἐληλυθέναι ἐπὶ τὴν πηγὴν τοῦ Ἰακώβ, ἁπιόντα εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ο Οτε ἔτι τετράμηνος, ο εἶπεν, « εἰς τὸν θερισμόν· ν καὶ οὐδὲν ἄτοπόν ἐστι τοὺς Γαλιλαίους διὰ τὰ ἐπὶ τῶν πρώην μηνών (56) αὐτῷ γενόμενα ἐν Ἱεροσολύμοις παραδέχεσθαι απο τόν. Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτοὺς, ὅτι παραγενόμενος εἰς τὴν Γαλιλαίαν ἦλθεν εἰς τὴν Κανά τῆς Γαλιλαίας, ὅπου πρότερον πεποίηκε τὸ ὕδωρ οἶνον, ἔνθα καὶ τὸν τοῦ βασιλικοῦ υἱὸν νοσοῦντα ἐν τῇ Καφαρναούμ εἰ πὼν τῷ πατρὶ αὐτοῦ· . Ο υἱός σου ζῇ, ο ἐθερά καὶ ἀνέβη ὁ Ἰησοῦς εἰς Ἱεροσόλυμα, ο ὅτε τὸν τριά κοντα ὀκτὼ ἔτη ἔχοντα ἐν τῇ ἀσθενείᾳ παραλυτικών ἐθεράπευσεν. Ἐὰν δὲ αὐτὴ ἡ ἑορτὴ τοῦ Πάσχα ἦν, οὐ πρόσκειται τὸ ὄνομα αὐτῆς· στενοχωρεῖ τε (57) τὸ ἀκόλουθον τῆς ἱστορίας, καὶ μάλιστα ἐπεὶ μετ' ** σε σε σε σε ήτοι ἀκηκούοντα. ἀφίησι τὴν Ἰου δαίαν. ότι. τῶν. τε· στενοχωρεῖται. ORIGENIS itaque post deconomiam quæ facta fuit in Cana Ga- lilaea ss circa mutationem aquæ in vinum, descen- alisse dici Dominum Capharnaum, cumque ipso ma- em ejus, et fratres, et discipulos, ubi manserit non multos dies: fuisseque in propinquo Pascha Judæorum, et Jerosolymam ascendisse Jesum, cum omnes in templo inventos vendentes boves, et oves, et columbas, et cætera quæ scripta sunt, facto fla- gello e funiculis, ejecit e templo ; dictisque quibus- dam ad Nicodemum ", postea venisse ipsum, et discipulos ejus in terram Judæam, et illic commo- ratum fuisse cum eis, et baptizasse. Quantum igi- tur temporis ponemus eum in Judæa consumpsisse baptizantem post Pascha? non enim aperte scri- ptum est : et apparet eo quod cognoverint Pharisæi Jesum plures discipulos facere ", et baptizare, " quam Joannes, Jesum Judæam reliquisse, profectum- que in Galilaam, cum oporteret eum transire per Samariam, venisse ad fontem Jacob, ubi inquit hæc verba : « Nonne vos dicitis, quod adhuc qua- tuor sunt inenses, et messis venit? [Ecce dico bis Levate oculos vestros, et videte regiones jam albas esse ad messem 88.] . Quod si quis existimal plurium mensium tempus consumpsisse Jesum post Pascha in Judæa baptizantem cum discipulis suis, adeo ut jam instaret tempus quod erat ante quar- tum mensem nessis " ; adjungendum est illi, quod duos dies cum mansisset illic apud Samaritanos, post hos exierit in Galilæam; scriptumque esse quod perinde quasi nuper Paschale facto, rebus- que quas ipse egerat Jerosolymis) cum venisset in Galilæam, exceperint illum Galilei, qui viderant quæcunque Jerosolymis fecisset in die festo: vene- rant enim etiam ipsi ad diem festuin. Sed proba- bile est aliquem ad hæc dicturum, nihil obstare plurimum temporis eum in Judæa commoratuin ve- nisse ad fontem Jacob, abeuntem in Galilzam, quando dixit: : Adhuc quatuor menses sunt ad messem, nec quidquam absurdi esse Galileos euɩn excepisse propier ea quæ in præcedentibus mensibus ipse Jerosolymis egisset. Sed re- spondendum est illis quod profectus in Galilæam venerit Canam civitatem Galilææ, ubi antea fecerat ex aqua vinum, ubi etiam reguli filium ægrotantem in Capharnao curavit, patri ipsius dicens : • Filius D taus vivit ; » et, . Postea erat dies festus Judaeo- run, et ascendit Jesus Jerosolymam *, » quando paralyticum octo et triginta annos habentem se in infirmitate curavit. An vero hic dies festus Pascha- tis erat, non additur nomen ejus; urgetque series B c C Joan. 11, 1. * Joan. 111, 1. Joan. 1, 1. ibid. 35. ibid. 43, 45. ibid. 50. s Joan. v, seq. oblitterata codicum Regii et Barberini vestigia praeferant Μox in codice Bodleiano legitur sed restituitur e Bodleiano. codex Bodleianus; in Regio et Bodleiano deest ènì Regius, (55) Ιωάννης. Scribendum videtur ἢ Ιωάννης. (54) Codd. Bodleianus et Barberinus, ὅτε; Regius, (55) Χρόνον. Deest in codd. Regio et Barberino, (56) Ἐπὶ τῶν πρώην μηνών. Sic recte habet (57) Codd. Bodleianus et Barberinus, στενοχωρεί

ὀλίγα επιφέρεται, ὅτι ο "Ην ἐγγὺς ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰου- Απίων ή Σκηνοπηγία. » θόν ἐστι τῷ βαθύτερον ἐνορῶντι τῷ νῷ τῶν Γραφῶν ζητεῖν τί νεῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγεν ὁ Ἰησοῦς τό · Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερι σμὸς ἔρχεται; Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευ καὶ εἰσι πρὸς θερισμόν ήδη. » "Ωσπερ δὲ ἐλέγομεν ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν Σαμαρείτιν τὰ περὶ τῶν ὑδάτων ἐξετάζοντες, οὕτω καὶ ἐνθάδε ποιήσωμεν (58). Τίς γὰρ οὐκ ἂν ὁμολογήσαι τό· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλ- μοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη, ο πνευματικὸν εἶναι καὶ γυμνὸν αἰσθητῶν πνευματικόν (59); ᾧ ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ τὸ τοὺς μαθητὰς λέγειν μετὰ τετράμηνον ἔσεσθαι τὸν θερισμὸν τὸν σύγκριτον, ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπονοία αὐτῶν, εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενον θερι σμόν (60). Νομίζομεν οὖν τοιαῦτά τινα εἶναι ἐν τῷ τοὺς μαθητάς λέγειν, ότι ο Τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται. » Οἱ πλεῖστοι τῶν τοῦ Λόγου μα θητῶν ἐννοοῦντες δυσέφικτον εἶναι τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τὴν ἀλήθειαν, ὅτε διειλήφασι περὶ ἑτέρας παρὰ τὴν ἐνεστηκυίαν ζωὴν ζωῆς, ἀπαυδήσαντες ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς τὸ περὶ τῶν ζητουμένων τέλος, υπο λαμβάνουσι μετὰ τὴν πρὸς τὰ τέσσαρα στοιχεία (61) συγγένειαν, ὑπερβάντες ταῦτα, καταλήψεσθαι τὴν ἀλήθειαν. Φασὶν οὖν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν οἱ μαθηταὶ περὶ τοῦ θερισμοῦ, ὅστις ἐστὶν ἡ συντέλεια τῶν συγκομιστῶν τῆς ἀληθείας ἔργων, ὅτι μετὰ τὴν ἐνεστηκυίαν τετράδα γίνεται. Τὸ δὲ τῶν μηνῶν ὄνομα πὼς τὸ πρέπον τῷ περὶ τοῦ θερισμοῦ λόγῳ σωματικῷ εἴληπται. Οὐ γὰρ ἐχρῆν φάσκειν τό· ι Οὐχ ὑμεῖς λέ- γετε, ὅτι ἔτι (62) τέσσαρες ἡμέραι, καὶ ὁ θερισμός ἔρω χεται· ο ή, ο Έτι τέσσαρα ο ἔτη, « καὶ ὁ θερισμός ἔρ- χεται;» μάλιστα ἐπεὶ καὶ τοὺς πολλοὺς καὶ σωματικω- τέρους λανθάνειν ὁ Λόγος βούλεται· κρύπτων μὲν τὸ μυστικὸν, ἐμφαίνων δὲ τὸ ἁπλούστερον εἰς τὸ σαφεῖς εἶναι νομίζεσθαι τοὺς ἀπαγγελλομένους ὑπὸ τοῦ Σωτῆ ρος λόγους. "Η τάχα τὸ τῶν μαθητῶν βούλημα λεγόντων • Έτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται, ο τοιοῦτόν ἐστι· Τέσσαρες εἰσι σφαίραι τῶν τεσσάρων στοιχείων, ὑποκείμεναι τῇ αιθερίῳ φύσει, ἐν μέσῳ μὲν καὶ κατωτάτῳ ἡ τῆς γῆς (63)· περὶ αὐτὴν δὲ ἡ τοῦ ὕδατος· καὶ τρίτη ἡ τοῦ ἀέρος· τετάρτη δὲ ἡ τοῦ πυρός· μεθ᾿ ἣν ἡ τῆς σελήνης, καὶ τῶν ἑξῆς. Καὶ ἐπιστήσωμεν μήποτε ὑπολαμβάνουσιν οἱ μαθηταὶ πρὸς τὸ (64) καθαρωτέρα ουσία γενομένους τοὺς ἐντεῦθεν παρεσκευασμένους καταλήψεσθαι τὸ ἀληθὲς, ὅταν καὶ τὴν τοῦ πυρός τις δύναται σφαίραν διαβή ** ἦταν ἐπὶ τῇ ἀπονοίᾳ αὐτῶν, τῷ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δειχνυμένω θερισμῷ. τῶν συγκομι τῶν, ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπονοίᾳ αὐτῶν, εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενον θερισμόν. τῶν στοιχείων. ὅτι. ἡ. πρὸς τὸ καθαρωτέρα, ταύτην δὲ τὴν ὑπόληψιν, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. $70 A historia, et maxime quod post pauca subjungitur : Joan, vi1, 2. 6º Joan. iv, 35. Sed Bodleianus, berinus, B c C D . ". ‹ Proximus erat dies festus Judæoruni Scenopegia ”…» est dispicienti profundius sensum Scripturarum quærere, quid cogitans Jesus discipulis dixerit : • Nonne vos dicitis, quod adhuc quatuor menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis : Levale ocu- los vestros, et videte regiones albas esse jam ad messem ". Quemadmodum autem dicebamus aquas accurate examinantes in sermone Samariti. dis, ita hoc etiam loco faciemus. Quis enim jam non sit fassurus dictumn hoc : « Levate oculos vestros, el ridele regiones albas esse jam ad messem spirituale esse nudumque his rebus quæ sensu per- cipiuntur ? cui consequens etiam erit, uti dicant discipuli post quatuor menses futuram messein, que, quod ad eorum conjecturam attinebat, messi, quæ a Jesu fuisset ostensa, similis esset. Existi- mamus ergo in his discipulorum verbis, quatuor menses sunt, et messis venit, talem inesse sen- sum. Complures discipulorum Verbi, considerantes. difficiliorem esse veritatem quam quæ ab humana matura percipi facile possit, cum disseruerunt de ea vita quæ est altera a præsenti, defatigati in ap- prehendendo fine earum rerum quæ in præsenti vita quæruntur, veritatem se apprehensuros existi- mant, cum quatuor elementa transcenderint, cum quibus cognationem habent. Proinde dicunt disci- puli, messem, quæ, juxta Domini vocem, est con- suminatio collatitiorum veritatis operum, fieri post instantem quaternitatem. Porro mensium nomen convenienter sermoni corporeo de messe sumptum est. Nec enim dicere oportebat: . Nonne vos dici- tis quod adhuc quatuor dies sunt, et messis ve- nit : › vel,‹ Adhuc quatuor » anni,‹et messis venit? » idque potissimum, quoniam Sermo Filius Dei vulgum et corpori deditos velit latere, mysticum quidem celans, id vero quod simplicius est, osten- dens, ut aperti esse existimentur sermones a Ser- vatore prolati. Vel fortassis discipulorum voluntas, dicentium: ‹ Adhuc sunt quatuor menses, et messis venit, talis est: Quatuor sunt sphaeræ quatuor elem mentorum, quæ subjectæ sunt naturæ cœlesti; in medio quidem et maxime inferne sphæra est terræ : circa hanc est sphaera aquæ : tertia est aeris, quar- ta ignis, post quam sphæra lunæ et cæterarum. Notemus etiam, ne forte discipuli existiment, eos veritatem percepturos, qui hinc instructi discesse- rint, et prope puriorem essentiam pervenerint, quando possit quis non corruptus peccato ignis a Regno deest Regius et Barberinus omittunt verbis etc., usque ad ista, etc., Greca omnino vitiata sunt, nec ullum ex iis sensum expiscari licet. 40. Τούτων δὴ ἐπιπλεῖον ἐξεταζομένων, ἀκόλου- (58) Codex Bodleianus, ποιήσομεν. (59) Πνευματικόν. Deest in codice Bodleiano. (60) Codd. Regius et Barberinus, τὸν σύγκριτον, (61) Codex Bodleianus, στοιχεία Regius et Bar- 40. His igitur diutius examinatis, consequens (62) Codices Bodleianus et Barberin., ὅτι ἔτι· in (63) Recte codex Bodleianus habet ἡ τῆς γῆς, (64) Codex Bodleianus, πρὸς τῇ. Ceterum ab his

ὀλίγα επιφέρεται, ὅτι ο "Ην ἐγγὺς ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰου- Απίων ή Σκηνοπηγία. » θόν ἐστι τῷ βαθύτερον ἐνορῶντι τῷ νῷ τῶν Γραφῶν ζητεῖν τί νεῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγεν ὁ Ἰησοῦς τό · Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερι σμὸς ἔρχεται; Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευ καὶ εἰσι πρὸς θερισμόν ήδη. » "Ωσπερ δὲ ἐλέγομεν ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν Σαμαρείτιν τὰ περὶ τῶν ὑδάτων ἐξετάζοντες, οὕτω καὶ ἐνθάδε ποιήσωμεν (58). Τίς γὰρ οὐκ ἂν ὁμολογήσαι τό· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλ- μοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη, ο πνευματικὸν εἶναι καὶ γυμνὸν αἰσθητῶν πνευματικόν (59); ᾧ ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ τὸ τοὺς μαθητὰς λέγειν μετὰ τετράμηνον ἔσεσθαι τὸν θερισμὸν τὸν σύγκριτον, ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπονοία αὐτῶν, εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενον θερι σμόν (60). Νομίζομεν οὖν τοιαῦτά τινα εἶναι ἐν τῷ τοὺς μαθητάς λέγειν, ότι ο Τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται. » Οἱ πλεῖστοι τῶν τοῦ Λόγου μα θητῶν ἐννοοῦντες δυσέφικτον εἶναι τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τὴν ἀλήθειαν, ὅτε διειλήφασι περὶ ἑτέρας παρὰ τὴν ἐνεστηκυίαν ζωὴν ζωῆς, ἀπαυδήσαντες ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς τὸ περὶ τῶν ζητουμένων τέλος, υπο λαμβάνουσι μετὰ τὴν πρὸς τὰ τέσσαρα στοιχεία (61) συγγένειαν, ὑπερβάντες ταῦτα, καταλήψεσθαι τὴν ἀλήθειαν. Φασὶν οὖν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν οἱ μαθηταὶ περὶ τοῦ θερισμοῦ, ὅστις ἐστὶν ἡ συντέλεια τῶν συγκομιστῶν τῆς ἀληθείας ἔργων, ὅτι μετὰ τὴν ἐνεστηκυίαν τετράδα γίνεται. Τὸ δὲ τῶν μηνῶν ὄνομα πὼς τὸ πρέπον τῷ περὶ τοῦ θερισμοῦ λόγῳ σωματικῷ εἴληπται. Οὐ γὰρ ἐχρῆν φάσκειν τό· ι Οὐχ ὑμεῖς λέ- γετε, ὅτι ἔτι (62) τέσσαρες ἡμέραι, καὶ ὁ θερισμός ἔρω χεται· ο ή, ο Έτι τέσσαρα ο ἔτη, « καὶ ὁ θερισμός ἔρ- χεται;» μάλιστα ἐπεὶ καὶ τοὺς πολλοὺς καὶ σωματικω- τέρους λανθάνειν ὁ Λόγος βούλεται· κρύπτων μὲν τὸ μυστικὸν, ἐμφαίνων δὲ τὸ ἁπλούστερον εἰς τὸ σαφεῖς εἶναι νομίζεσθαι τοὺς ἀπαγγελλομένους ὑπὸ τοῦ Σωτῆ ρος λόγους. "Η τάχα τὸ τῶν μαθητῶν βούλημα λεγόντων • Έτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται, ο τοιοῦτόν ἐστι· Τέσσαρες εἰσι σφαίραι τῶν τεσσάρων στοιχείων, ὑποκείμεναι τῇ αιθερίῳ φύσει, ἐν μέσῳ μὲν καὶ κατωτάτῳ ἡ τῆς γῆς (63)· περὶ αὐτὴν δὲ ἡ τοῦ ὕδατος· καὶ τρίτη ἡ τοῦ ἀέρος· τετάρτη δὲ ἡ τοῦ πυρός· μεθ᾿ ἣν ἡ τῆς σελήνης, καὶ τῶν ἑξῆς. Καὶ ἐπιστήσωμεν μήποτε ὑπολαμβάνουσιν οἱ μαθηταὶ πρὸς τὸ (64) καθαρωτέρα ουσία γενομένους τοὺς ἐντεῦθεν παρεσκευασμένους καταλήψεσθαι τὸ ἀληθὲς, ὅταν καὶ τὴν τοῦ πυρός τις δύναται σφαίραν διαβή ** ἦταν ἐπὶ τῇ ἀπονοίᾳ αὐτῶν, τῷ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δειχνυμένω θερισμῷ. τῶν συγκομι τῶν, ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπονοίᾳ αὐτῶν, εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενον θερισμόν. τῶν στοιχείων. ὅτι. ἡ. πρὸς τὸ καθαρωτέρα, ταύτην δὲ τὴν ὑπόληψιν, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. $70 A historia, et maxime quod post pauca subjungitur : Joan, vi1, 2. 6º Joan. iv, 35. Sed Bodleianus, berinus, B c C D . ". ‹ Proximus erat dies festus Judæoruni Scenopegia ”…» est dispicienti profundius sensum Scripturarum quærere, quid cogitans Jesus discipulis dixerit : • Nonne vos dicitis, quod adhuc quatuor menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis : Levale ocu- los vestros, et videte regiones albas esse jam ad messem ". Quemadmodum autem dicebamus aquas accurate examinantes in sermone Samariti. dis, ita hoc etiam loco faciemus. Quis enim jam non sit fassurus dictumn hoc : « Levate oculos vestros, el ridele regiones albas esse jam ad messem spirituale esse nudumque his rebus quæ sensu per- cipiuntur ? cui consequens etiam erit, uti dicant discipuli post quatuor menses futuram messein, que, quod ad eorum conjecturam attinebat, messi, quæ a Jesu fuisset ostensa, similis esset. Existi- mamus ergo in his discipulorum verbis, quatuor menses sunt, et messis venit, talem inesse sen- sum. Complures discipulorum Verbi, considerantes. difficiliorem esse veritatem quam quæ ab humana matura percipi facile possit, cum disseruerunt de ea vita quæ est altera a præsenti, defatigati in ap- prehendendo fine earum rerum quæ in præsenti vita quæruntur, veritatem se apprehensuros existi- mant, cum quatuor elementa transcenderint, cum quibus cognationem habent. Proinde dicunt disci- puli, messem, quæ, juxta Domini vocem, est con- suminatio collatitiorum veritatis operum, fieri post instantem quaternitatem. Porro mensium nomen convenienter sermoni corporeo de messe sumptum est. Nec enim dicere oportebat: . Nonne vos dici- tis quod adhuc quatuor dies sunt, et messis ve- nit : › vel,‹ Adhuc quatuor » anni,‹et messis venit? » idque potissimum, quoniam Sermo Filius Dei vulgum et corpori deditos velit latere, mysticum quidem celans, id vero quod simplicius est, osten- dens, ut aperti esse existimentur sermones a Ser- vatore prolati. Vel fortassis discipulorum voluntas, dicentium: ‹ Adhuc sunt quatuor menses, et messis venit, talis est: Quatuor sunt sphaeræ quatuor elem mentorum, quæ subjectæ sunt naturæ cœlesti; in medio quidem et maxime inferne sphæra est terræ : circa hanc est sphaera aquæ : tertia est aeris, quar- ta ignis, post quam sphæra lunæ et cæterarum. Notemus etiam, ne forte discipuli existiment, eos veritatem percepturos, qui hinc instructi discesse- rint, et prope puriorem essentiam pervenerint, quando possit quis non corruptus peccato ignis a Regno deest Regius et Barberinus omittunt verbis etc., usque ad ista, etc., Greca omnino vitiata sunt, nec ullum ex iis sensum expiscari licet. 40. Τούτων δὴ ἐπιπλεῖον ἐξεταζομένων, ἀκόλου- (58) Codex Bodleianus, ποιήσομεν. (59) Πνευματικόν. Deest in codice Bodleiano. (60) Codd. Regius et Barberinus, τὸν σύγκριτον, (61) Codex Bodleianus, στοιχεία Regius et Bar- 40. His igitur diutius examinatis, consequens (62) Codices Bodleianus et Barberin., ὅτι ἔτι· in (63) Recte codex Bodleianus habet ἡ τῆς γῆς, (64) Codex Bodleianus, πρὸς τῇ. Ceterum ab his

ὀλίγα επιφέρεται, ὅτι ο "Ην ἐγγὺς ἡ ἑορτὴ τῶν Ἰου- Απίων ή Σκηνοπηγία. » θόν ἐστι τῷ βαθύτερον ἐνορῶντι τῷ νῷ τῶν Γραφῶν ζητεῖν τί νεῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγεν ὁ Ἰησοῦς τό · Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερι σμὸς ἔρχεται; Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευ καὶ εἰσι πρὸς θερισμόν ήδη. » "Ωσπερ δὲ ἐλέγομεν ἐπὶ τῶν κατὰ τὴν Σαμαρείτιν τὰ περὶ τῶν ὑδάτων ἐξετάζοντες, οὕτω καὶ ἐνθάδε ποιήσωμεν (58). Τίς γὰρ οὐκ ἂν ὁμολογήσαι τό· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλ- μοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη, ο πνευματικὸν εἶναι καὶ γυμνὸν αἰσθητῶν πνευματικόν (59); ᾧ ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ τὸ τοὺς μαθητὰς λέγειν μετὰ τετράμηνον ἔσεσθαι τὸν θερισμὸν τὸν σύγκριτον, ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπονοία αὐτῶν, εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενον θερι σμόν (60). Νομίζομεν οὖν τοιαῦτά τινα εἶναι ἐν τῷ τοὺς μαθητάς λέγειν, ότι ο Τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται. » Οἱ πλεῖστοι τῶν τοῦ Λόγου μα θητῶν ἐννοοῦντες δυσέφικτον εἶναι τῇ ἀνθρωπίνῃ φύσει τὴν ἀλήθειαν, ὅτε διειλήφασι περὶ ἑτέρας παρὰ τὴν ἐνεστηκυίαν ζωὴν ζωῆς, ἀπαυδήσαντες ἐπὶ τοῦ παρόντος πρὸς τὸ περὶ τῶν ζητουμένων τέλος, υπο λαμβάνουσι μετὰ τὴν πρὸς τὰ τέσσαρα στοιχεία (61) συγγένειαν, ὑπερβάντες ταῦτα, καταλήψεσθαι τὴν ἀλήθειαν. Φασὶν οὖν κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν οἱ μαθηταὶ περὶ τοῦ θερισμοῦ, ὅστις ἐστὶν ἡ συντέλεια τῶν συγκομιστῶν τῆς ἀληθείας ἔργων, ὅτι μετὰ τὴν ἐνεστηκυίαν τετράδα γίνεται. Τὸ δὲ τῶν μηνῶν ὄνομα πὼς τὸ πρέπον τῷ περὶ τοῦ θερισμοῦ λόγῳ σωματικῷ εἴληπται. Οὐ γὰρ ἐχρῆν φάσκειν τό· ι Οὐχ ὑμεῖς λέ- γετε, ὅτι ἔτι (62) τέσσαρες ἡμέραι, καὶ ὁ θερισμός ἔρω χεται· ο ή, ο Έτι τέσσαρα ο ἔτη, « καὶ ὁ θερισμός ἔρ- χεται;» μάλιστα ἐπεὶ καὶ τοὺς πολλοὺς καὶ σωματικω- τέρους λανθάνειν ὁ Λόγος βούλεται· κρύπτων μὲν τὸ μυστικὸν, ἐμφαίνων δὲ τὸ ἁπλούστερον εἰς τὸ σαφεῖς εἶναι νομίζεσθαι τοὺς ἀπαγγελλομένους ὑπὸ τοῦ Σωτῆ ρος λόγους. "Η τάχα τὸ τῶν μαθητῶν βούλημα λεγόντων • Έτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται, ο τοιοῦτόν ἐστι· Τέσσαρες εἰσι σφαίραι τῶν τεσσάρων στοιχείων, ὑποκείμεναι τῇ αιθερίῳ φύσει, ἐν μέσῳ μὲν καὶ κατωτάτῳ ἡ τῆς γῆς (63)· περὶ αὐτὴν δὲ ἡ τοῦ ὕδατος· καὶ τρίτη ἡ τοῦ ἀέρος· τετάρτη δὲ ἡ τοῦ πυρός· μεθ᾿ ἣν ἡ τῆς σελήνης, καὶ τῶν ἑξῆς. Καὶ ἐπιστήσωμεν μήποτε ὑπολαμβάνουσιν οἱ μαθηταὶ πρὸς τὸ (64) καθαρωτέρα ουσία γενομένους τοὺς ἐντεῦθεν παρεσκευασμένους καταλήψεσθαι τὸ ἀληθὲς, ὅταν καὶ τὴν τοῦ πυρός τις δύναται σφαίραν διαβή ** ἦταν ἐπὶ τῇ ἀπονοίᾳ αὐτῶν, τῷ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δειχνυμένω θερισμῷ. τῶν συγκομι τῶν, ὅσον ἐπὶ τῇ ὑπονοίᾳ αὐτῶν, εἰς τὸν ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ δεικνύμενον θερισμόν. τῶν στοιχείων. ὅτι. ἡ. πρὸς τὸ καθαρωτέρα, ταύτην δὲ τὴν ὑπόληψιν, COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. $70 A historia, et maxime quod post pauca subjungitur : Joan, vi1, 2. 6º Joan. iv, 35. Sed Bodleianus, berinus, B c C D . ". ‹ Proximus erat dies festus Judæoruni Scenopegia ”…» est dispicienti profundius sensum Scripturarum quærere, quid cogitans Jesus discipulis dixerit : • Nonne vos dicitis, quod adhuc quatuor menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis : Levale ocu- los vestros, et videte regiones albas esse jam ad messem ". Quemadmodum autem dicebamus aquas accurate examinantes in sermone Samariti. dis, ita hoc etiam loco faciemus. Quis enim jam non sit fassurus dictumn hoc : « Levate oculos vestros, el ridele regiones albas esse jam ad messem spirituale esse nudumque his rebus quæ sensu per- cipiuntur ? cui consequens etiam erit, uti dicant discipuli post quatuor menses futuram messein, que, quod ad eorum conjecturam attinebat, messi, quæ a Jesu fuisset ostensa, similis esset. Existi- mamus ergo in his discipulorum verbis, quatuor menses sunt, et messis venit, talem inesse sen- sum. Complures discipulorum Verbi, considerantes. difficiliorem esse veritatem quam quæ ab humana matura percipi facile possit, cum disseruerunt de ea vita quæ est altera a præsenti, defatigati in ap- prehendendo fine earum rerum quæ in præsenti vita quæruntur, veritatem se apprehensuros existi- mant, cum quatuor elementa transcenderint, cum quibus cognationem habent. Proinde dicunt disci- puli, messem, quæ, juxta Domini vocem, est con- suminatio collatitiorum veritatis operum, fieri post instantem quaternitatem. Porro mensium nomen convenienter sermoni corporeo de messe sumptum est. Nec enim dicere oportebat: . Nonne vos dici- tis quod adhuc quatuor dies sunt, et messis ve- nit : › vel,‹ Adhuc quatuor » anni,‹et messis venit? » idque potissimum, quoniam Sermo Filius Dei vulgum et corpori deditos velit latere, mysticum quidem celans, id vero quod simplicius est, osten- dens, ut aperti esse existimentur sermones a Ser- vatore prolati. Vel fortassis discipulorum voluntas, dicentium: ‹ Adhuc sunt quatuor menses, et messis venit, talis est: Quatuor sunt sphaeræ quatuor elem mentorum, quæ subjectæ sunt naturæ cœlesti; in medio quidem et maxime inferne sphæra est terræ : circa hanc est sphaera aquæ : tertia est aeris, quar- ta ignis, post quam sphæra lunæ et cæterarum. Notemus etiam, ne forte discipuli existiment, eos veritatem percepturos, qui hinc instructi discesse- rint, et prope puriorem essentiam pervenerint, quando possit quis non corruptus peccato ignis a Regno deest Regius et Barberinus omittunt verbis etc., usque ad ista, etc., Greca omnino vitiata sunt, nec ullum ex iis sensum expiscari licet. 40. Τούτων δὴ ἐπιπλεῖον ἐξεταζομένων, ἀκόλου- (58) Codex Bodleianus, ποιήσομεν. (59) Πνευματικόν. Deest in codice Bodleiano. (60) Codd. Regius et Barberinus, τὸν σύγκριτον, (61) Codex Bodleianus, στοιχεία Regius et Bar- 40. His igitur diutius examinatis, consequens (62) Codices Bodleianus et Barberin., ὅτι ἔτι· in (63) Recte codex Bodleianus habet ἡ τῆς γῆς, (64) Codex Bodleianus, πρὸς τῇ. Ceterum ab his

και (65), μή καταφθαρεὶς ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας, ἥτις Αt Ν μὴ περὶ ἑνός, ἐστὶν ὕλη τοῦ παντὸς ἐν τοῖς πρὸ τῆς.... αἰθερίους τόπους... χωρίοις. Ταύτην δὲ τὴν ὑπόληψιν διαλέγ χων ὡς οὐχ ὑγιῆ φησιν ὁ γενόμενος σὰρξ Λόγος τοῖς ταῦτα νομίζουσι τό· Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετρά μηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμὸς ἔρχεται ; ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη. » Καὶ γὰρ ἀδιανόητον ἡμῖν φαίνεται περὶ ἑνὸς (66) αὐτὸν ἐν τούτοις πᾶσι διαλαμβάνειν θερισμοῦ, ἐπείπερ κατά τοὺς ἁπλούστερον ἐκδεχομένους ἀληθὲς λέγουσιν ἐπιπλῆξαι τοῖς μαθηταῖς νομίζουσιν, ὡς οἴονται, μετὰ τετράμηνον ἔρχεσθαι τὸν θερισμόν, ὅντινα ἐν τοῖς πρὸ τούτων παρεστήσαμεν μὴ πάνυ τι δύνασθαι μετὰ τετράμηνον ἐνστήσεσθαι· ἄλλως τε καὶ οἱονεὶ τὴν (67) ὑπόνοιαν τῶν μαθητῶν διορθούμενός φησι τό· ι Οὐχ ὑμεῖς μὲν τόδε ο λέγετε ; › ἐγὼ δὲ τόδε φημί. Πρὸς τούτοις πῶς οὐκ ἄτοπον τὸ μέν· Ἐπά- ρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, » κατὰ πάντα ἀλληγορή σαι σαφῶς, καὶ τό· Θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευ- καί εἰσι πρὸς θερισμόν ἤδη, τὸ δὲ πρὸ τούτου ἐρχό- μενον τοῦτο (68)· · Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ἔτι τετρά- μηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται» μὴ ἀλληγορικῶς ἐκλαβεῖν ; λοῖς ἐπὶ τῆς λέξεως ἔμεινε, μὴ οἰόμενος αὐτὴν ἀνά- γεσθαι. Φησὶ γοῦν, ὅτι τὸν τῶν γεννημάτων λέγει θερισμόν, ὡς τούτου μὲν ἔτι διορίαν ἔχοντος τετρά μηνον τοῦδε θερισμοῦ, οὗ αὐτὸς ἔλεγεν, ἤδη ἐνεστώ τος. Καὶ τὸν θερισμὸν οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπὶ τῆς ψυχῆς ἐξείληφε τῶν πιστευόντων, λέγων, ὅτι ἤδη ἀκμαῖοι καὶ ἕτοιμοί εἰσι πρὸς θερισμόν, καὶ ἐπιτήδειοι πρὸς τὸ συναχθῆναι εἰς ἀποθήκην, τουτέστι διὰ πίστεως εἰς ἀνάπαυσιν, ὅσαι γε ἕτοιμοι, οὐ γὰρ πᾶσαι· καὶ μὲν γὰρ ἤδη ἔτοιμοι ἦσαν, φησίν, αἱ δὲ ἔμελλον· καὶ αἱ μὲν μέλλουσιν, αἱ δὲ ἐπισπείρονται ήδη. Ταῦτα μὲν οὖν ἐκεῖνος εἶπε. Πῶς δὲ οἱ μαθηταὶ ἐπαίροντες τοὺς ὀφθαλμοὺς δύνανται βλέπειν τὰς ψυχὰς ήδη ἐπιτηδείους οὔσας πρὸς τὸ, ὡς οἴεται, εἰς ἀποθήκην εἰσαχθῆναι, οὐκ οἶδα εἰ δύναται παραστῆσαι· καὶ ἔτι γε πῶς ἐπὶ τῶν ψυχῶν ἀληθὲς τά· ο 'Αλλος ὁ σπεί ρων, καὶ ἄλλος ὁ θερίζων· » καί· . Απέστειλα ὑμᾶς θερίζειν ὃ οὐχ ὑμεῖς κεκοπιάκατε· › τίνα δὲ τρόπον τό· ι "Αλλοι κεκοπιάκασι, καὶ ὑμεῖς εἰς τὸν κόπον αὐτῶν εἰσεληλύθατε, δυνατόν ἐστι παραδέξασθαι ἐπὶ τῆς ψυχῆς. Ἡμεῖς οὖν θερισμόν συναγομένου καρποῦ εἰς ζωὴν αἰώνιον ἐκλαμβάνομεν, κατὰ τὴν τελείωσιν τοῦ σπερματικῶς έγκειμένου κατὰ τὰς ἐν νοίας ἡμῖν λόγου ἀπὸ γεωργίας πλείονος τετελειωμέ νου. Πῶς δὲ ὑπὸ ἄλλου σπείρεται, καὶ ὑπὸ ἄλλων θερίζεται, ἐν τοῖς ἑξῆς διαληψόμεθα. ἀλλ᾽ ὥστε καὶ οἷον εἰς τήν, πρὸ τούτου εἰρημένον τό· Οὐχ ὑμεῖς, ORIGENIS c:iam splæram transire, quæ quidem ignis sphaera A materia est universi iu....... Hanc opinionem, ceu non sanam, redarguens Verbum caro factum, ad eos qui talia credunt inquit : Nonne vos dicitis quod quatuor menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis : Levate oculos vestros, et videte regio- nes jam albas esse ad messem. Etenim incom- prehensibile nobis videtur eum de una messe in his omnibus disserere, quandoquidem sententia eorum qui simplicius exponunt, vera loquentes discipulos objurgat Dominùs, existimantes, ut hi putánt, post quartum mensem venturam messem, quam in supe- rioribus proposuimus non admodum posse post quartum mensein consistere. Alioquin discipulorumn etiam opinionem fere corrigens, inquit: «Notine vos » quidem hoc dicitis?, ego hoc dico. Ad hæc quomodo absurdum non est allegorice palam in omnibus explicare hoc dictum : « Levate oculos ve- stros; › et hoc • Videte regiones jam albas esse ad messem; › in eo vero quod ante hoc positum est, nempe : « Nonne vos dicitis quol adhuc qua - tuor menses sunt, et messis venit, › idem faeiendum non censere? : B litteræ assidet, ratus eam anagogicum sensum non recipere. Inquit ergo Jesum loqui de messe eorum qui generantur, perinde quasi hæc messis spatium quatuor adhuc mensium determinatum ha- beat, quam ipse dicebat jam instare. Nec seio C · quo pacto etiam messem interpretatus sit de anima credentium, dicens eos jam maturos et paratos ad niessem esse, atque etiam idoneos qui inducantur in horreum, hoc est per fidem in quietem; si tamen sint parali, nec enim onues parati sunt : « nam ani marum aliquæ paratæ fuerant, inquit, aliquæ erant se preparaturæ nempe illae animæ], et aliquæ quidem jam seminantur, faliquæ vero seminanda sunt. » ] Hæc quidem ille. Sed nescio an ipse osten- dere possit quomodo discipuli elevantes oculos vi- dere possint animas jam idoneas exsistentes, ut putat, ut in horreum inducantur : quin etiam quo- modo de animabus verum est hoc: Alius est qui seminal, et alius est qui metit 61_' ; » et illud : « Ego misi vos ad metendum quod vos non laborastis ": » quomodo etiam fieri potest ut illud de anima intel- ligatur : e Alii laboraverunt, et vos in laboren illo- rum introistis?, Quamobrem per messem nos in- telligimus messem fructus, qui colligitur in vitam æternam, juxta perfectionem rationis, quæ in no- tionibus nostris, seminis instar, ingenita multo la- bore perficitur. Cæterum quomodo ab alio seminatur, 61_62 Joan. iv, 37. ibid. 38. berino, sed legitur in Bodleiano. etc. et ab alio metitur, in sequentibus disseremus. nus, optime; male vero Regius et Barberinus, etc. codicibus Bodleiano ac Barberino. Forte legendum etc. 41. Altamen Heracleon, non secus atque multi, 42. « Ecce dico vobis: Levate oculos vestros, et (65) Διαβῆναι. Excidit e codicibus Regio et Bar- (66) Codex Bodleianus, ἀδύνατον ἡμῖν φαίνεται (67) "Αλλως τε καὶ οἱονεὶ τήν. Sic codes Bodleia- 41. Καὶ ὁ Ἡρακλέων μέντοιγε ὁμοίως τοῖς πολ 42. • Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς (68) Πρὸ τούτου ἐρχόμενον τοῦτο. Ita legitur in

και (65), μή καταφθαρεὶς ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας, ἥτις Αt Ν μὴ περὶ ἑνός, ἐστὶν ὕλη τοῦ παντὸς ἐν τοῖς πρὸ τῆς.... αἰθερίους τόπους... χωρίοις. Ταύτην δὲ τὴν ὑπόληψιν διαλέγ χων ὡς οὐχ ὑγιῆ φησιν ὁ γενόμενος σὰρξ Λόγος τοῖς ταῦτα νομίζουσι τό· Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετρά μηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμὸς ἔρχεται ; ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη. » Καὶ γὰρ ἀδιανόητον ἡμῖν φαίνεται περὶ ἑνὸς (66) αὐτὸν ἐν τούτοις πᾶσι διαλαμβάνειν θερισμοῦ, ἐπείπερ κατά τοὺς ἁπλούστερον ἐκδεχομένους ἀληθὲς λέγουσιν ἐπιπλῆξαι τοῖς μαθηταῖς νομίζουσιν, ὡς οἴονται, μετὰ τετράμηνον ἔρχεσθαι τὸν θερισμόν, ὅντινα ἐν τοῖς πρὸ τούτων παρεστήσαμεν μὴ πάνυ τι δύνασθαι μετὰ τετράμηνον ἐνστήσεσθαι· ἄλλως τε καὶ οἱονεὶ τὴν (67) ὑπόνοιαν τῶν μαθητῶν διορθούμενός φησι τό· ι Οὐχ ὑμεῖς μὲν τόδε ο λέγετε ; › ἐγὼ δὲ τόδε φημί. Πρὸς τούτοις πῶς οὐκ ἄτοπον τὸ μέν· Ἐπά- ρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, » κατὰ πάντα ἀλληγορή σαι σαφῶς, καὶ τό· Θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευ- καί εἰσι πρὸς θερισμόν ἤδη, τὸ δὲ πρὸ τούτου ἐρχό- μενον τοῦτο (68)· · Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ἔτι τετρά- μηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός ἔρχεται» μὴ ἀλληγορικῶς ἐκλαβεῖν ; λοῖς ἐπὶ τῆς λέξεως ἔμεινε, μὴ οἰόμενος αὐτὴν ἀνά- γεσθαι. Φησὶ γοῦν, ὅτι τὸν τῶν γεννημάτων λέγει θερισμόν, ὡς τούτου μὲν ἔτι διορίαν ἔχοντος τετρά μηνον τοῦδε θερισμοῦ, οὗ αὐτὸς ἔλεγεν, ἤδη ἐνεστώ τος. Καὶ τὸν θερισμὸν οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπὶ τῆς ψυχῆς ἐξείληφε τῶν πιστευόντων, λέγων, ὅτι ἤδη ἀκμαῖοι καὶ ἕτοιμοί εἰσι πρὸς θερισμόν, καὶ ἐπιτήδειοι πρὸς τὸ συναχθῆναι εἰς ἀποθήκην, τουτέστι διὰ πίστεως εἰς ἀνάπαυσιν, ὅσαι γε ἕτοιμοι, οὐ γὰρ πᾶσαι· καὶ μὲν γὰρ ἤδη ἔτοιμοι ἦσαν, φησίν, αἱ δὲ ἔμελλον· καὶ αἱ μὲν μέλλουσιν, αἱ δὲ ἐπισπείρονται ήδη. Ταῦτα μὲν οὖν ἐκεῖνος εἶπε. Πῶς δὲ οἱ μαθηταὶ ἐπαίροντες τοὺς ὀφθαλμοὺς δύνανται βλέπειν τὰς ψυχὰς ήδη ἐπιτηδείους οὔσας πρὸς τὸ, ὡς οἴεται, εἰς ἀποθήκην εἰσαχθῆναι, οὐκ οἶδα εἰ δύναται παραστῆσαι· καὶ ἔτι γε πῶς ἐπὶ τῶν ψυχῶν ἀληθὲς τά· ο 'Αλλος ὁ σπεί ρων, καὶ ἄλλος ὁ θερίζων· » καί· . Απέστειλα ὑμᾶς θερίζειν ὃ οὐχ ὑμεῖς κεκοπιάκατε· › τίνα δὲ τρόπον τό· ι "Αλλοι κεκοπιάκασι, καὶ ὑμεῖς εἰς τὸν κόπον αὐτῶν εἰσεληλύθατε, δυνατόν ἐστι παραδέξασθαι ἐπὶ τῆς ψυχῆς. Ἡμεῖς οὖν θερισμόν συναγομένου καρποῦ εἰς ζωὴν αἰώνιον ἐκλαμβάνομεν, κατὰ τὴν τελείωσιν τοῦ σπερματικῶς έγκειμένου κατὰ τὰς ἐν νοίας ἡμῖν λόγου ἀπὸ γεωργίας πλείονος τετελειωμέ νου. Πῶς δὲ ὑπὸ ἄλλου σπείρεται, καὶ ὑπὸ ἄλλων θερίζεται, ἐν τοῖς ἑξῆς διαληψόμεθα. ἀλλ᾽ ὥστε καὶ οἷον εἰς τήν, πρὸ τούτου εἰρημένον τό· Οὐχ ὑμεῖς, ORIGENIS c:iam splæram transire, quæ quidem ignis sphaera A materia est universi iu....... Hanc opinionem, ceu non sanam, redarguens Verbum caro factum, ad eos qui talia credunt inquit : Nonne vos dicitis quod quatuor menses sunt, et messis venit? Ecce dico vobis : Levate oculos vestros, et videte regio- nes jam albas esse ad messem. Etenim incom- prehensibile nobis videtur eum de una messe in his omnibus disserere, quandoquidem sententia eorum qui simplicius exponunt, vera loquentes discipulos objurgat Dominùs, existimantes, ut hi putánt, post quartum mensem venturam messem, quam in supe- rioribus proposuimus non admodum posse post quartum mensein consistere. Alioquin discipulorumn etiam opinionem fere corrigens, inquit: «Notine vos » quidem hoc dicitis?, ego hoc dico. Ad hæc quomodo absurdum non est allegorice palam in omnibus explicare hoc dictum : « Levate oculos ve- stros; › et hoc • Videte regiones jam albas esse ad messem; › in eo vero quod ante hoc positum est, nempe : « Nonne vos dicitis quol adhuc qua - tuor menses sunt, et messis venit, › idem faeiendum non censere? : B litteræ assidet, ratus eam anagogicum sensum non recipere. Inquit ergo Jesum loqui de messe eorum qui generantur, perinde quasi hæc messis spatium quatuor adhuc mensium determinatum ha- beat, quam ipse dicebat jam instare. Nec seio C · quo pacto etiam messem interpretatus sit de anima credentium, dicens eos jam maturos et paratos ad niessem esse, atque etiam idoneos qui inducantur in horreum, hoc est per fidem in quietem; si tamen sint parali, nec enim onues parati sunt : « nam ani marum aliquæ paratæ fuerant, inquit, aliquæ erant se preparaturæ nempe illae animæ], et aliquæ quidem jam seminantur, faliquæ vero seminanda sunt. » ] Hæc quidem ille. Sed nescio an ipse osten- dere possit quomodo discipuli elevantes oculos vi- dere possint animas jam idoneas exsistentes, ut putat, ut in horreum inducantur : quin etiam quo- modo de animabus verum est hoc: Alius est qui seminal, et alius est qui metit 61_' ; » et illud : « Ego misi vos ad metendum quod vos non laborastis ": » quomodo etiam fieri potest ut illud de anima intel- ligatur : e Alii laboraverunt, et vos in laboren illo- rum introistis?, Quamobrem per messem nos in- telligimus messem fructus, qui colligitur in vitam æternam, juxta perfectionem rationis, quæ in no- tionibus nostris, seminis instar, ingenita multo la- bore perficitur. Cæterum quomodo ab alio seminatur, 61_62 Joan. iv, 37. ibid. 38. berino, sed legitur in Bodleiano. etc. et ab alio metitur, in sequentibus disseremus. nus, optime; male vero Regius et Barberinus, etc. codicibus Bodleiano ac Barberino. Forte legendum etc. 41. Altamen Heracleon, non secus atque multi, 42. « Ecce dico vobis: Levate oculos vestros, et (65) Διαβῆναι. Excidit e codicibus Regio et Bar- (66) Codex Bodleianus, ἀδύνατον ἡμῖν φαίνεται (67) "Αλλως τε καὶ οἱονεὶ τήν. Sic codes Bodleia- 41. Καὶ ὁ Ἡρακλέων μέντοιγε ὁμοίως τοῖς πολ 42. • Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς (68) Πρὸ τούτου ἐρχόμενον τοῦτο. Ita legitur in

ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι προς τό θερισμὸν ἥδη.» Πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς κεῖται το • Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, » προτρεπομένου ἡμᾶς τοῦ θείου λόγου ὑψοῦν, καὶ ἐπαίρειν τὰ φρονή- ματα, καὶ τὸ διορατικὸν κάτω που κείμενον, καὶ συγ κύπτον, μὴ δυνάμενόν τε ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελὲς μετεωρίσαι· ὥσπερ ἐν Ησαΐᾳ· « Ἐπάρατε εἰς ὕψος τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ ἴδετε τίς κατέδειξε ταῦτα πάντα. » Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ, ὅτε μέλλει τοῖς ἐν πεδίῳ συναχθεῖσι (68) λέγειν τοὺς μακαρισμούς, ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὑτοῦ πρὸς τοὺς μαθητάς, λέγει τή· «Μακάριοι » οἶδε καὶ οἶδε· οὐδεὶς γὰρ γνήσιος Ἰησοῦ μαθητὴς κάτω ἐστὶν, ὡς οὐδὲ ὁ ἀναπαυόμενος ἐν τοῖς τοῦ ᾿Αβραὰμ κόλποις. Ο γοῦν πλούσιος ὑπάρχων ἐν βασάνοις (69) ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς βλέπει τὸν Αβραὰμ, καὶ τὸν Λάζαρον ἐν τοῖς κόλποις αὐτοῦ. Πρὸς τούτοις ἡ συγκύπτουσα, καὶ μὴ δυναμένη ἀνα- κύψαι εἰς τὸ παντελὲς Ἰησοῦ αὐτὴν ἀνορθώσαντος, ἀποτίθεται τὸ συγκύπτειν καὶ τὸ μὴ δύνασθαι άνα- κύπτειν, ἵνα ἐπάρῃ τοὺς ὀφθαλμούς. Καὶ οὐδείς γε, ἐν πάθεσιν ὤν, καὶ τῇ σαρκὶ προστετηκώς, ἢ τοῖς ὑλικοῖς ἐμπεφυρμένος, ετήρησε τὴν λέγουσαν ἐντο λήν· ο Επάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν· › διόπερ ὁ τοιοῦτος οὐδὲ θεάσεται τὰς χώρας, κἂν ὦτι λευκαί πρὸς θερισμόν ἤδη. Ἔτι δὲ οὐδεὶς ἐργαζόμενος τὰ ἔργα τῆς σαρκὸς ἐπῆρε τοὺς ὀφθαλμούς. Λευκαὶ δὲ αἱ χώραι πρὸς θερισμὸν ἥδὴ εἰσὶν, ὅτε πάρεστιν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος σαφηνίζων καὶ φωτίζων πάσας τὰς χώρας τῆς Γραφῆς πληρουμένης ἐν τῇ ἐπιδημία αὐτοῦ. Τάχα δὲ καὶ πάντα τὰ αἰσθητὰ μέχρι γε αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ, αἱ λευκαί εἰσι χῶραι, ἕτοιμοι πρὸς θερισμὸν τοῖς ἐπαίρουσι τοὺς ὀφθαλ- μούς, σαφῶς παρισταμένου τοῦ περὶ ἑκάστου λόγου, τοῖς ἀνειληφόσιν, ἐκ τοῦ τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορ φοῦσθαι ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, ὀφθαλμῶν ὁμοίωμα (70) τῶν ἑωρακότων πῶς ἕκαστον τῶν γενομένων καλὸν ἦν· τὸ γὰρ, Εἶδεν ὁ Θεὸς καθέκαστον τῶν κτισμάτων λεγόμενον, ὅτι καλὸν, τοιοῦτόν ἐστιν· Ὅτι ἐνεῖδεν ὁ Θεὸς τοῖς λόγοις (71) ἑκάστου, καὶ εἶδε πῶς καθ' ας γέγονεν ἕκαστον τῶν κτισμάτων λόγους, ἐστὶ καλόν. Εἰ δὲ μὴ οὕτως τις παραδέχεται τό· « Εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλόν, ο διηγησάσθω πῶς ἐν τῷ « Εξα γαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν, καὶ πετεινὰ πετόμενα ἐπὶ τῆς γῆς κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρα νοῦ, ο σώζεται τό· «Εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλὸν, καὶ μά- λιστα ἐπεὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα, δ λόγος (72) ὁ περὶ ἑκάστου τούτων ἐστὶν ὁραθεὶς Θεῷ τὸ καλόν. Τὰ δ᾽ αὐτὰ καὶ περὶ τοῦ, • Εξαγαγέτω ἡ γὴ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος, τετράποδα, καὶ ἐρπε τὰ, καὶ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος, » λεκτέον, εἷς καὶ ἐπιφέρεται τό· . Εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλόν. » Πῶς γὰρ καλὸν τὰ θηρία καὶ τὰ ἑρπετὰ, εἰ μὴ ἄρα ὁ λόγος ὁ περὶ αὐτῶν ἐστι τὸ καλόν; Ταῦτα δ' ἡμῖν λέγεται ▸ Β « το βασάνοις, τοὺς λόγους. ὁ λόγος ὁ περὶ ἑκάστου. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A videte loca jam alla esse ad messem. In multis Scripturæ locis positum est hoc dictum : Levate oculos vestros, divina nos oratione admonente uti allollamus elevemnusque tum sensus, tum vim vi- dendi inferne jacentem, et pronam, nec erigere se valentem, ut perfecte sublimia contempletur; quem- admodum in Isaia : • Levate in excelsum oculos vestros, et videte quis hæc omnia ostendit ". › Ser- vator etiam his qui in campum convenerant, beati- tudines dicturus, elevatis oculis suis ad discipulos, inquit ^ : e Beati, hi, et hi : nullus enim discipu- lus germanus Jesu jacet iuferue, quemadmodum neque ille qui in Abrahæ sinibus requie ce bat : ex quo dives, qui in tormentis erat, cum elevasset oculos, videt Abraham et Lazarum in bujus sini- bus ". Ad hæc mulier illa contracta, nec caput eri- gere omnino valens, cum a Jesu erecta fuisset " 67, contractionem atque infirmitatem erigendi sese de- ponit, ut elevet oculos. Nec ullus profecto est qui perturbationibus obnoxius, et carni adhærens, vel rebus materialibus commistus, mandatum servave- rit dicens : « Levate oculos vestros; » quamobrem ne loca quidem visurus est iste, etiamsi jam alba sint ad messem. Praterea nullus qui operatur opera carnis, levavit oculos. Porro alba sunt ad al:essem jam loca, quando adest Dei Sermo ape- riens et illustrans omnia Scripturæ loca, quæ ple- na sunt, adveniente ipso. Fortassis etiam omnia quæ sensu percipiuntur, vel ad ipsum usque cœlum, alque usque ad ea quæ in ipso sunt, alba sunt loca parata jam ad messem, clevantibus oculos: palam uniuscujusque rei ratione illis ob oculos exhibita, qui receperunt, eo quod transformentur ad eamdemn imaginem a gloria in gloriam **, similitudinem ocu- lorum, qui viderunt quomodo singula quæ facta fuerant, bona essent. lioc enim dictum " : Vidit Deus singillatim, quæ creata sunt, bona esse, tale est Inspexit Deus cujusque rei rationes, easque vidit bonas esse propter rationes quibus unum- quodque creatum erat. Quod si quis sic non intel- ligit hoc dictum : « Vidit Deus quod bonum esset 7, enarret nobis quomodo in his verbis Educant aquæ reptilia animarum, quæ victuræ sint, et volatilia alata super terram in firmamento cœli”, D servetur Deum vidisse, quod bonum esset, idque potissimum, quod fecerit Deus cete magna : sed ratio uniuscujusque harum rerum Deo perspecta, res bona est. Idem censendum est et de illis verbis : Educat terra animam viventein juxta genus, qua- drupeda et reptilia, et feras terræ juxta genus 7; quibus subjungitur etiam : « Vidit Deus, quod be- num esset **. » Quomodo enim feræ et reptilia bonum sunt, nisi ratio earum bonum est? Hæc antem a G " Isai, XL, 26. es Matth. v, seq. ; Lnc. vi, seq. Luc. xvi, 23. Luc. xis, seq. H Cor. IL, 18. "Gen. 1, 31. ibid. 10, 12, 18, 21. ibid. 20. ibil. 21. ibid. 24. 7* ibid. 25. tur in codice Bodleiano. videtur ut in Regio. tuitur e codicibus Bodleiano et Barberino. Regius, (689) Τοῖς ἐν πεδίῳ συναχθεῖσι. Hæc desideran- (69) Codex Bodleianus, βασιλείοις, sed legendum (70) Ομοίωμα. Deest in codice Regio, sed resti- (71) Codd. Bodleianus et Barberius, τοῖς λόγοις· (72) Ο λόγος, etc. Legendum fortasse, εἰ μὴ ἄρα

ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τας χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι προς τό θερισμὸν ἥδη.» Πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς κεῖται το • Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, » προτρεπομένου ἡμᾶς τοῦ θείου λόγου ὑψοῦν, καὶ ἐπαίρειν τὰ φρονή- ματα, καὶ τὸ διορατικὸν κάτω που κείμενον, καὶ συγ κύπτον, μὴ δυνάμενόν τε ἀνακύψαι εἰς τὸ παντελὲς μετεωρίσαι· ὥσπερ ἐν Ησαΐᾳ· « Ἐπάρατε εἰς ὕψος τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ ἴδετε τίς κατέδειξε ταῦτα πάντα. » Καὶ ὁ Σωτὴρ δὲ, ὅτε μέλλει τοῖς ἐν πεδίῳ συναχθεῖσι (68) λέγειν τοὺς μακαρισμούς, ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς αὑτοῦ πρὸς τοὺς μαθητάς, λέγει τή· «Μακάριοι » οἶδε καὶ οἶδε· οὐδεὶς γὰρ γνήσιος Ἰησοῦ μαθητὴς κάτω ἐστὶν, ὡς οὐδὲ ὁ ἀναπαυόμενος ἐν τοῖς τοῦ ᾿Αβραὰμ κόλποις. Ο γοῦν πλούσιος ὑπάρχων ἐν βασάνοις (69) ἐπάρας τοὺς ὀφθαλμοὺς βλέπει τὸν Αβραὰμ, καὶ τὸν Λάζαρον ἐν τοῖς κόλποις αὐτοῦ. Πρὸς τούτοις ἡ συγκύπτουσα, καὶ μὴ δυναμένη ἀνα- κύψαι εἰς τὸ παντελὲς Ἰησοῦ αὐτὴν ἀνορθώσαντος, ἀποτίθεται τὸ συγκύπτειν καὶ τὸ μὴ δύνασθαι άνα- κύπτειν, ἵνα ἐπάρῃ τοὺς ὀφθαλμούς. Καὶ οὐδείς γε, ἐν πάθεσιν ὤν, καὶ τῇ σαρκὶ προστετηκώς, ἢ τοῖς ὑλικοῖς ἐμπεφυρμένος, ετήρησε τὴν λέγουσαν ἐντο λήν· ο Επάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν· › διόπερ ὁ τοιοῦτος οὐδὲ θεάσεται τὰς χώρας, κἂν ὦτι λευκαί πρὸς θερισμόν ἤδη. Ἔτι δὲ οὐδεὶς ἐργαζόμενος τὰ ἔργα τῆς σαρκὸς ἐπῆρε τοὺς ὀφθαλμούς. Λευκαὶ δὲ αἱ χώραι πρὸς θερισμὸν ἥδὴ εἰσὶν, ὅτε πάρεστιν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος σαφηνίζων καὶ φωτίζων πάσας τὰς χώρας τῆς Γραφῆς πληρουμένης ἐν τῇ ἐπιδημία αὐτοῦ. Τάχα δὲ καὶ πάντα τὰ αἰσθητὰ μέχρι γε αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ, αἱ λευκαί εἰσι χῶραι, ἕτοιμοι πρὸς θερισμὸν τοῖς ἐπαίρουσι τοὺς ὀφθαλ- μούς, σαφῶς παρισταμένου τοῦ περὶ ἑκάστου λόγου, τοῖς ἀνειληφόσιν, ἐκ τοῦ τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορ φοῦσθαι ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, ὀφθαλμῶν ὁμοίωμα (70) τῶν ἑωρακότων πῶς ἕκαστον τῶν γενομένων καλὸν ἦν· τὸ γὰρ, Εἶδεν ὁ Θεὸς καθέκαστον τῶν κτισμάτων λεγόμενον, ὅτι καλὸν, τοιοῦτόν ἐστιν· Ὅτι ἐνεῖδεν ὁ Θεὸς τοῖς λόγοις (71) ἑκάστου, καὶ εἶδε πῶς καθ' ας γέγονεν ἕκαστον τῶν κτισμάτων λόγους, ἐστὶ καλόν. Εἰ δὲ μὴ οὕτως τις παραδέχεται τό· « Εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλόν, ο διηγησάσθω πῶς ἐν τῷ « Εξα γαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν, καὶ πετεινὰ πετόμενα ἐπὶ τῆς γῆς κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρα νοῦ, ο σώζεται τό· «Εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλὸν, καὶ μά- λιστα ἐπεὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα, δ λόγος (72) ὁ περὶ ἑκάστου τούτων ἐστὶν ὁραθεὶς Θεῷ τὸ καλόν. Τὰ δ᾽ αὐτὰ καὶ περὶ τοῦ, • Εξαγαγέτω ἡ γὴ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος, τετράποδα, καὶ ἐρπε τὰ, καὶ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος, » λεκτέον, εἷς καὶ ἐπιφέρεται τό· . Εἶδεν ὁ Θεὸς, ὅτι καλόν. » Πῶς γὰρ καλὸν τὰ θηρία καὶ τὰ ἑρπετὰ, εἰ μὴ ἄρα ὁ λόγος ὁ περὶ αὐτῶν ἐστι τὸ καλόν; Ταῦτα δ' ἡμῖν λέγεται ▸ Β « το βασάνοις, τοὺς λόγους. ὁ λόγος ὁ περὶ ἑκάστου. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. A videte loca jam alla esse ad messem. In multis Scripturæ locis positum est hoc dictum : Levate oculos vestros, divina nos oratione admonente uti allollamus elevemnusque tum sensus, tum vim vi- dendi inferne jacentem, et pronam, nec erigere se valentem, ut perfecte sublimia contempletur; quem- admodum in Isaia : • Levate in excelsum oculos vestros, et videte quis hæc omnia ostendit ". › Ser- vator etiam his qui in campum convenerant, beati- tudines dicturus, elevatis oculis suis ad discipulos, inquit ^ : e Beati, hi, et hi : nullus enim discipu- lus germanus Jesu jacet iuferue, quemadmodum neque ille qui in Abrahæ sinibus requie ce bat : ex quo dives, qui in tormentis erat, cum elevasset oculos, videt Abraham et Lazarum in bujus sini- bus ". Ad hæc mulier illa contracta, nec caput eri- gere omnino valens, cum a Jesu erecta fuisset " 67, contractionem atque infirmitatem erigendi sese de- ponit, ut elevet oculos. Nec ullus profecto est qui perturbationibus obnoxius, et carni adhærens, vel rebus materialibus commistus, mandatum servave- rit dicens : « Levate oculos vestros; » quamobrem ne loca quidem visurus est iste, etiamsi jam alba sint ad messem. Praterea nullus qui operatur opera carnis, levavit oculos. Porro alba sunt ad al:essem jam loca, quando adest Dei Sermo ape- riens et illustrans omnia Scripturæ loca, quæ ple- na sunt, adveniente ipso. Fortassis etiam omnia quæ sensu percipiuntur, vel ad ipsum usque cœlum, alque usque ad ea quæ in ipso sunt, alba sunt loca parata jam ad messem, clevantibus oculos: palam uniuscujusque rei ratione illis ob oculos exhibita, qui receperunt, eo quod transformentur ad eamdemn imaginem a gloria in gloriam **, similitudinem ocu- lorum, qui viderunt quomodo singula quæ facta fuerant, bona essent. lioc enim dictum " : Vidit Deus singillatim, quæ creata sunt, bona esse, tale est Inspexit Deus cujusque rei rationes, easque vidit bonas esse propter rationes quibus unum- quodque creatum erat. Quod si quis sic non intel- ligit hoc dictum : « Vidit Deus quod bonum esset 7, enarret nobis quomodo in his verbis Educant aquæ reptilia animarum, quæ victuræ sint, et volatilia alata super terram in firmamento cœli”, D servetur Deum vidisse, quod bonum esset, idque potissimum, quod fecerit Deus cete magna : sed ratio uniuscujusque harum rerum Deo perspecta, res bona est. Idem censendum est et de illis verbis : Educat terra animam viventein juxta genus, qua- drupeda et reptilia, et feras terræ juxta genus 7; quibus subjungitur etiam : « Vidit Deus, quod be- num esset **. » Quomodo enim feræ et reptilia bonum sunt, nisi ratio earum bonum est? Hæc antem a G " Isai, XL, 26. es Matth. v, seq. ; Lnc. vi, seq. Luc. xvi, 23. Luc. xis, seq. H Cor. IL, 18. "Gen. 1, 31. ibid. 10, 12, 18, 21. ibid. 20. ibil. 21. ibid. 24. 7* ibid. 25. tur in codice Bodleiano. videtur ut in Regio. tuitur e codicibus Bodleiano et Barberino. Regius, (689) Τοῖς ἐν πεδίῳ συναχθεῖσι. Hæc desideran- (69) Codex Bodleianus, βασιλείοις, sed legendum (70) Ομοίωμα. Deest in codice Regio, sed resti- (71) Codd. Bodleianus et Barberius, τοῖς λόγοις· (72) Ο λόγος, etc. Legendum fortasse, εἰ μὴ ἄρα

Α διὰ τό· . Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεά- σασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν Β ήδη, ο προτρέποντος τοῦ παρόντος τοῖς μαθηταίς Λόγου τοὺς ἀκροατὰς ἐπαίρειν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπί τε τὰς χώρας τῆς Γραφῆς, καὶ ἐπὶ τὰς χώρας τοῦ ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων λόγου, ἵνα τὴν λευκότητα και τὴν λαμπρότητα θεάσηταί τις τοῦ τῆς ἀληθείας παν ταχοῦ φωτός· « Πάντα γὰρ ἐνώπιον (75) τοῖς νοοῦσι, κατὰ τὸν Σολομῶντα, «ὀρθὰ δὲ τοῖς βουλομένοις ἀπονείμασθαι (74) αἴσθησιν. » καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἵνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρη, καὶ ὁ θερίζων. Ποσαχῶς ὁ θερισμὸς ἐν τῇ Γραφή λέγεται, καὶ ἐφ' ὅσων τάσσεται, νομίζω ἀναγκαῖον εἶναι παραθέσθαι, ἵνα, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν καθαρ θέντος τοῦ σημαινομένου, δυνηθῶμεν ἐνθάδε ἰδεῖν ἐπὶ τίνος τῶν πλειόνων τέτακται ή λέξις. Έρευ μεν (75) δὴ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίω, ἡνίκα προσῆλθον οἱ μαθηταὶ τῷ Κυρίῳ λέγοντες· « Διασά φησον ἡμῖν τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων τοῦ ἀγροῦ, διδασκαλίαν περί ταύτης τοῦ Κυρίου, μεθ' ἕτερα λέ γουσαν· ι Ο δὲ θερισμός συντέλεια αἰῶνος ἐστιν, ο δὲ θερισταὶ ἄγγελοί εἰσιν. » ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἐν ἑτέρ τόπῳ περὶ τοῦ πλήθους τῶν πιστευόντων ἀπορούντων διδασκαλίας τρανούσης αὐτοῖς περὶ ὧν πιστεύουσι. φησὶν ὁ Σωτὴρ ἡμῶν· . Ὁ μὲν θερισμός πολύς, οἱ δὲ ἐργάται ὀλίγοι· δεήθητε οὖν τοῦ Κυρίου τοῦ θεο ρισμοῦ, ὅπως ἐκβάλλῃ ἐργάτας εἰς τὸν θερισμὸν αὐ τοῦ. • Πρὸς τούτοις ὁ ᾿Απόστολος σπόρον μὲν ἀνα μάζει τὴν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εὐπορίαν, ἢ ἁμαρτίαν τῶν ἀνθρώπων· θερισμὸν δὲ τὰ διὰ τὰ ἐνταῦθα κατα ορθώματα ἢ ἁμαρτήματα ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἀξίαν ἀποκείμενα, οὕτω λέγων· « Ο γὰρ ἐὰν σπείρῃ ἄν θρωπος, τοῦτο καὶ θερίσει· ὅτι ὁ σπείρων εἰς τὴν σάρκα ἐκ τῆς σαρκός θερίσει φθοράν· ὁ δὲ σπείρων εἰς τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ πνεύματος θερίσει ζωὴν αἰώ νιον. » Κατά τινος δὲ παραπλησίου τοῦ σημαινομέ νου νομίζω καὶ τὸν Προφήτην φερόμενον ἐν Ταλ μοῖς εἰρηκέναι· « Οἱ σπείροντες ἐν δάκρυσιν ἐν ἀγαλλιάσει θεριούσι. Πορευόμενοι ἐπορεύοντο καὶ ἔκλαιον, βάλλοντες τὰ σπέρματα αὐτῶν· ἐρχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει, αἴροντες τὰ δράγματα αυτ τῶν.» Κεῖται δὲ τὸ ὄνομα πολλαχοῦ καὶ ἐπὶ τῆς συν ηθείας, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ Ρούθ, διὰ τούτων· « Αὐτα δὲ παρεγενήθησαν εἰς Βηθλεὲμ ἐν ἀρχῇ θερισμού κριθῶν. » Πέντε δὴ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐκτεθέντων σημαινομένων, φανερὸν μὲν, ὅτι οὐ τὸ ἐν τῇ συνη- Ο ία δηλούμενον ἐνταῦθα εἴρηται, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῆς συντελείας τεταγμένον· οὔτε γὰρ ἐν τῇ συνηθεία τό· « Ο θερίζων (76) μισθὸν λαμβάνει, καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον·, οὔτε περὶ τῶν θεριστών ἀγγέλων τὸ προτρεπτικὸν εἰς τὸ θερίζειν εύλογον ἐν τῷ τόπῳ νοεῖν. Αλλ' οὐδὲ κατὰ τό· ο Ο σπείρων εἰς το πάντα ἐνώπια τοῖς συνιοῦσι, καὶ ὀρθὰ τοῖς εὑρίσκουσι γνῶσιν, νος Εὐαγγελίῳ τὸ, ὁ ; ORIGENIS nobis dicuntur propter illud : « Levate oculos ve- stros, et videte loca jam alba esse ad messem, Fi- lio Dei, qui discipulis aderat, auditores monente, ut elevarent oculos ad loca Scripturæ, et ad loca rationis singulis entibus innata ingenitæque, ut albedinem splendoremque lucis, veritatis, quæ ubi- que est, aliquis videat : « Omnia . enim c coram intelligentibus, teste Salomone **, « recta autem his qui sensum distribuere volunt.> C fructum in vitam æternam, ut qui seminat, simul gaudeat, et qui metit 78. › Quot modis in Scriptura messis dicatur, et in quot significationibus pona- tur, dicere oportet: idque necessario apponendum reor, ut possimus, significatione hujus nominis nobis pro viribus perspecta, ex pluribus videre in quanam ponendum sit. Invenimus ergo in Evange- lio secundum Matthæum, cuin accessissent discipuli ad Dominum dicentes: Edissere nobis parabolam zizaniorum agri ", › doctrinam Domiut, quæ de hoc nomine post alia dicit: Messis vero est finis sæculi, messores autem angeli sunt ¹ª¸› Al vero etiam alio in loco de multitudine credentium, et opus habentium doctrina quæ illis manifestet ea quæ credunt, Servator inquit noster 79: Messis qui- dem multa, operarii autem pauci; obsecrate ergo domínum messis, ut emittat operarios in mes <em suam. » Ad hæc Apostolus semen quidem nominat eam, quæ in hac vita est, abundantiam, vel pecca- tum hominum; messem vero ea, quæ unicuique merito reposita sunt, vel ob praeclare facta, vel ob peccata, quae in præsenti vita quisque egerit, sic dicens : • Quidquid enim seminaverit homo, hoc etiam metet; quoniam qui in carne seminat, de carne messurus est corruptionem: qui autem se- minat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam. › In aliqua vero simili significatione arbitror etiam Prophetam, qui in Psalmis circumfertur, dixisse " : • Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent. Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua; venientes autem venient cum exsultatione, portan- tes manipulos suos. › Ponitur etiam hoc nomen frequenter, ut loqui consuevimus, quemadmodum in libro Ruth hisce verbis : « lllæ autem advenerunt p Bethlehem, cum messis hordeacea inciperet 8ª. › Expositis itaque in præesentia quinque significatio- nibus messis, manifestum est boc in loco messem non accipi ut loqui consuevimus, sed ne pro fine quidem et consummatione; neque enim hoc modo loqui consuevimus : « Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam ". » Neque de messoribus angelis consentaneum est nos hoc in ibid. 59. Matth. 1x, 37, 38. Galat. vi, Prov. viii, 9. Joan. 19. 36. Matth. xii, 56. 7, 8. Psal. cxxv, 5, 6. Ruth 1, 42. Joan. iv, 56. editiones habent, quibus consonant lle- braica et editiones universa:. deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. sed restituitur e codice Bodleiano. 43. ‹ Qui metit, mercedem accipit, et congregat 43. • Ο θερίζων μισθὸν λαμβάνει, καὶ συνάγει (75) Πάντα γὰρ ἐνώπιον, etc. Omnes τῶν Ο' (74) Colex Bodleianus, επινεύματία.. (75) Ἐροῦμεν. Legendum videtur εὕρομεν. Mor (76) Τό· Ο θερίζων. In codice Regio deest

Α διὰ τό· . Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεά- σασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν Β ήδη, ο προτρέποντος τοῦ παρόντος τοῖς μαθηταίς Λόγου τοὺς ἀκροατὰς ἐπαίρειν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπί τε τὰς χώρας τῆς Γραφῆς, καὶ ἐπὶ τὰς χώρας τοῦ ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων λόγου, ἵνα τὴν λευκότητα και τὴν λαμπρότητα θεάσηταί τις τοῦ τῆς ἀληθείας παν ταχοῦ φωτός· « Πάντα γὰρ ἐνώπιον (75) τοῖς νοοῦσι, κατὰ τὸν Σολομῶντα, «ὀρθὰ δὲ τοῖς βουλομένοις ἀπονείμασθαι (74) αἴσθησιν. » καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἵνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρη, καὶ ὁ θερίζων. Ποσαχῶς ὁ θερισμὸς ἐν τῇ Γραφή λέγεται, καὶ ἐφ' ὅσων τάσσεται, νομίζω ἀναγκαῖον εἶναι παραθέσθαι, ἵνα, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν καθαρ θέντος τοῦ σημαινομένου, δυνηθῶμεν ἐνθάδε ἰδεῖν ἐπὶ τίνος τῶν πλειόνων τέτακται ή λέξις. Έρευ μεν (75) δὴ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίω, ἡνίκα προσῆλθον οἱ μαθηταὶ τῷ Κυρίῳ λέγοντες· « Διασά φησον ἡμῖν τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων τοῦ ἀγροῦ, διδασκαλίαν περί ταύτης τοῦ Κυρίου, μεθ' ἕτερα λέ γουσαν· ι Ο δὲ θερισμός συντέλεια αἰῶνος ἐστιν, ο δὲ θερισταὶ ἄγγελοί εἰσιν. » ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἐν ἑτέρ τόπῳ περὶ τοῦ πλήθους τῶν πιστευόντων ἀπορούντων διδασκαλίας τρανούσης αὐτοῖς περὶ ὧν πιστεύουσι. φησὶν ὁ Σωτὴρ ἡμῶν· . Ὁ μὲν θερισμός πολύς, οἱ δὲ ἐργάται ὀλίγοι· δεήθητε οὖν τοῦ Κυρίου τοῦ θεο ρισμοῦ, ὅπως ἐκβάλλῃ ἐργάτας εἰς τὸν θερισμὸν αὐ τοῦ. • Πρὸς τούτοις ὁ ᾿Απόστολος σπόρον μὲν ἀνα μάζει τὴν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εὐπορίαν, ἢ ἁμαρτίαν τῶν ἀνθρώπων· θερισμὸν δὲ τὰ διὰ τὰ ἐνταῦθα κατα ορθώματα ἢ ἁμαρτήματα ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἀξίαν ἀποκείμενα, οὕτω λέγων· « Ο γὰρ ἐὰν σπείρῃ ἄν θρωπος, τοῦτο καὶ θερίσει· ὅτι ὁ σπείρων εἰς τὴν σάρκα ἐκ τῆς σαρκός θερίσει φθοράν· ὁ δὲ σπείρων εἰς τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ πνεύματος θερίσει ζωὴν αἰώ νιον. » Κατά τινος δὲ παραπλησίου τοῦ σημαινομέ νου νομίζω καὶ τὸν Προφήτην φερόμενον ἐν Ταλ μοῖς εἰρηκέναι· « Οἱ σπείροντες ἐν δάκρυσιν ἐν ἀγαλλιάσει θεριούσι. Πορευόμενοι ἐπορεύοντο καὶ ἔκλαιον, βάλλοντες τὰ σπέρματα αὐτῶν· ἐρχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει, αἴροντες τὰ δράγματα αυτ τῶν.» Κεῖται δὲ τὸ ὄνομα πολλαχοῦ καὶ ἐπὶ τῆς συν ηθείας, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ Ρούθ, διὰ τούτων· « Αὐτα δὲ παρεγενήθησαν εἰς Βηθλεὲμ ἐν ἀρχῇ θερισμού κριθῶν. » Πέντε δὴ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐκτεθέντων σημαινομένων, φανερὸν μὲν, ὅτι οὐ τὸ ἐν τῇ συνη- Ο ία δηλούμενον ἐνταῦθα εἴρηται, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῆς συντελείας τεταγμένον· οὔτε γὰρ ἐν τῇ συνηθεία τό· « Ο θερίζων (76) μισθὸν λαμβάνει, καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον·, οὔτε περὶ τῶν θεριστών ἀγγέλων τὸ προτρεπτικὸν εἰς τὸ θερίζειν εύλογον ἐν τῷ τόπῳ νοεῖν. Αλλ' οὐδὲ κατὰ τό· ο Ο σπείρων εἰς το πάντα ἐνώπια τοῖς συνιοῦσι, καὶ ὀρθὰ τοῖς εὑρίσκουσι γνῶσιν, νος Εὐαγγελίῳ τὸ, ὁ ; ORIGENIS nobis dicuntur propter illud : « Levate oculos ve- stros, et videte loca jam alba esse ad messem, Fi- lio Dei, qui discipulis aderat, auditores monente, ut elevarent oculos ad loca Scripturæ, et ad loca rationis singulis entibus innata ingenitæque, ut albedinem splendoremque lucis, veritatis, quæ ubi- que est, aliquis videat : « Omnia . enim c coram intelligentibus, teste Salomone **, « recta autem his qui sensum distribuere volunt.> C fructum in vitam æternam, ut qui seminat, simul gaudeat, et qui metit 78. › Quot modis in Scriptura messis dicatur, et in quot significationibus pona- tur, dicere oportet: idque necessario apponendum reor, ut possimus, significatione hujus nominis nobis pro viribus perspecta, ex pluribus videre in quanam ponendum sit. Invenimus ergo in Evange- lio secundum Matthæum, cuin accessissent discipuli ad Dominum dicentes: Edissere nobis parabolam zizaniorum agri ", › doctrinam Domiut, quæ de hoc nomine post alia dicit: Messis vero est finis sæculi, messores autem angeli sunt ¹ª¸› Al vero etiam alio in loco de multitudine credentium, et opus habentium doctrina quæ illis manifestet ea quæ credunt, Servator inquit noster 79: Messis qui- dem multa, operarii autem pauci; obsecrate ergo domínum messis, ut emittat operarios in mes <em suam. » Ad hæc Apostolus semen quidem nominat eam, quæ in hac vita est, abundantiam, vel pecca- tum hominum; messem vero ea, quæ unicuique merito reposita sunt, vel ob praeclare facta, vel ob peccata, quae in præsenti vita quisque egerit, sic dicens : • Quidquid enim seminaverit homo, hoc etiam metet; quoniam qui in carne seminat, de carne messurus est corruptionem: qui autem se- minat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam. › In aliqua vero simili significatione arbitror etiam Prophetam, qui in Psalmis circumfertur, dixisse " : • Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent. Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua; venientes autem venient cum exsultatione, portan- tes manipulos suos. › Ponitur etiam hoc nomen frequenter, ut loqui consuevimus, quemadmodum in libro Ruth hisce verbis : « lllæ autem advenerunt p Bethlehem, cum messis hordeacea inciperet 8ª. › Expositis itaque in præesentia quinque significatio- nibus messis, manifestum est boc in loco messem non accipi ut loqui consuevimus, sed ne pro fine quidem et consummatione; neque enim hoc modo loqui consuevimus : « Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam ". » Neque de messoribus angelis consentaneum est nos hoc in ibid. 59. Matth. 1x, 37, 38. Galat. vi, Prov. viii, 9. Joan. 19. 36. Matth. xii, 56. 7, 8. Psal. cxxv, 5, 6. Ruth 1, 42. Joan. iv, 56. editiones habent, quibus consonant lle- braica et editiones universa:. deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. sed restituitur e codice Bodleiano. 43. ‹ Qui metit, mercedem accipit, et congregat 43. • Ο θερίζων μισθὸν λαμβάνει, καὶ συνάγει (75) Πάντα γὰρ ἐνώπιον, etc. Omnes τῶν Ο' (74) Colex Bodleianus, επινεύματία.. (75) Ἐροῦμεν. Legendum videtur εὕρομεν. Mor (76) Τό· Ο θερίζων. In codice Regio deest

Α διὰ τό· . Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεά- σασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν Β ήδη, ο προτρέποντος τοῦ παρόντος τοῖς μαθηταίς Λόγου τοὺς ἀκροατὰς ἐπαίρειν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐπί τε τὰς χώρας τῆς Γραφῆς, καὶ ἐπὶ τὰς χώρας τοῦ ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων λόγου, ἵνα τὴν λευκότητα και τὴν λαμπρότητα θεάσηταί τις τοῦ τῆς ἀληθείας παν ταχοῦ φωτός· « Πάντα γὰρ ἐνώπιον (75) τοῖς νοοῦσι, κατὰ τὸν Σολομῶντα, «ὀρθὰ δὲ τοῖς βουλομένοις ἀπονείμασθαι (74) αἴσθησιν. » καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ἵνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρη, καὶ ὁ θερίζων. Ποσαχῶς ὁ θερισμὸς ἐν τῇ Γραφή λέγεται, καὶ ἐφ' ὅσων τάσσεται, νομίζω ἀναγκαῖον εἶναι παραθέσθαι, ἵνα, κατὰ τὸ δυνατὸν ἡμῖν καθαρ θέντος τοῦ σημαινομένου, δυνηθῶμεν ἐνθάδε ἰδεῖν ἐπὶ τίνος τῶν πλειόνων τέτακται ή λέξις. Έρευ μεν (75) δὴ ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίω, ἡνίκα προσῆλθον οἱ μαθηταὶ τῷ Κυρίῳ λέγοντες· « Διασά φησον ἡμῖν τὴν παραβολὴν τῶν ζιζανίων τοῦ ἀγροῦ, διδασκαλίαν περί ταύτης τοῦ Κυρίου, μεθ' ἕτερα λέ γουσαν· ι Ο δὲ θερισμός συντέλεια αἰῶνος ἐστιν, ο δὲ θερισταὶ ἄγγελοί εἰσιν. » ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ἐν ἑτέρ τόπῳ περὶ τοῦ πλήθους τῶν πιστευόντων ἀπορούντων διδασκαλίας τρανούσης αὐτοῖς περὶ ὧν πιστεύουσι. φησὶν ὁ Σωτὴρ ἡμῶν· . Ὁ μὲν θερισμός πολύς, οἱ δὲ ἐργάται ὀλίγοι· δεήθητε οὖν τοῦ Κυρίου τοῦ θεο ρισμοῦ, ὅπως ἐκβάλλῃ ἐργάτας εἰς τὸν θερισμὸν αὐ τοῦ. • Πρὸς τούτοις ὁ ᾿Απόστολος σπόρον μὲν ἀνα μάζει τὴν ἐν τῷ βίῳ τούτῳ εὐπορίαν, ἢ ἁμαρτίαν τῶν ἀνθρώπων· θερισμὸν δὲ τὰ διὰ τὰ ἐνταῦθα κατα ορθώματα ἢ ἁμαρτήματα ἑκάστῳ κατὰ τὴν ἀξίαν ἀποκείμενα, οὕτω λέγων· « Ο γὰρ ἐὰν σπείρῃ ἄν θρωπος, τοῦτο καὶ θερίσει· ὅτι ὁ σπείρων εἰς τὴν σάρκα ἐκ τῆς σαρκός θερίσει φθοράν· ὁ δὲ σπείρων εἰς τὸ πνεῦμα ἐκ τοῦ πνεύματος θερίσει ζωὴν αἰώ νιον. » Κατά τινος δὲ παραπλησίου τοῦ σημαινομέ νου νομίζω καὶ τὸν Προφήτην φερόμενον ἐν Ταλ μοῖς εἰρηκέναι· « Οἱ σπείροντες ἐν δάκρυσιν ἐν ἀγαλλιάσει θεριούσι. Πορευόμενοι ἐπορεύοντο καὶ ἔκλαιον, βάλλοντες τὰ σπέρματα αὐτῶν· ἐρχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει, αἴροντες τὰ δράγματα αυτ τῶν.» Κεῖται δὲ τὸ ὄνομα πολλαχοῦ καὶ ἐπὶ τῆς συν ηθείας, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ Ρούθ, διὰ τούτων· « Αὐτα δὲ παρεγενήθησαν εἰς Βηθλεὲμ ἐν ἀρχῇ θερισμού κριθῶν. » Πέντε δὴ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐκτεθέντων σημαινομένων, φανερὸν μὲν, ὅτι οὐ τὸ ἐν τῇ συνη- Ο ία δηλούμενον ἐνταῦθα εἴρηται, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῆς συντελείας τεταγμένον· οὔτε γὰρ ἐν τῇ συνηθεία τό· « Ο θερίζων (76) μισθὸν λαμβάνει, καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον·, οὔτε περὶ τῶν θεριστών ἀγγέλων τὸ προτρεπτικὸν εἰς τὸ θερίζειν εύλογον ἐν τῷ τόπῳ νοεῖν. Αλλ' οὐδὲ κατὰ τό· ο Ο σπείρων εἰς το πάντα ἐνώπια τοῖς συνιοῦσι, καὶ ὀρθὰ τοῖς εὑρίσκουσι γνῶσιν, νος Εὐαγγελίῳ τὸ, ὁ ; ORIGENIS nobis dicuntur propter illud : « Levate oculos ve- stros, et videte loca jam alba esse ad messem, Fi- lio Dei, qui discipulis aderat, auditores monente, ut elevarent oculos ad loca Scripturæ, et ad loca rationis singulis entibus innata ingenitæque, ut albedinem splendoremque lucis, veritatis, quæ ubi- que est, aliquis videat : « Omnia . enim c coram intelligentibus, teste Salomone **, « recta autem his qui sensum distribuere volunt.> C fructum in vitam æternam, ut qui seminat, simul gaudeat, et qui metit 78. › Quot modis in Scriptura messis dicatur, et in quot significationibus pona- tur, dicere oportet: idque necessario apponendum reor, ut possimus, significatione hujus nominis nobis pro viribus perspecta, ex pluribus videre in quanam ponendum sit. Invenimus ergo in Evange- lio secundum Matthæum, cuin accessissent discipuli ad Dominum dicentes: Edissere nobis parabolam zizaniorum agri ", › doctrinam Domiut, quæ de hoc nomine post alia dicit: Messis vero est finis sæculi, messores autem angeli sunt ¹ª¸› Al vero etiam alio in loco de multitudine credentium, et opus habentium doctrina quæ illis manifestet ea quæ credunt, Servator inquit noster 79: Messis qui- dem multa, operarii autem pauci; obsecrate ergo domínum messis, ut emittat operarios in mes <em suam. » Ad hæc Apostolus semen quidem nominat eam, quæ in hac vita est, abundantiam, vel pecca- tum hominum; messem vero ea, quæ unicuique merito reposita sunt, vel ob praeclare facta, vel ob peccata, quae in præsenti vita quisque egerit, sic dicens : • Quidquid enim seminaverit homo, hoc etiam metet; quoniam qui in carne seminat, de carne messurus est corruptionem: qui autem se- minat in spiritu, de spiritu metet vitam æternam. › In aliqua vero simili significatione arbitror etiam Prophetam, qui in Psalmis circumfertur, dixisse " : • Qui seminant in lacrymis, in exsultatione metent. Euntes ibant, et flebant, mittentes semina sua; venientes autem venient cum exsultatione, portan- tes manipulos suos. › Ponitur etiam hoc nomen frequenter, ut loqui consuevimus, quemadmodum in libro Ruth hisce verbis : « lllæ autem advenerunt p Bethlehem, cum messis hordeacea inciperet 8ª. › Expositis itaque in præesentia quinque significatio- nibus messis, manifestum est boc in loco messem non accipi ut loqui consuevimus, sed ne pro fine quidem et consummatione; neque enim hoc modo loqui consuevimus : « Qui metit, mercedem accipit, et congregat fructum in vitam aeternam ". » Neque de messoribus angelis consentaneum est nos hoc in ibid. 59. Matth. 1x, 37, 38. Galat. vi, Prov. viii, 9. Joan. 19. 36. Matth. xii, 56. 7, 8. Psal. cxxv, 5, 6. Ruth 1, 42. Joan. iv, 56. editiones habent, quibus consonant lle- braica et editiones universa:. deest in codice Regio, sed exstat in Bodleiano. sed restituitur e codice Bodleiano. 43. ‹ Qui metit, mercedem accipit, et congregat 43. • Ο θερίζων μισθὸν λαμβάνει, καὶ συνάγει (75) Πάντα γὰρ ἐνώπιον, etc. Omnes τῶν Ο' (74) Colex Bodleianus, επινεύματία.. (75) Ἐροῦμεν. Legendum videtur εὕρομεν. Mor (76) Τό· Ο θερίζων. In codice Regio deest

Α τοὺς ὀφθαλμούς, ἵνα θεάσωνται τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη. Ἐκ τούτων δὴ δύναταί πως εἶναι σαφές, ὅτι οὐδὲν τῶν προειρημένων ἐστὶν ἐν- θάδε νοούμενον κατὰ τὸν θερισμόν. Αλλ' οὐδὲ τὸ παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ ἐν ἄλλῳ τόπῳ νοηθὲν ἐνθάδε εφαρμόσει λέγοντι· « Ο σπείρων φειδομένως φειδο μένως καὶ θερίσει· καὶ ὁ σπείρων ἐπ᾽ εὐλογίαις ἐπ' εὐλογίαις καὶ θερίσει.» τοῖς προαποδεδομένοις εἰς τό· Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός έρχεται ; » καὶ εἰς τό · « Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη. » Ο δὴ περὶ τῆς σαφηνείας τῶν Γρα- φῶν τρανὴς λόγος, ἢ ὁ περὶ τοῦ, πῶς πάντα ὅσα ὁ 45. Β Θεὸς ἐποίησε καλὰ λίαν, εἴηται ἡμῖν ὁ θερισμός, ὅντινα ὁ θερίζων δύο καρποὺς τοῦ θερίζειν ἔχει· ἕνα μὲν, ὅτι λαμβάνει μισθόν, ἕτερον δὲ ὅτι συνάγει καρ πὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ νομίζω διὰ μὲν τὰς μετά ταῦτα ἐπαγγελίας ἐσομένας κατὰ τὰ γεγραμμένα Ἰδοὺ Κύριος, καὶ ὁ μισθὸς αὐτοῦ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, • ἀποδοῦναι ἑκάστῳ κατὰ τὸ ἔργον αὐτοῦ, εἰρῆσθαι τό· ι Μισθὸν λαμβάνει·, διὰ δὲ τὴν ἀπ' αὐτῆς τῆς θεωρίας ὠφέλειαν, αὐτόθεν κατὰ φύσιν οὖσαν τῷ νῷ, καὶ τῇ λογικῇ φύσει (82) εξαίρετον τυγχάνουσαν, καὶ χωρὶς ἑτέρων παρὰ ταύτην ἐπαγγελιών γεγράφθαι τό · ι Συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον·, ὅπερ εὐ- παθειάν τινα τοῦ ἡγεμονικοῦ δηλοῖ, ὡς καὶ ἐν τῷ τρίτῳ τῶν Στρωματέων παρεστήσαμεν διηγούμε νοι τό· . Ὁ Πατήρ σου, ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ, τοῦ ἡγεμονικού ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ (85).» βάνει, » εἰρῆσθαι νομίζει, ἐπεὶ θεριστὴν ἑαυτὸν λέ- γει ὁ Σωτὴρ, καὶ τὸν μισθὸν τοῦ Κυρίου ἡμῶν ὑπου λαμβάνει εἶναι τὴν τῶν θεριζομένων σωτηρίαν καὶ ἀποκατάστασιν τῷ ἀναπαύεσθαι αὐτὸν ἐπ' αὐτοῖς· τὸ δέ· ι Καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ο καρ πὸν εἰρῆσθαί φησιν (84), ἢ ὅτι τὸ συναγόμενον καρ- πὸς ζωῆς αἰωνίου ἐστὶν, δ καὶ αὐτὸ (85) ζωὴ αἰώνιος. ᾿Αλλὰ αὐτόθεν νομίζω βίαιον εἶναι τὴν διήγησιν αὐτ τοῦ, φάσκοντος τὸν Σωτῆρα μισθὸν λαμβάνειν, καὶ συγχέοντος τὸν μισθὸν καὶ τὴν συναγωγὴν τοῦ κα ποῦ εἰς ἕν, ἄντικρυς τῆς Γραφῆς δύο πράγματα παρι- στάσης, ὡς προδιηγησάμεθα. Εἰ τοίνυν ἐπιτέτευχται ἡμῖν ἡ ἔπαρσις τῶν ἀποστολικῶν ὀφθαλμῶν, καὶ ἡ θέα τῶν χωρῶν λευκῶν ἤδη πρὸς θερισμὸν οὐσῶν, ἤδη ἀκολούθως τούτοις ἐξεταστέον τί τό· εἶνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ, καὶ ὁ θερίζων. » Οἶμαι δή, ὅτι ἐπὶ πάσης τῆς ἐκ πλειόνων θεωρημάτων τέχνης καὶ ἐπιστήμης, σπείρει μὲν ὁ τὰς ἀρχὰς εὑρίσκων, ἄστι νας ἕτεροι παραλαμβάνοντες, καὶ ἐπεξεργαζόμενοι 183. καρπόν, Γιο ἐστὶν, ἢ ὅτι καὶ αὐτὸ, 47) ORIGENIS Libus oculos, ut videant regiones jam albas esse adi messem. Ex his clare perspici potest nihil eorum quæ supra diximus, hoc in loco intelligi de voce messis. Sed neque quod apud Apostolum in alio loco consideravimus, bic congruit, dicentem : • Qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet 87, . ' Quæramus igitur septimam significa- tionem convenientem his quæ supra disseruimus in illud: «Nonne vos dicitis, quod adhuc quatuor inenses sunt, et mussis venit ? . et in hoc : Ecce dico vobis : Levate oculos vestros, et videte regio. nes jam albas esse ad messen : » sitque messis nobis ratio, sive oratio aperta, de perspicuitate Scripturarum (veluti quomodo omnia qua: fecit Deus, sint valde bona 88), quam inessem qui metit, duos fructus metendi habet; alterum, quod accipit mer- cedem; alterum, quod colligit fructum in vitam æternam ". El arbitror per eas promissiones, quæ postea futuræ sunt, juxta id quod scriptum est : • Ecce Dominus, et merces ejus in manu ejus, ul reddat unicuique secundum ea quæ gesserit ”› di- ctum fuisse, e mercedem accipit "; » propter pro venientem autem ex ipsa cognitione utilitatem, quæ ex se secundum naturam in mente inest, etiain in ram tionali natura ceu egregium quiddam et insigne exsistens, etiam præter promissiones quæ aliæ sant ab ipsis, scriptum fuisse : ‹Colligit fructum in vi- tam æternam ** ; › quæ res beneficium quoddam et commodum [sive mentis principa- C lis}, ostendit, quemadmodum in tertio Stromaton libro exposuimus, enarrantes dictum illud: Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi in manifesto”. › dem accipit, quoniam Servator seipsum dicat inessorem, mercedemque Domini nostri esse existi- mat eorum qui metunt, salutem et restitutionen, co quod ipse in eis requiescat; in his vero verbis, et fructum colligit in vitam æternam, fructum dictum fuisse existimat, vel quia id quod colligitur fructus sit vitæ æternæ, vel quia ipsa collectio vita etiam æterna cst. At reor hoc in loco coactam esse illins interpretationem, dicentis Servatorem accipere mercedem, et confundentis mercedem et collectionem fructus in unum, manifeste duas res Scriptura in medio ponente, ut supra ostendimus. Quamobrem si assecuti fuinus elevationem oculo- rum apostolicorum, visionemque regionum jam ad D messem allarum, eodem modo accurate inquiramus oportet quid sit hoc dictum : Ut qui seminat, si- mul gaudeat, et qui metit *., Existimo igitur eum in omni arte, et scientia, que pluribus speculationibus constet, seminare, qui principia inveniat; quar Cor. 15, ss Joan. IV, 36. v1, 4. riuo ; sed restituiture Bodleiano. Regio; sed legitur in Bodleiano. IL, 10. et Joan. fr, 36. ** ibid. ss Maillt. Barberino deest ai legatur in Bodleiano. etc. *Dilized by Google 45. Ζητοῦμεν οὖν ἕβδομον σημαινόμενον κατάλληλον 46. Heracleon dici existimal, c qui metit, merce- 6. 80 Gen. 1, 31. 89 Joan. 1V, 36. (82) Vox φύσει excidit e codd. Regio et Barbe! (83) Ἐν τῷ φανερῷ. Deest in codd. Barberino et 46. Ὁ δὲ Ἡρακλέων τή· « Ο θερίζων μισθὸν λαμ- (84) Καρπὸν εἰρῆσθαί φησιν. lu cel. Begio et (85) Ἐστὶν, ὃ καὶ αὐτό, etc. Lego cum Ferra

Α τοὺς ὀφθαλμούς, ἵνα θεάσωνται τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη. Ἐκ τούτων δὴ δύναταί πως εἶναι σαφές, ὅτι οὐδὲν τῶν προειρημένων ἐστὶν ἐν- θάδε νοούμενον κατὰ τὸν θερισμόν. Αλλ' οὐδὲ τὸ παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ ἐν ἄλλῳ τόπῳ νοηθὲν ἐνθάδε εφαρμόσει λέγοντι· « Ο σπείρων φειδομένως φειδο μένως καὶ θερίσει· καὶ ὁ σπείρων ἐπ᾽ εὐλογίαις ἐπ' εὐλογίαις καὶ θερίσει.» τοῖς προαποδεδομένοις εἰς τό· Οὐχ ὑμεῖς λέγετε, ὅτι τετράμηνός ἐστι, καὶ ὁ θερισμός έρχεται ; » καὶ εἰς τό · « Ἰδοὺ λέγω ὑμῖν· Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσασθε τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμὸν ἤδη. » Ο δὴ περὶ τῆς σαφηνείας τῶν Γρα- φῶν τρανὴς λόγος, ἢ ὁ περὶ τοῦ, πῶς πάντα ὅσα ὁ 45. Β Θεὸς ἐποίησε καλὰ λίαν, εἴηται ἡμῖν ὁ θερισμός, ὅντινα ὁ θερίζων δύο καρποὺς τοῦ θερίζειν ἔχει· ἕνα μὲν, ὅτι λαμβάνει μισθόν, ἕτερον δὲ ὅτι συνάγει καρ πὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ νομίζω διὰ μὲν τὰς μετά ταῦτα ἐπαγγελίας ἐσομένας κατὰ τὰ γεγραμμένα Ἰδοὺ Κύριος, καὶ ὁ μισθὸς αὐτοῦ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ, • ἀποδοῦναι ἑκάστῳ κατὰ τὸ ἔργον αὐτοῦ, εἰρῆσθαι τό· ι Μισθὸν λαμβάνει·, διὰ δὲ τὴν ἀπ' αὐτῆς τῆς θεωρίας ὠφέλειαν, αὐτόθεν κατὰ φύσιν οὖσαν τῷ νῷ, καὶ τῇ λογικῇ φύσει (82) εξαίρετον τυγχάνουσαν, καὶ χωρὶς ἑτέρων παρὰ ταύτην ἐπαγγελιών γεγράφθαι τό · ι Συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον·, ὅπερ εὐ- παθειάν τινα τοῦ ἡγεμονικοῦ δηλοῖ, ὡς καὶ ἐν τῷ τρίτῳ τῶν Στρωματέων παρεστήσαμεν διηγούμε νοι τό· . Ὁ Πατήρ σου, ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ, τοῦ ἡγεμονικού ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ (85).» βάνει, » εἰρῆσθαι νομίζει, ἐπεὶ θεριστὴν ἑαυτὸν λέ- γει ὁ Σωτὴρ, καὶ τὸν μισθὸν τοῦ Κυρίου ἡμῶν ὑπου λαμβάνει εἶναι τὴν τῶν θεριζομένων σωτηρίαν καὶ ἀποκατάστασιν τῷ ἀναπαύεσθαι αὐτὸν ἐπ' αὐτοῖς· τὸ δέ· ι Καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, ο καρ πὸν εἰρῆσθαί φησιν (84), ἢ ὅτι τὸ συναγόμενον καρ- πὸς ζωῆς αἰωνίου ἐστὶν, δ καὶ αὐτὸ (85) ζωὴ αἰώνιος. ᾿Αλλὰ αὐτόθεν νομίζω βίαιον εἶναι τὴν διήγησιν αὐτ τοῦ, φάσκοντος τὸν Σωτῆρα μισθὸν λαμβάνειν, καὶ συγχέοντος τὸν μισθὸν καὶ τὴν συναγωγὴν τοῦ κα ποῦ εἰς ἕν, ἄντικρυς τῆς Γραφῆς δύο πράγματα παρι- στάσης, ὡς προδιηγησάμεθα. Εἰ τοίνυν ἐπιτέτευχται ἡμῖν ἡ ἔπαρσις τῶν ἀποστολικῶν ὀφθαλμῶν, καὶ ἡ θέα τῶν χωρῶν λευκῶν ἤδη πρὸς θερισμὸν οὐσῶν, ἤδη ἀκολούθως τούτοις ἐξεταστέον τί τό· εἶνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ, καὶ ὁ θερίζων. » Οἶμαι δή, ὅτι ἐπὶ πάσης τῆς ἐκ πλειόνων θεωρημάτων τέχνης καὶ ἐπιστήμης, σπείρει μὲν ὁ τὰς ἀρχὰς εὑρίσκων, ἄστι νας ἕτεροι παραλαμβάνοντες, καὶ ἐπεξεργαζόμενοι 183. καρπόν, Γιο ἐστὶν, ἢ ὅτι καὶ αὐτὸ, 47) ORIGENIS Libus oculos, ut videant regiones jam albas esse adi messem. Ex his clare perspici potest nihil eorum quæ supra diximus, hoc in loco intelligi de voce messis. Sed neque quod apud Apostolum in alio loco consideravimus, bic congruit, dicentem : • Qui parce seminat, parce et metet; et qui seminat in benedictionibus, de benedictionibus et metet 87, . ' Quæramus igitur septimam significa- tionem convenientem his quæ supra disseruimus in illud: «Nonne vos dicitis, quod adhuc quatuor inenses sunt, et mussis venit ? . et in hoc : Ecce dico vobis : Levate oculos vestros, et videte regio. nes jam albas esse ad messen : » sitque messis nobis ratio, sive oratio aperta, de perspicuitate Scripturarum (veluti quomodo omnia qua: fecit Deus, sint valde bona 88), quam inessem qui metit, duos fructus metendi habet; alterum, quod accipit mer- cedem; alterum, quod colligit fructum in vitam æternam ". El arbitror per eas promissiones, quæ postea futuræ sunt, juxta id quod scriptum est : • Ecce Dominus, et merces ejus in manu ejus, ul reddat unicuique secundum ea quæ gesserit ”› di- ctum fuisse, e mercedem accipit "; » propter pro venientem autem ex ipsa cognitione utilitatem, quæ ex se secundum naturam in mente inest, etiain in ram tionali natura ceu egregium quiddam et insigne exsistens, etiam præter promissiones quæ aliæ sant ab ipsis, scriptum fuisse : ‹Colligit fructum in vi- tam æternam ** ; › quæ res beneficium quoddam et commodum [sive mentis principa- C lis}, ostendit, quemadmodum in tertio Stromaton libro exposuimus, enarrantes dictum illud: Pater tuus, qui videt in abscondito, reddet tibi in manifesto”. › dem accipit, quoniam Servator seipsum dicat inessorem, mercedemque Domini nostri esse existi- mat eorum qui metunt, salutem et restitutionen, co quod ipse in eis requiescat; in his vero verbis, et fructum colligit in vitam æternam, fructum dictum fuisse existimat, vel quia id quod colligitur fructus sit vitæ æternæ, vel quia ipsa collectio vita etiam æterna cst. At reor hoc in loco coactam esse illins interpretationem, dicentis Servatorem accipere mercedem, et confundentis mercedem et collectionem fructus in unum, manifeste duas res Scriptura in medio ponente, ut supra ostendimus. Quamobrem si assecuti fuinus elevationem oculo- rum apostolicorum, visionemque regionum jam ad D messem allarum, eodem modo accurate inquiramus oportet quid sit hoc dictum : Ut qui seminat, si- mul gaudeat, et qui metit *., Existimo igitur eum in omni arte, et scientia, que pluribus speculationibus constet, seminare, qui principia inveniat; quar Cor. 15, ss Joan. IV, 36. v1, 4. riuo ; sed restituiture Bodleiano. Regio; sed legitur in Bodleiano. IL, 10. et Joan. fr, 36. ** ibid. ss Maillt. Barberino deest ai legatur in Bodleiano. etc. *Dilized by Google 45. Ζητοῦμεν οὖν ἕβδομον σημαινόμενον κατάλληλον 46. Heracleon dici existimal, c qui metit, merce- 6. 80 Gen. 1, 31. 89 Joan. 1V, 36. (82) Vox φύσει excidit e codd. Regio et Barbe! (83) Ἐν τῷ φανερῷ. Deest in codd. Barberino et 46. Ὁ δὲ Ἡρακλέων τή· « Ο θερίζων μισθὸν λαμ- (84) Καρπὸν εἰρῆσθαί φησιν. lu cel. Begio et (85) Ἐστὶν, ὃ καὶ αὐτό, etc. Lego cum Ferra

αὐτὰς, ἑτέροις τὰ ὑπὸ αὐτῶν εὑρημένα παραδιδόντες, αἴτιοι ἐξ ὧν εὑρήκασι γίνονται τοῖς μεταγενεστέροις οὐ δυνηθεῖσι τάς τε ἀρχὰς εὑρεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπι συνέψαι, καὶ τὸ τέλος τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἐπιστη- μῶν ἐπιθεῖναι, τοῦ συμπληρωθεισῶν τῶν τοιούτων τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν πλήρη τὸν καρπὸν ὡς ἐν θε- ρισμῷ αὐτῶν ἀναλαβεῖν· εἰ δὲ τοῦτο ἐπὶ τεχνῶν ἐστιν ἀληθὲς καί τινων ἐπιστημῶν, πόσῳ πλέον ἐπὶ τῆς τέχνης τῶν τεχνῶν καὶ ἐπιστήμης τῶν ἐπιστημῶν ἔστι συνιδεῖν ; τὰ γὰρ εὑρεθέντα ὑπὸ τῶν προτέρων ἐπεξεργασάμενοι οἱ μετ᾿ αὐτοὺς παραδεδώκασι τοῖς ἑξῆς ἐξεταστικῶς προσιοῦσι τοῖς εὐρεθεῖσιν ἀφορμὰς τοῦ τὸ ἐν σῶμα τῆς ἀληθείας μετὰ σοφίας συναχθῆ- και. Πληρωθέντος δὴ τοῦ παντὸς ἔργου τῆς τέχνης τῶν τεχνῶν, ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρει, καὶ ὁ θερίζων, τοῦ ἀμειβομένου Θεοῦ εἰς ἓν πάντας τέλος συνάγον τος. Ορα δὲ εἰ οἱ μὲν σπείροντές εἰσι Μωσῆς καὶ προφῆται γράψαντες τὰ πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε, καὶ κηρύξαντες τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν· θερίσαντες δὲ οἱ τὸν Χριστὸν παραδεξάμενοι, καὶ τεθεαμένοι τὴν δόξαν αὐτοῦ ἀπό στολοι, συμφωνούσαν τοῖς προφητικοῖς περὶ αὐτοῦ λογικοῖς ὁ σπέρματι (86), θερισθεῖσι κατὰ τὴν ἐπεξε εργασίαν καὶ κατανόησιν τοῦ κεκρυμμένου μυστη ρίου ἀπὸ τῶν αἰώνων, φανερωθέντος δὲ ἐπ' ἐσχάτου τῶν καιρῶν· « ὅπερ ἑτέραις γενεαῖς οὐκ ἐγνωρίσθη τοῖς υἱεῖς τῶν ἀνθρώπων, ὡς νῦν ἀπεκαλύφθη τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις αὐτοῦ καὶ προφήταις· ο σπέρμα δὲ ἦν ὁ πᾶς λόγος κατὰ ἀποκάλυψιν ο μυστηρίου χρό τοις αιωνίοις σεσιγημένου, ο καὶ ὁ νῦν ο φανερως θέντος ο διά ν τε • Γραφῶν προφητικῶν, » καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ὅτε τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν πεποίηκε τὰς χώρας, ἐν τῷ ἐπιλάμ κα: (87) αὐταῖς, λευκὰς πρὸς θερισμόν ἤδη. Κατὰ τοῦτον δὴ τὸν λόγον αἱ χῶραι ἐν αἷς κατεβέβλητο τα σπέρματα, αἱ νομικαὶ καὶ προφητικαί εἰσι Γραφαι, αἴτινες οὐκ ἦσαν λευκαὶ τῷ τὴν παρουσίαν τοῦ Λόγου μὴ κεχωρηκέναι (88)· γίνονται δὲ τοιαῦται τοῖς μα· θητευομένοις τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ πειθομένοις λέ γονει· ο Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσα- σὺς τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν ήδη. » Ως γνήσιοι τοίνυν καὶ ἡμεῖς Χριστοῦ μαθηταὶ ἐπά ρωμεν τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ τὰς χώρας εσπαρμένας ὑπὸ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν θεασώμεθα, ἵνα Γκομεν τὴν λευκότητα αὐτῶν, καὶ τίνα τρόπον ἤδη μερίσαι ἔπ ιν αὐτὰς καὶ συνάξαι τὸν καρπὸν αὐτῶν εἰς ζωὴν αἰώνιον (89), μετὰ τοῦ καὶ μισθὸν ἐλπίζειν ἀπολαβεῖν ἀπὸ τοῦ Κυρίου τῶν κωμῶν, καὶ χορηγού τῶν σπερμάτων (90). Τὸν μὲν οὖν τὸν σπείροντα ἐμοῦ, καὶ τὸν θερίζοντα χαίρειν, ὅτε ἀπέδρα οδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός, ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, πᾶς ἐπτικοῦν ὁμολογήσει τῶν ἀνεγνωκότων, ὅτι ο πολλοί *] λογικοὶ σπέρμασι. 5. {87) Ἐν τῷ ἐπιλάμψαι. ἐπέλαμψεν. σαν τοῦ Λόγου μὴ κεχωρηκόσι ; γειν καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, χορηγούντων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. B cissimque aliis tradentes inventa sula, auctores sunt posteris, ex his quæ invenerint non valentibus prin- cipia invenire, et sequentia conjungere, et summam manum artibus et scientiis imponere, ut plenum fructum percipiant; non secus atque in messe, hujusmodi artibus et scientiis completis. Quod si hoc verum est in artibus et quibusdam scientiis, quanto magis in ea arte quæ ars est ar- tium et scientia scientiarum, conspicere id licet ? Inventa enim a majoribus curiosius cum indagas- sent posteri, occasionem successoribus suis, qui hæç inventa cum diligentia adiissent, tradiderunt, ut unum veritatis corpus cum sapientia conjungerent. Igitur completo toto opere aruis artium, qui semi nat, simul gaudet, et qui metit, Deo vicissim in ununi finem omnes congregante. Proinde vide an seminantes sint Moses et prophetæ, qui scripserunt ea ‹ quæ pertinent ad nostram admonitionem, in quos fines sæculorum devenerunt *³, » quique præ- dicaverunt adventum Christi; qui messuerunt au- tem, sint apostoli, qui Christum receperunt vi- derunt gloriamque ejus, consonam propheticis et rationabilibus de ipso seminibus, quæ demessa fue- re secundum accuratam indaginem et intelligen- tiam mysterii, absconditi quidem a sæculis, sed ro- tecti in novissimis temporibus ”; « qnod in aliis ætatibus non innotuit filiis hominum, quemadino- dum revelatum est nunc sanctis ejus apostolis et prophetis "; » senen vero sit universa illa ratio A alii assumentes curiosiusque ea cxaminantes, vi- D Cor. x, 11. * Petr. 1, 20. or Ephes. 11, leianus, male Regius Sic habet codex Bodleia- nus; Regius vero, uk, sed Bodleianus ut " mysterii, quod temporibus æternis tacitum, nunc ▷ per revelationem, et per Scripturas propheticas, ‹ › atque per adventum Domini nostri Jesu Christi ‹ in- notuit se ; a quando lux illa vera regiones fecit, illis illucescendo, jam albas esse ad messem. Secundum banc igitur rationem, regiones in quibus conjecta fuere semina, legis ac prophetarum sunt Scripturæ, quæ albæ non erant, quod non recepissent præsen- tiam et adventum Sermonis [Filii Dei ] : tales vero fiunt his qui edocti fuerint a Filio Dei, quique illi paruerint dicenti : « Attollite oculos vestros, et vi- dete regiones jam albas esse ad messem "., Attol- lamus igitur etiam nos, ceu germani Christi disci- puli, oculos, et regiones a Moyse caterisque pro phetis seminatas intueamur, ut videamus ipsaru albedinem; quo etiam modo jam eas metere libeat, el congregare ipsarum fructum in vitam æternam; sperantes etiam mercedem accipere a Domino vi- corum et largitore seminum. Itaque semis:antem simul et metentem gaudere, coin anfugerit dolor et mœror, et suspirium, in futuro sæculo, fa- tebitur quidem, quisquis legerit futuruan, ut e multi Rom. xv1, 25, 26. Joan. IV, 55. in nostro textu. cum Bodleianus autem le- ctioneni nostri textus exhibet. male Regius et Barberinus, (86) Λογικοῖς 8 σπέρμασι. Ita optime codex Bod- (83) Codd. Regius et Barberinus, τοῖς τὴν παρου (89) Codd. Regius et Barberinus, αὐτὸν καὶ συνά (90) Codex Bodleianus, optime, χορηγοῦ τῶν,

αὐτὰς, ἑτέροις τὰ ὑπὸ αὐτῶν εὑρημένα παραδιδόντες, αἴτιοι ἐξ ὧν εὑρήκασι γίνονται τοῖς μεταγενεστέροις οὐ δυνηθεῖσι τάς τε ἀρχὰς εὑρεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπι συνέψαι, καὶ τὸ τέλος τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἐπιστη- μῶν ἐπιθεῖναι, τοῦ συμπληρωθεισῶν τῶν τοιούτων τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν πλήρη τὸν καρπὸν ὡς ἐν θε- ρισμῷ αὐτῶν ἀναλαβεῖν· εἰ δὲ τοῦτο ἐπὶ τεχνῶν ἐστιν ἀληθὲς καί τινων ἐπιστημῶν, πόσῳ πλέον ἐπὶ τῆς τέχνης τῶν τεχνῶν καὶ ἐπιστήμης τῶν ἐπιστημῶν ἔστι συνιδεῖν ; τὰ γὰρ εὑρεθέντα ὑπὸ τῶν προτέρων ἐπεξεργασάμενοι οἱ μετ᾿ αὐτοὺς παραδεδώκασι τοῖς ἑξῆς ἐξεταστικῶς προσιοῦσι τοῖς εὐρεθεῖσιν ἀφορμὰς τοῦ τὸ ἐν σῶμα τῆς ἀληθείας μετὰ σοφίας συναχθῆ- και. Πληρωθέντος δὴ τοῦ παντὸς ἔργου τῆς τέχνης τῶν τεχνῶν, ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρει, καὶ ὁ θερίζων, τοῦ ἀμειβομένου Θεοῦ εἰς ἓν πάντας τέλος συνάγον τος. Ορα δὲ εἰ οἱ μὲν σπείροντές εἰσι Μωσῆς καὶ προφῆται γράψαντες τὰ πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε, καὶ κηρύξαντες τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν· θερίσαντες δὲ οἱ τὸν Χριστὸν παραδεξάμενοι, καὶ τεθεαμένοι τὴν δόξαν αὐτοῦ ἀπό στολοι, συμφωνούσαν τοῖς προφητικοῖς περὶ αὐτοῦ λογικοῖς ὁ σπέρματι (86), θερισθεῖσι κατὰ τὴν ἐπεξε εργασίαν καὶ κατανόησιν τοῦ κεκρυμμένου μυστη ρίου ἀπὸ τῶν αἰώνων, φανερωθέντος δὲ ἐπ' ἐσχάτου τῶν καιρῶν· « ὅπερ ἑτέραις γενεαῖς οὐκ ἐγνωρίσθη τοῖς υἱεῖς τῶν ἀνθρώπων, ὡς νῦν ἀπεκαλύφθη τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις αὐτοῦ καὶ προφήταις· ο σπέρμα δὲ ἦν ὁ πᾶς λόγος κατὰ ἀποκάλυψιν ο μυστηρίου χρό τοις αιωνίοις σεσιγημένου, ο καὶ ὁ νῦν ο φανερως θέντος ο διά ν τε • Γραφῶν προφητικῶν, » καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ὅτε τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν πεποίηκε τὰς χώρας, ἐν τῷ ἐπιλάμ κα: (87) αὐταῖς, λευκὰς πρὸς θερισμόν ἤδη. Κατὰ τοῦτον δὴ τὸν λόγον αἱ χῶραι ἐν αἷς κατεβέβλητο τα σπέρματα, αἱ νομικαὶ καὶ προφητικαί εἰσι Γραφαι, αἴτινες οὐκ ἦσαν λευκαὶ τῷ τὴν παρουσίαν τοῦ Λόγου μὴ κεχωρηκέναι (88)· γίνονται δὲ τοιαῦται τοῖς μα· θητευομένοις τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ πειθομένοις λέ γονει· ο Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσα- σὺς τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν ήδη. » Ως γνήσιοι τοίνυν καὶ ἡμεῖς Χριστοῦ μαθηταὶ ἐπά ρωμεν τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ τὰς χώρας εσπαρμένας ὑπὸ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν θεασώμεθα, ἵνα Γκομεν τὴν λευκότητα αὐτῶν, καὶ τίνα τρόπον ἤδη μερίσαι ἔπ ιν αὐτὰς καὶ συνάξαι τὸν καρπὸν αὐτῶν εἰς ζωὴν αἰώνιον (89), μετὰ τοῦ καὶ μισθὸν ἐλπίζειν ἀπολαβεῖν ἀπὸ τοῦ Κυρίου τῶν κωμῶν, καὶ χορηγού τῶν σπερμάτων (90). Τὸν μὲν οὖν τὸν σπείροντα ἐμοῦ, καὶ τὸν θερίζοντα χαίρειν, ὅτε ἀπέδρα οδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός, ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, πᾶς ἐπτικοῦν ὁμολογήσει τῶν ἀνεγνωκότων, ὅτι ο πολλοί *] λογικοὶ σπέρμασι. 5. {87) Ἐν τῷ ἐπιλάμψαι. ἐπέλαμψεν. σαν τοῦ Λόγου μὴ κεχωρηκόσι ; γειν καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, χορηγούντων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. B cissimque aliis tradentes inventa sula, auctores sunt posteris, ex his quæ invenerint non valentibus prin- cipia invenire, et sequentia conjungere, et summam manum artibus et scientiis imponere, ut plenum fructum percipiant; non secus atque in messe, hujusmodi artibus et scientiis completis. Quod si hoc verum est in artibus et quibusdam scientiis, quanto magis in ea arte quæ ars est ar- tium et scientia scientiarum, conspicere id licet ? Inventa enim a majoribus curiosius cum indagas- sent posteri, occasionem successoribus suis, qui hæç inventa cum diligentia adiissent, tradiderunt, ut unum veritatis corpus cum sapientia conjungerent. Igitur completo toto opere aruis artium, qui semi nat, simul gaudet, et qui metit, Deo vicissim in ununi finem omnes congregante. Proinde vide an seminantes sint Moses et prophetæ, qui scripserunt ea ‹ quæ pertinent ad nostram admonitionem, in quos fines sæculorum devenerunt *³, » quique præ- dicaverunt adventum Christi; qui messuerunt au- tem, sint apostoli, qui Christum receperunt vi- derunt gloriamque ejus, consonam propheticis et rationabilibus de ipso seminibus, quæ demessa fue- re secundum accuratam indaginem et intelligen- tiam mysterii, absconditi quidem a sæculis, sed ro- tecti in novissimis temporibus ”; « qnod in aliis ætatibus non innotuit filiis hominum, quemadino- dum revelatum est nunc sanctis ejus apostolis et prophetis "; » senen vero sit universa illa ratio A alii assumentes curiosiusque ea cxaminantes, vi- D Cor. x, 11. * Petr. 1, 20. or Ephes. 11, leianus, male Regius Sic habet codex Bodleia- nus; Regius vero, uk, sed Bodleianus ut " mysterii, quod temporibus æternis tacitum, nunc ▷ per revelationem, et per Scripturas propheticas, ‹ › atque per adventum Domini nostri Jesu Christi ‹ in- notuit se ; a quando lux illa vera regiones fecit, illis illucescendo, jam albas esse ad messem. Secundum banc igitur rationem, regiones in quibus conjecta fuere semina, legis ac prophetarum sunt Scripturæ, quæ albæ non erant, quod non recepissent præsen- tiam et adventum Sermonis [Filii Dei ] : tales vero fiunt his qui edocti fuerint a Filio Dei, quique illi paruerint dicenti : « Attollite oculos vestros, et vi- dete regiones jam albas esse ad messem "., Attol- lamus igitur etiam nos, ceu germani Christi disci- puli, oculos, et regiones a Moyse caterisque pro phetis seminatas intueamur, ut videamus ipsaru albedinem; quo etiam modo jam eas metere libeat, el congregare ipsarum fructum in vitam æternam; sperantes etiam mercedem accipere a Domino vi- corum et largitore seminum. Itaque semis:antem simul et metentem gaudere, coin anfugerit dolor et mœror, et suspirium, in futuro sæculo, fa- tebitur quidem, quisquis legerit futuruan, ut e multi Rom. xv1, 25, 26. Joan. IV, 55. in nostro textu. cum Bodleianus autem le- ctioneni nostri textus exhibet. male Regius et Barberinus, (86) Λογικοῖς 8 σπέρμασι. Ita optime codex Bod- (83) Codd. Regius et Barberinus, τοῖς τὴν παρου (89) Codd. Regius et Barberinus, αὐτὸν καὶ συνά (90) Codex Bodleianus, optime, χορηγοῦ τῶν,

αὐτὰς, ἑτέροις τὰ ὑπὸ αὐτῶν εὑρημένα παραδιδόντες, αἴτιοι ἐξ ὧν εὑρήκασι γίνονται τοῖς μεταγενεστέροις οὐ δυνηθεῖσι τάς τε ἀρχὰς εὑρεῖν, καὶ τὰ ἑξῆς ἐπι συνέψαι, καὶ τὸ τέλος τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἐπιστη- μῶν ἐπιθεῖναι, τοῦ συμπληρωθεισῶν τῶν τοιούτων τεχνῶν καὶ ἐπιστημῶν πλήρη τὸν καρπὸν ὡς ἐν θε- ρισμῷ αὐτῶν ἀναλαβεῖν· εἰ δὲ τοῦτο ἐπὶ τεχνῶν ἐστιν ἀληθὲς καί τινων ἐπιστημῶν, πόσῳ πλέον ἐπὶ τῆς τέχνης τῶν τεχνῶν καὶ ἐπιστήμης τῶν ἐπιστημῶν ἔστι συνιδεῖν ; τὰ γὰρ εὑρεθέντα ὑπὸ τῶν προτέρων ἐπεξεργασάμενοι οἱ μετ᾿ αὐτοὺς παραδεδώκασι τοῖς ἑξῆς ἐξεταστικῶς προσιοῦσι τοῖς εὐρεθεῖσιν ἀφορμὰς τοῦ τὸ ἐν σῶμα τῆς ἀληθείας μετὰ σοφίας συναχθῆ- και. Πληρωθέντος δὴ τοῦ παντὸς ἔργου τῆς τέχνης τῶν τεχνῶν, ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρει, καὶ ὁ θερίζων, τοῦ ἀμειβομένου Θεοῦ εἰς ἓν πάντας τέλος συνάγον τος. Ορα δὲ εἰ οἱ μὲν σπείροντές εἰσι Μωσῆς καὶ προφῆται γράψαντες τὰ πρὸς νουθεσίαν ἡμῶν, εἰς οὓς τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε, καὶ κηρύξαντες τὴν Χριστοῦ ἐπιδημίαν· θερίσαντες δὲ οἱ τὸν Χριστὸν παραδεξάμενοι, καὶ τεθεαμένοι τὴν δόξαν αὐτοῦ ἀπό στολοι, συμφωνούσαν τοῖς προφητικοῖς περὶ αὐτοῦ λογικοῖς ὁ σπέρματι (86), θερισθεῖσι κατὰ τὴν ἐπεξε εργασίαν καὶ κατανόησιν τοῦ κεκρυμμένου μυστη ρίου ἀπὸ τῶν αἰώνων, φανερωθέντος δὲ ἐπ' ἐσχάτου τῶν καιρῶν· « ὅπερ ἑτέραις γενεαῖς οὐκ ἐγνωρίσθη τοῖς υἱεῖς τῶν ἀνθρώπων, ὡς νῦν ἀπεκαλύφθη τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις αὐτοῦ καὶ προφήταις· ο σπέρμα δὲ ἦν ὁ πᾶς λόγος κατὰ ἀποκάλυψιν ο μυστηρίου χρό τοις αιωνίοις σεσιγημένου, ο καὶ ὁ νῦν ο φανερως θέντος ο διά ν τε • Γραφῶν προφητικῶν, » καὶ τῆς ἐπιφανείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· ὅτε τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν πεποίηκε τὰς χώρας, ἐν τῷ ἐπιλάμ κα: (87) αὐταῖς, λευκὰς πρὸς θερισμόν ἤδη. Κατὰ τοῦτον δὴ τὸν λόγον αἱ χῶραι ἐν αἷς κατεβέβλητο τα σπέρματα, αἱ νομικαὶ καὶ προφητικαί εἰσι Γραφαι, αἴτινες οὐκ ἦσαν λευκαὶ τῷ τὴν παρουσίαν τοῦ Λόγου μὴ κεχωρηκέναι (88)· γίνονται δὲ τοιαῦται τοῖς μα· θητευομένοις τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ πειθομένοις λέ γονει· ο Ἐπάρατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν, καὶ θεάσα- σὺς τὰς χώρας, ὅτι λευκαί εἰσι πρὸς θερισμόν ήδη. » Ως γνήσιοι τοίνυν καὶ ἡμεῖς Χριστοῦ μαθηταὶ ἐπά ρωμεν τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ τὰς χώρας εσπαρμένας ὑπὸ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν θεασώμεθα, ἵνα Γκομεν τὴν λευκότητα αὐτῶν, καὶ τίνα τρόπον ἤδη μερίσαι ἔπ ιν αὐτὰς καὶ συνάξαι τὸν καρπὸν αὐτῶν εἰς ζωὴν αἰώνιον (89), μετὰ τοῦ καὶ μισθὸν ἐλπίζειν ἀπολαβεῖν ἀπὸ τοῦ Κυρίου τῶν κωμῶν, καὶ χορηγού τῶν σπερμάτων (90). Τὸν μὲν οὖν τὸν σπείροντα ἐμοῦ, καὶ τὸν θερίζοντα χαίρειν, ὅτε ἀπέδρα οδύνη, καὶ λύπη, καὶ στεναγμός, ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, πᾶς ἐπτικοῦν ὁμολογήσει τῶν ἀνεγνωκότων, ὅτι ο πολλοί *] λογικοὶ σπέρμασι. 5. {87) Ἐν τῷ ἐπιλάμψαι. ἐπέλαμψεν. σαν τοῦ Λόγου μὴ κεχωρηκόσι ; γειν καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, χορηγούντων. COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. B cissimque aliis tradentes inventa sula, auctores sunt posteris, ex his quæ invenerint non valentibus prin- cipia invenire, et sequentia conjungere, et summam manum artibus et scientiis imponere, ut plenum fructum percipiant; non secus atque in messe, hujusmodi artibus et scientiis completis. Quod si hoc verum est in artibus et quibusdam scientiis, quanto magis in ea arte quæ ars est ar- tium et scientia scientiarum, conspicere id licet ? Inventa enim a majoribus curiosius cum indagas- sent posteri, occasionem successoribus suis, qui hæç inventa cum diligentia adiissent, tradiderunt, ut unum veritatis corpus cum sapientia conjungerent. Igitur completo toto opere aruis artium, qui semi nat, simul gaudet, et qui metit, Deo vicissim in ununi finem omnes congregante. Proinde vide an seminantes sint Moses et prophetæ, qui scripserunt ea ‹ quæ pertinent ad nostram admonitionem, in quos fines sæculorum devenerunt *³, » quique præ- dicaverunt adventum Christi; qui messuerunt au- tem, sint apostoli, qui Christum receperunt vi- derunt gloriamque ejus, consonam propheticis et rationabilibus de ipso seminibus, quæ demessa fue- re secundum accuratam indaginem et intelligen- tiam mysterii, absconditi quidem a sæculis, sed ro- tecti in novissimis temporibus ”; « qnod in aliis ætatibus non innotuit filiis hominum, quemadino- dum revelatum est nunc sanctis ejus apostolis et prophetis "; » senen vero sit universa illa ratio A alii assumentes curiosiusque ea cxaminantes, vi- D Cor. x, 11. * Petr. 1, 20. or Ephes. 11, leianus, male Regius Sic habet codex Bodleia- nus; Regius vero, uk, sed Bodleianus ut " mysterii, quod temporibus æternis tacitum, nunc ▷ per revelationem, et per Scripturas propheticas, ‹ › atque per adventum Domini nostri Jesu Christi ‹ in- notuit se ; a quando lux illa vera regiones fecit, illis illucescendo, jam albas esse ad messem. Secundum banc igitur rationem, regiones in quibus conjecta fuere semina, legis ac prophetarum sunt Scripturæ, quæ albæ non erant, quod non recepissent præsen- tiam et adventum Sermonis [Filii Dei ] : tales vero fiunt his qui edocti fuerint a Filio Dei, quique illi paruerint dicenti : « Attollite oculos vestros, et vi- dete regiones jam albas esse ad messem "., Attol- lamus igitur etiam nos, ceu germani Christi disci- puli, oculos, et regiones a Moyse caterisque pro phetis seminatas intueamur, ut videamus ipsaru albedinem; quo etiam modo jam eas metere libeat, el congregare ipsarum fructum in vitam æternam; sperantes etiam mercedem accipere a Domino vi- corum et largitore seminum. Itaque semis:antem simul et metentem gaudere, coin anfugerit dolor et mœror, et suspirium, in futuro sæculo, fa- tebitur quidem, quisquis legerit futuruan, ut e multi Rom. xv1, 25, 26. Joan. IV, 55. in nostro textu. cum Bodleianus autem le- ctioneni nostri textus exhibet. male Regius et Barberinus, (86) Λογικοῖς 8 σπέρμασι. Ita optime codex Bod- (83) Codd. Regius et Barberinus, τοῖς τὴν παρου (89) Codd. Regius et Barberinus, αὐτὸν καὶ συνά (90) Codex Bodleianus, optime, χορηγοῦ τῶν,

τις· ἐπὶ δὲ χείλεσι φορεῖ ἐπιγνωμοσύνην· » λέγοντες Μωσέα καὶ ἕκαστον προφητῶν τὰ διακονηθέντα ὑπ' αὐτῶν νενοηκέναι, οὐχ ὥστε καὶ ἑτέροις παραδοῦναι καὶ ἀναπτύξαι τὰ μυστήρια· τοὺς μέντοιγε ἀποστό λους, ὡς ἐν καιρῷ ἀποκαλύψεως γενομένους, εἰπεῖν ἄν ὁ Στήκετε (95), καὶ κρατεῖτε τὰς παραδόσεις ἃς ἐδιδάχθητε· » και, ο "Α ήκουσας παρ' ἐμοῦ διὰ πολ- λῶν μαρτύρων, ταῦτα παράθου πιστοῖς ἀνθρώποις, . οἵτινες ἱκανοὶ ἔσονται καὶ ἑτέρους διδάξαι·, και, ὅτι, εἰ ἐπεθύμουν πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι ἰδεῖν & ἔβλεπον οἱ ἀπόστολοι, καὶ ἃ ἤκουον, λέγοντος τοῦ Σωτῆρος, οὐ πάντως τὰ τῶν νομικῶν Γραφῶν καὶ προφητικῶν ἐπεθύμουν, ἀλλὰ τούτων μείζονα ἀπαγ- γελλόμενα, πρὸς τοῖς πνευματικοῖς τοῦ νόμου καὶ τοῖς ἀποῤῥήτοις τῶν προφητῶν, ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος τοῖς ἀποστόλοις, ὁποία ἦν τό· ε Ηκουσα ἄῤῥητα μή ματα, ἃ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι, ο καὶ παραπλή σια τοῖς ὑπὸ τοῦ Παρακλήτου λεγομένοις. Ἔτι δὲ καὶ ἐν τούτοις (94) τὸ ῥητὸν θεασώμεθα, οἷον εἶναί τινα διηγεῖται τὸν θερίζοντα μισθὸν λαμβάνειν,καὶ συνά- γειν καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον ὁ εὐαγγελιστής, λέγων • Ἵνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ, καὶ ὁ θερίζων. » Εἰ δὲ ἕνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ, καὶ ὁ θερίζων μισθὸν λαμβάνει, και συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώνιον, τά- με ὁ σπείρων, κοινωνῶν τῷ μισθῷ τοῦ θερίζοντος, καὶ τῇ συναγωγῇ τοῦ εἰς ζωὴν αἰώνιον συναγομένου καρπού, ἅμα τῷ θερίζοντι χαρήσεται. "Αλλος δέ τις ἐρεῖ ὅλα τὰ νομικὰ καὶ τὰ προφητικὰ ἀκριβῶς κατὰ τὴν πνευματικὴν ἐκδοχήν νενοημένα Μωσεῖ καὶ τοῖς προφήταις, καὶ ὡς ἐχρῆν κεκαλυμμένως καὶ ἐσκε- ς πασμένως ἀναγεγραμμένα τὰ ἐσπαρμένα εἶναι· ἐπεὶ δὲ ι λόγον σοφὸν ἐὰν ἀκούσῃ ἐπιστήμων, αινέσει αυτ τὸν, καὶ ἐπ' αὐτὸν προσθήσει, ο δῆλον, ὅτι οἱ ἀπόστολοι σπέρμασιν ἀποῤῥητοτέρων καὶ βαθυτέρων χρησάμε- ναι, τοῖς ὑπὸ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητῶν νενοημέ- νας (95), διαβεβήκασιν ἐπὶ τὸ εἰς πολλαπλασίονα φθάσαι τῆς ἀληθείας θεάματα, Ἰησοῦ ἐπαίροντος αύ- τῶν τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ φωτίζοντος αὐτῶν τὰς δια νοίας, καὶ ἦν τὰ πολλαπλασίονα θερισμός τῶν λευ τῶν (96) χωρῶν· οὐχ ὡς ὑποδεέστεροι δὲ οἱ προφῆται καὶ Μωσῆς ἀρχῆθεν οὐκ εἶδον (97) ὅσα οἱ ἀπόστολοι κατὰ τὴν Ἰησοῦ ἐπιδημίαν, ἀλλ' ὡς περιμένοντες τὸ πλήρωμα τοῦ χρόνου, ἐν ᾧ ἐχρῆν μετὰ τοῦ ἐξαιρέτου τῆς Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπιδημίας, καὶ ἐξαίρετα παρὰ τὰ κελαλημένα πώποτε ἐν τῷ κόσμῳ ἢ γεγραμμένα ἀποκαλυφθῆναι ἀπὸ τοῦ οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγησαμένου τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν κενώσαντος και μορ- φὴν δούλου ειληφότος. αὐτ ἄλλος ἐστὶν ὁ σπείρων, καὶ ἄλλος ὁ θερίζων. » Είτε 36. εἰπεῖν, ἀνστήκετε. τούτοις. 37. πολλῶν. $85 COMMENT. IN JOAN. TOMUS XIII. B A prodibunt ; in labiis autem suis gestat scien- D tiam ¹º; › dicentes Mosen et unumquemque pro- phetarum intellexisse, quæ ipsi administraverint, non tamen ut aliis etiam traderent revelarentque mysteria ; apostolos vero, ut qui tempore revela- tionis exstiterint, dicere : « State, et tenete tradi- tiones, quas edocti fuistis : . et illud : • Que audisti a me per multos testes, læc propone homi- nibus fidelibus, qui idonei erunt alios etiam do- cere '' : » dicentque, si desiderarunt multi prophe- tæ et justi videre quæ viderunt et audierunt apo- stoli a Servatore loquente ", non omnino deside- rasse Scripturas legis et prophetarum, sed his majora : nempe quæ Servator apostolis enuntias- set, præter spiritualia legis et abstrusa propheta- rum, de quorum numero illud erat : • Audivi ar- cana verba, quæ non licet ad hominem loqui **, › et similia his quæ dicuntur a Paracleto. Præterea vero etiam in his contextum consideremus, quemi- admodum quemdam esse metentem, qui mercedem accipiat et congreget fructum in vitam æternam, narrat evangelista, dicens: • Ut qui seminat, si- mul gaudeat, et qui metit . » Nan si, ut qui se- 18. minat simul gaudeat, et si qui metit mercedem accipit, et congregal fructum in vitam æternam, fortassis qui seminat participans mercedem cum metente, et collectionem fructus qui convehitur in vitam æternam, simul cum metente gaudebit. At alius quidam dicturus est, omnis legalia et pro- phetica Mosen ac prophetas accurate intellexisse, C juxta spiritualem intelligentiam, et, ut oportebat, tecte et considerate scripta, ea esse quæ seminata sunt; quoniam autem ‹ si sermonem sapientem audierit sapiens, laudabit eum, et ad ipsum ad- det, perspicuum esse apostolos rerum magis re- conditarum et profundarum usos seminibus, quæ Moyses et prophetæ distribuissent, eo pervenisse ut assequerentur visiones veritatis multo copiosio- res, nimirum Jesu illorum oculos attollente, et illucescente illorum mentibus, quæ copiosiores visiones messis regionum albarum erant : cæterum non quia fuerint abjectiores prophetæ ac Moses, a principio eos non vidisse omnia, quæ apostoli in adventu Christi ; sed quia veluti exspectabant tem- poris plenitudinem : quo quidem tempore cum eximii illius Jesu Christi adventu reveļanda erant etiam excellentiora his quæ unquam vel dicta vel scripta fuerint in mundo, ab eo qui non rapinam arbitratus est se Deo æqualem esse, sed seipsum exinanivit, forma servi accepta ". est qui seminat, et alius qui metit 18. > Sive secun- Joan. IV, Matth. xm, 17. * II Cor. x1, 4. Juan. 18, 1* Prov. xvi, 23. 1] Thess. 11, 14. Tim. 11, 2. ** Eccli. xxı, 18. Philipp. 11, 6, 7. • leianis; in Regio legitur et Barberinus, Barberinus sed legitur in Bodleiano. 47. Ἐν γὰρ τούτῳ ὁ λόγος ἐστὶν ἀληθινὸς, ὅτι 47. . In hoc enim sermno verax est, quod alius (95) Εἰπεῖν ἄν στήκετε. Sic habet codex Bodl- (94) 'Εν τούτοις. Sic codex Bodleianus; Regius (95) Codex Bodleianus, διανενοημένοις. (96) Godex Bodleianus λευκῶν, Regius vero et (97) Οὐκ εἶδον. Deest in Regio et Barberino,