Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
PG 135:15Οὕτω μὲν οὖν, ὡς εἴρηται, τῆς τοῦ πατρὸς βασιλείας ὁ μέγας Κωνσταντῖνος διάδοχος γέγονεν, ὁ ἐν βασιλεῦσιν ἀοίδιμος καὶ ἐν ὀρθοδόξοις ἐπισημότατος. ὃς ἐκ τῆς μακαρίας Ἐλένης γεγέννητο τῷ πατρί, περὶ ἧς διαφωνοῦσιν οἱ συγγραφεῖς καὶ παρ’ αὐτοῖς τὰ περὶ ταύτης οὐχ ὡμολόγηται. οἱ μὲν γὰρ τῷ Κώνσταντι νόμῳ γάμου φασὶν αὐτὴν συνοικεῖν, ἀποπεμφθῆναι δέ, τοῦ Μαξιμιανοῦ Ἑρκουλίου, ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται, τὴν οἰκείαν παῖδα τὴν Θεοδώραν τούτῳ κατεγγυήσαντος καὶ ἀναδείξαντος Καίσαρα· οἱ δὲ οὐ γαμετὴν αὐτὴν γενέσθαι νόμιμον τοῦ Κώνσταντος ἱστόρησαν, ἀλλὰ πάρεργον ἐρωτικῶν ἐπιθυμιῶν, καὶ ἐξ ἐκείνου τοῦτον δὴ συλλαβέσθαι τὸν Κωνσταντῖνον. Διαδεξάμενος δὲ τὴν βασιλείαν τὴν πατρικὴν ἦρχε τῆς Βρεττανίας τε καὶ τῶν Ἄλπεων καὶ ἐπὶ ταύταις τῶν Γαλλιῶν, ἔτι τῇ τῶν Ἑλλήνων θρησκείᾳ προσκείμενος καὶ τοῖς χριστιανοῖς ἀντικείμενος, παρὰ Φαύστας τῆς γαμετῆς εἰς ζῆλον τῆς τῶν εἰδώλων τιμῆς ἐκκαλούμενος. θυγάτηρ δ’ ἦν ἡ Φαῦστα τοῦ Μαξιμιανοῦ· αὐτὸς γὰρ καὶ ὁ πατὴρ ἀδελφαῖς συνῴκουν δυσί.
Τριῶν δ’ ὄντων τῶν βασιλέων, αὐτοῦ Κωνσταντίνου καὶ Λικιννίου καὶ Μαξεντίου, ὃς ἐν τῇ Ῥώμῃ καὶ ἐν τῇ Ἰταλίᾳ ἐκράτει, ὁ Μαξέντιος οὗτος οὐχ ὡς βασιλεύς, ἀλλ’ ὡς τύραννος ἄντικρυς διῆγε, πλεῖστα δεινὰ καὶ ἄτοπα τοῖς ὑπ’ αὐτοῦ τυραννουμένοις ἐπάγων, ὡς ἤδη μοι ἀναγέγραπται. ἃ μὴ φέροντες οἱ ἐν τῇ Ῥώμῃ διαπέμπονται πρὸς τὸν Κωνσταντῖνον, ἀπαλλάξαι σφᾶς τῆς τυραννίδος τοῦ Μαξεντίου δεόμενοι. ἐντεῦθεν πρὸς καθαίρεσιν αὐτοῦ διανίσταται καὶ στρατεύει καὶ πρὸς τὴν Ῥώμην χωρεῖ· ὁ δέ γε Μαξέντιος ἐπὶ πολὺ μὲν ἐντὸς καθῆστο τειχῶν, μὴ ἀντεπεξιὼν τοῖς πολιορκοῦσιν αὐτόν, ὥστε καὶ σκώμματα κατ’ αὐτοῦ πεποιῆσθαι ὑπό τινων. ὀψὲ δέ ποτε ἀντιπαρετάξατο, γοητείαις κεχρημένος καὶ δι’ ἀνατομῆς βρεφῶν μαντευόμενος καὶ ἄλλα πράττων ἀθέμιτα, ἃ δέος ἐνεποίει τῷ Κωνσταντίνῳ. ἀγωνιῶντι γοῦν διὰ ταῦτα τύπος αὐτῷ σταυρικὸς μεσούσης ἡμέρας δι’ ἀστέρος ἐφάνη κατ’ οὐρανὸν καὶ γραφὴ περὶ τὸν σταυρὸν Ῥωμαϊκοῖς στοιχείοις, δι’ ἀστέρων καὶ αὐτοῖς τυπουμένοις καὶ φράζουσιν ἐν τούτῳ νίκα.
ἐκ χρυσοῦ τοίνυν αὐτίκα σχεδιάσας σταυρὸν κατὰ τὸν φανέντα τύπον αὐτῷ καὶ τοῦτον κελεύσας τῆς στρατιᾶς αὐτοῦ προπορεύεσθαι, τοῖς τοῦ Μαξεντίου συρρήγνυται καὶ ὑπερτερεῖ, ὡς τοὺς πλείους τῶν ὑπ’ ἐκείνῳ στρατευομένων ἀναιρεθῆναι, τοὺς δὲ λοιποὺς εἰς φυγὴν ἀπιδεῖν. οἷς καὶ αὐτὸς ὁ Μαξέντιος συναποδιδράσκων καὶ ἐν τῇ γεφύρᾳ γενόμενος τοῦ Τιβέριδος τῇ καλουμένῃ Βουλβίᾳ, σὺν τῷ ἵππῳ κατὰ τοῦ ποταμοῦ ἐξωλίσθησε καὶ ἀπώλετο. καὶ ὁ μὲν οὕτω διέφθαρτο· οἱ δέ γε Ῥωμαῖοι τῆς ἐκείνου τυραννίδος ἀπαλλαγέντες τὰς πύλας τῆς Ῥώμης ἀναπετάσαντες εἰσεδέξαντο τὸν Κωνσταντῖνον λαμπρῶς καὶ ὡς ἐλευθερωτὴν αὐτὸν τῆς πόλεως εὐφήμουν καὶ ἀπεσέμνυνον, καὶ στήλην αὐτῷ ἐν τῇ τῆς Ῥώμης ἀγορᾷ στῆσαι κοινῶς ἐψηφίσαντο. ὁ δὲ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐγκεχειρισμένην τὴν στήλην αὐτοῦ πλασθήσεσθαι διετάξατο· καὶ δόγματα δὲ μὴ κολάζεσθαι διὰ τὴν θρησκείαν τοὺς τὸν Χριστὸν σεβομένους ὡς θεὸν ἐκπεφώνηκεν. Οὕτω δὲ καὶ τῆς Ἰταλίας καὶ τῆς Ῥώμης αὐτῆς προστεθείσης τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ, αὐτός τε καὶ Λικίννιος ὁ ἐπ’ ἀδελφῇ γαμβρὸς αὐτοῦ κατελείφθησαν βασιλεῖς.
ὁ γὰρ Λικίννιος τόν τε τοῦ Μαξιμίνου υἱὸν καὶ τὴν θυγατέρα ἀπέκτεινε καὶ λοιπὸν ἑκάτερος τούτων τὸν ἕτερον ὑπεβλέπετο· ᾤετο γὰρ ἕκαστος τοῦ ἑνὸς ἐπιλείποντος αὐτὸς μόνος ἔσεσθαι μόναρχος, μὴ ὄντος τοῦ ἀμφισβητήσοντος περὶ τῆς ἀρχῆς. Οἱ μὲν οὖν οὕτω τὸν Λικίννιόν φασιν ἐγκρατῆ γενέσθαι τῆς Γαλλερίου μερίδος, κοινωνὸν παρ’ ἐκείνου προσληφθέντα, ὡς εἴρηται· οἱ δὲ τῆς τοῦ Κωνσταντίνου ἀδελφῆς παρ’ αὐτοῦ συζυγείσης αὐτῷ, λέγουσι τοὺς στρατιώτας τῷ Κωνσταντίνῳ χαριζομένους Καίσαρα αὐτὸν ἀνειπεῖν, καὶ παρ’ ἐκείνου σταλῆναι αὐτὸν τῷ Μαξιμίνῳ ἀντιπαραταξόμενον, νενικηκότι δ’ ἐκεῖνον καὶ κατατροπωσαμένῳ ἐκχωρῆσαι τῆς βασιλείας ἐκείνῳ, μὴ ἐνοχλεῖν χριστιανοῖς ἐπισκήψαντα, μὴ μέντοι τὰς ἐντολὰς τηρῆσαι αὐτόν, ἀλλὰ λυττῆσαι κατὰ χριστιανῶν, οὐδὲν ἧττον τῶν πρὸ αὐτοῦ, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον. πᾶσαν γὰρ ὑπερβολὴν ὑπερελάσαι ὠμότητος· πρὸς ἄλλαις δ’ αἰτίαις τῶν πρὸς ἀλλήλους διαφορῶν καὶ ταύτην γενέσθαι. Κινήσας οὖν κατὰ Λικιννίου τὴν στρατιὰν ὁ Κωνσταντῖνος καὶ πολλάκις αὐτῷ συμβαλών, τέλος νικᾷ.
εἶτα σπένδεται τούτῳ διὰ τὴν ἀδελφήν, καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτὸν οὐκ ἀφείλετο, ἀλλ’ ἐπὶ συνθήκαις αὖθις αὐτῆς αὐτῷ παρεχώρησεν· ὁ δὲ ἄπιστος ὢν οὐκ ἐτήρησε τὰς συμβάσεις· ὅθεν καὶ πάλιν αὐτῷ ὁ Κωνσταντῖνος ἐπολέμησε καὶ νικήσας εἷλε τό τε Βυζάντιον καὶ τὴν Χρυσόπολιν. ὁ δέ γε Λικίννιος εἰς Νικομήδειαν ἔφυγε, καὶ ἡ ἀδελφὴ τοῦ Κωνσταντίνου προσελθοῦσα αὐτῷ ἐδέετο ὑπὲρ τοῦ ἀνδρὸς τηρηθῆναι αὐτῷ τὴν ἀρχήν. ὡς δὲ πρὸς τοῦτο οὐκ ἔσχηκε τὸν ἀδελφὸν κατανεύοντα, περὶ τῆς ἐκείνου σωτηρίας προσῆγε τὴν δέησιν· καὶ ἔπεισε τὸν ὁμαίμονα. πρόσεισιν αὐτῷ ὁ Λικίννιος ἐν σχήματι ἰδιωτικῷ, καὶ εἰς Θεσσαλονίκην ἐνδιατρίβειν ἰδιωτεύων κελεύεται. καὶ ὁ μὲν ἐκεῖσε διῆγεν· οἱ δέ γε στρατιῶται ᾐτιῶντο τὸ σώζεσθαι τὸν Λικίννιον, ἄπιστον φανέντα πολλάκις καὶ παραβάτην τῶν συνθηκῶν· διὸ καὶ τῇ συγκλήτῳ διὰ γραμμάτων τοῦ βασιλέως ἡ περὶ τούτου ἀνετέθη βουλή. τινὲς μὲν οὖν τοῖς στρατιώταις ἐνδοθῆναι παρὰ τῆς γερουσίας ἱστόρησαν ὃ σφίσι δοκεῖ ἐπὶ τῷ Λικιννίῳ διαπράξασθαι, κἀκείνους ἐν Θεσσαλονίκῃ αὐτὸν ἀναιρῆσαι ἢ πλησίον Σερρῶν ἀπιόντα ποι.
ἄλλοι δὲ οὐδὲ ἐν Θεσσαλονίκῃ αὐτόν φασι διατρίβοντα ἠρεμῆσαι, τυραννίδα δὲ μελετᾶν· καὶ τοῦτο γνόντα τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον στεῖλαι τοὺς αὐτὸν ἀναιρήσοντας. Λέγεται δὲ ἐν ταῖς πρὸς αὐτὸν μάχαις ἢ ταῖς πρὸς Μαξέντιον θεάσασθαί τινα τὸν Κωνσταντῖνον ἱππότην καὶ ὡπλισμένον τὸν τοῦ σταυροῦ τύπον ἀντὶ σημαίας ἐπιφερόμενον καὶ τῆς αὐτοῦ προπορευόμενον παρατάξεως. καὶ αὖθις ἐν Ἀδριανουπόλει δύο ὤφθησαν αὐτῷ νεανίαι τὰς τῶν ἐναντίων συγκόπτοντες φάλαγγας. καὶ περὶ τὸ Βυζάντιον δὲ νυκτὸς καθευδόντων ἁπάντων φῶς ὤφθη αὐτῷ περιαστράψαν τὸν τοῦ οἰκείου στρατεύματος χάρακα. ἐκ τούτων οὖν εἰς ἔννοιαν ἐνήγετο τοῦ θεόθεν αὐτῷ τὰς εὐτυχίας καὶ τὰς νίκας προσγίνεσθαι. Οὕτω δὲ μοναρχήσας ὁ Κωνσταντῖνος καὶ Φλάβιος ὠνομάσθη καὶ οὕτω πως ἐχρημάτιζε Φλάβιος Κωνσταντῖνος καὶ ἐν Ῥώμῃ διῆγε, τῆς μὲν τῶν εἰδώλων θρησκείας οὐκ ἀποστάς, τὰ περὶ Χριστοῦ δὲ μυούμενος καὶ ἤδη παραδεχόμενος.
σώματος δὲ νοσεροῦ καὶ πλεῖστα φύοντος ἐκ κακοχυμίας καὶ ὕλης μοχθηρᾶς ἐξανθήματα τυχών, ὡς λώβην ταῦτα παρὰ τῶν ἰατρῶν ὀνομάζεσθαι καὶ λέπρᾳ παρεικάζεσθαι καὶ τὴν τούτων θεραπείαν ἀπαγορεύεσθαι, εὗρε τοὺς ἱερεῖς τοῦ ἐν τῷ Καπιτωλίῳ Διὸς οὐκ ἄλλως λέγοντας τεύξεσθαι θεραπείας αὐτὸν εἰ μὴ ἐν παίδων νηπίων ἔτι ἀτμίζοντι λούσαιτο αἵματι. αὐτίκα τοίνυν ἐκ πάσης τῆς ὑπ’ ἐκεῖνον χώρας συνῆκτο τὰ νήπια, καὶ ἡμέρα ὥριστο τῆς τούτων σφαγῆς. καὶ ὁ βασιλεὺς ἀπῄει τότε τῷ αἵματι τῶν παίδων λουσόμενος εἰς τὸ Καπιτώλιον. αἱ δὲ τούτων μητέρες προϊόντος αὐτοῦ γοερὰς ἠφίουν φωνὰς καὶ ὠλόλυζον. ὧν ἀκούσας ἐκεῖνος ἤρετο τί τοῦ θρήνου τὸ αἴτιον; καὶ μαθὼν τὰς μητέρας θρηνεῖν τῶν βρεφῶν, ὥσπερ ἐκ μέθης ἀνενεγκών, τὸ μὲν τῆς πράξεως εἶπεν ἀνόσιον πρόδηλον, ἄδηλον δέ γε τὸ ἀποτέλεσμα· εἰ δὲ καὶ τοῦτο ἦν ἀναμφίβολον, κρεῖσσον πάσχειν ἐμὲ ταῖς νόσοις ταλαιπωρούμενον ἢ τοσούτων βρεφῶν καταψηφιεῖσθαι ἀπώλειαν καὶ ῥομφαίᾳ λύπης τὰς τῶν μητέρων αὐτῶν διελάσαι ψυχάς.
καὶ ταῦτα εἰπὼν ἐπανῆλθεν, ἀποδοθῆναι ταῖς μητράσι προστάξας τὰ νήπια, καὶ χρήματα δὲ δοθῆναι αὐταῖς, ἵν’ ἀντίρροπον ἕξουσιν ἢ καὶ διπλασίονα τὴν χαράν, ὅτι τε ζῶντα τὰ ἔκγονα ἀπειλήφασι καὶ ὅτι ἐπὶ τούτοις καὶ χρήματα προσειλήφασι. Ταῦτα δὲ διαπραξαμένῳ νυκτὸς αὐτῷ ἐδοξάτην ἄνδρε παρεστάναι διττώ, Πέτρος εἶναι καὶ Παῦλος λέγοντες οἱ ἀπόστολοι τοῦ Χριστοῦ, καὶ εἰ σωματικῆς ἔλεγον καὶ ψυχικῆς ὑγείας βούλει τυχεῖν, τὸν ἐπίσκοπον μετακάλεσαι Σίλβεστρον, κἀκεῖνός σοι καὶ τὴν λύμην ἀκέσεται τῆς σαρκὸς καὶ ζωῆς ἀνωλέθρου καταξιώσει σε. ἐπὶ τούτοις ὁ βασιλεὺς τοῦ ὕπνου ἀνενεγκὼν στέλλει τοὺς μεταπεμψομένους σὺν αἰδοῖ τὸν ἐπίσκοπον. καὶ παραγενομένῳ τῷ ἱερῷ Σιλβέστρῳ εἰπέ μοι ἔφη, ἐπίσκοπε· θρησκεύονται παρ’ ὑμῖν θεοὶ Πέτρος καὶ Παῦλος ὀνομαζόμενοι; ὁ δὲ εἷς ἡμῖν θεὸς γινώσκεται ἀπεκρίνατο, Πέτρος δὲ καὶ Παῦλος θεράποντες ἐκείνου καὶ ὑπηρέται εἰσίν. ἑξῆς οὖν ὁ βασιλεὺς διηγεῖται αὐτῷ τὸ ἐνύπνιον, καὶ τὸ καθ’ ἡμᾶς παρ’ αὐτοῦ μυεῖται μυστήριον καὶ βαπτίζεται.
καὶ ἄνεισιν ἐκ τῆς παναγοῦς κολυμβήθρας ὑγιὴς ὅλος, καὶ αὐτίκα ἄδειάν τε κηρύττει χριστιανοῖς καὶ τοὺς ναοὺς σφίσιν ἀναπετάννυσι καὶ νέους ἐφίησιν ἀνεγείρεσθαι. κλείει δὲ τοὔμπαλιν τὰ τεμένη τῶν ψευδωνύμων θεῶν, ἀδεῶς τε θεσπίζει προσιέναι τοὺς βουλομένους τῇ πίστει τοῦ Χριστοῦ. βιάζεσθαι μὲν γὰρ οὐδένα ἔλεγε βούλεσθαι, τοὺς δ’ ἑκόντας προστιθεμένους τῷ Χριστῷ ἀποδέχεσθαι. Ὁ μὲν οὖν οὕτω τῇ πίστει τοῦ Χριστοῦ προσελήλυθε· τὸ κήρυγμα δ’ ἐπλατύνετο καὶ παρρησία τοῖς χριστωνύμοις ἐδίδοτο. προσίασιν οὖν τῇ τοῦ βασιλέως μητρὶ Ἰουδαῖοι, ἠπατῆσθαι λέγοντες τὸν βασιλέα καὶ ἔργῳ θεοφιλεῖ ἔργον ἀναμίξαι θεομισές, θεοφιλὲς μὲν τὴν τῶν εἰδώλων καθαίρεσιν ὀνομάζοντες, θεομισὲς δὲ τὴν πίστιν τὴν εἰς Χριστόν· μόνον γὰρ εἶναι θεὸν ἀληθῆ τὸν παρ’ αὐτῶν θρησκευόμενον· τὸν Ἰησοῦν δὲ ἄνθρωπον οἱ ἀλιτήριοι κακοῦργον ἀπεκάλουν καὶ γόητα. ἀναφέρει ταῦθ’ ἡ μήτηρ τῷ βασιλεῖ καὶ υἱῷ· ὁ δὲ διαλεχθῆναι δεῖν ἔκρινεν ἐπ’ ἀκροάσει αὐτοῦ καὶ τῶν τῆς γερουσίας λογάδων τοὺς ταῦτα λέγοντας Ἰουδαίους τῷ Ῥώμης ἐπισκόπῳ Σιλβέστρῳ καὶ τοῖς περὶ αὐτόν, ἵν’ οὕτω γνοίη τίνα τὰ παρὰ τῶν Ἰουδαίων εἰσὶν εἰσαγόμενα.
γέγονεν ἡ διάλεξις· ἔδοξαν οἱ λόγοι τοῦ ἱεροῦ Σιλβέστρου ἐπικρατέστεροι. ἐκ διαλεκτικῆς δυνάμεως ὑπερτερεῖν οἱ Ἰουδαῖοι τὸν Σίλβεστρον ἔλεγον, σημείων ἐζήτουν ἐπίδειξιν. μᾶλλον δέ τις παρ’ αὐτοῖς γόης ἀνὴρ Ζαμβρῆς καλούμενος βοῦν ἐνεχθῆναι ἠξίου, διὰ τούτου λέγων μέλλειν ἐνδείξασθαι τὴν δύναμιν τοῦ οἰκείου θεοῦ. προσήχθη ὁ βοῦς· πεπλησίακεν αὐτῷ ὁ Ζαμβρῆς, ὑπεψιθύρισέ τι αὐτῷ εἰς τὸ οὖς. κἀκεῖνος μέγα τι καὶ γοερὸν μυκησάμενος καὶ τρόμῳ συνδινηθεὶς καταπέπτωκε καὶ νενέκρωτο. ηὔχουν ἐπὶ τούτῳ οἱ Ἰουδαῖοι, τὸ τοῦ σφετέρου θεοῦ ὄνομα μὴ στέγειν λέγοντες τὸν ἀκούοντα. τί δέ; φησὶν ὁ Σίλβεστρος, ὁ λέγων τοῦτο τῷ ζῴῳ πρὸς οὖς οὐκ ἀκούει τοῦ λεγομένου; πῶς οὖν οὐ θνήσκει κἀκεῖνος; καὶ ὁ Ζαμβρῆς οὐ λόγων ἔφη στροφῆς τε καὶ πιθανότητος ἄρτι χρεία, ἀλλ’ ἔργων, ἐπίσκοπε. εἰ οὖν τὸν παρὰ σοῦ νεκρωθέντα τοῦτον ταῦρον ὁ Σίλβεστρος εἶπε ζωώσω αὐτὸς τῇ τοῦ Χριστοῦ ἐπικλήσει, οὐκ ἄν τι μεῖζον δόξω ποιεῖν καὶ μεγάλην ἀποδείξω τὴν δύναμιν τοῦ Χριστοῦ; κἀκεῖνος κατέθετο καὶ κατὰ τῆς σωτηρίας τοῦ βασιλέως εὐθὺς ἐξωμόσατο, εἰ τὸν ταῦρον ἴδοι ἀναβιώσαντα, τὸν Χριστὸν ὁμολογῆσαι θεόν.
καὶ ὁ Σίλβεστρος εἰς οὐρανὸν ἀτενίσας καὶ τὸν κύριον ἐπικαλεσάμενος ἔστη τοῦ ταύρου ἐγγὺς καὶ τὴν φωνὴν ἐπάρας ἐβόησεν εἰ θεὸς ἀληθής ἐστιν ὃν ἐγὼ κηρύττω Χριστόν, ἔγειραι, ταῦρε, καὶ στῆθι ἐπὶ τοὺς πόδας σου. αὐτίκα γοῦν κινηθεὶς ὁ ταῦρος ἀνέθορε. καὶ οἱ παρόντες μέγας ὁ τοῦ Σιλβέστρου θεός ἐξεβόησαν. Ἰουδαῖοι δὲ καταπλαγέντες τῷ θαύματι τοῖς ποσὶ τοῦ ἁγίου προσέπιπτον καὶ ἱκέτευον ἱλεώσασθαι αὐτοῖς τὸν θεὸν καὶ τοῦ θείου σφᾶς ἀξιῶσαι βαπτίσματος. καὶ ἡ ἀοίδιμος δὲ τοῦ βασιλέως μήτηρ, ἀμύητος οὖσα, ἠξίου καὶ μυηθῆναι καὶ βαπτισθῆναι· τυχοῦσα τοίνυν τοῦ ἐφετοῦ καὶ τὸν ἀληθῆ ἐπιγνοῦσα θεόν, τοὺς τόπους οὓς οἱ ὡραῖοι πόδες Χριστοῦ, ὡς εἰρήνην εὐαγγελισαμένου, διώδευσαν, θεάσασθαι ἐπεθύμησε. καὶ συμπαραλαβοῦσα τὸν θεσπέσιον Σίλβεστρον εἰς Ἱεροσόλυμα παραγέγονε· καὶ τὸ τοῦ κυρίου προσκυνήσασα μνῆμα καὶ τὸν θεῖον εὑρηκυῖα σταυρόν, ἐν ᾧ προσεπάγη σωματικῶς ὁ θεὸς ἡμῶν, ναούς τε δομησαμένη πολυτελεῖς πρὸς τὸν υἱὸν καὶ βασιλέα ἐπανελήλυθεν.
Υἱοὺς δ’ ἐκ Φαύστας τῆς τοῦ Μαξιμιανοῦ θυγατρὸς ὁ βασιλεὺς ἐγείνατο τρεῖς, Κωνσταντῖνον, Κωνστάντιον καὶ Κώνσταντα, καὶ θυγατέρα Ἐλένην, ἣ τῷ Ἰουλιανῷ συνῴκησεν ὕστερον. εἶχε δὲ καὶ ἐκ παλλακῆς υἱὸν ἕτερον, Κρίσπον καλούμενον, τῶν ἄλλων αὐτοῦ υἱέων πρεσβύτερον, ὃς καὶ παρὰ τῷ πρὸς Λικίννιον πολέμῳ πολλάκις ἠρίστευσε. τούτῳ ἡ μητρυιὰ Φαῦστα ἐπιμανεῖσα ἐρωτικῶς, ἐπεὶ μὴ εὐπειθοῦς ἐκείνου ἐτύγχανε, κατεῖπε πρὸς τὸν πατέρα ὡς ἐρῶντος αὐτῆς καὶ βιάσασθαι πολλάκις ἐπιχειρήσαντος. διὸ καὶ θάνατον ὁ Κρίσπος παρὰ τοῦ πατρὸς κατεδικάσθη, πεισθέντος τῇ γαμετῇ. ὡς δ’ ἔγνω μετέπειτα ὁ αὐτοκράτωρ τὸ ἀληθές, καὶ τὴν γυναῖκα ἐκόλασε διά τε τὸ ταύτης ἀκόλαστον καὶ τὸν φόνον τὸν τοῦ παιδός. εἰσαχθεῖσα γὰρ ἐν λουτρῷ ἡ Φαῦστα σφοδρῶς ἐκκαυθέντι ἐκεῖ τὴν ζωὴν βιαίως ἀπέρρηξε. Σαρματῶν δὲ καὶ Γότθων κατὰ τῆς Ῥωμαίων ὑπηκόου κεκινημένων καὶ τὴν Θρᾳκῴαν μοῖραν ληιζομένων, διανίσταται κατ’ αὐτῶν Κωνσταντῖνος ὁ μέγιστος· καὶ τὴν Θρᾴκην καταλαβὼν τοῖς βαρβάροις συρρήγνυται καὶ κατ’ αὐτῶν ἵστησι λαμπρότατον τρόπαιον.
Κατὰ δὲ θεῖον χρησμὸν βουληθεὶς ἀνεγεῖραι πόλιν, ὡς ἂν αὐτὴν ἐπὶ τῷ οἰκείῳ καλέσῃ ὀνόματι, πρότερον μὲν ἐν Σαρδικῇ ταύτην κτίσαι προέθετο· εἶτα ἐν Σιγαίῳ (τὸ δὲ τῆς Τρῳάδος ἐστὶν ἀκρωτήριον), ἔνθα καὶ θεμελίους αὐτὸν καταβαλέσθαι φασί. καὶ αὖθις ἐν Χαλκηδόνι τὴν πόλιν ἤρξατο ἀνιστᾶν. λέγεται δὲ καθίπτασθαι ἀετοὺς καὶ τὰ τῶν οἰκοδόμων ἁρπάζειν σπαρτία· τὸν μεταξὺ δὲ διιπταμένους πορθμὸν ῥίπτειν αὐτὰ κατὰ τὸ Βυζάντιον. τοῦτο γοῦν πολλάκις γενόμενον ἀπηγγέλη τῷ βασιλεῖ· καὶ οὐκ ἐδόκει τυχαίως γίνεσθαι τὸ γινόμενον, ἀλλά τι διὰ τούτου τὸ θεῖον παραδηλοῦν. ἐφίσταται γοῦν αὐτὸς τῷ Βυζαντίῳ ὁ αὐτοκράτωρ, τὸν τόπον κατασκοπῶν ἀρέσκεται, μετατίθησι τὸν σκοπόν, μετάγει τοὺς τεχνίτας ἐκ Χαλκηδόνος ἐκεῖ, τὴν πόλιν φιλοτίμως οἰκοδομεῖ, Κωνσταντινούπολιν αὐτὴν ἐπὶ τῷ ὀνόματι τῷ οἰκείῳ καλεῖ, καὶ ἀνατίθησιν αὐτὴν τῇ παρθένῳ καὶ θεομήτορι. Ἤδη δ’ ἀπαρτισθείσης τῆς πόλεως, κατὰ τὴν ἑνδεκάτην τοῦ Μαί̈ου μηνὸς τελεῖται τὰ ταύτης γενέθλια εἴτουν ἐγκαίνια, ἔτους ἐνισταμένου πεντακισχιλιοστοῦ ὀκτακοσιοστοῦ τριακοστοῦ ὀγδόου.
ὅτε, ὥς τινες ἱστορήκασι, τὸν ἀστρονόμον καλέσας Οὐάλεντα, τῶν τότε περὶ τὴν τέχνην ταύτην ἐσχολακότων τὸν ἀκριβέστερον, ἐκέλευσεν ἐπὶ τῷ γενεθλίῳ τῆς πόλεως συντάξαι θεμάτιον, ἵν’ ὁπόσους μέλλοι διαμεῖναι αὕτη γνοίη ἐνιαυτούς. ὁ δὲ εἰς ἑξακοσίους καὶ ἐνενήκοντα πρὸς τοῖς ἓξ ἐνιαυτοὺς διαρκέσαι αὐτὴν ἀπεφοίβασεν· οἵπερ ἤδη καὶ παρερρυήκεσαν πρὸ πολλοῦ. ἢ γοῦν ἐψευσμένην ὑποληπτέον τὴν τοῦ Οὐάλεντος πρόρρησιν καὶ διημαρτημένην τὴν τέχνην ἢ ἐκεῖνα νομιστέον ἐκεῖνον εἰπεῖν τὰ ἔτη, ἐν οἷς τὰ τῆς πολιτείας ἔθη ἐτηρεῖτο καὶ ἡ κατάστασις καὶ ἡ γερουσία τετίμητο καὶ οἱ ταύτης ἤνθουν πολῖται καὶ ἔννομος ἦν ἐπιστασία, τὸ κράτος δὴ τὸ βασίλειον, ἀλλ’ οὐκ ἄντικρυς τυραννίς, ἴδια τὰ κοινὰ τῶν κρατούντων λογιζομένων καὶ εἰς οἰκείας ἀπολαύσεις χρωμένων αὐτοῖς, καὶ τούτων ἐνίας οὐκ εὐαγεῖς, καὶ δωρουμένων οἷς βούλονται τὰ δημόσια καὶ οὐ ποιμένων τρόπον τοῖς ὑπηκόοις προσφερομένων, κειρόντων τὸ περιττὸν τῆς τριχὸς καὶ πεφεισμένως ἐμφορουμένων τοῦ γάλακτος, ἀλλὰ δίκην λῃστῶν αὐτὰ καταθυόντων τὰ πρόβατα καὶ τῶν σαρκῶν ἐμφορουμένων ἢ καὶ αὐτοὺς ἐκμυζώντων τοὺς μυελούς.
Ἡ μὲν οὖν πόλις οὕτω παρὰ τοῦ εὐσεβοῦς ἐκείνου βασιλέως ἀνῳκοδόμητο κατὰ τὸ πάλαι Βυζάντιον. τὸ δὲ Βυζάντιον πόλις καὶ πρῴην ἐτύγχανεν οὐ τῶν ἀνωνύμων ἢ τῶν ἀσήμων, ἀλλὰ καὶ πλήθεσι πολιτῶν εὐθηνουμένη καὶ πλούτῳ καὶ ἀνδρῶν γενναιότητι καὶ τειχῶν ἐρυμνότητι, καὶ τοσοῦτον ὡς ἐπὶ τρεῖς ἐνιαυτοὺς ἐπὶ Σευήρου τοῦ ἐν Ῥώμῃ τῇ παλαιᾷ βασιλεύσαντος παρὰ Ῥωμαίων πολιορκεῖσθαι καὶ πολλὰ παρὰ τῶν πολιορκουμένων ὑποστῆναι αὐτούς, ὡς ἐν τοῖς περὶ Σευήρου μοι προϊστόρηται. Περὶ δὲ τῆς τῶν Βυζαντίων δυνάμεως καὶ τῆς τῶν τειχῶν ὀχυρότητος ταῦτα ὁ Δίων ἐν τοῖς περὶ Σευήρου φησί· Τείχη δὲ τὸ Βυζάντιον καρτερώτατα εἶχεν· ὅ τε γὰρ θώραξ αὐτῶν λίθοις τετραπέδοις παχέσι συνῳκοδόμητο πλαξὶ χαλκαῖς συνδουμένοις, καὶ τὰ ἐντὸς αὐτῶν καὶ χώμασι καὶ οἰκοδομήμασιν ὠχύρωτο, ὥστε καὶ ἓν τεῖχος παχὺ τὸ πᾶν εἶναι δοκεῖν. πύργοι τε πολλοὶ καὶ μεγάλοι ἔξω τε ἐκκείμενοι καὶ θυρίδας πέριξ ἐπαλλήλους ἔχοντες ἦσαν.
καὶ τὰ μὲν πρὸς τὴν ἤπειρον τείχη ἐς μέγα ὕψος ἦρτο, τὰ δὲ πρὸς θάλασσαν ἧττον ὑψοῦτο, οἵ τε λιμένες ἐντὸς τείχους ἀμφότεροι κλειστοὶ ἁλύσεσιν ἦσαν καὶ αἱ χηλαὶ αὐτῶν πύργους ἐφ’ ἑκάτερα πολὺ προέχοντας ἔφερον. πλοῖα δ’ ἦσαν τοῖς Βυζαντίοις πεντακόσια, τὰ μὲν πλεῖστα μονήρη, ἔστι δ’ ἃ καὶ διήρη, καί τισιν αὐτῶν καὶ ἐκ τῆς πρῴρας καὶ ἐκ τῆς πρύμνης πηδάλια ἤσκητο, καὶ κυβερνήτας ναύτας τε διπλοῦς εἶχον, ὅπως καὶ ἐπιπλέωσι καὶ ἀναχωρῶσι μὴ ἀναστρεφόμενοι καὶ τοὺς ἐναντίους ἔν τε τῷ πρόσπλῳ καὶ τῷ ἀπόπλῳ αὐτῶν σφάλλωσι. πρὸς τούτοις ἐπάγει ὁ Δίων, ὡς ἑπτὰ ἀπὸ τῶν Θρᾳκίων πυλῶν πύργοι καθεστηκότες πρὸς τὴν θάλασσαν ἦσαν· τούτων δ’ εἰ μέν τις ἄλλῳ τῳ προσέμιξεν, ἥσυχος ἦν· εἰ δὲ δὴ τῷ πρώτῳ τι ἐνεβόησεν ἢ καὶ λίθον προσέρριψεν, αὐτός τε ἐλάλει ἔκ τινος μηχανῆς καὶ τῷ δευτέρῳ τὸ αὐτὸ παρεδίδου ποιεῖν, καὶ οὕτω διὰ πάντων ὁμοίως ἐχώρει, οὐδὲ ἐπετάραττον ἀλλήλους, ἀλλ’ ἐν τῷ μέρει πάντες παρὰ τοῦ πρὸ αὐτοῦ ὁ ἕτερος τήν τε φωνὴν καὶ τὴν ἠχὴν διεδέχοντο. Τοιαύτη μὲν οὖν τοῦ Βυζαντίου πάλαι ἡ πόλις ἐτύγχανεν· ὁ δὲ ἀοίδιμος Κωνσταντῖνος πολλαπλασίαν αὐτὴν ἐξειργάσατο.
καὶ ναοὶ δὲ ἐν αὐτῇ παρ’ αὐτοῦ καθιδρύθησαν καὶ πολλὰ πρὸς κόσμον ταύτης γεγόνασιν, ἐπὶ πᾶσι δὲ καὶ ὁ κυκλοτερὴς κίων ὁ πορφυροῦς, ὃν ἐκ Ῥώμης, ὡς λόγος, κομισθέντα κατὰ τὴν ἀγορὰν ἔστησεν, ἣ κατέστρωται λιθίναις πλαξίν, ἀφ’ ὧν Πλακωτὸν παρωνόμασται· καὶ ἐπ’ αὐτοῦ χάλκεον ἐνίδρυσεν ἄγαλμα, θαῦμα ἰδέσθαι διά τε τὴν τέχνην διά τε τὸ μέγεθος. τὸ μὲν γὰρ πελώριον ἦν, ἡ δὲ ἀκρίβειαν ἐδείκνυ χειρὸς ἀρχαίας μικροῦ πλαττούσης καὶ ἔμπνοα· λέγεται δὲ τοῦ Ἀπόλλωνος εἶναι στήλη τὸ ἄγαλμα καὶ μετενεχθῆναι ἀπὸ τῆς ἐν τῇ Φρυγίᾳ πόλεως τοῦ Ἰλίου. ὁ δὲ θειότατος αὐτοκράτωρ ἐκεῖνος εἰς οἰκεῖον ὄνομα τὸ ἄγαλμα ἔστησε, τῇ κεφαλῇ τούτου τινὰς τῶν ἥλων ἐναρμοσάμενος, οἳ τὸ σῶμα τοῦ κυρίου προσεπαττάλευσαν τῷ σωτηρίῳ σταυρῷ· ὃ καὶ μέχρις ἡμῶν διήρκεσεν ἐπὶ τοῦ κίονος ἑστηκός. πέπτωκε δὲ βασιλεύοντος Ἀλεξίου τοῦ Κομνηνοῦ, ἀνέμου πνεύσαντος βιαίου τε καὶ σφοδροῦ· κἀκεῖνό τε συντέτριπτο καὶ πολλοὺς τῶν ἐκεῖ παρατυχόντων συνέτριψε. καὶ τὸ Παλλάδιον δὲ ἀπὸ τῆς Τροίας μετήνεγκε καὶ ἐν τῇ Πλακωτῇ καὶ τοῦτο ἔστησεν ἀγορᾷ.
Ἄλλοις τε οὖν, ὡς εἴρηται, πολλοῖς τὴν πόλιν ὁ μέγας Κωνσταντῖνος ἐκόσμησε καὶ πρότερον ἐπισκοπὴν ὂν τὸ Βυζάντιον τῆς Θρᾳκικῆ Ἡρακλείας, ὡς ὑπὸ Σευήρου τοῖς Πειρινθίοις ὑποτεθὲν μετὰ τὴν ἅλωσιν, ὡς ἐν τοῖς περὶ Σευήρου ἱστόρηται, εἰς τιμὴν ἀνήγαγε πατριαρχικήν, τῇ πρεσβυτέρᾳ Ῥώμῃ τὰ πρεσβεῖα τηρήσας διὰ τὴν πρεσβυγένειαν καὶ τὸ τὴν βασιλείαν ἐκεῖθεν ἐνταῦθα μετενεχθῆναι. ἦν δὲ τότε τοῦ Βυζαντίου ἐπίσκοπος Μητροφάνης ὁ ἱερώτατος, υἱὸς Δομετίου ἀδελφοῦ Πρόβου τοῦ βασιλέως γενόμενος· ὅσπερ δὴ ὁ Δομέτιος ἐξ ἀπιστίας εἰς πίστιν μετενεχθεὶς καὶ διὰ τοῦτο τὴν Ῥώμην λιπών, εἰς τὸ Βυζάντιον παραγέγονε καὶ εἰς τὴν τῆς ἐπισκοπῆς ἀνήχθη περιωπήν. μεθ’ ὃν Πρόβος υἱὸς αὐτοῦ ἕτερος εἰς τὸν ἀρχιερατικὸν τοῦτον ἱδρύεται θρόνον, ὃν Μητροφάνης ὁ ἀδελφὸς διεδέξατο. Ἐπὶ τούτου τοῦ αὐτοκράτορος καὶ ὁ Ἄρειος τῆς ἐν Ἀλεξανδρείᾳ ἐκκλησίας ἱερεὺς ἐγνωρίζετο, κτίσμα τολμήσας εἰπεῖν τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καὶ λόγον καὶ οὐσίας ἑτέρας καὶ οὐ συναί̈διον τῷ πατρί, οὐκ αὐτὸς γεννήτωρ τῆς αἱρέσεως γεγονώς.
πρῶτος γὰρ Ὠριγένης πρὸς ἄλλαις πλείσταις δόξαις διεφθαρμέναις καὶ τὸν μονογενῆ υἱὸν τοῦ θεοῦ κτιστὸν καὶ ἀλλότριον εἶναι τῆς οὐσίας τῆς πατρικῆς εἰσηγήσατο καὶ μὴ δυνάμενον ὁρᾶν τὸν πατέρα, καὶ αὐτὸν δὲ τὸν υἱὸν ἀόρατον εἰσῆγε τυγχάνειν τῷ πνεύματι, ἐκ τοῦ πονηροῦ θησαυροῦ τῆς καρδίας αὐτοῦ ἐξερευγόμενος ταυτὶ τὰ ἀπόφημα, ἀλλ’ ἦσαν ἐν μόνοις γράμμασι κείμενα σεσίγηντό τε καὶ οὔπω δεδημοσίευντο· ὁ Ἄρειος δὲ εἰς προῦπτον ταῦτα προήνεγκε καὶ ἐπὶ τῶν δωμάτων ἐκήρυξε καὶ πολλοὺς εἰς ἀσέβειαν ὑπεσκέλισε θορύβων τε καὶ σχισμάτων τὰς ἐκκλησίας· ἐνέπλησεν. ὃ γνοὺς ὁ εὐσεβέστατος βασιλεὺς ἐκεῖνος ἐν Νικαίᾳ τῇ Βιθυνῶν συνελθεῖν τοὺς τῶν ἐπαρχιῶν ἐπισκόπους ἐκέλευσε καί, ἀθροισθέντων τι καὶ η ἁγίων πατέρων, ἐν οἷς ἦσαν καὶ ἱερεῖς τινες καὶ διάκονοι, ἀλλὰ μέντοι καὶ μοναχοί (ὅτε καὶ ὁ μέγας Ἀθανάσιος ἐκεῖ παρῆν τῷ τῶν διακόνων ἔτι κατειλεγμένος ὢν τάγματι) καὶ αὐτὸς ὁ χριστιανικώτατος βασιλεὺς ἀφίκετο πρὸς τὴν Νίκαιαν καὶ συγκαθίσας τοῖς ἱεροῖς πατράσιν ἐκείνοις ἐπέτρεπε ζητῆσαι τὰ παρὰ τοῦ Ἀρείου λεγόμενα καὶ διαγνῶναι εἴ τι τῆς ὀρθῆς ἐκκλίνουσι δόξης.
οἱ δὲ ζητήσαντες καὶ ἀκριβῶς ἐξετάσαντες τὸν μὲν υἱὸν ὁμοούσιον καὶ ὁμότιμον καὶ συναί̈διον ἐδογμάτισαν τῷ πατρί, τὸν Ἄρειον δὲ καὶ τοὺς ἐκείνῳ ὁμόφρονας τῆς τῶν ὀρθοδόξων ὁμηγύρεως ἐξεκήρυξαν. Ἦν δὲ τῶν τὰ Ἀρείου πρεσβευόντων καὶ ὁ Παμφίλου Εὐσέβιος, τῆς ἐν Παλαιστίνῃ Καισαρείας τυγχάνων ἐπίσκοπος, ὃς μετέπειτα λέγεται ἀποστῆναι τῆς τοῦ Ἀρείου δόξης καὶ ὁμογνωμονῆσαι τοῖς συναί̈διον τὸν υἱὸν καὶ ὁμοούσιον τῷ πατρὶ δογματίζουσι καὶ δεχθῆναι παρὰ τῶν θείων πατέρων εἰς κοινωνίαν. οὕτω μὲν οὖν ταῦθ’ ἱστορούμενα παρά τινων εὕρηται· ἀμφίβολα δ’ ἐκεῖνος αὐτὰ δι’ ὧν ἐν τῇ ἐκκλησιαστικῇ ἱστορίᾳ εὕρηται συγγραψάμενος τίθησι. πολλαχοῦ γὰρ ἐν τῷ εἰρημένῳ συγγράμματι ἀρειανίζων καταλαμβάνεται, αὐτίκα περί που τὴν ἀρχὴν τοῦ βιβλίου τὸν Δαβὶδ εἰσάγων λέγοντα αὐτὸς εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν, φησὶ τὸν μὲν πατέρα καὶ ποιητὴν ὡς ποιητὴν πανηγεμόνα νομίζεσθαι βασιλικῷ προστάττοντα νεύματι, τὸν δὲ τούτου δευτερεύοντα θεῖον λόγον ταῖς πατρικαῖς ὑπουργοῦντα ἐπιταγαῖς.
καὶ μετά τινα λέγει τοῦτον ὡσανεὶ τοῦ πατρὸς ὑπάρχοντα δύναμιν καὶ σοφίαν καὶ τὰ δευτερεῖα τῆς κατὰ πάντων βασιλείας καὶ ἀρχῆς ἐμπεπιστευμένον. καὶ αὖθις μετ’ ὀλίγα καὶ ὅτι ἔστιν οὐσία τις προκόσμιος ζῶσα καὶ ὑφεστῶσα ἡ τῷ πατρὶ καὶ θεῷ τῶν ὅλων εἰς τὴν τῶν γενητῶν δημιουργίαν ὑπηρετησαμένη, καὶ ὁ Σολομὼν λέγει προσώπῳ τῆς τοῦ θεοῦ σοφίας κύριος ἔκτισέ με ἀρχὴν ὁδῶν αὐτοῦ καὶ ἑξῆς. καὶ μεθ’ ἕτερα πλείονα φάσκει καὶ ἐπὶ πᾶσι τούτοις, οἷα θεοῦ λόγον προόντα καὶ πρὸ αἰώνων ἁπάντων οὐσιωμένον, τὴν σεβάσμιον τιμὴν παρὰ τοῦ πατρὸς εἰληφότα, προσκυνεῖσθαι ὡς ἂν θεόν. ταῦτα καὶ ἕτερα τοῖς ἀρειανίζουσι δόγμασι δεικνύουσιν ὁμόφρονα τὸν Εὐσέβιον, εἰ μή τις φαίη πρὸ τῆς ἐπιστροφῆς αὐτῷ πονηθῆναι τούτων τὴν συγγραφήν. εὕρηται γὰρ ἐν τῷ πρακτικῷ τῆς πρώτης συνόδου ὑπερμαχῶν τοῦ ὀρθοῦ δόγματος. Ἡ μὲν οὖν ἁγία σύνοδος τὸ ὁμοούσιον καὶ συναί̈διον ἐπὶ τοῦ υἱοῦ δογματίσασα καὶ τὸ θεῖον αὐτίκα τῆς πίστεως ἐξέθετο σύμβολον περὶ τοῦ πατρὸς καὶ τοῦ υἱοῦ θεολογήσασα ἐν αὐτῷ καὶ μέχρι τοῦ οὗ τῆς βασιλείας οὐκ ἔσται τέλος, τὸ τούτου τέλος ποιησαμένη.
ἡ γὰρ περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος θεολογία μετέπειτα προσετέθη ἐν τῇ δευτέρᾳ συνόδῳ τῆς περὶ τούτου γενομένης ζητήσεως, ἣ κατὰ Μακεδονίου συνῆκτο. Ὁ δ’ ἰσαπόστολος αὐτοκράτωρ ἐπὶ τῇ τῶν πατέρων ὁμονοίᾳ ἡσθεὶς ἐδεξιοῦτο αὐτούς. καί τινων τῆς ὑπὲρ τοῦ σωτῆρος ὁμολογίας φερόντων τὰ στίγματα ἐν τοῖς σώμασι, κατησπάζετο τὰ πεπηρωμένα τούτων μέλη καὶ μόρια καὶ αὐτοὺς διὰ τὰς πηρώσεις αὐτῶν ἐμακάριζε. δοθέντων δὲ λιβέλλων αὐτῷ κατά τινων ἐπισκόπων, οὔτ’ ἀνέγνω τούτους οὔτ’ εἰς ζήτησιν ἤνεγκεν, ἀλλ’ ἐνώπιον ἁπάντων πυρὶ αὐτοὺς ἀπετέφρωσεν, ἐπειπὼν ὅτι κἂν αὐτόπτης ἐγενόμην ἀρχιερέως τινὸς ἁμαρτάνοντος, τῇ πορφυρίδι μου ἂν αὐτὸν συνεκάλυψα. ἐκεῖθεν εἰς τὸ παρ’ αὐτοῦ κτισθὲν βασίλειον ἄστυ τοὺς θείους ἐκείνους μεταγαγὼν πατέρας καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν εὐλογίας ἀξιώσας αὐτὸ καὶ χειροτονηθῆναι παρασκευάσας ἐν αὐτῷ δεύτερον πατριάρχην τὸν ἱερὸν Ἀλέξανδρον (ὁ γὰρ ἀοίδιμος Μητροφάνης μετήλλαξε τὴν ζωήν), ἀφῆκεν ἕκαστον εἰς τὴν οἰκείαν ἀπελθεῖν παροικίαν, τιμαῖς τε καὶ δωρεαῖς αὐτοὺς φιλοφρονησάμενος.
Ἡ δὲ τοῦ βασιλέως μήτηρ ἡ μακαρία Ἐλένη εἰς γῆρας βαθὺ καταντήσασα (ὀγδοήκοντα γὰρ λέγεται ζῆσαι ἐνιαυτούς) πρὸς τὰς οὐρανίους ἀπῆρε μονάς, ἣν ὁ υἱὸς βασιλικῶς ἐθησαύρισεν. ἐκεῖνος δὲ κατὰ Περσῶν ἐκστρατεύων τριήρεσι κομίζεται εἰς τὴν Σωτηρόπολιν, ἣ νῦν ὀνομάζεται Πύθια· καὶ τοῖς ἐκεῖ χρησάμενος θερμοῖς ὕδασιν, ἔνθα καὶ φάρμακον πιεῖν δηλητήριον λέγεται παρὰ τῶν ἑτεροθαλῶν αὐτῷ κερασθὲν ἀδελφῶν, εἰς Νικομήδειαν παραγίνεται· ὅπου καὶ τετελεύτηκε, νοσήσας ἐφ’ ἱκανόν, ἐτῶν γεγονὼς πέντε πρὸς τοῖς ἑξήκοντα, βασιλεύσας δ’ ἐκ τούτων τριάκοντα πρὸς δυσίν, ἐνδεόντων δύο μηνῶν. ὃν ὁ υἱὸς Κωνστάντιος ἐξ Ἀντιοχείας παραγενόμενος (ἐκεῖ γὰρ ἦν τοῖς Πέρσαις ἀντιμαχόμενος) ἔτι ζῶντα εὑρὼν ἐκήδευσε μεγαλοπρεπῶς καὶ ἐν τῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων κατέθετο ἱερῷ, ἐν ἰδιαζούσῃ μέντοι στοᾷ, ἣν ἐπὶ ταφῇ τοῦ πατρὸς αὐτὸς ᾠκοδόμησεν. Ἱστόρηται δὲ ὁ ἀοίδιμος ἐκεῖνος αὐτοκράτωρ ἀφειδῶς τε τὰ χρήματα ἀναλίσκειν καὶ ταῦτα πορίζειν ἑαυτῷ ἀφειδέστερον, ὡς μὴ μεγαλοπρέπειαν κρίνεσθαι τὸ περὶ τὰς δαπάνας φιλότιμον, ἄντικρυς δέἀλλὰ μή τι φαῦλον ἐρῶ περὶ τοῦ θείου ἐκείνου ἀνδρός.
ὅθεν καὶ ὁ βέβηλος Ἰουλιανὸς ἐν τῷ περὶ τῶν Καισάρων λόγῳ αὐτοῦ ἀποσκώπτων ὥσπερ εἰς τὸν εὐσεβέστατον τουτονὶ βασιλέα διὰ τὸ πολυδάπανον πλάττεται τὸν Ἑρμῆν διαλεγόμενόν οἱ καὶ τί ἂν εἴη γνώρισμα βασιλέως ἀγαθοῦ πυνθανόμενον, κἀκεῖνον πρὸς τὸ ἐρώτημα λέγοντα πολλὰ κεκτῆσθαι τὸν αὐτοκράτορα χρῆναι καὶ ἀναλίσκειν πολλά. λέγεται δὲ μηδὲ λόγοις ἀνομίλητος εἶναι, ἀλλὰ καὶ περὶ τούτους ἐσπουδακέναι οὔτι μεῖον τῶν ὅπλων. κἀντεῦθεν αὐτῷ τὴν γλῶτταν γενέσθαι πρὸς διάλεξιν εὔθηκτον, καί τινας ἴυγγας προσεῖναι αὐτῇ κατακηλούσας τὰς τῶν ἀκροατῶν ἀκοάς. ἀναγέγραπται δὲ καὶ μισοπόνηρος εἶναι καὶ εἰωθὼς λέγειν μηδὲν τῶν ἁπάντων τῆς τῶν κοινῶν πραγμάτων καταστάσεως ἕνεκεν τὸν κρατοῦντα φείδεσθαι δεῖν, μηδ’ αὐτῶν τῶν οἰκείων μελῶν. τοῖς δὲ μεταβαλλομένοις ἐκ πονηρίας φιλανθρώπως διατιθέμενος ἔλεγεν ὅτι τὸ νοσοῦν μέλος ἀποκοπτέον καὶ σεσηπός, ἵνα μὴ καὶ τοῖς ὑγιαίνουσι λυμανεῖται, οὐ μέντοι τὸ ὑγείας ἤδη τυχὸν ἢ καὶ ὑγιαζόμενον. Καὶ ὁ μὲν τρισόλβιος βασιλεὺς ἐκεῖνος πρὸς τὰς αἰωνίους μετετέθη σκηνάς·
ἡ δὲ τῶν Ῥωμαίων ἡγεμονία εἰς τοὺς τρεῖς ἐκείνου παῖδας μεμέριστο ξύμπασα, ὡς μέν τινες συνεγράψαντο, παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῖς διανεμηθεῖσα, ὡς δ’ ἕτεροι, καθ’ ἑαυτοὺς ταύτην αὐτῶν διελομένων μετὰ τὴν ἀποβίωσιν τοῦ πατρός. οὕτω δ’ ἱστόρηται προβῆναι παρὰ σφίσιν ἡ διανέμησις· τῷ μὲν Κώνσταντι προσκληρωθῆναι τὴν Ἰταλίαν καὶ τὴν Ῥώμην αὐτὴν τὴν Ἀφρικήν τε καὶ Σικελίαν καὶ τὰς λοιπὰς τῶν νήσων, ἀλλὰ μέντοι καὶ τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Μακεδονίαν καὶ σὺν τῇ Ἑλλάδι τὴν Πελοπόννησον· τῷ δὲ Κωνσταντίνῳ τὰς Κοττίας Ἄλπεις σὺν ταῖς Γαλλίαις προσνεμηθῆναι (Κοττίαι δὲ ὠνομάσθησαν ἀπὸ Κοττίου, βασιλέως τῶν τόπων τούτων γενομένου) καὶ τὸ Πυρηναῖον κλίμα μέχρι τῶν Μαύρων τῶν τῷ πορθμῷ διωρισμένων τῷ τοῦ Ὠκεανοῦ· τοῦ Κωνσταντίου δὲ λάχος γενέσθαι ὅσα κατὰ τὴν ἑῴαν μοῖραν ἦσαν Ῥωμαίοις ὑπήκοα, καὶ πρὸς τούτοις τὴν Θρᾴκην σὺν τῇ πόλει τῇ πατρικῇ. Οὕτω δὲ τοῦ μερισμοῦ τῆς ἀρχῆς προβάντος, ὁ μὲν Κωνστάντιος εἰς τὴν ἑῴαν ἐχώρησεν, ἐκστρατεύων κατὰ Περσῶν. ὁ γὰρ τούτων ἡγεμονεύων Σαπώρης, τὸν θάνατον τοῦ μεγάλου γνοὺς Κωνσταντίνου, κατὰ τῶν ὑπὸ Ῥωμαίοις τελούντων ἐπιὼν καὶ ληιζόμενος οὐκ ἐπαύετο.
ὁ δὲ Κωνσταντῖνος τῷ Κώνσταντι ἐπεφύετο, τὴν διανέμησιν τῶν χωρῶν αἰτιώμενος καὶ ἢ παραχωρῆσαι μέρους αὐτῷ τῆς ἀρχῆς ἀπαιτῶν ἢ ἀναδάσασθαι τὰς βασιλείας ἄμφω ζητῶν. ὡς δ’ ἐκεῖνος τῆς ἤδη γεγονυίας διανεμήσεως εἴχετο καὶ τῶν αὐτῷ προσκληρωθέντων ἀντείχετο καὶ οὐδὲ τοῦ βραχίστου παρεχώρει τῷ ἀδελφῷ, ὅπλα κατ’ αὐτοῦ ἦρεν ὁ Κωνσταντῖνος καὶ ἐπῆλθε τῷ λάχει τοῦ Κώνσταντος. ὁ δὲ ἐν Δακίᾳ ἀποδημῶν καὶ τὴν κίνησιν τοῦ Κωνσταντίνου μαθών, στράτευμα κατ’ αὐτοῦ πέμπει καὶ στρατηγούς, καὶ αὐτὸς ὅσον ἤδη μετὰ πλείονος στρατιᾶς ἐπιστῆναι ἐπαγγειλάμενος. οἱ γοῦν πεμφθέντες ἐγγὺς τοῦ Κωνσταντίνου γενόμενοι λόχους καθίζουσι καὶ συμβαλόντες αὐτῷ φεύγειν ὑπεκρίνοντο. τῶν δὲ τοῦ Κωνσταντίνου διωκόντων αὐτούς, ἐξόπισθεν αὐτῶν οἱ λοχῶντες γενόμενοι κατὰ νώτων αὐτοῖς ἐπιτίθενται, καὶ οἱ φεύγοντες ἐπιστραφέντες μέσον περιέσχον αὐτούς· καὶ πολὺ τῆς τοῦ Κωνσταντίνου διέφθαρτο στρατιᾶς κἀκεῖνος αὐτός.
τοῦ γὰρ ἵππου τρωθέντος αὐτῷ καὶ διὰ τὸ τραῦμα σφαδάζοντος καὶ ἀνασκιρτῶντος, ἐκπέπτωκε τῆς ἕδρας ὁ Κωνσταντῖνος καὶ ἀνῃρέθη πολλὰ δεξάμενος τραύματα, οὔτε τυχὼν τῆς ἐφέσεως καὶ αὐτὴν προσζημιωθεὶς τὴν ζωήν, καὶ ὅτι ἀδίκων ἦρξε, καὶ τὴν οἰκείαν τῆς ἀρχῆς μοῖραν ἀποβαλών. καὶ γέγονε καὶ τῆς ἑσπερίου λήξεως ἐπικράτεια ὑφ’ ἑνὶ τῷ Κώνσταντι βασιλεῖ. εἶτα κἀκεῖνος εἰς ἀλλοκότους ἐκκυλισθεὶς ἔρωτας καὶ ἐκδεδιῃτημένην ζωήν, ὑπὸ Μαγνεντίου ἐπεβουλεύθη καὶ ἀθλίως ἀπώλετο, Μαγνεντίου, ὃν ἐκεῖνος ἐκ στάσεως στρατιωτικῆς περιέσωσε κινδυνεύοντα, ἤδη τῶν στρατιωτῶν κατ’ ἐκείνου ἠρκότων τὰ ξίφη καὶ διαχειρίσασθαι αὐτὸν ὡρμηκότων. Ὁ Κωνστάντιος δὲ περὶ τὴν ἑῴαν διατρίβων τοῖς Πέρσαις ἐμάχετο, Σαπώρου τοῦ ἔθνους, ὡς εἴρηται, βασιλεύοντος· ὃς Ναρσῆ μὲν ἦν υἱός, οὐ μέντοι ἐξ ἐπισήμου γυναικός. ἐκ γὰρ τῆς πρωτευούσης τῶν αὐτοῦ γαμετῶν τρεῖς ἐγένοντο τῷ Ναρσῇ παῖδες, Ἀδαρνάρσης καὶ Ὁρμίσδας καὶ τρίτος ἕτερος. τελευτήσαντος δὲ Ναρσοῦ ὁ πρεσβύτερος τῶν τριῶν τούτων Ἀδαρνάρσης τῆς ἀρχῆς διάδοχος γέγονεν. ὠμὸς δὲ λίαν τυγχάνων καὶ ἀπηνὴς κἀντεῦθεν μισούμενος ὑπὸ τῶν Περσῶν, τῆς βασιλείας ἐκπέπτωκεν.
Εἰρήσθω δέ τι καὶ τῆς ἐκείνου γνωμικῆς ὠμότητος γνώρισμα. σκηνή ποτε τῷ πατρὶ αὐτοῦ διεκομίσθη ἐκ Βαβυλῶνος δέρμασιν ἐγχωρίοις ποικιλώτερον εἰργασμένη. ταύτην ἐκταθεῖσαν ἄρτι θεώμενος ὁ Ναρσῆς ἠρώτησε τὸν Ἀδαρνάρσην, παιδίον ἔτι τυγχάνοντα, εἰ ἀρέσκει αὐτῷ ἡ σκηνή. ὁ δὲ ἀπεκρίνατο, εἰ κρατήσει τῆς βασιλείας, κρείττω ταύτης ποιήσειν ἐξ ἀνθρώπων δορᾶς. οὕτω νηπιόθεν ἐνέφαινε τὴν ὠμότητα. Τούτου τοίνυν οὕτω τῆς βασιλείας ἐκπεπτωκότος, Σαπώρης εἰς τὴν ἀρχὴν ἀντεισῆκτο. καὶ ὃς εὐθὺς τὸν μὲν ἕτερον τῶν ἀδελφῶν ἐξετύφλωσε, τὸν Ὁρμίσδαν δὲ δεσμήσας ἔμφρουρον εἶχεν. ἡ δέ γε μήτηρ ἐκείνου καὶ ἡ γυνὴ χρήμασι δεξιωσάμεναι τοὺς φρουρούς, εἰς ἐπίσκεψιν ἐκείνου παρεχωρήθησαν εἰσελθεῖν. καὶ εἰσελθοῦσαι ῥίνην αὐτῷ παρέσχον, ἵνα ταύτῃ τὰ σιδήρεα διακόψῃ δεσμά, ὑποθέμεναι καὶ ὅσα δέοι μετὰ ταῦτα ποιεῖν ἵππους τε αὐτῷ καὶ τοὺς συναποδράσοντας ἑτοιμάσασαι. εἶτα τοῖς φρουροῖς ἡ ἐκείνου σύνευνος δεῖπνον παρέθετο δαψιλές· οἱ δὲ καὶ βρωμάτων ἐμφορηθέντες καὶ τοῦ ἀκράτου σπάσαντες ἀκρατέστερον ἐλήφθησαν ὕπνῳ βαρεῖ.
ὁ δ’ Ὁρμίσδας κοιμωμένων ἐκείνων καὶ τὰ δεσμὰ τῇ ῥίνῃ διέκοψε καὶ τῆς φρουρᾶς ἐξελθὼν ᾤχετο καὶ πρὸς Ῥωμαίους ἀπέδρα καὶ ὑπεδέχθη φιλοτιμότατα. ὁ δὲ Σαπώρης ἐῴκει τῇ φυγῇ ἐκείνου ἐφήδεσθαι, οἷα τὸν ἐξ ἐκείνου ἀποσκευασάμενος φόβον· οὐ μόνον γὰρ ἐκδοθῆναί οἱ τὸν φυγάδα οὐκ ἐξεζήτησεν, ἀλλὰ καὶ τὴν γυναῖκα αὐτῷ ἐντίμως ἐξέπεμψεν. ἦν δὲ ὁ Ὁρμίσδας καὶ πολὺς τὴν ἰσχὺν καὶ ἀκοντιστὴς περιδέξιος, ὡς ἐν τῷ πάλλειν κατά τινος τὸ ἀκόντιον προλέγειν, ὅπου βαλεῖ τὸν πολέμιον. οὗτος τοίνυν τῷ Κωνσταντίῳ κατὰ τῶν ὁμοφύλων συνεστρατεύετο, ἄρχειν ταχθεὶς ἱππέων ἴλης πολλῆς. ὁ βασιλεὺς δὲ Κωνστάντιος πολλάκις τοῖς Πέρσαις συμβαλὼν τὴν ἥττονα μοῖραν εἶχε καὶ πολλοὺς τῶν οἰκείων ἀπέβαλε. καὶ τῶν Περσῶν δὲ πλεῖστοι πεπτώκασι καὶ αὐτὸς ὁ Σαπώρης ἐτέτρωτο.
Οὕτω μέντοι τῶν ἐπὶ Πέρσας πολέμων συνενεχθέντων τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίῳ, μαθὼν ταῦτα Μαγνέντιος, ὃς ἐκ πατρὸς μὲν γεγέννητο Βρεττανοῦ, ἐν τοῖς προτίκτορσι δ’ ἐστρατεύετο εἶτα καὶ κόμης ὠνομάσθη ταγμάτων δύο Ῥωμαϊκῶν, τυραννῆσαί τε καὶ πρῴην ἐπιθυμῶν τότε μᾶλλον ἔθετο τῷ σκοπῷ, ὅτι ἀτυχοῦντα περὶ τὸν Περσικὸν πόλεμον ἤκουε τὸν Κωνστάντιον, καὶ εὐκαιρίαν ἔκρινε τηνικαῦτα τοῦ ἐπικεχειρηκέναι τῇ τυραννίδι. καὶ πλασάμενος τὰ ἑαυτοῦ ἑορτάζειν γενέθλια ἐν Αὐγουστούλῳ τῇ πόλει συνεκάλεσε τοὺς ἐξόχους τῆς πόλεως τοῦ συμποσίου αὐτοῦ συμμεθέξοντας, τοὺς μὲν καὶ συνίστορας αὐτῷ τοῦ σκοποῦ, τοὺς δὲ καὶ ἀμετόχους τοῦ σκέμματος. καὶ παρέτεινε τὸν πότον ἕως ἑσπέρας. ἐξαναστὰς δὲ τοῦ συμποσίου αἴφνης εἰς τὸν κοιτῶνα εἰσέδραμε καὶ πρόεισιν ἐκεῖθεν μετὰ βραχὺ ἐν σχήματι βασιλείας σὺν δορυφόροις πολλοῖς, ὃ τοὺς μὴ συνειδότας αὐτῷ τὴν πρᾶξιν ἐτάραξεν. ἐκεῖνος δὲ διαλεχθεὶς τοῖς παροῦσι τοὺς μὲν ἔπεισε συνθέσθαι αὐτῷ, ἐνίους δέ γε καὶ ἐβιάσατο.
καὶ συμπαραλαβὼν αὐτοὺς εὐθὺς εἰς τὰ βασίλεια ἄπεισι καὶ διανομὰς χρημάτων πεποίητο ταῖς τε πύλαις τῆς πόλεως ἐπέστησε φύλακας, ἐνταλθέντας τοῖς μὲν εἰσιοῦσι τὴν εἴσοδον συγχωρεῖν, ἐξιέναι δὲ μηδένα παραχωρεῖν, ἵνα μὴ τέως τὸ τόλμημα κηρυχθῇ. καὶ αὐτίκα στέλλει τοὺς τὸν Κώνσταντα ἀναιρήσοντας, πρὶν ἢ γνοίη τὸ τόλμημα. ὁ δὲ περὶ θήραν ἠσχόλητο. καὶ γὰρ ἐμεμήνει περὶ τὰ κυνηγέσια καὶ ταῦτα ἀρθρίτιδι προσπαλαίων διηνεκεῖ, ἣν ἐξ ἡδονῶν ἀμετρίας ἐνόσησεν ἀκολάστως βιούς· ἢ καὶ ἐν προσχήματι θήρας εἰς ὕλας ἐγκατεδύετο μετὰ τῶν περὶ αὐτὸν μειρακίσκων καὶ νεανίσκων, οἳ ἐκείνῳ διὰ κάλλος συνελέγοντο καὶ ᾠκείωντο ἐκαλλωπίζοντό τε περιεργότερον καὶ λίχνοις ἦσαν ὀφθαλμοῖς, ἀκολασίας ἐμπύρευμα, κἀκείνῳ ἐτύγχανον, ὡς λέγεται, παιδικά. ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πλέον ταῖς ὕλαις διέτριβεν, ἐκκλίνων τὴν μετὰ τῶν κοσμίων ἀνδρῶν συνδιαγωγήν. παρὰ τὸν Ῥοδανὸν τοίνυν ποταμὸν οἱ παρὰ Μαγνεντίου σταλέντες γενόμενοι μετὰ τὴν θήραν ὑπνώττοντα τὸν Κώνσταντα διεχρήσαντο καὶ τοὺς ἐκείνῳ δὲ συνόντας ὀλίγους ὄντας ἀπέκτειναν.
οἱ δὲ μὴ οὕτω φασὶ γενέσθαι τὴν ἐκείνου ἀναίρεσιν, γνῶναι δ’ ἐκεῖνον τὴν κατ’ αὐτοῦ ἐπανάστασιν καὶ μονωθέντα, καταλιπόντων αὐτὸν τῶν περὶ αὐτόν, ναῷ προσφυγεῖν. κἀκεῖ τὰ τῆς βασιλείας παράσημα ἀπεκδύσασθαι κἀκεῖθεν ἐκβληθέντα ἀναιρεθῆναι, ἑπτακαιδέκατον ἔτος ἀνύσαντα παρὰ τῇ ἀρχῇ, τῆς δ’ ἡλικίας ἤδη παρεληλυθότα τριακοστόν. λέγεται δὲ ἄρτι γεννηθέντος αὐτοῦ ἐπιτρέψαι τοῖς ἀστρολόγοις τὸν πατέρα αὐτοῦ ἐπὶ τῷ τούτου γενεθλίῳ ποιῆσαι θεμάτιον, κἀκείνους πρὸς ἄλλοις οἷς περὶ αὐτοῦ προειρήκασι καὶ τοῦτο εἰπεῖν ὡς ἐν ταῖς ἀγκάλαις τῆς αὐτοῦ μάμμης ἀναιρεθήσεται. ὃ θανούσης ἐκείνης καὶ διέπαιζεν ὁ Κώνστας· τὸ δ’ εἰς ἔργον ἀποβεβήκει, καὶ ἡ τῶν ἀστρολόγων οὐ διήμαρτε πρόρρησις, κἂν ὑπῆρξε λοξή. ἐν γὰρ πολίχνῃ Ἐλένῃ καλουμένῃ εἰς ὄνομα τῆς βασιλίσσης ἐκείνης ὁ Κώνστας ἀνῄρητο. Ὁ μὲν οὖν οὕτω βεβιωκὼς ἀσελγῶς οὕτως οἰκτρῶς ἐστέρητο τῆς ζωῆς· ὁ δὲ Μαγνέντιος κατὰ ῥοῦν αὐτῷ τῶν τῆς τυραννίδος χωρησάντων πραγμάτων ἐσπούδασε τῶν τὰς ἀρχὰς ἐχόντων τοὺς λογιμωτάτους ἐκ μέσου ποιήσασθαι.
καὶ γραφὰς πλασάμενος πρὸς αὐτοὺς ὡς ἐκ τοῦ Κώνσταντος σταλείσας αὐτοῖς μετακαλουμένου τούτους δῆθεν πρὸς ἑαυτόν, καθ’ ὁδὸν λοχήσας πλείστους ἀπέκτεινε, μηδὲ τῶν οἰκείων συνωμοτῶν φειδόμενος, ἀλλὰ καὶ τούτους διαφθείρων. Καὶ ὁ μὲν ἐν τοιούτοις ἦν, ἑαυτῷ κρατύνων τὴν τυραννίδα· τῷ δὲ Κωνσταντίῳ τὸν θάνατον πυθομένῳ τοῦ ἀδελφοῦ ἐμερίζετο ἡ διάνοια ἐννοουμένῳ πότερον ἂν προτιμήσαιτο τὸ Πέρσαις ἀντικαθίστασθαι κείρουσι τὰ Ῥωμαίοις ὑπήκοα ἢ τούτων κατά γε τὸ παρὸν ἀμελῆσαι καὶ χωρῆσαι κατὰ τοῦ τυραννήσαντος, ἵνα καὶ τὸν τοῦ συγγόνου τίσαιτο φόνον καὶ ἑαυτῷ προσποιήσαιτο τὰ ἑσπέρια. Ταῦτα τοῦ Κωνσταντίου σκοποῦντος καὶ διαμέλλοντος, ὁ Σαπώρης, ἐπεὶ κἀκείνῳ πρὸς γνῶσιν ἦλθον τὰ συμβεβηκότα περὶ τὸν Κώνσταντα, ἐπιτίθεται τῷ καιρῷ καὶ σὺν βαρεῖ στρατεύματι κατὰ τῶν ὑποκειμένων Ῥωμαίοις ἔπεισι χωρῶν τε καὶ πόλεων· καὶ πολλὴν μὲν ἐληίσατο χώραν, ἀλλὰ μέντοι καὶ φρούρια εἷλε καὶ τέλος ἐπολιόρκει τὴν Νίσιβιν, ἣ πάλαι μὲν τῇ τῶν Ἀρμενίων διέφερε βασιλείᾳ, ἐπὶ δὲ Μιθριδάτου, ὃς Τιγράνου τοῦ τῶν Ἀρμενίων τότε κρατοῦντος γαμβρὸς ἦν καὶ ἐξ ἐκείνου τὴν πόλιν εἰλήφει, ὑπὸ Ῥωμαίων ἑάλω πολιορκίᾳ.
ἐν ταύτῃ γὰρ ὁ Σαπώρης ἐλθὼν πᾶσαν ἐκίνησε μηχανὴν ἵνα αὐτῷ ἡ πόλις ἁλῷ· κριούς τε γὰρ προσῆγε τοῖς τείχεσι καὶ διώρυχας ὑπογαίους πεποίητο, ἀλλὰ πρὸς πάντα γενναίως ἀντικαθίσταντο οἱ πολιορκούμενοι. καὶ τὸν ποταμὸν δέ, ὃς διὰ μέσης ἔρρει τῆς πόλεως, μετωχέτευσεν, ἵνα δίψει πιεζόμενοι οἱ τῆς πόλεως προδοῖεν αὐτῷ τὴν πόλιν. τοῖς δὲ ἀφθονία ἦν ὑδάτων καὶ ἐκ φρεάτων καὶ ἐκ πηγῶν. ὡς δ’ εἰς οὐδὲν αὐτῷ κατήντησαν ἀνύσιμον αἱ ἐπίνοιαι, ἕτερόν τι αὐτῷ μεμηχάνητο. ἀναδραμὼν τὸν ποταμόν, ὅς, ὡς εἴρηται, διὰ τῆς πόλεως ἔρρει, καὶ πρὸς φάραγγας γεγονώς, ἔνθα ὁ χῶρος, δι’ οὗ διέρρει, ἐστένωτο, ἀπέφραξε τὸν τόπον καὶ ἐπέσχε τὸ ῥεῦμα αὐτοῦ. τοῦ δ’ ὕδατος πλημμυρήσαντος, ἀθρόον τὰ φραγνύντα τὴν τοῦ ὕδατος διέξοδον ἐξελὼν ἀφῆκε τὸ ῥεῦμα κατὰ τῆς πόλεως· τὸ δὲ πολύ τε σεσωρευμένον καὶ σὺν βίᾳ σφοδρᾷ τῷ τείχει προσπεσὸν μέρος ἐκείνου κατήραξεν. οὐκ εὐθὺς δὲ ὁ βάρβαρος εἰσέδυ τὴν πόλιν, ἀλλ’ ὡς ἤδη ἁλωθείσης αὐτῆς, ἐπεὶ καὶ πρὸς ἑσπέραν ἦν ὁ καιρός, εἰς αὔριον παραλήψεσθαι τὴν πόλιν, μή τινος ἀντιβαίνοντος, ὑπερέθετο.
οἱ δ’ ἐν τῇ πόλει πρὸς μὲν τὸ ῥῆγμα τοῦ τείχους ἐθορυβήθησαν, ὡς δ’ εἶδον τοὺς Πέρσας ὑπερθεμένους τὴν εἴσοδον, ἄϋπνοι τὴν νύκτα διατελέσαντες πολυχειρίᾳ τὸν τόπον ὠχύρωσαν, τεῖχος ἐντὸς ἀνεγείραντες ἕτερον. ὅπερ ἕωθεν ὁ Σαπώρης ἰδὼν ἀμελείᾳ οἰκείᾳ τὸ ἀτύχημα ἐπεγράφετο. ἀλλ’ οὐδ’ οὕτω τῆς πολιορκίας ἀφίστατο. πολλὰ δὲ καὶ ἕτερα κατὰ τῆς πόλεως ἐπινοησάμενος καὶ πλείστους τῶν οἰκείων ἀποβαλών (ὑπὲρ γὰρ τὰς εἴκοσι χιλιάδας κινδυνεῦσαι λέγεται τοῦ Περσικοῦ στρατεύματος πολιορκουμένης Νισίβεως) μετ’ αἰσχύνης ἀνεχώρησεν. ἤδη γὰρ καὶ Μασσαγέται τῇ Περσίδι ἐπήλθοσαν καὶ αὐτῇ ἐλυμαίνοντο. Κωνστάντιος δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν μὲν Νίσιβιν κατωχύρωσε καὶ τοὺς πολίτας αὐτῆς ἀνεκτήσατο, αὐτὸς δέ, ἀνακωχῆς ἤδη τῇ ἑῴᾳ γενομένης ἐκ τῶν Περσῶν, πρὸς τὰ ἑσπέρια ὥρμησε. καί οἱ ἀγγέλλεται Βετρανίων κοινοπραγήσας τῷ Μαγνεντίῳ. τῶν γὰρ παρ’ Ἰλλυριοῖς ἄρχων οὗτος στρατευμάτων τυγχάνων καὶ μαθὼν τοῦ Μαγνεντίου τὴν ἐπανάστασιν καὶ τὸν φόνον τοῦ Κώνσταντος οὐχ ὑπεῖξε τῷ τυραννήσαντι, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ἑτέρωθεν τυραννίδι ἐπικεχείρηκε.
τῷ Κωνσταντίῳ δ’ ἐπιστέλλων ἔλεγε τῷ τυράννῳ ἀντικαθίστασθαι καὶ αὐτὸν ἀφικέσθαι εἰς ἐκείνου κατάλυσιν κατήπειγεν. ἐπὶ συνθήκαις οὖν ὁ Βετρανίων καὶ ὁ Μαγνέντιος ἀλλήλοις σπεισάμενοι πρέσβεις ἄμφω κοινῶς πρὸς τὸν Κωνστάντιον στέλλουσιν, ἀξιοῦντες αὐτὸν καταθέσθαι τὰ ὅπλα καὶ τὴν πρώτην ἔχειν τιμήν. περὶ γοῦν τὴν τῆς Θρᾴκης Ἡράκλειαν ἐντυχόντες οἱ πρέσβεις τῷ αὐτοκράτορι τὰ μεμηνυμένα οἱ ἀπήγγειλαν. ὁ δὲ ἐν φροντίδι διὰ ταῦτα γενόμενος, νυκτὸς ἐπιγενομένης ὄναρ ὁρᾷ τοιοῦτον. ἐδόκει τὸν πατέρα αὐτῷ παρεστάναι, τὸν υἱὸν αὐτοῦ τὸν Κώνσταντα κατέχοντα τῇ χειρί, καὶ λέγειν αὐτῷ· Κωνστάντιε, ἰδοὺ Κώνστας ὁ σὸς ἀδελφός, πολλῶν δὲ βασιλέων ἀπόγονος, ὃς ἐκ τυράννου διώλετο. χρή σε τοίνυν τούτῳ τε τιμωρῆσαι καὶ τὴν ἀρχὴν μὴ παρόψεσθαι διακοπτομένην μήτε τὴν πολιτείαν ἀνατρεπομένην, σπεῦσαι δὲ τὴν τυραννίδα καθελεῖν καὶ μὴ περιιδεῖν τὸν ἀδελφὸν ἀνεκδίκητον. ἐπὶ τούτοις διυπνισθεὶς ὁ Κωνστάντιος τοὺς μὲν πρέσβεις κατέσχε καὶ φρουρᾷ παραδέδωκεν· αὐτὸς δ’ αὐτίκα μηδὲν μελλήσας εἰς Σαρδικὴν παραγίνεται.
καὶ ὁ Βετρανίων τὴν ἀνέλπιστον ἐπιδημίαν πτήξας τοῦ Κωνσταντίου ὡς δεσπότῃ προσυπηντήκει αὐτῷ, τάς τε προτέρας καταλείψας βουλὰς καὶ τὰς συνθήκας ἀθετήσας τὰς πρὸς Μαγνέντιον. καὶ ὁ Κωνστάντιος δὲ αὐτὸν γνησίως προσήκατο καὶ ὁμοδίαιτον ἐποιήσατο. τὰ γὰρ τῆς βασιλείας ἀποδυσάμενος ὁ Βετρανίων γνωρίσματα ἐν ἰδιώτου στολῇ τῶν τοῦ βασιλέως ποδῶν ἐπελάβετο. ὁ δὲ περιεπτύξατό τε τὸν Βετρανίωνα καὶ πατέρα ὠνόμασε καὶ χεῖρα ὀρέγων αὐτῷ καὶ ὑποστηρίζων πρεσβύτην ὄντα σύνδειπνον ἐποιήσατο· εἶτα ἡ Προῦσα αὐτῷ (πόλις δ’ αὕτη τῶν Βιθυνῶν) εἰς κατοικίαν ἀφώριστο καὶ χωρία πρὸς χορηγίαν τῶν ἐπιτηδείων ἀπονενέμητο. ἔνθα τρυφῶν ἐπὶ ἓξ ἐνιαυτοὺς τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησε. Καὶ τὰ μὲν περὶ Βετρανίωνα εἰς τοιοῦτον κατηντήκασι τέλος· ὁ δὲ αὐτοκράτωρ Κωνστάντιος πρὸς Μαγνέντιον ὥρμητο. ὁ δὲ ἐν Μεδιολάνῳ διῆγε, τὸν ἀδελφὸν Δεκέντιον ἀνειπὼν Καίσαρα καὶ στείλας αὐτὸν τὰς Γαλλίας φυλάξοντα. ἐν τούτοις δ’ αὖθις ὁ Σαπώρης ἀδείας δραξάμενος, τὰ πρὸς ἕω ἐπόρθησε καὶ λείαν λαβὼν καὶ δορυαλώτους πολλοὺς ἐπανέζευξεν.
οὕτω δ’ ἑκατέρωθεν ὁ βασιλεὺς περιστοιχιζόμενος ταῖς ἐκ τῶν πολέμων φροντίσι Γάλλον τὸν οἰκεῖον ἐξάδελφον τιμήσας τῇ ἀξίᾳ τοῦ Καίσαρος καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀδελφὴν Κωνσταντίαν κατεγγυήσας αὐτῷ εἰς τὴν ἑῴαν ἐξέπεμψε, τὰς ἐφόδους τὰς Περσικὰς ἀνακόψοντα. Ὁ μὲν οὖν Γάλλος Καῖσαρ τὸν τρόπον τοῦτον ἀναρρηθεὶς ἐπὶ τὴν ἑῴαν ἀπῄει, καὶ τὴν σύζυγον ἐπαγόμενος· ὁ δέ γε Κωνστάντιος εἰς τὸν κατὰ Μαγνεντίου ἀνεχώρησε πόλεμον. ἵνα δὲ μὴ μάχαις ἐμφυλίοις καὶ σφαγαῖς ἀλλήλων οἱ Ῥωμαῖοι μιαίνοιντο, δεῖν ἔκρινεν εἰς συμβάσεις τὸν τύραννον προκαλέσασθαι. στέλλει τοίνυν πρὸς αὐτὸν ἄνδρας τῶν ἐπιφανῶν καὶ γράμματα δ’ ἐγχαράττει αὐτῷ, συγγνώμην διδοὺς ἐπὶ τῷ τολμήματι, εἰ τῶν ὅπλων ἀπόσχοιτο, καὶ παραχωρῶν αὐτῷ τῶν Γαλλιῶν, ἵνα τούτων ἄρχῃ καὶ ταύταις περιορίζηται. ὁ δὲ οὐδέν τι φρονῶν μέτριον οὐ προσήκατο τὰ παρὰ τοῦ Κωνσταντίου ἀπραγμόνως αὐτῷ παρεχόμενα, ἀλλὰ τὸν πόλεμον εἵλετο· καὶ μᾶλλον σὺν τάχει πρὸς τοῦτον ἐχώρησεν, ὅτι Σιλβανός, εἷς τις τῶν αὐτοῦ ταξιάρχων, μετὰ πλήθους ὁπλιτῶν ἐκεῖνον λιπὼν Κωνσταντίῳ προσῆλθε τῷ αὐτοκράτορι.
ἤδη δὲ πλησιασάντων ἀλλήλοις καὶ ἀντιστρατοπεδευσαμένων, ὅ τε Κωνστάντιος τοὺς οἰκείους στρατιώτας λόγοις διήγειρεν εἰς ἀλκὴν καὶ ὁ Μαγνέντιος τοὺς ἑαυτοῦ παρεκάλει ἄνδρας φανῆναι πιστούς τε καὶ ἀγαθούς, πολλὰ σφίσιν ἐπαγγελλόμενος. ἀντιπαραταξάμενοι δὲ τὸ μὲν πλεῖστον τῆς ἡμέρας ἀπρακτοῦντες διήγαγον, μηδενὸς τῷ ἀντιπαρατεταγμένῳ μέρει ἐπεξιόντος. ὁ δὲ Μαγνέντιος καὶ γοητείαις ἐχρήσατο· γυνὴ γάρ τις μάγος παρθένον αὐτῷ σφαγιάσαι ὑπέθετο καὶ οἴνῳ τὸ ταύτης αἷμα προσμίξαι καὶ δοῦναι τοῖς στρατιώταις αὐτοῦ ἀπογεύσασθαι, ἐπὶ τούτοις ἐκείνης ἐπῳδὰς εἰπούσης τινὰς καὶ δαιμόνων ἐπικαλουμένης ἐπικουρίαν. ἄρτι δὲ τῆς ἡμέρας κλινάσης ἀλλήλοις συνερράγησαν τὰ στρατεύματα, καὶ πολλὰς τῆς μάχης σχούσης μεταβολὰς τέλος ἡ νίκη τῷ Κωνσταντίῳ ἐπεμειδίασε, καὶ μέχρι βαθείας νυκτὸς συνεκόπτοντο οἱ τοῦ Μαγνεντίου καὶ ἀπώλλυντο· οὕτω δὲ τῆς τοῦ πολέμου ῥοπῆς τῷ τυράννῳ συνενεχθείσης, εἰς φυγὴν ἐκεῖνος ἀπεῖδεν.
ἵνα δὲ μὴ τοῖς βασιλικοῖς παρασήμοις φεύγων γνωρίζοιτο, ἀποτίθεται ταῦτα καὶ ἰδιωτικὴν ἀναλαμβάνει στολὴν καὶ τῷ βασιλείῳ ἵππῳ τὰ παράσημα ἐπιθέμενος ἄνετον ἀφῆκε τρέχειν αὐτόν, ἵνα νομίζοιτο πρὸς τῶν ὁρώντων τὸν ἵππον θέοντα τοῦ ἐπιβάτου χωρὶς ἀνῃρημένος αὐτὸς καὶ μὴ καταδιώκοιτο πρός τινων. ὁ μὲν οὖν οὕτω διέδρα· ἕωθεν δὲ ὁ Κωνστάντιος ἐπί τινος ἀναβὰς λόφου καὶ τὴν παρακειμένην πεδιάδα, ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν παραρρέοντα ποταμὸν νεκρῶν ἰδὼν γέμοντα, εἰς φανερὰ κατήνεκτο δάκρυα, οὐ μᾶλλον διὰ τὴν νίκην ἡδόμενος ὅσον διὰ τὸν τῶν πεσόντων δακνόμενος ὄλεθρον. λέγονται γὰρ ἐκ μὲν τῶν ἐκείνου περὶ τριάκοντα πεσεῖν χιλιάδας, ἁπασῶν ἀριθμουμένων εἰς ὀγδοήκοντα, ἐκ δὲ τῶν Μαγνεντίου τριάκοντα καὶ ἓξ οὐσῶν χιλιάδων διαφθαρῆναι τὰς εἴκοσι πρὸς ταῖς τέσσαρσιν. αὐτίκα τοίνυν τοὺς μὲν ἀνῃρημένους τῶν πεσόντων ταφῆς ἀξιωθῆναι πάντας ἐκέλευσε, μὴ διακρινομένων τῶν οἰκείων ἢ τῶν πολεμίων, τοὺς δ’ ἔτι ἐμπνέοντας ἐπιμελείας τυχεῖν καὶ ἰατρικῆς θεραπεία. Διαδρὰς δέ, ὡς εἴρηται, Μαγνέντιος τούς τε περισωθέντας ἐκ τῶν οἰκείων ἤθροιζε καὶ ἄλλους συνέλεγε καὶ αὖθις ἐπαναλαμβάνειν ἑαυτὸν ἐπειρᾶτο.
ἔστειλε δὲ καὶ πρὸς τὸν Κωνστάντιον συγκλητικόν τινα πρεσβεύσοντα, ὃν ὁ Κωνστάντιος οἰηθεὶς τῷ τῆς πρεσβείας ὀνόματι κατασκοπήσοντα καὶ τὰ κατ’ αὐτὸν περιεργασόμενον, περιώρισεν. ὁ δὲ Μαγνέντιος ἐπισκόποις αὖθις εἰς πρεσβείαν ἐχρήσατο, συγγνωμονηθῆναι ζητῶν, ἵν’ ἐν στρατιώτου μοίρᾳ τῷ βασιλεῖ συστρατεύοιτο. ἀλλ’ οὐδὲν πρὸς τὴν πρεσβείαν ταύτην ἀνταπεκρίνατο ὁ Κωνστάντιος, ἀφῆκε δὲ τοὺς πρέσβεις ἀπράκτους ἀπελθεῖν. κἀκεῖνος ἀπῄει κινήσας τὸ στράτευμα, καὶ πολλοὶ τῶν ὑπὸ Μαγνέντιον αὐτῷ προσῄεσαν ἑαυτούς τε καὶ τὰ φρούρια ἐγχειρίζοντες. Μαγνέντιος δὲ ἀπογνοὺς τοῦ συγγνώμης τυχεῖν πρὸς πόλεμον ἡτοιμάζετο καὶ ἐν Γαλλίαις διάγων πλήθη συνήθροιζεν. ἵνα δὲ φροντίσι περιβάλῃ τὸν αὐτοκράτορα καὶ ἐξ ἑαυτοῦ ἀντιπερισπάσῃ πρὸς ἕτερα, ἔπεμψέ τινα τῶν ἑαυτῷ οἰκείων εἰς Ἀντιόχειαν, ἀναιρήσοντα τὸν Γάλλον.
καὶ ὁ πεμφθεὶς διὰ τὸ ἀνύποπτον εἰς καλύβην τινὸς κατέλυσε γραὸς παρὰ τῷ Ὀρόντῃ ποταμῷ πεπηγμένην (ὃς Ὀφίτης πρῴην καλούμενος, ὥς τινες ἱστοροῦσιν, Ὀρόντης ἐπεκλήθη μετέπειτα, τοῦ υἱοῦ Καμβύσου τοῦ Περσῶν βασιλέως εἰς αὐτὸν ἐμπεσόντος, καλουμένου Ὀρόντου)ἤδη γοῦν παρὰ τοῦ Μαγνεντίου σταλεὶς τὴν κατὰ τοῦ Γάλλου ἐξαρτύσας ἐπιβουλὴν καὶ πολλοὺς τῶν ἐκεῖ προσποιησάμενος ὁπλιτῶν, ἑσπέρας παρὰ τῇ τῆς γραὸς καλύβῃ τῶν συνιστόρων τισὶ συνδειπνῶν ἀδεέστερον αὐτοῖς ὡμίλει περὶ ὧν ἐβουλεύοντο, καταφρονῶν τῆς γραὸς ὡς ἀπράγμονος καὶ μηδὲ συνιείσης διὰ τὸ γῆρας τῶν λεγομένων. ἡ δὲ φύσεως, ὡς ἔοικεν, ἐντρεχεστέρας τυγχάνουσα ἐῴκει μὲν μηδ’ ἀκούειν τῶν λεγομένων, πάντα δὲ συνετήρει καθ’ ἑαυτήν. καὶ ἐπεὶ ὁ ξένος αὐτῆς οἰνωθεὶς ὕπνωσεν, ἐκείνη λάθρᾳ τῆς καλύβης ὑπεξελθοῦσα παρὰ τὴν πόλιν ἀφίκετο καὶ πάντα καταγγέλλει τῷ Καίσαρι. παρ’ οὗ σταλέντες τινὲς συνέσχον αὐτοῦ τὸν ἐπίβουλον, ὃς ἐν ἀνάγκῃ καταστὰς τὸ ἅπαν δρᾶμα ἐξέφηνε. καὶ οὕτω τὴν ἐπιβουλὴν ὁ Γάλλος διέφυγεν, ἐκεῖνον κολάσας καὶ τοὺς ἐκείνῳ συνίστορας.
Τούτων οὕτω συμβεβηκότων ὁ Μαγνέντιος αὖθις πρὸς μάχην ηὐτρέπιστο καὶ συμβαλὼν τοῖς τοῦ Κωνσταντίου ἡττᾶται καὶ φεύγει. οἱ γοῦν αὐτῷ συμφυγόντες στρατιῶται, ἐπεὶ μηδαμόθεν ἑώρων αὐτοῖς σωτηρίας ἐλπίδα περιλιπῆ, καὶ μάταιον κρίναντες κινδυνεύειν ὑπὲρ ἀπεγνωσμένου ἀνδρός, ἐκδοῦναι αὐτὸν τῷ βασιλεῖ ἐβουλεύσαντο. καὶ περιστάντες τὴν οἰκίαν, ἔνθα κατέκειτο, ἐν σχήματι φρουρῶν ἐφρούρουν αὐτόν, ἵνα μὴ λάθῃ σφᾶς ἐκφυγών. ὡς δ’ ἔγνω τὴν αὐτῶν διάνοιαν ὁ Μαγνέντιος καὶ ἐν ἀφύκτοις ἑαυτὸν περιειλημμένον, ἐξ ἀπονοίας μεμηνότος ἔργον, ὡς λόγος, εἰργάσατο, τοὺς μεθ’ ἑαυτοῦ πάντας συγγενεῖς τε καὶ φίλους ἀνῃρηκώς· εἶτα καὶ Δισιδερίῳ τῷ ἀδελφῷ πληγὰς πολλὰς διὰ ξίφους ἐπήνεγκεν, οὐ μέντοι τις αὐτῶν θανάσιμος ἦν. καὶ ταῦτα πράξας καὶ ἑαυτὸν ἀνεῖλεν, ἵνα μὴ παραδοθῇ πρὸς τῶν αὐτὸν φυλασσόντων Κωνσταντίῳ τῷ αὐτοκράτορι καὶ χρονιώτερον κολασθῇ. καὶ Δεκέντιος δὲ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ, ὃν προεχειρίσατο Καίσαρα, ἐν Γαλλίαις ὢν καὶ πρὸς τὸν ἀδελφὸν ἑτοιμαζόμενος ἀφίξεσθαι σύμμαχος, ὡς τὸν ἐκείνου ἐπύθετο ὄλεθρον, ἀπογνοὺς ἀγχόνῃ ἐχρήσατο.
ὁ δὲ παρὰ τοῦ Μαγνεντίου πληγὰς δεξάμενος ἐκείνου ὁμαίμων ὁ Δισιδέριος, τὸν θάνατον ἐκφυγὼν καὶ ἀναρρωσθεὶς ἀπὸ τῶν πληγῶν, τῷ Κωνσταντίῳ προσῆλθεν ἐθελοντής. οὕτω δὲ τῆς τοῦ Μαγνεντίου τυραννίδος διαλυθείσης, ὅσα ἐκεῖνος κατεῖχε, καὶ ταῦτα ὑπὸ τὸν Κωνστάντιον γέγονε, καὶ ὁλοκλήρου τῆς πατρικῆς ἀρχῆς μόνος γέγονεν ἐγκρατής. Τὰ μὲν οὖν ἑσπέρια εἰρήνην ἦγον ἐντεῦθεν· τὰ δὲ τῆς ἑῴας ἐταράττετο μοίρας. ὁ Γάλλος γὰρ τῷ εὐτυχήματι ἐπαρθείς, ἐπεὶ ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐγένετο, βαρὺς τοῖς ὑπ’ αὐτὸν προσεφέρετο, κακουμένοις πολυειδῶς πρὸς αὐτοῦ, ἔχοντος καὶ τὴν ὁμόζυγα πρὸς τοῦτο αὐτὸν ἐρεθίζουσαν. δείσας οὖν ὁ Κωνστάντιος μὴ κινηθεῖεν εἰς ἀποστασίαν οἱ ὑπ’ ἐκείνου κακούμενοι καὶ ἐμφυλίου πολέμου δεήσῃ αὐτῷ, Δομιτιανόν, ἄνδρα ἐπιφανῆ τε καὶ γηραιόν, ἔπαρχον πραιτωρίων, προχειρισάμενος εἰς Ἀντιόχειαν ἔστειλεν, ἐντειλάμενος τῷ ἀνδρὶ ἐν ἀπορρήτοις εὐφυῶς πως τὸν Γάλλον ὑπελθεῖν καὶ πεῖσαι ἀφίξεσθαι πρὸς αὐτόν.
ὁ δὲ εἰς Ἀντιόχειαν παραγεγονὼς καὶ πάνυ ἀδεξίως τὸ πρᾶγμα μετεχειρίσατο, ἀναφανδὸν ἐπιτάξας τῷ Καίσαρι πορεύεσθαι πρὸς τὸν αὐτοκράτορα καὶ ἀπειλήσας, εἰ μὴ πείθοιτο, τὰς σιτήσεις τῶν ὑπ’ αὐτὸν ἐπισχεῖν. τούτοις εἰς θυμὸν ἐκεῖνος παροξυνθείς, καὶ ἄλλως εὐκίνητος ὢν πρὸς ὀργήν, συνέσχε τὸν ἔπαρχον καὶ φρουροὺς αὐτῷ στρατιώτας ἐπέστησε. Μοντίου δὲ τοῦ κοιαίστωρος αἰτιωμένου τὴν πρᾶξιν καὶ εἰς σαφῆ τυραννίδα ταύτην ἀνάγεσθαι λέγοντος, ἔτι χαλεπήνας ὁ Καῖσαρ, ἀλλὰ καὶ πρὸς τῆς γυναικὸς ἐξαφθεὶς εἰς ὀργὴν ὡς καταφρονούμενος, καὶ αὐτὸν ὑπὸ δεσμοῖς ἐποιήσατο τὸν κοιαίστωρα καὶ τοῖς στρατιώταις καὶ ἄμφω παρέδωκεν. οἱ δὲ ἄμφω τὼ ἄνδρε συνδήσαντες ἔσυραν διὰ τῆς ἀγορᾶς καὶ ᾐκίσαντο καὶ τέλος ἐνέβαλον εἰς τὸν ποταμὸν καὶ διέφθειραν. Ταῦτα μαθὼν ὁ Κωνστάντιος ἔπεμψε τοὺς ἄξοντας τὸν Γάλλον ὡς ἑαυτόν. ὁ δὲ τὴν γυναῖκα προέπεμψεν ἐξευμενισομένην τὸν ἀδελφόν· ἣν ὁδοιποροῦσαν ἔτι τὸ τέλος ἐκ νόσου κατέλαβε τῆς ζωῆς. γνοὺς οὖν τὸν τῆς ἀδελφῆς ὁ Κωνστάντιος θάνατον αὐτίκα στείλας γυμνοῖ τὸν Γάλλον τοῦ ἀξιώματος καὶ ὑπερόριον τίθησιν.
εἶτα στέλλει καὶ τοὺς αὐτὸν ἀναιρήσοντας, παρὰ τῶν περὶ αὐτὸν πρὸς τοῦτο ἐρεθισθείς. μεταμεληθεὶς δ’ αὖθις ἑτέρους στέλλει τοὺς εἴρξοντας τὴν ἀναίρεσιν· οὓς ἀνέπεισαν οἱ τῷ Γάλλῳ ἐχθραίνοντες, καὶ μᾶλλον ὁ εὐνοῦχος Εὐσέβιος, τὴν τοῦ πραιποσίτου διέπων ἀρχὴν καὶ μέγα παρὰ τῷ Κωνσταντίῳ δυνάμενος, μὴ πρότερον ἀπαγγεῖλαι τοῖς τὸν Γάλλον ἐνταλθεῖσι κτανεῖν τὴν βασιλικὴν μεταμέλειαν πρὶν ἂν γνοῖεν ἀνῃρημένον τὸν ἄνθρωπον. Ὁ μὲν οὖν ἀνῄρητο· τῶν πέραν δὲ τοῦ Ῥήνου βαρβάρων ταῖς Γαλλίαις ἐπικειμένων, ἐκπέμπεται Σιλβανὸς ἀνακόψων αὐτῶν τὰς ὁρμάς, ἀνὴρ στρατηγικώτατος καὶ ἄριστος τὰ πολέμια. διαβολαῖς δὲ κατ’ αὐτοῦ πιστεύσας ὁ βασιλεύς (εἶχε γὰρ ἐπικλινεῖς τὰς ἀκοὰς πρὸς διαβολάς) ἐβυσσοδόμευε δεινὰ κατὰ τοῦ ἀνδρός. ὃ γνοὺς ἐκεῖνος πρὸς ἀποστασίαν ἀπέκλινε καὶ σχῆμα Καίσαρος ἑαυτῷ περιέθετο· οὐκ ἐπὶ μακρὸν δὲ τῇ ἀποστασίᾳ ἐχρήσατο. σταλεὶς γὰρ Οὐρσικῖνος ἐκεῖ καὶ χρήμασι τῶν ἐκείνου στρατιωτῶν τινας ὑποφθείρας, δι’ ἐκείνων ἀνεῖλε τὸν Σιλβανὸν καὶ τὴν ἀποστασίαν κατέπαυσε.
Τῷ μέντοι Κωνσταντίῳ ἀναζευγνύντι ἀπὸ τῶν ἑσπερίων καὶ ἐπανιόντι πρὸς τὸ Βυζάντιον ἐκ τῶν Περσῶν πρέσβεις περὶ τὸ Σίρμιον συνηντήκασιν, ἐσταλμένοι παρὰ Σαπώρου, ἀπαιτοῦντος ἀποδοθῆναι Πέρσαις τὴν Μεσοποταμίαν καὶ Ἀρμενίαν, ἵν’ οὕτω παύσαιντο Ῥωμαίοις μαχόμενοι· ταύτας γὰρ τὰς χώρας ἀνέκαθεν ἐκ προγόνων αὐτοῖς διαφέρειν· εἰ δ’ οὐ πείθοιτο, δηλοῦντος τῷ αὐτοκράτορι ὑπὸ τῷ Ἄρει δικαστῇ ποιήσασθαι τὴν τῆς ὑποθέσεως ζήτησιν. πρὸς ταῦτα ἀνταπέστειλεν αὐτῷ ὁ Κωνστάντιος θαυμάζειν, εἰ ἐπελάθετο, ὅτι Πέρσαι Μακεδόσιν ἐδούλευσαν καὶ ὅτι Μακεδόνων Ῥωμαίοις ὑποταγέντων καὶ οἱ ἐκείνοις δουλεύοντες ὑπήκοοι Ῥωμαίοις ἐγένοντο. τούτοις ὁ Σαπώρης παροξυνθεὶς πρὸς πόλεμον ἀπεῖδε. καὶ αὖθις εἰς πολιορκίαν κατέστη Νισίβεως. ὡς δ’ οὐδὲν ἐπέραινε κατ’ αὐτῆς, ἀπέστη καὶ ἑτέρων ἀπεπειρᾶτο. ὡς δὲ κἀκείνων ἀπεκρούσθη, εἰς Ἄμιδαν κατηντήκει καὶ ταύτης ἐκράτησε.
Κωνστάντιος δὲ μὴ οἷός τε ὢν τὴν ὅλην διευθύνειν μόνος ἀρχήν, τοσαύτην οὖσαν ὡς ἐξ ἄκρων σχεδὸν περάτων γῆς εἰς ἄκρα πέρατα καταντᾶν, ἐξ Ἀθηνῶν τὸν τοῦ Γάλλου ὁμαίμονα τὸν Ἰουλιανὸν μετακαλεσάμενος Καίσαρά τε ἀνεῖπε καὶ Ἐλένην αὐτῷ τὴν οἰκείαν συνῴκισεν ἀδελφήν. λέγεται δὲ τῇ μητρὶ αὐτοῦ κυούσῃ αὐτὸν ἐνύπνιον γενέσθαι καὶ δόξαι τὸν Ἀχιλλέα τεκεῖν. ἡ δὲ διυπνισθεῖσα καὶ τὸ ὄναρ διηγουμένη τῷ ἀνδρὶ ἔτεκε τοῦτον μήτ’ ὠδίνων σχεδὸν ἐπ’ αὐτῷ πειραθεῖσα καὶ τεκοῦσα πρὶν ἢ γνοίη ὡς μέλλει τίκτειν. ἐντεῦθεν μεγάλας ἐπ’ αὐτῷ ἐσχηκότες ἐλπίδας οἱ τούτου γονεῖς Εὐσεβίῳ τῷ Νικομηδείας αὐτὸν παραδεδώκασι παρ’ αὐτοῦ μυηθησόμενον τὴν θείαν γραφήν. Καίσαρα δὲ τοῦτον ἀναγορεύσας ὁ αὐτοκράτωρ Κωνστάντιος εἰς Γαλλίας ἐξέπεμψε μετ’ ὀλίγων πάνυ στρατιωτῶν, ὡς ὑπόνοιαν ἐντεῦθεν ἐγγίνεσθαι ὅτι οὐ κοινωνὸν τῆς ἀρχῆς ὁ Κωνστάντιος εἵλετο τὸν Ἰουλιανόν, ἀλλ’ εἰς ἐπιβουλῆς αὐτῷ πρόφασιν τὸ σχῆμα περιέβαλε τὸ τοῦ Καίσαρος, ἵν’ ὑπὸ τῶν πολεμίων διαφθαρῇ, μὴ ἔχων δύναμιν πρὸς τὸν κατ’ ἐκείνων πόλεμον ἀξιόχρεων. ὁ δὲ ἀπελθὼν καὶ ἀγαθῇ τύχῃ χρησάμενος συμβάλλει τοῖς πολεμίοις καὶ ἀνελπίστως νικᾷ.
καὶ αὖθις ἑαυτοὺς ἀνακτησαμένων τῶν πολεμίων, προσμίγνυται αὐτοῖς καὶ τρόπαιον ἵστησι, πολλῶν μὲν ἀναιρεθέντων, πολλῶν δ’ ἀπολομένων ἐν τῷ παραρρέοντι ποταμῷ, καὶ ζωγρηθέντων οὐκ ἐλαττόνων. ὅτε καὶ ἕνδεκα φασὶ χιλιάδας αἰχμαλώτων Ῥωμαίων τῶν τῆς αἰχμαλωσίας ἀπολυθῆναι δεσμῶν, ἡττηθέντων τῶν πολεμίων. εἶτα καὶ Ἀλαμαννοῖς πολεμήσας καὶ κατὰ τούτων ηὐτύχησε καὶ δεηθέντων αὐτοῦ τῷ ἔθνει ἐσπείσατο, λύσαντι τῆς δουλείας τοὺς παρ’ αὐτοῖς ὄντας δορυαλώτους Ῥωμαίους. Τούτοις οὖν ὁ Καῖσαρ Ἰουλιανὸς ἐπαρθεὶς καὶ ὑπερφρονήσας, ὡς δ’ ἔνιοι συνεγράψαντο, ὅτι καὶ δεδιὼς τὸν Κωνστάντιον βασκαίνοντά οἱ διὰ τὰ εὐτυχήματα, μὴ κατὰ τὸν ἀδελφὸν Γάλλον καὶ αὐτὸν ὑπεξαγάγῃ τοῦ ζῆν, εἰς ἀποστασίαν ἀπεῖδε καί τινας τῶν ὑπ’ αὐτὸν ταξιαρχῶν ὑπελθὼν δι’ ἐκείνων τὸ στρατιωτικὸν παρεκίνησε, καὶ συστὰν ἀνεῖπεν αὐτὸν Αὔγουστον. εἶτα ξιφήρεις ἐπιστάντες αὐτῷ, ὡς δῆθεν μὴ προσιεμένῳ τὴν τῆς βασιλείας ἀνάρρησιν, ἠπείλουν διαχειρίσασθαι αὐτόν, εἰ μὴ πείθοιτο. οὕτω δὲ τάχα καὶ ἄκων τῇ τοῦ στρατιωτικοῦ πλήθους ὑπείξας ὁρμῇ, προσήκατο τὴν ἀρχήν.
ζητουμένου δὲ διαδήματος, ἵν’ αὐτίκα τούτῳ ταινιωθείη, ἐκεῖνος μὲν μὴ ἔχειν ἐξώμνυτο· τινῶν δὲ κόσμον αἰτούντων γυναικεῖόν τινα, ἵν’ ἐκ τούτου σχεδιασθείη διάδημα, παρῃτήσατο τοῦτο ὁ Ἰουλιανὸς ὡς ἀπαίσιον οἰωνόν. ἐπεὶ δέ τις τῶν ταξιάρχων χρύσεον ἐφόρει στρεπτόν, λίθους ἔχοντα χρυσοδέτους, τοῦτον λαβόντες τῇ ἐκείνου προσήρμοσαν κεφαλῇ. ὁ δὲ Πεντάδιον τὸν μάγιστρον τῶν βασιλικῶν τάξεων σὺν ἑτέροις ἀπέστειλε πρὸς Κωνστάντιον, ἐπιστείλας αὐτῷ καὶ ἀπολογούμενος, ὡς οὐχ ἑκὼν προήχθη πρὸς τὴν τῆς βασιλείας ἀνάρρησιν, βιασθεὶς δ’ ὑπὸ στρατιωτῶν μὴ βουλομένων στρατεύεσθαι ὑπὸ Καίσαρι, ἀλλ’ ὑπὸ βασιλεῖ καὶ ἵν’ ἔχοιεν ἐξ αὐτοῦ ἀξίας τῶν πόνων τὰς ἀμοιβὰς ἀπαιτεῖν, καὶ ἀξιῶν δέξασθαι τὴν τῆς ἀρχῆς κοινωνίαν εἰς ὠφέλειαν ἐσομένην τῇ πολιτείᾳ, ἐπαγγελλόμενός τε καὶ τοὺς ἁμιλλητηρίους ἵππους ἐξ Ἰσπανίας, ὡς ἔθος, καὶ τοὺς ἐπιλέκτους ἄνδρας ἐκ τῶν Γαλλιῶν στέλλειν αὐτῷ. ταῦτ’ ἐπιστείλας οὐ βασιλέα ἑαυτὸν ἐν τῇ ἐπιγραφῇ προσεγράψατο, ἀλλὰ Καίσαρα, ἵνα μὴ τῇ ἐπιγραφῇ προσοχθίσας ὁ Κωνστάντιος τὴν ἐπιστολὴν ἀποπέμψηται.
ταύτης τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίῳ κομισθείσης κατὰ τὴν ἐν Καππαδοκίᾳ Καισάρειαν διατρίβοντι, ἐκεῖνος οὐδὲν ὑπ’ ὀργῆς ἀπεκρίνατο. ἀλλὰ τὴν μὲν στρατείαν κατὰ Περσῶν τοῖς στρατιώταις ἐκήρυξε, πρὸς δὲ τὸν Ἰουλιανὸν Λεωνᾶν τὸν κοιαίστωρα ἔστειλεν, ἐπιστείλας αὐτῷ καὶ αἰτιώμενος ὅτι μὴ ἀνέμεινε τὴν γνώμην αὐτοῦ, καὶ εἰς ὕβριν ἐκείνου μᾶλλον ἀνάγων ἢ ἑαυτοῦ τὸ μὴ κρίσει τοῦ τὴν ἐξουσίαν ἔχοντος, ἀλλ’ ἀτάκτῳ θορύβῳ στρατιωτῶν δέξασθαι αὐτὸν τὴν τοῦ Αὐγούστου κλῆσιν, καὶ συμβουλεύων ἀποσχέσθαι τοῦ μὴ προσηκόντως γενομένου καὶ εἰς τὸ πρότερον ἐπανελθεῖν σχῆμα, ὃ παρ’ αὐτοῦ εἴληφε. τῷ μέντοι κοιαίστωρι ἐπέτρεψε καὶ τοὺς τὰς ἀρχὰς ἐκεῖσε ἀνύοντας παραλῦσαι τῆς ἐξουσίας καὶ αὐτὸν τὸν πραιτωρίων ἔπαρχον ἑτέρους τε εἰς ταύτας ἐγκαταστῆσαι, οὓς ἐκεῖνος εἰς ἑκάστην ὠνόμασεν. ἀπελθὼν οὖν ὁ κοιαίστωρ πρὸς τὸν Ἰουλιανὸν τοὺς λόγους αὐτῷ τοῦ Κωνσταντίου ἀπήγγειλεν. οἱ δ’ ἦσαν ὅτι ἔδει σε μεμνῆσθαι ὅσων ὀφειλέτης μοι εἶ, οὐ μόνον ὅτι σε Καίσαρα ἀνηγόρευσα, ἀλλ’ ὅτι καὶ ὀρφανὸν ἐν παιδικῇ γενόμενον ἡλικίᾳ ἀνεθρεψάμην, αὐτὸς προσλαβόμενος.
ὁ δ’ ὑπολαβὼν τῷ κοιαίστωρι ἔφη τίς δέ μοι, ὦ βέλτιστε, ἐν τοιαύτῃ ἡλικίᾳ τὴν ὀρφανίαν ἐπήνεγκεν; ἢ οὐχὶ ὁ τῶν ἐμῶν γονέων φονεύς; εἶτα οὐκ οἶδε τούτων ἀναμιμνήσκων με ἀναξαίνων τὸ τραῦμα καὶ χαλεπώτερον ἐργαζόμενος; ἐπελθὼν δὲ καὶ τὸ πρὸς αὐτὸν ἐπιστόλιον ὁ Ἰουλιανὸς πρὸς τὴν συμβουλὴν τοῦ ἀποθέσθαι τὸ βασίλειον σχῆμα καὶ αὖθις ἑλέσθαι τὸ Καίσαρος, ἔφη πρὸς τὸν κοιαίστωρα ὅτι ποιήσω τοῦτο, ἀλλὰ γνώμῃ τῶν στρατευμάτων. ὁ δέ γε κοιαίστωρ φοβηθείς, ὡς, εἰ τοῖς στρατιώταις τοῦτο ἐκφήνειεν ὁ Ἰουλιανός, παρὼν αὐτὸς διασπασθήσεται παρ’ αὐτῶν, ἐδεῖτο μή τι τούτων τῷ στρατιωτικῷ κοινώσασθαι ὄχλῳ. ἀπογνοὺς μέντοι δυνήσεσθαί τι τῶν αὐτῷ προστεταγμένων ἀνύσαι, ὑπέστρεψε μετὰ γραμμάτων τοῦ τυραννήσαντος, ἀναιδῶς ὀνειδιζόντων τὸν αὐτοκράτορα καὶ ἐπιπληττόντων ὡς πλεῖστα ἐξαμαρτόντα κατὰ τοῦ γένους αὐτοῦ καὶ ἀπειλούντων αὐτὸν γενήσεσθαι τιμωρὸν τῶν ἀδίκως παθόντων. Καὶ ὁ μὲν ἀπῄει πρὸς τὸν Κωνστάντιον· ὁ τύραννος δὲ πολλοὺς εἰδὼς ἐν τοῖς αὐτῷ συνοῦσι τὰ Κωνσταντίου φρονοῦντας πάντας ἐκεῖθεν ἐξήλασεν, αὐτὸς δὲ πρὸς ἐμφύλιον ἡτοιμάζετο πόλεμον.
ἐν τούτοις καὶ ἡ αὐτοῦ γυνὴ τελευτᾷ, ὡς μέν τινές φασι, τίκτουσα παρ’ αὐτῷ, ὡς δ’ ἕτεροι, ἤδη ἐκβεβλημένη. ἐκεῖνος δὲ τοὺς στρατιώτας συναγαγὼν ἐπὶ τὸν ἐμφύλιον ἠρέθιζε πόλεμον καὶ συνεβούλευε δεῖν αὐτοὺς κατὰ τοῦ Κωνσταντίου χωρῆσαι καὶ μὴ μένειν ἐκεῖνον κατ’ αὐτῶν ἐπελθεῖν. ἤδη δὲ τὴν εἰς Χριστὸν ἐξομοσάμενος πίστιν ηὐλαβεῖτο διὰ τοῦτο τοὺς στρατιώτας, εἰδὼς σχεδὸν ξύμπαντας χριστιανούς. διὸ συσκιάζων τὴν ἑαυτοῦ κακίαν ἕκαστον ἐκέλευε θρησκεύειν ὡς βούλοιτο. αὐτὸς δὲ τῆς γενεθλίου τοῦ Σωτῆρος ἡμέρας ἐφεστηκυίας εἰσῆλθεν εἰς τὸν ναὸν καὶ προσκυνήσας, ἵν’ ὁμόδοξος τοῖς στρατιώταις δοκῇ, ἀπῆλθεν. ἐπέστησε δὲ καὶ ταῖς ἀρχαῖς οὓς ἐκεῖνος ἠβούλετο· καὶ οὕτως ᾔει πρὸς τὸν ἐμφύλιον πόλεμον. ἔλεγε δὲ μὴ κατὰ τοῦ Κωνσταντίου χωρεῖν, ἀλλ’ ἐθέλειν εἰς ἓν συνελθεῖν τὰ ἑῷα στρατεύματα καὶ τὰ ἑσπέρια, ἵν’ ὁμοῦ γενόμενα τὸν αὐτῶν ἐκλέξωνται βασιλεύσοντα. ηὔχει δὲ καὶ προεγνωκέναι τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν τεθνήξεται ὁ Κωνστάντιος, ἐν ὀνείρῳ αὐτὴν μυηθεὶς δι’ ἐπῶν ταῦτα φραζόντων·
Ζεὺς ὅταν εἰς πλατὺ τέρμα μόλῃ κλυτοῦ ὑδροχόοιο, παρθενικῆς δὲ Κρόνος μοίρης βαίνῃ ἐπὶ πέμπτης εἰκοστῆς, βασιλεὺς Κωνστάντιος Ἀσίδος αἴης τέρμα φίλου βιότου στυγερὸν καὶ ἐπώδυνον ἕξει. τέθνηκε δὲ ὁ Κωνστάντιος τὰ μὲν τῶν Περσῶν λιπών (ἐπεὶ καὶ ὁ ἐκείνων βασιλεὺς ἐπ’ οἶκον ἀνεχώρησε), κατὰ δὲ τοῦ τυραννήσαντος ἐπιών. φροντίσι γὰρ πολλαῖς συνεχόμενος κἀντεῦθεν συνεχεῖ ληφθεὶς πυρετῷ χολήν τε ἀναγαγὼν μέλαιναν ἐτελεύτησεν ἐν Μόψου κρήνῃ (κεῖται δὲ αὕτη κατὰ τὴν τοῦ Ταύρου ὑπώρειαν), ἐπὶ τρισίν, ὡς λέγεται, μεμφόμενος ἑαυτῷ, τῷ φόνῳ τῶν συγγενῶν (οὐ γὰρ τὸν Γάλλον μόνον ἀπέκτεινεν, ὡς εἴρηται ἤδη, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀδελφοὺς τοῦ οἰκείου πατρός), τῇ ἀναρρήσει τοῦ Ἰουλιανοῦ καὶ τῇ καινοτομίᾳ τῆς πίστεως. Ἦν δὲ ὁ αὐτοκράτωρ οὗτος εὐμενὴς μὲν τοῖς ὑπηκόοις, δικαιοσύνῃ δὲ περὶ τὰς κρίσεις στοιχῶν, περὶ τὴν δίαιταν ἐγκρατής, ἐν ταῖς τῶν ἡγεμονιῶν καὶ ταῖς τῶν ἀξιωμάτων διανομαῖς τοῦ προσήκοντος στοχαζόμενος, μηδένα τῇ γερουσίᾳ συντάσσων, ὃς οὐ παιδείας μετείληχεν οὐδὲ ἤσκητο πρὸς τὸ λέγειν καὶ ᾔδει γράφειν ἐμμέτρως τε καὶ πεζῶς. περὶ δὲ τὴν πίστιν ὑπῆρχεν οὐκ εὐαγής·
οὐ γὰρ τῇ πατρικῇ εὐσεβείᾳ ἐστοίχησεν, ἀλλὰ προσέθετο τοῖς ἀρειανίζουσι σπουδῇ τοῦ τῶν βασιλικῶν εὐνούχων πρωτεύοντος Εὐσεβίου· ὅθεν καὶ τὸν θεῖον Ἀλέξανδρον, ὃς μετὰ τὸν ἱερὸν Μητροφάνην πατριάρχης τῆς νέας Ῥώμης κεχειροτόνητο, ἠνάγκαζεν εἰς κοινωνίαν τὸν Ἄρειον δέξασθαι, ὁ δὲ οὐ κατένευε· διὸ καὶ σύνοδον ὁ βασιλεὺς συγκροτηθῆναι προσέταξεν. ὥριστο οὖν τῇ συνόδῳ ἡμέρα· καὶ ὁ Ἀλέξανδρος κατὰ τὴν ἑσπέραν ἐκείνην εἰς τὸ θυσιαστήριον εἰσελθὼν καὶ πρηνῆ καταβαλὼν ἑαυτὸν ἐδέετο τοῦ θεοῦ μὴ παραχωρῆσαι τὸν λύκον, τὸν Ἄρειον δηλαδή, εἰς τὴν ποίμνην αὐτοῦ εἰσελθεῖν ἢ ἐμὲ πρότερον τῆς ζωῆς ἀπόλυσον ἔλεγε. ταῦτα περιπαθῶς ἠντιβόλει σὺν δάκρυσιν. ἕωθεν οὖν ἄρτι τῆς συνόδου συνισταμένης ὁ Ἄρειος ἀπῄει μέγα φρονῶν. καὶ ἀπιὼν νύττεται τὴν γαστέρα πρὸς ἔκκρισιν κοιλίας καὶ κύστεως. παρεκκλίνας τε τῆς ὁδοῦ κεκάθικεν ἀποσκυβαλίσασθαι τὸ περίττωμα· συνεξερρύη δὲ τῇ κόπρῳ καὶ τὰ ἔγκατα τοῦ δειλαίου, βιαίως ἀπορρήξαντος τὴν ζωήν.
Ὁ μέντοι πατριάρχης Ἀλέξανδρος εἴκοσι πρὸς τρισὶν ἀρχιερατεύσας ἐνιαυτοὺς μετήλλαξε τὴν ζωήν, καὶ ἀντεισήχθη παρὰ τῶν ὀρθοδόξων εἰς τὸν θρόνον τῆς Κωνσταντινουπόλεως Παῦλος ὁ ὁμολογητής. ἐπανελθὼν δ’ ὁ Κωνστάντιος ἐξ Ἀντιοχείας μεθίστησι τοῦ θρόνου αὐτὸν καὶ ἀντικαθίστησι τὸν Νικομηδείας Εὐσέβιον, αἱρεσιώτην Ἀρείου τυγχάνοντα. ὁ δὲ ἅγιος Παῦλος τῷ πάπᾳ τῆς Ῥώμης προσελθὼν Ἰουλίῳ καὶ ὑπ’ αὐτοῦ εἰς τὸν θρόνον καταστὰς Κωνσταντινουπόλεως αὖθις ὑπὸ Κωνσταντίου διώκεται καὶ σταλεὶς ὑπερόριος ὑπὸ Ἀρειανῶν ἀναιρεῖται. τοῦ δ’ Εὐσεβίου θανόντος ὁ πνευματομάχος παρὰ τῶν Ἀρειανῶν εἰς τὸν τῆς νέας Ῥώμης θρόνον ἀνάγεται Μακεδόνιος, ὃς ὑπερφρονήσας μετήνεγκε τὸ ἱερώτατον σῶμα τοῦ ἐν ἁγίοις Κωνσταντίνου ἐκ τοῦ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ναοῦ εἰς τὸ τοῦ ἁγίου μάρτυρος Ἀκακίου θεῖον τεμένισμα. διόπερ ἐξώργιστο ὁ Κωνστάντιος καὶ πρὸς τὴν πατρικὴν πόλιν ἐπανελθὼν τὸν Μακεδόνιον ἔτος ἓν ἠνυκότα τοῦ θρόνου κατέσπασέ τε καὶ ὑπερώρισε, καθίδρυσε δ’ ἐν αὐτῷ τὸν Εὐδόξιον, τὰ τοῦ Ἀρείου πρεσβεύοντα, ἐπὶ δέκα ἐνιαυτοὺς ἀρχιερατεύσαντα.
μετεκόμισε δ’ αὖθις τὸ σῶμα τοῦ οἰκείου πατρὸς εἰς τὸν τῶν ἁγίων ἀποστόλων ναόν. Οὗτος δὴ οὖν ὁ Κωνστάντιος καὶ τὰ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἱερώτατα σώματα Ἀνδρέου τε καὶ Λουκᾶ διὰ τοῦ δουκὸς Ἀλεξανδρείας, ὕστερον δὲ καὶ καλλινίκου μάρτυρος Ἀρτεμίου, εἰς τὸ πατρῷον ἀνεκόμισεν ἄστυ καὶ ἐν τῷ ναῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἀπεθησαύρισε τοῦ θυσιαστηρίου ἐντός. Γαμετὴ δὲ αὐτῷ ἦν Εὐσεβία, ἣ ἐπὶ κάλλει γέγονε περιβόητος. περὶ δὲ τὸν γαμέτην ἠτύχησε μαλθακὸν ὄντα καὶ τὰ πρὸς ἀφροδίτην νωθέστερον ἐκ νόσων τε καὶ ἐκ φύσεως. ὅθεν κατὰ βραχὺ φθίνουσα τοῦ Κωνσταντίου προτέθνηκεν, ἄπαις διὰ βίου μείνασα· ὡς δέ τινες λέγουσι, καὶ μητρομανίας νοσήματι περιπεσοῦσα ἐξέλιπε. λέγεται δὲ καὶ πρὸς τὸ ἱππεύειν καὶ ἀκοντίζειν περιδέξιος ὁ Κωνστάντιος εἶναι καὶ λόγοις ὡμιληκέναι, ὡς ἔπος δύνασθαι συντιθέναι. Ἀγγελθείσης δὲ τῷ Ἰουλιανῷ τῆς τοῦ Κωνσταντίου τελευτῆς τὰ μὲν στρατεύματα Αὔγουστον αὐτὸν ἀνευφήμησαν, ἐκεῖνος δὲ τὸ βασιλικὸν ἀμείψας σχῆμα καὶ πενθῆρες ἐνδὺς σκυθρωπάζων ὦπτο. καὶ δημόσιον ἐπὶ τῷ τελευτήσαντι βασιλεῖ κατ’ ἔθος πεποίηκε πένθος. εἶτα ἐπὶ τὸ Βυζάντιον ὥρμησε·
καί οἱ προσυπήντησεν ἡ σύγκλητος καὶ ὁ δῆμος καὶ σὺν εὐφήμοις φωναῖς προῆλθεν εἰς τὰ βασίλεια, καὶ τῆς τῶν κοινῶν διοικήσεως ἥψατο. τὸ δὲ τοῦ Κωνσταντίου σῶμα τὸ σὺν ἐκείνῳ στρατιωτικὸν καὶ οἱ ἄρχοντες ἐπ’ ὀχήματος εἰς Κωνσταντινούπολιν διεκόμισαν· ὃ καὶ ὁ Ἰουλιανὸς προσυπήντησε καὶ παρέπεμψε, περιελόμενος τῆς κεφαλῆς τὸ διάδημα. κατετέθη δὲ ὁ τοῦ τελευτήσαντος νεκρὸς αὐτοκράτορος ἐν τῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ναῷ. Πολλοὺς δὲ τῶν περὶ τὰ βασίλεια ὁ Ἰουλιανὸς τοὺς μὲν ἀνεῖλε, τοὺς δὲ ὑπερώρισε καὶ τῶν οὐσιῶν ἀπεστέρησε. ταῖς δὲ λοιπαῖς τῆς βασιλείας διοικήσεσι καὶ τὸ δικάζειν συνέταττε. ποτὲ γοῦν δικάζων τινὶ κεκλοφέναι κατηγορουμένῳ δημόσια χρήματα καὶ τὴν κλοπὴν ἀρνουμένῳ, ἐπεὶ ὁ κατήγορος τίς ἔφη βασιλεῦ, ἐπ’ ἐγκλήματι δίκην ὑπόσχῃ, εἰ ἐξ ἀρνήσεως ὠφελοῖντο οἱ αἰτιώμενοι; ἐκεῖνος ἀνταπεκρίνατο καὶ τίς ἔσται ἀναίτιος, εἰ ἐλέγχων ἄνευ πιστεύοιντο οἱ κατήγοροι; ἐχρημάτιζε δὲ καὶ πρέσβεσιν ἐκ διαφόρων ἐθνῶν σταλεῖσι πρὸς τὸν Κωνστάντιον. καὶ τὰ στρατεύματα δὲ ἐπεσκέπτετο καὶ ἐξήταζε, τὸ πολύ τε τῆς βασιλικῆς θεραπείας ἀπεπέμψατο.
κουρέα τε ζητήσας, ὡς προσῆλθεν αὐτῷ τοῦ Κωνσταντίου κουρεὺς πολυτελῶς ἐσταλμένος, κουρέα ζητεῖν εἶπεν, ἀλλ’ οὐ συγκλητικόν, καὶ αὐτὸν ἀπεπέμψατο. καὶ μάγειρον δὲ τῶν βασιλικῶν ἐν ἐσθῆτι λαμπροτέρᾳ τῆς ὑπουργίας αὐτοῦ θεασάμενος καὶ τὸν ἑαυτοῦ μετεπέμψατο μάγειρον κατὰ μάγειρον ἐσταλμένον· καὶ ἤρετο τοὺς παρόντας, πότερον αὐτῶν κρίνοιεν μάγειρον. τῶν δὲ τὸν εὐτελῶς εἰπόντων ἐσκευασμένον, παρῃτήσατο τὸν λοιπόν. ταῦτα δ’ ἐποίει δόξαν θηρῶν ἐκ τοῦ δοκεῖν ἀπέριττος καὶ ὄντως φιλόσοφος. τοῖς στρατιώταις δὲ διανείμας χρήματα εἰς τὸν κατὰ Περσῶν ἡτοιμάζετο πόλεμον. Αὐτοκράτωρ δὲ γεγονὼς καὶ ἑαυτῷ τὴν ἀρχὴν κρατυνάμενος αὐτίκα εἰς προῦπτον ἐξερράγη ἑλληνισμόν. ἐξωμόσατο μὲν γὰρ πρότερον, ὡς εἴρηται, τὰ χριστιανῶν, οὐ μὴν εἰς τοὐμφανὲς ἐκρῆξαι τὴν ὠδῖνα τῆς ἀσεβείας ἐτόλμησε. λέγεται γὰρ ὅτι ἔρωτα τρέφων τῆς βασιλείας καὶ ὡς ὑπὸ σποδιᾷ τοῦτον κρύπτων ἐν τῇ ψυχῇ μάντεσι προσῄει καὶ γόησιν, εἰ τοῦ κράτους τεύξεται πυνθανόμενος, καὶ παρ’ ἐκείνων διέφθαρτο καὶ μετήνεκτο εἰς ἑλληνισμόν. τυχὼν δὲ τοῦ κράτους τοῖς ἀνεφίκτοις κρίμασι τοῦ θεοῦ πολλοὺς εἰργάσατο μάρτυρας·
οὕτω γὰρ ἐξεμάνη κατὰ χριστιανῶν ὡς καὶ κωλύειν αὐτοὺς μαθημάτων μετέχειν Ἑλληνικῶν, μὴ δεῖν λέγων μύθους αὐτὰ ὀνομάζοντάς τε καὶ διαβάλλοντας τῆς ἐξ αὐτῶν ὠφελείας ἀπολαύειν καὶ δι’ αὐτῶν ὁπλίζεσθαι κατ’ αὐτῶν. ὅθεν τῶν παίδων τῶν χριστωνύμων εἱργομένων μετιέναι τοὺς ποιητὰς ὁ Ἀπολινάριος λέγεται εἰς τὴν τοῦ Ψαλτηρίου ὁρμηθῆναι παράφρασιν καὶ ὁ μέγας ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος εἰς τὴν ποίησιν τῶν ἐπῶν, ἵν’ ἀντὶ τῶν Ἑλληνικῶν μαθημάτων ταῦτα οἱ νέοι μανθάνοντες τήν τε γλῶσσαν ἐξελληνίζωνται καὶ τὰ μέτρα διδάσκωνται. Οὗτος καὶ τὸν ἐν Ἱεροσολύμοις ἀνεγεῖραι ναὸν τοῖς Ἰουδαίοις ἐπέτρεψε. κἀκείνων σπουδῇ πολλῇ καὶ μεγάλαις δαπάναις τῆς οἰκοδομῆς ἀρξαμένων καὶ ὀρύττειν τὴν γῆν εἰς καταβολὴν θεμελίων ἐπιχειρούντων πῦρ λέγεται τῶν ὀρυγμάτων ἀθρόον ἀναδιδόμενον καταφλέγειν τοὺς σκάπτοντας, ὡς ἀναγκασθῆναι αὐτοὺς τῆς οἰκοδομῆς ἀποσχέσθαι. Εὐσέβιον δὲ τὸν εὐνοῦχον ὡς τὸν φόνον τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ Γάλλου κατεργασάμενον ἔκτεινε καὶ τοὺς ἄλλους πάντας εὐνούχους τοῦ παλατίου ἐξήλασε.
διιόντα δέ ποτε τὸν παραβάτην περὶ Χαλκηδόνα ὁ ταύτης ἐπίσκοπος Μάρις ἀλάστορα καὶ ἀρνησίχριστον ἐκάλει. ὁ δὲ τὸ ἀνεξίκακον προσποιούμενος ἄπιθι εἶπε ταλαίπωρε καὶ ἀποκλαίου σου τῶν ὀμμάτων τὴν πήρωσιν (ἦν γὰρ πάσχων ταύτην ἐξ ἐπιχύσεως). ὁ δὲ εὐχαριστῶ τῷ σωτῆρί μου Χριστῷ ἀντεπήνεγκεν, ὅτι μου προεμηθεύσατο μὴ ἰδεῖν τὸ ἀναιδές σου καὶ ἀσεβέστατον πρόσωπον. Κατὰ Περσῶν δὲ τὴν στρατιὰν κινήσας κατήντησεν εἰς Ταρσὸν τῆς Κιλικίας πόλιν ἐπιφανῆ· ἔνθα γενομένῳ Ἀρτέμιος προσῆλθεν ὁ τοῦ Ἀσκληπιοῦ ἱερεύςἦν γὰρ ἐν Αἰγαῖς (πόλις δὲ καὶ αὗται τῆς Κιλικίας) περίφημον Ἀσκληπιοῦ ἱερόν καὶ ᾔτησεν αὐτὸν τοὺς κίονας, οὓς ἔτυχεν ἀφελόμενος ἐκ τούτου τοῦ ἱεροῦ ὁ ἀρχιερεὺς τοῦ λαοῦ τῶν χριστιανῶν καὶ ἐποικοδομήσας αὐτοῖς οἰκεῖον ναόν, ἀποκαταστῆναι αὖθις τῷ ἱερῷ τοῦ Ἀσκληπιοῦ. καὶ ὁ παραβάτης αὐτίκα τοῦτο γενέσθαι προσέταξε δαπάναις τοῦ ἐπισκόπου. μόλις οὖν οἱ Ἕλληνες καὶ πόνοις πολλοῖς καὶ ἀναλώμασι πλείστοις ἕνα τῶν κιόνων καθελόντες καὶ μέχρι τῆς φλιᾶς τῆς πύλης τῆς ἐκκλησίας σὺν μηχανήμασιν ἀγαγόντες, καὶ χρόνῳ συχνῷ περαιτέρω προενεγκεῖν ἐκεῖνον οὐκ ἠδυνήθησαν·
καὶ καταλιπόντες αὐτὸν ἀνεχώρησαν. τοῦ δὲ Ἰουλιανοῦ θανόντος αὖθις αὐτὸν ὁ ἐπίσκοπος ἀνορθώσας ῥᾷστα εἰς τὸν τόπον τὸν ἑαυτοῦ ἐπανήγαγε. Γενομένου δὲ τοῦ Ἰουλιανοῦ εἰς Ἀντιόχειαν καὶ συνεχῶς προϊόντος εἰς τὸ τῆς Δάφνης χωρίον, ἐν ᾧ τοῦ Ἀπόλλωνος ἄγαλμα, ἔργον τι πρὸς τέχνην θαυμάσιον, ἵδρυτο, καὶ θυσίας αὐτῷ ποιοῦντος, οἱ Ἀντιοχεῖς ἀποσκώπτοντες εἰς αὐτὸν θύτην ἔλεγον καὶ οὐ βασιλέα σφίσιν ἐπιδημῆσαι. καὶ διὰ τὸ καθειμένον ἔχειν ἐκεῖνον τὸν πώγωνα τράγον αὐτὸν ὠνόμαζον οἱ αὐτοὶ καὶ πρὸς σχοίνων πλοκὴν ἔλεγον αὐτὸν ἐπιτήδειον. ὁ δὲ ἀντεπισκώπτων αὐτοῖς εἰς βλακείαν καὶ θρύψιν καὶ τρυφερότητα ἔλεγε μὴ παρέχειν τοῖς Ἀντιοχεῦσι τὸν πώγωνα εἰς σχοίνων πλοκήν, ἵνα μὴ τῇ τούτου τραχύτητι θλιβεῖεν αἱ χεῖρες αὐτῶν· πρὸς οὓς καὶ λόγον ἔγραψεν, ὃς ἐπιγέγραπται Ἀντιοχικὸς ἢ Μισοπώγων. ἔθυε δὲ τῷ Δαφναίῳ Ἀπόλλωνι ἑκατόμβας ὅλας, χρησμὸν ζητῶν ἐξ αὐτοῦ. ὡς δ’ ἦν τὸ εἴδωλον ἐκεῖνο κωφόν, οἱ νεωκόροι τὴν αἰτίαν τῆς σιωπῆς ἀπαιτούμενοι διὰ τοὺς κειμένους ἐκεῖ νεκροὺς σιωπᾶν τὸ ἄγαλμα ἔλεγον. ἦσαν γὰρ ἐκεῖ ἑτέρων τε μαρτύρων κείμενα λείψανα καὶ τοῦ ἱερομάρτυρος δὲ Βαβύλα.
πάντα τοίνυν μετατεθῆναι ἐκεῖθεν προσέταξεν Ἰουλιανός. ὡς δὲ μετηνέχθησαν, σκηπτὸς ἐνσκήψας νυκτὸς τῇ Δάφνῃ καὶ τὸν ναὸν καὶ τὸ ἄγαλμα ἀπετέφρωσεν. οἰηθεὶς οὖν ἐξ ἐπιβουλῆς χριστιανῶν γενέσθαι τὸν ἐμπρησμὸν ὁ ἀλάστωρ ἐκεῖνος καὶ ἐκμανεὶς τὰς τῶν πιστῶν ἐκκλησίας ἀπέκλεισεν. ὑπ’ αὐτοῦ καὶ ὁ μέγας Ἀρτέμιος ἐκολάσθη μὲν ὡς χριστιανός, ἐπήνεκτο δὲ αὐτῷ ὁ τοῦ Γάλλου φόνος αἰτίαμα, καὶ οἱ πρεσβύτεροι Εὐγένιος καὶ Μακάριος ὑπὸ τούτου κολασθέντες τῶν μαρτυρικῶν στεφάνων κατηξιώθησαν, καὶ οἱ ἐκ Περσίδος πρὸς αὐτὸν σταλέντες πρεσβείας χάριν Μανουήλ, Σαβὲλ καὶ Ἰσμαὴλ καὶ πολλοὶ ἄλλοι. Στρατεύσας δὲ κατὰ Περσῶν πρότερον μὲν εὐτύχησε καὶ πόλεις εἷλέ τινας καὶ πολλοὺς ἀνεῖλε καὶ λείας πολλῆς καὶ αἰχμαλώτων ἐκράτησε καὶ Κτησιφῶντα ἐπολιόρκει. εἶτ’ ἀθρόον τῶν πραγμάτων αὐτῷ εἰς τὸ χεῖρον περιτραπέντων αὐτός τε καὶ τοῦ στρατεύματος τὸ πλέον ἀπώλετο. οἱ γὰρ Πέρσαι ἀπογνόντες καὶ εἰς ὄλεθρον ἑαυτοὺς εἰσωθεῖν προφανῆ ἐβουλεύοντο, ἵνα τι κατεργάσωνται τοὺς Ῥωμαίους δεινόν. δύο γοῦν ἐν σχήματι αὐτομόλων τῷ βασιλεῖ προσερρύησαν καὶ νίκην αὐτῷ κατὰ Περσῶν, εἰ ἕποιτο αὐτοῖς, ἐπηγγέλλοντο.
ἐᾶσαι γὰρ τὸν ποταμὸν αὐτῷ συνεβούλευον καὶ τὰς τριήρεις ἃς ἐπήγετο κατακαῦσαι καὶ τὰ ἄλλα πλοῖα τὰ φορτηγά, ἵνα μὴ τούτοις οἱ πολέμιοι χρήσαιντο, αὐτῶν δ’ ἡγουμένων δι’ ἑτέρων ὁδῶν ἀγαγεῖν τὰ στρατεύματα ἀκινδύνως τε καὶ δι’ ὀλίγου τὰ τῆς Περσίδος κατειληφέναι ἐνδότερα καὶ εὐμαρῶς κυριεῦσαι αὐτῆς. τούτοις φρενοβλαβῶς ὁ ἀλιτήριος ἐκεῖνος πεισθείς, καὶ ταῦτα πολλῶν λεγόντων αὐτῷ καὶ αὐτοῦ τοῦ Ὁρμίσδου δόλον εἶναι τὸ πρᾶγμα, πῦρ ἐνέβαλε ταῖς ναυσὶ καὶ πάσας κατέκαυσε πλὴν δυοκαίδεκα. ἦσαν δὲ τριήρεις μὲν ἑπτακόσιαι, φορτηγοὶ δὲ τετρακόσιαι. ἤδη δ’ ἐκείνων ἐκτεφρωθεισῶν, ἐπεὶ πολλοὶ τῶν ταξιαρχῶν ἐνέδραν καὶ δόλον ἐνίσταντο εἶναι τὰ παρὰ τῶν αὐτομόλων ἐκείνων λεγόμενα, μόλις που κατένευσεν ἐτασθῆναι τοὺς ψευδαυτομόλους· οἳ ἐτασθέντες βασάνοις ἐξέφηναν τὸ ἀπόρρητον. Οἱ μὲν οὖν οὕτως ἀπατηθῆναί φασι τὸν Ἰουλιανόν, οἱ δὲ ἀπειπάμενον λέγουσι τὴν πρὸς Κτησιφῶντα πολιορκίαν δι’ ὀχυρότητα καὶ ὅτι καὶ τῷ στρατεύματι τὰ ἀναγκαῖα ἐπέλιπον, ἐπανόδου μνησθῆναι· ἀπιοῦσι δὲ ἐπιφανῆναι τοὺς Πέρσας ὄπισθεν καὶ τοὺς οὐραγοῦντας ταράττειν·
τοὺς Γάλλους δ’ ὀπισθοφυλακοῦντας ἀντιτάξασθαι τοῖς πολεμίοις γενναιότερον καὶ πολλοὺς αὐτῶν ἀνελεῖν, οὐ τῶν τυχόντων μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν παρ’ ἐκείνοις ἐπιφανῶν. ἐνδείᾳ δὲ τῶν ἐπιτηδείων οἱ Ῥωμαῖοι σφοδρῶς ἐπιέζοντο. Ἰουλιανὸς δ’ ἐν ἀπορίᾳ τοῦ τί δεῖ πράττειν καὶ ὅθεν ἐπανιέναι χρεὼν καταστάς, εἵλετο διὰ τῆς ὀρεινῆς τὴν πορείαν ποιήσασθαι. τοῦτο οἱ Πέρσαι κατανοήσαντες καὶ εἰς ταὐτὸν ἀθροισθέντες τοῖς Ῥωμαίοις ἐπέθεντο· καὶ κατὰ μὲν τὸ εὐώνυμον κέρας ἐκράτουν Ῥωμαῖοι, κατὰ δέ γε τὸ δεξιὸν ἠλαττοῦντο. ὃ γνοὺς Ἰουλιανὸς ἀμύνειν τοῖς ἡττωμένοις ἠπείγετο. ἔτυχε δὲ διὰ βάρος καὶ τὴν ἐκ τοῦ ἡλίου φλόγωσιν (θέρους γὰρ ἦν ὥρα) τὸν θώρακα ἐκδυσάμενος. ἐν μέσοις οὖν τοῖς πολεμίοις γενόμενος δόρατι βάλλεται κατὰ τῆς πλευρᾶς. λέγεται δὲ ὅτι σφοδροῦ τότε πνεύσαντος πνεύματος ἀχλὺς βαθεῖα τοῦ ἀέρος τοῦ ἐκεῖ κατεσκέδαστο· τὰ γὰρ πλήθη τῶν στρατευμάτων πολὺν ἐκίνουν κονιορτόν, ὡς μηδὲ γινώσκειν οὔθ’ ὅποι εἰσὶν οὔθ’ ὅ, τι πράττοιεν· ἄδηλον δ’ εἶναι ὅθεν ἡ αὐτὸν πλήξασα αἰχμὴ κατ’ ἐκείνου ἐβέβλητο, εἴθ’ ὑπὸ πολεμίου εἴθ’ ὑπό τινος τῶν αὐτοῦ εἴτ’ ἐκ θειοτέρας δυνάμεως· ᾄδεται γὰρ καὶ ταῦτα.
διό φασιν αὐτὸν ἐκ τοῦ καταρρέοντος τοῦ τραύματος αἵματος κοίλῃ δεξάμενον τῇ χειρὶ καὶ τοῦ ἀέρος τοῦτο κατασκεδάσαντα εἰπεῖν κορέσθητι, Ναζωραῖε. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἀσεβῶς ζήσας βιαίως τὴν ψυχὴν ἐξηρεύξατο, βασιλεύσας ἔτη δύο. τὸ δὲ σῶμα αὐτοῦ ἡ στρατιὰ εἰς Ταρσὸν τῆς Κιλικίας κομίσασα ἔθαψεν ἐν προαστείῳ τῆς πόλεως· οὗ τῷ τάφῳ καὶ τόδε τὸ ἐπίγραμμα ἐπεγράφη· Κύδνῳ ἐπ’ ἀργυρόεντι ἀπ’ Εὐφρήταο ῥοάων Περσίδος ἐκ γαίης ἀτελευτήτῳ ἐπὶ ἔργῳ κινήσας στρατιὴν τόδ’ Ἰουλιανὸς λάχε σῆμα, ἀμφότερον βασιλεύς τ’ ἀγαθὸς κρατερός τ’ αἰχμητής. ὕστερον δὲ ἀνεκομίσθη εἰς τὴν βασιλίδα τῶν πόλεων. Ἦν δ’ ἐκεῖνος περὶ δόξαν ἐπτοημένος καὶ ἐπὶ τοῖς τυχοῦσιν ἐπαινεῖσθαι βουλόμενος, ἐφ’ οἷς δ’ ἐσφάλλετο διορθούμενος παρὰ τῶν φίλων οὐκ ἤχθετο. ἦν δὲ καὶ παντοδαπῆς σοφίας μετειληχὼς καὶ μάλιστα τῆς περιττοτέρας, περὶ τὴν δίαιταν ἐγκρατής, ὥστε καὶ τὰ φυσικὰ ταῦτα διαφυγγάνειν, ἐρυγὰς καὶ τὰς ἐκκρίσεις τὰς διὰ στόματος. ἔλεγε δὲ χρῆναι τὸν φιλόσοφον, εἰ οἷόν τε, μηδὲ ἀναπνεῖν. φασὶ δὲ αὐτὸν ἐν Ἀντιοχείᾳ ὄντα ὄναρ ἰδεῖν νεανίαν ξανθὸν τὴν κόμην εἰρηκότα αὐτῷ ὡς ἐν Φρυγίᾳ τελευτῆσαί σε δεῖ.
ὅτε οὖν ἐπλήγη, ἤρετο τοὺς παρόντας ὅπως ὁ τόπος καλοῖτο· ὡς δ’ ἤκουσε Φρυγίαν καλεῖσθαι αὐτόν, ἀνέκραξεν ὦ ἥλιε, ἀπώλεσας Ἰουλιανόν. λέγεται δὲ κατ’ αὐτὴν τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἐτελεύτησεν ἐν Ἀντιοχείᾳ γνωσθῆναι τὸν θάνατον αὐτοῦ. τινὰ γὰρ τῶν τῆς τάξεως τοῦ ἐκεῖσε δικαστηρίου, Ἕλληνα κἀκεῖνον καὶ τῆς αὐτῆς θρησκείας τῷ παραβάτῃ, διανυκτερεύοντα περὶ τὴν φυλακὴν τοῦ ἀρχείου συνθήκην ἀστέρων ἐν οὐρανῷ θεάσασθαι γράμματα ἐκτυποῦσαν λέγοντα σήμερον ἐν Περσίδι Ἰουλιανὸς ἀναιρεῖται. σημειωθείσης οὖν τῆς ἡμέρας, μετὰ ταῦτα ἐγνώσθη ὅτι κατ’ ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἀνῄρητο. καὶ ὁ μὲν τριάκοντα πρὸς ἑνὶ βιώσας ἐνιαυτοὺς οὕτως ὡς εἴρηται ἀπεβίω. ὁ δὲ διὰ τῶν ἀστέρων τὴν ἐκείνου προμυηθεὶς τελευτὴν ἀφορμὴν ἔσχε πρὸς εὐπιστίαν τὸ ὅραμα. Τελευτήσαντος δὲ Ἰουλιανοῦ ψήφῳ κοινῇ Ἰοβιανὸς εἰς τὴν αὐταρχίαν προυκέκριτο, τότε χιλιαρχῶν, ἀνὴρ εὐσεβής, υἱὸς Βαρωνιανοῦ χρηματίσαντος κόμητος. ὁ δ’ ἦν τὴν βασιλείαν ἀπαναινόμενος· καὶ τὴν αἰτίαν ἐρωτηθεὶς ἐξεβόησε χριστιανὸς εἶναι καὶ μὴ ἀνέχεσθαι βασιλεύειν στρατοῦ ἑλληνίζοντος. καὶ εὐθὺς ὁμοφώνως ὡς ἐκ συνθήματος ἅπαντες ἀντεβόησαν εἶναι χριστιανοί.
καὶ οὕτως ἐκεῖνος δεξάμενος τὴν ἀρχὴν τοῖς Πέρσαις ἐσπείσατο, οὐ προσηκούσας Ῥωμαίοις σπονδὰς ἐξ ἀνάγκης πεποιηκώς. τῆς γὰρ Νισίβεως καὶ Σιγγάρας, πόλεων περιφανῶν, ἐξέστη αὐτοῖς, μετοικίσας τοὺς κατοίκους τῶν πόλεων· ὑφ’ ὧν θρηνούντων καὶ ἀναίδην ἐβλασφημεῖτο. ἀλλὰ καὶ χωρῶν αὐτοῖς πολλῶν παρεχώρησε καὶ δικαίων Ῥωμαίοις ἀνηκόντων ἀνέκαθεν. καὶ ὁμήρων δοθέντων ἑκατέρωθεν, οὕτως ἐβεβαιώθησαν αἱ σπονδαί. ἐντεῦθεν ἀναζευγνύντες οἱ Ῥωμαῖοι σπάνει τῶν ἀναγκαίων περιπεπτώκασιν, ὡς μηδὲ ὕδατος εὐπορεῖν. μόλις γοῦν εἰς τὴν τῆς Κοίλης Συρίας Ἀντιόχειαν ὁ Ἰοβιανὸς καταντήσας τοὺς τῶν χριστιανῶν ἱερεῖς, ὅσοι τε ἐπὶ Κωνσταντίου καὶ ὅσοι ἐπὶ τοῦ παραβάτου τῶν ἐκκλησιῶν ἐξηλάθησαν, εἰς αὐτὰς ἐπανήγαγε καὶ πρὸ τῶν ἄλλων τὸν μέγαν Ἀθανάσιον ἐπὶ Ἀλεξάνδρειαν. ἐξ Ἀντιοχείας δὲ εἰς Ταρσὸν γεγονὼς καὶ τὸ μνῆμα κοσμήσας τοῦ Ἰουλιανοῦ ἐπανῄει·
καὶ εἰς Ἄγκυραν τῆς Γαλατίας γεγονὼς κἀκεῖθεν ἀπάρας καὶ σταθμὸν προελθὼν εἰς Δαδάστανά τε καταλύσας αἰφνίδιον τετελεύτηκεν, ὡς μὲν ἔνιοι συνεγράψαντο, ἀρτιφυεῖς μύκητας δηλητηρίους φαγών (ἦν γὰρ λιτὸς περὶ δίαιταν), ὡς δ’ ἕτεροι, χειμῶνος ὄντος ἐν οἰκήματι κατέδραθε νέον ἐμπεπλασμένῳ κονίᾳ, καὶ διὰ τὸ τοῦ ψύχους πολὺ ἀνθράκων ἀναφθέντων ἐντὸς ἀτμὶς ἐκ τῆς κονίας πυρουμένης ἀνεδόθη πολλή, καὶ δι’ αὐτῆς ἀπεπνίγη κοιμώμενος μηδ’ αἰσθόμενος τῆς πνιγμονῆς, ἐξ οἴνου καρηβαρῶν· πολλῷ γὰρ λέγεται κεχρῆσθαι ἀκράτῳ. καὶ οὐδὲ ἡ γυνὴ αὐτοῦ ἔφθη τοῦτον θεάσασθαι, καὶ ταῦτα εἰς ὑπαντὴν αὐτοῦ προελθοῦσα μετὰ βασιλικῆς πομπῆς σὺν τῷ υἱῷ αὐτῆς Βαρωνιανῷ. Θανόντος μέντοι τοῦ Ἰοβιανοῦ οἱ στρατιῶται σκυθρωπάζοντες τὴν Νίκαιαν κατειλήφασι καὶ γεγονότες ἐκεῖ περὶ βασιλέως ἐβουλεύοντο. καὶ οἱ μὲν τόνδε, οἱ δὲ τόνδε ὠνόμαζον, οἱ πλείους δ’ ἐπὶ τῷ Σαλουστίῳ ὑπάρχῳ τῶν πραιτωρίων τυγχάνοντι ὡμοφώνησαν. ὁ δ’ ἀπηνήνατο, τὸ γῆρας εἰς παραίτησιν προβαλόμενος. αἰτουμένων δὲ τὸν τούτου υἱὸν οὐ κατένευσε, διὰ νεότητα καὶ γνώμης ἀφέλειαν κρίνας ἐκεῖνον πρὸς ἀρχὴν τοιαύτην ἀνεπιτήδειον.
διὸ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ αὐτὸς ὁ Σαλούστιος βασιλέα καὶ ἀπόντα Οὐαλεντινιανὸν ἐψηφίσατο. Ὁ μέντοι Ἰοβιανὸς εὐσεβὴς ἦν περὶ τὸ δόγμα καὶ ἀγαθοθελής. οἴνου δ’ ἥττητο καὶ ἀφροδισίων· καὶ τὴν τοῦ σώματος ἀναδρομὴν εὐμήκης ἐτύγχανε καὶ γραμμάτων οὐκ ἄπειρος. ὃς ὀπίσω ποτὲ τοῦ Ἰουλιανοῦ πορευόμενος ὡς χιλίαρχος ἐν τόπῳ κατάντει προϊόντος ἐπάτησε τὸ κράσπεδον τῆς πορφυρίδος αὐτοῦ. ὁ δέ, εἴτ’ ἐκ τούτου διάδοχον αὐτοῦ τὸν Ἰοβιανὸν ἐτεκμήρατο εἴτ’ ἐκ μαντείας ἔγνω τοῦτό τινος, εἶπεν αἴθε κἂν ἄνθρωπος. ἦρξε δὲ οὐδ’ ὅλους μῆνας ὀκτώ· ὁ μέντοι νεκρὸς αὐτοῦ εἰς τὸ Βυζάντιον ἀνακομισθεὶς ἐν τῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἐτάφη ναῷ, ὅπου μετὰ ταῦτα συνετάφη καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ Χαριτώ. ἔθανε δὲ Ἰοβιανὸς τρίτον ἄγων τῆς ἡλικίας ἔτος ἐπὶ τριακοστῷ. Οὕτω μὲν οὖν, ὡς εἴρηται, Οὐαλεντινιανὸς ἐψήφιστο βασιλεύς. ἀχθεὶς δὲ καὶ ἀναρρηθεὶς καὶ τὰ βασιλικὰ περιέθετο σύμβολα. ὁ δὲ Σαλούστιος, ὅτι σπουδὴν ἐνεδείξατο ἀναρρηθῆναι αὐτόν, ἀμοιβὴν ᾔτει τῶν τῆς ἐπαρχότητος ἀνεθῆναι φροντίδων. καὶ ὁ βασιλεύς διὰ τοῦτο εἶπε τοσούτων μοι πραγμάτων ἐπεφόρτισας ὄγκον, ἵν’ αὐτὸς μηδ’ ἐφάπτοιο τούτου;
ὥρμητο δὲ Οὐαλεντινιανὸς ἐκ Παιονίας· ἦν δ’ εὐσεβὴς τὰ πρὸς τὸν θεόν· διὸ καὶ ὑπερορίᾳ αὐτὸν ὁ Ἰουλιανὸς κατεδίκασεν· εἶτα τριβοῦνον ἀριθμοῦ τῆς ὑπερορίας ἀνακληθέντα ἐποίησεν. οὗτος καὶ τὴν ἰσχὺν γενναιότατος καὶ τὴν γνώμην ἦν δικαιότατος. διὸ καὶ τῶν ἀρχὰς τότε μετιόντων πολλοὺς ὡς ἀδίκους ἐτιμωρήσατο, τὸν κρατοῦντα λέγων ἀπαιτεῖσθαι δικαιοσύνης πρὸ τῶν ἄλλων φροντίζειν. Οὗτος κοινωνὸν τῆς βασιλείας Οὐάλεντα τὸν ἀδελφὸν προςελάβετο καὶ τὴν ἑῴαν μοῖραν αὐτῷ πιστεύσας αὐτὸς ἐν τοῖς ἑσπερίοις διέτριβε καὶ πολέμους κατὰ βαρβάρων συγκροτήσας πολλοὺς τρόπαια κατ’ ἐκείνων ἐστήσατο. εἶχε δὲ πρὸ τῆς βασιλείας υἱὸν κεκλημένον Γρατιανόν, ὃς αὐτῷ ἐκ τῆς γαμετῆς Σευήρας ἐγένετο· ὃν καὶ ἀνηγόρευσεν αὐτοκράτορα. ἔγημε δὲ καὶ δευτέραν γυναῖκα, ἔτι περιούσης καὶ τῆς προτέρας, Ἰουστῖνα ἦν ἡ δευτέρα, ἐξ ἧς καὶ τὸν νέον ἐγείνατο Οὐαλεντινιανὸν καὶ θυγατέρας Ἰοῦσταν, Γράταν καὶ Γάλλαν. Ἐπὶ τούτου τελευτήσαντος Εὐδοξίου τοῦ κακοδόξου τῆς νέας Ῥώμης ἀρχιερέως ἀντεισήχθη Δημόφιλος ὁμόδοξος τυγχάνων τῷ πρὸ αὐτοῦ· ὃς ἐπ’ ἔτεσι δώδεκα τῆς ἐκκλησίας ἐκράτησεν.
οὗτος ὁ βασιλεὺς καὶ τὸν μέγαν Ἀμβρόσιον ἐπίσκοπον τῆς Μεδιολάνων προεχειρίσατο πόλεως. μαθὼν δὲ περὶ τοῦ ἀδελφοῦ Οὐάλεντος ὅτι τῆς Ἀρειανικῆς ἀντιποιεῖται αἱρέσεως καὶ πάντας βιάζει ταύτῃ συντίθεσθαι, διὰ γραμμάτων ἐπιπλήττει αὐτὸν καὶ ἀποστῆναι παραινεῖ τῆς αἱρέσεως. ὁ δὲ τοῦ οἰκείου θελήματος οὐκ ἀφίστατο καὶ μᾶλλον κατὰ τῶν ὀρθοδόξων ἐξηγριαίνετο. Ῥοδανὸς δέ τις πραιπόσιτος παρὰ Οὐαλεντινιανῷ μέγα ἠδύνατο. κατ’ αὐτοῦ προσῆλθε γυνή τις Βερνίκη καλουμένη τῷ βασιλεῖ Οὐαλεντινιανῷ ἀδικίαν ἐπεγκαλοῦσα τῷ πραιποσίτῳ. ἐρευνήσας γοῦν ὁ αὐτοκράτωρ καὶ γνοὺς μὴ ψεύδεσθαι τὴν γυναῖκα, προσκαλεσάμενος τὸν πραιπόσιτον θεραπεῦσαι κεκέλευκε τῇ γυναικὶ τὸ ἀδίκημα. κἀκεῖνος τῇ παρρησίᾳ τῇ πρὸς τὸν βασιλέα θαρρῶν οὐδένα λόγον ἔθετο τῆς ἀδικουμένης. προσῆλθεν οὖν καὶ αὖθις τῷ βασιλεῖ ἡ γυνή· καὶ ὃς μαθὼν μήτινα θέσθαι φροντίδα τῆς γυναικὸς τὸν πραιπόσιτον, αὐτίκα γυμνοῖ μὲν ἐκεῖνον τοῦ ἀξιώματος, κελεύει δὲ δεθέντα ἐν τῷ θεάτρῳ περιαχθῆναι, ἀγῶνος ἱππικοῦ ἀγομένου, κηρύκων αὐτοῦ προαγόντων καὶ τὸ εἰς τὴν γυναῖκα βοώντων ἀδίκημα καὶ τοῦ βασιλικοῦ κελεύσματος τὴν παρακοήν·
καὶ μετὰ τὴν περιαγωγὴν καὶ τὸ κήρυγμα ἐκεῖ παρευθὺ καυθῆναι αὐτόν. καὶ ὁ μὲν τοιοῦτον εὕρατο τέλος· ἡ δὲ πᾶσα ἐκείνου περιουσία τῇ γυναικὶ διὰ βασιλείου παρακεχώρητο γράμματος. Ἐξέλιπε δὲ ὁ βασιλεὺς οὗτος ἐν Γαλλίαις διάγων, ἀπολαύσας χρόνου μακροῦ· ἐβίω γὰρ ἔτη πρὸς τέσσαρσιν ὀγδοήκοντα, ἕνδεκα τούτων βασιλεύσας ἐνιαυτοὺς καὶ τὸν υἱὸν Γρατιανὸν τῆς βασιλείας τῶν ἑσπερίων διάδοχον καταλελοιπώς. Οὐάλης δὲ τῶν ἀρειανιζόντων ὑπερμαχῶν ὡς ὁμογνώμων αὐτοῖς τοὺς ὀρθοδόξους ἐδίωκε καὶ πολλὰ ἐπήνεγκεν αὐτοῖς τὰ δεινά, τῇ οἰκείᾳ συζύγῳ Δομνίκᾳ πειθόμενος. καί ποτε ἐν Νικομηδείᾳ διάγοντι προσῆλθον αὐτῷ εἰς πρεσβείαν ἐκ τοῦ τῶν ὀρθοδόξων συστήματος ἄνδρες ἱερατικοὶ ὀγδοήκοντα, οὓς ἅπαντας σὺν τῷ πλοίῳ, δι’ οὗ ἐκομίζοντο, καυθῆναι προσέταξε. καὶ κατεφλέχθησαν ἅπαντες ἐν μέσῃ τῇ θαλάσσῃ σὺν τῇ νηὶ ἄχρι Δακιβύζης διαρκεσάσῃ. ὧν καὶ ὁ μέγας ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος μέμνηται, λέγων πρεσβυτέρων ἐμπρησμοὶ θαλάττιοι. οὐ μόνον δὲ τοὺς ὀρθοδόξους ἐκόλαζεν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐκκλησίας ἁπάσας ἀπένεμε τοῖς Ἀρειανοῖς, τοὺς ὀρθοδόξους ἐπισκόπους ἐκδιώκων αὐτῶν.
λέγεται γοῦν καὶ τῆς ἐν Νικαίᾳ καθολικῆς ἐκκλησίας ἐκδιωχθέντας τοὺς τοῦ ὀρθοῦ δόγματος τῷ μεγάλῳ προσελθεῖν Βασιλείῳ, κἀκεῖνον πρεσβεῦσαι περὶ τούτου πρὸς τὸν Οὐάλεντα, τὸν δὲ μὴ πείθεσθαι, καὶ τὸν μέγαν φάναι Βασίλειον ὡς ἐπιτρεπτέον, ὦ βασιλεῦ, τὴν περὶ τούτου κρίσιν τῷ θεῷ, καὶ κλεισθήτω μὲν ἀσφαλῶς ὁ ναός, ἐκτὸς δ’ ἑστῶτες οἱ τὰ Ἀρείου φρονοῦντες δείσθωσαν τοῦ θεοῦ. καὶ εἰ μὲν αὐτομάτως αὐτοῖς ἀνοιχθῇ ὁ ναός, ἐχέτωσαν αὐτόν· εἰ δὲ μὴ ἀνοιγῇ, ἐπιτρεπτέον καὶ ἡμῖν δεηθῆναι τοῦ θεοῦ. καὶ εἰ μὲν αὐτομάτως ἀναπετασθῶσιν αἱ πύλαι, νομιστέον ἐκ θεοῦ προςκληρωθῆναι ἡμῖν τὸ θεῖον τεμένισμα· εἰ δὲ οὐδ’ ἡμῖν τὸ ἱερὸν ἀνοιγῇ, καὶ οὕτως ἀνείσθω αὐτὸ τοῖς ἀρειανίζουσιν. ἤρεσε ταῦτα τῷ βασιλεῖ καὶ γενέσθαι οὕτως ἐπέτρεψεν. ἐκλείσθη οὖν πάντοθεν ὁ ἐν Νικαίᾳ ναός. ἐδέοντο οἱ ἀρειανίζοντες καὶ ἠδολέσχουν ἐφ’ ἱκανόν, ὁ δὲ ναὸς οὐκ ἠνέῳκτο. ὀψὲ δέ ποτε τῶν αἱρετικῶν μεταστάντων οἱ ὀρθόδοξοι τοῦ μεγάλου Βασιλείου προϊσταμένου αὐτῶν τῆς δεήσεως ἤρξαντο· καὶ αὐτίκα τῶν κλείθρων διαρραγέντων καὶ τῶν μοχλῶν αἱ πύλαι διέστησαν ἀπ’ ἀλλήλων καὶ τῆς εἰσόδου τοῖς πιστοῖς παρεχώρησαν.
Οὗτος ὁ βασιλεὺς Ἕλλησι μὲν ἐδίδου θυσίας ποιεῖν καὶ Ἰουδαίοις προσέκειτο· τοῖς δ’ ὀρθοδόξοις μόνοις ἀντέκειτο. Σκυθῶν δὲ τὴν Θρᾳκῴαν καὶ Μακεδονικὴν κατατρεχόντων χώραν ἐξῄει τούτοις ἀντιταξόμενος. ὅτε καὶ ὁ μέγας πατὴρ Ἰσαάκιος ἐφ’ ἵππῳ αὐτῷ ἐντυχών ἀπόδος ἔφη τὰς ἐκκλησίας τοῖς ὀρθοδόξοις, ὦ βασιλεῦ, καὶ ἴσθι ὡς ἐπανήξεις νενικηκώς· εἰ δὲ κατὰ θεοῦ στρατεύῃ, οὐκ ἐπανήξεις ἐκεῖθεν. ὠργίσθη ἐπὶ τούτοις ὁ δυσσεβέστατος βασιλεὺς καὶ φρουρεῖσθαι προστάττει τὸν ἅγιον, ἕως ἐπανελεύσεται. ὁ δὲ εἰ σὺ ὑποστρέψεις ἔφη οὐ λελάληκεν ἐν ἐμοὶ ὁ θεός. καὶ ἐν ὀνείρῳ δὲ ἐθεάσατο ὁ Οὐάλης ἄνδρα τινὰ λέγοντα αὐτῷ· τάχος βάδιζε πρὸς Μίμαντα τὸν μέγαν, ἔνθα μόρος σε δεινὸς ἁρπάζει, τάλαν. διυπνισθεὶς οὖν ἐπυνθάνετο τίς ἂν εἴη ὁ Μίμας. καί τις τῶν λόγοις ἐσχολακότων (τοιοῦτοι γὰρ τοῖς βασιλεῦσι συμπαρωμάρτουν τε καὶ ᾠκείωντο, ὡς εἴθε καὶ νῦν) ἔφη αὐτῷ ὄρος εἶναι τῆς Ἀσίας τὸν Μίμαντα πρὸς τῇ θαλάσσῃ κείμενον. τούτου δὲ καὶ τὸν Ὅμηρον ἐν Ὀδυσσείᾳ μεμνῆσθαι λέγοντα παρ’ ἠνεμόεντα Μίμαντα. καὶ ὃς ἔφη τίς οὖν μοι ἀνάγκη τὸ ὄρος τοῦτο καταλαβεῖν κἀκεῖσε θανεῖν;
στρατεύσας οὖν κατὰ Σκυθῶν καὶ περὶ τὴν Θρᾴκην αὐτοῖς συμβαλὼν αἰσχρῶς ἡττήθη καὶ φεύγων ἐν οἰκήματι κατεκρύφθη· παρ’ ᾧ ἀχυρώδης σεσώρευτο συρφετός. τῶν οὖν Σκυθῶν μετὰ τὴν ἧτταν τοῦ βασιλέως τὴν χώραν ἐκείνην ληιζομένων καὶ ἐμπιπρώντων καὶ τὰς οἰκίας, κἀκεῖνο τὸ οἴκημα καταπέπρηστο, καὶ ὁ Οὐάλης διέφθαρτο ἐν αὐτῷ. ὁ μέντοι ἅγιος Ἰσαάκιος καθειργμένος τὴν κατάφλεξιν τοῦ Οὐάλεντος ἐγνώκει τῷ πνεύματι καὶ εἶπε τοῖς παρατυχοῦσιν ἐκεῖ ὡς Οὐάλης ἄρτι θνήσκει διὰ πυρός. σημειωθείσης οὖν τῆς ἡμέρας ἐγνώσθη μετὰ ταῦτα μὴ πλανηθῆναι τὸν ἅγιον. μετὰ δὲ τὴν τῶν βαρβάρων ἐκεῖθεν ὑπαναχώρησιν τὸ σῶμα τοῦ βασιλέως ἀναζητούντων τινῶν, εὑρέθη τάφος ἐν τῇ οἰκίᾳ, ἐν ᾗπερ ἐκεῖνος ἐκέκαυτο, παλαιοῦ τινος ἔχων ἐπίγραμμα ἐνταῦθα Μίμας Μακεδὼν στρατηγέτης. Τούτῳ τῷ βασιλεῖ ἐπανέστη Προκόπιος ὁ ἀνεψιὸς Ἰουλιανοῦ καὶ ἐκράτησε τοῦ Βυζαντίου. προδοθεὶς δὲ παρὰ τῶν οἰκείων καὶ προσδεθεὶς ἐκ τῶν σκελῶν δύο δένδροις βίᾳ κλιθεῖσι, τῶν δένδρων ἀνεθέντων διεσπάσθη ὁ δείλαιος. καθῃρέθη δὲ τότε καὶ τὰ τείχη τῆς πόλεως Χαλκηδόνος, ὡς τῶν αὐτῆς πολιτῶν τὰ Προκοπίου φρονούντων·
ὧν καθαιρουμένων εὑρέθη πλὰξ ἐν τοῖς θεμελίοις αὐτῶν ἔχουσα γεγραμμένα ταυτί· ἀλλ’ ὅτε δὴ Νύμφαι ἱερὸν κατὰ ἄστυ χορείην τερπόμεναι στήσονται ἐϋστεφέας κατ’ ἀγυιάς, καὶ τεῖχος λουτροῖσι πολύστονον ἔσσεται ἄλκαρ, δὴ τότε μυρία φῦλα πολυσπερέων ἀνθρώπων ἄγρια μαργαίνοντα, κακὴν ἐπιειμένα ἀλκήν, Ἴστρου Κιμμερίοιο πόρον διαβάντα σὺν αἰχμῇ Σκυθικὴν ὀλέσει χώραν καὶ Μυσίδα γαῖαν. Θρηικίης δ’ ἐπιβάντα σὺν ἐλπίσι μαινομένῃσιν αὐτοῦ κεν βιότοιο τέλος καὶ πότμον ἐπίσποι. ὁ μὲν οὖν Οὐάλης τῇ τῶν τειχῶν τῆς Χαλκηδόνος ὕλῃ εἰς οἰκοδομὴν ὁλκοῦ ἐχρήσατο ὕδατος, ὃν ἀγωγὸν ἡ δημώδης ὀνομάζει φωνή, καὶ τοῦτον Οὐάλεντα ἐπωνόμασε, δι’ οὗ πεποίηκεν εἰς τὴν πόλιν ὕδωρ εἰσάγεσθαι, ἵν’ ἀφθονία ὕδατος εἴη αὐτῇ καὶ πρὸς ἄλλην χρῆσιν καὶ πρὸς λουτρά. ὁ δὲ τῆς πόλεως ἔπαρχος Νυμφαῖον ἐν τῷ καλουμένῳ Ταύρῳ κατεσκευάκει, τὰς ἐκ τοῦ τῶν ὑδάτων ὁλκοῦ χάριτας ἐκ τούτου παραδεικνύς. οἷς εἵπετο καὶ ἡ τῶν βαρβάρων ἐπέλευσις κατὰ τὰ γεγραμμένα ἐν τῇ πλακί, οἳ ἐληίσαντο μὲν τὴν Θρᾴκην, περὶ δὲ αὐτὴν κατηναλώθησαν ὕστερον.
Ἐπὶ τούτου δὴ τοῦ Οὐάλεντος λέγεται Λιβάνιος ὁ σοφιστὴς καὶ Ἰάμβλιχος ὁ Πρόκλου διδάσκαλος ἀλεκτορομαντείαν ποιῆσαι, ζητοῦντες γνῶναι τὸν μετὰ τὸν Οὐάλεντα βασιλεύσοντα. ἡ δὲ τοιαύτη, ὡς λόγος, ἐστίν. ἐν κόνει τὰ κδ γράφονται γράμματα, καὶ τούτων ἑκάστῳ σίτου κόκκος ἢ κριθῆς ἐπιτίθεται. εἶτ’ ἀλέκτωρ ἀφίεται, ἐπᾳδομένων ἐπὶ τούτοις τινῶν ἐπῳδῶν, καὶ κατασκοπεῖται ἐκ τίνων στοιχείων λαμβάνει κόκκους. καὶ ταῦτα συντιθέμενα δήλωσιν ποιεῖσθαι τοῦ ζητουμένου δοξάζεται. τοῦτο τοίνυν κἀκεῖνοι τότε ποιήσαντες εἶδον λαβόντα τὸν ἀλέκτορα τὸν ἐν τῷ θ κόκκον καὶ τὸν ἐν τῷ ε, τὸν ἐν τῷ ο καὶ τὸν ἐν τῷ δ. ἔδοξεν οὖν ἀμφίβολον τὸ δηλούμενον· ἢ γὰρ Θεόδωρον ἐδόκει δηλοῦν ἢ Θεοδόσιον ἢ Θεόδοτον. τοῦτο μαθὼν ὁ Οὐάλης πολλοὺς τῶν τοιούτοις κεκλημένων ὀνόμασιν ὑποπτεύσας ἀπώλεσεν. ἐζήτει δὲ καὶ αὐτοὺς τοὺς τὴν μαντείαν ποιήσαντας. ὅθεν τὴν ἐκείνου δείσας ὠμότητα ὁ Ἰάμβλιχος φάρμακον δηλητήριον πεπωκώς, ὥς τινες ἱστορήκασιν, ἑαυτὸν τοῦ ζῆν ὑπεξήγαγεν. ἦν γὰρ δυσπαραίτητος τὰς ὀργὰς ὁ Οὐάλης· ὅθεν καὶ ἔλεγεν ὡς ὁ ταχὺ μεταθέμενος τῆς ὀργῆς καὶ τοῦ δικαίου ἂν μετάθοιτο τάχιστα.
οὗτος ἔτη βεβασίλευκε δέκα ἐπὶ τρισὶ καὶ μῆνας τέσσαρας καὶ ἀξίως τῆς οἰκείας δυσσεβείας διέφθαρτο. Γρατιανὸς δὲ ὁ υἱὸς Οὐαλεντινιανοῦ καὶ Οὐαλεντινιανὸς ὁ νέος ὁ τούτου ἀδελφὸς τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς γεγόνασιν ἐγκρατεῖς· μόνος μὲν γὰρ ὁ Γρατιανὸς παρὰ τοῦ πατρὸς ἀνερρήθη, ὥσπερ ἤδη ἱστόρηται. ὅτε δὲ ὁ Οὐαλεντινιανὸς ἐτελεύτησεν, οὐ παρῆν οὗτος ἐπὶ τῷ θανάτῳ τῷ τοῦ πατρός. ἡ γοῦν στρατιὰ τηνικαῦτα τὸν νέον Οὐαλεντινιανὸν βασιλέα ἀνεῖπε τετραετῆ τότε τυγχάνοντα. ἐπανελθὼν δ’ ἐκ τῆς ἀποδημίας Γρατιανὸς τοὺς μὲν στρατιώτας ἐκάκισε καί τινας αὐτῶν καὶ ἐκάκωσε, κολάσας τοὺς τῆς τοῦ ἀδελφοῦ πρωτουργοὺς ἀναρρήσεως, ὡς ἄτερ γνώμης αὐτοῦ βασιλέως ὄντος ἄλλον ἀναγορεύσαντας. τὸν δὲ ἀδελφὸν αὐτὸν συνάρχειν οὐ παρῃτήσατο, ἀλλὰ κοινωνὸν τῆς βασιλείας προσείλετο. οὗτος ὁ βασιλεὺς τὸν πατέρα ἐζήλωσεν εἰς εὐσέβειαν. ὅθεν καὶ τῷ θείῳ Οὐάλεντι συμμαχίαν αἰτήσαντί ποτε κατὰ τῶν Σκυθῶν ἐξ αὐτοῦ οὐ παρέσχετο, γράψας αὐτῷ ὡς οὐ δεῖ τῷ ἐχθρῷ τοῦ θεοῦ συμμαχεῖν. τοῖς δ’ ἐξελαθεῖσι ποιμέσι τῶν οἰκείων ἐκκλησιῶν διὰ δόγματος ἐφῆκε τὴν εἰς αὐτὰς ὑπονόστησιν.
Τῶν δὲ Σκυθῶν μετὰ τὴν Οὐάλεντος ἧτταν ἐξογκωθέντων τὸ φρόνημα καὶ τήν τε Θρᾴκην ληιζομένων καὶ τὰ περὶ αὐτὴν καὶ ἀκαθέκτων ὄντων τὸν ἐξ Ἰσπανίας μετεκαλέσατο Θεοδόσιον (ἡ δ’ Ἰσπανία τῆς Εὐρωπαίας Ἰβηρίας ἐστὶ πόλις ἡ διαφορωτάτη τῶν ἐν αὐτῇ), ἄνδρα γενναιότατόν τε καὶ εὐσεβέστατον. τοῦτον οὖν προχειρισάμενος στρατηγὸν μετὰ στρατιᾶς κατὰ βαρβάρων ἐκπέπομφεν· ὃς συμβαλὼν αὐτοῖς καὶ νικήσας τρόπαιον ἤρατο, πλήθους μὲν Σκυθικοῦ κατασφαγέντος ἐν τῷ πολέμῳ πολλοῦ, τῶν δὲ λοιπῶν εἰς φυγὴν τραπέντων, καὶ τῶν μὲν ἀπολλυμένων ἐν τῷ καταλαμβάνεσθαι, τῶν δ’ ὑπ’ ἀλλήλων διαφθαρέντων ἐν τῇ φυγῇ. πάντων τοίνυν σχεδὸν τῶν βαρβάρων ἐκείνων ἀπολωλότων τὴν στρατιὰν ἐκεῖ καταλείψας ὁ Θεοδόσιος, αὐτὸς πρὸς τὸν Γρατιανὸν τῆς νίκης ἧκεν αὐτάγγελος ἐν Παιονίᾳ τότε διάγοντα. ἀπαγγείλας δὲ τὴν νίκην τῷ βασιλεῖ καὶ τὸν τῶν βαρβάρων εὐαγγελισάμενος ὄλεθρον ἠπιστεῖτο διά τε τὸ τοῦ ἔργου ταχὺ καὶ τὸ δυσμαχώτατον τῶν Σκυθῶν. ἐπεὶ δ’ ἔγνω τὸ ἀληθὲς καὶ τὴν τῶν βαρβάρων φθορὰν ὁ αὐτοκράτωρ πεπληροφόρητο, καὶ ἐθαύμασε τὸν ἄνδρα τῆς τε ταχυτῆτος καὶ τοῦ ἀριστεύματος ἕνεκα καὶ ἐπῄνεσεν.
ἤδη δὲ καὶ τῆς Οὐάλεντος μοίρας προσκτηθείσης αὐτῷ μετὰ τὴν ἐκείνου φθορὰν ἀπιδὼν πρὸς τὸ ἄπειρον σχεδὸν τῆς ἀρχῆς καὶ συνιδὼν ὡς οὐχ οἷός τ’ ἂν εἴη αὐτὸς μόνος τὴν τοσαύτην ἰθύνειν ἀρχήν, βασιλέα τῆς νέας Ῥώμης ἀναγορεύει τὸν Θεοδόσιον, ἅμα μὲν τῆς ἀριστείας αὐτὸν ἀμειβόμενος, ἅμα δὲ καὶ μηδένα κρίνας ἕτερον εἰς κοινωνίαν τῆς ἀρχῆς τούτου κρείττω ἐσόμενον. τὴν γοῦν ἑῴαν ἅπασαν καὶ τὴν Θρᾴκην αὐτῷ ἀναθέμενος ἐκεῖνος ἑαυτῷ ἀπεκλήρωσε τὰ ἑσπέρια. καὶ ἐπὶ τὰς Γαλλίας γενόμενος ἀνῃρέθη δόλῳ ὑπὸ Ἀνδραγαθίου τοῦ στρατηγοῦ, βασιλεύσας μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ τελευτὴν ἐπὶ ἐνιαυτοὺς ἕξ. Τοῦ δὲ Γρατιανοῦ τελευτήσαντος κατελείφθη βασιλεὺς αὐτοκράτωρ τῶν ἑσπερίων ὁ νέος Οὐαλεντινιανός, μήπω δὲ πρόσηβος γεγονώς. ὃς ὑποφθαρεὶς παρὰ τῆς μητρὸς Ἰουστίνης ἀρειανιζούσης τῷ τῶν Ἀρειανῶν συνέθετο δόγματι καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις ἀντέκειτο. ἐπαναστάντος οὖν αὐτῷ τοῦ Μαξίμου καὶ τυραννίδι ἐπιχειρήσαντος καὶ ἐν μάχαις ὑπερτερήσαντος ἔγραψε πρὸς τὸν βασιλέα Θεοδόσιον τὰ συμβάντα, συμμαχίαν αἰτούμενος.
κἀκεῖνος μὴ δεῖν θαυμάζειν ἀντέγραψεν εἰ ὁ δοῦλος ὑπερτερεῖ δεσπότου κατεξαναστὰς τοῦ τὸν οἰκεῖον ἀθετοῦντος δεσπότην καὶ κτίσμα καὶ δοῦλον καλοῦντος τὸν κτίστην καὶ τῷ πατρὶ ὁμοούσιον καὶ ὁμότιμον. ἀπελθὼν δὲ εἰς συμμαχίαν αὐτοῦ τόν τε Μάξιμον συλλαβὼν ἀνεῖλε καὶ τὸν στρατηγὸν Ἀνδραγάθιον, ὃς ἐδολοφόνησε τὸν Γρατιανόν. Εἶτ’ αὖθις Εὐγένιος ἐπανέστη κατὰ τοῦ νέου Οὐαλεντινιανοῦ καὶ τυραννίδι ἐπέθετο. φοβηθεὶς οὖν Οὐαλεντινιανὸς ἀγχόνῃ τοῦ βίου ἑαυτὸν ὑπεξήγαγε. καὶ μαθὼν τὴν Εὐγενίου τυραννίδα Θεοδόσιος ἐξεστράτευσε κατ’ αὐτοῦ. καὶ εἰς Θεσσαλονίκην ἐλθὼν μετὰ τοῦ στρατεύματος ἐκεῖνος μὲν ὑβρίσθη ὑπὸ τῶν Θεσσαλονικέων, ὁ δὲ ἔπαρχος ἐφονεύθη, στασιάσαντος τοῦ δήμου δι’ αἰτίας τινάς. τότε μὲν οὖν ἐπὶ τῇ τοῦ λαοῦ κινήσει ἔδοξεν ἀνεξικακῆσαι ὁ βασιλεύς· μετὰ δὲ ταῦτα ἱππικὸν ἀγῶνα ἐκήρυξε καὶ τοῦ λαοῦ ἀθροισθέντος ἐπὶ τὸ θέατρον περιέστησεν αὐτοῖς τὰ στρατεύματα καὶ κατετόξευσαν τὸν δῆμον καὶ κατηκόντισαν, ὥστε θανεῖν ἐξ αὐτῶν ἄχρι τῶν πεντεκαίδεκα χιλιάδων. καὶ οὕτως ἐκπλήσας ὁ Θεοδόσιος τὸν θυμόν, ἐκεῖθεν ἀπάρας εἰς τὴν πόλιν τῶν Μεδιολάνων ἀφίκετο.
ὅπου καὶ ἠλέγχθη παρὰ τοῦ μεγάλου Ἀμβροσίου καὶ εἰσελθεῖν εἰς τὴν ἐκκλησίαν οὐ συγκεχώρητο. καὶ οὐ πρότερον ἐφῆκεν αὐτῷ τὴν εἰς τὸ θεῖον τέμενος εἴσοδον, εἰ μὴ νόμον ἔθετο τὰς ψήφους τὰς φονικὰς μὴ πρότερον ἐκβιβάζεσθαι, πρὶν ἂν παρέλθοιεν μετὰ τὴν ψῆφον ἡμέραι τριάκοντα. τοῦτο δ’ ἐποίησε διὰ τὸ τοῦ βασιλέως ὀξύρροπον εἰς θυμόν, ἵνα διὰ τῶν τριάκοντα ἡμερῶν τοῦ θυμοῦ καταστορεννυμένου ἀπαθῶς ἐπισκέπτηται τὰς ψήφους καὶ τὰς μὲν ἐννόμους κυροῖ, τῶν δὲ δι’ ὀργὴν ἴσως ἐψηφισμένων ἀργίαν καταψηφίζηται. τῷ δὲ τυράννῳ Εὐγενίῳ συμμίξας ἐν ταῖς Γαλλίαις ὁ Θεοδόσιος νικᾷ τε αὐτὸν καὶ συλλαμβάνει καὶ ἀναιρεῖ. Οὗτος ὁ βασιλεὺς ἰδιωτεύων εἶχε γυναῖκα εὐσεβῆ καὶ σώφρονα καὶ φιλόπτωχον τὴν Πλακίλλαν, ἐξ ἧς αὐτῷ ἐγεννήθησαν Ὀνώριος καὶ Ἀρκάδιος· ἣν καὶ Αὐγούσταν ἐποίησε. μετὰ δὲ τὴν βασιλείαν θανούσης αὐτῆς ἔγημε Γάλλαν τὴν Οὐαλεντινιανοῦ τοῦ μεγάλου θυγατέρα. Ἀποδημοῦντος δὲ τοῦ βασιλέως εἰς τὰ ἑσπέρια οἱ Ἰουδαῖοι τὸν τῆς πόλεως ἔπαρχον Ὀνωράτον δεξιωσάμενοι κτίζουσι συναγωγὴν ἐν τοῖς Χαλκοπρατίοις πολυτελῆ, ἐκείνου παραχωρήσαντος· ἦν γὰρ τὰ Ἑλλήνων πρεσβεύων.
ὁ δὲ τῆς πόλεως δῆμος ἀγανακτήσας ἐπὶ τούτῳ ἐβλασφήμει τὸν ἔπαρχον· καὶ ὃς ἐν οὐδενὶ λόγῳ τὰς βλασφημίας πεποίητο. μὴ φέρων οὖν ὁ λαὸς πῦρ ἐνίησι νυκτὸς τῇ συναγωγῇ καὶ ταύτην ἐμπίπρησι. γράφει οὖν περὶ τούτου τῷ βασιλεῖ Θεοδοσίῳ ὁ ἔπαρχος. κἀκεῖνος ἐπιτιμᾷ τοῖς τολμήσασι τὸν ἐμπρησμὸν τῆς συναγωγῆς ἔκτισιν τῶν ἀναλωμάτων τῶν εἰς αὐτὴν καὶ ἐφίησιν αὖθις κτισθῆναι αὐτήν. τοῦτο μαθὼν ὁ μέγας Ἀμβρόσιος, τοῦ βασιλέως τῇ πόλει Μεδιολάνων ἐνδημοῦντος καὶ κατά τινα τῶν δεσποτικῶν ἑορτῶν εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀφικομένου, ἤρξατο λέγειν ἵνα τί, βασιλεῦ, τὸν ἐξ ἰδιώτου σε βασιλέα ποιήσαντα καὶ τὴν οἰκείαν ἐγχειρίσαντα ποίμνην, ἣν τῷ ἑαυτοῦ ἐκτήσατο αἵματι, καὶ ταινιώσαντά σου τὴν κεφαλὴν αὐχμῶσαν πρῴην, αὐτὸς ὑβρίζεις, τοὺς ἀθετοῦντας αὐτὸν τῶν ἐπεγνωκότων προτιμοτέρους τιθέμενος καὶ δίκας εἰσπράττων ὑπὲρ Ἰουδαίων χριστιανοὺς καὶ βίαν αὐτοῖς ἐπάγων ἐν μέσῃ τῇ πόλει, ἐν ᾗ κηρύττεται ὁ Χριστὸς καὶ προσκυνεῖται σταυρός, συναγωγὴν οἰκοδομῆσαι τοῖς χριστοκτόνοις;
καὶ ὁ βασιλεὺς πρὸς τὸν ἔλεγχον αἰδεσθεὶς ἔφη καὶ δώσομεν, ὦ ἐπίσκοπε, τοῖς δήμοις ἀτάκτως καὶ ἀναιδῶς εὐνομουμέναις πόλεσιν ὅσα βούλονται δρᾶν; ἀλλ’ οὐδὲ τοῦτο δοτέον, ὦ βασιλεῦ, ὁ ἱερὸς Ἀμβρόσιος ἀντεπήνεγκε τὸ συναγωγὰς ἔχειν τοὺς Ἰουδαίους ἐν μέσῳ πόλεως εὐσεβοῦς καὶ βλασφήμους εὐχὰς ἀναπέμπειν ἐπ’ ἀκροάσει θεοσεβῶν. μὴ σύγε τοῦτο θεσπίσαις, ὀρθοδοξότατε Αὔγουστε. τούτοις ὁ Θεοδόσιος μαλαχθεὶς τοῖς Βυζαντίοις τε ἀνῆκε τὸ ἐπιτίμιον καὶ συναγωγὴν ἐντὸς τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων τοὺς Ἰουδαίους ἔχειν ἀπείρηκε. Τοῖς Ἀντιοχεῦσι δὲ φόρων ἐπιταχθέντων νέων, κινηθεὶς ὁ δῆμος εἰς ἀγανάκτησιν διὰ τὸ καινὸν τῆς εἰσπράξεως εἰκόνας τῆς προτέρας γαμετῆς τοῦ βασιλέως Θεοδοσίου ἐν τῇ ἀγορᾷ τῆς πόλεως αὐτῶν ἱσταμένας κατέσπασε καὶ ἔσυρεν ἐν ταῖς δημοσίαις ὁδοῖς. διόπερ ὀργισθεὶς ἐκεῖνος τά τε δίκαια τῆς πόλεως ἀφείλετο καὶ τῇ ἐκ γειτόνων Λαοδικείᾳ ταύτην ὑπέταξε καὶ τοὺς αὐτῆς πολίτας διαθήσειν ἠπείλει κακῶς· καὶ διέθετο ἄν, εἰ μὴ Φλαβιανὸς ὁ τότε τῆς Ἀντιοχείας ἀρχιερεὺς τῷ βασιλεῖ προσελθὼν ἐπρέσβευσε καὶ ἐνδοῦναι αὐτὸν πεποίηκε τοῦ θυμοῦ.
ὅτε καὶ ὁ μέγας πατὴρ ὁ Χρυσόστομος Ἰωάννης τοὺς Ἀνδριάντας ἐπιγραφομένους λόγους συνέγραψε, τῆς ἐν Ἀντιοχείᾳ ἐκκλησίας τυγχάνων πρεσβύτερος. Τότε καὶ ὁ πολὺς ἐν θεολογίᾳ Γρηγόριος, κεκρυμμένως πρῴην διδάσκων τοὺς ὀρθοδόξους ἐν τῷ τῆς ἁγίας Ἀναστασίας ναῷ διὰ τὴν τῶν αἱρετικῶν ἀναίδειαν καὶ θρασύτητα, τοῦ βασιλέως Θεοδοσίου τὰς ἐκκλησίας τοῖς ὀρθοδόξοις ἀνεικότος καὶ τοὺς ἀρειανίζοντας ἐκδιώξαντος παρρησίᾳ τόν τε υἱὸν ὁμοούσιον ἐκήρυττε τῷ πατρὶ καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα θεὸν ἀμφοῖν συμπροςκυνούμενον καὶ συνδοξαζόμενον. ὁ γὰρ Μακεδόνιος, ὃς καὶ πατριάρχης ἐπ’ ὀλίγον, ὡς ἤδη ἱστόρηται, τῆς Κωνσταντινουπόλεως γέγονε, θεὸν αὐτὸ λέγεσθαι οὐκ ἠνείχετο, ἀλλ’ οὐδ’ ἰσοσθενὲς τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ οὔτε μὴν ὁμοούσιον.
διὸ καὶ ἡ δευτέρα τότε συγκεκρότητο σύνοδος, τοῦ βασιλέως προστάξαντος, ἑκατὸν καὶ πεντήκοντα συναθροισθέντων θεοφόρων πατέρων ἐν τῇ βασιλευούσῃ τῶν πόλεων, ὧν προεξῆρχον ἐν τοῖς ἀγῶσιν ὁ θεολόγος καὶ ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Νύσσης ἐπίσκοπος καὶ ὁ ἱερὸς Ἀμφιλόχιος, τῆς Ἰκονιέων προεστὼς ἐκκλησίας, οἳ τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ θεὸν ἐδογμάτισαν καὶ τῷ πατρὶ καὶ τῷ υἱῷ ὁμοούσιόν τε καὶ ὁμοδύναμον καὶ τὸν Μακεδόνιον καὶ τοὺς ὁμοδοξοῦντας αὐτῷ τῆς καθολικῆς ἐκκλησίας ἐξέκοψαν, καὶ εἰς τὸ ἅγιον σύμβολον τὴν περὶ τοῦ ἁγίου πνεύματος προσέθεντο συγγραφήν, ἀπὸ τοῦ καὶ εἰς τὸ πνεῦμα τὸ ἅγιον μέχρι τέλους, καὶ τὰ ἐν τῇ πρώτῃ συνόδῳ δογματισθέντα ἐπεβεβαίωσαν. ὅτε καί τινες τῶν ἐπισκόπων βασκήναντες τῷ θεολόγῳ τοῦ θρόνου χάριν τῆς Κωνσταντινουπόλεως οὐ κανονικῶς εἶπον αὐτὸν ἐπιβεβηκέναι τοῦ θρόνου, ὡς ἑτέρῳ πρότερον ἐπικηρυχθέντα. διὸ καὶ τὸν συντακτήριον ὁ ἅγιος συγγραψάμενος καὶ δημοσίᾳ ἀνεγνωκὼς ἐξέστη τοῦ θρόνου καὶ εἰς τὴν οἰκείαν πατρίδα τὴν Ναζιανζὸν ἐπανῆλθε. κεχειροτόνητο δὲ τῆς Κωνσταντινουπόλεως πατριάρχης Νεκτάριος, συγκλητικὸς ἀνὴρ καὶ πολιτικὰς ἀρχὰς ἠνυκώς.
τότε καὶ ὁ θρόνος τῆς νέας Ῥώμης δευτέραν τάξιν ἔλαχε, μετὰ τὴν πρεσβυτέραν Ῥώμην ταχθείς, τῶν ἑτέρων δὲ προκριθείς. Ἀλλὰ καὶ ὁ μέγας Ἀμφιλόχιος τότε ἠξίου τὸν βασιλέα ἐξελαθῆναι τῆς πόλεως τοὺς Ἀρειανούς, οἷα τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ βλασφημοῦντας, ἢ τέως μὴ παραχωρεῖσθαι συνάξεις ποιεῖν. ὡς δὲ νωθῆ πρὸς τοῦτο ἑώρα τὸν Θεοδόσιον, φυλάξας καιρόν, ὅτε καὶ ὁ Ἀρκάδιος συνεδριάζων ἦν τῷ πατρί, εἰσῆλθε καὶ τῷ μὲν βασιλεῖ τὴν προσήκουσαν ἀπένειμε καὶ πρόσρησιν καὶ προςκύνησιν, πρὸς δὲ τὸν Ἀρκάδιον ἀμελῶς οὕτως ἔφη χαίροις καὶ σύ, παιδίον. χαλεπήναντος δὲ τοῦ βασιλέως ἐπὶ τῇ καταφρονήσει τοῦ υἱοῦ, εἶτά φησιν ὁ ἅγιος σὺ μὲν ἄνθρωπος ὢν τὴν τοῦ παιδὸς ἀτιμίαν τοῦ σοῦ πρᾴως οὐκ ἤνεγκας. οἴει δὲ τὸν θεὸν τοὺς τὸν ἐκείνου μονογενῆ παῖδα βλασφημοῦντας μὴ βδελύττεσθαί τε καὶ ἀπεχθάνεσθαι μηδ’ ὀργίζεσθαι κατὰ τῶν ἐκχωρούντων ἐκείνοις τοῖς ὀρθοδόξοις συναναστρέφεσθαι καὶ διαφθείρειν πολλούς; θαυμάσας οὖν ἐπὶ τῇ μεθόδῳ τοῦ ἁγίου ὁ βασιλεὺς δόγματι τοὺς τῶν αἱρετικῶν συλλόγους κεκώλυκε.
Τὸν τελευταῖον δὲ τυραννήσαντα καθελόντι Εὐγένιον τούτῳ τῷ βασιλεῖ ἡ τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴ περιελήλυθε ξύμπασα, καὶ ἀναγορεύει τοὺς δύο υἱοὺς αὐτοῦ βασιλεῖς. θέλων δὲ καὶ τῆς ἐν λόγοις μετασχεῖν αὐτοὺς παιδείας καὶ τῆς ἐν ἤθεσιν, ἐκ Ῥώμης ἤγαγε τὸν μέγαν Ἀρσένιον διάκονον ὄντα τῆς ἐκεῖ ἐκκλησίας, ἐπὶ σοφίᾳ τε καὶ ἀρετῇ περιβόητον· καὶ αὐτῷ τοὺς παῖδας παρέδωκε, μὴ ὡς βασιλεῦσιν αὐτοῖς, ἀλλ’ ὡς ἰδιώταις καὶ τοῖς τυχοῦσι προσφέρεσθαι ἐντειλάμενος, καὶ μαστίζειν, εἰ ἀμελοῦντας ὁρῴη ἢ παρεξιόντας τι τοῦ καθήκοντος, καὶ ὡς οἰκείοις τούτοις κεχρῆσθαι παισί. τιμῆς δὲ μεγάλης ἠξίωσε τὸν Ἀρσένιον καὶ χρήμασι κατεπλούτισεν. ὁ δὲ τοὺς παῖδας παραλαβὼν ἐκείνους μὲν ἐπὶ θρόνων ἐκάθιζεν, αὐτὸς δ’ ἑστὼς ἐπλήρου τὴν διδασκαλίαν αὐτοῖς. καί ποτε ἀθρόον αὐτοῖς ὁ βασιλεὺς ἐπιστὰς καὶ τοὺς μὲν καθημένους εὑρών, ἱστάμενον δὲ τὸν Ἀρσένιον, ἠγανάκτησε, καὶ τοὺς μὲν παῖδας τῶν θρόνων ἐξαναστήσας, καθίσας δὲ τὸν Ἀρσένιον, οὕτω διδάσκειν αὐτοὺς διετάξατο. καὶ ἦσαν ἔκτοτε οἱ μὲν παρεστῶτες τῷ διδασκάλῳ, ὁ δὲ διδάσκων καθήμενος. ποτὲ τοίνυν παρασφαλέντι τῷ Ἀρκαδίῳ μάστιγας ἐνέτεινεν ὁ διδάσκαλος.
ὁ δὲ μηνιῶν διὰ ταύτας αὐτῷ ἐπιβουλὴν συντίθησι κατ’ αὐτοῦ καὶ κτεῖναι τὸν ἄνδρα διεμελέτησε καὶ τὸν σφαγέα ἡτοίμαζε. γνοὺς δὲ τὸ μελετώμενον ὁ Ἀρσένιος λάθρᾳ τῶν βασιλείων ὑπανεχώρησε καὶ εἰς τὴν Σκῆτιν ἀπελθὼν τὴν μονήρη ζωὴν ὑπῆλθε καὶ ἰσάγγελος γέγονε. πολλὴν δὲ αὐτοῦ θέμενος ζήτησιν ὁ βασιλεὺς Θεοδόσιος οὐκ ἔγνω ὅποι γῆς ἦν. Νοσήσας δὲ ὁ βασιλεὺς οὗτος ἐν Μεδιολάνοις μετήλλαξε τὴν ζωήν, ἑπτακαίδεκα ἔτη τὴν βασιλείαν ἰθύνας ἐπὶ πέντε μησί, μερίσας δὲ ταύτην τοῖς δυσὶν υἱέσιν αὐτοῦ, καὶ τῷ μὲν Ἀρκαδίῳ τὴν νέαν ἀπονείμας Ῥώμην καὶ τὸ ἑῷον τμῆμα, τῷ Ὀνωρίῳ δὲ τὴν πρεσβυτέραν Ῥώμην προσκληρώσας καὶ τὰ ἑσπέρια. Ἦρχεν μὲν οὖν ἑκάτερος τούτων τῆς ἀπονεμηθείσης μοίρας αὐτῷ, καὶ γνόντες ὡς ἐν τῇ Σκήτει μονάζων ὁ μέγας Ἀρσένιος ἦν, πλειστάκις αὐτῷ ἐπεστάλκασιν εὔχεσθαι ἀξιοῦντες ὑπὲρ αὐτῶν. ὁ δέ γε Ἀρκάδιος καὶ ἰδίᾳ τῷ ἁγίῳ ἐπέστειλε, παρακαλῶν συγγνώμην νεῖμαι αὐτῷ διὰ τὴν κατ’ αὐτοῦ ἐπιβουλήν, καὶ ἐπέτρεπε λαβεῖν αὐτὸν τὸν τῆς Αἰγύπτου πάσης δασμὸν καὶ χρήσασθαι ὡς αὐτῷ πρὸς βουλῆς.
ὁ δὲ μέγας Ἀρσένιος ἀντεπιστεῖλαι μὲν τοῖς αὐτοκράτορσιν οὐκ ἠθέλησε, τοῖς δ’ εἰς αὐτὸν ἀποσταλεῖσιν εἰπεῖν αὐτοῖς ἐνετείλατο ὅτι ὁ θεὸς συγχωρήσει ὑμῖν καὶ τὰ αὐτοῦ πράττειν ποιήσει θελήματα· ἐμοὶ δὲ ἤδη νεκρωθέντι τῷ κόσμῳ τὰ χρήματα ἄχρηστα. Οὗτος ὁ βασιλεὺς Ἀρκάδιος ἐν τῇ Θρᾴκῃ πόλιν οἰκοδομήσας Ἀρκαδιούπολιν αὐτὴν ἐπωνόμασε καὶ τὸν ἐν Ξηρολόφῳ ἀνήγειρε κίονα καὶ ἐπ’ αὐτοῦ ἀνδριάντα οἰκεῖον ἐνίδρυσε. Τοῦ πατριάρχου δὲ Κωνσταντινουπόλεως Νεκταρίου θανόντος τὸν χρυσοῦν τὴν γλῶτταν Ἰωάννην ἐξ Ἀντιοχείας ἀγαγὼν τῆς μεγάλης πατριάρχην τῆς νέας Ῥώμης προβάλλεται. νωθὴς δὲ ὢν καὶ τὴν γνώμην πέρα τοῦ δέοντος μαλθακὸς ὑπὸ τῆς γαμετῆς κατήρχετο Εὐδοξίας. ἡ δὲ ἦν γύναιον ἰταμὸν καὶ χρημάτων ἡττώμενον ἔρωτος, κἀντεῦθεν καὶ ἀδικώτατον. ὅθεν καὶ παρὰ τοῦ μεγάλου πατρὸς ἀνακοπτόμενον τῆς ὁρμῆς ἔστι δ’ οὗ καὶ ἐπιτιμώμενον ἠρέθιστο εἰς ὀργὴν καὶ ἀμύνασθαι τὸν ἅγιον ἔσπευδεν. εὑροῦσα δὲ καὶ τὸν Ἀλεξανδρείας Θεόφιλον τῆς κακίας αὐτῆς συνεργὸν πείθει τὸν Ἀρκάδιον ὑπερορίαν τοῦ ἁγίου καταψηφίσασθαι. καὶ ὁ μὲν τῆς ἐκκλησίας ἐκβέβλητο καὶ ἀπήγετο ὑπερόριος·
ὁ δὲ τῆς πόλεως δῆμος, οἱ μὲν ἐθρήνουν, οἱ δὲ ἐστασίαζον. ὃ γνοὺς ὁ νωθὴς Ἀρκάδιος στέλλει κατὰ τάχος τὸν Ἰωάννην ἀνακαλούμενος καὶ ἐπαναχθεὶς αὖθις ἀπεδόθη τῇ ἐκκλησίᾳ. ὁ δὲ ἀδούλωτος ὢν οὐκ ἐπαύετο κατὰ τῶν ἀδικούντων τὴν γλῶτταν κινῶν. ἡ δὲ βασιλὶς Εὐδοξία ἑαυτῇ τὰς περὶ ἀδικίας διδασκαλίας προσαρμόττουσα (ἤλεγχε γὰρ αὐτὴν ἡ συνείδησις τοιαύτην οὖσαν) ἐμηνία καὶ τοὺς θυμοὺς ἐξέκαιε κατὰ τοῦ μεγάλου πατρός. καὶ πάλιν, ἵνα τὰ ἐν μέσῳ παρῶ, πείθει τὸν γαμέτην, ἕλκουσα τοῦτον ὥσπερ ἐκ φορβειᾶς, ὑπερορίαν τοῦ ἁγίου καταψηφίσασθαι. καὶ ὁ μὲν τῆς ἐκκλησίας ἐξώσθη τυραννικῶς καὶ εἰς χώρας ἀπήγετο ἐπικινδύνους καὶ εἰς πορρωτάτω κειμένας ἐσχατιάς, πολλῶν πειραθεὶς κατὰ τὴν ὁδὸν δυσχερῶν, ἃ τῆς ἐκείνου χρυσέας γλώττης ἐν ἐπιστολαῖς ἔξεστιν ἀκούειν διηγουμένης. καταντήσας δ’ εἰς Κουκουσὸν κἀκεῖθεν εἰς Πιτυοῦντα ἀπαγόμενος, ἐν Κομάνοις γενόμενος ἐκεῖ τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησεν, ἐτῶν γεγονὼς δύο τε καὶ πεντήκοντα, ἀρχιερατεύσας τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων ἔτη πέντε πρὸς τῷ ἡμίσει. οὐκ ἐπενύσταξε μέντοι ἡ θεία δίκη, ἀλλὰ ταχέως μετῆλθε τὴν τριτάλαιναν ἐκείνην βασίλισσαν.
οὔπω γὰρ τρεῖς παρῆλθον μῆνες μετὰ τὸν θάνατον τοῦ Χρυσοστόμου πατρὸς καὶ βιαίῳ περιπέπτωκε μόρῳ. κυούσης γὰρ τὸ ἔμβρυον τέθνηκε, καὶ ὠδῖνες ἐκείνην συνεῖχον δριμεῖαι· σαπέντος δ’ ἔνδον ἐκείνου καὶ ἡ νηδὺς τῆς βασιλίσσης μετέσχε τῆς σήψεως, καὶ οὕτως ἀθλίως μετήλλαξε τὴν ζωήν. τοῦ μέντοι χρυσορρήμονος ἐκείνου πατρὸς ἐκβληθέντος τῆς ἐκκλησίας ἀντεισάγεταί τις Ἀρσάκιος καὶ ἐπὶ δύο ἐπισκοπήσας ἐνιαυτοὺς θνήσκει· μεθ’ ὃν κεχειροτόνητο Ἀττικός. Τῆς δὲ Εὐδοξίας προτεθνηκυίας τοῦ ὁμευνέτου καὶ αὐτοκράτορος, καὶ αὐτὸς οὐ μετὰ μακρὸν ἐπαπῆλθεν αὐτῇ ὁ Ἀρκάδιος, βασιλεύσας μετὰ τὸν θάνατον Θεοδοσίου τοῦ οἰκείου πατρὸς ἔτη τεσσαρεσκαίδεκα καὶ μῆνας τρεῖς πρὸς ἡμέραις τισί. λέγεται δὲ τῆς Εὐδοξίας τυγχάνειν ὁ εἰς τὰ λεγόμενα Πιττάκια ἑστὼς κίων. θνήσκων δὲ ὁ Ἀρκάδιος τὸν υἱὸν ἑαυτοῦ τῆς βασιλείας διάδοχον κατέλιπε Θεοδόσιον τὸν μικρὸν λεγόμενον πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ πάππου αὐτοῦ ἢ ὅτι ἐν παιδικῇ πάνυ ἐτύγχανεν ἡλικίᾳ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ τελευτήσαντος· ἑπτὰ γὰρ ἦν τότε μόνον ἐνιαυτῶν. Ἀλλ’ ἀναβεβλήσθω τὰ περὶ τούτου· τὰ δὲ κατὰ τὸν Ὀνώριον ὁ λόγος ἐν ἐπιτομῇ διεξιέτω.
Οὗτος βασιλεὺς τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης καταλειφθεὶς παρὰ τοῦ πατρὸς ἐν νεωτάτῃ τῇ ἡλικίᾳ (δεκαέτης γὰρ ἦν), ὑπὸ ἐπίτροπον ἐτέλει γνώμῃ τοῦ πατρὸς τὸν Στιλίχωνα, ἄνδρα τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ πρωτεύοντα καὶ τὴν τῶν κοινῶν πραγμάτων ἐγκεχειρισμένον διοίκησιν. ἄγεται τοίνυν τὴν τούτου θυγατέρα Μαρίαν εἰς γαμετήν. ἧς θανούσης λέγεται τὴν ἀδελφὴν αὐτῆς Θερμαντίαν γῆμαι ἐν ἀτελεῖ τυγχάνουσαν ἡλικίᾳ. κἀκείνη δὲ ταχὺ ἐτελεύτησεν. Οὗτος ἀβέλτερος ὢν παρὰ τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ μεμίσητο δυνατῶν. καὶ γνοὺς ἐπιβουλευόμενος εἰς Ῥάβεννάν τε μεταναστεύσας λέγεται διαπέμψασθαι πρὸς Ἀλάριχον τὸν ἄρχοντα τοῦ τῶν Οὐανδήλων ἢ Γότθων ἔθνους, ἀξιῶν αὐτὸν κατὰ τῆς Ῥώμης στρατεύσασθαι, ἀμύνασθαι θέλων οὕτως τοὺς τῆς Ῥώμης πολίτας διὰ τὸ μῖσος τὸ πρὸς αὐτόν. καὶ ἐπελθεῖν μὲν τῇ Ῥώμῃ τὸν Ἀλάριχον, μὴ μέντοι πορθῆσαι αὐτήν, ἀλλὰ σπείσασθαι τοῖς Ῥωμαίοις, λαβόντα ὅσα ἐν τοῖς βασιλείοις εὑρέθησαν χρήματα καὶ τὴν ἀδελφὴν Ὀνωρίου τὴν Πλακιδίαν, καὶ ὑπονοστῆσαι. παραδοῦναι δὲ τὴν κόρην Κωνσταντίῳ τινὶ κόμητι ἐπὶ τῷ φυλάσσεσθαι·
τὸν δὲ προσειληφότα αὐτὴν ἀποδρᾶναι καὶ κομίσαι τῷ ἀδελφῷ αὐτῆς, κἀκεῖνον συζεῦξαι ταύτην αὐτῷ, τετιμηκότα συγκλητικόν, εἶτα καὶ βασιλέα ἀναγορεῦσαι· γονῆς γὰρ οἰκείας ἄμοιρος ἦν Ὀνώριος. σφαγῆναι δὲ μετὰ μικρὸν τὸν Κωνστάντιον, γειναμένης αὐτῷ παῖδας τῆς Πλακιδίας, Οὐαλεντινιανὸν καὶ Ὀνωριάδα. Οἱ μὲν οὖν οὕτω ταῦθ’ ἱστοροῦσιν· ἕτεροι δὲ σφαγῆναι μὲν λέγουσι τὸν Στιλίχωνα, ἀπεχθάνεσθαι δὲ τοὺς ἐν τῇ Ῥώμῃ τῷ Ὀνωρίῳ, καὶ τὸν εἰς Ῥάβενναν μετοικήσασθαι. τὸν δὲ Ἀλάριχον τῆς ἀβελτηρίας ἐκείνου καταφρονήσαντα ἐπιστρατεῦσαι τῇ Ῥώμῃ καὶ ταύτην πολιορκίᾳ ἑλεῖν· ἁλούσης δὲ ἐπιστῆναι τῷ Ὀνωρίῳ τινὰ δεδακρυμένον, ἀπαγγέλλοντα ὡς ἑάλω ὑπὸ Ἀλαρίχου ἡ Ῥώμη. τὸν δὲ πρὸς τὴν ἀγγελίαν συγκλονηθέντα σπασμῷ τὸ σῶμα καὶ τὼ μηρὼ πατάξαντα ταῖν χεροῖν φάναι ἕως ἄρτι ὧδε ἦν ἡ Ῥώμη, πῶς οὖν ἑάλω; συνέντα δὲ τὸν ἀγγελέα καὶ μέγα στενάξαντα εἰπεῖν ὡς περὶ τῆς πόλεως λέγω καὶ οὐ περὶ τῆς ὄρνιθος. ἦν γὰρ τῷ βασιλεῖ τούτῳ ἀλεκτορὶς ὑπερμεγέθης, ᾗ ἐγεγήθει, ἣν ὠνόμαζε Ῥώμην, δι’ ἣν καὶ ἀνῴμωξεν, ἐκείνην νομίσας ἑαλωκέναι.
Ὑδέρῳ δὲ περιπεπτωκὼς ὁ Ὀνώριος θνήσκει, ζήσας μὲν ἐνιαυτοὺς τεσσαράκοντα, βασιλεύσας δὲ δυσκλεῶς ἐκ τούτων τριάκοντα. Ἰωάννης δέ τις τυραννήσας ἐν Ῥώμῃ τὴν ἐκείνου ἀδελφὴν Πλακιδίαν μετὰ τῶν δύο τέκνων αὐτῆς, Οὐαλεντινιανοῦ τε καὶ Ὀνωριάδος, ἐκεῖθεν ἐξήλασεν. Ὁ δὲ μικρὸς Θεοδόσιος ἐν Κωνσταντινουπόλει διάγων παρὰ τῆς οἰκείας ἀνήγετο ἀδελφῆς τῆς Πουλχερίας ἐπιμελῶς τρεφόμενός τε καὶ παιδευόμενος. μηδενὸς ἐπανισταμένου αὐτοῖς φόβῳ τοῦ τῶν Περσῶν βασιλεύοντος Ἰσδιγέρδου. ὁ γὰρ Ἀρκάδιος τελευτῶν ἐπίτροπον τοῦ οἰκείου υἱοῦ, παιδὸς ἔτι, ὡς εἴρηται, ὄντος, ἔγραψεν ἐν διαθήκαις τὸν Ἰσδιγέρδην· ὃς τῆς διαθήκης κομισθείσης αὐτῷ ἔστειλεν Ἀντίοχον τῶν παρ’ αὐτῷ εὐνούχων τὸν ἐντιμότερον, φύλακα τοῦ βασιλέως Θεοδοσίου καὶ κηδεμόνα ἐσόμενον, παραινέσας διὰ γραμμάτων τοὺς ἄρχοντας ὑπείκειν τῷ σφετέρῳ βασιλεῖ· εἰ δὲ μὴ οὕτω ποιοῖεν, ἀπειλήσας αὐτοῖς αὐτὸς ἐπιστῆναι εἰς ἐκδίκησιν τοῦ παιδός. Τούτῳ τοίνυν ἤδη τελεῖν ἠργμένῳ εἰς μείρακας ἡ ἀδελφὴ Πουλχερία μνηστεύεται τὴν ἐξ Ἀθηνῶν Εὐδοκίαν, κάλλους μὲν ἔχουσαν περιττῶς, σοφίας δὲ μετασχοῦσαν παντοδαπῆς.
ἣ θυγάτηρ μὲν ἦν Λεοντίου τινὸς φιλοσόφου Ἀθήνηθεν ὡρμημένου, Ἀθηναὶ̈ς δ’ ὠνομάζετο. ὃς γνοὺς ἐξ ἐπιστήμης εὐτυχῆσαι μέλλουσαν τὴν θυγατέρα λαμπρῶς, διατιθέμενος τὴν μὲν περιουσίαν αὐτοῦ τοῖς υἱοῖς καταλέλοιπε· δύο δ’ ἦσαν Οὐαλλέριος καὶ Γενέσιος· τῇ δὲ θυγατρὶ ἑκατὸν χρυσίνους μόνους δοθῆναι ἐπέσκηψε, γράψας ἀρκεῖν αὐτῇ τὴν τύχην αὐτῆς. τῶν γοῦν συγγόνων αὐτῆς σφετερισαμένων τὴν πατρικὴν οὐσίαν ἡ Ἀθηναὶ̈ς νόμιμον τὸ οἰκεῖον ἀπῄτει λάχος· καὶ ἠξίου τοὺς ἀδελφοὺς μὴ κατὰ τὰς τοῦ πατρὸς διαθήκας ἀδίκους οὔσας ποιεῖν. οἱ δὲ καὶ τῆς οἰκίας αὐτὴν ἐξῶσαν τῆς πατρικῆς. δεξαμένη τοίνυν αὐτὴν ἡ πρὸς μητρὸς θεία ἀνελήλυθεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, καὶ τῆς Πουλχερίας ἐδέοντο, διηγούμεναι τὴν ὑπόθεσιν. ἰδοῦσα δ’ ἐκείνη τὴν κόρην περικαλλῆ καὶ νεάζουσαν ἤρετο εἰ ἀπείρατος ἔτι ἀνδρός ἐστι· καὶ γνοῦσα τοῦτο βαπτίζει αὐτὴν ἔτι οὖσαν ἀμύητον καὶ Εὐδοκίαν μετονομάσασα τῷ ἀδελφῷ ταύτην Θεοδοσίῳ συζεύγνυσι καὶ διαδήματι ταινιοῖ καὶ Αὐγούσταν καλεῖ.
Γήμας δὲ ταύτην ὁ Θεοδόσιος τὸν Ἀντίοχον, ὃς τῶν βασιλικῶν εὐνούχων ὑπῆρχεν ὁ κράτιστος καὶ πάντα συνεκύκα δυναστεύων, οὐ παραδυναστεύων, ἀποσκευάζεται. καὶ οὕτως παραλύεται ὁ Ἀντίοχος τῆς τοῦ πραιποσίτου τιμῆς, ἀφαιρεῖται δὲ καὶ πᾶσαν τῆν ὕπαρξιν· αὐτὸς δὲ κείρεται κληρικὸς εἰς τὸν ἐν Χαλκηδόνι ναὸν τῆς πανευφήμου μάρτυρος Εὐφημίας καὶ θνήσκει μετ’ οὐ πολύ. Ἡ δὲ βασιλὶς Εὐδοκία μετακαλεῖται τοὺς ἀδελφοὺς καὶ μηδὲν αὐτοῖς μηνίσασα, ἀλλὰ χάριτας μᾶλλον ὁμολογήσασα, ὡς οὐκ ἂν τυχοῦσα τῆς βασιλείας, εἰ μὴ παρ’ αὐτῶν ἐξώσθη καὶ διὰ τοῦτο εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν πεπόρευτο, τὸν μὲν Γενέσιον ἔπαρχον τῶν Ἰλλυριῶν διὰ τοῦ βασιλέως πεποίηκε, τὸν δὲ Οὐαλλέριον ἐτίμησε μάγιστρον. Ὁ μέντοι πατριάρχης Ἀττικὸς Ἰουδαῖόν τινα παράλυτον εἰς ἐπίγνωσιν τοῦ Χριστοῦ διὰ παραινέσεων ἀγαγὼν τοῦ θείου λουτροῦ κατηξίωσε καὶ ὑγιῆ ἐκ τῆς κολυμβήθρας ἐξήγαγεν. οὗτος καὶ τὸ τοῦ ἱεροῦ Χρυσοστόμου ὄνομα ἐν τοῖς τῆς ἐκκλησίας διπτύχοις ἐνέγραψε, μὴ πρότερον ἐγγραφέν· Ὠριγενιαστὴς γὰρ ὁ εὐσεβέστατος ἐκεῖνος πατὴρ καὶ ἐκαλεῖτο καὶ ἐνομίζετο.
Annalium Continuatio
θανόντος δὲ Ἀττικοῦ, ὃς εἴκοσιν ἔτη τοῦ τῶν πιστῶν προέστη συστήματος, χειροτονεῖται Σισίννιος καὶ ἐπὶ δύο ἔτη τὴν ἀρχιερωσύνην κατεσχηκὼς τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησε κατὰ τὸ εἰκοστὸν δεύτερον ἔτος τῆς βασιλείας Θεοδοσίου. καὶ ἀντεισήχθη Νεστόριος, ὃς ἐπὶ τρισὶν ἀρχιερατεύσας ἐνιαυτοῖς ἐδίδασκε τὴν ἁγίαν παρθένον Μαρίαν θεοτόκον μὴ λέγειν, ψιλὸν ἄνθρωπον τὸν Χριστὸν δογματίζων καὶ αὐτῷ ἐνοικῆσαι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ φλυαρῶν ὡς ἑνὶ τῶν προφητῶν, καὶ εἰς δύο διαιρῶν αὐτὸν οὐ σάρκα λαβεῖν ἐκ τῶν ἁγνῶν αἱμάτων τῆς θεομήτορος τὸν τοῦ θεοῦ λόγον ἀπισχυρίζετο, ἀλλὰ ἄλλον μὲν εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ θεοῦ καὶ λόγον, ἄλλον δὲ τὸν Χριστὸν θέσει υἱοποιηθέντα καὶ χάριτι θεωθέντα. ταῦτα δὲ μαθόντες οἱ τῶν λοιπῶν πατριαρχικῶν προεστῶτες θρόνων, ὁ τῆς Ῥώμης Κελεστῖνος, Κύριλλος ὁ Ἀλεξανδρείας, Ἰωάννης Ἀντιοχείας, Ἰουβενάλιος Ἱεροσολύμων, ἀναφέρουσι πρὸς τὸν ἄνακτα Θεοδόσιον καὶ τὴν Πουλχερίαν, αἰτούμενοι σύνοδον ἀθροισθῆναι καὶ γυμνασθῆναι τὰ παρὰ τοῦ Νεστορίου δογματιζόμενα.
συγκροτηθείσης οὖν ἐν Ἐφέσῳ συνόδου διακοσίων πατέρων, ἧς ἐξῆρχεν ὁ ἁγιώτατος Κύριλλος, ἐπέχων καὶ τὸν τόπον Κελεστίνου τοῦ Ῥώμης, μὴ δυνηθέντος συνελθεῖν δι’ ἀσθένειαν, τὰ τοῦ Νεστορίου κατεξητάσθησαν δόγματα καὶ ἀπεβλήθησαν ὡς κακόδοξα· ἡ δὲ ἁγία παρθένος θεοτόκος ἀπεδείχθη καὶ φρονεῖσθαι καὶ λέγεσθαι, καὶ ὁ ἐξ αὐτῆς σαρκωθεὶς ἀνάνδρως υἱὸς τοῦ θεοῦ καὶ θεὸς παρὰ τῶν ἱερῶν ἐκείνων πατέρων κεκήρυκτο. πρὸς τρανοτέραν δὲ τῆς πίστεως ὁμολογίαν καὶ τῆς δυσσεβείας τοῦ Νεστορίου σαφέστερον ἔλεγχον καὶ δώδεκα συντάξας κεφάλαια ὁ ἱερώτατος Κύριλλος τῆς ὀρθῆς δόξης ὑπομνήματα τῇ ἐκκλησίᾳ παρέδωκεν. ὁ δὲ Νεστόριος ἀπεβλήθη καὶ τοῦ τῶν ὀρθὰ φρονούντων ἀρχιερέων ἀπεκινήθη χοροῦ. μετὰ τρίτην δὲ τῆς συνόδου ἡμέραν ἐφίστανται τῇ Ἐφέσῳ ὅ τε Ἀντιοχείας Ἰωάννης καὶ ὁ Κύρου ἐπίσκοπος Θεοδώρητος καὶ ὁ Ἐδέσης Ἴβας καὶ ἕτεροι καί, ὅτι μὴ καὶ τὴν αὐτῶν παρουσίαν ἀνέμειναν οἱ τῆς συνόδου, ὀργισθέντες κατὰ τοῦ μεγάλου Κυρίλλου ὡς τῶν ἄλλων ἐξάρχοντος, τήν τε τοῦ Νεστορίου καθαίρεσιν ᾐτιάσαντο καὶ ἐκείνῳ θέμενοι τοῦ τε θείου Κυρίλλου καὶ Μέμνονος τοῦ Ἐφέσου καθαίρεσιν ἐψηφίσαντο.
ὁ Θεοδώρητος δὲ καὶ κατὰ τῶν ιβ κεφαλαίων τῶν τοῦ Κυρίλλου ἐχώρησε καὶ εἰς ἀνατροπὴν αὐτῶν συνέταξεν ἕτερα, πρὸς ἃ πάλιν ὁ μέγας ἀντηγωνίσατο Κύριλλος, οὐκ ὀρθῶς δογματίζειν ἐλέγχων τὸν Θεοδώρητον. κατεγνώσθησαν δὲ παρὰ τῆς συνόδου ὅ τε Ἀντιοχείας καὶ οἱ λοιποὶ καὶ τῶν ὀρθοδόξων ἠλλοτριώθησαν. οὕτως οὖν τούτων ἐχόντων καὶ κατ’ ἀλλήλων γενομένων τῶν ἐπισκόπων καὶ σχίσματος ὄντος μέσον αὐτῶν, ὁ βασιλεὺς Θεοδόσιος ἀφικέσθαι πάντας ἐκέλευσεν εἰς Κωνσταντινούπολιν· καὶ παραγενομένων, ἐνώπιον τοῦ βασιλέως ἡ ζήτησις γέγονε, καὶ καθῃρέθη Νεστόριος καὶ εἰς τὴν ἑῴαν ὑπερωρίσθη, τοῦ Ἀντιοχείας καὶ τοῦ Θεοδωρήτου συμφρονησάντων τῇ ἱερᾷ συνόδῳ, ὡς διὰ λύπην καὶ ἔριν ἀντικαθισταμένων τὸ πρότερον. τοῦ δὲ Νεστορίου πολλοὺς διαστρέφοντος, ὁ Ἀντιοχείας Ἰωάννης ἀναφορὰν περὶ τούτου πρὸς τὸν αὐτοκράτορα ἐποιήσατο, ἀξιῶν μετενεχθῆναι αὐτὸν ἀλλαχοῦ. καὶ ἀπηνέχθη ὁ δείλαιος εἰς Ὄασιν, χώραν οὖσαν τῆς Ἀραβίας λυπρὰν καὶ ὑπὸ ἀνέμων καταπνεομένην φθοροποιῶν. ἀντεισήχθη δὲ εἰς τὴν τῆς νέας Ῥώμης ποιμαντικὴν Μαξιμιανὸς τῆς ἐκκλησίας πρεσβύτερος.
καὶ μετὰ τοῦτον ἐπὶ διετίαν ἀρχιερατεύσαντα Πρόκλος ὁ τοῦ Χρυσοστόμου μαθητὴς πατριάρχης προεχειρίσθη ὑπὸ Σισιννίου τοῦ πατριάρχου πρῴην ἐπίσκοπος χειροτονηθεὶς Κυζίκου, μὴ δεχθεὶς δὲ παρὰ τῶν ἐκεῖ ἕτερον ἑλομένων ἀρχιερέα καὶ τὸν μεταξὺ χρόνον σχολάζων. οὗτος τοίνυν τῷ θρόνῳ τῆς Κωνσταντίνου ἐνθρονισθεὶς ἀξιοῖ τὸν βασιλέα τὸ σῶμα τοῦ Χρυσοστόμου ἐκ Πιτυσῦντος ἀνακομισθῆναι καὶ μὴ μένειν καὶ θανόντα τὸν ἅγιον ὑπερόριον. πείθεται τούτῳ ὁ βασιλεύς, καὶ ἀνακομίζεται ὁ τοῦ ἁγίου νεκρὸς καὶ ὑποδέχεται μεθ’ ὑπερβαλλούσης τιμῆς καὶ κατατίθεται ἐντὸς τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ τῶν ἁγίων ἀποστόλων περιωνύμου ναοῦ. Βουληθεὶς δὲ ὁ βασιλεὺς Θεοδόσιος τὰ τείχη μεταθεῖναι τῆς πόλεως καὶ μείζονα τὴν ταύτης θέσθαι περιοχήν, Κύρῳ τῷ ἐπάρχῳ τὸ ἔργον ἀνέθετο· καὶ ὃς σπουδῇ πολλῇ καὶ προθυμίᾳ χρησάμενος ἀνήγειρε τὸ χερσαῖον τεῖχος ἀπὸ θαλάσσης ἕως θαλάσσης δι’ ἑξήκοντα ἡμερῶν. ὁ γοῦν δῆμος τῆς πόλεως ἐπί τε τῷ ἔργῳ ἡσθεὶς καὶ τῆς ταχυτῆτος ὑπερθαυμάσας τὸν ἔπαρχον ἐξεβόησε δημοσίᾳ Κωνσταντῖνος ἔκτισε, Κῦρος ἀνενέωσε.
διὸ φθονηθεὶς παρὰ τοῦ βασιλέως καὶ ὑποπτευθείς, καὶ ἄκων κείρεται κληρικός, εἶτα καὶ Σμύρνης ἐπίσκοπος γίνεται. Τοῦ πατριάρχου δὲ Πρόκλου θανόντος μετὰ δωδέκατον ἔτος ἐξ ὅτου προέστη τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει ὀρθοδόξου λαοῦ, ὁ θεῖος Φλαβιανὸς εἰς τὸν ἐκείνου θρόνον ἐγκαθιδρύεται. ὅτε καὶ ὁ Εὐτυχὴς ἀρχιμανδρίτης ὢν ἐδογμάτιζε τὸν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μὴ τὰς δύο φύσεις τηρῆσαι μετὰ τὴν ἐνανθρώπησιν, ἀλλ’ εἰς μίαν φύσιν ἄμφω συγκραθῆναι καὶ συμφυρθῆναι. τοῦτον ἀδιόρθωτον μένοντα ὁ Φλαβιανὸς τοῦ τῆς ἐκκλησίας ἐξέκοψε σώματος, ἵνα μὴ τῆς λύμης καὶ τῷ ὑγιαίνοντι μεταδῷ. πρόσεισιν οὖν ὁ Εὐτυχὴς Χρυσαφίῳ τῷ ἐκτομίᾳ ὁμοδοξοῦντι αὐτῷ καὶ πλεῖστα δυναμένῳ παρὰ τῷ βασιλεῖ· καὶ ὃς πείθει τὸν Θεοδόσιον ἐπιτρέψαι τῷ μετὰ τὴν τοῦ ἁγιωτάτου Κυρίλλου μετάστασιν τῆς Ἀλεξανδρείας τὸν θρόνον διέποντι Διοσκόρῳ παραγενέσθαι εἰς Ἔφεσον μεθ’ ἑτέρων ἐπισκόπων καὶ τὰ κατὰ τὸν Εὐτυχῆ γυμνάσαι, παρόντος καὶ τοῦ Φλαβιανοῦ. οὗτος οὖν ὁ Διόσκορος τοῦ Εὐτυχοῦς τυγχάνων ὁμόδοξος καὶ ἄλλους ἐπισκόπους προσειληφὼς ὁμογνώμονας εἰς Ἔφεσον παραγίνεται καὶ κυροῖ τὰ παρὰ τοῦ Εὐτυχοῦς εἰσαγόμενα.
ἀντιλέγοντος δὲ τοῦ ἱερωτάτου Φλαβιανοῦ, οἷά τις ἄγριος ὄνος ἀναθορὼν ὁ Διόσκορος λὰξ τῷ στέρνῳ ἐνέθορε τοῦ εὐσεβοῦς ἐκείνου ἀνδρὸς καὶ πὺξ αὐτὸν κατὰ κόρρης τύπτων οὐκ ἀνῆκεν ἕως τοῦ συνεδρίου ἐξώθησε. καὶ ὁ μὲν ἅγιος μετὰ τρίτην ἡμέραν ἐκ τῆς τοῦ στέρνου πληγῆς μετήλλαξε τὴν ζωήν, ἐν δύο ἐνιαυτοῖς τὸν ἀρχιερατικὸν κοσμήσας θρόνον τῆς νεωτέρας Ῥώμης. ὁ δὲ Διόσκορος τοὺς ἐκεῖ παρόντας ἐπισκόπους ὑποσημήνασθαι ἐβιάσατο τῷ παρ’ αὐτοῦ ἐκτεθέντι ὅρῳ· ἡ γὰρ τοῦ δηλωθέντος εὐνούχου δυναστεία στρατιώτας ἐνόπλους ἐκεῖ παρεῖναι ἐποίησε καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἐκφοβεῖν. Δόμνος δὲ ὁ τῆς Ἀντιόχου ὑπεσημήνατο μὲν καὶ αὐτὸς συναρπαγείς, εἶτα κατεβόα τοῦ Διοσκόρου καὶ τὸν ὅρον διέβαλλεν ὡς ἀσεβείας μεστόν. ταῦτα μαθὼν ὁ βασιλεὺς Θεοδόσιος καὶ τὰ κατὰ τὸν Φλαβιανὸν γνοὺς ἐν αἰτίαις πεποίητο τὸν Χρυσάφιον καὶ ὠργίζετο. δείσας δὲ ὁ Διόσκορος ὑποτίθησιν αὐτῷ πεῖσαι τὸν βασιλέα πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως προχειρίσασθαι Ἀνατόλιον τὸν αὐτοῦ ἀποκρισιάριον, ἵνα καὶ τὸν Εὐτυχῆ δέξηται πρὸς κοινωνίαν καὶ τὰ κατὰ τὸν μακάριον Φλαβιανὸν μείνῃ ἀνεξερεύνητα.
πείθει τοίνυν ὁ ἐκτομίας τὸν βασιλέα, εὐάγωγον ὄντα, καὶ χειροτονεῖται πατριάρχης ὁ Ἀνατόλιος. Οὗτος ὁ εἰρημένος Χρυσάφιος τῆς εὐκολίας τοῦ κρατοῦντος κατατρυφῶν ἔπεισεν αὐτόν, καὶ τὴν βασίλισσαν Εὐδοκίαν προςειληφὼς συνεργόν, τὴν Πουλχερίαν τῆς τῶν πραγμάτων μετενεγκεῖν διοικήσεως. καὶ ἡ μὲν τῶν ἀνακτόρων ὑποχωρήσασα καθ’ ἑαυτὴν ἔζη τε καὶ ἐν τῷ Ἑβδόμῳ ἡσύχαζεν. ὁ δὲ βασιλεὺς εἰς ἑαυτὸν ὀψὲ καὶ μόλις ἐλθὼν καὶ τὴν κατὰ τοῦ μακαρίτου Φλαβιανοῦ μιαιφονίαν ἀναλογισάμενος καὶ τὰ κατὰ τὴν Πουλχερίαν καὶ πάντων αἴτιον τὸν βέβηλον ἐκεῖνον εὐνοῦχον εὑρών, εἰς δίκαιον κατ’ αὐτοῦ κινεῖται θυμὸν καὶ τοῦ μὲν ὑπερορίαν καταψηφίζεται καὶ δημεύει τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, τὴν δὲ ἀδελφὴν μετακαλεσάμενος συγγνώμην ᾔτει καὶ τὴν τῶν πραγμάτων διοίκησιν αὖθις αὐτῇ ἐνεχείρισεν. Ἦν δὲ ἡ Πουλχερία συνετωτάτη, καὶ πολλὰ τῶν ἐλαττωμάτων τοῦ ἀδελφοῦ τὰ μὲν ἐπηνώρθου, τὰ δὲ συνεκάλυπτε. λέγεται γοῦν ἀπροσέκτως τὸν βασιλέα τοῦτον ὑποσημαίνεσθαι τὰς γραφάς. ἡ δὲ παρῄνει αὐτῷ μὴ πᾶν τὸ προσαγόμενον βεβαιοῦν, ἀλλὰ τὰ γεγραμμένα προεπισκέπτεσθαι. ὁ δὲ διεβεβαιοῦτο μήτι παρά του κακουργεῖσθαι·
εἰδέναι γὰρ αὐτὸς τὰ γραφόμενα ἀπισχυρίζετο. εἰς ἔλεγχον τοίνυν τῆς νωθρᾶς γνώμης τοῦ ἀδελφοῦ τοιόνδε τι τῇ Πουλχερίᾳ ἐπινενόηται. ἔγγραφον ἐξ ἐκείνου συντίθησι πράσεως, ὡς αὐτῇ τὴν Αὐγούσταν Εὐδοκίαν πωλήσαντος· καὶ ὡς ἕτερόν τι αὐτῷ προσαγαγοῦσα τὸ ὠνητήριον ἔπεισε βεβαιῶσαι τῇ οἰκείᾳ ὑπογραφῇ· εἶτα μετακαλουμένην παρ’ ἐκείνου τὴν Εὐδοκίαν ἀπιέναι οὐκ εἴα. ἐρομένου δὲ τὴν αἰτίαν τοῦ αὐτοκράτορος, τὸ πρατήριον ἡ Πουλχερία αὐτῷ ἐνεφάνισε καὶ οὕτως ἤλεγξεν αὐτὸν πολλὰ ὑποσημαίνεσθαι, ἃ οὔτε οἶδεν οὔτ’ ἴσως βούλεται γίνεσθαι. Τότε μὲν οὖν τῆς πεπλασμένης ἐκείνης πράσεως σχολασάσης, ἡ βασιλὶς ἀποκατέστη τῷ αὐτοκράτορι. μετέπειτα δ’ αἰτίας συμβάσης τινός, ἀπέστερξε τὴν Αὐγούσταν ὁ βασιλεύς· ἡ δ’ αἰτία· μῆλον ὑπερφυὲς εἰς ὄγκον ἐκομίσθη τῷ βασιλεῖ. ὁ δὲ τοῦτο θαυμάσας τῇ βασιλίδι ἀπέστειλε, κἀκείνη τῷ Παυλίνῳ τὸ μῆλον δέδωκεν· (ἦν δὲ λόγιος ὁ ἀνήρ, κἀντεῦθεν τῇ βασιλίσσῃ ᾠκείωτο). ὁ δὲ τὸ τοῦ μήλου μέγεθος ἀγασθεὶς καὶ ἀγνοῶν περὶ αὐτοῦ προσάγει τοῦτο τῷ βασιλεῖ. ἐκεῖνος δ’ ἐπέγνω τὸ προσαχθὲν καὶ κρύψας αὐτὸ τὴν γυναῖκα ἠρώτησεν ὅποι τὸ σταλὲν αὐτῇ μῆλόν ἐστιν.
ἡ δὲ φαγεῖν εἶπε τοῦτο, δείσασα μὴ ὁ ἀνὴρ ὑποπτεύσῃ ὃ ἐκεῖνος ἤδη ὑπώπτευσεν. ὁ δ’ ἔτι προσήρετο ἐπιτατικώτερον· ἡ δ’ αὖθις μεθ’ ὅρκου φαγεῖν τὸ μῆλον ἀπισχυρίζετο. ἐξάγει τοῦτο μεστὸς ὁ αὐτοκράτωρ ὀργῆς. καὶ ἡ μὲν ἐπ’ αὐτοφώρῳ ἑάλω μὴ ἀληθεύουσα· τῷ δὲ τὰ τῆς ὑπονοίας ἐστήρικτο. κἀντεῦθεν κτείνεται μὲν ὁ Παυλῖνος ἐξ ὑπονοίας ψευδοῦς, ἡ δ’ Εὐδοκία μεμίσητο. καὶ ᾔτησεν ἀπελθεῖν εἰς Ἱεροσόλυμα· ἔνθα δὴ ἀπελθοῦσα σὺν πλούτῳ βαθεῖ ναούς τε ἐδείματο καὶ πολλὰ τοῖς πενομένοις καὶ τοῖς ἐκεῖ μοναστηρίοις δέδωκεν. ἐκεῖθεν δ’ ἐπανελθοῦσα αὖθις μετὰ θάνατον τοῦ ἀνδρὸς ἐκεῖσε ἀφίκετο κἀκεῖ τετελεύτηκεν. οἵα δὲ περὶ λόγους ἦν αὕτη δηλοῦσι τὰ λεγόμενα Ὁμηρόκεντρα. Πατρικίου γάρ τινος ἐπιχειρήσαντος τῷ σπουδάσματι, ἀτελὲς δὲ καταλιπόντος αὐτὸ καὶ οἷον εἰπεῖν ἀνοργάνωτον, ἐκείνη καὶ εἰς τέλος ἤγαγε καὶ ὠργάνωσεν, ὡς καὶ ἡ παρ’ ἐκείνης διὰ στίχων ἡρωικῶν τῷ πονήματι γενομένη ἐπιγραφὴ τοῖς ταύτην ἐπιοῦσι παρίστησι. Θνήσκει δὲ ὁ βασιλεὺς Θεοδόσιος πεντηκοντούτης γενόμενος καὶ σχεδὸν ἅπαντας οὓς ἐβίω ἐνιαυτοὺς βασιλεύσας, βραχεῖς μὲν πάνυ σὺν τῷ πατρί, τοὺς δ’ ἄλλους καθ’ ἑαυτόν.
τὴν δ’ αἰτίαν τῆς αὐτοῦ τελευτῆς οἱ μὲν νόσον γεγονέναι φασίν, οἱ δ’ ἐν θήρᾳ οἱ ἐλαύνοντι συμπεσεῖν τὸν ἵππον ἱστόρησαν καὶ πληγέντων αὐτῷ καιρίων μερῶν μετ’ ὀλίγον θανεῖν. ἦν δὲ λογικῆς παιδείας οὐκ ἀνομίλητος, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων μετεσχηκὼς μαθηματικῶν βίβλων καὶ τῆς ἀστρονομίας αὐτῆς ἀπεγεύσατο· ἱππεύειν καὶ τοξεύειν εἰς ἄκρον ἤσκητο, καὶ πρὸς τὴν γραφικὴν δὲ καὶ τὴν πλαστικὴν δεξιῶς εἶχεν. ἐπιεικὴς δὲ τὸν τρόπον γενόμενος μαλθακῶς πρὸς μεταχείρισιν πραγμάτων διέκειτο· ὅθεν καὶ οἱ παρ’ αὐτῷ δυνηθέντες ἐκτομίαι πολλὰ τῶν οὐ δεόντων εἰργάσαντο, ὁ Ἀντίοχος καὶ μετ’ ἐκεῖνον Ἀμάντιος καὶ τελευταῖος Χρυσάφιος. Ἐν τοῖς χρόνοις δὲ τούτου τοῦ βασιλέως, Πρόκλου τοῦ πατριάρχου λιτανεύοντος σὺν τῷ κλήρῳ καὶ πλείστῳ μέρει τοῦ πλήθους τῆς πόλεως, ἄφνω παιδίον αἴρεται ἐναέριον. τοῦ δὲ λαοῦ θαμβουμένου καὶ ἐπὶ πλεῖστον βοῶντος τὸ Κύριε ἐλέησον, αὖθις κατάγεται τὸ παιδίον, λέγον μυηθῆναι μὴ δεῖν προστίθεσθαι τῷ Τρισαγίῳ τὸ ὁ σταυρωθεὶς δι’ ἡμᾶς. Ὁ μὲν οὖν Θεοδόσιος τέθνηκε·
Πουλχερία δὲ μήπω πολλοῖς γνωσθείσης τῆς τοῦ αὐτοκράτορος τελευτῆς τὸν Μαρκιανὸν μετεπέμψατο, ἄνδρα γηραιὸν ἤδη, χρηστὸν δὲ τοὺς τρόπους καὶ σώφρονα, καὶ ἀπαγγέλλει αὐτῷ τοῦ βασιλέως τὸν θάνατον καί φησιν ὡς σὲ παρὰ πάντας εἰς βασιλέα προκέκρικα, εἴ μοι δῴης πληροφορίαν τηρῆσαί μου τὴν παρθενίαν ἀνέπαφον, ἣν τῷ θεῷ ἀνατέθεικα. τοῦ δὲ συνθεμένου μετακαλεῖται τὸν πατριάρχην καὶ τὴν βουλὴν καὶ ἀναγορεύει τοῦτον καὶ ταινιοῖ διαδήματι. Ἦν δὲ ὁ Μαρκιανὸς οὔτε τῶν ἐπιφανῶν πρῴην οὔτε τῶν ἐκ γένους λαμπροῦ, ἀλλὰ στρατιώτης ἁπλῶς· ὅς ποτε εἰς ἐκστρατείαν σὺν τῷ οἰκείῳ τάγματι ἀπιὼν κατὰ τὴν Λυκίων ἐπαρχίαν ἐνόσησε καὶ τῶν ὁμοταγῶν ἀπελείφθη. ξενισθεὶς οὖν ἐκεῖ παρά τισι δυσὶν ἀδελφοῖς, ὧν τῷ μὲν ἡ κλῆσις Ἰούλιος, τῷ δ’ ἑτέρῳ Τατιανός, καὶ τῆς νόσου ῥαί̈σας, θηρεύσων ἔξεισι σὺν τοῖς ξενισταῖς. ἐν δὲ τῷ θηρεύειν γεγονότες κατάκοποι κατὰ γῆς ἀνεκλίθησαν, ἑαυτοὺς ἀναπαύσοντες, καὶ ὕπνωσαν περὶ μεσημβρίαν. τὸν ὕπνον δὲ πρὸ τῶν ἄλλων ὁ Τατιανὸς ἀποτιναξάμενος ἀετὸν ὁρᾷ διαπεπετασμέναις ταῖς πτέρυξι κατασκιάζοντα τὸν Μαρκιανὸν καὶ τὸν ἐκ τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖνος ἀφαιρούμενον καύσωνα.
θαυμάσας οὖν ἠρέμα διυπνίζει τὸν ἀδελφὸν καὶ τὸ καινὸν ὑποδείκνυσι· κἀκεῖνος οὖν ἐξεπέπληκτο. ἐδοξάτην οὖν καὶ ἄμφω τὼ ἄνδρε βασιλείας εἶναι σημαντικὸν τὸ ὑπὸ τοῦ ἀετοῦ γεγονὸς εἰς Μαρκιανόν, καὶ διεγερθέντι τοῦ ὕπνου αὐτῷ τὴν βασιλείαν προκαταγγέλλουσι, καὶ μεμνῆσθαι αὐτῶν ἀξιοῦσιν ὅτε τεύξεται τῆς ἀρχῆς· καὶ δόντες αὐτῷ νομίσματα διακόσια ἀπιέναι ἀφῆκαν. αὖθις οὖν σὺν Ἄσπαρι στρατευόμενος κατὰ Οὐανδήλων πόλεμον ἀραμένῳ, αἰχμάλωτος σὺν ἑτέροις πλείστοις ἑαλωκώς, ἐν αὐλῇ τινι μετὰ τῶν συναιχμαλώτων πεφρούρητο. ἄνωθεν δὲ ὁ τῶν Οὐανδήλων ἀρχηγὸς προκύψας ἐπεσκόπει τοὺς αἰχμαλώτους, καὶ ὁρᾷ κἀκεῖνος κοιμώμενον τὸν Μαρκιανόν, καὶ ἀετὸν ἄνωθεν αὐτοῦ διηρμέναις ταῖς πτέρυξι σκιὰν αὐτῷ ἐργαζόμενον. κἀκεῖνος τοίνυν εἰς βασιλείαν τείνειν τὸ ὅραμα οἰωνίσατο καὶ μεταπεμψάμενος τὸν Μαρκιανὸν ἀπῄτησεν αὐτόν, εἰ βασιλεύσειε, μὴ πολεμεῖν Οὐανδήλοις· τοῦ δὲ συνθεμένου ἀπέλυσεν αὐτὸν τῆς εἱρκτῆς. οὕτω μὲν οὖν πρὸ μακροῦ τὴν βασιλείαν αὐτῷ προεσήμαινεν ὁ θεός· τότε δ’ εἰς ἔργον ἐκβεβήκασι τὰ προσημαινόμενα.
καὶ αὐτίκα μετακαλεῖται τοὺς ξενίσαντας αὐτὸν ἀδελφοὺς καὶ εὐαγγελισαμένους αὐτῷ τὴν ἀρχήν, καὶ τὸν μὲν Τατιανὸν ἔπαρχον τῆς πόλεως ἀναδείκνυσιν, Ἰουλίῳ δὲ τὴν τῶν Ἰλλυριῶν ἀρχὴν ἐνεχείρισε. γέγονε δὲ περὶ πάντας χρηστός. Κατὰ τοὺς χρόνους τούτους τὸν ἐν Βλαχέρναις ναὸν τῆς θεοτόκου ἡ Πουλχερία ἀνήγειρε· καὶ ἡ τετάρτη γέγονε σύνοδος, Λέοντος τοῦ πάπα Ῥώμης καὶ Ἀνατολίου τοῦ πατριάρχου τῆς νέας Ῥώμης αἰτησαμένων τὸν βασιλέα Μαρκιανὸν μὴ μεῖναι ἀζήτητα τὰ κατὰ τὸν Ἀλεξανδρείας Διόσκορον καὶ τὸν Εὐτυχῆ καὶ ὅσα παρ’ αὐτῶν εἰς τὸν ἱερώτατον ἐτολμήθη Φλαβιανόν. ὡρίσθη τοίνυν σύνοδον γενέσθαι, καὶ συνηθροίσθησαν εἰς τὸν ἐν Χαλκηδόνι ναὸν τῆς ἁγίας μάρτυρος Εὐφημίας θεοφόροι πατέρες ἑξακόσιοι καὶ τριάκοντα. ἐξῆρχον δὲ τούτων Λέων ὁ πάπας Ῥώμης καὶ ὁ Κωνσταντινουπόλεως Ἀνατόλιος καὶ Ἰουβενάλιος Ἱεροσολύμων. συνήθροιστο δὲ τὸ τῶν πατέρων πλῆθος κατὰ Διοσκόρου καὶ Εὐτυχοῦς, ἑτεροούσιον ἡμῖν τὴν σάρκα τὸν κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν φορέσαι μυθολογούντων καὶ μίαν φύσιν αὐτὸν ὑπάρχειν, ὡς ἐντεῦθεν τῇ θεότητι τὰ παθήματα προσαρμόττεσθαι.
οὓς καθεῖλόν τε καὶ ἀνεθεμάτισαν οἱ θεῖοι πατέρες, τὴν ἑαυτῶν κακοδοξίαν παραιτήσασθαι μὴ θελήσαντας. ἐδέξαντο δὲ τόν τε Θεοδώρητον καὶ τὸν Ἴβαν, ἀναθεματίσαντας τὸν Νεστόριον καὶ ἅπερ αὐτοὶ ἐκδεδώκασι πρὸς ἔριν κεφάλαια, ἐκύρωσαν δὲ καὶ τὰς πρότερον τρεῖς συνόδους καὶ τὸ ἅγιον σύμβολον ἐπεκράτυναν, ἀναθέματι καθυπαγαγόντες τούς τε υἱῶν δυάδα εἰσάγοντας καὶ τοὺς παθητὴν δογματίζοντας τὴν θεότητα καὶ τοὺς κρᾶσιν καὶ σύγχυσιν ἐπὶ τῶν δύο φύσεων φρονεῖν ἢ καὶ λέγειν τολμῶντας, ἢ δύο μὲν εἶναι φύσεις πρὸ τῆς ἑνώσεως ἐπὶ Χριστοῦ, μίαν δὲ μετὰ τὴν ἕνωσιν ἀναπλάττοντας καὶ τοὺς οὐράνιον ἤ τινος ἑτέρας οὐσίας μυθεύοντας τὴν προσληφθεῖσαν ἐξ ἡμῶν τῷ κυρίῳ μορφήν.
ἐδογμάτισαν δὲ τὸν κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τέλειον ἐν θεότητι καὶ τέλειον ἐν ἀνθρωπότητι καὶ θεὸν ἀληθῶς καὶ ἄνθρωπον ἀληθῶς, ἐκ ψυχῆς λογικῆς καὶ σώματος, ὁμοούσιον τῷ πατρὶ κατὰ τὴν θεότητα, καὶ ἡμῖν ὁμοούσιον κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα καὶ ὅμοιον κατὰ πάντα, χωρὶς ἁμαρτίας, ἕνα τὸν αὐτὸν ἐν δύο φύσεσιν, ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως, ἀχωρίστως γνωριζόμενον, σωζομένων τῶν ἰδιωμάτων φύσεως ἑκατέρας καὶ εἰς ἓν πρόσωπον συντρεχόντων καὶ μίαν ὑπόστασιν. Τούτων οὖν πᾶσι τοῖς θεοφορήτοις ἐκείνοις δεδογμένων πατράσι, παρόντος καὶ τοῦ εὐσεβοῦς βασιλέως Μαρκιανοῦ, ὁ Διόσκορος προστάξει βασιλικῇ εἰς Γάγγραν ὑπερόριος στέλλεται· ὁ γὰρ Εὐτυχὴς προτέθνηκε δυστυχῶς. ἀντὶ δὲ Διοσκόρου τῆς Ἀλεξανδρείας ἐπίσκοπος ἐχειροτονήθη Προτέριος, ἀνὴρ ἱερώτατος καὶ ὀρθοδοξότατος.
Τῶν δὲ τοῦ Εὐτυχοῦς καὶ Διοσκόρου τῶν αἱρεσιωτῶν ἀνὰ τὴν πόλιν στρεφομένων καὶ διαχλευαζόντων τὰ ὑπὸ τῆς συνόδου δογματισθέντα, κἀκ τῆς βασιλικῆς δυναστείας λεγόντων τὸ κράτος τῇ συνόδῳ περιεῖναι, καὶ οὐκ ἐκ τῆς ἀληθείας, καὶ τὴν οἰκείαν συνιστᾶν πειρωμένων ἔτι κακοδοξίαν, ὁ πατριάρχης Ἀνατόλιος ἐκκλησιάσας τούς τε αὐτῷ ὁμογνώμονας καὶ τοὺς ἀντιδοξοῦντας ἔφη πρὸς τοὺς ἐναντίους ἐπεὶ ἔτι τῆς οἰκείας δόξης ἀντέχεσθε καὶ οὐ πείθεσθε μὴ δοξάζειν ὀρθῶς, ἀλλ’ αἰτιᾶσθε ἡμᾶς ὡς τὸ Νεστορίου παραδεχομένους δόγμα, δύο φύσεις ἐπὶ τοῦ σωτῆρος κηρύττοντας, ἑκατέρας τηρούσης ἀσυγχύτους τὰς ἰδιότητας, ἐπιτρεπτέον, εἰ δοκεῖ, τῷ θεῷ τὴν περὶ τούτου διάκρισιν, καὶ γραφήτω μὲν παρ’ ὑμῶν ἐν τόμῳ τὸ ὑμέτερον περὶ τῆς πίστεως φρόνημα, γραφήσεται δὲ καὶ παρ’ ἡμῶν τὸ ἡμέτερον· καὶ ἄμφω τὼ τόμω ἐν τῇ λάρνακι τεθήτων τῆς πανευφήμου μάρτυρος Εὐφημίας, καὶ ταύτῃ τὴν κρίσιν δοτέον τῶν ὀρθῶν καὶ διαστρόφων δογματιστῶν.
ἤρεσε ταῦτα καὶ τοῖς αἱρετικοῖς, καὶ οἱ τόμοι γεγράφαται καὶ ὁ κλείων λίθος τὴν λάρνακα αἴρεται καὶ οἱ χάρται τῷ στήθει τῆς μάρτυρος ἐπιτίθενται καὶ ὁ λίθος αὖθις τῇ λάρνακι ἐπενήνεκται καὶ σφραγίζεται ὑπ’ ἀμφοῖν τοῖν μεροῖν. τὸ δ’ ἐντεῦθεν ἱκεσίαι πρὸς θεὸν καὶ δεήσεις παννύχιοι ἀποκαλύψαι τίς αὐτῷ τῶν δοξῶν καταθύμιος καὶ τίς ἀποβλητέα δοκεῖ. καὶ μετὰ τρίτην ἡμέραν συνέρχονται, μηδὲ τοῦ βασιλέως ἀπολειφθέντος, καὶ ἀνοιγείσης τῆς λάρνακος (τῶν θαυμασίων σου, κύριε), εὑρέθη ὁ μὲν τῶν αἱρετικῶν τόμος ἐν τοῖς ποσὶ τῆς μάρτυρος κείμενος, ὁ δέ γε λοιπὸς τῇ δεξιᾷ ταύτης χειρὶ κατεχόμενος, ἣν ἐκτεῖναι λέγεται πρὸς τὸν βασιλέα καὶ τὸν πατριάρχην, τὸν τόμον αὐτοῖς ἐγχειρίζουσα. οἱ μὲν οὖν τὸ ὀρθὸν πρεσβεύοντες δόγμα ἦσαν ἐν κρότοις, οἱ δὲ τούτοις ἑτερογνώμονες κατηφιῶντες καὶ σκότος ὑπ’ αἰσχύνης περιχυθέντες ἀπήλθοσαν· τινὲς δ’ ἐκ τούτων καὶ πρὸς τὸ ὀρθόδοξον μετεβάλοντο. Κατὰ τὸν τότε χρόνον καὶ ἡ βασιλὶς Πουλχερία θνήσκει εὐσεβῶς τε καὶ εὐκλεῶς καὶ ἐπ’ ἐλπίσι χρησταῖς. πάντα γὰρ τὸν πλοῦτον αὐτῆς διένειμε πένησι καὶ τῷ πρὸς τούτους ἐλέῳ τὸν τοῦ θεοῦ ἐκτήσατο ἔλεον.
Οὐαλεντινιανὸς δὲ ὁ ἀνεψιὸς Ὀνωρίου, οὗ ἄνω που ἐπεμνήσθημεν ὡς ἐκ τῆς ἀδελφῆς αὐτοῦ γεννηθέντος τῆς Πλακιδίας, βασιλεύων ἐν τῇ πρεσβυτέρᾳ Ῥώμῃ ἄγεται εἰς γυναῖκα Εὐδοξίαν τὴν παῖδα τοῦ νέου Θεοδοσίου. ἐκδεδιῃτημένως δὲ βιώσκων καὶ ἀσελγῶς τὴν μὲν οἰκείαν γαμετὴν εἴα, καίτοι κάλλους εὖ ἔχουσαν, ἀλλοτρίαις δὲ συνεφθείρετο· ἐκέχρητο δὲ καὶ μαντείαις καὶ γοητείαις. οὕτω δὲ βιώσκων οὐκ εὐαγῶς, ἀποβιώσκει ἐλεεινῶς. Μάξιμος γὰρ εἷς τῶν ἐν τῇ Ῥώμῃ πατρικίων, ἔγγονος δὲ τοῦ πάλαι τυραννήσαντος Μαξίμου, ὃν ὁ μέγας κατεπολέμησε Θεοδόσιος, ἔνδον τῶν βασιλείων γενόμενος, ἐν αὐτοῖς τὸν Οὐαλεντινιανὸν ἀποσφάττει καὶ τῇ Εὐδοξίᾳ βίᾳ συμμίγνυται καὶ τῆς βασιλείας κρατεῖ. ἡ δὲ τοῦ πατρὸς αὐτῆς Θεοδοσίου θανόντος καὶ τῆς Πουλχερίας ἐκμετρησάσης τὸ ζῆν ἐκδίκησιν ἑτέρωθεν μὴ ἐλπίζουσα, διαπέμπεται πρὸς Γιζέριχον τῶν Οὐανδήλων ῥῆγα καλούμενον καὶ τῆς τοῦ Μαξίμου τυραννίδος ἀπαλλαγῆναι ἐκλιπαρεῖ· καὶ ὃς ἔπεισι τῇ Ῥώμῃ σὺν στόλῳ καὶ δυνάμει πολλῇ. καὶ ὁ Μάξιμος ἀπέδρα ταύτης καὶ κτείνεται παρὰ τῶν συνόντων αὐτῷ.
ὁ δὲ Γιζέριχος ἀπόνως τῆς Ῥώμης κρατεῖ, καὶ τὸν πλοῦτον αὐτῆς συγκομισάμενος ἅπαντα, καὶ τὰ τῶν θείων ναῶν ἀναθήματα ἐκ χρυσοῦ πεποιημένα καὶ λίθοις κοσμούμενα, καί τινα τῶν παρὰ Τίτου κομισθέντων ἐξ Ἱεροσολύμων σκευῶν τοῦ ἐκεῖσε ναοῦ, εἰργασμένα καὶ αὐτὰ ἐκ χρυσοῦ, λαβὼν καὶ τὴν Εὐδοξίαν σὺν ταῖς δύο θυγατράσιν αὐτῆς, ἐπανῆλθεν εἰς Ἀφρικήν. καὶ τὴν μὲν τῶν θυγατέρων αὐτῆς, τὴν Εὐδοκίαν, τῷ πρεσβυτέρῳ τῶν οἰκείων υἱῶν Ὀνωρίχῳ συνέζευξε, τὴν δέ γε Πλακιδίαν μαθὼν ἀνδρὶ κατηγγυῆσθαι τῷ πατρικίῳ Ὀλυβρίῳ, ἐτήρει σὺν τῇ μητρὶ Εὐδοξίᾳ· ἔνθα δύο διαγαγοῦσα ἐνιαυτοὺς ἡ βασιλὶς Εὐδοξία ἐπανῆλθεν εἰς τὸ Βυζάντιον μετὰ τῆς θυγατρὸς αὐτῆς Πλακιδίας, Μαρκιανοῦ βασιλεύοντος. ἡ γὰρ Εὐδοκία σὺν τῷ ἀνδρὶ κατελείφθη, ᾧ συμβιώσασα ἔτη ἓξ καὶ δέκα καὶ παῖδα τεκοῦσα Ἰλδέριχον, ὅτι τοῖς Ἀρειανοῖς ὁμόδοξος ἦν ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, ἤχθετο τὴν μετ’ ἐκείνου συμβίωσιν. καὶ λαβομένη καιροῦ καὶ αὐτὴ εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν μεταχωρεῖ, ἤδη τῆς μητρὸς αὐτῆς θανούσης· εἶτα εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα ἄπεισι, κἀκεῖ τελευτᾷ.
Μαρκιανὸς δὲ θνήσκει ἓξ βασιλεύσας ἔτη καὶ μῆνάς τινας, ὡς μέν τινες λέγουσι, νοσήσας, ὡς δ’ ἕτεροι, φαρμαχθεὶς νεύσει τοῦ πατρικίου Ἄσπαρος, πρεσβύτης γενόμενος καὶ ζήσας ἐπὶ μακρόν. ἐπιεικὴς δὲ τὴν γνώμην ὢν καὶ πρὸς τοὺς ὑπηκόους χρηστὸς ἔλεγε μὴ δεῖν ὅπλα βασιλέα κινεῖν, ἕως εἰρηνεύειν ἐξόν. μέγα δὲ τότε δυνάμενος ὁ πατρίκιος Ἄσπαρ οὐχ ᾑρετίσθη βασιλεῦσαι παρὰ τοῦ δήμου τῆς πόλεως, ὅτι τῆς Ἀρείου ἦν μετέχων αἱρέσεως. διὸ τὸν Λέοντα αὐτὸς ἐβασίλευσεν, ὡς μέν τινες ἱστόρησαν, αὐτοβούλως, ὡς δ’ ἕτεροι, παρὰ τοῦ δήμου τὴν ἐξουσίαν λαβών, ὃν κτήσεων αὐτοῦ, ὡς λέγεται, προνοούμενον ἀπῄτησε Καίσαρα στέψαι θάτερον τῶν υἱῶν αὐτοῦ. καὶ τοῦτο ἐπαγγειλάμενον εἰς τὴν τῆς βασιλείας περιωπὴν ἀνεκόμισεν. ἔνιοι δὲ τριβοῦνον εἶναι αὐτόν φασι καὶ τῶν ἐν Σηλυβρίᾳ τελῶν ἄρχοντα. καὶ οἱ μὲν ἐκ Θρᾳκῶν τὸ γένος ἕλκειν αὐτὸν λέγουσιν, ἄλλοι δὲ ἐκ Δακῶν τῶν ἐν Ἰλλυριοῖς. λιβερ θαρτς δεξιμς. Ἄρτι δὲ καταστάντος τοῦ Λέοντος αὐτοκράτορος ὁ Ἄσπαρ ἐπέκειτο βιάζων αὐτὸν Καίσαρα ποιῆσαι θάτερον τῶν υἱῶν αὐτοῦ κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν.
ἀναβαλλομένου δ’ αὐτοῦ ὁ Ἄσπαρ τῆς βασιλικῆς ἁλουργίδος ἁψάμενος ἔφη βασιλεῦ, τὸν ταύτην ἀμπεχόμενον ψεύδεσθαι οὐ χρεών· καὶ ὃς ἀνθυπήνεγκεν ἀλλ’ οὐδὲ βιάζεσθαι καὶ ἄγεσθαι ὡς ἀνδράποδον. μέχρι δὲ τέλους ἀντέχειν μὴ οἷός τε ὤν, εἴκων ἀνάγκῃ Καίσαρα ποιεῖ ἀπὸ πατρικίου τὸν τοῦ Ἄσπαρος παῖδα, Ἀρδαβουρίου δὲ ἀδελφόν. τοῦτο καὶ τῇ συγκλήτῳ ἔδοξεν ἀποθύμιον καὶ τὸν δῆμον τῆς πόλεως εἰς στάσιν ἐκίνησεν. ἐδεδίεσαν γὰρ μὴ εἰς τὸ γένος τοῦ Ἄσπαρος περιστάντος τοῦ κράτους παρρησίας αὖθις λαβόμενοι οἱ Ἀρειανοὶ πλείονα κακὰ τῶν προτέρων εἰς τοὺς ὀρθοδόξους ἐνδείξωνται. συνελθόντες οὖν οἱ τοῦ κλήρου καὶ οἱ μονάζοντες καὶ τοῦ δήμου τῆς πόλεως ὅσον ὑγιῶς ἐφρόνει περὶ τὴν πίστιν, ἐδέοντο τοῦ βασιλέως ὁμόφρονα σφίσι Καίσαρα προχειρίσασθαι. ὁ δὲ τότε μὲν οἷς τε εἶπε καὶ οἷς ἐποίησε τὴν στάσιν κατηύνασε. μεταξὺ δὲ παραρρυέντος καιροῦ, ἐπιβουλεύοντας αὐτῷ γνοὺς τοὺς περὶ τὸν Ἄσπαρα, κἀκεῖνον καὶ τὸν Ἀρδαβούριον ἔκτεινεν. Ἰσοκάσιον δὲ τὸν κοιαίστωρα λόγιον ἄνδρα, διαβληθέντα ἐπ’ ἄλλοις τέ τισι καὶ ἐπὶ ἑλληνισμῷ, τῆς ἀξίας γυμνώσας τῷ ἐπάρχῳ παρέδωκεν εἰς ἐξέτασιν·
εἰσαγομένῳ δ’ εἰς τὸ δικαστήριον ἐν σχήματι κατακρίτου ἔφη αὐτῷ ὁ ἔπαρχος ὁρᾷς, Ἰσοκάσιε, ἐν οἵᾳ εἶ καταστάσει; ὁ δέ ὁρῶ εἶπε καὶ οὐ ξενίζομαι ὅτι ἄνθρωπος ὢν ἀνθρωπίναις περιπέπτωκα συμφοραῖς· σὺ δὲ δίκασον ἐπ’ ἐμοί, ὡς ἐδίκαζες σὺν ἐμοί. τούτων ἀκούσας ὁ δῆμος τὸν μὲν βασιλέα εὐφήμησε, τὸν δ’ Ἰσοκάσιον ἐξαρπάσαντες εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀπήγαγον· βαπτισθέντα δὲ τοῦτον μαθὼν ὁ κρατῶν ἥσθη. Οὗτος ὁ βασιλεὺς εἶχε γυναῖκα κεκλημένην Βηρῖναν, ἐξ ἧς ἐγένοντο αὐτῷ θυγατέρες δύο, Ἀριάδνη καὶ Λεοντία· ὧν τὴν μὲν τῷ Ζήνωνι κατηγγύησε, τὴν δὲ Λεοντίαν συνέζευξε τῷ πατρικίῳ Μαρκιανῷ, υἱῷ Ἀνθεμίου τοῦ βασιλεύσαντος ἐν τῇ Ῥώμῃ. Ἐπὶ τούτου τοῦ βασιλέως γέγονεν ἐν τῇ νέᾳ Ῥώμῃ φρικωδέστατος ἐμπρησμός, ὃς ἀπὸ θαλάσσης ἕως θαλάσσης, ἀπὸ τοῦ ἀρκτῴου δηλαδὴ μέρους ἕως τοῦ μεσημβρινοῦ, τὴν πόλιν διέζωσεν, εἰς μῆκος δὲ διεξῆλθεν ἀπὸ τοῦ Βοοσπορίου μέχρι τοῦ ναοῦ τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Καλυβίτου, πρὸς δὲ νότον ἀπὸ τοῦ ναοῦ τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Θωμᾶ μέχρι τοῦ ναοῦ τῶν μεγάλων μαρτύρων Σεργίου καὶ Βάκχου· ἐν δὲ τῷ μέσῳ τῆς πόλεως ἀπὸ τῶν Λαύσου ἕως τοῦ Ταύρου τὰ ἐν μέσῳ πάντα κατέκαυσεν.
ὅτε λέγεται καὶ ὁ Ἄσπαρ διαθέειν τὰς ἀγυιὰς ἀγγεῖον ὕδατος πλῆρες ἐπὶ τῶν ὤμων φέρων καὶ τὸν δῆμον παρακαλῶν ὁμοίως ποιεῖν, ἵνα τὸ πῦρ κατασβέσωσι, καὶ διδοὺς ἑκάστῳ ὑπὲρ μισθοῦ νόμισμα ἀργυροῦν. διήρκεσε δὲ τὸ πῦρ ἐκεῖνο τὴν πόλιν νεμόμενον ἐφ’ ἡμερῶν τετρακτύν, καὶ κατέκαυσε πρὸς τοῖς ἄλλοις τόν τε ἐν τῷ Σενάτῳ καλουμένῳ μέγιστον οἶκον, εἰς ὃν ἥ τε γερουσία καὶ οἱ λογάδες συνερχόμενοι ἐβουλεύοντο, καὶ αὐτὸς ὁ βασιλεύων, ὅτε στολὴν ὑπατικὴν ἀνελάμβανεν, ἔργον περιφανὲς καὶ ὑπέρλαμπρον, καὶ τὸ καλούμενον Νυμφαῖον, οἶκον ἕτερον ἀντικρὺ κείμενον τοῦ προρρηθέντος οἴκου, εἰς τὸ τοὺς γάμους γίνεσθαι ἐν αὐτῷ χρηματίζοντα τῶν μὴ κεκτημένων οἴκους χωροῦντας πλῆθος ἐν ἑαυτοῖς· καὶ ἕτερον οἶκον ἐν τῷ Ταύρῳ βασιλικὸν πολυτελῆ τε καὶ μέγιστον· καὶ ἐπὶ τούτοις ναοὺς περιφανεστάτους καὶ ἰδιωτικὰς οἰκίας τῶν λαμπροτέρων πολλάς. Τούτου κρατοῦντος λέγεται καὶ σεισμὸν γενέσθαι σφοδρότατον ἐν Ἀντιοχείᾳ, ὡς μικροῦ τὴν πόλιν ἐκείνην πᾶσαν καταπεσεῖν. ὑσθῆναι δὲ καὶ σποδὸν ἐν τῇ Βυζαντίδι πολλήν, ὥστε καὶ εἰς παλαιστὴν αὐτὴν ὑψωθῆναι.
ἐκ τούτου δὲ δεδειλιακότα τὸν βασιλέα τῆς πόλεως ἐξελθεῖν καὶ διατρίβειν ἐπὶ πολὺ κατὰ τὸν ἅγιον Μάμαντα. Οὗτος βασιλεύσας στρατοπεδάρχην προεχειρίσατο Ῥουστίκιον, ἄνδρα γενναῖόν τε καὶ στρατηγικώτατον· θανόντος δ’ ἐκείνου τὸν τῆς βασιλίσσης Βηρίνης ὁμαίμονα Βασιλίσκον ἀνθείλετο. ὃς σὺν στόλῳ πολλῷ κατὰ Γιζερίχου στρατεύσας ἐν Ἀφρικῇ ἡττήθη λίαν αἰσχρῶς καὶ τὸ πλεῖον τοῦ στόλου ἀπέβαλεν, ὡς μέν τινες ἱστοροῦσιν, ἐκ κακοβουλίας καὶ τοῦ μὴ στρατηγικῶς διαθεῖναι τὸν πόλεμον, ὡς δ’ ἕτεροι, ἐκ προδοσίας· χρήματα γὰρ αὐτὸν λαβεῖν πλεῖστά φασι παρὰ Γιζερίχου, καὶ τοῦ πολέμου συρραγέντος στρέψαι τὴν στρατηγίδα τριήρη, καὶ πρύμναν κρουσάμενον εἰς φυγὴν τραπέσθαι, κἀντεῦθεν θάρσος μὲν ἐνεικέναι τοῖς ἐναντίοις, τῶν δ’ οἰκείων καταβαλεῖν τὰ φρονήματα, καὶ τὸν μὲν ἐπανελθεῖν δυσκλεῶς μετ’ ὀλίγων, τοὺς δὲ λοιποὺς ἐν τῇ ναυμαχίᾳ πεσεῖν. Τούτῳ τῷ βασιλεῖ ἔγγονος ἐξ Ἀριάδνης τῆς θυγατρὸς ἐγεννήθη καὶ Ζήνωνος, ὃν Λέοντα ὀνομάσας ἐκεῖνος βασιλικῷ ταινιοῖ διαδήματι ἐπὶ πάνυ νηπίᾳ τῇ ἡλικίᾳ.
τὸν γὰρ Ζήνωνα τῇ βασιλείᾳ μὴ προσήκοντα ἔκρινεν, ὅτι μήτε τὴν γνώμην εἶχε βασιλικὴν μήτε μὴν εἶδος ἄξιον τυραννίδος, ἀλλὰ καὶ τὴν ὄψιν ἦν εἰδεχθέστατος καὶ τὴν ψυχὴν εἶχε τῆς ὄψεως χείρονα. διὰ τοῦτό τινες ἱστοροῦσιν ἀναιρεθῆναι τὸν Ἄσπαρα καὶ τὸν Ἀρδαβούριον παρὰ τοῦ αὐτοκράτορος Λέοντος, θέλοντος τὸν θυγατριδὴν αὐτοῦ τὸν μικρὸν Λέοντα βασιλεύειν, φοβουμένου δ’ ἐκείνους ὡς μέγα δεδυνημένους, μήποτε τῆς νηπιότητος ἐκείνου καταφρονήσαντες τὴν ἀρχὴν σφετερίσωνται. Ἐπὶ τούτου τοῦ βασιλέως καὶ ἡ τιμία τῆς ὑπεραγίας θεοτόκου ἐσθὴς εἰς Κωνσταντινούπολιν ἐκομίσθη ἐκ Παλαιστίνης, καὶ ἀπετέθη ἐν τῷ παρ’ αὐτοῦ δομηθέντι ναῷ ἐν Βλαχέρναις ἐν ἀργυρέᾳ σορῷ· δι’ ἣν καὶ ὁ ναὸς Ἁγία σορὸς κατωνόμασται. Τοῦ πατριάρχου δὲ θανόντος Ἀνατολίου, ὃς ἐπ’ ἔτη τῆς ἐκκλησίας προέστη ὀκτώ, Γεννάδιος χειροτονεῖται. τούτου δὲ ἐνιαυτοῖς τὴν ἐκκλησίαν ἰθύναντος δέκα ἐπὶ τρισί, καὶ τὴν ζωὴν ἐκμετρήσαντος, ἀντεισήχθη Ἀκάκιος. Καὶ ὁ βασιλεὺς δὲ Λέων νοσήσας ἐξέλιπεν, ὀκτωκαίδεκα βασιλεύσας ἐνιαυτούς, τὸν μικρὸν Λέοντα διάδοχον τῆς βασιλείας καταλιπών.
κεκόσμητο δὲ καὶ ἄλλαις μὲν ἀρεταῖς, ἐπέλαμπε δ’ ἐκείνῳ μάλιστα τὸ φιλοίκτιστον, εἰωθότι λέγειν ὅτι ὥσπερ ὁ ἥλιος οἷς ἐπιλάμπει, τῆς θέρμης αὐτοῦ μεταδίδωσιν, οὕτω δεῖ καὶ τὸν βασιλέα, οἷς ἂν ἐπιβλέψῃ, οἴκτου αὐτοὺς ἀξιοῦν. Καταλειφθεὶς οὖν ὁ μικρὸς Λέων νηπιάζων ἔτι, ἐφ’ ἕνα ἐνιαυτὸν ἐπεβίω τῇ βασιλείᾳ, καὶ νήπιος ἐπαπῆλθε τῷ πάππῳ τὸν ἑαυτοῦ πατέρα τὸν Ζήνωνα βασιλέα καταλιπών, αὐτὸς ταῖς ἑαυτοῦ χερσὶ τῇ ἐκείνου κεφαλῇ περιθεὶς τὸ διάδημα. Ἦν δὲ ὁ Ζήνων ἐξ ἔθνους αἰσχίστου τοῦ τῶν Ἰσαύρων, αἴσχιστος καὶ αὐτὸς καὶ τὴν μορφὴν καὶ τὴν ψυχὴν γεγονώς, καὶ οὐχ ὡς βασιλεὺς τὴν ἀρχὴν ἀνύων, ἀλλ’ ὡς ἄντικρυς τύραννος. ἦν δὲ τούτῳ καὶ ἀδελφὸς Κόνων καλούμενος καὶ τὸν ἀδελφὸν εἰς κακίαν ὑπερβαλλόμενος, αἵμασι χαίρων καὶ σφαγαῖς ἀνθρώπων ἡδόμενος. κατὰ τούτου τοῦ Ζήνωνος ἐν Θρᾴκῃ διατρίβων ὁ τῆς βασιλίσσης Βηρίνης ὁμαίμων ὁ δηλωθεὶς Βασιλίσκος ἀνταίρει χεῖρα, τῆς Βηρίνης συναιρομένης αὐτῷ κἀκ τῆς συγκλήτου τινῶν. δειλὸς δὲ ὢν ὁ Ζήνων καὶ ἄνανδρος φεύγει αὐτίκα σὺν Ἀριάδνῃ τῇ γυναικὶ ἐν Ἰσαυρίᾳ πρὸς τοὺς ὁμογενεῖς.
Καὶ ὁ Βασιλίσκος ἐν τῷ Κάμπῳ ἀναγορεύεται βασιλεὺς καὶ τὴν οἰκείαν γαμετὴν Ζηνωνίδα Αὐγούσταν ἔστεψε καὶ Μάρκον τὸν υἱὸν προεχειρίσατο Καίσαρα. ἦν δὲ καὶ οὗτος τούς τε τρόπους οὐδὲν βελτίων τοῦ Ζήνωνος καὶ περὶ τὸ σέβας οὐκ ὀρθῶς διακείμενος. τῆς γὰρ Εὐτυχοῦς καὶ Διοσκόρου μετεῖχε καὶ οὗτος αἱρέσεως, παρὰ τῆς γαμετῆς εἰς ταύτην προβιβασθείς, καὶ σφόδρα τὰς τῶν ὀρθοδόξων ἐκκλησίας ἐκάκωσε, καὶ τὴν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον τυραννικῷ γράμματι ἄκυρον εἶναι τεθέσπικε. καὶ τὸν πατριάρχην τῆς νέας Ῥώμης Ἀκάκιον τοῦτο ψηφίσασθαι συνοδικῶς ἐβιάζετο. ἀλλὰ τὸ ὀρθόδοξον πλῆθος τῆς πόλεως συνελθὸν εἰς τὴν ἐκκλησίαν καὶ τὸν Βασιλίσκον ἐκακηγόρησε καὶ τὴν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον ἁγίαν ἐκάλεσε. διὰ ταῦτα τοίνυν ὁ Βασιλίσκος παρὰ τοῦ δήμου καὶ τῆς γερουσίας μεμίσητο. Ἔπεμψε δὲ κατὰ Ζήνωνος μετὰ δυνάμεως Ἴλλον καὶ Τροκοῦνδον· οἳ ἐπελθόντες ἐπολιόρκουν αὐτόν.
ὅτι δὲ πολλὰ αὐτοῖς ὁ Βασιλίσκος ἐπαγγειλάμενος οὐκ ἐπιτελεῖς τὰς ὑποσχέσεις πεποίητο, καὶ ἡ σύγκλητος δὲ βαρυνομένη τὸν Βασιλίσκον διὰ τὴν κακίαν αὐτοῦ ἔγραψε τοῖς εἰρημένοις ἀνδράσι τὰ παρ’ ἐκείνου δρώμενα, προσέθεντο τῷ Ζήνωνι, καὶ ἀντὶ πολεμίων φίλοι αὐτῷ γεγόνασι καὶ συνέριθοι· καὶ λαβόντες αὐτὸν ἐπανῄεσαν. ὁ δὲ Βασιλίσκος Ἁρμάτιον τὸν οἰκεῖον ἀνεψιὸν μετὰ τῶν Θρᾳκικῶν ταγμάτων στέλλει κατὰ τοῦ Ζήνωνος· καὶ ὃς συναντήσας αὐτῷ περὶ Νίκαιαν καὶ χρήμασιν ὑποφθαρείς, πρὸς δὲ τοῖς καὶ ὑποσχέσει τοῦ Καίσαρα στεφθῆναι τὸν υἱὸν αὐτοῦ Βασιλίσκον, τῷ Ζήνωνι προσχωρεῖ. κἀντεῦθεν ἐλθὼν εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν ὁ Ζήνων ἐδέχθη ὑπό τε τῆς συγκλήτου καὶ τοῦ λαοῦ. καὶ ὁ Βασιλίσκος τῇ ἐκκλησίᾳ προσπέφευγε μετὰ τῆς γυναικὸς καὶ τῶν παίδων, ὅθεν ἐξῆλθε πληροφορίαν λαβὼν ὡς οὐ στερηθήσεται τῆς ζωῆς. καὶ ἀπήχθησαν εἴς τι φρούριον, ἔνθα λέγεται εἰς πύργον κατακλεισθῆναι σὺν τοῖς φιλτάτοις καὶ διαφθαρῆναι λιμῷ. ἕτεροι δὲ ἀναιρεθῆναι αὐτοὺς ἐν τῷ ἀπάγεσθαι λέγουσιν. ὁ Ζήνων δὲ καὶ τὴν ἑαυτοῦ πενθερὰν τὴν βασιλίδα Βηρῖναν ἐξώρισεν.
ὁ γοῦν Βασιλίσκος εἴτε ὡς εἴρηται εἴτ’ ἄλλως ἐπὶ δύο τυραννήσας ἐνιαυτοὺς διώλετο. Οὗ κρατοῦντος ἐμπρησμὸς ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐγένετο μέγιστος, ἐκ τῶν Χαλκοπρατίων ἀρξάμενος καὶ πάντα τὰ προςεχῆ τούτοις νεμηθεὶς καὶ ἀποτεφρώσας, τάς τε τῶν δημοσίων πλατειῶν στοὰς καὶ τὰς αὐταῖς ἐπικειμένας οἰκοδομάς, ἀλλὰ μὴν καὶ αὐτὴν τὴν κεκλημένην Βασιλικήν, καθ’ ἣν καὶ βιβλιοθήκη ἐτύγχανε δώδεκα μυριάδας βιβλίων ἀποκειμένων ἐν αὐτῇ ἔχουσα· ἐν οἷς ἀναγράφεται εἶναι καὶ δράκοντος ἔντερον, μήκους ὂν ποδῶν ἑκατὸν εἴκοσιν, ἔχον ἐγγεγραμμένα χρυσοῖς γράμμασι τὰ τοῦ Ὁμήρου ποιήματα, τήν τε Ἰλιάδα καὶ τὴν Ὀδύσσειαν, οὗ καὶ ὁ Μάλχος τὰ περὶ τούτων τῶν βασιλέων συγγραφόμενος μέμνηται. διέφθειρε δὲ τὸ πῦρ ἐκεῖνο καὶ τὴν ἐν τοῖς Λαύσου τῆς πόλεως ἀγλαί̈αν καὶ τὰ ἐκεῖ ἐνιδρυμένα ἀγάλματα τῆς τε Σαμίας Ἥρας καὶ τῆς Λινδίας Ἀθηνᾶς καὶ τῆς Κνιδίας Ἀφροδίτης, τὰ κατὰ τέχνην περιβόητα ἀφιδρύματα, καὶ μέχρι τοῦ Φόρου ἐπέδραμε. Ζήνων δὲ αὖθις τῆς ἐξουσίας δραξάμενος τὸν μὲν τοῦ Ἁρματίου υἱὸν προεχειρίσατο Καίσαρα, πληρῶν τὴν ὑπόσχεσιν, αὐτὸν δὲ τὸν Ἁρμάτιον στρατηλάτην·
καὶ μετ’ ὀλίγον τὸν μὲν Ἁρμάτιον ἔκτεινε, λέγων ὅτι ὥσπερ εἰς τὸν Βασιλίσκον οὐκ ἐφύλαξε πίστιν, οὐδ’ εἰς ἐμὲ πάντως φυλάξει αὐτήν. τὸν δὲ υἱὸν ἐκείνου τὸν Καίσαρα πεποίηκε κληρικόν. ἀνεῖλε δὲ καὶ τὸν Ἴλλον τὸν μάγιστρον, τυραννίδι ἐπιχειρήσαντα, ὅτι ἔγνω ἐπιβουλευόμενος παρὰ τῆς βασιλίσσης Ἀριάδνης, εἰδότος καὶ Ζήνωνος, ἀλλὰ μὴν καὶ Πελάγιον τὸν πατρίκιον, ἄνδρα λογιώτατόν τε καὶ δικαιότατον, τῷ μὲν δοκεῖν, ἑλληνισμὸν αὐτῷ ἐγκαλῶν, τῇ δ’ ἀληθείᾳ, τοὺς ἐλέγχους ἐκκλίνων αὐτοῦ· γνώμης γὰρ ὢν ἐλευθέρας ἤλεγχε τὰς ἀνοσίους πράξεις αὐτοῦ. καὶ ἄλλους δὲ πλείστους ἄνδρας τῶν περιφανῶν ὁ ἔχθιστος Ζήνων ἀπώλεσε καὶ εἰς αἱρέσεις ἀπέκλινε καὶ ἀθεμίτους πράξεις καὶ διεφθαρμένην ζωήν· καὶ οὕτω βιοὺς βιαίως ἀπερράγη τοῦ ζῆν. ὁ δὲ τρόπος τῆς τούτου τελευτῆς ἀντιλέγεται· οἱ μὲν γὰρ γαστριζόμενον αὐτόν φασι καὶ μεθύοντα τῶν τε φρενῶν ἐξίστασθαι καὶ καταπίπτοντα μηδὲν διαφέρειν νεκροῦ. μισούμενον δὲ καὶ ὑπ’ αὐτῆς τῆς γαμετῆς αὐτοῦ Ἀριάδνης, οὕτως οἰνωθέντα ποτὲ ὡς ἤδη θανόντα λάρνακι τῶν βασιλικῶν ἐντεθῆναι παρ’ ἐκείνης, καὶ αὐτίκα τὸν ἐπιπωματίζοντα ταύτην μέγιστον λίθον ἐπιτεθῆναι αὐτῇ·
τὸν δὲ ἀνανήψαντα βοᾶν μὲν καὶ ὀλοφύρεσθαι ἔνδοθεν, μήτινος δ’ ἐπιστρεφομένου, οἰκτρῶς ἐκεῖσε θανεῖν. οἱ δὲ νοσήσαντά φασι καὶ περιωδυνίαις βαλλόμενον σφοδροτάταις δόκησιν τοῖς ὁρῶσιν ὡς τέθνηκε παρασχεῖν καὶ οὕτως ἐντεθῆναι τῷ τάφῳ καὶ ἐν αὐτῷ τεθνάναι γοώμενον καὶ τοὺς οἰκείους ἀνακαλούμενον, τῆς Ἀριάδνης μήτινι συγχωρούσης ἀνοῖξαι τὸ μνῆμα ἢ ὅλως ἐπιστροφὴν ἐκείνου ποιήσασθαι. Οὕτω δὲ θανόντος οἰκτρότατα Ζήνωνος, ἡ Ἀριάδνη τὸν Δίκορον Ἀναστάσιον σελεντιάριον ὄντα, τῶν χαμαιζήλων δὲ τοῦτο ἀξιωμάτων, εἰς τὴν βασιλείαν ἀνήγαγε, γνώμῃ καὶ τῆς γερουσίας καὶ τοῦ στρατεύματος, Οὐρβικίου τοῦ ἐκτομίου, μέγα τότε δυναμένου, σπουδάσαντος εἰς τὴν τούτου ἀνάρρησιν. Δίκορος δ’ ἐκαλεῖτο ὁ Ἀναστάσιος, ὅτι ἀνομοίας ἀλλήλαις τὰς κόρας εἶχε τῶν ὀφθαλμῶν· τῇ μὲν γὰρ ἦν τὸ χρῶμα μελάντερον, ἡ δὲ λαιὰ πρὸς τὸ γλαυκότερον ἐχρωμάτιστο. μέλλοντα δὲ στεφθῆναι αὐτὸν ἀπῄτησεν ἔγγραφον ὁμολογίαν τῆς πίστεως καὶ τοῦ μήτι παρακινῆσαι τῶν τῆς ἐκκλησίας δογμάτων ὁ πατριάρχης Εὐφήμιος.
Μετὰ γὰρ Ἀκάκιον, κάκιστον τοῖς ὀρθοδοξοῦσι γενόμενον καὶ τὴν ἐκκλησίαν ἔτη κατεσχηκότα δέκα πρὸς τοῖς ἑπτὰ καὶ θανόντα, Φραβίτας κεχειροτόνητο πατριάρχης, ὁμόδοξος Ἀκακίῳ καὶ Ζήνωνι. μετὰ δὲ τρεῖς μῆνας πρὸς τῷ ἡμίσει καὶ οὗτος ἀπήλλαξε τὴν ζωήν, καὶ προέστη τῆς ἐκκλησίας Κωνσταντινουπόλεως ὁ Εὐφήμιος, ὅσιος ἀνὴρ καὶ ὀρθοδοξότατος. ὃς τοῦ Μογγοῦ Πέτρου ὄνομα τὸν θρόνον τῆς μεγάλης Ἀντιοχείας ἁρπάσαντος λῃστρικῶς τῶν διπτύχων ἀπήλειψεν ὡς αἱρετικοῦ. ἀντενέγραψε δὲ τὴν Φήλικος κλῆσιν τοῦ πάπα Ῥώμης, ἀνδρὸς ὀρθοδόξου καὶ καθαψαμένου διὰ γραμμάτων τοῦ τε Ζήνωνος καὶ τοῦ Ἀκακίου, ὅτι τῷ Μογγῷ ἐκοινώνουν Πέτρῳ, τῆς Εὐτυχοῦς καὶ Διοσκόρου ὄντι αἱρέσεως, μάλιστα δὲ καὶ καθαιρέσεως λίβελλον στείλαντος Ἀκακίῳ, διὸ καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ὁ Ἀκάκιος ἐκ τῶν διπτύχων ἀπήλειψεν. οὗτος τοίνυν ὁ πατριάρχης Εὐφήμιος ἔγγραφον ἰδιόχειρον τοῦ Ἀναστασίου δεξάμενος ὡς δέχεται τὰ τῆς ἐκκλησίας δόγματα καὶ τὰ παρὰ τῆς ἐν Χαλκηδόνι συνόδου ὁρισθέντα φυλάξει πάντα, στέφει αὐτόν. ὁ δὲ αὐτίκα τὴν Ἀριάδνην μνηστεύεται καὶ γραφὴν ποιεῖται βασίλειον ἀφιεῖσαν τὰ μέχρι τότε τῷ δημοσίῳ παρά τινων ὀφειλόμενα.
Liber XVII
ἤδη δὲ τεσσαρακοστῆς παραρρυείσης ἡμέρας μετὰ τὴν ταφὴν Ζήνωνος, καὶ τοὺς γάμους ἐτέλεσε. δασμοῦ δὲ τοὺς ὑπηκόους πιέζοντος τοῦ λεγομένου χρυσαργύρου, καὶ τοῦτον ἐξέκοψεν. ἦν δὲ ὁ τοῦ χρυσαργύρου δασμὸς τοιοῦτος· ἅπαντες καὶ προσαῖται καὶ πένητες καὶ πᾶσα πόρνη καὶ ξύμπαντες ἀπελεύθεροι ἐν ἀγροῖς τε καὶ πόλεσι διατρίβοντες εἰςφέρειν ἠναγκάζοντο τῷ δημοσίῳ τέλος ἐτήσιον· καὶ ὑπὲρ ἵππων καὶ ἡμιόνων καὶ βοῶν ὄνων τε καὶ κυνῶν ἐπράττετο φορολόγημα, ὑπὲρ ἀνθρώπων μὲν ἑκάστου νόμισμα ἀργυροῦν, τὸ δ’ αὐτὸ καὶ ὑπὲρ ἵππου, ἡμιόνου τε καὶ βοός, ὑπὲρ ὄνου δὲ καὶ κυνὸς φόλεις ἕξ· καὶ ἦν διὰ ταῦτα συντριβὴ τῶν ἀνθρώπων καὶ ὀδυρμὸς πανταχοῦ. ἀλλὰ ταύτην ἐκκόψας τὴν εἰσφορὰν ὁ βασιλεὺς Ἀναστάσιος καὶ αὐτὰς τὰς περὶ ταύτης καταγραφὰς ἐναντίον τοῦ δήμου κατέκαυσεν ἐν τῷ Ἱππικῷ· καὶ ἦν μὲν ἐν τούτοις φιλότιμος καὶ τὴν τῶν πολιτικῶν πραγμάτων διοίκησιν καλῶς μετερχόμενος. τὰς γὰρ πολιτικὰς ἀρχὰς ὠνίους παρεχομένας τὸ πρὶν ἐκεῖνος ἀμίσθους ἐδίδου. περὶ δὲ τὴν εἰς τὸ θεῖον δόξαν οὐκ ἀγαθὸς ἦν·
ἀποκλίνας γὰρ εἰς τὴν τῶν Συγχυτικῶν αἵρεσιν τῶν μίαν φύσιν δοξαζόντων ἐπὶ τοῦ σωτῆρος μετὰ τὴν ἕνωσιν τῶν διττῶν φύσεων, πολλὰ τὰς τῶν ὀρθοδόξων ἐκκλησίας ἐκάκωσε καὶ ἀδυσώπητος ἦν τοῖς τούτων προϊσταμένοις. τόν τε γὰρ πατριάρχην Εὐφήμιον ἐξώρισε, μὴ πειθόμενον ἀναθεματίσαι τὴν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον, πρότερον μετὰ δόλου τὸ οἰκεῖον ἔγγραφον ἀφελόμενος, ἢ βίᾳ, ὡς ἕτεροι λέγουσι, καὶ τὸν μετ’ ἐκεῖνον Μακεδόνιον, ἱερὸν ἄνδρα, μὴ καταδεξάμενον συνθέσθαι αὐτῷ, εἰς Εὐχάϊτα ὑπερώρισε. μεθ’ ὃν ἀντειςήχθη Τιμόθεος ὁμόφρων τῷ βασιλεῖ. Λογγῖνος δὲ ὁ ἀδελφὸς Ζήνωνος, τυραννίδι ἐπιθέμενος, ἐχειρώθη παρὰ Ἀναστασίου, καὶ περιωρίσθη εἰς Ἀλεξάνδρειαν, ἔνθα καὶ πρεσβύτερος χειροτονηθεὶς ἔθανε. καὶ τοὺς Ἰσαύρους δὲ πολλοὺς ἐν τῇ βασιλίδι τῶν πόλεων διατρίβοντας ταύτης ἐξήλασεν· οὓς προσλαβόμενος ὁ μάγιστρος Λογγῖνος, οὐχ ὁ τοῦ Ζήνωνος ἀδελφός, ἀλλ’ ἕτερος, καταστασιάζει καὶ πολλὰ τῆς ἑῴας ἐληίσατο· κατεπολεμήθη δέ, καὶ οἱ μετ’ αὐτοῦ διεφθάρησαν βάρβαροι.
Τότε λέγεται καὶ Θευδέριχος ὁ τῆς Ἀφρικῆς ἡγεμών, Ἀρειανὸς ὤν, διάκονόν τινα ὀρθόδοξον αὐτῷ πάνυ ᾠκειωμένον καὶ διὰ θεραπείαν αὐτοῦ εἰς ἀρειανισμὸν μεταθέμενον ἀποκτεῖναι, εἰπὼν ὡς ἐπεὶ τῷ θεῷ οὐκ ἐτήρησας πίστιν, μᾶλλον οὐ τηρήσεις ταύτην ἐμοί. Ἀναστασίου δὲ τοῦ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης πάπα θανόντος, καὶ τοῦ λαοῦ μερισθέντος, καὶ τῶν μὲν Λαυρέντιόν τινα ψηφισαμένων, τῶν ὀρθοδόξων δὲ Σύμμαχον, κἀντεῦθεν πρὸς ἀλλήλους στασιαζόντων, ὁ εἰρημένος Θευδέριχος, τῆς Ῥώμης τότε κρατῶν, ἀφίκετο πρὸς αὐτήν, καὶ σύνοδον ἀθροίσας τὸν μὲν Σύμμαχον ἐπίσκοπον εἶναι τῆς Ῥώμης ἐκύρωσεν, ἀπήλασε δὲ τὸν Λαυρέντιον. Κατὰ τούτους τοὺς χρόνους ἱστορεῖται τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος τὸ Ἰλλυρικὸν καὶ τὴν Θρᾴκην καταδραμεῖν, μήπω πρὶν γινωσκόμενον. τῶν δὲ Ἀγαρηνῶν τὴν ἑῴαν ληιζομένων, σπονδὰς πρὸς αὐτοὺς ἐποιήσατο Ἀναστάσιος.
τοῦ μέντοι Θρᾳκὸς Βιταλιανοῦ τυραννίδι ἐπικεχειρηκότος, Μυσούς τε καὶ Σκύθας προσεταιρισαμένου, καὶ ἅμα τούτοις τὰ περὶ τὴν βασιλίδα ληιζομένου τῶν πόλεων, ἀλλὰ μὴν καὶ στόλῳ κατ’ αὐτῆς ἐπελθόντος, ἀντικατέστη τούτῳ διὰ Μαριανοῦ τοῦ ὑπάρχου ὁ Ἀναστάσιος, καὶ ναυμαχίας γενομένης ἔκ τινος μηχανῆς παρὰ Πρόκλου τοῦ πάνυ γεγενημένης (τότε γὰρ ἤνθει ἐπὶ φιλοσοφίᾳ καὶ ἐν τοῖς μηχανήμασι, τά τε τοῦ περιβοήτου ἐν τούτοις Ἀρχιμήδους ἅπαντα διελθὼν καὶ αὐτὸς ἐκείνοις προσεξευρών) τὸ ναυτικὸν τῶν ἐναντίων κατεπολεμήθη. κάτοπτρα γὰρ ᾄδεται χαλκεῦσαι πυρφόρα ὁ Πρόκλος, καὶ ταῦτα ἐκ τοῦ τείχους τῶν πολεμίων νεῶν ἀπαιωρῆσαι κατέναντι, τούτοις δὲ τῶν τοῦ ἡλίου ἀκτίνων προσβαλουσῶν πῦρ ἐκεῖθεν ἐκκεραυνοῦσθαι καταφλέγον τὸν νηίτην τῶν ἐναντίων στρατόν, καὶ τὰς νῆας αὐτάς, ὃ πάλαι τὸν Ἀρχιμήδην ἐπινοῆσαι ὁ Δίων ἱστόρησε, τῶν Ῥωμαίων τότε πολιορκούντων Συράκουσαν. Ἀναστάσιος δὲ σπουδαστὴς τῆς Εὐτυχοῦς αἱρέσεως ὤν, ἐβουλήθη προσθεῖναι εἰς τὸ Τρισάγιον τὸ ὁ σταυρωθεὶς δι’ ἡμᾶς. ἔστειλεν οὖν διὰ τοῦτο εἰς τὴν ἐκκλησίαν τὸν λογοθέτην τε καὶ τὸν ἔπαρχον·
οἳ ἐν τῷ ἄμβωνι ὡς ἐπ’ ὀκρίβαντος στάντες διαγγέλλειν ἤρξαντο τὸ πρόσταγμα τὸ βασιλικόν. κινεῖται τοίνυν ὅσον τοῦ πλήθους ὀρθόδοξον, καὶ διασπάσαι τοὺς ἄνδρας ὡρμήκεσαν. ἀλλ’ οἱ μὲν μόλις τὴν δημοτικὴν μανίαν ἐξέφυγον, τὸ δέ γε πλῆθος εἰς θυμὸν ἐκκαυθὲν κατὰ τῶν οἰκιῶν ἐπῆλθον τῶν εἰρημένων ἀνδρῶν. καὶ τὰς μὲν καθῃρήκασι, τὰ δ’ ἐν αὐταῖς διηρπάκασι καὶ πολλοὺς ἀνεῖλον, καὶ εἰς τὸν βασιλέα ἐξύβριζον, τὸν δὲ Βιταλιανὸν ὡς βασιλέα εὐφήμουν, καὶ πολλοὺς οἴκους ἐνέπρησαν καὶ πλείστους ἐφόνευσαν· καί τινα μοναχὸν πλησίον ὄντα τῆς παρὰ τοῦ Ἀναστασίου κτισθείσης κινστέρνης τῆς Μωκισίας καλουμένης, καὶ διὰ τιμῆς τῷ βασιλεῖ τούτῳ ἀγόμενον, κτείναντες, ἀλλὰ μὴν καί τινα μονάζουσαν ἐγκεκλεισμένην ἐγγὺς τῆς πόρτης τῆς Ξηροκέρκου ἀνελόντες, ὡς πίστιν καὶ εἰς αὐτὴν κεκτημένου τοῦ βασιλέως, καὶ συνδήσαντες ἄμφω τὰ σώματα ἔσυραν, εἶτα κατέκαυσαν. Ἐν τοῖς χρόνοις τούτου τοῦ βασιλέως Ἀλαμούνδαρος ὁ τῶν Ἀγαρηνῶν φύλαρχος κατηχηθεὶς παρὰ ὀρθοδόξων ἐπίστευσέ τε καὶ ἐβαπτίσατο. πρὸς ὃν ὁ Σευῆρος ἐπισκόπους ἔστειλε δύο, σπεύδων εἰς τὴν ἰδίαν αἵρεσιν ἑλκύσαι αὐτόν.
τῶν γοῦν ἐπισκόπων διδασκόντων αὐτὸν εἰς μίαν φύσιν τὰς δύο τοῦ Χριστοῦ συγχυθῆναι φύσεις, κἀντεῦθεν συναγομένου τοῦ συμπαθεῖν τῇ σαρκὶ τοῦ κυρίου καὶ τὴν θεότητα, ἐκεῖνος ἐλέγξαι θέλων ἄτοπα λέγοντας καὶ διδάσκοντας ἄπιστα, παρεσκεύασέ τινα τῶν οἰκείων παρόντων τῶν ἀνιέρων ἐπισκόπων ἐκείνων πρὸς οὖς τι αὐτῷ ἀπαγγεῖλαι. τοῦ δὲ ποιήσαντος τὸ ἐπιταχθὲν ὁ Ἀλαμούνδαρος ἐσκυθρώπασε καὶ λυπεῖσθαι ὑπεκρίθη. ἐρομένων δὲ τῶν ἐπισκόπων ὅτου χάριν συγκέχυται καὶ τί ἂν εἴη τὸ ἀγγελθέν, ἐκεῖνος ἔφη ἀγγελθῆναι αὐτῷ τὸν ἀρχάγγελον θανεῖν Μιχαήλ. τῶν δὲ ψευδῆ τὴν ἀγγελίαν διατεινομένων τυγχάνειν, ἀδύνατον γὰρ εἶναι θανεῖν τὸν ἀρχάγγελον, ὑπολαβὼν ὁ φύλαρχος εἶπεν εἰ οὖν ἄγγελος οὐ θνήσκει, πῶς καθ’ ὑμᾶς ἡ θεότης ἔπαθέ τε καὶ ἔθανε τῇ σαρκὶ συγκραθεῖσα καὶ εἰς μίαν φύσιν ἀποτελεσθεῖσα; τούτοις οἱ ἐπίσκοποι ἐκεῖνον μὲν ἐθαύμασαν τῆς συνέσεως· αὐτοὶ δὲ ἀπογνόντες ὡς οὐκ ἄν ποτε μετενεγκεῖν αὐτὸν δυνηθεῖεν εἰς τὴν δόξαν αὐτῶν, ὑπεχώρησαν. Τῶν δὲ Βουλγάρων αὖθις τὸ Ἰλλυρικὸν καταδραμόντων ἀντετάξαντο τούτοις τινὲς τῶν Ῥωμαίων ταξιαρχῶν μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτοὺς ταγμάτων.
ἐκείνων δὲ ἐπῳδαῖς χρησαμένων καὶ γοητείαις, ἡττήθησαν αἰσχρῶς οἱ Ῥωμαῖοι καὶ πλὴν ὀλίγων ἅπαντες διεφθάρησαν. ὧν τὴν φθορὰν κομήτης ἀστὴρ προεμήνυσε καὶ κόρακες πορευομένων αὐτῶν ὑπεριπτάμενοί τε καὶ προηγούμενοι καὶ οἱ σαλπιγκταὶ ἀντὶ ἐνυαλίου ἠχῆς περιπαθές τι καὶ θρηνῶδες ἠχήσαντες. Τοῦ δ’ ἄνωθεν ῥηθέντος Τιμοθέου πολλὰ τοῖς ὀρθοδόξοις ἐνδειξαμένου κακὰ καὶ τελευτήσαντος, Ἰωάννης ὁ Καππαδόκης τῆς ἐκκλησίας ἐνεχειρίσθη τὴν προστασίαν, ἔτη δύο ταύτης προστάς. τέθνηκε δὲ καὶ ἡ βασιλὶς Ἀριάδνη. Λέγεται δὲ ἐν τοῖς χρόνοις τῆς βασιλεία Ἀναστασίου ἄγαλμα τῆς Τύχης τῆς πόλεως ἐν εἴδει γυναικὸς ἐκ χαλκοῦ πεποιημένον, θάτερον τῶν ποδῶν ἐντὸς νηὸς ἐχούσης πρὸ αὐτῆς ἑστώσης καὶ ὁμοίας ὕλης ἐξειργασμένης, ἵστασθαί που τῆς πόλεως. τούτου δῆτα τοῦ τῆς νηὸς εἰκονίσματος ἢ τῷ χρόνῳ μογήσαντος ἢ ἐξ ἐπιβουλῆς μέρη τινὰ θραυσθέντα ἀφῄρηντο. οὐκέτι οὖν φορτηγοὶ νῆες προσώρμουν εἰς τὸ Βυζάντιον, ἀλλὰ πλησίον ἰοῦσαι βίαις πνευμάτων ἀνείργοντο, καὶ εἰ μὴ νῆες μακραὶ καὶ πολλοῖς ἐρέταις κινούμεναι τοὺς φόρτους ἐκείνων εἰς τὴν πόλιν ἐκόμιζον, τάχα ἂν λιμῷ οἱ ἐν αὐτῇ κατηνάλωνται.
τοῦτο ἐπὶ καιρὸν κρατῆσαν τοῖς τῶν κοινῶν φροντισταῖς διὰ φροντίδος ἐγένετο. ὑπετοπάσθη τοίνυν παρά του τὸ αἴτιον, καὶ προσήγγελτο τοῖς οἷς ἡ τῶν τῆς πόλεως ἀνεῖτο φροντίς· καὶ τὰ θραύσματα τῆς νηὸς ἐκείνης ζητηθέντα εὑρέθησαν καὶ ταύτῃ ἀποκατέστησάν τε καὶ συνηρμόσθησαν, καὶ ὁ πλοῦς ἦν τοῖς πλοίοις ἀκώλυτος καὶ μεστὴ τούτων εἰσπλεόντων ἡ θάλασσα. ἵνα δὲ γνοῖεν εἰ τοῦτο τοῦ τῶν πλοίων εἴσπλου κώλυμα ἦν, ἀφῄρηντο αὖθις τὰ μέρη τῆς νηὸς ἐκείνης· καὶ ὅσαι τῶν νεῶν ἔτι ἦσαν εἰσπλέουσαι, πνεύματος αὖθις βίᾳ γεγόνασιν ὀπισθόρμητοι. ἐντεῦθεν ἐβεβαιώθησαν ἐκ τοῦ θραυσθῆναι τὴν χαλκῆν νῆα ἐκείνην τὴν κωλύμην γίνεσθαι τοῦ εἰς τὴν πόλιν εἴσπλου τῶν πλοίων τῶν φορτηγῶν, καὶ τὴν ναῦν ἐκείνην ἐπιμελείας ἀξιώσαντες ἀνεκαίνσαν. Πρὸ μικροῦ δὲ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ Ἀναστάσιος, ἐπιβουλῆς αὐτῷ μηνυθείσης, συνέσχε πολλούς, σὺν οἷς καὶ Ἰουστῖνον καὶ Ἰουστινιανόν, καὶ ἦν γνώμης ἀπολέσαι αὐτούς· ἐκωλύθη δὲ κατ’ ὄναρ φοβεροῦ τινος ἀνδρὸς δόξαντος παραστῆναι αὐτῷ καὶ εἰπεῖν Ἰουστίνῳ καὶ Ἰουστινιανῷ μηδὲν ἐργάσῃ κακόν· μέλλει γὰρ ἕκαστος αὐτῶν ὑπουργῆσαι τῷ θεῷ ἐν καιροῖς ἰδίοις·
ὅθεν ἀφῆκεν αὐτοῖς τὸ τῆς καθοσιώσεως ἔγκλημα. καὶ αὖθις δὲ ὄναρ ἰδεῖν λέγεται ὁ βασιλεὺς Ἀναστάσιος ἄνδρα τινὰ φοβερὸν τόμον κατέχοντα καὶ λέγοντα πρὸς αὐτόν ἰδού, διὰ τὴν κακοπιστίαν σου ἀπαλείφω τῆς ζωῆς σου ἔτη τεσσαρεσκαίδεκα. ἔχων δὲ κεχρησμοδοτημένον ὁ Ἀναστάσιος ὅτι ἐκ κεραυνοῦ θανεῖται, τὸ λεγόμενον Θολωτὸν ἐδομήσατο καὶ ἐν αὐτῷ διῆγεν, ἀλλ’ οὐδέν τι τούτου ἀπώνατο. βροντῶν γάρ ποτε καταρρηγνυμένων φρικωδεστάτων καὶ ἀστραπῶν ἐκτριβομένων ἐκεῖθεν πολλῶν, ἐκεῖνος δειμαίνων εἰς δίαιταν ἐκ διαίτης μετέβαινε καὶ ἐκ θαλάμου εἰς θάλαμον ὑπεδύετο. καὶ οὕτως ἐν ἑνὶ τῶν βασιλικῶν κοιτώνων εὑρέθη κείμενος τεθνεώς, ζήσας μὲν ἔτη ὀγδοήκοντα καὶ ὀκτώ, βασιλεύσας δ’ ἐξ αὐτῶν κ καὶ ζ ἐπὶ μησὶ τρισίν. Ἐν τοῖς χρόνοις τούτοις γέγονε σεισμὸς φοβερώτατος, καὶ ἐν μὲν τῷ Βυζαντίῳ ἐν διαφόροις τόποις συμπτώματα συμβεβήκασιν· ἡ μεγάλη δὲ Ἀντιόχεια σχεδὸν ἅπασα κατεπτώθη, καὶ οἱ ταύτης οἰκήτορες τοῖς συμπτώμασι κατεχώσθησαν.
Οὗτος ὁ Ἀναστάσιος ἔκτισε τὸ Μακρὸν τεῖχος οὕτω λεγόμενον καὶ ἀπὸ τῆς μεγάλης θαλάσσης διῆκον ἄχρι τῆς Σηλυβρίας διὰ τὰς ἐφόδους τῶν τε Μυσῶν ἤγουν Βουλγάρων καὶ τῶν Σκυθῶν. ἔστησε δὲ καὶ στήλην οἰκείαν ἐν τῷ τοῦ Ταύρου κίονι ἐκ χαλκοῦ, τῆς πρῴην ἐν αὐτῷ ἱσταμένης πεσούσης, ἣ τοῦ μεγάλου Θεοδοσίου ἐτύγχανε. Καὶ ὁ μὲν ὧδε βασιλεύσας ὧδε κατέλυσε τὴν ζωήν· ἀνερρήθη δὲ βασιλεὺς Ἰουστῖνος ὁ Θρᾷξ, γονέων μὲν ἐκφὺς ἀσήμων καὶ ἀφανῶν, καὶ αὐτὸς τὸ πρότερον αὐτουργῶν ἢ βουκόλος τυγχάνων καὶ συφορβός, εἶτα εἰς τύχην μεταταξάμενος στρατιωτικὴν καὶ φθάσας μέχρι ταγματαρχίας καὶ κόμης γενόμενος. μετὰ δέ γε τὴν τελευτὴν Ἀναστασίου, βουλῆς προτεθείσης περὶ προχειρίσεως βασιλέως ὁ εὐνοῦχος Ἀμάντιος, ὃς καὶ πραιπόσιτος ἦν καὶ μέγα δεδύνητο, θέλων Θεοκριτιανόν τινα οἰκεῖον ὄντα αὐτῷ βασιλεῦσαι, χρήματα τῷ Ἰουστίνῳ παρέσχε διανεμεῖν τοῖς στρατιώταις, ἵν’ ἐκεῖνον ἕλωνται βασιλέα. ὁ δὲ τὰ χρήματα διανείμας ἑαυτῷ τὴν βασιλείαν προεμνηστεύσατο καὶ παρὰ τῶν στρατιωτῶν καὶ τοῦ δήμου εἰς τὴν τῆς αὐταρχίας ἀνήχθη περιωπήν.
Ἀμάντιος δὲ ἐν δεινῷ πεποίητο τοῦ Ἰουστίνου τὸ σόφισμα καὶ αὐτῷ ἐπεβούλευε σὺν ἑτέροις τῶν ἐπιφανεστέρων, ὃν γνωσθέντα ὁ Ἰουστῖνος ἀνεῖλε σὺν Ἀνδρέᾳ τῷ κουβικουλαρίῳ καὶ τῷ Θεοκριτιανῷ. οὗτος ὁ Ἀμάντιος, ὅτε ὁ Ἀναστάσιος καθ’ ὕπνους ἐθεάσατο τὸν ἄνδρα τὸν τόμον φέροντα καὶ ἀπαλείψαντά τινας τῶν τῆς ζωῆς αὐτοῦ χρόνων, ὄναρ εἶδεν ὅτι ἐνώπιον τοῦ βασιλέως ἱσταμένῳ αὐτῷ χοῖρος ἐπῆλθε μέγας καὶ εἰς γῆν κατήραξεν αὐτὸν καὶ ἀνάλωσεν. οὗτος τὸν ναὸν τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Θωμᾶ ἐδομήσατο· διὸ καὶ τὴν κλῆσιν ἐκείνου σώζει, τοῦ Ἀμαντίου καλούμενος. Ὀρθοδοξότατος δὲ ὢν Ἰουστῖνος, δόγμα ἐξέθετο τὴν ἐν Χαλκηδόνι πάντας σέβεσθαι σύνοδον καὶ τοὺς αὐτὴν συστησαμένους ἑξακοσίους τριάκοντα ἁγίους πατέρας τοῖς ἱεροῖς ἐγγραφῆναι διπτύχοις πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν. γαμετὴν δ’ ἔχων Λουπικίαν κεκλημένην ἔστεψεν αὐτὴν καὶ Αὐγούσταν ἀνηγόρευσεν, Εὐφημίαν μετονομάσας. τούτῳ Βιταλιανός, ὃς ἐστασίασεν ἐπὶ Ἀναστασίου, πάνυ ᾠκείωτο καὶ στρατηλάτης προεχειρίσθη, ἀλλὰ μὴν καὶ ὑπάτευσε καὶ μέγα τι παρὰ τῷ Ἰουστίνῳ ἠδύνατο.
ὀρθόδοξος δ’ ὢν τὸν Σευῆρον ἐκδιωχθῆναι τοῦ θρόνου τῆς Ἀντιοχείας καὶ ἀναιρεθῆναι προσέταξεν· ὃ γνοὺς ἐκεῖνος ἀπέδρα εἰς Αἴγυπτον μεθ’ ἑτέρων ὁμογνωμόνων καὶ ταύτην ἐτάραξαν, τὸν περὶ φθαρτοῦ καὶ ἀφθάρτου λόγον εἰσαγαγόντες. Σευήρου δὲ διαδράντος, Παῦλος ὁ ξενοδόχος τῶν Εὐβούλου Ἀντιοχείας προεχειρίσθη ἐπίσκοπος· καὶ πάντας δὲ τοὺς ἄδικον ὑπερορίαν ὑποστάντας ἐπὶ Ἀναστασίου ὁ Ἰουστῖνος κατήγαγεν. Ἐν τοῖς τούτου χρόνοις ἀστὴρ ἐφάνη κομήτης ἐν τῇ ἀνατολῇ, κάτω τὰς ἀκτῖνας ἀφιείς, ὃν πωγωνίαν οἱ μετεωρολογοῦντές φασι· καὶ ὁ Βιταλιανὸς ἐδολοφονήθη παρὰ τῶν Βυζαντίων, μηνιώντων αὐτῷ ὡς πολλοὺς ἀνελόντι, ὅτε ἐπανέστη κατὰ Ἀναστασίου. οἱ δὲ προστάξει τοῦ βασιλέως Ἰουστίνου καὶ Ἰουστινιανοῦ φασιν ἀναιρεθῆναι αὐτὸν ἐν τῷ Παλατίῳ, θέλοντα καὶ αὐτοῦ τοῦ κρατοῦντος κατάρχειν· στρατηλάτης δὲ τῶν στρατευμάτων Ἰουστινιανὸς προκεχείριστο. Ἰωάννου δὲ τοῦ Καππαδόκου θανόντος, ὃς πατριάρχης ἦν Κωνσταντινουπόλεως, κεχειροτόνητο Ἐπιφάνιος τῆς ἐκκλησίας ταύτης πρεσβύτερος· καὶ Ὁρμίσδα τοῦ πάπα Ῥώμης μετηλλαχότος τὸ ζῆν, Ἰωάννης τοὺς τῆς ἐκκλησίας Ῥωμαίων διεδέξατο οἴακας.
Ἔχθρας δὲ Ῥωμαίοις πρὸς Πέρσας οὔσης, ὁ βασιλεὺς Ἰουστῖνος πρὸς τὸν ῥῆγα τῶν Οὔννων ἔστειλε πρέσβεις καὶ δῶρα, συμμαχίαν αἰτῶν κατὰ τῶν Περσῶν· καὶ ὃς συνέθετο. καὶ τοῦ Περσῶν δὲ βασιλέως Κουάδου τὸν αὐτὸν ῥῆγα περὶ συμμαχίας ἀξιώσαντος, ἐκεῖνος συμμαχῆσαι αὐτῷ ἐπηγγείλατο· καὶ ἀπῆλθε πρὸς Πέρσας μετὰ λαοῦ, κατὰ Ῥωμαίων ἀντιταξόμενος. ὁ μέντοι βασιλεὺς Ἰουστῖνος περὶ εἰρήνης πρεσβείαν στείλας πρὸς τὸν τῶν Περσῶν βασιλέα, μὴ πιστεύειν τοῖς Οὔννοις αὐτῷ ἔγραψεν, ὡς ὅρκους μετὰ Ῥωμαίων περὶ συμμαχίας ποιησαμένοις καὶ χρήματα λαβοῦσι πολλὰ καὶ βουλομένοις προδοῦναι αὐτοὺς ἐν πολέμου καιρῷ. ὁ δὲ Κουάδης τὸν ῥῆγα εἰ χρήματα παρὰ Ῥωμαίων εἴληφεν ἤρετο· τοῦ δὲ καταθεμένου, ἀληθεύειν τὸν Ἰουστῖνον ὑπέλαβε καὶ αὐτίκα τὸν μὲν ἀνεῖλε καὶ τοὺς Οὔννους σχεδὸν ἅπαντας, εἰ μή τινες ὀλίγοι διαδράντες ἐσώθησαν, τοῖς δὲ Ῥωμαίοις ἐσπείσατο καὶ τὸν Ἰουστῖνον ἐπίτροπον Χοσρόου τοῦ νεωτέρου τῶν υἱῶν αὐτοῦ ἐποιήσατο. τούτῳ γὰρ τὴν τῶν Περσῶν κατελίμπανε βασιλείαν, τοὺς πρεσβυτέρους παραβλεπόμενος. ὁ δὲ βασιλεὺς τὴν ἐπιτροπὴν παρῃτήσατο.
ὁ μέντοι Λαζῶν ἀρχηγὸς Τζάθος ἀποστατήσας Περσῶν, προσερρύη τῷ Ἰουστίνῳ καὶ βαπτισθείς, υἱός τε τοῦ βασιλέως ὀνομασθεὶς καὶ βασιλεὺς Λαζῶν ἀναγορευθείς, γυναικί τε συζευχθεὶς ἑνὸς τῶν συγκλητικῶν θυγατρί, εἰς τὴν ἑαυτοῦ χώραν ἐπανελήλυθε. τοῦτο αἴτιον αὖθις μάχης Ῥωμαίοις καὶ Πέρσαις ἐγένετο, ὡς τοῦ βασιλέως Ῥωμαίων τοὺς αὐτοῖς ὑπείκοντας σφετεριζομένου. τότε καὶ τὰ κατὰ τὸν ἅγιον Ἀρέθαν ἐν Νεγρᾷ τῇ πόλει συμβέβηκε. Κουάδης δὲ τοὺς ἐν τῇ αὐτοῦ ἀρχῇ τυγχάνοντας Μανιχαίους ἐφόνευσεν ἅπαντας καὶ τὸν αὐτῶν ἐπίσκοπον καὶ τὰς βίβλους κατέκαυσεν, ὅτι ἕνα τῶν υἱῶν αὐτοῦ τὴν μυσαρὰν αὐτῶν διδάξαντες αἵρεσιν τὰ αὐτῶν φρονεῖν παρεσκεύασαν. Ἡ δὲ πόλις Ἀνάζαρβος ἢ Ἀνάβαρζα, τῆς δευτέρας Κιλικίας οὖσα μητρόπολις, τότε ὑπὸ σεισμοῦ συνεπτώθη· καὶ ἡ Ἔδεσα, πόλις οὖσα περιφανὴς τῆς Ὀσροηνῶν ἐπαρχίας, κατεκλύσθη, τοῦ μέσον αὐτῆς ῥέοντος ποταμοῦ πλημμυρήσαντος, κεκλημένου Σκιρτοῦ, καὶ τούς τε τῆς πόλεως οἴκους καταβαλόντος καὶ παρασύραντος καὶ τοὺς αὐτῆς ἐνοικοῦντας οὓς μὲν συγχώσαντος τοῖς συμπτώμασιν, οὓς δὲ καταποντίσαντος.
μεθ’ ἡμέρας δέ γε τοῦ ὕδατος ἐλαττωθέντος, εὑρέθη ἐν τῇ ὄχθῃ τοῦ ποταμοῦ πλὰξ λιθίνη ἐν ἱερογλυφικοῖς γράμμασιν αὐτῇ ἐγκεκολαμμένοις λέγουσα ταῦτα Σκιρτὸς ποταμὸς σκιρτήσει κακὰ σκιρτήματα πολίταις. καὶ τῆς Πομπηιουπόλεως τὸ ἥμισυ κατεπόθη, μέσον ῥαγείσης τῆς πόλεως, καὶ τῶν ἀνθρώπων πολλοὶ ἐν τῷ χάσματι ἔτι ζῶντες ἀπωλοφύροντο καὶ οὐδεὶς ἠδύνατο ἀνελέσθαι αὐτούς. καὶ γυνή τις ἐκ Κιλικίας τότε ἐγένετο γιγαντώδης καὶ τὴν ἀναδρομὴν τοῦ σώματος καὶ τὴν λοιπὴν διαρτίαν· παντὸς γὰρ εὐμήκους ἀνδρὸς εἰς πῆχυν ὅλον ὑπερανίστατο· ηὐρύνετο δὲ τοὺς ὤμους τε καὶ τὰ στέρνα ἐπὶ πολύ, καὶ τἄλλα δ’ εἶχε τῷ μήκει τε καὶ τῷ πλάτει ἀνάλογα, τὸ εἶδος λέγω καὶ τὴν φωνὴν καὶ τῶν βραχιόνων καὶ τῶν πήχεων τὴν στερρότητα καὶ τὸ μέγεθος καὶ τὸ τῶν δακτύλων ἁδρὸν καὶ ὅσα τούτοις ἑπόμενα. Ἰουστινιανοῦ δὲ στρατηλάτου, ὡς εἴρηται, μετὰ θάνατον Βιταλιανοῦ προβληθέντος, ἐκείνῳ ἀνεῖτο ἡ πᾶσα διοίκησις. καί ποτε τῶν τὰς ἡγεμονίας ἐχόντων δεομένων τοῦ βασιλέως κοινωνὸν τῆς βασιλείας ἑλέσθαι τὸν στρατηλάτην, ἐκεῖνος τῆς ἁλουργίδος ἁψάμενος δι’ εὐχῆς ὑμῖν ἤτω φησί μὴ νεώτερον ταύτην περιβαλέσθαι.
καὶ τότε μὲν οὕτω τὴν ἐκείνων δέησιν διεκρούσατο. οἱ δ’ αὖθις μετ’ οὐ πολὺ ψήφισμα ἔθεντο τὴν τοῦ νωβελισίμου ἀξίαν τῷ Ἰουστινιανῷ ἐπιψηφιζόμενον καὶ τὸν βασιλέα ᾐτοῦντο κυρῶσαι τὸ ψηφισθέν· καὶ ὃς εἴξας γράμμασιν οἰκείοις τοῦτο ἐκύρωσε. τραύματος δ’ οἱ γενομένου περὶ τὴν κνήμην κλινήρης ἦν. ὡς δ’ ἡ νόσος ἐκραταιοῦτο καὶ ἀμφίβολον ἦν αὐτῷ τὸ βιώσιμον, μετακαλεῖται τὸν πατριάρχην Ἐπιφάνιον, μεταπέμπεται δὲ τοὺς ἐν τέλει, καὶ βασιλέα τὸν ἀδελφιδοῦν Ἰουστινιανὸν ἀναδείκνυσιν, αὐτὸς τῇ ἐκείνου κεφαλῇ περιθεὶς τὸ διάδημα. καὶ εἰς τὸ τῆς ἱππηλασίας θέατρον τοῦ δήμου τῆς πόλεως ἀθροισθέντος, ἔξεισι πρὸς αὐτοὺς ἐστεμμένος ὁ Ἰουστινιανός, καὶ παρὰ πάντων εὐφημισθεὶς ἐπανῆκεν εἰς τὰ βασίλεια, τεσσαράκοντα καὶ πέντε τότε τυγχάνων ἐνιαυτῶν. αὐτίκα δὲ καὶ ἡ γαμετὴ αὐτοῦ Θεοδώρα ἀνερρήθη Αὐγούστα. καὶ μετ’ ὀλίγον τῷ Ἰουστίνῳ ἐπέλιπεν ἡ ζωή, βασιλεύσαντι ἔτη ἐννέα ἐφ’ ἡμέραις εἴκοσι. Καὶ ὁ μὲν εὐσεβῶς βασιλεύσας ἀπῆλθεν· ἄρξαντος δὲ Ἰουστινιανοῦ οὐκ εἰς μοναρχίαν ἡ βασιλεία κατέστη, ἀλλ’ εἰς διπλοῦν τὸ κράτος μεμέριστο·
οὐδὲν γὰρ ἧττον τοῦ κρατοῦντος, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, ἡ κοινωνὸς αὐτῷ τοῦ βίου δεδύνητο. ἦν δὲ ὁ βασιλεὺς οὗτος ῥᾷστος μὲν πρὸς ἔντευξιν καὶ ἀναπεπταμένας εἶχε τὰς ἀκοὰς πρὸς διαβολήν, ὀξὺς δὲ πρὸς ἄμυναν, ἀφειδὴς πρὸς χρημάτων ἐξάντλησιν καὶ πρὸς συλλογὴν αὐτῶν ἀφειδέστερος. τὰ μὲν γὰρ ἀνήλισκεν εἰς οἰκοδομάς, τὰ δὲ ἵν’ αὐτῷ κατορθοῖντο ὅσα οἱ ἐτύγχανε πρὸς βουλῆς, τὰ δὲ εἰς πολέμους καὶ τὰς πρὸς τοὺς ἀνθισταμένους ταῖς ἑαυτοῦ θελήσεσιν ἔριδας. ὅθεν ἀεὶ χρημάτων δεόμενος ἐξελέγετο ταῦτα ἐκ τρόπων οὐκ εὐαγῶν καὶ χάριτας ᾔδει τοῖς προφάσεις αὐτῷ τοῦ ἀργυρολογεῖν ἐφευρίσκουσι. καὶ οὐχ ὁ μὲν οὕτω διέκειτο, ἡ δὲ βασιλὶς ἠλαττοῦτο κατά τι τοῦ αὐτοκράτορος ἢ πρὸς ἐξουσίαν ἢ πρὸς χρημάτων κτῆσιν ἐκ τρόπου παντός. ἠδύνατο μὲν γὰρ πολλῷ τῷ μέσῳ τοῦ ξυνευνέτου ἐπέκεινα, ἦν δὲ καὶ ποριμωτάτη πρὸς εὕρεσιν καινοτέρων καὶ πολυτρόπων ἐπινοιῶν. ἐντεῦθεν τοῖς ὑπηκόοις διχόθεν αἱ συμφοραί· οἵ τε γὰρ ἐτήσιοι δασμοὶ ἐπὶ μεῖζον ἐξῄροντο καὶ καινοὶ προσεπινενόηντο.
καὶ οἱ μὲν ὡς μὴ περὶ τὴν εἰς τὸ θεῖον δόξαν ὀρθῶς διακείμενοι, οἱ δὲ ὡς ἀκολάστως βιοῦντες ἐκολάζοντο καὶ τὰς περιουσίας ἀφῄρηντο, οἱ δὲ διὰ τὰς πρὸς ἀλλήλους διαφοράς, καὶ ἄλλοι ἐξ ἄλλων τρόπων καὶ ἕτεροι ἐξ ἑτέρων. πάντας γὰρ ἀπαριθμεῖν μακρᾶς ἂν δέοιτο συγγραφῆς. Κατὰ δὲ τὸ πέμπτον ἔτος τῆς βασιλείας αὐτοῦ ἀστέρος ὤφθη φαῦσις κομήτου, ὃς λαμπαδίας ὠνόμασται, ὡς ἄνω τὰς ἀκτῖνας ἱείς, ὃς ἐφ’ ἡμέρας εἴκοσι φαίνων διήρκεσεν. ἔθετο δὲ καὶ πρὸς τοὺς Πέρσας σπονδάς. καὶ τὰ μὲν κατὰ τὴν ἑῴαν εἰρήνευον, τὴν δὲ πόλιν κατέτρυχον ἐμφύλιοι πόλεμοι, καὶ τὸ κάλλος αὐτῆς καὶ τὴν ἀγλαί̈αν, ὅση περιελέλειπτο ἀπὸ τοῦ ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Λέοντος γεγονότος ἐμπρησμοῦ, διεφθάρκασι. μίσους γὰρ ἐμφύντος τοῖς δήμοις κατὰ τοῦ αὐτοκράτορος καὶ τῆς βασιλίσσης δι’ ἅπερ εἴρηται, ὡμονόησαν ἄμφω τὰ μέρη, τό τε Βένετον καὶ τὸ Πράσινον, καίτοι ἀεὶ ἀλλήλοις ἐναντιούμενα, καὶ στάσεως ἤρξαντο. ὁ δέ γε κρατῶν μοῖράν τινα βαρβάρων τῶν καλουμένων Αἰλούρων αὐτοῖς ἐπαφεὶς στῆσαι τὴν στάσιν οὕτως ἐπικεχείρηκεν. ἡ δ’ ἀνῆπτο μᾶλλον·
μάχης γὰρ συρραγείσης μέσον τῶν δήμων καὶ τῶν βαρβάρων κατὰ τὸ λεγόμενον Μίλιον, καὶ πιπτόντων πολλῶν ἑκατέρωθεν, οἱ τῆς ἐκκλησίας καταπαῦσαι τὴν στάσιν καὶ τὸν πόλεμον σπεύδοντες τὰς παναγεῖς τῶν θείων εὐαγγελίων βίβλους ἀράμενοι καὶ τοῦ σωτῆρος ἡμῶν σεβάσμια ἐκτυπώματα εἰς μέσους τοὺς μαχομένους συνώθησαν ἑαυτούς, οἰόμενοι αἰδεσθέντας ἐκείνους τὰ ἅγια καταθέσθαι τὰ ὅπλα καὶ ἀποσχέσθαι τοῦ μάχεσθαι· ἀλλ’ οἱ βάρβαροι τῶν ἁγίων φροντίσαντες οὐδ’ ὁπωστιοῦν τούς τε δήμους συνέκοπτον καὶ οὐδὲ τῶν ἱερῶν ἢ τῶν ταῦτα φερόντων ἐφείδοντο. τοῦτο τοῖς τῆς πόλεως εἰς ἐρεθισμὸν τῆς στάσεως γέγονε, καὶ ὥσπερ αὐτῷ τῷ θείῳ ἀμύνοντες εἰς ἀπόνοιαν ἐξήφθησαν πλείονα, καὶ οὐκ ἄνδρες μόνον, ἀλλὰ καὶ γυναῖκες ἐκ τῶν ὑπερῴων ἐμάχοντο, λίθοις καὶ κεράμοις καὶ παντὶ τῷ προστυχόντι βάλλουσαι ἄνωθεν τὴν βάρβαρον ἐκείνην πληθύν. οἱ δὲ μανίᾳ ληφθέντες καὶ ἀμύνασθαι τὰ γύναια θέλοντες, πῦρ ἐνιᾶσι τοῖς οἴκοις, ἐξ ὧνπερ ἐβάλλοντο.
πνεύματος δὲ σφοδροῦ πνέοντος τηνικαῦτα, ἡ φλὸξ ἦρτο ταχέως ἀέριος καὶ πολλὰς μεγίστας τε καὶ καλλίστας οἰκοδομὰς κατῃθάλωσε καὶ ἀγάλματα κατέφλεξεν ἀρχαίων ἀνδρῶν ἐπισήμων ἐπὶ σοφίᾳ καὶ ἐπ’ ἀνδρείᾳ καὶ τοῖς διὰ χειρῶν καὶ συνετῶν βουλευμάτων ἀνδραγαθήμασι, καὶ ἐπὶ πᾶσιν αὐτὸ τὸ θεῖον τέμενος τοῦ μεγάλου ναοῦ, ὃν βασιλεὺς Κωνστάντιος ἐδομήσατο, καὶ τὸ τῆς ἁγίας Εἰρήνης, καὶ τὸν τοῦ Εὐβούλου ξενῶνα καὶ τὴν τοῦ Παλατίου Χαλκόστεγον, ἥτις ἦν ἡ νῦν καλουμένη Χαλκῆ, καὶ εἱρκτὴν χρηματίζουσαν καὶ τὸ τοῦ Σευήρου λουτρὸν τὸ λεγόμενον Ζεύξιππον καὶ ἄλλα πολλὰ κόσμον καὶ θαῦμα τῇ πόλει καὶ τῇ βασιλείᾳ περιποιούμενα. τότε τοίνυν ὁ βασιλεὺς ἑτέρως καταστορέσαι τὴν στάσιν διανενόητο· καὶ ἀνελθὼν εἰς τὸ θέατρον διαλεχθῆναι τοῖς δήμοις βεβούλευτο, καὶ πέμψας ἐκεῖ τὸ δημοτικὸν μετεστέλλετο. τὸ δ’ οὐκ ἠνείχετο προσελθεῖν, ἀλλὰ καὶ ἀλλήλοις παρεκελεύοντο φυλάξασθαι τὸ ἱππήλατον θέατρον, ἵνα μὴ ὡς ἐν εἱρκτῇ συγκλεισθεῖεν αὐτῷ καὶ τοῦ θυμοῦ τῶν κρατούντων γέγονε παρανάλωμα.
ἐντεῦθεν εἰς τὴν ἀγορὰν διαθέοντες, ἕτερον βασιλέα ἑαυτοῖς ἐβουλεύσαντο προχειρίσασθαι καί τινα συγγενῆ τοῦ βασιλέως Ἀναστασίου περισχόντες Ὑπάτιον, πῇ μὲν ἄκοντα, πῇ δέ γε καὶ πεπεισμένον, εἰς τὸν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου Φόρον ἀπάγουσι, καὶ ἐπὶ ἀσπίδος αὐτὸν μετάρσιον ἄραντες ἀναγορεύουσι βασιλέα καὶ τὸ τῶν ἵππων ἐκεῖθεν ἁμιλλητήριον καταλαμβάνουσι θέατρον, εὐφημοῦντες αὐτόν, καὶ πορφυρίδα ἐζήτουν καὶ στέφος. ἐν τούτοις τῶν δήμων ἀσχολουμένων, ἴσχυσαν οἱ περὶ τὸν βασιλέα πλείστων χρημάτων διανομαῖς ὑποσῦραι τῶν Βενέτων πολλούς, καὶ οὕτως τὴν τῶν δήμων ὁμόνοιαν διαστήσαντες χωρῆσαι κατ’ ἀλλήλων αὐτοὺς πεποιήκασι. τότε τοίνυν ἀθρόον ἐκ τῶν βασιλείων οἱ προκοιτοῦντες τῶν κρατούντων ἐξέθορον ἔνοπλοι, κἀκ τῆς πόλεως ἕτεροι στρατιῶται καὶ οἱ βάρβαροι ἐπεισέφρησαν, καὶ τὰ πλήθη ὡς χόρτον ἄνευ φειδοῦς ἐξεθέριζον, ἤδη καὶ πρὸς ἄλληλα στασιάσαντα· μεστὸν γὰρ ἦν ἀνθρώπων τὸ θέατρον, τῶν μὲν τῆς τῶν στασιαζόντων μοίρας, τῶν δέ γε πλειόνων κατὰ θέαν τῶν γινομένων καὶ τῆς τοῦ Ὑπατίου ἀναρρήσεως ἠθροισμένων.
τὸν δὲ Ὑπάτιον συλλαβόντες καὶ Πομπήιον τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τῷ βασιλεῖ προσήγαγον, οἳ καὶ ἀνῃρέθησαν καὶ αἱ περιουσίαι αὐτῶν ἐδημεύθησαν. τῶν δ’ ἐκ τοῦ δήμου ἀναιρεθέντων εἰκάσθη εἶναι ὁ ἀριθμὸς ὡσεὶ τεσσαράκοντα χιλιάδες. οὐχὶ τῶν εἰρημένων δὲ δύο ἀνδρῶν μόνων ἐδημεύθησαν αἱ περιουσίαι, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων πλειόνων συγκλητικῶν· κἀκεῖνοι δὲ πολυειδῶς ἐκολάσθησαν. Ἐν δὲ τῇ στάσει ταύτῃ, ὡς εἴρηται, τῆς μεγάλης ἐκκλησίας καυθείσης, ἧς δομήτωρ ἦν ὁ Κωνστάντιος, ἑτέραν πολλῷ μείζω καὶ περιφανεστέραν ὁ βασιλεὺς Ἰουστινιανὸς ἀπήρξατο καινουργεῖν, τῆς οἰκοδομῆς αὐτῆς ἀρχθείσης κατὰ τὸ μ ἔτος, ἰνδικτιῶνος πεντεκαιδεκάτης ἐνισταμένης ἐν Φευρουαρίῳ μηνί. οὐ μόνου δὲ τοῦ ἱεροῦ τούτου δόμου τῆς δομήσεως ὁ βασιλεὺς ἐκεῖνος ἀπήρξατο, ἀλλὰ καὶ ἑτέρων πλειόνων, ἐν οἷς ἀπείρων χρημάτων δεόμενος τὰς τυπωθείσας ἀνέκαθεν ἐν ἑκάστῃ τῶν πόλεων δίδοσθαι σιτήσεις τοῖς ἐν αὐταῖς διδασκάλοις τῶν λογικῶν τεχνῶν ὑποθήκαις τοῦ ἐπάρχου ἐξέκοψε. καὶ οὕτω τῶν ἐν ταῖς πόλεσι διδασκαλείων ἐσχολακότων ἀγροικία τῶν ἐν αὐταῖς κατεκράτησε.
Κατά γε μὴν τὸ ἑπτακαιδέκατον ἔτος τῆς βασιλείας αὐτοῦ καὶ ὁ κίων ὁ μέγας, ὃς ἐν τῷ προαυλίῳ τοῦ μεγάλου ναοῦ καθίδρυται, τετελείωτο, ἐν ᾧ οἰκεῖον ἀνδριάντα ἔφιππον οὗτος ὁ βασιλεὺς ἀνεστήλωσεν, ἔνθαπερ πρὶν ἕτερος ἵστατο κίων τοῦ μεγάλου Θεοδοσίου φέρων στήλην ἐξ ἀργύρου πεποιημένην παρὰ τοῦ ἐκείνου παιδὸς Ἀρκαδίου, ἕλκουσαν σταθμὸν λιτρῶν ἑπτακισχιλίων τετρακοσίων, ἣν καθελὼν ἐκεῖνος μετὰ τοῦ κίονος καὶ τὸν ἄργυρον ἀφελόμενος τὸν νῦν ὁρώμενον μετὰ τῆς οἰκείας στήλης ἀνήγειρε κίονα. ἀλλὰ καὶ ὁλκὸν μέγιστον ἐκ μολίβδου ἐξειργασμένον, δι’ οὗ τὸ ὕδωρ εἰς τὴν πόλιν εἰσήγετο, καταλέλυκε, πολλῆς ἐν ταῖς οἰκοδομαῖς τῆς ὕλης ταύτης δεόμενος. καὶ κλόνος δὲ τότε τῆς γῆς συνέβη σφοδρότατος, ἐξ οὗ συνεπτώθη τῆς Κυζίκου τὸ ἥμισυ. Ἱστορεῖται δέ τις τότε τῷ Βυζαντίῳ ἐπιδημῆσαι ἕλκων κύνα τερατουργόν· πολλῶν γὰρ εἰς θέαν αὐτοῦ συνηγμένων, ἐδίδουν πλείους ἐκ τούτων τοὺς ἑαυτῶν δακτυλίους, καὶ πάντες ὁμοῦ πρὸ τοῦ κυνὸς κατετίθεντο. ὁ δ’ ἐκελεύετο πρὸς τοῦ κυρίου αὐτοῦ ἑκάστῳ παρεσχηκέναι τὸν ἴδιον, καὶ τῷ στόματι λαμβάνων αὐτοὺς καθ’ ἕνα ἀπλανῶς ἑκάστῳ τὸν οἰκεῖον προςένεμε.
καὶ αὖθις προσετάττετο δεῖξαι τίς μὲν εὔπορος ἦν, τίς δὲ πένης ἢ τίς πόρνη τῶν γυναικῶν ἢ ποία χήρα, τίς δὲ συνεζευγμένη ἀνδρί, καὶ ἕτερα τοιαῦτα, καὶ πάντα ἐδείκνυεν ἀνεπισφαλῶς, ἑκάστου πρὸς τὸ ἐρώτημα τὸ ἱμάτιον κατέχων τῷ στόματι. Τῷ μέντοι δεκάτῳ ἔτει τῆς ἀρχῆς Ἰουστινιανοῦ τοῦ πατριάρχου Ἐπιφανίου θανόντος ὁ Τραπεζοῦντος Ἄνθιμος εἰς τὸν ἱερατικὸν θρόνον τῆς Κωνσταντινουπόλεως μετατίθεται. οὗτος ὁ βασιλεὺς καὶ κατὰ τῶν ἀνδρομανῶν πολὺς ἔπνευσε καὶ πλείστους διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἐκόλασε, τὴν αἰδῶ τούτων ἐκτέμνων. καὶ πρὸς τὸν ἐρόμενον διὰ τί ταύτῃ τοὺς ἀρρενοφθόρους κολάζεις; ἔφη εἰ δ’ ἄρα ἱεροσυλήκασιν, οὐκ ἂν τὴν χεῖρα τούτων ἀπέτεμον; οὗτος καὶ τὸν μέγαν ἐν τῇ Πηγῇ ναὸν τῆς Θεοτόκου ἀνήγειρε καὶ τὸ τῶν σεπτῶν μαρτύρων ἱερὸν Σεργίου καὶ Βάκχου καὶ ἄλλας οἰκοδομὰς πολλὰς ἐποιήσατο, καὶ γέφυραν ἔκτισε κατὰ τὸν Σάγγαριν ποταμόν, ἐν ᾗ καὶ ἐπίγραμμα παρὰ Ἀγαθίου ἐγένετο τόδε·
καὶ σὺ μεθ’ ἑσπερίην ὑψαύχενα καὶ μετὰ Μήδων ἔθνεα καὶ πᾶσαν βαρβαρικὴν ἀγέλην, Σαγγάριε, κρατερῇσι ῥοὰς ἁψῖσι πεδηθείς, οὕτως ἐδουλώθης κοιρανικῇ παλάμῃ, ὁ πρὶν δὲ σκαφέεσσιν ἀνέμβατος, ὁ πρὶν ἀτειρής, κεῖσαι λαϊνέῃ σφιγκτὸς ἀλυκτοπέδῃ. καὶ ἡ βασιλὶς Θεοδώρα τότε τὸν τῶν ἁγίων ἀποστόλων περιώνυμον ναὸν ἐδομήσατο. ἦν μὲν γὰρ καὶ πρῴην τοῖς ἀποστόλοις ἐκεῖσε ναός, παρὰ Κωνσταντίου τοῦ υἱοῦ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου δεδομημένος, οὐχ οἷος δ’ ὁ νῦν ἐστι, πολλῷ δὲ τούτου καὶ πρὸς κάλλος καὶ πρὸς ὄγκον λειπόμενος. Ὀνωρίου δέ ποτε τῆς πρεσβυτέρας βασιλεύοντος Ῥώμης, μεταναστὰν τὸ τῶν Οὐανδήλων ἔθνος καὶ εἰς Ἰσπανίαν ἐλθὸν κἀκεῖθεν εἰς Λιβύην περαιωθὲν σὺν τῷ οἰκείῳ ῥηγὶ Γονδιγίσγλῳ κατέσχε ταύτην. ἐφ’ υἱοῖς δὲ δυσὶ τούτου θανόντος, ὧν ἅτερος Γόνδαρις, ὁ δὲ λοιπὸς ἐκαλεῖτο Γιζέριχος, εἰς μόνον τὸν Γιζέριχον ἡ ἀρχὴ περιέστη, τοῦ Γόνδαρι τελευτήσαντος. οὗτος οὖν ὁ Γιζέριχος τήν τε Καρτάγεναν παρειλήφει καὶ τὴν Ῥώμην αὐτήν, καὶ ἐπὶ τριάκοντα καὶ ἐννέα τῶν Οὐανδήλων ἡγεμονεύσας ἐνιαυτοὺς ἀπέτισε τὸ χρεών.
ὃν Ὀνώριχος ὁ υἱὸς διεδέξατο, ὑφ’ οὗ πλεῖστα δεινὰ τοῖς ὀρθοδόξοις ἐπήχθησαν, ἀρειανίζειν πάντας καταναγκάζοντος. ὃς ἐπ’ ἔτη ἄρξας ὀκτὼ ἐπὶ διαδόχῳ Γουνδαμούνδῳ τῷ υἱωνῷ τελευτᾷ. καὶ οὗτος δὲ βαρὺς τοῖς ὀρθοδόξοις γενόμενος, κατέλυσε τὴν ζωὴν ἐπὶ ἐνιαυτοὺς τὴν ἀρχὴν κατασχὼν δυοκαίδεκα. εἶτα Τρασαμοῦνδος τῶν Οὐανδήλων γέγονεν ἡγεμών, καὶ οὗτος Ἀρειανός, οὐ κολάζων τοὺς ὀρθοδόξους, μόνον μέντοι ἀποστρεφόμενος· καὶ τούτου δὲ ἔτη εἴκοσι καὶ ἑπτὰ διαγαγόντος ἐν τῇ ἀρχῇ καὶ τὸ βιώσιμον ἐκμετρήσαντος, εἰς Ἰλδέριχον ἡ ἡγεμονία μετέπεσεν, ὃς Γιζερίχου ἦν υἱωνὸς ἐξ Ὀνωρίχου τοῦ ἐκείνου παιδός. οὔτε δὲ χριστιανοῖς χαλεπῶς προσεφέρετο καὶ πᾶσι πρᾷος ἐτύγχανεν, ἅτε καὶ μαλθακοῦ τυχὼν ἤθους ἐκ φύσεως, ὅθεν ἦν καὶ πρὸς πολέμους νωθέστερος. οὗτος δὴ ὁ Ἰλδέριχος συνήθης γέγονε τῷ Ἰουστινιανῷ ἔτι ἰδιωτεύοντι. Γελίμερ δέ τις ὁμογενὴς Ἰλδερίχου, ἀνὴρ κακοήθης, δραστήριος δὲ καὶ νεωτερίσαι δεινότατος, ἐπέθετο τυραννίδι· καὶ τὸν οἰκεῖον κατασχὼν δεσπότην εἱρκτῇ παραδίδωσι καὶ τοὺς ὅσοι ἐκείνῳ ᾠκείωντο.
ἀποτριβόμενος δ’ οἷον τὸ τῆς τυραννίδος αἰτίαμα, γράφει πρὸς Ἰουστινιανὸν ὡς οὐ τῆς ἀρχῆς ἐρῶν ταύτης ἐδράξατο, ἀλλ’ ὅτι Ἰλδέριχος ἀποπεφύκει πρὸς τὴν ταύτης διοίκησιν. ὁ δὲ βασιλεὺς ἀνταπέστειλε τῷ Γελίμερι ὡς οὐκ ἀνέξεται, εἰ μὴ τῷ τυραννηθέντι μὲν βοηθήσει, τὸν δὲ τυραννήσαντα τιμωρήσεται. διὸ τὸν πατρίκιον Βελισάριον ἐκ τῆς ἑῴας μεταστειλάμενος, ἐκεῖ γὰρ ἦν ὁ ἀνὴρ τοῖς Πέρσαις μαχόμενος, εἰς Λιβύην μετὰ χειρὸς βαρείας καὶ στόλου πέμπει πολλοῦ, ταῖς δυνάμεσιν ἁπάσαις ἐπιστήσας αὐτὸν ἀρχιστράτηγον αὐτοκράτορα, ᾧ καὶ ὁ Καισαρεὺς συμπαρωμάρτει Προκόπιος, ὃς τὰ περὶ τῶν ἐκεῖ πολέμων ἱστόρησε πλατυκώτερον. καταπλεύσας οὖν εἰς Λιβύην ὁ Βελισάριος χάρακα βάλλεται. ὁ δὲ Γελίμερ τοῦτο μαθὼν ἐντέλλεται τῷ ἀδελφῷ Ἀματᾷ τόν τε Ἰλδέριχον καὶ τοὺς αὐτοῦ συγγενεῖς, οὓς ἐμφρούρους κατεῖχεν, αὐτίκα κτεῖναι. καὶ οἱ μὲν ἀνῄρηντο. Γελίμερ δὲ συμβαλὼν τῷ Βελισαρίῳ καὶ τραπεὶς τῆς τε Καρχηδόνος ἐξέπεσε καὶ τῶν ἄλλων καὶ πάσης τῆς Λιβύης ἐκράτησε Βελισάριος καὶ τῇ βασιλείᾳ Ῥωμαίων ὑπέταξεν, ἐνενήκοντα καὶ πέντε ἐνιαυτοὺς τῶν Οὐανδήλων κυριευσάντων αὐτῆς.
συνέσχε δὲ ζωὸν καὶ αὐτὸν τὸν Γελίμερα σὺν γαμετῇ καὶ τέκνοις αὐτοῦ. λέγεται δὲ πολιορκουμένῳ αὐτῷ μετὰ τῶν οἰκείων ἐν χώρᾳ λυπρᾷ τῇ τῶν Μαυρουσίων ἐπιλεῖψαι τὰ ζωαρκῆ, τὸν δὲ ἐπιστεῖλαι τῷ ταγματάρχῳ, ὃν ὁ Βελισάριος τῇ πολιορκίᾳ ἐπέστησεν, ἀξιοῦντα στεῖλαί οἱ ἄρτον ἕνα καὶ κιθάραν καὶ σπόγγον. καὶ ὃς συνιδεῖν οὐκ ἔχων ὅτου χάριν αἰτοῦνται παρὰ τοῦ Γελίμερος τὰ αἰτούμενα, τὸν τῆς γραφῆς ἠρώτησε κομιστήν· ὁ δὲ τὸν μὲν ἄρτον εἶπεν αἰτεῖν ἐπιθυμῶν τοῦτον ἰδεῖν, ἐπεὶ μὴ εἶδεν ἐξότου τῆς Καρχηδόνος ἐκπέπτωκε, τῶν βαρβάρων, παρ’ οἷς ἦν, κακοβίων ὄντων, τὸν δὲ σπόγγον, ἵνα τούτῳ τῶν ὀμμάτων ἐκμάσσῃ τὰ δάκρυα, τὴν δὲ κιθάραν, ἵνα ταύτῃ τὰς οἰκείας συμφορὰς ἀποκλαύσηται. ἑαυτὸν δὲ ὅμως παραδοὺς τοῖς πολιορκοῦσι μετὰ τῶν συνόντων ἤχθη πρὸς Βελισάριον, καὶ ἐγέλα πρὸς αὐτὸν εἰσαγόμενος, ὡς τοῖς ὁρῶσιν ἐξεστηκέναι δοκεῖν αὐτὸν διὰ τὴν τοῦ πάθους ὑπερβολήν. ἦν δ’ ἑτεροῖόν τι τὸ γινόμενον. ἀναλογιζόμενος γὰρ εἰς οἵαν τύχην ἐξ οἵας κατήντησε καὶ γέλωτος ἄξια κεκρικὼς τὰ ἀνθρώπινα, ἐγέλα ταῦτα. Βελισάριος δὲ καὶ αὐτὸν καὶ τοὺς τῶν Οὐανδήλων ἄρχοντας ἐντίμως ἐφύλασσε, κομισθησομένους τῷ βασιλεῖ.
παρειλήφει δὲ καὶ Σικελίαν καὶ τὴν Σαρδώ, νῆσος δὲ καὶ αὕτη, καὶ τὰ μέχρι Γαδείρων ὑφ’ ἑαυτὸν ἐποιήσατο, καὶ οὕτως ἐπανῆλθεν εἰς τὸ Βυζάντιον καὶ τιμῆς μεγάλης παρὰ τοῦ βασιλέως ἠξίωτο, ἄγων αὐτόν τε τὸν Γελίμερα σὺν γυναικὶ καὶ τέκνοις καὶ συγγενέσι καὶ πᾶσαν τὴν θεραπείαν αὐτοῦ. εἶτα καὶ θρίαμβον ἐπὶ τῇ νίκῃ κατήγαγε, τελουμένης ἁμίλλης ἵππων ἐν τῷ θεάτρῳ, αὐτοῦ τε τοῦ κρατοῦντος, ὡς ἔθος, προκαθημένου καὶ τῆς γερουσίας παρούσης καὶ τοῦ δήμου παντός. καὶ προῄει μὲν ἐκ τῆς τῶν ἵππων ἀφετηρίας ὁ ἀρχιστράτηγος τῆς πορφυρίδος τοῦ Γελίμερος παρεπομένου ἐχόμενος τῇ χειρί· συμπαρωμάρτουν δ’ αὐτῷ καὶ οἱ τῶν τάξεων στρατηγοὶ καὶ ταγματάρχαι καὶ λοχαγοὶ καὶ οἱ τοῦ Γελίμερος συγγενεῖς. ἤδη δ’ ἐφθακὼς ἔναντι τοῦ κρατοῦντος ὁ Βελισάριος πείθει τὸν Γελίμερα εἰς τοὔδαφος καταβαλεῖν ἑαυτὸν καὶ οὕτως ἀπονεῖμαι τῷ βασιλεῖ τὴν προσκύνησιν. ὁ δ’ ἐποίει τὸ προσταττόμενον, καταχεόμενος δάκρυσι.
καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Βελισάριος προσούδισεν ἑαυτόν, ἐνδεικνύμενος τῷ Γελίμερι ὅτι οὐχ ὡς αἰχμάλωτος ἐκεῖνος τοῦτο ποιῆσαι ἀπῄτητο, ἀλλ’ ὅτι οὕτω νενόμισται προςκυνεῖσθαι τῶν Ῥωμαίων τοὺς βασιλεῖς, καὶ οἱονεὶ κουφίζων αὐτῷ τὸ δυστύχημα. καὶ τὴν ἴσην δὲ τῇ βασιλίσσῃ προσκύνησιν ἀπονείμαντα τὸν Γελίμερα καταγωγὴ δέχεται λαμπρὰ καὶ θεραπεία βασιλικὴ προετοιμασθεῖσα αὐτῷ.
μεθ’ ἡμέρας δέ τινας αὖθις ἱππηλασίας ἀγομένης κατὰ τὸ θέατρον, τὰ λάφυρα τοῦ πολέμου διὰ μέσης τῆς πόλεως κομιζόμενα εἰσήγοντο εἰς τὸ στάδιον, ἀκόντια καὶ θρόνοι καὶ φορεῖα καταστεγῆ γυναικεῖα, χρυσοῦ τὰ πάντα πεποιημένα καὶ λίθοις τιμαλφέσιν ἐπικοσμούμενα, καὶ κλίνη ὁμοία καὶ χρυσόπαστοι τάπητες καὶ σκεύη τὰ ταῖς τραπέζαις ὑπηρετούμενα, τὰ μὲν ἐκ χρυσοῦ εἰργασμένα, τὰ δ’ ἐξ ἀργύρου πεποιημένα, καὶ ἐκπώματα χρύσεά τε καὶ λιθοκόλλητα καὶ ἁλουργεῖς ἐσθῆτες καὶ πέπλοι παρόμοιοι καὶ βασίλειοι στέφανοι καὶ κόσμοι γυναικῶν διάλιθοί τε καὶ περιμάργαροι καὶ ἄλλα πλεῖστα καὶ ἀριθμὸν σχεδὸν ὑπερβαίνοντα, καὶ ἐπὶ πᾶσι λάρνακες ἑπτὰ χρυσίου μεσταὶ καὶ βίβλοι τῶν θείων εὐαγγελίων, χρυσῷ περιλαμπόμεναι πάντοθεν καὶ λίθων παντοίοις γένεσι ποικιλλόμεναι. τὰ μὲν οὖν τοῦ θριάμβου ἦσαν ἐν τούτοις. Βελισάριος δὲ καὶ ὑπατείας ἠξίωτο. Ἤδη δὲ τοῦ τῶν Οὐανδήλων πολέμου καταλυθέντος στέλλεται παρὰ τοῦ βασιλέως εἰς Ῥώμην, ταύτην τε καὶ πᾶσαν αὐτῷ τὴν Ἰταλίαν παραστησόμενος, ὑπὸ Γότθων κατεχομένην, ὧν Θευδάτος ἦν ἡγεμών.
τοῦτο μαθὼν ὁ Θευδάτος Ἀγαπητὸν τὸν Ῥώμης μέγαν ἀρχιερέα, ἄνδρα θεσπέσιον, στέλλει τῷ βασιλεῖ πρεσβευσόμενον. ὁ δὲ καταλαβὼν τὸ Βυζάντιον καὶ τῷ Ἰουστινιανῷ ἐντυχὼν πρῶτον περὶ θεοῦ καὶ τῆς εἰς αὐτὸν διαλέγεται πίστεως καὶ τὴν εἰς τὸν θρόνον τῆς νέας Ῥώμης ἀναγωγὴν Ἀνθίμου ὑπ’ αἰτίαν πεποίητο, ὅτι τε μὴ κανονικῶς ἐκ Τραπεζοῦντος, ἣ τῶν εἰς τὸν Πολεμωνιακὸν πόντον κειμένων πόλεων τυγχάνει μητρόπολις, εἰς τὴν Κωνσταντινούπολιν μετήνεκτο, καὶ ὅτι καὶ τῆς Σευήρου κακοδοξίας μετέσχηκεν. ὁ δ’ αὐτοκράτωρ σπουδῇ τῆς βασιλίδος τὸν Ἄνθιμον τῆς ἀρχιερατικῆς ἀξιώσας καθέδρας τῆς Κωνσταντινουπόλεως, τῆς οἰκείας ἀντείχετο πράξεως. ἐνισταμένου δ’ ἔτι τοῦ θείου Ἀγαπητοῦ, καὶ ἠπείλει αὐτῷ, κύριος εἶναι λέγων πράττειν ὃ βούλοιτο. ὡς δ’ ἐπεγέλα ἀπειλοῦντι τῷ βασιλεῖ ὁ ἀρχιερεὺς καὶ ἡδέως ἂν δέξασθαι τὴν σφαγὴν ἀντεπῆγε καὶ μακάριος εἶναι, εἰ τοιούτου τέλους ἀξιωθείη, ᾐδέσθη ὁ αὐτοκράτωρ καὶ μεταβαλὼν ὑπὸ ζήτησιν τὴν πρᾶξιν καθίστησι. καὶ ἀντεῖπον μέν τινες τῶν ἀρχιερέων τῷ πάπᾳ Ῥώμης Ἀγαπητῷ, τῇ βασιλίσσῃ χαριζόμενοι, παρ’ ἧς καὶ χρήμασιν ὑπεφθάρησαν·
πάντων δ’ ἐκεῖνος τῇ ἀληθείᾳ συνηγορῶν ὑπερτέρησε. καὶ ὁ Ἄνθιμος τοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐκβέβλητο, ἔτος ἓν ἀπολαύσας αὐτοῦ, τοῦ βασιλέως αἰδεσθέντος τὸν ἱερώτατον πάπαν καὶ τὴν ἀλήθειαν. ἀντεισήχθη δὲ Μηνᾶς, ἀνὴρ εὐσεβέστατος, αὐχῶν μὲν πατρίδα τὴν κατ’ Αἴγυπτον Ἀλεξάνδρειαν, ἐκφὺς δ’ ἑνὸς τῶν ἐν ταύτῃ ἐπιφανῶν, καὶ λόγων οὐκ ὢν ἀνομίλητος, καὶ μάλιστά γε τῶν θειοτέρων. οὕτω δὲ τῆς ἀρχιερωσύνης Μηνᾶς ὁ θεῖος τυχὼν ἢ μᾶλλον ἐκείνης εὐτυχησάσης αὐτόν, σύνοδον μερικὴν συγκροτεῖ σὺν τῷ πάπᾳ Ἀγαπητῷ καὶ ἀναθέματι περιβάλλει Σευῆρον καὶ Εὐτυχῆ καὶ Πέτρον καὶ τὸν Ἁλικαρνασέα Ἰουλιανὸν καὶ τὸν Ἄνθιμον ὡς ἐκείνοις ὁμόφρονα. ἔτι δ’ ἐν τῷ Βυζαντίῳ διάγων ὁ ἱερώτατος πάπας Ἀγαπητὸς μετήλλαξε τὴν ζωήν. ὁ μέντοι Μηνᾶς ἐπὶ δέκα καὶ ἓξ τὴν ἐκκλησίαν εὐσεβῶς ἰθύνας ἔτη τὸν βίον κατέλυσε· καὶ ἀνήχθη εἰς τὴν ἀρχιερατικὴν καθέδραν τῆς νέας Ῥώμης Εὐτύχιος, προστὰς ὀρθοφρόνως τῆς ἐκκλησίας ἐνιαυτοὺς δυοκαίδεκα. ἐφ’ οὗ καὶ ἡ πέμπτη συνήθροιστο σύνοδος τῶν ἑκατὸν ἑξήκοντα καὶ πέντε ἁγίων πατέρων, ὧν ἐξῆρχε Βιγίλιος πάπας Ῥώμης καὶ ὁ εἰρημένος Εὐτύχιος καὶ ὁ Ἀλεξανδρείας Ἀπολινάριος.
συνήθροιστο δὲ κατὰ Ὠριγένους καὶ τῶν ἀλλοκότων ἐκείνου δοξῶν καὶ τῶν τὰ ἐκείνου πρεσβευσάντων Διδύμου καὶ Εὐαγρίου, οἵτινες τῶν ψυχῶν πρού̈παρξιν ἐδογμάτιζον καὶ τέλος τῆς κολάσεως ἔλεγον καὶ τῶν δαιμόνων εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀποκατάστασιν καὶ ἕτερα πλείονα, οὓς καὶ ἀναθέματι σὺν τοῖς αὐτῶν ὑπέβαλε δόγμασιν, ἀλλὰ καὶ τὸν Μομψουεστίας Θεόδωρον τὰ Νεστορίου φρονοῦντα, ἢ μᾶλλον ἐκείνου γεγονότα διδάσκαλον, καὶ τοῦ βασιλέως Ἰουστινιανοῦ παρόντος ἐν τῇ συνόδῳ καὶ συνευδοκοῦντος οἷς οἱ θεῖοι πατέρες ἐκεῖνοι θεοφιλῶς ᾠκονόμησαν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ταύτῃ συνήνεκτο. ὁ Βελισάριος δὲ εἰς Ἰταλίαν ἐκπλεύσας πρῶτον μὲν πολιορκίᾳ λαμβάνει Νεάπολιν, εἶτα καὶ εἰς αὐτὴν τὴν Ῥώμην ἐπιδημήσας, ὁμοῦ μὲν δυνάμει, ὁμοῦ δὲ καὶ τῇ τῶν ἀστῶν εὐνοίᾳ, γέγονε καὶ ταύτης ἐντός· ὁ γὰρ τῶν Γότθων ἄρχων Θευδάτος ἐν Ῥαβέννῃ διάγων ἐτύγχανε. καὶ Μεδιόλανα δὲ ἡ πόλις κατεσχέθη παρὰ Ῥωμαίων. τῶν δὲ Γότθων αὖθις πολιορκούντων αὐτὴν ὁ βασιλεὺς τὸν Ναρσῆν μετὰ δυνάμεως ἐπαρῆξαι τῷ Βελισαρίῳ ἀπέστειλεν. ἦν δὲ ὁ Ναρσῆς ἐκτομίας, ἄλλως μέντοι γενναῖός τε καὶ στρατηγικώτατος καὶ τοῖς κρατοῦσιν ᾠκειωμένος.
ἀλλήλοιν οὖν μὴ συμφωνοῦντε τούτω τὼ διττὼ στρατηγώ (ὁ μὲν γὰρ Βελισάριος ἑαυτῷ τῶν κατορθωμάτων ἤθελε τὸ πᾶν ἐπιγράφεσθαι, ὁ δέ γε Ναρσῆς οὐκ ἠνείχετο ὑπ’ ἐκεῖνον τετάχθαι δοκεῖν) διῃρέθησαν, καὶ ὁ μὲν ἄλλῃ, ὁ δ’ ἄλλῃ διετίθουν τὸν πόλεμον, διὸ καὶ ἐσφάλησαν ἔν τισι. τῶν γὰρ Μεδιολάνων οἱ ταῦτα φρουροῦντες βασιλικοὶ τῶν ἀναγκαίων ἔνδειαν προβαλλόμενοι τοῖς Γότθοις ἐξέστησαν, καὶ τάχα καὶ εἰς μεῖζόν τι κακὸν ἐτελεύτησεν ἂν ἡ ἔρις ἀμφοῖν, εἰ μὴ ὁ βασιλεὺς τὸν Ναρσῆν διὰ γραμμάτων πρὸς ἑαυτὸν μετεστείλατο. Ἐντεῦθεν μόνος αὖθις ὁ Βελισάριος στρατηγῶν πᾶσαν τὴν Ἰταλίαν καὶ τὰς αὐτῆς πόλεις ὑφ’ ἑαυτὸν ἐποιήσατο καὶ τοσοῦτον τοῖς βαρβάροις καὶ φοβερὸς καὶ ἐράσμιος γέγονεν ὡς τῆς σφῶν ἀρχῆς αὐτὸν ἀξιοῦν καὶ βασιλέα ἱκετεύειν αὐτὸν γενήσεσθαι σφῶν καὶ ἑαυτοὺς καὶ τὰ σφέτερα πάντα ἀνατιθεμένων αὐτῷ. ὁ δὲ οὐκ ἄν ποτε ζῶντος Ἰουστινιανοῦ ἔφη βασιλεὺς αὐτὸς κληθῆναι ἀνέξομαι, ὡς περὶ τούτων ὁ Καισαρεὺς Προκόπιος, αὐτῷ τότε συστρατευόμενος, ἔγραψεν. ἐντεῦθεν τοίνυν ἐπίφθονος γεγονὼς διαβάλλεται πρὸς τὸν βασιλέα ὡς βασιλείας ἐρῶν·
καὶ ὃς αὐτὸν ἐκεῖθεν μετεκαλέσατο ὡς εἰς τὴν ἑῴαν στρατεύσοντα καὶ τὸν Μηδικὸν ἐμπιστευθησόμενον πόλεμον. τελευτᾷ μέντοι καὶ ἡ Αὐγούστα Θεοδώρα, ἐπιβιοῦσα τῇ βασιλείᾳ ἔτη εἴκοσι πρὸς ἑνὶ καὶ μησὶ τρισί. τῆς δὲ μεγάλης ἐκκλησίας ἀπαρτισθείσης ἤδη καὶ καθιερωθείσης, συνέβη πεσεῖν ἐκ σεισμοῦ τὴν πρὸς ἀνατολὴν μεγάλην σφαῖραν τοῦ τοιούτου ναοῦ, ἣ πεσοῦσα τό τε κιβώριον τῆς ἁγίας τραπέζης καὶ αὐτὴν ἐκείνην τὴν παναγῆ τράπεζαν καὶ τὸν ἄμβωνα συνέτριψεν· ὅθεν λέγεται καὶ τὸν τροῦλον προστάξει τοῦ βασιλέως καθαιρεθῆναι, καὶ αὖθις ἀνεγερθῆναι ἐπὶ πόδας εἴκοσι καὶ πέντε μετεωρότερον, καὶ καθιερωθῆναι παρὰ Εὐτυχίου πατριάρχου τὸ δεύτερον. Ἐπὶ τούτου τοῦ βασιλέως καὶ τὸ κῆτος ἑάλω, ὃ εἰς πεντήκοντα καὶ ἐπέκεινα Βυζαντίοις ἠνώχλει ἐνιαυτούς, ὃ πορφύριον ἐκάλουν, οὐκ ἀεὶ μὲν φαινόμενον, ἀλλ’ ἐκ διαλειμμάτων. ὅτε δ’ ἐφαίνετο, πολλὰς μὲν τῶν νηῶν ὑποβρυχίους ἐτίθει, πολλοῖς δὲ φθορᾶς αἴτιον ἀνθρώποις ἐγίνετο, καθ’ οὗ πολλαῖς μὲν ἐχρήσαντο μηχαναῖς, πᾶσαι δ’ ἔμενον ἄπρακτοι, ἑάλω μέντοι δελφῖνας διῶκον.
Liber XVIII
οἱ μὲν γὰρ ἐκεῖνο φεύγοντες τῇ γῇ προσεπέλαζον, τὸ δὲ τὴν κατ’ ἐκείνων ὁρμὴν οὐκ ἀνέκοπτεν, ἕως ἄγχιστά πῃ τῆς γῆς γεγονὸς ἰλύι βαθείᾳ καὶ τελματώδει ἐμπέπτωκεν. ἔνθα δὴ τῷ πηλῷ προσεπέπλαστο καὶ τοῦ τέλματος οὔπως ἔτι ἀναδῦναι δεδύνητο. ὃ τοῖς περιοίκοις γνωσθὲν ὥπλισεν αὐτοὺς κατὰ τοῦ θαλαττίου τούτου θηρός, καὶ ἀξίναις αὐτὸ συγκόψαντες καὶ πελέκεσιν ἀπέκτειναν. εἶτα σχοίνους τῶν ἁδροτέρων τούτου ἐξάψαντες ζεύγεσι βοῶν αὐτὸ τῆς θαλάσσης ἐξείλκυσαν. ἦν δὲ τὸ μῆκος μὲν αὐτοῦ τριάκοντα πήχεων, ἐς δέκα δ’ ηὐρύνετο, ὡς ὁ Καισαρεὺς Προκόπιος καὶ περὶ τούτου ἱστόρησεν. Ἐν τοῖς χρόνοις τούτου τοῦ βασιλέως κατὰ τὸν αὐτὸν συγγραφέα καὶ τὰ τῶν Σηρῶν νήματα, ἡ μέταξα δηλαδή, παρὰ Ῥωμαίοις γίνεσθαι ἤρξατο. ἤγετο μὲν γὰρ ἐν Περσῶν ὠνουμένη δι’ ἐμπόρων παρὰ Ῥωμαίους. τὸ τῆς μετάξης χρῆμα οὐκ ᾔδεισαν μέντοι οὔθ’ ὅπως γίνοιτο οὔθ’ ὅτι νήματα σκωλήκων ἐστί.
μοναχοὶ δὲ δύο τινὲς πρὸς τὸ Βυζάντιον ἐξ Ἰνδίας ἀφικόμενοι τὴν ταύτης γένεσιν ἀφηγήσαντο καὶ ὑπισχνοῦντο κομίσαι τῶν σκωλήκων ἐκείνων γόνον, ᾠὰ ὄντα τὸν ὄγκον βραχύτατα, καὶ δεῖξαι Ῥωμαίοις ὅπως ἐκεῖνα ζωογονοῦνται θαλπόμενα καὶ εἰς σκώληκας μεταμείβονται, καὶ ὅπως δημιουργοῦσι τὴν μέταξαν, τὴν φύσιν σχόντα διδάσκαλον. τούτους τοίνυν τοὺς μοναχοὺς ὁ βασιλεὺς Ἰουστινιανὸς δωρεαῖς τε πρὸς τὸ παρὸν καὶ πρὸς τὸ μέλλον λαμπραῖς ὑποσχέσεσι πρὸς τὸ ἔργον ἐπέρρωσεν. οἱ δὲ τά τε τῶν Σηρῶν ᾠὰ μετεκόμισαν ἐς Βυζάντιον καὶ εἰς σκώληκας ταῦτα μετήμειψαν κόπρῳ ἐνθέμενοι καὶ ταύτῃ θερμήναντες καὶ συκαμίνων ἔθρεψαν φύλλοις καὶ μέταξαν εἰργάσαντο δι’ αὐτῶν, κἀντεῦθεν τοῦ λοιποῦ τοῖς Ῥωμαίοις ἐγνώσθη ὅπως ἐργάζοιτο μέταξα. Ἐπιβουλῆς δὲ παρὰ πολλῶν μελετωμένης μηνυθείσης τῷ βασιλεῖ, καὶ ὁ πατρίκιος Βελισάριος κατηγορήθη μετέχειν αὐτῆς, καὶ ἀφείλετο μὲν ὁ βασιλεὺς τοὺς δορυφόρους αὐτοῦ ξύμπαντας, ἐκεῖνον δ’ ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ ἀφῆκε τηρούμενον· τελευτήσαντος δὲ ἡ τούτου περιουσία τοῖς βασιλικοῖς ἀπονενέμητο θησαυροῖς.
Ἰουστινιανὸς δὲ περὶ τὰ τελευταῖα αἱρέσει ἁλώσιμος γεγονὼς τῇ τῶν Ἀφθαρτοδοκητῶν, οἳ οὐ φθαρτὴν τὴν σάρκα προςλαβεῖν τὸν κύριον, ἀλλ’ ἄφθαρτον ἅμα τῇ προσλήψει εἶναι αὐτὴν δογματίζουσιν, οὕτω πιστεύειν ἅπαντας ἔσπευδεν, ἀντιλέγοντα δ’ αὐτῷ καὶ ἀντιδιατιθέμενον τὸν πατριάρχην Εὐτύχιον ὑπερόριον ἔθετο εἰς Ἀμάσειαν, καὶ προεχειρίσθη πατριάρχης ὁ ἀπὸ σχολαστικῶν Ἰωάννης, Ἀντιοχείας ὢν ἀποκρισιάριος. ἐτελεύτησε δ’ οὕτω φρονῶν Ἰουστινιανός, βασιλεύσας ἔτη τριάκοντα καὶ ὀκτώ, μῆνας ἑπτά, ἡμέρας τρισκαίδεκα, τῷ ἀνεψιῷ αὐτοῦ Ἰουστίνῳ τὴν βασιλείαν καταλιπών, ὃς κουροπαλάτης τετίμητο. Ἦν δὲ οὗτος τὸ γένος Ἰλλυριός, τὴν φύσιν εἰς ἅπαντα περιδέξιος, τὴν γνώμην δὲ μεγαλόψυχος· ὃς εὐσεβὴς ὢν τοὺς παρὰ τοῦ Ἰουστινιανοῦ δομηθέντας ἐπεκόσμει ναοὺς καὶ τὰς ἁψῖδας ἄμφω τῷ ναῷ τῷ ἐν Βλαχέρναις προσέθετο ἐκ καινῆς, ὡς εἶναι τοῦτον σταυροειδῆ· καὶ τὸν ἐν τῷ ὀρφανοτροφείῳ ναὸν τῶν κορυφαίων ἀποστόλων πολυτελῶς ἐδομήσατο καὶ τὸν τῶν θείων Ἀναργύρων ναὸν ἐν τοῖς Βασιλίσκου·
καὶ τὸν τῆς ἁγίας καὶ πρωτομάρτυρος Θέκλης καὶ τὸν τοῦ Παλατίου Χρυσοτρίκλινον καὶ τὸν μέγαν ἀγωγὸν τοῦ Οὐάλεντος ἀνεκαίνισε, καὶ πλείονα δ’ ἕτερα. Ἦν δὲ τούτου γαμετὴ Σοφία, ἣν καὶ Αὐγούσταν ἔστεψεν, ἧς ὀνόματι καὶ τὸν λιμένα τῶν Σοφιῶν ᾠκοδόμησε καὶ βασίλεια πρὸ τῆς πόλεως, Σοφιανὰς δι’ ἐκείνην καὶ ταῦτα καὶ τὸν τόπον κατονομάσας, ἐν οἷς καὶ ἐπίγραμμα παρὰ Ἀγαθίου ἐγένετο τόδε· ὁππόθι τεμνομένης χθονὸς ἄνδιχα πόντον ἀνοίγει πλαγκτὸς ἁλικλύστων πορθμὸς ἐπ’ ἠιόνων, χρύσεα συλλέκτρῳ τάδ’ ἀνάκτορα θῆκεν ἀνάσσῃ τῇ πολυκυδίστῃ θεῖος ἄναξ Σοφίῃ. ἄξιον, ὦ Ῥώμη μεγαλόκρατες, ἀντία σεῖο κάλλος ἀπ’ Εὐρώπης δέρκεται εἰς Ἀσίην. αὕτη ἡ βασιλὶς Σοφία ἀκριβωσαμένη πάντας τοὺς δανειστὰς καὶ ὅσα τινὲς αὐτοῖς ὤφειλον εἴτε δι’ ἐγγράφων ἢ καὶ δι’ ἐνεχύρων, κατέβαλε μὲν αὐτοῖς τὰ δάνεια οἴκοθεν, ἔλαβε δὲ τὰ ἐνέχυρα καὶ τὰ ἔγγραφα, καὶ τὰ μὲν ἐνέχυρα τοῖς δεσπόταις ἀπέδωκε, τὰ δ’ ἔγγραφα ἐξηφάνισε. νοσεροῦ δὲ τυχὼν σώματος ὁ βασιλεὺς οὗτος καὶ διὰ τοῦτο μὴ συνεχῶς προϊών, τοὺς ἀδικεῖν βουλομένους, ὡς μηδενὸς ὄντος τοῦ ἐκδικοῦντος, ἀδεεστέρους ἐποίησε.
καί ποτε προελθὼν ἠνωχλήθη παρὰ πολλῶν ὡς ἀδικουμένων. γέγονεν οὖν ἡ τῶν ἀδικουμένων ἐκδίκησις διὰ φροντίδος αὐτῷ. φροντίζοντι δὲ περὶ τούτου πρόςεισί τις ἐπαγγελλόμενος, εἰ ἔπαρχος γένοιτο καὶ κατὰ πάντων αὐτῷ ἐξουσία δοθῇ, δι’ ὡρισμένου καιροῦ μήτινα εὑρεθῆναι τὸν ἀδικούμενον. ἡσθεὶς οὖν τῇ ὑποσχέσει ταύτῃ ὁ βασιλεὺς τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον προεχειρίσατο ἔπαρχον. ὁ δὲ προκαθίσας, προσελθόντος αὐτῷ τινος καὶ αἰτιωμένου τῶν ἐπισημοτέρων συγκλητικῶν ἕνα, μετεκαλέσατο τὸν αἰτιώμενον· ἀλλ’ οὐκ ἀπήντησεν ἐκεῖνος. εἶτα καὶ δεύτερον ἔθετο μήνυμα πρὸς αὐτόν· ὁ δὲ καὶ τούτου καταφρονήσας εἰς τὸ βασιλικὸν ἀπῄει συμπόσιον· ἔτυχε γὰρ κεκλημένος πρὸς τοῦτο. ὡς δὲ τοῦτο ἔγνω ὁ ἔπαρχος, ἀπῆλθε κἀκεῖνος εἰς τὰ ἀνάκτορα καὶ εὗρεν ἤδη συνιστάμενον τὸ συσσίτιον καί φησι πρὸς τὸν βασιλέα ὑπεσχόμην σοι, βασιλεῦ, διὰ τόσου καιροῦ μηδένα καταλιπεῖν ἀδικούμενον· τοῦτο δὲ πάντως μοι ἀνυσθήσεται, εἰ καὶ τὴν ἐκ τοῦ κράτους σου ἐπικουρίαν ἔχω καὶ τὴν ῥοπήν· εἰ δὲ μᾶλλον αὐτὸς τῶν ἀδικούντων ἀντιποιῇ καὶ φιλίως αὐτοῖς διακείμενος συνεστιωμένους ἔχεις, οὐδέν μοι ἔσται ἀνύσιμον·
ἢ γοῦν μὴ μεταδίδου παρρησίας αὐτοῖς ἢ παῦσόν με τῆς ἀρχῆς. καὶ ὁ βασιλεύς, εἰ αὐτὸς ἐγώ εἰμι φησίν ἀδικῶν, ἐξανάστησόν με ἐντεῦθεν. αὐτίκα τοίνυν ὁ ἔπαρχος τὸν αἰτιώμενον ἐκεῖνον ἐκ τῆς πανδαισίας ἐξαναστήσας καὶ εἰς τὸ δικαστήριον καταστήσας καὶ τῷ κατ’ αὐτοῦ λέγοντι συνδικάσας αὐτόν, καὶ γνοὺς ἀδικοῦντα, ἐκεῖνον μὲν ἐκόλασε ταῖς εἰς σῶμα πληγαῖς, τῷ δὲ ἀδικουμένῳ ἐκ τῆς ἐκείνου ὑπάρξεως πολλαπλάσιον ἀποκατέστησε τὸ ἀδίκημα. ὅθεν δείσαντες οἷς ἦν προαίρεσις πλεονεκτική, τοῦ ἀδικεῖν ἀνεστάλησαν καὶ τοῖς ἠδικημένοις εἰς συμβάσεις ἐχώρησαν. Αἱ δὲ πρὸς Πέρσας σπονδαὶ ἐπὶ τούτου τοῦ βασιλέως ἐλύθησαν· δασμὸν γὰρ ἐνιαύσιον λίτρας πεντακοσίας τῶν Ῥωμαίων διδόντων αὐτοῖς, ἵνα τὰ σφίσιν ἀγχίθυρα τῆς Ῥωμαϊκῆς ἡγεμονίας ἀβλαβῆ φυλάσσωνται φρούρια, ὁ Ἰουστῖνος οὗτος ἐπονείδιστον εἶναι τὸ φορολογεῖσθαι παρὰ Περσῶν Ῥωμαίους λέγων, ἐπέσχε τὸ χρυσίον. διαπρεσβευσάμενος δὲ πρὸς Ἀρέθαν τὸν Αἰθιόπων βασιλέα ἔπεισεν αὐτὸν τὰ πλησιάζοντα τοῖς Αἰθίοψι τῆς τῶν Περσῶν ἐπικρατείας καταδραμεῖν καὶ ληίσασθαι· διὸ καὶ αὖθις μέσον Περσῶν καὶ Ῥωμαίων ἀνερρίπιστο πόλεμος.
στρατηγὸν οὖν τῆς ἀνατολῆς ὁ βασιλεὺς τὸν πατρίκιον Μαρτῖνον προχειρισάμενος ἔπεμψε κατ’ αὐτῶν, καὶ τῷ τετάρτῳ ἔτει τῆς βασιλείας αὐτοῦ συνέστη πόλεμος, καὶ πολλοὶ μὲν ἀμφοτέρωθεν ἔπεσον, νικῶσι δ’ ὅμως Ῥωμαῖοι. ὁ δὲ τῶν Περσῶν κρατῶν Ὁρμίσδας Ἀρδαμάνην ἔπεμψε μετὰ βαρείας δυνάμεως τὰ ὑπὸ Ῥωμαίους ληίσασθαι· ὃς πολλὴν ἐπελθὼν χώραν Ῥωμαϊκὴν καὶ λείαν πλείστην ἐξ αὐτῆς ἡρπακὼς ἐπανῆλθε, τοῦ πατρικίου Μαρτίνου μὴ τολμήσαντος αὐτῷ ἀντεπεξελθεῖν. ἃ μαθὼν ὁ βασιλεὺς ἐν συμφορᾷ ἐποιήσατο καὶ τὸν μὲν Μαρτῖνον τὴν στρατηγίαν ἀφείλετο, Ἀρχελάῳ δὲ αὐτὴν ἐνεπίστευσε, καὶ πρὸς Ὁρμίσδαν σπονδὰς ἔθετο αὖθις. ἐκ δὲ τῆς διὰ ταῦτα λύπης νόσῳ φρενίτιδι περιπέπτωκεν, ἤλγει δὲ καὶ τοὺς πόδας. ἀμοιρῶν μέντοι γονῆς οἰκείας, ἔφθη τὸν κόμητα τῶν ἐξκουβίτων Τιβέριον υἱοποιησάμενος καὶ Καίσαρα ἀνειπών.
ἀνεθεὶς δὲ τῆς νόσου προσεκαλέσατο τὸν πατριάρχην Εὐτύχιον (θανόντος γὰρ τοῦ ἀπὸ σχολαστικῶν Ἰωάννου, πάλιν οὗτος ἐπανήχθη καὶ εἰς τὸν θρόνον ἀποκατέστη τὸν ἀρχιερατικόν), συναθροίσας δὲ καὶ τὴν σύγκλητον καὶ τὸν κλῆρον τῆς ἐκκλησίας βασιλέα τὸν Τιβέριον ἀνηγόρευσεν, ἐπ’ ἀκροάσει πάντων αὐτῷ ἐντειλάμενος τὰ πρὸς θεὸν εὐσεβεῖν, τοὺς ὑπηκόους εὐεργετεῖν, τοὺς ἀδικουμένους ἐκδικεῖν, τοῖς στρατιώταις μὴ ἐνδιδόναι πλεονεκτεῖν, μὴ μέγα ἐπὶ τῇ ἁλουργίδι φρονεῖν, τοῖς εὐποροῦσιν ἀπολαύειν τῶν οἰκείων ἀνεπιφθόνως παραχωρεῖν, τοῖς μὴ ἔχουσιν ὡς δύναμις ἐπαρκεῖν, τὴν βασιλίδα καὶ πρῴην κυρίαν αὐτοῦ προσηκόντως τιμᾶν. ταῦτα παραινέσας καὶ συμβουλεύσας ὁ Ἰουστῖνος τῷ Τιβερίῳ ὁ μὲν ἐξέλιπε. Τῷ δ’ ἡ βασιλεία περιελέλειπτο, στεφθέντι ὑπὸ Εὐτυχίου τοῦ πατριάρχου. ἔχων δὲ γαμετὴν ὁ Τιβέριος Ἀναστασίαν Αὐγούσταν αὐτὴν ἀνηγόρευσεν, ἣ δύο αὐτῷ θυγατέρας ἐγείνατο, Χαριτὼ καὶ Κωνσταντῖναν. Σοφία δὲ ἡ πρῴην βασίλισσα τῶν ἀνακτόρων ὑπαπελθοῦσα εἰς τὰ ὁμώνυμα ἑαυτῇ κατῳκίσθη βασίλεια, βασιλικὴν αὐτῇ τοῦ Τιβερίου δόντος ὑπηρεσίαν, ὡς οἰκείᾳ μητρί.
οὗτος ὁ αὐτοκράτωρ καὶ πρὸς Ὁρμίσδαν πρεσβείαν ἐποιήσατο, ἀνανεῶν τὰς σπονδάς. ὁ δὲ τὴν ἀνανέωσιν οὐ προσήκατο· διὸ καὶ ὁ Τιβέριος πρὸς τὸν κατὰ Περσῶν πόλεμον πολλὴν ἡτοίμαζε στρατιὰν καὶ Ἰουστινιανὸν τῶν ἐπισήμων τινὰ τῆς ἀνατολῆς προὐβάλετο στρατηγόν, ὃς ἐπὶ Πέρσας χωρήσας, ἐπεὶ πλησίον αὐτῶν ἐστρατοπεδεύσατο, εἰς λόγους ἧκε πρὸ παρατάξεως καὶ ἔπεισεν αὐτοὺς σπείσασθαι Ῥωμαίοις ἐπὶ τριετίᾳ. ἤδη δὲ τοῦ τρίτου παραρρυϊσκομένου ἐνιαυτοῦ Ὁρμίσδας ὁ τῶν Περσῶν ἀρχηγὸς σὺν ταῖς αὐτοῦ δυνάμεσιν ἐπὶ τὴν Ἀρμενίαν χωρεῖ. τοῦτο εἰς δειλίαν ἐνέβαλε τὰ ἐκεῖ Ῥωμαίων στρατεύματα· διαλεχθεὶς δὲ τούτοις ὁ σφέτερος στρατηγὸς θάρσος ἅπασιν ἐνεποίησε, καὶ τὴν πρὸς Ὁρμίσδαν μάχην ὑπέστησαν. καὶ μέχρι μέν τινος ταῖς ἐκ τόξων κεχρημένοι βολαῖς ἐδόκουν ὑπερτερεῖν, τῶν Ῥωμαίων ταῖς ἀσπίσι καταφραγνύντων ἑαυτοὺς καὶ μὴ ἀντεπεξιόντων. ἐπεὶ δ’ ἔγνωσαν οἱ Ῥωμαῖοι ἤδη κεκενῶσθαι τὰς φαρέτρας τοῖς ἐναντίοις, συνησπικότες ἀλλήλοις καὶ ἀλαλάξαντες ἐνυάλιον ἐπῆλθον τοῖς Πέρσαις κατὰ συστάδην, ἀγχεμάχοις ὅπλοις αὐτοὺς ἀμυνόμενοι.
οἳ οὐδὲ πρὸς βραχὺ τὴν ὁρμὴν αὐτῶν ὑπομείναντες τρέπονται, καὶ ἀναιροῦνται μὲν οἱ πλείους· τὸ δὲ στρατόπεδον αὐτῶν διαρπάζεται· καὶ ἡ μὲν βασιλικὴ τοῦ Ὁρμίσδου σκηνὴ καὶ ἡ ἀποσκευὴ ἐκείνου πᾶσα καὶ οἱ ἐλέφαντες τῷ βασιλεῖ ὑπεξῄρηντο, τὰ δ’ ἄλλα τοῖς στρατιώταις εἰάθησαν. καὶ οἱ Ῥωμαῖοι πρὸς τὰ ἐνδότερα τῆς Περσίδος ἐχώρησαν καὶ χώραν πολλὴν αὐτῆς ἐληίσαντο. τότε καὶ τὸ τῶν Βλαχερνῶν λοετρὸν οἰκοδομεῖν ὁ Τιβέριος ἤρξατο καὶ πολλοὺς ναοὺς καὶ δημοσίους οἴκους, ξενῶνάς φημι καὶ γηρωκομεῖα, ἀνενεώσατο καὶ τὸν Χρυσοτρίκλινον παρὰ Ἰουστίνου δομηθέντα προσεπεκόσμησεν. Εὐτυχίου δὲ τοῦ πατριάρχου ἐπὶ τέσσαρας ἐνιαυτοὺς τὸ δεύτερον τὸν θρόνον τῆς Βυζαντίδος κοσμήσαντος καὶ ἐκλελοιπότος, χειροτονεῖται πατριάρχης διάκονος τῆς μεγάλης ἐκκλησίας Ἰωάννης ὁ νηστευτής, ἀνὴρ ἱερώτατος. τοὺς δ’ εἰς τὴν βασιλίδα τῶν πόλεων εἰσαχθέντας δορυαλώτους Πέρσας ἅπαντας μεταμφιάσας ὁ βασιλεὺς μεγαλοπρεπῶς εἰς τὰ οἰκεῖα ἀφῆκεν ἐπανελθεῖν· οὓς ἀνελπίστως οἱ προσήκοντες θεασάμενοι ὑπερεθαύμασαν καὶ δι’ ἐπαίνων τὸν βασιλέα πεποίηντο.
ἐπὶ τούτου τοῦ βασιλέως ὁ Χαγάνος ὁ τῶν Ἀβάρων ἀρχηγὸς ᾐτήσατο σταλῆναι αὐτῷ οἰκοδόμους, ἵνα αὐτῷ δομήσωνται λοετρόν. σταλέντων δὲ γέφυραν παρὰ τὸν Δάνουβιν ᾠκοδόμησε, βιασάμενος πρὸς τοῦτο αὐτούς, ἵνα δι’ αὐτῆς ἀπόνως περαιούμενος τὴν ὑπὸ Ῥωμαίους ληίζηται. ἐξ ἐθνικῶν δὲ πλῆθος ἐς χιλιάδας δώδεκα συνιστάμενον ἀθροίσας νέων καὶ σφριγώντων ἀνδρῶν, ἐπὶ τῷ ἑαυτοῦ ὀνόματι τούτους συνεκρότησε στράτευμα, καὶ στρατηγὸν αὐτοῖς ἐπιστήσας Μαυρίκιον τὸν κόμητα τῶν φοιδεράτων καὶ ὑποστράτηγον Ναρσῆν τὸν κουβικουλάριον ἐκπέπομφε κατὰ τῶν Περσῶν. πολέμου δὲ συρραγέντος τὸ Ῥωμαϊκὸν ὑπερτέρησε στράτευμα καὶ πόλεις τῶν βαρβάρων καὶ πολλὴν χώραν ἀφείλετο. ὑποστρέψαντα δὲ τὸν Μαυρίκιον μετὰ τιμῆς ὁ βασιλεὺς ὑπεδέξατο καὶ κηδεστὴν ἐπὶ τῇ θυγατρὶ Κωνσταντίνᾳ αὐτὸν ἐποιήσατο. τὴν δ’ ἑτέραν τὴν Χαριτὼ τῷ στρατηγῷ συνέζευξε Γερμανῷ καὶ ἄμφω δὲ τετίμηκε Καίσαρε. νόσῳ δὲ φθινάδι περιπεσών, ἐν τῷ τριβουναλίῳ φοράδην ἐκκομισθεὶς ἐκεῖ τὸν οἰκεῖον γαμβρὸν Μαυρίκιον ἀναρρηθῆναι βασιλέα πεποίηκε παρουσίᾳ τοῦ πατριάρχου Ἰωάννου καὶ τῆς συγκλήτου βουλῆς.
οὕτω δ’ ὑπὸ τῆς νόσου κατείργαστο ὡς μηδὲ δύνασθαι τοῖς συνειλεγμένοις ὁμιλῆσαι· διὸ καὶ διὰ γραφῆς τούτοις τὸ ἑαυτοῦ παρέστησε βούλημα. ὑποστρέψας δ’ ἐκεῖθεν εἰς τὰ βασίλεια τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησε, βασιλεύσας ἔτη τρία, μῆνας δέκα καὶ ἡμέρας ὀκτώ. Ὁ δέ γε Μαυρίκιος τῆς τῶν κοινῶν διοικήσεως εἴχετο, στεφθεὶς ὑπὸ τοῦ πατριάρχου Ἰωάννου τοῦ νηστευτοῦ. ἦν δέ, ὅτε τῆς αὐταρχίας ἐπέβη, ἐτῶν τεσσαράκοντα πρὸς τρισίν. ἐγράφετο δ’ ἐν τοῖς συμβολαίοις Μαυρίκιος ὁ καὶ Τιβέριος. Χαγάνος δέ, ὁ τῶν Ἀβάρων ἀρχηγός, τὸ Σίρμιον χειρωσάμενος ἐζήτησε προστεθῆναι ταῖς ὀγδοήκοντα χιλιάσι ταῖς ἐτησίως αὐτῷ παρεχομέναις καὶ ἑτέρας εἴκοσι· καὶ ὁ βασιλεὺς εἰρηνεύειν ἐθέλων τὴν προσθήκην ταύτην ἐποίησεν. ὁ δὲ καὶ ἐλέφαντα ᾔτησε, μήπω τὸ ζῷον ἰδών. τὸν μείζονα τοίνυν ὧν εἶχεν ὁ βασιλεὺς αὐτῷ πέπομφεν. ὁ δὲ Χαγάνος ἀπληστευόμενος ἢ προφάσεις τοῦ μὴ εἰρηνεύειν ζητῶν, ἑτέρας εἴκοσι χιλιάδας ταῖς ἑκατὸν προστεθῆναι ἀπῄτησε. μὴ καταδεξαμένου δὲ καὶ ταύτην τὴν προσθήκην τοῦ βασιλέως ἐστράτευσε κατὰ Ῥωμαίων ἐκεῖνος καὶ πόλεις πολλὰς τοῦ Ἰλλυρικοῦ ἐχειρώσατο· ἠπείλει τε καὶ τὸ Μακρὸν καταστρέψαι τεῖχος.
στείλας οὖν πρέσβεις πρὸς τὸν βάρβαρον ὁ Μαυρίκιος σπονδὰς ἔθετο. ὁ μέντοι Χαγάνος ἄπληστος καὶ ἄπιστος ὤν, δόλῳ κατὰ Ῥωμαίων ἐγίνετο, αὐτὸς μὲν ἡσυχάζων, ἔθνη δέ τινα τῶν Σκλαβηνῶν παρασκευάσας τὴν ὑπὸ Ῥωμαίους ληίζεσθαι, οἳ καὶ μέχρι τοῦ Μακροῦ τείχους πεφθάκασιν. ὁ βασιλεὺς δὲ Κομεντίολον στρατηγὸν προβαλόμενος καὶ δι’ αὐτοῦ τοῖς βαρβάροις ἀθρόως ἐπεξελθών, τῶν Ῥωμαϊκῶν αὐτοὺς ὁρίων ἀπήλασεν, ἀναιρεθέντων πολλῶν, καὶ τὴν λείαν ὅσην ἔλαβον καὶ τοὺς αἰχμαλώτους ἐπανεσώσατο. Φιλιππικῷ δὲ τὴν ἰδίαν συζεύξας ἀδελφὴν κατὰ Περσῶν αὐτὸν σὺν βαρεῖ στρατεύματι ἐξαπέστειλεν. ὁ δὲ ἄγχιστα τῇ Νισίβει γενόμενος κἀκεῖθεν ἐμβαλὼν τῇ Περσίδι, ἤλασεν ἐκεῖθεν λείαν πολλὴν καὶ ἐπανιὼν τῇ τῶν Μήδων χώρᾳ προσέβαλε καὶ ταύτης οὐ μείω τινὰ ληισάμενος ἐπανῆλθεν ἐς τὰ Ῥωμαίων. καὶ αὖθις δὲ τοῖς Περσικοῖς ἐπελθὼν χωρίοις ὁμοίως εὐτύχησε. νοσήσας μέντοι εἰς Μαρτυρόπολιν παραγίνεται, κἀκεῖθεν ἐπανῆκεν εἰς τὸ Βυζάντιον. ἐτέχθη δὲ τῷ Μαυρικίῳ υἱός, ὃν ὠνόμασε Θεοδόσιον. Φιλιππικὸς δὲ καὶ πάλιν κατὰ Περσῶν ἐξεστράτευσε καὶ τὸ περὶ αὐτὸν στρατιωτικὸν ἠρώτησεν εἰ πρόθυμοι τοῖς Πέρσαις εἶεν μαχέσασθαι.
οἱ δὲ καὶ ὅρκοις τὸ πρόθυμον αὐτῶν ἐβεβαίουν. ὡς οὖν συνέβαλον τοῖς ἐναντίοις, μέχρι μέν τινος ἀντεῖχον οἱ βάρβαροι· ἐπεὶ δὲ τοὺς ἵππους πλήττειν αὐτῶν ὁ στρατηγὸς τοῖς οἰκείοις παρεκελεύσατο καὶ πολλοὶ τῶν ἵππων πληττόμενοι ἔπιπτον, ἐτράπη τὸ Περσικόν· καὶ τὸ μὲν ἥττητο κραταιῶς καὶ πολὺ τούτου μέρος διέφθαρτο· οἱ Ῥωμαῖοι δὲ λαμπρῶς νενικήκασι καὶ ζῶντας τῶν πολεμίων περὶ δισχιλίους συνέλαβον. Ὁρμίσδας δὲ ὁ τῶν Περσῶν ἀρχηγὸς Βαρὰμ προχειρισάμενος στρατηγὸν συμβαλεῖν Ῥωμαίοις ἐκέλευσεν. ὁ δὲ συμβαλὼν ἡττᾶται· ὃ γνοὺς Ὁρμίσδας γυναικείαν ἐσθῆτα στέλλει αὐτῷ καὶ τὴν στρατηγίαν ἀφείλετο καὶ τῷ ὑποστρατήγῳ αὐτοῦ διὰ γραφῆς ἐνετείλατο τὸν Βαρὰμ ἀνελεῖν. ὁ δὲ οἷ κακοῦ γέγονεν ἐννοήσας, γράμματα ὡς ἐξ Ὁρμίσδου αὐτῷ σταλέντα ἐπλάσατο, ὀργὴν ἐμφαίνοντα κατὰ παντὸς τοῦ στρατεύματος, καὶ συναθροίσας αὐτὸ τά τε γράμματα εἰς ἐπήκοον ἀναγνωσθῆναι πεποίηκε καὶ αὐτὸς αὐτοὺς ἀνεμίμνησκε τῆς ἀπηνείας Ὁρμίσδου καὶ τῆς ὠμότητος καὶ διὰ τούτων ἀντᾶραι χεῖρας ἠρέθισε κατὰ τοῦ σφῶν ἀρχηγοῦ. ἐπελθόντες οὖν ἀθρόον αὐτῷ κατέσχον καὶ ἐνέβαλον εἰς εἱρκτήν.
ὁ δὲ ὑποθέσθαι αὐτοῖς περὶ τῆς τῶν Περσῶν ἀρχῆς ἠξίου ἅττα τῷ ἔθνει γινώσκει συμφέροντα, καὶ συνεβούλευε μὴ τὸν Χοσρόην υἱὸν αὐτοῦ ὄντα προκριθῆναι εἰς τὴν ἀρχήν, ἄπληστον ὄντα καὶ ἄδικον, ὑβριστήν τε καὶ ἀλαζονικώτατον, ἀλλ’ ἕτερον υἱὸν αὐτοῦ προχειρισθῆναι τοῦ ἔθνους ἄρχειν. ἀντιπεσόντων δὲ τοῖς λόγοις τούτου ἐνίων τῶν ἐν ὑπεροχαῖς καὶ κατ’ αὐτοῦ τοὺς Πέρσας ἐκμηνάντων, ὁ μὲν υἱὸς αὐτοῦ, ὃν εἰς τὴν ἀρχὴν ἐκεῖνος προέκρινε, καὶ ἡ μήτηρ ἐκείνου ἐνώπιον αὐτοῦ ἀνῃρέθη παρὰ τοῦ πλήθους, καὶ αὐτὸς δὲ ἐξεκόπη τὰ ὄμματα καὶ οὕτω καθείρχθη. ὁ δέ γε Χοσρόης εἰς τὴν ἀρχὴν ᾑρέθη παρὰ τοῦ ἔθνους παντός· καὶ μέχρι μέν τινος φιλοφρόνως πρὸς τὸν πατέρα διέκειτο, τῆς μὲν φρουρᾶς οὐ λύσας αὐτόν, πᾶσαν δὲ θεραπείαν αὐτοῦ ἐκεῖσε ποιούμενος. ὁ δὲ οὐδὲν τῶν παρὰ τοῦ υἱοῦ αὐτῷ στελλομένων προσίετο, ἀλλὰ καὶ ὕβρεσι μᾶλλον τὰς φιλοφροσύνας ἠμείβετο. θυμῷ οὖν διὰ ταῦτα ληφθεὶς ὁ Χοσρόης, ῥοπάλοις ἐκέλευσε κατὰ τῶν λαγόνων τυπτόμενον τὸν πατέρα θανεῖν. τοῦτο μῖσος ἐγγενέσθαι τοῖς Πέρσαις κατὰ Χοσρόου ἐποίησεν·
ὁ δὲ κατὰ Βαρὰμ ἐξεστράτευσε, καὶ ὑποπτεύσας τινὰς τῶν παρ’ αὐτῷ μεγιστάνων τῷ Βαρὰμ προσκεῖσθαι ἀνεῖλεν αὐτούς. τοῦ δὲ στρατεύματος κατ’ αὐτοῦ στασιάσαντος, δείσας ἐκεῖνος μετά τινων ὀλίγων ἀποδιδράσκει καὶ πρὸς Ῥωμαίους ἀφίκετο. ὃ μαθὼν ὁ Μαυρίκιος κελεύει τῷ στρατηγοῦντι τῆς χώρας ὑποδέξασθαι τὸν Χοσρόην βασιλικαῖς θεραπείαις καὶ δεξιώσεσι. στέλλει δὲ Ναρσῆν μετὰ στρατευμάτων συμμαχῆσαι Χοσρόῃ καὶ ἀποκαταστῆσαι αὐτὸν εἰς τὴν οἰκείαν ἀρχήν. συμβαλὼν τοίνυν ὁ Ναρσῆς τῷ Βαρὰμ νίκην ἤρατο περιφανῆ, πολλοὺς μὲν τῶν Περσῶν ἀνελών, ζωγρήσας δὲ περὶ ἑξακισχιλίους, οὓς τῷ Χοσρόῃ προσήγαγεν· ὁ δὲ κατηκόντισεν ἅπαντας. ὅσοι δ’ ἐν τοῖς ζωγρηθεῖσιν ἦσαν τοῦ Τούρκων ἔθνους τῷ Βαρὰμ συμμαχοῦντες, τούτους ἀνέπεμψεν εἰς Μαυρίκιον, ὧν πολλοὶ ἐπὶ τῶν μετώπων σταυροὺς ἔφερον, καταστιχθέντων αὐτοῖς τῶν ἐπισκυνίων καὶ μέλανος ἐγχεθέντος τοῖς στίγμασιν εἰς τύπον σταυροῦ. οἳ περὶ τούτου ἐρωτώμενοι ἔλεγον πρὸ καιροῦ ἱκανοῦ λοιμῷ τὸ γένος αὐτῶν διαφθείρεσθαι, τινὰς δὲ τῶν παρ’ αὐτοῖς χριστιανῶν ὑποθέσθαι τοῦτο αὐτοῖς, καὶ μηδένα τῶν τοῦτο πεποιηκότων κινδυνεῦσαι ἐκ τοῦ λοιμοῦ.
ὁ μὲν οὖν Βαρὰμ ἡττηθεὶς φυγῇ τὴν σωτηρίαν ἐπραγματεύσατο· ὁ δὲ Χοσρόης εἰς τὴν ἰδίαν ἀρχὴν καὶ χώραν ἐπανελήλυθε. λέγεται δὲ πρὸ τῆς νίκης, τοῦ στρατηγοῦ τῶν Ῥωμαίων ἄλλως διατιθέναι σκεπτομένου τὸν πόλεμον, τὸν Χοσρόην ἐνίστασθαι μὴ κατὰ τὸ δοκοῦν ἐκείνῳ συγκροτῆσαι τὴν μάχην, ἀλλ’ ἄλλον ὑποτιθέναι τρόπον· τὸν δὲ στρατηγὸν ἀσύμφορον εἶναι λέγειν τὸ οὕτω μαχέσασθαι, καὶ τὸν Χοσρόην τοῦ σκοποῦ μὴ μεθίεσθαι, ὥστε παροξυνθέντα τὸν στρατηγὸν ἀποσκῶψαι πρὸς τὸν Χοσρόην, ἀστρατήγητον αὐτὸν εἰπόντα καὶ ἀδαῆ πολεμικῶν παρατάξεων. τὸν δὲ δηχθέντα ἐπὶ τοῖς σκώμμασιν, ὄντα δὲ καὶ ἐν γνώσει τῆς κατὰ τοὺς ἀστέρας κινήσεως κἀντεῦθεν αὐχοῦντα γινώσκειν τὰ μέλλοντα, φάναι εἰ μὴ ὑπὸ τῶν πραγμάτων ἐτυραννούμεθα, οὐκ ἂν ἐθάρσησας, στρατηγέ, τὸν μέγαν βασιλέα βάλλειν τοῖς σκώμμασιν. ὅτι δὲ τοῖς παροῦσι μέγα φρονεῖς, ἄκουσον τί δῆτα τοῖς θεοῖς ἐς ὕστερον μεμελέτηται. ἀντικαταρρεύσει, εὖ ἴσθι, ἐς τοὺς Ῥωμαίους ὑμᾶς δεινά. ἕξεται δὲ τὸ Βαβυλώνιον φῦλον τῆς Ῥωμαϊκῆς χώρας τριττὴν κυκλοφορικὴν ἑβδομάδα ἐτῶν. μετὰ δὲ τοῦτο πεμπταίαν ἑβδομάδα ἐτῶν Ῥωμαῖοι Πέρσας δουλαγωγήσετε.
τούτων δὲ διηνυσμένων τὴν ἀνέσπερον ἡμέραν ἐνδημῆσαι ἀνθρώποις. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ταύτῃ. Ὁ δὲ αὐτοκράτωρ Μαυρίκιος τὸν υἱὸν Θεοδόσιον ἀνηγόρευσε βασιλέα κατὰ τὸ πάσχα στεφθέντα ὑπὸ τοῦ πατριάρχου Ἰωάννου. καὶ τὸν ναὸν τῶν ἁγίων τεσσαράκοντα μαρτύρων πρῴην ἀρχθέντα κτίζεσθαι παρὰ Τιβερίου, ἀτελῆ δὲ καταλειφθέντα, αὐτὸς ἀνεπλήρωσεν. εἰρήνης δὲ γεγονυίας πρὸς Πέρσας, τὰς δυνάμεις ἐξ ἑῴας ἐπὶ τὴν Θρᾴκην μετήνεγκε καὶ αὐτὸς ἐξῆλθε τῆς Βυζαντίδος τὰ ὑπὸ τῶν βαρβάρων κατεστραμμένα θεάσασθαι. ὅτε καὶ ὁ ἥλιος ἐσκιάσθη, καὶ γυνή τις ἐν Θρᾴκῃ παιδίον ἔτεκεν οὔτε ὀφθαλμοὺς οὔτε βλέφαρα ἔχον οὔτε χεῖρας οὔτε βραχίονας, ἰχθύος δὲ οὐραῖον πρὸς τῷ ἰσχίῳ προβεβλημένον. τοῦ μέντοι Χαγάνου τῇ Θρᾴκῃ ἐπελθόντος μετὰ πλήθους ἀπείρου, ὁ τῶν Ῥωμαίων στρατηγὸς Πρίσκος δείσας εἰς τὸ φρούριον Τζουρουλοῦ συνέκλεισεν ἑαυτόν. ὁ δὲ βάρβαρος πολιορκεῖν αὐτὸ ἡτοιμάζετο. τότε κατεστρατήγησεν ἐκείνου Μαυρίκιος τρόπῳ τοιούτῳ· γράμμα πρὸς Πρίσκον συντίθησιν ἀντέχειν αὐτὸν παραινοῦν· μικρὸν γὰρ ὅσον τοὺς βαρβάρους μετ’ αἰσχύνης ἀναχωρῆσαι.
στέλλεσθαι γὰρ πλοῖα εἰς τὴν χώραν αὐτῶν σὺν στρατεύματι ληίσασθαι τὰς οἰκίας αὐτῶν καὶ τὰς γυναῖκας καὶ τοὺς παῖδας αὐτῶν δορυαλώτους ἑλεῖν. τοῦτο τὸ γράμμα δίδωσί τινι, ἐπισκήψας αὐτῷ περιπεσεῖν τοῖς βαρβάροις ἐν τῷ πρὸς Πρίσκον δῆθεν πορεύεσθαι. οὗ γενομένου, τὴν ἐπιστολὴν ὁ βάρβαρος ἀναγνοὺς καὶ δείσας περὶ τοῖς οἰκείοις, σπένδεται πρὸς Πρίσκον ἐπὶ δώροις ὀλίγοις καὶ ἄπεισιν. ἔκτισε δὲ Φιλιππικὸς ἐν Χρυσοπόλει μονὴν ἐπ’ ὀνόματι τῆς Θεοτόκου καὶ οἶκον ἐν ταύτῃ λαμπρότατον, ἵν’ ἐν αὐτῷ τὸν Μαυρίκιον ὑποδέχοιτο. Ὁ δέ γε Κωνσταντινουπόλεως πατριάρχης Ἰωάννης ὁ νηστευτὴς τὸν βίον λιπὼν πρὸς τὰς ἀϊδίους μετέστη μονάς, κοσμήσας τὸν ἀρχιερατικὸν θρόνον ἐπὶ ἔτη τρισκαίδεκα καὶ ἐπέκεινα. προεχειρίσθη οὖν πατριάρχης Κυριακός, ἱερεὺς καὶ οἰκονόμος τῆς ἐκκλησίας τῆς μεγάλης. ὑφ’ οὗ ὁ τῆς ὑπεραγίας θεοτόκου ναός, ὃς τῆς Διακονίσσης λέγεται, ᾠκοδόμηται. καὶ Πέτρος, ὁ τοῦ Μαυρικίου ὁμαίμων, τὸν ναόν, ὃς τοῦ Ἀρεοβίνδου καλεῖται, τῇ θεοτόκῳ ἀνήγειρε. Σοφία δὲ ἡ βασιλὶς καὶ ἡ Αὐγούστα Κωνσταντῖνα στέμμα προσήνεγκαν τῷ βασιλεῖ λίθοις ὑπερτίμοις καὶ μαργάροις ὑπερφυέσι κεκοσμημένον.
ὁ δὲ τοῦτο λαβὼν ἀνέθετο τῷ θεῷ, τῇ ἐκκλησίᾳ προσαγαγών. Ὁ Χαγάνος μέντοι καὶ αὖθις πρὸς τὰ Ῥωμαίων ἐχώρησε. καὶ τούτῳ τῶν Ῥωμαϊκῶν στρατευμάτων ἀντιταττομένων, ποτὲ μὲν ἐκράτει, ἐνίοτε δ’ ἥττητο. ἐν μιᾷ δὲ ἡμέρᾳ υἱοὶ αὐτοῦ ἑπτὰ ἐκ νόσου λοιμικῆς καὶ πυρετοῦ ἐτελεύτησαν. Κομεντίολον δὲ στείλας ὁ βασιλεὺς κατὰ Χαγάνου μετὰ πολυπληθοῦς στρατιᾶς λέγεται ἐντείλασθαι αὐτῷ προδοῦναι τοῖς ἐναντίοις τὸ στρατιωτικὸν διά τινας στάσεις καὶ ἀταξίας τούτοις μνησικακῶν. καὶ συμβαλὼν τοῖς βαρβάροις ἀσυντάκτως ὁ Κομεντίολος, αὐτὸς μὲν μετὰ τῶν περὶ αὐτὸν εἰς φυγὴν ἐτράπη, πρὸς τοῦτο προπαρασκευασάμενος. τῶν δὲ λοιπῶν οἱ μὲν ἔπεσον, οἱ δ’ ἐζωγρήθησαν. εἶναι δὲ τοὺς ζωγρηθέντας φασὶ περὶ δώδεκα χιλιάδας. καὶ ὁ Χαγάνος τῇ νίκῃ ταύτῃ ἐξογκωθεὶς ἄχρι τοῦ Μακροῦ τείχους ἀφίκετο. συλλέξας δὲ ὁ βασιλεὺς λαὸν εἰς φυλακὴν τοῦ τείχους τούτους ἐκπέπομφεν. ἐκ δὲ τῆς λοιμικῆς νόσου οὐ μόνοι οἱ τοῦ Χαγάνου υἱοί, ὡς εἴρηται, ἔθανον, ἀλλὰ καὶ πλῆθος τῶν Ἀβάρων πολύ· ὅθεν ἀθυμήσας ὁ βάρβαρος ἔσπευδεν εἰς τὰ οἰκεῖα ἐπαναζεῦξαι. δηλοῖ οὖν τῷ Μαυρικίῳ ἐξωνήσασθαι τοὺς αἰχμαλώτους, ἓν ἐφ’ ἑκάστῳ διδόντι νόμισμα·
ὁ δὲ βασιλεὺς οὐ κατένευσε. καὶ ὁ Χαγάνος ᾔτησε λαβεῖν εἰς ἕκαστον τῶν αἰχμαλώτων ἀνὰ ἥμισυ τοῦ νομίσματος. ὁ δὲ οὐδὲ οὕτως τοὺς ἁλόντας ἠθέλησε πρίασθαι, τὸ μέν τι ἐκ φειδωλίας (ἥττητο γὰρ χρημάτων), τὸ δέ τι τοῖς στρατιώταις μνησικακῶν. ἐκμανεὶς οὖν ὁ βάρβαρος πάντας ξίφεσιν ἐξεθέρισε καὶ ἀνέζευξεν. ἐντεῦθεν πᾶσι μῖσος κατὰ τοῦ βασιλέως ἐφύετο καὶ πρὸς πάντων ἐλοιδορεῖτο. ὁ δὲ στρατὸς κατὰ Κομεντιόλου ἀναφορὰν ἐποιήσατο, ὡς προδόντος ἐν τῷ πολέμῳ τὸ στρατιωτικόν. τοῖς δὲ τὴν ἀναφορὰν ταύτην ποιουμένοις συνῆν καὶ ὁ στρατιώτης Φωκᾶς καὶ ἀναιδῶς τῷ βασιλεῖ διελέγετο, ὡς τυπτηθῆναι παρά τινων. ὁ δὲ βασιλεὺς μὴ προσσχὼν τοῖς κατὰ τοῦ Κομεντιόλου αἰτιάμασιν ἀπράκτους τοὺς αὐτὸν αἰτιωμένους ἀνέπεμψε. λιτανεύοντος οὖν τοῦ βασιλέως στάσις ἠγέρθη παρὰ τοῦ δήμου, καὶ λίθοι κατ’ αὐτοῦ παρά τινων ἠκοντίσθησαν· ὧν ζήτησιν ὁ βασιλεὺς ποιησάμενος καί τινας εὑρηκὼς ἐκόλασε. τῷ γε μὴν υἱῷ αὐτοῦ Θεοδοσίῳ κατηγγύησε τὴν θυγατέρα Γερμανοῦ πατρικίου, τοῦ πατριάρχου Κυριακοῦ τὴν ἐπὶ τῷ γάμῳ πληρώσαντος τελετήν.
μοναχὸς δέ τις ξίφος κατέχων γυμνὸν ἀπὸ τοῦ Φόρου μέχρι τῆς Χαλκῆς προελήλυθεν, ἐν φόνῳ μαχαίρας λέγων τεθνήξεσθαι τὸν Μαυρίκιον. ὁ δὲ βασιλεὺς τὸ ἐπὶ τοῖς αἰχμαλώτοις ἀνόμημα ἀναλογισάμενος ἱκέτευε τὸν θεὸν ἐν τῇ παρούσῃ ζωῇ τὴν ὑπὲρ τούτου δίκην ἐκτῖσαι καὶ πανταχοῦ διεπέμψατο, ἀξιῶν πάντας τοῦτο αἰτεῖν τὸν θεόν. φήμης δὲ κρατούσης ὅτι τοῦ μέλλοντος αὐτὸν διαδέξασθαι ἐκ τοῦ φ στοιχείου τὸ ὄνομα ἄρχεται, τὸν γαμβρὸν αὐτοῦ Φιλιππικὸν τοῦτον ᾤετο εἶναι. καὶ ἦν αὐτῷ δι’ ὑποψίας ὁ ἄνθρωπος καὶ διομνύμενος μήποτέ τι κατὰ νοῦν τοιοῦτον βαλέσθαι, οὐκ ἔπειθεν. ὄναρ δέ ποτε τῷ βασιλεῖ θεαθὲν τὴν κατὰ τοῦ Φιλιππικοῦ ἔλυσεν ὑποψίαν. τὸ δ’ ὄναρ· ἐδόκει πλῆθος παρεστάναι πολὺ τῷ ἄνωθεν τῆς Χαλκῆς πύλης τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ ἐκτυπώματι καὶ καταβοᾶν τοῦ βασιλέως, φωνὴν δ’ ἐκ τῆς εἰκόνος γενέσθαι, παραστῆναι καὶ τὸν Μαυρίκιον, καὶ τὸν αὐτίκα ἀχθῆναι καὶ ἐρωτᾶσθαι ὅποι βούλεται τὴν ἔκτισιν ἀποδοῦναι τοῦ ἀνομήματος οὗ καὶ εἰς τοὺς αἰχμαλώτους εἰργάσατο, ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ἢ ἐν τῷ μέλλοντι. τὸν δὲ ἐνταῦθα φάναι, φιλάνθρωπε δέσποτα.
καὶ ἀκοῦσαι φωνῆς λεγούσης παράδοτε οὖν αὐτὸν παγγενῆ Φωκᾷ τῷ στρατιώτῃ. διυπνισθεὶς τοίνυν ἐκ τῆς ἀγωνίας ὁ βασιλεὺς καὶ τὸν Φιλιππικὸν μετακαλεσάμενος πρῶτα μὲν συγγνώμην ᾔτει, ὡς μάτην ὑπονοῶν κατ’ αὐτοῦ, εἶτα ἤρετο εἰ ἐν τοῖς Ῥωμαϊκοῖς τάγμασιν οἶδε στρατιώτην Φωκᾶν. ὁ δὲ εἰδέναι ἀνταπεκρίνατο καὶ τοῦτον εἶναι τὸν πρὸ μικροῦ σταλέντα παρὰ τῆς στρατιᾶς, ὅς σοι καὶ ἰταμώτερον διελέγετο. καὶ ὁ βασιλεὺς οἷός ἐστιν ὁ ἀνὴρ τὴν ἡλικίαν καὶ τὸ ἦθος προσήρετο· καὶ ὁ Φιλιππικὸς νέον εἶναι τὸν Φωκᾶν εἶπε, τὸν δὲ τρόπον θρασὺν καὶ δειλόν. πρὸς τοῦτο δὲ ὁ βασιλεὺς ἀντεφθέγξατο εἰ δειλὸς καὶ φονεύς καὶ διηγήσατο τὸ ὄναρ αὐτῷ. ἐφάνη δὲ τότε καὶ κομήτης ἀστὴρ ὁ λεγόμενος ξιφίας. τῷ γοῦν ἀδελφῷ αὐτοῦ Πέτρῳ στρατηγοῦντι τότε ἐπιστέλλει ὁ βασιλεὺς διαβάντι τὸν Ἴστρον μετὰ τῆς στρατιᾶς ἐκεῖθεν αὐτῇ τὰ πρὸς τὴν χρείαν πορίζεσθαι. ἦν δὲ τοῦτο διὰ φιλαργυρίαν οἰκονομούμενον, ἵνα ληιζόμενον τὸ ὁπλιτικὸν ἀποτρέφοιτο καὶ αὐτὸς κερδήσοι τὸ στρατιωτικὸν σιτηρέσιον. τοῦτο στάσιν τῇ στρατιᾷ ἐνεποίησε· καὶ αὐτίκα βασιλεὺς παρ’ αὐτῶν ὁ Φωκᾶς ἀνηγόρευτο· ἐτύγχανε δ’ ὢν ἑκατόνταρχος.
ὁ δὲ στρατηγὸς Πέτρος τοῦτο μαθὼν ἔφυγε καὶ τῷ βασιλεῖ αὐτάγγελος τοῦ γεγονότος ἐγένετο. ὁ δὲ καὶ τῶν ἐν τῇ πόλει στασιαζόντων ὑπεξῆλθε τῶν ἀνακτόρων καὶ δρόμωνι ἐμβεβηκὼς μετὰ τῆς γυναικὸς καὶ τῶν τέκνων ἀπέδρα· τὸν δὲ υἱὸν αὐτοῦ Θεοδόσιον πρὸς Χοσρόην ἀπέστειλεν, ἵνα ἀπομνημονεύσας ἐκεῖνος τῶν παρὰ Μαυρικίου γενομένων αὐτῷ κἀκεῖνος εἰς αὐτὸν τὰ ἴσα ἐνδείξηται. ὡς δ’ ἐγνώσθη τῷ πλήθει ἡ τοῦ βασιλεύοντος ὑποχώρησις, καὶ τὴν στάσιν ἐπὶ μεῖζον ἦρε καὶ τὸν Μαυρίκιον δυσφημεῖσθαι διὰ τῆς ἀγορᾶς παρεσκεύασεν. Ἤδη δὲ τοῦ Φωκᾶ μὴ πόρρω τῆς Βυζαντίδος τυγχάνοντος, οἱ τοῦ δήμου τῶν Πρασίνων ἐξῄεσαν εὐφημοῦντες αὐτόν. ὃς σὺν αὐτοῖς ἐν τῷ Ἑβδόμῳ παραγενόμενος, ἐκεῖ παρὰ τοῦ πατριάρχου ταινιοῦται τὴν κεφαλήν· καὶ εἰσελθὼν εἰς τὰ βασίλεια καὶ τὴν γυναῖκα Λεοντίαν Αὐγούσταν εὐθὺς ἀνηγόρευσε τῶν δήμων παρόντων· ὅτε διὰ τόπους, ἐν οἷς ἵσταντο, ἀμφιβολίας γενομένης τοῖς Πρασίνοις καὶ τοῖς Βενέτοις, στασιάζειν ἤρξαντο κατ’ ἀλλήλων. πέμψας δέ τινας ὁ Φωκᾶς κατευνάζειν αὐτοῖς τὴν στάσιν ἐπεχείρει.
ἑνὸς οὖν τῶν σταλέντων τὸν τῶν Βενέτων ὑβρίσαντος δήμαρχον καὶ τοῦτον ὠθήσαντος, μὴ ἐνεγκόντες οἱ τοῦ δήμου τοῦτο ἔκραζον ἄπιθι, μάθε κατάστασιν, ὁ Μαυρίκιος ζῇ. ἐντεῦθεν ὁ τύραννος εἰς τὸν τοῦ Μαυρικίου φόνον ἠρέθιστο· καὶ ἀχθέντος εἰς τὸν ἐν Χαλκηδόνι τοῦ Εὐτροπίου λιμένα προανῃρέθησαν ἐπ’ ὄψεσιν αὐτοῦ οἱ παῖδες αὐτοῦ. ὁ δὲ δίκαιος εἶ, κύριε, καὶ εὐθεῖς αἱ κρίσεις σου ἐφ’ ἑκάστῳ ἐφθέγγετο, γενναίως φέρων τὴν συμφοράν. ἔδειξε δὲ μᾶλλον τὴν τοῦ ἀνδρὸς γενναιότητα καὶ τὸ φέρειν εὐγνωμόνως τὸν πειρασμὸν ὕστατον αὐτοῦ παιδίον καὶ ὑπομάζιον· τῆς γὰρ αὐτὸ τιθηνούσης, ἵνα μὴ πάντῃ τὸ γένος τοῦ Μαυρικίου ἐξόληται, ὑποκλεψάσης τὸ τιθηνούμενον, ἀντιδούσης δὲ τὸ οἰκεῖον πρὸς τὴν σφαγήν, ὁ Μαυρίκιος τὸ ἑαυτοῦ ἐνεχθῆναι ἐζήτησεν. εἶτα καὶ αὐτὸς μεγαλοψύχως ἐδέξατο τὴν σφαγήν. λέγεται δὲ καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ Θεοδόσιον ἀπιόντα πρὸς Χοσρόην κατασχεθῆναι καὶ ἀχθέντα πρὸς Φωκᾶν ἀναιρεθῆναι καὶ τὴν βασίλισσαν Κωνσταντῖναν καὶ τὰς τρεῖς θυγατέρας αὐτῆς, καὶ ταφῆναι ἐν τῷ ναῷ τοῦ ἁγίου Μάμαντος, τῷ πλησίον τοῦ τείχους, ὃν ἔκτισε Φαρασμάνης ἐκτομίας, ἐπὶ τοῦ κοιτῶνος γεγονὼς Ἰουστινιανοῦ.
ἐπεγράφησαν δὲ τῷ τάφῳ αὐτῆς τὰ ἡρωελεγεῖα ταῦτα· ἅδ’ ἐγὼ ἡ τριτάλαινα καὶ ἀμφοτέρων βασιλήων Τιβερίου θυγάτηρ, Μαυρικίου δὲ δάμαρ, ἡ πολύπαις βασίλεια καὶ ᾗ δείξασα λοχείῃ ὡς ἀγαθὸν τελέθει καὶ πολυκοιρανίη, κεῖμαι σὺν τεκέεσσι καὶ ἡμετέρῳ παρακοίτῃ δήμου ἀτασθαλίῃ καὶ μανίῃ στρατιῆς. τῆς Ἑκάβης ἔτλην πολὺ χείρονα, τῆς Ἰοκάστης, αἲ αἲ τῆς Νιόβης ἔμπνοός εἰμι νέκυς. ναὶ ναὶ τὸν γενέτην· τί μάτην τὰ νεογνὰ ἔκτειναν ἀνθρώπων κακίης μηδὲν ἐπιστάμενα; ἁμετέροις πετάλοισι κατάσκιος οὐκέτι Ῥώμη· ῥίζα γὰρ ἐκλάσθη Θρηικίοις ἀνέμοις. ἔθανε δὲ Μαυρίκιος ἐτῶν ἑξήκοντα καὶ τριῶν, εἴκοσι βασιλεύσας ἐνιαυτούς. Φωκᾶ δὲ κρατήσαντος ὁ Ναρσῆς ἀπεστάτησε καὶ κατέσχε τὴν Ἔδεσαν. προστάξει δὲ Φωκᾶ Γερμανὸς τῷ Ναρσῇ ἀντιμαχεσάμενος συμμαχουμένῳ παρὰ Χοσρόου ἡττήθη· καὶ πληγεὶς μεθ’ ἡμέρας τέθνηκε. μετὰ δὲ ταῦτα καταφυγὼν εἰς τὴν Ἱερὰν πόλιν Ναρσῆς καὶ παρὰ τοῦ ἀδελφοῦ τοῦ Φωκᾶ τοῦ μαγίστρου Δομεντζιόλου πίστεις ἐνόρκους λαβὼν πρὸς Φωκᾶν ἀπεστάλη. ὁ δὲ μηδὲν τοὺς ὅρκους ὑποσταλεὶς πυρὶ αὐτὸν παραδέδωκεν.
De Hebdomo CP. Disquisitio topographica, auctore Du Cangio
οὗτος ὁ Ναρσῆς τὸν τοῦ ἁγίου Παντελεήμονος ναὸν ἐδομήσατο καὶ τὸν τῶν ἁγίων μαρτύρων Πρόβου, Ταράχου καὶ Ἀνδρονίκου, καὶ τὸν ἐκεῖ ξενῶνα. οὐ τοῦτον δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀδελφὸν Μαυρικίου Πέτρον ἀνεῖλε, καὶ Γερμανόν, τὸν πενθερὸν Θεοδοσίου τοῦ υἱοῦ Μαυρικίου, καὶ τὴν θυγατέρα τοῦ Γερμανοῦ καὶ πᾶσαν τὴν Μαυρικίου συγγένειαν. Φιλιππικὸς δὲ κείρεται κληρικὸς καὶ εἰς τὴν αὐτοῦ μονὴν ἐν Χρυσοπόλει διέτριβε. καὶ ἄλλους δὲ πολλοὺς ἔκτεινεν ὁ Φωκᾶς καὶ ποιναῖς ἀπηνέσιν ἐκόλαζε. Κυριακοῦ δὲ τοῦ πατριάρχου ἐκλιπόντος μετὰ ἐνιαυτοὺς ἕνδεκα ἐξότου προεχειρίσθη, πατριάρχης ἐγένετο Θωμᾶς σακελλάριος καὶ τῆς μεγάλης ἐκκλησίας διάκονος. πολυειδῆ μέντοι τότε κακὰ τοὺς Ῥωμαίους κατέλαβεν. ἐν μὲν γὰρ τῇ ἑῴᾳ Πέρσαι τὴν Συρίαν καὶ Παλαιστίνην καὶ Φοινίκην ὑφ’ ἑαυτοὺς ἐποιήσαντο. τὴν Ἀρμενίαν δὲ καὶ Καππαδοκίαν καὶ τὴν Παφλαγονίαν καὶ Γαλατίαν κατέδραμον καὶ μέχρι Χαλκηδόνος προήλθοσαν, ἅπαντα ληιζόμενοι. ἐν δὲ τῇ Εὐρώπῃ Ἄβαροι τὴν Θρᾴκην ἐδῄωσαν, καὶ τὰ Ῥωμαϊκὰ στρατόπεδα, ἃ ἐν ἀμφοτέροις ἦσαν τοῖς τμήμασι, διεφθάρησαν·
καὶ ἄλλως δὲ πολλὴ τῶν ἀνθρώπων θνῆσις ἐγένετο καὶ ἀφορία καρπῶν καὶ ζῴων φθορὰ ἐκ βαρυτάτων χειμώνων. ἐπὶ πᾶσι δὲ ὁ ἀλάστωρ Φωκᾶς ἐν ἵππων ἁμίλλῃ τῶν δήμων πρὸς αὐτόν τι ἀποσκωψάντων, ἐκμανεὶς πολλοὺς μὲν ἀνεῖλε, πολλοὺς δὲ ἠκρωτηρίασεν, ἐνίους μέντοι καὶ κατεπόντωσε, πλείστους δὲ καὶ τῷ ἐπάρχῳ παρέδωκεν, ἵνα κολάσῃ αὐτούς, οἳ ἐν τῷ πραιτωρίῳ καθείρχθησαν. οἱ δὲ ὄχλοι ὁμοῦ γενόμενοι ἐνέπρησαν τὸ πραιτώριον, καὶ οἱ καθειργμένοι διέφυγον. Ἑβραῖοι δὲ στασιάσαντες ἐν Ἀντιοχείᾳ κατὰ χριστιανῶν ἀνεῖλον τῶν Ἀντιοχέων πολλοὺς καὶ αὐτὸν δὲ τὸν πατριάρχην τῆς πόλεως Ἀναστάσιον καὶ τὸν νεκρὸν αὐτοῦ κατέκαυσαν ἐν τῇ ἀγορᾷ. στείλας δὲ ὁ Φωκᾶς οὓς μὲν ἀνεῖλεν, οὓς δὲ ἠκρωτηρίασε καὶ τῆς πόλεως ἐξεδίωξεν. ὁ μέντοι πατριάρχης Θωμᾶς ἐπὶ τρία ἔτη καὶ μῆνας δύο τῆς ἐκκλησίας προστὰς ἐτελεύτησε, καὶ ἀντεισήχθη Σέργιος, τῆς μεγάλης ἐκκλησίας διάκονος.
Τὴν θυγατέρα δὲ ὁ Φωκᾶς Δομνεντίαν Πρίσκῳ τῷ στρατηλάτῃ συνέζευξε καὶ μετὰ τοὺς γάμους ἱππικὸν ἀγῶνα ἄγων ἐθεάσατο σὺν ταῖς αὐτοῦ εἰκόσι καὶ τοῦ Πρίσκου καὶ τῆς αὐτοῦ γυναικὸς Δομνεντίας ἱσταμένας εἰκόνας, καὶ ἐκμανὴς γεγονὼς ἐκτμηθῆναι τοὺς δημάρχους ἐκέλευσε. δεηθέντων δὲ τῶν δήμων μόλις ἀφῆκεν αὐτούς. ἐκ ταύτης οὖν τῆς αἰτίας ὁ Πρίσκος δεδοικὼς περὶ τῇ ζωῇ, ἅμα δὲ καὶ τὴν κατὰ πάντων τοῦ Φωκᾶ τυραννίδα μισῶν, ἐζήτει καταλῦσαι τὸν τύραννον. ὢν δὲ ὁ Φωκᾶς γυναικομανής τε καὶ μέθυσος καὶ ὠμὸς καὶ αἱμοχαρὴς ἐμισήθη παρὰ πάντων. καὶ στρατηγοῦντος ἐν Ἀφρικῇ καὶ Λιβύῃ Ἡρακλείου, τοῦ πατρὸς τοῦ βασιλεύσαντος Ἡρακλείου, οἱ τῆς συγκλήτου καὶ αὐτὸς ὁ Πρίσκος ὁ στρατηλάτης διεπέμποντο πρὸς αὐτόν, δεόμενοι ἀπαλλαγῆναι τῆς τυραννίδος Φωκᾶ. ἦν δὲ τῷ εἰρημένῳ στρατηγῷ Ἡρακλείῳ ὑποστράτηγος Γρηγορᾶς τις τῶν ἐπισήμων.
οὗτοι γοῦν ἄμφω συμπνεύσαντες στέλλουσι κατὰ τοῦ τυράννου τοὺς ἰδίους υἱούς, ὁ μὲν Ἡράκλειος τὸν Ἡράκλειον πολλαῖς ναυσὶ καὶ πλῆθος στρατιωτῶν πλοϊζόμενον, ὁ δὲ πατρίκιος Γρηγορᾶς τὸν Νικήταν πεζοποροῦντα σὺν ἱππόταις πολλοῖς καὶ πεζῇ στρατιᾷ, ἐπὶ συνθήκαις τοῦ τὸν προκαταλαβόντα τὴν ὑπερκειμένην τῶν πόλεων καὶ καθελόντα τὸν τύραννον τῆς βασιλείας ἀξιωθήσεσθαι. ταῦτα μαθὼν ὁ Φωκᾶς τὴν τοῦ Ἡρακλείου μητέρα καὶ τὴν μνηστὴν Εὐδοκίαν, ἣν ἐξ Ἀφρικῆς ἐμνηστεύσατο, θυγατέρα οὖσαν τοῦ τῆς χώρας ἐκείνης πρωτεύοντος, κατασχὼν κατέκλεισεν ἐν μονῇ. προκατέλαβε τοίνυν Ἡράκλειος καὶ προσώρμισε τῷ λιμένι τῶν Σοφιῶν καὶ μάχης συγκροτηθείσης ὑπερέσχε τῶν τοῦ Φωκᾶ. συνήργητο γὰρ καὶ ὑπὸ τοῦ Κρίσπου τὴν τοῦ ἐπάρχου τότε μετιόντος ἀρχήν. Φώτιος δὲ τῶν ἐπιφανῶν ὑπάρχων, οὗ τὴν γυναῖκα ὁ τύραννος βίᾳ ἐμοίχευσε, σὺν πλήθει στρατιωτῶν καταλαβὼν τὰ βασίλεια κατέσπασε τοῦ θρόνου τὸν τύραννον (οἱ γὰρ περὶ αὐτὸν ἀπογνόντες τῶν βασιλείων ὑπανεχώρησαν) καὶ ἀποδύσας τὴν πορφυρίδα φαιὰν ἐσθῆτα ἐνέδυσε καὶ δέσμιον τῷ Ἡρακλείῳ παρέστησεν. ὁ δὲ ἰδὼν αὐτὸν ἔφη οὕτως, ἄθλιε, τὰ τῆς πόλεως διῴκησας πράγματα;
καὶ ὁ Φωκᾶς ἀπονοίᾳ κάτοχος ὢν ἀπεκρίνατο σὺ δὲ κρειττόνως μᾶλλον διοικήσεις αὐτά; ὀργισθεὶς δὲ ὁ Ἡράκλειος λὰξ ἐκείνῳ ἐνέθορε καὶ ἐκτμηθῆναι προσέταξεν. οἱ μὲν οὖν αὐτίκα αὐτὸν ἀναιρεθῆναι ἱστόρησαν, οἱ δὲ πρότερον αὐτοῦ τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας ἐκκοπῆναί φασιν, εἶτα καὶ τὰ αἰδοῖα διὰ τὴν ἐκείνου ἀσέλγειαν καὶ ὅτι πολλῶν ᾔσχυνε γαμετάς, καὶ οὕτως αὐτοῦ τὴν κεφαλὴν ἐκκοπῆναι, τὸ δὲ δύστηνον σῶμα καυθῆναι κατὰ τὸν Βοῦν· ἔνθα κάμινος ἦν, ὡς λέγεται, ἐκ χαλκοῦ κατεσκευασμένη, σχῆμα βοὸς ἔχουσα, ἥπερ ἐκ Περγάμου κεκόμιστο, ἐξ ἧς καὶ ὁ τόπος ὠνόμαστο. καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ ἄλλοι τῶν ᾠκειωμένων αὐτῷ ἀνῃρέθησαν. Τῷ μὲν οὖν κακίστῳ Φωκᾷ τοιοῦτον τέλος τῆς τυραννίδος ἐγένετο, ἔτη κατορχησαμένῳ τῆς βασιλείας ὀκτώ. Ἡράκλειος δὲ ὑπὸ Σεργίου τοῦ πατριάρχου στεφθεὶς αὐτίκα καὶ τὴν Εὐδοκίαν τὴν μνηστὴν ταινιοῖ, καὶ ἅμα τά τε βασίλεια στέφη καὶ τοὺς γαμηλίους στεφάνους ἐδέξαντο, ὥστε κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν καὶ βασιλεῖς ἄμφω χρηματίσαι αὐτοὺς καὶ νυμφίους. οἱ δέ γε Πέρσαι τὴν ἑῴαν κατέτρεχον καὶ τὰς μὲν τῶν χωρῶν ὑφ’ ἑαυτοὺς ἐποιοῦντο, τὰς δὲ ἐληίζοντο·
καὶ ἡ Ῥωμαϊκὴ στρατιὰ προσβάλλουσα τούτοις ἥττητο καὶ διώλλυτο βραχέων τινῶν περισωθέντων φυγῇ. καὶ τὴν Εὐρώπην οἱ Ἄβαροι καὶ οἱ Σκύθαι ἠρήμωσαν. διὸ καὶ ἠπόρει ὁ βασιλεὺς Ἡράκλειος ὅ, τι καὶ δράσει. ἐπισκεψάμενος γὰρ τοὺς στρατιωτικοὺς καταλόγους πάνυ τούτους εὗρε βραχεῖς, ἁπάντων σχεδὸν ἐν τοῖς πολέμοις ἀναλωθέντων. ἐκ γὰρ τῶν ἐπὶ Μαυρικίου τὸν Φωκᾶν ἀναγορευσάντων εἰς πολλὰς χιλιάδας ἀριθμουμένων δύο μόνοι στρατιῶται περιλειφθέντες εὑρέθησαν. στρατολογήσας οὖν Κρίσπον στρατηγὸν Καππαδοκίας προβάλλεται καὶ στέλλει τοῦτον ἐκεῖ. Γίνεται δὲ αὐτῷ ἐκ τῆς Αὐγούστης Εὐδοκίας, ἣν καὶ Φαβίαν ὠνόμασε, θυγάτηρ Ἐπιφανία. εἶτα καὶ υἱὸς ἐτέχθη ὁ μικρὸς Ἡράκλειος καὶ νέος Κωνσταντῖνος κληθείς, καὶ ἄμφω δὲ τὼ παῖδε βασιλικῷ διαδήματι τεταινίωκε. καὶ μετ’ ὀλίγον ἡ γαμετὴ αὐτοῦ ἡ Αὐγούστα Εὐδοκία τὸν βίον ἀπέλιπεν. ἐκφερομένου δὲ τοῦ ταύτης νεκροῦ βασιλικῶς διὰ τῆς ἀγορᾶς κόρη τις προκύπτουσα βάρβαρος τυχαίως ἀπέπτυσε, καὶ τὸ πτύσμα εἰς τὴν κλίνην, δι’ ἧς ἐξεφέρετο ἡ Αὐγούστα, κατήνεκτο· καὶ συλληφθεῖσα ἡ κόρη ἐκαύθη, προσενεχθεῖσα τῇ θανούσῃ λίαν οἰκτρὸν ἐπιτάφιον.
ὁ δέ γε Ἡράκλειος ἔγημε Μαρτῖναν τὴν ἀδελφόπαιδα καὶ Αὐγούσταν αὐτὴν ἀνηγόρευσε. Τοῦ μέντοι Χοσρόου καὶ τῶν Περσῶν ἀκρατῶς φερομένων καὶ πάντα λεηλατούντων, πρέσβεις ὁ βασιλεὺς πρὸς αὐτὸν ἔστειλε, κόρον λαβεῖν ποτε τῆς τῶν ἀνθρώπων φθορᾶς ἀξιῶν καὶ σπείσασθαι ἐπὶ συνθήκαις ἐτησίων δασμῶν. ὁ δὲ τὴν πρεσβείαν οὐ προσήκατο. πάλιν οὖν ἑτέρα πρεσβεία πρὸς αὐτὸν εἰρήνην ἐξαιτουμένη. ὁ δὲ Πέρσης ὑπερηφάνους καὶ βλασφήμους τὰς ἀποκρίσεις πεποίηκε, λέγων μὴ ἄν ποτε φείσασθαι τῶν χριστιανῶν, εἰ μὴ τὸν ἐσταυρωμένον ἀρνήσαιντο καὶ σεβασθῶσι τὸν ἥλιον. ἀπογνοὺς οὖν τὴν εἰρήνην ὁ βασιλεὺς ἐπιστρατεῦσαι διενοεῖτο κατὰ Περσῶν· διὸ καὶ ἔσπευδε θέσθαι πρὸς τὸν Χαγάνον σπονδάς, μὴ ἀφιστάμενον τοῦ τὴν Θρᾴκην ληίζεσθαι. στείλας τοίνυν πρὸς αὐτὸν εἰρήνην ᾔτει· καὶ ὁ βάρβαρος οὐκ ἀνένευσεν. ἡσθεὶς οὖν ὁ βασιλεὺς ἐξῆλθε τῆς πόλεως καὶ ἔξω τοῦ Μακροῦ τείχους ηὐλίσατο μετὰ τῆς βασιλικῆς πολυτελείας καὶ δορυφορίας καὶ χρημάτων πολλῶν, ἃ τῷ Χαγάνῳ δῶρα ἐκόμιζεν. ὁ δὲ βάρβαρος ἀλογήσας τῶν ὅρκων τε καὶ τῶν συνθηκῶν ὥρμησε τὸν βασιλέα συσχεῖν.
ἀλλὰ τούτου μὲν οὐκ ἐπέτυχεν (ἔφθη γὰρ διαδράς), τὴν μέντοι βασιλικὴν ἀποσκευὴν καὶ τὴν δορυφορίαν, ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ χρήματα καὶ δορυαλώτων χιλιάδας πολλὰς κατὰ πᾶσαν ἄδειαν εἰληφὼς ὑπέστρεψεν. αὖθις οὖν ὁ Ἡράκλειος πρεσβείαν ἔθετο πρὸς αὐτόν, ἐπεγκαλῶν αὐτῷ ἀπιστίαν καὶ πρὸς εἰρήνην αὐτὸν ἐφελκόμενος· ὁ δὲ σπένδεται. καὶ ὁ βασιλεὺς τῆς βασιλευούσης ἀπάρας τῶν πόλεων ἀφίκετο εἰς Καισάρειαν, ἔνθα καὶ ὁ Κρίσπος ἦν στρατηγῶν· οὗ νοσοῦντος ἢ τοῦτο προσποιουμένου πρὸς αὐτὸν ἀπῄει ὁ βασιλεύς, ἐπισκεψόμενος καὶ βουλευσόμενος περὶ τῶν πρακτέων. ὁ δὲ αὐτὸν ὀλιγώρως ἐδέχετο, μήτε προσυπαντῶν μήτε μὴν τῆς κλίνης ἐξανιστάμενος κἀν ταῖς ὁμιλίαις ἀλαζονικώτερόν πως διατιθέμενος. Ἡράκλειος δὲ συνίει μὲν τὸ γινόμενον καὶ καταφρονούμενος ἤχθετο, ὑπεκρίνετο δὲ μήτ’ ἄχθεσθαι μήτε συνιέναι τῆς ὀλιγωρίας τοῦ Κρίσπου τῆς κατ’ αὐτοῦ. ἐν τούτῳ ἀγγέλλεται αὐτῷ ἡ Αὐγούστα τεκοῦσα υἱόν. καὶ τὰ μὲν στρατεύματα τῷ Κρίσπῳ καταλελοίπει, αὐτὸς δ’ ἐπανῆλθεν εἰς τὸ Βυζάντιον.
τοῦ Νικήτα μέντοι τοῦ υἱοῦ τοῦ πατρικίου Γρηγορᾶ εἰσεληλυθότος εἰς τὴν τῶν πόλεων βασιλεύουσαν, ὁ βασιλεὺς αὐτὸν ἐν τιμῇ μεγάλῃ πεποίητο, ἀδελφὸν αὐτὸν ὀνομάζων. ἐπανέζευξε δὲ καὶ ὁ Κρίσπος ἐκ τῆς στρατείας. συλλόγου τοίνυν τῆς συγκλήτου γενομένου καὶ τοῦ πατριάρχου παρόντος, ὡς μέλλοντος βαπτίσαι τὸν τοῦ βασιλέως υἱόν, φησὶ πρὸς τοὺς παρόντας ὁ βασιλεύς ὁ ὑβρίζων τὸν βασιλέα τίνος ἐστὶν ἄξιος; οἱ δὲ ἀπεκρίναντο οὐ ζῆν ἐστιν ἄξιος· πάσης γὰρ φιλανθρωπίας ἑαυτὸν ἀνάξιον ἔθετο. καὶ ὁ βασιλεὺς τὰ παρὰ τοῦ Κρίσπου κἀκείνου παρόντος κατέλεγεν· εἶτα πρὸς ἐκεῖνον ἐπιστραφεὶς ἔφη ὃς γαμβρὸν οὐκ ἐποίησας, οὐδὲ φίλον ἂν ποιήσεις ποτέ. ἐκέλευσεν οὖν αὐτὸν κληρικὸν γενέσθαι. ἐκ δὲ Μαρτίνης τῆς ἀνεψιᾶς αὐτοῦ ἔσχε δύο υἱούς, Φάβιον, ὃν καὶ Ἡρακλωνᾶν ὠνόμασε, καὶ Δαβὶδ τὸν λοιπόν. Τοῦ δὲ Χοσρόου πάντα ληιζομένου καὶ ἀφανίζοντος ὑφ’ ἑαυτὸν δὲ καὶ τὴν Παλαιστίνην πεποιηκότος καὶ τὴν Ἱερουσαλὴμ πολιορκίᾳ ἑλόντος, λέγεται ἄπειρόν τι πλῆθος ἀναιρεθῆναι χριστιανῶν. ἐξωνούμενοι γὰρ αὐτοὺς εὐώνως οἱ Ἰουδαῖοι ἐφόνευον, ὧν περὶ μυριάδας ἐννέα φασὶ συγκορυφοῦσθαι τὸν ἀριθμόν.
τὸν δέ γε πατριάρχην τῆς ἁγίας πόλεως Ἱερουσαλὴμ καὶ τὰ τίμια τοῦ σταυροῦ ξύλα οἱ Πέρσαι λαβόντες εἰς Περσίδα ἤγαγον. ἀπορῶν οὖν ὁ βασιλεὺς ἀναλόγου τοῖς ἐναντίοις στρατεύματος, πρὸς δὲ καὶ χρημάτων, ἄργυρον μὲν καὶ χρυσὸν ἐδανείσατο ἔκ τε τῆς μεγάλης ἐκκλησίας καὶ τῶν λοιπῶν εὐαγῶν οἴκων καὶ διὰ τούτων ἔκοψε νόμισμα. λαὸν δ’ ἐκ τῶν θεμάτων συνέλεγε καὶ τούτους πρὸς πολεμικὴν ἐμπειρίαν ἐγύμναζε καὶ συμμάχους προσεκαλέσατο. ἐξελθὼν οὖν μετὰ τὴν ἑορτὴν τοῦ πάσχα τῆς πόλεως καὶ προσβαλὼν Σαρβάρῳ τῷ τοῦ Χοςρόου ἀρχισατράπῃ μετὰ βαρείας δυνάμεως κατὰ Ῥωμαίων σταλέντι, τρέπεται τοῦτον καὶ τὰ στρατεύματα αὐτοῦ συγκόπτει καὶ μαχαίρας ἔργον ποιεῖ. Ἐν τούτοις παρασπονδήσας ὁ Χαγάνος ἐπῆλθε τῇ Βυζαντίδι, καὶ πρὸ τοῦ τείχους αἱ δυνάμεις αὐτοῦ ἐστρατοπεδεύσαντο, δῃοῦσαι σύμπαντα τὰ ἐκτός.
ὅθεν οἵ τε τῆς πόλεως καὶ ὁ πατριάρχης καὶ ὁ πατρίκιος Βῶνος (τούτους γὰρ ἄμφω κηδεμόνας τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Κωνσταντίνου καταλελοίπει καὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων διοικητὰς ἀποδημῶν ὁ Ἡράκλειος) ἑτοιμασάμενοι πλῆθος ἀνδρῶν γενναίων κατὰ τῶν βαρβάρων ἀφροντιστούντων, ὡς μὴ παρόντος στρατεύματος, ἀπροσδοκήτως ἐξέπεμψαν καὶ πολλὰς αὐτῶν χιλιάδας διέφθειραν. οἱ δέ γε περιλειφθέντες αἰσχρῶς φεύγοντες ἐς ἤθη τὰ ἑαυτῶν ὑπενόστησαν. Ἡράκλειος δὲ πάλιν ἑτέρῳ σατράπῃ μετὰ τριάκοντα χιλιάδων κατ’ αὐτοῦ πεμφθέντι παρὰ Χοσρόου συμμίξας, καὶ τοῦτον ἐτρέψατο καὶ τοὺς μετ’ αὐτοῦ σχεδόν τι πάντας Ἄιδι προί̈αψεν. οἱ δέ γε περιλειφθέντες ὑποστρέψαντες καὶ τὰ συμβεβηκότα τοῖς ὁμογενέσιν ἀπηγγελκότες, καὶ πρῴην διὰ μίσους ἄγοντας τὸν Χοσρόην μᾶλλον αὐτοὺς μισεῖν αὐτὸν ἐξηρέθισαν. Ἡράκλειος δὲ καὶ εἰς τὴν ἐνδοτέρω Περσίδα εἰσέβαλε καὶ τάς τε πόλεις καθῄρει καὶ τὰ τεμένη τοῦ Πυρὸς αὐτῷ τῷ τιμωμένῳ παρ’ αὐτοῖς συνδιέφθειρε. μαθὼν δὲ ἀνῃρημένους οὓς ἔστειλε πρεσβευτάς, ὠργίσθη καὶ οὐκ ἐφείδετο ἀναιρῶν τε καὶ πυρπολῶν καὶ καταστρέφων τὰ ἐν ποσίν.
ὁ μέντοι Χοσρόης, τοῦ βασιλέως τὴν Περσίδα ληιζομένου καὶ κατατρέχοντος, εἰς Κτησιφῶντα κατέφυγε. διαβληθέντος δὲ πρὸς αὐτὸν τοῦ ἀρχισατράπου Σαρβάρου ὡς τὰ τῶν Ῥωμαίων φρονοῦντος, αὐτῷ δὲ λοιδορουμένου, ἐπιστέλλει τῷ ὑποστρατήγῳ αὐτοῦ τὸν Σάρβαρον ἀνελεῖν. τοῦ δὲ τὴν ἐπιστολὴν ταύτην κομίζοντος ἐν τῷ ἀπιέναι συλληφθέντος παρὰ Ῥωμαίων καὶ ἀπαχθέντος εἰς τὸ Βυζάντιον, γνόντες τὰ ἐν αὐτῇ γεγραμμένα οἱ τῶν κοινῶν πραγμάτων διοικηταὶ στέλλουσι ταύτην καὶ τὸν αὐτῆς κομιστὴν πρὸς τὸν Σάρβαρον· καὶ ὃς τὰ γεγραμμένα ἀναγνοὺς καὶ τοῦ γραμματοφόρου πυθόμενος καὶ μαθὼν τὴν γνώμην Χοσρόου, ἑτέραν πλάττει ἐπιστολήν, κελεύουσαν αὐτόν τε καὶ πολλοὺς σατράπας ἀναιρεθῆναι καὶ τοὺς τοῦ στρατεύματος προύχοντας. πείθει δὲ καὶ τὸν τὴν ἐπιστολὴν τοῦ Χοσρόου κομίσαντα λέγειν ὅτι παρὰ Χοσρόου ταύτην ἔλαβε τὴν ἐπιστολήν. συναγαγὼν οὖν τοὺς τῶν ταγμάτων ἡγεμονεύοντας ἐν ἐπηκόῳ πάντων τὴν ἐπιστολὴν ἀναγνωσθῆναι πεποίηκε. θυμοῦ τοίνυν πλησθέντες οἱ τῶν ταγμάτων ἐξάρχοντες κοινῇ συνέθεντο τῷ βασιλεῖ προσελθεῖν. Ἐπὶ τούτοις καὶ ἕτερόν τι συμβέβηκεν, ὃ τὸν Χοσρόην διώλεσε·
παῖδας γὰρ ἔχων πολλούς, τὸν ἁπάντων πρεσβύτερον Σιρόην παραγκωνιζόμενος ἠβουλήθη διάδοχον τῆς ἀρχῆς ἕτερον ποιήσασθαι, καλούμενον Μερδασάν. ὃ γνοὺς ὁ Σιρόης καί τινας τῶν σατραπῶν ὑποποιησάμενος, ἐπιτίθεται τῷ πατρί, δεσμεῖ τε τοῦτον καὶ χρυσὸν αὐτῷ πολὺν παρατίθησι καὶ λίθων τῶν πολυτίμων σωρούς, διὰ ταῦτα λέγων Ῥωμαίοις τοὺς Πέρσας ἐξεπολέμωσας καὶ ἀλλήλοις μάχεσθαι καὶ διαφθείρεσθαι κατηνάγκαζες· ἀπόλαυε τοίνυν τῶν ἐφετῶν σοι. εἶτα τὸν υἱὸν αὐτοῦ Μερδασάν, ᾧ τὴν τῶν Περσῶν ἀνετίθει ἀρχήν, ἀνεῖλε πρὸ ὀφθαλμῶν αὐτοῦ, ἀλλὰ μὴν καὶ τοὺς ἄλλους παῖδας αὐτοῦ καὶ ἐπὶ πᾶσι κἀκεῖνον. ἐγκρατὴς οὖν τῆς τῶν Περσῶν ἀρχῆς γεγονὼς διαπέμπεται πρὸς Ἡράκλειον, τὸν τοῦ Χοσρόου ὄλεθρον αὐτῷ εὐαγγελιζόμενος· καὶ σπεισάμενος αὐτῷ πάντας τοὺς ἐν Περσίδι αἰχμαλώτους Ῥωμαίους ἐλευθέρους ἀφῆκε καὶ τὰ τίμια ξύλα τοῦ σωτηρίου σταυροῦ αὐτῷ ἀποδέδωκε καὶ τὸν πατριάρχην τῆς Ἱερουσαλὴμ Ζαχαρίαν. καὶ ὁ βασιλεὺς αὖθις πάντας τοὺς παρὰ Ῥωμαίων κατεχομένους Πέρσας ἀπελθεῖν ἀφῆκε πρὸς τοὺς οἰκείους.
ταῦτα ἐν ἓξ ἔτεσιν ἀνύσας Ἡράκλειος καὶ ἀποκαταστήσας τῇ Ἱερουσαλὴμ τὰ τίμια ξύλα καὶ τὸν πατριάρχην αὐτόν, τῷ ἑβδόμῳ ἐπανῆλθεν εἰς τὰ βασίλεια, μετ’ εὐφημίας καὶ κρότων δεχθεὶς καὶ λαμπρότητος παρά τε τῆς γερουσίας καὶ τοῦ πλήθους τῆς πόλεως. Γενομένῳ δὲ τῷ βασιλεῖ Ἡρακλείῳ κατὰ τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ τῶν Ἰακωβιτῶν καθολικὸς προσελήλυθεν, ὃν ἐκεῖνοι πατριάρχην ὠνόμαζον. τούτῳ τοίνυν ὁ βασιλεὺς αἰτίαν προσῆπτεν, ὅτι τὴν ἐν Χαλκηδόνι μὴ δέχοιτο σύνοδον μηδὲ δύο φύσεις ἐν Χριστῷ ἡνωμένας ὁμολογεῖ, λέγων ὡς εἴ γε τὴν σύνοδον δέξοιτο καὶ δύο φύσεις ἀσυγχύτους ἐπὶ τοῦ σωτῆρος ὁμολογήσει, ὁμόδοξον αὐτὸν ἡγήσοιτο καὶ τῆς Ἀντιοχέων ἐκκλησίας πατριάρχην προβάλοιτο. ὁ δὲ δεινὸς ὢν καὶ πονηρίας μεστός, ἵνα μὴ ἀτευκτήσῃ τῆς βασιλικῆς ὑποσχέσεως, τήν τε σύνοδον ὑποκεκριμένως ἐδέξατο καὶ δύο φύσεις ἐπὶ Χριστοῦ λέγειν ἡνωμένας κατέθετο. περὶ δέ γε τῶν θελημάτων καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἐπυνθάνετο, εἰ διττὰ ταῦτα λέγειν χρεὼν ἢ ἑνιαῖά τε καὶ μοναδικά. ὁ δὲ αὐτοκράτωρ γράφει περὶ τούτου δὴ τοῦ ζητήματος πρὸς τὸν Κωνσταντινουπόλεως Σέργιον.
κἀκεῖνος πάλαι τὰ τῆς Μονοθελητῶν πρεσβεύων αἱρέσεως, μίαν φυσικὴν θέλησιν καὶ μίαν ἐνέργειαν δεῖν δογματίζειν ἐπὶ Χριστοῦ τῷ βασιλεῖ ἀνταπέστειλεν. ἀλλὰ καὶ Κῦρον ἐρωτήσας τὸν Φάσιδος τῷ Σεργίῳ εὕρηκεν ὁμογνώμονα. τούτοις καὶ αὐτὸς ὑπαχθεὶς ὁ Ἡράκλειος τῆς δόξης γίνεται ταύτης καὶ ἀνατροπὴν ποτίζεται θολερὰν παρὰ τῶν μισθωτῶν, ἀλλ’ οὐ ποιμένων ἐκείνων. τοῦ Σωφρονίου μέντοι τοῦ ἱεροῦ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις ἀρχιερατεύοντος τοὺς ὑφ’ ἑαυτὸν ἀρχιερεῖς συναθροίσαντος καὶ συνοδικῶς ἀποδείξαντος τοὺς μίαν λέγοντας θέλησιν καὶ ἐνέργειαν ἐπὶ τῶν δύο φύσεων τοῦ Χριστοῦ μίαν ἄντικρυς καὶ φύσιν κηρύττειν, σύμψηφον δὲ σχόντος ἐπὶ τούτῳ καὶ τὸν τὸν θρόνον τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης διέποντα Ἰωάννην, ὁ βασιλεὺς προέθετο πρόγραμμα μήτε ἑνιαίαν ἐνέργειαν μήτε διττὴν ἐν Χριστῷ δογματίζεσθαι· ὃ καταγέλαστον οὐ τοῖς ὀρθόφροσιν ἐδόκει μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς Σευήρου ὁμόφροσι. Σεργίου δὲ τοῦ τὸν θρόνον ἔχοντος Κωνσταντινουπόλεως τὴν ζωὴν καταστρέψαντος, Πύρρος αὐτὸν διεδέξατο, τὰ αὐτὰ ἐκείνῳ δοξάζων καὶ τὰ Σευήρου καὶ Κύρου σέβων τε καὶ κυρῶν.
Ὑποστρέφοντι δὲ τῷ βασιλεῖ τούτῳ ἐκ τῆς Περσίδος τροπαιοφόρῳ πρόσεισι Μωάμεθ ὁ τῶν Σαρακηνῶν φύλαρχος, οὐκ ἐκ γένους τὸ φυλαρχεῖν κληρωσάμενος (τῶν γὰρ ἀσήμων ἐτύγχανεν ὤν), ἀλλὰ πονηρίᾳ τοῦτο κτησάμενος. πένης γὰρ ὢν παρά τινι γυναικὶ πλουσίᾳ χήρᾳ ἐθήτευεν, ἣν ἔγημε, γοητείαις ὑπαγαγὼν εἰς ἔρωτα ἑαυτοῦ. ἐπιληψίας δὲ νοσήματι συνεχόμενος καὶ κατὰ καιροὺς αὐτῷ τοῦ πάθους προσβάλλοντος πίπτων καὶ τῶν φρενῶν ἐξιστάμενος, ἀθυμίας αἴτιος τῇ ἑαυτοῦ κυρίᾳ καὶ γαμετῇ καὶ αἰσχύνης ἐγίνετο. ὁ δὲ αὐτός τε πονηρὸς ὢν καί τινι δὲ μοναχῷ πονηροτέρῳ ἑαυτοῦ ἐντετυχηκὼς διὰ κακοπιστίαν φυγαδευθέντι τῆς Βυζαντίδος καὶ παρ’ αὐτοῦ διδαχθείς, ἔλεγε τῇ γυναικὶ τὸν Γαβριὴλ τὸν ἀρχάγγελον οὐρανόθεν αὐτῷ φοιτῶντα ἀπόρρητά τινα μυεῖν, μὴ φέρειν δὲ τὴν τούτου θέαν καὶ διὰ τοῦτο ἰλιγγιᾶν καὶ φόβῳ συνέχεσθαι καὶ πρὸς γῆν κατακλίνεσθαι. ταῦτα δ’ εἶχεν αὐτῷ συμμαρτυροῦντα καὶ τὸν μοναχὸν ἐκεῖνον τὸν δόλιον καὶ τῇ γυναικὶ λέγοντα ὅτι ὡς ἀληθῶς πᾶσι τοῖς προφήταις οὗτος ὁ Γαβριὴλ ἐπιπέμπεται.
ἐντεῦθεν ἡ γυνὴ ἀποσκευαζομένη τὸ ὄνειδος, ἐγκαυχωμένη δὲ μᾶλλον ὡς συνοικοῦσα προφήτῃ, τὸν λόγον τοῦτον εἰς τὰς λοιπὰς γυναῖκας προήνεγκε, καὶ οὕτως ὄνομα προφήτου παρὰ τοῖς ὁμοφύλοις ὁ μυσαρὸς ἐκεῖνος ἐκτήσατο. θανούσης δὲ τῆς γυναικὸς ἐκείνης, τῶν ἐκείνης κληρονόμος γενόμενος καὶ φύλαρχος καὶ διδάσκαλος καὶ νομοθέτης τοῦ ἔθνους τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἐχρημάτισε, τοὺς μὲν λόγοις ἀπατῶν, τοῖς δὲ μὴ εὐχερῶς αὐτῷ πειθομένοις τὸ ξίφος ἀνατεινόμενος καὶ ὑποκλίνεσθαί οἱ ἐκβιαζόμενος. ἤδη γὰρ καὶ χεῖρα περὶ ἑαυτὸν συνήγαγεν ἱκανήν. οὗτος οὖν ἐκ τῆς Αἰθρίβου προϊὼν προσῆλθε τῷ βασιλεῖ, χώραν αἰτῶν εἰς κατοίκησιν, καὶ ἔλαβεν. ὃν δ’ εἴρηται τρόπον τὸ ἔθνος ἅπαν κατασοφισάμενος καὶ ὑφ’ ἑαυτὸν ποιησάμενος τὴν Συρίαν κατέδραμέ τε καὶ ἐληίσατο καὶ τῶν Ῥωμαϊκῶν χωρῶν πολλὰς ἐξεπόρθησε· καὶ ἔκτοτε οὐκ ἐπαύσατο τὸ τῶν Ἰσμαηλιτῶν γένος τὴν Ῥωμαίων ἅπασαν γῆν κατατρέχον καὶ ληιζόμενον. Ἡράκλειος δέ, ὡς εἴρηται, εἰς τὴν τῶν Μονοθελητῶν ἐκκυλισθεὶς αἵρεσιν νόσῳ περιπίπτει ὑδερικῇ.
λέγεται δὲ καὶ τὸ αἰδοῖον αὐτοῦ στρεφόμενον ἄνω τὸ οὖρον πέμπειν, καὶ εἰ μὴ σανὶς ἐν τῷ ἤτρῳ αὐτοῦ ἐτίθετο, κατὰ τοῦ προσώπου αὐτοῦ τὸ ἐκκρινόμενον ἀνεδίδοτο· ὃ συμβαίνειν ἐδόκει διὰ τὴν ἔκθεσμον μίξιν τῆς ἀδελφόπαιδος. θνήσκει οὖν ὁ βασιλεὺς οὗτος κατὰ τὸν τριακοστὸν πρῶτον χρόνον τῆς βασιλείας αὐτοῦ. Καὶ μεταβαίνει ἡ αὐταρχία πρὸς τὸν υἱὸν αὐτοῦ Κωνσταντῖνον, ἧς βραχύ τι ἀπώνατο. ἕνα γὰρ μοναρχήσας ἐνιαυτὸν φαρμάκῳ διώλετο παρὰ Μαρτίνης αὐτῷ κερασθέντι τῆς μητρυιᾶς τε ὁμοῦ καὶ ἐξαδέλφης αὐτοῦ· ᾧ γυνὴ συνῴκιστο Γρηγορία, θυγάτηρ τοῦ πατρικίου Νικήτα, ἐξ ἧς υἱὸς αὐτῷ Κώνστας ἐγένετο. ἦν δὲ ὁ Κωνσταντῖνος περὶ τὴν πίστιν ὀρθός, τὴν βασιλείαν πατρόθεν διαδεξάμενος, οὐ μέντοι καὶ τὸ κακόδοξον. διὸ λέγεται τῆς κατ’ ἐκείνου ἐπιβουλῆς καὶ τὸν Πύρρον συμμετέχειν τὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως πρόεδρον. Τούτου δ’ οὕτω τὸν βίον καταλύσαντος Μαρτῖνα σὺν τῷ Ἡρακλωνᾷ τῷ παιδὶ τῆς βασιλείας ἀντέσχοντο, ἀλλὰ καὶ οὗτοι ταχέως τῆς ἀρχῆς ἐκπεπτώκασι.
μισηθεῖσα γὰρ ἡ Μαρτῖνα παρὰ τῆς γερουσίας διὰ τὸν φόνον τοῦ Κωνσταντίνου κατασπᾶται μὲν τῶν βασιλείων, ἐπαναστάσης αὐτῇ τῆς συγκλήτου, ἐκτέμνεται δὲ τὴν γλῶσσαν αὐτή, τὴν ῥῖνα δὲ ὁ Ἡρακλωνᾶς ἔτι δεκέτης ὤν, καὶ ἀμφοῖν ὑπερορία καταψηφίζεται. καὶ ὁ Πύρρος τῆς ἐκκλησίας ἐκβάλλεται καὶ φυγὴν κατακρίνεται. Καὶ εἰς μὲν τὸν βασίλειον θρόνον Κώνστας ὁ ἔγγονος Ἡρακλείου, υἱὸς δὲ Κωνσταντίνου καθίζεται παρὰ τῆς συγκλήτου, εἰς δὲ τὸν ἀρχιερατικὸν Παῦλος ἀντικαθίσταται. καὶ οὗτος δὲ ὡμογνωμόνει τοῖς πρὸ αὐτοῦ, Σεργίῳ καὶ Πύρρῳ δηλαδή. ὁ γοῦν αὐτοκράτωρ Κώνστας τἄλλα μὲν οὐκ ἀχρεῖος γέγονε βασιλεύς, περὶ δὲ τὸ σέβας τῷ πάππῳ ὡμοίωτο. καὶ οὗτος γὰρ τὴν τῶν Μονοθελητῶν ἐδόξασεν αἵρεσιν. διὸ τόν τε σοφώτατον ἄνδρα τὸν θειότατον Μάξιμον καὶ τοὺς αὐτοῦ φοιτητὰς καὶ ἄμφω ἐκόλασε καὶ Μαρτῖνον τὸν ἁγιώτατον πάπαν τῆς Ῥώμης ὑπερορίᾳ κατέκρινεν, ἐν ᾗ καὶ ἀπέθανεν. ὃς σὺν τῷ ἀοιδίμῳ πατρὶ Μαξίμῳ παραγενομένῳ ἐν Ῥώμῃ σύνοδον ἀθροίσας ἀρχιερέων ἀναθέματι τοὺς τὰ Μονοθελητῶν φρονοῦντας ὑπέβαλε·
καὶ ἄλλους δὲ πολλοὺς τῶν ὀρθοδόξων ὁ Κώνστας ἐτιμωρήσατο μὴ θελήσαντας ὑποκύψαι τῷ αὐτοῦ μονοθελήτῳ θελήματι. Ἤδη δὲ τῶν Σαρακηνῶν μέγα δεδυνημένων καὶ πολλὰς τῶν Ῥωμαίων ὑποφόρους χώρας καὶ νήσους σφετερισαμένων, ὁ τούτων ἀρχηγὸς Μαυίας πολεμιστηρίους νῆας πλείστας πηξάμενος ἐπιθέσθαι διεμελέτα τῇ Ῥωμαίων ἡγεμονίᾳ. ὅπερ ὁ Κώνστας μαθὼν καὶ αὐτὸς στόλον ἑτοιμάσας εἰς τὸ τῆς Λυκίας κατῆρε νεώριον, ὀνομαζόμενον Φοίνικα· οὗ γενομένων καὶ τῶν Ἀγαρηνῶν ναυμαχία τῇ ἑξῆς γενήσεσθαι ἔμελλεν. ὁρᾷ οὖν ὁ βασιλεὺς κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην ἐνύπνιον ὅτι ἐν Θεσσαλονίκῃ ἦν. ὃ τῶν λογίων τινὶ κοινωσάμενος ἤκουσεν ἥττης εἶναι τὸ ὄναρ δηλωτικόν, ἄλλῳ θὲς τὴν νίκην δηλοῦν· ὃ καὶ γέγονε. ναυμαχίας γὰρ γενομένης ὑπερέσχον οἱ ἀντιπόλεμοι, καὶ τοσοῦτος γέγονε φόνος Ῥωμαίων ὡς ἐκ τοῦ αἵματος πορφυρωθῆναι τὴν θάλασσαν. ὁ δὲ βασιλεὺς ἐσθῆτα φαύλην ἐνδὺς καὶ εἰς πλοῖον ἐμβεβηκὼς τὸ παρατυχὸν μετά τινων ὀλίγων διέδρα καὶ εἰς τὸ Βυζάντιον διασέσωστο. οἱ Ἀγαρηνοὶ δὲ μηδενὸς ἔτι αὐτοῖς ἐναντιουμένου ὁμόσε κατὰ πάντων ἐχώρουν.
τότε καὶ τὴν νῆσον Ῥόδον ὑφ’ ἑαυτοὺς ποιησάμενοι τὸν ἐν αὐτῇ περίπυστον κολοσσὸν καθῃρήκασιν, οὗ τὸν χαλκὸν Ἰουδαῖος πριάμενος ἔμπορος ἐννακοσίαις καμήλοις λέγεται τοῦτον μετενεγκεῖν. ἀλλ’ ἐπί τινα καιρὸν ἡ τῶν Ἀγαρηνῶν κατὰ Ῥωμαίων θρασύτης ἀνεστάλη ποσῶς· γεγόνασι γὰρ κατ’ ἀλλήλων διαφερόμενοι περὶ ἀρχηγοῦ. οἱ μὲν γὰρ τὸν Μαυίαν ᾑροῦντο, οἱ δὲ τὸν Ἀλήμ, γαμβρὸν τοῦ Μουχούμετ γενόμενον. εἶτα καὶ σπονδὰς ἔθεντο ἐπὶ δύο ἐνιαυτοὺς πρὸς Ῥωμαίους, καταδεξαμένους φόρους τελεῖν. γέγονε δὲ αὐταρχοῦντος τοῦ Κώνστα κλόνος τῆς γῆς καὶ πολλαὶ χῶραι τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας κακῶς ἔπαθον καὶ πνεῦμα βίαιον ἔπνευσεν ἄλλοτε καὶ πολλὰ τῶν οἰκοδομημάτων κατέβαλε. Τοῦ πατριάρχου δὲ Παύλου δώδεκα ἐνιαυτοὺς ἀνοσίως προστάντος τῆς ἐκκλησίας, εἶτα θανόντος, εἰσάγεται πάλιν ὁ Πύρρος εἰς τὴν ποιμαντικὴν τοῦ λαοῦ Κωνσταντινουπόλεως, τῷ δωδεκάτῳ ἔτει τῆς βασιλείας τοῦ Κώνσταντος.
οὗτος γὰρ ὁ Πύρρος ἐξωσθείς, ὡς εἴρηται, τῆς ἐκκλησίας εἰς Ῥώμην ἀφίκετο καὶ ἐλεγχθεὶς παρὰ τοῦ ἁγίου Μαξίμου κακῶς δοξάζων ὑπεκρίθη μετατεθῆναι τῆς δόξης τῶν Μονοθελητῶν, καὶ ἀπαιτηθεὶς παρὰ τοῦ τότε πάπα λίβελλον περὶ πίστεως δέδωκε καὶ ἐδέχθη. εἶτα τῆς Ῥώμης ὑποχωρήσας καὶ εἰς Ῥάβενναν ἀπελθὼν ἐγνώσθη τῆς αἱρέσεως μὴ ἐκστάς. ὅθεν ὁ πάπας τοῦτο μαθὼν καὶ τοὺς ὑπ’ αὐτὸν ἐπισκόπους ἀθροίσας καθαίρεσιν αὐτοῦ τελείαν κατεψηφίσατο. οὗτος οὖν τὸ δεύτερον μῆνας τέςσαρας τὸν θρόνον τῆς Κωνσταντίνου κατεσχηκὼς τέθνηκε· καὶ προεχειρίσθη πατριάρχης Πέτρος, ὁμόδοξος καὶ οὗτος τοῖ πρὸ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ δώδεκα τῆς ἐκκλησίας ἄρξας ἐνιαυτοὺς θνήσκει. μεθ’ ὃν προέστη τῶν ὀρθοδόξων Θωμᾶς, τῆς ὀρθῆς ἐχόμενος δόξης, ὃς μετὰ δύο ἔτη καὶ μῆνας ἑπτὰ τὸν βίον μετηλλαχὼς Ἰωάννην ἔσχε διάδοχον. Οὗτος ὁ βασιλεὺς Κώνστας τὸν ἴδιον ἀνεῖλεν ὁμαίμονα Θεοδόσιον καὶ ἐμισήθη ὑπὸ τῶν τῆς πόλεως διά τε τοῦτο καὶ διὰ τὰ εἰς τὸν πάπαν Μαρτῖνον καὶ τὸν μέγαν γενόμενα Μάξιμον.
ἀπῆρεν οὖν τοῦ Βυζαντίου καὶ εἰς Σικελίαν κατῆρε, διάγων περὶ Συράκουσαν, βουλόμενος καὶ τὴν βασιλείαν εἰς τὴν πρεσβυτέραν Ῥώμην μετενεγκεῖν. ἔλεγε γὰρ δεῖν μᾶλλον τὰς μητέρας ἢ τὰς θυγατέρας τιμᾶν. διὸ καὶ τὴν βασίλισσαν καὶ τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ (τρεῖς δ’ ἦσαν, Κωνσταντῖνος, Ἡράκλειος καὶ Τιβέριος) μετεκαλεῖτο πρὸς ἑαυτόν. ἀλλὰ τοῦτο μέν τινες τῶν ᾠκειωμένων αὐτῷ διεκώλυσαν. ἄλλοι δέ φασι τὸ πλῆθος τῆς πόλεως μὴ παραχωρῆσαι αὐτοῖς τῆς πρὸς ἐκεῖνον ἀφίξεως. ὁ δέ γε Κώνστας ἓξ ἐν Σικελίᾳ διαγαγὼν ἔτη, ἐκεῖθεν οὐκ ἐπανῆλθεν· ἐπιβουλευθεὶς γὰρ παρὰ τῶν περὶ αὐτὸν λουόμενος ἐπλήγη καιρίως τὴν κεφαλὴν μετὰ τοῦ ἀντλήματος, ᾧ αὐτοῦ κατεχεῖτο τὸ ζέον ὕδωρ, καὶ ἀπέθανεν, ἄρξας Ῥωμαίων ἐνιαυτοὺς ἑπτά τε καὶ εἴκοσι. Τούτου δὲ θανόντος τὸ μετ’ αὐτοῦ στρατιωτικὸν εὐθὺς Ἀρμένιόν τινα, Μιζίζιον ὄνομα, ἀγαλματίαν ὄντα καὶ ὡραιότατον, βασιλέα προεχειρίσαντο.
ὅπερ ἀκούσας ὁ τῶν Κώνσταντος υἱέων πρεσβύτερος ὁ Πωγωνάτος κληθείς, ὃς καὶ τῷ τῆς βασιλείας κεκόσμητο διαδήματι, στεφθεὶς παρὰ τοῦ πατρός, μετὰ στόλου μεγάλου τὴν Σικελίαν κατέλαβε καὶ τόν τε Μιζίζιον χειρωσάμενος ἀνεῖλε καὶ τοὺς τὸν φόνον κατεργασαμένους αὐτῷ τοῦ πατρὸς καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὸν πατρίκιον Ἰουστινιανὸν τὸν πατέρα Γερμανοῦ τοῦ πατριάρχου· αὐτὸν δὲ τὸν Γερμανὸν ἐκτομίαν ἐποίησεν, ἤδη παρηβηκότα καὶ ὑπερβεβηκότα τὴν ἡλικίαν, καθ’ ἣν εὐνουχίζεσθαι δεδοκίμασται. λειοπώγων δ’ ὢν ὅτ’ ἀπεδήμησεν οὗτος ὁ βασιλεύς, ἐκδικήσων τὸν φόνον τὸν τοῦ πατρός, καθειμένον ἔχων ἐπανῆγε τὸν πώγωνα· διὸ ἐξ ἐκείνου Πωγωνάτος παρὰ τῶν πολιτῶν ἐπεκέκλητο. Οἱ δὲ τοῦ θέματος τῶν ἀνατολικῶν εἰς Χρυσόπολιν ἀφικόμενοι ἐβόων δεῖν καὶ τοὺς λοιποὺς δύο συγγόνους τοῦ Κωνσταντίνου στεφθῆναι, λέγοντες ὅτι ὥσπερ εἰς τριάδα πιστεύομεν, οὕτως καὶ παρὰ τῶν τριῶν ἡμᾶς χρεὼν βασιλεύεσθαι. ὁ γοῦν Κωνσταντῖνος στείλας πρὸς αὐτοὺς πληροῦν τὴν αἴτησιν αὐτῶν ἐπηγγέλλετο καὶ τοὺς τοῦ λαοῦ προεξάρχοντας μετεκαλεῖτο, ἵν’ αὐτῶν ἐνώπιον ἡ τῶν αὐτοῦ ἀδελφῶν ἀνάρρησις γένηται.
ἐλθόντας δ’ εἰς τὸ Βυζάντιον ἀνεῖλεν ὡς στασιώδεις αὐτούς· ὃ γνόντες οἱ ἄλλοι μεστοὶ δέους ὑπενόστησαν εἰς τὰ ἑαυτῶν. καὶ ἀμφοῖν δὲ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ τὰς ῥῖνας ἀπέτεμεν. Οἱ δὲ τῆς Ἄγαρ ἀπόγονοι οὐ διέλιπον τὴν ὑπὸ Ῥωμαίους ἅπασαν καὶ πεζῇ καὶ πλοϊζόμενοι δῃοῦντες καὶ ληιζόμενοι. εἶτα στόλῳ βαρεῖ καὶ κατ’ αὐτῆς ἐπῆλθον τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων καὶ ναύσταθμον τοῦ σφετέρου στόλου πεποίηντο ἀπὸ τοῦ πρὸς δύσιν ἀκρωτηρίου τοῦ κατὰ τὸ Ἕβδομον μέχρι τοῦ Κυκλοβίου. στόλῳ δὲ ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος ἀνθοπλισάμενος καθ’ ἑκάστην αὐτοῖς ἀντετάσσετο, καὶ ναυμαχίαι ἐγίνοντο ἐξ ὥρας ἐαρινῆς μέχρι δὴ φθινοπωρινῆς. ὡς δ’ οὐδὲν οἱ βάρβαροι ἤνυον, ἀπάραντες τὴν Κύζικον κατειλήφασι καὶ ταύτην ἑλόντες ἐν αὐτῇ τὸν χειμῶνα διήγαγον. ἅμα δ’ ἔαρι αὖθις τὴν Κωνσταντίνου κατέλαβον, καὶ αὖθις ναυμαχίαι συχναί. τριβομένου δὲ τοῦ καιροῦ, ἐπεὶ κατέλαβε τὸ μετόπωρον, τῇ Κυζίκῳ καὶ πάλιν τὸν οἰκεῖον στόλον οἱ τῆς Ἄγαρ ἐνώρμισαν· καὶ τοῦτο οὕτως εἰς ἕβδομον ἐποίουν ἐνιαυτόν.
ἀπογνόντες οὖν, μᾶλλον μέντοι καὶ πλῆθος ἀποβαλόντες πολύ, καὶ τῶν νηῶν ζημιωθέντες τὰς πλείονας (τότε γὰρ καὶ τὸ ὑγρὸν ἐπινενόητο πῦρ, Καλλινίκου τινὸς ἀρχιτέκτονος ἀπὸ Συρίας ἐλθόντος καὶ τοῦτο σκευάσαντος), μετ’ αἰσχύνης καὶ λύπης πολλῆς ἀνθυπέστρεφον. ἤδη δὲ τοῦ περιλειφθέντος βαρβαρικοῦ στόλου γενομένου κατὰ τὸ Σύλαιον, καταιγὶς πνευμάτων σκληρὰ τούτῳ προσπεσοῦσα τὸν μὲν κατέδυσε, τὸν δὲ συνέτριψεν, ἀκταῖς προσαράξασα. ἐπιθεμένου δὲ αὐτῷ καὶ τοῦ τῶν Κιβυρραιωτῶν στρατηγοῦ, ἅπας διώλετο. κατὰ γῆν δ’ αὖθις ἑτέρα στρατιὰ τῶν Ἀράβων Ῥωμαϊκῷ προςβαλοῦσα στρατεύματι ἥττητο, ὥστε πεσεῖν, ὡς λέγεται, τριάκοντα χιλιάδων οὐ μείονας. ἐντεῦθεν οἱ Σαρακηνοὶ γνόντες ὡς οὐδὲν σφίσι τῶν ἐν ἐλπίσιν ἀνύσιμον, μᾶλλον μέντοι καὶ δείσαντες μὴ αὐτοῖς οἱ Ῥωμαῖοι ἐπέλθωσι, σπείσασθαι ἐβουλεύθησαν, καὶ στέλλει πρέσβεις ὁ Μαυίας πρὸς βασιλέα, εἰρήνην αἰτούμενος. καὶ ὁ βασιλεὺς πρὸς ταύτην κατένευσε καὶ τὸν πατρίκιον Ἰωάννην τὸν Πιτζιγαύδην καλούμενον ἔπεμψεν, ὡς συνετὸν ἄνδρα καὶ γλῶτταν περὶ τὸ λέγειν ἔχοντα εὔστροφον, τὰς τῶν σπονδῶν συνθήκας πληρώσοντα.
ὃς ἀπελθὼν πρὸς τοὺς Ἄραβας δεχθείς τε φιλοτιμότατα, τὰ τῆς εἰρήνης ἔθετο σύμφωνα καὶ δι’ ἐγγράφων αὐτὴν ἐπὶ τριάκοντα ἐνιαυτοὺς ἐβεβαίωσε, τῶν Ἀράβων καταθεμένων διδόναι τῇ βασιλείᾳ Ῥωμαίων δασμὸν ἐνιαύσιον χρυσίου χιλιάδας τρεῖς καὶ δούλους ὀκτὼ καὶ ἵππους τῶν παρ’ αὐτοῖς δοκίμων τοσούτους. οἱ μὲν οὖν τῆς Ἄγαρ οὕτω τῆς εἰρήνης ἔτυχον. οἱ δὲ κατὰ τὴν ἑσπέραν τῶν Ῥωμαίων πολέμιοι ταῦτα μαθόντες, κἀκεῖνοι καταλῦσαι τοὺς πολέμους σπουδὴν ἔθεντο καὶ πρέσβεις πρὸς τὸν βασιλέα μετὰ δώρων ἐστάλκασι, καὶ πρὸς αὐτοὺς ἡ εἰρήνη κεκύρωτο. Καὶ ἠρεμία πολέμων ἐγένετο καὶ κατὰ τὴν ἑῴαν λῆξιν καὶ τὴν ἑσπέριον. Θανόντος δὲ τοῦ πατριάρχου Ἰωάννου προκεχείριστο Κωνσταντῖνος καὶ μετὰ δύο ἔτη ἐξέλιπε· καὶ ἀνάγεται εἰς τὸν ἀρχιερατικὸν τοῦτον θρόνον Θεόδωρος. ὃς μετὰ δύο ἐνιαυτοὺς ἐκβληθεὶς διάδοχον ἔσχε Γεώργιον. Ὀρθόδοξος δὲ ὢν ὁ Κωνσταντῖνος ἐσπούδασεν ἑνῶσαι τὰς ἐκκλησίας διεσχισμένας διὰ τὴν τῶν Μονοθελητῶν αἵρεσιν ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς βασιλείας Ἡρακλείου τοῦ προπάππου αὐτοῦ.
διὸ καὶ σύνοδον οἰκουμενικὴν ἀθροισθῆναι κελεύει ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἧς ἡγοῦντο τοῦ πάπα Ῥώμης Ἀγάθωνος τοποτηρηταί, Γεώργιος δὲ Κωνσταντινουπόλεως καὶ Θεοφάνης Ἀντιοχείας. Ἀλεξανδρείας γὰρ οὐκ ἦν πατριάρχης οὐδ’ Ἱεροσολύμων, ὅτι ὑπὸ τοὺς Σαρακηνοὺς αἱ πόλεις αὗται ἐτύγχανον. ἕκτη δὲ οὖσα ἡ σύνοδος αὕτη ἐκύρωσε δύο θελήσεις καὶ δύο ἐνεργείας ἐπὶ τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ καὶ λέγεσθαι καὶ πιστεύεσθαι, παρουσιάζοντος καὶ τοῦ αὐτοκράτορος, ἀναθεματισθέντων τῶν τὴν μίαν φρονούντων θέλησιν καὶ ἐνέργειαν Θεοδώρου τοῦ τῆς Φαρὰν ἐπισκόπου, Ὀνωρίου Ῥώμης, Κύρου Ἀλεξανδρείας, Σεργίου, Πύρρου, Παύλου καὶ Πέτρου Κωνσταντινουπόλεως, Μακαρίου Ἀντιοχείας καὶ Στεφάνου τοῦ φοιτητοῦ αὐτοῦ καὶ [Πολυχρονίου] τοῦ χρονίου τὴν κακίαν καὶ νηπιόφρονος γέροντος. Τὸ δὲ τῶν Βουλγάρων ἔθνος εἰς τὰς Ῥωμαϊκὰς χώρας τὰ πέραν τοῦ Ἴστρου γενόμενον ταύταις ἀκρατῶς ἐλυμαίνετο. ἐκστρατεύει τοίνυν κατ’ αὐτῶν ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος κατὰ γῆν τε καὶ θάλασσαν, στόλον πολὺν ἐκ τῆς θαλάσσης εἰσαγαγὼν εἰς τὸν Δάνουβιν.
οἱ δὲ βάρβαροι τὴν τῶν Ῥωμαίων ἰδόντες παρασκευὴν ἐδειλίασαν καὶ εἰς ὀχύρωμά τι ποταμοῖς στεφανούμενον καὶ τενάγεσι κατακλείσαντες ἑαυτοὺς ἠρέμουν· ἀλλ’ οὐδ’ ἡ Ῥωμαϊκὴ στρατιὰ τούτοις προσέβαλεν. ἐφ’ ἡμέραις οὖν τισιν οὕτω διατιθεμένων τῶν ἐναντίων ἀμφοῖν, μαλακίαν οἱ βάρβαροι τῶν Ῥωμαίων κατέγνων. ἐπισυμβέβηκε δὲ καί τι ὃ θάρσος ἐκείνοις ἐνῆκε τῆς προτέρας δειλίας ἀντίθετον. ὁ γὰρ βασιλεὺς ἐκ ποδαλγίας νοσήσας καὶ δριμυτέραις ἀλγηδόσι βαλλόμενος, λουτροῖς χρησόμενος σὺν πέντε δρόμωσι μετὰ τῆς θεραπείας εἰς Μεσημβρίαν (χώρα δ’ ὑπὸ Ῥωμαίους τελοῦσα αὕτη ἐστί) τὸν ἔκπλουν πεποίητο, τὴν στρατιὰν καὶ τοὺς στρατάρχας ἐκεῖσε καταλιπὼν καὶ ἐπισκήψας πρὸς τοὺς βαρβάρους ἀκροβολίζεσθαι, ἵν’ οὕτως αὐτοὺς εἰς πόλεμον ἐπισπάσωνται. φήμης δὲ γενομένης εἰς τὸ στρατόπεδον φόβῳ τῶν πολεμίων διαδιδράσκειν τὸν αὐτοκράτορα, αἰσχρῶς ἅπαντες μηδενὸς διώκοντος ἔφευγον. τοῦτο τοῖς Βουλγάροις ἀπροσδοκήτως γενόμενον μένος ἐνέπνευσε καὶ παρέθηξεν εἰς ἀλκήν, καὶ ὀπίσω διώκοντες πολλοὺς μὲν ἀνῄρουν, οὐ μείους δ’ ἐζώγρησαν καὶ τὸν Ἴστρον περαιωθέντες ἐν τῇ Ῥωμαίων ἐπήξαντο τὰς σκηνάς·
καὶ οὐ διέλιπον ἐξ ἐκείνου τὴν ὑπὸ Ῥωμαίους ἅπασαν ληιζόμενοι. ὅθεν βιασθεὶς ὁ κρατῶν σπονδὰς ἔθετο πρὸς αὐτοὺς ἐπὶ συνθήκαις τοῦ δασμὸν αὐτοῖς καταβάλλειν ἐτήσιον, εἰς αἰσχύνην τῆς τῶν Ῥωμαίων ἀρχῆς. καὶ ἦν οὕτως πάντοθεν εἰρηνεύοντα τοῖς Ῥωμαίοις τὰ πράγματα ἕως τῆς τελευτῆς τοῦδε τοῦ αὐτοκράτορος. ἐτελεύτησε δὲ ἐπὶ διαδόχῳ τῷ υἱῷ Ἰουστινιανῷ, βασιλεύσας ἐνιαυτοὺς ἑπτακαίδεκα. Ἦν δὲ Ἰουστινιανός, ὅτε τῆς ἀρχῆς ἐπέβη, μειρακίσκος ἓξ ἐπὶ δέκα ἐνιαυτοῖς. αὐτοβούλως οὖν τῇ διοικήσει κεχρημένος τῆς βασιλείας πολλοῖς τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν κακοῖς περιέβαλεν. οἱ γὰρ Μαρδαῖ̈ται τὰς τοῦ Λιβάνου καταλαβόντες περιωπὰς τοῦ Πωγωνάτου κρατοῦντος φοβεροὶ τοῖς Ἄραψιν ἦσαν· διὸ καὶ σπονδὰς ἐκεῖνοι πρὸς Ῥωμαίους ᾐτήσαντο καὶ τούτων, ὡς εἴρηται, τετυχήκασι.
τούτου δὲ τοῦ αὐτοκράτορος ἄρτι τῶν σκήπτρων ἐπειλημμένου, ὁ τότε τῶν Ἀράβων ἡγεμονεύων Ἀβιμέλεχ (ὁ γὰρ Μαυίας ἔφθη θανών) πέμψας προσκυρωθῆναι τὴν εἰρήνην ἐζήτησεν, ἀξιῶν τοὺς Μαρδαί̈τας μεταστῆναι ἐκ τοῦ Λιβάνου καὶ ὑπισχνούμενος τούτου γενομένου διδόναι Ῥωμαίοις ἡμερήσιον φόρον χρυσοῦ νομίσματα χίλια καὶ δοῦλον καὶ ἵππον τῶν παρ’ αὐτοῖς ἐκκρίτων. ἐπὶ τούτοις οὖν ἀνανεωθεισῶν τῶν σπονδῶν, καὶ τῶν Μαρδαϊτῶν εἰς δώδεκα χιλιάδας ἀνδρῶν μαχίμων ἀριθμουμένων μεταστάντων ἐκ τοῦ Λιβάνου, τὸ τῶν Ἀράβων ἔθνος τοῦ ἐξ ἐκείνων δέους ἀπαλλαγὲν πολλῶν τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν ἐνέπλησε συμφορῶν. Στείλας δὲ τὸν στρατηγὸν Λεόντιον ὁ Ἰουστινιανὸς ὑπέταξε δι’ αὐτοῦ τὴν Ἰβηρίαν καὶ τὴν Ἀλβανίαν καὶ χώρας ἑτέρας. οὗτος ὁ βασιλεὺς ἔλυσε καὶ τὰς πρὸς τοὺς Βουλγάρους σπονδάς, μὴ ἀνεχόμενος δασμοὺς παρέχειν αὐτοῖς. ἐκστρατεύσας δὲ κατὰ τὰ ἑσπέρια πολλὰ τῶν Σθλαβικῶν ἐθνῶν ὑπηγάγετο, τὰ μὲν ἑκόντα, ἔνια δὲ πολέμου νόμῳ· ἐξ ὧν καὶ νέον συνεστήσατο σύνταγμα. κατ’ ἐκλογὴν γὰρ εἰληφὼς ἐκ τούτων ἄνδρας γενναίους τε καὶ νεάζοντας εἰς χιλιάδας τριάκοντα, λαὸν αὐτοὺς ἐκάλεσε περιούσιον.
οἷς γεγηθώς τε καὶ πεποιθὼς καὶ τὰς πρὸς τοὺς Ἄραβας συνθήκας παρέλυσεν, αἰτίαν ἐσχηκὼς ὅτι σταλὲν τὸ τοῦ ἐτησίου φόρου χάραγμα οὐ Ῥωμαϊκὸν εἶχε σφράγισμα, ἀλλὰ νέον Ἀράβιον. οὐδὲ γὰρ ἐξῆν ἐν χρυσῷ νομίσματι χαρακτῆρα ἕτερον ἐντυποῦσθαι ἢ τὸν τοῦ βασιλέως Ῥωμαίων. ἐστράτευσεν οὖν κατ’ αὐτῶν οὐ τοσοῦτον ταῖς Ῥωμαϊκαῖς συντάξεσι τεθαρρηκὼς ὅσον τῷ νέω τούτῳ καὶ περιουσίῳ λαῷ. τῶν δὲ Ἀράβων τὰς σπονδὰς αἰτουμένων μὴ ἀθετῆσαι μηδὲ τὰς ἐγγράφους παραβῆναι συνθήκας καὶ τὸν θεὸν ἐπιμαρτυρομένων, ὃς μέσος παραληφθεὶς αὐτὰς ἐμπεπέδωκε, καὶ ἐκδικητὴν καλούντων αὐτὸν κατὰ τῶν τῆς μάχης αἰτίων, ὁ βασιλεὺς τὰ ὦτα πρὸς ταῦτα βύσας πρὸς μάχην ἡτοίμαστο. οἱ γοῦν Ἄραβες δόρατι τὸ τῶν σπονδῶν προσδήσαντες ἔγγραφον καὶ ὥσπερ σημαίαν ἄραντες τοῦτο τοῦ σφῶν στρατεύματος προερχόμενον, συρρήγνυνται τοῖς Ῥωμαίοις· καὶ αὐτίκα ἐκ τοῦ περιουσίου λαοῦ αἱ εἴκοσι χιλιάδες πρὸς τοὺς Ἄραβας ηὐτομόλησαν, ὃ τοῖς Ῥωμαίοις δειλίας γέγονεν αἴτιον, τοῖς δ’ ἐναντίοις ἐνῆκε θάρσος. καὶ ἥττηντο μὲν οἱ Ῥωμαῖοι, ἡ νίκη δ’ ἐπεμειδία τοῖς Ἄραψιν·
οἳ τοῖς φεύγουσιν ἐφεπόμενοι ἀνῄρουν οὓς κατελάμβανον, ὡς καὶ ἀριθμοῦ κρείττους σχεδὸν ἐκ τῶν Ῥωμαϊκῶν στρατευμάτων πεσεῖν. αἰσχρῶς δὲ διαφυγὼν ὁ βασιλεὺς μετ’ ὀλίγων τὸν ὄλεθρον, ἐπεὶ κατὰ τὸν Λευκάτην ἐγένετο, τοὺς περιλειφθέντας ἐκ τοῦ περιουσίου λαοῦ τῶν Σθλαβικῶν ἀναιρεθῆναι πάντας προσέταξε· καὶ πάντες ἐκεῖ ξίφεσι συγκοπέντες ἐρρίφησαν εἰς τὴν θάλατταν. καὶ ὁ μὲν εἰς τὸ Βυζάντιον παραγεγονὼς οἰκοδομαῖς προσησχόλητο. οὗτος γὰρ τὸν μέγιστον τῶν πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον βασιλείων ᾠκοδόμησε τρίκλινον, ὃς καὶ τῇ αὐτοῦ καλεῖται κλήσει μέχρι τοῦ νῦν λεγόμενος Ἰουστινιάνειος. οἱ δὲ τῆς Ἄγαρ ἀδεῶς ἐξ ἐκείνου ταῖς τῶν Ῥωμαίων χώραις ἐπέβαινον· καὶ ὁ τῆς Ἀρμενίας ἐπιστατῶν Σαββάτιος ὁ πατρίκιος τὴν ἧτταν τοῦ βασιλέως μαθὼν τοῖς Ἄραψι προσεχώρησε καὶ τὴν Ἀρμενίαν αὐτοῖς παραδέδωκε. καὶ οὐκ ἐπαύοντο ἅπασαν τὴν ἑῴαν δῃοῦντες καὶ τοὺς χριστωνύμους αἰχμαλωτίζοντες. Ἦν δὲ τῷ βασιλεῖ τούτῳ ἐκτομίας Στέφανος, τὸ μὲν γένος ἐκ βαρβάρων ἕλκων, ἀπηνὴς δὲ καὶ ὑπὲρ βαρβάρους καὶ λίαν ὠμότατος. οὗτος παρ’ αὐτῷ πλεῖστα δεδυνημένος καὶ σακελλάριος προεβλήθη·
καὶ βαρὺς ἦν ἅπασιν οὐκ ἐν εἰσπράξεσι μόνον, ἀλλὰ μέντοι καὶ ἐν κολάσεσι, καὶ οὐ τοὺς τυχόντας μόνον ἐκόλαζεν, ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπερλίαν ἥπτετο, ὡς καὶ αὐτὴν τυπτῆσαί ποτε τὴν μητέρα τοῦ βασιλεύοντος. καί τινα δὲ μοναχὸν Θεοδόσιον, ἔγκλειστον πρὶν ὄντα, γενικὸν ὁ βασιλεὺς προεβάλετο, καὶ ἦν οὐδ’ οὗτος ἥττων εἰς κακίαν τοῦ ἐκτομίου Στεφάνου. πολλῶν οὖν παρ’ αὐτῶν δεινῶν ἐπενηνεγμένων τῷ πολιτεύματι, μισητὸς ἅπασιν ὁ Ἰουστινιανὸς ἔδοξε. τὸν γοῦν στρατηγὸν Λεόντιον ἐξ ὑπονοία τοῦ τῆς βασιλείας ἐφίεσθαι καθείρξας ἐπὶ δύο ἐνιαυτούς, ὕστερον ἐκβαλὼν στρατηγὸν Ἑλλάδος ἐποίησεν. ὁ δὲ Παύλῳ τινὶ μοναχῷ ἀστρολογίαν μετιόντι καὶ τὴν βασιλείαν χρησμοδοτοῦντι αὐτῷ φησιν ὡς ἐγὼ ἤδη ἄπειμι πρὸς Ἑλλάδα· οἶδα δὲ ὅτι ὁ βασιλεὺς στελεῖ τοὺς ἀναιρήσοντάς με ὀπίσω μου. ἃ δὲ σύ μοι προύλεγες, οἴχονται. ὁ δὲ μὴ δειλανδρήσῃς ἔφη, ἀλλ’ ἐπιχείρησον τῇ πράξει, καὶ οὐκ ἀστοχήσεις τοῦ ἐφετοῦ.
παραλαβὼν οὖν ὁ Λεόντιος τοὺς οἷς ἐθάρρει καὶ τὰς δημοσίας διαρρήξας εἱρκτὰς τοὺς καθειργμένους ἐξήγαγεν, εἰς πλῆθος περιισταμένους πολύ, οἳ καὶ εἰς τὸ μέγα παρελθόντες τέμενος τοῦ θεοῦ, πολλῶν καὶ ἄλλων συνειςρυέντων, ὕβριζον μὲν τὸν Ἰουστινιανόν, εὐφήμουν δὲ τὸν Λεόντιον, συνεργοῦντος καὶ Καλλινίκου τοῦ πατριάρχου. ἐκεῖθεν δ’ εἰς τὸ ἱππήλατον μεταχωρήσαντες θέατρον τὰ ὅμοια διεπράττοντο, καὶ τὸν Ἰουστινιανὸν τῶν ἀνακτόρων ἐξαγαγόντες κατὰ τὴν Σφενδόνην ἐρρινοτόμησαν καὶ εἰς Χερσῶνα ἔθεντο ὑπερόριον, ἐνιαυτοὺς ἑξκαίδεκα τῆς βασιλείας κρατήσαντα. τὸν δ’ ἐκτομίαν Στέφανον, τὸν σακελλάριον δηλαδή, καὶ τὸν μοναχὸν Θεοδόσιον τὸν γενικὸν συλλαβόμενοι καὶ σχοίνους ἐξάψαντες τῶν ποδῶν αὐτῶν, σύροντες διὰ τῆς ἀγορᾶς εἰς τὸν Βοῦν ἀπήγαγον καὶ κατέκαυσαν. Τούτων δὲ γενομένων ὁ Λεόντιος τῆς βασιλείας ἐκράτησεν, ἐφ’ οὗ οἱ Ἄραβες τὰς Ῥωμαϊκὰς κατατρέχοντες χώρας πολλοὺς αἰχμαλώτους ἐλάμβανον, εἶτα καὶ τὴν Ἀφρικὴν ὑφ’ ἑαυτοὺς ἐποιήσαντο.
στέλλει τοίνυν τοῦτο μαθὼν ὁ βασιλεὺς Λεόντιος ἕνα τῶν πατρικίων Ἰωάννην, ἄνδρα δραστήριον, μετὰ τοῦ στόλου παντὸς τῇ Ῥωμαίων ἡγεμονίᾳ τὴν Ἀφρικὴν ἀνασώσασθαι· ὃς καὶ πολέμῳ τοὺς ἐκεῖ τρεψάμενος Ἄραβας τὴν Ἀφρικὴν αὐτῶν ἠλευθέρωσε κἀκεῖ παρεχείμασε, γράψας τὰ πεπραγμένα τῷ βασιλεῖ καὶ τὸ ποιητέον ἀναμένων ἐπιταγῆναι αὐτῷ. ὁ δὲ τῶν Ἀγαρηνῶν πρωτοσύμβουλος (οὕτω γὰρ ἐκάλουν τοὺς σφῶν προεξάρχοντας) τὰ κατὰ τὴν Ἀφρικὴν συμβεβηκότα μαθὼν καὶ ἐν δεινῷ τὴν ἐκ ταύτης ποιούμενος ἔκπτωσιν, στόλον ἑτοιμάζει βαρύτατον καὶ στέλλει αὖθις τὴν Ἀφρικὴν ἀνακαλεσόμενος. πρὸς ὃν ὁ ῥηθεὶς πατρίκιος Ἰωάννης ναυμαχῆσαι μὴ ἐξαρκῶν τοῦ λιμένος ἐξέστη καὶ ἐπανήρχετο πρὸς τὸν βασιλέα, αἰτήσων πλείονα δύναμιν. γενομένου δὲ κατὰ τὴν Κρήτην τοῦ Ῥωμαϊκοῦ στόλου, οἱ τοῦ λαοῦ προϊστάμενοι, πῇ μὲν δι’ αἰσχύνης ποιούμενοι τὸ ὑποχωρῆσαι τῆς Ἀφρικῆς τοῖς πολεμίοις ταύτης παραχωρήσαντες, πῇ δὲ καὶ δεδοικότες τὴν τοῦ βασιλέως ὀργήν, πείθουσι τὸ ναυτικὸν εἰς ἀποστασίαν ἐκκλῖναι καὶ δυσφημῆσαι τὸν Λεόντιον, εὐφημῆσαι δὲ βασιλικῶς τὸν Ἀψίμαρον τῶν Κιβυρραιωτῶν ὄντα δρουγγάριον, ὃν αὐτίκα καὶ Τιβέριον μετωνόμασαν.
οὗτος οὖν ἅμα τῷ στόλῳ καταλαβὼν τὸ Βυζάντιον ἐν Συκαῖς τὰ σκάφη προσώρμισεν. ὁ δέ γε Λεόντιος τὴν τῆς πόλεως φυλακὴν διὰ φροντίδος πεποίητο. ἀλλά τινες τῶν ἐπαρχεωτῶν ἀρχόντων τὸ κατὰ Βλαχέρνας τεῖχος φυλάσσειν λαχόντες, ἐκεῖθεν εἰσήγαγον τὸν Ἀψίμαρον, καὶ ταῦτα μεθ’ ὅρκων φρικτῶν τὰς κλεῖς ἐμπιστευθέντες τῶν τοῦ τείχους ἐκείνου πυλῶν. εἰσελθόντες οὖν οὕτως οἱ τοῦ στόλου τὰς οἰκίας τῶν πολιτῶν ἐληίσαντο. ὁ δὲ Ἀψίμαρος τὸν μὲν Λεόντιον ἀφείλετο τῆς ῥινὸς καὶ ὑπὸ φυλακὴν ἐποιήσατο, βασιλεύσαντα ἔτη τρία, τοὺς δὲ αὐτῷ συναιρομένους ἐκ τῶν ἀρχόντων τυπτήσας καὶ τῶν ὑπαρχόντων στερήσας ὑπερορίους ἐποίησε. Καὶ ὁ μὲν Ἀψίμαρος ἢ Τιβέριος οὕτω τῆς βασιλείας ἐκράτησεν, αὐτίκα δὲ τὸν ἴδιον ἀδελφὸν Ἡράκλειον πάντων τῶν ἱππικῶν καὶ πεζῶν στρατευμάτων στρατηγὸν μονώτατον προβαλόμενος στέλλει πρὸς ἕω τοῖς Ἀγαρηνοῖς ἀντιτάττεσθαι. κατέδραμον οὖν τὴν Συρίαν Ῥωμαῖοι καὶ μέχρι Σαμοσάτων ἀφίκοντο, τὰ πέριξ ἅπαντα προνομεύσαντες, καὶ πολλοὺς σφόδρα τῶν Ἀγαρηνῶν διεχρήσαντο, καὶ δορυαλώτου ἑλόντες πλείστους καὶ λείαν ἄλλην ἀμύθητον φόβον μέγαν τοῖς Ἄραψιν ἐνεποίησαν.
Βαάνης δέ, ᾧ Ἑπταδαίμων ἐπίκλησις, τὴν τετάρτην Ἀρμενίαν τοῖς Ἄραψι προύδωκεν. εἶτα οἱ ἄρχοντες Ἀρμενίας κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν στασιάσαντες ἐκείνους μὲν ἔκτειναν, πρὸς δὲ τὸν Ἀψίμαρον διεπέμψαντο καὶ Ῥωμαίους αὖθις εἰς τὴν χώραν ἐδέξαντο. ἀλλ’ ὁ Μοάμεδ κατ’ αὐτῶν ἐπελθὼν ὑπὸ τοὺς Ἀγαρηνοὺς καὶ πάλιν τὴν Ἀρμενίαν πεποίηκε καὶ τοὺς τῶν Ἀρμενίων προέχοντας ζῶντας κατέκαυσε. τότε καὶ κατὰ τῆς Κιλικίας Ἀγαρηνοὶ ἐπεστράτευσαν, οἷς συμβαλὼν ὁ τοῦ βασιλέως ὁμαίμων Ἡράκλειος τοὺς μὲν πλείονας μαχαίρας ἔργον εἰργάσατο, τοὺς δὲ λοιποὺς ζωγρήσας δεσμίους τῷ κρατοῦντι ἐξέπεμψε. Φιλιππικὸν δὲ τὸν υἱὸν τοῦ πατρικίου Νικηφόρου βασιλειῶντα, ὅτι κατ’ ὄναρ ἔδοξε τὴν αὐτοῦ κεφαλὴν σκιάζεσθαι ὑπὸ ἀετοῦ, εἰς Κεφαληνίαν ἐξώρισεν. Ἰουστινιανὸς δὲ ἐν Χερσῶνι, ὡς εἴρηται, περιορισθεὶς ἠδυνήθη διαδρᾶναι ἐκεῖθεν καὶ τῷ Χαζάρων ἀρχηγῷ Χαγάνῳ προσελθεῖν καὶ δεχθεὶς παρ’ ἐκείνου φιλοτιμότατα τὴν ἀδελφὴν αὐτοῦ ἔγημε Θεοδώραν καὶ μετ’ ὀλίγον ἐκεῖθεν ἀπελθὼν εἰς ἄλλην χώραν μετὰ τῆς αὐτοῦ διέτριβε γυναικός.
καὶ ὁ Ἀψίμαρος διεπέμψατο πρὸς τὸν Χαγάνον, χρήματα δώσειν αὐτῷ πολλὰ ὑπισχνούμενος, εἰ στείλειεν αὐτῷ τὴν τοῦ Ἰουστινιανοῦ κεφαλήν. καὶ ὃς συνέθετο καὶ δύο τινὰς τῶν ᾠκειωμένων αὐτῷ στείλας ἐν ἀπορρήτοις ἐνετείλατο τὸν Ἰουστινιανὸν ἀνελεῖν· ὃ διὰ δούλου μαθοῦσα ἡ Θεοδώρα τῷ ἀνδρὶ καταγγέλλει. ὁ δὲ τοὺς ἐνταλθέντας αὐτὸν ἀνελεῖν ἰδίᾳ προσκαλεσάμενος ἕκαστον ἀγχόνῃ στερίσκει τοῦ· ζῆν καὶ τὴν μὲν Θεοδώραν εἰς Χαζαρίαν ἐξέπεμψεν, αὐτὸς δὲ εἰς ἁλιάδα ἐμβεβηκὼς ἀπέπλευσε, πρὸς Τέρβελιν ἀπιὼν τὸν τῶν Βουλγάρων ἐξάρχοντα. κλύδωνος δὲ μεγάλου κατειληφότος αὐτὸν ἐν τῷ πλέειν, καταδῦναι τὸ πλοιάριον ἐκινδύνευε. τῶν δὲ συμπλεόντων ἐπαγγείλασθαι τῷ θεῷ συμβουλευόντων αὐτῷ, εἰ περισωθείη καὶ τὴν ἀρχὴν ἀπολήψοιτο, μή τι κακὸν τοῖς κατ’ αὐτοῦ γενομένοις ἐπενεγκεῖν, ἐκεῖνος εἰ φείσομαι τούτων ἔφη τινός, αὐτίκα καταποντισθείην ὡδί.
περισωθεὶς οὖν καὶ τῷ τῶν Βουλγάρων ἄρχοντι προσελθὼν καὶ πλεῖστα παρασχών, ἄλλα μέντοι καὶ παρέχειν ἐπαγγειλάμενος, εἰ παρ’ αὐτοῦ καταχθείη πρὸς τὴν προγονικὴν βασιλείαν, καὶ τὴν θυγατέρα αὐτῷ συζεῦξαι καθυποσχόμενος, σὺν ἐκείνῳ μετὰ βαρβαρικῆς βαρείας δυνάμεως τὴν ὑπερκειμένην κατειλήφει τῶν πόλεων καὶ πρὸ τῶν τειχῶν στρατοπεδευσάμενος ἀπεπειρᾶτο τῶν πολιτῶν, αὐτοῖς ἐκ τοῦ τείχους προκύπτουσιν ὁμιλῶν. οἱ δὲ οὐ μόνον αὐτὸν οὐ προσίεντο, ἀλλὰ καὶ ὕβρεις αὐτοῦ κατέχεον πλημμελεῖς. νυκτὸς οὖν διὰ τοῦ ἀγωγοῦ εἰσδὺς ἐντὸς ἀνέδυ τῆς πόλεως καὶ ταύτης ἐγένετο ἐγκρατής. ὁ δὲ Ἀψίμαρος εἰς Ἀπολλωνιάδα φυγὼν κατελήφθη. Τῷ μὲν οὖν τῶν Βουλγάρων ἄρχοντι δῶρα πολλὰ παρασχὼν καὶ συνθήκας εἰρήνης μετ’ αὐτοῦ ποιησάμενος ἀπελθεῖν αὐτὸν παρεσκεύασεν.
τοῦ δὲ Ἀψιμάρου καὶ Ἡρακλείου τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ πρὸς αὐτὸν ἀχθέντων, ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ Λεοντίου, τὸν μὲν Ἡράκλειον σὺν ἄλλοις πλείοσιν ἐν ξύλοις παρὰ τοῖς τείχεσιν ἀπῃώρησε, τὸν Ἀψίμαρον δέ γε καὶ τὸν Λεόντιον δεσμίους διὰ τῆς ἀγορᾶς περιαγαγὼν καὶ θεατρίσας ἱππικοῦ ἀγομένου, ῥιφέντας ὑπὸ τοὺς πόδας αὐτοῦ κατὰ τῶν τραχήλων πεπάτηκε, καὶ οὕτως ἐκτμηθῆναι τὰς αὐτῶν κεφαλὰς ἐν τῷ Κυνηγίῳ προσέταξεν, ἑπτὰ τοῦ Ἀψιμάρου ἐνιαυτοὺς βασιλεύσαντος. τὸν δὲ πατριάρχην Καλλίνικον πρότερον αὐτοῦ πηρώσας τὰ ὄμματα εἰς Ῥώμην ἔθετο ὑπερόριον. Κῦρον δέ τινα μοναχὸν ἔγκλειστον πατριάρχην προυβάλετο, ὃς αὐτῷ τὴν εἰς τὴν βασιλείαν ἀποκατάστασιν προεφοίβασε. πολὺ δὲ πλῆθος ἔκ τε τοῦ δημοτικοῦ καὶ τοῦ στρατιωτικοῦ τότε διέφθειρεν οὗτος ὁ βασιλεύς, τοὺς μὲν φανερῶς, ἐνίους μέντοι καὶ ἀφανῶς. στείλας δ’ εἰς Χαζαρίαν ἤγαγε τὴν γυναῖκα αὐτοῦ Θεοδώραν, ἤδη αὐτῷ τεκοῦσαν υἱόν, ὃν Τιβέριον κατωνόμασε, κἀκείνην δὲ καὶ τὸ παιδίον τοῦ τῆς βασιλείας ἀξιώσας ὀνόματος καὶ ἄμφω ἔστεψε.
λύσας δὲ τὰς πρὸς τοὺς Βουλγάρους σπονδὰς κατ’ αὐτῶν ἐξεστράτευσε σὺν ἱππικαῖς τε καὶ πεζικαῖς δυνάμεσι καὶ σὺν στόλῳ πολλῷ, καὶ ἀπῆλθε πρὸς τὴν Ἀγχίαλον. τὸ μὲν οὖν πρῶτον δείσαντες οἱ Βούλγαροι εἰς τὰ ὄρη ἀνέδραμον, ἐκεῖθεν δὲ ἀσυντάκτως ὁρῶντες τὴν τῶν Ῥωμαίων στρατιὰν σκηνουμένην καὶ ἀπροσέκτως εἰς χορτασμάτων συλλογὴν σκιδναμένην, ἀνεθάρσησαν καὶ ἐπελθόντες αὐτοῖς πολλοὺς μὲν ἀνεῖλον, οὐ μείους δὲ ᾐχμαλώτευσαν καὶ ἵππον συνέσχον πολλήν. ὁ μέντοι βασιλεὺς σὺν τοῖς περιλειφθεῖσιν εἰς τὸ ἐκεῖ συνεκλείσθησαν φρούριον. εἶτα τοὺς ἵππους πάντας νευροκοπήσαντες, ἵνα μὴ τούτους λάβοιεν οἱ πολέμιοι, τοῖς τοῦ στόλου σκάφεσιν ἐμβεβηκότες ἐπανῆλθον εἰς τὸ Βυζάντιον σὺν αἰσχύνῃ πολλῇ. μηνιῶν δὲ τοῖς ἐν Χερσῶνι, ὅτι ἐκεῖ περιωρισμένον αὐτὸν γνόντες νεωτερίζοντα ἠβουλήθησαν ἀνελεῖν, στέλλει τριήρεις καὶ δρόμωνας καὶ νῆας ἑτέρας τῶν φορτηγῶν σὺν στρατεύματι πλείστῳ καὶ δυσὶ στρατηγοῖς, ἐντειλάμενος αὐτοῖς μὴ φείσασθαί τινος τῶν ἐκεῖ, ἀλλὰ πάντας συγκόψαι τοῖς ξίφεσιν.
οἳ σὺν οὐδενὶ πόνῳ (οὐ γὰρ ἀντέστησαν οἱ τῶν ἐν Χερσῶνι πόλεων κάτοικοι) παραλαβόντες αὐτοὺς ἅπαντας σχεδὸν ἀνῃρήκασι, μόνης τῆς νεαζούσης ἡλικίας μέχρι μειρακίων φεισάμενοι. ὃ μαθὼν Ἰουστινιανός, ὅτι μὴ καὶ τούτους ἀνεῖλον, ἐξώργιστο, καὶ πρὸς αὐτὸν ἀποσταλῆναι παρεκελεύσατο. ἀποσταλέντας δὲ καταποντισθῆναι ἐν τῇ θαλάσσῃ συνέβη τοὺς πλείονας, καὶ ἔδοξε τοῦτο τῷ βασιλεῖ καταθύμιον. καὶ οὐδ’ οὕτω τῆς κατ’ ἐκείνων μανίας ἐμπέπληστο, ἀλλ’ ἠπείλει καὶ αὖθις στελεῖν καὶ οὕτω τὴν χώραν ἐξερημῶσαι ὡς καὶ τὰς πόλεις καθελεῖν καὶ ἀροτριᾶσαι. διὰ ταῦτα οἱ ἔτι περιλειφθέντες ἐν Χερσῶνι καὶ οἱ τούτων περίοικοι ἀποστατήσαντες Φιλιππικὸν τὸν τοῦ Βαρδάνη, ὃν ὁ λόγος ἱστόρησε παρὰ τοῦ Ἀψιμάρου εἰς Κεφαληνίαν περιορισθῆναι, ἄρτι ἀνακληθέντα ἐκ τῆς ὑπερορίας καὶ ἐπανιόντα πρὸς τὴν Κωνσταντινούπολιν, κἀκεῖ γενόμενον βασιλέα ἀναγορεύουσι, καὶ τοῦ σφῶν ἄρχοντος Ἡλία συμπράττοντος. ἃ μαθὼν Ἰουστινιανὸς τοὺς μὲν τοῦ Ἡλία παῖδας ἐν τῷ κόλπῳ κατέσφαξε τῆς μητρός, ἐκείνην δὲ δούλῳ αὐτῆς Ἰνδῷ μαγείρῳ συνέζευξεν.
εἶτα στόλον ἑτοιμασάμενος στέλλει κατὰ Χερσῶνος, ἐντειλάμενος τῷ τοῦ στόλου κατάρχοντι ἡβηδὸν ξύμπαντας ἀνελεῖν. ἤδη δὲ καταλαβόντος τὴν Χερσῶνα τοῦ ναυτικοῦ καὶ πολιορκοῦντος αὐτὴν ἧκον Χάζαροι τοῖς Χερσωνίταις ἐπικουρήσοντες. ἐντεῦθεν ἡ μὲν πολιορκία ἐλέλυτο, οἱ δὲ τοῦ στόλου μὴ τολμῶντες πρὸς τὸν βασιλέα ἐπανελθεῖν τοῦ μὲν βλασφημίας κατέχεον, τὸν δὲ Βαρδάνην ὡς βασιλέα εὐφήμησαν. καιροῦ δὲ παραρρυέντος συχνοῦ, ὅτι μηδὲν αὐτῷ ἐκ τοῦ στόλου μεμήνυτο, ὁ βασιλεὺς ὑποτοπήσας συμβῆναί τι φερόμενον κατ’ αὐτοῦ, ἐξώρμησε τῆς Βυζαντίδος καὶ ἕως Σινώπης ἐλθὼν ὁρᾷ τὸν στόλον εὐθὺ τῆς πόλεως πλοϊζόμενον· αὐτίκα τοίνυν γέγονε καὶ αὐτὸς ὀπισθόρμητος. τοῦ δὲ Φιλιππικοῦ εὐπλοήσαντος καὶ προκαταλαβόντος τὴν μεγαλόπολιν, ἐκεῖνος ἐν τῷ Δαματρύϊ ἐσκήνωσε. πρὸς ὃν ὁ εἰρημένος Ἡλίας ἀποσταλεὶς ἠδυνήθη πεῖσαι τὸ μετὰ Ἰουστινιανοῦ στρατιωτικὸν ἀποστῆναι αὐτοῦ καὶ προσρυῆναι Φιλιππικῷ. καταλειφθεὶς τοίνυν παρὰ τῶν στρατιωτῶν Ἰουστινιανὸς χειροῦται καὶ χερσὶν οἰκείαις εὐθὺς ὁ Ἡλίας ἀφεῖλε τὴν αὐτοῦ κεφαλήν.
ὁ δὲ τούτου παῖς ὁ Τιβέριος μετὰ τῆς πρὸς μητρὸς μάμμης Ἀναστασίας (ἡ γὰρ μήτηρ αὐτοῦ Θεοδώρα ἔφθη θανεῖν) τῷ ἐν Βλαχέρναις ναῷ προςφυγὼν εἰσέδυ τὸ θεῖον θυσιαστήριον καὶ ὑπὸ τὴν παναγῆ γενόμενος τράπεζαν, ἑνὸς τῶν ταύτην ἀνεχόντων στυλίσκων δεδραγμένος ἱκέτευε μὴ θανεῖν. ἀλλ’ οἱ σταλέντες εἰς ζήτησιν αὐτοῦ ἐξελκύσαντες τοῦ θυσιαστηρίου τὸν παῖδα μαχαίρᾳ τούτου τὸν λαιμὸν ὡς βοσκήματος ἀπέτεμον ἀπηνῶς. Ἤδη δὲ τῆς βασιλείας τυχὼν ὁ Φιλιππικὸς κατὰ τῆς ἕκτης οἰκουμενικῆς συνόδου ὡπλίσατο, καὶ σύνοδον ἀθροίσας ὁ μάταιος ἠκύρωσεν ὅσον τὸ κατ’ αὐτὸν δι’ αὐτῆς τὴν ἁγίαν ἐκείνην σύνοδον. λέγεται γὰρ ἄρτι τοῦ Λεοντίου τῶν σκήπτρων ἐπειλημμένου χρησμοδοτῆσαι τούτῳ δὴ τῷ Φιλιππικῷ τὴν εἰς τὸν βασίλειον θρόνον ἀναγωγὴν μοναχόν τινα ἔγκλειστον ὄντα ἐν τῇ τοῦ Καλλιστράτου μονῇ καὶ τῆς προρρήσεως αἰτῆσαι μισθὸν τὴν τῆς ἕκτης συνόδου ἀθέτησιν (ἦν γὰρ τῆς τῶν Μονοθελητῶν ὁ μοναχὸς ἐκεῖνος αἱρέσεως), καὶ τὸν ὑποσχέσθαι. τὴν μὲν οὖν οἰκουμενικὴν ἕκτην σύνοδον ἠκύρωσεν, ὡς ἐδόκει.
αὐτὸς δὲ σωροὺς χρημάτων ἐκ παλαιοτέρων θησαυρισθέντας αὐτοκρατόρων ἐν τοῖς βασιλείοις εὑρὼν εἰς οὐδὲν δέον τούτοις χρησάμενος τὰ πλείω διεσκόρπισε διὰ βραχέος καιροῦ· καὶ τάχα καὶ ἅπαντα κατηνάλωσεν ἄν, εἰ ἐπὶ πλέον τῇ βασιλείᾳ προσέμεινεν. ἐν μὲν γὰρ τῷ λέγειν ἐδόκει ῥητορικώτατος μὴ ἀμοιρῶν τε συνέσεως, ἐν δὲ τῷ πράττειν ἦν ξυμπάντων ἀσυνετώτερος καὶ πάμπαν ἀδέξιος. Κῦρον δὲ τὸν πατριάρχην ἐξωθήσας τῆς ἐκκλησίας, ἐπὶ ἓξ ἔτη ἐν ταύτῃ διαγαγόντα, Ἰωάννην ὁμόδοξον ἑαυτῷ προεβάλετο. οἱ μέντοι Βούλγαροι τὴν Θρᾴκην ἅπασαν ληισάμενοι μέχρι τῆς πόλεως κατέδραμον ἅπαντα, καὶ λείαν πολλὴν καὶ αἰχμαλώτους λαβόντες σχεδὸν ὑπὲρ ἀριθμὸν ὑπενόστησαν. ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον ὁμοίως οἱ τῆς Ἄγαρ διέθεντο. Δύο δὲ παρελθόντων ἐνιαυτῶν καὶ μηνῶν τινων, ἐξότου τῆς βασιλείας ἐκράτησεν, ἱππήλατον ἐπιτελέσας ἀγῶνα καὶ ἐν τῷ τοῦ Ζευξίππου μετὰ τὸν ἀγῶνα λουσάμενος λοετρῷ, συσσίτους τινὰς τῶν τῆς συγκλήτου πεποίητο, ὡς δ’ ἔνιοι λέγουσι, τοὺς ἐν τῇ τῶν ἵππων ἁμίλλῃ νικήσαντας. κατακείμενος οὖν ἐν τῷ συμποσίῳ παρά τινων τῶν τῆς γερουσίας κατασχεθεὶς τυφλοῦται.
ταῦτα δ’ ἐπράχθη κατὰ τὸ σάββατον τῆς πεντηκοστῆς. τῇ δ’ ἑξῆς κατ’ αὐτὴν δηλαδὴ τὴν πεντηκοστὴν ἀθροισθέντες οἵ τε τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ ὁ δημώδης ὄχλος Ἀρτέμιον τὸν πρωτοασηκρῆτις προχειρίζονται αὐτοκράτορα, μετονομάσαντες Ἀναστάσιον. Ἦν δὲ οὗτος ὁ βασιλεὺς καὶ λόγοις παντοίοις ὡμιληκὼς καὶ πραγμάτων διοικήσεσιν ἐντριβέστατος. οὗτος τὸν πατριάρχην Ἰωάννην τοῦ ἀρχιερατικοῦ κατασπάσας θρόνου ὡς μὴ ὀρθόδοξον ἔτη τρία τῆς ἐκκλησίας κρατήσαντα, μετατίθησιν ἐκ Κυζίκου ἐπὶ τὴν ἱερὰν καθέδραν τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων Γερμανόν, ὃν ἄνωθί που ὁ λόγος ἱστόρησε παρὰ Κωνσταντίνου τοῦ Πωγωνάτου τῶν παιδογόνων ἀφαιρεθῆναι μορίων. μαθὼν δὲ ὅτι ἐξ Ἀλεξανδρείας ἐπὶ Φοινίκην πλοῖα προσώρμισαν, ἵνα ξύλα ἐκεῖθεν κομίσωνται ναυπηγήσιμα, στόλον ἑτοιμάσας ἀπέστειλε κατ’ αὐτῶν, κελεύσας καὶ τοὺς τῶν θεμάτων στόλους εἰς τὴν νῆσον κατᾶραι Ῥόδον κἀκεῖ ἑνωθῆναι καὶ οὕτως ἐκπλεῦσαι κατὰ τῶν ἐναντίων, προβαλόμενος ἄρχοντα τοῦ στόλου παντὸς Ἰωάννην τῆς τοῦ θεοῦ μεγάλης ἐκκλησίας διάκονον καὶ γενικὸν λογοθέτην.
πάντων οὖν εἰς τὴν Ῥόδον συναθροισθέντων ὁ διάκονος Ἰωάννης πρὸς ἔκπλουν ἡτοίμαστο, οἱ δὲ τοῦ στόλου, καὶ μᾶλλον οἱ τοῦ θέματος τοῦ Ὀψικίου, οὐκ ἦσαν πειθήνιοι· οὐ γὰρ καλῶς πρὸς τὸν κρατοῦντα διέκειντο, ἐπεὶ μηδ’ ἐκεῖνος τῇ πλευστικῇ στρατιᾷ κεχρημένος ἦν δεξιῶς. ὡς δὲ πρὸς τὴν ἐκείνων ἀπείθειαν ὁ διάκονος ἀρχικώτερον διετέθη καὶ δριμύτερον αὐτοῖς προσεφέρετο, εἰς στάσιν τούτους ἠρέθισε καὶ τὸν βασιλέα δυσφημήσαντες αὐτὸν ἀνεῖλον εὐθύς. καὶ πρόσω χωρεῖν ἀφέμενοι οἱ μὲν ἀπῄεσαν οἴκαδε, οἱ δὲ πρὸς τὸ Βυζάντιον ὥρμησαν· καὶ ἐν τῷ Ἀτραμυτίῳ γενόμενοι Θεοδόσιόν τινα πράκτορα τῶν δημοσίων τελῶν, ἰδιώτην ἄνδρα, ἄκοντα λαβόντες ἀνηγόρευσαν αὐτοκράτορα. ταῦτα μαθὼν ὁ Ἀρτέμιος στόλον ἡτοίμασε καὶ τῇ πόλει ἐπέστησε φυλακήν, αὐτὸς δ’ ἐν Νικαίᾳ διῆγε τῇ μητροπόλει τῶν Βιθυνῶν. οἱ δὲ στασιασταὶ διά τε γῆς καὶ θαλάσσης ἀφίκοντο εἰς Χρυσόπολιν, καὶ μέχρι μέν τινος ναυμαχίαι ἐγίνοντο·
εἶτα περαιωθεὶς εἰς Θρᾴκην ὁ Θεοδόσιος διὰ τοῦ τείχους τῶν Βλαχερνῶν ἐκ προδοσίας εἰς τὴν μεγαλόπολιν εἰσελήλυθε, καὶ τοῦ σὺν αὐτῷ ναυτικοῦ τε καὶ στρατιωτικοῦ εἰσρυέντος ἐν ταύτῃ πολλὰ τῶν ἐν ταῖς οἰκίαις χρημάτων ἡρπάγησαν. τοὺς δὲ ὑπὲρ Ἀρτεμίου ἀντεχομένους τῶν ἀρχόντων συλλαβόμενοι καὶ τὸν πατριάρχην Γερμανὸν παραλαβόντες ἀπῆλθον εἰς Νίκαιαν, δεικνύντες τῷ Ἀρτεμίῳ ὅτι ἡ πόλις ἤδη παρελήφθη καὶ τὰ βασίλεια. καὶ ὃς τὸ μοναδικὸν μεταμφιασάμενος σχῆμα καὶ πίστεις λαβὼν μή τι περαιτέρω παθεῖν, παρέδωκεν αὐτοῖς ἑαυτὸν καὶ ἐν Θεσσαλονίκῃ περιωρίσθη, βασιλεύσας ἕνα ἐνιαυτὸν ἐπὶ μησὶ τρισίν. Ἦν δὲ Θεοδόσιος ἤθους μὲν χρηστοῦ καὶ βίου σεμνοῦ, ἀπράγμων δ’ ἀνὴρ καὶ πρὸς πραγμάτων διοίκησιν καὶ ταῦτα βασιλείας σφόδρα γε ἀποπεφυκώς. Λέων δὲ ὁ καὶ Κόνων, παρὰ τοῦ Ἀρτεμίου στρατηγὸς τῶν ἀνατολικῶν προβληθείς, ὑπὲρ τοῦ Ἀρτεμίου δῆθεν φρονῶν, οὐχ ὑπεῖξε Θεοδοσίῳ, σύμπνουν ἔχων καὶ τὸν τῶν Ἀρμενιακῶν στρατηγὸν Ἀρτάβασδον τὸν Ἀρμένιον.
ἄρας οὖν ἐκεῖθεν μετὰ τῶν ὑπ’ αὐτὸν ταγμάτων εἰς Νικομήδειαν ἔρχεται, ἔνθα τὸν τοῦ βασιλέως Θεοδοσίου υἱὸν εὑρηκὼς καὶ αὐτὸν μετὰ τῆς βασιλικῆς ἀποσκευῆς χειρωσάμενος, ἀφίκετο εἰς Χρυσόπολιν. ὁ Θεοδόσιος δὲ ἀπραγμόνως τῆς βασιλείας ἐξέστη αὐτῷ εἰς κληρικὸν καρεὶς μετὰ τοῦ υἱοῦ, πληροφορίαν λαβὼν μή τι ἕτερον ὑποστῆναι. καὶ ὁ μὲν ἡσύχως ἐβίω τὸ λοιπὸν τῆς ζωῆς, βασιλεύσας δύο ἐνιαυτούς. λιβερ θιντς δεξιμς. Λέων δὲ τοῦ τῆς βασιλείας ὀνόματος ἀναξίως ἠξίωτο· ᾧ πατρὶς μὲν ἦν Ἰσαυρία, ἐκεῖθεν δὲ μετοικισθεὶς μετὰ τῶν τεκόντων παρὰ τοῦ βασιλέως Ἰουστινιανοῦ μήπω τῆς ἀρχῆς ἐξωσθέντος, ἐν Μεσημβρίᾳ τῇ Θρᾳκικῇ πεποίητο τὰς διατριβάς. καθαιρεθέντος δὲ τοῦ Ἰουστινιανοῦ τῆς ἀρχῆς, εἶτα ἐπανερχομένου μετὰ Βουλγάρων εἰς τὸ τὴν βασιλείαν αὖθις ἀναλαβεῖν, ὁ Λέων ὑπαντήσας αὐτῷ δῶρα προσήνεγκε. καὶ ὁ Ἰουστινιανὸς σπαθάριον αὐτὸν αὐτίκα ἐτίμησε καὶ βασιλεύσας τὸ δεύτερον αὐτὸν ᾠκειώσατο. εἶτα ἔσταλτο παρ’ αὐτοῦ πρὸς τοὺς Ἀλανούς, συγκινήσων αὐτοὺς κατὰ τῶν Ἀβασγῶν ἀποστάντων τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς.
οἱ γὰρ Ἀβασγοί, ὡς ὁ Καισαρεὺς Προκόπιος ἱστορεῖ, δυοῖν ὁμοφύλοιν ἦσαν ὑπήκοοι, τῷ μὲν κρατοῦντι τῆς πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον μοίρας αὐτῶν, τῷ δὲ τῆς τετραμμένης πρὸς δύνοντα. καὶ ἄμφω δὲ τούτω τὼ ἄρχοντε ὑπὸ φιλοχρηματίας κακῶς ἐχρῶντο τῷ ἔθνει· ὅσους γὰρ ἂν παῖδας εὕρισκον ὡραίους καὶ τὸ εἶδος καλοὺς καὶ τὴν ἄλλην τοῦ σώματος φύσιν δεξιούς, βίᾳ τῶν τοκέων ἀφέλκοντες καὶ τῶν παιδογόνων μορίων σιδήρῳ στερίσκοντες, ἐκείνους μὲν πολλῶν χρημάτων Ῥωμαίοις ἐπίπρασκον περὶ τοὺς ἐκτομίας ἐπτοημένοις ἀεί· τοὺς δὲ τούτων πατέρας εὐθὺς ἔκτεινον, ἵνα μή ποτε μηνιῶντες διὰ τοὺς παῖδας βουλεύσωνται κατ’ αὐτῶν ἐπανάστασιν. καὶ ἦν παρ’ αὐτοῖς τὸ παῖδα τεκεῖν ἀγαθὸν τὴν ὄψιν δυστύχημα μέγιστον, τῆς τῶν παίδων εὐπρεπείας ἀλλασσομένοις τὸν θάνατον. καὶ οὕτω μὲν τοῖς Ἀβασγοῖς οἱ σφῶν προσεφέροντο ἄρχοντες. Ἰουστινιανὸς δὲ ὁ πρῶτος στείλας παρ’ αὐτοῖς ἕνα τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις εὐνούχων σφίσιν ὁμογενῆ (πολλοὶ γὰρ περὶ τὰ Ῥωμαίων ἀρχεῖα τοιοῦτοι ἐστρέφοντο) ἀπεῖπε τοῖς ἡγεμόσι τῶν Ἀβασγῶν μηκέτι μηδένα τὴν ἀρρενωπίαν ἐκτέμνεσθαι βιαζόμενον·
τελευτήσειν γὰρ τὴν πρᾶξιν αὐτοῖς εἰς κενόν, μηδενὸς Ῥωμαίων πρίασθαι βουλησομένου τοὺς ἐκτομίας αὐτῶν. τοῦτο τοῖς Ἀβασγοῖς ἀσμενέστατα προσεδέδεκτο, καὶ τῇ ἐπιταγῇ τοῦ βασιλέως Ῥωμαίων θαρρήσαντες τοῦ λοιποῦ πρὸς τοὖργον τοῦτο τοῖς ἄρχουσιν αὐτῶν οὐχ ὑπέκυπτον, κἀκεῖνοι δὲ πρὸς τὴν πρᾶξιν ἦσαν νωθέστεροι. εἶτα καὶ ἄμφω τοὺς αὐτῶν ἀρχηγοὺς καθελόντες ἤθελον βιοτεύειν αὐτόνομοι. μέχρι μέντοι τότε καὶ τῆς τῶν χριστιανῶν θρησκείας ἦσαν ἀμύητοι, ἄλση δὲ καὶ ὕλας ἐσέβοντο καὶ τὰ δένδρα τούτοις ἐξ ἀφελείας βαρβαρικῆς εἰς θεοὺς ἐνομίζοντο. Ἰουστινιανὸς δὲ μεταθεῖναι σφᾶς πρὸς τὴν εὐσέβειαν σπούδασμα ἔθετο καὶ στείλας παρ’ αὐτοῖς ἱεροὺς ἄνδρας δι’ αὐτῶν εἰς ἐπίγνωσιν αὐτοὺς μετήνεγκε τοῦ θεοῦ. εἶτα καὶ θεῖον ἐν Ἀβασγοῖς τῆς θεοτόκου ἐδείματο τέμενος καὶ ἱερεῖς ἐγκατέστησε καὶ οὕτως εἰς ἤθη τὰ τῶν χριστιανῶν αὐτοὺς μετήγαγεν ἐκ τῶν πάνυ βαρβαρικῶν. ἐντεῦθεν ὑπ’ οὐδενὸς ἀρχομένων τῶν Ἀβασγῶν οἱ βασιλεῖς Ῥωμαίων ἔστελλον ἄρχοντας, καὶ ὑπ’ ἐκείνων αὐτοῖς διῃτῶντο τὰ πράγματα.
χωρησάντων δὲ τῶν στελλομένων εἰς ἀδικίας καὶ τυραννικώτερον χρωμένων αὐτοῖς, δείσαντες μὴ πάντῃ δουλωθῶσι Ῥωμαίοις, ἀφίστανται καὶ οὐκέτι δέχεσθαι ἄρχοντα Ῥωμαίων ἐβούλοντο. διὰ τοῦτο τίσασθαι θέλων αὐτοὺς ὁ ῥινότμητος Ἰουστινιανὸς στέλλει τὸν σπαθάριον Λέοντα πρὸς τοὺς Ἀλανούς, οὓς Ἀλβανοὺς ὁ Προκόπιος γράφει, χρήμασι πλείστοις κατὰ τῶν Ἀβασγῶν ὁμόρων ὄντων αὐτοῖς, ὁπλίσαι τούτους βουλόμενος. ἐκεῖ τοίνυν ὁ Λέων γενόμενος καὶ συχνοὺς διατρίψας ἐνιαυτούς, ὀψὲ καὶ μόλις ἐπανελήλυθε, μήτε τὸν Ἰουστινιανὸν εὑρηκώς (ἀνῄρητο γάρ), μήτε μὴν τὸν Φιλιππικόν (καθῄρητο γὰρ πηρωθείς, ὡς εἴρηται, καὶ τὰ ὄμματα). πρόσεισιν οὖν Ἀρτεμίῳ βασιλεύοντι τότε· ὁ δὲ καὶ προσήκατο αὐτὸν εὐμενῶς καὶ στρατηγὸν τοῦ τῶν ἀνατολικῶν προεχειρίσατο θέματος. τούτῳ γοῦν, ὡς εἴρηται, δῆθεν ἀμύνων ἀντῆρε χεῖρα κατὰ Θεοδοσίου καὶ τῶν σκήπτρων γέγονεν ἐγκρατής (ὦ θεοῦ κριμάτων ἄβυσσος ἀκατάληπτος) καὶ αὐτίκα τὴν θυγατέρα τῷ Ἀρταβάσδῳ συνῴκισε, κουροπαλάτην αὐτὸν τιμήσας.
Μάσαλμας δὲ ὁ τῶν Ἀράβων ἀρχηγὸς ἐξ Ἀβύδου σὺν μεγάλῳ στρατεύματι πρὸς Θρᾴκην περαιωθεὶς πολὺ μὲν τῆς Θρᾳκῴας ἐληίσατο χώρας, τῇ δὲ βασιλευούσῃ τῶν πόλεων προσβαλὼν χάρακα παρὰ τοῖς κατὰ χέρσον αὐτῆς ἐπήξατο τείχεσι, καὶ ἦν αὐτὸς μὲν ἐντεῦθεν ταύτην πολιορκῶν, ἐκ δὲ θαλάσσης σὺν στόλῳ μεγάλῳ ὁ ἀρχισατράπης Σολιμᾶς. ἀλλὰ τὰς μὲν νῆας αὐτῶν τάς τε πολεμιστηρίους τάς τε μὴν φορτηγοὺς τῷ ὑγρῷ πυρὶ Ῥωμαῖοι κατετροπώσαντο, ὥστε πολλοὺς τῶν ναυάρχων, ὧν οὔπω ταῖς ναυσὶ τὸ ὑγρὸν τοῦτο προσήγγισε πῦρ, ἀπογνόντας προσρυῆναι τῷ βασιλεῖ. τὸ μὲν οὖν πλεῖον τοῦ ναυτικοῦ τῶν Ἀράβων οὕτω διώλετο. τοῖς δὲ κατὰ Βιθυνίαν αὐτῶν ληιζομένοις ἐντυχόντα στρατεύματα Ῥωμαίων πεζὰ πολλοὺς διεφθάρκασιν, ὥστε κἀκείνους δείσαντας ἀποδρᾶναι. τοὺς δὲ κατὰ Θρᾴκην τυγχάνοντας Ἄραβας λιμὸς ἐπίεζε κραταιός, ὅθεν οὐδενὸς τῶν θνησκόντων ζῴων ἀπείχοντο. λέγεται δὲ καὶ σαρκῶν ἀνθρωπείων αὐτοὺς ἅψασθαι. ἀλλὰ καὶ νόσος αὐτοῖς ἐνέσκηψε λοιμικὴ καὶ διέφθειρε παμπληθεῖς. καὶ Βούλγαροι δὲ τούτοις ἐπελθόντες πολλὰς χιλιοστύας αὐτῶν, ὥς τινες ἀναγράφουσι, μαχαίρας ἔθεντο παρανάλωμα.
Ὁ δὲ τῆς Σικελίας στρατηγὸς Σέργιος τὴν τῶν Ἀράβων κατὰ τῆς πόλεως ἐπέλευσιν γνοὺς καὶ ὡς ἐν ἀκαταστασίᾳ τὰ Ῥωμαίων τυγχάνουσι, τυραννίδι καὶ αὐτὸς ἐπεχείρησε· καὶ οὐχ ἑαυτὸν τῆς βασιλείου ἠξίωσε κλήσεως, ἀλλά τινα Γρηγόριον τῶν ὑπηρετουμένων αὐτῷ ἀναρρηθῆναι παρὰ τοῦ λαοῦ βασιλέα πεποίηκε, μετονομάσας τὸν ἄνδρα Τιβέριον, ὃς γνώμῃ τοῦ Σεργίου καί τινας εἰς ἀρχὰς προεβίβασε. ταῦτ’ ἀγγελθέντα τῷ Λέοντι διανέστησαν αὐτὸν τῷ τυραννήσαντι ἀντιτάξασθαι, καὶ Παῦλον τὸν τῶν βασιλικῶν ἱπποκόμων ἐπιστατοῦντα (χαρτουλάριον ἡ Ῥωμαίων οἶδε τοῦτον λέγειν φωνή) πατρίκιον τιμήσας καὶ στρατηγὸν Σικελίας ὀνομάσας στέλλει κατὰ τοῦ ἀποστάτου, προστάγματα πρὸς τοὺς τῶν χωρῶν ἄρχοντας ἐγχειρίσας αὐτῷ συναίρεσθαι τῷ Παύλῳ κελεύοντα, καὶ πρὸς τὴν ἐν Σικελίᾳ δὲ στρατιὰν γραφὴν ἐγχαράξας δηλοῦσαν καλῶς ἔχειν Ῥωμαίοις τὰ πράγματα, ἤδη τῶν Ἀράβων ἡττημένων καὶ κατατροπωθέντων, διὰ τοῦ Παύλου καὶ ταύτην τοῖς στρατιώταις ἐκπέπομφε. καταλαβόντα τοίνυν τὴν Σικελίαν τοῦτον ἀνωιστὶ καὶ εἰσελθόντα εἰς τὴν Συράκουσαν μαθὼν ὁ Σέργιος εὐθὺς ἀπέδρα καὶ πρὸς Λογγιβαρδίαν ἐφοίτησε.
τοῦ δὲ Παύλου προςομιλήσαντος τῷ στρατιωτικῷ καὶ τὸ γράμμα τὸ βασίλειον ἀναγνόντος αὐτῶν εἰς ἐπήκοον, εὐθὺς ἐκεῖνοι τὸν μὲν βασιλέα εὐφήμησαν, τὸν δὲ Γρηγόριον καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν δεσμίους τῷ Παύλῳ παρέδοσαν. καὶ ὃς τὸν μὲν Γρηγόριον ἀνεῖλε, τοὺς δ’ ἐκείνου ὑπασπιστὰς μαστίξας καὶ τὴν κόμην ἀποθρίξας αὐτοῖς ὑπερορίᾳ κατέκρινεν. ὁ δὲ Σέργιος πληροφορίαν λαβὼν μή τινος πειραθῆναι κακοῦ, πρὸς τὸν Παῦλον ἐκ Καλαβρίας ἀφίκετο. καὶ τὰ μὲν κατὰ τὴν Σικελίαν οὕτω ἠρέμησαν. Οἱ δὲ τὴν πόλιν πολιορκοῦντες Ἄραβες, παθόντες μᾶλλον ἢ δράσαντες, ἐπανελθεῖν εἰς τὰ οἰκεῖα ὡρμήκεσαν καὶ εἰς τὰς περιλειφθείσας ἐμβάντες νῆας ἀπῄεσαν. λαίλαπι δὲ περιπεσόντες σφοδρῷ πάντες ἀπώλοντο σὺν ταῖς οἰκείαις τριήρεσι, δέκα μόνων νηῶν περιλειφθεισῶν, ὧν αἱ μὲν πέντε παρὰ Ῥωμαίων ἑάλωσαν, αἱ δὲ λοιπαὶ διαφυγοῦσαι τῆς συμφορᾶς ἀπήλθοσαν ἄγγελοι. Ἐτέχθη δὲ τῷ Λέοντι σκύμνος ὠμότερος τοῦ πατρὸς καὶ τήν τε μητέρα τούτου κεκλημένην Μαρίαν ἔστεψεν ὁ Λέων καὶ τὸν υἱὸν ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ ἐβάπτισε, Κωνσταντῖνον ὀνομάσας αὐτόν.
ὅτε λέγεται κόπρον αὐτὸν ἐκκρῖναι τῇ θείᾳ κολυμβήθρᾳ καταδυόμενον, κἀντεῦθεν ἐπονομασθῆναι Κοπρώνυμον, καὶ τὸν ἁγιώτατον πατριάρχην Γερμανὸν εἰπεῖν ὅτι σημεῖον τοῦτό ἐστι τοῦ τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ τοῖς εὐσεβεῖν ᾑρημένοις μέγα τὸ παιδίον τοῦτο χρηματίσαι κακόν. Ὁ δὲ μάγιστρος Νικήτας ὁ Ξυλινίτης τῶν ὑπερλίαν τυγχάνων ὑπέθετο τῷ Ἀρτεμίῳ ἐν Θεσσαλονίκῃ τυγχάνοντι τοῖς Βουλγάροις προσελθεῖν καὶ συνεργίᾳ τούτων ἀπολήψεσθαι πάλιν τὴν βασιλείαν. καὶ ὃς πείθεται καὶ μετὰ πλήθους Βουλγάρων ἧκεν εἰς τὸ Βυζάντιον, οἰόμενος παρὰ τοῦ λαοῦ προσδεχθήσεσθαι. τῶν δὲ τῆς πόλεως μὴ ἐπιστρεφομένων αὐτοῦ, οἱ Βούλγαροι τοῦτον πολλῶν χρημάτων τῷ Λέοντι προύδωκαν. καὶ οἱ μὲν ἀπῆλθον· ὁ δὲ σὺν τῷ Ξυλινίτῃ ἀνῄρητο, καὶ ἡ τοῦ Ξυλινίτου κτῆσις οὖσα πολλὴ δεδήμευτο ξύμπασα. καὶ ἄλλοι δὲ τῶν συνωμοτῶν τοῦ Ἀρτεμίου ἐκτάνθησαν, πρὸς οἷς καὶ ὁ τῆς Θεσσαλονίκης ἀρχιερεύς. Εἶτα τὸν υἱὸν αὐτοῦ Κωνσταντῖνον ὁ Λέων βασιλέα πεποίηκε, παρὰ τοῦ ὁσιωτάτου Γερμανοῦ τῆς ἐπὶ τῇ ταινιώσει τελετῆς τελεσθείσης. ἐντεῦθεν ὁ Λέων ἄρχεται τοῦ θεομαχεῖν καὶ κατὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἐλύττησε.
καὶ τὸν πατριάρχην μεταπεμψάμενος Γερμανὸν μὴ δεῖν ἔλεγε τὰς εἰκόνας τιμᾶσθαι· εἰδωλολατρίαν γὰρ τὴν τούτων ἀπεκάλει προσκύνησιν. ὁ δὲ θεῖος ἐκεῖνος ἀνήρ εὐφήμει, βασιλεῦ, ἔφη καὶ μὴ οὕτω φρόνει· ἀσεβὲς γὰρ ἄντικρυς τὸ ἐννόημα· καὶ οἶδα μὲν ᾀδόμενον τὸ μέλλειν κινηθῆναι ταύτην τὴν αἵρεσιν. ἀλλὰ μὴ σύγε εἴης ὁ ταύτης εἰσαγωγεύς· Κόνων γάρ τις ὀνομαζόμενος ταύτης μέλλειν κατάρξασθαι λέγεται. καὶ ὃς ὑπολαβὼν αὐτίκα φησίν οὐκοῦν ἐγώ εἰμι· Κόνων γὰρ παρὰ τῶν γονέων νηπιόθεν ὠνόμασμαι. τὸν μὲν οὖν ἀοίδιμον Γερμανὸν μὴ πεισθέντα συνθέσθαι τῇ γνώμῃ αὐτοῦ, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ γενναιότατα ἀντιλέγοντα καὶ τὴν αὐτοῦ κακοδοξίαν ἐλέγχοντα τῆς ἐκκλησίας ἐξώθησεν, ἔτη ταύτην ἰθύναντα πεντεκαίδεκα, Ἀναστάσιον δέ τινα εἰς πατριάρχην ἑαυτῷ ὁμόφρονα προχειρίζεται. τοῦ δ’ οὖν οὕτω φρονῆσαι τὸν Λέοντα καὶ εἰς τοῦτο προελθεῖν ἀσεβείας ἥκω τὴν αἰτίαν ἐρῶν. Ἰζὶθ τῶν Ἀράβων ἄρτι γέγονεν ἀρχηγός·
καὶ τούτῳ προςίασιν Ἐβραῖοι δύο τὸ ἐπιτήδευμα γόητες, οἱ δὲ ἀστρολογίαν ἔλεγον μετιέναι κἀντεῦθεν εἰδέναι τὰ μέλλοντα, καὶ τῷ Ἄραβι τὴν ἀρχὴν ἐπηγγέλλοντο καὶ τὴν ζωὴν πολυχρόνιον, εἰ τῶν ἐκκλησιῶν τῶν χριστωνύμων τὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης ἐκβαλεῖ τὰ ἐκτυπώματα. καὶ ὁ βάρβαρος οὐκ ἠμέλλησεν, ἀλλ’ ἐκ πάντων τῶν ἐν τῇ ὑπ’ αὐτὸν τελούσῃ χώρᾳ ναῶν τὰς σεπτὰς εἰκόνας ἠφάνισε. καὶ ἡ θεία δίκη τοῦτον μετῆλθεν οὐκ εἰς μακράν. οὔπω γὰρ παρῆλθεν ἐνιαυτὸς καὶ ὁ δείλαιος τὴν ζωὴν ἐζημίωτο. ὁ δὲ τούτου παῖς τῆς ἀρχῆς διάδοχος γεγονὼς τοὺς ψευδομάντεις ἐκείνους ἐζήτει, τῆς εἰς τὸν τεκόντα ἀπάτης τίσασθαι προθυμούμενος. ἀλλ’ ἔφθησαν ἐκεῖνοι φυγεῖν ἐκεῖθεν καὶ εἰς Ἰσαυρίαν κατήντησαν. ἔνθα περιτυχόντες τούτῳ τῷ Λέοντι, νεανίᾳ τυγχάνοντι, βαναύσῳ τὸ ἐπιτήδευμα, τὴν τῶν Ῥωμαίων προμαντεύονται βασιλείαν. τοῦ δὲ πρὸς τὴν οἰκείαν ἀφορῶντος τύχην, ἀφεστηκυῖαν πάνυ που πόρρω τοιαύτης ἀρχῆς, καὶ τοῖς ἐκείνων διαπιστοῦντος χρησμοῖς, ἐκεῖνοι συμβήσεσθαι τὴν πρόρρησιν ἀπισχυρίζοντο κραταιῶς καὶ ἀπῄτουν αὐτὸν δι’ ὅρκου πληροφορῆσαι αὐτούς, ὅτε τύχοι τῆς βασιλείας, δοῦναι σφίσιν ὃ ἂν αἰτήσωνται.
καὶ ὃς ὄμνυσιν ἦ μὴν τῆς βασιλείας τυχὼν ἐντελῆ αὐτῶν ποιῆσαι τὴν αἴτησιν. ὁ μὲν οὖν ὃν εἴρηται τρόπον τῆς τῶν Ῥωμαίων ἡγεμονίας ἐκράτησεν. οἱ δὲ τούτῳ ταύτην προμαντευσάμενοι ἔννατον ἤδη ἔτος τῆς αὐταρχίας ἀνύοντι προσῆλθον αὐτῷ καὶ ᾔτουν ἀποδοῦναι αὐτοῖς τῆς προρρήσεως τὸν μισθόν. καὶ ὁ Λέων ἕτοιμος ἦν πρὸς τοῦτο καὶ λέγειν ἠξίου τί τὸ αἰτούμενον. καὶ ἡ βέβηλος ἐκείνη τῶν Ἰουδαίων δυὰς οὔτε πλοῦτον εἶπε δοθῆναι ἡμῖν ἐξαιτούμεθα οὔτε πρὸς δόξης ἀναχθῆναι περιωπὴν οὔθ’ ἕτερόν τι τῶν τῆς βασιλείας λαμπρῶν, ἀλλ’ ἢ μόνον τὸ τὰ τοῦ Ναζωραίου καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης περιαιρεθῆναι πάντοθεν ἐκτυπώματα. καὶ ὃς ἀβέβαιος ὢν περὶ τὴν πίστιν, ὥσπερ τι τῶν εἰκαίων καὶ ῥᾴστων τοῦτο ποιῆσαι συνέθετο· καὶ τοῦ δεκάτου ἄρτι ἐνιαυτοῦ τῆς αὐτοῦ τυραννίδος ἀρξάμενος καὶ τοῦ θεομαχεῖν ἤρξατο καὶ μετὰ φρικώδους βρυχήματος κατὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἐχώρησε καὶ διωγμὸν βαρύτατον ἤγειρε πολλούς τε ἀνθεστηκότας τῇ ἐξαγίστῳ γνώμῃ αὐτοῦ ἐκόλασε καὶ μάρτυρας ἀπειργάσατο. πρὸς δὲ τοῖς ἄλλοις οἷς κατὰ τῶν εὐσεβούντων εἰργάσατο καὶ τοῦτο πεποίηκεν.
οἶκος ἦν ἐν τῇ καλουμένῃ Βασιλικῇ ἔγγιστα τῶν Χαλκοπρατίων βασίλειος, ἐν ᾧ καὶ βίβλοι τῆς τε θύραθεν σοφίας καὶ τῆς εὐγενεστέρας καὶ θειοτέρας πολλαὶ ἐναπέκειντο. ἦν δ’ οὗτος ἀνέκαθεν τοῦ προύχοντος ἐν λόγοις κατοικητήριον, ὃν οἰκουμενικὸν ἐκάλουν διδάσκαλον· ὃς καὶ δώδεκα εἶχεν ἑτέρους συνοικοῦντας αὐτῷ, κἀκείνους τῆς λογικῆς παιδείας μετέχοντας κατὰ τὸ ἀκρότατον. τούτοις καὶ σιτήσεις ἀνεῖντο δημόσιαι, καὶ παρ’ αὐτοῖς ἐφοίτων οἷς ἔμελε λογικῆς παιδείας καὶ γνώσεως, οὓς καὶ ὁ βασιλεύων συμβούλους ἐν τοῖς πρακτέοις πεποίητο. τούτους οὖν εἰ ἕλοι καὶ τῆς αὐτοῦ ποιήσαιτο γνώμης, ἔκρινε τὸ πᾶν κατεργάσασθαι. καὶ τοὺς ἄνδρας μεταστειλάμενος τὴν περὶ τῶν σεβαστῶν εἰκόνων γνώμην αὐτοῦ τὴν πονηρὰν αὐτοῖς ἐκοινώσατο. οἱ δὲ οὐχ ὅσον οὐχ ὡμοδόξουν αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν μεταστῆσαι τῆς γνώμης ταύτης ἐπεχείρουν ὁλοσχερῶς, πῇ μὲν καταψῶντες τὸν θῆρα τὸν λεοντώνυμον καὶ κατεπᾴδοντες αὐτοῦ τὰ σωτήρια, πῇ δὲ γενναιότερον ἀντιβαίνοντες καὶ διελέγχοντες τὴν ἀσέβειαν. ὁ δὲ ὡσεὶ ἀσπὶς ἔβυε τὰ ὦτα καὶ φωνῆς ἐπᾳδόντων οὐκ ἤκουεν οὐδ’ ἐφαρμακεύετο παρὰ τῶν σοφῶν.
πολλάκις οὖν αὐτοῖς προσῳμιληκὼς καὶ τὴν αὐτῶν μετάθεσιν ἀπογνούς, τοὺς μὲν ἀφῆκεν εἰς τὴν σφετέραν πορευθῆναι διατριβήν, τὸν οἶκον ἐκεῖνον δηλαδὴ τὸν βασίλειον, αὐτὸς δὲ κελεύσας εὔπρηστον ὕλην συναχθῆναι πολλὴν καὶ πέριξ τοῦ οἴκου τεθεῖσαν ἀναφθῆναι νυκτός, οὕτω τόν τε οἶκον σὺν ταῖς βίβλοις καὶ τοὺς σοφοὺς ἐκείνους ἄνδρας καὶ σεβασμίους κατέκαυσε. Διὰ ταῦτα ὁ τῆς πρεσβυτέρας Ῥώμης τότε τὴν ἐκκλησίαν ἰθύνων Γρηγόριος τῆς πρὸς τὸν τῆς νέας Ῥώμης προεδρεύοντα καὶ τοὺς ἐκείνῳ ὁμόφρονας ἀποστὰς κοινωνίας, ἐκείνους μὲν σὺν τῷ βασιλεῖ συνοδικῷ καθυπέβαλεν ἀναθέματι, τοὺς δὲ μέχρι τότε τῇ βασιλείᾳ κομιζομένους ἐκεῖθεν φόρους ἐπέσχε, τοῖς Φράγγοις σπεισάμενος· οὐ γὰρ τοῦ τῶν Ῥωμαίων γένους οἱ Φράγγοι, ἀλλὰ Γερμανικὸν ἔθνος τούτους εἶναί φησι τὴν ποικίλην ἱστορίαν ὁ Καισαρεὺς Προκόπιος συνταξάμενος, περὶ τὸν Ῥῆνον ποταμὸν καὶ τὸν Ῥοδανὸν καὶ τὰς ἐκεῖσε λίμνας πάλαι κατῳκημένον.
τοῦ δὲ Βελισαρίου στρατηγοῦντος Ῥωμαίων ἐπὶ τοῦ προτέρου Ἰουστινιανοῦ καὶ Γότθοις ἀντιπαλαμωμένου περὶ Ἰταλίας καὶ τῶν ἐν ταύτῃ πόλεων καὶ τῆς Ῥώμης αὐτῆς (παρὰ γὰρ τῶν Γότθων κατείχοντο), τότε καὶ τούτους ἱστορεῖ τῇ Ἰταλίᾳ ἐπεμβαλεῖν. τοὺς μέντοι Γότθους μὴ οἵους τε ὄντας καὶ Ῥωμαίοις καὶ Φράγγοις ἀντικαθίστασθαι πρὸς τοὺς Φράγγους θέσθαι σπονδὰς καὶ τὸν πρὸς ἐκείνους διαλύσασθαι πόλεμον, παρακεχωρηκότας αὐτοῖς τῶν Γαλλιῶν, ὅσαιπερ αὐτοῖς προσεγένοντο. καὶ τὴν πρᾶξιν ταύτην καὶ αὐτὸν ἐπιρρῶσαι τὸν Ἰουστινιανόν, δεηθέντων τῶν Φράγγων, πραγματευόμενον τὸ μὴ Ῥωμαίοις πολεμοῦσι πρὸς Γότθους ἐναντιοῦσθαι τοὺς Φράγγους, ἀλλ’ εἶναι τὰ πρὸς Ῥωμαίους τούτοις διὰ τὴν ἐπίρρωσιν φίλια. κἀντεῦθεν τοὺς Γερμανοὺς Μασσαλίαν τε τὴν Φωκαέων ἀποικίαν καὶ τὰ ἐπὶ θαλάσσῃ χωρία σχεῖν ἅπαντα καὶ τῆς ἐκεῖ κρατῆσαι θαλάσσης, πολλὰ δὲ καὶ τῶν Βενετίων κατασχεῖν. οὕτως οὖν οἱ Φράγγοι πεπλησιακότες τοῖς Ἰταλοῖς οὐ διέλιπον ἔκτοτε ἐπιόντες τοῖς ἐκεῖσε Ῥωμαίοις καὶ τὰ ὑπ’ αὐτοὺς ληιζόμενοι.
ἀποστατήσας οὖν, ὡς εἴρηται, τῆς τοῦ βασιλέως ὑπακοῆς ὁ πάπας Γρηγόριος διὰ τὴν ἐκείνου κακοδοξίαν τοῖς Φράγγοις ἐσπείσατο, πρότερον πολλάκις σπεύσας διὰ γραμμάτων τὸν Λέοντα τῆς μισοθεί̈ας μετενεγκεῖν καὶ μεταπεῖσαι τὰς ἱερὰς εἰκόνας σεβάζεσθαι· ἀλλ’ ἐδόκει σμήχειν Αἰθίοπα. οὐ μόνον γὰρ ὀρθὸν οὐδέν τι ἐφρόνησεν, ἀλλὰ καὶ ἐκμανεὶς κατὰ τῶν ὀρθοδόξων πολλοὺς ἐκόλασε καὶ ὁμολογίας στεφάνων ἠξίωσε. τούς τε Καλαβροὺς καὶ τοὺς Σικελοὺς φόροις νέοις ἐβάρυνε, κεφαλητίωνα τελεῖν κατὰ τοὺς Ἰουδαίους δογματίσας αὐτοὺς καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς τικτόμενα ἄρρενα ἀπογράφεσθαι. Ἤδη δὲ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Κωνσταντίνου τελοῦντος εἰς μείρακας, ζεύγνυσιν αὐτῷ γαμετὴν τὴν θυγατέρα Χαγάνου τοῦ τῶν Σκυθῶν ἡγεμονεύοντος, βαπτίσας αὐτὴν καὶ ὀνομάσας Εἰρήνην. ἥτις οὐ συνυπήχθη τῇ τοῦ ἀνδρὸς κακοδοξίᾳ, ἀλλὰ μυηθεῖσα τὸ δόγμα τὸ εὐσεβὲς ἔμεινεν ἀμετάτρεπτος. σεισμοῦ δὲ συμβεβηκότος σφοδροῦ κατὰ τὸ Βυζάντιον ναοί τε πολλοὶ καὶ οἰκίαι συνέπεσον καὶ πλῆθος ἀνθρώπων συγκέχωστο τοῖς συμπτώμασιν.
ὅτε καὶ ἡ τοῦ Ἀρκαδίου στήλη ἐν τῷ τοῦ Ξηρολόφου κίονι ἱδρυμένη κατέπεσε καὶ ὁ ἐν τῇ Χρυσῇ πόρτῃ ἀνδριὰς τοῦ μεγάλου Θεοδοσίου, ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ κατὰ τὴν χέρσον τείχη τῆς πόλεως, ἥ τε τοῦ Νικομήδους πόλις καὶ πρὸς ταύτῃ ἡ Νίκαια αἱ μητροπόλεις αἱ Βιθυνιακαί. τὴν γοῦν τῶν τειχῶν κατάπτωσιν ὁ τύραννος Λέων κέρδους μελετήσας θέσθαι λαβήν, διεκηρυκεύσατο πρὸς τὸν δῆμον τῆς πόλεως ὡς ὑμεῖς οὐκ ἂν δυνηθείητε ταχέως ἀνεγεῖραι τὰ τείχη· ἀσύμφορον δ’ ὑμῖν ἐπὶ πολὺ μένειν τὴν πόλιν ἀτείχιστον. διὸ προστέτακται παρ’ ἡμῶν προσθήκην ἐν τοῖς δημοσίοις φόροις γενέσθαι φόλεις εἴκοσι καὶ τέσσαρας ἐφ’ ἑκάστῳ νομίσματι, ἵνα τούτων τῷ βασιλικῷ ταμείῳ παρεχομένων τὰ ὑποκλάσαντα τῶν τειχῶν ἀνακαινισθῶσιν ἐξ ἀναλωμάτων βασιλικῶν. ἔκτοτε τοίνυν καὶ μέχρι τοῦδε ἡ εἴσπραξις ἐπεκράτησεν αὕτη. Οὕτως οὖν ἐπὶ κακῷ τῆς πολιτείας ὁ δείλαιος Λέων βασιλεύσας ἔτη τέσσαρα πρὸς τοῖς εἴκοσι δυσεντερίαν νοσήσας ἀθλίως τὴν ψυχὴν ἐξηρεύξατο.
Διεδέξατο δὲ τὴν τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴν μετὰ τῆς πατρικῆς δυσσεβείας ὁ δυσώνυμος ἐκείνου υἱός, οὐ κατὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων λυττήσας μόνον, ἀλλὰ καὶ γοητείαις προσκείμενος καὶ ἱερείων ἀνατομαῖς καὶ νεκυομαντείαις καὶ ἀρρητοποιίαις καὶ ὅλως οὐδενὸς κακοῦ ἀπεχόμενος, καὶ ποικίλος ὢν τὴν κακίαν καὶ οὐ μονοειδής. οὐ γὰρ χριστιανός, οὐχ Ἕλλην, οὐκ Ἰουδαῖος ἐτύγχανεν ὤν, ἀλλ’ ἀσεβείας τις κυκεὼν καὶ οἷα τὰ Λιβυκὰ θηρία ἱστόρηται φύεσθαι ἐκ μίξεως ἑτερογενῶν, πολυειδῆ καὶ σύμμικτα τὴν ἰδέαν καὶ τὴν θηριωδίαν γεννώμενα· διὰ ταῦτα πρὸς πάντων μεμίσητο. Καὶ κατὰ τὸ δεύτερον ἔτος τῆς τυραννίδος αὐτοῦ (οὐ γὰρ φαίην ἂν βασιλείας) ἐκστρατεύσας κατὰ Ἀράβων καὶ ἐν τῷ θέματι τοῦ Ὀψικίου γενόμενος, οὗ δὴ θέματος τὴν ἀρχὴν ὁ γαμβρὸς αὐτοῦ περιέζωστο ὁ κουροπαλάτης Ἀρτάβασδος, ἐπεβούλευε τούτῳ δὴ τῷ οἰκείῳ γαμβρῷ. οἵ τε γὰρ τοῦ δήμου καὶ οἱ τῆς γερουσίας, ἀλλὰ μέντοι καὶ τὸ στρατιωτικόν, ἀπεχθανόμενοι τῷ Κωνσταντίνῳ, ὡς εἴρηται, τῷ Ἀρταβάσδῳ ὀρθοδόξῳ τυγχάνοντι τὴν βασιλείαν ἐπεψηφίζοντο. γνοὺς τοίνυν τὴν ἐπιβουλὴν ὁ Ἀρτάβασδος καὶ διαλεχθεὶς τῷ λαῷ ἐπιτίθεται τῷ Κωνσταντίνῳ.
ἀλλ’ ἔφθη διαφυγεῖν ὁ Κοπρώνυμος καὶ εἰς τὸ Ἀμόριον προσφυγεῖν καὶ διαπεμψάμενος πρὸς τὸν τοῦ ἀνατολικοῦ στρατηγὸν τὸν Λαγκηνὸν καὶ πρὸς τὸν τοῦ Θρᾳκησίου, τὸν Σισινάκιον, λαμπραῖς ὑποσχέσεσι πέπεικεν αὐτοὺς συμμαχῆσαι αὐτῷ. ἐντεῦθεν ἐμφύλιοι πόλεμοι καὶ ὑπ’ ἀλλήλων οἱ Ῥωμαῖοι ἐφθείροντο. ἕκαστοι γὰρ τοῦ σφετέρου βασιλέως ἀντείχοντο, ἐπείπερ ἀνερρήθη ἤδη καὶ ὁ Ἀρτάβασδος βασιλεύς. κατὰ δὲ τὴν τῶν πόλεων βασιλεύουσαν τῶν δημοσίων οἰκονόμος πραγμάτων παρὰ τοῦ Κωνσταντίνου ὁ μάγιστρος Θεοφάνης εἰάθη, ὃς τῷ Ἀρταβάσδῳ προσκείμενος καὶ γραφὴν ἐξ ἐκείνου δεξάμενος δημοσίᾳ θανεῖν τὸν Κωνσταντῖνον ἐκήρυξε καὶ τὸν Ἀρτάβασδον ὑπὸ τῶν στρατευμάτων αἱρεθῆναι εἰς βασιλέα. καὶ οὕτως ὁ δῆμος τῆς πόλεως εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν συναθροισθεὶς τὸν μὲν Κωνσταντῖνον ἀναθέματι καθυπέβαλον, εὐφήμουν δὲ τὸν Ἀρτάβασδον, τούτοις συνευδοκοῦντος καὶ τοῦ πατριάρχου Ἀναστασίου. δεχθεὶς δὲ ὁ Ἀρτάβασδος καὶ παρὰ πάντων βασιλεὺς ἀναγορευθείς, αὐτίκα τὰς σεβασμίας εἰκόνας πανταχοῦ ἀνεστήλωσεν.
ὁ δὲ πατριάρχης Ἀναστάσιος διώμνυτο λέγειν αὐτῷ τὸν Κοπρώνυμον ὅτι ὁ Χριστὸς οὐχ υἱός ἐστι τοῦ θεοῦ, ἄνθρωπος δὲ ψιλὸς γεννηθεὶς ἐκ τῆς Μαρίας, ὡς ἐγὼ ἐκ τῆς ἐμῆς μητρὸς ἐτέχθην Μαρίας. ἐξελθόντος οὖν τῆς μεγαλοπόλεως τοῦ Ἀρταβάσδου, μάχαι πάλιν ἐγίνοντο. ὁ δὲ Κωνσταντῖνος ἐκ Χαλκηδόνος περαιωθεὶς τὴν πόλιν ἐπολιόρκει, περὶ τὰ χερσαῖα τείχη βαλόμενος χάρακα. προσβαλὼν δὲ τούτῳ καὶ ἡττηθεὶς ὁ Ἀρτάβασδος τῆς πόλεως ἐντὸς συνέκλεισεν ἑαυτὸν καὶ τοῦ ταύτην φρουρεῖσθαι ἀσφαλῶς ἐπεμέλετο. τοῦ δὲ Κοπρωνύμου θαλαςσοκρατοῦντος καὶ μὴ ἐῶντος τὰς φορτηγοὺς ὁλκάδας ἐν τῇ πόλει καταίρειν, λιμὸς τοὺς ἐν ταύτῃ ἐπίεζεν, ὥστε πολλοὺς ἐκ τούτου διόλλυσθαι. καὶ τὸν τοῦ Ἀρταβάσδου υἱὸν Νικήταν συνέσχε καὶ πεδήσας ἐδείκνυεν αὐτὸν τῷ πατρί. εἶτα προσβαλὼν αὖθις τῇ πόλει ταύτης ἐκράτησεν. ὁ δὲ Ἀρτάβασδος ἀποδρὰς εἰς φρούριόν τι τοῦ θέματος Ὀψικίου συνέκλεισεν ἑαυτὸν καὶ κατασχεθεὶς πηροῦται τοὺς ὀφθαλμοὺς σὺν τοῖς δυσὶν υἱέσιν αὐτοῦ.
τῶν δὲ τῷ Ἀρταβάσδῳ συμμαχησάντων πολλοὶ ἀνῃρέθησαν παρὰ τοῦ Κοπρωνύμου, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων Βακτάγγιος ὁ πατρίκιος, τῶν ἐπισήμων ἀνήρ, οὗ τὴν γυναῖκα μετὰ πλείστους ἐνιαυτοὺς ἐβίασεν ὁ τύραννος ἀπελθεῖν εἰς τὴν Χώραν, ἔνθα ἐκεῖνος ἐτέθαπτο, καὶ ἀνασκάψαι τὰ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς ὀστᾶ καὶ δι’ ἑαυτῆς ἀπενεγκεῖν αὐτὰ καὶ ῥῖψαι εἰς τὰ Πελαγίου, ἔνθα ἐρρίπτοντο οἱ κατάκριτοι. ἁμίλλης δὲ τελουμένης ἵππων, τὸν Ἀρτάβασδον καὶ τοὺς παῖδας αὐτοῦ ἐν μέσῳ τῷ θεάτρῳ διαγαγὼν ἐθριάμβευσεν. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν πατριάρχην Ἀναστάσιον ἀπὸ τοῦ Διιππίου εἰσαχθῆναι κελεύσας ὄνῳ ἐφεζόμενον ἀντιστρόφως, ἵν’ ὁρᾷ πρὸς οὐράν, ἀτίμως οὕτω καὶ αὐτὸν ἐθριάμβευσε πρότερον δημοσίως τυφθέντα, ὥστε τὴν πρόρρησιν τοῦ ἀοιδίμου πατριάρχου Γερμανοῦ εἰς ἔργον ἐκβῆναι. ὄπισθεν γάρ ποτε τοῦ εἰρημένου πατριάρχου βαδίζοντος τοῦ Ἀναστασίου καὶ πατήσαντος τὸ ἐκείνου ὠμόφορον, στραφεὶς ὁ ἱερὸς Γερμανὸς ἔφη μὴ σπεῦδε· τὸ Διίππιόν σε ἐκδέχεται. ὃν καὶ μετὰ τὴν ἄτιμον περιαγωγὴν ὡς ὁμόφρονά οἱ τῆς ἐκκλησίας αὖθις κρατεῖν καὶ ἱερᾶσθαι παρακεχώρηκε.
Τῶν Ἀράβων δὲ διαφερομένων ἀλλήλοις καὶ μάχαις ἐμφυλίοις ἀσχολουμένων, ἀδείας λαβόμενος ὁ Κοπρώνυμος ἐκστρατεύει κατὰ Συρίας καὶ λαμβάνει τὴν Γερμανίκειαν. σεισμοῦ δὲ γενομένου κατὰ Παλαιστίνην καὶ Συρίαν μεγίστου, πολλαὶ καὶ ἐκκλησίαι καὶ μοναστῶν κατέπεσον καταγώγια καὶ οἰκίαι καὶ μυριάδες ἀνθρώπων ἀπώλοντο. ἀλλὰ καὶ ἐκ νόσων φθορὰ πολλὴ τῶν ἀνθρώπων συμβέβηκε κατά τε Σικελίαν καὶ Καλαβρίαν καὶ καθ’ Ἑλλάδα καὶ χώρας ἑτέρας, ἣ καὶ ἕως αὐτοῦ τοῦ Βυζαντίου κατήντησε· καὶ τοσοῦτον ἦν τὸ τῶν θνησκόντων πλῆθος ὡς μὴ οἷόν τε εἶναι τοὺς θνήσκοντας ἐκκομίζεσθαι· διὸ ἁμάξαις αὐτοὺς κατὰ πλείονας ἐπιτιθέντες ἐξέφερον. τῷ μέντοι Κοπρωνύμῳ ἡ τοῦ Χαγάνου θυγάτηρ ἔτεκε παῖδα, ὃν ὠνόμασε Λέοντα καὶ ἀνηγόρευσε βασιλέα, στεφθέντα διὰ Ἀναστασίου τοῦ ὁμοδοξοῦντος αὐτῷ πατριάρχου. Ἐκράτησε δὲ ὁ Κωνσταντῖνος τῆς Θεοδοσιουπόλεως καὶ τῆς Μελιτηνῆς, ὅθεν ὑπερφρονήσας σφοδρότερον κατὰ τῆς ἐκκλησίας καὶ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως ἔπνευσε, δόγματα ἐκτιθέμενος, δι’ ὧν τὸν συρφετώδη ὄχλον ὑπέσυρεν ἕπεσθαι τῷ αὐτοῦ ἀσεβεστάτῳ φρονήματι.
τότε καὶ ὁ πατριάρχης Ἀναστάσιος ἀσεβῶς τῆς ἐκκλησίας κατορχησάμενος ἐπὶ χρόνους εἴκοσι πρὸς τοῖς τέσσαρσι κατέστρεψε τὴν ζωήν. ὁ δὲ Κοπρώνυμος ἐπισκόπων ὁμοφρόνων αὐτῷ πολλῶν συναγωγὴν ποιησάμενος, ὧν κατῆρχε Θεοδόσιος ὁ Ἐφέσου καὶ Παστιλᾶς ὁ Πέργης, δι’ αὐτῶν ἃ ἐβούλετο ἐδογμάτισε, μή τινος ἢ ἐκ Ῥώμης τῆς πρεσβυτέρας. ἢ ἐκ τῶν ἄλλων παρόντος πατριαρχῶν· καὶ τὴν τοιαύτην συνδρομὴν τῶν ἀνιέρων ἐκείνων σύνοδον οἰκουμενικὴν καλέσαι οὐκ ἀπενάρκησε. μεθ’ ὧν εἰς τὸν ἐν Βλαχέρναις τῆς θεοτόκου ναὸν ἀφικόμενος καὶ ἐν τῷ ἄμβωνι ἀναβεβηκὼς Κωνσταντῖνόν τινα μοναχόν, ἐπίσκοπον Συλαίου γενόμενον, ἀναβιβάσας ἐκεῖ ἐξεφώνησε Κωνσταντίνου οἰκουμενικοῦ πατριάρχου πολλὰ τὰ ἔτη.
καὶ μετ’ ὀλίγας ἡμέρας ἐν τῷ φόρῳ παραγενόμενος ὁ τύραννος οὗτος μετὰ τοῦ πατριάρχου αὐτοῦ καὶ τῶν ὁμογνωμονούντων αὐτῷ ἐπισκόπων, ἐνώπιον παντὸς τοῦ λαοῦ τὴν τῶν σεπτῶν εἰκόνων προσκύνησιν ἀπηγόρευσαν, εἰδωλολάτρας τοὺς ταύτας σεβομένους καλέσαντες, καὶ ἀναθέματι καθυπέβαλον τόν τε ἀοίδιμον Γερμανὸν καὶ τὸν ἐκ Κύπρου Γεώργιον πατριάρχην τῆς Κωνσταντίνου γενόμενον καὶ τὸν μέγαν ἐπὶ σοφίᾳ καὶ ἀρετῇ Ἰωάννην τὸν Δαμασκηνόν, ὃς πολλάκις τὸν θεομάχον ἤλεγξε τοῦτον καὶ τὸν αὐτοῦ πατέρα δι’ ἐπιστολῶν ἀσεβεῖν. Ἐκστρατεύσας δὲ κατὰ Βουλγάρων ὁ Κωνσταντῖνος καὶ συμβαλὼν αὐτοῖς καὶ πολλοὺς ἀποβαλὼν οὐ τῶν τυχόντων μόνον στρατιωτῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐπισήμων καὶ στραταρχῶν, μεθ’ ἥττης ἐπανέζευξεν. Ἀνέκαθεν δὲ χριστιανοὶ παρὰ τοῖς Ἀγαρηνοῖς τοὺς τῶν δασμῶν μεταχειριζόμενοι κώδικας (οὐ γὰρ οἴδασιν ἀριθμεῖν ἐκεῖνοι, ἀλλ’ οὐδὲ γράφειν ψήφους λεπτάς, τρίτα φημὶ καὶ τέταρτα καὶ ὄγδοα καὶ δωδέκατα καὶ τὰ τούτων ἔτι λεπτότερα), φθόνῳ τότε τὴν τούτων μεταχείρισιν ἐκωλύθησαν. μὴ δυνηθέντων δὲ τῶν τῆς Ἄγαρ δι’ ἑαυτῶν τὸ τοιοῦτον ἀνύειν ἔργον, αὖθις τὴν τῶν γραφῶν τούτων οἰκονομίαν ἐνεχειρίσθησαν.
Ὁ μέντοι δυσώνυμος τύραννος Ἀνδρέαν τινὰ μοναχόν, Καλυβίτην λεγόμενον, ὅσιον ἄνδρα, ἐλέγχοντα αὐτὸν καὶ ἀσεβῆ καλοῦντα, καὶ ἄλλον Ἰουλιανὸν καὶ Οὐάλεντα μαστιζόμενον ἔκτεινεν. Οἱ Βούλγαροι δὲ τοὺς αὐτῶν ἀρχηγούς, οἳ ἐκ σειρᾶς κατήγοντο ἡγεμονικῆς, ἀνελόντες ἕτερον εἵλοντο μὴ τῇ ἡγεμονίᾳ προσήκοντα, Τελέτζην καλούμενον. ἐπιστρατεύσας δὲ κατ’ αὐτῶν ὁ βασιλεὺς διά τε γῆς καὶ θαλάσσης καὶ γενόμενος κατὰ τὴν Ἀγχίαλον κἀκεῖ συμβαλὼν αὐτοῖς, τοῦ πολέμου ἐξ ὥρας πέμπτης τῆς ἡμέρας ἕως ἑσπέρας ἐπικρατήσαντος, καὶ πεσόντων πολλῶν ἑκατέρωθεν, ὅμως μέντοι νικᾷ· καὶ ὁ μὲν τῶν Βουλγάρων ἀρχηγὸς ἀπέδρα, φόνος δὲ πολὺς τῶν βαρβάρων ἐγένετο, καὶ οὐ μείους ἐλήφθησαν δορυάλωτοι, πολλοὶ δὲ καὶ τῷ βασιλεῖ προσεχώρησαν. κἀντεῦθεν ἐπαρθεὶς θρίαμβον ἐπὶ τῇ νίκῃ κατήγαγεν, αὐτὸς μὲν πανοπλίτης διιὼν μεθ’ ὡπλισμένης τῆς στρατιᾶς, τοὺς δὲ αἰχμαλώτους δεσμίους ἄγων, τοῖς ὅπλοις αὐτοῦ τὴν νίκην, ἀλλ’ οὐ τῇ θείᾳ δυνάμει ἐπιγραφόμενος. καὶ μετὰ τὸν θρίαμβον τοὺς αἰχμαλώτους πάντας ἀναιρεθῆναι προσέταξε.
Γέγονε δὲ χειμὼν ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς αὐταρχίας αὐτοῦ μέγας, ὥστε μὴ μόνον τοὺς ποταμοὺς ἐκ τοῦ ψύχους κρυσταλλωθῆναι διόλου, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν θάλασσαν τὴν ἀρκτῴαν ἐπὶ στάδια πάνυ πολλὰ καὶ τὸν τοῦ Στενοῦ πορθμὸν καὶ τὸν ἐκ τῆς πόλεως πρὸς Χρυσόπολιν. εἶτ’ αὖθις τῷ κρυστάλλῳ χιόνος ἐπιπεσούσης κἀκείνης ἐκ τοῦ κρύους συμπιληθείσης καὶ κρυσταλλωθείσης, πεζοποροῦντες οἱ ἄνθρωποι διῄεσαν τὸν πορθμὸν τοῦ Στενοῦ καὶ τὸν ἐκ τῆς πόλεως πρὸς Χρυσόπολιν, ἀχθοφοροῦντά τε ὑποζύγια καὶ βόες ἁμάξας ἕλκοντες σὺν φόρτῳ πολλῷ. τοῦτο δὲ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις θαλάσσαις τότε γενέσθαι λέγεται. εἶτα τοῦ ἀέρος θαλφθέντος διῄρητο τῶν κρυστάλλων τὸ συνεχὲς καὶ εἰς τμήματα διακέκοπτο. πνεῦμα δὲ πνεῦσαν ἀθρόον σφοδρόν τε καὶ βίαιον ἤλαυνε διὰ τῆς θαλάσσης τὰ τμήματα οὐδὲν ἀπεοικότα βουνῶν μεγάλων ἢ νήσων πολυπλέθρων τινῶν· οἷς καὶ ζῷα ἄγριά τε καὶ χειροήθη συνεπεπήγεσαν πεδηθέντα τῷ κρυστάλλῳ καὶ ἀποψύξαντα.
τούτων τῶν κρυστάλλων τινὰ τοῖς παράλοις τῆς πόλεως τείχεσι τῇ βίᾳ τῶν ἀνέμων καθ’ ὑδάτων μετὰ ῥύμης σφοδρᾶς κυλινδούμενα ὡς προσήραττον, κατέβαλον εὐθὺς τὰ προσαραττόμενα, καὶ οὐ τὰ τείχη μόνον ἠρίπωντο, ἀλλὰ καὶ οἰκίαι τούτοις πλεῖσται συγκατεσείοντο. καὶ αὐχμὸς δ’ ἐπὶ τούτου πολὺς συνέβη, ὡς καὶ τοὺς ἀεννάους ποταμοὺς ξηρανθῆναι καὶ τὰς πηγὰς τελείως ἐπιλιπεῖν. οὐδὲν δ’ ἐκ τούτων ἐβελτιώθη ἡ ἀσύνετος ἐκείνου ψυχή, ἀλλὰ τὸν πατριάρχην αὐτοῦ προσκαλεσάμενος ἔφη ἐν ἀπορρήτοις αὐτῷ εἰπέ μοι, εἰ χριστοτόκον τὴν Μαρίαν καλοῦμεν, τίς ἐκ τούτου ἔσεται βλάβη; ὁ δὲ αὐτίκα εἰς ἱκετείαν ἐτράπετο λέγων μὴ τοῦτο ἄλλοτε ἢ πρὸς ἄλλον ἐκφήνῃς, ὦ βασιλεῦ· τοῦ Νεστορίου γάρ ἐστι τὸ ἐννόημα. ἢ οὐκ οἶδας ὅπως ἐκεῖνος παρὰ πάσης στηλιτεύεται ἐκκλησίας πιστῶν καὶ ἀναθέματι κατακέκριται; ὁ δὲ ἀνταπεκρίθη αὐτῷ ὅτι οὐχ ὡς οὕτω φρονῶν εἶπον τοῦτο, ἀλλὰ μαθεῖν ἐθέλων ἠρώτησα.
ἐς τοσοῦτον δ’ ἐξηνέχθη θεομαχίας ὡς καὶ τὰ τῶν ἁγίων λείψανα παραδιδόναι πυρὶ καὶ τὸ ἅγιος κελεῦσαι μήτε ἐπὶ τῆς θεοτόκου λέγεσθαι μήτε μὴν ἐπί τινος τῶν εὐαρεστησάντων θεῷ, ἀλλ’ ὁ ἀπόστολος Πέτρος καὶ Παῦλος λέγειν καὶ ὁ μάρτυς Γεώργιος ἢ ὁ Θεόδωρος καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ὁμοίως. τῆς δὲ τῶν ἀνιέρων ἀρχιερέων συναγωγῆς, περὶ ἧς ἤδη μοι εἴρηται, γραφῇ τὰ παρ’ αὐτῶν ἀσεβῶς δογματισθέντα παραδιδόντων, τόμον συνοδικὸν αὐτὰ καλέσας ὁ ἀσεβέστατος ἀπῄτει ἀρχιερεῖς τε πάντας καὶ τῶν μοναζόντων τοὺς διαβοήτους ἐπ’ ἀρετῇ ταῦτα ὑποσημήνασθαι. εἰ γὰρ καὶ διωγμὸν κατὰ τῶν μοναχῶν βαρύτατον ἔθετο, ὡς μή τινα σχεδὸν ἐν τῇ πόλει περιλειφθῆναι ἢ τέως δημοσιεύειν μονάζοντα, ἀλλ’ ἔτι ἦσαν πολλοὶ κρυπτόμενοι καὶ ἕτεροι τῆς πόλεως ἐκτὸς πεποιημένοι τὴν ἄσκησιν. ὅσοι μὲν οὖν φόβῳ τῆς ἐκείνου θηριωδίας ὑπέκυπτον καὶ τὴν ἄθεον ἐκείνην ἐβεβαίουν γραφήν, ζῆν εἰῶντο καὶ ἀπαθεῖς ἀφεῖντο, ὅσοι δὲ μὴ ἐπείθοντο, πικραῖς κολάσεσι καὶ βιαίοις θανάτοις τοῦ ζῆν ἐστερίσκοντο.
ὅτε καὶ ὁ μέγας ἐν ἀσκηταῖς καὶ ἐν ἀθληταῖς περιβόητος Στέφανος, μὴ πεισθεὶς ὃν ἐκεῖνος ἐκάλει τόμον δέξασθαί τε καὶ βεβαιῶσαι, πολλὰ παθὼν τέλος ἀνῄρητο ἀπηνῶς καὶ συρόμενος ἐκ τῆς τοῦ πραιτωρίου εἱρκτῆς ἄχρι τῶν Πελαγίου ἐκεῖ μετὰ τῶν κατακρίτων ἐρρίφη, ὅπου τέμενος ἦν τοῦ μάρτυρος Πελαγίου, ὃ καθελὼν ὁ μισόθεος καὶ βόθρον ὀρύξας βαθύτατον ἐκεῖ τοὺς καταδίκους ῥιπτεῖσθαι προσέταξε. πολλοὺς δὲ καὶ τῶν ἐν τέλει καὶ τῶν τῆς συγκλήτου βουλῆς διὰ τὴν τιμὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων ἐτιμωρήσατο καὶ ὅρκον ἐκ πάντων ἀπῄτησε μή τινα σέβας νέμειν ταῖς θείαις εἰκόσιν, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐτοῦ Κωνσταντίνου, ὃν αὐτὸς τῆς ἐκκλησίας προέστησε, τὸν ὅρκον τοῦτον ἀπῄτησε, καὶ ὃς ἐν τῷ ἄμβωνι ἀναβὰς ὤμοσε. Κατὰ Βουλγάρων δὲ μετὰ στόλου πολλοῦ ἐξελθὼν εἰς Ἀγχίαλον τὰς νῆας προσώρμισε, καὶ πνεύσαντος ἀνέμου σφοδροῦ συνετρίβησαν σχεδὸν ἅπασαι, καὶ πλήθη πολλὰ τοῦ τε ναυτικοῦ καὶ τοῦ στρατιωτικοῦ ἀπώλοντο ἐν τοῖς ὕδασιν· ὅθεν ἄπρακτος ἐπανῆλθεν.
Ἐκμαινόμενος μέντοι κατὰ τῶν μοναχῶν, ἱππηλασίας ἀγομένης ἐν τῷ θεάτρῳ, πολλοὺς αὐτῶν κατασχὼν ἐθριάμβευσε διὰ τοῦ θεάτρου περιαγαγών, ἄσεμνα ἐν ταῖς χερσὶ κατέχοντας γύναια. καί τινας τῶν ἐπισήμων ἀρχόντων τοὺς μὲν φθόνῳ δι’ ὡραιότητα καὶ ῥωμαλεότητα, τοὺς δὲ ὅτι τὰς ἀρρητοποιίας αὐτοῦ μοναχοῖς ἐξηγόρευον, συκοφαντήσας ὡς κατ’ αὐτοῦ βουλευομένους, δύο μὲν τῶν ἐπισημοτέρων τὰς κεφαλὰς ἐξέτεμε, τοῖς δὲ λοιποῖς ἐκκόψας τὰ ὄμματα περιγραπτοῖς αὐτοὺς ὁρίοις συνέκλεισεν, ἔνθα κατ’ ἐνιαυτὸν πέμπων ἑκατὸν βουνεύροις ᾔκιζεν ἕκαστον. ἀλλὰ καὶ τὸν παρ’ αὐτοῦ προβληθέντα πατριάρχην τὸν Κωνσταντῖνον ἑνὶ τῶν ἀρχόντων τούτων συνομιλεῖν εἰπὼν καὶ λέγειν κατ’ αὐτοῦ καὶ κατηγόρους τινὰς εἰς ἔλεγχον αὐτοῦ παρεσκεύασε· καὶ ἀρνουμένου ἐκείνου ὀμόσαι τοὺς κατηγόρους πεποίηκε. τούτων δὲ γεγονότων ὑπερόριος ὁ πατριάρχης ἐγένετο. ἕτερον δὲ προεβάλετο πατριάρχην ὁ τύραννος ἐκτομίαν τινὰ Νικήταν, οὐδ’ ἐξ ἐλευθέρων, ἀλλ’ ἐκ δούλων ἕλκοντα τὴν τοῦ γένους σειρὰν οὐδ’ ἀναγνῶναι δυνάμενον· ἦν γὰρ περὶ τὴν γυναικωνῖτιν ἐσχολακώς.
εἶτα ἐκ τῆς ὑπερορίας ἀχθέντα τὸν Κωνσταντῖνον καὶ ἀπηνέστατα αἰκισθέντα, ὡς μηδὲ βαδίζειν δύνασθαι, εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν ὡς ἄχθος τι βασταζόμενον ὁ τύραννος μετακομισθῆναι κεκέλευκε. καί τινος τὰ κατ’ αὐτοῦ ἀναγινώσκοντος αἰτιάματα, παρουσίᾳ πλήθους πολλοῦ ἐπὶ τούτῳ συναθροισθέντος, καὶ τοῦ νέου πατριάρχου Νικήτα ἐν τῷ συνθρόνῳ καθημένου καὶ ἀκροωμένου αὐτῶν, ἐκεῖνος κατὰ κόρρης ἐπαίετο καὶ οὕτως ἐπὶ πολὺ ἐμπαροινηθεὶς τέλος ἀναθεματίζεται καὶ ψιλωθεὶς τὴν κεφαλὴν καὶ τὸν πώγωνα, ἀλλὰ μέντοι καὶ τὰς ὀφρύας, καὶ ὄνῳ ἐποχηθείς, ἱπποδρομίας τελουμένης εἰσάγεται εἰς τὸ θέατρον, ἀτίμως θριαμβευόμενος καὶ ἐμπτυόμενος καὶ κόνει παττόμενος. ἐπὶ τούτοις τινὰς τῶν ἀρχόντων στείλας ὁ τύραννος ἠρώτησεν αὐτὸν τί δοκεῖ αὐτῷ περὶ τῆς αὐτοῦ πίστεως καὶ περὶ τῆς συνόδου. ὁ δὲ ἐκμειλισσόμενος τὴν ἐκείνου ὠμότητα ἀπεκρίθη καὶ καλῶς πιστεύειν αὐτὸν καὶ ἀκριβῶς δογματίσαι τὴν σύνοδον· καὶ ταῦτα εἰπὼν ὁ τρισάθλιος εἰς τὸ Κυνήγιον ἀπαχθεὶς ἀπετμήθη τὴν κεφαλήν. Καθ’ ἑκάστην δὲ τῇ κατὰ τῶν ἐκκλησιῶν καὶ τῶν μοναστηρίων μανίᾳ προσετίθει ὁ βέβηλος.
ἀκόλαστος δὲ ὢν καὶ τρεῖς γυναῖκας ἠγάγετο, καὶ ἐκ μὲν τῆς πρώτης ἔσχε παῖδα τὸν Λέοντα, ὃν καὶ τοῦ τῆς βασιλείας ὀνόματος κατηξίωσεν, ἐκ δὲ τῶν ἄλλων Χριστοφόρον, Νικηφόρον τε καὶ Νικήταν. καὶ τοὺς μὲν δύο Καίσαρας ἔστεψε, τὸν δὲ Νικήταν ἐτίμησε νωβελίσιμον. καὶ τῷ πρώτῳ υἱῷ αὐτοῦ καὶ βασιλεῖ ἠγάγετο γυναῖκα ἐξ Ἀθηνῶν καὶ ἐμνηστεύσατο ταύτην αὐτῷ, στέψας αὐτὴν Αὐγούσταν καὶ καλέσας Εἰρήνην, ἐξ ἧς ἐτέχθη τῷ Λέοντι παῖς Κωνσταντῖνος ὀνομασθείς. Αὖθις δὲ ὁ Κοπρώνυμος μετὰ σφόδρα πολλῶν τριηρῶν καὶ δρομώνων κατὰ Βουλγάρων ἐξώρμησε, βουλόμενος διὰ τοῦ Ἴστρου εἰς Βουλγαρίαν ἐμβαλεῖν. εἶτα δεδειλιακὼς ἀναζεῦξαι διεμελέτα. οἱ Βούλγαροι δὲ δείσαντες πέμψαντες πρὸς αὐτὸν σπονδὰς θέσθαι πρὸς εἰρήνην ἐζήτησαν καὶ ἐσπείσαντο ἐπὶ συνθήκαις τοῦ μήτε Βουλγάρους τὰ Ῥωμαίων ληίζεσθαι μήτε μὴν Ῥωμαίους ἐπιέναι κατὰ Βουλγάρων. καὶ ἐπὶ τούτοις ἐπανελήλυθε. τινὲς δὲ τῶν Βουλγάρων δώροις ὑποσυρέντες παρὰ τούτου τοῦ αὐτοκράτορος ἐν ἀπορρήτοις ἐδήλουν αὐτῷ τὰ τῷ ἄρχοντι σφῶν βουλευόμενα·
οἳ μεμηνύκασι τῷ Κωνσταντίνῳ ὅτι βούλεται ὁ σφέτερος ἀρχηγὸς λαὸν ἐκπέμψαι κατά τινος τῶν Ῥωμαϊκῶν χωρῶν, ἵν’ ἐκεῖθεν λείαν κομίσαιτο. καὶ ὃς κατασκόπους στείλας, ὅτε ὥρμησαν ἐκ Βουλγαρίας οἱ ληισόμενοι, ἕτοιμος ὢν αἰφνίδιον ἐπεκδραμὼν κατ’ αὐτῶν τοὺς μὲν διέφθειρε, τοὺς δὲ καὶ ἐζώγρησε, καὶ μετ’ αἰχμαλωσίας πολλῆς ἐπανέστρεψε καὶ πάλιν ἔνοπλος ἐθριάμβευσεν. εἶτα πολλὰς τριήρεις ἑτοιμασάμενος κατὰ Βουλγάρων ἐκπέπομφε, καὶ κατὰ Μεσημβρίαν γενομέναις αὐταῖς κλύδων ἐκ πνευμάτων βιαίων ἐμπεσὼν σχεδὸν ἁπάσας κατέδυσεν. ὁ τῶν Βουλγάρων δὲ ἀρχηγὸς Τελέριχος ὑποπτεύσας ὑπὸ τῶν οἰκείων μεμηνύσθαι τῷ βασιλεῖ τὰ αὐτῷ βουλευόμενα, μὴ εἰδὼς δὲ τίνες οὗτοι, κατασοφίζεται τὴν τοῦ Κοπρωνύμου κουφότητα καὶ ἐξ αὐτοῦ μανθάνει τὸ ἀγνοούμενον. γράφει γὰρ δι’ ἀπορρήτων βούλεσθαι προσελθεῖν αὐτῷ καὶ ἠξίου δηλῶσαί οἱ εἴ τινας ἔχει φίλους ἐκ τῶν παρὰ Βουλγάροις ἐξόχων, ἵν’ ἐκείνοις θαρρήσειε τὸ ἀπόρρητον καὶ σὺν ἐκείνοις ἀφίκοιτο πρὸς αὐτόν. ὁ δὲ παχύς, ὡς ἔοικεν, ὢν οὐ συνῆκε τὸ σκέμμα τὸ βάρβαρον, ἀλλ’ ἀνοήτως τοὺς αὐτῷ προσκειμένους εὐθὺς ἐξεκάλυψε.
καὶ ὁ βάρβαρος συλλαβὼν αὐτοὺς ὠμῶς ἁπαξάπαντας καὶ ἀπηνῶς διεχρήσατο. καὶ αὖθις δὲ κατὰ Βουλγάρων ὁ αὐτοκράτωρ οὗτος τὸ λοίσθιον ἐξεστράτευσε, καὶ κατὰ τὴν ἐν Θρᾴκῃ Ἀρκαδιούπολιν στρατοπεδευομένου οἱ πόδες αὐτοῦ ἀπηνθράκωντο, ὅθεν αὐτὸν λαῦροι πυρετοὶ καὶ φλογώδεις ἐξέκαιον, ὡς μηδὲν τούτων μηδὲ παρὰ ἰατρῶν ἐπινοεῖσθαι ἀλέξημα. ἐκεῖθεν ἐπὶ κλίνης φερόμενος μέχρι Σηλυβρίας κατήντησεν, ὅθεν διὰ τριήρους κεκόμιστο, βοῶν ὡς ζῶν ἔτι τῷ πυρὶ παραδέδομαι. ἄρτι δὲ φθάσας εἰς τὸ Στρογγύλον τοῦ μεμεθυσμένου θείου ξυροῦ ὁ δείλαιος ἐπειράθη καὶ βιαίως ἐκεῖ τὸν βίον κατέστρεψε, χιλιάδας τῶν ὀρθοδόξων πολλὰς ἀνελών, καὶ μάλιστα μοναστῶν, καὶ τὰ τούτων ἀσκητήρια τὰ μὲν πυρὸς θέμενος παρανάλωμα, τὰ δὲ καθελών, τὰ δὲ κοινώσας, ὥσπερ καὶ τὴν τοῦ Δαλμάτου λεγομένην μονήν, ἀρχαίαν οὖσαν καὶ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει πρεσβυτέραν πασῶν, ἀφ’ ἧς ἀπελάσας τοὺς μοναχοὺς στρατιωτῶν αὐτὴν πεποίηκε καταγώγιον.
οὐ μόνον δὲ κατὰ τῶν ζώντων ἐλύττησεν, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς τοῦ Χριστοῦ μάρτυρας καὶ τοὺς ἄλλως αὐτῷ εὐαρεστήσαντας ἐμπαροινῶν οὐκ ἐπαύετο, μηδὲν αὐτοὺς δύνασθαι λέγων καὶ συκίνην ἐπικουρίαν τὰς τούτων πρεσβείας ἀποκαλῶν καὶ τὰ τούτων ἅγια λείψανα τὰ μὲν ἀτίμως καταχωννύς, τὰ δὲ ποιῶν ὑποβρύχια, ἔνια δὲ καὶ ἀποτεφρῶν, ὥσπερ καὶ τὸ τῆς πανευφήμου μάρτυρος Εὐφημίας ἅγιον σῶμα. διττοὶ δὲ περὶ τούτου φέρονται λόγοι· ὁ μὲν γὰρ πυρίκαυστον αὐτὸ λέγει δόξαι ποιήσασθαι τὸν μιαρὸν ἐκεῖνον Κοπρώνυμον, κύνας καὶ ὄνους αὐτῷ συνεμπρήσαντα καὶ τὴν τέφραν λικμήσαντα, μὴ μέντοι αὐτῷ εἰς ἔργον ἐκβῆναι τὸ βούλημα· φθῆναι γὰρ τοὺς ὀρθοδόξους μαθόντας τὸ βουλευόμενον ἀφελέσθαι τὸ τῆς μάρτυρος σῶμα ἐκ τῆς σοροῦ καὶ μεταθεῖναι αὐτό, ἕτερον δὲ νεκρὸν ἐνθεῖναι αὐτῇ, κἀκεῖνον παρὰ τοῦ ἀλιτηρίου ἐκείνου παραδοθῆναι πυρί· ὁ δ’ ἕτερος οὐ καυθῆναι, καταποντωθῆναι δὲ λέγει τὸ σῶμα τῆς μάρτυρος σὺν τῇ λάρνακι·
τὴν δὲ χάριτι θείᾳ κυβερνωμένην προσοκεῖλαι τῇ νήσῳ Λήμνῳ καὶ ὑπὸ τῶν ἐν τῇ νήσῳ πιστῶν γνωσθεῖσαν κατατεθῆναι ἐκεῖ, ἐπὶ δὲ Εἰρήνης καὶ Κωνσταντίνου αὖθις ἀνακομισθῆναι εἰς τὴν ὑπερκειμένην τῶν πόλεων ἐντίμως καὶ μεγαλοπρεπῶς. Ὁ μὲν οὖν οὕτως αἰσχρῶς βιώσας οὕτως ἀπεβίω βιαιότατα, ὡς ἱστόρηται, μοναρχήσας ἔτη τριάκοντα ἐπὶ τέσσαρσι καὶ μησὶ τρισί, τούτοις καὶ τῶν δύο ἐνιαυτῶν συναριθμουμένων, οὓς ὁ Ἀρτάβασδος ἦρξε τούτου περιγενόμενος. Ἐκράτησε δὲ τῆς βασιλείας ὁ τούτου υἱὸς Λέων ὁ ἐκ τῆς Χαζάρας, νοσῶν τὴν αὐτὴν κἀκεῖνος ἀσέβειαν, εἰ καὶ κατ’ ἀρχὰς εὐσεβεῖν ὑπεκρίνετο καὶ τοὺς μοναχοὺς τιμᾶν, ὥστε καί τινας τῶν μοναστῶν ἀρχιερεῖς τότε γενέσθαι ἐν ταῖς προβαθμιωτέραις τῶν μητροπόλεων. πολλὰ δὲ χρήματα ἐν τοῖς δημοσίοις εὑρὼν θησαυροῖς, ἃ ὁ πατὴρ αὐτοῦ κακῶς συνήγαγε καὶ ἀπεθησαύρισε, τούτοις καταχρησάμενος ἐξευμενίσατο τὸ ὑπήκοον καὶ τῇ ἐπιπλάστῳ θεοσεβείᾳ. ἀθροισθέντες οὖν οἱ τῆς πόλεως κἀκ τῶν θεμάτων πολλοὶ ᾐτοῦντο χαριζόμενοι δῆθεν αὐτῷ ἀναγορευθῆναι τὸν υἱὸν αὐτοῦ Κωνσταντῖνον.
ὁ δέ, εἰ τοῦτο βούλονται, ὀμόσαι αὐτοὺς ἀπῄτησεν ὡς οὐ δέξονταί ποτε ἄτερ αὐτοῦ καὶ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ καὶ τοῦ σπέρματος αὐτῶν ἕτερον βασιλέα. καὶ ὤμοσαν ἅπαντες, οὐχ οἱ τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ οἱ τοῦ στρατεύματος, ἀλλὰ καὶ ὁ δημώδης ὄχλος καὶ ἔμποροι καὶ οἳ τῶν ἐργαστηρίων προεστήκεσαν, καὶ ἔγγραφα περὶ τούτων ἐξέθεντο. ταῦτα μὲν οὖν κατὰ τὴν ἕκτην ἡμέραν τῆς ἑβδομάδος τοῦ σωτηρίου πάθους τοῦ σωτῆρος γεγόνασι. τῷ δὲ μεγάλῳ σαββάτῳ τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφὸν Εὐδόκιμον νωβελίσιμον ὁ βασιλεὺς προεβάλετο καὶ κατ’ αὐτὴν τὴν τοῦ πάσχα κυριακὴν ἔστεψε τὸν υἱὸν αὐτοῦ, τοῦ πατριάρχου τὴν κατ’ ἔθος πεποιηκότος εὐχήν. τεθνηκότος δὲ τοῦ πατριάρχου Νικήτα τοῦ ἐκτομίου, ὃς ἦν προεδρεύσας τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἔτη τεςσαρεσκαίδεκα, χειροτονεῖται πατριάρχης Παῦλος ὁ Κύπριος, ἀναγνώστης ὢν καὶ ὀρθόδοξος.
Εὑρὼν δέ τινας τῶν ἐπισήμων τοῦ παλατίου ταῖς θείαις εἰκόσι προσκύνησιν ἀπονέμοντας, τὴν ἀλωπεκῆν ἀποδὺς τὸν ἐντὸς κρυπτόμενον ἐδημοσίευσε λέοντα ὠμότατά τε αὐτοὺς αἰκισάμενος καὶ διὰ τῆς ἀγορᾶς ἐν ἀτίμῳ πομπῇ περιαγαγών, πρότερον ψιλώσας αὐτοὺς τῶν τριχῶν, οὕτως εἰς τὸ πραιτώριον ἐναπέθετο, ὅπου τινὲς αὐτῶν καὶ τὴν ψυχὴν τῷ κυρίῳ παρέθεντο. πέμπτον δ’ ἀνύσας τῆς αὐταρχίας ἐνιαυτὸν ἐτελεύτησεν. ἐρασθεὶς γὰρ τοῦ στέμματος, ὅπερ ὁ Μαυρίκιος τῷ θεῷ ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ ἀνέθετο, καὶ τοῦτο λαβὼν καὶ τῇ κεφαλῇ περιθέμενος εὐθὺς ἐλήφθη σφοδρῷ πυρετῷ, καὶ οὗτος αὐτὸν τῆς ζωῆς ὑπεξήγαγε. Τοῦ δὲ θανόντος ἡ Αὐγούστα Εἰρήνη σὺν τῷ υἱῶ Κωνσταντίνῳ δέκατον ἐνιαυτὸν τῆς ἡλικίας ἀνύοντι τὴν βασίλειον ἀρχὴν διεδέξαντο. ἦσαν δὲ ἄμφω τῶν σεβασμίων εἰκόνων προσκυνηταί, ἀλλ’ οὔπω τοὺς πόδας τῇ βασιλείᾳ βεβαίως ἐρείσασί τινες αὐτοῖς ἐπεβούλευσαν, ἵνα τὸν Καίσαρα Νικηφόρον τὸν τοῦ θανόντος βασιλέως Λέοντος ἀδελφὸν βασιλεύσωσι.
γνωσθείσης δὲ τῆς συνωμοσίας τοὺς μὲν τῆς ἐπιβουλῆς μετασχόντας αἰκισαμένη ἡ βασιλὶς καὶ τὴν τρίχωσιν αὐτοῖς ἀποθρίξασα ὑπερορίαν τούτων κατεψηφίσατο, τοὺς δὲ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς ἀδελφοὺς τούς τε Καίσαρας καὶ τοὺς νωβελισίμους καρῆναι παρασκευάσασα καὶ ἱερωσύνης ἀξιωθῆναι καὶ μεταδοῦναι τῷ λαῷ τῶν ἁγιασμάτων ἐποίησε κατὰ τὴν ἑορτὴν τῆς τοῦ σωτῆρος γεννήσεως. ἐκείνη δὲ σὺν τῷ υἱῷ προελήλυθε μετὰ τῆς συνήθους τοῖς βασιλεῦσι δορυφορίας καὶ ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ γενομένη τὸ στέμμα, ὃ ἐκεῖθεν ἀφείλετο ὁ ἀνὴρ αὐτῆς, προσήνεγκε, κόσμῳ πλείονι τοῦτο ἐπικοσμήσασα. ἔστειλε δὲ καὶ κατὰ τῶν Ἀράβων στράτευμα, ἵνα ἀνακόπτῃ τὰς ἐκείνων ἐπιδρομάς. ἐξελθόντες οὖν ἐπὶ λεηλασίαν Ἀγαρηνοὶ συναντῶνται παρὰ τῆς σταλείσης Ῥωμαϊκῆς στρατιᾶς καὶ τρέπονται καὶ ἀναιροῦνται πολλοί. ἐν δέ γε τῇ Θράκῃ κατὰ τὸ Μακρὸν τεῖχος τότε τις ὀρύττων λάρνακι ἐντυγχάνει λιθίνῃ ἀνθρώπου φερούσῃ νεκρὸν καὶ γράμματα ἐγκεκολαμμένα ἐχούσῃ λέγοντα Χριστὸς μέλλει γεννᾶσθαι ἐκ παρθένου, καὶ πιστεύω εἰς αὐτόν· ἐπὶ δὲ Κωνσταντίνου καὶ Εἰρήνης τῶν βασιλέων πάλιν, ἥλιε, ὄψει με.
βουληθεῖσα μέντοι ἡ βασιλὶς Εἰρήνη γυναῖκα μνηστεύσασθαι τῷ υἱῷ, ἔπεμψε πρὸς Κάρουλον τὸν ῥῆγα τῶν Φράγγων, τὴν ἐκείνου παῖδα τῷ οἰκείῳ μνωμένη παιδί. εἶτα τὸ τοιοῦτον κῆδος καταλιποῦσα διὰ φόβον καὶ φιλαρχίαν, ἵνα μὴ δύναμιν ὁ υἱὸς αὐτῆς περιβάληται τὴν τῶν Φράγγων διὰ τὴν ἀγχιστείαν, ἐξ ἑῴας ἤνεγκε κόρην· ἣν οἱ μὲν ἐκ τοῦ τῶν Ἀρμενιακῶν θέματος λέγουσιν, ἕτεροι δ’ ἐκ Παφλαγόνων, οὖσαν τοῦ ἐπὶ ἐλεημοσύνῃ διαβοήτου Φιλαρέτου θυγάτριον, καὶ ταύτην τῷ Κωνσταντίνῳ συνέζευξεν ἄκοντι καὶ τὸν γάμον αὐτῆς ἀποστέργοντι, ὅτι τὴν τοῦ Καρούλου παῖδα ἐκτόπως ἀγαγέσθαι ἐβούλετο. Ἀαρὼν δὲ ὁ τῶν Ἀράβων ἀρχηγὸς κατὰ Ῥωμαίων στρατεύσας μέχρι Χρυσοπόλεως ἦλθεν. ὁ δὲ Κωνσταντῖνος στράτευμα πέμψας τὴν λίμνην Βανῆς δι’ αὐτοῦ κατέσχε· καὶ τοῦτο μαθόντες οἱ Ἄραβες σπείσασθαι Ῥωμαίοις ᾐτήσαντο. ἀπελθόντες οὖν οἱ τῶν κοινῶν διοικηταὶ πρὸς τὸν Ἀαρών, ἵνα συνθήκας ποιήσωσι, καὶ μὴ φροντίσαντες πρότερον ὁμήρους τῶν παρ’ ἐκείνοις ἀναγκαίων λαβεῖν, κατεσχέθησαν παρ’ αὐτοῦ καὶ ἐν πέδαις καθείρχθησαν. ὅθεν βιασθέντες οἱ κρατοῦντες διὰ τοὺς ἄρχοντας ἐσπείσαντο, συνθέμενοι φόρους διδόναι τοῖς Ἄραψιν.
οἱ μὲν οὖν ἐπὶ τοιαύταις συνθήκαις ἀνέζευξαν. ἡ δὲ βασίλισσα Ἐλπίδιον τὸν πατρίκιον στρατηγὸν Σικελίας προεχειρίσατο· εἶτα μαθοῦσα ὅτι τὰ τῶν Καισάρων φρονεῖ, ἔστειλε τοὺς ἄξοντας ἐκεῖθεν αὐτόν. τῶν δὲ Σικελιωτῶν μὴ παραχωρησάντων τοῖς σταλεῖσι λαβεῖν τὸν Ἐλπίδιον, ἡ Εἰρήνη θυμῷ ληφθεῖσα τὴν ἐκείνου γυναῖκα καὶ τοὺς παῖδας μαστίξασα καὶ τῶν τριχῶν ἀφελομένη ἐν τῷ πραιτωρίῳ καθεῖρξε· κατ’ ἐκείνου δὲ ἐκπέπομφε στράτευμα, εὐνοῦχον αὐτοῖς ἐπιστήσασα τῶν πιστοτάτων αὐτῇ. πολέμων δὲ συνεχῶν γενομένων, τρέπεται ὁ Ἐλπίδιος καὶ ἀπέδρα εἰς Ἀφρικὴν καὶ τοῖς Ἄραψι προσεχώρησεν. οἱ δὲ τοῦτον δεξάμενοι βασιλικὴν ταινίαν αὐτῷ περιέθεντο, καὶ ὡς βασιλεὺς ἀνηγόρευτο, εἰ καὶ μηδὲν αὐτῷ κατὰ σκοπὸν προεχώρησε. Τῆς δὲ περὶ τῶν Ἀράβων φροντίδος ἀπαλλαγεῖσα διὰ τὴν εἰρήνην ἡ βασιλὶς ἐξῆλθε σὺν τῷ υἱῷ κατὰ Θρᾴκην, δύναμίν τε πολλὴν ἐπισυρομένη καὶ ὄργανα μουσικά· καὶ ἀπελθοῦσα εἰς Βερόην καὶ τὸ ἐν αὐτῇ φρούριον ἀνοικοδομήσασα καὶ Εἰρηνόπολιν αὐτὸ ὀνομάσασα, ἀλλὰ μὴν καὶ τὴν Ἀγχίαλον δειμαμένη καὶ ἕως Φιλιππουπόλεως προελθοῦσα ὑπέστρεψε.
Τοῦ δὲ πατριάρχου Παύλου νοσήσαντος καὶ τῆς ἐκκλησίας ὑποχωρήσαντος καὶ ἀποκαρέντος, ἡ βασιλὶς μετὰ τοῦ υἱοῦ αὐτῆς προσῆλθεν αὐτῷ, αἰτιώμενοι αὐτὸν τῆς ὑποχωρήσεως. ὁ δὲ εἴθε εἶπε μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἐπὶ τοῦ θρόνου τῆς ἀρχιερωσύνης ἐκάθισα, τῆς ἐκκλησίας τυραννουμένης καὶ σχίσματος ὄντος μέσον αὐτῆς καὶ τῶν ἄλλων καθολικῶν θρόνων. εἶτ’ αὖθις ἐκ τῆς συγκλήτου λογάδας ἀπέστειλεν, ἐρωτῶσα ὅ,τι ἂν εἰς δέον οἰκονομηθείη. ὁ δὲ ἀπεκρίνατο ὡς εἰ μὴ διὰ συνόδου καθολικῆς τὸ σφάλμα διορθωθῇ καὶ τῶν ἐκκλησιῶν προβαίη ἕνωσις, οὐκ ἔστιν ὑμῖν σωτηρία. καὶ οἱ συγκλητικοί, διὰ τί οὖν εἶπον αὐτὸς ἐν τῷ χειροτονεῖσθαι συνέθου τὰς εἰκόνας μὴ προσκυνεῖν; ὁ δὲ ἀντεπήγαγε διὰ τὴν τῶν κρατούντων μανίαν καὶ τὴν ὑμετέραν ἀπήνειαν. ἀλλὰ διὰ τοῦτο θρηνῶ καὶ διὰ μετανοίας πρὸς τοὺς οἰκτιρμοὺς κατέφυγον τοῦ θεοῦ, δεόμενος μὴ ὡς ἀρχιερεὺς κριθῆναι. ὁ μὲν οὖν ἐν τούτοις τὸν βίον κατέλυσεν· οἱ δὲ κρατοῦντες τὸν ἀοίδιμον Ταράσιον ἀσηκρῆτις ὄντα πατριάρχην προεχειρίζοντο, καὶ ὁ λαὸς ἅπας ἐπεψηφίζετο.
ὁ δὲ ἀνένευε, μὴ δύνασθαι λέγων προστῆναι τῆς ἐκκλησίας ἀπεσχισμένης τῶν λοιπῶν τυγχανούσης ἐκκλησιῶν καὶ ὑπ’ ἐκείνων ὑποβαλλομένης τῷ ἀναθέματι. ἐγκειμένων δὲ καὶ τῶν βασιλέων καὶ τοῦ λαοῦ, εἰ συντίθεσθε εἶπε σύνοδον οἰκουμενικὴν ἀθροισθῆναι καὶ τῶν ἐκκλησιῶν γενήσεσθαι ἕνωσιν, δέξομαι καὶ αὐτὸς τὴν προχείρισιν. συνθεμένων δὲ πρὸς τοῦτο πάντων, ἐχειροτονήθη ὁ θεῖος Ταράσιος καὶ στέλλει αὐτός τε καὶ οἱ κρατοῦντες εἴς τε τὴν πρεσβυτέραν Ῥώμην, Ἀδριανοῦ ἐν αὐτῇ προεδρεύοντος, καὶ εἰς τοὺς λοιποὺς πατριάρχας, ζητοῦντες σταλῆναί τινας παρ’ αὐτῶν τοὺς ἐπὶ τῇ συνόδῳ παρουσιάσοντας· καὶ παρὰ πάντων ἐστάλησαν. ἀθροισθέντων δὲ καὶ τῶν λοιπῶν ἀρχιερέων καὶ μοναχῶν ἐν Νικαίᾳ τῆς Βιθυνίας καὶ ὁ πατριάρχης ἐξῆλθε Ταράσιος, καὶ συνέστη ἐκεῖ οἰκουμενικὴ σύνοδος ἑβδόμη, καὶ ἐκυρώθη τὰς σεπτὰς εἰκόνας καὶ προσκυνεῖσθαι καὶ σεβάζεσθαι, ἀναθέματι δὲ κατεκρίθησαν καὶ οἱ τρεῖς οἱ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει προεδρεύσαντες ἐκκλησίας, ὅ τε Ἀναστάσιος καὶ ὁ Κωνσταντῖνος καὶ ὁ Νικήτας, καὶ τόμῳ τὰ τῇ ἱερᾷ συνόδῳ δόξαντα ἐνεγράφησαν.
ἐκ δὲ Νικαίας εἰς τὴν τῶν πόλεων βασιλεύουσαν ἐνδημήσαντες οἱ τῆς συνόδου καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις γενόμενοι, προκαθημένων καὶ τῶν βασιλευόντων, εἰς ἐπήκοον πάντων τὸν τόμον ἀνέγνωσαν· ὃς καὶ παρὰ τῶν κρατούντων κεκύρωτο ὑποσημηναμένων αὐτόν, καὶ οὕτως τὰ ἱερὰ ἐκτυπώματα ἐν τοῖς θείοις ναοῖς ἀνεστήλωντο, καὶ αἱ ἐκκλησίαι ἅπασαι ἥνωντο. Τὰ μὲν οὖν μέχρι τοῦδε παρὰ τῆς βασιλίσσης καὶ τῶν αὐτῇ προσῳκειωμένων τὰ τῆς βασιλείας ἰθύνοντο. ἤδη δὲ τὸν μείρακα παρελάσας ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος καὶ εἰς νεανίαν τελεῖν ἠργμένος (εἰκοσαέτης γὰρ ἦν) καὶ ὁρῶν ἅπαντα παρὰ τῆς μητρὸς οἰκονομούμενα καὶ Σταυράκιον τὸν πατρίκιον καὶ λογοθέτην τὰ πάντα δυνάμενον ἑαυτὸν δὲ μηδενὸς ἀξιούμενον λόγου, ἤχθετο καὶ μετά τινων τῶν τε τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τῶν ὑπηρετουμένων αὐτῷ ἐμελέτησε τὸν Σταυράκιον τῆς ἀρχῆς καθελεῖν καὶ ποιήσασθαι ὑπερόριον.
γνωσθέντος δὲ τοῦ βουλεύματος, τοὺς μὲν τοῦ βασιλέως θεράποντας τοὺς αὐτῷ συμμετέχοντας τύψασα πάντας καὶ ψιλώσασα τῶν τριχῶν ἡ βασίλισσα ἄλλους ἄλλῃ ἐξώρισε, τοὺς δ’ ἐκ τῆς συγκλήτου ἀτιμίᾳ περιβαλοῦσα τοὺς μὲν ἀπροί̈τους τῶν ἰδίων οἴκων εἶναι κεκέλευκε, τῶν δὲ καὶ ὑπερορίαν κατεψηφίσατο. ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν υἱὸν αἰκισαμένη καὶ λοιδορησαμένη προϊέναι κεκώλυκε. τὰ δὲ στρατεύματα ὀμνύειν ἠνάγκαζε μὴ δέξασθαι τὸν υἱὸν αὐτῆς εἰς αὐταρχίαν, ζώσης ἐκείνης. καὶ οἱ μὲν ἄλλοι καὶ ἄκοντες ὤμνυον, οἱ δὲ τοῦ θέματος τῶν Ἀρμενιακῶν οὐχ ὑπέκυψαν, ἀλλὰ καὶ βασιλέα γινώσκειν εἶπον τὸν Κωνσταντῖνον, καὶ πρὸ τῆς μητρὸς ἐξ ἀρχῆς ἀναγορευόμενον, καὶ οὕτως αὖθις αὐτὸν ἤθελον εὐφημεῖσθαι. ταῦτα ἡ Εἰρήνη μαθοῦσα ἔστειλε τὸν σπαθάριον Ἀλέξιον καὶ δρουγγάριον τῆς βίγλας τὸν Μωσηλέ, ἵν’ αὐτοὺς εἰς τὸ αὐτῆς μετάθηται θέλημα. οἱ δὲ τὸν μὲν στρατηγὸν ἑαυτῶν συνέσχον ὑπὸ φρουράν, τὸν δὲ Μωσηλὲ ἄρχοντα τοῦ θέματος εἵλοντο καὶ μόνον τὸν Κωνσταντῖνον εὐφήμησαν αὐτοκράτορα.
ἐντεῦθεν ὁρμηθέντες καὶ οἱ τῶν ἄλλων θεμάτων μόνον τὸν Κωνσταντῖνον ἀνηγόρευον βασιλέα, καὶ ἀθροισθέντες κοινῇ ἐκεῖνον μόνον ἀνεκήρυττον αὐτοκράτορα. δείσασα δὲ τὴν τῶν ταγμάτων ὁμόνοιαν ἡ Εἰρήνη προήνεγκε τὸν υἱόν. ὁ δὲ αὐτίκα τὸν Σταυράκιον αἰκισάμενος καὶ τοὺς ἐντιμοτέρους τῶν θεραπόντων τῶν μητρικῶν ὑπερώρισεν, αὐτὴν δὲ τὴν μητέρα τῶν βασιλείων ἐντίμως καταγαγὼν εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς, ὃν ἐν τοῖς Ἐλευθερίου ἐδείματο, διάγειν ἐκέλευσε. Καὶ τὰ μὲν οὕτως ἔσχον· ἐμπρησμοῦ δὲ συμβάντος ὁ μέγας τρίκλινος τῶν ἱερῶν ἀνακτόρων ὁ Θωμαί̈της λεγόμενος ἔργον γέγονε τοῦ πυρός, ὅτε λέγονται καυθῆναι καὶ τὰ σχεδιάσματα τῆς ἐξηγήσεως τῆς θείας γραφῆς, ἃ ὁ χρυσοῦς τὴν γλῶτταν συνεγράψατο Ἰωάννης, ἐκεῖσέ που ἀποκείμενα. Ὁ δέ γε βασιλεὺς Κωνσταντῖνος κατὰ Βουλγάρων ἐξεστράτευσε, τοῦ Καρδάμου τοῦ ἔθνους ἀρχηγετοῦντος· μικρᾶς δὲ προσβολῆς γενομένης ἀμφοῖν τοῖν ἀντιθέτοιν μεροῖν δειλία ἐνέσκηψε. καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς ἐπανέζευξεν εἰς τὴν μεγαλόπολιν, οἱ δὲ Βούλγαροι εἰς τὰ ἤθη τὰ ἑαυτῶν. ἀλλὰ καὶ κατὰ Ἀράβων ὁρμήσας οὐδέν τι λόγου ἄξιον ἤνυσε.
Παρακληθεὶς δὲ ὑπὸ τῆς μητρὸς καὶ τῶν ἐν τέλει τινῶν αὖθις ἀνάγει ταύτην εἰς τὰ βασίλεια καὶ ἑαυτῷ συνευφημεῖσθαι παραχωρεῖ· καὶ πάντα μὲν τὰ τῶν θεμάτων τάγματα ἐδέξαντο τὴν τῆς Εἰρήνης αὖθις ἀνάρρησιν, οἱ δὲ τοῦ θέματος τῶν Ἀρμενιακῶν ἀντέπιπτόν τε καὶ ἐστασίαζον καὶ ἐπεκαλοῦντο τὸν πρῴην αὐτῶν, ὡς εἴρηται, στρατηγήσαντα Ἀλέξιον τὸν Μωσηλέ. ἔφθη γὰρ ὁ βασιλεὺς ἐκεῖθεν μεταπεμψάμενος καὶ τιμήσας πατρίκιον εἶχε μεθ’ ἑαυτοῦ, φήμης ἐπικρατούσης μέλλειν βασιλεῦσαι τὸν ἄνδρα. διὰ ταύτην τοίνυν καὶ ὅτι παρὰ τῶν στασιαζόντων ἐπεκαλεῖτο, δείσας ὁ βασιλεὺς καθεῖρξεν ἐν τῷ πραιτωρίῳ αὐτόν, τύψας πρότερον καὶ τὴν κόμην περιελών. τοῦ δὲ τῶν Βουλγάρων ἀρχηγετοῦντος ὡρμηκότος κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς ἐπικρατείας, ἀσυντάκτως ὁ βασιλεὺς αὐτῷ ἐπελθὼν ἡττᾶται καὶ πλῆθος πολὺ στρατευομένων ἀπόλλυσιν, ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν μεγιστάνων πολλούς. αἱ δὲ στρατιωτικαὶ συντάξεις ἀθροισθεῖσαι κατὰ τὴν μεγαλόπολιν ἐβουλεύοντο βασιλεῦσαι τὸν ἀπὸ Καισάρων Νικηφόρον τὸν τοῦ Κωνσταντίνου πατράδελφον. ἀλλὰ τὸ σκέμμα οὐκ ἔλαθε· διὸ αὐτὸς μὲν ὁ Νικηφόρος ἐξεκόπη τὰ ὄμματα·
ὁ δέ γε Χριστοφόρος καὶ ὁ Νικήτας ὁ Ἄνθιμός τε καὶ ὁ Εὐδόκιμος τῶν γλωσσῶν ὑπέστησαν ἐκτομήν. ἀλλὰ καὶ τὸν Μωσηλὲ τὸν Ἀλέξιον ὁ βασιλεὺς ἐξετύφλωσεν, ὑποθήκαις ταῦτα μητρικαῖς ἐργασάμενος. οἱ δὲ τοῦ θέματος τῶν Ἀρμενιακῶν τὴν τοῦ Ἀλεξίου μαθόντες τύφλωσιν, τὸν σφέτερον στρατηγὸν ἐποίησαν ἔμφρουρον. ἦν δ’ οὗτος ὁ Καμουλιανὸς ὁ πατρίκιος. ὡς οὖν ἀνηνέχθη τοῦτο τῷ βασιλεῖ, στέλλει κατ’ αὐτῶν σὺν δυνάμει Κωνσταντῖνον τὸν Ἀρτασήραν καὶ τὸν Χρυσόχειρα, στρατηγὸν τῶν Βουκελλαρίων τυγχάνοντα. καὶ κροτηθέντος πολέμου πολλοὶ μὲν ἔπεσον ἀμφοτέρωθεν, τρέπονται δὲ οἱ βασιλικοί, καὶ ἀμφοῖν ζωγρηθέντων τῶν στρατηγῶν, οὓς οἱ Ἀρμενιακοὶ αὐτίκα ἐτύφλωσαν. εἶτα ὁ κρατῶν αὐτὸς κατ’ αὐτῶν ἐξεστράτευσε καὶ χειροῦται αὐτούς, καὶ τοὺς μὲν προὔχοντας ἀναιρεῖ, τοῖς δὲ λοιποῖς δημεύσει τῶν ὑπαρχόντων ἐπιτετίμηκε. χιλίους δὲ τῶν ἐκ τῆς αὐτῶν μητροπόλεως δεσμήσας καὶ ἐς μεγαλόπολιν ἐνεγκών, τὰς ὄψεις τε σφῶν καταστίκτους ποιήσας ἐν γράμμασι, μέλανος ἐγχεομένου τοῖς στίγμασιν (ἔλεγε δὲ ἡ γραφὴ Ἀρμενιακὸς ἐπίβουλος), διέσπειρε τούτους ἐν Σικελίᾳ καὶ ἐν ἄλλαις νήσοις.
Τὴν δ’ ἑαυτοῦ γυναῖκα Μαρίαν ἀποστέρξας ὁ βασιλεὺς ἀποκαρῆναι ταύτην ἐξεβιάσατο, συμβουλῇ, ὡς λέγεται, τῆς μητρὸς αὐτοῦ, ἵν’ ὑπὸ πάντων μισηθείη καὶ εἰς αὐτὴν ἡ τῆς βασιλείας ἀντιπεριενεχθείη διοίκησις. κἂν γὰρ συνῆν τῷ υἱῷ περὶ τὰ ἀνάκτορα, ἀλλ’ οὐ συμμετεῖχε τῆς ἐξουσίας, μόνης δέ γε τῆς εὐφημίας, λίαν δ’ ἐνόσει τὸ φίλαρχον. μεταμφιασαμένης οὖν τῆς τοῦ κρατοῦντος συμβίου καὶ περιβαλομένης ἀκούσης ἀντὶ τῆς βασιλείου στολῆς μοναζούσης ἄμφια μέλανα, Θεοδότην τινὰ κουβικουλαρέαν ἐκεῖνος ἠγάγετο, Αὐγούσταν στέψας αὐτήν. Καὶ κατὰ τῶν Ἀράβων ἐπιστρατεύσας τρόπαιον ἵστησι. τοῦ μέντοι Καρδάμου, ὃν ὁ λόγος τῶν Βουλγάρων ἐγνώρισεν ἀρχηγόν, φόρους ἀπαιτοῦντος αὐτῷ τελεῖσθαι παρὰ Ῥωμαίων καὶ περὶ τούτων διαπεμψαμένου πρὸς τὸν κρατοῦντα, ἢ τὴν Θρᾴκην ἄχρι τῆς πόλεως ἀπειλοῦντος ληίσασθαι, ἐκεῖνος κόπρον ὑποζυγίων τῷ βαρβάρῳ ἀπέστειλεν, ἐπιστείλας αὐτῷ ὅτι γέρων εἶ καὶ μὴ κοπιάσῃς ἐνταῦθα ἐρχόμενος· ἐγὼ δὲ μᾶλλον ἐλεύσομαι ἐπὶ σέ.
καὶ αὐτίκα τὰς Ῥωμαϊκὰς ἀθροίσας δυνάμεις ἀπῄει κατὰ Βουλγάρων, καὶ ἤδη πλησίον ἀλλήλων γενομένων τῶν στρατευμάτων καὶ τοῦ βασιλέως εἰς μάχην προκαλουμένου τοὺς βαρβάρους, ὁ Κάρδαμος σὺν τοῖς οἰκείοις ἀποδειλιάσας στρατεύμασι φυγὰς ᾤχετο. ἀλλὰ καὶ οἱ Ἄραβες κατὰ τοῦ Ἀμορίου χωρήσαντες οὐδέν τι ἔσχον πρὸς τὴν πόλιν ἀνύσιμον, λείαν δὲ λαβόντες ὑπέστρεψαν. Πλάτων δὲ ὁ καθηγητὴς τῆς τοῦ Σακουδίωνος μονῆς τῷ πατριάρχῃ Ταρασίῳ κοινωνεῖν οὐκ ἠνείχετο, ὅτι ἐκεῖνος τὸν βασιλέα εἰς κοινωνίαν ἐδέξατο τὴν ἑαυτοῦ γυναῖκα καταλιπόντα καὶ ἑτέρᾳ παρὰ τοὺς ἐκκλησιαστικοὺς θεσμοὺς συνοικήσαντα· μοιχείαν γὰρ ὠνόμαζε τὸ γενόμενον. ὃν ὁ βασιλεὺς ἀγαγὼν ἐν τῷ παλατίῳ καθεῖρξεν· ἡ δὲ τούτου μήτηρ ἀντεποιεῖτο τοῦ Πλάτωνος, ὅτι κατῄσχυνε τὸν υἱὸν αὐτῆς. ἐκδημήσας δὲ τῆς πόλεως ὁ κρατῶν μετὰ τῆς οἰκείας μητρὸς εἰς Προῦσάν τε γεγονὼς καὶ μαθὼν τεχθῆναί οἱ παιδίον ἄρρεν, ἐκεῖ τὴν μητέρα καταλιπὼν σπουδαίως ὑπέστρεψεν. ἡ δὲ λαβομένη ἀδείας τοὺς τῶν ταγμάτων ἄρχοντας δωρεαῖς τε καὶ ὑποσχέσεσιν ὑποποιησαμένη πέπεικε συνθέσθαι καθελεῖν μὲν τὸν υἱὸν αὐτῆς, αὐτῇ δὲ μόνῃ τὴν αὐταρχίαν περιποιήσασθαι.
καὶ συνθεμένων εὐκαιρίαν ἐζήτει. τέθνηκε δὲ τὸ τεχθὲν παιδίον τῷ βασιλεῖ, ὅπερ ὠνόμασε Λέοντα, καὶ ἐθρηνήθη παρὰ τοῦ πατρός. οἱ δὲ τῆς κατ’ αὐτοῦ ἐπιβουλῆς συνίστορες τῇ μητρὶ αὐτοῦ δείσαντες μὴ τοῦ καιροῦ τριβομένου καὶ ὑπερτιθεμένης τῆς πράξεως γνωσθῶσι καὶ κατασχεθέντες ἀπόλωνται, σπεύσαντες συνέσχον ἐν τῷ παλατίῳ τὸν βασιλέα καὶ περὶ ὥραν ἐννάτην τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ ὠμότατα ἐξορύττουσι, προνοούμενοι μὴ μόνον τοῦ φωτὸς στερηθῆναι αὐτόν, ἀλλὰ καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς. ὅτε συνέβη ἐφ’ ἡμέρας ἑπτακαίδεκα μὴ λάμψαι τὸν ἥλιον, ἀλλ’ ἀλαμπεῖς εἶναι καὶ σκοτώδεις τὰς ἡμέρας ἐκείνας, οὐκ οἶδα εἴτε τυχαίως οὕτω συμβὰν εἴτε καὶ διὰ τὴν τοῦ Κωνσταντίνου τύφλωσιν, ὡς τηνικαῦτα τοῖς ἀνθρώποις ἐδόκει, οἷα τῆς θείας προνοίας νεμεσησάσης τῷ πάθει, ὡς ἐκ μητρὸς εἰς υἱὸν γενομένῳ. καὶ ὁ μὲν οὕτω τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξωρώρυκτο κατ’ αὐτὴν τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἐκεῖνος τὸν θεῖον αὐτοῦ Νικηφόρον καὶ τὸν Μωσηλὲ ἐξετύφλωσε καὶ τῶν λοιπῶν, ὡς εἴρηται, τὰς γλώςσας ἀπέτεμε, πέντε μεταξὺ παρεληλυθότων ἐνιαυτῶν. ἡ δὲ Εἰρήνη καὶ αὖθις τῆς μοναρχίας ἐπείληπτο.
Καὶ ἐν τῇ πρεσβυτέρᾳ Ῥώμῃ τοῦ πάπα θανόντος Ἀδριανοῦ Λέων κεχειροτόνητο, ἀνὴρ αἰδοῖος καὶ τιμιώτατος. οἱ δὲ τῷ θανόντι Ἀδριανῷ προσήκοντες στασιάσαι τὸν λαὸν ἠρέθισαν κατ’ αὐτοῦ καὶ συσχόντες αὐτὸν ἐλωβήσαντό οἱ τὰ ὄμματα, ἀλλ’ οὐκ ἐξετύφλωσαν. οἱ γὰρ ἐπιτραπέντες τὴν τύφλωσιν ἐφείσαντο τοῦ ἀνδρὸς αὐτὸν κατοικτείραντες καὶ ἔξωθεν ἐλυμήναντο τοῖς αὐτοῦ ὀφθαλμοῖς, τοῦ δὲ φωτὸς αὐτὸν οὐκ ἐστέρησαν. ὃς μετέπειτα τῷ τῶν Φράγγων ῥηγὶ προσρυεὶς Καρούλῳ παρ’ ἐκείνου εἰς τὸν τῆς Ῥώμης ἀποκατέστη θρόνον καὶ τοὺς ἐχθροὺς ἀντημύνατο, ἐξότου καὶ ἡ Ῥώμη ὑπὸ τοὺς Φράγγους ἐγένετο, τοῦ Καρούλου ταινιωθέντος ὑπὸ τοῦ Λέοντος καὶ βασιλέως Ῥωμαίων ὀνομασθέντος. ἐπὶ γὰρ τοῦ προτέρου Ἰουστινιανοῦ τῇ Ἰταλίᾳ ἐπῆλθον οἱ Φράγγοι, ἐκ γένους ὄντες τῶν Γερμανῶν, ὡς ἄνω που εἴρηται, καὶ ἦσαν τοῖς Ῥωμαίοις πολέμιοι. ἐπὶ δὲ Λέοντος τοῦ Ἰσαύρου ὁ τότε πάπας Γρηγόριος διὰ τὴν ἐκείνου κακοδοξίαν ἀποστὰς τοῦ ὑπείκειν τῷ ἀσεβεῖ βασιλεῖ ἐκείνῳ καὶ δασμοφορεῖν καὶ τοῦ κοινωνεῖν τοῖς ἀσεβῶς προεστῶσι τῆς ἐκκλησίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἐσπείσατο τοῖς Φράγγοις καὶ τὰς πρὸς ἐκείνους μάχας κατέλυσεν.
ἐπὶ δὲ Κωνσταντίνου καὶ Εἰρήνης ὁ πάπας Λέων καὶ εἰς τὴν Ῥώμην αὐτοὺς εἰσεδέξατο, καὶ οὕτω τῆς Ἰταλίας πάσης καὶ τῆς Ῥώμης αὐτῆς ἐκυρίευσαν. Τῆς Εἰρήνης δὲ μοναρχησάσης, ὡς λέλεκται, οἱ ἀνδράδελφοι αὐτῆς καθειργμένοι τυγχάνοντες ἠδυνήθησαν τῇ μεγάλῃ προσελθεῖν ἐκκλησίᾳ, παρά τινων νεωτεριστῶν πρὸς τοῦτο ἀναπεισθέντες. Ἀέτιος οὖν ὁ εὐνοῦχος, μέγα τότε παρὰ τῇ βασιλίσσῃ δυνάμενος, ἀπελθὼν καὶ πίστεις αὐτοῖς παρασχὼν ὡς οὐδὲν δεινὸν πείσονται, ἐξήνεγκε τῆς ἐκκλησίας αὐτοὺς καὶ εἰς Ἀθήνας ἀπήχθησαν ὑπερόριοι. κἀκεῖ διαγόντων αὐτῶν τινὲς τῶν τῆς Ἑλλάδος προσῆλθον τῷ ἄρχοντι τῶν Σθλαβικῶν ἐθνῶν, δεόμενοι αὐτοῦ ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς καὶ ἕνα προχειρίσασθαι βασιλέα καὶ ἀναγαγεῖν αὐτὸν εἰς τὴν βασιλίδα τῶν πόλεων. μηνυθέντος δὲ τούτου τῇ βασιλίδι, προστάξει ἐκείνης ἀπετυφλώθησαν ἅπαντες. Ὁ δὲ τῶν Φράγγων ἀρχηγὸς Κάρουλος βασιλεὺς Ῥωμαίων παρὰ τοῦ πάπα Λέοντος, ὡς εἴρηται, ἀναγορευθεὶς πρέσβεις ἔπεμψε πρὸς τὴν Εἰρήνην, ζητῶν συζευχθῆναι αὐτῇ κατὰ συμβίωσιν γαμικήν.
καὶ οὐδ’ ἐκείνῃ τοῦτο ἀβούλητον ἔδοξε, καὶ γέγονεν ἄν, εἰ μὴ ὁ ἐκτομίας Ἀέτιος παραδυναστεύων πᾶσαν ἐκίνησε μηχανὴν εἰς τὸ μὴ ἀποτελεσθῆναι τὴν συζυγίαν. οὗτος γὰρ μέγα δυνάμενος ἐν τοῖς βασιλείοις τὸν οἰκεῖον ὁμαίμονα Λέοντα ἀξιῶσαι τῆς βασιλείας διὰ μελέτης πεποίητο, ὃς δὴ Λέων διὰ σπουδῆς τοῦ Ἀετίου μόνος αὐτὸς στρατηγὸς Θρᾴκης καὶ Μακεδονίας προὐβέβλητο· ὁ δέ γε Ἀέτιος τῶν ἑῴων ἦρχε θεμάτων τοῦ Ὀψικίου καὶ τῶν ἀνατολικῶν, κἀντεῦθεν ὑπερφρονήσας τῶν ἐν τέλει περιεφρόνει καὶ ἀλαζονικῶς αὐτοῖς προςεφέρετο. οἱ δὲ τούτοις ἀχθόμενοι βούλευμα κατὰ τῆς βασιλίσσης συνέθεντο καὶ τὸν πατρίκιον Νικηφόρον καὶ γενικὸν λογοθέτην παραλαβόντες βαθείας νυκτὸς ἦλθον εἰς τὴν Χαλκῆν, τῆς βασιλίσσης Εἰρήνης νοσούσης καὶ ἐν τῷ οἴκῳ αὐτῆς τῷ ἐν τοῖς Ἐλευθερίου κειμένης· εἶπον οὖν τοῖς ἐκεῖσε φυλάττουσι παρὰ τῆς βασιλίσσης σταλῆναι, ἵνα βασιλέα τὸν Νικηφόρον ἀναγορεύσωσιν, ὡς ἂν οὕτω παύσηται ὁ πατρίκιος Ἀέτιος βιαζόμενος αὐτὴν τὸν ἑαυτοῦ σύγγονον προχειρίσασθαι βασιλέα.
πιστεύσαντες οὖν τοῖς ταῦτα λέγουσι πατρικίοις τῶν περιφανῶν οὖσι, καὶ αὐτοὶ τὸν Νικηφόρον σὺν ἐκείνοις εἰς βασιλέα εὐφήμησαν, καὶ οὕτω παραχωρηθέντες εἰς τὸ μέγα εἰσῆλθον ἀνάκτορον. εἶτα δι’ αὐτῆς τῆς νυκτὸς ὄχλον ἀθροίσαντες σύγκλυδα διὰ πάσης τῆς ἀγορᾶς πρὸ τῆς ἡμέρας τὴν τοῦ Νικηφόρου πεποίηντο ἀναγόρευσιν καὶ τῷ τῆς Εἰρήνης οἴκῳ, καθ’ ὃν διῆγε τότε, φρουρὰν περιέστησαν. ἡμέρας δὲ ἤδη ἐπιφαυούσης εἰς τὰ πρὸς ἕω βασίλεια μεταγαγόντες αὐτὴν καὶ κατακλείσαντες, εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν ἀφίκοντο, ἵν’ ἐκεῖ ταινιωθείη ὁ Νικηφόρος καὶ αὐτοκράτωρ ἀναρρηθείη· ὃ δὴ καὶ γέγονε. Τῇ γοῦν ἑξῆς ἡμέρᾳ πρὸς τὴν βασίλισσαν ἧκεν, οὖσαν ὑπὸ φρουρούς, ἄκων προαχθῆναι λέγων εἰς τὴν ἀρχὴν τὴν βασίλειον, μηδὲ γὰρ εἶναι αὐτῷ πρὸς βουλῆς, καὶ θαρρεῖν αὐτὴν ἀναπείθων, ὡς οὐδενὸς ἀτυχήσουσαν τῶν παρὰ δούλου ὀφειλομένων πρὸς δέσποιναν γίνεσθαι. ἠξίου δὲ τοὺς βασιλικοὺς ὑποδεῖξαι πάντας αὐτῷ θησαυρούς.
ἡ δὲ τὰ κατ’ ἐμὲ φησὶ πρὸς αὐτὸν ἀναθεμένη θεῷ τὴν μὲν ἔκπτωσιν τῆς βασιλείας ἐπιγράφω ταῖς ἁμαρτίαις μου, τὴν δὲ σὴν ἀνάρρησιν λογιζομένη ἀπὸ θεοῦ ὡς ἐξ ἐκείνου προβληθέντα σε προσκυνῶ, καὶ ἀξιῶ φείσασθαί μου τῆς ἀσθενείας καὶ ἐᾶσαι διάγειν με ἐν τῷ οἴκῳ μου. κἀκεῖνος εἰ μή τι ἀποκρύψεις τῶν τεθησαυρισμένων ἐν ἀποκρύφοις, ἔσται σοι καὶ τοῦτο φησί καὶ εἴ τι σοί ἐστι πρὸς ἀρέσκειαν ἕτερον, καὶ ὅρκον ἐξ αὐτῆς περὶ τούτου ἀπῄτησεν. ἡ δὲ ὤμοσε καὶ πλεῖστα ὑπέδειξε. καὶ ὃς αὐτίκα εἰς τὴν νῆσον αὐτὴν ὑπερώρισεν, ἣ τοῦ Πρίγκιπος ἐπωνόμασται, ἐν ᾗ μονὴν ὑπῆρχε δομησαμένη. ἦν γὰρ ὁ Νικηφόρος φιλοχρηματώτατος λίαν ἀπληστότατός τε καὶ ἀπιστότατος καὶ κακίας πάσης, ὡς εἰπεῖν, καταγώγιον. καὶ οὐδ’ ὑποκριθῆναι πρὸς βραχὺ τέως ἠνέσχετο πρὸς τοὺς ὑπηκόους χρηστότητα, ἀλλ’ αὐτίκα πάσης ἀδικίας τὰ πάντα ἐπλήρωσε.
καὶ οὐδὲ τῶν συναραμένων αὐτῷ εἰς τὸ βασιλεῦσαι ἐφείσατο, ἀλλὰ τὸν μὲν Τριφύλλιον φαρμάκῳ ἀνεῖλε, τὸν δὲ πατρίκιον Βαρδάνην καὶ στρατηγὸν τῶν ἀνατολικῶν, ᾧ Τοῦρκος ἦν ἐπίκλησις, ἀναγορευθέντα εἰς βασιλέα παρὰ τῶν ἑῴων ταγμάτων εἴτε θέλοντα εἴτε ἄκοντα (λέγεται γὰρ ἀμφότερα), εἶτα μεταμεληθέντα καὶ πίστεις ἀπαθείας παρ’ αὐτοῦ εἰληφότα μοναχόν τε γενόμενον καὶ εἰς τὴν νῆσον τὴν λεγομένην Πρώτην διαπεραιωθέντα, ὅπου ἦν δειμάμενος μοναστήριον, στείλας κρυφίως τινάς, ὡς δοκεῖν ἀγνοοῦντος αὐτοῦ πεπρᾶχθαι τὸ ἔργον, ἐστέρησε τοῦ φωτὸς καὶ λυπεῖσθαι ἐσχηματίζετο καὶ ἐξώμνυτο ἀμέθεκτος εἶναι τοῦ τοιούτου τολμήματος. τὸν δὲ τῆς Εἰρήνης υἱὸν τὸν Κωνσταντῖνον προσελάβετο καὶ ὑπεποιεῖτο, ἵν’ αὐτῷ ὑποδείξῃ κρυπτόμενα χρήματα. κἀκεῖνος ὑπέδειξεν ἐν τοίχῳ συνεκτισμένα πολλά. συνεὶς δὲ ὁ βασιλεὺς Νικηφόρος ἀχθομένους αὐτῷ ἅπαντας καὶ δείσας μὴ τὴν Εἰρήνην αὖθις ἐγγὺς οὖσαν λαβόντες εἰς τὴν βασιλείαν ἐπαναγάγωσιν, εἰς Λέσβον αὐτὴν ὑπερόριον ἔθετο καὶ φρουροὺς ἐπιστήσας αὐτῇ, ἔνθα τῇ λύπῃ καταποθεῖσα τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησεν.
ἔστεψε δὲ καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ Σταυράκιον ὁ Νικηφόρος, εἰδεχθῆ τε λίαν ὄντα καὶ ἀφελῆ καὶ μήτε εἶδος μήτε μὴν γενναιότητα μήτε σύνεσιν ἔχοντα τυραννίδος ἐπάξια. Τοῦ μέντοι πατριάρχου Ταρασίου τὸν βίον μετηλλαχότος κατὰ τὴν πρώτην ἑβδομάδα τῶν νηστειῶν, Νικηφόρος ὁ ἀοίδιμος ψήφῳ κοινῇ κατὰ τὴν τοῦ πάσχα κυριακὴν πατριάρχης κεχειροτόνητο, ἀσηκρῆτις τυγχάνων, Πλάτωνος καὶ Θεοδώρου τοῦ γεγονότος ἡγουμένου τῆς τοῦ Στουδίου μονῆς στασιασάντων διὰ τὴν τοῦ μάκαρος ἐκείνου χειροτονίαν, ὅτι ἀθρόως ἐκ λαϊκῶν εἰς τὴν ἐπισκοπὴν προκεχείριστο, καίτοι τούτου πολλάκις πραχθέντος. οὓς καὶ ἀπελάσαι τῆς πόλεως ὁ βασιλεὺς ἐβουλεύσατο, οὐ μὴν καὶ εἰς ἔργον τὸ βούλευμα ἤνεγκεν. εἰσὶ δ’ οἳ λέγουσι σκῆψιν εἶναι τὸ στασιάσαι αὐτοὺς διὰ τὸ ἐκ λαϊκῶν γενέσθαι πατριάρχην τὸν ἱερὸν Νικηφόρον, τὸ δ’ ἀληθὲς αἴτιον φιλαρχίαν εἶναι. ἠβούλοντο γὰρ τῆς ἐκκλησίας ἐγκρατεῖς γενέσθαι καὶ τοῦ ἀρχιερατικοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐπιβῆναι θρόνου περὶ πλείστου πεποίηντο.
τῷ δὲ υἱῷ αὐτοῦ Σταυρακίῳ ἀγαγέσθαι γυναῖκα ὁ βασιλεὺς βουληθεὶς Θεοφανὼ τὴν Ἀθηναίαν, προσγενῆ τῆς βασιλίσσης Εἰρήνης οὖσαν καὶ ἤδη κατηγγυημένην ἀνδρί, διαζεύξας αὐτοῦ ἀθέσμως τῷ Σταυρακίῳ συνέζευξε. Πανσπερμία δὲ παντοδαπῆς κακίας οὗτος τυγχάνων ὁ αὐτοκράτωρ οὐ διέλιπεν ἄλλα ἐπ’ ἄλλοις εἰς συντριβὴν τῶν ὑπηκόων ἐπινοούμενος. ὀλίγων δ’ ἐπιμνησθήσομαι, τὰ πολλὰ παρεῶν, ἵν’ ὡς ἐκ πλήρους πίθου γεῦμα ταῦτα τοῖς τῇ ἱστορίᾳ ἐντυγχάνουσιν ἔσοιντο. στρατεύεσθαι τοὺς ἀπόρους ἐκ τῶν θεμάτων ἐθέσπισε καὶ παρὰ τῶν ὁμοχώρων ὅπλα τε αὐτοῖς χορηγεῖσθαι καὶ ἀναλώματα καὶ τὰ τῶν ἀπόρων τέλη τοὺς εὐποροῦντας εἰσπράττεσθαι, ὃ ἀλληλέγγυον ὠνομάσθη. ἐπόπτας προὐβάλλετο, ἐπισκήπτων ἐπαύξειν σφᾶς τὰ δημόσια, ἀπαιτεῖσθαι δὲ καὶ ὑπὲρ χαρτιατικοῦ ἐπὶ τῷ νομίσματι δύο κεράτια. οἳ καὶ τὰ κρείττω τῶν ἀκινήτων ἐκ τῶν δεσποτῶν ἀφαιρούμενοι τῷ δημοσίῳ ἀφώριζον.
τούτου καὶ ἡ τοῦ καπνικοῦ ἐπίθεσις ἐννόημα κάκιστον, ἐπαχθέντος τοῖς τῶν ἐκκλησιῶν καὶ πτωχείων γηρωκομείων τε καὶ μοναστηρίων παροίκοις καὶ παντὶ μήτε γῆν ἔχοντι μήτε τέλος, καὶ τὸ τοὺς ἐξ ἀπόρων ὅπως δήποτε εἰς εὐπορίαν μετενεχθέντας χρήματα ἀπαιτεῖσθαι, ὡς εὑρετὰς θησαυρῶν, καὶ τὸ τοὺς τῶν νηῶν κτήτορας ἀναγκάζεσθαι γῆν ὠνεῖσθαι ἀπὸ τοῦ δημοσίου, ἀνθρώπους οὐδ’ ὅ,τι ἐστὶ γεωργία γινώσκοντας· καὶ τοῦτο ἐπὶ τῶν ἐν τοῖς θέμασιν οἰκούντων ναυκλήρων ἐγίνετο. τοῖς δ’ ἐν Κωνσταντινουπόλει νηῶν κτήτορσι προσερρίπτει ἀνὰ δώδεκα λίτρας ἑκάστης χρυσίου, ἵνα τόκον καταβάλοι τῷ δημοσίῳ, τῶν ἄλλων βαρῶν τῶν τοῖς πλοίοις ἐπικειμένων ἐπέκεινα. καὶ οὓς δ’ ἂν ἔμαθε τῶν ἐμπόρων ἢ ἐργαστηρίων προϊσταμένων πολλῶν εὐπορεῖν, στέλλων ἀφῃρεῖτο τὰ χρήματα, πολλοστόν τι μέρος ἐκείνοις ἐῶν, οἷον καὶ ἐπί τινι πράτῃ κηρίων εἰργάσατο. μαθὼν γὰρ τὸν ἄνδρα ἐκεῖνον κύριον εἶναι χρημάτων πολλῶν μεταπέμπεται αὐτὸν καὶ ἐπίθες σου φησί τὴν χεῖρα τῇ κεφαλῇ μου καὶ ὄμοσον κατ’ αὐτῆς πόσον σοι χρυσίον ἐστί. τοῦ δὲ βιασθέντος τοῦτο ποιῆσαι καὶ ὀμόσαντος ἑκατὸν ἔχειν λίτρας, ἐνεχθῆναι ταύτας παρεκελεύσατο.
ὡς οὖν ἐκομίσθησαν, οὐ χρεία σοι τοσούτου εἶπε χρυσοῦ. δέκα γοῦν λίτρας αὐτῷ ἐπιτρέψας λαβεῖν τὰς λοιπὰς αὐτὸς ᾠκειώσατο, ὁμοδίαιτον αὐτὸν τηνικαῦτα πεποιηκώς, ἐνενήκοντα χρυσίου λιτρῶν τὸ συναριστῆσαι τῷ βασιλεῖ οὐχ ἑκόντα πριάμενον. Τοιαῦτα πολλὰ ὁ Νικηφόρος κατὰ τῶν ὑπηκόων ἐπινοῶν (ἦν γὰρ ποριμώτατος ἐν τοιούτοις) πᾶσαν αὐτοῖς ἐπήνεγκε κάκωσιν καὶ ὑπὸ πάντων μεμίσητο. ὅθεν ἄγνωστός τις ἀνὴρ ξίφος ποτὲ λαβὼν ἐν χεροῖν εἰσέδραμε τὰ βασίλεια, ἀνελεῖν τὸν βασιλέα τοῦτον ζητῶν. τινῶν δ’ ἐπιδραμόντων αὐτῷ, τοὺς μὲν ἔπληξε τῷ ξίφει, αὐτὸς δὲ συσχεθεὶς καὶ βασάνοις ἐκδοθεὶς οὐδέν τι κατά του ἐξέφηνεν, ἀλλὰ παρακεκόφθαι τὰς φρένας ὑποκριθεὶς κατάκλειστος γέγονε. Μανιχαίοις δὲ καὶ τοῖς καλουμένοις Ἀθιγγάνοις ἐν χρησμοῖς τε καὶ οἰωνίσμασι καὶ τελεταῖς ἀπορρήτοις ἐκέχρητο. κἀντεῦθεν εἰς τὰς χώρας τὰς Ῥωμαϊκὰς εἰσεφθάρησαν, καὶ πολλοὶ τῶν ἀβελτέρων εἰς τὴν πίστιν ὑπ’ αὐτῶν διεφθάρησαν. Οἱ δὲ τῆς Ἄγαρ πολλάκις ἐπιστρατεύοντες κατὰ Ῥωμαίων ἐκάκουν τὰς χώρας, εἷλον δὲ σὺν ἄλλοις καὶ τὴν Εὐχάϊταν. καὶ οὗτοι μὲν τὰ πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον ἐληίζοντο, οἱ δὲ Βούλγαροι τὰ ἑσπέρια.
ἐπιστρατεῦσαι τοίνυν κατὰ Βουλγάρων ὁ βασιλεὺς ἐβουλεύσατο· καί τινος τῶν οἰκειοτάτων αὐτῷ συμβουλεύοντος αὐτῷ ἐνδοῦναι τοῖς ὑπηκόοις τὴν κάκωσιν, πάντες γάρ ἔφη καταβοῶσιν ἡμῶν καί, εἴ τι τῶν ἀπαισίων συμβαίη ἡμῖν, πάντες ἐπιχαρήσονται τῇ πτώσει ἡμῶν, ἐκεῖνος ἔφη ὡς ὁ θεὸς ἐσκλήρυνε τὴν καρδίαν μου κατὰ τὴν τοῦ Φαραώ· μὴ οὖν ἐκδέχου τι ἀγαθὸν τοῖς ὑπὸ χεῖρά μου ἐξ ἐμοῦ. συναθροίσας οὖν τὰ τάγματα πάντοθεν καὶ εἰς Βουλγαρίαν παραγενόμενος, τοῦ Κρούμου τοῦ ἔθνους ἀρχηγετοῦντος, τὸ μὲν πρῶτον εὐτύχησεν, ὥστε καὶ τὴν τοῦ Κρούμου παρειληφέναι αὐλήν (οὕτω γὰρ τὴν τοῦ σφῶν ἀρχηγοῦ οἱ Βούλγαροι ἐκάλουν κατοίκησιν), καὶ τοῖς ἐκείνου ταμείοις σφραγῖδας ἐπιβαλεῖν, ὡς ἤδη γενομένοις αὐτοῦ, καὶ πολλοὺς τῶν οἰκείων διὰ σκύλων ἁρπαγὴν τιμωρήσασθαι. τοῦ δὲ Κρούμου ἀποδεδειλιακότος καὶ ἱκετεύοντος φείσασθαι τοῦ ἔθνους καὶ ἐφ’ οἵαις ἂν βούλοιτο συνθήκαις σπείσασθαι αὐτῷ, ὀγκωθεὶς ἐκεῖνος τῷ εὐτυχήματι τὰς σπονδὰς οὐ προσήκατο.
ἀπογνοὺς οὖν ὁ Κροῦμος καὶ τὸν περὶ ψυχῆς ἤδη λογιζόμενος θέειν, τὰς ἑαυτοῦ δυνάμεις συναγαγὼν καὶ λόγοις παρακλητικοῖς παρακροτήσας αὐτούς, ἔπεισι νυκτὸς ἔτι οὔσης κατὰ τῆς τῶν Ῥωμαίων παρεμβολῆς ἀφυλάκτως κοιμωμένων ἁπάντων (μὴ γὰρ ἄν ποτε τολμῆσαι συμμίξαι αὐτοῖς τοὺς βαρβάρους ἐξ ἀπονοίας πολλῆς ᾤοντο)· καὶ αὐτίκα κατὰ τῆς βασιλείου σκηνῆς ὡρμήκεσαν, καὶ ἀναιρεῖται μὲν ὁ Νικηφόρος, τὸ δ’ ὅπως ἠγνόηται. λέγεται δὲ καὶ παρὰ τῶν οἰκείων ἀναιρεθῆναι ἢ πρωτουργησάντων τὴν ἐκείνου σφαγὴν ἢ τῶν μὲν βαρβάρων καταρξαμένων, τῶν δὲ Ῥωμαίων ἐπεξεργασαμένων τὸν φόνον τὸν τοῦ ἀλάστορος. τιτρώσκεται δὲ καὶ ὁ Σταυράκιος μεταξὺ τοῦ ὤμου τοῦ δεξιοῦ καὶ τοῦ τένοντος, καὶ ἀναιροῦνται πολλοὶ μὲν τῶν ἐν ὑπεροχαῖς, τῶν ἐν τέλει, τῶν ἐν στρατηγίαις, τῶν ἐν ἀξιώμασι, τῶν δ’ ἄλλως στρατευομένων καὶ τῶν τῆς βασιλικῆς ὑπηρεσίας καὶ τῶν λοιπῶν θεραπόντων οὐδὲ ἀριθμητοί. διαρπάζεται δὲ ξύμπασα ἡ τοῦ βασιλέως ἀποσκευὴ καὶ ἅπαν τὸ τῶν Ῥωμαίων χαράκωμα, καὶ περιγίνεται τοῖς βαρβάροις καὶ πλοῦτος συχνὸς καὶ ὅπλα πολλὰ καὶ ἵππος μυρία.
μόλις δ’ οὖν ὁ Σταυράκιος περισώζεται καὶ ὅσοις ἡ νὺξ παρέσχε λαθεῖν λόχμας ὑποδῦσι καὶ ἕλη καὶ τοιαῦτά τινα. τὸν δὲ τοῦ βασιλέως Νικηφόρου νεκρὸν λαβὼν ὁ Κροῦμος καὶ τὴν κεφαλὴν ἐκτεμὼν ἐφ’ ἡμέρας μέν τινας ἐφ’ ὕψους ἀνήρτησε, θεατρίζων ταύτην καὶ ἐμπομπεύων τῷ κατορθώματι. εἶτα τὸ τῆς κορυφῆς ὀστοῦν ἀποδιελὼν καὶ γυμνώσας τοῦ δέρματος ἀργύρῳ τε περιδύσας, ὡς κύλικι τούτῳ ἐκέχρητο, οἶνόν τ’ ἐγχέων αὐτῷ πίνειν ἐδίδου τοῖς ὑπ’ αὐτόν. ἀγγελθέντος δ’ ἐν Βυζαντίῳ τοῦ τῶν Ῥωμαίων ὀλέθρου καὶ τῆς τοῦ βασιλέως σφαγῆς, θρῆνος μὲν ἦν πανταχόσε πολὺς καὶ ὠλόλυζον οἱ τοῖς ἀνῃρημένοις προσήκοντες· κουφισμὸν δ’ ἐποίει τῆς συμφορᾶς ἡ τοῦ κρατοῦντος ἀπώλεια. Ὁ μὲν οὖν Νικηφόρος κάκιστος γεγονὼς ἀπώλετο αἴσχιστα. ὁ δέ γε Σταυράκιος πεπληγμένος φυγὼν εἰς Ἀδριανούπολιν διασώζεται, ἔνθα καὶ αὐτοκράτωρ ἀνερρήθη τῶν ἐν ἀρχαῖς ἐνίων σπουδῇ, καὶ κακῶς ἐκ τοῦ τραύματος διακείμενος εἰς τὴν μεγαλόπολιν εἰσελήλυθεν. ἐπεβούλευε δὲ τῷ κουροπαλάτῃ Μιχαήλ, ᾧ Ῥαγγαβὲ τὸ ἐπώνυμον, γαμβρῷ αὐτοῦ ὄντι ἐπὶ Προκοπίᾳ τῇ ἀδελφῇ, βουλόμενος τὴν βασιλείαν τῇ ἑαυτοῦ συμβίῳ καταλιπεῖν.
γνόντες δὲ τὴν τοῦ Σταυρακίου μελέτην οἱ τῆς συγκλήτου βουλῆς καὶ τοὺς περιλειφθέντας ἐκ τῶν ταγμάτων ἀθροίσαντες, κατ’ ὄρθρον ἤδη τῆς νυκτὸς οὔσης ἀναγορεύουσι τὸν κουροπαλάτην Μιχαὴλ αὐτοκράτορα· καὶ αὐτίκα τὴν κόμην κειράμενος ὁ Σταυράκιος περιβολὴν ἑαυτῷ μοναχικὴν περιέθετο. Ὁ δὲ Μιχαὴλ μεθ’ ἡμέραν εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν παραγενόμενος ὑπὸ τοῦ πατριάρχου Νικηφόρου τεταινίωται βασιλικῷ διαδήματι, ἀπαιτηθεὶς παρ’ αὐτοῦ πρότερον ἔγγραφον ἐπαγγελίαν τοῦ μή τι παρακινῆσαι τῶν τῆς ἐκκλησίας θεσμῶν μηδ’ ἐν αἵμασι χρανθῆναι χριστιανῶν. μετὰ δέ τινας ἡμέρας καὶ τὴν τοῦ βίου κοινωνὸν Προκοπίαν Αὐγούσταν ἀνηγόρευσέ τε καὶ ἔστεψεν. εὐσεβὴς δὲ τυγχάνων τὴν γνώμην τε ἐλευθέριος τούς τε πρὸς τοῦ Νικηφόρου ἠδικημένους καὶ τὰς συζύγους τῶν ἐν τῷ πολέμῳ πεσόντων στρατιωτῶν παρεμυθήσατο χρημάτων διανομαῖς.
καὶ τὴν γαμετὴν δὲ Σταυρακίου Θεοφανὼ καρεῖσαν τὴν κόμην καὶ μέλαιναν ἐνδυσαμένην στολὴν χρήμασι πολλοῖς ἐδωρήσατο καὶ οἶκον εἰς κατοικίαν αὐτῇ προςαπένειμεν, ὃν εἰς μοναζουσῶν μετεποίησε καταγώγιον, ἔνθα καὶ ὁ Σταυράκιος τέθαπται, θανὼν ἐκ τῆς πληγῆς ἣν ὁ λόγος ἐδήλωσε, δύο μῆνας μόνους αὐταρχήσας ἐπὶ ἡμέραις ἕξ. ἥτις μονὴ ἐξ ἐκείνου ἐκλήθη τοῦ Σταυρακίου ὠνομασμένη, βαρβαριζομένου δὲ τοῦ ὀνόματος παρὰ τοῦ συρφετώδους ὄχλου λέγεται τὰ Βρακά, παρά τινων δὲ τὴν ἀληθῆ κλῆσιν ἀγνοησάντων, μεταγόντων δὲ δῆθεν ταύτην πρὸς τὸ ἑλληνικώτερον, ὀνομάζεται τὰ Ἐβραϊκά. καθειργμένους δ’ εὑρὼν τοὺς τῆς μονῆς τοῦ Στουδίου ἡγουμενεύσαντας, τὸν Πλάτωνα λέγω καὶ τὸν Θεόδωρον, ἀλλὰ μὴν καὶ τὸν τούτου ὁμαίμονα Ἰωσὴφ τὸν τῆς Θεσσαλονίκης ἀρχιεπίσκοπον καὶ τῶν τῆς εἰρημένης μονῆς μοναχῶν τοὺς λογιμωτέρους, ὡς μὴ κοινωνοῦντας, καθώσπερ ἱστόρηται, τῷ πατριάρχῃ καὶ τῇ ἐκκλησίᾳ, ἔσπευσεν ἑνῶσαι αὐτοὺς καὶ μέντοι καὶ ἥνωσε. καὶ τὸν υἱὸν δὲ Θεοφύλακτον ὁ βασιλεὺς οὗτος τῆς βασιλικῆς ἠξίωσε κλήσεως καί οἱ διὰ τοῦ πατριάρχου διάδημα περιέθετο.
εἶτα κατὰ Βουλγάρων ληιζομένων τὴν Θρᾳκῴαν μοῖραν ἐκστρατεύσας, στασιάσαντα κατ’ αὐτοῦ τῶν ταγμάτων τινά, ὡς καὶ εἰς ὕβρεις χωρῆσαι κατὰ τὸ προφανές, λόγοις μειλιχίοις καὶ δώροις φιλοτίμοις κατηύνασε καὶ εἰς τὰ βασίλεια ἐπανέζευξεν. ἀνακαινίσαι δὲ ζητούντων πολλῶν τὴν κατὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων μανίαν, τινὰς συλλαβὼν καὶ μετρίως πως αἰκισάμενος, δι’ αὐτῶν καὶ τοὺς λοιποὺς κατεπτόησε καὶ παύσασθαι παρεσκεύασε. μοναχὸν δέ τινα εὐλαβείας τάχα σκηνὴν ἐνδεικνύμενον εὑρηκὼς εἰκόνα τῆς θεομήτορος ἀποξέσαντα, τῆς γλώσσης ἀφείλετο. Τῶν Ἀγαρηνῶν δὲ τὴν ἑῴαν αὖθις ληιζομένων, ὁ τῶν ἀνατολικῶν στρατηγὸς ὁ Ἀρμένιος Λέων τούτοις συμβαλὼν ἀνεῖλέ τε περὶ δισχιλίους καὶ ἵππους καὶ ὅπλα εἰς πλῆθος ἐξ αὐτῶν ἐλαφυραγώγησε. Κροῦμος δὲ ὁ τῶν Βουλγάρων ἄρχων διεπρεσβεύσατο πρὸς τὸν βασιλέα, εἰρήνην ζητῶν ἐπὶ συνθήκαις ταῖς ἐπὶ Θεοδοσίου τοῦ Ἀτραμυτηνοῦ καὶ Γερμανοῦ πατριάρχου. καὶ εἰ μὴ οὕτω τὴν εἰρήνην ὁ αὐτοκράτωρ αἱρήσεται, ἠπείλει κατὰ Μεσημβρίας χωρῆσαι, καὶ τοῦ τῶν χριστωνύμων ὀλέθρου αἴτιον εἶναι τὸν μὴ τὴν εἰρήνην αἱρούμενον.
ἀλλὰ συμβουλῇ τῶν περὶ αὐτὸν τὰς σπονδὰς ἐπὶ ταῖς συνθήκαις ἐκείναις ὁ βασιλεὺς οὐ προσήκατο, καὶ ὁ Κροῦμος κατὰ Μεσημβρίας ἐχώρησεν, ἑλεπόλεις ἐπαγόμενος. Ἄραψ γάρ τις μηχανικὸς καὶ περὶ ταύτας δεξιὸς προσῆλθε τῷ Νικηφόρῳ ποτὲ καὶ τῷ θείῳ βαπτίσματι τελεσθείς, μὴ τυχὼν δὲ προνοίας ἀξιολόγου διὰ τὴν ἐκείνου γλισχρότητα, εἶτα καὶ ἐπεγκαλέσας ἐκείνῳ διὰ τὸ ἀπρονόητον, ἐτύφθη σφοδρότατα. ἐξ ἀπονοίας οὖν τοῖς Βουλγάροις προσκεχωρήκει, καὶ δι’ αὐτοῦ πᾶσαν οἱ βάρβαροι μηχανὴν ἐργάζεσθαι μεμαθήκασιν. οὕτως οὖν εὐπορήσαντες ἑλεπόλεων, οὐκ ἐχρόνισαν εἰς τὴν τοῦ κατὰ Μεσημβρίαν ἄστεος πόρθησιν. τοῦ δὲ βασιλέως τὸν πατριάρχην μετακαλεσαμένου καὶ τῶν ἀρχιερέων τινὰς καὶ προθεμένου βουλὴν περὶ τῶν μετὰ Βουλγάρων σπονδῶν καὶ εἰ χρὴ ἐκδοῦναι τῷ Κρούμῳ τοὺς ἐκεῖθεν Ῥωμαίοις προσπεφευγότας (καὶ τοῦτο γὰρ πρὸς τοῖς ἄλλοις ἐπὶ ταῖς σπονδαῖς ἐζήτει ὁ βάρβαρος), ὁ μὲν πατριάρχης καὶ οἱ ἀρχιερεῖς συνεβούλευον ἐκδοθῆναι τοὺς πρόσφυγας, κρεῖσσον κρίνοντες εἶναι παθεῖν μετρίους τινὰς ἢ πλήθη πάσχειν ἀνάριθμα.
οἱ δὲ περὶ τὸν βασιλέα καὶ ὁ Στουδίτης Θεόδωρος τὰς σπονδὰς ἀπηγόρευον, λέγοντες μὴ δεῖν ἐκδιδόναι τοὺς πρόςφυγας. αἱ μὲν οὖν πρὸς τοὺς Βουλγάρους σπονδαὶ ἐντεῦθεν κεκώλυντο. ἦν γὰρ ὁ αὐτοκράτωρ οὗτος τὸν μὲν τρόπον χρηστὸς καὶ τὴν πίστιν ὀρθός, περὶ δὲ πραγμάτων οἰκονομίαν νωθὴς καὶ τοῖς ὑπερέχουσι τῶν ἀρχόντων ὅπῃ ἂν ἄγοιτο ῥᾳδίως ἑπόμενος. Κομήτης δ’ ἀστὴρ ἐφάνη τότε σχηματισθεὶς εἰς εἴδη διάφορα, ὧν λέγεται εἶναι καὶ ἀνθρώπου σχῆμα χωρὶς κεφαλῆς. Οἱ Βούλγαροι μέντοι τῆς Μεσημβρίας κρατήσαντες πολλὰ ἐν ταύτῃ εὑρήκασι, μετὰ τῶν ἄλλων δὲ καὶ τοῦ ὑγροῦ πυρὸς οὐκ ἐλάχιστον. αἰχμαλώτων δ’ ἐπανελθόντων τινῶν, μαθὼν ἐκ τούτων ὁ βασιλεὺς βούλεσθαι τὸν Κροῦμον τὴν Θρᾴκην ληίσασθαι, ἐξῆλθε τῆς πόλεως. ὅθεν οὐδὲν ὧν ἐμελέτα δράσας ὁ βάρβαρος, ἀλλὰ καὶ πολλοὺς τῶν οἰκείων ἀποβαλὼν ὑπενόστησε· καὶ ὁ βασιλεὺς τὰς Ῥωμαϊκὰς δυνάμεις πάντοθεν συναθροίσας εἰς Θρᾴκην αὖθις ἐξῆλθε, συνεπομένης αὐτῷ καὶ τῆς Αὐγούστας ἄχρι τῶν Κιδόκτου. ὅθεν δυσχερᾶναν τὸ στρατιωτικὸν ἐλοιδορεῖτο τῷ αὐτοκράτορι.
εἶτα ἡ μὲν Αὐγούστα ἐπανελήλυθεν, ὁ δὲ Μιχαὴλ περιεπόλει τὴν Θρᾴκην, μηδέν τι πράττων στρατηγικὸν ἤ τι κατὰ τῶν ἐναντίων οἰκονομούμενος· καὶ ἦσαν τοῖς τῆς χώρα οἰκήτορσι τὰ στρατεύματα οὐχ ἧττον τῶν βαρβάρων εἰς προνομήν. καὶ ὁ Κροῦμος δὲ τῶν οἰκείων ἀπάρας ἠθῶν ταῖς βασιλικαῖς παρεστρατοπεδεύσατο παρατάξεσι. μάχης οὖν συγκροτηθείσης ἡττῶνται Ῥωμαῖοι, τοῦ στρατηγοῦ τῶν ἀνατολικῶν Λέοντος τοῦ ἐξ Ἀρμενίων αἰτίου τῆς ἥττης γεγενημένου. οὗτος γὰρ τῆς βασιλείας ἐρῶν καὶ πρὸς τὴν στρατιὰν διαβάλλων τὸν Μιχαὴλ ὡς ἄνανδρόν τε καὶ ἀστρατήγητον, ἄρτι τοῦ πολέμου συγκροτηθέντος, τὰ ὑπ’ αὐτὸν τάγματα ἕπεσθαί οἱ ἐγκελευσάμενος λειποτακτήσας ἀπῄει φυγάς. τοῦτο καὶ τοὺς ἄλλους ἔτρεψεν εἰς φυγήν, ὥστε τὸν Κροῦμον μηδὲ πιστεύειν τῷ γινομένῳ διὰ τὸ λίαν παράλογον, ἀλλὰ λόχον ἡγεῖσθαι τοῦτο καὶ τοὺς ἀμφ’ αὐτὸν ἐπισχεῖν. ὡς δ’ ἑώρα τοὺς Ῥωμαίους φεύγοντας ἀκόσμως καὶ ἀκρατῶς, τότε τοῖς οἰκείοις διώκειν ἐγκελευσάμενος φόνον πλεῖστον εἰργάσατο στρατιωτῶν τε καὶ στρατηγῶν.
μόλις δ’ ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν Κωνσταντίνου μετ’ ὀλίγων τινῶν φυγῇ διασώζεται, τοῦ χάρακος καὶ τῆς σκηνῆς τῆς βασιλικῆς γεγονότων τοῖς βαρβάροις διάρπαγμα. ἐντεῦθεν ὁ Λέων ἀδείας δραξάμενος καὶ τοὺς κοινωνοὺς τῶν βουλευμάτων αὐτῷ διασπείρας εἰς τὰ περιλειφθέντα τῶν στρατευμάτων λέγοντας ἐξ ἀφελείας τῶν κρατούντων ἡττᾶσθαι Ῥωμαίους καὶ δεῖσθαι τὰ πράγματα γενναίου ἀνδρός, οἷος ὁ τῶν ἀνατολικῶν στρατηγὸς Λέων ἐστίν, εἰς στάσιν τοὺς στρατιώτας ἠρέθισε· καὶ τὸν μὲν βασιλέα κακῶς ἔλεγον, τὸν Λέοντα δὲ βασιλικῆς εὐφημίας ἠξίουν, τὴν ἐκείνου περιστάντες σκηνήν. ἀκκιζομένου δ’ αὐτοῦ καὶ παραιτουμένου δῆθεν τὴν αὐταρχίαν, ὁ τραυλὸς Μιχαὴλ τάγματος ἄρχων τὸ ξίφος σπασάμενος, τοῦτο δὲ καὶ ἄλλοις ποιεῖν ὑποθέμενος τῆς συνωμοσίας μετέχουσι, πείθουσι τάχα καὶ ἄκοντα τὴν ἀνάρρησιν τὸν Λέοντα δέξασθαι. ὡς οὖν ἠγγέλη ταῦτα τῷ Μιχαήλ, εὐθὺς οὔτε πρὸς ἀντικατάστασιν ὥρμησεν οὔτε τῆς βασιλείας ἀντιποιήσασθαι ἐδοκίμασεν, ἀλλὰ τὰ τῆς βασιλείας παράσημα τῷ Λέοντι ἐξαπέστειλεν. ἐλθόντος δ’ ἐκείνου εἰς τὰ βασίλεια ὁ Μιχαὴλ ἅμα τῇ συζύγῳ καὶ τοῖς παισὶ πρὸς τὸν ἐν τῷ Φάρῳ ναὸν ἱκέτης εἰσέδραμεν.
ἀποσπασθέντες δ’ ἐκεῖθεν, ὁ μὲν Μιχαὴλ εἰς τὴν Πρώτην λεγομένην νῆσον ἀπάγεται καὶ μοναχὸς γεγονὼς ἐκεῖ κατεβίω. τὸν δὲ παῖδα τούτου τὸν Θεοφύλακτον, ὃς καὶ ἀναρρήσεως, ὡς ἔφημεν, κατηξίωτο, τῶν παιδογόνων μορίων ἀφείλετο καὶ σὺν τῇ μητρὶ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς ὑπερορίους ἐποίησε. Τῷ μὲν οὖν Μιχαὴλ ἐς τοῦτο τὰ τῆς ἀρχῆς ἐτελεύτησεν, δύο ἐνιαυτοὺς βασιλεύσαντι. ὁ δὲ Λέων εἰς τὰ βασίλεια εἰσελθὼν αὐτίκα ἐκδυσάμενος ὃ περιέκειτο φάρος τῷ τραυλῷ Μιχαὴλ ἐνεχείρισε, κἀκεῖνος εὐθὺς αὐτὸ ἠμφιάσατο, ὃ πολλοῖς σημεῖον ἐκρίθη τοῦτον μέλλειν ἔσεσθαι τῷ Λέοντι τῆς βασιλείας διάδοχον. οὐ τοῦτο δὲ μόνον τῆς διαδοχῆς σημαντικὸν τοῦ κράτους συνέβη τῷ Μιχαήλ, ἀλλὰ καὶ ὄπισθεν τοῦ Λέοντος πορευόμενος βασιλικὴν ἐσθῆτα μεταμφιασαμένου, τὸ ταύτης πεπάτηκε κράσπεδον· τοῦτο καὶ τῷ Λέοντι οὐκ ἀγαθὸν οἰώνισμα ἔδοξε. τούτοις δὲ καὶ ἀμφοῖν ἡ βασιλεία προείρητο.
ὁ γὰρ ἄνωθι ῥηθεὶς Βαρδάνιος ὁ στρατηγὸς καὶ πατρίκιος πρὸ τοῦ τυραννίδι ἐπικεχειρηκέναι, στρέφων αὐτὴν κατὰ νοῦν, εἴς τινα μοναχὸν ἐν τῷ Φιλομηλίῳ ἀσκούμενον καὶ προλέγειν τὰ μέλλοντα πιστευόμενον ἀπελθών, ἐκείνῳ τὸ ἀπόρρητον ἀνεκάλυψε καὶ εἰ ἔσται αὐτῷ ἐπιτελὲς τὸ βούλευμα ἐπυνθάνετο. ὁ δὲ ἀπηγόρευσεν αὐτῷ τὴν ἐγχείρησιν, φάμενος ὡς οὔτε τεύξῃ τοῦ ἐφετοῦ καὶ στερηθήσῃ καὶ τῆς περιουσίας καὶ τοῦ φωτός. ἐπὶ τούτοις ὁ μὲν ἀπῄει περίλυπος· ὁ Λέων δὲ οὗτος καὶ ὁ τραυλὸς Μιχαὴλ καί τις ἕτερος Θωμᾶς αὐτῷ τὸν ἵππον παρέστησαν. ἄνωθεν δὲ προκύψας ὁ μοναχὸς καὶ τούτους ἰδών, μετακαλεῖται τὸν στρατηγὸν καί φησι σοὶ μέν, ὡς εἴρηκά σοι, οὐ δίδωσιν ὁ θεὸς τῆς βασιλείας τυχεῖν· τῶν δὲ τὸν ἵππον σοι παραστησάντων τοὺς δύο, τὸν Λέοντα καὶ τὸν Μιχαήλ, ἴσθι καὶ ἄμφω τῆς βασιλείας κρατήσοντας. ὁ δ’ ἕτερος ἐπιχειρήσει μὲν καὶ ἑαυτῷ περιθήσει διάδημα, οὐ τεύξεται δὲ τῶν κατὰ σκοπόν, ἀλλ’ ἀπολεῖται κακῶς. ὁ μὲν οὖν ταῦτα προείρηκεν. ὁ δὲ Βαρδάνιος ἀπιστήσας αὐτῷ τυραννίδι ἐπικεχείρηκε· τὸ δ’ ὅπως οὐκ ἔτυχε τῆς βασιλείας, ἀλλὰ καὶ ἐξεκόπη τὰ ὄμματα καὶ τοῦ πλούτου ἐστέρητο, ἤδη μοι προϊστόρηται.
βασιλεύσας δὲ ὁ Λέων τὸν Μιχαὴλ μὲν τὸν τραυλὸν πατρίκιον ἐτίμησε καὶ κόμητα τῆς τῶν ἐξκουβίτων σχολῆς, τὸν δέ γε Θωμᾶν, ὃς καὶ αὐτὸς ἦν εἷς τῶν τῷ Βαρδανίῳ τότε τὸν ἵππον παραστησαμένων, τουρμάρχην τοῦ τάγματος τῶν φοιδεράτων προεχειρίσατο. Τῶν μέντοι Βουλγάρων τὴν Θρᾴκην ληιζομένων, διεπρεσβεύσατο πρὸς τὸν αὐτῶν ἀρχηγὸν ὁ Λέων περὶ σπονδῶν. ὁ δὲ τῇ νίκῃ τῇ ἔναγχος ὀγκωθεὶς τὴν πρεσβείαν τὴν περὶ τῶν σπονδῶν οὐ προσήκατο. οὐκοῦν ἐξεστράτευσεν ὁ βασιλεὺς κατ’ αὐτοῦ, καὶ αὖθις ἡ νίκη τοῖς βαρβάροις ἐπεμειδία, καὶ εἰς φυγὴν ἀπιδόντων Ῥωμαίων, ἐδίωκον οἱ βάρβαροι ὄπισθεν καὶ καταφρονητικῶς διακείμενοι οὐ κατὰ κόσμον οὐδ’ εὐσυντάκτως ἐδίωκον, ἀλλὰ ἄλλοσέ ποι ἄλλοι σκεδαννύμενοι. τοῦτο κατανοήσας ὁ βασιλεύ (ἔτυχε γὰρ ἐπὶ μετεώρου τόπου ἑστώς) καὶ τοὺς περὶ αὐτὸν λόγοις παραθήξας παρακλητικοῖς καὶ παρορμήσας εἰς πόλεμον ἐπεισέφρησε κατὰ βαρβάρων μετὰ γενναίου ψυχῆς παραστήματος, καὶ τῇ ἀθρόᾳ μεταβολῇ δείματι τοὺς πολεμίους ἐνέβαλε πανικῷ, καὶ ἀνῄρηντο μὲν πλείους, ᾐχμαλώτιστο δὲ καὶ πλῆθος πολύ.
μικροῦ δὲ καὶ αὐτὸς ὁ Κροῦμος ἀνῄρητο ἂν βληθεὶς καὶ τοῦ ἵππου ἐκπεπτωκώς, εἰ μὴ περιστάντες αὐτὸν οἱ περὶ αὐτὸν καὶ συνησπικότες εἰς ἵππον ἀνέλαβον ἕτερον, καὶ οὕτως ᾤχετο ἀποδράς. ἐντεῦθεν ὁ βασιλεὺς τροπαιοφόρος κατέλαβε τὰ βασίλεια καὶ λείαν ἄγων πολλὴν οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ καὶ τῆς κατὰ τῶν σεβασμίων εἰκόνων λύττης ἀπήρξατο· ὅθεν δὲ τῇ μανίᾳ ταύτῃ γέγονε κάτοχος αὐτίκα δὴ διηγήσομαι. Τῷ ἤδη ῥηθέντι μοι μοναχῷ, ὃς περὶ ἑαυτοῦ ὡς μέλλει τῆς βασιλείας ἔσεσθαι ἐγκρατὴς προηγόρευσε, τῆς προρρήσεως ἀποτιννὺς ἀμοιβήν, δῶρα ἐκπέμπει διά τινος τῶν οἰκειοτάτων αὐτῷ. ὁ δὲ πεμφθεὶς οὐκ ἐκείνῳ ἐνέτυχεν (ἔφθη γὰρ ὁ μοναχὸς ἐκεῖνος τὴν ζωὴν μεταθέμενος), ἕτερον δ’ εὑρηκὼς τῇ ἐκείνου κατοικίᾳ σκηνούμενον, ὡς ἐκείνῳ, μὴ γινώσκων τὸν ἄνδρα, τούτῳ προσεληλύθει.
ὁ δέ (ἦν γὰρ τὰ τῶν εἰκονομάχων πρεσβεύων καὶ τῆς αἱρέσεως διάπυρος ἐραστής) οὔτε τὰ δῶρα προσήκατο καὶ τὸν τούτων κομιστὴν ἀπεπέμψατο, ἐξ εἰδώλων προσκυνητοῦ μή τι λαβεῖν ἀνέχεσθαι φάμενος καὶ τῆς βασιλείας καὶ τῆς ζωῆς διὰ βραχέος ἐπαπειλῶν τῷ βασιλεῖ στέρησιν, εἰ μὴ τοῦ προσκυνεῖν τοῖς εἰδώλοις ἀπόσχοιτο, τὰς σεπτὰς εἰκόνας οὕτω καλῶν. ταῦτα παρὰ τοῦ σταλθέντος ἀγγελθέντα τῷ Λέοντι ἔμφροντιν αὐτὸν πεποιήκασι· καὶ κοινοῦται τὰ μηνυθέντα τῶν οἱ συνήθων τινὶ τῷ Μελισσηνῷ Θεοδότῳ, ὃς τοῖς εἰκονομάχοις αἱρεσιώτης ἐτύγχανεν ὤν. δόλῳ τοίνυν ἐκεῖνος τὸν Λέοντα μέτεισι καί τινα μοναχὸν ἑαυτῷ γινώσκων ὁμόδοξον, τούτῳ συνεβούλευε κοινώσασθαι τὴν ὑπόθεσιν, καὶ ὃ ἂν ἐκεῖνος ὑπόθηται, τοῦτο ποιῆσαι· εἶναι γὰρ τὸν ἄνδρα μεστὸν χαρίτων πνευματικῶν καὶ προορῶντα τὰ μέλλοντα καὶ προλέγοντα. ὡς οὖν εἶδε τὸν βασιλέα συνθέμενον τοῖς λόγοις αὐτοῦ, ἄπεισι πρὸς τὸν μοναχὸν ὁ Θεόδοτος καὶ προλέγει αὐτῷ τὴν ὡς αὐτὸν τοῦ βασιλεύοντος ἐν ἰδιώτου σχήματι ἄφιξιν καὶ ὅτου χάριν ἐλεύσεται καὶ μυσταγωγεῖ τοῦτον ὅσα τῷ βασιλεῖ διαλέξεται.
εἶτα νυκτὸς ἄπεισιν ὁ βασιλεὺς πρὸς τὸν μοναχὸν μεταμφιασάμενος, ἵνα μὴ διαγνωσθείη ὢν βασιλεύς· συμπαρῆν δέ οἱ καὶ ὁ Θεόδοτος. ὁ δὲ μοναχὸς ἐκεῖνος, οἷα δῆθεν προμυηθεὶς ἐκ τοῦ πνεύματος τὸ πλαττόμενον, ὡς βασιλέα προσεῖπε τὸν Λέοντα καὶ μὴ κρύπτε σου φησί τὸ ἀξίωμα μηδ’ ἀπατᾶν θέλε τὴν ἡμῶν οὐθενότητα. ἴσθι δὲ μὴ περὶ τὸ σέβας ὀρθῶς διακείμενος, ἀλλ’ ἄντικρυς εἰδωλολατρῶν καὶ αὐτὸς καὶ ἅπαν σοι τὸ ὑπήκοον. εἰ μὲν οὖν περιαιρήσεις τὰ εἴδωλα τῶν ἐκκλησιῶν, ἔσται σοι καὶ ἡ ζωὴ καὶ ἡ βασιλεία πολυετής τε καὶ εὐτυχής· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, ἀλλ’ ἔλπιζε ταχεῖαν τὴν στέρησιν καὶ ἀμφοῖν, καὶ πρὸς ταύτῃ σε κολάσεις αἰώνιοι διαδέξονται. καὶ ὁ μὲν εἴρηκε ταῦτα· ὁ δὲ Λέων θαυμάσας τὸν μοναχὸν τῆς δῆθεν προγνώσεως (οὐδὲ γὰρ ἔγνω τοῦ Θεοδότου τὸ τύρευμα), ἥλω τοῖς ἐκείνου λόγοις καὶ κατὰ τῶν θείων ἐκτυπωμάτων σφοδρότατα ἔπνευσε, δόγματι τούτων πάντοθεν καθαίρεσιν καταψηφισάμενος. ἤθελε μέντοι καὶ τὸν πατριάρχην ἔχειν ὁμόψηφον· ὁ δὲ καὶ ἀντέλεγεν ἰσχυρῶς καὶ ἀσεβὲς ἐξήλεγχε τὸ δόγμα καὶ λόγοις καὶ γράμμασιν· ὁ θειότατος οὗτος ἦν Νικηφόρος. διὸ καὶ ὑπερορίαν αὐτοῦ κατακρίνει.
λέγεται δὲ προαισθέσθαι τοῦ Λέοντος τὸ κακότροπον ὁ ἀοίδιμος Νικηφόρος καὶ ὡς ἔσται τοῖς ὀρθοδόξοις σκόλοψ καὶ κυδοιμοῦ ταῖς ἐκκλησίαις λαβή. ἐν γὰρ τῷ περιτιθέναι τῇ αὐτοῦ κεφαλῇ τὸ διάδημα δόξαι ἀκάνθας ἐμπαγῆναι αὐτοῦ τῇ χειρί. ὁ μὲν οὖν ἀπήγετο πρὸς Προικόνησον ὑπερόριος. ὁ δὲ τοῦ μεγάλου Ἀγροῦ καθηγούμενος ὁ ὁμολογητὴς Θεοφάνης τῷ πνεύματι τὴν ἐκείνου δίοδον ἐγνωκώς (οὐ γὰρ ἑώρα τὸν ἅγιον), κηροὺς ἀνάψας καὶ θυμιῶν ἐδεξιοῦτο αὐτόν· κἀκεῖνος αὖθις ἐκ τῆς νηὸς προσκυνήμασιν ἠμείβετο τὸν προπέμποντα, μήθ’ ὁρῶν μήτε μέντοι ὁρώμενος. θαυμαζόντων δὲ τῶν σύμπλων τῷ πατριάρχῃ καὶ πυθομένων τίνι τὰς προσκυνήσεις ἀφοσιοῖ, ἐκεῖνος ἔφη τῷ ὁμολογητῇ Θεοφάνει τῷ τοῦ μεγάλου Ἀγροῦ καθηγητῇ, προειπὼν τὴν ὁμολογίαν· οὔπω γὰρ ἔφθη τότε ταύτης ἀξιωθείς. Ἐκβληθέντος δ’ οὕτω τῆς ἐκκλησίας τοῦ σεπτοῦ Νικηφόρου, ὁ Μελισσηνὸς ἀντεισήχθη Θεόδοτος, ᾧ διώνυμον τὸ ἐπώνυμον· ἐλέγετο γὰρ καὶ Κασσιτηρᾶς. ὅθεν δὲ γνωστὸς τῷ Λέοντι γέγονεν οὐ χρεὼν καταλιπεῖν ἀνιστόρητον.
Τοῦ Μιχαὴλ τοῦ Ῥαγγαβὲ βασιλεύοντος γύναιόν τι τῶν περὶ τὴν γυναικωνῖτιν τῶν βασιλείων κάτοχον μανίᾳ γινόμενον κατὰ τὰς σεληνιακὰς περιόδους, ἐβόα πρὸς τὸν αὐτοκράτορα κάτελθε, τῶν ἀλλοτρίων ἐξίστασο. τοῦτο δ’ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ πλειστάκις ἐγίνετο καὶ τὸν βασιλέα ἐτάραττε. συνήθει δ’ ὄντι τῷ Θεοδότῳ τούτῳ κοινοῦται τὰς τοῦ γυναίου βοάς· καὶ ὅς ὅταν ληφθῇ φησίν ἡ γυνὴ τῇ μανίᾳ καὶ βοᾷ τὰ συνήθη, χρὴ ἐρωτᾶσθαι παρά του τίνι προσήκουσι τὰ βασίλεια καὶ ὅπως ἐκεῖνος καλοῖτο ἢ οἷός ἐστι τὴν μορφὴν καὶ εἴ τι ἄλλο ἐκείνῳ πρόσεστι γνώρισμα. ἔδοξεν οὖν συμβουλεύειν καλῶς· καὶ αὐτὸς πιστεύεται τὴν ἐρώτησιν· καὶ ἡ παιδίσκη μανεῖσα πάλιν ἐβόα κατὰ τὸ σύνηθες· ὁ δὲ ἠρώτα. κἀκείνη καὶ τοὔνομα τοῦ Λέοντος ἀπεφοίβασε καὶ τὴν ἰδέαν καὶ ὅτι εἰ ἄρτι κατὰ τὴν ἀκρόπολιν ἀπελεύσῃ, ἄνδρε σοὶ διττὼ συναντήσονται, καὶ θατέρῳ τούτων, ὃν ἡμίονος φέρει, προσήκουσι τὰ βασίλεια. τούτων ἀκούσας ὁ Θεόδοτος οὐδὲν μὲν τῷ βασιλεῖ πεποίηκεν ἔκπυστον, ἀλλὰ μανίας ἔλεγεν εἶναι ῥήματα τὰ τῆς παιδίσκης, μή τι σαφὲς προμηνύοντα.
αὐτὸς δὲ πορευθεὶς κατὰ τὴν ἀκρόπολιν καὶ τῷ Λέοντι ἐντυχὼν καὶ τὰ γνωρίσματα, ἃ τὸ γύναιον εἰρήκει, φωράσας, ἰδίᾳ τὸν ἄνδρα παραλαβὼν καὶ πίστεις δεδωκώς τε καὶ εἰληφώς, προμηνύει τὴν βασιλείαν αὐτῷ, ὡς ἐξ ἐπιπνοίας θειοτέρας αὐτὴν μυηθείς, καὶ ᾔτει μετὰ τὴν ἔκβασιν κείσεσθαί οἱ μισθὸν τῆς προρρήσεως. οὗτος ὁ τρόπος ἐγνώρισε καὶ ᾠκείωσε τῷ Λέοντι τὸν Θεόδοτον, καὶ ἔσχεν εἰς ἀντάμειψιν τῆς προρρήσεως μετὰ τὸν ἱερὸν Νικηφόρον τὸν θρόνον τῆς Κωνσταντινουπόλεως. ὦ θεοῦ κριμάτων ἄβυσσος ἀκατάληπτος· μετὰ τίνα τίς; Ἄρτι δ’ ἀναξίως τῆς ἱερᾶς καθέδρας ἐπιβὰς ὁ ἀνόσιος, ἐπεὶ σύμπνουν καὶ τὸν κρατοῦντα ἐκέκτητο, πεπαρρησιασμένως τὴν κατὰ τῶν ἁγίων εἰκόνων τόλμαν μετεχειρίζετο. καὶ ὁ Λέων δὲ ὡς θηρίον τοῖς τὰς σεπτὰς στηλογραφίας τιμᾶν ἐθέλουσι προσεφέρετο. ἠγρίαινε γὰρ τοῦτον αὐτός τε ὁ Θεόδοτος καὶ ὁ τῶν τῷ βασιλικῷ κοιτῶνι κεκληρωμένων τηνικαῦτα ὢν χορολέκτης, ὃν πρωτοψάλτην καλεῖν παρέλαβεν ἡ συνήθεια. οὗτος γὰρ τῆς τῶν εἰκονομάχων αἱρέσεως τὴν θολερὰν ἀνατροπὴν εἰς κόρον πιὼν ἠρέθιζε τὸν βασιλέα πανταχόθεν τὰς εἰκόνας περιελεῖν.
καί ποτε τῶν τοῦ Ἠσαί̈ου θείων φωνῶν ἀναγινωσκομένων ἐπ’ ἐκκλησίας, αἳ λέγουσι τίνι ὡμοιώσατε κύριον; μὴ εἰκόνα ἐποίησε τέκτων ἢ χρυσοχόος ὁμοίωμα κατεσκεύασεν αὐτῷ; καὶ τὰ ἐφεξῆς, προσελθὼν τῷ βασιλεῖ πρὸς οὖς ἔφη πρόσσχες τῷ προφήτῃ, ὦ δέσποτα, καὶ τούτῳ πείθου. ἐντεῦθεν ἀπηρυθριασμένως ὁ Λέων τῆς αἱρέσεως εἴχετο καὶ τοὺς μὴ τῇ ἀσεβείᾳ αὐτοῦ ὑποκύπτοντας διασπαράσσειν καὶ λαφύσσειν ἠπείγετο· βαρὺς δὲ καὶ ἄλλως καὶ ἀπαραίτητος τὴν ὀργὴν τοῖς πταίουσιν ἦν καὶ ἐπὶ μετρίοις πταίσμασι βαρείας κολάσεις ἀποφαινόμενος. τοιοῦτος μὲν ἦν ὁ Λέων περὶ τοὺς εὐσεβεῖς καὶ τοὺς ἄλλως προσκεκρουκότας αὐτῷ. Τέως δ’ οὖν περὶ τὴν τῶν κοινῶν διοίκησιν οὐ νωθὴς ἦν, ἀλλὰ καὶ λίαν ἐγρήγορε καὶ τοὺς ἀδικοῦντας ἀνέστελλε. δεηθέντος γοῦν τινος, ὡς τοῦ γυναίου αὐτοῦ παρά του τῶν τῆς συγκλήτου ἁρπαγέντος, προσθεμένου δὲ καὶ τῷ ἐπάρχῳ προσελθεῖν, μὴ μέντοι τυχεῖν ἐκδικήσεως, ἐπεὶ τὸ ἔγκλημα ἀποδέδεικτο, τὸν ἔπαρχον ἔπαυσεν εὐθὺς τῆς ἀρχῆς, τὸν δὲ τὴν ἁρπαγὴν πλημμελήσαντα ἐξέδοτο νομίμως κολασθησόμενον.
ἄρχοντας δὲ καὶ στρατιωτικοὺς καὶ πολιτικοὺς ἀριστίνδην προεχειρίζετο καὶ τὰς τῶν ὑπὸ Ῥωμαίους ἐθνῶν ἡγεμονίας οὔτε χρημάτων ὠνίους προὐτίθει οὔτε πρὸς χάριν ἐδίδου μὴ πρὸς ἀρχὰς πεφυκόσιν ἀνδράσιν ἢ χρημάτων ἥττοσι καὶ τούτοις προδιδοῦσι τὸ δίκαιον. Μιχαὴλ δὲ ὁ τραυλὸς ὁ ἐξ Ἀμορίου ἐπὶ μέγα τύχης ἀρθείς, πρὸς δὲ ταῖς ἄλλαις κακίαις καὶ γλῶσσαν ἔχων ἀκόλαστον, διεβλήθη τῷ βασιλεῖ ὡς κακὰ κατ’ αὐτοῦ βυσσοδομεύων καὶ τεκταινόμενος. καὶ ἡ διαβολὴ πρὸ τῆς ἡμέρας ἐγένετο, ἐν ᾗ τὴν ἐν σαρκὶ τοῦ κυρίου γένναν ἑορτάζειν ἡ ἐκκλησία παρέλαβεν. αὐτίκα τοίνυν ὁ μὲν συνελήφθη· ὁ δὲ βασιλεὺς τῶν κατ’ αὐτοῦ μηνυθέντων ἐξεταστὴς προεκάθισεν. ἐλέγχεται παρὰ τῶν κατηγορούντων ὁ Μιχαήλ, συντίθεται καὶ αὐτός, κατακρίνεται θάνατον, καὶ θάνατον τὸν διὰ πυρός. ἀπήγετο καυθησόμενος, καὶ τόπος τῆς τιμωρίας ἀφώριστο ἡ τοῦ ἐν τοῖς βασιλείοις λουτροῦ κάμινος. εἵπετο καὶ ὁ βασιλεύς, ἢ μὴ πιστεύων ἑτέρῳ τὴν κατὰ τοῦ Μιχαὴλ ἐπεξέλευσιν ἢ ἐφηδόμενος τῷ ὀλέθρῳ αὐτοῦ.
ἡ δέ γε βασίλισσα τοῦτο γνοῦσα τὴν πρᾶξιν ἐκώλυσε, πῇ μὲν δεομένη τοῦ ξυνευνέτου ὑπερθέσθαι διὰ τὴν ἑορτὴν τοῦ κατακρίτου τὴν κόλασιν, πῇ δὲ καὶ θρασύτερον προσφερομένη αὐτῷ καὶ ἄθεον λέγουσα, ὅτι μὴ ὑποστέλλεται τὴν τοῦ φρικώδους μυστηρίου ἡμέραν τῆς τοῦ σωτῆρος γεννήσεως. τούτοις τὸ σκληρὸν ἐκείνου μαλάξασα πέπεικεν ἀνεῖναι τότε τῷ Μιχαὴλ τὴν ἀπώλειαν· ὁ δὲ πρὸς τὴν εὐνέτειραν ἔφη ἰδοὺ πέπεισμαί σοι, ἀλλά γε σὺ γνώσῃ καὶ τὰ τέκνα τὰ σὰ ὅσα ὑμῖν ἐκ τούτου συμβήσονται. ὁ μὲν οὖν Μιχαὴλ οὕτω τὸν ὄλεθρον ὑπεξέφυγε· θαυμάσαιτο δ’ ἄν τις ὅθεν ὁ Λέων προεῖπε τὸ γενησόμενον· οὐ γὰρ πάντως αὐτὸ ἐκ θειοτέρας ἐπιπνοίας προέγνωκε. πῶς γὰρ θεομαχῶν ἐκεῖνος, καὶ ἄλλως ἀνὴρ ὢν αἱμάτων καὶ βίου μὴ παθῶν καθαρεύοντος; λέγεται προεγνῶσθαι αὐτῷ παρά του χρησμοδοτηθὲν ὅτι κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς ἀρχῆς ἐκπεσεῖται καὶ τῆς ζωῆς. ἀλλὰ καί τί φασι τῇ τῶν ἀνακτόρων βιβλιοθήκῃ βιβλίον ἐναποκεῖσθαι, ἐν ᾧ καὶ χρησμοὶ περὶ τῶν βασιλέων ἦσαν καὶ μορφαὶ ἐνεγράφοντο ἀνθρώπων τε καὶ θηρῶν, καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἐκεῖ καὶ λέων θὴρ ἐχρωμάτιστο, ᾧ κατὰ νώτου τὸ στοιχεῖον τὸ χῖ ἐγκεχάρακτο·
ἀνὴρ δ’ ἦν ἐξόπισθεν τοῦ θηρὸς δόρατι διὰ τοῦ χῖ διελαύνων τὸν λέοντα. ἡ μὲν οὖν βίβλος εἶχε ταυτί, καὶ ἦσαν, ὡς ἐδόκει, Σιβύλλεια χρησμῳδήματα. τὸ δὲ τῆς εἰρημένης χρωματουργίας δυσερμήνευτον ὃν ὁ τότε κοιαίστωρ, ὡς λέγεται, διεσάφησεν, εἰπὼν κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς γεννήσεως τοῦ Χριστοῦ βασιλέα μέλλειν ἀναιρεθῆναι. τὸ μὲν γὰρ θηρίον βασιλέα δηλοῦν, τὸ δὲ χῖ τὴν εἰρημένην ἡμέραν αἰνίττεσθαι, τὸ δὲ διὰ μέσου τοῦ χῖ τῷ λέοντι τὸ δόρυ ἐμπήγνυσθαι τὸ κατ’ αὐτὴν τὴν ἡμέραν τῆς ἑορτῆς τὸν βασιλέα κτανθήσεσθαι. ταῦτα τὸν βασιλέα ἐτάραττεν, ἀλλὰ μὴν αὐτὸν καὶ τὸ τῆς μητρὸς ἐξεδειμάτου ἐνύπνιον. ἔδοξε γὰρ ἐκείνῃ ἐν τῷ ναῷ τῆς θεομήτορος εἶναι τῷ ἐν Βλαχέρναις καὶ ὁρᾶν γυναῖκά τινα προπεμπομένην ἀνδράσι λευχείμοσι καὶ πλῆρες αἱμάτων τὸ δάπεδον τοῦ ναοῦ ἀκοῦσαί τε τῆς δορυφορουμένης ἐκείνης κελευούσης αἵματος ἄγγος τι πλησθῆναι καὶ δοθῆναι τῇ τοῦ βασιλέως μητρί. τῆς δὲ μὴ προσιεμένης τὸ προσφερόμενον, φάναι τὴν περιφανῆ γυναῖκα ἐκείνην ὁ δὲ σὸς υἱὸς τοὺς ἐμὲ τιμῶντας αἱμάτων ἐμπίπλησι καὶ τὸν θεὸν καὶ υἱόν μου εἰς ὀργὴν κινῶν οὐ συνίησι.
ταῦτα εἶδεν ἡ μήτηρ τοῦ Λέοντος καὶ τῷ υἱῷ ἀπήγγειλε τὸ ἐνύπνιον καὶ ἐδέετο παύσασθαι τοῦ κατὰ τῶν σεπτῶν εἰκόνων τολμήματος, ἀλλ’ ἐξεκεκώφει ὁ δείλαιος καὶ θεομαχῶν οὐκ ἐπαύετο. ὦπτο δὲ καὶ ὁ θεῖος πατριάρχης Ταράσιος καθ’ ὕπνους τινὶ ἤδη τῆς ἐπικήρου ταύτης ζωῆς μεταστάς, ἐπιβοώμενός τινα Μιχαὴλ καὶ ἐπελθεῖν τῷ Λέοντι καὶ κτεῖναι τοῦτον ἐγκελευόμενος. ἀλλὰ καὶ ἡ ἐν τῷ Φιλομηλίῳ μοναχοῦ προαγόρευσις καὶ ἄλλ’ ἄττα ὑπέθραττε τὸν Λέοντα καὶ ἐδείμαινε. τέως δ’ οὖν κλοιοῖς τοὺς πόδας τοῦ Μιχαὴλ ἐνδησάμενος τὸν μὲν τῷ παπίᾳ φρουρηθησόμενον παραδέδωκεν, αὐτὸς δὲ τὴν κλεῖδα κατεῖχε τοῦ σιδηρέου δεσμοῦ. ἔμφροντις δὲ τὴν νύκτα διάγων οὐκ εἶχε τὸν ὕπνον τοῖς ὄμμασιν αὐτοῦ ἐφιζάνοντα. διὸ καὶ ἀπῄει πρὸς τὸ τοῦ παπίου διαιτητήριον καὶ ὁρᾷ τὸν μὲν Μιχαὴλ ἐπὶ κλίνης καθεύδοντα, τὸν δὲ παπίαν ἐπ’ ἐδάφους κατακλινόμενον. ἢ γὰρ τιμῶν τὸν Μιχαὴλ ὁ παπίας τοῦτο πεποίηκεν ἢ καὶ συνίστωρ ὤν, ὡς ἐδόκει, τῆς κατὰ τοῦ βασιλέως βουλῆς.
ὡς οὖν εἶδε ταῦτα καὶ τὸν Μιχαὴλ ὕπνον ὑπνώττοντα βαθύν τε καὶ νήδυμον καὶ οἷος ἀφρόντιδι ἔοικεν, ὑπέστρεφε μηνιῶν καὶ τὴν ὀργὴν ὑπεδήλου τῇ κινήσει τῇ τῆς χειρός. τῶν μὲν οὖν ἄλλων οὐδεὶς τὴν παρουσίαν τοῦ βασιλέως ᾔσθετο, εἷς δέ τις τῶν τοῦ παπίου καὶ ἔγνω τοῦτον ἐλθόντα καὶ ὑπνώττειν προσποιησάμενος ἑώρα ὅσα ἐποίησε καὶ ὡς ὠργίσθη καὶ ὡς ἠπείλησε, καὶ πάντα σφίσιν ἀπήγγειλεν. οἱ δὲ φόβῳ ληφθέντες ὅπως ἂν ἐκφύγοιεν τὸ μήνιμα τοῦ βασιλέως ἐφρόντιζον. καὶ ὁ Μιχαὴλ τῷ παπίᾳ φησὶν ὡς εἰ βούλει αὐτός, οὐ τὸν κίνδυνον ἐκφευξόμεθα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ μελετώμενα ἡμῖν εἰς ἔργον ἐκβήσεται. καὶ ὅς τὸ παριστάμενόν σοι πρᾶττε φησίν, ἐμὲ δ’ ἕξεις ὅπῃ βούλει ἑπόμενον. ἐγχαράττει τοίνυν αὐτίκα γραφὴν πρὸς τούς οἱ τῶν βουλευμάτων μετέχοντας, ἀπειλῶν ὡς εἰ μὴ τάχος ἐλεύσονται καὶ τὰ βεβουλευμένα θῶνται ἐπιτελῆ (εἶναι γὰρ τοῦτο ῥᾴδιον, ὡς αὐτὸς ᾠκονόμησε), πάντας ἀνακαλύψει τῷ βασιλεῖ καὶ οὐκ αὐτὸς μόνος τοῦ κινδύνου μεθέξει.
ταύτην τὴν ἐπιστολὴν ἐγχειρήσας τῷ παπίᾳ ἐνετείλατο στεῖλαί τινα ἐξ αὐτῆς τὸν τὴν ἐπιστολὴν ὑποδείξοντα τοῖς συνίστορσιν, ἕκαστον εἰπὼν ἐξ ὀνόματος, καὶ ὑποθησόμενον νυκτὸς φοιτῆσαι πρὸς τὰ ἀνάκτορα μεταμφιασαμένους ἐν σχήματι κληρικῶν καὶ ξιφίδια κεκρυμμένα βαστάζοντας. οἱ μὲν οὖν ἧκον ὡς ἐνετάλθησαν· ἄρτι δὲ περὶ ὄρθρον τῆς νυκτὸς γενομένης ἧκον οἱ βασιλικοὶ ψάλται, τὰς ᾠδὰς ᾄσοντες τὰς ἑωθινάς. τούτοις ὁ παπίας καὶ τοὺς τοῦ Μιχαὴλ συνίστορας συνεισήγαγε, καὶ οἱ μὲν ἐν γωνίᾳ τινὶ καὶ σκότῳ συνεκρύπτοντο· οἱ ψάλται δὲ τοὺς ὕμνους ᾖδον. ἤδη δὲ τούτων ὑπερμεσούντων καὶ ὁ βασιλεὺς εἰς τὸν ναὸν ἐπεδήμησε καὶ διάτορον ἔχων φθόγγον, βαρύτατον δὲ καὶ σὺν τραχύτητι ταῖς ἀκοαῖς εἰσδυόμενον, ᾤετο εὐφωνεῖν καὶ εἶναι μελῳδικώτατος καὶ κατάρχεσθαι τῶν ὕμνων εἰώθει. τότε τοίνυν στὰς ἐξεφώνησε, τῷ παντάνακτος ἐξεφαύλισαν πόθῳ. καὶ αὐτίκα τῆς γωνίας οἱ κατ’ αὐτοῦ μελετήσαντες καὶ τοῦ σκότους ἐξέθορον, τὰ ξίφη σπασάμενοι·
ὁ δὲ συνεὶς τὸ δρώμενον εἰσέδραμε τὸ θυσιαστήριον, καὶ οἱ αὐτοῦ δὲ ἀναιρέται ἐφείποντο, κἀκεῖ πρὸς αὐτῶν πολλαῖς κατατρωθεὶς ταῖς πληγαῖς καὶ τὴν χεῖρα ἀποτμηθεὶς τέλος ἀφῄρητο καὶ τὴν κεφαλήν, βασιλεύσας ὠμῶς τε καὶ ἀσεβῶς ἐπὶ ἔτη ἑπτὰ καὶ μῆνας πέντε. καὶ ὁ μὲν ἐκείνου νεκρὸς εἰς τὸν Ἱππόδρομον συρόμενος ἔρριπτο. ὁ δὲ Μιχαὴλ ἔτι τοὺς πόδας ὢν σιδηρόδετος (ἡ κλεὶς γὰρ οὐχ εὕρητο τῶν δεσμῶν αὐτίκα, τοῦ Λέοντος αὐτὴν ἐγκόλπιον φέροντος) εὐφημήθη καὶ προσεκυνήθη ὡς βασιλεύς. εἶτα τῶν σιδήρων θραυσθέντων εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν ἀφίκετο, ταινιωθησόμενος διαδήματι, τὴν μιαιφονίαν παρ’ οὐδὲν λογισάμενος. τὴν δὲ τοῦ Λέοντος γαμετὴν καὶ τοὺς παῖδας (τέσσαρες δ’ ἦσαν· Σαββάτιος, ὃς ἐν τῷ ἀναγορεύεσθαι μετωνόμαστο Κωνσταντῖνος, Βασίλειός τε καὶ Γρηγόριος καὶ τέταρτος Θεοδόσιος) τῶν βασιλείων καταγαγών, τὴν μὲν ἐν τῇ μονῇ καθεῖρξε τῶν Δεσποτῶν, τοὺς δὲ εἰς τὴν Πρώτην καλουμένην νῆσον περιορίσας ἅπαντας τῆς ἀρρενωπίας ἐστέρησε. καὶ ὁ μὲν Θεοδόσιος ἔθανεν, ὁ δὲ Κωνσταντῖνος ἀφωνίᾳ κάτοχος γέγονε·
δι’ ἣν ἐδέετο θερμότατα τοῦ θεοῦ, ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ μεγάλου πατρὸς Γρηγορίου τοῦ θεολόγου, ἐνδελεχῶς τῷ αὐτοῦ προσφοιτῶν ἐκτυπώματι, περιαιρεθῆναι τὴν ἀφωνίαν αὐτοῦ· τῇ γὰρ ἐκπτώσει τῆς βασιλείας καὶ τῆς πατρικῆς κακοδοξίας οἱ παῖδες τοῦ Λέοντος συνεξέπεσον. ἔδοξεν οὖν ποτε ὁ ἅγιος ἐπιστῆναι αὐτῷ, κελεύων ἀναστῆναι καὶ ἀναγνῶναι τὸ πάλιν Ἰησοῦς ὁ ἐμός. ὁ δὲ πεπιστευκὼς τῷ ῥήματι εἰσῆλθεν ἐπ’ ἐκκλησίας καὶ ἀνέγνω μή τινος αὐτοῦ παρεμποδίζοντος τῇ φωνῇ. εἰ δὲ καὶ περιγραπτοῖς ὁρίοις τὴν σύζυγον, ὡς εἴρηται, καὶ τοὺς παῖδας τοῦ Λέοντος περιέγραψεν, ἀλλ’ οὐκ ἀχορηγήτους κατέλιπε, τινὰς δὲ τῶν κτήσεων αὐτῶν αὐτοῖς προσαπένειμεν, ἵν’ ἐκ τούτων τὰ πρὸς χρείαν πορίζοιντο· καί τινας δὲ πρὸς ὑπηρεσίαν αὐτοῖς ἐδωρήσατο. Ὥρμητο δὲ ὁ Μιχαὴλ οὗτος ἐξ Ἀμορίου, πόλεως τῆς ἄνω Φρυγίας, ἐν ᾗ Ἰουδαῖοί τε καὶ Ἀθίγγανοι καὶ ἀσεβῶν ἑτέρων πληθὺς ἐγκατῴκιστο· καί τις ἐκ τούτων ἦν ἐκεῖσε σύμμικτος αἵρεσις, ἧς συμμετέχειν καὶ οὗτος ὁ Μιχαὴλ λέγεται. καὶ ἡ αἵρεσις τὸ μὲν θεῖον βάπτισμα δέχεται, τὴν δὲ Μωσαϊκὴν διαταγὴν διδάσκει τηρεῖν, ἐκτὸς τοῦ περιτέμνεσθαι τὴν ἀκροβυστίαν.
εἶχε δὲ καὶ Ἰουδαῖόν τινα κατ’ οἶκον παιδοτριβοῦντα αὐτόν· ὅθεν οὐκ ἦν τι παρ’ αὐτῷ εὑρεῖν ἀκραιφνές, ἀλλ’ ἦν, ὡς εἰπεῖν, ὁ ἄνθρωπος πανσπερμία αἱρέσεων. διὸ καὶ τῷ λόγῳ ἀπήχθετο, ὡς εἰς ἀνατροπὴν ὄντι τῆς κακοδοξίας αὐτοῦ. Ἀπορίᾳ δὲ συζῶν ἐκ νεότητος ἐστρατεύετο· ποτὲ τοίνυν τῷ ταγματάρχῃ προσελθὼν περί του ἐδέετο. τῷ δὲ ἔτυχέ τις Ἀθίγγανος παρεστὼς καί φησι πρὸς τὸν στρατηγὸν ἐν ἀπορρήτοις τὸν λόγον ποιούμενος ὡς βασιλεύσει Ῥωμαίων οὗτος, ὅς σου δέεται νῦν. καὶ ὃς αὐτίκα τῷ μαντεύματι θέμενος οἰκειοῦται τὸν Μιχαὴλ καὶ κηδεστὴν ποιεῖται ἐπὶ τῇ θυγατρί. Ἄρτι δὲ τῇ αὐταρχίᾳ ἐπιπηδήσαντος τοῦ Μιχαήλ, ὡς ἱστόρηται, ὁ ἱερώτατος Νικηφόρος ὑπερόριος ὢν ἐπιστέλλει αὐτῷ, ἀξιῶν τὴν τῶν εἰκόνων γενήσεσθαι ἀναστήλωσιν. ὁ δὲ μήτε τι καινοτομήσειν ἔφη περὶ τὴν πίστιν μήτε τὴν τῆς ἐκκλησίας ἀλλοιῶσαι κατάστασιν, ἀλλὰ μηδὲ βιάσασθαί τινα περὶ τοῦ θείου δοξάζειν παρ’ ὃ βούλεται. ἐν λόγοις δ’ ἔμεινε ταῦτα·
οὐ μετὰ πολὺ γὰρ τὴν γνώμην ἔδειξε τὴν οἰκείαν καὶ κατὰ τῶν ὀρθοδόξων ἐχώρησε, καὶ πολλοὺς καὶ ἄλλους δεινοῖς περιέβαλε, πρὸς τοῖς ἄλλοις δὲ καὶ τὸν θεῖον Μεθόδιον καὶ τὸν τῆς Σάρδεων ἀρχιερατεύοντα τὸν Εὐθύμιον ἐξορίᾳ παρέπεμψε διὰ τὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων τιμήν. εἶτα τὸν μὲν Μεθόδιον καθείργνυσι κατὰ τὸν Ἀκρίταν· τὸν ἀοίδιμον δ’ Εὐθύμιον μαρτυρικῷ τελειοῖ θανάτῳ, ἀφειδῶς μαστιζόμενον διὰ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ Θεοφίλου. ἐζήλου δ’ ἐν ἅπασι τὸν Κοπρώνυμον καὶ τοῖς Ἰουδαίοις προσέκειτο τά τε σάββατα νηστεύειν προσέταττε. τῇ ἀναστάσει τε ἀπιστῶν διετώθαζε τὰ μέλλοντα ἀγαθὰ καὶ τοὺς προφήτας διέσυρε καὶ δαίμονας οὐκ εἶναι διεβεβαιοῦτο· πορνείαν τε οὐχ ἁμάρτημα ἥγητο καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν ὀμνύειν διεκελεύετο. τῷ τε Ἰούδᾳ σωτηρίαν ἐπεφήμιζε καὶ τὸ πάσχα οὐ κατὰ καιρὸν ἑορτάζεσθαι ἐδογμάτιζε. ταῦτα μὲν οὖν ἐκ πολλῶν ὀλίγα τῆς ἐκείνου κακίας ἢ καὶ ἀνοίας γνωρίσματα ξυγγεγράφαται. Ὁ δὲ λόγος τὰ τότε ξυμβεβηκότα διδότω τῇ ἱστορίᾳ· τὰ δ’ ἦσαν ἐμφύλιοι πόλεμοι.
ὁ δὲ τούτων κατάρξας Θωμᾶς ἦν, εἷς τῶν τριῶν τυγχάνων ἀνδρῶν, περὶ ὧν ἐν τῷ Φιλομηλίῳ μοναχὸς τῷ Βαρδανίῳ προέφησε τοὺς μὲν δύο ἐπιβήσεσθαι τῆς βασιλείου ἀρχῆς, τὸν δέ γε τρίτον (ὃς οὗτος ἦν ὁ Θωμᾶς) ἐπιχειρῆσαι μὲν τυραννίδι καὶ ἑαυτῷ περιθέσθαι διάδημα, μὴ μέντοι καὶ τῆς βασιλείας τυχεῖν. οὗτος τοίνυν, ὡς ἤδη μοι εἴρηται, ἄρχων καταστὰς τοῦ τάγματος τῶν φοιδεράτων παρὰ τοῦ Λέοντος, ὡς ἔγνω τὸν εὐεργέτην ἀναιρεθέντα παρὰ τοῦ Μιχαήλ, τῷ μὲν δοκεῖν τιμωρῶν ἐκείνῳ, τῷ δ’ ὄντι τὴν βασιλείαν καραδοκῶν ἀνταίρει τῷ Μιχαὴλ καὶ συναλίσας δύναμιν οὐκ εὐκαταφρόνητον ἅπασαν σχεδὸν τὴν ἑῴαν μοῖραν ἐσφετερίσατο καὶ τοὺς δημοσίους φόρους αὐτῷ κομίζεσθαι παρεσκεύαζε. καὶ πολὺς ἐντεῦθεν γενόμενος ἐπῆλθε καὶ τοῖς Ἀγαρηνοῖς, ἀδεέστερον τότε πᾶσαν ληιζομένοις χώραν καὶ τὰς νήσους αὐτὰς διὰ τὸν ἐμφύλιον πόλεμον. καὶ ἐπελθὼν ἀνέκοψε τῆς φορᾶς καὶ ἀνακόψας παρεστρατοπεδεύσατο καὶ ἐς λόγους ἦλθεν αὐτοῖς καὶ ἥκων εἰς λόγους ἐσπείσατο ἐπὶ συνθήκαις τοῦ Ῥωμαϊκῶν ὁρίων παραχωρῆσαι αὐτοῖς, εἰ τῆς βασιλείας ἐγκρατὴς γένοιτο.
οὕτω δὲ ταῦτα διοικησάμενος καὶ τὴν κεφαλὴν ἀνεδήσατο ταινίᾳ βασιλικῇ καὶ αὐτοκράτωρ ἀνερρήθη κατὰ τὴν Ἀντιόχειαν παρὰ τοῦ τότε τὸν θρόνον αὐτῆς τὸν πατριαρχικὸν ἔχοντος· Ἰὼβ δ’ ἐκεῖνος ἐκέκλητο. κἀκεῖθεν ὁρμηθεὶς σὺν μεγάλῳ στρατεύματι (ἔτυχε γὰρ συμμάχων οὐκ Ἀγαρηνῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέρων ἐθνῶν πλειόνων) τῇ τυραννίδι κραταιότερον ἐπεχείρησεν. ἦν δὲ ὁ Θωμᾶς οὗτος οὐ τῶν εὐπατριδῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν λίαν ἀσήμων καὶ τούτων βαρβάρων, καὶ ἀπορίᾳ σύντροφος τῇ ἐσχάτῃ, ὥστε καὶ δουλεύειν μισθοῦ. ἀναχθεὶς δ’ ὑπὸ τῆς τύχης, ὡς εἴρηται, καὶ τυραννίδι ἐπιχειρήσας τήν τε κλῆσιν μετέθετο, Κωνσταντῖνον ἑαυτὸν ὀνομάσας καὶ κοινωνὸν τῆς βασιλείας, ὡς ᾤετο, προσελάβετο, υἱὸν εἰσποιητὸν οἰκειωσάμενός τινα. τοῦ δὲ Μιχαὴλ στρατιὰν κατ’ αὐτοῦ ἐσταλκότος, συμβαλὼν ἐκεῖνος αὐτῇ τοὺς μὲν ἀνεῖλε, τοὺς δὲ φυγάδας ἀπέφηνεν.
ἐντεῦθεν κραταιότερον τῆς τυραννίδος ἐπείληπτο καὶ στόλον ἐξαρτυσάμενος, ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ βασιλικὸν ναυτικὸν ὑφ’ ἑαυτὸν ποιησάμενος ἐξ Ἀβύδου πρὸς τὴν Θρᾴκην ἐπεραιώθη καὶ τὰ τῆς ἑῴας ἅπαντα σχεδὸν ὑπηγάγετο, ἄνευ μέντοι τοῦ θέματος τοῦ Ὀψικίου, οὗ ὁ Κατάκυλας ἐστρατήγει, καὶ τοῦ τῶν Ἀρμενιακῶν· ὁ Ὀλβιανὸς δὲ τὴν στρατηγίδα τούτου εἶχεν ἀρχήν, ὃς δὴ λοχήσας καὶ τὸν τῷ τυράννῳ εἰσποιηθέντα υἱὸν κατασχὼν ἀνεῖλεν εὐθύς. Γενόμενος δ’ ἐν τῇ Θρᾴκῃ, ὡς εἴρηται, ὁ Θωμᾶς προςτιθεμένους αὐτῷ τοὺς ξύμπαντας ἔσχηκεν. αὖθις οὖν τοῦ βασιλέως κατά τε γῆν αὐτῷ συμμίξαντος καὶ κατὰ θάλασσαν, καὶ ἄμφω τὰς στρατιὰς ὁ τύραννος ἐτρέψατό τε καὶ διεσκέδασεν, υἱοθετήσατο δ’ ἕτερον, τοῦ πρώτου κτανθέντος, ὡς εἴρηται, Ἀναστάσιον μὲν καλούμενον, μοναχὸν δ’ ὄντα, καὶ τὸ μὲν σχῆμα τὸ θεῖον ἀποδυσάμενον, στολὴν δὲ κοσμικὴν μεταμφιασάμενον. ἐς τοῦτο δ’ ἧκεν ἀπορίας ὁ Μιχαὴλ ὡς σιδηρᾶν ἐκτεῖναι σειρὰν ἐξ ἀκροπόλεως εἰς τὸ κατ’ ἀντιπέραν πολίχνιον, ἵν’ ἄβατα τοῖς τοῦ τυράννου φυλάττοιτο τὰ ἐντός.
ἀλλ’ ὁ Θωμᾶς ὁμοῦ τῇ πόλει προσέβαλε κατὰ γῆν τε καὶ κατὰ θάλασσαν, τὴν σιδηρᾶν ἐκείνην ῥᾷστα διαρρήξας σειράν, καὶ ᾤετο, εἰ μόνον φανείη, τοὺς ἐν τῇ πόλει διὰ τὴν πρὸς τὸν κρατοῦντα ἀπέχθειαν εὐχερῆ τὴν εἴσοδον αὐτῷ παρασχεῖν. ἐπεὶ δ’ ἐρρωμένους εὕρηκε τοὺς ἐντὸς πρὸς τὴν τῆς πόλεως φυλακὴν καὶ τῶν ἐλπίδων ἐψεύσθη, τότε μὲν ἀνεχώρησε καὶ βάλλεται χάρακα κατὰ τὸ τῶν θείων Ἀναργύρων ἱερώτατον τέμενος· ὁ τόπος δὲ τὰ Παυλίνου ὠνόμαστο. ἡμερῶν δέ τινων διαγενομένων καὶ κατὰ χέρσον αὖθις καὶ κατὰ θάλασσαν ἐπήνεγκε τῇ πόλει τὸν πόλεμον, ἑλεπόλεις τε καὶ κλίμακας ἐπαγόμενος. ὡς δ’ ἑώρα τὰ τῆς σπουδῆς αὐτῷ πανταχόθεν ἀνήνυτα, τότε μὲν τὴν ψυχρὰν ἐκτρεπόμενος Θρᾴκην (χειμὼν γὰρ ἦν) τὴν στρατιὰν αὐτοῦ ταῖς χώραις διένειμεν, ἐν ταύταις σχολάσουσαν καὶ τὴν τοῦ χειμῶνος ἐκφευξομένην δριμύτητα. ἄρτι δὲ τοῦ ἔαρος ἐφεστῶτος καὶ πάλιν προσῆγε καὶ ἀμφοτέρωθεν τῇ πόλει τὴν στρατιὰν καὶ περιεκύκλου τὰ τείχη τῷ τε πεζῷ στρατεύματι καὶ τῷ ναυτικῷ. ἤδη δὲ καὶ τῷ Μιχαὴλ ἡτοίμαστο καὶ στόλος καὶ στράτευμα.
λόγοις οὖν παρακλητικοῖς τοὺς οἰκείους παραθαρρύνας ὁ βασιλεὺς ἀθρόον ἐκ πλειόνων πυλῶν ἐξάγει τούτους καὶ συρρήγνυται τῷ τοῦ τυράννου λαῷ. οἱ δὲ τῷ αἰφνιδίῳ καὶ τῷ θάρσει τῶν ἐπιόντων ἀποδεδειλιακότες τὰ νῶτα μετέβαλον καὶ ἔπεσον πολλοί, καὶ ἡ νίκη τῶν ἐκ τῆς πόλεως ἦν. τὰ μὲν οὖν κατὰ χέρσον οὕτω συνηνέχθη τῷ ἀποστάτῃ· οὐ μὴν ἀλλ’ οὐδὲ τὰ κατὰ θάλασσαν κάλλιον ἔσχεν αὐτῷ. τὰς γὰρ βασιλικὰς τριήρεις τὸ τοῦ τυράννου ναυτικὸν θεασάμενον ἐπιούσας αὐτῷ οὐχ ὑπήνεγκεν, ἀλλ’ εὐθὺς τὴν συμπλοκὴν μὴ θαρρῆσαν εἰρεσίᾳ συχνῇ πρὸς τὴν χέρσον κατήγοντο, καὶ οἱ μὲν ἀπεδίδρασκον, οἱ δὲ τῷ Μιχαὴλ αὐτομολοῦντες προσῄεσαν. ὁ δ’ ἀποστάτης ἔτι τῆς τυραννίδος ἀντείχετο καὶ οὔτε τὸν χάρακα ἔλυσε καὶ τὸ ἐν Ἑλλάδι ἑτοιμασθὲν αὐτῷ ναυτικὸν μετεπέμψατο· καὶ τόδε παρῆν κατὰ Βυρίδας νεωλκησάμενον. ὃ γνόντες οἱ τοῦ στόλου τοῦ Μιχαὴλ νυκτὸς αὐτοῖς ἐπιτίθενται καί τινας μὲν ᾑρήκασι τῶν πολεμίων νηῶν, ἑτέρας δὲ τῷ ὑγρῷ πυρὶ κατενέπρησαν. κατὰ γῆν δὲ συχναὶ μὲν ἐγίνοντο προσβολαί, Θεοφίλου τοῦ υἱοῦ τοῦ βασιλέως τοῦ λαοῦ προεξάρχοντος·
ἀγχώμαλα δὲ τοῖς ἐναντίοις ἦσαν τὰ πράγματα καὶ οὐδενὶ μέρει καθαρῶς ἡ νίκη ἐπεμειδίασεν. ἐν τοσούτῳ δέ τι συμβὰν τῷ Θωμᾷ τὰ πράγματα ἔσφηλε· τῆς γὰρ φήμης πανταχοῦ τὴν τοῦ Θωμᾶ κηρυξάσης ἀποστασίαν καὶ τὴν πολιορκίαν τῆς πόλεως, Μορτάγων ὁ τῶν Βουλγάρων κατάρχων σπονδὰς ἐπὶ τοῦ Λέοντος τριακοντούτεις θέμενος καὶ φιλίως τότε Ῥωμαίοις ἔχων, αὐτεπάγγελτος ἧκε συμμαχήσων τῷ βασιλεῖ καὶ στρατοπεδεύεται κατὰ τὰ Κιδόκτου. τοῦτο τὸν ἀποστάτην ἐθρόησε. κρίνας δὲ ἀσύμφορον ἑαυτῷ ἅμα τε καὶ πολιορκεῖν καὶ τοῖς Βουλγάροις ἀντιστρατεύσασθαι (μερισθείσης γὰρ αὐτῷ τῆς δυνάμεως οὐκ ἀξιόμαχον ἑαυτὸν οὐδετέρῳ τυγχάνειν ᾤετο), κατὰ τῶν Βουλγάρων ἐχώρησε παντὶ τῷ στρατεύματι καὶ συμβαλὼν ἡττᾶται καὶ πολλοὺς μὲν ἀποβάλλει τῶν ἑαυτοῦ, τοὺς μὲν φθαρέντας, τοὺς δὲ καὶ ἁλόντας. ὅσοι δὲ τόν τε βαρβαρικὸν ἀκινάκην ἐξέφυγον καὶ τὴν αἰχμαλωσίαν διέφυγον, τὸ μέλλον καραδοκοῦντες ἡσύχαζον. οἱ Βούλγαροι δὲ τοὺς αἰχμαλώτους καὶ λείαν πολλὴν ἐπαγόμενοι ἀνεζεύγνυον τῇ νίκῃ γαυρούμενοι. ταύτην τὴν ἧτταν τοῦ ἀποστάτου ὅσον ἐκ τοῦ στόλου αὐτοῦ περιελέλειπτο ἐγνωκὸς πρὸς τὸν Μιχαὴλ ηὐτομόλησεν.
ἐν τοιούτοις δὲ ὁ τύραννος γεγονὼς καὶ πάντῃ ἐξασθενήσας, ὅμως ἔτι τοῦ πολιορκεῖν οὐκ ἀφίστατο, ἀλλὰ μηδὲν ἀνύων ἀπανίσταται μὲν τῆς προσεδρείας τῆς πόλεως, ἄπεισι δὲ πορρωτέρω, καί τινα τόπον εὑρὼν ἐπιτήδειον ἐν τούτῳ βάλλεται χάρακα, κἀκεῖθεν ὁρμώμενος ἐληίζετο τῆς πόλεως τὰ προάστεια καὶ τὰς τούτων ἐκεράιζε χάριτας. ἐπῆλθε τοίνυν τούτῳ ὁ Μιχαήλ, καὶ μάχης συγκροτηθείσης οἱ τοῦ Θωμᾶ ἑκόντες ἐτράπησαν εἰς φυγήν, καὶ οἱ μὲν τῷ βασιλεῖ προσερρύησαν, οἱ δ’ ἐπὶ τὰ ἑαυτῶν ἀπῄεσαν ἕκαστοι. ὁ δέ γε τύραννος μετὰ βραχίστων εἰς Ἀδριανούπολιν ἄπεισι, καὶ ὁ Μιχαὴλ αὐτῷ κατ’ ἴχνος ἀκολουθεῖ καὶ πολιορκεῖ τὴν πόλιν οὐχ ἑλεπόλεσιν, ἀλλὰ σπάνει τῶν ἀναγκαίων. καὶ οἱ τῆς πόλεως τῷ λιμῷ πιεζόμενοι ἀμνηστίαν τῶν ἐπταισμένων ἐκ τοῦ βασιλέως ᾐτήσαντο καὶ ταύτης τυχόντες δεσμοῦσι τὸν Θωμᾶν καὶ παραδιδόασι τῷ Μιχαήλ. ὁ δὲ ἀφαιρεῖται αὐτοῦ χεῖρας καὶ πόδας καὶ ὄνῳ ἐπιβιβάσας θριαμβεύει τὸν ἄτιμον θρίαμβον. εἶτα περὶ συνιστόρων πυνθάνεται, καὶ πολλοὺς ἂν ἐκεῖνος ἐξέφηνεν, εἰ μὴ ὁ Ἑξαβούλιος ὁ πατρίκιος τὴν ὁρμὴν τοῦ βασιλέως ἀνέκοψε, φάμενος μὴ χρῆναι πιστεύειν κατὰ τῶν φίλων ἐχθροῖς.
ὁ δέ γε Θωμᾶς ἄλλοτε ἄλλαις τιμωρίαις ὑποβαλλόμενος βιαιότατα κατέλυσε τὴν ζωήν. καὶ ὁ τούτου δὲ εἰσποιητὸς υἱὸς εἰς τὸ τῆς Βιζύης πολίχνιον προσφυγών, παρὰ τῶν οἰκούντων τὸ φρούριον δεθεὶς προσήχθη τῷ βασιλεῖ καὶ ὁμοίως τῷ πεπλασμένῳ πατρὶ κολασθεὶς βιαίως καὶ αὐτὸς ἀπέρρηξε τὴν ψυχήν. ἡ μὲν οὖν τοῦ Θωμᾶ ἐπανάστασις τοῦτον τὸν τρόπον κατηύναστο. αἱ δὲ Θρᾳκικαὶ πόλεις αἱ πάραλοι κἀκείνου παρελθόντος ἔτι τῆς στάσεως εἴχοντο, καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων τὸ Πάνιον καὶ ἡ Πείρινθος (οὕτω γὰρ πάλαι ὠνόμαστο ἡ Ἡράκλεια) μίσει τῷ πρὸς τὸν αὐτοκράτορα. ἀλλὰ τὸ μὲν Πάνιον σεισμῷ τοῦ τείχους αὐτοῦ πεσόντος ἑάλω, ἡ δ’ Ἡράκλεια διὰ τῆς θαλάσσης γέγονεν ἁλωτή. ταῦτα τοίνυν κατορθώσας ὁ Μιχαὴλ ἐπάνεισι τροπαιοφορῶν καὶ ἱππικοῦ τελουμένου ἀγῶνος τοὺς τῷ Θωμᾷ τὴν τυραννίδα συμπράξαντας ὄνοις ἐφεζομένους εἰσαγαγὼν εἰς τὸ θέατρον ὑπερορίαν αὐτῶν κατεδίκασε, μή τι πλέον κολάσας αὐτούς, εἰ μὴ δύο τινὰς τὸν Χοιρέαν καὶ τὸν Ζαγορηνόν, μὴ πειθομένους μηδὲ μετὰ τὴν κατάλυσιν τοῦ Θωμᾶ παραδοῦναι τὰ φρούρια, ἃ κατεῖχον, ἑλὼν καὶ ἀνασκολοπίσας ἀπέκτεινε.
Τῇ γοῦν ἀποστασίᾳ τῇ τοῦ Θωμᾶ καὶ τοῖς ἐμφυλίοις πολέμοις τῶν Ῥωμαϊκῶν ἀσχολουμένων δυνάμεων ἄδειαν εὑρηκότες πᾶσαν οἱ πρὸς ἑσπέραν Ἀγαρηνοί, οἳ τὸν τῆς Ἰβηρίας οἰκοῦσι κόλπον καὶ λέγονται Ἰσπανοί, τῷ σφετέρῳ προσίασιν ἀρχηγῷ, ὃν αὐτοὶ καλοῦσιν ἀμερμουμνῆν, καὶ ᾐτοῦντο ἀποικίαν στείλασθαι, διὰ πλῆθος στενοχωρούμενοι. κἀκεῖνος κατένευσε, καὶ τούτους παραλαβὼν σὺν τριήρεσιν ἀπέπλευσε, τὰς ὑπὸ Ῥωμαίους νήσους περιιών τε καὶ ληιζόμενος. ὡς δ’ ἧκε καὶ εἰς τὴν Κρήτην καὶ τὸ ταύτης ἔγνωκε πάμφορον, τοὺς μὲν πλείστους εἰς λείαν ἐκπέπομφεν, αὐτὸς δὲ μετ’ ὀλίγων εἰς φυλακὴν δῆθεν παραλειφθεὶς τῶν νηῶν πῦρ ἐνέβαλε κατ’ αὐτῶν καὶ πάσας ἐνέπρησε. τεθορυβημένων δὲ τῶν Ἀγαρηνῶν διὰ τοῦτο καὶ τὴν αἰτίαν ζητούντων, ὁ Ἀπόχαψ (οὕτω γὰρ ὁ σφῶν ὠνόμαστο ἀρχηγός) ἀποικίαν ᾐτεῖσθε φησίν· ἰδοὺ τοίνυν χώρα ῥέουσα μέλι καὶ γάλα καὶ ταύτην κατασχόντες οἰκήσατε. ἐκείνων δὲ εἰπόντων καὶ τὰ φίλτατα ποῦ; ὁ Ἀπόχαψ ἐνταῦθα γυναῖκές εἰσιν ἀνθυπήνεγκεν, ἐξ ὧν γενήσονται καὶ παῖδες ὑμῖν οὐ μετὰ μακρόν. τούτοις πεισθέντες οἱ ἐκ τῆς Ἄγαρ τήν τε νῆσον ὑφ’ ἑαυτοὺς ἐποιήσαντο καὶ τοὺς αὐθιγενεῖς ἐδουλώσαντο.
ὅτε καὶ Κύριλλος ὁ Γορτύνης ἐπίσκοπος ἀθλήσας ὑπὲρ Χριστοῦ μαρτυρίου κεκόμιστο στέφανον. Θανούσης δὲ τῆς συζύγου τῷ βασιλεῖ ἐκεῖνος ὑπεκρίνετο μὲν ἐς τὸ προφανὲς δευτέροις ὁμιλῆσαι γάμοις μὴ βούλεσθαι, κρύβδην δὲ πρὸς τοὺς ἐξόχους τῆς γερουσίας διεπέμπετο ἀξιοῦσθαι παρ’ αὐτῶν ἑτέραν τοῦ βίου κοινωνὸν εἰσοικίσασθαι. καὶ ἡ σκῆψις ὡς εὐπρεπής· δεινὸν γὰρ ἔφασαν εἶναι ἡμᾶς μὲν βασιλεύεσθαι παρὰ σοῦ, τὰς δ’ ἡμῶν συνοίκους βασιλίδος στερίσκεσθαι. ὁ δὲ πρότερον μὲν ἀκκιζόμενος τὴν ἀξίωσιν οὐ προσίετο· λιπαρούντων δ’ ἐκείνων πίστεις ἐξ αὐτῶν ἀπῄτει, εἰ βούλοιντο ἀγαγέσθαι αὐτὸν βασιλίδα, ὡς καὶ μετὰ θάνατον αὐτοῦ βασίλισσαν ταύτην ἕξουσι καὶ τὰ ἐκ ταύτης αὐτῷ φυησόμενα ὡς βασιλέας τιμήσουσι. ταῦτα δὲ τῶν τῆς συγκλήτου ἐγγράφως αὐτῷ ἐπαγγειλαμένων, κἀκεῖνος αὐτοῖς προσεποιήσατο πείθεσθαι καὶ εἰσοικίζεται γυναῖκά τινα, θυγατέρα λεγομένην γενέσθαι τοῦ βασιλεύσαντος Κωνσταντίνου, ὃν ἡ μήτηρ, ὡς ἤδη ἔμπροσθεν εἴρηται, ἐξετύφλωσεν. ἦν δ’ αὕτη κεκαρμένη πρὸ πλείονος καὶ ἐν τῇ νήσῳ τῇ Πρίγκιπος ταῖς ἀσκουμέναις ἐκεῖ μοναχαῖς ἐκ πρώτης τριχὸς συγκατείλεκτο, καὶ ἡ κλῆσις τῇ γυναικὶ Εὐφροσύνη.
Τοῦ πατριάρχου δὲ Θεοδότου θανόντος, ὃς ἓξ ἔτη ἀσεβῶς τῆς ἐκκλησίας ἐκράτησεν, Ἀντώνιος προεχειρίσθη, ᾧ Κασσυματᾶς τὸ ἐπώνυμον· καὶ οὗτος δὲ τὴν περὶ τὴν πίστιν δόξαν διέστραπτο. Ὁ μέντοι βασιλεὺς στόλον ἐκπέμπει κατὰ τῶν τὴν Κρήτην κατασχόντων Ἀγαρηνῶν. ἥττητο δέ, καὶ οἱ περιλειφθέντες ἐπανῆλθον τῆς ἥττης αὐτάγγελοι. εἶτ’ αὖθις ἕτερον πολὺ ναυτικὸν ἑτοιμασάμενος ἔστειλε, τούτῳ στρατηγὸν ἐπιστήσας τὸν Κρατερόν, ὃς συμβαλὼν τοῖς ἐν Κρήτῃ Ἀγαρηνοῖς πρότερον μὲν εὐτύχησε, πολλοὺς ἐκείνων καὶ ζωγρήσας καὶ ἀνελών. εἶτα τῇ νίκῃ τεθαρρηκὼς κἀκεῖνος καὶ ὁ ὑπ’ ἐκεῖνον λαός, ὡς ἤδη τῶν ἐναντίων ἐκνενευρισμένων καὶ μὴ ἄν ποτε προσβαλεῖν αὐτοῖς τολμησόντων, ἀνέσει ἑαυτοὺς καὶ πότοις ἐξέδωκαν ἀφυλάκτως καὶ ὕπνωττον κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην σὺν ῥᾳστώνῃ πολλῇ. ἅπερ κατανοήσαντες οἱ πολέμιοι νυκτὸς αὐτοῖς ἐπῆλθον μετὰ μεγίστου ἀλαλαγμοῦ καὶ πάντας διέφθειραν, ὡς μικροῦ μηδ’ ἄγγελον περιλειφθῆναι τῆς συμφορᾶς. καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ τοῦ στόλου ἐξάρχων ὁ Κρατερὸς ἐν πλοίῳ ἐμπορικῷ φυγὰς ἀπιὼν κατελήφθη καὶ ἀνεσκολοπίσθη.
ἕτερος δέ τις αὖθις Ὠορύφας καλούμενος ναυτικὸν πιστευθεὶς ἕτερον ἐπῄει τὰς νήσους καὶ ταῖς πειρατικαῖς ναυσὶ τῶν Ἀγαρηνῶν συνεπλέκετο καὶ τὴν τούτων ῥύμην τὴν πρὸς προνομὴν ἀνέκοπτε καὶ τοὺς ἐν Κρήτῃ τοῦ προτέρου θράσους ἀνέστειλε. Καὶ κατὰ Σικελίαν δὲ στάσις ἑτέρα κεκίνητο. ἀνὴρ γάρ τις Εὐφήμιος λαοῦ κατάρχων τινὸς ἔρωτι περιμανεῖ μοναζούσης ἐλήφθη τινός, καὶ ταύτην ἅρπαγμα τίθεται. ἐζήτει τοίνυν τοῦτον ὁ στρατηγός, διὰ τὸ ἁμάρτημα κολασθησόμενον. ὁ δὲ διὰ τοῦτο τῷ τῆς Ἀφρικῆς ἀμηρᾷ φυγὼν προσελήλυθε καί οἱ προδοῦναι τὴν Σικελίαν ὑπισχνεῖτο καὶ φόρους αὐτῷ παρέχειν πολλούς, εἰ βασιλεὺς ἀναρρηθείη Ῥωμαίων. καὶ ὁ μὲν τὴν ἔφεσιν ἐκείνου πληροῖ καὶ δύναμιν αὐτῷ δίδωσι βαρεῖαν. ὁ δ’ Εὐφήμιος αὐτῷ τὴν Σικελίαν προδίδωσι· καὶ ἡ μὲν ὑπὸ τοὺς Ἀγαρηνοὺς τὸν τρόπον τοῦτον ἐγένετο. ὁ δ’ Εὐφήμιος οὐ μετὰ μακρὸν δίκην ἐκτίνει τῆς οἰκείας παρανομίας καὶ ἀπονοίας καὶ στερίσκεται τῆς ζωῆς, ἀναιρεθεὶς βιαιότατα.
Ὁ βασιλεὺς δὲ Μιχαὴλ ἐπὶ ἔτη ὀκτὼ καὶ μῆνας ἐννέα ἀπολαύσας τῆς βασιλείας νεφρίτιδι νόσῳ καὶ ἐπισχέσει τῶν οὔρων ἢ δυσεντερίᾳ (λέγεται γὰρ καὶ ἄμφω) κατέστρεψε τὴν ζωήν, τῷ υἱῷ Θεοφίλῳ τὴν βασιλείαν καταλιπών. ἐπ’ ἐκείνου δὲ καὶ ἡ Δαλματία τῆς τῶν Ῥωμαίων ἀρχῆς ἀφηνίασε. λέγεται δὲ καὶ ἀρχαῖον εἶναι χρησμὸν οὑτωσί πως περιέχοντα· ἀρχὴ κακῶν γε προσπεσεῖται τῇ χθονί, ὅταν κατάρξῃ τῆς Βαβυλῶνος δράκων δύσγλωττος οὗτος καὶ φιλόχρυσος λίαν. καὶ ἦν ὡς ἀληθῶς ἐκεῖνος λίαν φιλοχρυσότατος. Αὐταρχήσας δὲ ὁ Θεόφιλος πρῶτον ἐποιήσατο ἔργον τὴν κόλασιν τῶν τῷ πατρὶ αὐτοῦ συναραμένων εἰς τὸ τῆς βασιλείας τυχεῖν καὶ ἀνελόντων τὸν Λέοντα. καὶ ἵνα μή τις αὐτῶν διαλάθοι, ἀθροίσας τὴν γερουσίαν ἅπασαν περὶ τὰ βασίλεια, ἐντολὴν ἔφη πληροῦν πατρικήν. ἐκεῖνον γὰρ βούλεσθαι μὲν ἀξίως ἀμείψασθαι τοὺς συνεργοὺς καὶ συμπράκτορας τῆς βασιλείας αὐτῷ, μὴ μέντοι καιρὸν ἐσχηκέναι ἐπιτελὲς ποιῆσαι τὸ βούλευμα, πρότερον μὲν πολέμοις ἀπασχολουμένῳ, εἶτα νοσήσαντι καὶ τὸν βίον ἐκλελοιπότι. ἐντείλασθαι δέ οἱ τὴν ὀφειλὴν αὐτοῖς ἀποδοῦναι φιλότιμον.
καὶ προετρέπετο τοῖς τῷ πατρὶ ἐπὶ τῇ καθαιρέσει τοῦ Λέοντος συμπονήσασι τῶν ἄλλων διακριθῆναι. οἱ δὲ μὴ συνέντες τὸ σκαιωρούμενον ἰδίᾳ στάντες ἡμεῖς ἐσμέν εἶπον οἱ τῷ πατρὶ τῷ σῷ συμμαχήσαντες. καὶ ὃς αὐτίκα τὸ τῆς ὑποκρίσεως περιελὼν προσωπεῖον καὶ ἱνατί τῷ χριστῷ κυρίου φονίους ἐπηνέγκατε χεῖρας ἔφη καὶ οὐ μόνον ἀνθρωποκτόνοι γεγόνατε, ἀλλὰ καὶ βασιλέως αὐτόχειρες; αὐτίκα τοίνυν ἐπιστραφεὶς πρὸς τὸν ἔπαρχον τούτους εἶπε παραλαβὼν ἀπόδος αὐτοῖς ἀξίας ἀμοιβὰς τοῦ τολμήματος. καὶ οἱ μὲν παρὰ τοῦ ἐπάρχου κολασθέντες ἀνδροφόνων ἔδοσαν δίκας. ὁ Θεόφιλος δὲ καὶ τὴν μητρυιὰν ἀπελάσας τῶν βασιλείων εἰς τὴν προτέραν αὐτῆς μονὴν ἐν τῇ τοῦ Πρίγκιπος νήσῳ ἀπήγαγε, μηδὲν ἀποναμένην τῶν ὅρκων, οὓς ὁ Μιχαὴλ περὶ αὐτῆς ἐκ τῆς συγκλήτου ἀπῄτησε. Γυναῖκα δ’ ἑαυτῷ εἰσοικίσασθαι βουληθεὶς ὁ Θεόφιλος, πολλὰς πολλαχόθεν ὡραίας κόρας συνήγαγεν, ἐν αἷς ἦν καὶ ἡ Εἰκασία, παρθένος καὶ τὸ εἶδος καλὴ καὶ τῶν λοιπῶν ὑπερφέρουσα καὶ λόγοις ὡμιληκυῖα καὶ τὸ γένος ἐπίσημος. περιῄει γοῦν ταύτας θεώμενος καὶ μῆλον κατέχων χρυσοῦν, ἵν’ αὐτὸ ἐπιδῷ τῇ δοξάσῃ αὐτῷ ἀρεστῇ·
ἐπεὶ δὲ ἦλθε κατὰ τὴν Εἰκασίαν περιιών, θαυμάσας ἐκείνην τῆς ὡραιότητος ἔφη ἐκ γυναικὸς ἐρρύη τὰ φαῦλα. ἡ δ’ ἠρέμα καὶ μετὰ σεμνοῦ ἐρυθήματος εὐστόχως πως ἀπεκρίνατο ἀλλὰ καὶ διὰ γυναικὸς πηγάζει τὰ κρείττω. ὁ δὲ καταβροντηθεὶς ὥσπερ τῷ τῆς παρθένου λόγῳ τὴν μὲν παρῆλθε, τὸ μῆλον δὲ τὸ χρυσοῦν τῇ ἐκ Παφλαγονίας Θεοδώρᾳ παρέσχετο. ἡ δ’ Εἰκασία τῆς βασιλείας ἀποτυχοῦσα μονὴν ἐδείματο, ἣ τὴν ἐκείνης κλῆσιν ἔσχεν ἐπίκλησιν, καὶ ἐν αὐτῇ μονάσασα ἑαυτῇ ἔζη καὶ τῷ θεῷ, τῆς λογικῆς παιδείας μὴ ἀλογήσασα. ὅθεν καὶ συγγράμματα ἐκείνης εὑρίσκονται εὐπαιδευσίας χαρίτων οὐκ ἄμοιρα. καὶ ἡ μὲν οὕτω διέθετο τὰ καθ’ ἑαυτὴν καὶ ἀτευκτήσασα βασιλέως φθαρτοῦ τῷ παμβασιλεῖ ἑαυτὴν ἐμνηστεύσατο καὶ ἀντὶ γεηρᾶς βασιλείας τὴν ἐπουράνιον ἐκληρώσατο. ὁ βασιλεὺς δὲ Θεόφιλος τὴν Θεοδώραν ἑαυτῷ συνοικίζει καὶ ὁμοῦ ταύτην καὶ τῷ γαμηλίῳ στεφάνῳ καὶ τῷ βασιλικῷ ταινιοῖ διαδήματι καὶ τοὺς γάμους τελεῖ. Δικαιοσύνην δὲ μετιὼν τοῖς ἀδικοῦσιν ἦν ἐπαχθὴς καὶ κολαστὴς αὐτῶν ἀπαραίτητος. ἑκάστης οὖν ἑβδομάδος ἀπῄει διὰ τῆς ἀγορᾶς ἔφιππος μετὰ δορυφορίας βασιλικῆς εἰς τὸν ἐν Βλαχέρναις τῆς θεοτόκου ναόν.
εἰ γὰρ καὶ ταῖς θείαις εἰκόσιν τιμὴν οὐκ ἔνεμεν, ἀλλά γε τῷ σωτῆρι Χριστῷ καὶ τῇ θεομήτορι πίστιν ἐτήρει, ὡς ἔλεγεν. ἀπιὼν οὖν καὶ οὕτω δημοσιεύων παρεῖχεν ἑαυτὸν τοῖς προσιοῦσιν εὐπρόσιτον καὶ περὶ τῶν ὠνίων ἐφρόντιζε καὶ ὅπως ἕκαστον τούτων πιπράσκεται ἐπολυπραγμόνει καὶ ἐπυνθάνετο. καὶ εἰ πολλοῦ τινα πιπρασκόμενα εὕρισκε, τὸν ἔπαρχον περὶ τούτου ἀνέκρινε καὶ ἢ καταγινώσκων αὐτοῦ ἔπαυε τῆς ἀρχῆς ἢ ἐπιπλήττων διώρθου. οὕτω γοῦν ποτε διιόντι αὐτῷ προσῆλθε γυνὴ ἀδικεῖσθαι λέγουσα παρὰ τοῦ δρουγγαρίου τῆς βίγλας (οὗτος δ’ ἦν σύγγονος τῆς Αὐγούστης, καλούμενος Πετρωνᾶς), οἰκεῖν γὰρ αὐτῷ ἐν γειτόνων, τὸν δὲ τὰς ἑαυτοῦ διαίτας ὑψοῦντα τῇ αὐτῆς οἰκίᾳ ἐπισκοτεῖν. ἡ μὲν οὖν ταῦτα ἐπενεκάλει τῷ Πετρωνᾷ· ὁ δὲ πρὸς τοῦ βασιλέως μετακληθεὶς καὶ τί ἂν λέγοι τὸ γύναιον ἐρωτώμενος, ματαιάζειν ἔφη αὐτό. καὶ ὁ βασιλεύς μηκέτι μου δεηθείη περὶ τούτου φησί καὶ οὐκ ἔσται σοι πρὸς καλοῦ. καὶ τῇ γυναικὶ ἐνετείλατο πρὸς τὸν Πετρωνᾶν ἀφικέσθαι καί, εἰ μὴ τὴν βλάβην θεραπευθείη, αὖθις αὐτῷ προσελθεῖν. προσῄει τῷ Πετρωνᾷ ἡ γυνή· ὁ δὲ οὐδὲν αὐτῇ τοῦ κακοῦ θεράπευμα ἔθετο.
ἡ δ’ ἀπογνοῦσα δι’ ὄχλου γέγονε καὶ αὖθις τῷ βασιλεῖ· καὶ ὃς αὐτίκα τῶν τῆς συγκλήτου τισὶν ἀπελθεῖν ἐπέταξε καὶ κατασκοπῆσαι εἰ βλάπτοιτο ἡ γυνή. οἱ δὲ ἀπῆλθον εὐθὺς καὶ τὴν βλάβην ἔγνων καὶ ταύτην ἀπήγγειλαν. καὶ ὁ βασιλεὺς ἔτι ἐπ’ ἀγορᾶς προϊών, αὐτοῦ που στάς, γυμνωθῆναι τὸν Πετρωνᾶν καὶ τυφθῆναι καὶ στέρνα καὶ νῶτα προσέταξε, τὰ δ’ ὑπ’ αὐτοῦ δομηθέντα πρὸς βλάβην τῆς γυναικὸς καθαιρεθῆναι καὶ ταύτῃ προσκληρωθῆναι καὶ τὰς ὕλας καὶ τὸν τόπον αὐτόν. τοῦτο μὲν οὖν τοῦ περὶ τὸ δίκαιον ζήλου τοῦ Θεοφίλου εἴρηται γνώρισμα. εἰρήσθω δέ τι καὶ ἕτερον τῆς τε δικαιοπραγίας ἐκείνου καὶ τῆς περὶ τὸ ὑπήκοον προνοίας σημαντικόν. προσώρμισέ ποτε τῷ περὶ τὰ ἀνάκτορα λιμένι φορτὶς βάρει τῶν ἀγωγίμων πεφορτισμένη καὶ τούτῳ μέχρις ἐσχάτου ζωστῆρος καταβεβαπτισμένη. ἔτυχε δὲ προκύψας ὁ βασιλεὺς ἄνωθεν, καὶ θαυμάσας τὴν ναῦν διά τινος τῶν αὐτῷ ἑπομένων τίνος ἂν εἴη ἐπύθετο.
ὡς δὲ τῆς Αὐγούστης εἶναι μεμάθηκε καὶ ὡς ἄρτι ἀνήχθη ἐξ ἐμπορίας, ἣν ἐν τοῖς τῆς Συρίας οἱ πρὸς τῆς βασιλίσσης σταλέντες ἐποιήσαντο μέρεσιν, εἴ τι μὲν τοῖς τοῦ πληρώματος τῆς νηὸς πρόσεστιν, ἐξενεγκεῖν αὐτοῖς αὐτίκα ἐκέλευσε, τῶν δὲ τῆς Αὐγούστης ἅψασθαι μηδενός. ὡς δὲ τοῦτο γέγονε καὶ τοὺς ἄνδρας ἐκεῖθεν ἀπήλασεν, ὑγρὸν κατ’ αὐτῆς ἐπήνεγκε πῦρ καὶ αὐτόφορτον κατενέπρησε καὶ τῇ βασιλίσσῃ ἐλοιδορήσατο, βασιλέα με λέγων ἀναδείξαντος τοῦ θεοῦ, σὺ βιάζῃ ποιῆσαί με ναύκληρον. ἴσθι δὲ ὅτι τοῖς ἰδιώταις τὸ ἐμπορεύεσθαι προσκεκλήρωται, ἵν’ ἐκεῖθεν τὰς πρὸς τὸ ζῆν πορίζοιντο ἀφορμάς. εἰ δ’ ἡμεῖς μετὰ τῆς βασιλικῆς εὐετηρίας καὶ τὰ ἐξ ἐμπορίας ἑαυτοῖς περιποιεῖσθαι πειρώμεθα, πόθεν ἂν οἱ τῆς τύχης τῆς ἰδιώτιδος τὰ ζωαρκῆ συμπορίσαιντο; Τῇ δὲ βασιλίσσῃ πατρὶς ἦν ἡ χώρα τῶν Παφλαγόνων, πατέρες δ’ αὐτῇ Μαρῖνος καὶ Θεοκτίστη τῶν εὖ γεγονότων ἐν τῇ χώρᾳ τῇ κατ’ αὐτούς, εὐσεβεῖς δὲ ἄμφω καὶ τῶν σεβασμίων εἰκόνων προσκυνηταί. τῆς δὲ Θεοδώρας τῷ βασιλεῖ συζυγείσης καὶ ἡ μήτηρ αὐτῆς Θεοκτίστη, ἣ καὶ Φλωρῖνα ἐπωνομάζετο, ζωστὴ καὶ πατρικία τετίμητο.
ᾤκει δὲ κατὰ τὴν μονὴν τῶν Γαστρίων, ὡς δέ τινες λέγουσι καὶ τὴν μονὴν αὐτὴν ἐκείνη ἐδείματο. ὡς γοῦν πρὸς μάμμην ἀπήγοντό ποτε πρὸς αὐτὴν τὰ τοῦ βασιλέως θυγάτρια, ἦσαν δὲ πέντε, καὶ αἱ κλήσεις ἐκείνων αὗται, Θέκλα καὶ Ἄννα, Ἀναστασία τε καὶ σὺν Πουλχερίᾳ Μαρία. ἡ δὲ δωρήμασι τὰς παῖδας ἐδεξιοῦτο καὶ ἰδίᾳ παραλαμβάνουσα παρῄνει τὰς ἁγίας εἰκόνας σεβάζεσθαι, καὶ ἐκ κιβωτίου σεβάσμια ἐκφέρουσα ἐκτυπώματα προσκυνεῖν αὐτὰ παρεσκεύαζε τὰς θυγατριδᾶς καὶ ἀσπάζεσθαι, καὶ ταῖς κεφαλαῖς αὐτῶν ἐπετίθει καὶ ταῖς προσόψεσι. καί ποτε ἐκεῖθεν ἐπανηκούσας τὰς παῖδας ἠρώτα ὁ βασιλεὺς τί παρὰ τῆς μάμμης αὐταῖς γένοιτο καὶ τίνα παρ’ ἐκείνης αὐταῖς λέγοιτο. αἱ μὲν οὖν λοιπαὶ ἐσιώπων, ἡ Πουλχερία δὲ νηπιάζουσα ἔτι τἄλλα τε διηγεῖτο ψελλιζούσῃ φωνῇ καὶ προσεπῆγεν ὡς εἴη τῇ μάμμῃ νινία ἐν κιβωτίῳ, τὰς εἰκόνας οὕτω καλοῦσα, καὶ ταῦτα τῇ κεφαλῇ καὶ τοῖς προσώποις ἡμῶν ἐπιτίθησι καὶ ἀσπάζεσθαι δίδωσιν.
ἐντεῦθεν τὰς σεπτὰς εἰκόνας γνοὺς διδάσκεσθαι προςκυνεῖν τὰς αὐτοῦ θυγατέρας παρὰ τῆς μάμμης, οὐκέτι πρὸς αὐτὴν ἀπάγεσθαι τὰς παῖδας παρακεχώρηκεν, ἕτερον δὲ οὐδὲν λυπηρὸν εἰς τὴν Θεοκτίστην εἰργάσατο, αἰδούμενος ἐκείνην διὰ τὸ κῆδος καὶ πλέον διὰ τὴν ἀρετήν, ἣ καὶ πολλάκις ἤλεγχε τοῦτον, ὅτι τοὺς ὀρθοδόξους ἐκόλαζε καὶ ταῖς ἱεραῖς εἰκόσιν ἐνύβριζε, καὶ διὰ ταῦτα ἀπεχθῶς διακεῖσθαι πρὸς αὐτὸν ἐπληροφόρει πᾶν τὸ ὑπήκοον. τοιοῦτον δή τι καὶ περὶ τὴν βασιλίδα ἐγένετο. ἦν τι παρὰ τοῖς ἀνακτόροις ἀνθρώπιον καὶ τοῦ νοῦ πάσχον καὶ τῆς γλώσσης παρακοπήν, καὶ ἦν οἷον ἄθυρμά τι τῷ βασιλεῖ· τῷ δὲ τοιούτῳ τυγχάνοντι ἦν καὶ ἡ γυναικωνῖτις βατή. καί ποτε τὸν τῆς Αὐγούστης εἴσεισι θάλαμον· ἡ δ’ ἔτυχε τότε ἁγίας εἰκόνας ἀσπαζομένη καὶ προσκυνοῦσα (ἐτίμα γὰρ διαφερόντως ἀγνοίᾳ τοῦ ξυνευνέτου), τὸ δ’ ἀνθρωπάριον ἐκεῖνο τὰ θεῖα θεασάμενον ἐκτυπώματα, τί ταῦτα; ἤρετο τὴν βασίλισσαν. ἡ δὲ ἀφελῶς πως πρὸς ἐκεῖνο ταῦτα εἶπε τὰ καλά μου νινία. ἐκεῖθεν οὖν ἐξελθὸν τὸ παράφορον ἐκεῖνο ἀνδράριον εὗρε τὸν Θεόφιλον ἑστιώμενον. ἤρετο οὖν ὁ βασιλεὺς αὐτὸν ὅθεν ἥκει.
ὁ δὲ παρὰ τῇ μάννᾳ πορευθῆναι ἀντέφησεν (οὕτω γὰρ ἐκάλει τὴν δέσποιναν) καὶ ἔχειν αὐτὴν ἔλεγε νινία καλά. εἰκόνας οὖν εἶναι τὰ νινία ὑποτοπήσας ὁ βασιλεὺς ἐξώργιστο καὶ πρὸς τὴν βασιλίδα πνέων θυμοῦ καὶ ὕβρεις ἐκείνης κατέχεε καὶ εἰδωλολάτριν ὠνόμαζε, τὰ εἰρημένα παρὰ τοῦ Δένδερι διηγούμενος· οὕτω γὰρ τὸ παρακεκομμένον ἐκεῖνο ἐκαλεῖτο ἀνθρώπιον. ἡ δὲ σοφῶς τὸν ἄνδρα κατεσοφίσατο· οὐ γὰρ εἰκόνας εἶδεν ὁ Δένδερις ἔλεγεν, ἀλλὰ τῷ κατόπτρῳ μου ἐνατενιζούσης τὰς ἐκεῖθεν ἀντανακλωμένας ἑώρα μορφὰς καὶ ταύτας νινία ὠνόμασεν. οὕτω πιθανῶς τὸν λόγον συμπλάσασα τὴν ὀργὴν τοῦ βασιλέως ἐμάλαξε καὶ τὸν θυμὸν κατεστόρεσεν. Ἦν δὲ τοῖς εὐσεβέσι λίαν βαρύς, σπεύδων πάντας τῆς οἰκείας δυσσεβείας ποιήσασθαι κοινωνούς, καὶ ὥσπερ τοῦ δικαίου διάπυρος ἦν ζηλωτής, οὕτω καὶ τῆς εὐσεβείας, ὡς ἐκείνῳ ἐδόκει, καὶ ἀποστῆσαι τῆς τῶν εἰκόνων τιμῆς ἐφιλονείκει περιμανῶς τὸ ὑπήκοον. ἐντεῦθεν ἐκόλαζε πλείστους, τῆς εἰδωλομανίας, ὡς ἔλεγεν ἀκολάστῳ γλώσσῃ, αὐτοὺς ἀφιστῶν, καὶ πολλοὺς εἰργάσατο ὁμολογητάς.
Ἰωάννην δὲ τὸν σύγκελλον, ὃς αὐτοῦ διδάσκαλος γέγονε καὶ τῆς δυσσεβείας ἦν κοινωνός, πρὸς τοὺς Ἀγαρηνοὺς ἐξαπέστειλεν, ἐπιδείξασθαι σφίσι τὸν πλοῦτον τῆς βασιλείας Ῥωμαίων βουλόμενος. στέλλει δ’ αὐτὸν σὺν χρήμασι μάλα πολλοῖς, ὧν τὰ μὲν δῶρα πέπομφε τῷ τῶν Ἀγαρηνῶν ἀρχηγῷ, τὰ δὲ εἰς ὑπηρεσίαν τῷ πεμφθέντι ἀπένειμεν, ἐν οἷς καὶ διττὰ ἐτύγχανον χερνιβόξεστα χρύσεά τε καὶ διάλιθα καὶ τέχνης ἀκριβοῦς ἐνδεικνύμενα χάριτας. τούτων δὲ πάντων ἐπέκεινα λέγεται δοῦναι αὐτῷ καὶ χρυσοῦ χαράγματος κεντηνάρια τεσσαράκοντα, ἵν’ ἔχοι δωρεῖσθαι τῶν Ἀγαρηνῶν οἷς βούλοιτο φιλοτίμως καὶ δαψιλῶς κἀντεῦθεν τοὺς βαρβάρους ἐκπλήττοι, λογιζομένους ὡς εἰ τοσοῦτον οἱ τοῦ ἄνακτος εὐποροῖεν, αὐτὸς ἐκεῖνος πόσου ἂν εἴη κύριος πλούτου. ἀφικόμενος οὖν εἰς τὴν τοῦ Βαγδᾶ πόλιν ὁ σύγκελλος (αὕτη δ’ ἐστὶν ἡ παλαιὰ Βαβυλών) καὶ τῷ τῶν Ἀγαρηνῶν ἀρχηγῷ εἰς θέαν ἐλθὼν καὶ διαλεχθεὶς καὶ τὰ ἐκ βασιλέως δῶρα προσαγαγών, καὶ διὰ ταῦτα καὶ διὰ τὴν τοῦ λόγου δύναμιν (ἦν γὰρ εἰς διάλεξιν περιδέξιος) καὶ ἐτιμᾶτο καὶ ἐθαυμάζετο. πλέον δ’ ἐξεθάμβησε τοὺς βαρβάρους φιλοτιμότατα πρὸς αὐτοὺς διακείμενος.
εἰ γάρ τινες ἐκείνῳ προςῄεσαν ἢ παρὰ τοῦ σφετέρου στελλόμενοι ἄρχοντος ἢ κατά τινα χρείαν ἄλλην, χρήμασιν αὐτοὺς ἐδεξιοῦτο μεγάλοις, ὡς καὶ χαίρειν καὶ τεθηπέναι τοὺς ταῦτα λαμβάνοντας. ὁμέστιον δέ ποτε τοῦτον τοῦ ἀμερμουμνῆ ποιουμένου, τὸ ἓν τῶν χρυσῶν ἐκείνων χερνιβοξέστων εἶχεν ἐκεῖ, ὕδωρ αὐτῷ ἐπιχέων κατὰ χειρός· τοῦτο γοῦν ἀμελῶς κείμενον (οὕτω γὰρ ποιῆσαι τοῖς αὐτοῦ θεράπουσιν ἐνετείλατο, ἵν’ ἀπόληται) παρά του ἐκλάπη. ὡς δὲ ζητούμενον οὐκ ἦν, οἱ βάρβαροι θροῦν ἤγειραν, καὶ τὸ πολύτιμον ἐκείνου καὶ τὸ κάλλος θαυμάζοντες. ὁ δὲ μὴ μέλειν αὐτῷ περὶ τοῦ ἀπολομένου εἰπὼν τοῖς μὲν βαρβάροις ἔκπληξιν ἐνεποίησε, τοιούτου χρήματος καὶ ἀφροντιστοῦντα ὁρῶσιν αὐτόν, τοῖς δ’ ἑαυτοῦ θεράπουσι τὸ ἕτερον ἐνεγκεῖν προετρέπετο, ὃ κομισθὲν εἰς πλέον θάμβος τοὺς βαρβάρους ἐνῆκεν. ἀντιφιλοτιμούμενος δὲ καὶ ὁ τῶν Ἀγαρηνῶν ἀρχηγὸς πολλοῖς τὸν Ἰωάννην ἐδεξιοῦτο δωρήμασι καὶ ἐπὶ πᾶσιν αὐτῷ αἰχμαλώτους παρέσχετο ἑκατόν, ἀμφιάσας αὐτοὺς λαμπροτέροις ἐσθήμασιν.
ἐπανελθὼν οὖν ἐκεῖθεν ὁ Ἰωάννης καὶ τῷ βασιλεῖ τὰ ἐκεῖ διηγούμενος καὶ τῶν ἀρχικῶν οἰκιῶν σχήματά τε καὶ ποικιλίαν, εἰς ἔρωτα κεκίνηκε τοιαῦτα δομήσασθαι. καὶ μέντοι ἐπέταξεν ἐν τῷ Βρύαντι δείμασθαί οἱ ἀνάκτορα τοῖς ἐν Συρίᾳ ἐοικότα ἐν ἅπασι· καὶ ὃς ἐπιστατῶν τοῖς τούτων δομήτορσι καὶ σχήματα διδάσκων καὶ μέτρα εὔρους τε καὶ μήκους καὶ ὕψους ταχὺ τὰς οἰκοδομὰς ἐξεπέρανεν. Οὗτος ὁ βασιλεὺς καὶ τὰ πάραλα τείχη τῆς πόλεως πεπονηκότα τότε καὶ ἐκ τῆς τοῦ χρόνου παραρροῆς καὶ ἔκ τινων συμπτωμάτων ἑτέρων ἀνεκαίνισε μεγαλοπρεπῶς, εἰς ὕψος πλέον ἢ πρότερον ἦσαν ἐπάρας αὐτά· καὶ ξενῶνα μέγιστον εἰς ὄνομα οἰκεῖον ἀνήγειρεν, ἐν τόπῳ οὗ πρότερον ἦν ἑταιρουσῶν γυναικῶν καταγώγιον. Ἦν δὲ καὶ περὶ τὰ ἀφροδίσια ἐγκρατής, ὡς ἅπαξ ποτὲ ἔρωτι παιδίσκης ἁλῶναι ὑπηρετουμένης τῇ βασιλίδι τὴν ὥραν διαπρεποῦς, τῆς Θεοδώρας δὲ διὰ τοῦτο ἀλγούσης, ἐπόμνυσθαί φασιν ἐκεῖνον μὴ ἄλλοτε μηδ’ ἑτέρας πεῖραν λαβεῖν γυναικὸς καὶ ἐπὶ τῷ ὀλισθήματι δάκνεσθαι καὶ συγγνώμην ἐξ ἐκείνης αἰτεῖν. ἀλλὰ ταῦτα ἡ περὶ τὰς σεπτὰς εἰκόνας αὐτοῦ μανία εἰς οὐδὲν ἐποίει λογίζεσθαι.
ἐλύττα γὰρ ἄντικρυς καὶ πλέον ἐμεμήνει τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ ὠμότερος τῶν τιμητῶν τῶν ἱερῶν ἐκτυπωμάτων ἦν κολαστής, ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν γραφαῖς τυπούντων αὐτά. ὅθεν καί τινα μοναχὸν Λάζαρον, περιβόητον ὄντα τηνικαῦτα περὶ τὴν γραφικήν, ἀπηνῶς αἰκισάμενος καθεῖρξεν εἰς δεσμωτήριον· ὡς δὲ ἐκ τῶν πληγῶν ἐκεῖνος ῥαί̈σας αὖθις τὰς χεῖρας ἁγίων εἰκόνων ἐδίδου γραφαῖς, πέταλα ὁ τύραννος ἐκέλευσεν ἐκπυρωθέντα σιδήρεα τοῖς τοῦ Λαζάρου ἐπιτεθῆναι καρποῖς, ἵνα μὴ τοὺς πόνους τῶν καρπῶν αὐτοῦ οἱ εὐσεβοῦντες ἔχοιεν προσκυνεῖν. ὁ μὲν οὖν ὑπέστη ταύτην ὑπὲρ τῶν σεβαστῶν εἰκόνων τὴν κόλασιν, ἐψεύσθη δὲ τῶν ἐλπίδων ὁ τύραννος. λέγεται γὰρ μετὰ τὴν κόλασιν τῆς εἱρκτῆς ἐκβληθεὶς ὁ ὁμολογητὴς ἐκεῖνος, ἔτι τὰς πληγὰς φέρων ἐν ταῖς χερσί, τῆς θείας χάριτος συνεφαπτομένης αὐτῷ εἰκόνας διαχαράξαι σεπτάς, μετὰ δὲ τὴν τοῦ τυράννου κατάλυσιν τὸ ἐν τῇ Χαλκῇ τοῦ σωτῆρος ἐκτύπωμα γράψαι, καὶ οἷον ἄρτι ὁρᾶται, ἀναστηλῶσαι αὐτό, τῆς πρῴην οὔσης θείας εἰκόνος ἐκεῖ πάλαι ἀποξεσθείσης.
οὗτος καὶ τοὺς αὐταδέλφους ἄμφω καὶ ὁμολογητὰς τὸν Θεοφάνη καὶ τὸν Θεόδωρον, ἐλέγξαντας τὴν ἐκείνου δυσσέβειαν ἐκ χρήσεων προφητικῶν τε καὶ γραφικῶν, πρῶτον μὲν σφοδρῶς κατῃκίσατο, εἶτα καὶ τὰς ὄψεις αὐτῶν κατέστιξε καὶ ταῖς στιγμαῖς μέλαν ἐπέχεε, γράμματα δ’ ἐτύπουν τὰ στίγματα· τὰ δ’ ἦσαν ἴαμβοι οὗτοι· πάντων ποθούντων προστρέχειν πρὸς τὴν πόλιν, ὅπου πάναγνοι τοῦ θεοῦ λόγου πόδες ἔστησαν εἰς σύστασιν τῆς οἰκουμένης, ὤφθησαν οὗτοι τῷ σεβασμίῳ τόπῳ σκεύη πονηρὰ δεισιδαίμονος πλάνης. ἐκεῖσε πολλὰ λοιπὸν ἐξ ἀπιστίας πράξαντες αἰσχρὰ δεινὰ δυσσεβοφρόνως, ἐκεῖθεν ἠλάθησαν ὡς ἀποστάται. πρὸς τὴν πόλιν δὲ τοῦ κράτους πεφευγότες οὐκ ἐξαφῆκαν τὰς ἀθέσμους μωρίας. ὅθεν γραφέντες ὡς κακοῦργοι τὴν θέαν κατακρίνονται καὶ διώκονται πάλιν. πολλοὺς δὲ καὶ ἄλλους ὁ διώκτης οὗτος ἀνέδειξεν ὁμολογητὰς καὶ τέλει μαρτυρικῷ παραδέδωκεν, οὓς ἀπαριθμεῖν ἑτέρας ἂν εἴη πραγματείας καὶ ἄλλου καιροῦ. Ἐφιλοτιμεῖτο δὲ καὶ μελῳδεῖν· λέγονται μὲν οὖν καὶ ἕτερα ἐκείνου ποιήματα, πρὸς τοῖς ἄλλοις δὲ καὶ τὸ κατὰ βαϊοφόρον ᾀδόμενον στιχερὸν τὸ ἐξέλθετε, ἔθνη, ἐξέλθετε καὶ λαοί.
Πέντε δὲ θυγατέρων πατὴρ γεγονὼς παιδὸς ἔτι οὐκ ἔτυχεν ἄρρενος· τῶν δὲ θυγατέρων ὑπερηγάπα τὴν νεωτέραν Μαρίαν ὠνομασμένην, ἐφ’ ᾗ καὶ κηδεστὴν ἐποιήσατο Ἀλέξιον τὸν λεγόμενον Μωσηλέ, ἄνδρα ἐξ Ἀρμενίων τοῦ γένους τῶν Κρινιτῶν, ἐν ἀκμῇ τῆς ἡλικίας καὶ τὴν ὄψιν χαρίτων μεστόν, ὃν πρότερον μὲν ἄλλοις ἐτίμησεν ἀξιώμασιν, εἶτα ἀνεῖπε καὶ Καίσαρα. συνάψας δ’ ἐκεῖνον τῇ θυγατρὶ καὶ οὕτω τιμήσας σὺν στρατεύμασι πρὸς Λογγιβαρδίαν ἐξέπεμψεν. οὕτω δὲ ὑψωθεὶς οὐκ ἔμελλε τὸν φθόνον φυγεῖν. διεβέβλητο γοῦν πρὸς τῶν βασκαινόντων ὡς τῆς βασιλείας ἐρῶν· οὐκ ἔδρα δὲ κατὰ τοῦ Καίσαρος ἡ διαβολή, ἕως ἡ τοῦ βασιλέως θυγάτηρ τοῖς ζῶσιν ἠρίθμητο. ἐπεὶ δ’ υἱὸς ὁ Μιχαὴλ ἐτέχθη τῷ βασιλεῖ καὶ ἡ τοῦ Καίσαρος ἐτεθνήκει εὐνέτειρα, ἐκεῖνος εὐθὺς μετετάξατο, καὶ κείρεται μὲν τὴν τρίχα ἑκών, ἀμφιέννυται δὲ τριβώνιον καὶ τοῖς μονάζουσι κατατάττεται καὶ τὸ τοῦ Ἀνθεμίου λεγόμενον ἐδείματο ἀσκητήριον, ἐν ᾧ διάγων τὸν βίον κατέλυσε καὶ ἐτάφη ἐκεῖ. Τῶν δὲ Ἀράβων ταῖς Ῥωμαϊκαῖς ἐπελθόντων χώραις ὁ Θεόφιλος ἐξεστράτευσε κατ’ αὐτῶν, ἔχων μεθ’ ἑαυτοῦ τὸν Θεόφοβον καὶ τὸν Μανουήλ.
τὼ δ’ ἤστην ἄνδρε καὶ γενναίω καὶ ἀγαθὼ τὰ πολεμικά, ὧν ὁ μὲν Μανουὴλ δῆλος ἅπασιν ἦν καὶ τοῖς ἐναντίοις αὐτοῖς πολλάκις τε στρατηγήσας καὶ πρωτοστράτωρ τοῦ βασιλέως Μιχαὴλ τοῦ Ῥαγγαβὲ γεγονώς. ὁ δὲ Θεόφοβος γένους μὲν κατήγετο Περσικοῦ, ἐτράφη δ’ ἐν τῇ βασιλίδι τῶν πόλεων καὶ παρ’ αὐτῇ διῆγεν, ἀφανὴς ὢν καὶ μηδὲ γινωσκόμενος. λέγεται δὲ τὸν πατέρα αὐτοῦ ἐκ τῆς παρὰ Πέρσαις βασιλικῆς ἐκφῦναι φυλῆς· ἐκλελοιπότων δὲ τοῖς Πέρσαις τῶν ἐκ τοῦ βασιλείου γένους, μαθεῖν αὐτοὺς ὡς ἔστι παρὰ Ῥωμαίοις ἀνὴρ ἐκ γένους ἕλκων βασιλικοῦ τὴν σειράν, καὶ ἀφικέσθαι ζήτησιν ποιουμένους αὐτοῦ. ὡς δ’ εὑρέθη ζητούμενος, γέγονεν ἐντεῦθεν γνωστὸς καὶ τῷ βασιλεῖ καὶ εἰς μέγα τύχης ἀνήχθη, πατρίκιος τιμηθεὶς καὶ τῇ τοῦ βασιλέως συνοικισθεὶς ἀδελφῇ. τούτοις οὖν τοῖς εἰρημένοις ἀμφοῖν ἀνδράσι πεποιθὼς ὁ Θεόφιλος ἀντεπῆλθε τοῖς ἐναντίοις.
ὡς οὖν ἀλλήλων ἄγχιστα ἐπήξαντο τοὺς χάρακας τὰ στρατεύματα, ὁ τῶν Σαρακηνῶν ἀρχηγὸς Ἰμβραήλ, ἕνα τῶν ὑπ’ αὐτὸν στρατηγῶν μετὰ λαοῦ μυριάδων ὀκτὼ εἰς ἀντιπαράταξιν τοῦ Ῥωμαϊκοῦ στρατεύματος καταλελοιπώς, αὐτὸς μετὰ τῶν ἄλλων ἀνεχώρησεν, ἢ δειλαινόμενος ἢ ἀλαζονευόμενος. συμβαλόντων δὲ τῶν στρατευμάτων πολλοὶ μὲν ἑκατέρωθεν ἔπιπτον, τέλος δὲ πρὸς ὑπαγωγὴν ἐκλίθησαν αἱ σχολαί, καὶ κἂν ἥλω καὶ ὁ βασιλεὺς αὐτός, εἰ μὴ Θεόφοβος μετὰ τοῦ περὶ αὐτὸν Περσικοῦ στρατεύματος καὶ χειρὶ ἐβοήθησε καὶ στρατηγήματι τοὺς τῆς Ἄγαρ κατεσοφίσατο. τότε μὲν οὖν ἐπανέζευξεν ἐς τὴν Κωνσταντίνου ὁ βασιλεύς. Τῷ δ’ ἐφεξῆς αὖθις ἔτει στρατεύει καὶ συμμίξας τοῖς ἐκ τῆς Ἄγαρ ἐπικρατέστερος γίνεται, καὶ πολὺ μὲν πλῆθος αὐτῶν πέπτωκε, πλείους δ’ ἑάλωσαν δορυάλωτοι, ἐν οἷς ἦν καί τις ἀνὴρ τῷ τῶν σχολῶν δομεστίκῳ γνώριμος καὶ μαρτυρούμενος ὑπ’ αὐτοῦ ὡς καὶ τὴν χεῖρα γενναῖος καὶ περιδέξιος καὶ εὐφυῶς ἱππαζόμενος καὶ δύο μεταχειριζόμενος δόρατα. θριάμβου τοίνυν ἐπὶ τῇ νίκῃ καταγομένου ἐν ἱππηλασίας ἀγῶνι, τὸν ἐπαινούμενον ἐκεῖνον Ἀγαρηνὸν ἱππάσασθαι καὶ τὰ δύο μεταχειρίσασθαι δόρατα ἐκέλευσεν ὁ κρατῶν.
καὶ ὃς ἐπεδείκνυτο κατὰ τὸ κέλευσμα τοῖς ὁρῶσι τὸ ἀμφοτεροδέξιον. καὶ ὁ βασιλεὺς τοῦτον ἐπῄνει τε καὶ ἐθαύμαζεν. ὁ γοῦν Κρατερός Θεόδωρος, ὃς μετ’ ὀλίγον τῷ μαρτυρικῷ κατεκοσμήθη στεφάνῳ, τῶν τεσσαράκοντα δύο μαρτύρων εἷς ὤν, παρεστὼς τότε τῷ Θεοφίλῳ ἐχλεύαζε τὸν Ἀγαρηνόν. ὀργῆς δ’ ἐπὶ τῇ χλεύῃ πλησθεὶς ὁ κρατῶν σὺ δ’ ἔφη ὦ θηλυδρία (ἐκτομίας γὰρ ὁ Κρατερὸς ἐτύγχανεν ὤν) ἐνδείξῃ τοιοῦτόν τι; καὶ ὁ Κρατερὸς δύο μὲν δόρατα στρέφειν οὐκ ἤσκησα, ὅτι μηδὲ δεῖ τῇ μάχῃ παιγνίων, ἀλλὰ σπουδῆς, ἓν δὲ μεταχειριζόμενος, σὺν θεῷ δ’ εἰρήσθω, τοῦτον καταβαλῶ. ἐκμανεὶς δ’ ἐπὶ τῷ λόγῳ ὁ βασιλεὺς καὶ ὀμόσας καθ’ ἑαυτοῦ ἦ μήν ἔφη τεθνήξῃ, εἰ μὴ αὐτίκα τοῦτον καταβαλεῖς. ὁ δὲ μὴ ὑπερθέμενος καὶ συνεμαχέσατο τῷ Ἀγαρηνῷ καὶ τοῦ ἵππου κατέβαλε. Πάλιν οὖν τῷ βασιλεῖ στρατεία κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν, καὶ πάλιν μάχη, καὶ τὸ τῆς μάχης τέλος τοῖς Ῥωμαίοις οὐκ ἀγαθόν. μικροῦ γὰρ ἀπήχθη ἂν καὶ ὁ βασιλεὺς δορυάλωτος παρὰ τῶν Ἰσμαηλιτῶν κυκλωθείς. ὡς δ’ ἔγνω τοῦτο ὁ Μανουήλ, ἐμβοησάμενος τοὺς περὶ αὐτὸν μέσον εἰσελαύνει τῶν πολεμίων καὶ τῷ βασιλεῖ φησίν ἀκολούθει μοι· ἵστατο γὰρ ἐκ δειλίας ἀπεγνωκώς.
ὁ δὲ τὴν δειλίαν ἐπιχρωννύς, μὴ βούλεσθαι φυγεῖν ἔφη καταλιπὼν τὸν λαόν. ἐπεὶ δὲ πολλάκις ἐξελθεῖν τῆς μάχης παρακαλούμενος, ὥσπερ πεπεδημένος τῇ πτοίᾳ εἱστήκει, ὁ Μανουὴλ τὸ ξίφος σπασάμενος εἰ μὴ ἕποιό μοι φησίν, αὐτίκα σε ἀνελῶ· κρεῖσσον γάρ σε θανεῖν ἢ ληφθῆναι τοῖς ἐναντίοις αἰχμάλωτον καὶ τοιοῦτον αἶσχος τῇ πολιτείᾳ Ῥωμαίων περιποιήσασθαι. ταύταις οὖν ταῖς τοῦ Μανουὴλ ἀπειλαῖς μόλις τῆς ἐκ τοῦ φόβου νάρκης λυθεὶς καὶ ἀκολουθήσας αὐτῷ, διεσώθη· ὅθεν σωτῆρα τὸν ἄνδρα ἐκάλει καί οἱ τὰ σῶστρα δαψιλῶς ἀπετίννυεν. οὐκ εἰς μακρὰν δὲ αἱ τῶν βασκάνων γλῶςσαι τὴν γνώμην τοῦ βασιλέως κατὰ τοῦ Μανουὴλ εἰς τοὐναντίον ἐτρέψαντο. διέβαλον γὰρ αὐτὸν ὡς τυραννίδι ἐπιχειροῦντα, καὶ ἤδη ταῖς διαβολαῖς ἐπέπειστο ὁ Θεόφιλος καὶ τὸν Μανουὴλ ἐκτυφλῶσαι διανενόητο. γνοὺς δ’ ἐκεῖνος τὸ μελετώμενον ἀπέδρα καὶ ἀγχοῦ που γενόμενος τοῖς Ἀγαρηνοῖς δηλοῖ τῷ αὐτῶν ἀρχηγῷ ὅστις ἐστὶ καὶ ὡς, εἰ λήψεται πίστεις μὴ βιασθῆναι τὴν οἰκείαν θρησκείαν ἐξομόσασθαι, προσελεύσεταί οἱ. ὁ δὲ αὐτίκα πίστεις τε δίδωσι καὶ περιχαρῶς αὐτὸν ὑποδέχεται.
καὶ ὁ Μανουὴλ ἐκεῖσε γενόμενος καὶ στράτευμα πιστευθεὶς πολλὰς ἀριστείας κατὰ Περσῶν εἰργάσατο καὶ μεγάλα τρόπαια ἔστησε καὶ ἐφιλεῖτο παρὰ τῶν τῆς Ἄγαρ καὶ ἐθαυμάζετο. ὁ δὲ Θεόφιλος καὶ ἐλυπεῖτο διὰ τὸν Μανουὴλ καὶ ἐφρόντιζεν ὅπως αὐτὸν ἐκεῖθεν μετακαλέσεται. πίστεις οὖν αὐτῷ καὶ δι’ ὅρκου καὶ δι’ ἐγγράφου χρυσοσημάντου μετά τινος μοναχοῦ στείλας ἐπανελθεῖν προετρέπετο. καὶ ὃς ἐπανῆλθε, τὸ δ’ ὅπως διηγητέον· ἔστι γὰρ οὐκ ἄχαρι πρὸς διήγησιν. ἐντυχὼν τῷ τὰς πίστεις ἐκ βασιλέως αὐτῷ κομίζοντι μοναχῷ καὶ συνθέμενος ὑποστρέψαι, πρόσεισι τῷ τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἀρχηγῷ καὶ αἰτεῖται στράτευμά οἱ δοθῆναι, ἵνα κατὰ τὴν Καππαδοκίαν γενόμενος ἀνταποδοίη τοῖς εἰς τὸν βασιλέα κατειποῦσιν αὐτοῦ (ἐκεῖ γὰρ ἔλεγεν οἰκεῖν τοὺς κατηγόρους αὐτοῦ), ἠξίου δὲ τὸν ἀρχηγὸν τῶν Ἀγαρηνῶν καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ συνεκπέμψαι αὐτῷ, ἵνα σοι τοῦτον λέγων γυμνάσω πρὸς τὰ πολέμια. ὁ δὲ πείθεται καὶ τὸν οἰκεῖον αὐτῷ συνεκπέμπει υἱόν· ἐθάρρει γὰρ τῷ Μανουὴλ καὶ ἐπίστευε.
κἀκεῖνος ἀπῄει, καὶ ἤδη τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἐγγίσας ὁρίοις τὸν τοῦ ἄρχοντος τῶν ἐκ τῆς Ἄγαρ υἱὸν συμπαραλαβὼν μετ’ ὀλίγων Σαρακηνῶν ἐξῄει δῆθεν πρὸς κυνηγέσιον, πολλῶν αὐτῷ θεραπόντων συνεπομένων. ὡς γοῦν ἐντὸς χώρας Ῥωμαίων ἐγένετο, τῷ υἱῷ τοῦ Ἰσμαηλίτου περιπλακείς, σὺ μέν ἔφη τέκνον, ὑπόστρεφε πρὸς τὰ σά, ἐγὼ δὲ πρὸς Ῥωμαίους πορεύσομαι. ἐπανελθὼν δ’ εἰς τὴν μεγαλόπολιν περιχαρῶς ἐδέχθη παρὰ τοῦ αὐτοκράτορος καὶ μάγιστρος αὐτίκα τετίμητο· καὶ ἐκ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος τὸν τοῦ βασιλέως υἱὸν Μιχαὴλ ἐδέξατο, ὃν ὁ πατὴρ καὶ διαδήματι ἔστεψε καὶ βασιλέα Ῥωμαίων ἀνεῖπε. Τοῦ πατριάρχου δὲ Ἀντωνίου τὴν ζωὴν καταστρέψαντος, ὃς ἔτη τῆς ἐκκλησίας ἐκράτησε δεκατρία, Ἰωάννης, ὃν ὁ λόγος ἤδη προείρηκε διδάσκαλον γενέσθαι τοῦ Θεοφίλου καὶ συναιρεσιώτην, προχειρίζεται πατριάρχης, ὃν καὶ Ἰαννῆν ἐκάλουν οἱ τότε, καὶ διὰ τὴν αἵρεσιν καὶ διὰ γοητείας· ἦν γὰρ αὐταῖς ἐντριβής.
τὸν δὲ ἱερώτατον Μεθόδιον, ὃς ὕστερον καὶ τὸν πατριαρχικὸν ἐκόσμησε θρόνον, μὴ πειθόμενον συνθέσθαι τῇ κακοδοξίᾳ αὐτοῦ, μετὰ μαστίξεις πολλὰς καὶ τῶν σιαγόνων αὐτοῦ σύνθλασιν καὶ τῶν ὀδόντων ἐκρίζωσιν, εἰς τὴν Πάνορμον νῆσον, ἣ νῦν τοῦ Ἀντιγόνου καλεῖται, ὁ δυσσεβὴς ὑπερορίζει Θεόφιλος καὶ ἐντὸς καθείργνυσι μνήματος μετὰ δύο λῃστῶν· ὧν τοῦ ἑνὸς θανόντος, ὅσην ὁ ἅγιος ἐκ τῆς δυσώδους τοῦ τεθνεῶτος ἀποφορᾶς ὑπήνεγκε βίαν καὶ ἀηδίαν οὐκ ἄν τις λόγος ἱκανῶς διαγράψαιτο. ἐκεῖ τοίνυν ἐγκεκλεισμένου τοῦ ἀοιδίμου ἐκείνου πατρός, καὶ οἱ αὐτάδελφοι, ὅ τε Θεοφάνης καὶ ὁ Θεόδωρος, μετὰ τὴν τῶν προσώπων κατάστιξιν ὑπεροριζόμενοι καὶ κατὰ τὸν Κάρτα λιμένα καταλύσαντες διά τινος ἁλιέως συνήθους τῷ Μεθοδίῳ ἐπιστέλλουσι ταῦτα· τῷ ζῶντι νεκρῷ καὶ νεκρῷ ζωηφόρῳ, ναίοντι τὴν γῆν καὶ πολοῦντι τὸν πόλον, γραπτοὶ γράφουσι δέσμιοι τῷ δεσμίῳ. οἷς πάλιν διὰ τοῦ αὐτοῦ ἁλιέως ὁ ὅσιος ἀνταπέστειλε· τοὺς ταῖς βίβλοισιν οὐρανοῦ κλησιγράφους καὶ πρὸς μέτωπα σωφρόνως ἐστιγμένους προσεῖπεν ὁ ζώθαπτος ὡς συνδεσμίους.
ἕβδομον δ’ ἔτος διανύσας ἐν τῷ τάφῳ ὁ ἅγιος, εἶτα ἐκβληθεὶς ἐκεῖθεν ἐν τοῖς ἀνακτόροις κατεκέκλειστο, μηδενὸς αὐτὸν ὁρῶντος ἢ μόνου τοῦ ὑπηρετοῦντος αὐτῷ καὶ τοῦ βασιλέως. φιλοπονῶν γὰρ ὁ Θεόφιλος καὶ ἀναγινώσκων ἠρώτα τὸν ἱερὸν Μεθόδιον περὶ ὧν ἀμφιβάλλων ἦν· διὸ καὶ ἐν ταῖς ἀποδημίαις ἀεὶ συνόντα εἶχεν αὐτόν. Ἔαρος δ’ ἐπιστάντος κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν ὁ βασιλεὺς καὶ πάλιν ἦρε τὰ ὅπλα καὶ πολλὰ τῆς Συρίας ἐξεπόρθησε καὶ πόλεων ἐκράτησε καὶ αὐτῆς τῆς Σωζοπέτρας, ἣ πατρὶς ἐτύγχανε τοῦ ἀμερμουμνῆ, καὶ ταῦτα πολλὰ δεομένου ἐκείνου φείσασθαι τῆς πατρίδος αὐτοῦ. ὁ μὲν οὖν βασιλεὺς ἀνέζευξεν εὐτυχῶς. ὁ Θεόφοβος δὲ καταλειφθείς, ὥστε τὰ τῶν στρατευμάτων οἰκονομήσασθαι, ἐπεὶ τὸ τῶν Περσῶν ὑστέρησε σιτηρέσιον (στράτευμα γὰρ ἦν τῷ βασιλεῖ Περσικόν), περιαλγησάντων διὰ τοῦτο τῶν Περσῶν, βασιλεὺς παρ’ αὐτῶν ἀνερρήθη καὶ ἄκων, μᾶλλον δὲ καὶ παρακαλῶν αὐτοὺς μεθεῖναι τῆς ἀπονοίας, μὴ καὶ ἑαυτοὺς καὶ αὐτὸν ἐσχάτοις κακοῖς περιβάλωσιν· ἀλλ’ οὐκ ἔπειθε. στέλλει οὖν πρὸς τὸν βασιλέα, τοῦτο τοὺς Πέρσας ἀποκρυψάμενος, γνωρίζων τὸ γεγονὸς καὶ μηδέν τι κατ’ αὐτοῦ ὑποπτεύειν πληροφορῶν.
καὶ ἐπανελθὼν πρόσεισι τῷ βασιλεῖ, αὐτὸς μὲν ἀποδεχθεὶς εὐμενέστατα καὶ τὴν προτέραν εὐετηρίαν ἀπειληφώς. καὶ οἱ Πέρσαι δὲ συγγνώμης πάντες ἠξίωντο καὶ οὐδέν τι αὐτοῖς ἐπήνεκτο ἕτερον ἢ ὅτι οὐχ ὁμοῦ πάντες εἶναι εἰάθησαν, ἀλλ’ ἐς μυριάδας συναγόμενοι τρεῖς διῃρέθησαν, καὶ ἑκάστῳ θέματι χιλιάδες δύο ἀπενεμήθησαν, ὥστε τοῖς τῶν θεμάτων στρατηγοῖς καὶ ὑποκεῖσθαι καὶ πείθεσθαι. τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς Πέρσας καὶ τὸν Θεόφοβον ἦσαν ἐν τούτοις. Τοῦ δὲ ἀμερμουμνῆ τοσοῦτον καθήψατο ἡ τῆς αὐτοῦ πατρίδος ἐκπόρθησις ὡς μὴ ἀνεκτὴν εἶναι αὐτῷ τὴν ζωήν, εἰ μὴ ἀμύνοιτο δι’ αὐτὴν τὸν Θεόφιλον. μαθὼν οὖν πατρίδα εἶναι αὐτοῦ τὸ Ἀμόριον, ἐπ’ αὐτὸ στρατεύσασθαι ἔγνωκε. καὶ ὁ βασιλεὺς τοῦτο γνοὺς αὐτὸ κατωχύρωσεν ἄλλως τε καὶ στρατευμάτων ἀποστολῇ, ὧν ἦρχον Θεόδωρος ὁ Κρατερός, οὗ πρὸ μικροῦ ἡ ἱστορία ἐμνήσθη, καὶ οἱ λοιποί, οἳ καὶ τὸν τοῦ μαρτυρίου δρόμον ἐξήνυσαν παρὰ τοῖς Ἀγαρηνοῖς, τεσσαράκοντα καὶ δύο πάντες τυγχάνοντες. ἐξῆλθε δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς ὑπαντιάσων τοῖς ἐκ τῆς Ἄγαρ, καὶ ὁ μὲν τῷ τοῦ ἀμερμουμνῆ υἱῷ συμβαλὼν μετὰ στρατιᾶς ἀξιομάχου ἥκοντι τρέπεται.
νυκτὸς δ’ ἐπιγενομένης ὁ Μανουὴλ τὰς φυλακὰς τοῦ στρατοπέδου περιιὼν ἤκουσέ τινων τῶν Περσῶν περὶ προδοσίας τοῖς Ἀγαρηνοῖς διαλεγομένων (συνίει γὰρ τὴν τούτων διάλεκτον) καὶ τοῦτο τῷ βασιλεῖ ἀπηγγέλκει καὶ πέπεικεν ἐξαναστῆναι τοῦ στρατοπέδου κατὰ τὸ περίορθρον. καὶ ὁ μὲν ἀπῄει ὅλον ἐνδοὺς τῷ ἵππῳ τὸν χαλινόν. ὁ δ’ ἀμερμουμνῆς ἐξ ἐκείνου ἀμερίμνως τῇ τοῦ Ἀμορίου ἐπικεχειρήκει πολιορκίᾳ καὶ ἐνδελεχέστατα τὰς προσβολὰς τῇ πόλει πεποίητο· ἤνυε δ’ οὐδέν, τῶν ἔνδον εὐρώστως ἀνταγωνιζομένων, ὥστε καὶ ἀπελπίσαι τὴν ταύτης ἅλωσιν τοὺς Ἀγαρηνούς· καὶ ἀπηλλάγησαν ἂν καὶ ἡ πόλις οὐκ ἂν ἐπεπόρθητο, εἰ μή τις τῶν ἔνδον δι’ ἔριν τινὰ ἐκμανεὶς προδότης ταύτης ἐγένετο, ᾧ Βοϊδίτζης ἦν τὸ ἐπώνυμον. ἁλόντος δὲ τοῦ ἄστεος, ὅσος οὖν ἀνῃρέθη λαὸς οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. γυναῖκες δὲ καὶ παῖδες καὶ μειρακίσκοι εἰς πολλὰς χιλιάδας συναριθμούμενοι ἀπήχθησαν δορυάλωτοι καὶ οἱ τῶν ἐκεῖ στρατηγούντων ἔξοχοι, Κάλλιστός τε καὶ Κωνσταντῖνος καὶ ὁ Κρατερὸς Θεόδωρος οἱ πατρίκιοι, καὶ ἄλλοι πολλοὶ τῶν ἐν στρατηγίαις διαπρεπόντων καὶ περιφανῶν ἐξ ἀξιωμάτων τιμῆς.
ταῦτα μαθὼν ὁ Θεόφιλος (ἐν γὰρ τῷ Δορυλαίῳ διῆγε) πρέσβεις πρὸς τὸν τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἐκπέπομφεν ἀρχηγόν, ἀποδοθῆναι αὐτῷ τοὺς ἐπιφανεῖς τῶν ἁλόντων αἰτῶν καὶ τοὺς αὐτῷ κατὰ γένος προσήκοντας κεντηναρίων πρὸς τέσσαρσιν εἴκοσιν. ὁ δὲ τοὺς πρέσβεις ἰταμῶς ἀπεπέμψατο, ἀνόητος ἂν εἴην εἰπών, εἰ περὶ χίλιά μοι τῆς ἐν στρατείᾳ δαπάνης κεντηνάρια γεγονυίας αὐτὸς τοσαῦτα λαβὼν ἀποδοίην τοὺς αἰχμαλώτους. ὡς δὲ ἐπανῆλθον οἱ πρέσβεις ἄπρακτοι, οὕτω ἡ συμφορὰ καθίκετο τῆς τοῦ Θεοφίλου ψυχῆς ὡς μηδὲν αὐτῷ πρὸς ταύτην εὑρίσκεσθαι παρηγόρημα, ἀλλὰ καὶ τροφῆς ἀποσχέσθαι καὶ μή τι πόμα προσίεσθαι ἢ μόνον ὕδωρ ψυχρότατον καὶ οἷον τὸ ἐκ χιόνος· τούτῳ δὲ χρώμενος συνεχῶς ἐπέπληκτο τὰ ἐντὸς καί οἱ δυσεντερίας νόσος ἐνέσκηψε. καταλαβὼν δὲ τὰ βασίλεια καὶ ἤδη γνοὺς ἑαυτῷ τὴν σωτηρίαν ἀνέλπιστον, μετακαλεῖται τὴν σύγκλητον καὶ ἠξίου πίστιν εἰς τὴν σύζυγον καὶ τὸν παῖδα ἐνδείξασθαι καὶ διατηρῆσαι σφίσι τὴν ἀρχὴν τὴν βασίλειον· οἱ δὲ κατετίθεντο.
τούτων δὲ γεγονότων οὕτως, ὁ βασιλεύς, καὶ πρῴην ἐξ ὅτουπερ ἀνερρήθη παρὰ τῶν Περσῶν βασιλεὺς ὁ Θεόφοβος, ὕποπτον αὐτὸν ἡγούμενος, ἔθετο μᾶλλον τῇ ὑπονοίᾳ καὶ διὰ τὴν προδοσίαν, ἣν ἐμελέτων οἱ Πέρσαι ποιήσασθαι, ὡς ἤδη μοι γέγραπται, τῶν ἐνδιαβαλόντων τὸν ἄνδρα, ὑποθήκαις ἐκείνου ταῦτα τοὺς Πέρσας δρᾶν ἰσχυριζομένων. ὡς ἤδη τῇ νόσῳ τὸ σῶμα τοῦ αὐτοκράτορος δεδαπάνητο καὶ ἐξέλιπεν ἡ ἰσχύς, δείσας μὴ αὐτοῦ θανόντος ἐπίθοιτο τυραννίδι, καθείργνυσιν αὐτὸν περὶ τὰ βασίλεια, καὶ ἐπεὶ τὴν ζωὴν ἑαυτοῦ ἐκ λεπτοῦ μίτου ἠρτῆσθαι διέγνωκε καὶ ἄρτι ἐκλείπειν, ἀναιρεθῆναι κεκέλευκε τὸν Θεόφοβον καὶ κομισθῆναί οἱ τὴν αὐτοῦ κεφαλήν· ἧς κομισθείσης ἐπιθεῖναι λόγος αὐτῇ τὴν χεῖρα τὸν βασιλέα καὶ ἁψάμενον τῶν ταύτης τριχῶν ἐπειπεῖν, ὡς ἀπὸ τοῦδε οὔτε ἐγὼ Θεόφιλος οὔτε σὺ Θεόφοβος. καὶ ἐπὶ τούτοις ἐξηρεύξατο τὴν ψυχήν, βασιλεύσας ἐνιαυτοὺς δυοκαίδεκα ἐπὶ μησὶ τρισί, πολλὰ τὴν σύμβιον καὶ τὸν ἐπὶ τοῦ κανικλείου Θεόκτιστον παραδυναστεύοντα τότε ἀξιώσας μὴ παραχωρῆσαι τὰς σεπτὰς ἀναστηλωθῆναι εἰκόνας, μηδὲ τὸν πατριάρχην Ἰωάννην τῆς ἐκκλησίας διωχθῆναι. λιβερ σεχτς δεξιμς.
Ὁ μὲν οὖν Θεόφιλος ἐπὶ τούτοις ἀπεβίω, ἡ δὲ τῆς βασιλείας ἀρχὴ πρὸς τὸν ἐκείνου μετεβιβάσθη παῖδα τὸν Μιχαήλ, ἔτι παιδίον τυγχάνοντα, ᾧ καὶ ἐπιτρόπους ὁ πατὴρ καταλέλοιπε τὸν μάγιστρον Μανουὴλ καὶ τὸν πατρίκιον Θεόκτιστον. τὴν δὲ τῶν πραγμάτων διοίκησιν ἡ βασιλὶς Θεοδώρα μετεχειρίζετο, καὶ πρῶτον αὐτῇ γέγονε σπούδασμα ἡ τοῦ διωγμοῦ τῶν ὀρθοδόξων διὰ τὰ σεπτὰ ἐκτυπώματα λώφησις, καὶ τοῦ πατρικίου Θεοκτίστου συνευδοκοῦντος. ὁ γὰρ Μανουὴλ οὐκ ἦν τῇ τῆς αἱρέσεως καθαιρέσει συγκάταινος· διὸ καὶ ἀνεβάλλετο ἡ πρᾶξις. ἀλλὰ γὰρ θραύει νόσῳ τοῦτον ἡ πρόνοια, καὶ ἡ νόσος ἦν κραταιὰ καὶ ἀπέγνωστο αὐτῷ ἡ ζωή. μοναχῶν δέ τινων εἰς ἐπίσκεψιν ἀφικομένων αὐτοῦ καὶ ὅπως ἔχει πυνθανομένων, ἐκεῖνος λεπτῇ καὶ ἀδρανεῖ τῇ φωνῇ ὅσον ἤδη ἐκλείπειν ἀνταπεκρίνατο. οἱ δέ εἰ σύνθοιο ἔφησαν τῇ τῶν εἰκόνων συνευδοκῆσαι τιμῇ καὶ τὴν βασίλισσαν εἰς τοῦτο παρακροτῆσαι, οὐκ εἰς μακρὰν ἔσται σοι καὶ ῥῶσις σώματος καὶ σωτηρία ψυχῆς. καὶ ὁ μὲν ἐπηγγείλατο, καὶ ἡ νόσος ἠσθένει καὶ ὁ Μανουὴλ ἀνερρώννυτο.
ἤδη δὲ τὴν ὑγείαν ἀπολαβὼν πρόσεισι τῇ βασιλίσσῃ καὶ περὶ τῶν σεβαστῶν εἰκόνων ὡμίλει καὶ τὴν αὐτῶν κατήπειγεν ἀναστήλωσιν, ταῦτα καὶ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ τῶν συγγόνων πρεσβευόντων τῶν πατρικίων. ἡ δὲ ξυρὸς ἦν εἰς ἀκόνην. καὶ πρότερον μὲν τοὺς ἐν ὑπερορίαις παραπεμφθέντας παρὰ τοῦ Θεοφίλου καὶ τοὺς καθειργμένους καὶ τοὺς ἄλλαις κακώσεσι προσπαλαίοντας πάντας ἀνῆκεν. εἶτα καὶ ζήτησιν γενέσθαι προσέταξε περὶ τῆς αἱρέσεως, καὶ γενομένης ἡ τῶν ὀρθοδόξων ὑπερέσχε πληθύς. πρὸ τῆς ζητήσεως δὲ τὸν ψευδώνυμον πατριάρχην τὸν γόητα Ἰωάννην τοῦ ἀρχιερατικοῦ κατασπᾷ θρόνου, ἀθέσμως ἐπιβεβηκότα τούτου ἐπὶ ἐνιαυτοὺς ἕξ, ἀντεισάγει δὲ τὸν ἱερὸν καὶ θεῖον Μεθόδιον. καὶ αὐτοῦ προεστῶτος τοῦ τῶν ὀρθοδόξων πληρώματος ἡ ζήτησις γέγονε καὶ ἡ τῶν ἁγίων ἐκτυπωμάτων εἰς τοὐμφανὲς προσκύνησίς τε καὶ ἀναστήλωσις. ὅτε φασὶ τὴν βασίλισσαν θερμότατα δεηθῆναι τοῦ τε πατριάρχου καὶ τῶν ἄλλων ἀρχιερέων καὶ μοναχῶν κοινὴν προςενεγκεῖν δέησιν τῷ θεῷ ὥστε σωτηρίας τυχεῖν τὸν βασιλέα καὶ ξυνευνέτην αὐτῆς·
καὶ μέντοι καὶ θερμότατα δεηθῆναι αὐτοὺς τοῦ θεοῦ, καὶ τὸν μὴ παριδεῖν τὴν αἴτησιν τῶν θεραπόντων αὐτοῦ, ἀλλ’ ἀξιῶσαι συγγνώμης τὸν βασιλέα Θεόφιλον. ᾄδεται ταῦτα καὶ τοῖς ἀφορῶσι πρὸς τὸ φιλάνθρωπον τοῦ θεοῦ καὶ δέχεται καὶ πιστεύεται. ἀπιστήσει γὰρ οὐδεὶς ἢ ὅστις οὐ μέγα οἴεται δύνασθαι τὰς τῶν ἁγίων ἐντεύξεις τὰς πρὸς θεόν, οὐδ’ ἀντιμετρεῖν οἶδε τὴν τοῦ θεοῦ ἀγαθότητα πρὸς τὰ ἀνθρώπινα ἀγνοήματα. ἡ μὲν οὖν τῶν ἁγίων εἰκόνων οὕτω γέγονεν ἀναστήλωσις. ὁ δὲ καθαιρεθεὶς πατριάρχης Ἰωάννης ἢ Ἰαννῆς ἐν μονῇ τινι περιορισθεὶς καὶ εὑρηκὼς ἐκεῖ εἰκόνα τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ καὶ τῆς αὐτὸν ἀσπόρως τεκούσης, τὰ ὄμματα τῶν σεβασμίων ἐκτυπωμάτων ἐξώρυξεν. ὃ μαθοῦσα ἡ βασιλὶς καὶ ζῆλον θεῖον ζηλώσασα τοὺς τοῦ ἀσεβοῦς ἐκείνου ἐκκοπῆναι προσέταξεν ὀφθαλμούς· ἀλλ’ οὐκ εἰς ἔργον ἐξέβη τὸ πρόσταγμα, τῇ βασιλίδι τὴν δικαίαν ὀργὴν καταπραϋνάντων τινῶν. πέμψασα δὲ σκυτάλῃ τοῦτον ᾐκίσατο, τῶν αἰκισμῶν παραταθέντων μέχρις ἑκατοντάδος διπλῆς. Ἀλλὰ καὶ οὕτως ἔχων ὁ γόης καὶ οἱ ὁμοδοξοῦντες αὐτῷ καὶ τῇ αὐτῇ καθαιρέσει ὑποβληθέντες ἠρεμεῖν οὐκ ἠνείχοντο.
συσκευάζουσι δὲ κατὰ τοῦ ἱεροῦ Μεθοδίου σκαιώρημα τῆς αὐτῶν ἀπονοίας ἢ κακονοίας μᾶλλον ἐπάξιον. γύναιον γάρ τι αἰσχρὸν χρυσίου δόσει πολλοῦ ὑποφθείραντες κατηγορῆσαι πεπείκασι τοῦ ἀοιδίμου ἐκείνου ἀνδρὸς ὡς συμφθαρέντος αὐτῷ. καὶ τῆς κατηγορίας οἱ προὔχοντες τῆς συγκλήτου παρῆσαν ἐξετασταί. καὶ παρῆκτο τὸ γύναιον λέγον ὅσα παρὰ τῶν ἀσεβῶν ἐκείνων συκοφαντῶν προκατήχητο καὶ εἰς πρόσωπον ἐλέγχον δῆθεν τὸν ἅγιον. ὁ δὲ τέως μὲν ἡσυχίαν ἦγεν· ὡς δὲ σκυθρωπάζον ἑώρα τῆς ἐκκλησίας τὸ πλήρωμα, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων τὸν μάγιστρον Μανουήλ, ἀνίσταται μέν, αἴρει δ’ ἐπ’ ὄψει πάντων ταῖς χερσὶ τὸ κράσπεδον τῆς περιβολῆς καὶ ἀπογυμνοῖ τὴν αἰδῶ· ἡ δὲ ἦν κατεψυγμένη πάντῃ καὶ μαρασμὸν ἀπό τινος συμβάματος ὑπομείνασα, ὡς δῆλον εἶναι μὴ δύνασθαι ταύτην πρὸς ἀφροδίσια ἐνεργεῖν. τοῦτο τοῖς μὲν ὀρθόφροσι χαρμονῆς καὶ θάμβους ἐγένετο αἴτιον, τοῖς δὲ συκοφάνταις αἰσχύνης καὶ ἀθυμίας πολλῆς.
ὡς δ’ ἠρωτᾶτο ὁ ἅγιος ὅθεν ὁ τῶν αἰδοίων αὐτῷ συμβέβηκε μαρασμός, ὁ αἰδοῖος ὄντως ἐκεῖνος ἐστάλην εἶπε ποτὲ κατά τινα χρείαν εἰς Ῥώμην, κἀν ταύτῃ διάγοντι πύρωσίν μοι τῆς σαρκὸς ὁ δαίμων ἐπήνεγκε, καὶ ἦν τὸ πάθος σφοδρότερον καὶ ἡ τοῦ ἔρωτος οὐκ ἔληγε φλεγμονή, ἀλλ’ ὁσημέραι ἀκμαιότερον ἐξεκάετο. δείσας οὖν περὶ τῷ σώφρονι λογισμῷ, μήποτε τῇ σαρκὸς ἀνάγκῃ ὑποσυρῇ, πρόσειμι τῇ κορυφαίᾳ τῶν ἀποστόλων δυάδι Πέτρῳ καὶ Παύλῳ, καὶ ταύτης ἐδεόμην ἀμῦναί μοι κινδυνεύοντι. ὑπνώττων τοίνυν νυκτὸς ὁρῶ τὼ ἄνδρε μοι ἐφεστῶτε, καὶ ὁ Πέτρος ἔδοξέ μοι τοῖς δακτύλοις ἅψασθαι τῆς αἰδοῦς καὶ λέγειν μὴ πτοεῖσθαι, πῦρ δέ μοι ἐδόκει τὰ παιδογόνα μόρια βόσκεσθαι, ὡς ἐκ τῆς ἀλγηδόνος καὶ τὸν ὕπνον ἀνεῖναί με. ἔκτοτε οὖν μοι τὰ μόρια ταῦτα νενέκρωται καὶ πύρωσις οὐκέτι μοι παρηνώχλησε. ταῦτα ὁ μάγιστρος Μανουὴλ καὶ θεασάμενος καὶ πυθόμενος αὐτίκα τὴν γυναῖκα παραστησάμενος ἠρώτα ὅθεν εἰς τὴν κατὰ τοῦ ἁγίου συκοφαντίαν ὥρμητο, καὶ ἠπείλει, εἰ μὴ πᾶσι θεῖτο τὴν ἀλήθειαν ἔκδηλον, αὐτίκα βασάνοις αὐτὴν παραδοῦναι, δι’ ὧν ἂν ἐκβιασθείη ἐκκαλύψαι λαμπρῶς τὸ σκαιώρημα.
ἡ δὲ οὐδὲν ἀπεκρύψατο, ἀλλὰ καὶ τοὺς τοῦ δράματος ἀπήγγειλε πρωτουργοὺς καὶ τὴν ἑαυτῆς ἀπάτην καὶ τοῦ χρυσίου τοῦ μὲν τὴν δόσιν, τοῦ δὲ τὴν ὑπόσχεσιν. ἔμελλον οὖν οἱ κακοῦργοι ταῖς τῶν συκοφαντῶν ὑποβληθῆναι ποιναῖς, ἀλλ’ ὁ μέγας Μεθόδιος αὐτοὺς τῆς τιμωρίας ἐρρύσατο· καὶ τὰ μὲν οὕτω γέγονεν. Ὁ δὲ τῶν Βουλγάρων ἄρχων γυναικὶ τὴν τῶν Ῥωμαίων βασιλείαν καὶ παιδὶ νεαρῷ κυβερνωμένην μαθὼν στέλλει τινὰς τῶν αὐτοῦ ἀπειλῶν ἀφίστασθαι τῶν σπονδῶν καὶ ἆραι ὅπλα κατὰ τῆς τῶν Ῥωμαίων ἀρχῆς. πρὸς ταῦτα τοίνυν δηλοῖ αὐτῷ ἡ βασίλισσα ὡς ἀντιτάξομαί σοι πάντως κἀγώ, καὶ εἰ μὲν θεοῦ διδόντος ὑπερέξω, ἔσῃ νικηθεὶς ὑπὸ γυναικός, καὶ ὅσον σοι τὸ τῆς αἰσχύνης ὑπόγυον λόγισαι· εἰ δὲ νικήσεις ἴσως αὐτός, οὐκ ἔσται σοι σεμνὸν τὸ εὐτύχημα γυναῖκα νικήσαντι. ὡς οὖν ταῦτα τῷ βαρβάρῳ ἠγγέλθησαν, ἀνέστειλαν αὐτῷ τὴν ὁρμήν, καί οἱ συμφέρον ἔκρινεν ἀνανεώσασθαι τὰς σπονδάς· καὶ αὗται ἀνεκαινίσθησαν. ἀδελφὴ δὲ τοῦ ἄρχοντος Βουλγαρίας αἰχμαλωτισθεῖσά ποτε καὶ ἐν τοῖς βασιλείοις διάγουσα τῷ θείῳ τε ἐτελέσθη βαπτίσματι καὶ γραμμάτων ἐν μυήσει ἐγένετο. ταύτην ὁ ἀδελφὸς ἀναδοθῆναί οἱ ἠξίωσε·
καὶ ἡ μὲν ἐδόθη αὐτῷ, ὁ δ’ ἀντέδωκεν ἄνδρα τῶν λογίμων Θεόδωρον τὸν Κουφαρᾶν. ἡ δὲ τοῦ τῶν Βουλγάρων ἄρχοντος ἀδελφὴ ἀφικομένη πρὸς τὸν ὁμαίμονα ἐνῆγεν αὐτὸν εἰς τὴν τῶν χριστιανῶν θρησκείαν διὰ παντὸς αὐτῷ περὶ αὐτῆς διαλεγομένη καὶ τὰ χριστιανῶν μυστήρια ἐκθειάζουσα. ὁ δὲ ταῦτα καὶ παρὰ τοῦ Κουφαρᾶ προκατήχητο, ἀλλ’ οὔπω ἐπέπειστο τῶν πατρίων ἀποστῆναι ἐθῶν. λιμὸς δὲ τοῖς Βουλγάροις συμβὰς καὶ αὐτὸν καὶ τὸ ἔθνος εἰς θεοσέβειαν μετερρύθμισεν. ὁ μὲν γὰρ τὸ ἔθνος ἅπαν ἐπίεζε, καὶ οὐκ ἦν ἀποφυγὴ τοῦ κακοῦ, φθορὰ δὲ τοῦ ἔθνους ἐγίνετο, καὶ ὁ σφῶν ἀρχηγὸς ἦν διὰ τοῦτο περιαλγής, καὶ ἀπορήσας εἰς τὸν παρὰ τῆς ἀδελφῆς αὐτῷ καταγγελλόμενον καταφεύγει θεὸν καὶ τοῦτον τοῦ λιμοῦ λυτῆρα καὶ τῆς τοῦ ἔθνους φθορᾶς ἐπεκέκλητο. ὡς δ’ ἐνεργὴς ἦν ἡ ἐπίκλησις καὶ τῶν κακῶν ἀπηλλάγησαν, ἔγνω τοῦ ἐπικληθέντος τὴν δύναμιν καὶ ἀξιοῖ σταλῆναι αὐτῷ τινα τὸν τὸ μυστήριον αὐτὸν μυήσοντα τῶν χριστιανῶν καὶ τελέσοντα τῷ θείῳ βαπτίσματι. καὶ ἀπεστάλη μὲν ἀρχιερεὺς πρὸς αὐτόν· ὁ δὲ καὶ ἐμυήθη καὶ ἐβαπτίσθη.
οἱ Βούλγαροι δὲ ὡς τῆς πατρίου δόξης ἀποστάντος κατεξανίστανται τοῦ σφῶν ἀρχηγοῦ καὶ ἐζήτουν αὐτὸν ἀνελεῖν. ὁ δὲ τῷ τοῦ σταυροῦ σημείῳ θαρρήσας προπορευομένῳ αὐτοῦ νικᾷ τοὺς ἀντιστάτας αὐτῷ, καὶ οὕτω πάντες εἵλοντο τὰ τῶν χριστιανῶν. εἶτα διεπρεσβεύσατο ὁ τούτων ἐξάρχων πρὸς τὴν βασίλισσαν, αἰτῶν γῆς αὐτῷ παραχωρηθῆναι Ῥωμαϊκῆς, στενοχωρεῖσθαι γὰρ τὸ ἔθνος αὐτοῦ, καὶ ἀϊδίους σπονδὰς πρὸς Ῥωμαίους καὶ ὁμαιχμίαν ἐπαγγελλόμενος. καὶ ἡ βασιλὶς τὴν αἴτησιν ἐξεπλήρωσε καί οἱ τῆς ἀπὸ τῆς λεγομένης Σιδηρᾶς παρεχώρησε χώρας, ἣ τὰ Ῥωμαίων καὶ Βουλγάρων διώριζε πρίν, μέχρι τῆς Δεβελτοῦ· ἣν λαχόντες οἱ Βούλγαροι κεκλήκασι Ζαγορᾶν. κἀντεῦθεν εἰρήνη γέγονε περὶ τὰ ἑσπέρια. Κατὰ δὲ τὴν ἑῴαν τὸ τῶν Μανιχαίων γένος ἦν παμπληθές, οἳ καὶ Παυλικιάνοι ἀγροικότερον πρὸς τοῦ δημώδους ὄχλου καλοῦνται, ἐκ Παύλου καὶ Ἰωάννου τῆς κλήσεως συγκειμένης αὐτοῖς· τὼ δ’ ἄνδρε τούτω παρὰ Μανιχαίοις ἐγενέσθην ὀνομαστώ, εἰ καὶ μὴ ἤστην αἱρεσιάρχα καὶ τῆς κακοδοξίας γεννήτορε, ζηλωτὰ δὲ ταύτης καὶ σπουδαστὰ διαφερόντως καὶ κήρυκε.
καὶ τούτους τοίνυν ἡ βασιλὶς εἰς νοῦν ἐβάλετο μεταγαγεῖν εἰς ὀρθοδοξίαν ἐκ τῆς αἱρέσεως καὶ στέλλει τοὺς τοῦτο σπεύσοντας ἄνδρας τῶν ἐπιφανεστέρων. οἱ δὲ ἀδεξίως τὸ πρᾶγμα καὶ ἀφυῶς μεταχειρισάμενοι οὐ μόνον ἀνήνυτον ἔθεντο τὴν σπουδήν, ἀλλὰ καὶ εἰς ἀποστασίαν ὁρμῆσαι τὸ γένος ὅλον εἰς μυριάδας πολλὰς ἐβιάσαντο. ὃ καὶ τοῖς ἐξ Ἰσμαὴλ συμμιγνύμενον κατὰ Ῥωμαίων σὺν αὐτοῖς ἐστρατεύετο, καὶ πολλῶν γέγονεν αὐτοῖς αἴτιον συμφορῶν. Ὁ δέ γε βασιλεὺς Μιχαὴλ τὸν μείρακα παρελάσας καὶ νεανίσκοις ἄρτι καταλεγόμενος ἤσχαλλε παρ’ ἄλλοις τὴν τῆς βασιλείας βλέπων διοίκησιν, ἠρέθιστο δὲ καὶ πρὸς τοῦ πρὸς μητρὸς θείου τοῦ Βάρδα τῆς αὐταρχίας πρὸς ἔρωτα· εἷς δ’ ἦν καὶ οὗτος τῶν ἐπιτρόπων τοῦ Μιχαήλ. διαφορᾶς δέ ποτε τῷ μαγίστρῳ Μανουὴλ γενομένης πρὸς τὸν λογοθέτην τοῦ δρόμου Θεόκτιστον (καὶ ἄμφω δὲ συνεπιτρόπω τοῦ βασιλέως ἐτυγχανέτην), ὁ Μανουὴλ τῶν ἀνακτόρων ὑποχωρεῖ (ἦν γὰρ ἐκεῖ διαιτώμενος) καὶ εἰς τὸν οἰκεῖον οἶκον μεταχωρεῖ κἀκεῖθεν εἰς τὰ βασίλεια ἀπιὼν τῶν διοικήσεων εἴχετο. τοῦτο τῷ Βάρδᾳ θυμηρέστατον ἔδοξεν· ἀποσκευάσασθαι γοῦν καὶ τὸν Θεόκτιστον διὰ σπουδῆς αὐτῷ ἦν·
PG 135:17βασιλειῶν γὰρ ἐδεδοίκει τοῦτον ὥς οἱ πρὸς τοὖργον ἀντιστησόμενον. τῷ βασιλεῖ τοίνυν παιδαγωγὸς ἦν, ἀνδράριόν τι φαῦλον καὶ πονηρόν, ὃν δι’ ἐφέσεως εἶχεν ὁ βασιλεὺς ἀξιώματι τῶν λαμπροτέρων τιμῆσαί τινι, καὶ ἐποιεῖτο περὶ τούτου πρὸς τὴν μητέρα ἀξίωσιν. ὁ δὲ Θεόκτιστος μὴ δεῖν ἔλεγε μείζονι τὸν παιδαγωγὸν τῆς ἑαυτοῦ καταστάσεως τιμηθῆναι τιμῇ, ἵνα μὴ ἀτιμοῖντο τὰ ἀξιώματα. ἐντεῦθεν δι’ ἔχθρας ἦν τῷ παιδαγωγῷ ὁ Θεόκτιστος. τοῦτο τοίνυν ὁ Βάρδας τῆς οἰκείας σπουδῆς προυστήσατο σύστασιν καὶ διὰ τοῦ παιδαγωγοῦ ποικίλας διαβολὰς ἐνήχει τοῖς τοῦ βασιλέως ὠσὶ καὶ τὴν ἐλαφρίαν αὐτοῦ κατὰ τοῦ Θεοκτίστου ὑπέκνιζε καὶ τέλος ἐκ μέσου αὐτὸν ποιήσασθαι ὑποτίθησι. τοῦτο δὲ μὴ ἂν ἄλλως γενήσεσθαι ἀνυστόν, εἰ μὴ ἀναιρεθείη ὁ ἄνθρωπος· ζῶντος γὰρ ἀνθέξεσθαί τε αὐτοῦ τὴν βασιλίδα καὶ περιέξεσθαι. ὡς γοῦν ὁ τοῦ ἀνδρὸς κεκύρωτο θάνατος, ἐπιτετήρητο ἐκ τῶν τῆς βασιλίδος ἐξιὼν θαλάμων (ἦν γὰρ ἀναφέρων αὐτῇ περὶ ἀναφορῶν τε καὶ διοικήσεων) κἀκεῖθεν ἐξιόντι καθιᾶσιν αὐτῷ τὸν σφαγέα.
ὁ δὲ γυμνὸν ἰδὼν τὸ ξίφος ἠρμένον καθ’ ἑαυτοῦ, σκάμνον εἰσέδυ, καὶ ὁ σφαγεὺς κατὰ τῆς αὐτοῦ γαστρὸς τὸ ξίφος ὠθεῖ, καὶ τοῦ Βάρδα ξίφος ἐσπασμένου καὶ ἀνασείοντος καὶ ἀπειλοῦντος πλήξειν αὐτῷ τὸν ἀμυνοῦντα τῷ θνήσκοντι. ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος ἀνῄρητο ὥσπερ εἴρηται· ἡ δέ γε βασιλὶς ὡς ἔγνω τὸ γεγονός, ἐξέθορε τοῦ θαλάμου γοωμένη καὶ τῷ υἱῷ λοιδορουμένη καὶ τῷ ὁμαίμονι, ἐπαρωμένη τε καὶ ἀμφοῖν τοιούτῳ τέλει τὸν βίον ὑπεξελθεῖν. ὁ δὲ Βάρδας ἐπισυνάπτων κακὸν τῷ κακῷ καὶ τὰ πρὸς τὴν οἰκείαν μελέτην οἰκονομούμενος, καὶ αὐτὴν τὴν βασιλίδα Θεοδώραν συνεβούλευσε τῶν ἀνακτόρων κατενεγκεῖν. ἡ δὲ συνεῖσα τὸ βουλευόμενον ἀντιστῆναι οὐχ ᾑρετίσατο, ἵνα μὴ σφαγαὶ ἀνθρώπων συμβῶσι. μεταπεμψαμένη δέ γε τοὺς τῆς βουλῆς, αὐτὴ μέν ἔφη τῶν βασιλείων ἐξίσταμαι· ἵνα δὲ μὴ ἔχῃ λέγειν ὁ βασιλεὺς ὡς κενὰ θησαυρῶν τὰ ταμιεῖα εὕρηκε τὰ βασίλεια, διὰ τοῦτο ὑμῖν τὰ τεθησαυρισμένα δηλῶ· καὶ αὐτίκα τοὺς ταμίας εἰπεῖν ἐκέλευε τοῦ χρυσοῦ καὶ τοῦ ἀργύρου τὸν ἀριθμόν. οἱ δὲ χίλια μὲν καὶ ἐνενήκοντα χρυσίου ἔχειν κεντηνάρια κατετίθεντο, ἀργύρου δὲ ὡσεὶ τρισχίλια κεντηνάρια.
ἡ δὲ βασιλίς πρὸς τούτοις ἔφη καὶ ἄλλος πλοῦτος πολὺς καὶ παντοδαπὸς τεθησαύρισται· καὶ ταῦτα εἰποῦσα τῶν ἀνακτόρων ἀπῆλθεν. Ὁ δέ γε Μιχαὴλ τῆς αὐταρχίας ἐγκρατὴς γεγονὼς ταχὺ τὸν τοσοῦτον διεσκόρπισε πλοῦτον, μίμοις καὶ κόλαξι καὶ ἡνιόχοις τοῦτον καταπροέμενος καὶ ὅλαις ἁμάξαις, τὸ τοῦ λόγου, αὐτὸν ἐκκενῶν. ὃς ἐπεὶ τὰ ταμιεῖα κεκένωτο, ὁ δὲ καιρὸς ἐφίστατο τῆς τοῖς ἀξιώμασιν ἀνηκούσης διανομῆς, καὶ οὐκ εἶχεν ὅθεν ταύτην ποιήσεται, τὴν πλάτανον τὴν χρυσῆν καὶ τοὺς διττοὺς λέοντας καὶ τοὺς τοσούτους γρῦπας καὶ τὰ ὄργανα, ἐκ χρυσοῦ ἅπαντα εἰργασμένα, εἰς κόσμον ὄντα τῆς βασιλείας, ἔκπληξιν δ’ ἐμποιοῦντα τοῖς ἐξ ἐθνῶν, χωνεύσας δέδωκεν εἰς τὸ κοπῆναι νομίσματα δι’ αὐτῶν. ἀλλὰ μέντοι καὶ ἐπὶ βασιλικαῖς στολαῖς τοῦτο ἐποίησεν, ὧν τινα ἐκείνου φθαρέντος ἔτι περισωζόμενα ὁ μετ’ αὐτὸν βασιλεύσας Βασίλειος ἀνεκομίσατο, τρία μόνα κεντηνάρια εὑρηκὼς ἐκ τῆς ἀπηριθμημένης ποσότητος. Τὴν ἑαυτοῦ δὲ μητέρα ὁ Μιχαὴλ τῶν βασιλείων ὑποχωρήσασαν οὐκ εἴασεν ἠρεμεῖν, ἀλλ’ ὑποθήκαις τοῦ Βάρδα πέμψας ἀποκείρει καὶ αὐτὴν καὶ τὰς ἀδελφὰς καὶ ἐν τῷ οἴκῳ τῶν Καριανοῦ περιορίζει καὶ ὅσα προσῆν ἀφαιρεῖται.
PG 135:19τούτοις ἡ Θεοδώρα πληγεῖσα τὴν ψυχὴν μεταχωρεῖ πρὸς τὰς ἐκεῖθεν μονάς, ὀλίγον τῇ συμφορᾷ ἐπιζήσασα. αἱ δὲ θυγατέρες αὐτῆς καὶ τοῦ βασιλέως ὁμαίμονες ἤντλουν τὰ αὐταῖς ἐπενηνεγμένα κακά, ἃς ὁ Μακεδὼν μετὰ ταῦτα Βασίλειος τῆς βασιλείας ἐπιλαβόμενος πρὸς τὴν τῆς πρὸς μητρὸς αὐταῖς μάμμης μονήν, ἣ Γαστρία καλεῖται, ἀπήγαγε. τῆς δὲ τοῦ βασιλέως μητρός, ὡς εἴρηται, τῶν ἀνακτόρων ἐκστάσης, ἡ πᾶσα τῆς βασιλείας διοίκησις ὑπὸ τὸν Βάρδαν ἐγένετο, τιμηθέντα κουροπαλάτην πρὸς τοῦ ἀνεψιοῦ. Εἶτα ἐκστρατεύει ὁ Μιχαὴλ κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν, ἄρτι πρώτως ὑπηνήτης γινόμενος, καὶ πόλιν αὐτῶν τὰ Σαμόσατα (αὕτη δὲ τῶν παρευφρατιδίων ἐστί) πολιορκεῖν ἐπεχείρησεν. οἱ δ’ Ἰσμαηλῖται τῆς πόλεως τὰς πύλας τοῖς πολιορκοῦσιν ἐπιζυγώσαντες ἐντὸς ἔμενον, δόκησιν διδόντες αὐτοῖς ὡς δειλαινόμενοι ἔνδον τοῦ περιβόλου συνέκλεισαν ἑαυτούς. τοῦτο τοὺς Ῥωμαίους εἰς θράσος ἤνεγκε, καὶ ἀπερισκέπτως ἐσκήνωντο καὶ ἀφυλάκτως ἐσκίδναντο. ἐπὶ τρισὶ δ’ ἡμέραις ὑποκριθέντες δειλίαν οἱ ἐκ τῆς Ἄγαρ ἀθρόον τὰς πύλας ἀναπετάσαντες μετὰ ῥύμης σφοδρᾶς καὶ ἀλαλαγμοῦ τῷ τῶν Ῥωμαίων ἐπίασι χάρακι·
καὶ οὐδεὶς ὑπέστη τὴν τούτων ὁρμήν, πρὸς δρασμὸν δ’ οἱ πάντες ἀπεῖδον καὶ καταλαμβανόμενοι οἱ μὲν ἀνῃροῦντο, οἱ δ’ ἐζωγροῦντο. ὅτε καὶ οἱ Μανιχαῖοι τοῖς Ἰσμαηλίταις συμμαχοῦντες πολλοὺς τῶν ἐπιφανῶν ἐζώγρησαν στρατηγῶν καὶ χρημάτων αὐτοὺς μεγάλων ἀπέδοντο. τότε τοίνυν μικροῦ καὶ ὁ βασιλεὺς ἂν ἐλήφθη αὐτός, εἰ μὴ τῇ ταχυτῆτι τοῦ ἵππου τοὺς πολεμίους ὑπεκδραμὼν διασέσωστο. ἐλήφθη δὲ τὸ στρατόπεδον καὶ ἡ βασιλικὴ σκηνὴ καὶ ἡ πρὸς ὑπηρεσίαν τοῦ βασιλέως ἀποσκευὴ καὶ τἆλλα πάντα διήρπαστο. τότε μὲν οὖν ὑπέστρεψεν ὁ Μιχαήλ. Αὖθις δὲ τοὺς Ἀγαρηνοὺς ἐπιόντας ταῖς τῶν Ῥωμαίων χώραις μαθὼν ἔξεισι κατ’ αὐτῶν μετὰ βαρυτέρας δυνάμεως. οἳ διὰ δυσόδων τόπων, ἐπιτόμων δέ, διελθόντες ἀπροσδόκητοι τῷ Ῥωμαίων ἐπῆλθον στρατῷ καὶ τρέπονται τοῦτον. ἥλω δ’ ἂν καὶ ὁ βασιλεύς, εἰ μὴ ὁ μάγιστρος Μανουὴλ τῶν σχολῶν τυγχάνων δομέστικος αὐτὸν διεσώσατο. Οἱ δ’ ἐναντίοι κακοῦντες τὰ Ῥωμαίων οὐκ ἔληγον. στέλλεται γοῦν κατ’ αὐτῶν ὁ τοῦ βασιλέως μητράδελφος ὁ Πετρωνᾶς μετὰ Ῥωμαϊκῶν δυνάμεων αὐτοῖς ἀντιτάξασθαι. ὁ δὲ οὐκ ἐθάρρει συμβολήν, ἀλλ’ ἐδειλία τὸν πόλεμον.
PG 135:21μαθὼν οὖν ἐν ὄρει τινὶ μοναχὸν ἀσκούμενον τὴν ἀρετὴν διαβόητον καὶ προορῶντα τὰ μέλλοντα, ἄπεισι πρὸς αὐτὸν καὶ ἐρωτᾷ εἰ τῷ πολέμῳ ἐπιχειρήσειε· καὶ ὃς ἐπιτρέπει καὶ νίκην αὐτῷ ἐπαγγέλλεται. ἀπῆλθε τοίνυν ὁ Πετρωνᾶς καὶ τοῖς ἐναντίοις προσέβαλε, καὶ ἡττᾶται μὲν ἡ τῶν Ἀγαρηνῶν στρατιά, πίπτει δὲ ὁ ταύτης κατάρχων Ἄμερ. ὁ δὲ τούτου υἱὸς ἐκ τοῦ πολέμου ἀπών (εἰς γὰρ λείαν ἐτύγχανεν ἀποδεδημηκώς) τὴν ἧτταν καὶ τὴν φθορὰν μαθὼν τοῦ πατρὸς ἀπεδίδρασκεν, ἀλλὰ καὶ οὗτος ἐν τῷ δρασμῷ συλληφθεὶς παρεδόθη τῷ στρατηγῷ. λέγεται δὲ πρὸ τοῦ πολέμου τούτου ὁ Ἄμερ τῶν αἰχμαλώτων πυθέσθαι τινὸς ὅπως ὁ τόπος ἐν ᾧ ἐστιν ἡμῖν ἡ παρεμβολὴ καλοῖτο καὶ ὅπως ὁ παραρρέων λέγεται ποταμὸς καὶ τίνος ἡ ὅλη ἐκείνη χώρα ἔτυχε κλήσεως. ὡς δὲ τὴν μὲν χώραν Λαλακάωνα εἶπεν ἐκεῖνος κεκλῆσθαι, Πτώσαντα δὲ τὸν τόπον τοῦ χάρακος καὶ Γύρην τὸν ποταμόν, ἐκεῖνος ἐκ τῶν ὀνομάτων τούτων οἰωνισάμενος ἔφη τὰς κλήσεις ταύτας οὐκ αἴσιον αὐτῷ τὸ τοῦ πολέμου τέλος παραδηλοῦν.
λαοῦ μὲν γὰρ κάκωσιν ἐκάλει τὸν Λαλακάωνα, πτῶσιν δὲ σημαίνειν τὸν Πτώσαντα, γυρωθῆναι δὲ μέλλειν ὑπὸ τῶν ἐναντίων αὐτοὺς ἐκ τῆς τοῦ ποταμοῦ κλήσεως ἐμαντεύετο. τὰ μὲν οὖν τῆς νίκης οὕτως εἶχον τῷ Πετρωνᾷ· ὁ δὲ τροπαιοφόρος ἐπανῆκεν εἰς τὸ Βυζάντιον καὶ ὑπεδέχθη μετὰ τιμῆς καὶ τῶν σχολῶν προεβλήθη δομέστικος. ἤδη γὰρ ὁ μάγιστρος Μανουὴλ ἀπεβίω. μετὰ βραχὺ δὲ καὶ αὐτὸς ἀπέτισε τὸ χρεών. Τούτους δὲ πάντας ὁ Βάρδας ἀποσεισάμενος τὴν μὲν τῶν πραγμάτων διοίκησιν, ὡς ἠβούλετο, διετίθετο. ὁ γὰρ Μιχαὴλ οὐδενὸς ἐπεστρέφετο, μόνοις δὲ θεάτροις καὶ ἱππηλασίαις ἐσχόλαζεν, οὐκ ἄλλων ἡνιοχούντων, αὐτοῦ δ’ ἐκείνου τοῦ αὐτοκράτορος καὶ ἁρματηλατοῦντος τοῦ Αὐγούστου, καὶ ἀγωνιζομένου τοῦ βασιλέως καὶ ἀντὶ τῆς βασιλείου στολῆς ἐνδεδυκότος ἡνιόχου σκευήν. οὐ τοῦτο δὲ μόνον ἦν τὸ δεινόν, ἀλλ’ ὅτι καὶ τοὺς ἐν ἀξιώμασι καὶ τιμαῖς ὑπερέχοντας τοὺς μὲν αὐτῷ συναγωνίζεσθαι, τοὺς δ’ ἀνταγωνίζεσθαι ἐν ταῖς τῶν ἵππων ἁμίλλαις καὶ ἁρματηλατεῖν κατηνάγκαζε. ποτὲ τοίνυν αὐτὸς μὲν ἠμφίεστο τὸ χρῶμα τὸ βένετον, ὁ δὲ τοῦ δρόμου λογοθέτης τὸ πράσινον, καὶ ἕτεροι τῶν ἐπιφανεστέρων τὰ ἕτερα·
PG 135:23καὶ ἤδη τῶν ἁρμάτων ἐπέβησαν. ἐν τούτῳ δὲ γράμματα τῷ πρωτονοταρίῳ τοῦ δρόμου παρά του πεφθακότος ἄρτι ἐνεχειρίσθησαν, ὡς ἐν τοῖς Μελαγγείοις ἐστρατοπεδεύσαντο οἱ Σαρακηνοὶ διαγγέλλοντα· ταῦτα δ’ εἰσὶν ἃ νῦν ἀγροικότερον καλεῖται Μαλάγινα. ὁ γοῦν πρωτονοτάριος σκυθρωπάσας ἐπὶ τῇ ἀγγελίᾳ προσῆλθε τῷ βασιλεῖ καὶ ταῦτα ἐδίδασκε καὶ ὑπεδείκνυ τὰ γράμματα. ὁ δὲ ὀργίλον τι καὶ μανικὸν αὐτῷ ἐνιδών ἐν τοιούτῳ μοι ἔφη ἀγῶνι ὄντι καὶ τὸν μέσον εὐώνυμον καταστήσασθαι σπεύδοντι αὐτός, μάταιε, περὶ Σαρακηνῶν ἐπιδρομῆς διαλέγῃ μοι; τοιοῦτος ὁ θαυμάσιος ἐκεῖνος ἦν βασιλεὺς καὶ οὕτω περὶ τῶν κοινῶν πραγμάτων καὶ τῆς βασιλείας ἐφρόντιζεν. Ἐκείνου δὲ τοῦτον διακειμένου τὸν τρόπον, ὁ Βάρδας ἔστρεφε τὰ πάντα καὶ ἦγεν ὅπῃ ἦν αὐτῷ πρὸς βουλῆς, καὶ εἰς τὴν τοῦ Καίσαρος ἀναβεβήκει τιμὴν καὶ ἑαυτῷ τὴν βασιλείαν ἐμνᾶτο καὶ εὐκαιρίαν ἐζήτει, ἵν’ αὐτῆς ἐπιτεύξοιτο. οὐδὲν δέ οἱ εἴργαστο ἀγαθὸν ἢ τὸ τῶν λόγων φροντίδα θέσθαι πολλήν. ἠμέλητο γὰρ τὰ τῆς φιλοσοφίας καὶ ἀπέσβη σχεδὸν ἐς τὸ παντελές, ὡς μηδ’ ἔναυσμά τι περιλειφθῆναι αὐτῆς. τοῦτο δὲ ἡ τῶν κρατούντων εἴργαστο ἀλογία.
ὁ δὲ καὶ διατριβὰς ἑκάστῃ ἀφώρισε τῶν ἐπιστημῶν καὶ διδασκάλους προυστήσατο καὶ σιτήσεις δημοσίας τούτων ἑκάστῳ ἀπένειμεν· ἐπὶ πᾶσι δὲ διδάσκαλον ἐγκατέστησε τὸν φιλόσοφον Λέοντα, οὗ κλέος ἐπὶ σοφίᾳ πολύ, ὃς καὶ τῷ βασιλεῖ Θεοφίλῳ γέγονεν ἔντιμος ἐκ τρόπου τοιοῦδε. πολλῶν αὐτῷ φοιτητῶν ὄντων, ἕνα συνέβη τούτων τοῖς Σαρακηνοῖς γενέσθαι ἁλώσιμον, ᾧ τὰ τῆς γεωμετρίας μεμύητο ἀκριβῶς, καὶ οὗτος τῶν παρὰ τοῖς βαρβάροις ἐπισήμων τινὶ δουλεύειν ἀπονενέμητο. ἦν δ’ ὁ τότε τῶν ἐκ τῆς Ἄγαρ προεστηκὼς φιλολογῶν καὶ φιλοσόφων θεωρημάτων ἐπιμελῶς ἀκροώμενος, πλέον δὲ τῶν ἄλλων ταῖς γεωμετρικαῖς μεθόδοις προςκείμενος.
ἐφοίτα δὲ καὶ ὁ τοῦ αἰχμαλώτου δεσπότης παρὰ τὸ ἀκροατήριον, καί ποτε αὐτῷ καὶ ὁ αἰχμάλωτος εἵπετο, καὶ τῶν διδασκόντων ἀκούσας καὶ σχήματα τούτους ἰδὼν διαχαράττοντας γεωμετρικὰ ἀρχήν τε τὸ τρίγωνον παντὸς εἶναι διδάσκοντας σχήματος, ὥστ’ ἐξ αὐτοῦ ἅπαν σχῆμα συνίστασθαι καὶ εἰς αὐτὸ ἀναλύεσθαι, καὶ ὡς πάντων ὁ κύκλος τῶν ἰσοπεριμέτρων αὐτῷ καὶ ἰσοπλεύρων ἐστὶ πολυχωρητότερος καὶ ἄλλα τοιαῦτα, ἤρετο τὸν ἑαυτοῦ κύριον ὁ αἰχμάλωτος εἰ πύθοιτο τῶν διδασκάλων περὶ ὧν διδάσκουσι· καὶ ὃς ἐπέτρεψεν. ὁ δὲ τοὺς λόγους τῶν διδασκομένων ἐζήτει σαφηνίσαι αὐτούς. οἱ δ’ ἠπόρουν πρὸς τοῦτο· καὶ ὁ ἀρχηγὸς τῶν Ἀγαρηνῶν προσκαλεσάμενος τὸν αἰχμάλωτον, σὺ δ’ ἔφη δύναιο ἂν ἀποδοῦναι τοὺς λόγους τούτους; κἀκεῖνος κατέθετο. οὐκοῦν λέξον εἶπε. καὶ ἀρξάμενος ὁ αἰχμάλωτος ἐσαφήνιζεν ἕκαστον καὶ λόγους ἀπεδίδου καὶ τὰς αἰτίας κατέλεγε. καὶ οἱ ἀκούοντες ἐν συνέσει τῶν λεγομένων ἐγίνοντο καὶ ὀξύτερον ἐπέβαλλον τοῖς θεωρήμασι, καὶ σφίσιν ηὐρύνετο ἡ διάνοια καὶ τὸν ἄνδρα ἐθαύμαζον ἤροντό τε εἰ καὶ ἄλλους ἔχει τοιούτους ἡ Κωνσταντίνου.
PG 135:25ὁ δὲ πολλούς ἔφη κρείττους ἐμοῦ κέκτηται, ἕνα δὲ τῶν ἁπάντων διδάσκαλον, ἄνδρα ἐν τοῖς τῆς φιλοσοφίας λόγοις παντὶ ἀπαράμιλλον. ἔρωτι τοίνυν ἀκούσας ταῦτα ὁ τῶν Ἀγαρηνῶν ἀρχηγὸς ἑάλω τοῦ διδασκάλου ἐκείνου καὶ ἤθελεν ἐλθεῖν εἰς θέαν τούτου καὶ εἰς ἀκρόασιν· καὶ ἐγχαράξας ἐπιστολὴν πρὸς τὸν ἄνδρα παρακαλοῦσαν ἀφικέσθαι καὶ μεταδοῦναι αὐτῷ τῆς σοφίας αὐτοῦ, διὰ τοῦ αἰχμαλώτου στέλλει αὐτήν, φιλοτίμως τοῦτον δεξιωσάμενος. ὡς δέ οἱ ἐκεκόμιστο ἡ γραφή, δείσας μὴ αἰτιαθείη ὡς γράμμα δεξάμενος ἐξ ἐχθρῶν, τῷ λογοθέτῃ τοῦ δρόμου ἐγχειρίζει τὸ ἐπιστόλιον καὶ παρίστησι τὸν αἰχμάλωτον, κἀκεῖνος τὴν ὑπόθεσιν διηγήσατο. ἐντεῦθεν γνώριμος ὁ φιλόσοφος Λέων τῷ Θεοφίλῳ ἐγένετο καὶ εὐεργετεῖται καὶ δημοσίᾳ διδάσκειν προτρέπεται, εἶτα καὶ ἀρχιερεὺς χειροτονεῖται Θεσσαλονίκης. θανόντος μέντοι τοῦ Θεοφίλου, καὶ τῶν εἰκονομάχων ἀρχιερέων καθαιρέσει ὑποβληθέντων, καὶ ὁ Λέων οὑτοσὶ συγκαθῄρητο, ὅτι μὴ τιμὴν ταῖς θείαις εἰκόσιν ἀπένεμε. τοῦτον οὖν ὁ Βάρδας σχολάζοντα εὑρηκὼς τῶν λοιπῶν διδασκάλων ἐπέκεινα ἔταξε καὶ οὕτως ἀναθηλῆσαι τοὺς λόγους ἐποίησε, καὶ εἰς ἐπίδοσιν προήνεγκεν οὐ διὰ μακροῦ.
καὶ τοὺς νόμου δὲ τοὺς πολιτικοὺς ἀνηβῆσαι πεποίηκε, φοιτῶν αὐτὸς εἰς τὰ δικαστήρια, ἤδη καὶ τῆς τούτων γνώσεως σχεδὸν ἐκλελοιπυίας παντάπασιν. Ἡ μὲν οὖν περὶ τὰς ἐπιστήμας καὶ τὰ μαθήματα τοῦ Βάρδα σπουδὴ ἀξιέπαινος, τὰ δ’ ἄλλα καὶ λίαν ψεκτὰ καὶ κατάπτυστα. τοῦ γὰρ ἱεροῦ Μεθοδίου ἔτη τὴν ἐκκλησίαν ἰθύναντος καὶ πρὸς τὰς ἀϊδίους μεταστάντος μονάς, ὁ μοναχὸς Ἰγνάτιος τῆς ἐκκλησίας προέστη, ὃς θυγατριδὴς μὲν ἦν Νικηφόρου τοῦ βασιλέως τοῦ ἀπὸ γενικῶν, υἱὸς δὲ Μιχαὴλ βασιλέως τοῦ Ῥαγγαβέ, καὶ μετὰ τὴν ἐκ τῆς βασιλείας ἀπόπτωσιν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ παρὰ τοῦ Λέοντος ἐκτομίας γενόμενος, ἐκείρατό τε τὴν τρίχα καὶ ἐπὶ μακρὸν ἀσκητικοῖς ἱδρῶσι τὸ σαρκίον ἐδάμασεν, ὃν ἡ βασιλὶς Θεοδώρα τὰ τῆς βασιλείας ἰθύνουσα εἰς τὸν ἀρχιερατικὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀνήγαγε θρόνον. οὗτος τοίνυν ὁ θεῖος τὸν Καίσαρα Βάρδαν τὴν γαμετὴν ἀναιτίως ἀποπεμψάμενον, συμφθείρεσθαι δὲ λεγόμενον τῇ νύμφῃ τῇ ἑαυτοῦ, τῶν ἱερῶν ἐπιβῆναι περιβόλων ἐκώλυεν. ὁ δὲ διὰ τοῦτο τῆς ἐκκλησίας μεθίστησι τὸν ἀρχιερέα καὶ πολλὰ κακώσας τέλος ἐγκλείει τάφῳ. εἶτ’ ἐκεῖθεν ἐξενεγκὼν εἰς Μιτυλήνην τὴν νῆσον ὑπερορίζει.
PG 135:27καὶ οὐ τοῦτον μόνον οὕτω διέθετο, ἀλλὰ καὶ πλείους ἄλλους τῶν ἀρχιερέων, ὅσοι τῷ Ἰγνατίῳ γεγόνασι σύμψηφοι αὐτὸν ἀφορίσαντι· προχειρίζεται δὲ πατριάρχην τὸν Φώτιον, ἄνδρα τῶν ἐπισήμων πρωτοασηκρῆτις τότε τυγχάνοντα καὶ ἐν λόγοις ὀνομαστότατον. ὡς δ’ ἔτυχε παρεῖναι καὶ τοποτηρητὰς τοῦ πάπα Ῥώμης κατὰ τῶν εἰκονομάχων σταλέντας, κἀκείνους ὁ Βάρδας πείθει τῆς ἑαυτοῦ γενέσθαι γνώμης. ἐν γοῦν τῷ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ναῷ ἀθροισθέντες ἄγουσι καὶ τὸν ἱερώτατον Ἰγνάτιον ἐκ τῆς ὑπερορίας καὶ ποιοῦνται τοῦτον ὑπὸ καθαίρεσιν. καὶ ταῦτα μὲν ὧδέ πῃ συμβέβηκε. Τὸ δ’ ἔθνος τῶν Ῥῶς Σκυθικὸν ὂν τῶν περὶ τὸν Ταῦρον ἐθνῶν στόλῳ τὰ τοῦ Εὐξείνου πόντου κατέτρεχε καὶ αὐτῇ Βυζαντίδι ἐπιέναι διεμελέτα. ἀλλ’ οὐκ εἰς ἔργον ἤχθη σφίσι τὸ βούλευμα, κωλυσάσης τοῦτο τῆς προνοίας τῆς ἄνωθεν, ἣ καὶ ἄκοντας αὐτοὺς ἀπράκτους, μᾶλλον δὲ καὶ θείου πειραθέντας μηνίματος, ἀπελθεῖν ᾠκονόμησεν. Ἀλλὰ καὶ οἱ ἐκ Κρήτης Ἀγαρηνοὶ τὰς Κυκλάδας νήσους καὶ τὰ παράλια ἐληίζοντο. καὶ κλόνοι δὲ σφοδρότατοι τῆς γῆς συμβεβήκασιν, ὧν ὁ φρικωδέστατος κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς τοῦ σωτῆρος ἡμῶν τὴν γῆν συνέσεισεν ἀναλήψεως.
τούτων δ’ οὐδὲν τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων ἀπήγαγε τὸν Μιχαὴλ καὶ τῆς περὶ τούτους σπουδῆς, ἐν τῇ κατὰ τὸ Στενὸν τοποθεσίᾳ τῇ τοῦ ἁγίου Μάμαντος καλουμένῃ αὐτοῦ ἐκείνου αὐτουργοῦντος τὰ ἱππηλάσια. ὅθεν καὶ τοὺς φρυκτοὺς ἔπαυσεν, οὓς οἱ πάλαι βασιλεῖς ἐπενόησαν, ἵνα μὴ ἀθρόον οἱ ἐκ τῆς Ἄγαρ ταῖς χάραις τῶν Ῥωμαίων εἰσβάλλοντες ληίζωνται τὰ ἐν ποσὶ καὶ τοὺς ἀνθρώπους αἰχμαλωτίζωσι. διὰ ταῦτα ἐν τῇ Ταρσῷ ἐπὶ λόφου μετεώρου τινὸς ἐδομήσαντο φρούριον, Λοῦλον κεκλημένον, καὶ οἱ ἐν τούτῳ πυρσὸν ἀνῆπτον, ἡνίκα ἔγνων ἐπιδρομὴν Ἰσμαηλιτῶν, ὃν ὁρῶντες οἱ ἐν τῷ Ἀργαίῳ βουνῷ ἄλλον ἐποίουν πυρσόν, καὶ οἱ κατὰ τὸν Ἴσαμον ἕτερον, τοῖς δὲ κατὰ τὸν Αἰγιαλὸν ἰδοῦσι τοῦτον ᾔρετο ἄλλος, καὶ τοῖς κατὰ τὸν Μίμαντα ἕτερος, καὶ οἱ κατὰ τὸν Κύριζον αὖθις ἐφρυκτώρουν, καὶ οἱ κατὰ τὸν Μώκιλον ὁμοίως ἐπύρσευον, καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἐν τῷ τοῦ ἁγίου Αὐξεντίου βουνῷ πυρσὸς ᾔρετο. οὓς ὁρῶντες οἱ ἐν ταῖς χώραις διὰ βραχέος εἰς ὀχυρώματα συνέκλειον ἑαυτοὺς καὶ τὰς τῶν βαρβάρων λεηλασίας ἐξέκλινον. ἐκ δὲ τοῦ ἁγίου Αὐξεντίου τῷ βασιλεύοντι τῆς τῶν δυσμενῶν ἐπιδρομῆς ἐδίδοτο γνῶσις.
PG 135:29ἵνα τοίνυν μὴ ἀνακόπτοιτο τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων, ἐν καιρῷ τούτων πολλάκις τῶν πυρσῶν αἰρομένων, τῶν τῇ βασιλίδι γειτονούντων πυρσῶν σχολὴν κατεψηφίσατο. Κατεγίνωσκε δὲ καὶ τῶν πρότερον βασιλευσάντων, ὅτι μὴ λιτότητι ἔχαιρον, σοβαρότητος δ’ ἀντεποιοῦντο καὶ ὄγκου βασιλικοῦ. ὅθεν αὐτὸς μετριότητα δοκῶν μετιέναι συνήντησέ ποτε γυναικὶ ἄρτι λουσαμένῃ καὶ οἴκαδε ὑπονοστούσῃ, καὶ τοῦ ἵππου ἀποβὰς ἀπῄει μετὰ τῆς γυναικὸς σὺν ὀλίγοις τισὶ νεανίαις, οἳ τῶν ἀπορρήτων συμμετεῖχον αὐτῷ, καὶ ἐν τῇ οἰκίᾳ αὐτῆς γεγονὼς καὶ συμμετασχὼν τραπέζης αὐτῇ πεζοπορῶν ἀπῄει πρὸς τὰ ἀνάκτορα. καὶ ὁ μὲν ἐν τοῖς τοιούτοις ὡς μέγα τι κατορθῶν ἐβρενθύετο, τοῖς δ’ ἄλλοις ἀνοηταίνειν ἐκρίνετο καὶ μῖσος ὑπέτρεφον κατ’ αὐτοῦ. οὐχ ἥκιστα δὲ μισητὸς ἐδόκει διὰ τοὺς παρατρεφομένους αὐτῷ ἐναγεῖς νεανίας, οἳ πρὸς ἅπαν κακὸν αὐτὸν ὑπεξέκαιον·
οἳ καὶ ἀρχιερεῖς ἔπλαττον ἑαυτοὺς καὶ τὴν ἀναίμακτον ἱερουργίαν τελεῖν ὑπεκρίνοντο, καὶ αὐτὸν τὸν Μιχαὴλ συνιερουργοῦντα δῆθεν ἔχοντες ἑαυτοῖς, παίζοντες ἐν οὐ παικτοῖς ὄξος τε μιγνύντες καὶ σίνηπι καὶ σκεύεσι χρυσέοις καὶ λιθοκολλήτοις παρ’ αὐτοῦ χορηγουμένοις τὸ κρᾶμα ἐγχέοντες μετεδίδουν τούτων τοῖς συμμύσταις αὐτῶν καὶ συμπαίστορσιν. ἀλλ’ ἅπαντα καταλέγειν τὰ τοῦ τοιούτου χοροῦ, οἷς συνθιασώτης καὶ αὐτὸς ὁ βασιλεὺς ἐτύγχανεν ὤν, πολλῆς ἂν εἴη λέσχης καὶ ἀηδίας οὐχ ἥκιστα. Ἥκει δ’ ὁ λόγος τὴν τοῦ Βάρδα διηγησόμενος ἀποβίωσιν καὶ τὴν τοῦ κρατοῦντος αὐτοῦ καὶ πρὸ τούτων τὴν τοῦ Βασιλείου τοῦ Μακεδόνος οἰκείωσιν πρὸς τὸν Μιχαήλ· ὃς ἐκ Μακεδονίας μὲν ἦν, ἔφυ δὲ πατέρων ἀσήμων καὶ ἀφανῶν, εἰ καί τις τῶν τὰ περὶ αὐτοῦ ἐξιστορησάντων ἐκ τοῦ τῶν Ἀρσακιδῶν αὐτὸν γένους κατάγεσθαι τερατεύεται. τοῦ Κρούμου δέ (τῶν Βουλγάρων δ’ ἦν οὗτος ἀρχηγός) τὴν Ἀδριανούπολιν κατασχόντος, καὶ οἱ τούτου γεννήτορες αἰχμάλωτοι γεγονότες εἰς τὴν ἐκείνων χώραν μετήχθησαν, ἀρτιγενὲς τοῦτον καὶ ὑπομάζιον φέροντες.
PG 135:31τοῦ Κρούμου δὲ ἀποβεβιωκότος ἤδη ἕτερος τῆς ἀρχῆς τῶν Βουλγάρων ἐπείληπτο, ὃς πολλάκις ἐν πολέμοις τοῖς πρὸς Ῥωμαίους θραυσθεὶς σπονδὰς πρὸς τὸν τότε κρατοῦντα Ῥωμαίων πεποίητο, καὶ τοὺς αἰχμαλώτους ἐλευθερῶσαι συνέθετο, καὶ μέντοι καὶ κατὰ τὰς συνθήκας πεποίηκεν. ἐφήβου δ’ ἦν ἡλικίας τότε ἁψάμενος ὁ Βασίλειος. νηπιόθεν μέντοι πολλὰ σημεῖα γενέσθαι φασὶ τὴν βασιλείαν αὐτῷ προσημαίνοντα, ὧν ἓν ἦν καὶ τὸ ῥηθησόμενον. νήπιος μὲν ἦν ὁ Βασίλειος, οἱ δὲ τούτου γονεῖς περὶ θέρος ἠσχόληντο καὶ τὸ νήπιον ὑπνῶττον ὑπὸ τὸν ἥλιον ἔκειτο· ἀετὸς δὲ πετόμενος πρόσγειος ἡπλωμέναις ταῖς πτέρυξι τῷ βρέφει σκιὰν ἐσχεδίαζεν. ἡ δὲ μήτηρ ὡς εἶδε τὸν ἀετὸν τῷ παιδὶ προσεγγίζοντα, ἦρέ τε τὴν φωνὴν καὶ προσέδραμε τῷ υἱῷ καὶ λίθοις τὸν ἀετὸν ἀπεδίωκε. τῆς δὲ πρὸς τὸ ἔργον χωρησάσης αὖθις ὁ ἀετὸς προσῄει τῷ βρέφει κοιμωμένῳ, ἐπιτελῶν τὸ λειτούργημα. καὶ ἡ μήτηρ πάλιν τε τεθορύβητο καὶ αὐτὸν ἀπεδίωκεν. ὡς δὲ πολλάκις τοῦτο ἐγένετο, εἰς συναίσθησιν ἧκε καὶ χρηστὸν ὑπείληφε τὸ πρᾶγμα οἰώνισμα.
ἤδη δὲ αὐτοῦ ὑπερβεβηκότος τὸν μείρακα, ὁ πατὴρ μὲν κατέλυσε τὴν ζωήν, ἡ δὲ μήτηρ αὐτοῦ πρὸς τῇ πενίᾳ καὶ τοῖς τῆς χηρείας κακοῖς ἐπιέζετο. ὁ δὲ τῶν πρὸς τὸ ζῆν ἀναγκαίων μὴ εὐπορῶν, ἔγνω μισθῷ πρὸς ὑπηρεσίαν ἑαυτὸν ἐκδοῦναί τινι· καὶ ἄρας ἔρχεται πρὸς τὴν μεγαλόπολιν. ὀψίας δὲ τὴν τῆς πόλεως εἰσελθὼν πύλην, ἣ καλεῖται Χρυσεία, παρὰ τῷ ναῷ τοῦ ἁγίου Διομήδους κατέλυσεν οὔπω μονῇ τότε τυγχάνοντι· καὶ πεσὼν ἔξω τοῦ τεμένους κατέδαρθε. νυκτὸς δὲ τῷ τοῦ ναοῦ νεωκόρῳ ὄναρ ὁ μάρτυς ἐφίσταται καὶ τὸν βασιλέα ἐντὸς εἰσαγαγεῖν ἐγκελεύεται. ὁ δὲ ἐξελθὼν καὶ τὸν Βασίλειον εὑρὼν ἐπὶ ψιλοῦ τοῦ ἐδάφους ὑπνώττοντα, φάντασμα εἶναι τὸν ὄνειρον ὑπείληφε μάταιον. ὡς δὲ καὶ αὖθις τὸ αὐτὸ ἐδόκει ὁ ἅγιος ἐγκελεύεσθαι, ὁ δὲ καὶ πάλιν ἐξελθὼν οὐχ ἕτερον εὗρεν ἢ τὸν Βασίλειον, ὑπέστρεψεν ὑπειληφὼς τὰ αὐτά. ἐκ τρίτου τοίνυν ὁ μάρτυς τῷ νεωκόρῳ ἐφίσταται καὶ προτρέπεται αὐτὸν εἰσαγαγεῖν τὸν ἐκτὸς κατακείμενον· οὗτος γάρ ἐστιν ἔφη ὁ βασιλεύς. ἐξελθὼν οὖν ὁ νεωκόρος ἀνίστησι τὸν Βασίλειον καὶ ξενίζει τοῦτον παρὰ τῇ κατοικίᾳ αὐτοῦ καὶ μεταδίδωσιν ὧν εὐπόρει.
ἦν δὲ τῷ νεωκόρῳ ὁμαίμων τὴν ἰατρικὴν μετιὼν καὶ τῷ Θεοφιλίτζῃ ὑπηρετῶν. ὁ δὲ Θεοφιλίτζης οὗτος τῷ Καίσαρι Βάρδᾳ καὶ τῷ βασιλεῖ Μιχαὴλ κατὰ γένος ᾠκείωτο, διὰ τὸ τῆς ἡλικίας βράχιστον ὑποκοριζόμενος καὶ Θεοφιλίτζης καλούμενος. τούτῳ τοίνυν τῷ ἀδελφῷ ὁ νεωκόρος τὸ ἀπόρρητον ἐκκαλύψας ἐνύπνιον ἠξίωσε συστῆσαι τοῦτόν τινι τῶν ἀρχόντων εἰς ὑπηρέτησιν. ὁ δὲ τῷ οἰκείῳ κυρίῳ τοῦτον συνίστησι. πρότερον δὲ τὸ περὶ τῆς βασιλείας δι’ ὀνειράτων χρησμῴδημα τῷ Βασιλείῳ ἀνεκάλυψαν ἄμφω τὼ ἀδελφὼ καὶ μεμνῆσθαι σφῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ ὅρκοις αὐτὸν προκατέλαβον. ἡσθεὶς οὖν ὁ Θεοφιλίτζης ἐπὶ τῷ Βασιλείῳ (ἦν γὰρ εὐειδής τε καὶ εὐμήκης καὶ τὴν χεῖρα γενναῖος καὶ περιδέξιος, βαθεῖάν τε τρέφων κόμην καὶ ταύτην οὔλην) τοῖς οἰκείοις ἱπποκόμοις τοῦτον ἐπέστησε· πρωτοστράτορα τοῦτον οἶδεν ὀνομάζειν ἡ διάλεκτος ἡ κοινή. ἐζητήθη δὲ καὶ τῷ βασιλεῖ γενναῖός τις ἱπποκόμος καὶ περὶ τὴν ὑπηρεσίαν ταύτην εὐφυῶς διακείμενος. κεκόμιστο γάρ ποθεν ἵππος τῷ βασιλεῖ Μιχαήλ, εἰς πᾶσαν μὲν ἀρετὴν ἵππῳ πρέπουσαν ἐπιτήδειος, σκληραύχην δὲ καὶ μὴ ῥᾳδίως ἀναβαινόμενος.
τούτου εἰς θέαν ἥκων ὁ βασιλεὺς ἀναβῆναί τινι τοῦτον ἐπέτρεπε. πλειόνων δ’ ἐπικεχειρηκότων, ἐκεῖνος ἐθρασύνετό τε καὶ ἐγαυρία καὶ τὸν ἀναβαίνοντα ἀπεσείετο. ἐχαλέπηνεν ἐπὶ τούτοις ὁ βασιλεὺς καὶ ὅτι μὴ ἔχοι ἱπποκόμον περιδέξιον ἤσχαλλε. παρὼν δὲ ὁ Θεοφιλίτζης ἔχειν εἶπεν αὐτὸς τοιοῦτον, καί εἰ βούλει φησί, βασιλεῦ, παρίτω. καὶ ὃς ἐπέτρεψε· καὶ ὁ Βασίλειος μετεκέκλητο καὶ τοῦ χαλινοῦ τοῦ ἵππου λαβόμενος καὶ περιποππύσας καὶ καταψήσας αὐτὸν κούφως τε μετεωρίσας ἑαυτὸν ἐπιβέβηκε καὶ παρακαλπάσας μικρόν, εἶτα καὶ ὅλον αὐτῷ τὸν ῥυτῆρα ἐνδέδωκέ τε καὶ ἐξιππάσατο. ἥσθη τούτοις ὁ βασιλεὺς καὶ τὸν Βασίλειον προσελάβετο καὶ τοῖς βασιλικοῖς ἱπποκόμοις συνέταξε καὶ προϊὼν καὶ πρωτοστράτορα τὸν ἄνδρα ἐτίμησεν (ἡ ἀξία δὲ τῶν ἐπισήμων καὶ τῶν ᾠκειωμένων τῷ βασιλεῖ)· καὶ ἐπεδίδου καθ’ ἑκάστην ἡ περὶ τὸν Βασίλειον τοῦ βασιλέως διάθεσις, καὶ τοσοῦτον ὡς καὶ εἰς φθόνον κινῆσαι τὸν Καίσαρα. Ποτὲ δὲ τῆς τοῦ βασιλέως μητρὸς συνεστιωμένης τῷ βασιλεῖ ὁ πρωτοστράτωρ εἰσεκλήθη Βασίλειος τοῦτο τοῦ βασιλέως κελεύσαντος.
PG 135:33καὶ ἡ βασίλισσα συνεχῶς αὐτῷ ἐνητένιζε καὶ ἑώρα τὸν ἄνδρα περιεργότερον, εἶτα καὶ ἀπεφοίβασε τοῦτον εἶναι τὸν ὀλετῆρα τοῦ γένους αὐτῆς, ἔκ τινων σημείων τοῦτο γνοῦσα, ὡς ἔλεγε, πάλαι αὐτῇ γνωρισθέντων ἐκ τοῦ οἰκείου ἀνδρός. ἀλλὰ τῷ Μιχαὴλ ταῦτα λῆρος ἐδόκει καὶ οὐδὲν ἀπῆγεν αὐτὸν τῆς εὐνοίας τῆς περὶ τὸν Βασίλειον, ἤδη δὲ καὶ παρακοιμώμενον αὐτὸν προεβάλετο. καὶ τοῦτο δὲ τῆς κατὰ τοῦ Βασιλείου βασκανίας ἐπίδοσις τῷ Καίσαρι γέγονε, καὶ ἐπεβούλευε τῷ ἀνδρὶ καὶ παρ’ αὐτοῦ ἀντεπεβουλεύετο. Ἐκστρατείας δὲ κατὰ τῶν τὴν Κρήτην ἐχόντων Ἀγαρηνῶν κηρυχθείσης τῷ Μιχαήλ, ὁ Καῖσαρ πρὸς τὸν τῆς θεοτόκου νεὼν τὸν τῶν Ὁδηγῶν κεκλημένον ἀπῆλθε, τῇ θεομήτορι συνταξόμενος· καὶ ἤδη τῷ θυσιαστηρίῳ αὐτοῦ προσεγγίσαντος ἐξ οὐδεμιᾶς ἐμφανοῦς αἰτίας ἡ χλαμὺς τῶν ὤμων αὐτοῦ ἐξωλίσθησεν. ὅπερ σημεῖον καὶ τῷ Καίσαρι καὶ τοῖς ἰδοῦσιν ἀπαίσιον ἔδοξε.
πολλῶν δὲ τὸν βασιλέα κακιζόντων, ὅτι πᾶσαν ἐνέδωκε τὴν ἐξουσίαν τῷ Καίσαρι, ὥστε ἐκεῖνον ἅττα βούλεται πράττειν καὶ πολλὰ παρὰ τὸ δέον ποιεῖν, τῇ τῶν ὀνειδῶν ἐνδελεχείᾳ ἔδοξέ ποτε μικρὸν ἀνανῆψαι τοῦ βαθυτάτου κάρου ἐκεῖνος ὁ ἀβέλτερος ἄνθρωπος καί τινα τῶν ᾠκονομημένων τῷ Καίσαρι καὶ διωρθοῦτο καὶ ἀνεσκεύαζεν· ὃ τῷ Βάρδᾳ οὐκ ἦν ἀνεκτόν, ἀλλ’ ἐπὶ τούτῳ καὶ ἐβαρυθύμει. ἐκστρατεύσαντος δὲ τοῦ βασιλέως, ὡς εἴρηται, καὶ ὁ καῖσαρ ἐκείνῳ συνεξεστράτευσε, καὶ πυκνὰς κατ’ αὐτοῦ τῷ Μιχαὴλ ὁ Βασίλειος καὶ οἱ περὶ ἐκεῖνον πεποίηντο τὰς διαβολάς, καὶ κεκύρωτο διὰ ταύτας ἡ κατ’ ἐκείνου ἐπιβουλή. πολλὴν δὲ δύναμιν περιβεβλημένου τοῦ Καίσαρος, οἱ τὴν ἐπιβουλὴν ἀρτύοντες ἐδειλαίνοντο. πρωίας δέ ποτε τοῦ Βάρδα ἐκ τῆς οἰκείας σκηνῆς προελθόντος μετὰ λαμπρότητος καὶ δορυφορίας πολλῆς καὶ τῷ βασιλεῖ προσελθόντος, συγκαθίσαντός τε καὶ συνομιλοῦντος αὐτῷ, ὁ Βασίλειος ὄπισθεν αὐτοῦ ἑστηκὼς τὴν χεῖρα ἐπέσειεν, ἀπειλῶν ὥσπερ τῷ Καίσαρι. ὁ δὲ κατά τινα χρείαν ἑτέραν ἀθρόον ἐπιστραφεὶς καὶ ἰδὼν τὴν χεῖρα τοῦ Βασιλείου καὶ συνεὶς τὸ δηλούμενον, τοῖς ποσὶ τοῦ βασιλέως ἐπέρριψεν ἑαυτόν.
PG 135:35ὤκνουν δ’ οἱ κατ’ αὐτοῦ συνομοσάμενοι τὴν ἐγχείρησιν, μέχρις αὐτὸς ὁ Βασίλειος πρῶτος αὐτῷ τὸ ξίφος ἐπήνεγκεν. οὕτω γὰρ καὶ οἱ ἄλλοι ἀναθαρσήσαντες μεληδὸν τὸν Βάρδαν περιστάντες συνέκοψαν, καὶ τῷ μὲν τοιοῦτον τὸ τέλος τῆς βιοτῆς συνεκύρησεν. Ὁ δέ γε βασιλεὺς τῆς ἐκστρατείας ἀφέμενος εἰς τὸ Βυζάντιον ἐπανέζευξε καὶ ζεύγνυσι τῷ Βασιλείῳ Εὐδοκίαν τὴν θυγατέρα τοῦ Ἴγκηρος, ἥτις αὐτῷ τῷ κρατοῦντι πρῴην ἐπαλλακεύετο· εἶτα καὶ βασιλέα τοῦτον ἀνεῖπεν αὐτὸς ἐν τῇ μεγάλῃ παραγενόμενος ἐκκλησίᾳ καὶ διὰ τοῦ πατριάρχου Φωτίου περιθεὶς αὐτῷ τὸ διάδημα. τίκτεται δὲ τῷ Βασιλείῳ ἐκ τῆς Εὐδοκίας παιδίον ἄρρεν ὁ Λέων, ὃ τοῦ Μιχαὴλ μᾶλλον εἶναι ἐλέγετο, ὡς ἐγκύου τῆς Εὐδοκίας οὔσης ὅτε τῷ Βασιλείῳ συνῴκιστο. Ἱππηλασίαις δὲ καὶ συμποσίοις ἀεὶ σχολάζων ὁ Μιχαὴλ καὶ συνεχῶς μεθυσκόμενος καὶ τῶν φρενῶν ἐξιστάμενος, ἃς οὐδὲ νήφων ἔρρωτο, εἰς φόνον ἑαυτοῦ τὸν Βασίλειον ἐξηρέθισεν. ἐκ γὰρ ἵππων ἀγῶνος ἐν τῷ ἁγίῳ Μάμαντι τελεσθέντος, ἐν ᾧ αὐτὸς ἡνιόχησε καὶ οἱ μεγιστᾶνες αὐτοῦ καὶ νενίκηκεν, ἐπὶ δεῖπνον ἀνακλιθέντος συνανεκλίνετο καὶ ὁ Βασίλειος καὶ ἡ Εὐδοκία.
Βασιλικῖνος δέ τις τῆς βασιλείου τριήρους πρῴην ἐρέτης ὤν, διὰ δὲ σώματος ὡραιότητα προσληφθεὶς παρὰ τοῦ κρατοῦντος καὶ τούτῳ οἰκειωθείς, παρεστὼς τότε δειπνοῦντι τῷ βασιλεῖ ἐξεθείαζεν αὐτόν, ὡς εὐφυῶς ἄγαν καὶ ἐντέχνως ἡνιοχήσαντα. ὁ δέ (ἤδη γὰρ ἠκρατίσατο καὶ τὸν νοῦν ἐκτεθόλωτο) ἡσθεὶς τοῖς ἐπαίνοις ἐδίδου αὐτῷ τὰ φοινικόχροα πέδιλα καὶ προσέταττεν ὑποδήσασθαι καὶ βασιλέα ἀνεῖπε. τοῦ δὲ εὐλαβουμένου καὶ πρὸς τὸν Βασίλειον ἐνορῶντος, ὁ βασιλεὺς ἐχαλέπαινεν. ὁ δὲ Βασίλειος ἐνένευσεν αὐτῷ πεισθῆναι καὶ ὑποδήσασθαι· καὶ ὃς λαβὼν ὑπεδήσατο. ὁ δὲ βασιλεὺς τῷ Βασιλείῳ ἔφη χολούμενος τούτῳ μᾶλλον ἢ σοὶ τὰ τῆς βασιλείας παράσημα ἐπεοίκασιν. ἢ οὐκ ἔξεστί μοι, ὡς σὲ βασιλέα πεποίηκα, ποιῆσαι καὶ ἕτερον;
PG 135:37ἐντεῦθεν δεδοικὼς ὁ Βασίλειος καὶ περὶ τῇ βασιλείᾳ καὶ τῇ ζωῇ δρᾶσαι πρὸ τοῦ παθεῖν ἐμελέτησεν, ἑτέροις τε τὸ μελέτημα κοινωσάμενος, ἐπεὶ αὖθις ἐν δείπνῳ ἀκρατοποσίαις χρησάμενος ὁ Μιχαὴλ ἤδη κεκάρωτο καὶ ἑαυτοῦ κοιτῶνι ἐν τοῖς κατὰ τὸν ἅγιον Μάμαντα βασιλείοις χειραγωγούμενος ἀνεκέκλιτο καὶ ὕπνῳ βαθυτάτῳ κατείληπτο, πρῶτον μὲν ἐξιὼν ὁ Βασίλειος τὰ κλεῖθρα τοῦ βασιλικοῦ κοιτῶνος κατέαξεν, ἵνα μὴ κλεῖσαι τὰς θύρας οἱ περὶ τὸν κοιτῶνα στρεφόμενοι δύναιντο, εἶτα καὶ τοὺς συνωμότας παραλαβὼν ἄπεισι. τῶν δὲ προκοιτούντων ὀλίγων ὄντων καὶ κωλύειν ἐπιχειρούντων, θόρυβος ἤρθη, καὶ διυπνίσθη ὁ βασιλεύς. εἰσελθόντος δέ τινος τῶν σὺν τῷ Βασιλείῳ καὶ τὸ ξίφος ἠρκότος κατὰ τοῦ Μιχαήλ, ἐκεῖνος τὰς χεῖρας ἦρε, καὶ ἄμφω ταύτας πλήξας ἀπέκοψε καὶ ὑπέστρεψε πρὸς τοὺς ἄλλους. ὁ δὲ μὴ φυγεῖν οἷός τε ὢν ἀκροσφαλῶς ἐκ τοῦ οἴνου βαίνων καὶ τῇ μέθῃ συμποδιζόμενος, ἔκειτο δεινῶς ἀπολοφυρόμενος, καί τις ἕτερος τῶν περὶ τὸν Βασίλειον ἔτι ζῶντα τοῦτον ἰδὼν εἰσεπήδησε καὶ κατὰ τῶν στέρνων αὐτοῦ τὸ ξίφος ὠθήσας ἐπὶ τὴν γαστέρα τοῦτο προήνεγκεν, ὡς ἐκπεσεῖν αὐτῆς καὶ τὰ ἔγκατα.
ANNALIUM
LIBER DECIMUS SEXTUS.
Η
Α΄. Ὁ μὲν οὖν Θεόφιλος ἐπὶ τούτοις ἀπεβίω, ἡ δὲ
τῆς βασιλείας ἀρχὴ πρὸς τὸν ἐκείνου μετεβιβάσθη
παῖδα τὸν Μιχαήλ, ἔτι παιδίον τυγχάνοντα, ᾧ καὶ
ἐπιτρόπους ὁ πατὴρ καταλέλοιπε τὸν μάγιστρον
Μανουὴλ καὶ τὸν πατρίκιον Θεόκτιστον. Τὴν δὲ
τῶν πραγμάτων διοίκησιν ἡ βασιλὶς Θεοδώρα μετ
εχειρίζετο, καὶ πρῶτον αὐτῇ γέγονε σπούδασμα, ἡ
τοῦ διωγμοῦ τῶν ὀρθοδόξων διὰ τὰ σεπτὰ ἐκτυπώ
ματα λώφησις, καὶ τοῦ πατρικίου Θεοκτίστου συνευδοκοῦντος. Ὁ γὰρ Μανουήλ τῇ τῆς αἱρέσεως οὐκ
ἦν καθαιρέσει συγκάτζινος, δὲν καὶ ἀνεβάλλετο ἡ
πράξις. Ἀλλὰ γὰρ θραύει νόσῳ τοῦτον ἡ Πρόνοια,
καὶ ἡ νόσος ἦν κραταιὰ, καὶ ἀπέγνωστο αὐτῷ ἡ
ζωή. Μοναχῶν δέ τινων εἰς ἐπίσκεψιν ἀφικομένων
αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἔχει πυνθανομένων, ἐκεῖνος λεπτῇ
καὶ ἀδρανεῖ τῇ φωνῇ ὅσον ἤδη ἐκλείπειν ἀνταπεκρίνατο. Οἱ δὲ, Εἰ σύνθοιο, ἔφησαν, τῇ τῶν εἰκό
συνευδοκῆσαι τιμῇ καὶ τὴν βασίλισσαν εἰς
τοῦτο παρακροτῆσαι, οὐκ εἰς μακρὰν ἔσται σοι
καὶ ῥῶσις σώματος, καὶ σωτηρία ψυχῆς. Καὶ ὁ
μὲν ἐπηγγείλατο, ἡ δὲ νόσος ἦσθένει, καὶ ὁ Μανουὴλ
ἀνεξξώννυτο. Ηδη δὲ τὴν ὑγίειαν ἀπολαβὼν, πρόσω
εἰσι τῇ βασιλίσσῃ, καὶ περὶ τῶν σεβαστῶν εἰκόνων
ὡμίλει, καὶ τὴν αὐτῶν κατήπειγεν ἀναστήλωσιν,
ταῦτα καὶ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ τῶν συγγόνων
πρεσβευόντων τῶν πατρικίων. Ἡ δὲ ξυρὸς ἦν εἰς
σκόνην. Καὶ πρότερον μὲν τοὺς ἐν ὑπερορίαις
παραπεμφθέντας παρὰ τοῦ Θεοφίλου, καὶ τοὺς
καθειργμένους ἐν φυλακαῖς, καὶ τοὺς ἄλλαις κακώ
σεσι προσπαλαίοντας πάντας ἀνῆκεν. Εἶτα καὶ ζήτησιν γενέσθαι προσέταξε περὶ τῆς αἱρέσεως, καὶ
γενομένης, ἡ τῶν ὀρθοδόξων ὑπερέσχε πληθύς. Πρό
τῆς ζητήσεως δὲ τὸν ψευδώνυμον πατριάρχην τὸν
γόητα Ἰωάννην τοῦ ἀρχιερατικοῦ κατασπᾷ θρόνου,
ἀθέσμως ἐπιβεβηκότα τούτου ἐπὶ ἐνιαυτοὺς ἕξ·
ἀντεισάγει δὲ τὸν ἱερὸν καὶ θεῖον Μεθόδιον
Καὶ αὐτοῦ προεστῶτος τοῦ τῶν ὀρθοδόξων πληρώματος, ἡ ζήτησις γέγονε, καὶ ἡ τῶν ἁγίων ἐκτυ1. Theophilo ad hunc modum defuncto,imperium
ad Michaelem ejus filium est translatum, puerum
adhuc, cui pater tutores reliquit, Manuelem magistrum, et Theoctistum patricium. Rerum autem
administratio penes Theodoram imperatricem fuit,
cujus 153 illa prima cura fuit, ut persecutio ortbodoxorum ob venerendas imagines instituta,
compesceretur, etiam Theoctisto patricio assentiente. Nam Manuel eversionem hæreseos non
probabat, eaque de causa res differebatur. Sed
eum providentia numinis morbo, eoque tam vehementi, ut de vita ejus desperaretur, frangit.
Cum autem monachi quidam ad eum visendum
venissent, et ut se haberet, interrogasssent: ille
tenui et imbecilla voce respondit, se jamjam deficere. Cui monachi: Si, inquiunt cultui sacrarum
imaginum suffrageris, et impatricem ad eumdem cohorteris: non multo post et corporis vires recuperabis
et animi salutem adipisceris. Quod cum recepisset,
et morbus decrescebat, et valetudo confirmabatur.
Sanitate recuperata imperatricem adit, et de venerandis imaginibus disserit, earumque restutitionem
urget, cum eadem et mater ejus et fratres patricii
postularent. Illa vero erat, quod aiunt, novacula
in cote cumque prius relegatos a Theophilo revocasset, et vinctos aliisque ærumnis conflictantes
dimisisset postea inquisitionem de hæresi fieri
jussit, qua facta, orthodoxorum multitudo superior
fuit. Sed ante eam inquisitionem, patriarcham
Joannem, indignum illum quidem eo nomine,
pontificia sede detraxit, quam per sexennium nefarie tenuerat, in ejusque locum introduxit sacrum
et divinum Methodium, quo populum orthodoxum
gubernante, inquisitio facta est, et sacræ effigies
palam et restituta et adorate. Tum aiunt imperatricem instantissime orasse patriarcham, aliosque
pontifices et monachos, ut communibus precibus
imperatoris et conjugis sui salutem a Deo exoVariæ lectiones et notæ
Πατρίκιον Θεόκτιστον. Hrefectum Canicleo,
ut habet idem scriptor, p. 724. Illius etiam meminit Constantinus Porph. De adm. imp. c. 50, initio.
Υπερορίαις. Eadem Oratio de orthodoxia, p.
Τὸν ἅγιον Μεθόδιον. Vita ns. S. Joannicii: βραχὺς ὁ μεταξὺ χρόνος, καὶ Θεόφιλος μὲν
των της μετεχώρει. Μιχαὴλ δὲ καὶ Θεοδώρα τὴν
ἀρχὴν διαδέχονται. Μεθόδιος δὲ τοῖς ἱεροῖς, ὡς ἱερὸς
τῷ ὄντι καὶ Θεοῦ ἄνθρωπος, ἐνιδρύεται θρόνοις, καὶ
PATROL. GR. CXXXV.
συνελόντα φάναι, πάντων αὐτῷ πρὸς τὴν ὀρθόδοξον
πίστιν μεταθεμένων, κλύδωνος δὲ πάντως καὶ τρι
κυμίας κατευνασθείσης, καὶ τῶν πραγμάτων ἡρε
μούντων, ἑτέρα τις παρὰ τῶν εὐσεβῶν ἐγείρεται
στάσις, καὶ εἰς διττὰς δόξας εχώρει. Οἱ μὲν γὰρ
συλλειτουργοὺς ἔχειν ηξίουν τους παρὰ τῶν είκονομάχων τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα λαβόντας, ὡς οὐδὲν
τούτου τῇ εὐσεβεία λυμαινομένου· οἱ δὲ βεβήλοις
ἅγια χερσὶν ἐκδιδόναι ἀνοσίως ὅλως, ήγουν τό γε
οὐ Θεῷ φίλον οὐδὲ ἀπόδεκτον· καὶ μὴν ὡς ἀληθῶς
Τῷ μὲν οὖν Μιχαὴλ οὕτως ἐπιλέλοιπε τὸ βιώσιμον ἀξίως τῆς αὐτοῦ βιοτῆς. ὁ δὲ Βασίλειος αὐτίκα εἰς τὰ βασίλεια παρεγένετο καὶ τούτων γενόμενος ἐγκρατὴς ἔπεμψε τῶν τοῦ κοιτῶνός τινα κηδεῦσαι τὸν Μιχαήλ. ὃς ἀπελθὼν εὗρε τὸν δείλαιον ἵππου ἐγκεκορδυλημένον σαγίσματι καὶ ἀπαγαγὼν αὐτὸν ἐν τῇ μονῇ τῆς Χρυσοπόλεως ἔθαψεν. ὃς σὺν τῇ μητρὶ μὲν ἐβασίλευσεν ἔτη δέκα καὶ τέσσαρα, ἓν δ’ ἐπὶ δέκα ἦρξε μόνος αὐτός. Ἤδη δὲ τῆς βασιλείας δραξάμενος ὁ Βασίλειος καὶ παρὰ πάντων αὐτοκράτωρ ἀναρρηθεὶς τοὺς βασιλικοὺς παρόντων τῶν τῆς συγκλήτου λογάδων ἀνέῳξε θησαυρούς, ἐν οἷς οὐδὲν ἕτερον εὕρητο ἢ μόνα χρυσίου κεντηνάρια τρία. βουλῆς οὖν προτεθείσης ἐψήφιστο παρὰ πάντων τοὺς ἐξ οὐδεμιᾶς χρήματα λαβόντας εὐλόγου λαβῆς ἀναδιδόναι ταῦτα ἢ τό γε δὴ μετριώτερον τὰ ἡμίση. καὶ ἀκολούθως τῇ ψήφῳ τὰ ἡμίση ἐπράττετο, καὶ οὐ μείω τριακοσίων ἐντεῦθεν κεντηναρίων τὸ ταμεῖον τὸ βασιλικὸν εἰσωδίασεν. Εἰς δὲ τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν ἐν ἑορτῇ ἀπελθὼν ὁ Βασίλειος καὶ τῆς ἀναιμάκτου θυσίας μετασχεῖν βουληθεὶς ἐκωλύθη παρὰ τοῦ πατριάρχου Φωτίου, ἀνδροφόνον ἀποκαλοῦντος αὐτόν.
ANNALIUM
LIBER DECIMUS SEXTUS.
Η
Α΄. Ὁ μὲν οὖν Θεόφιλος ἐπὶ τούτοις ἀπεβίω, ἡ δὲ
τῆς βασιλείας ἀρχὴ πρὸς τὸν ἐκείνου μετεβιβάσθη
παῖδα τὸν Μιχαήλ, ἔτι παιδίον τυγχάνοντα, ᾧ καὶ
ἐπιτρόπους ὁ πατὴρ καταλέλοιπε τὸν μάγιστρον
Μανουὴλ καὶ τὸν πατρίκιον Θεόκτιστον. Τὴν δὲ
τῶν πραγμάτων διοίκησιν ἡ βασιλὶς Θεοδώρα μετ
εχειρίζετο, καὶ πρῶτον αὐτῇ γέγονε σπούδασμα, ἡ
τοῦ διωγμοῦ τῶν ὀρθοδόξων διὰ τὰ σεπτὰ ἐκτυπώ
ματα λώφησις, καὶ τοῦ πατρικίου Θεοκτίστου συνευδοκοῦντος. Ὁ γὰρ Μανουήλ τῇ τῆς αἱρέσεως οὐκ
ἦν καθαιρέσει συγκάτζινος, δὲν καὶ ἀνεβάλλετο ἡ
πράξις. Ἀλλὰ γὰρ θραύει νόσῳ τοῦτον ἡ Πρόνοια,
καὶ ἡ νόσος ἦν κραταιὰ, καὶ ἀπέγνωστο αὐτῷ ἡ
ζωή. Μοναχῶν δέ τινων εἰς ἐπίσκεψιν ἀφικομένων
αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἔχει πυνθανομένων, ἐκεῖνος λεπτῇ
καὶ ἀδρανεῖ τῇ φωνῇ ὅσον ἤδη ἐκλείπειν ἀνταπεκρίνατο. Οἱ δὲ, Εἰ σύνθοιο, ἔφησαν, τῇ τῶν εἰκό
συνευδοκῆσαι τιμῇ καὶ τὴν βασίλισσαν εἰς
τοῦτο παρακροτῆσαι, οὐκ εἰς μακρὰν ἔσται σοι
καὶ ῥῶσις σώματος, καὶ σωτηρία ψυχῆς. Καὶ ὁ
μὲν ἐπηγγείλατο, ἡ δὲ νόσος ἦσθένει, καὶ ὁ Μανουὴλ
ἀνεξξώννυτο. Ηδη δὲ τὴν ὑγίειαν ἀπολαβὼν, πρόσω
εἰσι τῇ βασιλίσσῃ, καὶ περὶ τῶν σεβαστῶν εἰκόνων
ὡμίλει, καὶ τὴν αὐτῶν κατήπειγεν ἀναστήλωσιν,
ταῦτα καὶ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ τῶν συγγόνων
πρεσβευόντων τῶν πατρικίων. Ἡ δὲ ξυρὸς ἦν εἰς
σκόνην. Καὶ πρότερον μὲν τοὺς ἐν ὑπερορίαις
παραπεμφθέντας παρὰ τοῦ Θεοφίλου, καὶ τοὺς
καθειργμένους ἐν φυλακαῖς, καὶ τοὺς ἄλλαις κακώ
σεσι προσπαλαίοντας πάντας ἀνῆκεν. Εἶτα καὶ ζήτησιν γενέσθαι προσέταξε περὶ τῆς αἱρέσεως, καὶ
γενομένης, ἡ τῶν ὀρθοδόξων ὑπερέσχε πληθύς. Πρό
τῆς ζητήσεως δὲ τὸν ψευδώνυμον πατριάρχην τὸν
γόητα Ἰωάννην τοῦ ἀρχιερατικοῦ κατασπᾷ θρόνου,
ἀθέσμως ἐπιβεβηκότα τούτου ἐπὶ ἐνιαυτοὺς ἕξ·
ἀντεισάγει δὲ τὸν ἱερὸν καὶ θεῖον Μεθόδιον
Καὶ αὐτοῦ προεστῶτος τοῦ τῶν ὀρθοδόξων πληρώματος, ἡ ζήτησις γέγονε, καὶ ἡ τῶν ἁγίων ἐκτυ1. Theophilo ad hunc modum defuncto,imperium
ad Michaelem ejus filium est translatum, puerum
adhuc, cui pater tutores reliquit, Manuelem magistrum, et Theoctistum patricium. Rerum autem
administratio penes Theodoram imperatricem fuit,
cujus 153 illa prima cura fuit, ut persecutio ortbodoxorum ob venerendas imagines instituta,
compesceretur, etiam Theoctisto patricio assentiente. Nam Manuel eversionem hæreseos non
probabat, eaque de causa res differebatur. Sed
eum providentia numinis morbo, eoque tam vehementi, ut de vita ejus desperaretur, frangit.
Cum autem monachi quidam ad eum visendum
venissent, et ut se haberet, interrogasssent: ille
tenui et imbecilla voce respondit, se jamjam deficere. Cui monachi: Si, inquiunt cultui sacrarum
imaginum suffrageris, et impatricem ad eumdem cohorteris: non multo post et corporis vires recuperabis
et animi salutem adipisceris. Quod cum recepisset,
et morbus decrescebat, et valetudo confirmabatur.
Sanitate recuperata imperatricem adit, et de venerandis imaginibus disserit, earumque restutitionem
urget, cum eadem et mater ejus et fratres patricii
postularent. Illa vero erat, quod aiunt, novacula
in cote cumque prius relegatos a Theophilo revocasset, et vinctos aliisque ærumnis conflictantes
dimisisset postea inquisitionem de hæresi fieri
jussit, qua facta, orthodoxorum multitudo superior
fuit. Sed ante eam inquisitionem, patriarcham
Joannem, indignum illum quidem eo nomine,
pontificia sede detraxit, quam per sexennium nefarie tenuerat, in ejusque locum introduxit sacrum
et divinum Methodium, quo populum orthodoxum
gubernante, inquisitio facta est, et sacræ effigies
palam et restituta et adorate. Tum aiunt imperatricem instantissime orasse patriarcham, aliosque
pontifices et monachos, ut communibus precibus
imperatoris et conjugis sui salutem a Deo exoVariæ lectiones et notæ
Πατρίκιον Θεόκτιστον. Hrefectum Canicleo,
ut habet idem scriptor, p. 724. Illius etiam meminit Constantinus Porph. De adm. imp. c. 50, initio.
Υπερορίαις. Eadem Oratio de orthodoxia, p.
Τὸν ἅγιον Μεθόδιον. Vita ns. S. Joannicii: βραχὺς ὁ μεταξὺ χρόνος, καὶ Θεόφιλος μὲν
των της μετεχώρει. Μιχαὴλ δὲ καὶ Θεοδώρα τὴν
ἀρχὴν διαδέχονται. Μεθόδιος δὲ τοῖς ἱεροῖς, ὡς ἱερὸς
τῷ ὄντι καὶ Θεοῦ ἄνθρωπος, ἐνιδρύεται θρόνοις, καὶ
PATROL. GR. CXXXV.
συνελόντα φάναι, πάντων αὐτῷ πρὸς τὴν ὀρθόδοξον
πίστιν μεταθεμένων, κλύδωνος δὲ πάντως καὶ τρι
κυμίας κατευνασθείσης, καὶ τῶν πραγμάτων ἡρε
μούντων, ἑτέρα τις παρὰ τῶν εὐσεβῶν ἐγείρεται
στάσις, καὶ εἰς διττὰς δόξας εχώρει. Οἱ μὲν γὰρ
συλλειτουργοὺς ἔχειν ηξίουν τους παρὰ τῶν είκονομάχων τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα λαβόντας, ὡς οὐδὲν
τούτου τῇ εὐσεβεία λυμαινομένου· οἱ δὲ βεβήλοις
ἅγια χερσὶν ἐκδιδόναι ἀνοσίως ὅλως, ήγουν τό γε
οὐ Θεῷ φίλον οὐδὲ ἀπόδεκτον· καὶ μὴν ὡς ἀληθῶς
ὀργισθεὶς οὖν διὰ τοῦτο σύνοδον συνήθροισε καὶ τὸν Φώτιον τῆς ἐκκλησίας ἐξώθησεν, ὡς τάχα παρανόμως τοῦ Ἰγνατίου κατασπασθέντος τοῦ θρόνου τοῦ ἀρχιερατικοῦ παρὰ Βάρδα τοῦ Καίσαρος, καὶ αὐτοῦ μὴ κανονικῶς ἐκείνου ζῶντος τοῦ θώκου τοῦ θείου ἐπιβατεύσαντος, Πάτροκλον τοῦτο πρόφασιν προβαλλόμενος. ἀνάγει οὖν πάλιν εἰς τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης περιωπὴν τὸν θεῖον Ἰγνάτιον. Ἄρτι δὲ τῶν σκήπτρων ἐπειλημμένου αὐτοῦ ἀνταίρουσιν αὐτῷ χεῖρα τῶν πατρικίων τινὲς Γεώργιος καὶ Συμβάτιος, οἳ καὶ ληφθέντες ταῖς εἰς σῶμα ποιναῖς ἐκολάσθησαν. ἔστεψε δὲ βασιλεῖς καὶ Κωνσταντῖνον καὶ Λέοντα τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ, μετέπειτα δὲ καὶ τὸν τρίτον Ἀλέξανδρον. τὸν δὲ τέταρτον Στέφανον πατριάρχην βουλόμενος προχειρίσασθαι, νεώτατον ὄντα τότε, τῷ κλήρῳ τῆς τοῦ θεοῦ ἐκκλησίας καταριθμεῖ. τὰς δέ γε θυγατέρας αὐτοῦ τέσσαρας οὔσας τῇ βασιλικῇ μονῇ τῆς ἁγίας Εὐφημίας κατέταξε. Κατὰ δὲ τῶν ἐν τῇ Κρήτῃ Ἀγαρηνῶν ἐκστρατεύσας ἡττήθη, καὶ πολλοὶ μὲν ἔπεσον, καὶ ἑάλω δ’ ἂν καὶ αὐτός, εἰ μὴ ὁ Ἀβάστακτος Θεοφύλακτος ὁ πατὴρ τοῦ μετὰ ταῦτα βασιλεύσαντος τοῦ Ῥωμανοῦ τοῦ Λακαπηνοῦ αὐτὸν διεσώσατο.
ANNALIUM
LIBER DECIMUS SEXTUS.
Η
Α΄. Ὁ μὲν οὖν Θεόφιλος ἐπὶ τούτοις ἀπεβίω, ἡ δὲ
τῆς βασιλείας ἀρχὴ πρὸς τὸν ἐκείνου μετεβιβάσθη
παῖδα τὸν Μιχαήλ, ἔτι παιδίον τυγχάνοντα, ᾧ καὶ
ἐπιτρόπους ὁ πατὴρ καταλέλοιπε τὸν μάγιστρον
Μανουὴλ καὶ τὸν πατρίκιον Θεόκτιστον. Τὴν δὲ
τῶν πραγμάτων διοίκησιν ἡ βασιλὶς Θεοδώρα μετ
εχειρίζετο, καὶ πρῶτον αὐτῇ γέγονε σπούδασμα, ἡ
τοῦ διωγμοῦ τῶν ὀρθοδόξων διὰ τὰ σεπτὰ ἐκτυπώ
ματα λώφησις, καὶ τοῦ πατρικίου Θεοκτίστου συνευδοκοῦντος. Ὁ γὰρ Μανουήλ τῇ τῆς αἱρέσεως οὐκ
ἦν καθαιρέσει συγκάτζινος, δὲν καὶ ἀνεβάλλετο ἡ
πράξις. Ἀλλὰ γὰρ θραύει νόσῳ τοῦτον ἡ Πρόνοια,
καὶ ἡ νόσος ἦν κραταιὰ, καὶ ἀπέγνωστο αὐτῷ ἡ
ζωή. Μοναχῶν δέ τινων εἰς ἐπίσκεψιν ἀφικομένων
αὐτοῦ, καὶ ὅπως ἔχει πυνθανομένων, ἐκεῖνος λεπτῇ
καὶ ἀδρανεῖ τῇ φωνῇ ὅσον ἤδη ἐκλείπειν ἀνταπεκρίνατο. Οἱ δὲ, Εἰ σύνθοιο, ἔφησαν, τῇ τῶν εἰκό
συνευδοκῆσαι τιμῇ καὶ τὴν βασίλισσαν εἰς
τοῦτο παρακροτῆσαι, οὐκ εἰς μακρὰν ἔσται σοι
καὶ ῥῶσις σώματος, καὶ σωτηρία ψυχῆς. Καὶ ὁ
μὲν ἐπηγγείλατο, ἡ δὲ νόσος ἦσθένει, καὶ ὁ Μανουὴλ
ἀνεξξώννυτο. Ηδη δὲ τὴν ὑγίειαν ἀπολαβὼν, πρόσω
εἰσι τῇ βασιλίσσῃ, καὶ περὶ τῶν σεβαστῶν εἰκόνων
ὡμίλει, καὶ τὴν αὐτῶν κατήπειγεν ἀναστήλωσιν,
ταῦτα καὶ τῆς μητρὸς αὐτῆς καὶ τῶν συγγόνων
πρεσβευόντων τῶν πατρικίων. Ἡ δὲ ξυρὸς ἦν εἰς
σκόνην. Καὶ πρότερον μὲν τοὺς ἐν ὑπερορίαις
παραπεμφθέντας παρὰ τοῦ Θεοφίλου, καὶ τοὺς
καθειργμένους ἐν φυλακαῖς, καὶ τοὺς ἄλλαις κακώ
σεσι προσπαλαίοντας πάντας ἀνῆκεν. Εἶτα καὶ ζήτησιν γενέσθαι προσέταξε περὶ τῆς αἱρέσεως, καὶ
γενομένης, ἡ τῶν ὀρθοδόξων ὑπερέσχε πληθύς. Πρό
τῆς ζητήσεως δὲ τὸν ψευδώνυμον πατριάρχην τὸν
γόητα Ἰωάννην τοῦ ἀρχιερατικοῦ κατασπᾷ θρόνου,
ἀθέσμως ἐπιβεβηκότα τούτου ἐπὶ ἐνιαυτοὺς ἕξ·
ἀντεισάγει δὲ τὸν ἱερὸν καὶ θεῖον Μεθόδιον
Καὶ αὐτοῦ προεστῶτος τοῦ τῶν ὀρθοδόξων πληρώματος, ἡ ζήτησις γέγονε, καὶ ἡ τῶν ἁγίων ἐκτυ1. Theophilo ad hunc modum defuncto,imperium
ad Michaelem ejus filium est translatum, puerum
adhuc, cui pater tutores reliquit, Manuelem magistrum, et Theoctistum patricium. Rerum autem
administratio penes Theodoram imperatricem fuit,
cujus 153 illa prima cura fuit, ut persecutio ortbodoxorum ob venerendas imagines instituta,
compesceretur, etiam Theoctisto patricio assentiente. Nam Manuel eversionem hæreseos non
probabat, eaque de causa res differebatur. Sed
eum providentia numinis morbo, eoque tam vehementi, ut de vita ejus desperaretur, frangit.
Cum autem monachi quidam ad eum visendum
venissent, et ut se haberet, interrogasssent: ille
tenui et imbecilla voce respondit, se jamjam deficere. Cui monachi: Si, inquiunt cultui sacrarum
imaginum suffrageris, et impatricem ad eumdem cohorteris: non multo post et corporis vires recuperabis
et animi salutem adipisceris. Quod cum recepisset,
et morbus decrescebat, et valetudo confirmabatur.
Sanitate recuperata imperatricem adit, et de venerandis imaginibus disserit, earumque restutitionem
urget, cum eadem et mater ejus et fratres patricii
postularent. Illa vero erat, quod aiunt, novacula
in cote cumque prius relegatos a Theophilo revocasset, et vinctos aliisque ærumnis conflictantes
dimisisset postea inquisitionem de hæresi fieri
jussit, qua facta, orthodoxorum multitudo superior
fuit. Sed ante eam inquisitionem, patriarcham
Joannem, indignum illum quidem eo nomine,
pontificia sede detraxit, quam per sexennium nefarie tenuerat, in ejusque locum introduxit sacrum
et divinum Methodium, quo populum orthodoxum
gubernante, inquisitio facta est, et sacræ effigies
palam et restituta et adorate. Tum aiunt imperatricem instantissime orasse patriarcham, aliosque
pontifices et monachos, ut communibus precibus
imperatoris et conjugis sui salutem a Deo exoVariæ lectiones et notæ
Πατρίκιον Θεόκτιστον. Hrefectum Canicleo,
ut habet idem scriptor, p. 724. Illius etiam meminit Constantinus Porph. De adm. imp. c. 50, initio.
Υπερορίαις. Eadem Oratio de orthodoxia, p.
Τὸν ἅγιον Μεθόδιον. Vita ns. S. Joannicii: βραχὺς ὁ μεταξὺ χρόνος, καὶ Θεόφιλος μὲν
των της μετεχώρει. Μιχαὴλ δὲ καὶ Θεοδώρα τὴν
ἀρχὴν διαδέχονται. Μεθόδιος δὲ τοῖς ἱεροῖς, ὡς ἱερὸς
τῷ ὄντι καὶ Θεοῦ ἄνθρωπος, ἐνιδρύεται θρόνοις, καὶ
PATROL. GR. CXXXV.
συνελόντα φάναι, πάντων αὐτῷ πρὸς τὴν ὀρθόδοξον
πίστιν μεταθεμένων, κλύδωνος δὲ πάντως καὶ τρι
κυμίας κατευνασθείσης, καὶ τῶν πραγμάτων ἡρε
μούντων, ἑτέρα τις παρὰ τῶν εὐσεβῶν ἐγείρεται
στάσις, καὶ εἰς διττὰς δόξας εχώρει. Οἱ μὲν γὰρ
συλλειτουργοὺς ἔχειν ηξίουν τους παρὰ τῶν είκονομάχων τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα λαβόντας, ὡς οὐδὲν
τούτου τῇ εὐσεβεία λυμαινομένου· οἱ δὲ βεβήλοις
ἅγια χερσὶν ἐκδιδόναι ἀνοσίως ὅλως, ήγουν τό γε
οὐ Θεῷ φίλον οὐδὲ ἀπόδεκτον· καὶ μὴν ὡς ἀληθῶς
PG 135:39ἐπανελθὼν δὲ εἰς τὴν μεγαλόπολιν τὸν γαμβρὸν αὐτοῦ Χριστοφόρον κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν εἰς τὴν Κρήτην ἐκπέπομφεν· ὃς συμβαλὼν αὐτοῖς καὶ τρεψάμενος τὸ θράσος σφῶν ἐταπείνωσεν. ἐξεστράτευσε δὲ καὶ κατὰ τῶν ἐν τῇ ἑῴᾳ μοίρᾳ Ἀγαρηνῶν ὁ αὐτοκράτωρ Βασίλειος καὶ κατὰ τῶν Μανιχαίων ὧν ἐξῆρχεν ὁ Χρυσόχειρ καλούμενος, καὶ φρούριά τινα κατασχὼν καὶ λείαν ἐλάσας ἐπεχείρησε μὲν πολιορκῆσαι καὶ τὴν Τεφρικὴν τὴν αὐτῶν μητρόπολιν, γνοὺς δὲ ταύτην καὶ προσεδρείας δεομένην πολλῆς καὶ ἄλλως δυσάλωτον, ἄρας ἐκεῖθεν ἀπῄει· καὶ τὸν Εὐφράτην εὑρὼν πολὺν ῥέοντα, ζεύξας τοῦτον ναυσὶ διεπέρασε καὶ πολλὰ τῶν ἐκεῖ ληισάμενος καὶ φρούρια ἑλὼν ἕτερα καὶ τοῖς μὲν τῶν βαρβάρων σπεισάμενος, τοὺς δὲ προσκεχωρηκότας αὐτῷ δεξάμενος, εἰς τὴν τῶν πόλεων προκαθημένην ἐπανελήλυθε καὶ διὰ μέσης θριαμβεύσας τῆς πόλεως εἰς τὰ βασίλεια ἐπανῆκεν. ὁ δὲ τῶν Μανιχαίων προεστηκὼς ὁ Χρυσόχειρ κατὰ τῶν Ῥωμαϊκῶν ἐπῄει χωρῶν καὶ αὐτὰς ἐληίζετο. στέλλει τοίνυν ὁ βασιλεὺς κατ’ αὐτοῦ τὸν δομέστικον τῶν σχολῶν. ὅτι δὲ μὴ ἀξιόχρεων ἐπήγετο δύναμιν, κατὰ συστάδην αὐτῷ συμβαλεῖν οὐκ ἔκρινε δεῖν.
ANNALIUM LIB. XVI.
τινα χρείαν εἰς Ῥώμην, καν ταύτῃ διάγοντι πύ- adeo ut præe dolore expergiscerer. Ab eo tempore
ρωσίν μοι τῆς σαρκὸς ὁ δαίμων ἐπήνεγκε, καὶ mihi partes hæc sunt mortuæ, neque ulla mihi flamma
ἦν τὸ πάθος σφοδρότατον, καὶ ἡ τοῦ ἔρωτος οὐκ libidinis molesta fuit. Manuel magister his visis et
ἔληγε φλεγμονή, ἀλλ' ἐσημέραι ακραιότερον auditis, statim mulierem in medium productam
ἐξεκαίετο. Δείσας οὖν περὶ τῷ σώφρονι λογισμώ, interrogat, unde ad virum sanctum calumniandum
μήποτε τῆς σαρκὸς ἀνάγκῃ ὑποσυρῇ, πρόσειμι impulsa esset? comminatus, nisi veritatem coram
τῇ κορυφαίᾳ τῶν ἀποστόλων δυάδι, Πέτρῳ καὶ omnibus profiteretur, se mox eam 155 iis quæΠαύλῳ, καὶ ἐδεόμην ἀμυνα! μοι κινδυνεύοντι. stionibus adhibiturum, quibus commentum persΥπνώττων τοίνυν νυκτὸς, ὁρῶ τὰ ἄνδρε καθ' spicue declarare cogeretur. Illa igitur nihil celat,
ὕπνους μοι ἐφεστῶτε, καὶ ὁ Πέτρος ἔδοξέ μοι sed et fabula primos inventores, et suam impoτοῖς δακτύλοις άψασθαι τῆς αἰδοῦς, καὶ λέγειν sluram, et aurum partim acceptum, partim proμοι μὴ πτοεῖσθαι, πῦρ δέ μοι ἐδόκει τὰ παιδο- missum recenset. Itaque homines malefici prenas
γίνα μόρια βόσκεσθαι, ὡς ἐκ τῆς ἀλγηδόνος temere litigantium subiissent, nisi magnus Methoκαὶ τὸ ύπνον ἀνεῖταί με. Ἐκ τότε γοῦν μοι τὰ dius pro eis intercessisset; atque hæc ita acta sunt.
μύρια ταῦτα νενέκρωται, καὶ πύρωσις οὐκέτι μοι παρηνώχλησε. Ταῦτα ὁ μαγιστρος Μανουὴλ καὶ
θεασάμενος καὶ πυθόμενος, αὐτίκα τὴν γυναῖκα παραστησάμενος, ἠρώτα ὅθεν εἰς τὴν κατὰ τοῦ ἁγίου
συκοφαντίαν ώρμηται, καὶ ἠπείλει, εἰ μὴ πᾶσι θεῖτο τὴν ἀλήθειαν ἔκδηλον, αὐτίκα βασάνοις αὐτὴν
παραδοῦναι, δι᾿ ὧν ἐκβιασθείη ἀνεκκαλύψαι λαμπρῶς τὸ σκαιώρημα. Ἡ δὲ οὐδὲν ἀπεκρύψατο, ἀλλὰ
καὶ τοὺς τοῦ δράματος απήγγειλε πρωτουργούς, καὶ τὴν ἑαυτῆς ἀπάτην, καὶ τοῦ χρυσίου τοῦ μὲν τὴν
δόσιν, τοῦ δὲ τὴν ὑπόσχεσιν. Εμελλον οὖν οἱ κακοῦργοι ταῖς τῶν συκοφαντῶν ὑποβληθῆναι ποιναῖς, ἀλλ' ὁ
μέγας Μεθόδιος αὐτοὺς τῆς τιμωρίας ἐῤῥύσατο· καὶ ταῦτα μὲν οὕτω γέγονεν.
Β΄. Ὁ δὲ τῶν Βουλγάρων ἄρχων γυναικὶ τὴν
τῶν Ῥωμαίων βασιλείαν καὶ παιδί νεαρῷ, και
βερνωμένην μαθών, στέλλει τινὰς τῶν αὐτοῦ,
ἀπειλῶν, ἀφίστασθαι τῶν σπουδῶν, καὶ ἄραι ὅπλα
κατὰ τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς. Πρὸς ταῦτα τοίνυν
δηλοῖ αὐτῷ ἡ βασίλισσα, ὡς Αντιτάξομαί σοι πάντως
κἀγὼ καὶ εἰ μὲν Θεοῦ διδόντος ὑπερέξω, ἔσῃ
νικηθεὶς ὑπὸ γυναικὸς, καὶ ὅσον σοι τὸ τῆς αἰσχύ
νης υπόγυιον λόγισαι· εἰ δὲ καὶ νικήσεις ἴσως
αὐτὸς, οὐκ ἔσται σοι σεμνὸν τὸ εὐτύχημα, γυναῖκα
νικήσαντι. Ὡς οὖν ταῦτα τῷ βαρβάρῳ ἐγγέλθησαν,
ἀνέστειλαν αὐτῷ τὴν ὁρμὴν, καὶ οἱ συμφέρον
ἐκρίθη, ἀνανεώσασθαι τὰς σπονδὰς, καὶ αὗται όνε
καινίσθησαν. Αδελφὴ δὲ τοῦ ἄρχοντος Βουλγαρίας
αἰχμαλωτισθεῖσα ποτε καὶ ἐν βασιλείοις διάγουσα
τῷ θείῳ τε ἐτελέσθη βαπτίσματι, καὶ γραμμάτων
ἐν μυήσει ἐγένετο. Ταύτην ὁ ἀδελφὸς ἀναδοθῆναι
οἱ ἠξίωσε, καὶ ἡ μὲν ἐδόθη αὐτῷ· ὁ δι᾿ ἀντέδωκεν
άνδρα τῶν λογίμων, Θεόδωρον τὸν Κουφαρᾶν.
· Ἡ δὲ τοῦ τῶν Βουλγάρων ἄρχοντος ἀδελφὴ ἀφικομένη πρὸς τὸν ὁμαίμονα, ἐνῆγεν αὐτὸν εἰς τὴν τῶν
Χριστιανῶν θρησκείαν, διὰ παντὸς αὐτῷ περὶ
αὐτῆς διαλεγομένη, καὶ τὰ Χριστιανῶν μυστήρια
ἐκθειάζουσα. Ὁ δὲ ταῦτα καὶ πρὸς τοῦ Κουφαρά
προκατήχητο, ἀλλ᾽ οὔπω ἐπέπειστο τῶν πατρίων
ἀποστῆναι ἐθῶν. Λιμὸς δὲ τοῖς Βουλγάροις συμβας,
καὶ αὐτὸν καὶ τὸ ἔθνος εἰς θεοσέβειαν μετεῤῥυθμιὉ μὲν γὰρ τὸ ἔθνος ἅπαν ἐπίεζε, καὶ οὐκ
ἦν ἀποφυγὴ τοῦ κακοῦ, φθορὰ δὲ τοῦ ἔθνους ἐγίνετο, καὶ ὁ σφῶν ἀρχηγὸς ἦν διὰ τοῦτο περιαλγής,
καὶ ἀπορήσας, εἰς τὸν παρά τῆς ἀδελφῆς αὐτῷ
καταγγελλόμενον καταφεύγει, καὶ τοῦτον τοῦ λιμοῦ
λυτῆρα καὶ τῆς τοῦ ἔθνους φθορᾶς ἐπεκέκλητο.
ὡς δ' ἐνεργὴς ἦν ἡ ἐπίκλησις, καὶ τῶν κακῶν
ἀπηλλάγησαν ἔγνω τοῦ ἐπικληθέντος τὴν δύναμιν,
καὶ ἀξιοῖ σταλῆναι αὐτῷ τινα τὸν τὸ μυστήριον
αὐτὸν μυήσοντα τῶν Χριστιανῶν, καὶ τελέσοντα
τῷ θείῳ βαπτίσματι. Καὶ ἀπεστάλη μὲν ἀρχιερεὺς
σεν.
II. Bulgarorum autem princeps cum Romanorum
imperium a muliere et tenello puero gubernari
cognovisset, suorum quosdam misit, se rupto
fœdere arma illaturum Romanis minitans. Ei
rescribit imperatrix, se omnino ei resistere velle:
quod si Deo annuente superior fuerit, eum a muliere fore victum quod quam ignominiosum ei
futurum sit, cogitandum esse: sin victa fuerit,
successum illum parum fore honestum, muliere
superata. Hæc nuntiata impetum barbari ita
represserunt, ut utilius sibi judicarit renovare
fœdus, idemque factum est. Soror porro Bulgaria
principis aliquando capta, dum in aula degit,
sacro baptismate est initiata, et litteris erudita.
Eam frater repetitam recepit, ejus loco reddito
viro erudito Theodoro Cuphara Quæ cum in Bulgariam rediisset, fratrem ad Christianam religionem perducere studuit, assidue de ea cum illo.
disserens, et Christianorum mysteria, ut divina
celebrans. Quamvis autem ille eadem e Cuphara
quoque audivisset, non prius tamen a patriis moribus recedere voluit quam pestilentia, fames et
ipsum et gentem ad pietatem perduxit. Quæ cum
populum universum premeret, neque ullum esset
mali effugium, plurimis pereuntibus: princeps
ea de causa æger et animi dubius, ad eum confugit, qui sibi a sorore annuntiabatur, eumdemque
depulsorem famis et interitus populi invocat. Quæ
invocatio cum depulsis malis efficax esset: cognita invocati numinis potentia, petiit mitti sibi
aliquem, a quo arcanis Christianæ religionis erudiretur, et sacro baptismate initiaretur. Idque
misso pontifice factum est. Cum autem eum Bulgari ob descrta majorum instituta, per seditionem
e medio tollere conarentur: ille præcedente crucis
signo fretus, victis adversariis, efficit, ut omnes
Christianismum amplecterentur. 156 Deinde per
legatos ab imperatrice petiit, ut, quia gens sua
ὅπῃ δὲ παρείκοι, τοῖς αὐτοῦ συμπλεκόμενος σκιδναμένοις καὶ ποιουμένοις καταδρομὰς ἐκάκου αὐτοὺς καὶ οὐκ ἀδεῶς εἴα ποιεῖσθαι τὰς ἐκδρομὰς καὶ τὰς λεηλασίας. διὸ καὶ ἣν ἤδη ἴσχυσε λαβεῖν λείαν ὁ Χρυσόχειρ ἐπαγόμενος οἴκαδε ἐπανέστρεφεν. ὁ δὲ δομέστικος τῶν σχολῶν δύο στρατηγοῖς ἐνετείλατο παρέπεσθαί οἱ μετὰ τῶν περὶ αὐτοὺς ταγμάτων καὶ μὴ ἐᾶν τοὺς βαρβάρους σκίδνασθαι καὶ λεηλατεῖν. ἑσπέρας δὲ τοῦ μὲν Χρυσόχειρος καὶ τῶν περὶ αὐτὸν αὐλισαμένων ἐν ὑπωρείᾳ, τῶν δὲ Ῥωμαίων τὰ μετέωρα προκατειληφότων, ἔρις ἐνέπεσε περὶ πρωτείων καὶ τοῦ τίνες ἂν εἶεν ἀγαθοὶ μᾶλλον τὴν ἰσχὺν τοῖς ἀμφοῖν τῶν στρατηγῶν στρατιώταις. ὡς δ’ ἕκαστοι ἑαυτοὺς κρειττονεύειν τῶν ἄλλων ἐμεγαλαύχουν, εἷς τις λῦσαι τὴν ἔριν σφίσι βουλόμενος ἵνα τί μάτην φησί συστρατιῶται θρασυνόμεθα, ἐνὸν μὴ λόγοις, ἀλλ’ ἔργοις ἄρτι φανῆναι τίνες ἄνδρες εἰσὶν ἀγαθοὶ τῶν πολεμίων παρόντων; ἔδοξεν οὖν ἡ βουλὴ τοῦ ἀνδρὸς ἀγαθὴ καὶ αὐτίκα τοῖς πολεμίοις ἐπέθεντο.
ANNALIUM LIB. XVI.
τινα χρείαν εἰς Ῥώμην, καν ταύτῃ διάγοντι πύ- adeo ut præe dolore expergiscerer. Ab eo tempore
ρωσίν μοι τῆς σαρκὸς ὁ δαίμων ἐπήνεγκε, καὶ mihi partes hæc sunt mortuæ, neque ulla mihi flamma
ἦν τὸ πάθος σφοδρότατον, καὶ ἡ τοῦ ἔρωτος οὐκ libidinis molesta fuit. Manuel magister his visis et
ἔληγε φλεγμονή, ἀλλ' ἐσημέραι ακραιότερον auditis, statim mulierem in medium productam
ἐξεκαίετο. Δείσας οὖν περὶ τῷ σώφρονι λογισμώ, interrogat, unde ad virum sanctum calumniandum
μήποτε τῆς σαρκὸς ἀνάγκῃ ὑποσυρῇ, πρόσειμι impulsa esset? comminatus, nisi veritatem coram
τῇ κορυφαίᾳ τῶν ἀποστόλων δυάδι, Πέτρῳ καὶ omnibus profiteretur, se mox eam 155 iis quæΠαύλῳ, καὶ ἐδεόμην ἀμυνα! μοι κινδυνεύοντι. stionibus adhibiturum, quibus commentum persΥπνώττων τοίνυν νυκτὸς, ὁρῶ τὰ ἄνδρε καθ' spicue declarare cogeretur. Illa igitur nihil celat,
ὕπνους μοι ἐφεστῶτε, καὶ ὁ Πέτρος ἔδοξέ μοι sed et fabula primos inventores, et suam impoτοῖς δακτύλοις άψασθαι τῆς αἰδοῦς, καὶ λέγειν sluram, et aurum partim acceptum, partim proμοι μὴ πτοεῖσθαι, πῦρ δέ μοι ἐδόκει τὰ παιδο- missum recenset. Itaque homines malefici prenas
γίνα μόρια βόσκεσθαι, ὡς ἐκ τῆς ἀλγηδόνος temere litigantium subiissent, nisi magnus Methoκαὶ τὸ ύπνον ἀνεῖταί με. Ἐκ τότε γοῦν μοι τὰ dius pro eis intercessisset; atque hæc ita acta sunt.
μύρια ταῦτα νενέκρωται, καὶ πύρωσις οὐκέτι μοι παρηνώχλησε. Ταῦτα ὁ μαγιστρος Μανουὴλ καὶ
θεασάμενος καὶ πυθόμενος, αὐτίκα τὴν γυναῖκα παραστησάμενος, ἠρώτα ὅθεν εἰς τὴν κατὰ τοῦ ἁγίου
συκοφαντίαν ώρμηται, καὶ ἠπείλει, εἰ μὴ πᾶσι θεῖτο τὴν ἀλήθειαν ἔκδηλον, αὐτίκα βασάνοις αὐτὴν
παραδοῦναι, δι᾿ ὧν ἐκβιασθείη ἀνεκκαλύψαι λαμπρῶς τὸ σκαιώρημα. Ἡ δὲ οὐδὲν ἀπεκρύψατο, ἀλλὰ
καὶ τοὺς τοῦ δράματος απήγγειλε πρωτουργούς, καὶ τὴν ἑαυτῆς ἀπάτην, καὶ τοῦ χρυσίου τοῦ μὲν τὴν
δόσιν, τοῦ δὲ τὴν ὑπόσχεσιν. Εμελλον οὖν οἱ κακοῦργοι ταῖς τῶν συκοφαντῶν ὑποβληθῆναι ποιναῖς, ἀλλ' ὁ
μέγας Μεθόδιος αὐτοὺς τῆς τιμωρίας ἐῤῥύσατο· καὶ ταῦτα μὲν οὕτω γέγονεν.
Β΄. Ὁ δὲ τῶν Βουλγάρων ἄρχων γυναικὶ τὴν
τῶν Ῥωμαίων βασιλείαν καὶ παιδί νεαρῷ, και
βερνωμένην μαθών, στέλλει τινὰς τῶν αὐτοῦ,
ἀπειλῶν, ἀφίστασθαι τῶν σπουδῶν, καὶ ἄραι ὅπλα
κατὰ τῆς Ῥωμαίων ἀρχῆς. Πρὸς ταῦτα τοίνυν
δηλοῖ αὐτῷ ἡ βασίλισσα, ὡς Αντιτάξομαί σοι πάντως
κἀγὼ καὶ εἰ μὲν Θεοῦ διδόντος ὑπερέξω, ἔσῃ
νικηθεὶς ὑπὸ γυναικὸς, καὶ ὅσον σοι τὸ τῆς αἰσχύ
νης υπόγυιον λόγισαι· εἰ δὲ καὶ νικήσεις ἴσως
αὐτὸς, οὐκ ἔσται σοι σεμνὸν τὸ εὐτύχημα, γυναῖκα
νικήσαντι. Ὡς οὖν ταῦτα τῷ βαρβάρῳ ἐγγέλθησαν,
ἀνέστειλαν αὐτῷ τὴν ὁρμὴν, καὶ οἱ συμφέρον
ἐκρίθη, ἀνανεώσασθαι τὰς σπονδὰς, καὶ αὗται όνε
καινίσθησαν. Αδελφὴ δὲ τοῦ ἄρχοντος Βουλγαρίας
αἰχμαλωτισθεῖσα ποτε καὶ ἐν βασιλείοις διάγουσα
τῷ θείῳ τε ἐτελέσθη βαπτίσματι, καὶ γραμμάτων
ἐν μυήσει ἐγένετο. Ταύτην ὁ ἀδελφὸς ἀναδοθῆναι
οἱ ἠξίωσε, καὶ ἡ μὲν ἐδόθη αὐτῷ· ὁ δι᾿ ἀντέδωκεν
άνδρα τῶν λογίμων, Θεόδωρον τὸν Κουφαρᾶν.
· Ἡ δὲ τοῦ τῶν Βουλγάρων ἄρχοντος ἀδελφὴ ἀφικομένη πρὸς τὸν ὁμαίμονα, ἐνῆγεν αὐτὸν εἰς τὴν τῶν
Χριστιανῶν θρησκείαν, διὰ παντὸς αὐτῷ περὶ
αὐτῆς διαλεγομένη, καὶ τὰ Χριστιανῶν μυστήρια
ἐκθειάζουσα. Ὁ δὲ ταῦτα καὶ πρὸς τοῦ Κουφαρά
προκατήχητο, ἀλλ᾽ οὔπω ἐπέπειστο τῶν πατρίων
ἀποστῆναι ἐθῶν. Λιμὸς δὲ τοῖς Βουλγάροις συμβας,
καὶ αὐτὸν καὶ τὸ ἔθνος εἰς θεοσέβειαν μετεῤῥυθμιὉ μὲν γὰρ τὸ ἔθνος ἅπαν ἐπίεζε, καὶ οὐκ
ἦν ἀποφυγὴ τοῦ κακοῦ, φθορὰ δὲ τοῦ ἔθνους ἐγίνετο, καὶ ὁ σφῶν ἀρχηγὸς ἦν διὰ τοῦτο περιαλγής,
καὶ ἀπορήσας, εἰς τὸν παρά τῆς ἀδελφῆς αὐτῷ
καταγγελλόμενον καταφεύγει, καὶ τοῦτον τοῦ λιμοῦ
λυτῆρα καὶ τῆς τοῦ ἔθνους φθορᾶς ἐπεκέκλητο.
ὡς δ' ἐνεργὴς ἦν ἡ ἐπίκλησις, καὶ τῶν κακῶν
ἀπηλλάγησαν ἔγνω τοῦ ἐπικληθέντος τὴν δύναμιν,
καὶ ἀξιοῖ σταλῆναι αὐτῷ τινα τὸν τὸ μυστήριον
αὐτὸν μυήσοντα τῶν Χριστιανῶν, καὶ τελέσοντα
τῷ θείῳ βαπτίσματι. Καὶ ἀπεστάλη μὲν ἀρχιερεὺς
σεν.
II. Bulgarorum autem princeps cum Romanorum
imperium a muliere et tenello puero gubernari
cognovisset, suorum quosdam misit, se rupto
fœdere arma illaturum Romanis minitans. Ei
rescribit imperatrix, se omnino ei resistere velle:
quod si Deo annuente superior fuerit, eum a muliere fore victum quod quam ignominiosum ei
futurum sit, cogitandum esse: sin victa fuerit,
successum illum parum fore honestum, muliere
superata. Hæc nuntiata impetum barbari ita
represserunt, ut utilius sibi judicarit renovare
fœdus, idemque factum est. Soror porro Bulgaria
principis aliquando capta, dum in aula degit,
sacro baptismate est initiata, et litteris erudita.
Eam frater repetitam recepit, ejus loco reddito
viro erudito Theodoro Cuphara Quæ cum in Bulgariam rediisset, fratrem ad Christianam religionem perducere studuit, assidue de ea cum illo.
disserens, et Christianorum mysteria, ut divina
celebrans. Quamvis autem ille eadem e Cuphara
quoque audivisset, non prius tamen a patriis moribus recedere voluit quam pestilentia, fames et
ipsum et gentem ad pietatem perduxit. Quæ cum
populum universum premeret, neque ullum esset
mali effugium, plurimis pereuntibus: princeps
ea de causa æger et animi dubius, ad eum confugit, qui sibi a sorore annuntiabatur, eumdemque
depulsorem famis et interitus populi invocat. Quæ
invocatio cum depulsis malis efficax esset: cognita invocati numinis potentia, petiit mitti sibi
aliquem, a quo arcanis Christianæ religionis erudiretur, et sacro baptismate initiaretur. Idque
misso pontifice factum est. Cum autem eum Bulgari ob descrta majorum instituta, per seditionem
e medio tollere conarentur: ille præcedente crucis
signo fretus, victis adversariis, efficit, ut omnes
Christianismum amplecterentur. 156 Deinde per
legatos ab imperatrice petiit, ut, quia gens sua
PG 135:41οἱ δὲ τῷ αἰφνιδίῳ καταπλαγέντες νῶτα τοῖς βάλλουσιν ἔτρεψαν, καὶ τῆς διώξεως ἐπὶ πολὺ γενομένης κατεστρώθη τὸ μεταξὺ πεδίον νεκροῖς, καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Χρυσόχειρ ἔπεσε τότε, καὶ πολλοὶ δ’ ἐζωγρήθησαν καὶ τῷ βασιλεῖ ἐστάλησαν δέσμιοι, καὶ αὐτὴ δ’ ἡ κεφαλὴ τοῦ Χρυσόχειρος. Ἰγνατίου δὲ τοῦ πατριάρχου μεταστάντος εἰς τὰς ἐκεῖθεν μονάς, ὃς ἕνδεκα ἔτη τὰ πάντα τοὺς τῆς ἐκκλησίας ἴθυνεν οἴακας, ὁ Φώτιος τὸ δεύτερον παρὰ τοῦ Βασιλείου εἰς τὸν τῆς ἀρχιερωσύνης θρόνον ἀνάγεται. ἐπιβουλὴ δὲ συσκευαζομένη κατὰ τοῦ βασιλέως οὐκ ἔλαθεν. ὅθεν ὁ μὲν ἐξάρχων αὐτῆς Ῥωμανὸς ὁ Κουρκούας ἐξεκόπη τὰ ὄμματα, οἱ δὲ τούτῳ συνομοσάμενοι αἰκισθέντες καὶ καρέντες τὴν τρίχωσιν ὑπερορίαν κατεδικάσθησαν. Ἤδη δὲ τοῦ ἔαρος ἀναλάμποντος ἐκστρατεύει κατὰ τῆς Συρίας τὸν ἕνα τῶν υἱῶν τὸν Κωνσταντῖνον ἔχων μεθ’ ἑαυτοῦ καὶ εἷλε τῶν φρουρίων τινά, ἔνιοι δὲ προσεχώρησαν αὐτῷ διὰ τὴν τῶν ἄλλων ἅλωσιν δειλιάσαντες. εἶτα τῇ Γερμανικείᾳ προςβάλλει καὶ τὰ προάστεια δῃώσας αὐτῆς ἀφίκετο πρὸς πόλιν τὴν Ἄδαταν καὶ ταύτην ἐπολιόρκει.
ANNALIUM LIB. XVI.
δας τῆς οἰκείας σπουδῆς προὐστήσατο σύστασιν, Theoctisto ad hunc modum sublato, imperatrix
καὶ διὰ τοῦ παιδαγωγού ποικίλας διαβολὰς ἐνήχει facinore cognito, ejulans thalamo exsiliit, conviciis
τοῖς τοῦ βασιλέως ὠσὶ, καὶ τὴν ἐλαφρίαν αὐτοῦ filium et fratrem insectata, et utrique similem inκατὰ τοῦ Θεοκτίστου ἐπέκνιζε, καὶ τέλος ἐκ μέσου teritum imprecata. Bardas vero malum malo cuαὐτὸν ποιήσασθαι ὑποτίθησι. Τοῦτο δὲ μὴ ἂν ἄλλως mulans, et ad consilia sua exsequenda viam præγενήσεσθαι ἀνυστὸν, εἰ μὴ ἀναιρεθείη ὁ ἄνθρωπος· parans, ipsam quoque imperatricem e regia reζώντος γὰρ ἀνθέξεσθαί τε αὐτοῦ τὴν βασιλίδα, movendam esse suadet. Quo consilio Theodora
καὶ περιέξεσθαι. Ὡς οὖν ὁ τοῦ ἀνδρὸς ἐκεκύρωτο intellecto, ad vitandas cognatorum cædes, non
θάνατος, ἐπιτετήρητο ἐκ τῶν τῆς βασιλίδος ἐξιών resistendum esse illis censuit, sed accersito senatu:
θαλάμων· (ἦν γὰρ ἀναφέρων αὐτῇ περὶ ἀναφορῶν Ipsa quidem, inquit, regia cedo. Ne vero imperator
τε καὶ διοικήσεων) κακεῖθεν ἐξιόντι καθιᾶσιν αὐτῷ dicere possit, se thesauris vacua invenisse conclavia
τὸν σφαγέα. Ὁ δὲ γυμνὸν ἰδὼν τὸ ξίφος ἡρμένον imperatoria ea de causa repositam pecuniam vobis
καθ᾿ ἑαυτοῦ, ὑπὸ σκάμνον εἰσέδυ, καὶ ὁ σφαγεὺς significo. Et quæstores statim auri argentique nuκατ᾿ αὐτοῦ τὸ ξίφος ὠθεῖ τῆς γαστρὸς, καὶ τοῦ merum referre jussit. Illi, se centenarios auri mille
Βαρδα ξίφος ἐσπασμένου καὶ ἀνασείοντος, καὶ ἀπει et nonaginta, argenti circiter mille habere affirλοῦντος πλήξειν αὐτῷ τὸν ἀμυνοῦντα τῷ θνήξοντι. marunt. Imperatrix vero: Præter hac, inquit,
Ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος ἀνῄρητο ὥσπερ εἴρηται. multæ omnis generis opes sunt repositæ. His dictis,
Η δέ γε βασιλὶς ὡς ἔγνω τὸ γεγονός, ἐξέθορα regia excessit.
του θαλάμου γιωμένη, καὶ τῷ υἱῷ λοιδορουμένη, καὶ τῷ ὁμαίμον, ἐπαρωμένη σε
σε καὶ ἀμφοῖν,
τοιούτῳ τέλει τὸν βίον ὑπεξελθεῖν. Ὁ δὲ Βάρδας ἐπισυνάπτων κακὸν τῷ κακῷ, καὶ τὰ πρὸς τὴν
οἰκείαν μελέτην προκαθιστῶν τε καὶ προοικονομούμενος, καὶ αὐτὴν τὴν βασιλίδα Θεοδώραν συν
εξούλευσε τῶν ἀνακτόρων κατενεγκεῖν. Ἡ δὲ συνεῖσα τὸ βουλευόμενον, ἀντιστῆναι οὐχ ᾑρετίσατο, ἵνα μὴ
σφαγαί ἀνθρώπων συμβῶσιν ὁμογενών. Μεταπεμψαμένη δὲ τοὺς τῆς βουλῆς, Αὐτὴ μὲν, ἔφη, τῶν βασι
λείων ἐξίσταμαι· ἵνα δὲ μὴ ἔχῃ λέγειν ὁ βασιλεὺς, ὡς κενά θησαυρῶν τὰ ταμιεῖα εὕρηκε τὰ
βασίλεια, διὰ τοῦτο ὑμῖν τὰ τεθησαυρισμένα δηλῶ· καὶ αὐτίκα τοὺς ταμίας εἰπεῖν ἐκέλευσε τοῦ
χρυσοῦ καὶ τοῦ ἀργύρου τὸν ἀριθμόν. Οἱ δὲ χίλια μὲν καὶ ἐννενήκοντα χρυσίου ἔχειν κεντηνάρια
κατετίθεντο, ἀργύρου δὲ ὡσεὶ τρισχίλια κεντηνάρια. Ἡ δὲ βασιλίς, Πρὸς τούτοις ἔφη, καὶ ἄλλος
πολὺς πλοῦτος, καὶ παντοδαπος τεθησαύρισται· καὶ ταῦτα εἰποῦσα, τῶν ἀνακτόρων ἀπῆλθεν.
Γ΄. Ὁ δέ γε Μιχαὴλφ τῆς αὐταρχίας ἐγκρατής (III. Michael vero rerum potitus, tantas copias
γεγονώς, ταχὺ τὸν τοσοῦτον διεσκόρπισε πλοῦτον, brevi tempore dilapidavit, in mimos, adulatores,
μίμοις, καὶ κόλαξι, καὶ ἡνιόχοις τοῦτον κατα- et aurigas insumptas, cum quidem eas totis plauπροέμενος, καὶ ὅλαις ἀμάξαις, τὸ τοῦ λόγου, stris, ut aiunt, effunderet. Thesauris jam exhauαὐτὸν ἐκκενῶν. Ὅς ἐπεὶ τὰ ταμιεῖα κεκένωτο· stis, cum tempus instaret pecuniæ iis distribuendæ
ὁ δὲ καιρὸς ἐφίστατο τῆς τοῖς ἀξιώμασιν qui dignitatibus præditi sunt, neque haberet
αντικούσης διανομῆς, καὶ οὐκ εἶχεν ὅθεν ταύτην unde largiretur: auream platanum, duos leones,
ποιήσεται, τὴν πλάτανον τὴν χρυσήν καὶ totidemque gryphes, et organa, ex auro facta
τοὺς διττοὺς λέοντας, καὶ τοὺς τοσούτους γρύπας, omnia, quæ et regiam ornabant, et exteris gentiκαὶ τὰ ὄργανα, ἐκ χρυσοῦ ἅπαντα εἰργασμένα, bus admirationi erant, conflavit, atque inde nuκαὶ εἰς κόσμον ὄνεα τῆς βασιλείας, ἔκπληξιν δὲ mismata cudi jussit. Idem et in regiis stolis fecit,
ἐμποιοῦντα τοῖς ἐξ ἐθνῶν, χωνεύσας, δέδωκεν εἰς quarum nonnullas adhuc integras, post 158
Vari lectiones et notæ.
Βάρδας. Ιd ipsum narrat etiam anonymus
in Vita S. Nicolai Studitæ, p. 934.
Ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος. Gasum Theoctistum
εἰς κοίλα τοῦ Ἱπποδρομίου scribit Codinus, in Orig.
n. 109.
CP.
Τοῖς ἀξιώμασιν. Vide Gloss. mediæ Græcit. in
Ρήγα.
Τὴν πλάτανον τὴν χρυσῆν. Sed dubitare
licet an hæc platanus cæteraque hic memorata
palatii ornamenta a Michaele conflata fuerint,cum
eadem Romano Lacapeno imperante adhuc exstitisse tradat exserte αυτόπτης ipse Luitprandus,
lib. vi, cap. 2, nisi quæ Michaelis tempore erant,
prorsus aurea fuerint, hæc porro area duntaxat
deaurata: Erea, inquit, sed deaurata quædam arbor ante imperatoris oculos stabat: cujus ramos
itidem æreæ diversi generis deauratæque volucres replebant,quæ secundum species suas diversarum avium
voces emittebant Mox: Sed sedile quod erat immensæ magnitudinis, incertum utrum ærei an lignei
terum auro tecti leones, quasi custodiebant, etc. De
hac platano, Porphyrogenitus in avi Vita, n. 29,
edit. Combefisii: Λέγω δὴ τὴν χρυσῆν ἐκείνην και
λουμένην πλάτανον, καὶ τοὺς δύο ολοχρύσους γρύς
πας, καὶ τοὺς δύο χρυσούς σφυρηλάτους λέοντας,
etc. Verum hic satis innuit aliud esse ολόχρυσον,
aliud χρύσεον, posteriori enim voce quidquid inauratum, aut auro obductum est, videtur intelligere.
Neque aliter Chronicon ms. ab Adamo ad Leonem
Phil. in Theophilo: Φιλόκοσμος δὲ ὧν ὁ αὐτὸς
Θεόφιλος, κατεσκεύασε διὰ τοῦ ἄρχοντος τοῦ χρυσ
σοχείου, λογιωτάτου πάνυ ὄντος, καὶ συγγενούς του
Αντωνίου πατρίαρχου, τὸ λεγόμενον Πενταπύργιον
ἐξ ἀρχῆς, καὶ τὰ μέγιστα δύο όργανα ολόχρυσα,
διαφόροις λίθοις καὶ ὑελίοις κατακαλλύνας αὐτά
δένδρον τε χρύσεον, ἐν ᾧ στρουθοὶ ἐφαλλόμενοι διὰ
μηχανής τινος μουσικῶς ἐκελάδουν, τοῦ πνεύματος
διὰ κρυφίων πόρων ἐκπεμπομένου. Sio alii. Ita in
iambis thecæ reliquiariæ Aunæ Commnenæ carpum
manus S Joannis Baptistæ continentis, in formam
manus compactæ, ascriptis, quosque in nostra
Constantinopoli, lib. iv, sect. 4, n. 1, descripsimus, illa χεὶρ χρυσή dicitur, licet prorsus wrea sit,
primitus aurata. Ita status aureæ quæ viris de re-
ὀλιγώρως δὲ πρὸς τὴν πολιορκίαν διακειμένων τῶν πολιτῶν αὐτῆς ἤρετο αὐτοὺς ὁ Βασίλειος ὅτῳ πεποιθότες οὐ προσέρχονταί οἱ, ἤδη τῆς πόλεως ἁλισκομένης. καί τις τῶν χρόνῳ προβεβηκότων φησὶν ἀκριβῶς εἰδέναι ὡς οὐχ ὑπὸ σοῦ πέπρωται τὴν πόλιν ἁλῶναι νυνί, ἀλλ’ ὑφ’ ἑτέρου τῶν ἐξ ὀσφύος καταγομένων τῆς σῆς Κωνσταντίνου τὴν κλῆσιν. τοῦ δὲ βασιλέως τὸν υἱὸν ἐπιδείξαντος καί οὗτος ὁ Κωνσταντῖνός ἐστι φήσαντος, ὁ γηραιὸς ἐκεῖνος οὐχ οὗτος εἶπεν ὁ Κωνσταντῖνός ἐστιν, ὑφ’ οὗ ἡμῶν ἡ πόλις ἁλώσεται, ἕτερος δέ τις τῶν ἀπογόνων τῶν σῶν. μηνίσας οὖν ἐπὶ τοῖς τοῦ πρεσβύτου προμαντεύμασιν ὁ Βασίλειος κραταιότερον τῇ πολιορκίᾳ ἐπέθετο. ἐπεὶ δὲ οὐδὲν ἤνυε, καὶ ψῦχος δὲ γεγονὸς ἐλύπει σφόδρα τὸ στράτευμα, τὴν πολιορκίαν λιπὼν ἐπανόδου ἐμέμνητο, τοὺς αἰχμαλώτους ἀναιρεθῆναι προςτάξας, ἵνα μὴ φυλακῆς δέωνται ἤ τι νεωτερίσωσιν ἀδείας λαβόμενοι. Οἱ δ’ ἐκ Ταρσοῦ καὶ Μελιτηνῆς Ἀγαρηνοὶ τὰς Ῥωμαϊκὰς κατέτρεχον χώρας, οἷς ἀντεπιὼν ὁ στρατηλάτης Ἀνδρέας τὰς ὁρμὰς αὐτῶν ἀνέκοπτεν.
ANNALIUM LIB. XVI.
δας τῆς οἰκείας σπουδῆς προὐστήσατο σύστασιν, Theoctisto ad hunc modum sublato, imperatrix
καὶ διὰ τοῦ παιδαγωγού ποικίλας διαβολὰς ἐνήχει facinore cognito, ejulans thalamo exsiliit, conviciis
τοῖς τοῦ βασιλέως ὠσὶ, καὶ τὴν ἐλαφρίαν αὐτοῦ filium et fratrem insectata, et utrique similem inκατὰ τοῦ Θεοκτίστου ἐπέκνιζε, καὶ τέλος ἐκ μέσου teritum imprecata. Bardas vero malum malo cuαὐτὸν ποιήσασθαι ὑποτίθησι. Τοῦτο δὲ μὴ ἂν ἄλλως mulans, et ad consilia sua exsequenda viam præγενήσεσθαι ἀνυστὸν, εἰ μὴ ἀναιρεθείη ὁ ἄνθρωπος· parans, ipsam quoque imperatricem e regia reζώντος γὰρ ἀνθέξεσθαί τε αὐτοῦ τὴν βασιλίδα, movendam esse suadet. Quo consilio Theodora
καὶ περιέξεσθαι. Ὡς οὖν ὁ τοῦ ἀνδρὸς ἐκεκύρωτο intellecto, ad vitandas cognatorum cædes, non
θάνατος, ἐπιτετήρητο ἐκ τῶν τῆς βασιλίδος ἐξιών resistendum esse illis censuit, sed accersito senatu:
θαλάμων· (ἦν γὰρ ἀναφέρων αὐτῇ περὶ ἀναφορῶν Ipsa quidem, inquit, regia cedo. Ne vero imperator
τε καὶ διοικήσεων) κακεῖθεν ἐξιόντι καθιᾶσιν αὐτῷ dicere possit, se thesauris vacua invenisse conclavia
τὸν σφαγέα. Ὁ δὲ γυμνὸν ἰδὼν τὸ ξίφος ἡρμένον imperatoria ea de causa repositam pecuniam vobis
καθ᾿ ἑαυτοῦ, ὑπὸ σκάμνον εἰσέδυ, καὶ ὁ σφαγεὺς significo. Et quæstores statim auri argentique nuκατ᾿ αὐτοῦ τὸ ξίφος ὠθεῖ τῆς γαστρὸς, καὶ τοῦ merum referre jussit. Illi, se centenarios auri mille
Βαρδα ξίφος ἐσπασμένου καὶ ἀνασείοντος, καὶ ἀπει et nonaginta, argenti circiter mille habere affirλοῦντος πλήξειν αὐτῷ τὸν ἀμυνοῦντα τῷ θνήξοντι. marunt. Imperatrix vero: Præter hac, inquit,
Ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος ἀνῄρητο ὥσπερ εἴρηται. multæ omnis generis opes sunt repositæ. His dictis,
Η δέ γε βασιλὶς ὡς ἔγνω τὸ γεγονός, ἐξέθορα regia excessit.
του θαλάμου γιωμένη, καὶ τῷ υἱῷ λοιδορουμένη, καὶ τῷ ὁμαίμον, ἐπαρωμένη σε
σε καὶ ἀμφοῖν,
τοιούτῳ τέλει τὸν βίον ὑπεξελθεῖν. Ὁ δὲ Βάρδας ἐπισυνάπτων κακὸν τῷ κακῷ, καὶ τὰ πρὸς τὴν
οἰκείαν μελέτην προκαθιστῶν τε καὶ προοικονομούμενος, καὶ αὐτὴν τὴν βασιλίδα Θεοδώραν συν
εξούλευσε τῶν ἀνακτόρων κατενεγκεῖν. Ἡ δὲ συνεῖσα τὸ βουλευόμενον, ἀντιστῆναι οὐχ ᾑρετίσατο, ἵνα μὴ
σφαγαί ἀνθρώπων συμβῶσιν ὁμογενών. Μεταπεμψαμένη δὲ τοὺς τῆς βουλῆς, Αὐτὴ μὲν, ἔφη, τῶν βασι
λείων ἐξίσταμαι· ἵνα δὲ μὴ ἔχῃ λέγειν ὁ βασιλεὺς, ὡς κενά θησαυρῶν τὰ ταμιεῖα εὕρηκε τὰ
βασίλεια, διὰ τοῦτο ὑμῖν τὰ τεθησαυρισμένα δηλῶ· καὶ αὐτίκα τοὺς ταμίας εἰπεῖν ἐκέλευσε τοῦ
χρυσοῦ καὶ τοῦ ἀργύρου τὸν ἀριθμόν. Οἱ δὲ χίλια μὲν καὶ ἐννενήκοντα χρυσίου ἔχειν κεντηνάρια
κατετίθεντο, ἀργύρου δὲ ὡσεὶ τρισχίλια κεντηνάρια. Ἡ δὲ βασιλίς, Πρὸς τούτοις ἔφη, καὶ ἄλλος
πολὺς πλοῦτος, καὶ παντοδαπος τεθησαύρισται· καὶ ταῦτα εἰποῦσα, τῶν ἀνακτόρων ἀπῆλθεν.
Γ΄. Ὁ δέ γε Μιχαὴλφ τῆς αὐταρχίας ἐγκρατής (III. Michael vero rerum potitus, tantas copias
γεγονώς, ταχὺ τὸν τοσοῦτον διεσκόρπισε πλοῦτον, brevi tempore dilapidavit, in mimos, adulatores,
μίμοις, καὶ κόλαξι, καὶ ἡνιόχοις τοῦτον κατα- et aurigas insumptas, cum quidem eas totis plauπροέμενος, καὶ ὅλαις ἀμάξαις, τὸ τοῦ λόγου, stris, ut aiunt, effunderet. Thesauris jam exhauαὐτὸν ἐκκενῶν. Ὅς ἐπεὶ τὰ ταμιεῖα κεκένωτο· stis, cum tempus instaret pecuniæ iis distribuendæ
ὁ δὲ καιρὸς ἐφίστατο τῆς τοῖς ἀξιώμασιν qui dignitatibus præditi sunt, neque haberet
αντικούσης διανομῆς, καὶ οὐκ εἶχεν ὅθεν ταύτην unde largiretur: auream platanum, duos leones,
ποιήσεται, τὴν πλάτανον τὴν χρυσήν καὶ totidemque gryphes, et organa, ex auro facta
τοὺς διττοὺς λέοντας, καὶ τοὺς τοσούτους γρύπας, omnia, quæ et regiam ornabant, et exteris gentiκαὶ τὰ ὄργανα, ἐκ χρυσοῦ ἅπαντα εἰργασμένα, bus admirationi erant, conflavit, atque inde nuκαὶ εἰς κόσμον ὄνεα τῆς βασιλείας, ἔκπληξιν δὲ mismata cudi jussit. Idem et in regiis stolis fecit,
ἐμποιοῦντα τοῖς ἐξ ἐθνῶν, χωνεύσας, δέδωκεν εἰς quarum nonnullas adhuc integras, post 158
Vari lectiones et notæ.
Βάρδας. Ιd ipsum narrat etiam anonymus
in Vita S. Nicolai Studitæ, p. 934.
Ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος. Gasum Theoctistum
εἰς κοίλα τοῦ Ἱπποδρομίου scribit Codinus, in Orig.
n. 109.
CP.
Τοῖς ἀξιώμασιν. Vide Gloss. mediæ Græcit. in
Ρήγα.
Τὴν πλάτανον τὴν χρυσῆν. Sed dubitare
licet an hæc platanus cæteraque hic memorata
palatii ornamenta a Michaele conflata fuerint,cum
eadem Romano Lacapeno imperante adhuc exstitisse tradat exserte αυτόπτης ipse Luitprandus,
lib. vi, cap. 2, nisi quæ Michaelis tempore erant,
prorsus aurea fuerint, hæc porro area duntaxat
deaurata: Erea, inquit, sed deaurata quædam arbor ante imperatoris oculos stabat: cujus ramos
itidem æreæ diversi generis deauratæque volucres replebant,quæ secundum species suas diversarum avium
voces emittebant Mox: Sed sedile quod erat immensæ magnitudinis, incertum utrum ærei an lignei
terum auro tecti leones, quasi custodiebant, etc. De
hac platano, Porphyrogenitus in avi Vita, n. 29,
edit. Combefisii: Λέγω δὴ τὴν χρυσῆν ἐκείνην και
λουμένην πλάτανον, καὶ τοὺς δύο ολοχρύσους γρύς
πας, καὶ τοὺς δύο χρυσούς σφυρηλάτους λέοντας,
etc. Verum hic satis innuit aliud esse ολόχρυσον,
aliud χρύσεον, posteriori enim voce quidquid inauratum, aut auro obductum est, videtur intelligere.
Neque aliter Chronicon ms. ab Adamo ad Leonem
Phil. in Theophilo: Φιλόκοσμος δὲ ὧν ὁ αὐτὸς
Θεόφιλος, κατεσκεύασε διὰ τοῦ ἄρχοντος τοῦ χρυσ
σοχείου, λογιωτάτου πάνυ ὄντος, καὶ συγγενούς του
Αντωνίου πατρίαρχου, τὸ λεγόμενον Πενταπύργιον
ἐξ ἀρχῆς, καὶ τὰ μέγιστα δύο όργανα ολόχρυσα,
διαφόροις λίθοις καὶ ὑελίοις κατακαλλύνας αὐτά
δένδρον τε χρύσεον, ἐν ᾧ στρουθοὶ ἐφαλλόμενοι διὰ
μηχανής τινος μουσικῶς ἐκελάδουν, τοῦ πνεύματος
διὰ κρυφίων πόρων ἐκπεμπομένου. Sio alii. Ita in
iambis thecæ reliquiariæ Aunæ Commnenæ carpum
manus S Joannis Baptistæ continentis, in formam
manus compactæ, ascriptis, quosque in nostra
Constantinopoli, lib. iv, sect. 4, n. 1, descripsimus, illa χεὶρ χρυσή dicitur, licet prorsus wrea sit,
primitus aurata. Ita status aureæ quæ viris de re-
ἐπιστείλαντος δὲ αὐτῷ τοῦ ἀμηρᾶ τῆς Ταρσοῦ ὡς οὐδέν σε ὁ τῆς Μαρίας υἱὸς ὀνήσει κατὰ σοῦ ἐπιόντος μου, ἐκεῖνος τὴν βλάσφημον ἐπιστολὴν εἰκόνος τῆς θεομήτορος ἐξηρτήσατο, ἀνταπόδος τῷ ἀλαζόνι λέγων ὦ δέσποινα, τοῦ φρυάγματος τὰ ἐπίχειρα. καὶ ταῦτα εἰπὼν ἐχώρει κατὰ τοῦ βλασφημήσαντος, καὶ μάχης κροτηθείσης τρέπονται οἱ πολέμιοι, καὶ γίνεται τούτων φόνος πολύς, καὶ αὐτὸς δὲ ὁ ἀμηρᾶς ἀποσφάττεται, μετρίων διαφυγόντων τινῶν. φθονηθεὶς δὲ ὁ στρατηλάτης διεβέβλητο ὡς δυνάμενος καὶ τὴν Ταρσὸν ἐξελεῖν οὐκ ἠθέλησε. διὸ ἀφαιρεῖται μὲν τὴν ἀρχὴν ὁ βασιλεὺς ἀπ’ αὐτοῦ, δίδωσι δὲ ταύτην τῷ Στυππειώτῃ ἐπαγγελλομένῳ καὶ τὴν Ταρσὸν ἐκπορθῆσαι καὶ ἄλλα πλείω κατωρθωκέναι νεανιευομένῳ· ὃς οὐ μόνον ὧν ηὔχει οὐδὲν κατωρθώκει, ἀλλὰ καὶ δυστυχήματι περιπέπτωκεν ἐξ ἀμελείας καὶ ἀπερισκέπτου σκηνώσεως. γνόντες γὰρ οἱ βάρβαροι τὸ ἐκείνου στρατόπεδον ἀφυλάκτως ἔχον, νυκτὸς αὐτῷ ἐπιτίθενται καὶ ἀναιροῦσι πολλούς, οἱ πλείους δ’ ὑπ’ ἀλλήλων συμπατούμενοι διεφθείροντο· καὶ οὕτως ὑπερέσχον οἱ ἐκ τῆς Ἄγαρ. ἀλλὰ τὰ μὲν ἑῷα τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον, χειρόνως δὲ διέκειντο τὰ ἑσπέρια.
ANNALIUM LIB. XVI.
δας τῆς οἰκείας σπουδῆς προὐστήσατο σύστασιν, Theoctisto ad hunc modum sublato, imperatrix
καὶ διὰ τοῦ παιδαγωγού ποικίλας διαβολὰς ἐνήχει facinore cognito, ejulans thalamo exsiliit, conviciis
τοῖς τοῦ βασιλέως ὠσὶ, καὶ τὴν ἐλαφρίαν αὐτοῦ filium et fratrem insectata, et utrique similem inκατὰ τοῦ Θεοκτίστου ἐπέκνιζε, καὶ τέλος ἐκ μέσου teritum imprecata. Bardas vero malum malo cuαὐτὸν ποιήσασθαι ὑποτίθησι. Τοῦτο δὲ μὴ ἂν ἄλλως mulans, et ad consilia sua exsequenda viam præγενήσεσθαι ἀνυστὸν, εἰ μὴ ἀναιρεθείη ὁ ἄνθρωπος· parans, ipsam quoque imperatricem e regia reζώντος γὰρ ἀνθέξεσθαί τε αὐτοῦ τὴν βασιλίδα, movendam esse suadet. Quo consilio Theodora
καὶ περιέξεσθαι. Ὡς οὖν ὁ τοῦ ἀνδρὸς ἐκεκύρωτο intellecto, ad vitandas cognatorum cædes, non
θάνατος, ἐπιτετήρητο ἐκ τῶν τῆς βασιλίδος ἐξιών resistendum esse illis censuit, sed accersito senatu:
θαλάμων· (ἦν γὰρ ἀναφέρων αὐτῇ περὶ ἀναφορῶν Ipsa quidem, inquit, regia cedo. Ne vero imperator
τε καὶ διοικήσεων) κακεῖθεν ἐξιόντι καθιᾶσιν αὐτῷ dicere possit, se thesauris vacua invenisse conclavia
τὸν σφαγέα. Ὁ δὲ γυμνὸν ἰδὼν τὸ ξίφος ἡρμένον imperatoria ea de causa repositam pecuniam vobis
καθ᾿ ἑαυτοῦ, ὑπὸ σκάμνον εἰσέδυ, καὶ ὁ σφαγεὺς significo. Et quæstores statim auri argentique nuκατ᾿ αὐτοῦ τὸ ξίφος ὠθεῖ τῆς γαστρὸς, καὶ τοῦ merum referre jussit. Illi, se centenarios auri mille
Βαρδα ξίφος ἐσπασμένου καὶ ἀνασείοντος, καὶ ἀπει et nonaginta, argenti circiter mille habere affirλοῦντος πλήξειν αὐτῷ τὸν ἀμυνοῦντα τῷ θνήξοντι. marunt. Imperatrix vero: Præter hac, inquit,
Ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος ἀνῄρητο ὥσπερ εἴρηται. multæ omnis generis opes sunt repositæ. His dictis,
Η δέ γε βασιλὶς ὡς ἔγνω τὸ γεγονός, ἐξέθορα regia excessit.
του θαλάμου γιωμένη, καὶ τῷ υἱῷ λοιδορουμένη, καὶ τῷ ὁμαίμον, ἐπαρωμένη σε
σε καὶ ἀμφοῖν,
τοιούτῳ τέλει τὸν βίον ὑπεξελθεῖν. Ὁ δὲ Βάρδας ἐπισυνάπτων κακὸν τῷ κακῷ, καὶ τὰ πρὸς τὴν
οἰκείαν μελέτην προκαθιστῶν τε καὶ προοικονομούμενος, καὶ αὐτὴν τὴν βασιλίδα Θεοδώραν συν
εξούλευσε τῶν ἀνακτόρων κατενεγκεῖν. Ἡ δὲ συνεῖσα τὸ βουλευόμενον, ἀντιστῆναι οὐχ ᾑρετίσατο, ἵνα μὴ
σφαγαί ἀνθρώπων συμβῶσιν ὁμογενών. Μεταπεμψαμένη δὲ τοὺς τῆς βουλῆς, Αὐτὴ μὲν, ἔφη, τῶν βασι
λείων ἐξίσταμαι· ἵνα δὲ μὴ ἔχῃ λέγειν ὁ βασιλεὺς, ὡς κενά θησαυρῶν τὰ ταμιεῖα εὕρηκε τὰ
βασίλεια, διὰ τοῦτο ὑμῖν τὰ τεθησαυρισμένα δηλῶ· καὶ αὐτίκα τοὺς ταμίας εἰπεῖν ἐκέλευσε τοῦ
χρυσοῦ καὶ τοῦ ἀργύρου τὸν ἀριθμόν. Οἱ δὲ χίλια μὲν καὶ ἐννενήκοντα χρυσίου ἔχειν κεντηνάρια
κατετίθεντο, ἀργύρου δὲ ὡσεὶ τρισχίλια κεντηνάρια. Ἡ δὲ βασιλίς, Πρὸς τούτοις ἔφη, καὶ ἄλλος
πολὺς πλοῦτος, καὶ παντοδαπος τεθησαύρισται· καὶ ταῦτα εἰποῦσα, τῶν ἀνακτόρων ἀπῆλθεν.
Γ΄. Ὁ δέ γε Μιχαὴλφ τῆς αὐταρχίας ἐγκρατής (III. Michael vero rerum potitus, tantas copias
γεγονώς, ταχὺ τὸν τοσοῦτον διεσκόρπισε πλοῦτον, brevi tempore dilapidavit, in mimos, adulatores,
μίμοις, καὶ κόλαξι, καὶ ἡνιόχοις τοῦτον κατα- et aurigas insumptas, cum quidem eas totis plauπροέμενος, καὶ ὅλαις ἀμάξαις, τὸ τοῦ λόγου, stris, ut aiunt, effunderet. Thesauris jam exhauαὐτὸν ἐκκενῶν. Ὅς ἐπεὶ τὰ ταμιεῖα κεκένωτο· stis, cum tempus instaret pecuniæ iis distribuendæ
ὁ δὲ καιρὸς ἐφίστατο τῆς τοῖς ἀξιώμασιν qui dignitatibus præditi sunt, neque haberet
αντικούσης διανομῆς, καὶ οὐκ εἶχεν ὅθεν ταύτην unde largiretur: auream platanum, duos leones,
ποιήσεται, τὴν πλάτανον τὴν χρυσήν καὶ totidemque gryphes, et organa, ex auro facta
τοὺς διττοὺς λέοντας, καὶ τοὺς τοσούτους γρύπας, omnia, quæ et regiam ornabant, et exteris gentiκαὶ τὰ ὄργανα, ἐκ χρυσοῦ ἅπαντα εἰργασμένα, bus admirationi erant, conflavit, atque inde nuκαὶ εἰς κόσμον ὄνεα τῆς βασιλείας, ἔκπληξιν δὲ mismata cudi jussit. Idem et in regiis stolis fecit,
ἐμποιοῦντα τοῖς ἐξ ἐθνῶν, χωνεύσας, δέδωκεν εἰς quarum nonnullas adhuc integras, post 158
Vari lectiones et notæ.
Βάρδας. Ιd ipsum narrat etiam anonymus
in Vita S. Nicolai Studitæ, p. 934.
Ὁ μὲν οὖν Θεόκτιστος. Gasum Theoctistum
εἰς κοίλα τοῦ Ἱπποδρομίου scribit Codinus, in Orig.
n. 109.
CP.
Τοῖς ἀξιώμασιν. Vide Gloss. mediæ Græcit. in
Ρήγα.
Τὴν πλάτανον τὴν χρυσῆν. Sed dubitare
licet an hæc platanus cæteraque hic memorata
palatii ornamenta a Michaele conflata fuerint,cum
eadem Romano Lacapeno imperante adhuc exstitisse tradat exserte αυτόπτης ipse Luitprandus,
lib. vi, cap. 2, nisi quæ Michaelis tempore erant,
prorsus aurea fuerint, hæc porro area duntaxat
deaurata: Erea, inquit, sed deaurata quædam arbor ante imperatoris oculos stabat: cujus ramos
itidem æreæ diversi generis deauratæque volucres replebant,quæ secundum species suas diversarum avium
voces emittebant Mox: Sed sedile quod erat immensæ magnitudinis, incertum utrum ærei an lignei
terum auro tecti leones, quasi custodiebant, etc. De
hac platano, Porphyrogenitus in avi Vita, n. 29,
edit. Combefisii: Λέγω δὴ τὴν χρυσῆν ἐκείνην και
λουμένην πλάτανον, καὶ τοὺς δύο ολοχρύσους γρύς
πας, καὶ τοὺς δύο χρυσούς σφυρηλάτους λέοντας,
etc. Verum hic satis innuit aliud esse ολόχρυσον,
aliud χρύσεον, posteriori enim voce quidquid inauratum, aut auro obductum est, videtur intelligere.
Neque aliter Chronicon ms. ab Adamo ad Leonem
Phil. in Theophilo: Φιλόκοσμος δὲ ὧν ὁ αὐτὸς
Θεόφιλος, κατεσκεύασε διὰ τοῦ ἄρχοντος τοῦ χρυσ
σοχείου, λογιωτάτου πάνυ ὄντος, καὶ συγγενούς του
Αντωνίου πατρίαρχου, τὸ λεγόμενον Πενταπύργιον
ἐξ ἀρχῆς, καὶ τὰ μέγιστα δύο όργανα ολόχρυσα,
διαφόροις λίθοις καὶ ὑελίοις κατακαλλύνας αὐτά
δένδρον τε χρύσεον, ἐν ᾧ στρουθοὶ ἐφαλλόμενοι διὰ
μηχανής τινος μουσικῶς ἐκελάδουν, τοῦ πνεύματος
διὰ κρυφίων πόρων ἐκπεμπομένου. Sio alii. Ita in
iambis thecæ reliquiariæ Aunæ Commnenæ carpum
manus S Joannis Baptistæ continentis, in formam
manus compactæ, ascriptis, quosque in nostra
Constantinopoli, lib. iv, sect. 4, n. 1, descripsimus, illa χεὶρ χρυσή dicitur, licet prorsus wrea sit,
primitus aurata. Ita status aureæ quæ viris de re-
PG 135:47Ἥ τε γὰρ τοῖς Ῥωμαίων βασιλεῦσιν ὑπήκοος Ἰταλία καὶ τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας ὑπόφορα τοῖς Καρχηδονίοις ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Μιχαὴλ γεγόνασιν, ἀλλὰ μὴν καὶ ἄλλα τῶν ἐθνῶν πλείονα. στόλον γὰρ ἐξαρτύσαντες οἱ ἐκ Καρχηδόνος Ἀγαρηνοὶ πολλὰ μὲν εἷλον πολίσματα, τέλος δ’ ἐπολιόρκουν καὶ τὸ Ῥαούσιον. στέλλουσιν οὖν οἱ Ῥαούσιοι πρεσβείαν πρὸς τὸν βασιλέα Βασίλειον, ἐπικουρίαν παρ’ αὐτοῦ ἐξαιτούμενοι· καὶ ὃς ἑκατὸν αὐτοῖς πολεμιστηρίους νῆας ἐκπέπομφεν, ἃς ἐπιέναι σφίσι μαθόντες οἱ πολιορκοῦντες Ἀγαρηνοὶ λύσαντες τὴν πολιορκίαν τοῦ Ῥαουσίου τῇ Λογγιβαρδίᾳ προσέβαλον· καὶ τὸ ἄστυ τῆς Βάρεως εἷλον καὶ οὕτω κεχρημένοι ὁρμητηρίῳ πάσης τῆς Λογγιβαρδίας ἐκράτησαν. γνόντα δὲ καὶ τὰ λοιπὰ ἔθνη τὰ παρὰ τῶν Ἀγαρηνῶν τούτων, ὡς εἴρηται, πιεζόμενα τὸ γεγονὸς κατὰ τὸ Ῥαούσιον, καὶ ὅτι τὴν ἐκ βασιλέως συμμαχίαν δείσαντες οἱ πολέμιοι τῆς πολιορκίας ἀπέστησαν, πρεσβεύουσι καὶ αὐτοὶ συμμαχίαν αἰτοῦντες καὶ ἑαυτοὺς τῇ τῶν Ῥωμαίων ἡγεμονίᾳ ὑποτιθέμενοι. καὶ ὁ βασιλεὺς τὴν πρεσβείαν προσήκατο καὶ ἐπεκούρησε τοῖς αἰτήσασι διά τε τοῦ προειρημένου στόλου καὶ διὰ τοῦ τῶν Φράγγων ῥηγός.
εἰς
ANNALIUM LIB. XVI.
θέαν τούτου καὶ εἰς ἀκρόασιν, καὶ ἐγχα- sacris imaginibus non delatum, est a dignitate
ράξας ἐπιστολὴν πρὸς τὸν ἄνθρα παρακαλοῦ- privatus. Hunc igitur Bardas cum otium agentem
σαν αφικέσθαι, καὶ μεταδοῦναι αὐτῷ τῆς σου invenisset, cæteris magistris præposuit, it aque
τίας αὐτοῦ, διὰ τοῦ αἰχμαλώτου στέλλει αὐτὴν, effecit ut litteræ reflorescerent, exiguoque tempore
φιλοτίμως τοῦτον δεξιωσάμενος. Ὡς δὲ τῷ Λέοντι incrementa caperent. Idem etiam leges civiles,
κεκόμιστο ή γραφή, δείσας μή αἰτιαθείη ὡς quarum cognitio jam pene omnino obsoleverat,
γράμμα δεξάμενος ἐξ ἐχθρῶν ἐγχειρίζει τῷ λογο- revocavit, cum ipse judicia frequentaret. Ob quod
θέτῃ τοῦ δρόμου τὸ ἐπιστόλιον, καὶ παρίστησι τὸν disciplinarum et eruditionis studium ut laude, diαἰχμάλωτον, κἀκεῖνος τὴν ὑπόθεσιν διηγήσατο. gnus est: sic ob alia supra modum vituperandus et
Εντεῦθεν γνώριμος ὁ φιλόσοφος Λέων τῷ Θεοφίλῳ despuendus. Nam cum sanctus Methodius,Ecclesia
ἐγένετο, καὶ οὐεργετεῖται, καὶ δημοσίᾳ διδάσκειν annis Iy gubernata, in cœlestes mansiones migras.
προτρέπεται, εἶτα καὶ
καὶ ἀρχιερεὺς χειροτονεῖται set: Ignatius monachus, imperatoris Nicephori
Θεσσαλονίκης. Θανόντος μέντοι τοῦ Θεοφίλου καὶ τῶν generalis, ex filia nepos, Michaelis Rangabis filius,
Εικονομάχων ἀρχιερέων καθαιρέσει ὑποβληθέντων, quo regno pulso, a Leone castratus comam detondit,
καὶ ὁ Λέων οὐτωσὶ συγκαθῄρητο, ὅτι μὴ τιμὴν ταῖς et longo tempore asceticis sudoribus carnem doθείαις εἰκόσιν ἀπένειμε. Τοῦτον οὖν ὁ Βάρδας σχο- muit, ab imperatrice Theodora rerum potiente,
λάζοντα εὐρηκώς, τῶν λοιπῶν διδασκάλων ἐπέκεινα in pontificiam Constantinopoleos sedem est eveἔταξε, καὶ οὕτως ἀναθαλῆσαι τοὺς λόγους ἐποίησε, ctus. Is sanctus Ignatius Bardam Cæsarem, qui
καὶ εἰς ἐπίδοσιν προήνεγκεν, οὐ διὰ μακροῦ. Καὶ uxorem sine causa dimiserat, et cum sua nuru
τους νόμους δὲ τοὺς πολιτικοὺς ἀνηβῆσαι πεποίηκε, consuevisse dicebatur, sacram ædem ingredi veφοιτῶν αὐτὸς εἰς τὰ δικαστήρια, ἤδη καὶ τῆς τού- tuit. At ille pontificem ea de causa Ecclesia pellit,
των γνώσεως σχεδὸν ἐκ λελοιπυίας παντάπασιν. Η et multis malis exagitatum sepulcro tandem incluμὲν οὖν περὶ τὰς ἐπιστήμας καὶ τὰ μαθήματα τοῦ dit. Post inde exstractum in Mitylenem insulam
Βάρδα σπουδή αξιέπαινος, τὰ δ᾽ ἄλλα καὶ λίαν relegat. Neque vero hunc solum ita tractavit, sed
ψεκτὰ καὶ κατάπτυστα. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ Μεθοδίου ἔτη alios etiam pontifices, qui sancto Ignatio, a quo
τὴν Ἐκκλησίαν ἰθύναντος τέσσαρα, καὶ πρὸς τὰς sacris interdictus fuerat, assentiebantur: et in
ἀϊδίους μεταστάντος μονας, ὁ μοναχὸς Ιγνάτιος τῆς ejus locum suffecit Photium virum insignem, priἘκκλησίας προέστη, ὃς θυγατριδοῦς μὲν ἦν Νικηφό marium a secretis, et eruditonis nomine 162
μου τοῦ βασιλέως τοῦ ἀπογενικῶν, υἱὸς δὲ Μιχαὴλ celeberrimum.Cum autem Papæ Romani legati
βασιλέως τοῦ Ῥαγγαβε, καὶ μετὰ τὴν τῆς βασιλείας contra Iconomachos missi adessent, iis etiam Barέκπτωσιν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, παρὰ τοῦ Λέοντος das persuasit, ut in suam sententiam irent. Igitur
ἐκτομίας γενόμενος, ἐκείρατό τε τὴν τρίχα, καὶ ἐπὶ inde æde Sanctorum Apostolorum congregali,sancto
μακρὸν ἀσκητικοῖς ἱδρῶσι τὸ σαρκίον ἐδάμασεν, ὃν Ignatio ab exsilio reducto, dignitatem abrogant.
ἡ βασιλίς Θεοδωρα τὰ τῆς βασιλείας ιθύνουσα εἰς Atque hæc ad hunc fere modum acta sunt.
τὸν ἀρχιερατικὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀνήγαγε θρόνον. Οὗτος τοίνυν ὁ θεῖος Ἰγνάτιος τὸν Καίσαρα Βάρδας,
τὴν γαμετὴν ἀναιτίως ἀποπεμψάμενον, συμφθείρεσθαι δὲ λεγόμενον τῇ νύμφῃ τῇ ἑαυτοῦ, τῶν ἱερῶν ἐπιβῆκαι περιβόλων ἐκώλυεν. Ὁ δὲ διὰ τοῦτο τῆς Ἐκκλησίας μεθίστησι τὸν ἀρχιερέα, καὶ πολλὰ κακώσας, τέλος
ἐγκλείε: τάφῳ Εἶτ᾽ ἐκεῖθεν ἐξενεγκὼν εἰς Μιτυλήνην τὸν νῆσον ὑπερορίζει. Καὶ οὐ τοῦτον μόνον οὕτω διέθετο, ἀλλὰ καὶ πλείους ἄλλους τῶν ἀρχιερέων, ὅσοι τῷ Ἰγνατίῳ γεγόνασι σύμψηφοι, αὐτὸν ἀφορίσαντι προχει
ρίζεται δὲ πατριάρχην τὸν Φώτιον ἄνδρα τῶν ἐπισήμων πρωτοασηκρήτις τότε τυγχάνοντα, καὶ ἐν λόγοις
ὀνομαστότατον. ΓὩς δ' ἔτυχε παρεῖναι καὶ τοποτηρητὰς τοῦ πάπα Ρώμης κατὰ τῶν εἰκονομάχων σταλέντας,
κακείνους ὁ Βάρδας πείθει τῆς ἑαυτοῦ γενέσθαι γνώμης. Ἐν γοῦν τῷ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων ναῷ ἀθροισθέντες ἔγουσι καὶ τὸν ἱερώτατον Ἰγνάτιον ἐν τῆς ὑπερορίας καὶ ποιοῦνται τοῦτον ὑπὸ καθαίρεσιν. Καὶ ταῦτα μὲν
πως συμκέβηκε.
Ε΄. Τὸ δ᾽ ἔθνος τῶν Ῥὼς Σκυθικόν ὂν, τῶν V. Gens autem Scythica Russi, Tauri montis
περὶ τὸν Ταῦρον ἐθνῶν, στόλῳ τὰ τοῦ Εὐξείνου πόν accola, classe Euxinum Pontum aggressa, ipsi ByVariæ lectiones et notæ.
Εγκλείει τάφῳ. In Copronymi urna, ut tradit continuator Theophanis, lib. iv, cap. 31; et Simeon Logotheta in Michaele, n. 28. Nicetas CapPadox in Ignatii Vita: Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ ἐπ'
αὐτῆς αὐτὸν τοῦ Κοπρωνύμου τῆς λάρνακος ἐκάθιτην αναβιβάζοντας, καὶ τῶν ποδῶν αὐτοῦ κάτωθεν
λίθους ἐξαρτῶντες βαρεῖς καὶ ἐπὶ πλεῖον τῆ τοῦ μαρτ
μέρος τὴν ἕδραν ὀξύτητι πικρῶς ἄγαν πλήσσοντες
έτριβον. Vide Zonaram et alius in Theophilo, ubi
de Methodio patr. Constantinopol.
Τον Φώτιον. Photius igitur Bardæ Cesaris
ope patriarchæ dignitatem adeptus est, quem tamen causæ suæ minus favisse testatur idem Photius, epist. v.
Κατὰ τῶν εἰκονομάχων. Hoc loco ad marginem scripserat Wolfius. Papæ legati Iconomachis
assentiuntur; immo Bardas hos in suam de Ignatii
abdicatione sententiam pertrahit, ut tradit continuator Theophanis lib. iv, n. 32, quam quidem novatoris ineptiam carpit Leo Allatius, lib. 111, De
consensu utriusque Ecclesiæ, cap. 20, n. 14.
Τὸ δὲ ἔθνος τῶν Ῥὼς Τκυθικόν. Chronicon ms. Symeonis Logothetæ: Ῥῶς δὲ οἱ καὶ προμῖται, φερώνυμον, ἀπὸ Ῥῶς τινος σφοδροῦ διέδρα
μεν ἀπηχήματος, τῶν χρησαμένων ἐξ ὑποθηκης
ἢ θεοκλυτίας τινὸς, καὶ ὑπερεχόντων αὐτοὺς ἐπισ
κέκκηνται. Δρομῖται δὲ ἀπὸ τοῦ ὀξέως τρέχειν αὐτοῖς
προσεγένετο· ἐκ γένους δὲ τῶν Φράγγων καθίστανται.
ἐπέστειλε γὰρ ἐκείνῳ συλλαβέσθαι τοῦ κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν πολέμου τῷ τῶν Ῥωμαίων στρατεύματι· ὑφ’ ὧν ἡ τῶν Ἀγαρηνῶν κατεπολεμήθη στρατιὰ καὶ ὁ ἀρχηγὸς αὐτῶν ἑάλω σουλδάνος καλούμενος, ὃν ὁ ῥὴξ τῶν Φράγγων ἐν Καπύῃ ἀπήγαγεν. ὅπου δύο διατρίψας ἐνιαυτοὺς οὐκ ὤφθη παρά του μειδιάσας οὐδέποτε, ὥστε τὸν ῥῆγα θαυμάζειν καὶ εἴ τις ἀπαγγείλῃ αὐτῷ γελῶντα τὸν βάρβαρον, δώσειν τι ἐπαγγέλλεσθαι τῆς ἀγγελίας μισθόν. εἶπεν οὖν τίς ποτε ἰδεῖν τὸν σουλδάνον γελάσαντα. καλέσας οὖν τὸν βάρβαρον ὁ ῥὴξ τὴν αἰτίαν τοῦ γέλωτος ἤρετο. ὁ δὲ τροχὸν εἶπεν ἁμάξης ὁρᾶν, οὗ τὸ μὲν πρόσγειον ἦν, τὸ δ’ ἦρτο μετέωρον, εἶτα τὸ μὲν μετέωρον κατῆκτο πρὸς γῆν, τὸ δὲ πρόσγειον μετεώριστο. οὕτω δ’ εἰκάσας καὶ τὰ ἀνθρώπινα πράγματα κινεῖσθαι καὶ μεταφέρεσθαι ἐξεγέλασα, λογισάμενος ὡς οὐκ ἀδύνατον οὕτω διατεθῆναι καὶ τὰ κατ’ ἐμαυτόν, καὶ ὥσπερ ἐξ ὕψους κατηνέχθην εἰς ταπεινότητα, οὕτως αὖθις ἴσως ἐκ χθαμαλότητος εἰς ὕψος ἐπαρθῆναι καὶ γενέσθαι μετάρσιος. ταῦτα μὲν εἶπεν ἐκεῖνος.
εἰς
ANNALIUM LIB. XVI.
θέαν τούτου καὶ εἰς ἀκρόασιν, καὶ ἐγχα- sacris imaginibus non delatum, est a dignitate
ράξας ἐπιστολὴν πρὸς τὸν ἄνθρα παρακαλοῦ- privatus. Hunc igitur Bardas cum otium agentem
σαν αφικέσθαι, καὶ μεταδοῦναι αὐτῷ τῆς σου invenisset, cæteris magistris præposuit, it aque
τίας αὐτοῦ, διὰ τοῦ αἰχμαλώτου στέλλει αὐτὴν, effecit ut litteræ reflorescerent, exiguoque tempore
φιλοτίμως τοῦτον δεξιωσάμενος. Ὡς δὲ τῷ Λέοντι incrementa caperent. Idem etiam leges civiles,
κεκόμιστο ή γραφή, δείσας μή αἰτιαθείη ὡς quarum cognitio jam pene omnino obsoleverat,
γράμμα δεξάμενος ἐξ ἐχθρῶν ἐγχειρίζει τῷ λογο- revocavit, cum ipse judicia frequentaret. Ob quod
θέτῃ τοῦ δρόμου τὸ ἐπιστόλιον, καὶ παρίστησι τὸν disciplinarum et eruditionis studium ut laude, diαἰχμάλωτον, κἀκεῖνος τὴν ὑπόθεσιν διηγήσατο. gnus est: sic ob alia supra modum vituperandus et
Εντεῦθεν γνώριμος ὁ φιλόσοφος Λέων τῷ Θεοφίλῳ despuendus. Nam cum sanctus Methodius,Ecclesia
ἐγένετο, καὶ οὐεργετεῖται, καὶ δημοσίᾳ διδάσκειν annis Iy gubernata, in cœlestes mansiones migras.
προτρέπεται, εἶτα καὶ
καὶ ἀρχιερεὺς χειροτονεῖται set: Ignatius monachus, imperatoris Nicephori
Θεσσαλονίκης. Θανόντος μέντοι τοῦ Θεοφίλου καὶ τῶν generalis, ex filia nepos, Michaelis Rangabis filius,
Εικονομάχων ἀρχιερέων καθαιρέσει ὑποβληθέντων, quo regno pulso, a Leone castratus comam detondit,
καὶ ὁ Λέων οὐτωσὶ συγκαθῄρητο, ὅτι μὴ τιμὴν ταῖς et longo tempore asceticis sudoribus carnem doθείαις εἰκόσιν ἀπένειμε. Τοῦτον οὖν ὁ Βάρδας σχο- muit, ab imperatrice Theodora rerum potiente,
λάζοντα εὐρηκώς, τῶν λοιπῶν διδασκάλων ἐπέκεινα in pontificiam Constantinopoleos sedem est eveἔταξε, καὶ οὕτως ἀναθαλῆσαι τοὺς λόγους ἐποίησε, ctus. Is sanctus Ignatius Bardam Cæsarem, qui
καὶ εἰς ἐπίδοσιν προήνεγκεν, οὐ διὰ μακροῦ. Καὶ uxorem sine causa dimiserat, et cum sua nuru
τους νόμους δὲ τοὺς πολιτικοὺς ἀνηβῆσαι πεποίηκε, consuevisse dicebatur, sacram ædem ingredi veφοιτῶν αὐτὸς εἰς τὰ δικαστήρια, ἤδη καὶ τῆς τού- tuit. At ille pontificem ea de causa Ecclesia pellit,
των γνώσεως σχεδὸν ἐκ λελοιπυίας παντάπασιν. Η et multis malis exagitatum sepulcro tandem incluμὲν οὖν περὶ τὰς ἐπιστήμας καὶ τὰ μαθήματα τοῦ dit. Post inde exstractum in Mitylenem insulam
Βάρδα σπουδή αξιέπαινος, τὰ δ᾽ ἄλλα καὶ λίαν relegat. Neque vero hunc solum ita tractavit, sed
ψεκτὰ καὶ κατάπτυστα. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ Μεθοδίου ἔτη alios etiam pontifices, qui sancto Ignatio, a quo
τὴν Ἐκκλησίαν ἰθύναντος τέσσαρα, καὶ πρὸς τὰς sacris interdictus fuerat, assentiebantur: et in
ἀϊδίους μεταστάντος μονας, ὁ μοναχὸς Ιγνάτιος τῆς ejus locum suffecit Photium virum insignem, priἘκκλησίας προέστη, ὃς θυγατριδοῦς μὲν ἦν Νικηφό marium a secretis, et eruditonis nomine 162
μου τοῦ βασιλέως τοῦ ἀπογενικῶν, υἱὸς δὲ Μιχαὴλ celeberrimum.Cum autem Papæ Romani legati
βασιλέως τοῦ Ῥαγγαβε, καὶ μετὰ τὴν τῆς βασιλείας contra Iconomachos missi adessent, iis etiam Barέκπτωσιν τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, παρὰ τοῦ Λέοντος das persuasit, ut in suam sententiam irent. Igitur
ἐκτομίας γενόμενος, ἐκείρατό τε τὴν τρίχα, καὶ ἐπὶ inde æde Sanctorum Apostolorum congregali,sancto
μακρὸν ἀσκητικοῖς ἱδρῶσι τὸ σαρκίον ἐδάμασεν, ὃν Ignatio ab exsilio reducto, dignitatem abrogant.
ἡ βασιλίς Θεοδωρα τὰ τῆς βασιλείας ιθύνουσα εἰς Atque hæc ad hunc fere modum acta sunt.
τὸν ἀρχιερατικὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀνήγαγε θρόνον. Οὗτος τοίνυν ὁ θεῖος Ἰγνάτιος τὸν Καίσαρα Βάρδας,
τὴν γαμετὴν ἀναιτίως ἀποπεμψάμενον, συμφθείρεσθαι δὲ λεγόμενον τῇ νύμφῃ τῇ ἑαυτοῦ, τῶν ἱερῶν ἐπιβῆκαι περιβόλων ἐκώλυεν. Ὁ δὲ διὰ τοῦτο τῆς Ἐκκλησίας μεθίστησι τὸν ἀρχιερέα, καὶ πολλὰ κακώσας, τέλος
ἐγκλείε: τάφῳ Εἶτ᾽ ἐκεῖθεν ἐξενεγκὼν εἰς Μιτυλήνην τὸν νῆσον ὑπερορίζει. Καὶ οὐ τοῦτον μόνον οὕτω διέθετο, ἀλλὰ καὶ πλείους ἄλλους τῶν ἀρχιερέων, ὅσοι τῷ Ἰγνατίῳ γεγόνασι σύμψηφοι, αὐτὸν ἀφορίσαντι προχει
ρίζεται δὲ πατριάρχην τὸν Φώτιον ἄνδρα τῶν ἐπισήμων πρωτοασηκρήτις τότε τυγχάνοντα, καὶ ἐν λόγοις
ὀνομαστότατον. ΓὩς δ' ἔτυχε παρεῖναι καὶ τοποτηρητὰς τοῦ πάπα Ρώμης κατὰ τῶν εἰκονομάχων σταλέντας,
κακείνους ὁ Βάρδας πείθει τῆς ἑαυτοῦ γενέσθαι γνώμης. Ἐν γοῦν τῷ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων ναῷ ἀθροισθέντες ἔγουσι καὶ τὸν ἱερώτατον Ἰγνάτιον ἐν τῆς ὑπερορίας καὶ ποιοῦνται τοῦτον ὑπὸ καθαίρεσιν. Καὶ ταῦτα μὲν
πως συμκέβηκε.
Ε΄. Τὸ δ᾽ ἔθνος τῶν Ῥὼς Σκυθικόν ὂν, τῶν V. Gens autem Scythica Russi, Tauri montis
περὶ τὸν Ταῦρον ἐθνῶν, στόλῳ τὰ τοῦ Εὐξείνου πόν accola, classe Euxinum Pontum aggressa, ipsi ByVariæ lectiones et notæ.
Εγκλείει τάφῳ. In Copronymi urna, ut tradit continuator Theophanis, lib. iv, cap. 31; et Simeon Logotheta in Michaele, n. 28. Nicetas CapPadox in Ignatii Vita: Οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ ἐπ'
αὐτῆς αὐτὸν τοῦ Κοπρωνύμου τῆς λάρνακος ἐκάθιτην αναβιβάζοντας, καὶ τῶν ποδῶν αὐτοῦ κάτωθεν
λίθους ἐξαρτῶντες βαρεῖς καὶ ἐπὶ πλεῖον τῆ τοῦ μαρτ
μέρος τὴν ἕδραν ὀξύτητι πικρῶς ἄγαν πλήσσοντες
έτριβον. Vide Zonaram et alius in Theophilo, ubi
de Methodio patr. Constantinopol.
Τον Φώτιον. Photius igitur Bardæ Cesaris
ope patriarchæ dignitatem adeptus est, quem tamen causæ suæ minus favisse testatur idem Photius, epist. v.
Κατὰ τῶν εἰκονομάχων. Hoc loco ad marginem scripserat Wolfius. Papæ legati Iconomachis
assentiuntur; immo Bardas hos in suam de Ignatii
abdicatione sententiam pertrahit, ut tradit continuator Theophanis lib. iv, n. 32, quam quidem novatoris ineptiam carpit Leo Allatius, lib. 111, De
consensu utriusque Ecclesiæ, cap. 20, n. 14.
Τὸ δὲ ἔθνος τῶν Ῥὼς Τκυθικόν. Chronicon ms. Symeonis Logothetæ: Ῥῶς δὲ οἱ καὶ προμῖται, φερώνυμον, ἀπὸ Ῥῶς τινος σφοδροῦ διέδρα
μεν ἀπηχήματος, τῶν χρησαμένων ἐξ ὑποθηκης
ἢ θεοκλυτίας τινὸς, καὶ ὑπερεχόντων αὐτοὺς ἐπισ
κέκκηνται. Δρομῖται δὲ ἀπὸ τοῦ ὀξέως τρέχειν αὐτοῖς
προσεγένετο· ἐκ γένους δὲ τῶν Φράγγων καθίστανται.
PG 135:49ὁ δὲ ῥὴξ καὶ τὴν τῶν λόγων ἀλήθειαν εἰς νοῦν εἰληφὼς καὶ τὸν σουλδάνον τῆς μεταβολῆς κατοικτείρας ᾠκειώσατό τε αὐτὸν καὶ παρρησίας μετέδωκε, καὶ συνετὸν τὸν ἄνδρα οἰόμενος ἐκοινώνει καὶ βουλευμάτων αὐτῷ. ὁ δὲ περίεργος ὢν δόλῳ τὸν ῥῆγα μετέρχεται. ὁ μὲν γὰρ ῥὴξ τήν τε Καπύην καὶ τὸν Βενεβενδὸν τὰς πόλεις νέον κτησάμενος, ἐδεδοίκει περὶ αὐταῖς μήποτε τῆς ἐλευθερίας ἀντιποιήσωνται. ὁ δὲ βάρβαρος ἐκεῖνος τοῦτ’ ἐγνωκὼς πρόσεισι τῷ ῥηγὶ καί φησιν εἰ βούλει σοι τὴν τῶν πόλεων τούτων ἀρχὴν βεβαίαν προσεῖναι, τοὺς λογιμωτέρους τῶν ἐν αὐταῖς μετάγαγε ἀλλαχοῦ, καὶ οὐκέτι τὸ πλῆθος καθ’ ἑαυτὸ γεγονὸς οὐδὲν φρονήσει νεώτερον. συνοίσουσαν οὖν τὴν συμβουλὴν ὁ ῥὴξ οἰηθεὶς ἔθετο τῷ σκοπῷ, καὶ ἀσυμφανῶς δεσμὰ ἐχαλκεύοντο. εἶτα καὶ τοῖς ἐξόχοις τῶν ἐν ταῖς πόλεσιν ὡμίλει ὁ πονηρὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ καὶ ὥσπερ φιλικώτερον προσεφέρετο καὶ ἐν ἀπορρήτοις λέγει αὐτοῖς ὡς ὁ ῥὴξ βούλεται τοὺς ἀξιολογωτέρους τῶν πολιτῶν ὑπὸ δεσμοῖς ποιησάμενος εἰς τὴν ἑαυτοῦ χώραν μεταγαγεῖν, καὶ πίστεις, ἔφη, τῶν λόγων τὸ τὰς σιδηρέας ἁλύσεις χαλκεύειν καὶ χειροπέδας καὶ ἄλλα δεσμά.
zantio agro minabatur. Sed consilium ei non suc- του κατέτρεχε, καὶ αὐτῇ Βυζαντίδι ἐπιέναι διεμελέτα.
cessit, divina Providentia impeditum, quæ effecit
ut invita, vel potius iram numinis experta, rebus
infectis discedere cogeretur. Sed et Cretenses, Agareni, Cyclades insulus et oram maritimam prædabantur. Terra etiam sæpius vehementer concussa,
maxime autem horrendus in terræ motus fuit, qui
in diem Assumptionis Servatoris nostri incidit.
Verum nihil horum Michaelem ab equestribus
certaminibus, eorumque studio abduxit: quominus ipse in Sterni regione, quæ Sancti Mamantis
appellatur, exerceretur. Idem etiam ignes sustulit
a priscis imperatoribus institulos, ne Agareni Romanas provincias ex impriviso aggressi, omnibus
obviis vastatis,homines in servitutem abducerent:
eaque de causa Tarsi in edito coile Lulum castellum ædificarunt, in quo qui erant, cognita Ismaelitarum incursione, ignem incendebant, quo in
Argeo colle conspecto, alius ad Isamum, atque
inde ad Ægilum, ad Mamantem, nec non ad Cyzicum et ad Mocilum, ac postremo omnium in sancti
Aurentii colle ignis incendebatur. lis igitur ignibus provinciales brevi conspectis, locisque munitis
occupatis, barbarorum grassationes declinabant.
Et colle porro Auxentii, hostium incursio imperatori significabatur. Ne igitur ab equestribus certaminibus impediretur, iis ignibus illorum tempore
sepe elatis, præclarus ille vir ignes locorum Byzantio vicinorum abrogavit.Superiorum temporum
imperatores reprehendere solebat, quod spreta
frugalitate, luxui et fastui regio studuissent. Unde
ipse moderationem præ se ferens, cum aliquando
in mulierem incidisset, quæ e balneis domum redibat de equo descendit, eamque cum paucis
'Αλλ' οὐκ εἰς ἔργον ἤχθη σφίσι τὴ βούλευμα, κωλυσάσης τοῦτο τῆς Προνοίας τῆς ἄνωθεν, ἢ καὶ ἄκοντας
αὐτοὺς ἀπράκτους, μᾶλλον δὲ καὶ θείου πειραθέντας
μηνίματος, ἀπελθεῖν ᾠκονόμησεν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἐκ
Κρήτης Αγαρηνοὶ τὰς Κυκλάδας νήσους, καὶ τὰ
παράλια ἐληΐζοντο. Καὶ κλόνοι δέ σφοδρότατοι τῆς
γῆς συμβεβήκασιν, ὧν ὁ φρικωδέστατος τὴν γῆν
συνέσεισε κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν
Αναλήψεως. Τούτων δι᾿ οὐδὲν τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων ἀπήγαγε τὸν Μιχαὴλ, καὶ τῆς περὶ τούτους
σπουδῆς, ἐν τῇ κατὰ τὸ Στενόν τοποθεσία, τῇ
τοῦ ἁγίου Μάμαντος καλουμένη, αὐτοῦ ἐκείνου αυτ
τουργοῦντος τὰ ἱππηλάσια. Ὅθεν καὶ τοὺς φρυκτοὺς
ἔπαυσεν οὕς οἱ πάλαι βασιλεῖς ἐπενόησαν, ἵνα
μὴ ἀθρόον οἱ ἐκ τῆς ᾿Αγαρ τῶν Ῥωμαίων ταῖς χώραις εἰσβάλλοντες ληίζωνται τὰ ἐν ποσὶ, καὶ τοὺς
ἀνθρώπους αἰχμαλωτίζωσι. Διὰ ταῦτα ἐν τῇ Ταρσῷ
ἐπὶ λόφου μετεώρου τινὸς ἐδομήσαντο φρούριον,
Λοῦλον κεκλημένον, καὶ οἱ ἐν τούτῳ πυρσὸν
ἀνῆπτον, ἡνίκα ἔγνων ἐπιδρομὴν Ἰσμαηλιτῶν, Εν
ὁρῶντες οἱ ἐν τῷ ᾿Αργαίω βουνῷ ἄλλων ἐποίουν
πυρσὸν, καὶ οἱ κατὰ τὸν Ἴσαμον ἕτερον, τοῖς δὲ
κατὰ τὸν Αἴγιλον ἰδοῦσι τοῦτον ᾔρετο ἄλλος,
καὶ τοῖς κατὰ τὸν Μάμαντα ἀνεκαίετο ἕτερος,
καὶ οἱ κατὰ τὸν Κύζικον ἕτερον ἐφρυκτώρουν,
καὶ οἱ κατὰ τὸν Μώκιλον ὁμοίως ἐπύρσευον,
καὶ ἐπὶ πᾶσαν ἐν τῷ τοῦ ἁγίου Αυξεντίου βουνῷ
πυρσὸς ᾔρετο· Οἷς ὁρῶντες οἱ ἐν ταῖς χώραις, διὰ
βραχέος εἰς ὀχυρώματα συνέκλειον ἑαυτοὺς, καὶ τὰς
τῶν βαρβάρων λεηλασίας ἐξέκλινον· Εκ δὲ τοῦ
βουνοῦ τοῦ ἁγίου Αὐξεντίου τῷ βασιλεύοντι τῆς τῶν
δυσμενῶν ἐπιδρομῆς ἐδίδοτο γνῶσις. Ίνα τοίνυν
μὴ ἀνακόπτοιτο τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων, ἐν καιρῷ
Variæ lectiones et notæ.
Στενόν. Ιn angustiis vertit interpres: in
Steno vide Constantinopolim. Christ. lib. iv, sect. 10,
n. 1.
Καὶ τοὺς φρυκτοὺς ἔπαυσεν. Idem narrant
Scylitzes et Constantinus Manasses. Scholiastes
Theognidis: Εθος ἦν ἀπὸ τῶν πύργων καὶ ὀρεινῶν
τόπων σημεῖα διὰ πυρὸς τοιαῦτα παρασκευάζεσθαι, καὶ
αὐτὰ φρυκτωρίαι ἐκλήθησαν, καὶ φρυκτωρεῖν τὸ ση
μαίνειν ἔφοδον πολεμίων.
Λούλον. Δύλον, Scylitz, castrum Tarso
vicinum, cujus præterea mentio occurrit apud
Constantinum, lib. I, De Themat. cap. 2, et in Vita
Basilii n. 32, 35, edit Allat. et apud Annam Commenam p. 411.
Ἐν τῷ ᾿Αργαίῳ βουνῷ. Ita continuator
Theophanis; at Scylitz. 'Αργέῳ habet. Claudianus
lib. 11, in Eutropium: Cappadocum tepidis Argeus
acervis Estuat.
Αίγιλον. Α' γικλόν. Scylitz., Αὔγιλον, continuator Theophanis.
Κατὰ τὸν Μίμαντα. Scylitzes, Κατὰ τὸν
λεγόμενον Μάμαντα, Continuator Theophanis, lib.
1v, cap. 35: Κατὰ τὸν Μάμαντα πάλιν βουνόν.
Mimantis Asiæ promontorii meminit supra Zonaras in Valente
Κατὰ τὸν Κύζικον. Scylitzæ ὁ Κίρκος di
citur.
Μώκιλος Scylitz. ὁ Μόκιλλος.
Τοῦ ἁγίου Αυξεντίου βουνῷ Sic appellatus
collis seu mons in partibus Bithyniæ desertis, 10
circiter millibus a Chalcedone dissitus, qui primo
Οξεία,deinde Βουνὸς τοῦ Αὐξεντίου dictus est, ex quo
S. Auxentius, qui Marciano et Leone M. imperantibns vixit, in montis vertice monasterium exstruxit. S. Michaeli sacrum, ut docent Menæa ad 1,
3 et 13 Junii, in sanctis Hermylo_et Stratonico,
in S. Lucilliano, et in S. Hermylo. Mentio præterea fit in iisdem Menæis 19 Januarii οἴκου Αναστασίου πατριάρχου ἐν Οξείᾳ, in quo celebrabatur
memoria SS. Luciani et Paulæ martyrum. In eo
porro monasterio vitam exegit, ac demum sepultus est idem S. Auxentium, ut est apud anonymum
in illius Vita, n. 9, et in 'Synaxario ad 14 Febr.
ubi præterea adnotatur illius σύναξιν celebrari
solitam Constantinopoli ἐν τῇ μονῇ τοῦ Καλλιστρά
του. Montem hunc aud procul a Damatry statuit
Theophanes, pag. 367, ubi agit de quodam incluso
Monacho, quem ἔγκλειστον του Αυξεντιου vocat,
cujus etiam meminit Nicephorus Constantinopolit.
in Brev. Ἐντεῦθεν συλλαμβάνονται Στέφανόν τινὰ,
ἄνδρα ὅσιον καὶ θεοφιλῆ τυγχάνοντα, μοναστὴν δὲ
τῷ σχήματι, καὶ περιειργμένον ἐν οκιἰδίῳ στενο
τάτῳ πάνω ὑπάρχοντὶ ὑπὸ τὴν τοῦ μεγίστου όρους
ἀκρώρειαν, ὃ καλοῦσι τοῦ Αὐξεντίου λόφον. Meminit præterea ejusdem monasterii Saneti Auxentii
idem Theophanes pag. 373, et auctor Vitæ S. Stephani Junioris, quod alias a veteri montis appellatione, μονὴ τῆς Ὀξείας dicitur Nicetæ in Manuele,
lib. 1, n. 2; Cinnamo, lib. 11, n. 2; nt Pachymeri,
lib. iv, cap. 8.
τοῦτο τοίνυν ἐκεῖνοι ἀληθὲς εὑρηκότες, εὐνοεῖν αὐτοῖς αὐτὸν ὑπειλήφασι, καὶ ἐξελθόντι πρὸς κυνηγέσιον τῷ ῥηγὶ τὰς πύλας τῶν πόλεων ἐπεζύγωσαν καὶ οὐκέτι τοῦτον ἐντὸς εἰσεδέξαντο. καὶ ὁ μὲν ἀπῆλθε πρὸς ἑαυτόν, ὁ δὲ σουλδάνος παρὰ τῶν πολιτῶν ἐκείνων ἀντιμισθίαν εὕρατο τὴν ἐλευθερίαν. ἀπελθὼν οὖν καὶ τὴν πρότερον ἀρχὴν αὖθις κατακτησάμενος, ἐκστρατεύει κατὰ τῶν εἰρημένων πόλεων τῆς τε Καπύης καὶ τῆς Βενεβενδοῦ. οἱ δὲ τῇ πολιορκίᾳ πιεζόμενοι στέλλουσι πρὸς τὸν ῥῆγα, συγγνωμονῆσαι σφίσι καὶ συμμαχῆσαι θερμῶς ἐξαιτούμενοι. ὡς δ’ ἐκεῖνος τὴν πρεσβείαν οὐ προσήκατο, ἐπιχαίρειν εἰπὼν τῇ ἀπωλείᾳ αὐτῶν, πρὸς τὸν βασιλέα Βασίλειον ἑτέραν πρεσβείαν ἐστάλκασι, παρακαλοῦντες ἐπαρῆξαι αὐτοῖς κινδυνεύουσι. καὶ ὃς ὑπέσχετο, καὶ ὁ πρεσβευτὴς ἐπανῄει, θαρρεῖν παρεγγυήσων τοῖς συμπολίταις αὐτοῦ. ἑάλω δ’ ὑπὸ τῶν πολεμίων, καὶ μαθὼν ὁ σουλδάνος ὅπῃ τε ἦν καὶ οἷα κομίζει τοῖς ἀστοῖς εὐαγγέλια, φησὶ πρὸς αὐτόν εἰ ζῆν ἐθέλεις, ἀπαγορεῦσαι τὸν βασιλέα τὴν συμμαχίαν τοῖς πέμψασί σε ἀπάγγειλον ἐκ τοῦ τείχους προκύπτουσιν· εἰ γὰρ μὴ οὕτω ποιήσεις, ἴσθι αὐτίκα δὴ τεθνηξόμενος.
zantio agro minabatur. Sed consilium ei non suc- του κατέτρεχε, καὶ αὐτῇ Βυζαντίδι ἐπιέναι διεμελέτα.
cessit, divina Providentia impeditum, quæ effecit
ut invita, vel potius iram numinis experta, rebus
infectis discedere cogeretur. Sed et Cretenses, Agareni, Cyclades insulus et oram maritimam prædabantur. Terra etiam sæpius vehementer concussa,
maxime autem horrendus in terræ motus fuit, qui
in diem Assumptionis Servatoris nostri incidit.
Verum nihil horum Michaelem ab equestribus
certaminibus, eorumque studio abduxit: quominus ipse in Sterni regione, quæ Sancti Mamantis
appellatur, exerceretur. Idem etiam ignes sustulit
a priscis imperatoribus institulos, ne Agareni Romanas provincias ex impriviso aggressi, omnibus
obviis vastatis,homines in servitutem abducerent:
eaque de causa Tarsi in edito coile Lulum castellum ædificarunt, in quo qui erant, cognita Ismaelitarum incursione, ignem incendebant, quo in
Argeo colle conspecto, alius ad Isamum, atque
inde ad Ægilum, ad Mamantem, nec non ad Cyzicum et ad Mocilum, ac postremo omnium in sancti
Aurentii colle ignis incendebatur. lis igitur ignibus provinciales brevi conspectis, locisque munitis
occupatis, barbarorum grassationes declinabant.
Et colle porro Auxentii, hostium incursio imperatori significabatur. Ne igitur ab equestribus certaminibus impediretur, iis ignibus illorum tempore
sepe elatis, præclarus ille vir ignes locorum Byzantio vicinorum abrogavit.Superiorum temporum
imperatores reprehendere solebat, quod spreta
frugalitate, luxui et fastui regio studuissent. Unde
ipse moderationem præ se ferens, cum aliquando
in mulierem incidisset, quæ e balneis domum redibat de equo descendit, eamque cum paucis
'Αλλ' οὐκ εἰς ἔργον ἤχθη σφίσι τὴ βούλευμα, κωλυσάσης τοῦτο τῆς Προνοίας τῆς ἄνωθεν, ἢ καὶ ἄκοντας
αὐτοὺς ἀπράκτους, μᾶλλον δὲ καὶ θείου πειραθέντας
μηνίματος, ἀπελθεῖν ᾠκονόμησεν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἐκ
Κρήτης Αγαρηνοὶ τὰς Κυκλάδας νήσους, καὶ τὰ
παράλια ἐληΐζοντο. Καὶ κλόνοι δέ σφοδρότατοι τῆς
γῆς συμβεβήκασιν, ὧν ὁ φρικωδέστατος τὴν γῆν
συνέσεισε κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν
Αναλήψεως. Τούτων δι᾿ οὐδὲν τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων ἀπήγαγε τὸν Μιχαὴλ, καὶ τῆς περὶ τούτους
σπουδῆς, ἐν τῇ κατὰ τὸ Στενόν τοποθεσία, τῇ
τοῦ ἁγίου Μάμαντος καλουμένη, αὐτοῦ ἐκείνου αυτ
τουργοῦντος τὰ ἱππηλάσια. Ὅθεν καὶ τοὺς φρυκτοὺς
ἔπαυσεν οὕς οἱ πάλαι βασιλεῖς ἐπενόησαν, ἵνα
μὴ ἀθρόον οἱ ἐκ τῆς ᾿Αγαρ τῶν Ῥωμαίων ταῖς χώραις εἰσβάλλοντες ληίζωνται τὰ ἐν ποσὶ, καὶ τοὺς
ἀνθρώπους αἰχμαλωτίζωσι. Διὰ ταῦτα ἐν τῇ Ταρσῷ
ἐπὶ λόφου μετεώρου τινὸς ἐδομήσαντο φρούριον,
Λοῦλον κεκλημένον, καὶ οἱ ἐν τούτῳ πυρσὸν
ἀνῆπτον, ἡνίκα ἔγνων ἐπιδρομὴν Ἰσμαηλιτῶν, Εν
ὁρῶντες οἱ ἐν τῷ ᾿Αργαίω βουνῷ ἄλλων ἐποίουν
πυρσὸν, καὶ οἱ κατὰ τὸν Ἴσαμον ἕτερον, τοῖς δὲ
κατὰ τὸν Αἴγιλον ἰδοῦσι τοῦτον ᾔρετο ἄλλος,
καὶ τοῖς κατὰ τὸν Μάμαντα ἀνεκαίετο ἕτερος,
καὶ οἱ κατὰ τὸν Κύζικον ἕτερον ἐφρυκτώρουν,
καὶ οἱ κατὰ τὸν Μώκιλον ὁμοίως ἐπύρσευον,
καὶ ἐπὶ πᾶσαν ἐν τῷ τοῦ ἁγίου Αυξεντίου βουνῷ
πυρσὸς ᾔρετο· Οἷς ὁρῶντες οἱ ἐν ταῖς χώραις, διὰ
βραχέος εἰς ὀχυρώματα συνέκλειον ἑαυτοὺς, καὶ τὰς
τῶν βαρβάρων λεηλασίας ἐξέκλινον· Εκ δὲ τοῦ
βουνοῦ τοῦ ἁγίου Αὐξεντίου τῷ βασιλεύοντι τῆς τῶν
δυσμενῶν ἐπιδρομῆς ἐδίδοτο γνῶσις. Ίνα τοίνυν
μὴ ἀνακόπτοιτο τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων, ἐν καιρῷ
Variæ lectiones et notæ.
Στενόν. Ιn angustiis vertit interpres: in
Steno vide Constantinopolim. Christ. lib. iv, sect. 10,
n. 1.
Καὶ τοὺς φρυκτοὺς ἔπαυσεν. Idem narrant
Scylitzes et Constantinus Manasses. Scholiastes
Theognidis: Εθος ἦν ἀπὸ τῶν πύργων καὶ ὀρεινῶν
τόπων σημεῖα διὰ πυρὸς τοιαῦτα παρασκευάζεσθαι, καὶ
αὐτὰ φρυκτωρίαι ἐκλήθησαν, καὶ φρυκτωρεῖν τὸ ση
μαίνειν ἔφοδον πολεμίων.
Λούλον. Δύλον, Scylitz, castrum Tarso
vicinum, cujus præterea mentio occurrit apud
Constantinum, lib. I, De Themat. cap. 2, et in Vita
Basilii n. 32, 35, edit Allat. et apud Annam Commenam p. 411.
Ἐν τῷ ᾿Αργαίῳ βουνῷ. Ita continuator
Theophanis; at Scylitz. 'Αργέῳ habet. Claudianus
lib. 11, in Eutropium: Cappadocum tepidis Argeus
acervis Estuat.
Αίγιλον. Α' γικλόν. Scylitz., Αὔγιλον, continuator Theophanis.
Κατὰ τὸν Μίμαντα. Scylitzes, Κατὰ τὸν
λεγόμενον Μάμαντα, Continuator Theophanis, lib.
1v, cap. 35: Κατὰ τὸν Μάμαντα πάλιν βουνόν.
Mimantis Asiæ promontorii meminit supra Zonaras in Valente
Κατὰ τὸν Κύζικον. Scylitzæ ὁ Κίρκος di
citur.
Μώκιλος Scylitz. ὁ Μόκιλλος.
Τοῦ ἁγίου Αυξεντίου βουνῷ Sic appellatus
collis seu mons in partibus Bithyniæ desertis, 10
circiter millibus a Chalcedone dissitus, qui primo
Οξεία,deinde Βουνὸς τοῦ Αὐξεντίου dictus est, ex quo
S. Auxentius, qui Marciano et Leone M. imperantibns vixit, in montis vertice monasterium exstruxit. S. Michaeli sacrum, ut docent Menæa ad 1,
3 et 13 Junii, in sanctis Hermylo_et Stratonico,
in S. Lucilliano, et in S. Hermylo. Mentio præterea fit in iisdem Menæis 19 Januarii οἴκου Αναστασίου πατριάρχου ἐν Οξείᾳ, in quo celebrabatur
memoria SS. Luciani et Paulæ martyrum. In eo
porro monasterio vitam exegit, ac demum sepultus est idem S. Auxentium, ut est apud anonymum
in illius Vita, n. 9, et in 'Synaxario ad 14 Febr.
ubi præterea adnotatur illius σύναξιν celebrari
solitam Constantinopoli ἐν τῇ μονῇ τοῦ Καλλιστρά
του. Montem hunc aud procul a Damatry statuit
Theophanes, pag. 367, ubi agit de quodam incluso
Monacho, quem ἔγκλειστον του Αυξεντιου vocat,
cujus etiam meminit Nicephorus Constantinopolit.
in Brev. Ἐντεῦθεν συλλαμβάνονται Στέφανόν τινὰ,
ἄνδρα ὅσιον καὶ θεοφιλῆ τυγχάνοντα, μοναστὴν δὲ
τῷ σχήματι, καὶ περιειργμένον ἐν οκιἰδίῳ στενο
τάτῳ πάνω ὑπάρχοντὶ ὑπὸ τὴν τοῦ μεγίστου όρους
ἀκρώρειαν, ὃ καλοῦσι τοῦ Αὐξεντίου λόφον. Meminit præterea ejusdem monasterii Saneti Auxentii
idem Theophanes pag. 373, et auctor Vitæ S. Stephani Junioris, quod alias a veteri montis appellatione, μονὴ τῆς Ὀξείας dicitur Nicetæ in Manuele,
lib. 1, n. 2; Cinnamo, lib. 11, n. 2; nt Pachymeri,
lib. iv, cap. 8.
ὁ δὲ συνέθετο ποιήσειν ὡς ἐνετέλλετο· καὶ στὰς πρὸ τοῦ τείχους δέσμιος κατεχόμενος ἔφη καὶ τὴν πρεσβείαν ἀνύσαι καὶ ἥξειν ὅσον ἤδη ἐκ βασιλέως βοήθειαν· καὶ ὁ μὲν ταῦτα λέγων τοῖς ξίφεσι κατετέτμητο. ὁ δὲ σουλδάνος τὴν τῆς πόλεως ἀπελπίσας ἅλωσιν ὑπεχώρησε. Καὶ ὁ τῆς Ταρσοῦ δὲ ἀμηρᾶς Ἐσμὰν μετὰ πλοίων μεγάλων, ἃ κουμπάρια τοῖς ἐκ τῆς Ἄγαρ ὠνόμασται, τῇ πόλει τοῦ Εὐρίπου προσέβαλεν· ἤνυσε δὲ οὐδέν, ἀλλ’ αὐτός τε ἀπώλετο καιρίως πληγεὶς καὶ τὸ πλέον τῆς στρατιᾶς αὐτοῦ. ἀλλὰ μέντοι καὶ ὁ τῆς Κρήτης κρατῶν Σαὴτ ὁ Ἀπόχαψ ἕτερον στόλον ἑτοιμασάμενος Φώτιόν τινα δραστήριον ἄνδρα τούτῳ ἐπέστησεν, ὃς τά τε παράλια τοῦ Αἰγαίου καὶ τὰς νήσους ἐκάκου. ᾧ συναντήσας ὁ τῶν Ῥωμαίων στόλος, οὗ ναύαρχος ἦν ὁ τῶν πλωίμων δρουγγάριος ὁ πατρίκιος Νικήτας ὁ Ὠορύφας, πολλὰς μὲν τῶν πολεμίων νηῶν τῷ ὑγρῷ πυρὶ ἀπετέφρωσε καὶ τοὺς ταύταις ἐμπλέοντας, πολλοὺς δὲ μαχαίρας ἔθετο ἔργον καὶ πλείους ὑποβρυχίους ἐποίησεν. ὅσοι δὲ τὸν πολυειδῆ τοῦτον ἔφυγον κίνδυνον, αἰσχρῶς ἀποδράντες ἐσώθησαν. οὐκ ἠγάπων μέντοι σωζόμενοι·
zantio agro minabatur. Sed consilium ei non suc- του κατέτρεχε, καὶ αὐτῇ Βυζαντίδι ἐπιέναι διεμελέτα.
cessit, divina Providentia impeditum, quæ effecit
ut invita, vel potius iram numinis experta, rebus
infectis discedere cogeretur. Sed et Cretenses, Agareni, Cyclades insulus et oram maritimam prædabantur. Terra etiam sæpius vehementer concussa,
maxime autem horrendus in terræ motus fuit, qui
in diem Assumptionis Servatoris nostri incidit.
Verum nihil horum Michaelem ab equestribus
certaminibus, eorumque studio abduxit: quominus ipse in Sterni regione, quæ Sancti Mamantis
appellatur, exerceretur. Idem etiam ignes sustulit
a priscis imperatoribus institulos, ne Agareni Romanas provincias ex impriviso aggressi, omnibus
obviis vastatis,homines in servitutem abducerent:
eaque de causa Tarsi in edito coile Lulum castellum ædificarunt, in quo qui erant, cognita Ismaelitarum incursione, ignem incendebant, quo in
Argeo colle conspecto, alius ad Isamum, atque
inde ad Ægilum, ad Mamantem, nec non ad Cyzicum et ad Mocilum, ac postremo omnium in sancti
Aurentii colle ignis incendebatur. lis igitur ignibus provinciales brevi conspectis, locisque munitis
occupatis, barbarorum grassationes declinabant.
Et colle porro Auxentii, hostium incursio imperatori significabatur. Ne igitur ab equestribus certaminibus impediretur, iis ignibus illorum tempore
sepe elatis, præclarus ille vir ignes locorum Byzantio vicinorum abrogavit.Superiorum temporum
imperatores reprehendere solebat, quod spreta
frugalitate, luxui et fastui regio studuissent. Unde
ipse moderationem præ se ferens, cum aliquando
in mulierem incidisset, quæ e balneis domum redibat de equo descendit, eamque cum paucis
'Αλλ' οὐκ εἰς ἔργον ἤχθη σφίσι τὴ βούλευμα, κωλυσάσης τοῦτο τῆς Προνοίας τῆς ἄνωθεν, ἢ καὶ ἄκοντας
αὐτοὺς ἀπράκτους, μᾶλλον δὲ καὶ θείου πειραθέντας
μηνίματος, ἀπελθεῖν ᾠκονόμησεν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἐκ
Κρήτης Αγαρηνοὶ τὰς Κυκλάδας νήσους, καὶ τὰ
παράλια ἐληΐζοντο. Καὶ κλόνοι δέ σφοδρότατοι τῆς
γῆς συμβεβήκασιν, ὧν ὁ φρικωδέστατος τὴν γῆν
συνέσεισε κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν
Αναλήψεως. Τούτων δι᾿ οὐδὲν τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων ἀπήγαγε τὸν Μιχαὴλ, καὶ τῆς περὶ τούτους
σπουδῆς, ἐν τῇ κατὰ τὸ Στενόν τοποθεσία, τῇ
τοῦ ἁγίου Μάμαντος καλουμένη, αὐτοῦ ἐκείνου αυτ
τουργοῦντος τὰ ἱππηλάσια. Ὅθεν καὶ τοὺς φρυκτοὺς
ἔπαυσεν οὕς οἱ πάλαι βασιλεῖς ἐπενόησαν, ἵνα
μὴ ἀθρόον οἱ ἐκ τῆς ᾿Αγαρ τῶν Ῥωμαίων ταῖς χώραις εἰσβάλλοντες ληίζωνται τὰ ἐν ποσὶ, καὶ τοὺς
ἀνθρώπους αἰχμαλωτίζωσι. Διὰ ταῦτα ἐν τῇ Ταρσῷ
ἐπὶ λόφου μετεώρου τινὸς ἐδομήσαντο φρούριον,
Λοῦλον κεκλημένον, καὶ οἱ ἐν τούτῳ πυρσὸν
ἀνῆπτον, ἡνίκα ἔγνων ἐπιδρομὴν Ἰσμαηλιτῶν, Εν
ὁρῶντες οἱ ἐν τῷ ᾿Αργαίω βουνῷ ἄλλων ἐποίουν
πυρσὸν, καὶ οἱ κατὰ τὸν Ἴσαμον ἕτερον, τοῖς δὲ
κατὰ τὸν Αἴγιλον ἰδοῦσι τοῦτον ᾔρετο ἄλλος,
καὶ τοῖς κατὰ τὸν Μάμαντα ἀνεκαίετο ἕτερος,
καὶ οἱ κατὰ τὸν Κύζικον ἕτερον ἐφρυκτώρουν,
καὶ οἱ κατὰ τὸν Μώκιλον ὁμοίως ἐπύρσευον,
καὶ ἐπὶ πᾶσαν ἐν τῷ τοῦ ἁγίου Αυξεντίου βουνῷ
πυρσὸς ᾔρετο· Οἷς ὁρῶντες οἱ ἐν ταῖς χώραις, διὰ
βραχέος εἰς ὀχυρώματα συνέκλειον ἑαυτοὺς, καὶ τὰς
τῶν βαρβάρων λεηλασίας ἐξέκλινον· Εκ δὲ τοῦ
βουνοῦ τοῦ ἁγίου Αὐξεντίου τῷ βασιλεύοντι τῆς τῶν
δυσμενῶν ἐπιδρομῆς ἐδίδοτο γνῶσις. Ίνα τοίνυν
μὴ ἀνακόπτοιτο τῶν ἱππηλάτων ἀγώνων, ἐν καιρῷ
Variæ lectiones et notæ.
Στενόν. Ιn angustiis vertit interpres: in
Steno vide Constantinopolim. Christ. lib. iv, sect. 10,
n. 1.
Καὶ τοὺς φρυκτοὺς ἔπαυσεν. Idem narrant
Scylitzes et Constantinus Manasses. Scholiastes
Theognidis: Εθος ἦν ἀπὸ τῶν πύργων καὶ ὀρεινῶν
τόπων σημεῖα διὰ πυρὸς τοιαῦτα παρασκευάζεσθαι, καὶ
αὐτὰ φρυκτωρίαι ἐκλήθησαν, καὶ φρυκτωρεῖν τὸ ση
μαίνειν ἔφοδον πολεμίων.
Λούλον. Δύλον, Scylitz, castrum Tarso
vicinum, cujus præterea mentio occurrit apud
Constantinum, lib. I, De Themat. cap. 2, et in Vita
Basilii n. 32, 35, edit Allat. et apud Annam Commenam p. 411.
Ἐν τῷ ᾿Αργαίῳ βουνῷ. Ita continuator
Theophanis; at Scylitz. 'Αργέῳ habet. Claudianus
lib. 11, in Eutropium: Cappadocum tepidis Argeus
acervis Estuat.
Αίγιλον. Α' γικλόν. Scylitz., Αὔγιλον, continuator Theophanis.
Κατὰ τὸν Μίμαντα. Scylitzes, Κατὰ τὸν
λεγόμενον Μάμαντα, Continuator Theophanis, lib.
1v, cap. 35: Κατὰ τὸν Μάμαντα πάλιν βουνόν.
Mimantis Asiæ promontorii meminit supra Zonaras in Valente
Κατὰ τὸν Κύζικον. Scylitzæ ὁ Κίρκος di
citur.
Μώκιλος Scylitz. ὁ Μόκιλλος.
Τοῦ ἁγίου Αυξεντίου βουνῷ Sic appellatus
collis seu mons in partibus Bithyniæ desertis, 10
circiter millibus a Chalcedone dissitus, qui primo
Οξεία,deinde Βουνὸς τοῦ Αὐξεντίου dictus est, ex quo
S. Auxentius, qui Marciano et Leone M. imperantibns vixit, in montis vertice monasterium exstruxit. S. Michaeli sacrum, ut docent Menæa ad 1,
3 et 13 Junii, in sanctis Hermylo_et Stratonico,
in S. Lucilliano, et in S. Hermylo. Mentio præterea fit in iisdem Menæis 19 Januarii οἴκου Αναστασίου πατριάρχου ἐν Οξείᾳ, in quo celebrabatur
memoria SS. Luciani et Paulæ martyrum. In eo
porro monasterio vitam exegit, ac demum sepultus est idem S. Auxentium, ut est apud anonymum
in illius Vita, n. 9, et in 'Synaxario ad 14 Febr.
ubi præterea adnotatur illius σύναξιν celebrari
solitam Constantinopoli ἐν τῇ μονῇ τοῦ Καλλιστρά
του. Montem hunc aud procul a Damatry statuit
Theophanes, pag. 367, ubi agit de quodam incluso
Monacho, quem ἔγκλειστον του Αυξεντιου vocat,
cujus etiam meminit Nicephorus Constantinopolit.
in Brev. Ἐντεῦθεν συλλαμβάνονται Στέφανόν τινὰ,
ἄνδρα ὅσιον καὶ θεοφιλῆ τυγχάνοντα, μοναστὴν δὲ
τῷ σχήματι, καὶ περιειργμένον ἐν οκιἰδίῳ στενο
τάτῳ πάνω ὑπάρχοντὶ ὑπὸ τὴν τοῦ μεγίστου όρους
ἀκρώρειαν, ὃ καλοῦσι τοῦ Αὐξεντίου λόφον. Meminit præterea ejusdem monasterii Saneti Auxentii
idem Theophanes pag. 373, et auctor Vitæ S. Stephani Junioris, quod alias a veteri montis appellatione, μονὴ τῆς Ὀξείας dicitur Nicetæ in Manuele,
lib. 1, n. 2; Cinnamo, lib. 11, n. 2; nt Pachymeri,
lib. iv, cap. 8.
PG 135:51πειρατικὰς δὲ νῆας ἑτοιμασάμενοι τὴν Πελοπόννησον καὶ τὰς ἐκεῖ κατέτρεχον νήσους. ἀλλ’ αὖθις αὐτοῖς ὁ ῥηθεὶς τοῦ στόλου δρουγγάριος ἔπεισι· τῷ γὰρ λιμένι προσορμίσας τῶν Κεγχρεῶν καὶ τὰ πολέμια πλοῖα περὶ Μεθώνην καὶ Πύλον καὶ Πάτρας ἐμφιλοχωρεῖν ἐγνωκώς, διὰ τοῦ κατὰ Κόρινθον ἰσθμοῦ ταχέως διαγαγὼν τὰς τριήρεις ἐν τῇ ξηρᾷ ἐπιτίθεται τοῖς πολεμίοις ἀνωιστί· καὶ τῷ ἀνελπίστῳ ἐκπεπληγμένων αὐτῶν τὰς μὲν τῶν λῃστρικῶν νηῶν ἐπυρπόλησε, τὰς δὲ καὶ αὐτάνδρους κατέδυσε, καὶ αὐτοῦ τῶν πολεμίων ἐξηγουμένου Φωτίου ἀναιρεθέντος. οὕτω μὲν οὖν καὶ ὁ τῶν Κρητῶν ἀπώλετο στόλος. Ἐξ Ἀφρικῆς δ’ ἕτεραι νῆες αὖθις ἑξήκοντα παμμεγέθεις ἐξώρμησαν καὶ τῇ ὑπὸ Ῥωμαίους καὶ αὐταὶ ἐλυμαίνοντο καὶ μέχρι Κεφαληνίας καὶ Ζακύνθου προήλθοσαν. στέλλεται τοίνυν ναυτικὸν κατ’ αὐτῶν, ναυαρχοῦντα τὸν Νάσαρ ἔχον. πολλῶν δ’ ἐκ τῶν περὶ τὴν εἰρεσίαν πονούντων ἀποδρασάντων, αἱ τριήρεις ἦσαν ἡμίκενοι· διὸ καὶ ὁ ναύαρχος οὐκ ἔκρινε δεῖν οὕτω συμμίξαι τοῖς πολεμίοις, ἀλλ’ ἀναφέρει τῷ βασιλεῖ τὸ συμβάν, καὶ οἱ λειποτάκται ζητηθέντες ταχὺ κατεσχέθησαν.
ANNALIUM LIB. XVI.
ἐπισήμων καὶ τῶν ᾠκειωμένων τῷ βασιλεῖ, καὶ ἐπεδίδου καθ᾿ ἑκάστην ἡ περὶ τὸν Βασίλειον τοῦ βασιλέως
διάθεσις, καὶ τοσοῦτον, ὡς καὶ εἰς φθόνον κινῆσαι τὸν Καίσαρα.
Ζ΄. Ποτὲ δὲ τῆς τοῦ βασιλέως μητρός συνεστιων
μένης τῷ βασιλεῖ, ὁ πρωτοστράτωρ εἰσεκλήθη Βασί
λειος τοῦτο τοῦ βασιλέως κελεύσαντος. Καὶ ἡ βασί
λιστα συνεχῶς αὐτῷ ἐνητένιζε, καὶ ἑώρα τὸν ἄνδρα
περιεργότερον, εἶτα καὶ ἀπεφοίβασε τοῦτον εἶναι
τὸν ἀλετῆρα τοῦ γένους αὐτῆς, ἔκ τινων σημείων
τοῦτο γνοῦσα, ὡς ἔλεγε, πάλαι αὐτῇ γνωρισθέντων
ἐκ τοῦ οἰκείου ἀνδρός. ᾿Αλλὰ τῷ Μιχαὴλ ταῦτα λῆρος ἐδόκει, καὶ οὐδὲν ἀπῆγεν αὐτὸν τῆς εὐνοίας τῆς
περὶ τὸν Βασίλειον, ἤδη δὲ καὶ παρακοιμώμενον
αὐτὸν προεβάλετο. Καὶ τοῦτο δὲ τῆς κατὰ τοῦ Βασιλείου βασκανίας ἐπίδοσις τῷ Καίσαρι γέγονε, καὶ
ἐπεβούλευε τῷ ἀνδρὶ, καὶ παρ' αὐτοῦ ἀντεπεβουλεύετο. Εκστρατείας δὲ κατὰ τῶν τὴν Κρήτην ἐχύντων 'Αγαρηνῶν κηρυχθείσης τῷ Μιχαὴλ, ὁ Καῖσαρ
πρὸς τὸν τῆς Θεοτόκου ναὸν, τὸν τῶν Οδηγῶν
κεκλημένον, ἀπῆλθε, τῇ Θεομήτορι συνταξόμε
νας καὶ ἤδη τῷ θυσιαστηρίῳ αὐτοῦ προσεγ
γίγαντος, ἐξ οὐδεμιᾶς ἐμφανοῦς αἰτίας ἡ χλαμύς
τῶν ὤμων αὐτοῦ ἐξώλισθεν. Ὅπερ σημεῖον, καὶ
τῷ Καίσαρι, καὶ τοῖς ἰδοῦσιν, ἀπαίσιον ἔδοξε.
Πολλῶν δὲ τὸν βασιλέα κακιζόντων ὅτι πᾶσαν ἐνέδωκε τὴν ἐξουσίαν τῷ Καίσαρι, ὥστε ἐκεῖνον ἅττα
βούλεται πράττειν καὶ πολλὰ παρὰ τὸ δέον ποεῖν,
τῇ τῶν ὀνειδῶν ἐνδελεχείᾳ ἔδοξέ ποτε μικρὸν ἀνανῆκαι τοῦ βαθυτάτου κάρου ἐκεῖνος ὁ ἀβέλτερος ἄνθρωπος, καί τινα τῶν ᾠκονομημένων τῷ Καίσαρι καὶ
διωρθοῦτο καὶ ἀνεσκεύασεν. Ο τῷ Βάρδᾳ οὐκ ἦν
ἀνεκτόν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦτο καὶ ἐβαρυθύμει καὶ ἐμηνία.
Εκστρατεύσαντι δὲ τῷ βασιλεῖ, ὡς εἴρηται, καὶ ὁ
Καίσαρ συνεξεστράτευσε, καὶ πυκνὰς κατ' αὑτοῦ τῷ
VII. Cum vero imperator aliquando 165 matrem suam convivio excepisset, jussu illius etiam
Basilius protostrator est advocatus. Eum imperatrix continenter defixis oculis est intuita, eoque
curiosius perspecto, veluti numine afflata, dixit
illum esse pestem familiæ suæ: idque se nosse de
signis quibusdam sibi olim a marito indicatis. Verum Michael pro nugis id habuit, nulla re a benevolentia erga Basilium se abduci passus, eumque
tandem etiam cubicularium fecit: quo Cæsaris erga
Basilium invidia aucta est, ut virum insidiis appeteret, ab eoque vicissim appeteretur. Cum autem
imperator Michael expeditionem contra Cretenses
Agarenos edixisset, Casar ad Deiparæ ædem cognomento Hodegorum abiit, Dei Genitrici vale dicturus. Cumque jam sacrario appropinquasset, chlam
mys nulla evidenti de causa ei humeris delapsa
est. Id omen et Cæsari, et aliis qui id viderunt,
inauspicatum visum. Multis porro imperatorem
vituperantibus, quod omnem Cæsari potestatem
dedisset, ut quidvis ageret, multaque contra officium faceret: assiduitate reprehensionum tandem
nonnihil e profundissimo veterno experrectus esse
visus homo ille vecors, quædam a Cæsare constituta correxit et revocavit. Id Bardæ intolerabile
visum, auctoritatem imminutam graviter et iniquo
animo ferenti. Imperatorem tamen in militiam
profectum comitatus est, quem Basilius cum suis
sæpius apud Michaelem detulit,comparatæque jam
erant insidie, sed iis quibus id negotii datum
erat, Cæsaris opes el potentiam reformidantibus,
Μιχαὴλ ὁ Βασίλειος, καὶ οἱ περὶ ἐκεῖνον πεποίηντο G accidit, ut quodam tempore Bardas mane cum
τὰς διαβολάς, καὶ κεκύρωτο ἡ κατ' ἐκείνου διὰ
ταύτας ἐπιβουλή. Πολλὴν δὲ δύναμιν περιβεβλημένου τοῦ Καίσαρος, οἱ τὴν ἐπιβουλὴν ἀρτύοντες
ἐδειλαίνοντο. Πρωΐας δέ ποτε τοῦ Βάρδα ἐκ τῆς ο
κείας σκηνῆς προελθόντος μετὰ λαμπρότητος, καὶ
ευροφορίας πολλῆς, καὶ τῷ βασιλεῖ προσελθόντος,
συγκαθίσαντός τε καὶ συνομιλοῦντος αὐτῷ, ὁ Βασί
λειος ὄπισθεν αὐτοῦ ἑστηκὼς τὴν χεῖρα ἐπέσειεν,
ἀπειλῶν ὥσπερ τῷ Καίσαρι. Ὁ δὲ κατά τινα χρείαν
ἑτέραν ἀθρόον ἐπιστραφεὶς, καὶ ἰδὼν τὴν χεῖρα τοῦ
Βασιλείου, καὶ συνεὶς τὸ δηλούμενον, τοῖς ποσὶ τοῦ
βασιλέως ἐπέβριψεν ἑαυτόν. Ὤχνουν δ᾽ οἱ κατ' αὐ
του συνομοσάμενοι τὴν ἐγχείρησιν, μέχρις αὐτὸς
ὁ Βασίλειος πρῶτος αὐτῷ τὸ ξίφος ἐπήνεγκεν. Οὕτω
γὰρ καὶ οἱ ἄλλοι ἀναθαρσήσαντες, μεληδόν, τὸν
Βέρθαν περιστάντες συνέκοψαν καὶ τῷ μὲν
τε:οῦτον τὸ τέλος τῆς βιοτῆς συνεκύρησεν. Ο δέ γε
splendore et comitatu magno tabernaculum suum
egressus, imperatorem adiret, atque illi assidens
colloqueretur. Tum Basilius a tergo stans, minitabundus manum agitavit.Cum autem Cæsar alia de
causa subito respexisset, manuque Basilii visa,
intellexisset, quis is sibi vellet: pedibus imperatoris advolutus est, neque conjurati eum prius
aggredi ausi fuerunt,quam Basilius primus ensem
in eo defixisset. Tum etiam alii receptis animis
circumstetere, et membratim hominem dissecuerunt. Atque ille hunc vitæ exitum est sortitus.
Imperator autem expeditione omissa Byzantium
reversus, Eudociam Inceris filiani, concubinam
dudum suam, Basilio 166 despondet. Post, etiam
imperatorem ipse in Magna ecclesia designat, ac
per Photium patriarcham diademate ornat. Basilio
filius Leo ex Eudocia nascitur, qui Michaelis esse
Variæ lectiones et notæ.
Συνταξόμενος. De hac voce agimus in
Gloss. med. Græcit. De templo vero Hodegorum
copiose disseruimus in nostra Constantinopoli,
lib. rv.
164) Τὸν Βάρδαν περιστάντες συνέκοψαν. Νi -
cetas Paphlago in Vita Ignatii patr, Constantinopol.
Επειγομένῳ γὰρ κατὰ Κρήτης τῷ Μιχαὴλ, καὶ
αὐτὸς ὁ Βάρδας ἄχρι τῶν λεγομένων Κήπων συστρα
τεύων ἐκεῖ δὴ τὴν ἐσχάτην ετισε δίκην πρόφασιν
γὰρ ὡς ἐπιβουλεύοντα τῷ βασιλεῖ ἡ θεήλατος αυτ
τὸν μετῆλθεν ὀργὴ, καὶ ξίφεσι μεληδὸν ἀθλίως
κατακοπτόμενος. Infra: Τότε μὲν οὖν ὁ αὐτο
κράτωρ παρευθὺς πρὸς τὴν βασιλεύουσαν παλινοστεί.
ἵνα δὲ καὶ φόβον ἐμποιήσῃ τῷ ναυτικῷ καὶ μηδένα κολάσῃ χριστιανόν, τριάκοντα τῶν ἐν εἱρκταῖς φρουρουμένων Ἀγαρηνῶν ἐκβληθῆναι κελεύει νυκτός, καὶ περιχρῖσαι μὲν ἀσβόλῃ τὰς ὄψεις αὐτῶν, ὡς ἂν μὴ ἐπιγινώσκοιντο, εἶτα καὶ αἰκίσασθαι σφᾶς καὶ διὰ τῆς ἀγορᾶς περιαγαγεῖν ἀνασκολοπισθῆναί τε ἀπαχθέντας εἰς Πελοπόννησον. οὗ γενομένου οἱ τοῦ στόλου ναυτικοὶ ἐξεδειματώθησαν καὶ οὕτω τοῖς ἐναντίοις ἐπῆλθον νυκτὸς καὶ τρόπαιον ἤραντο, τῶν μὲν ἀπολομένων, τῶν δὲ ἑαλωκότων. εἶτα καὶ εἰς Σικελίαν διέβησαν καὶ τὰς ἐκεῖ πόλεις, ὅσαι τοῖς Καρχηδονίοις διέφερον, ἐκάκωσάν τε καὶ ἐξεπόρθησαν. Καὶ οἱ ἐκ μεσημβρίας δὲ Ἄραβες ἐσχολακέναι τὸν Ῥωμαϊκὸν μαθόντες στόλον, τὰ τῆς Φοινίκης καὶ τῆς Συρίας ναυσὶ προσπλέοντες ἐκάκουν παράλια. ὁ γὰρ βασιλεύς, ὅτι Μιχαὴλ ἀνεῖλε τὸν πρὸ αὐτοῦ βασιλεύοντα, οἷον ἐξιλασκόμενος τὸν θεόν, πολλαχοῦ τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων τῷ ἀρχιστρατήγῳ Μιχαὴλ ναοὺς ἐδείματο ἐκ καινῆς· καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ τοῖς ἀνακτόροις ἐδομήσατο τούτῳ πολυτελές τε καὶ πολυδάπανον τέμενος, ὃ καὶ Νέαν ἐκκλησίαν ἐκάλεσεν.
ANNALIUM LIB. XVI.
ἐπισήμων καὶ τῶν ᾠκειωμένων τῷ βασιλεῖ, καὶ ἐπεδίδου καθ᾿ ἑκάστην ἡ περὶ τὸν Βασίλειον τοῦ βασιλέως
διάθεσις, καὶ τοσοῦτον, ὡς καὶ εἰς φθόνον κινῆσαι τὸν Καίσαρα.
Ζ΄. Ποτὲ δὲ τῆς τοῦ βασιλέως μητρός συνεστιων
μένης τῷ βασιλεῖ, ὁ πρωτοστράτωρ εἰσεκλήθη Βασί
λειος τοῦτο τοῦ βασιλέως κελεύσαντος. Καὶ ἡ βασί
λιστα συνεχῶς αὐτῷ ἐνητένιζε, καὶ ἑώρα τὸν ἄνδρα
περιεργότερον, εἶτα καὶ ἀπεφοίβασε τοῦτον εἶναι
τὸν ἀλετῆρα τοῦ γένους αὐτῆς, ἔκ τινων σημείων
τοῦτο γνοῦσα, ὡς ἔλεγε, πάλαι αὐτῇ γνωρισθέντων
ἐκ τοῦ οἰκείου ἀνδρός. ᾿Αλλὰ τῷ Μιχαὴλ ταῦτα λῆρος ἐδόκει, καὶ οὐδὲν ἀπῆγεν αὐτὸν τῆς εὐνοίας τῆς
περὶ τὸν Βασίλειον, ἤδη δὲ καὶ παρακοιμώμενον
αὐτὸν προεβάλετο. Καὶ τοῦτο δὲ τῆς κατὰ τοῦ Βασιλείου βασκανίας ἐπίδοσις τῷ Καίσαρι γέγονε, καὶ
ἐπεβούλευε τῷ ἀνδρὶ, καὶ παρ' αὐτοῦ ἀντεπεβουλεύετο. Εκστρατείας δὲ κατὰ τῶν τὴν Κρήτην ἐχύντων 'Αγαρηνῶν κηρυχθείσης τῷ Μιχαὴλ, ὁ Καῖσαρ
πρὸς τὸν τῆς Θεοτόκου ναὸν, τὸν τῶν Οδηγῶν
κεκλημένον, ἀπῆλθε, τῇ Θεομήτορι συνταξόμε
νας καὶ ἤδη τῷ θυσιαστηρίῳ αὐτοῦ προσεγ
γίγαντος, ἐξ οὐδεμιᾶς ἐμφανοῦς αἰτίας ἡ χλαμύς
τῶν ὤμων αὐτοῦ ἐξώλισθεν. Ὅπερ σημεῖον, καὶ
τῷ Καίσαρι, καὶ τοῖς ἰδοῦσιν, ἀπαίσιον ἔδοξε.
Πολλῶν δὲ τὸν βασιλέα κακιζόντων ὅτι πᾶσαν ἐνέδωκε τὴν ἐξουσίαν τῷ Καίσαρι, ὥστε ἐκεῖνον ἅττα
βούλεται πράττειν καὶ πολλὰ παρὰ τὸ δέον ποεῖν,
τῇ τῶν ὀνειδῶν ἐνδελεχείᾳ ἔδοξέ ποτε μικρὸν ἀνανῆκαι τοῦ βαθυτάτου κάρου ἐκεῖνος ὁ ἀβέλτερος ἄνθρωπος, καί τινα τῶν ᾠκονομημένων τῷ Καίσαρι καὶ
διωρθοῦτο καὶ ἀνεσκεύασεν. Ο τῷ Βάρδᾳ οὐκ ἦν
ἀνεκτόν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦτο καὶ ἐβαρυθύμει καὶ ἐμηνία.
Εκστρατεύσαντι δὲ τῷ βασιλεῖ, ὡς εἴρηται, καὶ ὁ
Καίσαρ συνεξεστράτευσε, καὶ πυκνὰς κατ' αὑτοῦ τῷ
VII. Cum vero imperator aliquando 165 matrem suam convivio excepisset, jussu illius etiam
Basilius protostrator est advocatus. Eum imperatrix continenter defixis oculis est intuita, eoque
curiosius perspecto, veluti numine afflata, dixit
illum esse pestem familiæ suæ: idque se nosse de
signis quibusdam sibi olim a marito indicatis. Verum Michael pro nugis id habuit, nulla re a benevolentia erga Basilium se abduci passus, eumque
tandem etiam cubicularium fecit: quo Cæsaris erga
Basilium invidia aucta est, ut virum insidiis appeteret, ab eoque vicissim appeteretur. Cum autem
imperator Michael expeditionem contra Cretenses
Agarenos edixisset, Casar ad Deiparæ ædem cognomento Hodegorum abiit, Dei Genitrici vale dicturus. Cumque jam sacrario appropinquasset, chlam
mys nulla evidenti de causa ei humeris delapsa
est. Id omen et Cæsari, et aliis qui id viderunt,
inauspicatum visum. Multis porro imperatorem
vituperantibus, quod omnem Cæsari potestatem
dedisset, ut quidvis ageret, multaque contra officium faceret: assiduitate reprehensionum tandem
nonnihil e profundissimo veterno experrectus esse
visus homo ille vecors, quædam a Cæsare constituta correxit et revocavit. Id Bardæ intolerabile
visum, auctoritatem imminutam graviter et iniquo
animo ferenti. Imperatorem tamen in militiam
profectum comitatus est, quem Basilius cum suis
sæpius apud Michaelem detulit,comparatæque jam
erant insidie, sed iis quibus id negotii datum
erat, Cæsaris opes el potentiam reformidantibus,
Μιχαὴλ ὁ Βασίλειος, καὶ οἱ περὶ ἐκεῖνον πεποίηντο G accidit, ut quodam tempore Bardas mane cum
τὰς διαβολάς, καὶ κεκύρωτο ἡ κατ' ἐκείνου διὰ
ταύτας ἐπιβουλή. Πολλὴν δὲ δύναμιν περιβεβλημένου τοῦ Καίσαρος, οἱ τὴν ἐπιβουλὴν ἀρτύοντες
ἐδειλαίνοντο. Πρωΐας δέ ποτε τοῦ Βάρδα ἐκ τῆς ο
κείας σκηνῆς προελθόντος μετὰ λαμπρότητος, καὶ
ευροφορίας πολλῆς, καὶ τῷ βασιλεῖ προσελθόντος,
συγκαθίσαντός τε καὶ συνομιλοῦντος αὐτῷ, ὁ Βασί
λειος ὄπισθεν αὐτοῦ ἑστηκὼς τὴν χεῖρα ἐπέσειεν,
ἀπειλῶν ὥσπερ τῷ Καίσαρι. Ὁ δὲ κατά τινα χρείαν
ἑτέραν ἀθρόον ἐπιστραφεὶς, καὶ ἰδὼν τὴν χεῖρα τοῦ
Βασιλείου, καὶ συνεὶς τὸ δηλούμενον, τοῖς ποσὶ τοῦ
βασιλέως ἐπέβριψεν ἑαυτόν. Ὤχνουν δ᾽ οἱ κατ' αὐ
του συνομοσάμενοι τὴν ἐγχείρησιν, μέχρις αὐτὸς
ὁ Βασίλειος πρῶτος αὐτῷ τὸ ξίφος ἐπήνεγκεν. Οὕτω
γὰρ καὶ οἱ ἄλλοι ἀναθαρσήσαντες, μεληδόν, τὸν
Βέρθαν περιστάντες συνέκοψαν καὶ τῷ μὲν
τε:οῦτον τὸ τέλος τῆς βιοτῆς συνεκύρησεν. Ο δέ γε
splendore et comitatu magno tabernaculum suum
egressus, imperatorem adiret, atque illi assidens
colloqueretur. Tum Basilius a tergo stans, minitabundus manum agitavit.Cum autem Cæsar alia de
causa subito respexisset, manuque Basilii visa,
intellexisset, quis is sibi vellet: pedibus imperatoris advolutus est, neque conjurati eum prius
aggredi ausi fuerunt,quam Basilius primus ensem
in eo defixisset. Tum etiam alii receptis animis
circumstetere, et membratim hominem dissecuerunt. Atque ille hunc vitæ exitum est sortitus.
Imperator autem expeditione omissa Byzantium
reversus, Eudociam Inceris filiani, concubinam
dudum suam, Basilio 166 despondet. Post, etiam
imperatorem ipse in Magna ecclesia designat, ac
per Photium patriarcham diademate ornat. Basilio
filius Leo ex Eudocia nascitur, qui Michaelis esse
Variæ lectiones et notæ.
Συνταξόμενος. De hac voce agimus in
Gloss. med. Græcit. De templo vero Hodegorum
copiose disseruimus in nostra Constantinopoli,
lib. rv.
164) Τὸν Βάρδαν περιστάντες συνέκοψαν. Νi -
cetas Paphlago in Vita Ignatii patr, Constantinopol.
Επειγομένῳ γὰρ κατὰ Κρήτης τῷ Μιχαὴλ, καὶ
αὐτὸς ὁ Βάρδας ἄχρι τῶν λεγομένων Κήπων συστρα
τεύων ἐκεῖ δὴ τὴν ἐσχάτην ετισε δίκην πρόφασιν
γὰρ ὡς ἐπιβουλεύοντα τῷ βασιλεῖ ἡ θεήλατος αυτ
τὸν μετῆλθεν ὀργὴ, καὶ ξίφεσι μεληδὸν ἀθλίως
κατακοπτόμενος. Infra: Τότε μὲν οὖν ὁ αὐτο
κράτωρ παρευθὺς πρὸς τὴν βασιλεύουσαν παλινοστεί.
ἐν τούτοις οὖν τοῖς δομήμασι τῶν πλωίμων ἀσχολουμένων, καὶ τῶν νώτων αὐτῶν οὐκ ἀφισταμένων ἀπὸ τῶν ἄρσεων, τῶν τε χειρῶν αὐτῶν ἐν τοῖς κοφίνοις δουλευουσῶν, ὁ στόλος ἐσχόλασε· διὸ καὶ οἱ Ἀγαρηνοὶ ἀδεῶς, ὡς εἴρηται, τὰ παράλια ἐληίζοντο καὶ οὐ μόνα ταῦτα ἐκάκουν, ἀλλὰ καὶ τὴν Συράκουσαν ἐξεπόρθησαν. ὁ δὲ βασιλεὺς ταῖς οἰκοδομαῖς τὸ ναυτικὸν τοῦ στόλου κατέτρυχε, καὶ τῷ προφήτῃ Ἠλιοὺ τῷ Θεσβίτῃ ναὸν ἀνεγείρας· ἐτίμα γὰρ τοῦτον διαφερόντως καὶ ᾤετο προσληφθήσεσθαί ποτε παρ’ αὐτοῦ καὶ τῷ πυρίνῳ συνεπαρθήσεσθαι ἅρματι. ὅμως μέντοι τὴν ἅλωσιν καὶ κατασκαφὴν τῆς Συρακούσης μαθὼν ἔστειλε τοὺς ἀντικαταστησομένους τοῖς ἀλιτηρίοις Ἀγαρηνοῖς· ἀλλ’ οὐδὲν ἤνυστο. εἶτα τὸν Φωκᾶν Νικηφόρον μετὰ δυνάμεως ἀξιομάχου ἐκπέπομφεν, ἄνδρα γενναιότατον ὁμοῦ καὶ στρατηγικώτατον, ὃς καὶ πολλὰ κατὰ τῶν Ἄγαρ ἐκγόνων ἐστήσατο τρόπαια. Ὅτε δὲ τῷ Θεοφιλίτζῃ, ὡς εἴρηται, ἐξυπηρέτει οὗτος ὁ βασιλεύς, συγκατῆλθεν ἐκείνῳ εἰς Πελοπόννησον καὶ εἰς τὸν τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Ἀνδρονίκου ναὸν εἰσῆλθε σὺν τῷ κυρίῳ αὐτοῦ.
ANNALIUM LIB. XVI.
ἐπισήμων καὶ τῶν ᾠκειωμένων τῷ βασιλεῖ, καὶ ἐπεδίδου καθ᾿ ἑκάστην ἡ περὶ τὸν Βασίλειον τοῦ βασιλέως
διάθεσις, καὶ τοσοῦτον, ὡς καὶ εἰς φθόνον κινῆσαι τὸν Καίσαρα.
Ζ΄. Ποτὲ δὲ τῆς τοῦ βασιλέως μητρός συνεστιων
μένης τῷ βασιλεῖ, ὁ πρωτοστράτωρ εἰσεκλήθη Βασί
λειος τοῦτο τοῦ βασιλέως κελεύσαντος. Καὶ ἡ βασί
λιστα συνεχῶς αὐτῷ ἐνητένιζε, καὶ ἑώρα τὸν ἄνδρα
περιεργότερον, εἶτα καὶ ἀπεφοίβασε τοῦτον εἶναι
τὸν ἀλετῆρα τοῦ γένους αὐτῆς, ἔκ τινων σημείων
τοῦτο γνοῦσα, ὡς ἔλεγε, πάλαι αὐτῇ γνωρισθέντων
ἐκ τοῦ οἰκείου ἀνδρός. ᾿Αλλὰ τῷ Μιχαὴλ ταῦτα λῆρος ἐδόκει, καὶ οὐδὲν ἀπῆγεν αὐτὸν τῆς εὐνοίας τῆς
περὶ τὸν Βασίλειον, ἤδη δὲ καὶ παρακοιμώμενον
αὐτὸν προεβάλετο. Καὶ τοῦτο δὲ τῆς κατὰ τοῦ Βασιλείου βασκανίας ἐπίδοσις τῷ Καίσαρι γέγονε, καὶ
ἐπεβούλευε τῷ ἀνδρὶ, καὶ παρ' αὐτοῦ ἀντεπεβουλεύετο. Εκστρατείας δὲ κατὰ τῶν τὴν Κρήτην ἐχύντων 'Αγαρηνῶν κηρυχθείσης τῷ Μιχαὴλ, ὁ Καῖσαρ
πρὸς τὸν τῆς Θεοτόκου ναὸν, τὸν τῶν Οδηγῶν
κεκλημένον, ἀπῆλθε, τῇ Θεομήτορι συνταξόμε
νας καὶ ἤδη τῷ θυσιαστηρίῳ αὐτοῦ προσεγ
γίγαντος, ἐξ οὐδεμιᾶς ἐμφανοῦς αἰτίας ἡ χλαμύς
τῶν ὤμων αὐτοῦ ἐξώλισθεν. Ὅπερ σημεῖον, καὶ
τῷ Καίσαρι, καὶ τοῖς ἰδοῦσιν, ἀπαίσιον ἔδοξε.
Πολλῶν δὲ τὸν βασιλέα κακιζόντων ὅτι πᾶσαν ἐνέδωκε τὴν ἐξουσίαν τῷ Καίσαρι, ὥστε ἐκεῖνον ἅττα
βούλεται πράττειν καὶ πολλὰ παρὰ τὸ δέον ποεῖν,
τῇ τῶν ὀνειδῶν ἐνδελεχείᾳ ἔδοξέ ποτε μικρὸν ἀνανῆκαι τοῦ βαθυτάτου κάρου ἐκεῖνος ὁ ἀβέλτερος ἄνθρωπος, καί τινα τῶν ᾠκονομημένων τῷ Καίσαρι καὶ
διωρθοῦτο καὶ ἀνεσκεύασεν. Ο τῷ Βάρδᾳ οὐκ ἦν
ἀνεκτόν, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦτο καὶ ἐβαρυθύμει καὶ ἐμηνία.
Εκστρατεύσαντι δὲ τῷ βασιλεῖ, ὡς εἴρηται, καὶ ὁ
Καίσαρ συνεξεστράτευσε, καὶ πυκνὰς κατ' αὑτοῦ τῷ
VII. Cum vero imperator aliquando 165 matrem suam convivio excepisset, jussu illius etiam
Basilius protostrator est advocatus. Eum imperatrix continenter defixis oculis est intuita, eoque
curiosius perspecto, veluti numine afflata, dixit
illum esse pestem familiæ suæ: idque se nosse de
signis quibusdam sibi olim a marito indicatis. Verum Michael pro nugis id habuit, nulla re a benevolentia erga Basilium se abduci passus, eumque
tandem etiam cubicularium fecit: quo Cæsaris erga
Basilium invidia aucta est, ut virum insidiis appeteret, ab eoque vicissim appeteretur. Cum autem
imperator Michael expeditionem contra Cretenses
Agarenos edixisset, Casar ad Deiparæ ædem cognomento Hodegorum abiit, Dei Genitrici vale dicturus. Cumque jam sacrario appropinquasset, chlam
mys nulla evidenti de causa ei humeris delapsa
est. Id omen et Cæsari, et aliis qui id viderunt,
inauspicatum visum. Multis porro imperatorem
vituperantibus, quod omnem Cæsari potestatem
dedisset, ut quidvis ageret, multaque contra officium faceret: assiduitate reprehensionum tandem
nonnihil e profundissimo veterno experrectus esse
visus homo ille vecors, quædam a Cæsare constituta correxit et revocavit. Id Bardæ intolerabile
visum, auctoritatem imminutam graviter et iniquo
animo ferenti. Imperatorem tamen in militiam
profectum comitatus est, quem Basilius cum suis
sæpius apud Michaelem detulit,comparatæque jam
erant insidie, sed iis quibus id negotii datum
erat, Cæsaris opes el potentiam reformidantibus,
Μιχαὴλ ὁ Βασίλειος, καὶ οἱ περὶ ἐκεῖνον πεποίηντο G accidit, ut quodam tempore Bardas mane cum
τὰς διαβολάς, καὶ κεκύρωτο ἡ κατ' ἐκείνου διὰ
ταύτας ἐπιβουλή. Πολλὴν δὲ δύναμιν περιβεβλημένου τοῦ Καίσαρος, οἱ τὴν ἐπιβουλὴν ἀρτύοντες
ἐδειλαίνοντο. Πρωΐας δέ ποτε τοῦ Βάρδα ἐκ τῆς ο
κείας σκηνῆς προελθόντος μετὰ λαμπρότητος, καὶ
ευροφορίας πολλῆς, καὶ τῷ βασιλεῖ προσελθόντος,
συγκαθίσαντός τε καὶ συνομιλοῦντος αὐτῷ, ὁ Βασί
λειος ὄπισθεν αὐτοῦ ἑστηκὼς τὴν χεῖρα ἐπέσειεν,
ἀπειλῶν ὥσπερ τῷ Καίσαρι. Ὁ δὲ κατά τινα χρείαν
ἑτέραν ἀθρόον ἐπιστραφεὶς, καὶ ἰδὼν τὴν χεῖρα τοῦ
Βασιλείου, καὶ συνεὶς τὸ δηλούμενον, τοῖς ποσὶ τοῦ
βασιλέως ἐπέβριψεν ἑαυτόν. Ὤχνουν δ᾽ οἱ κατ' αὐ
του συνομοσάμενοι τὴν ἐγχείρησιν, μέχρις αὐτὸς
ὁ Βασίλειος πρῶτος αὐτῷ τὸ ξίφος ἐπήνεγκεν. Οὕτω
γὰρ καὶ οἱ ἄλλοι ἀναθαρσήσαντες, μεληδόν, τὸν
Βέρθαν περιστάντες συνέκοψαν καὶ τῷ μὲν
τε:οῦτον τὸ τέλος τῆς βιοτῆς συνεκύρησεν. Ο δέ γε
splendore et comitatu magno tabernaculum suum
egressus, imperatorem adiret, atque illi assidens
colloqueretur. Tum Basilius a tergo stans, minitabundus manum agitavit.Cum autem Cæsar alia de
causa subito respexisset, manuque Basilii visa,
intellexisset, quis is sibi vellet: pedibus imperatoris advolutus est, neque conjurati eum prius
aggredi ausi fuerunt,quam Basilius primus ensem
in eo defixisset. Tum etiam alii receptis animis
circumstetere, et membratim hominem dissecuerunt. Atque ille hunc vitæ exitum est sortitus.
Imperator autem expeditione omissa Byzantium
reversus, Eudociam Inceris filiani, concubinam
dudum suam, Basilio 166 despondet. Post, etiam
imperatorem ipse in Magna ecclesia designat, ac
per Photium patriarcham diademate ornat. Basilio
filius Leo ex Eudocia nascitur, qui Michaelis esse
Variæ lectiones et notæ.
Συνταξόμενος. De hac voce agimus in
Gloss. med. Græcit. De templo vero Hodegorum
copiose disseruimus in nostra Constantinopoli,
lib. rv.
164) Τὸν Βάρδαν περιστάντες συνέκοψαν. Νi -
cetas Paphlago in Vita Ignatii patr, Constantinopol.
Επειγομένῳ γὰρ κατὰ Κρήτης τῷ Μιχαὴλ, καὶ
αὐτὸς ὁ Βάρδας ἄχρι τῶν λεγομένων Κήπων συστρα
τεύων ἐκεῖ δὴ τὴν ἐσχάτην ετισε δίκην πρόφασιν
γὰρ ὡς ἐπιβουλεύοντα τῷ βασιλεῖ ἡ θεήλατος αυτ
τὸν μετῆλθεν ὀργὴ, καὶ ξίφεσι μεληδὸν ἀθλίως
κατακοπτόμενος. Infra: Τότε μὲν οὖν ὁ αὐτο
κράτωρ παρευθὺς πρὸς τὴν βασιλεύουσαν παλινοστεί.
PG 135:59ἦν δ’ ἐκεῖσε προσμένων μοναχός τις ἀντιποιούμενος ἀρετῆς, ὃς τοῦ μὲν Θεοφιλίτζη οὐδεμίαν φροντίδα πεποίητο, τὸν δὲ Βασίλειον θεασάμενος καὶ ἐξυπανέστη καὶ προσεκύνησε καὶ φιλοφρόνως ἐδεξιώσατο. γυνὴ δέ τις χήρα ἐν τῇ χώρᾳ ἐκείνῃ τυγχάνουσα καὶ τῶν ἐγχωρίων πρωτεύουσα πλούτῳ τε περιρρεομένη πολλῷ, συνήθης οὖσα τῷ μοναχῷ καὶ μαθοῦσα τὸ γεγονός, μετεπέμψατο τοῦτον καὶ ἤρετο πῶς τὸν μὲν Θεοφιλίτζην ἄρχοντα περιφανῆ καὶ τοῖς βασιλεῦσι κατὰ γένος προςήκοντα οὔτε προσρήσεως οὔτε δεξιώσεώς τινος κατηξίωσε, τῷ δ’ ἐκείνῳ ὑπηρετοῦντι καὶ προσεφώνησε καὶ τιμῆς μετέδωκεν οὐκ ἀναλογούσης τῇ καταστάσει αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ λίαν ὑπερβαλλούσης αὐτήν. εἴκαζε γάρ, εἰδυῖα τὸν μοναχόν, μὴ ἀλόγως ποιῆσαι τὸ γεγονός. ὁ δέ τὸν μὲν Θεοφιλίτζην ἰδιώτην εἶπεν ἑώρων, βασιλέα δὲ τὸν Βασίλειον, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ὡς βασιλέα τὸν ἄνδρα τετίμηκα. ἴσθι γὰρ ὡς πρὸς τοῦ θεοῦ βασιλεὺς ἐκεῖνος ἀφώρισται.
ANNALIUM LIB. XVI.
πάντα τοὺς τῆς Ἐκκλησίας ίθυνεν οἴακας, ὁ Φώτιος τὸ δεύτερον παρὰ τοῦ Βασιλείου εἰς τὸν τῆς
ἀρχιερωσύνης, θρόνον ἀνάγεται. Επιβουλὴ δὲ συσκευαζομένη κατὰ τοῦ βασιλέως οὐκ ἔλαβεν, ὅθεν ὁ
μὲν ἐξάρχων αὐτῆς Ῥωμανὸς ὁ Κουρκούας ἐξεκόπη τὰ ὅμματα· οἱ δὲ τούτῳ συνομοσάμενοι, αἰκι
σθέντες, καὶ καρέντες τὴν τρίχα, ὑπερορίαν κατεδικάσθησαν.
Θ΄. Ηδη δὲ τοῦ ἔπρος ἀναλάμποντος, ἐκστρατεύει
κατὰ τῆς Συρίας, ἕνα τῶν υἱῶν τὸν Κωνσταντίνου •
ἔχων μεθ' ἑαυτοῦ, καὶ εἴλε τῶν φρουρίων τινά •
ἔν:ο: δὲ καὶ προσεχώρησαν αὐτῷ διὰ τὴν τῶν ἄλλων
αλωτιν δειλιάσαντες. Εἶτα τη Γερμανικείς προσο
βάλλει, καὶ τὰ προάστεια δηϊώσας αὐτῆς, ἀφίκετο
πρὸς πόλιν τὴν Αδαταν, καὶ ταύτην ἐπολιόρκει.
λιγώρως δὲ πρὸς τὴν πολιορκίαν διακειμένων τῶν
πολιτῶν αὐτῆς, ἤρετο αὐτοὺς ὁ Βασίλειος ὅτῳ περ
ποιθύτες, οὐ προσέρχονται οἱ, ἤδη τῆς πόλεως
αλισκομένης. Καί τις τῶν χρόνῳ προβεβηκότων
φησὶν ἀκριβῶς εἰδέναι ὡς οὐχ ὑπὸ σοῦ πέπρωται
τὴν πόλιν ἀλῶναι νυνί, ἀλλ' ὑφ᾽ ἑτέρου τῶν ἐξ
στρίας καταγομένων τῆς σῆς Κωσταντίνου τὴν
κλήσιν. Τοῦ δὲ βασιλέως τὸν υἱὸν ἐπιδείξαντος, καὶ
Οὗτος ὁ Κωνσταντῖνος ἐστι, φήσαντος, ὁ γηραιός p
ἐκεῖνος, Οὐχ οὗτος, εἶπεν, ὁ Κωσταντινός ἐστιν,
ὑφ' οὗ ἡμῶν ἡ πόλις ἐλώσεται, ἕτερος δέ τις τῶν
ἀπογόνων τῶν σῶν. Μηνίσας οὖν ἐπὶ τοῖς τοῦ
πρεσούτου προμαντεύμασιν ὁ Βασίλειος, κραταιότερον τῇ πολιορκίᾳ ἐπέθετο, Ἐπεὶ δὲ οὐδὲν ἤνυε,
καὶ ψύχος δὲ γεγονὸς ἐλύπει σφόδρα τὸ στρατευμα
τὴν πολιορκίαν λιπών, ἐπανόδου ἐμέμνητο, τοὺς
αἰχμαλώτους ἀναιρεθῆναι προστάξας, ἵνα μὴ φυλακῆς δέωνται, ἤ τι νεωτερίσωσιν ἀδείας λαβόμενοι.
Οἱ δ' ἐκ Ταρσοῦ καὶ Μελιτηνῆς ᾿Αγαρηνοὶ τὰς
Ρωμαϊκός κατέτρεχον χώρας, οἷς ἀντεπιὼν ὁ στρατηλάτης Ανδρέας τὰς ὁρμᾶς αὐτῶν ἀνέκοπτεν.
Ἐπιστείλαντος δὲ αὐτῷ τοῦ ᾿Αμηρᾶ τῆς Ταρσοῦ
ὡς οὐδέν σε ὁ τῆς Μαρίας υἱός ἀνήσει κατὰ σοῦ
ἐπιόντος μου, ἐκεῖνος, τὴν βλασφημον ἐπιστολὴν λατῶν, εἰκόνος τῆς Θεομήτορος ἐξηρτήσατο, Ανταπόδος τῷ ἀλαζόνι, λέγων, ὦ Δέσποινα, τοῦ φρυάγματος τὰ ἐπίχειρα. Καὶ ταῦτα εἰπὼν, εχώρει
κατὰ τοῦ βλασφημήσαντος, καὶ μάχης κροτηθείσης
τρέπονται οἱ πολέμιοι, καὶ γίνεται τούτων φόνος
πολύς, καὶ αὐτὸς δὲ ὁ ἀμηρᾶς ἀποσφάττεται, με
τρίων διαφυγόντων τινῶν. Φθονηθεὶς δὲ ὁ στρατηλάτης διεβέβλητο, ὡς δυνάμενος καὶ τὴν Ταρσόν
ἐξελεῖν οὐκ ἠθέλησε. Διὸ ἀφαιρεῖται μὲν ὁ βασιλεύς
τὴν ἀρχὴν ἀπ' αὐτοῦ, δίδωσι δὲ ταύτην τῷ Στυπ
πρώτῃ, ἐπαγγελομένῳ καὶ τὴν Ταρσὸν ἐκπορθῆς
11:, καὶ ἀλλα πλείω κατωρθωκέναι νεανιευομένῳ·
ὃς οὐ μόνον οὐδὲν ὧν ηὔχει κατώρθωσεν, ἀλλὰ καὶ
δυστυχήματι περιπέπτωκεν ἐξ ἀμελείας καὶ ἀπε
ρισκέπτου σκηνώσεως. Γνόντες γὰρ οἱ Βάρβαροι τὸ
ἐκείνου στρατόπεδον ἀφυλάκτως ἔχον, νυκτὸς αὐτῷ
ἐπιτίθενται, καὶ ἀναιροῦσι πολλοὺς, οἱ πλείους δὲ
ὑπ' ἀλλήλων συμπατούμενοι διεφθείροντο, καὶ οὕτως
IX. Sub vernum tempus imperator una cum filio
Constantino Syriæ bellum infert, castella quædam
capit quædam, injecto ex aliorum expugnatione
terrore, in deditionem accipit. Deinde Germaniciam
invadit, et suburbiis incensis, urbem Adatam obsidet. Civibus negligenter se defendentibus, Basilio
rogante qua re freti se non dederent, urbe jamjam
capienda, quidam 169 provectæ ætatis homo ait,
se certo scire non esse in fatis, ut nunc urbs ab
ipso capiatur, sed ab alio, qui ex ejus lumbis descenderet, nomine Constantino. Cum vero imperator, filio demonstrato, eum esse Constantinum
dixisset,et senex eum esse Constantinum,a quo sua·
urbs capienda esset, negaret, sed alium quemdam
ex cjus posteris, Basilius ob eam divinationem iratus, oppugnationem acrius urget; sed cum nibil
proficeret, ac frigus exercitum infestaret, soluta
obsidione, reditum cogit, captivis interfici jussis,
ne custodia opus esset, neve opportunitatem nacti,
aliquid novarent. Cum autem Tarsenes et Melitenæi Agareni provincias Romanas incursarent,
dux Andreas eorum insolentiam reprimebat, et
missis ad se ab Amera blasphemis litteris, quibus
scribebat, si ipse illum invasisset, nihil ei Mariæ
filium profuturum, illa accepta epistola et imagini
Dei Matris appensa, dixit: Domina, remunerare fremitum hominis arrogantis. His dictis, contra blasphemum eduxit copias,commissaque pugna, hostes
in fugam versi, maxima ex parte cadunt, ipseque
Ameras jugulatur, paucis fuga elapsis. Sed dux ex
invidia delatus,cum Tarsum etiam capere potuisset,
noluisse: imperator ducatum illi ademptum Styppiola tradit, et Tarsi excilium pollicenti, et alia
magnifica juveniliter jactanti: qui adeo nihil eorum
quæ gloriabatur, effecit, ut etiam ex negligentia
et inconsiderata castrametatione in cladem inciderit. Nam Barbari castra ejus, in quibus nullas
agi excubias cognorant, noctu aggressi, multos
cædunt,sed plures a sese invicem obtriti perierunt,
itaque superiores fuere Agareni. Eo rerum Orientalium statu, Occidens pejus etiam se habebat.
Nam Italia quæ Romanis imperatoribus parebat,
et maxima Siciliæ pars, multæque gentes aliæ,sub
Michaele tributariæ factæ sunt Carthaginensibus.
Carthaginenses enim Agareni, classe instructa,
multisque oppidulis captis, Ragusium obsident
Ragusinis per legatos auxilia petentibus, Basilius
centum naves bellicas subsidio mittit, quas contra
se ire Agareni ubi cognoverunt, soluta obsidione
Variæ lectiones et notæ.
τῷ βασιλεῖ, ἐν οἷς ἀρτίως ἐστὶν ἡ μονὴ ἡμερησίη,
ἐν αὐτῷ τῷ τόπῳ χειρωθείσης ελάφου, ἐν ᾧ τὸ τῆς
μονῆς θυσιαστήριον ίδρυται, εὑρέθη τράπεζα παλαιὰ
υπό κίονος βασταζομένη, γράφουσα οὕτως· Τοῦτό
PATROL. GR. CXXXV.
ἐστιν τὸ ἅγιον θυσιαστήριον τοῦ ἀρχιστρατήγου
Μιχαὴλ τοῦ ᾿Ανατέλλοντος, ὅπερ ἐνεθρόνισεν ὁ ἅγιος
ἀπόστολος Ανδρέας. Vide nostram Constantinopolim, lib. iv, pag. 189.
Οι
PG 135:61ταῦτα ἀκούσασα ἡ γυνή, ἐπεὶ νοσήσας ἐκεῖ κατελείφθη ὁ Βασίλειος, ἀπάραντος ἐκεῖθεν τοῦ κυρίου αὐτοῦ, προσελάβετό τε αὐτὸν εἰς τὸν οἶκον αὐτῆς καὶ θεραπείας ἠξίωσε καὶ ἀναρρωσθέντα εἰσποιητὸν ἀδελφὸν τῷ υἱῷ αὐτῆς γενέσθαι πέπεικε καὶ χρήματα παρέσχεν· εἶτα καὶ τὴν βασιλείαν αὐτῷ προαγορεύει, καὶ ὅτε τεύξεται τῆς ἀρχῆς, μὴ ἐπιλαθέσθαι τοῦ παιδὸς αὐτῆς ἀξιοῖ μήτ’ αὐτῆς, εἰ τοῖς ζῶσιν ἔτι συγκαταλέγοιτο. ὁ μὲν οὖν Βασίλειος ἐπὶ τούτοις ἀπῆλθεν. ἐκείνη δὲ βασιλεύσαντος ἄρτι πρὸς τὴν βασιλίδα τῶν πόλεων μετὰ τοῦ υἱοῦ παρεγένετο, δῶρα προσαγαγοῦσα πολυτελῆ καὶ πολλά· ἣν ἐντίμως ὁ βασιλεὺς προσεδέξατο καὶ τὸν υἱὸν αὐτῆς, ὃν ἀδελφὸν ἐκ πνευματικῆς διαθέσεως, ὡς εἴρηται, ἔσχηκε, πρωτοσπαθάριον τετίμηκε. Σεισμῶν δὲ διαφόρων συμβάντων, ἐξ ὧν πολλοὶ ναοὶ διερράγησαν, ὁ βασιλεὺς αὖθις αὐτοὺς ἀνωρθώσατο· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν δυτικὴν μεγάλην ἁψῖδα τῆς τοῦ θεοῦ λόγου Σοφίας ῥαγεῖσαν καὶ πεσεῖν τυγχάνουσαν προσδοκήσιμον μηχαναῖς τεχνιτῶν συνέσφιγξέ τε καὶ ἥδρασε. Καὶ τῶν Ἰουδαίων πολλοὺς δόσεσι χρημάτων καὶ ὑποσχέσεσι χριστιανοὺς γενέσθαι πέπεικε·
Longobardiam invasere, captaque Bari urbe, ejus- υπερίσχον οἱ ἐκ τῆς; Αγαρ. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν Εῷα τοῦτο
que tuto receptu usi, 170 totam Longobardiam
occuparunt. Cæteræ quoque gentes quæ ab Agarenis premebantur, cum audissent quid Ragueii
accidisset, et ut hostes, reformidatis imperatoris
auxiliis, ab obsidione destitissent: anxilia et ipso
petunt, se Romano imperio subjicientes. Basilius
εἶχε τὸν τρόπον, χειρόνως δὲ διέκειντο τὰ Εσπέρια.
Η τε γὰρ τοῖς Ῥωμαίων βασιλεῦσιν ὑπήκοος Ιταλία, καὶ τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας υπόφοροι
τοῖς Καρχηδονίοις ἐπὶ τῆς βασιλείας του Μιχαήλ
γεγόνασιν, ἀλλὰ μὴν καὶ ἄλλα τῶν ἐθνῶν πλείονα.
Στόλον γὰρ ἐξαρτύσαντες οἱ ἐκ Καρχηδόνος
Variæ lectiones et nota.
Τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας. Vide Constantinum. lib. 11 De themat. cap. 10.
Etódov yap. Michaele Theophili filio imperante, Saraceni Ægyptii Græcorum provincias Occidentales, atque imprimis maximam Siciliæ partem pervasere. Dehinc cum Basilius Macedo regni
habenas excepisset, classe instructa, in Dalmatia
maritima, facta exscensione, complurimis expugnatis oppidis, Ragusium obsedere. At ut subsidium
Ragusinis submitti a Basilio,ac centum Chelandia,
quæ πολεμιστηρίους νῆας vocat Zonaras, Niceta
patricio cognomiento Orypha, rei navalis drungario,
duce advenire perceperunt, trajecere in Italiam,
captaque urbe Bari,inde in continentem Calabriam
et Apuliam effusi, harum fere provinciarum
domini effecti sunt, Capta autem Baris sub annum
851, Erchempertus, in Hist Langob. cap. 20:
Per idem tempus Agureni Barim insidentes ceperunt,
devastantes stirpitus, deprædare totam Apuliam,
Calabriam, et pedetentim Salernum ac Benerentum
depopulari initiarunt. Evocati autem Saraceni a
Radelgiso principe Beneventano in auxillium suum
contra Capuanos, per Paudonem Castaldeum Barensem fidelem suum, ut habent Leo Ost. lib. 1,
cap. 27; anonymus Casin. cap. 8, et Chronicon
S. Vincentii de Vulturno, pag. 694. Ut porro in
finitimas provincias effusi, dominatum suum dilatarint in Italia,pluribus prosequitur idem Erchem.
pertus, cap. 29, ut et Leo Ost. lib. 1, cap. 32.
Sed et Porphyrogenitus, De adm. imp. cap. 32.
rem sic narrat: Οἱ δὲ Σαρακηνοί, μαθόντες τὴν
μετὰ τοῦ στόλου τοῦ πατρικίου δρουγγγαρίου τοῦ
πλωίμου, ἔφυγον καταλιπόντες τὸ κάστρον Ῥαουσίου,
καὶ ἀντεπέρασαν ἐν Λογγοβαρδία, και πολιορκήσαν
τες τὸ κάστρον Βάρεως, τοῦτο ἐπόρθησαν. Τότε ὁ
σολδανὸς κτίσας ἐκεῖσε παλάτια, κατεκράτησε πᾶσαν
Λογγοβαρδίαν μέχρι Ρώμης έτη τεσσαράκοντα,
Saracenti ubi adfuturum mox cum classe patricium
rei navalis drungarium resciverunt, ab obsidione
Ragusini castri recesserunt, et in Longobardiam
trajicientes, urbem Barin obsederunt, expugnaruntque. Tunc soldadus structis,ibi palatiis, Longobardiam
omnem Romam usque annos quadraginta tenuit.
Quæ totidem verbis habet ac repetit lib. 11 De
themat. cap. 2 et in avi Basili Nita, n. 55, unde
bausit quæ in hanc rem scripsit Scylitzes, pag.
577. Varie autem soldani nomen affertur a scriptoribus quippe Porphyrogenitus, et ex eo cylitzes, narrant Saracenos ducibus Saba, vel Saban
et Calpho, τῷ Σάβᾳ καὶ τῷ Καλφούς, cum triginta
sex navibus in Dalmatiam appulisse. Calphon 80dani meminit etiam Leo Ost. lib. 1 cap. 27, At
qui 62. Porphyrogenito, et i6xy Scylitzæ, eidem Porphyrogenito lib. 11 De themath. Sáu,
Erchemperto Seodam, anonymo Casin. cap. 28,
33 et Leoni Ost. lib. 1, cap. 37, Seodum; denique
auctori Chronici S. Vincentii de Vulturo Sangdam
dicitur. 1ot igitur oppressi malis. crebrisque Saracenorum excursionibus fatigati Longobardi,
legatos ad Basilium miserunt opem exposcentes,
voluntariam præterea subjectíonem polliciti:
quibus ille admissis, non modo destinatam pro
Dalmatis classem in eorum subsidium misit, sed
et Romanum anstistem et Ludovicum II imperatorem, ut suis copiis miseros Italos adjuvarent, per
Ο
epistolas impulit. Ita quidem Porphyrogenitus in
Basilio, et ex eo Græci scriptores. At Latini, Erchempertus scilicet et auctor Chronici S. Vincentii,
evocatum tradunt Ludovicum a Capuanis et Beneventanis, Beneventi fines per Sorum ingressum,
Capuaque, cujus princeps rebellaverat, expugnata,
anno sequenti, multis fultum auxiliatoribus Burim
perrexisse, ac cum prædivto Sangdam Augustalem
excrcitum pugnum commississe, fudisseque Saracenos deinde Materam expugnasse ac Canusium;
revessum denique Beneventum, cum Soraceni ad
extremitatem pervenissent, misso exercitu Barim
cepisse, caplo in ea Sangdane effet (al effero Rege)
cum aliis satellitibus ejus. Similia narrat Leo
Ostiensis, lib. 1, cap. 28, qui expeditionem Ludovici in annnum 866, conjicit, Barimque quatuor
annis ab eo obsessam ait, sed Ludovicum Basilii
coqiis maritimis, terrestres suas adjunxisse, unaque et simul Barim obsedisse par est credere,
siquidem verum, sit capta a Ludovico Bari die
tertia Febr. anno 868, ind. 1, ut est apud Lupum
Protospatham et anonymum Barensen, civitatem
ipsam Basilio, soldanum vero Ludovico in belli
præmium cessisse, ut diserte habet Porphyrosenitus: Καὶ τὸ μὲν κάστρον Βάρεως καὶ τὴν αἰχμα
λωσίαν πᾶσαν ἀνελάβετο ὁ βασιλεὺς Ῥωμαίων· τὸν
δὲ σολδανὸν καὶ τοὺς λοιπούς Σαρακηνούς ἀνελάβετο
Δαλούχος ὁ ρεξ Φραγγίας καὶ ἀπήγαγεν αὐτοὺς
ἐν αῷ κάστρῳ Βενεβένδου. Et urbem qaidem Barin,
totumque regionem ac prædam universam sibi habuit
imperator Romanorum; soldanum autem cum cæteris
Saracenis rex Francia Ludovicus, el Beneventum
adduxit. Verum an ista fidem omnino mereantur,
dubium facit quod tradunt iidem Erchembertus,
auctor Chronici S.Vincentii et Protospatha,demum
scilicet Bari ingressos Græcos post excessum Ludovici, ut a Saracenis, quorum vires quotidie invalescebant, sese tutarentur. Erchempertus, cap.
29, et Chronichon S. Vincentii: Hoc audientės
qui Bari residebaut. Gregorium Bajulum imperatorem Græcorum, qui tunc in Ydronto degebat, cum
multis excercitibus ob Saracenorum metum Barim
introduxerunt: qui statim apprehensum Castaldeum,
illiusque primores Constantinopolim misit, quibus
jurejurando fidem dederat. Quod in annum 874,
ind. 8, rejiciunt Protospatha et anonymus BaDrensis, proinde post excessum Ludovici, qui Ravennæ diem extremum clausit 13 Augusti anno
874. Quod de soldani risu, et ut a Capuanis et
Beneventanis, libertatem adeptus fuerit, hoc loco
tradit Zonaras, Porphyrogenitus pariter et Cedrenus
commemorant. At quod addunt Ludovico a venatione revertenti Beneventanos portas occlusisse,
non omnino Erchempeati narrationi convenit:
ita enim ille cap. 34: Quibus ita patratis, (capta
scilicet Bari) videns diabolus suos eliminari, Christoque universa restaurari, et damna inferni dolens
suo instinctu cæperunt Galli graviter Beneventanos
persequi, ac crudeliter vexare. Qua de re et Adelgisus princeps (Beneventanus) adversus Lodoguicum
Augustum erectus cum suis Beneventi infra mænia
degentem, ac secure quiescentem astu doloso sanctissimum virum, salvatorem scilicet Beneventanæ provinciæ, cæpit, et custodiis mancipavit, bonaque ejus
diripiens, ditotus est, cunctosque viros exércitales
καὶ τῷ ἔθνει τῶν Ῥῶς σπεισάμενος εἰς ἐπίγνωσιν ἐλθεῖν τοῦ καθ’ ἡμᾶς μυστηρίου πεποίηκε. συνθεμένοις γὰρ βαπτισθῆναι ἀρχιερεὺς αὐτοῖς ἐστάλη παρὰ τοῦ αὐτοκράτορος. οἱ δὲ μεταθέσθαι μέλλοντες ἐκ τῆς οἰκείας θρησκείας εἰς τὴν καθ’ ἡμᾶς ὤκνουν τε καὶ ἐδίσταζον καί εἰ μή τι θαῦμα ἴδοιμεν εἶπον πρὸς τὸν ἀρχιερέα οἷα πολλὰ διδάσκεις αὐτὸς γενέσθαι πρὸς τοῦ Χριστοῦ, οὐκ ἄν ποτε δέξασθαι πεισθείημεν τὸ δόγμα τὸ σόν. καὶ ὅς αἰτήσασθε εἶπεν ὃ βούλεσθε. κἀκεῖνοι τὴν βίβλον εἶπον ἣ τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ διδάσκει, βλητέον εἰς πῦρ· καὶ εἰ διαμείνῃ ἀνάλωτος, πίστις ἔσται ταῦτα ἡμῖν ἀληθῶς εἶναι θεὸν τὸν παρὰ σοῦ κηρυττόμενον. συνέθετο ποιῆσαι τουτὶ ὁ ἐπίσκοπος· ἀνήφθη πυρκαϊά, ἦρε πρὸς οὐρανὸν ὁ ἀρχιερεὺς τὰς χεῖράς τε καὶ τὰ ὄμματα· δόξασόν σου εἶπε τὸ ὄνομα, Χριστὲ ὁ θεός. ἐνέθετο τῇ πυρκαϊᾷ τὸ ἱερὸν εὐαγγέλιον· τὸ δὲ χρονίσαν ἐν τῇ φλογὶ ἀδιαλώβητον ἔμεινεν. οἱ βάρβαροι ἐξεπλάγησαν, ἐπίστευσαν τῷ κηρύγματι καὶ τελεσθῆναι κατήπειγον τῷ θείῳ βαπτίσματι. ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ συμβέβηκεν. Ὁ δ’ εἷς τῶν τοῦ βασιλέως υἱῶν ὁ Κωνσταντῖνος, ὃν καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων ἐφίλει, νοσήσας ἐξέλιπε·
Longobardiam invasere, captaque Bari urbe, ejus- υπερίσχον οἱ ἐκ τῆς; Αγαρ. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν Εῷα τοῦτο
que tuto receptu usi, 170 totam Longobardiam
occuparunt. Cæteræ quoque gentes quæ ab Agarenis premebantur, cum audissent quid Ragueii
accidisset, et ut hostes, reformidatis imperatoris
auxiliis, ab obsidione destitissent: anxilia et ipso
petunt, se Romano imperio subjicientes. Basilius
εἶχε τὸν τρόπον, χειρόνως δὲ διέκειντο τὰ Εσπέρια.
Η τε γὰρ τοῖς Ῥωμαίων βασιλεῦσιν ὑπήκοος Ιταλία, καὶ τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας υπόφοροι
τοῖς Καρχηδονίοις ἐπὶ τῆς βασιλείας του Μιχαήλ
γεγόνασιν, ἀλλὰ μὴν καὶ ἄλλα τῶν ἐθνῶν πλείονα.
Στόλον γὰρ ἐξαρτύσαντες οἱ ἐκ Καρχηδόνος
Variæ lectiones et nota.
Τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας. Vide Constantinum. lib. 11 De themat. cap. 10.
Etódov yap. Michaele Theophili filio imperante, Saraceni Ægyptii Græcorum provincias Occidentales, atque imprimis maximam Siciliæ partem pervasere. Dehinc cum Basilius Macedo regni
habenas excepisset, classe instructa, in Dalmatia
maritima, facta exscensione, complurimis expugnatis oppidis, Ragusium obsedere. At ut subsidium
Ragusinis submitti a Basilio,ac centum Chelandia,
quæ πολεμιστηρίους νῆας vocat Zonaras, Niceta
patricio cognomiento Orypha, rei navalis drungario,
duce advenire perceperunt, trajecere in Italiam,
captaque urbe Bari,inde in continentem Calabriam
et Apuliam effusi, harum fere provinciarum
domini effecti sunt, Capta autem Baris sub annum
851, Erchempertus, in Hist Langob. cap. 20:
Per idem tempus Agureni Barim insidentes ceperunt,
devastantes stirpitus, deprædare totam Apuliam,
Calabriam, et pedetentim Salernum ac Benerentum
depopulari initiarunt. Evocati autem Saraceni a
Radelgiso principe Beneventano in auxillium suum
contra Capuanos, per Paudonem Castaldeum Barensem fidelem suum, ut habent Leo Ost. lib. 1,
cap. 27; anonymus Casin. cap. 8, et Chronicon
S. Vincentii de Vulturno, pag. 694. Ut porro in
finitimas provincias effusi, dominatum suum dilatarint in Italia,pluribus prosequitur idem Erchem.
pertus, cap. 29, ut et Leo Ost. lib. 1, cap. 32.
Sed et Porphyrogenitus, De adm. imp. cap. 32.
rem sic narrat: Οἱ δὲ Σαρακηνοί, μαθόντες τὴν
μετὰ τοῦ στόλου τοῦ πατρικίου δρουγγγαρίου τοῦ
πλωίμου, ἔφυγον καταλιπόντες τὸ κάστρον Ῥαουσίου,
καὶ ἀντεπέρασαν ἐν Λογγοβαρδία, και πολιορκήσαν
τες τὸ κάστρον Βάρεως, τοῦτο ἐπόρθησαν. Τότε ὁ
σολδανὸς κτίσας ἐκεῖσε παλάτια, κατεκράτησε πᾶσαν
Λογγοβαρδίαν μέχρι Ρώμης έτη τεσσαράκοντα,
Saracenti ubi adfuturum mox cum classe patricium
rei navalis drungarium resciverunt, ab obsidione
Ragusini castri recesserunt, et in Longobardiam
trajicientes, urbem Barin obsederunt, expugnaruntque. Tunc soldadus structis,ibi palatiis, Longobardiam
omnem Romam usque annos quadraginta tenuit.
Quæ totidem verbis habet ac repetit lib. 11 De
themat. cap. 2 et in avi Basili Nita, n. 55, unde
bausit quæ in hanc rem scripsit Scylitzes, pag.
577. Varie autem soldani nomen affertur a scriptoribus quippe Porphyrogenitus, et ex eo cylitzes, narrant Saracenos ducibus Saba, vel Saban
et Calpho, τῷ Σάβᾳ καὶ τῷ Καλφούς, cum triginta
sex navibus in Dalmatiam appulisse. Calphon 80dani meminit etiam Leo Ost. lib. 1 cap. 27, At
qui 62. Porphyrogenito, et i6xy Scylitzæ, eidem Porphyrogenito lib. 11 De themath. Sáu,
Erchemperto Seodam, anonymo Casin. cap. 28,
33 et Leoni Ost. lib. 1, cap. 37, Seodum; denique
auctori Chronici S. Vincentii de Vulturo Sangdam
dicitur. 1ot igitur oppressi malis. crebrisque Saracenorum excursionibus fatigati Longobardi,
legatos ad Basilium miserunt opem exposcentes,
voluntariam præterea subjectíonem polliciti:
quibus ille admissis, non modo destinatam pro
Dalmatis classem in eorum subsidium misit, sed
et Romanum anstistem et Ludovicum II imperatorem, ut suis copiis miseros Italos adjuvarent, per
Ο
epistolas impulit. Ita quidem Porphyrogenitus in
Basilio, et ex eo Græci scriptores. At Latini, Erchempertus scilicet et auctor Chronici S. Vincentii,
evocatum tradunt Ludovicum a Capuanis et Beneventanis, Beneventi fines per Sorum ingressum,
Capuaque, cujus princeps rebellaverat, expugnata,
anno sequenti, multis fultum auxiliatoribus Burim
perrexisse, ac cum prædivto Sangdam Augustalem
excrcitum pugnum commississe, fudisseque Saracenos deinde Materam expugnasse ac Canusium;
revessum denique Beneventum, cum Soraceni ad
extremitatem pervenissent, misso exercitu Barim
cepisse, caplo in ea Sangdane effet (al effero Rege)
cum aliis satellitibus ejus. Similia narrat Leo
Ostiensis, lib. 1, cap. 28, qui expeditionem Ludovici in annnum 866, conjicit, Barimque quatuor
annis ab eo obsessam ait, sed Ludovicum Basilii
coqiis maritimis, terrestres suas adjunxisse, unaque et simul Barim obsedisse par est credere,
siquidem verum, sit capta a Ludovico Bari die
tertia Febr. anno 868, ind. 1, ut est apud Lupum
Protospatham et anonymum Barensen, civitatem
ipsam Basilio, soldanum vero Ludovico in belli
præmium cessisse, ut diserte habet Porphyrosenitus: Καὶ τὸ μὲν κάστρον Βάρεως καὶ τὴν αἰχμα
λωσίαν πᾶσαν ἀνελάβετο ὁ βασιλεὺς Ῥωμαίων· τὸν
δὲ σολδανὸν καὶ τοὺς λοιπούς Σαρακηνούς ἀνελάβετο
Δαλούχος ὁ ρεξ Φραγγίας καὶ ἀπήγαγεν αὐτοὺς
ἐν αῷ κάστρῳ Βενεβένδου. Et urbem qaidem Barin,
totumque regionem ac prædam universam sibi habuit
imperator Romanorum; soldanum autem cum cæteris
Saracenis rex Francia Ludovicus, el Beneventum
adduxit. Verum an ista fidem omnino mereantur,
dubium facit quod tradunt iidem Erchembertus,
auctor Chronici S.Vincentii et Protospatha,demum
scilicet Bari ingressos Græcos post excessum Ludovici, ut a Saracenis, quorum vires quotidie invalescebant, sese tutarentur. Erchempertus, cap.
29, et Chronichon S. Vincentii: Hoc audientės
qui Bari residebaut. Gregorium Bajulum imperatorem Græcorum, qui tunc in Ydronto degebat, cum
multis excercitibus ob Saracenorum metum Barim
introduxerunt: qui statim apprehensum Castaldeum,
illiusque primores Constantinopolim misit, quibus
jurejurando fidem dederat. Quod in annum 874,
ind. 8, rejiciunt Protospatha et anonymus BaDrensis, proinde post excessum Ludovici, qui Ravennæ diem extremum clausit 13 Augusti anno
874. Quod de soldani risu, et ut a Capuanis et
Beneventanis, libertatem adeptus fuerit, hoc loco
tradit Zonaras, Porphyrogenitus pariter et Cedrenus
commemorant. At quod addunt Ludovico a venatione revertenti Beneventanos portas occlusisse,
non omnino Erchempeati narrationi convenit:
ita enim ille cap. 34: Quibus ita patratis, (capta
scilicet Bari) videns diabolus suos eliminari, Christoque universa restaurari, et damna inferni dolens
suo instinctu cæperunt Galli graviter Beneventanos
persequi, ac crudeliter vexare. Qua de re et Adelgisus princeps (Beneventanus) adversus Lodoguicum
Augustum erectus cum suis Beneventi infra mænia
degentem, ac secure quiescentem astu doloso sanctissimum virum, salvatorem scilicet Beneventanæ provinciæ, cæpit, et custodiis mancipavit, bonaque ejus
diripiens, ditotus est, cunctosque viros exércitales
καὶ ὁ αὐτοκράτωρ βαρέως τὸν ἐκείνου ἤνεγκε θάνατον καὶ ἦν ἀπαράκλητος καὶ ἐζήτει ζῶντα τοῦτον ἐμφανισθῆναι αὐτῷ. ἦν δέ τις μοναχὸς Θεόδωρος, ᾧ Σανταβαρηνὸς τὸ ἐπώνυμον· οὗτος τῷ βασιλεῖ προσῳκείωτο εἰς ἄκρον ἐναρέτου βίου αὐτὸν ἐφθακέναι πιστεύοντι, ὡς ἐντεῦθεν καὶ σημεῖα ἐργάζεσθαι· οὗτος τοίνυν ὁ Σανταβαρηνός, ὃς καὶ τῆς μητροπόλεως Εὐχαί̈των ἐχρημάτισε πρόεδρος, λέγεται δεῖξαι τῷ βασιλεῖ τὸν τεθνηκότα υἱὸν αὐτοῦ ζῶντα δῆθεν. ἐν γὰρ λόχμῃ τινὶ φαντάσαι τὸν Κωνσταντῖνον ἔφιππον τῷ οἰκείῳ συναντῆσαι πατρί· ᾧ καὶ περιπλακῆναι δόξας ὁ βασιλεὺς καὶ καταφιλῆσαι, οὐκέτι τοῦτον ἑώρακε. καὶ ἄλλα δὲ τοιαῦτα ποιήσας ὁ Σανταβαρηνὸς καὶ τούτοις ἐκπλήξας τὸν βασιλέα ὅλον εἰς ἑαυτὸν περιήγαγεν, ὡς πίστιν εἰς αὐτὸν κεκτῆσθαι καὶ κατὰ μηδὲν αὐτῷ ἀπιστεῖν. καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς οὕτω διέκειτο πρὸς τὸν Σανταβαρηνόν. ὁ δὲ Λέων, ὁ δεύτερος τῶν τοῦ βασιλέως υἱῶν ἤδη νεανίας γενόμενος καὶ γυναικὶ συζυγεὶς τῇ θυγατρὶ τοῦ Μαρτινακίου καὶ ἀναρρηθεὶς βασιλεὺς παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, τῷ Σανταβαρηνῷ οὐκ ἠρέσκετο, ἀλλὰ φαρμακὸν ἀπεκάλει καὶ γόητα καὶ ἀπατῶντα τὸν αὐτοκράτορα.
Longobardiam invasere, captaque Bari urbe, ejus- υπερίσχον οἱ ἐκ τῆς; Αγαρ. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν Εῷα τοῦτο
que tuto receptu usi, 170 totam Longobardiam
occuparunt. Cæteræ quoque gentes quæ ab Agarenis premebantur, cum audissent quid Ragueii
accidisset, et ut hostes, reformidatis imperatoris
auxiliis, ab obsidione destitissent: anxilia et ipso
petunt, se Romano imperio subjicientes. Basilius
εἶχε τὸν τρόπον, χειρόνως δὲ διέκειντο τὰ Εσπέρια.
Η τε γὰρ τοῖς Ῥωμαίων βασιλεῦσιν ὑπήκοος Ιταλία, καὶ τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας υπόφοροι
τοῖς Καρχηδονίοις ἐπὶ τῆς βασιλείας του Μιχαήλ
γεγόνασιν, ἀλλὰ μὴν καὶ ἄλλα τῶν ἐθνῶν πλείονα.
Στόλον γὰρ ἐξαρτύσαντες οἱ ἐκ Καρχηδόνος
Variæ lectiones et nota.
Τὰ πλεῖστα τῆς Σικελίας. Vide Constantinum. lib. 11 De themat. cap. 10.
Etódov yap. Michaele Theophili filio imperante, Saraceni Ægyptii Græcorum provincias Occidentales, atque imprimis maximam Siciliæ partem pervasere. Dehinc cum Basilius Macedo regni
habenas excepisset, classe instructa, in Dalmatia
maritima, facta exscensione, complurimis expugnatis oppidis, Ragusium obsedere. At ut subsidium
Ragusinis submitti a Basilio,ac centum Chelandia,
quæ πολεμιστηρίους νῆας vocat Zonaras, Niceta
patricio cognomiento Orypha, rei navalis drungario,
duce advenire perceperunt, trajecere in Italiam,
captaque urbe Bari,inde in continentem Calabriam
et Apuliam effusi, harum fere provinciarum
domini effecti sunt, Capta autem Baris sub annum
851, Erchempertus, in Hist Langob. cap. 20:
Per idem tempus Agureni Barim insidentes ceperunt,
devastantes stirpitus, deprædare totam Apuliam,
Calabriam, et pedetentim Salernum ac Benerentum
depopulari initiarunt. Evocati autem Saraceni a
Radelgiso principe Beneventano in auxillium suum
contra Capuanos, per Paudonem Castaldeum Barensem fidelem suum, ut habent Leo Ost. lib. 1,
cap. 27; anonymus Casin. cap. 8, et Chronicon
S. Vincentii de Vulturno, pag. 694. Ut porro in
finitimas provincias effusi, dominatum suum dilatarint in Italia,pluribus prosequitur idem Erchem.
pertus, cap. 29, ut et Leo Ost. lib. 1, cap. 32.
Sed et Porphyrogenitus, De adm. imp. cap. 32.
rem sic narrat: Οἱ δὲ Σαρακηνοί, μαθόντες τὴν
μετὰ τοῦ στόλου τοῦ πατρικίου δρουγγγαρίου τοῦ
πλωίμου, ἔφυγον καταλιπόντες τὸ κάστρον Ῥαουσίου,
καὶ ἀντεπέρασαν ἐν Λογγοβαρδία, και πολιορκήσαν
τες τὸ κάστρον Βάρεως, τοῦτο ἐπόρθησαν. Τότε ὁ
σολδανὸς κτίσας ἐκεῖσε παλάτια, κατεκράτησε πᾶσαν
Λογγοβαρδίαν μέχρι Ρώμης έτη τεσσαράκοντα,
Saracenti ubi adfuturum mox cum classe patricium
rei navalis drungarium resciverunt, ab obsidione
Ragusini castri recesserunt, et in Longobardiam
trajicientes, urbem Barin obsederunt, expugnaruntque. Tunc soldadus structis,ibi palatiis, Longobardiam
omnem Romam usque annos quadraginta tenuit.
Quæ totidem verbis habet ac repetit lib. 11 De
themat. cap. 2 et in avi Basili Nita, n. 55, unde
bausit quæ in hanc rem scripsit Scylitzes, pag.
577. Varie autem soldani nomen affertur a scriptoribus quippe Porphyrogenitus, et ex eo cylitzes, narrant Saracenos ducibus Saba, vel Saban
et Calpho, τῷ Σάβᾳ καὶ τῷ Καλφούς, cum triginta
sex navibus in Dalmatiam appulisse. Calphon 80dani meminit etiam Leo Ost. lib. 1 cap. 27, At
qui 62. Porphyrogenito, et i6xy Scylitzæ, eidem Porphyrogenito lib. 11 De themath. Sáu,
Erchemperto Seodam, anonymo Casin. cap. 28,
33 et Leoni Ost. lib. 1, cap. 37, Seodum; denique
auctori Chronici S. Vincentii de Vulturo Sangdam
dicitur. 1ot igitur oppressi malis. crebrisque Saracenorum excursionibus fatigati Longobardi,
legatos ad Basilium miserunt opem exposcentes,
voluntariam præterea subjectíonem polliciti:
quibus ille admissis, non modo destinatam pro
Dalmatis classem in eorum subsidium misit, sed
et Romanum anstistem et Ludovicum II imperatorem, ut suis copiis miseros Italos adjuvarent, per
Ο
epistolas impulit. Ita quidem Porphyrogenitus in
Basilio, et ex eo Græci scriptores. At Latini, Erchempertus scilicet et auctor Chronici S. Vincentii,
evocatum tradunt Ludovicum a Capuanis et Beneventanis, Beneventi fines per Sorum ingressum,
Capuaque, cujus princeps rebellaverat, expugnata,
anno sequenti, multis fultum auxiliatoribus Burim
perrexisse, ac cum prædivto Sangdam Augustalem
excrcitum pugnum commississe, fudisseque Saracenos deinde Materam expugnasse ac Canusium;
revessum denique Beneventum, cum Soraceni ad
extremitatem pervenissent, misso exercitu Barim
cepisse, caplo in ea Sangdane effet (al effero Rege)
cum aliis satellitibus ejus. Similia narrat Leo
Ostiensis, lib. 1, cap. 28, qui expeditionem Ludovici in annnum 866, conjicit, Barimque quatuor
annis ab eo obsessam ait, sed Ludovicum Basilii
coqiis maritimis, terrestres suas adjunxisse, unaque et simul Barim obsedisse par est credere,
siquidem verum, sit capta a Ludovico Bari die
tertia Febr. anno 868, ind. 1, ut est apud Lupum
Protospatham et anonymum Barensen, civitatem
ipsam Basilio, soldanum vero Ludovico in belli
præmium cessisse, ut diserte habet Porphyrosenitus: Καὶ τὸ μὲν κάστρον Βάρεως καὶ τὴν αἰχμα
λωσίαν πᾶσαν ἀνελάβετο ὁ βασιλεὺς Ῥωμαίων· τὸν
δὲ σολδανὸν καὶ τοὺς λοιπούς Σαρακηνούς ἀνελάβετο
Δαλούχος ὁ ρεξ Φραγγίας καὶ ἀπήγαγεν αὐτοὺς
ἐν αῷ κάστρῳ Βενεβένδου. Et urbem qaidem Barin,
totumque regionem ac prædam universam sibi habuit
imperator Romanorum; soldanum autem cum cæteris
Saracenis rex Francia Ludovicus, el Beneventum
adduxit. Verum an ista fidem omnino mereantur,
dubium facit quod tradunt iidem Erchembertus,
auctor Chronici S.Vincentii et Protospatha,demum
scilicet Bari ingressos Græcos post excessum Ludovici, ut a Saracenis, quorum vires quotidie invalescebant, sese tutarentur. Erchempertus, cap.
29, et Chronichon S. Vincentii: Hoc audientės
qui Bari residebaut. Gregorium Bajulum imperatorem Græcorum, qui tunc in Ydronto degebat, cum
multis excercitibus ob Saracenorum metum Barim
introduxerunt: qui statim apprehensum Castaldeum,
illiusque primores Constantinopolim misit, quibus
jurejurando fidem dederat. Quod in annum 874,
ind. 8, rejiciunt Protospatha et anonymus BaDrensis, proinde post excessum Ludovici, qui Ravennæ diem extremum clausit 13 Augusti anno
874. Quod de soldani risu, et ut a Capuanis et
Beneventanis, libertatem adeptus fuerit, hoc loco
tradit Zonaras, Porphyrogenitus pariter et Cedrenus
commemorant. At quod addunt Ludovico a venatione revertenti Beneventanos portas occlusisse,
non omnino Erchempeati narrationi convenit:
ita enim ille cap. 34: Quibus ita patratis, (capta
scilicet Bari) videns diabolus suos eliminari, Christoque universa restaurari, et damna inferni dolens
suo instinctu cæperunt Galli graviter Beneventanos
persequi, ac crudeliter vexare. Qua de re et Adelgisus princeps (Beneventanus) adversus Lodoguicum
Augustum erectus cum suis Beneventi infra mænia
degentem, ac secure quiescentem astu doloso sanctissimum virum, salvatorem scilicet Beneventanæ provinciæ, cæpit, et custodiis mancipavit, bonaque ejus
diripiens, ditotus est, cunctosque viros exércitales
PG 135:63τούτοις ἐκεῖνος ὥς τισι κέντροις πληττόμενος εἰς ἄμυναν διανίσταται καὶ πλασάμενος εὔνοιαν πρὸς τὸν Λέοντα νεανίαν ὄντα σε λέγει ὦ βασιλεῦ, καὶ τῷ πατρὶ συνθηρῶντα καὶ συνιππεύοντα δεῖ σε καὶ ἐγχειρίδιον ἐπιφέρεσθαι, ἵνα τούτῳ καὶ κατὰ θηρίου χρήσῃ ὁπότε δέοι καὶ τῷ πατρί σου ἴσως ὀρέξῃ κατὰ καιρὸν ἢ τυχὸν καὶ ἐπιβουλεύοντας ἀμυνῇ. ὁ δὲ μὴ φωράσας τὸν δόλον ξιφίδιον ἔνδον φέρειν τοῦ ὑποδήματος ἐπείσθη κατὰ τὴν συμβουλήν. τούτῳ τοίνυν τῷ ξιφιδίῳ ὁ Σανταβαρηνὸς κατὰ τοῦ Λέοντος χρᾶται εἰς ἄμυναν καὶ τῷ βασιλεῖ ἐπιβουλεύει σοι φησίν ὁ υἱός σου, καὶ τούτου δεῖγμα τὸ φέρειν, ὅτε σοι συνθηρᾷ, κεκρυμμένον ξιφίδιον. ἐξῆλθεν οὖν εἰς κυνηγέσιον ὁ Βασίλειος καὶ ὁ Λέων παρείπετο τῷ πατρί· εὑρέθη τὸ ἐγχειρίδιον κεκρυμμένον ὑπὸ τὸ πέδιλον, ἔδοξεν ἀληθεύειν ὁ κατειπών, ἀπολογούμενος ὁ κατηγορούμενος οὐ προςίετο· ἐξώργιστο κατὰ τοῦ υἱοῦ ὁ πατήρ, ἐγκλείει τοῦτον τῶν βασιλικῶν θαλάμων ἑνὶ καὶ τὰ τοῦ κράτους ἀφαιρεῖται παράσημα, ὡς δέ τινες ἱστοροῦσι, καὶ τὰ ὄμματα τῷ υἱῷ πηρῶσαι διεμελέτα, παρὰ τοῦ Σανταβαρηνοῦ πρὸς τοῦτο ἐρεθιζόμενος·
ἔθνη, τὰ παρὰ τῶν Ἀγαρηνῶν τούτων, ὡς εἴρηται,
πιεζόμενα, τὸ γεγονὸς κατὰ τὸ Ῥαγούσιον, καὶ
ὅτι τὴν ἐκ βασιλέως συμμαχίαν δείσαντες οἱ πολέ
μιοι, τῆς πολιοργίας ἀπέστησαν, πρεσβεύουσι καὶ
αὐτοὶ συμμαχίαν αὐτοῦντες, καὶ ἑαυτοὺς τῇ τῶν
Ρωμαίων ηγεμονία ὑποτιθέμενοι. Καὶ ὁ βασιλεὺς
τὴν πρεσβείαν προσήκατο, καὶ ἐπικούρησε τοῖς
- αἰτήσασι διά τε τοῦ προειρημένου στόλου καὶ διὰ
τοῦ Φράγγων ξηγός Επέστειλε γὰρ ἐκείνῳ,
συνεπιλαβέσθαι τοῦ κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν πολέμου
τῷ τῶν Ῥωμαίων στρατεύματι, ὑφ' ὧν ἡ τῶν ᾿Αγαπηνῶν κατεπολεμήθη στρατιὰ, καὶ ὁ ἀρχηγὸς αὐτῶν
ἱάλω σουλδάνος καλούμενος, ὃν ὁ Ρήξ τῶν Φράγγων
ἐν Καπύῃ ἀπήγαγεν. Οπη δύο διατρίψας ἐνιαυτούς,
οὐκ ὤφθη παρά του μειδιάσας οὐδέποτε, ὥστε τὸν
semel risisse nuntiasset, accersito sullano, risus | Λογγοβαρδίας εκράτησαν. Γνόντα δὲ καὶ τὰ λοιπὰ
causam quasivit? At ille: Rotas currus (inquit)
vidi, quarum cum altera terræ incumberet, allera
sursum tolleretur: mox ea quæ sublimis fuerat, -
depressa: quæ humilis, in allum elata est. Unde
conjectura capta, res humanas etiam eodem modo
moveri et transferri, in risum erupi: posse fieri
cogitans, ul et mearum rerum idem status esset: ac
me, quemadmodum e sublimi sum humi depressus,
sic ex humili loco in altum elatum, sublimem fore.
Rex et veritate orationis considerata, et soldani
ob fortunæ commutationem misertus: cum liberius habitum in familiaritatem suam ascivit, et
ojus ut viri prudentis consiliis usus est. Is vero,
homo callidus, regem dolo circumvenit. Nam cum
Capua et Benevento recens potitum vereri cognovisset, ne eæ urbes de vindicanda libertate cogita- " έήγα θαυμάζειν, καὶ εἴ τις ἀπαγγείλειεν αὐτῷ γε
rent Si, inquit, imperium istarum urbium firmum
habere studes: cives cluriores alio transferto. Num
vulgus per se, nobis rebus non studebit.Id consilium
rex sibi utile futurum ratus,exsequi statuens,clam
vincula ferrea fabricabatur. At improbus ille vir,
cum utriusque civitatis principibus colloquens,
atque in eorum familiaritatem sese insinuans,
secreto dicit, regem in animo habere primarios
cives vinctos in suam transferre regionem. Quod
vere a se dici, illud argumento esse quod ferreas
catenas, manicas. aliaque vincula fabricaretur.
Id illi cum verum deprehendissent, hominem sibi
bene velle opinati, regi venatum 171 egresso
portas clauserunt. Is igitur non admissus domum
rediit. Sultanus autem a civibus libertate remunerationis ergo accepta, pristinoque imperio recuperato, iisdem Capuanis et Beneventanis bellum
infert. Qui cum obsidione urgerentur, per legatos
λῶντα τὸν βάρβαρον, δώσειν τι ἐπαγγέλλεσθαι τῆς
ἀγγελίας μισθόν. Εἶπεν οὖν τίς ποτε ἰδεῖν τὸν
σουλτάνον γελάσαντα. Καλέσας οὖν τὸν βάρβαρον δ
βήξ, τὴν αἰτίαν τοῦ γέλωτος ἤρετο. Ὁ δὲ, Τροχούς
εἶπεν ἁμάξης ὁρᾷν, ὧν τὸ μὲν πρόσγειον ἦν,
τὸ δ' ὄρτο μετέωρον, εἶτα τὸ μὲν μετέωρον κατἧκτο πρὸς γῆν, τὸ δὲ πρέσγειον μετεώριστο.
Οὕτω δ᾽ εἰκάσας καὶ τὰ ἀνθρώπινα πράγματα
κινεῖσθαι καὶ μεταφέρεσθαι ἐξεγέλασα, λογισάμενος ὡς οὐκ ἀδύνατον οὕτω διατεθῆναι καὶ τὰ
κατ' ἐμαυτὸν, καὶ ὥσπερ ἐξ ὕψους κατηνέχθην
εἰς ταπεινότητα, οὕτως αὖθις ἴσως ἐκ χθαμαλότη
τος εἰς ὕψος ἐπαρθῆναι καὶ γενέσθαι μετάρσιος.
Ταῦτα μὲν εἶπεν ἐκεῖνος. Ὁ δὲ ῥήξ, καὶ τὴν τῶν
Ο λόγων ἀλήθειαν εἰς νοῦν εἰληφώς, καὶ τὸν σουλδά
νον τῆς μεταβολῆς κατοικτείρας, ᾠκειώσατό τι
αὐτὸν καὶ παρρησίας μετέδωκε, καὶ συνετὴν τὸν
ἄνδρα οἰόμενος, ἐκοινώνει καὶ βουλευμάτων αὐτῷ.
Variæ lectiones et notæ.
Φράγκων βηγός. Fuit is, ut supra dixi,
Ludovicus II, imp. Lotharii imp. filius, cujus uxor
fuit Ingelberga, ducis Spoleti filia Utriusque meminit Nicetas Paphlaæo in Vita Ignatii pat. Constantinopol.scribens Photium patr.Constantinopol.
Adhuc superstite Michaele Theophili filio, cum
in Nicolaum papam anathema pronuntiasset, sollicitasse missis muneribus Ludovicum Ρήγα της
Φραγγίας, και Ηγγι βέργα, αὐτοῦ γαμετήν, ut Nicolaum e sede sua expellerent, imperatores, si id
exsequerentur, Constantinopoli creatum iri pollicitum: quod ii statim totis ulnis amplexi fuerint.
Idipsum refertur in appendice ad concilium iv
Constantinopolitanum, cap. 2 ac Photium in conciliabulo ab eo coacto contra Ignatium et Nicolaum
PP, Ludovicum imperatorem, et Ingelbergam
Augustam acclamasse: Οὕτως οὖν πλαστογραφήσας
ιδιοχείρους πάντων ὑπογραφές, ανηγόρευσε καὶ
ἀνευφήμησεν εἰς τὴν ἀναπλασθεῖσαν αὐτῷ σύνοδον
βασιλέα τὸν Λοδόηχον, καὶ τὴν Ἡγγελβέργαν Αὐ
γούσταν· πρὸς ἦν καὶ γέγραφεν ἐπιστολὴν εὐφημίας
πεπληρωμένην, ὡς ἀξιωθεῖσαν αναρτήσεως ἐν
οἰκουμενικῇ δήθεν συνόδῳ τῇ Πουλχερία παραπλη
σίως, ὡς ᾤετο. Καὶ κατηντιβόλει καὶ κατεσκεύαζε παραπείσαι τὸν διον σύζυγον Λούηχον,
ἀπεῖρξαι τῆς Ῥώμης τὸν πάπαν Νικόλαον, ὡς
ὑπὸ συνόδου καθηρημένον οἰκουμενικής και καθ
ολικῆς, ἦς τὸ ἴσον καὶ πρὸς αὐτὴν ἐξαπέστε λε
μετὰ δώρων. Sed deturbato paulo post ipso Photio,
res in vanum abiit, Basilio post necem Michaelis
imperium adepto, cujus amicitiam Ludovicus,
quamdiu vixit, videtur coluisse: nam non solum
Ragusinos contra Agarenos, Basilii hortatu, copiis
suis juvit, ut scribit Zonaras; sed etiam legatos
suos Constantinopolim misit,cum concilium contra
Photium coactum est, qui in eo una cum Michaelis
Bulgariæ regis legatis consedere, ut docemur ex
actione 9 ejusdem concilii.
Ὁ δὲ Τροχούς. Simile quid narrat Theophylactus Simocatta lib. vt Histor. Mauric. cap. 11, et
ex eo Theophanes ann. 13 ejusdem Augusti. de
rege quodam a Sesostri Ægyptiorum rege captivo
facto. Cum enim ex devictis regibus, quatuor selegisset Sesostris qui currum, quo triumphum
ducens vehebatur, equorum more traherent, alter
ex iis cunctari visus est, dum crebro retro conversis oculis rotæ volubilitatem contemplaretur. Rex
vero toties respicientem compellans: Quid est, inquit, bone vir, quod oculos in tergum toties retorques? cui ille respondit: Τεθαύμακα των τροχών
τα κινήματα· ἀνώμαλον ἔχει τὴν κίνησιν τὰ
τοίνυν τούτων μέρη μετεωρούμενα, αὖθις καταχθόνια
γίνεται, καὶ ἔμπαλιν τὰ περιπέτεια μετὰ τοῦτο ἀπε
ωρίζεται. Quibus auditis Sesostrim aiunt ad modestiam correctum esse, mandasseque denuo junctis mulis a collo regum juga demi.
καὶ ἔργον ἂν ἐγένετο τὸ μελέτημα, εἰ μὴ ὁ πατριάρχης καὶ τῆς συγκλήτου οἱ προὔχοντες πολλὰ δεηθέντες τοῦ βουλεύματος τὸν βασιλέα μετέστησαν. τέως δ’ οὖν ἐπέμενεν ἡ ὀργή, καὶ ὁ Λέων ἔμφρουρος ἦν, καὶ χρόνος ἐτρίβη συχνός· συνευωχεῖτο δ’ ὁ βασιλεὺς τῶν τῆς συγκλήτου τισί· τοῦτο δὲ κατὰ καιροὺς ὡρισμένους ἐκ συνηθείας ἐγένετο παλαιᾶς. ἦν δ’ ἐν τῷ οἴκῳ, καθ’ ὃν ἐγίνετο τὸ συμπόσιον, ζῷον ἐν κλωβῷ ᾐωρημένον τῶν μιμηλῶν, καλούμενον ψιττακός· τοῦτό τινος ὀδυρομένου καὶ ἀνακαλουμένου τὸν Λέοντα συνεχῶς ἀκοῦον ἐμιμήσατο τὴν φωνὴν καί Λέων Λέων ἐβόα πυκνά. τὰς γοῦν φωνὰς ταύτας τοῦ ὄρνιθος οἱ τῷ βασιλεῖ συνεστιώμενοι λαβὴν εὑρόντες τῆς ὑπὲρ τοῦ Λέοντος παρακλήσεως ἀνέστησάν τε τοῦ συμποσίου καὶ δακρύων πλησθέντες εἶτα φασίν οὐκ εἰς κατηγορίαν ἔσται ἡμῖν τὸ ζῷον τοῦτο, ὦ βασιλεῦ, ὅτι αὐτὸ μὲν τὸν οἰκεῖον ἀνακαλεῖται δεσπότην, ἡμεῖς δὲ τῆς μετὰ τοῦ κράτους σου πανδαισίας ἐπαπολαύοντες ἀμνημονοῦμεν ἐκείνου, ἐπὶ χρόνον ἤδη καθειργμένου πολύν; ἄνες, δέσποτα, τὴν κατ’ ἐκείνου ὀργὴν καὶ λῦσον αὐτῷ τὴν φρουρὰν καὶ πρόσβλεψον εὐμενὲς ἢ μᾶλλον πρόσιδε ὡς πατήρ.
ἔθνη, τὰ παρὰ τῶν Ἀγαρηνῶν τούτων, ὡς εἴρηται,
πιεζόμενα, τὸ γεγονὸς κατὰ τὸ Ῥαγούσιον, καὶ
ὅτι τὴν ἐκ βασιλέως συμμαχίαν δείσαντες οἱ πολέ
μιοι, τῆς πολιοργίας ἀπέστησαν, πρεσβεύουσι καὶ
αὐτοὶ συμμαχίαν αὐτοῦντες, καὶ ἑαυτοὺς τῇ τῶν
Ρωμαίων ηγεμονία ὑποτιθέμενοι. Καὶ ὁ βασιλεὺς
τὴν πρεσβείαν προσήκατο, καὶ ἐπικούρησε τοῖς
- αἰτήσασι διά τε τοῦ προειρημένου στόλου καὶ διὰ
τοῦ Φράγγων ξηγός Επέστειλε γὰρ ἐκείνῳ,
συνεπιλαβέσθαι τοῦ κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν πολέμου
τῷ τῶν Ῥωμαίων στρατεύματι, ὑφ' ὧν ἡ τῶν ᾿Αγαπηνῶν κατεπολεμήθη στρατιὰ, καὶ ὁ ἀρχηγὸς αὐτῶν
ἱάλω σουλδάνος καλούμενος, ὃν ὁ Ρήξ τῶν Φράγγων
ἐν Καπύῃ ἀπήγαγεν. Οπη δύο διατρίψας ἐνιαυτούς,
οὐκ ὤφθη παρά του μειδιάσας οὐδέποτε, ὥστε τὸν
semel risisse nuntiasset, accersito sullano, risus | Λογγοβαρδίας εκράτησαν. Γνόντα δὲ καὶ τὰ λοιπὰ
causam quasivit? At ille: Rotas currus (inquit)
vidi, quarum cum altera terræ incumberet, allera
sursum tolleretur: mox ea quæ sublimis fuerat, -
depressa: quæ humilis, in allum elata est. Unde
conjectura capta, res humanas etiam eodem modo
moveri et transferri, in risum erupi: posse fieri
cogitans, ul et mearum rerum idem status esset: ac
me, quemadmodum e sublimi sum humi depressus,
sic ex humili loco in altum elatum, sublimem fore.
Rex et veritate orationis considerata, et soldani
ob fortunæ commutationem misertus: cum liberius habitum in familiaritatem suam ascivit, et
ojus ut viri prudentis consiliis usus est. Is vero,
homo callidus, regem dolo circumvenit. Nam cum
Capua et Benevento recens potitum vereri cognovisset, ne eæ urbes de vindicanda libertate cogita- " έήγα θαυμάζειν, καὶ εἴ τις ἀπαγγείλειεν αὐτῷ γε
rent Si, inquit, imperium istarum urbium firmum
habere studes: cives cluriores alio transferto. Num
vulgus per se, nobis rebus non studebit.Id consilium
rex sibi utile futurum ratus,exsequi statuens,clam
vincula ferrea fabricabatur. At improbus ille vir,
cum utriusque civitatis principibus colloquens,
atque in eorum familiaritatem sese insinuans,
secreto dicit, regem in animo habere primarios
cives vinctos in suam transferre regionem. Quod
vere a se dici, illud argumento esse quod ferreas
catenas, manicas. aliaque vincula fabricaretur.
Id illi cum verum deprehendissent, hominem sibi
bene velle opinati, regi venatum 171 egresso
portas clauserunt. Is igitur non admissus domum
rediit. Sultanus autem a civibus libertate remunerationis ergo accepta, pristinoque imperio recuperato, iisdem Capuanis et Beneventanis bellum
infert. Qui cum obsidione urgerentur, per legatos
λῶντα τὸν βάρβαρον, δώσειν τι ἐπαγγέλλεσθαι τῆς
ἀγγελίας μισθόν. Εἶπεν οὖν τίς ποτε ἰδεῖν τὸν
σουλτάνον γελάσαντα. Καλέσας οὖν τὸν βάρβαρον δ
βήξ, τὴν αἰτίαν τοῦ γέλωτος ἤρετο. Ὁ δὲ, Τροχούς
εἶπεν ἁμάξης ὁρᾷν, ὧν τὸ μὲν πρόσγειον ἦν,
τὸ δ' ὄρτο μετέωρον, εἶτα τὸ μὲν μετέωρον κατἧκτο πρὸς γῆν, τὸ δὲ πρέσγειον μετεώριστο.
Οὕτω δ᾽ εἰκάσας καὶ τὰ ἀνθρώπινα πράγματα
κινεῖσθαι καὶ μεταφέρεσθαι ἐξεγέλασα, λογισάμενος ὡς οὐκ ἀδύνατον οὕτω διατεθῆναι καὶ τὰ
κατ' ἐμαυτὸν, καὶ ὥσπερ ἐξ ὕψους κατηνέχθην
εἰς ταπεινότητα, οὕτως αὖθις ἴσως ἐκ χθαμαλότη
τος εἰς ὕψος ἐπαρθῆναι καὶ γενέσθαι μετάρσιος.
Ταῦτα μὲν εἶπεν ἐκεῖνος. Ὁ δὲ ῥήξ, καὶ τὴν τῶν
Ο λόγων ἀλήθειαν εἰς νοῦν εἰληφώς, καὶ τὸν σουλδά
νον τῆς μεταβολῆς κατοικτείρας, ᾠκειώσατό τι
αὐτὸν καὶ παρρησίας μετέδωκε, καὶ συνετὴν τὸν
ἄνδρα οἰόμενος, ἐκοινώνει καὶ βουλευμάτων αὐτῷ.
Variæ lectiones et notæ.
Φράγκων βηγός. Fuit is, ut supra dixi,
Ludovicus II, imp. Lotharii imp. filius, cujus uxor
fuit Ingelberga, ducis Spoleti filia Utriusque meminit Nicetas Paphlaæo in Vita Ignatii pat. Constantinopol.scribens Photium patr.Constantinopol.
Adhuc superstite Michaele Theophili filio, cum
in Nicolaum papam anathema pronuntiasset, sollicitasse missis muneribus Ludovicum Ρήγα της
Φραγγίας, και Ηγγι βέργα, αὐτοῦ γαμετήν, ut Nicolaum e sede sua expellerent, imperatores, si id
exsequerentur, Constantinopoli creatum iri pollicitum: quod ii statim totis ulnis amplexi fuerint.
Idipsum refertur in appendice ad concilium iv
Constantinopolitanum, cap. 2 ac Photium in conciliabulo ab eo coacto contra Ignatium et Nicolaum
PP, Ludovicum imperatorem, et Ingelbergam
Augustam acclamasse: Οὕτως οὖν πλαστογραφήσας
ιδιοχείρους πάντων ὑπογραφές, ανηγόρευσε καὶ
ἀνευφήμησεν εἰς τὴν ἀναπλασθεῖσαν αὐτῷ σύνοδον
βασιλέα τὸν Λοδόηχον, καὶ τὴν Ἡγγελβέργαν Αὐ
γούσταν· πρὸς ἦν καὶ γέγραφεν ἐπιστολὴν εὐφημίας
πεπληρωμένην, ὡς ἀξιωθεῖσαν αναρτήσεως ἐν
οἰκουμενικῇ δήθεν συνόδῳ τῇ Πουλχερία παραπλη
σίως, ὡς ᾤετο. Καὶ κατηντιβόλει καὶ κατεσκεύαζε παραπείσαι τὸν διον σύζυγον Λούηχον,
ἀπεῖρξαι τῆς Ῥώμης τὸν πάπαν Νικόλαον, ὡς
ὑπὸ συνόδου καθηρημένον οἰκουμενικής και καθ
ολικῆς, ἦς τὸ ἴσον καὶ πρὸς αὐτὴν ἐξαπέστε λε
μετὰ δώρων. Sed deturbato paulo post ipso Photio,
res in vanum abiit, Basilio post necem Michaelis
imperium adepto, cujus amicitiam Ludovicus,
quamdiu vixit, videtur coluisse: nam non solum
Ragusinos contra Agarenos, Basilii hortatu, copiis
suis juvit, ut scribit Zonaras; sed etiam legatos
suos Constantinopolim misit,cum concilium contra
Photium coactum est, qui in eo una cum Michaelis
Bulgariæ regis legatis consedere, ut docemur ex
actione 9 ejusdem concilii.
Ὁ δὲ Τροχούς. Simile quid narrat Theophylactus Simocatta lib. vt Histor. Mauric. cap. 11, et
ex eo Theophanes ann. 13 ejusdem Augusti. de
rege quodam a Sesostri Ægyptiorum rege captivo
facto. Cum enim ex devictis regibus, quatuor selegisset Sesostris qui currum, quo triumphum
ducens vehebatur, equorum more traherent, alter
ex iis cunctari visus est, dum crebro retro conversis oculis rotæ volubilitatem contemplaretur. Rex
vero toties respicientem compellans: Quid est, inquit, bone vir, quod oculos in tergum toties retorques? cui ille respondit: Τεθαύμακα των τροχών
τα κινήματα· ἀνώμαλον ἔχει τὴν κίνησιν τὰ
τοίνυν τούτων μέρη μετεωρούμενα, αὖθις καταχθόνια
γίνεται, καὶ ἔμπαλιν τὰ περιπέτεια μετὰ τοῦτο ἀπε
ωρίζεται. Quibus auditis Sesostrim aiunt ad modestiam correctum esse, mandasseque denuo junctis mulis a collo regum juga demi.
PG 135:65τούτοις ὁ βασιλεὺς ἐχάλασε τὴν κατὰ τοῦ υἱέος ὀργὴν καί οἱ ἐσπείσατο καὶ τὴν τιμὴν ἀπέδωκε τὴν βασίλειον. Εἰς θήραν δὲ ἀπελθὼν ἐλάφῳ ἐντυγχάνει τὸ μέγεθος ὑπερφυεῖ καὶ εἰς ὕψος ἠρμένα κέρατα φέροντι, καὶ τοῦτον ἐδίωκε καὶ πλησιάσας αὐτῷ ἦρε τὴν χεῖρα ξιφήρη πλῆξαι τὸ ζῷον βουλόμενος. τὸ δὲ τοῖς κέρασιν ἠμύνετο τὸν διώκοντα, καί τινος τῶν αὐτοῖς παραφυομένων ὄζων ἐμβληθέντος τῇ ζώνῃ τοῦ βασιλέως μετέωρος ἐκεῖνος ἐφέρετο, ᾐωρημένος τοῦ ζῴου τοῖς κέρασι· καὶ τάχα ἂν ἠνάλωτο, εἰ μή τις φθάσας καὶ ξίφει τεμὼν τὴν ζώνην αὐτὸν διεσώσατο. ᾧ καὶ σῶστρα καλὰ δέδωκεν ὁ ὑπ’ ἐκείνου σωθεὶς τὴν τῆς κεφαλῆς ἐκτομήν, καὶ ἡ σκῆψις ὡς εὐπρεπής· ὅτι ξίφος ἔφη, ἐπὶ βασιλέα γυμνώσειε, μὴ λογισάμενος ὅτι ὑπὲρ βασιλέως ἦρκε τὸ ξίφος ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀμοιβῆς μᾶλλον ἦν ἄξιος καὶ δωρημάτων βασιλικῶν. καὶ ὁ μὲν οὕτως ἀπώνατο τῆς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως σπουδῆς. ὁ δὲ πληγεὶς καὶ τὸ σῶμα τῷ κέρατι καὶ περιδινηθεὶς τὰ σπλάγχνα ἐπεβίω μέν, ἀλλ’ οὐκ εἰς μακρόν·
".
τὰς μὲν τῶν ληστρικῶν νεῶν ἐπυρπόλησε, τὰς δὲ καὶ αὐτάνδρους κατέδυσε, καὶ αὐτοῦ τῶν πολεμίων ἐξηγουμένου
Φωτίου ἀναιρεθέντος. Οὕτω μὲν οὖν ὁ καὶ τῶν Κρητῶν ἀπώλετο στόλος.
112 X. Verumn ex Africa aliæ naves sexaginta - Εξ Αφρικῆς δ' αὖθις ἕτεραι νῆες ἑξήκοντα παρingentes Romanis provinciis vastandis usque ad
Cephaleniam et Zacynthum processerunt. Contra
eas Narsan classis præfectus missus est. Sed cum
multi ex remigibus fugam cepissent, et triremes
semivacuæ essent: navarchus ita cum hostibus
non congrediendum esse ratus, casum illum ad
imperatorem refert, et desertores inquisiti, ac
cito reperti sunt. Ut autem terrorem incuteret
nautis, nec ullum tamen Christianorum supplicio
afficeret triginta captivos Agarenos carcere noctu
extractos, fuligine inungi ne agnoscerentur, flagrisque casos per forum circumduci, et in Peloponesum perductos palis affligi jussit. Quo facto
classiarii perterriti, noctuque hostes aggressi profigarunt, aliis cesis, aliis captis. Deinde in Siciliam
quoque transvecti, urbes Carthaginensibus obnoxias vexarunt et vastarunt. Cæterum Mesembriaci
Arabes, cognito Romanæ classis otio navibus advecti, Phoeniciæ et Syriæ oram infestarunt. Basilius
enim cædem Michaelis decessoris sui expiaturus,
multis in locis urbis regiæ coelestis militia principi
Michaeli nova templa, atque in ipsa regia magnifcam et sumptuosam edem, Nova Ecclesiæ indito
nomine, construxit. Nautis igitur his substructionibus occupatis, cum eorum terga a tollendis oneribus nunquam vacarent, cum manus in cophinis
occupatæ essent, classis otiosa fuit. Qua de causa
Agareni oram maritimam impune prædabantur.
Neque vero illam duntaxat infestarunt, sed Syracusas etiam devastarunt, imperatore nautas adificationibus defatigante, qui etiam Eliæ Thesbitæ, G
quem eximia veneratione colebat, edem exstruxit,
fore sperans ut ab eo, curru igneo, in cœlum tolleretur. Tamen Syracusarum captivitate et reversione cognita, misit qui nefariis Agarenis resisterent: sed nihil profecit. Deinde Nicephorum Phocam, ejus Phocæ qui post imperavit, avum, cum
justis copiis ablegavit, virum fortissimum, et rei
militaris peritissimum, qui Agarenos sæpe profligavit. Dum autem Basilius imperator Theophilitzi, ut supra dictum, est, adhuc inserviret una
cum illo Peloponesum descendit, et templum
Andreæ est ingressus, in quo 173 degebat monaμεγέθεις ἐξώρμησαν, καὶ τῇ ὑπὸ Ῥωμαίους καὶ αὐτ
ται ἐλυμαίνοντο, καὶ μέχρι Κεφαληνίας καὶ Ζακύν
που προήλθοσαν. Στέλλεται τοίνυν ναυτικὸν κατ'
αὐτῶν, ναυαρχοῦντα τὸν Νάρσαν ἔχον. Πολλῶν δ᾽ ἐκ
τῶν περὶ τὴν εἰρεσίαν πονούντων ἀποδρασάντων,
αἱ τριήρεις ἦσαν ἡμίκενοι· διὸ καὶ ὁ ναύαρχος οὐκ
ἔκρινε δεῖν οὕτω συμμίξαι τοῖς πολεμίοις, ἀλλ' ἀνα
φέρει τῷ βασιλεῖ τὸ συμβάν, καὶ οἱ λειποτάκται ζητηθέντες ταχύ κατεσχέθησαν. Ἵνα δὲ καὶ φόβον
ἐμποιήσῃ τῷ ναυτικήν, καὶ μηδένα κολάσω Χριστια
νὸν, τριάκοντα τῶν ἐν εἰρκταῖς φρουρουμένων αιχμα
λώτων 'Αγαρηνῶν ἐκβληθῆναι κελεύει νυκτὸς, καὶ
περιχρίσαι μὲν ἀσβόλῃ τὰς ὄψεις αὐτῶν, ὡς ἂν μὴ
ἐπιγινώσκοιντο, εἶτα αἰκίσασθαι σφᾶς, καὶ διὰ τῆς
ἀγορᾶς περιαγαγεῖν, ἀνασκολοπισθῆναι τε ἀπαχθέντας
εἰς Πελοπόννησον. Ο γενομένου, οἱ τοῦ στόλου ναυτικοὶ ἐξεδειματώθησαν, καὶ οὕτω τοῖς ἐναντίοις
ἐπῆλθον νυκτός, καὶ τρόπαιον ἤραντο, τῶν μὲν
ἀπολομένων, τῶν δὲ ἑαλωκότων. Εἶτα καὶ εἰς Σικε
λίαν διέβησαν, καὶ τὰς ἐκεῖ πόλεις ὅσαι τοῖς Καρχηδονίοις διέφερον ἐκάκωσάν τε καὶ ἐξεπόρθησαν.
Καὶ οἱ ἐκ Μεσημβρίας δὲ "Αραβες, ἐσχολακέναι τὸν
Ρωμαϊκὸν μαθόντες στόλον, τὰ τῆς Φοινίκης καὶ τῆς
Συρίας ναυσὶ προσπλέοντες ἐκάκουν παράλια. Ο
γὰρ βασιλεὺς, ὅτι Μιχαὴλ ἀνεῖλε τὸν πρὸ αὐτοῦ βασιλεύοντα, οἷον ἐξιλασκόμενος τὸν Θεὸν, πολλαχοῦ τῆς
βασιλίδος τῶν πόλεων τῷ ἀρχιστρατήγων Μιχαήλ
ναοὺς ἐδείματα ἐκ καινῆς· καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ τοῖς
ανακτόροις ἐδομήσατο τούτῳ πολυτελές τε καὶ πολύδάπανον τέμενος, ὃ καὶ Νέαν Ἐκκλησίαν ἐκάλεσεν.
Ἐν τούτοις οὖν τοῖς δομήσασιν ἀσχολουμένων τῶν
πλωίμων, καὶ τῶν νώτων αὐτῶν οὐκ ἀφισταμένων
ἀπὸ τῶν ἄρσεων, τῶν τε χειρῶν αὐτῶν ἐν τοῖς κορί
νοις δουλευουσῶν, ὁ στόλος ἐσχόλασε· διὸ οἱ
Αγαρηνοί ἀδεῶς, ὡς εἴρηται, τὰ παράλια ἐληίζοντο,
καὶ οὐ μόνα ταῦτα ἐκάκουν, ἀλλὰ καὶ τὴν Συράκουσαν ἐξεπόρθησαν. Ὁ δὲ βασικεὺς τὸ ναυτικὸν τοῦ
στόλου κατέτρυχε ταῖς οἰκοδομαῖς, καὶ τῷ προφήτη
Ηλίου τῷ Θεσβίτῃ ναὸν ἀνεγείρας· ἐτίμα γὰρ τοῦτον
διαφερόντως, καὶ ᾤετο προσληφθήσεσθαί ποτε παρ'
αὐτοῦ καὶ τῷ πυρίνῳ συνεπαρθήσεσθαι ἅρματι.
Όμως μέντοι, τὴν ἅλωσιν καὶ κατασκαφὴν τῆς Συν
ρακούσης μαθών, ἔστειλε τοὺς ἀντικαταστησοVariæ lectiones et notæ.
στήλη μαρμάρινος Ελευθερίου, φέρουσα πτύον καὶ
κόφινον.
᾿Αρχιστρατήγω Μιχαήλ. De variis S. Mi- Orig. CP. n. 110: ἵστατο δέ ἐν τῷ αὐτῷ λιμένι
chaeli exstructis ædibus sacris egimus in nostra
Constantinopoli, lib. 111, sect. 3, n. 4, ubi præsertim de hac Nora dicta: in his etiam, de ea quu
in Conchylo stetit, imperante Justiniano, quam
eamdem esse existimo, quæ palatio adjacuisse
dicitur in concilio Cf. sub Mena, act. 2: Έγινόμεθα καὶ ἐν τῷ εὐαγεῖ εὐκτηρίῳ οἴκῳ τοῦ ἁγίου
ἀρχαγγέλου Μιχαὴλ τῷ προκειμένῳ τῷ εὐσεβεῖ
παλατίῳ. Paulo supra exstitisse ἐν τῷ παλατίω
scribitur. Hanc S. Michaelis de Bucelone ecclesiam
vocat Innocentius III PP. lib. xii, epist. 70.
Ἐν τοῖς κοφίνοις Κόφινος dicitur vas
ex virgultis terræ portandæ idoneum. Codinus in
Κατασκαφὴν τῆς Συρακούσης. Πoc Syra -
cusa excidium attigit etiani Constantinus in Basilio, n. 49, et ex eo Scylitzes, et alii: sed præ cateris hanc urbis calamitatem descripsit Theodosius
monachus in Epistola ad Leonem archidiaconum
de Syracusanæ urbis expugnatione, que servatur
in Bibliotheca S. Servatoris Messana, et quam ex
Græco Latinitate donatam descripsit Rocchus Pyrrhus in episcopis Syracusanis, in qua et famem ingentem a civibus perpessam in urbis obsidione, et
clades a Barbaris istis Saracenis illatas Christianis
ἀπεβίω δ’ ἐντεῦθεν, συμβασιλεύσας μὲν τῷ Μιχαὴλ ἔτος ἕν, αὐταρχήσας δ’ ἐννεακαίδεκα, τῷ υἱῷ Λέοντι τὴν βασιλείαν λιπών, ὄντι πρεσβυτέρῳ τῶν περιόντων υἱῶν. Αὐτοκράτωρ δὲ γεγονὼς ὁ Λέων αὐτίκα πρὸς ἄμυναν διανέστη τοῦ Σανταβαρηνοῦ. ὑποπτεύων δὲ ὡς ἀντιλήψεται τούτου ὁ πατριάρχης Φώτιος, φιλίως πρὸς αὐτὸν διακείμενος, αἰτίας πλάττει κατὰ τοῦ πατριάρχου καὶ ἐξωθεῖ τῆς ἐκκλησίας αὐτὸν καὶ ἐν τῇ τῶν Ἁρμονιανῶν περιορίζει μονῇ, πατριάρχην δὲ Στέφανον προεχειρίσατο, τὸν οἰκεῖον ὁμαίμονα· καὶ ὅτι μὴ ἦν Ἡρακλείας ἀρχιερεύς, ὑπὸ τοῦ πρωτοθρόνου κεχειροτόνητο. ἀχθῆναι δ’ ἐξ Εὐχαί̈των ἐκέλευσε τὸν Σανταβαρηνόν· τῆς ἐκεῖ γὰρ ἐκκλησίας προήδρευε. πέμψας δὲ εἰς τὴν ἐν Χρυσοπόλει μονὴν τοῦ Φιλιππικοῦ, ὅπου ὁ βασιλεὺς Μιχαὴλ ἐτέθαπτο, ἐξάγει τὸ σῶμα τούτου ἐκ τῆς σοροῦ καὶ μετὰ προπομπῆς πολλῆς καὶ βασιλείου τιμῆς εἰς τὸν τῶν ἁγίων ἀποστόλων ναὸν κατατίθησιν ἐν λάρνακι μαρμαρίνῃ, καὶ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ παρόντων ἐπὶ τῇ προπομπῇ, τοῦ τε Ἀλεξάνδρου καὶ τοῦ πατριάρχου.
".
τὰς μὲν τῶν ληστρικῶν νεῶν ἐπυρπόλησε, τὰς δὲ καὶ αὐτάνδρους κατέδυσε, καὶ αὐτοῦ τῶν πολεμίων ἐξηγουμένου
Φωτίου ἀναιρεθέντος. Οὕτω μὲν οὖν ὁ καὶ τῶν Κρητῶν ἀπώλετο στόλος.
112 X. Verumn ex Africa aliæ naves sexaginta - Εξ Αφρικῆς δ' αὖθις ἕτεραι νῆες ἑξήκοντα παρingentes Romanis provinciis vastandis usque ad
Cephaleniam et Zacynthum processerunt. Contra
eas Narsan classis præfectus missus est. Sed cum
multi ex remigibus fugam cepissent, et triremes
semivacuæ essent: navarchus ita cum hostibus
non congrediendum esse ratus, casum illum ad
imperatorem refert, et desertores inquisiti, ac
cito reperti sunt. Ut autem terrorem incuteret
nautis, nec ullum tamen Christianorum supplicio
afficeret triginta captivos Agarenos carcere noctu
extractos, fuligine inungi ne agnoscerentur, flagrisque casos per forum circumduci, et in Peloponesum perductos palis affligi jussit. Quo facto
classiarii perterriti, noctuque hostes aggressi profigarunt, aliis cesis, aliis captis. Deinde in Siciliam
quoque transvecti, urbes Carthaginensibus obnoxias vexarunt et vastarunt. Cæterum Mesembriaci
Arabes, cognito Romanæ classis otio navibus advecti, Phoeniciæ et Syriæ oram infestarunt. Basilius
enim cædem Michaelis decessoris sui expiaturus,
multis in locis urbis regiæ coelestis militia principi
Michaeli nova templa, atque in ipsa regia magnifcam et sumptuosam edem, Nova Ecclesiæ indito
nomine, construxit. Nautis igitur his substructionibus occupatis, cum eorum terga a tollendis oneribus nunquam vacarent, cum manus in cophinis
occupatæ essent, classis otiosa fuit. Qua de causa
Agareni oram maritimam impune prædabantur.
Neque vero illam duntaxat infestarunt, sed Syracusas etiam devastarunt, imperatore nautas adificationibus defatigante, qui etiam Eliæ Thesbitæ, G
quem eximia veneratione colebat, edem exstruxit,
fore sperans ut ab eo, curru igneo, in cœlum tolleretur. Tamen Syracusarum captivitate et reversione cognita, misit qui nefariis Agarenis resisterent: sed nihil profecit. Deinde Nicephorum Phocam, ejus Phocæ qui post imperavit, avum, cum
justis copiis ablegavit, virum fortissimum, et rei
militaris peritissimum, qui Agarenos sæpe profligavit. Dum autem Basilius imperator Theophilitzi, ut supra dictum, est, adhuc inserviret una
cum illo Peloponesum descendit, et templum
Andreæ est ingressus, in quo 173 degebat monaμεγέθεις ἐξώρμησαν, καὶ τῇ ὑπὸ Ῥωμαίους καὶ αὐτ
ται ἐλυμαίνοντο, καὶ μέχρι Κεφαληνίας καὶ Ζακύν
που προήλθοσαν. Στέλλεται τοίνυν ναυτικὸν κατ'
αὐτῶν, ναυαρχοῦντα τὸν Νάρσαν ἔχον. Πολλῶν δ᾽ ἐκ
τῶν περὶ τὴν εἰρεσίαν πονούντων ἀποδρασάντων,
αἱ τριήρεις ἦσαν ἡμίκενοι· διὸ καὶ ὁ ναύαρχος οὐκ
ἔκρινε δεῖν οὕτω συμμίξαι τοῖς πολεμίοις, ἀλλ' ἀνα
φέρει τῷ βασιλεῖ τὸ συμβάν, καὶ οἱ λειποτάκται ζητηθέντες ταχύ κατεσχέθησαν. Ἵνα δὲ καὶ φόβον
ἐμποιήσῃ τῷ ναυτικήν, καὶ μηδένα κολάσω Χριστια
νὸν, τριάκοντα τῶν ἐν εἰρκταῖς φρουρουμένων αιχμα
λώτων 'Αγαρηνῶν ἐκβληθῆναι κελεύει νυκτὸς, καὶ
περιχρίσαι μὲν ἀσβόλῃ τὰς ὄψεις αὐτῶν, ὡς ἂν μὴ
ἐπιγινώσκοιντο, εἶτα αἰκίσασθαι σφᾶς, καὶ διὰ τῆς
ἀγορᾶς περιαγαγεῖν, ἀνασκολοπισθῆναι τε ἀπαχθέντας
εἰς Πελοπόννησον. Ο γενομένου, οἱ τοῦ στόλου ναυτικοὶ ἐξεδειματώθησαν, καὶ οὕτω τοῖς ἐναντίοις
ἐπῆλθον νυκτός, καὶ τρόπαιον ἤραντο, τῶν μὲν
ἀπολομένων, τῶν δὲ ἑαλωκότων. Εἶτα καὶ εἰς Σικε
λίαν διέβησαν, καὶ τὰς ἐκεῖ πόλεις ὅσαι τοῖς Καρχηδονίοις διέφερον ἐκάκωσάν τε καὶ ἐξεπόρθησαν.
Καὶ οἱ ἐκ Μεσημβρίας δὲ "Αραβες, ἐσχολακέναι τὸν
Ρωμαϊκὸν μαθόντες στόλον, τὰ τῆς Φοινίκης καὶ τῆς
Συρίας ναυσὶ προσπλέοντες ἐκάκουν παράλια. Ο
γὰρ βασιλεὺς, ὅτι Μιχαὴλ ἀνεῖλε τὸν πρὸ αὐτοῦ βασιλεύοντα, οἷον ἐξιλασκόμενος τὸν Θεὸν, πολλαχοῦ τῆς
βασιλίδος τῶν πόλεων τῷ ἀρχιστρατήγων Μιχαήλ
ναοὺς ἐδείματα ἐκ καινῆς· καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ τοῖς
ανακτόροις ἐδομήσατο τούτῳ πολυτελές τε καὶ πολύδάπανον τέμενος, ὃ καὶ Νέαν Ἐκκλησίαν ἐκάλεσεν.
Ἐν τούτοις οὖν τοῖς δομήσασιν ἀσχολουμένων τῶν
πλωίμων, καὶ τῶν νώτων αὐτῶν οὐκ ἀφισταμένων
ἀπὸ τῶν ἄρσεων, τῶν τε χειρῶν αὐτῶν ἐν τοῖς κορί
νοις δουλευουσῶν, ὁ στόλος ἐσχόλασε· διὸ οἱ
Αγαρηνοί ἀδεῶς, ὡς εἴρηται, τὰ παράλια ἐληίζοντο,
καὶ οὐ μόνα ταῦτα ἐκάκουν, ἀλλὰ καὶ τὴν Συράκουσαν ἐξεπόρθησαν. Ὁ δὲ βασικεὺς τὸ ναυτικὸν τοῦ
στόλου κατέτρυχε ταῖς οἰκοδομαῖς, καὶ τῷ προφήτη
Ηλίου τῷ Θεσβίτῃ ναὸν ἀνεγείρας· ἐτίμα γὰρ τοῦτον
διαφερόντως, καὶ ᾤετο προσληφθήσεσθαί ποτε παρ'
αὐτοῦ καὶ τῷ πυρίνῳ συνεπαρθήσεσθαι ἅρματι.
Όμως μέντοι, τὴν ἅλωσιν καὶ κατασκαφὴν τῆς Συν
ρακούσης μαθών, ἔστειλε τοὺς ἀντικαταστησοVariæ lectiones et notæ.
στήλη μαρμάρινος Ελευθερίου, φέρουσα πτύον καὶ
κόφινον.
᾿Αρχιστρατήγω Μιχαήλ. De variis S. Mi- Orig. CP. n. 110: ἵστατο δέ ἐν τῷ αὐτῷ λιμένι
chaeli exstructis ædibus sacris egimus in nostra
Constantinopoli, lib. 111, sect. 3, n. 4, ubi præsertim de hac Nora dicta: in his etiam, de ea quu
in Conchylo stetit, imperante Justiniano, quam
eamdem esse existimo, quæ palatio adjacuisse
dicitur in concilio Cf. sub Mena, act. 2: Έγινόμεθα καὶ ἐν τῷ εὐαγεῖ εὐκτηρίῳ οἴκῳ τοῦ ἁγίου
ἀρχαγγέλου Μιχαὴλ τῷ προκειμένῳ τῷ εὐσεβεῖ
παλατίῳ. Paulo supra exstitisse ἐν τῷ παλατίω
scribitur. Hanc S. Michaelis de Bucelone ecclesiam
vocat Innocentius III PP. lib. xii, epist. 70.
Ἐν τοῖς κοφίνοις Κόφινος dicitur vas
ex virgultis terræ portandæ idoneum. Codinus in
Κατασκαφὴν τῆς Συρακούσης. Πoc Syra -
cusa excidium attigit etiani Constantinus in Basilio, n. 49, et ex eo Scylitzes, et alii: sed præ cateris hanc urbis calamitatem descripsit Theodosius
monachus in Epistola ad Leonem archidiaconum
de Syracusanæ urbis expugnatione, que servatur
in Bibliotheca S. Servatoris Messana, et quam ex
Græco Latinitate donatam descripsit Rocchus Pyrrhus in episcopis Syracusanis, in qua et famem ingentem a civibus perpessam in urbis obsidione, et
clades a Barbaris istis Saracenis illatas Christianis
PG 135:67τῇ δὲ τοῦ Ζαούτζη Στυλιανοῦ θυγατρὶ συμφθειρόμενος ἔτι ζώσης Θεοφανοῦς τῆς αὐτοῦ γαμετῆς τὸν πατέρα ταύτης μάγιστρον ἐτίμησε καὶ λογοθέτην τοῦ δρόμου, μετέπειτα μέντοι καὶ βασιλεοπάτορα, αὐτὸς τὸ ὄνομα εὑρών. Ἐξ ἐμπρησμοῦ δὲ μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τοῦ ναοῦ τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Θωμᾶ πυρποληθέντος, ὁ βασιλεὺς οὗτος αὐτὸν ἀνεκαίνισεν. ἤδη δὲ καὶ ὁ Σανταβαρηνὸς ἤχθη καὶ εἰς τὰ ἐν ταῖς Πηγαῖς ἐφρουρεῖτο βασίλεια, ἔνθα πέμψας ὁ βασιλεὺς καὶ ἀφειδῶς αὐτὸν αἰκισάμενος ἐν Ἀθήναις ὑπερόριον ἔθετο. οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ καὶ πέμψας ἐκεῖ ἐξέκοψε τὰ ὄμματα αὐτοῦ. μετὰ δὲ πλείους ἐνιαυτοὺς τῆς ὑπερορίας τε τὸν ἄνθρωπον ἐπανήγαγε καὶ προνοίας ἠξίωσεν. Ὁ δὲ Λογγιβαρδίας δοὺξ Ἀγίων, τοῦ ῥηγὸς Φραγγίας τυγχάνων γαμβρός, ἐπεὶ τὸν θάνατον τοῦ Βασιλείου ἐπύθετο, τὰς πρὸς Ῥωμαίους συνθήκας ἠθέτησε καὶ τὴν χώραν ἅπασαν ᾠκειώσατο. διὸ τὸν ἐπὶ τῆς τραπέζης ἔπεμψεν ὁ βασιλεὺς κατ’ αὐτοῦ μετὰ τῶν δυτικῶν ταγμάτων· ὃς συμμίξας αὐτῷ ἡττήθη καὶ πάντας σχεδὸν οὓς ἐπήγετο ἀπεβάλετο, μόλις αὐτὸς διαδράς. τοῦ δὲ πατριάρχου Στεφάνου ἐκλελοιπότος Ἀντώνιος προκεχείριστο πατριάρχης, ὃς Καυλέας ὠνόμαστο.
amanter excepit. Eo mulier quædam vidua illius μάχου ἐκπέπομφεν, άνδρα γενναιότατόν τε ὁμοῦ καὶ
loci primaria, et magnis opibus affluens cognito, στρατηγικώτατον, ὃς καὶ πολλὰ κατὰ τῶν τῆς ᾿Αγα ἐκhominem pro familiaritate accersitum interrogat, γόνων ἐστήσατο τρόπαια. Ὅτε δὲ τῷ Θεοφιλίτζῃ ὡς προVariæ lectiones et notæ.
prægrandia juculabantur, 'concusa primum, mox ex
parte cecidit, ab hujus turris excidio quinque post
diebus murus propugnaculi, qui fuerat antea turri
conjunctus, codem catapultarum impetu disruptus
est: quo facto magnus timor in obsessorum animos
injectus est. Hostium tamen oppressionem sustinebant egregii illi viri maldeque strenui sub auspiciis
beatissimi ducis patricii, summæque hujus contentioni obsecundare conabantur, supra quam oratione
explicari possit. Dies viginti, tolidemque nocles, ubi
murus corruerat contra eos qui aditum ex illa parte
tentabant egregic strenueque depugnabant, animi
ingenitam nobilitatem præ se declarabant: insignem
quoque laudem esse ducebant pro tuenda urbe vulnera toto corpore excipere. Jam vero si quis ad illud
urbis popugnaculum se contulisset, quod adversum
vulgi sermone dici consueverat, permultos ibi virus
potcrat intueri miris diversisque modis mutilatos.
Erant qui effossos orvlos haberent, his quidam nares
truncæ, his vero aures cernebantur amputatæ, aliis
palpebræ, aliis maxillæ ex telorum et sagittarum
ictibus sanguine rubescebant, quibusdam frons et cor
eliam ipsum modis variis vulnerabatur; venter aliis,
aliis pectus acceptis vulneribus patebat, atque ut
compendio dicam, non aliqua tantum, sed omni ex
parte laborabant. Hostes” enim totis copiis urbem
obsidebunt, eranique numero superiores adeo ut
centum ex illis (quod vix assequitur filem) cum uno
e nostris manus consererent, gloriaque non vulgari
antagonistas augerent egregiæ virtulis facto periculo. Equidem athletarum studium appellabam,
quoties eo loci ventitarem, in quo fortiter præclareque agentes magnam sibi ex præclare gestis gloriam comparabant. Tum vero flagitiorum nostrorum
numerus usque adeo excrevit, ut districtum in nos
divine ultionis gladium inebriaret die prima post
vicesimam mensis™ Muii. Quanta vero ab ea die, qua
murus corruit, civitas in hostium potestatem redacta
est? Modum autem quo fuit expugnata operæ prætium erit dicere: fuit enim horroris plenus. Cum
enim Dei severa in nos animadversio eorum qui fortiter hostibus resistebant strenuissimum quemque huc
atque illuc dissipasset, et inclytum patricium cum
ejus commilitonibus ad corpora procuranda a mæn!-
bus in domos proprias avocassel, Barbarorum animos
impulit ut ad fatalem illam turrim, de qua surerius, obsidionem integrarent, machinis illis adhibitis
quæ ad lapidum projectum usui crant. Tali enim
ludicro parricidæ illi urbem invadentes sese oblectabant: nec sane difficili negotio grassabantur, paucis
admodum millibus custodien¦ibus partem illam, propterea quod opportunum illud pugnandi tempus cives
non æstimabant, securique propugnatores alia omnia
quam ad propugnacula se conferre molitabantur.
Dum igitur hostes in urbem lapides horrendum in
modum confertarent, totumque illius ombitum complerent, scala quædam lignea per quam propugnato -
ribus erat pervia, semidiruta, turris effringitur: quo
facta rumor ingens exortus est,quem cum audivisset
patricius, continuo surrexit impransus e mensa, pro
scala vulde sollicitus animi. Jam vero Barbari simul
illum disruptam persensere (quippe eum prope ipsam
lapidum projectio contigisset) muro magna cum alacritate propinquant: cumque nonnisi paucos in turris præsidio positos conspirati essent, hos fortiter ibi
repugnantes contrucidarunt, inter quos etiam erat
beatus Joannes patricius, quo facto libere in illam
conscendunt, eaque demum potiti sunt. Hinc_vero
deinceps in modum fluminis per totam urbem diffusi
in illorum conspectu volitabant qui ad repugnandum
toris ædis vestibulum contra eos aciem instruebant
ad unum trucidatis, magno impulsu valvas aperiunt,
templumque subeunt strictis ensibus crebro anhelitu
ignem naribus oculisque spirantes. Tum vero omnis
ætus eodem temporis momento in acie gladii corruit,
principes et omnes judices terræ (quod in Psalmis
canere solemus) juvenes et virgines, senes cum junioribus, monasticam professi, tum matrimonio copulati, sacerdotes et populus, servus et liber, quique
in lectis multo jam tempore valetudinarii decumbebunt. Nam ne his quidem parcere, Deus bone, carnifices illi didicerunt:animus enim humani sanguinis
sitiens eorum moribus, qui primo irati occurrunt,
minime satiantur. Erat igitur tum videre, (ut Sophonie verbis utar) diem illum, diem calamitatis et
miseriæ,diem argustiæ et ruinæ, diem tenebrarum et
caliginis. Post hæc autem (quid enim pluribus oportet, singula corum percensere quæ primariis urbis
viris evenere, præsertim cum auribus ipsis, ne dum
animis horrorem incutiant? Inclytus patricius, qui
se in arcem quamdam receperat. postridie una cum
septuaginta viris vivus capitur, alque octavo ob urbe
expugnata dic, capitali supplicio plectitur. Quod quidem adeo excelso fortique animo pertulit, ut nihil
humile, nihil sua constantia indignum admiserit, ne
leve quidem timidatis alicujus argumentum monstraverit, nec mirum, quando antea nullo pacto adduci
potuit ut urbis proditionem salutis propriæ causa
faceret, præsertim cum permultos haberet hujus
consilii non probatores tantum, verum si voluisset
etiam administros. Ille vero maluit cum honestate
mortem oppetere, ut eorum qui cum ipso erant saluti
prospiceret, atque unum pro multis ad Christi imitationem caput objicere periculo (quanquam hoc homicidarum animos ad commiserationem neutiquam
flxit) quam aliquid nobilitate sua indignum mente
complecti. Cujus animi magnitudo, atque ad subeundum supplicium alacritas ipsi quoque Busæ Amiræ
Chagebis filio, qui mortis auctor fuit, magnæ admirationi fuere. Véru'n ipse ad bené beateque moriendum hine sibi talia præsidia compuraverat, propterea
quod omne belli tempus in mortis contemplatione
iransegerat, eisque, qui secum obsessi erant, viam,
quæ ducit ad immortalitatem optimis cohortationibns
commonstraverat. Unde per hæc pietatis officia excessum vitæ minime habuit formidandum. Quibus enim
asidua meditatione cautum est, ne imparatum pectus
habeant ad hæc extrema subeunda, hisce non injucunda erit ad cœlum, cum contigerit, transmigratio.
Caeterum Barbari in illos etiam quos cum patricio
ceperant (erant autem omnes hi Syracusis honestissimo loco nati), cum quibusdam aliis captivis extra
urbem ductos, et in orbem dispositos uno impetu invadunt agrestium canum in morem, et hos quidem
lapidibus, hos vero baculis, alios hastis, quas præ
manibus habebant, quosdam etiam quibuscunque quæ
se fortuito obtulissent instrumentis crudelissime” insectantes, morti dabant, et adhuc animis immanissime særientes, horum corpora combustione absumebant. Nec vero silentio præteribo qualia barbara
crudelitatis exempla in Nicetam exercuerint. Erat
hic Tarsensis genere, atque in re militari opprime
eruditus, et strenuus, qui oppugnationis tempore
impium Mahometem apud eam nationem prophetarum eminentissimum habitum maledictis compluribus
quotidie proscindebat. Hunc ab interficiendorum numero sevocatum humi reclinantes supinum (tuam,
Deus, ementiam imploro) thorace pectoris ad pubem
osque virum decorticarunt, effusa vero per sectionem
viscera contis dilaniabant. Ad hæc cor ipsum mani-
Τῶν δὲ Βουλγάρων ἐνσπόνδων ὄντων καὶ ἐμπορίας ποιουμένων μετὰ Ῥωμαίων, οἱ τοῖς τελωνήμασιν ἐφεστῶτες ἄδικα αὐτοὺς εἰσέπραττον τέλη. τοῦτο τῷ αὐτῶν ἄρχοντι Συμεὼν λαβὰς ζητοῦντι τοῦ κατὰ Ῥωμαίων πόλεμον ἄρασθαι εἰς πρόφασιν ἤρκεσε. καὶ μέντοι καὶ ἤρατο· καὶ Ῥωμαϊκὸν αὐτῷ ἀνθοπλισάμενον στράτευμα ἥττητο, καὶ πολλοὶ μὲν ἔπεσον τῶν Ῥωμαίων καὶ ὁ στρατηλάτης αὐτός· πολλοὶ δ’ ἑάλωσαν, ὧν τὰς ῥῖνας ὁ Συμεὼν ἐκτεμὼν ἐπανελθεῖν ἀφῆκε πρὸς τὸ Βυζάντιον. τούτοις περιαλγήσας ὁ βασιλεὺς δώροις τοὺς Τούρκους ἔπεισε τοὺς περὶ τὸν Ἴστρον, οἳ καὶ Οὖγγροι καλοῦνται, τοῖς Βουλγάροις ἐπεξελθεῖν καὶ ὅση δύναμις κακῶσαι αὐτούς. καὶ αὐτὸς δὲ ὁ βασιλεὺς διά τε θαλάσσης καὶ διὰ γῆς ἡτοίμαστο ὅπλα κινῆσαι κατὰ τῶν Βουλγάρων, τῷ πατρικίῳ Νικηφόρῳ τῷ Φωκᾷ τὸν κατ’ αὐτῶν ἀναθέμενος πόλεμον, δομέστικον τῶν σχολῶν αὐτὸν προβαλόμενος. πρὸ τοῦ πολέμου δὲ τὸν κοιαίστωρα στέλλει ὁ αὐτοκράτωρ πρὸς Συμεὼν περὶ εἰρήνης πρεσβεύσοντα. ὁ δὲ βάρβαρος δόλῳ τοῦτον ὑποτοπήσας ἐλθεῖν καθείργνυσι καὶ δεσμεῖ καὶ τῷ Φωκᾷ ἀντεμάχετο. ἐκείνου δὲ περὶ τοῦτον ἀσχολουμένου οἱ Οὖγγροι τὴν χώραν αὐτοῦ ἐληίσαντο.
amanter excepit. Eo mulier quædam vidua illius μάχου ἐκπέπομφεν, άνδρα γενναιότατόν τε ὁμοῦ καὶ
loci primaria, et magnis opibus affluens cognito, στρατηγικώτατον, ὃς καὶ πολλὰ κατὰ τῶν τῆς ᾿Αγα ἐκhominem pro familiaritate accersitum interrogat, γόνων ἐστήσατο τρόπαια. Ὅτε δὲ τῷ Θεοφιλίτζῃ ὡς προVariæ lectiones et notæ.
prægrandia juculabantur, 'concusa primum, mox ex
parte cecidit, ab hujus turris excidio quinque post
diebus murus propugnaculi, qui fuerat antea turri
conjunctus, codem catapultarum impetu disruptus
est: quo facto magnus timor in obsessorum animos
injectus est. Hostium tamen oppressionem sustinebant egregii illi viri maldeque strenui sub auspiciis
beatissimi ducis patricii, summæque hujus contentioni obsecundare conabantur, supra quam oratione
explicari possit. Dies viginti, tolidemque nocles, ubi
murus corruerat contra eos qui aditum ex illa parte
tentabant egregic strenueque depugnabant, animi
ingenitam nobilitatem præ se declarabant: insignem
quoque laudem esse ducebant pro tuenda urbe vulnera toto corpore excipere. Jam vero si quis ad illud
urbis popugnaculum se contulisset, quod adversum
vulgi sermone dici consueverat, permultos ibi virus
potcrat intueri miris diversisque modis mutilatos.
Erant qui effossos orvlos haberent, his quidam nares
truncæ, his vero aures cernebantur amputatæ, aliis
palpebræ, aliis maxillæ ex telorum et sagittarum
ictibus sanguine rubescebant, quibusdam frons et cor
eliam ipsum modis variis vulnerabatur; venter aliis,
aliis pectus acceptis vulneribus patebat, atque ut
compendio dicam, non aliqua tantum, sed omni ex
parte laborabant. Hostes” enim totis copiis urbem
obsidebunt, eranique numero superiores adeo ut
centum ex illis (quod vix assequitur filem) cum uno
e nostris manus consererent, gloriaque non vulgari
antagonistas augerent egregiæ virtulis facto periculo. Equidem athletarum studium appellabam,
quoties eo loci ventitarem, in quo fortiter præclareque agentes magnam sibi ex præclare gestis gloriam comparabant. Tum vero flagitiorum nostrorum
numerus usque adeo excrevit, ut districtum in nos
divine ultionis gladium inebriaret die prima post
vicesimam mensis™ Muii. Quanta vero ab ea die, qua
murus corruit, civitas in hostium potestatem redacta
est? Modum autem quo fuit expugnata operæ prætium erit dicere: fuit enim horroris plenus. Cum
enim Dei severa in nos animadversio eorum qui fortiter hostibus resistebant strenuissimum quemque huc
atque illuc dissipasset, et inclytum patricium cum
ejus commilitonibus ad corpora procuranda a mæn!-
bus in domos proprias avocassel, Barbarorum animos
impulit ut ad fatalem illam turrim, de qua surerius, obsidionem integrarent, machinis illis adhibitis
quæ ad lapidum projectum usui crant. Tali enim
ludicro parricidæ illi urbem invadentes sese oblectabant: nec sane difficili negotio grassabantur, paucis
admodum millibus custodien¦ibus partem illam, propterea quod opportunum illud pugnandi tempus cives
non æstimabant, securique propugnatores alia omnia
quam ad propugnacula se conferre molitabantur.
Dum igitur hostes in urbem lapides horrendum in
modum confertarent, totumque illius ombitum complerent, scala quædam lignea per quam propugnato -
ribus erat pervia, semidiruta, turris effringitur: quo
facta rumor ingens exortus est,quem cum audivisset
patricius, continuo surrexit impransus e mensa, pro
scala vulde sollicitus animi. Jam vero Barbari simul
illum disruptam persensere (quippe eum prope ipsam
lapidum projectio contigisset) muro magna cum alacritate propinquant: cumque nonnisi paucos in turris præsidio positos conspirati essent, hos fortiter ibi
repugnantes contrucidarunt, inter quos etiam erat
beatus Joannes patricius, quo facto libere in illam
conscendunt, eaque demum potiti sunt. Hinc_vero
deinceps in modum fluminis per totam urbem diffusi
in illorum conspectu volitabant qui ad repugnandum
toris ædis vestibulum contra eos aciem instruebant
ad unum trucidatis, magno impulsu valvas aperiunt,
templumque subeunt strictis ensibus crebro anhelitu
ignem naribus oculisque spirantes. Tum vero omnis
ætus eodem temporis momento in acie gladii corruit,
principes et omnes judices terræ (quod in Psalmis
canere solemus) juvenes et virgines, senes cum junioribus, monasticam professi, tum matrimonio copulati, sacerdotes et populus, servus et liber, quique
in lectis multo jam tempore valetudinarii decumbebunt. Nam ne his quidem parcere, Deus bone, carnifices illi didicerunt:animus enim humani sanguinis
sitiens eorum moribus, qui primo irati occurrunt,
minime satiantur. Erat igitur tum videre, (ut Sophonie verbis utar) diem illum, diem calamitatis et
miseriæ,diem argustiæ et ruinæ, diem tenebrarum et
caliginis. Post hæc autem (quid enim pluribus oportet, singula corum percensere quæ primariis urbis
viris evenere, præsertim cum auribus ipsis, ne dum
animis horrorem incutiant? Inclytus patricius, qui
se in arcem quamdam receperat. postridie una cum
septuaginta viris vivus capitur, alque octavo ob urbe
expugnata dic, capitali supplicio plectitur. Quod quidem adeo excelso fortique animo pertulit, ut nihil
humile, nihil sua constantia indignum admiserit, ne
leve quidem timidatis alicujus argumentum monstraverit, nec mirum, quando antea nullo pacto adduci
potuit ut urbis proditionem salutis propriæ causa
faceret, præsertim cum permultos haberet hujus
consilii non probatores tantum, verum si voluisset
etiam administros. Ille vero maluit cum honestate
mortem oppetere, ut eorum qui cum ipso erant saluti
prospiceret, atque unum pro multis ad Christi imitationem caput objicere periculo (quanquam hoc homicidarum animos ad commiserationem neutiquam
flxit) quam aliquid nobilitate sua indignum mente
complecti. Cujus animi magnitudo, atque ad subeundum supplicium alacritas ipsi quoque Busæ Amiræ
Chagebis filio, qui mortis auctor fuit, magnæ admirationi fuere. Véru'n ipse ad bené beateque moriendum hine sibi talia præsidia compuraverat, propterea
quod omne belli tempus in mortis contemplatione
iransegerat, eisque, qui secum obsessi erant, viam,
quæ ducit ad immortalitatem optimis cohortationibns
commonstraverat. Unde per hæc pietatis officia excessum vitæ minime habuit formidandum. Quibus enim
asidua meditatione cautum est, ne imparatum pectus
habeant ad hæc extrema subeunda, hisce non injucunda erit ad cœlum, cum contigerit, transmigratio.
Caeterum Barbari in illos etiam quos cum patricio
ceperant (erant autem omnes hi Syracusis honestissimo loco nati), cum quibusdam aliis captivis extra
urbem ductos, et in orbem dispositos uno impetu invadunt agrestium canum in morem, et hos quidem
lapidibus, hos vero baculis, alios hastis, quas præ
manibus habebant, quosdam etiam quibuscunque quæ
se fortuito obtulissent instrumentis crudelissime” insectantes, morti dabant, et adhuc animis immanissime særientes, horum corpora combustione absumebant. Nec vero silentio præteribo qualia barbara
crudelitatis exempla in Nicetam exercuerint. Erat
hic Tarsensis genere, atque in re militari opprime
eruditus, et strenuus, qui oppugnationis tempore
impium Mahometem apud eam nationem prophetarum eminentissimum habitum maledictis compluribus
quotidie proscindebat. Hunc ab interficiendorum numero sevocatum humi reclinantes supinum (tuam,
Deus, ementiam imploro) thorace pectoris ad pubem
osque virum decorticarunt, effusa vero per sectionem
viscera contis dilaniabant. Ad hæc cor ipsum mani-
διὸ τὸν Φωκᾶν λιπὼν κατ’ ἐκείνων ἐξώρμησε καὶ συμβαλὼν αὐτοῖς ἥττητο, πολλῶν μὲν σφαγέντων Βουλγάρων, πλειόνων δ’ ἁλόντων, αὐτοῦ δὲ τοῦ Συμεὼν μόλις ἐν Δοροστόλῳ φυγόντος· τοῦτο δ’ ἡ Δρίστρα ἐστί. τοὺς δ’ αἰχμαλώτους Βουλγάρους ὁ βασιλεὺς παρὰ τῶν Οὔγγρων ἐπρίατο καὶ ὁ Συμεὼν περὶ εἰρήνης ἱκέτευε. καὶ πιστεύσας τοῖς λόγοις ἐκείνου ὁ βασιλεὺς τὸν Χοιροσφάκτην ἀπέστειλε σπονδὰς ποιησόμενον, ὃν ὁ βάρβαρος κατέσχε τε καὶ ἐδέσμησεν. αὐτὸς δὲ τοῖς Τρύρκοις ἐπῆλθε καὶ ἐτρέψατό τε αὐτοὺς καὶ τῇ χώρᾳ σφῶν ἐλυμήνατο. εἶτα ἐπέστειλε τῷ Λέοντι μὴ ἄν ποτε σπείσασθαι, εἰ μὴ τοὺς αἰχμαλώτους Βουλγάρους λήψοιτο πρότερον· καὶ τούτους λαβὼν οὐκ ἐσπείσατο. ὁ γοῦν βασιλεὺς τοῖς τε τάγμασι τοῖς ἑῴοις καὶ τοῖς ἑσπερίοις ὁμοῦ συνελθοῦσι κατὰ τῶν Βουλγάρων ἐχρήσατο, ἀλλ’ ἡττήθησαν ἅπαντα τῷ Συμεὼν προσβαλόντα. καὶ τὰ μὲν τῶν Βουλγάρων τοῦτον εἶχε τὸν τρόπον. Ὁ δὲ βασιλεὺς ἐν ἀγροῖς τισι τῇ τοῦ Ζαούτζη συνὼν θυγατρὶ τῇ Ζωῇ ἐπεβουλεύθη παρά τινων.
amanter excepit. Eo mulier quædam vidua illius μάχου ἐκπέπομφεν, άνδρα γενναιότατόν τε ὁμοῦ καὶ
loci primaria, et magnis opibus affluens cognito, στρατηγικώτατον, ὃς καὶ πολλὰ κατὰ τῶν τῆς ᾿Αγα ἐκhominem pro familiaritate accersitum interrogat, γόνων ἐστήσατο τρόπαια. Ὅτε δὲ τῷ Θεοφιλίτζῃ ὡς προVariæ lectiones et notæ.
prægrandia juculabantur, 'concusa primum, mox ex
parte cecidit, ab hujus turris excidio quinque post
diebus murus propugnaculi, qui fuerat antea turri
conjunctus, codem catapultarum impetu disruptus
est: quo facto magnus timor in obsessorum animos
injectus est. Hostium tamen oppressionem sustinebant egregii illi viri maldeque strenui sub auspiciis
beatissimi ducis patricii, summæque hujus contentioni obsecundare conabantur, supra quam oratione
explicari possit. Dies viginti, tolidemque nocles, ubi
murus corruerat contra eos qui aditum ex illa parte
tentabant egregic strenueque depugnabant, animi
ingenitam nobilitatem præ se declarabant: insignem
quoque laudem esse ducebant pro tuenda urbe vulnera toto corpore excipere. Jam vero si quis ad illud
urbis popugnaculum se contulisset, quod adversum
vulgi sermone dici consueverat, permultos ibi virus
potcrat intueri miris diversisque modis mutilatos.
Erant qui effossos orvlos haberent, his quidam nares
truncæ, his vero aures cernebantur amputatæ, aliis
palpebræ, aliis maxillæ ex telorum et sagittarum
ictibus sanguine rubescebant, quibusdam frons et cor
eliam ipsum modis variis vulnerabatur; venter aliis,
aliis pectus acceptis vulneribus patebat, atque ut
compendio dicam, non aliqua tantum, sed omni ex
parte laborabant. Hostes” enim totis copiis urbem
obsidebunt, eranique numero superiores adeo ut
centum ex illis (quod vix assequitur filem) cum uno
e nostris manus consererent, gloriaque non vulgari
antagonistas augerent egregiæ virtulis facto periculo. Equidem athletarum studium appellabam,
quoties eo loci ventitarem, in quo fortiter præclareque agentes magnam sibi ex præclare gestis gloriam comparabant. Tum vero flagitiorum nostrorum
numerus usque adeo excrevit, ut districtum in nos
divine ultionis gladium inebriaret die prima post
vicesimam mensis™ Muii. Quanta vero ab ea die, qua
murus corruit, civitas in hostium potestatem redacta
est? Modum autem quo fuit expugnata operæ prætium erit dicere: fuit enim horroris plenus. Cum
enim Dei severa in nos animadversio eorum qui fortiter hostibus resistebant strenuissimum quemque huc
atque illuc dissipasset, et inclytum patricium cum
ejus commilitonibus ad corpora procuranda a mæn!-
bus in domos proprias avocassel, Barbarorum animos
impulit ut ad fatalem illam turrim, de qua surerius, obsidionem integrarent, machinis illis adhibitis
quæ ad lapidum projectum usui crant. Tali enim
ludicro parricidæ illi urbem invadentes sese oblectabant: nec sane difficili negotio grassabantur, paucis
admodum millibus custodien¦ibus partem illam, propterea quod opportunum illud pugnandi tempus cives
non æstimabant, securique propugnatores alia omnia
quam ad propugnacula se conferre molitabantur.
Dum igitur hostes in urbem lapides horrendum in
modum confertarent, totumque illius ombitum complerent, scala quædam lignea per quam propugnato -
ribus erat pervia, semidiruta, turris effringitur: quo
facta rumor ingens exortus est,quem cum audivisset
patricius, continuo surrexit impransus e mensa, pro
scala vulde sollicitus animi. Jam vero Barbari simul
illum disruptam persensere (quippe eum prope ipsam
lapidum projectio contigisset) muro magna cum alacritate propinquant: cumque nonnisi paucos in turris præsidio positos conspirati essent, hos fortiter ibi
repugnantes contrucidarunt, inter quos etiam erat
beatus Joannes patricius, quo facto libere in illam
conscendunt, eaque demum potiti sunt. Hinc_vero
deinceps in modum fluminis per totam urbem diffusi
in illorum conspectu volitabant qui ad repugnandum
toris ædis vestibulum contra eos aciem instruebant
ad unum trucidatis, magno impulsu valvas aperiunt,
templumque subeunt strictis ensibus crebro anhelitu
ignem naribus oculisque spirantes. Tum vero omnis
ætus eodem temporis momento in acie gladii corruit,
principes et omnes judices terræ (quod in Psalmis
canere solemus) juvenes et virgines, senes cum junioribus, monasticam professi, tum matrimonio copulati, sacerdotes et populus, servus et liber, quique
in lectis multo jam tempore valetudinarii decumbebunt. Nam ne his quidem parcere, Deus bone, carnifices illi didicerunt:animus enim humani sanguinis
sitiens eorum moribus, qui primo irati occurrunt,
minime satiantur. Erat igitur tum videre, (ut Sophonie verbis utar) diem illum, diem calamitatis et
miseriæ,diem argustiæ et ruinæ, diem tenebrarum et
caliginis. Post hæc autem (quid enim pluribus oportet, singula corum percensere quæ primariis urbis
viris evenere, præsertim cum auribus ipsis, ne dum
animis horrorem incutiant? Inclytus patricius, qui
se in arcem quamdam receperat. postridie una cum
septuaginta viris vivus capitur, alque octavo ob urbe
expugnata dic, capitali supplicio plectitur. Quod quidem adeo excelso fortique animo pertulit, ut nihil
humile, nihil sua constantia indignum admiserit, ne
leve quidem timidatis alicujus argumentum monstraverit, nec mirum, quando antea nullo pacto adduci
potuit ut urbis proditionem salutis propriæ causa
faceret, præsertim cum permultos haberet hujus
consilii non probatores tantum, verum si voluisset
etiam administros. Ille vero maluit cum honestate
mortem oppetere, ut eorum qui cum ipso erant saluti
prospiceret, atque unum pro multis ad Christi imitationem caput objicere periculo (quanquam hoc homicidarum animos ad commiserationem neutiquam
flxit) quam aliquid nobilitate sua indignum mente
complecti. Cujus animi magnitudo, atque ad subeundum supplicium alacritas ipsi quoque Busæ Amiræ
Chagebis filio, qui mortis auctor fuit, magnæ admirationi fuere. Véru'n ipse ad bené beateque moriendum hine sibi talia præsidia compuraverat, propterea
quod omne belli tempus in mortis contemplatione
iransegerat, eisque, qui secum obsessi erant, viam,
quæ ducit ad immortalitatem optimis cohortationibns
commonstraverat. Unde per hæc pietatis officia excessum vitæ minime habuit formidandum. Quibus enim
asidua meditatione cautum est, ne imparatum pectus
habeant ad hæc extrema subeunda, hisce non injucunda erit ad cœlum, cum contigerit, transmigratio.
Caeterum Barbari in illos etiam quos cum patricio
ceperant (erant autem omnes hi Syracusis honestissimo loco nati), cum quibusdam aliis captivis extra
urbem ductos, et in orbem dispositos uno impetu invadunt agrestium canum in morem, et hos quidem
lapidibus, hos vero baculis, alios hastis, quas præ
manibus habebant, quosdam etiam quibuscunque quæ
se fortuito obtulissent instrumentis crudelissime” insectantes, morti dabant, et adhuc animis immanissime særientes, horum corpora combustione absumebant. Nec vero silentio præteribo qualia barbara
crudelitatis exempla in Nicetam exercuerint. Erat
hic Tarsensis genere, atque in re militari opprime
eruditus, et strenuus, qui oppugnationis tempore
impium Mahometem apud eam nationem prophetarum eminentissimum habitum maledictis compluribus
quotidie proscindebat. Hunc ab interficiendorum numero sevocatum humi reclinantes supinum (tuam,
Deus, ementiam imploro) thorace pectoris ad pubem
osque virum decorticarunt, effusa vero per sectionem
viscera contis dilaniabant. Ad hæc cor ipsum mani-
PG 135:69αἰσθομένης δὲ τῆς Ζωῆς ἐκ θροῦ τὴν ἐπιβουλὴν καὶ διυπνισάσης τὸν βασιλέα κοιμώμενον, αὐτίκα ἐκεῖνος ἐπανῆλθεν εἰς τὰ βασίλεια καὶ οὕτω διέφυγε τὴν ἐπιβουλήν. ἄρτι δὲ τῆς βασιλίδος θανούσης Θεοφανοῦς τὴν εἰρημένην Ζωὴν ὁ βασιλεὺς Αὐγούσταν ἀνηγόρευσε καὶ νόμιμον ἔθετο γαμετὴν τὴν πρὶν αὐτοῦ παλλακήν, ἣ ἐπ’ ὀλίγον τῆς εὐτυχίας ἀπώνατο· ἐνιαυτὸν γὰρ ἕνα ἐπὶ μησὶν ὀκτὼ τῇ βασιλείᾳ ἐπιβιώσασα τέθνηκεν. ἑτέρα δ’ αὖθις ἐπιβουλὴ μηνύεται τῷ βασιλεῖ, ἣν ἐμελέτα ἐπείκτης Βασίλειος, τοῦ Ζαούτζη τυγχάνων ἀνεψιός. ὃς τὸ ἀπόρρητον τῷ ἐκτομίᾳ Σαμωνᾷ ἐκοινώσατο, ὅρκοις πρότερον βεβαιώσαντι ὡς ἀνέκφορον τηρήσει τὸ λεχθησόμενον. ἦν δὲ ὁ Σαμωνᾶς ἐξ Ἀγαρηνῶν καὶ μαθὼν τὸ κατὰ τοῦ κρατοῦντος μελέτημα εὐθὺς ἐκφέρει πρὸς αὐτὸν τὸ μυστήριον. καὶ κατεσχέθη μὲν ὁ Βασίλειος καὶ οἱ συνίστορες τοῦ βουλεύματος, ὁ δὲ Σαμωνᾶς ἐτιμήθη πρωτοσπαθάριος καὶ ᾠκειώθη τῷ βασιλεῖ. Ἠγάγετο δὲ καὶ τρίτην ὁ Λέων εὐνέτειραν, ἣ Εὐδοκία μὲν ἐκαλεῖτο, ἐκ δὲ τοῦ Ὀψικίου τὸ γένος εἷλκε καὶ τὴν ὥραν ἦν περιττή. ἀλλὰ καὶ αὕτη βραχύ τι συνεζήκει τῷ βασιλεῖ· συλλαβοῦσα γὰρ καὶ πρὸς τῷ τεκεῖν γενομένη σὺν τῷ τεχθέντι ἀπέθανεν.
ANNALIUM LIB. XVI.
αὐτῆς, ὃν ἀδελφὸν ἐκ πνευματικῆς διαθέσεως si inviolatus manserit, argumento nobis erit, vere
ὡς εἴρηται, ἔσχηκε, πρωτοσπαθάριον τετίμηκε. Deum esse, qui a te prædicatur. Assenso episcopo,
Σεισμῶν δὲ διαφόρων συμβάντων, ἐξ ὧν πολλοὶ rogus es incensus 174. Pontifex cum manibus et
ναοί διαῤῥάγησαν, ὁ βασιλεὺς αὖθις αὐτοὺς ἀνωρ oculis in cœlum sublatis dixisset: Glorifica nomen
θώσατο· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν δυτικὴν μεγά tuum, Christe Deus, sucrum Evangelium in rogum
λην αψίδα τῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου Σοφίας ῥα- imponit, quod diu in flamma relictum, illosum
γεῖσαν, καὶ πεσεῖν τυγχάνουσαν προσδοκήσιμον mansit. co miraculo Barbari obstupefacti, prædi
μηχαναῖς τεχνιτών συνέσφιγξε τε καὶ ἥδρασε. Καὶ cationi crediderunt, et ut sacro baptismate initiaτῶν Ἰουδαίων πολλοὺς δόσεσι χρημάτων καὶ ὑποσχέ rentur flagitarunt. Et hæc sic acta sunt.
σεσι Χριστιανούς γενέσθαι πέπεικε, καὶ τῷ ἔθνει τῶν Ῥὼς σπεισάμενος, εἰς ἐπὶ γνῶσιν ἐλθεῖν τοῦ
καθ᾿ ἡμᾶς μυστηρίου πεποίηκε. Συνθεμένοις γάρ βαπτισθῆναι, ἀρχιερεὺς αὐτοῖς ἐστάλη παρὰ τοῦ
αὐτοκράτορος. Οἱ δὲ μεταθέσθαι μέλλοντες ἐκ τῆς οἰκείας θρησκείας εἰς τὴν καθ' ἡμᾶς ὤκνουν τε καὶ
ἐδίσταζον· καὶ Εἰ μή τι θαῦμα ἴδοιμεν, εἶπον πρὸς τὸν ἀρχιερέα, οἷα πολλὰ διδάσκεις αὐτὸς
γενέσθαι πρὸς τοῦ Χριστοῦ, οὐκ ἂν ποτε δέξασθαι πεισθείημεν τὸ δόγμα τὸ σύν. Καὶ ὅς, Αἰτή
σασθε, εἶπεν, ὃ βούλεσθε. Κἀκεῖνοι τὴν βίβλον, εἶπον, ἢ τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ διδάσκει, βλητέον
εἰς πῦρ, καὶ εἰ διαμείνῃ ἀνάλωτος, πίστις ἔσται τοῦτο ἡμῖν ἀληθώς εἶναι Θεὸν τὸν παρὰ σου
κηρυττόμενον. Συνέθετο ποιῆσαι τοῦτο ὁ ἐπίσκοπος· ἀνήφθη
ὁ ἐπίσκοπος· ἀνήφθη πυρκαϊά, με πρὸς οὐρανὸν ὁ ἀρχιε
ή
ρεὺς τὰς χεῖρας τε καὶ τὰ ὄμματα, Δόξασόν σου τὸ ὄνομα, εἶπε, Χριστὲ ὁ Θεός. Ενέθετο τῇ πυρο
καιᾷ τὸ ἱερὸν Δὐαγγέλιον, τὸ χρονίσαν ἐν τῇ φλογι, αδιαλώβητον ἔμεινεν. Οἱ Βάρβαροι ἐξεπλάγησαν
ἐπίστασαν τῷ κηρύγματι, καὶ τελεσθῆναι κατήπειγον τῷ θείω βαπτίσματι. Ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ συμβέβηκεν.
ΙΔ΄. Ὁ δὲ εἷς τῶν τοῦ βασιλέως υἱῶν ὁ Κωνσταν- XI. Cæterum unus ex imperatoris filiis Conτίνος ἐν καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων ἐφίλει, νοσήσας
ἐξέλιπε, καὶ ὁ αὐτοκράτωρ βαρέως τὸν ἐκείνου ἤνεγκι θάνατον, καὶ ἦν ἀπαράκλητος, καὶ ἐζήτει ζῶντα
τοῦτον ἐμφανισθῆναι αὐτῷ. Ην δέ τις μοναχός Θεόέωρος, ᾧ Σανταβαρηνός τὸ ἐπώνυμον· οὗτος τῷ
βασιλεῖ προσῳκείωτο, εἰς ἄκρον ἐναρέτου βίου αὐτὸν
εφηακέναι πιστεύοντι, ὡς ἐντεῦθεν καὶ σημεῖα ἐργά
ξέσθαι. Οὗτος τοίνυν ὁ Σανταβαρηνός, ὃς καὶ τῆς
μετροπόλεως τῶν Εὐχαίτων ἐχρημάτισε προεδρος,
λέγεται δεῖξαι τῷ βασιλεῖ τὸν τεθνηκότα υἱὸν αὐτοῦ
ζῶντα ἐσθεν. Ἐν γὰρ λόχμῃ τινὶ φαντάσαι τὸν Κωνπαντῖνον ἔφιππον τῷ οἰκείῳ συναντήσαι πατρί
ᾧ καὶ περιπλακῆναι δόξας ὁ βασιλεὺς, καὶ καταφι
λῆσαι, οὐκέτι τοῦτον ἑώρακε. Καὶ ἄλλα δὲ τοιαῦτα
ποιήτας ὁ Σανταβαρηνός, καὶ τούτοις ἐκπλήξας τὸν
βασιλέα, ὅλον εἰς ἑαυτὸν περιήγαγεν, ὡς πίστιν εἰς
αὐτὸν κεκτῆσθαι, καὶ κατὰ μηδὲν αὐτῷ ἀπιστεῖν.
Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς οὕτω διέκειτο πρὸς τὸν Σαντα
Ειρηνών. Ὁ δὲ Λέων ὁ δεύτερος τῶν τοῦ βασιλέως
των, ἤδη νεανίας γενόμενος, καὶ γυναικὶ συζευχθείς
τῇ θυγατρὶ τοῦ Μαρτινακίου καὶ ἀναῤῥηθείς
βασιλεὺς παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, τῷ Σανταβαρηνῷ
οὐκ ἠρέσκετο, ἀλλὰ φαρμακὸν ἀπεκάλει καὶ γόητα,
stantinus, patri præ cæteris charus, ex morbo
obiit, cujus mortem graviter ferens, omni consolatione repudiata, illum sibi viventum offerri cupiebat. Fuit autem quidam monachus Theodorus, cognomento Santabarenus, imperatori ob summam
de ipsius virtute persuasionem, ut etiam miracula
edere crederetur, familiaris, idemque metropolis
Euchaitorum antistes. Is igitur imperatori defunctum filium ostendisse viventem, cum effecisset
ut Constantinus equo insidens patri occurrere videretur, quem cum amplexus et deosculatus esset,
non amplius viderit imperator. Sed et aliis similibus factis Santabarenus imperatore in admirationem adducto, effecerat, ut is totus ex ipso penderet, ut fidern ei haberet,neque ulla in re diffideret.
Imperator igitur hoc modo erga Santabarenum affectus fuit. Sed Leo filius ejus jam adultus, et
Martinacii filia uxore ducta, a patre imperator salutatus, Santabareno non delectabatur, sed eum
veneficum appellubat, et præstigiatorem, et impe
ratoris deceptorem. His ille veluti speculis quibusdam ictus, ad ultionem insurgit, simulataque erga
Leonem benevolentia: Cum sis, inquit, adoleVariæ lectiones et notæ.
ὺν ἀδελφὸν ἐκ πνευματικῆς διαθέσεως
ἔσχε. Wolfius: Quem spiritus impulsu fratrem
nactus fuerat. Reposuimus pro his verbis, fratrem
spiritualem. Intelligitur enim ἀδελφοποίησις, Adoptio in fratrem, quæ in ecclesia fieri coram sacerdote consueverat. Vide Gloss. med. Græcit.
Σεισμῶν δὲ διαφόρων. Quos inter exstitit
ille terra motus qui post depositionem Photii et
restitutionem Ignatii exstitit, quo adeo concussa
est urbs, ut Ecclesias aliasque ædes a fundamentis subruerit, et ἀντὶ πόλεως, πολυάνδριον effecta
illa fuerit, ut scribit idem Photius, epist. 100 et 104,
uši bunc divinæ ultioni adscribit ob injurias sibi
irrogatas.
Κωνσταντίνος. Ex priore Basilii uxore geDilus, ut indicavimus in Fam. August. Byzant. de
quo hæc præterea scribit Nicetas Paphlago in Vita
Ignatii patr. Constantinopol. Εὐθὺς μὲν τότε τῷ
βασιλεί τέθνηκε Κωνσταντῖνος ὁ τριπόθητος καὶ
πρωτότοκος υἱὸς, ἂν καὶ ἅγιον ὁ τολμηρὸς οὗτος
(Φώτιος) εἰς τὴν τοῦ πατρὸς χάριν ἐξ ἑαυτοῦ χει
ροτονῶν, μοναστηρίοις τε καὶ ναοῖς ἀνθρωπαρεσκεία
τιμῶν οὐκ ηὐλαβεῖτο.
Θεόδωρος ὁ Σανταβαρηνός. Quis ille Santabarenus, et unde ortus illiusque fortunam describit Stylianus Neocasarea episcopus in Epist. ad
Orientales, descripta in Appendice ad concilium
Constantinopolitanum Iv, c. 4, p. 1404, 1405.
Μαρτινακίου. Meminit Codinus in Orig. CP.
n. 110 Martinacæ patricii, avunculi Theophanonis
Augustæ, sub Michaele et Basilio, a quo ædificatum monasterium quod illius nomen retinuit.
ἔχων δὲ δι’ ἐφέσεως οὗτος ὁ αὐτοκράτωρ παῖδα ἐσχηκέναι, μᾶλλον μέντοι καὶ κεχρηματισμένον ἐσχηκὼς τοῦτο (ἦν γὰρ ἐραστὴς σοφίας παντοδαπῆς καὶ αὐτῆς δῆτα τῆς ἀπορρήτου, ἣ δι’ ἐπῳδῶν μαντεύεται τὰ ἐσόμενα, καὶ περὶ τὰς τῶν ἀστέρων δ’ ἐσχολάκει κινήσεις καὶ τὴν ἐκ τούτων ἀποτελεσματικὴν ἐπιστήμην μετήρχετο, καὶ εὕρισκεν ὡς ἕξει παῖδα τῆς βασιλείας διάδοχον) καὶ τετάρτην ἄγεται γαμετὴν τὴν Καρβωνοψῖναν Ζωήν. οὐκ εὐθὺς μέντοι αὐτῇ τοῦ τῆς βασιλείας μετέδωκεν ἀξιώματος, ἀλλ’ ἐφ’ ἱκανὸν αὐτῷ συμβιοῦσα ἦν ἀταινίωτος, μέχρις οὗ παιδίον ἐξ αὐτῆς ἐτέχθη τῷ βασιλεῖ, ὃ παρὰ τοῦ πατριάρχου Νικολάου τοῦ θείου κατηξιώθη βαπτίσματος. τοῦ γὰρ Ἀντωνίου τῷ θρόνῳ τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἐπιζήσαντος ἔτη καὶ μεταθεμένου τὴν ζωήν, ὁ μυστικὸς Νικόλαος πατριάρχης κεχειροτόνητο. μετὰ δὲ τὸν τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ τοκετόν, ὃν Κωνσταντῖνον ὠνόμασεν ὁ βασιλεύς, καὶ τὴν σύνευνον αὐτοῦ ἀνηγόρευσε. διὰ γοῦν τὸν τέταρτον γάμον ἀφώριστο παρὰ τοῦ πατριάρχου ὁ Λέων.
ANNALIUM LIB. XVI.
αὐτῆς, ὃν ἀδελφὸν ἐκ πνευματικῆς διαθέσεως si inviolatus manserit, argumento nobis erit, vere
ὡς εἴρηται, ἔσχηκε, πρωτοσπαθάριον τετίμηκε. Deum esse, qui a te prædicatur. Assenso episcopo,
Σεισμῶν δὲ διαφόρων συμβάντων, ἐξ ὧν πολλοὶ rogus es incensus 174. Pontifex cum manibus et
ναοί διαῤῥάγησαν, ὁ βασιλεὺς αὖθις αὐτοὺς ἀνωρ oculis in cœlum sublatis dixisset: Glorifica nomen
θώσατο· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν δυτικὴν μεγά tuum, Christe Deus, sucrum Evangelium in rogum
λην αψίδα τῆς τοῦ Θεοῦ Λόγου Σοφίας ῥα- imponit, quod diu in flamma relictum, illosum
γεῖσαν, καὶ πεσεῖν τυγχάνουσαν προσδοκήσιμον mansit. co miraculo Barbari obstupefacti, prædi
μηχαναῖς τεχνιτών συνέσφιγξε τε καὶ ἥδρασε. Καὶ cationi crediderunt, et ut sacro baptismate initiaτῶν Ἰουδαίων πολλοὺς δόσεσι χρημάτων καὶ ὑποσχέ rentur flagitarunt. Et hæc sic acta sunt.
σεσι Χριστιανούς γενέσθαι πέπεικε, καὶ τῷ ἔθνει τῶν Ῥὼς σπεισάμενος, εἰς ἐπὶ γνῶσιν ἐλθεῖν τοῦ
καθ᾿ ἡμᾶς μυστηρίου πεποίηκε. Συνθεμένοις γάρ βαπτισθῆναι, ἀρχιερεὺς αὐτοῖς ἐστάλη παρὰ τοῦ
αὐτοκράτορος. Οἱ δὲ μεταθέσθαι μέλλοντες ἐκ τῆς οἰκείας θρησκείας εἰς τὴν καθ' ἡμᾶς ὤκνουν τε καὶ
ἐδίσταζον· καὶ Εἰ μή τι θαῦμα ἴδοιμεν, εἶπον πρὸς τὸν ἀρχιερέα, οἷα πολλὰ διδάσκεις αὐτὸς
γενέσθαι πρὸς τοῦ Χριστοῦ, οὐκ ἂν ποτε δέξασθαι πεισθείημεν τὸ δόγμα τὸ σύν. Καὶ ὅς, Αἰτή
σασθε, εἶπεν, ὃ βούλεσθε. Κἀκεῖνοι τὴν βίβλον, εἶπον, ἢ τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ διδάσκει, βλητέον
εἰς πῦρ, καὶ εἰ διαμείνῃ ἀνάλωτος, πίστις ἔσται τοῦτο ἡμῖν ἀληθώς εἶναι Θεὸν τὸν παρὰ σου
κηρυττόμενον. Συνέθετο ποιῆσαι τοῦτο ὁ ἐπίσκοπος· ἀνήφθη
ὁ ἐπίσκοπος· ἀνήφθη πυρκαϊά, με πρὸς οὐρανὸν ὁ ἀρχιε
ή
ρεὺς τὰς χεῖρας τε καὶ τὰ ὄμματα, Δόξασόν σου τὸ ὄνομα, εἶπε, Χριστὲ ὁ Θεός. Ενέθετο τῇ πυρο
καιᾷ τὸ ἱερὸν Δὐαγγέλιον, τὸ χρονίσαν ἐν τῇ φλογι, αδιαλώβητον ἔμεινεν. Οἱ Βάρβαροι ἐξεπλάγησαν
ἐπίστασαν τῷ κηρύγματι, καὶ τελεσθῆναι κατήπειγον τῷ θείω βαπτίσματι. Ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ συμβέβηκεν.
ΙΔ΄. Ὁ δὲ εἷς τῶν τοῦ βασιλέως υἱῶν ὁ Κωνσταν- XI. Cæterum unus ex imperatoris filiis Conτίνος ἐν καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων ἐφίλει, νοσήσας
ἐξέλιπε, καὶ ὁ αὐτοκράτωρ βαρέως τὸν ἐκείνου ἤνεγκι θάνατον, καὶ ἦν ἀπαράκλητος, καὶ ἐζήτει ζῶντα
τοῦτον ἐμφανισθῆναι αὐτῷ. Ην δέ τις μοναχός Θεόέωρος, ᾧ Σανταβαρηνός τὸ ἐπώνυμον· οὗτος τῷ
βασιλεῖ προσῳκείωτο, εἰς ἄκρον ἐναρέτου βίου αὐτὸν
εφηακέναι πιστεύοντι, ὡς ἐντεῦθεν καὶ σημεῖα ἐργά
ξέσθαι. Οὗτος τοίνυν ὁ Σανταβαρηνός, ὃς καὶ τῆς
μετροπόλεως τῶν Εὐχαίτων ἐχρημάτισε προεδρος,
λέγεται δεῖξαι τῷ βασιλεῖ τὸν τεθνηκότα υἱὸν αὐτοῦ
ζῶντα ἐσθεν. Ἐν γὰρ λόχμῃ τινὶ φαντάσαι τὸν Κωνπαντῖνον ἔφιππον τῷ οἰκείῳ συναντήσαι πατρί
ᾧ καὶ περιπλακῆναι δόξας ὁ βασιλεὺς, καὶ καταφι
λῆσαι, οὐκέτι τοῦτον ἑώρακε. Καὶ ἄλλα δὲ τοιαῦτα
ποιήτας ὁ Σανταβαρηνός, καὶ τούτοις ἐκπλήξας τὸν
βασιλέα, ὅλον εἰς ἑαυτὸν περιήγαγεν, ὡς πίστιν εἰς
αὐτὸν κεκτῆσθαι, καὶ κατὰ μηδὲν αὐτῷ ἀπιστεῖν.
Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς οὕτω διέκειτο πρὸς τὸν Σαντα
Ειρηνών. Ὁ δὲ Λέων ὁ δεύτερος τῶν τοῦ βασιλέως
των, ἤδη νεανίας γενόμενος, καὶ γυναικὶ συζευχθείς
τῇ θυγατρὶ τοῦ Μαρτινακίου καὶ ἀναῤῥηθείς
βασιλεὺς παρὰ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ, τῷ Σανταβαρηνῷ
οὐκ ἠρέσκετο, ἀλλὰ φαρμακὸν ἀπεκάλει καὶ γόητα,
stantinus, patri præ cæteris charus, ex morbo
obiit, cujus mortem graviter ferens, omni consolatione repudiata, illum sibi viventum offerri cupiebat. Fuit autem quidam monachus Theodorus, cognomento Santabarenus, imperatori ob summam
de ipsius virtute persuasionem, ut etiam miracula
edere crederetur, familiaris, idemque metropolis
Euchaitorum antistes. Is igitur imperatori defunctum filium ostendisse viventem, cum effecisset
ut Constantinus equo insidens patri occurrere videretur, quem cum amplexus et deosculatus esset,
non amplius viderit imperator. Sed et aliis similibus factis Santabarenus imperatore in admirationem adducto, effecerat, ut is totus ex ipso penderet, ut fidern ei haberet,neque ulla in re diffideret.
Imperator igitur hoc modo erga Santabarenum affectus fuit. Sed Leo filius ejus jam adultus, et
Martinacii filia uxore ducta, a patre imperator salutatus, Santabareno non delectabatur, sed eum
veneficum appellubat, et præstigiatorem, et impe
ratoris deceptorem. His ille veluti speculis quibusdam ictus, ad ultionem insurgit, simulataque erga
Leonem benevolentia: Cum sis, inquit, adoleVariæ lectiones et notæ.
ὺν ἀδελφὸν ἐκ πνευματικῆς διαθέσεως
ἔσχε. Wolfius: Quem spiritus impulsu fratrem
nactus fuerat. Reposuimus pro his verbis, fratrem
spiritualem. Intelligitur enim ἀδελφοποίησις, Adoptio in fratrem, quæ in ecclesia fieri coram sacerdote consueverat. Vide Gloss. med. Græcit.
Σεισμῶν δὲ διαφόρων. Quos inter exstitit
ille terra motus qui post depositionem Photii et
restitutionem Ignatii exstitit, quo adeo concussa
est urbs, ut Ecclesias aliasque ædes a fundamentis subruerit, et ἀντὶ πόλεως, πολυάνδριον effecta
illa fuerit, ut scribit idem Photius, epist. 100 et 104,
uši bunc divinæ ultioni adscribit ob injurias sibi
irrogatas.
Κωνσταντίνος. Ex priore Basilii uxore geDilus, ut indicavimus in Fam. August. Byzant. de
quo hæc præterea scribit Nicetas Paphlago in Vita
Ignatii patr. Constantinopol. Εὐθὺς μὲν τότε τῷ
βασιλεί τέθνηκε Κωνσταντῖνος ὁ τριπόθητος καὶ
πρωτότοκος υἱὸς, ἂν καὶ ἅγιον ὁ τολμηρὸς οὗτος
(Φώτιος) εἰς τὴν τοῦ πατρὸς χάριν ἐξ ἑαυτοῦ χει
ροτονῶν, μοναστηρίοις τε καὶ ναοῖς ἀνθρωπαρεσκεία
τιμῶν οὐκ ηὐλαβεῖτο.
Θεόδωρος ὁ Σανταβαρηνός. Quis ille Santabarenus, et unde ortus illiusque fortunam describit Stylianus Neocasarea episcopus in Epist. ad
Orientales, descripta in Appendice ad concilium
Constantinopolitanum Iv, c. 4, p. 1404, 1405.
Μαρτινακίου. Meminit Codinus in Orig. CP.
n. 110 Martinacæ patricii, avunculi Theophanonis
Augustæ, sub Michaele et Basilio, a quo ædificatum monasterium quod illius nomen retinuit.
PG 135:71τιμῶν δὲ τὴν πρώτην αὐτοῦ γαμετὴν τὴν μακαρίαν Θεοφανὼ τέμενος ἀνήγειρεν εἰς ὄνομα ἐκείνης ἔγγιστα τοῦ τῶν ἁγίων ἀποστόλων ναοῦ, ἐν ᾧ καὶ τὸν νεκρὸν ἐκείνης κατέθετο. καὶ ἐπ’ ὀνόματι τοῦ ἁγίου Λαζάρου ναὸν ἐδείματο ἕτερον, εἰς ὃν καὶ τὸ ἱερὸν ἐκείνου σῶμα ἀπεθησαύρισεν ἐκ τῆς Κύπρου μετενεχθέν, ἀλλὰ μὴν καὶ τὸ τῆς Μαγδαληνῆς Μαρίας. ἀσχολουμένων δὲ ταῖς οἰκοδομαῖς τῶν πλωίμων καὶ τοῦ στόλου μὴ πλέοντος, τὸ τῶν Ἀγαρηνῶν ναυτικὸν τὸ Ταυρομένιον ἐξεπόρθησε καὶ τὴν νῆσον κατέσχε Λῆμνον, καὶ πολλὴ τῶν ἀνθρώπων ἐν αὐτοῖς συνέβη φθορά. Προόδου δὲ κατὰ τὴν πεντηκοστὴν γενομένης τοῦ βασιλεύοντος εἰς τὸν τοῦ ἁγίου Μωκίου ναὸν κατὰ τὸ ἔθος ὁ βασιλεὺς οὗτος ἐποιήσατο τὴν προέλευσιν· καί τις ἤδη ταῖς κιγκλίσι τοῦ θυσιαστηρίου τοῦ αὐτοκράτορος πλησιάζοντος ἐξώρμησεν ἐκ τοῦ ἄμβωνος βάκτρον μετὰ χεῖρας ἔχων βαρύτατον καὶ κατὰ τῆς βασιλικῆς ἐπήνεγκεν αὐτὸ κεφαλῆς· καὶ συνέτριψεν ἂν αὐτήν, εἰ μὴ τῇ ᾐωρημένῃ λυχνίᾳ προσαράξαν τὸ βάκτρον ἀφῄρητο ταύτῃ τῆς καταφορᾶς τὴν σφοδρότητα. τέως δ’ οὖν αἷμα τῆς τοῦ βασιλέως κεφαλῆς καταρρέον θόρυβον τοῖς ἄρχουσιν ἐνεποίησεν·
ANNALIUM LIB. XVI.
gnisque præmiis esse dignum. Is igitur sui erga
imperatorem studii hunc fructum cepit. Imperator
vero cornu percussus, conversisque intestinis, supervixit ille quidem; sed non diu,mortemque obiit.
Regnavit cum Michacle annum unum, solus decem
et novem, imperio Leoni filio ex superstitibus natu
maximo relicto.
οξέως ὀργὴν, καὶ οἱ ἐσπείσατο, καὶ τὴν τιμὴν ἀπέ- imperatore potius strinxisse,ac renumeratione maδωκε τὴν βασίλειον. Εἰς θήραν δὲ ἀπελθὼν ὁ βασιλεὺς, ἐλάφῳ ἐντυγχάνει, τὸ μέγεθος ὑπερφυεῖ, καὶ
εἰς ὕψος ηρμένα κέρατα φέροντι, καὶ τοῦτον ἐδίωκε,
καὶ πλησιάσας αὐτῷ, ἦρα τὴν χεῖρα ξιφήρη πλῆξαι
τὸ ζῶον βουλόμενος. Τὸ δὲ τοῖς κέρασιν ἡμύνετο τὸν
διώκοντα, και τινος τῶν αὐτοῖς παραφυομένον ὅζων
ἐμπαρέντος τῇ ζώνη τοῦ βασιλέως, λετέωρος ἐκεῖ
νας ἐφέρετο, ᾐωρημένος τοῦ ζώου τοῖς κέρασι· καὶ τάχα ἂν καὶ ἠνάλωτο, εἰ μή τις φθάσας καὶ
ξέρει τεμὼν τὴν ζώνην αὐτὸν διεσώσατο, ᾧ καὶ σῶτρα καλὰ δέδωκεν ὁ ὑπ᾽ ἐκείνου σωθεὶς, τὴν τῆς
κεφαλῆς ἐκτομήν· καὶ ἡ σκήψις ὡς εὐπρεπής, Ὅτι ξίφος, ἔφη, ἐπὶ βασιλέα γυμνώσειε· μὴ λογισάμε
νος ὅτι ὑπὲρ βασιλέως ἤρκε τὸ ξίφος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἀμοιβῆς μᾶλλον ἦν ἄξιος και δωρημάτων βασιλικῶν. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἀπώνατο τῆς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως σπουδῆς. Ὁ δὲ πληγείς τὸ σῶμα τῷ κέρατι.
καὶ περιδινηθεὶς τὰ σπλάγχνα, ἐπεβίω μὲν, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς μακρόν· ἀπεβίω δ' ἐντεῦθεν, συμβασιλεύσας μὲν τῷ.
Μιχαὴλ ἔτος ἕν, αὐταρχήσας δ' ἐννεακαίδεκα, τῷ υἱῷ Λέοντι τὴν βασιλείαν λιπών, ὅτι πρεσβυτέρῳ τῶν περ
βιόντων υἱῶν.
ΙΒ΄. Αὐτοκράτωρ δὲ γεγονώς ὁ Λέων (91*), αὐτίκα
πρὸς ἄμυναν διανέστη τοῦ Σανταβαρηνοῦ· Υποπτεύων δὲ ὡς ἀντιλήψεται τούτου ὁ πατριάρχης Φώτος, φιλίως πρὸς αὐτὸν διακείμενος, αἰτίας πλάτο
τει κατὰ τοῦ πατριάρχου. καὶ ἐξωθεῖ τῆς Ἐκκλη
τίας αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ τῶν ᾿Αρμενιακών περιορίζει
μονῇ, πατριάρχην δὲ Στέφανον προεχειρίσατο
τὴν οἰκεῖον ὁμαίμονα· καὶ ὅτι μὴ ἦν Ηρακλείας
ἀρχιερεὺς, ὑπὸ τοῦ πρωτοθρόνου κεχειροτόνητο
Αχθῆναι δ' ἐξ Εὐχαΐτων ἐκέλευσε τὸν Σανταβαρηνόνα τῆς γὰρ ἐκεῖ Εκκλησίας προήδρευε. Πέμψας δὲ
εἰς τὴν ἐν Χρυσοπόλει μονὴν τοῦ Φιλιππικοῦ, ὅπου
ὁ βασιλεὺς Μιχαὴλ ἐτέθαπτο, ἐξάγει τὸ σῶμα τούτου ἐκ τῆς σορος, καὶ μετὰ προπομπὴς πολλῆς καὶ
βασιλείου τιμῆς εἰς τὸν τῶν ᾿Αγίων Αποστόλων ναὸν
κατατίθησιν ἐν λάρνακι μαρμαρίνῃ, καὶ τῶν ἀδελτῶν αὐτοῦ παρόντων ἐπὶ τῇ προπομπῇ, τοῦ τε
Αλεξάνδρου καὶ τοῦ πατριάρχου Στεφάνου. Τῇ δὲ
τον Ζαούτζη Στύλιανοῦ θυγατρί συμφθειράμε
νος ἔτι ζώσης Θεοφανούς τῆς αὐτοῦ γαμετῆς, τὸν
πατέρα ταύτης μάγιστρον ἐτίμησε, καὶ λογοθέτην
τοῦ δρόμου, μετέπειτα μέντοι καὶ βασιλεοπάτορα,
αὐτὸς τὸ ὄνομα ἐφευρών. Εξ ἐμπρησμοῦ δὲ μετὰ
τῶν ἄλλων καὶ τοῦ ναοῦ ἁγίου ἀποστόλου Θωμά πυρο
XII. Imperator factus Leo, statim de ulciscendo
Santabareno cogitat. Sed cum timeret, ne is
Photio 176 amico defenderetur, patriarcham,
causas quasdam commentus. Ecclesia ejectum, in
Armenianorum relegat monasterium, fratremque
suum Stephanum patriarcham designat: qui,quia
Пleracles pontifex nullus erat, a protothrono consecratus est. Santabarenum Euchaitis, cujus urbis
Ecclesiæ præsidebat, adduci jussit. Misit et Chrysopolim in Philippici monaslerium, ubi Michael
imperator sepultus erat, ejusque cadaver loculo
eductum, cum magno comitatu et regio honore in
Sanctorum Apostolorum æde, in marınorea arca
reponit etiam fratribus suis Alexandro et patriarcha Stephano præsentibus. Zautzem Stylianum,
cujus filiam, superstite adhuc Theophanone conjuge, subigebat, magistrum designavit et cursus
publici logothetam, post etiam, novo excogitato
nomine patrem imperatoris. Edem Sancti Thoma
apostoli, una cum aliis ædificiis incensam, renovavit. Santabarenum jam adductum in regia Pegana
custodiit, et inclementer flagris casum Athenas
relegavit, neque multo post, oculos ei effodi jussit.
Verum pluribus annis elapsis, hominem ab exsilio
Variæ lectiones et notæ.
Ε! μή τις. Vocabatur is Jacobitzes. Vide
Symeonen logothetam in Basilio n. 3 et Leonem
Grammatic.
Βασιλεία Λέοντος Φιλοσόφου. Ita ad marginem scriptum in codd. mss. Negat Allatius Leonem imp. appel.atum Φιλόσοφον, hocque cognomen uni convenire Leoni Philosopho, de quo agunt
scriptores Byzantini in Theophilo, illum vero Σοappellatum. Certe Constantinus Porphyrogenitus filing in avi Vita, n. 48, 76 et 89 edit. CombeGisii, Leonem Σωφώτατον semper appellat. Promiscue vero apud Balsamonem Σοφός et Φιλόσο
5% indigitatur. Sed et Novella Alexii Commeni
apud eumdem Balsamonem ad Nomocan Photii
13, 142, 1 edit. Λέων Φιλοσοφώτατος dicitur.
cod. Reg. in quo describuntur libr. 11. Περὶ θεμα
w Constantini Porphyrogeniti, hic titulus præfertur: φιλοπόνημα Κωνσταντίνου υἱοῦ βασιλέως Λέοντος του Σοφού.
Στέφανου προχειρότατο Gregorius in Vita
6. Basilii Junioris, n. 2: Στέφανος δὲ ἀρχιεπίσκο.
της Κωνσταντινουπόλεως προχειρίζεται, ἀνὴρ πάσῃ
ἀρετῇ διαπρέψας· εἰ καὶ οὗτος ἐν συντόμῳ τὸ χρεὼν
ἐλειτούργησε, και συνεχῇ καθάρσια παρὰ παίδων
ἰατρῶν δεξάμενος, διὰ τὴν ἐνοχλοῦσαν αὐτῷ ἐκ
(Γ. πυρετού) πυρκαϊάν, ὑφ᾽ ὧν κακῶς, ψυχρανθείς
τον στόμαχον, καὶ εἰς νόσον δυσδιήγητον περιπεσών
ἐτελεύτησε. Erchempertus cap. 52: Serenissimo
Basilio Augusto æque his diebus defuncto, duo filii
ejus in imperio sunt electi, id est Leo primogenitus,
et Alexander subsequens: tertius vero Stephanus nomine archiepiscopatum ejusdem urbis, ejecto Pothio,
qui olim a Nicolao primæ sedis pontifice ob invasionem episcopatus Ignoti adhuc superstitis perpetuo
anathemate fuerat maltatus, et a Joanne papa, ut
ita dicam, ignaro, ad pristinum gradum resuscitatus
regendum suscenit.
Στυλιανοῦ. Exstant in obitum nescio cujus
Styliani, primi a secretis, iambi Symeonis logothetre et magistri, vulgo Metaphraste appellati; et ab
Allatio in Dissert. de Symeonum scriptis descripti.
Obiit vero hic Stylianus de quo Zonaras, Leone
imperante,ut est apud anonymum Combefsianum
n. 14.
ὅτι δ’ οὐ παρῆν ἐκεῖ Ἀλέξανδρος ὁ τοῦ βασιλέως αὐτάδελφος, ὑπόληψις παρὰ τοῖς πλείοσιν ἐπεκράτησε τῆς ἐπιβουλῆς αὐτὸν μὴ εἶναι ἀμέθεκτον. ὁ δὲ τὸ τόλμημα ποιήσας βασάνοις ὑποβληθεὶς καὶ μηδένα μηνύσας συνίστορα χεῖρας ἀπετμήθη καὶ πόδας καὶ τέλος παρεδόθη πυρί. ὁ δὲ μοναχὸς Μάρκος ὁ τὸ τετραῴδιον τοῦ μεγάλου σαββάτου ἀναπληρώσας ἔφη παρὼν πρὸς τὸν βασιλέα τοῦτο προείρηται παρὰ τοῦ Δαβὶδ εἰρηκότος· ὅσα ἐπονηρεύσατο ὁ ἐχθρὸς ἐν τῷ ἁγίῳ σου, καὶ ἐνεκαυχήσαντο οἱ μισοῦντές σε ἐν μέσῳ τῆς ἑορτῆς σου.3 ἴσθι οὖν, βασιλεῦ, ὡς ἀπὸ τοῦδε χρόνον βασιλεύσεις δεκαετῆ. καὶ ὁ λόγος ἔργον ἐγένετο· ἔθανε γὰρ ὁ Λέων μετὰ δέκα ἐνιαυτοὺς κατ’ αὐτὴν τὴν ἡμέραν καθ’ ἣν ἐπλήγη τότε τὴν κεφαλήν. Ὁ ἤδη δὲ ῥηθεὶς Σαμωνᾶς παρὰ τῷ βασιλεῖ μεγάλα δυνάμενος πλοῦτόν τε δαψιλῆ περιβαλόμενος, καὶ τοῦτον λαβὼν εἰς τοὺς Ἀγαρηνούς, ὅθεν ὥρμητο, ἀπεδίδρασκεν. ἀλλ’ ἑάλω τὸν Ἅλυν διαπερῶν· ὁ δὲ εἰς τὸν ἐν Σιριχᾷ σταυρὸν ἔλεγεν ἀπιέναι, τοῦτο εὐχὴν ποιησάμενος· ὃν λαβὼν Κωνσταντῖνος ὁ τοῦ Δουκὸς Ἀνδρονίκου υἱὸς εἰς τὸ Βυζάντιον ἐπανήγαγεν.
ANNALIUM LIB. XVI.
gnisque præmiis esse dignum. Is igitur sui erga
imperatorem studii hunc fructum cepit. Imperator
vero cornu percussus, conversisque intestinis, supervixit ille quidem; sed non diu,mortemque obiit.
Regnavit cum Michacle annum unum, solus decem
et novem, imperio Leoni filio ex superstitibus natu
maximo relicto.
οξέως ὀργὴν, καὶ οἱ ἐσπείσατο, καὶ τὴν τιμὴν ἀπέ- imperatore potius strinxisse,ac renumeratione maδωκε τὴν βασίλειον. Εἰς θήραν δὲ ἀπελθὼν ὁ βασιλεὺς, ἐλάφῳ ἐντυγχάνει, τὸ μέγεθος ὑπερφυεῖ, καὶ
εἰς ὕψος ηρμένα κέρατα φέροντι, καὶ τοῦτον ἐδίωκε,
καὶ πλησιάσας αὐτῷ, ἦρα τὴν χεῖρα ξιφήρη πλῆξαι
τὸ ζῶον βουλόμενος. Τὸ δὲ τοῖς κέρασιν ἡμύνετο τὸν
διώκοντα, και τινος τῶν αὐτοῖς παραφυομένον ὅζων
ἐμπαρέντος τῇ ζώνη τοῦ βασιλέως, λετέωρος ἐκεῖ
νας ἐφέρετο, ᾐωρημένος τοῦ ζώου τοῖς κέρασι· καὶ τάχα ἂν καὶ ἠνάλωτο, εἰ μή τις φθάσας καὶ
ξέρει τεμὼν τὴν ζώνην αὐτὸν διεσώσατο, ᾧ καὶ σῶτρα καλὰ δέδωκεν ὁ ὑπ᾽ ἐκείνου σωθεὶς, τὴν τῆς
κεφαλῆς ἐκτομήν· καὶ ἡ σκήψις ὡς εὐπρεπής, Ὅτι ξίφος, ἔφη, ἐπὶ βασιλέα γυμνώσειε· μὴ λογισάμε
νος ὅτι ὑπὲρ βασιλέως ἤρκε τὸ ξίφος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἀμοιβῆς μᾶλλον ἦν ἄξιος και δωρημάτων βασιλικῶν. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἀπώνατο τῆς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως σπουδῆς. Ὁ δὲ πληγείς τὸ σῶμα τῷ κέρατι.
καὶ περιδινηθεὶς τὰ σπλάγχνα, ἐπεβίω μὲν, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς μακρόν· ἀπεβίω δ' ἐντεῦθεν, συμβασιλεύσας μὲν τῷ.
Μιχαὴλ ἔτος ἕν, αὐταρχήσας δ' ἐννεακαίδεκα, τῷ υἱῷ Λέοντι τὴν βασιλείαν λιπών, ὅτι πρεσβυτέρῳ τῶν περ
βιόντων υἱῶν.
ΙΒ΄. Αὐτοκράτωρ δὲ γεγονώς ὁ Λέων (91*), αὐτίκα
πρὸς ἄμυναν διανέστη τοῦ Σανταβαρηνοῦ· Υποπτεύων δὲ ὡς ἀντιλήψεται τούτου ὁ πατριάρχης Φώτος, φιλίως πρὸς αὐτὸν διακείμενος, αἰτίας πλάτο
τει κατὰ τοῦ πατριάρχου. καὶ ἐξωθεῖ τῆς Ἐκκλη
τίας αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ τῶν ᾿Αρμενιακών περιορίζει
μονῇ, πατριάρχην δὲ Στέφανον προεχειρίσατο
τὴν οἰκεῖον ὁμαίμονα· καὶ ὅτι μὴ ἦν Ηρακλείας
ἀρχιερεὺς, ὑπὸ τοῦ πρωτοθρόνου κεχειροτόνητο
Αχθῆναι δ' ἐξ Εὐχαΐτων ἐκέλευσε τὸν Σανταβαρηνόνα τῆς γὰρ ἐκεῖ Εκκλησίας προήδρευε. Πέμψας δὲ
εἰς τὴν ἐν Χρυσοπόλει μονὴν τοῦ Φιλιππικοῦ, ὅπου
ὁ βασιλεὺς Μιχαὴλ ἐτέθαπτο, ἐξάγει τὸ σῶμα τούτου ἐκ τῆς σορος, καὶ μετὰ προπομπὴς πολλῆς καὶ
βασιλείου τιμῆς εἰς τὸν τῶν ᾿Αγίων Αποστόλων ναὸν
κατατίθησιν ἐν λάρνακι μαρμαρίνῃ, καὶ τῶν ἀδελτῶν αὐτοῦ παρόντων ἐπὶ τῇ προπομπῇ, τοῦ τε
Αλεξάνδρου καὶ τοῦ πατριάρχου Στεφάνου. Τῇ δὲ
τον Ζαούτζη Στύλιανοῦ θυγατρί συμφθειράμε
νος ἔτι ζώσης Θεοφανούς τῆς αὐτοῦ γαμετῆς, τὸν
πατέρα ταύτης μάγιστρον ἐτίμησε, καὶ λογοθέτην
τοῦ δρόμου, μετέπειτα μέντοι καὶ βασιλεοπάτορα,
αὐτὸς τὸ ὄνομα ἐφευρών. Εξ ἐμπρησμοῦ δὲ μετὰ
τῶν ἄλλων καὶ τοῦ ναοῦ ἁγίου ἀποστόλου Θωμά πυρο
XII. Imperator factus Leo, statim de ulciscendo
Santabareno cogitat. Sed cum timeret, ne is
Photio 176 amico defenderetur, patriarcham,
causas quasdam commentus. Ecclesia ejectum, in
Armenianorum relegat monasterium, fratremque
suum Stephanum patriarcham designat: qui,quia
Пleracles pontifex nullus erat, a protothrono consecratus est. Santabarenum Euchaitis, cujus urbis
Ecclesiæ præsidebat, adduci jussit. Misit et Chrysopolim in Philippici monaslerium, ubi Michael
imperator sepultus erat, ejusque cadaver loculo
eductum, cum magno comitatu et regio honore in
Sanctorum Apostolorum æde, in marınorea arca
reponit etiam fratribus suis Alexandro et patriarcha Stephano præsentibus. Zautzem Stylianum,
cujus filiam, superstite adhuc Theophanone conjuge, subigebat, magistrum designavit et cursus
publici logothetam, post etiam, novo excogitato
nomine patrem imperatoris. Edem Sancti Thoma
apostoli, una cum aliis ædificiis incensam, renovavit. Santabarenum jam adductum in regia Pegana
custodiit, et inclementer flagris casum Athenas
relegavit, neque multo post, oculos ei effodi jussit.
Verum pluribus annis elapsis, hominem ab exsilio
Variæ lectiones et notæ.
Ε! μή τις. Vocabatur is Jacobitzes. Vide
Symeonen logothetam in Basilio n. 3 et Leonem
Grammatic.
Βασιλεία Λέοντος Φιλοσόφου. Ita ad marginem scriptum in codd. mss. Negat Allatius Leonem imp. appel.atum Φιλόσοφον, hocque cognomen uni convenire Leoni Philosopho, de quo agunt
scriptores Byzantini in Theophilo, illum vero Σοappellatum. Certe Constantinus Porphyrogenitus filing in avi Vita, n. 48, 76 et 89 edit. CombeGisii, Leonem Σωφώτατον semper appellat. Promiscue vero apud Balsamonem Σοφός et Φιλόσο
5% indigitatur. Sed et Novella Alexii Commeni
apud eumdem Balsamonem ad Nomocan Photii
13, 142, 1 edit. Λέων Φιλοσοφώτατος dicitur.
cod. Reg. in quo describuntur libr. 11. Περὶ θεμα
w Constantini Porphyrogeniti, hic titulus præfertur: φιλοπόνημα Κωνσταντίνου υἱοῦ βασιλέως Λέοντος του Σοφού.
Στέφανου προχειρότατο Gregorius in Vita
6. Basilii Junioris, n. 2: Στέφανος δὲ ἀρχιεπίσκο.
της Κωνσταντινουπόλεως προχειρίζεται, ἀνὴρ πάσῃ
ἀρετῇ διαπρέψας· εἰ καὶ οὗτος ἐν συντόμῳ τὸ χρεὼν
ἐλειτούργησε, και συνεχῇ καθάρσια παρὰ παίδων
ἰατρῶν δεξάμενος, διὰ τὴν ἐνοχλοῦσαν αὐτῷ ἐκ
(Γ. πυρετού) πυρκαϊάν, ὑφ᾽ ὧν κακῶς, ψυχρανθείς
τον στόμαχον, καὶ εἰς νόσον δυσδιήγητον περιπεσών
ἐτελεύτησε. Erchempertus cap. 52: Serenissimo
Basilio Augusto æque his diebus defuncto, duo filii
ejus in imperio sunt electi, id est Leo primogenitus,
et Alexander subsequens: tertius vero Stephanus nomine archiepiscopatum ejusdem urbis, ejecto Pothio,
qui olim a Nicolao primæ sedis pontifice ob invasionem episcopatus Ignoti adhuc superstitis perpetuo
anathemate fuerat maltatus, et a Joanne papa, ut
ita dicam, ignaro, ad pristinum gradum resuscitatus
regendum suscenit.
Στυλιανοῦ. Exstant in obitum nescio cujus
Styliani, primi a secretis, iambi Symeonis logothetre et magistri, vulgo Metaphraste appellati; et ab
Allatio in Dissert. de Symeonum scriptis descripti.
Obiit vero hic Stylianus de quo Zonaras, Leone
imperante,ut est apud anonymum Combefsianum
n. 14.
ὁ δὲ βασιλεὺς ἔτι τηρῶν τῷ Σαμωνᾷ τὴν πρῴην διάθεσιν ἐνετείλατο τῷ Κωνσταντίνῳ, εἰ ἐρωτηθείη ἐνώπιον τῆς συγκλήτου περὶ τοῦ Σαμωνᾶ, μὴ εἰπεῖν ὅτι ἀπεδίδρασκεν, ἀλλ’ ὅτι εἰς τὸν ἐν Σιριχᾷ ἀπῄει σταυρόν. τῇ δ’ ἑξῆς τῆς συγκλήτου παρούσης ἤρετο μεθ’ ὅρκων ἐπαγωγῆς τὸν Κωνσταντῖνον ὁ βασιλεὺς εἰ ἔφευγεν ὁ Σαμωνᾶς· ὁ δὲ διὰ τοὺς ὅρκους ψεύσασθαι μὴ θελήσας εἶπεν ὅτι εἰς τὴν οἰκείαν πατρίδα τὴν Μελιτηνὴν ἀπῄει. ὁ βασιλεὺς δὲ τὸν μὲν Κωνσταντῖνον μετ’ ὀργῆς ἀπεπέμψατο, τὸν δὲ Σαμωνᾶν μετὰ ταῦτα τῆς προτέρας ἠξίωσεν οἰκειώσεως, εἶτα καὶ πατρίκιον ἐτίμησε καὶ παρακοιμώμενον προεβάλετο· ὃς εἰς πολλὰ τῶν οὐ καθηκόντων τὸν αὐτοκράτορα προεβίβαζεν, ὧν ἓν καὶ τὸ βιάσασθαι τὸν πατριάρχην δέξασθαι αὐτὸν καὶ τοῦ ἀφορισμοῦ ἀπολῦσαι. μεταπεμψάμενος οὖν τὸν ἀρχιερέα ὁ βασιλεὺς ἐδεῖτο δεχθῆναι. ὡς δ’ ἐκεῖνος ἦν ἀδυςώπητος, ἐκ τῶν βασιλείων αὐτίκα διαπερᾶται πρὸς τὴν Ἱέρειαν, κἀκεῖθεν πεζοποροῦντα εἰς τὸ ἐν Γαλακρήναις ἄγουσιν αὐτὸν μοναστήριον, ὃ αὐτὸς ἐδομήσατο, ἔτη προστάντα τῆς ἐκκλησίας ἕνδεκα.
ANNALIUM LIB. XVI.
gnisque præmiis esse dignum. Is igitur sui erga
imperatorem studii hunc fructum cepit. Imperator
vero cornu percussus, conversisque intestinis, supervixit ille quidem; sed non diu,mortemque obiit.
Regnavit cum Michacle annum unum, solus decem
et novem, imperio Leoni filio ex superstitibus natu
maximo relicto.
οξέως ὀργὴν, καὶ οἱ ἐσπείσατο, καὶ τὴν τιμὴν ἀπέ- imperatore potius strinxisse,ac renumeratione maδωκε τὴν βασίλειον. Εἰς θήραν δὲ ἀπελθὼν ὁ βασιλεὺς, ἐλάφῳ ἐντυγχάνει, τὸ μέγεθος ὑπερφυεῖ, καὶ
εἰς ὕψος ηρμένα κέρατα φέροντι, καὶ τοῦτον ἐδίωκε,
καὶ πλησιάσας αὐτῷ, ἦρα τὴν χεῖρα ξιφήρη πλῆξαι
τὸ ζῶον βουλόμενος. Τὸ δὲ τοῖς κέρασιν ἡμύνετο τὸν
διώκοντα, και τινος τῶν αὐτοῖς παραφυομένον ὅζων
ἐμπαρέντος τῇ ζώνη τοῦ βασιλέως, λετέωρος ἐκεῖ
νας ἐφέρετο, ᾐωρημένος τοῦ ζώου τοῖς κέρασι· καὶ τάχα ἂν καὶ ἠνάλωτο, εἰ μή τις φθάσας καὶ
ξέρει τεμὼν τὴν ζώνην αὐτὸν διεσώσατο, ᾧ καὶ σῶτρα καλὰ δέδωκεν ὁ ὑπ᾽ ἐκείνου σωθεὶς, τὴν τῆς
κεφαλῆς ἐκτομήν· καὶ ἡ σκήψις ὡς εὐπρεπής, Ὅτι ξίφος, ἔφη, ἐπὶ βασιλέα γυμνώσειε· μὴ λογισάμε
νος ὅτι ὑπὲρ βασιλέως ἤρκε τὸ ξίφος ὁ ἄνθρωπος, καὶ ἀμοιβῆς μᾶλλον ἦν ἄξιος και δωρημάτων βασιλικῶν. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἀπώνατο τῆς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως σπουδῆς. Ὁ δὲ πληγείς τὸ σῶμα τῷ κέρατι.
καὶ περιδινηθεὶς τὰ σπλάγχνα, ἐπεβίω μὲν, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς μακρόν· ἀπεβίω δ' ἐντεῦθεν, συμβασιλεύσας μὲν τῷ.
Μιχαὴλ ἔτος ἕν, αὐταρχήσας δ' ἐννεακαίδεκα, τῷ υἱῷ Λέοντι τὴν βασιλείαν λιπών, ὅτι πρεσβυτέρῳ τῶν περ
βιόντων υἱῶν.
ΙΒ΄. Αὐτοκράτωρ δὲ γεγονώς ὁ Λέων (91*), αὐτίκα
πρὸς ἄμυναν διανέστη τοῦ Σανταβαρηνοῦ· Υποπτεύων δὲ ὡς ἀντιλήψεται τούτου ὁ πατριάρχης Φώτος, φιλίως πρὸς αὐτὸν διακείμενος, αἰτίας πλάτο
τει κατὰ τοῦ πατριάρχου. καὶ ἐξωθεῖ τῆς Ἐκκλη
τίας αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ τῶν ᾿Αρμενιακών περιορίζει
μονῇ, πατριάρχην δὲ Στέφανον προεχειρίσατο
τὴν οἰκεῖον ὁμαίμονα· καὶ ὅτι μὴ ἦν Ηρακλείας
ἀρχιερεὺς, ὑπὸ τοῦ πρωτοθρόνου κεχειροτόνητο
Αχθῆναι δ' ἐξ Εὐχαΐτων ἐκέλευσε τὸν Σανταβαρηνόνα τῆς γὰρ ἐκεῖ Εκκλησίας προήδρευε. Πέμψας δὲ
εἰς τὴν ἐν Χρυσοπόλει μονὴν τοῦ Φιλιππικοῦ, ὅπου
ὁ βασιλεὺς Μιχαὴλ ἐτέθαπτο, ἐξάγει τὸ σῶμα τούτου ἐκ τῆς σορος, καὶ μετὰ προπομπὴς πολλῆς καὶ
βασιλείου τιμῆς εἰς τὸν τῶν ᾿Αγίων Αποστόλων ναὸν
κατατίθησιν ἐν λάρνακι μαρμαρίνῃ, καὶ τῶν ἀδελτῶν αὐτοῦ παρόντων ἐπὶ τῇ προπομπῇ, τοῦ τε
Αλεξάνδρου καὶ τοῦ πατριάρχου Στεφάνου. Τῇ δὲ
τον Ζαούτζη Στύλιανοῦ θυγατρί συμφθειράμε
νος ἔτι ζώσης Θεοφανούς τῆς αὐτοῦ γαμετῆς, τὸν
πατέρα ταύτης μάγιστρον ἐτίμησε, καὶ λογοθέτην
τοῦ δρόμου, μετέπειτα μέντοι καὶ βασιλεοπάτορα,
αὐτὸς τὸ ὄνομα ἐφευρών. Εξ ἐμπρησμοῦ δὲ μετὰ
τῶν ἄλλων καὶ τοῦ ναοῦ ἁγίου ἀποστόλου Θωμά πυρο
XII. Imperator factus Leo, statim de ulciscendo
Santabareno cogitat. Sed cum timeret, ne is
Photio 176 amico defenderetur, patriarcham,
causas quasdam commentus. Ecclesia ejectum, in
Armenianorum relegat monasterium, fratremque
suum Stephanum patriarcham designat: qui,quia
Пleracles pontifex nullus erat, a protothrono consecratus est. Santabarenum Euchaitis, cujus urbis
Ecclesiæ præsidebat, adduci jussit. Misit et Chrysopolim in Philippici monaslerium, ubi Michael
imperator sepultus erat, ejusque cadaver loculo
eductum, cum magno comitatu et regio honore in
Sanctorum Apostolorum æde, in marınorea arca
reponit etiam fratribus suis Alexandro et patriarcha Stephano præsentibus. Zautzem Stylianum,
cujus filiam, superstite adhuc Theophanone conjuge, subigebat, magistrum designavit et cursus
publici logothetam, post etiam, novo excogitato
nomine patrem imperatoris. Edem Sancti Thoma
apostoli, una cum aliis ædificiis incensam, renovavit. Santabarenum jam adductum in regia Pegana
custodiit, et inclementer flagris casum Athenas
relegavit, neque multo post, oculos ei effodi jussit.
Verum pluribus annis elapsis, hominem ab exsilio
Variæ lectiones et notæ.
Ε! μή τις. Vocabatur is Jacobitzes. Vide
Symeonen logothetam in Basilio n. 3 et Leonem
Grammatic.
Βασιλεία Λέοντος Φιλοσόφου. Ita ad marginem scriptum in codd. mss. Negat Allatius Leonem imp. appel.atum Φιλόσοφον, hocque cognomen uni convenire Leoni Philosopho, de quo agunt
scriptores Byzantini in Theophilo, illum vero Σοappellatum. Certe Constantinus Porphyrogenitus filing in avi Vita, n. 48, 76 et 89 edit. CombeGisii, Leonem Σωφώτατον semper appellat. Promiscue vero apud Balsamonem Σοφός et Φιλόσο
5% indigitatur. Sed et Novella Alexii Commeni
apud eumdem Balsamonem ad Nomocan Photii
13, 142, 1 edit. Λέων Φιλοσοφώτατος dicitur.
cod. Reg. in quo describuntur libr. 11. Περὶ θεμα
w Constantini Porphyrogeniti, hic titulus præfertur: φιλοπόνημα Κωνσταντίνου υἱοῦ βασιλέως Λέοντος του Σοφού.
Στέφανου προχειρότατο Gregorius in Vita
6. Basilii Junioris, n. 2: Στέφανος δὲ ἀρχιεπίσκο.
της Κωνσταντινουπόλεως προχειρίζεται, ἀνὴρ πάσῃ
ἀρετῇ διαπρέψας· εἰ καὶ οὗτος ἐν συντόμῳ τὸ χρεὼν
ἐλειτούργησε, και συνεχῇ καθάρσια παρὰ παίδων
ἰατρῶν δεξάμενος, διὰ τὴν ἐνοχλοῦσαν αὐτῷ ἐκ
(Γ. πυρετού) πυρκαϊάν, ὑφ᾽ ὧν κακῶς, ψυχρανθείς
τον στόμαχον, καὶ εἰς νόσον δυσδιήγητον περιπεσών
ἐτελεύτησε. Erchempertus cap. 52: Serenissimo
Basilio Augusto æque his diebus defuncto, duo filii
ejus in imperio sunt electi, id est Leo primogenitus,
et Alexander subsequens: tertius vero Stephanus nomine archiepiscopatum ejusdem urbis, ejecto Pothio,
qui olim a Nicolao primæ sedis pontifice ob invasionem episcopatus Ignoti adhuc superstitis perpetuo
anathemate fuerat maltatus, et a Joanne papa, ut
ita dicam, ignaro, ad pristinum gradum resuscitatus
regendum suscenit.
Στυλιανοῦ. Exstant in obitum nescio cujus
Styliani, primi a secretis, iambi Symeonis logothetre et magistri, vulgo Metaphraste appellati; et ab
Allatio in Dissert. de Symeonum scriptis descripti.
Obiit vero hic Stylianus de quo Zonaras, Leone
imperante,ut est apud anonymum Combefsianum
n. 14.
PG 135:73προεχειρίσθη δὲ πατριάρχης ὁ σύγκελλος Εὐθύμιος, ἀνὴρ ἱερός, ὃς καὶ βουλόμενον τὸν βασιλέα νόμῳ θεσπίσαι ἄγεσθαι κατὰ ταὐτὸν τὸν βουλόμενον γυναῖκας δύο ἢ καὶ τρεῖς ἄχρι τεττάρων πάσῃ σπουδῇ διεκώλυσε. Τῶν δὲ Ἀγαρηνῶν ναυσὶ τὰς τῶν Ῥωμαίων ληιζομένων χώρας, ὁ βασιλεὺς Ἱμέριον τὸν λογοθέτην τοῦ δρόμου τοῦ στόλου προβαλόμενος ἀρχηγὸν κατὰ τῶν ἐκ τῆς Ἄγαρ ἀπέστειλεν, ἐντειλάμενος αὐτῷ καὶ τὸν Δοῦκα προσλαβέσθαι Ἀνδρόνικον. ὁ δὲ δόλιος Σαμωνᾶς ἄσπονδον ἔχων ἔχθραν κατὰ τοῦ γένους τοῦ Δουκικοῦ ὑποτίθησί τινι τῶν φίλων τοῦ Ἀνδρονίκου δηλῶσαι αὐτῷ μὴ συμπλεῦσαι τῷ Ἱμερίῳ, ἐκκόψαι οἱ τὰ ὄμματα μέλλοντι κατὰ βασίλειον πρόσταγμα. διὸ οὐκ ἐπείσθη τῷ Ἱμερίῳ συνελθεῖν ὁ Ἀνδρόνικος, ὅθεν καὶ μόνος ἐκεῖνος ναυμαχήσας ἐκράτησε καὶ τοῦ τῶν πολεμίων περιεγένετο ναυτικοῦ. ἐντεῦθεν ἀπεγνωκὼς ὁ Ἀνδρόνικος συγγενεῖς τε καὶ δούλους αὐτοῦ προσλαβόμενος κατέσχε τὴν Κάβαλαν, ὀχυρόν τι φρούριον τοῦ Ἰκονίου οὐ πάνυ τι διακείμενον μήκοθεν. ὁ δὲ Σαμωνᾶς οὐ διέλιπε τὸν βασιλέα ἐρεθίζων καὶ εἰς ὀργὴν παρακινῶν κατὰ τοῦ ἀνδρός.
ANNALIUM LIB. XVI.
πέμψατο. Τὸν δὲ Σαμωνῶν μετὰ ταῦτα τῆς προτέ- plo cuivis liceret secundum, tertiam et quartam
ρας ἠξίωσεν οίκειώσεως, εἶτα καὶ πατρίκιον ἐτί - etiam uxorem ducere.
μησε, καὶ παρακοιμώμενον προεβάλετο, ὃς εἰς πολλὰ τῶν οὐ καθηκόντων τὸν αὐτοκράτορα προεβίβαζεν,
ὧν ἂν καὶ τὸ βιάσασθαι τὸν πατριάρχην δέξασθαι αὐτὸν, καὶ τοῦ ἀφορισμοῦ ἀπολῦσαι. Μεταπεμψάμε
νος οὖν τὸν ἀρχιερέα ὁ βασιλεὺς, ἐδεῖτο δεχθῆναι. ὡς δ' ἐκεῖνος ἦν ἀδυσώπητος, ἐκ τῶν βασιλείων
αὐτίκα διαπερᾶται πρὸς τὴν Ἱρίαν κἀκεῖθεν πεζοποροῦντα εἰς τὸ ἐν Γαλακρήναις ἄγουσιν αὐτὸν
μοναστήριον, ὁ αὐτὸς ἐδομήσατο, ἔτη προστὰς τῆς Ἐκκλησίας ἕνδεκα. Προεχειρίσθη δὲ πατριάρ -
της ὁ σύγκελλος Ευθύμιος, ἀνὴρ ἱερὸς, ὃς καὶ βουλόμενον τὸν βασιλέα νόμῳ θεσπίσαι ἄγεσθαι κατ'
αὐτὸν τὸν βουλόμενον γυναίκας δύο καὶ τρεῖς ἄχρι καὶ τεσσάρων, πάσῃ σπουδή διεκώλυσε.
ΙΔ΄. Τῶν δὲ ᾿Αγαρηνών ναυσὶ τὰς τῶν Ῥωμαίων ληϊζομένων χώρας, ὁ βασιλεὺς Ἰμέριον τὸν
λογοθέτην του δρόμου του στόλου προβαλόμενος
ἀρχηγόν, κατὰ τῶν ἐκ τῆς "Αγαρ ἀπέστειλεν, ἐν
τειλάμενος αὐτῷ, καὶ τὸν δούκαν προσλαβέσθαι
Ανδρόνικον. Ὁ δὲ δόλιος Σαμωνάς ἄσπονδον ἔχων
ἔχθραν κατὰ τοῦ γένους τοῦ δουκικοῦ, ὑποτίθησί
των τῶν φίλων τοῦ ᾿Ανδρονίκου δηλῶσαι αὐτῷ, μὴ
συμπλεύσαι τῷ Ἱμερίῳ, ἐκκόψαι οἱ τὰ ὄμματα
μέλλοντι κατὰ βασίλειον πρόσταγμα. Διὸ οὐκ ἐπείσίτ τῷ Ἱμερίῳ συνελθεῖν ὁ ᾿Ανδρόνικος, ὅθεν καὶ
μόνος ἐκεῖνος ναυμαχήσας ἐκράτησε, καὶ τοῦ τῶν
πολεμίων περιεγένετο ναυτικοῦ. Ἐντεῦθεν ἀπεγνωπως ὁ ᾿Ανδρόνικος, συγγενεῖς τε καὶ δούλους αὐτοῦ
προσλαβόμενος, κατέσχε τὴν Κάβαλαν, ὀχυρόν τι
φρούριον τοῦ Ικονίου οὐ πάνυ τι διακείμενον μήκο-
(εν. Ὁ δὲ Σαμωνᾶς οὐ διέλιπε τὸν βασιλέα ἐρεθίζων, καὶ εἰς ὀργὴν παρακινῶν κατὰ τοῦ ἀνδρός.
Μαθών δ' ἐκεῖνος καὶ τὴν τοῦ πατριάρχου Νικολάου
ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ἐξώθησιν, καὶ πάντοθεν ἀπο
γνούς, πανοικεσία τοῖς Ἀγαρηνοῖς προσελήλυθεν.
Ὁ δὲ βασιλεὺς τοῦτο γνοὺς ὑπερήλγησεν, ἐναντίον
ἕξειν τὸν ἄνδρα ἀνθ' ὑπερμάχου πτοούμενος. Γρατὴν τοίνυν ἐγχαράσσει βασίλειον, δι' ἧς τῷ ᾿Ανδρο
νίκῳ καὶ ἀμνηστία τῶν πραχθέντων ἐπρυτανεύετο,
καὶ ὑπονόστησις ἐπετρέπετο, καὶ πολλῶν δόσις
ἐπήγγελτο ἀγαθῶν. Ταύτην ἐμβαλόντες κηρῷ τὴν
γραφὴν, καὶ λαμπάδι τὸν κηρὸν ἀπεικάσαντες,
Σαρακηνῷ τῶν αἰχμαλώτων ἑνὶ ἐκβληθέντι τῆς εἰρ
στῆς ἐγχειρίζουσιν, ἐντειλάμενοι τῷ ᾿Ανδρονίκῳ
G
XIV. Cum autem Agareni Romanas provincias
infestarent, imperator Himerium cursus publici
logothetam, classi præfectum, contra illos misit,
mandavitque ut etiam Andronicum Ducam assumeret. Verum dolosus Samonas internecinas cum
familia Ducæna inimicitias exercens, quemdam ex
Andronici amicis subornat, qui eum moneat, ne
cum Himerio proficiscatur, qui ei jussu imperatoris oculos sit effossurus. Itaque llimerium comitari noluit Andronicus, et cum ille solus prælio
victor hostilem classem subegisset, desperatis rebus, assumptisque cognatis et servis suis, Cabalam
occupavit, munitum castellum 180 non procul
Iconio dissitum. Cum autem Samonas imperatorem irritare, et contra illum inflammare non desineret, atque is patriarcham Nicolaum Ecclesia
pulsum esse cognovisset: spe omni destitutus,
cum tota familia se ad Agarenos confert. Quo imperator cognito, supra modum doluit, se illum
habiturum hostem quo defensore usus esset. Litteras igitur scribit, quibus Andronico et delictorum
venia concedebatur, et reditus permittebatur, et
multa beneficia promittebantur. Eas litteras in
ceram candelæ instar effictam conjectas, Saraceno
cuidam e carcere educto tradunt, Andronico reddendas. Cui Sanionas accersito, clam ait: Numquid
scis te totius Syriæ interitum gestare in manibus?
Ut igitur patriam et populares conserves: ceram
istam Uzeri tradito. Id enim hospiti Andronici
nomen erat. Facit ille ut jussus fuerat. Agareni
Variæ lectiones et notæ.
Τρίαν. Πρίαν scribit Constantinus Porphyrogenitus in Basilio, et in lib. De adm. imp. ιεσείαν nlii. Ηρίον Ηραίον, denique ceteri: Pulatium imperatorum Asiaticum, de quo multis egimus in Constantinopoli Christ. 1. iv, sect. 13 n. 11,
cujus conditorem Justinianum M. agnoscunt Excerpta quædam historica ex cod. Reg. ms. 2023,
[0] 97: "Οτι τὸ τῆς Χαλκηδόνος ἀκρωτήριον τὸ
παλαιὸν Ἡρίον καὶ ὃν καὶ λεγόμενον· ταφείον γὰρ
ἐν τῶν κτητόρων τῆς πόλεως Χαλκηδόνος· ὁ μέγας
Ἰουστινιανὸς ἀνασκάψας τὸ ὅλον ἀκρωτήριον, καὶ
ἀνεκαθάρας τὸν τόπον, βασίλεια ἔκτισε περιφανές
πατα, καὶ Περία ὁ τόπος μετωνομάσθη, ήγουν με
iz. Perperam vero istius palatii nomen describitur in orthodoxorum Invectiva adversus Iconomachos edita a Combefisio cum continuatore Theophanis. p. 304, n. 5, ubi pseudosynodus coacta
sub Copronymo contra cultum imaginum dicitur
ἐν Πόλει εἰς τὸν τόπον τὸν λεγόμενον Ονερία Legendum enim ἱερία, delendumque ἐν Κόλει.
6) Τῶν δὲ ᾿Αγαρηνών. Nescio an ea tempestate
Saraceni Nicæam tentarint, illiusque muros subPATROL. GR. CXXXV.
verterint, quod certe videtur suadere inscriptio ad
ejusdem urbis muros versus Occidentein, quos a
Leone et Constantino filio refectos innuit, eo quo
supcrati sunt hostes loco: "Ε»0«θεϊκῇ βοηθείᾳ τὸ
τῶν ἐχθρῶν κατῃ σχύνθη θράσος, ἐκεῖ οἱ φιλόχριστοι
ἡμῶν βασιλεῖς Λέων καὶ Κωνσταντῖνος ἀνεκαίνισαν
πόθῳ τὴν πόλιν Νίκαιαν ἀνεγείραντες, διὰ τῆς τοῦ
ἔργου ἐπιδείξεως νικητικὸν ἀναστήσαντες σημεῖον
κεντηναρίων χιλίων καὶ μόχθον ἐγνώρισεν ᾿Αρτάνασ
δος Πατευφάτα κουροπαλάτης. Nisi hæc murorum
Nicæensium subversio referri debeat ad annum 10
Leonis Isauri, cujus meminit Theophanes, scribens
Maviam Saracenorum ducem Nicæam obsedisse,
ac μετά πο ιορκίαν πολλὴν καὶ καθαίρεσιν τῶν τει
χῶν, Sanctorum Patrum, qui ibi colebantur, intercessionibus, urbe tamen minime potitum fuisse.
Ἱμέριον τὸν λογοθέτην. Μeminit istius ΑΣ
peditionis Himerii Scriptor coævus vitæ S. TheoCtists Lesbim: Επεμπόμην δὲ συστρατευόμενος
Ἡμερίῳ τῷ πάνυ, τῷ στρατηγικωτάτῳ δηλαδὴ, καὶ
ἄρχοντι τοῦ τε δρόμου καὶ τοῦ στόλου παντός.
Κηρόν. Vide Gloss. med. Græcit. in φάτλιον.
μαθὼν δ’ ἐκεῖνος καὶ τὴν τοῦ πατριάρχου Νικολάου ἐκ τῆς ἐκκλησίας ἐξώθησιν καὶ πάντοθεν ἀπογνοὺς πανοικεσίᾳ τοῖς Ἀγαρηνοῖς προσελήλυθεν. ὁ δὲ βασιλεὺς τοῦτο γνοὺς ὑπερήλγησεν, ἐναντίον ἕξειν τὸν ἄνδρα ἀνθ’ ὑπερμάχου πτοούμενος. γραφὴν τοίνυν ἐγχαράττει βασίλειον, δι’ ἧς τῷ Ἀνδρονίκῳ καὶ ἀμνηστία τῶν πραχθέντων ἐπρυτανεύετο καὶ ὑπονόστησις ἐπετρέπετο καὶ πολλῶν δόσις ἐπήγγελτο ἀγαθῶν. ταύτην ἐμβαλόντες κηρῷ τὴν γραφὴν καὶ λαμπάδι τὸν κηρὸν ἀπεικάσαντες Σαρακηνῷ τῶν αἰχμαλώτων ἑνὶ τῆς εἱρκτῆς ἐκβληθέντι ἐγχειρίζουσιν, ἐντειλάμενοι τῷ Ἀνδρονίκῳ δοῦναι αὐτήν. τοῦτον δὴ τὸν Ἀγαρηνὸν ὁ Σαμωνᾶς μετακαλεσάμενος ἐν ἀπορρήτοις φησὶ πρὸς αὐτόν οἶδας ὅτι τὸν ὄλεθρον τῆς Συρίας ὅλης φέρεις ἐν ταῖς χερσίν; ἵνα γοῦν καὶ τὴν πατρίδα σώσῃς καὶ τοὺς ὁμογενεῖς, τὸν κηρὸν τοῦτον ἐγχείρισον τῷ οὐζήρ. ὁ δὲ πεποίηκεν ὡς παρήγγελτο· καὶ γνόντες οἱ τῆς Ἄγαρ τὴν δύναμιν τῆς γραφῆς καὶ τὸν Ἀνδρόνικον δεσμοῦσι καὶ πάντας τοὺς σὺν αὐτῷ. ὁ μὲν οὖν Ἀνδρόνικος ἐν τοῖς δεσμοῖς τὸν βίον κατέλυσε, τινὲς δὲ τῶν σὺν αὐτῷ τὴν ἐκ τῶν δεσμῶν μὴ στέγοντες κάκωσιν τὴν πίστιν ἑαυτῶν ἐξωμόσαντο.
ANNALIUM LIB. XVI.
πέμψατο. Τὸν δὲ Σαμωνῶν μετὰ ταῦτα τῆς προτέ- plo cuivis liceret secundum, tertiam et quartam
ρας ἠξίωσεν οίκειώσεως, εἶτα καὶ πατρίκιον ἐτί - etiam uxorem ducere.
μησε, καὶ παρακοιμώμενον προεβάλετο, ὃς εἰς πολλὰ τῶν οὐ καθηκόντων τὸν αὐτοκράτορα προεβίβαζεν,
ὧν ἂν καὶ τὸ βιάσασθαι τὸν πατριάρχην δέξασθαι αὐτὸν, καὶ τοῦ ἀφορισμοῦ ἀπολῦσαι. Μεταπεμψάμε
νος οὖν τὸν ἀρχιερέα ὁ βασιλεὺς, ἐδεῖτο δεχθῆναι. ὡς δ' ἐκεῖνος ἦν ἀδυσώπητος, ἐκ τῶν βασιλείων
αὐτίκα διαπερᾶται πρὸς τὴν Ἱρίαν κἀκεῖθεν πεζοποροῦντα εἰς τὸ ἐν Γαλακρήναις ἄγουσιν αὐτὸν
μοναστήριον, ὁ αὐτὸς ἐδομήσατο, ἔτη προστὰς τῆς Ἐκκλησίας ἕνδεκα. Προεχειρίσθη δὲ πατριάρ -
της ὁ σύγκελλος Ευθύμιος, ἀνὴρ ἱερὸς, ὃς καὶ βουλόμενον τὸν βασιλέα νόμῳ θεσπίσαι ἄγεσθαι κατ'
αὐτὸν τὸν βουλόμενον γυναίκας δύο καὶ τρεῖς ἄχρι καὶ τεσσάρων, πάσῃ σπουδή διεκώλυσε.
ΙΔ΄. Τῶν δὲ ᾿Αγαρηνών ναυσὶ τὰς τῶν Ῥωμαίων ληϊζομένων χώρας, ὁ βασιλεὺς Ἰμέριον τὸν
λογοθέτην του δρόμου του στόλου προβαλόμενος
ἀρχηγόν, κατὰ τῶν ἐκ τῆς "Αγαρ ἀπέστειλεν, ἐν
τειλάμενος αὐτῷ, καὶ τὸν δούκαν προσλαβέσθαι
Ανδρόνικον. Ὁ δὲ δόλιος Σαμωνάς ἄσπονδον ἔχων
ἔχθραν κατὰ τοῦ γένους τοῦ δουκικοῦ, ὑποτίθησί
των τῶν φίλων τοῦ ᾿Ανδρονίκου δηλῶσαι αὐτῷ, μὴ
συμπλεύσαι τῷ Ἱμερίῳ, ἐκκόψαι οἱ τὰ ὄμματα
μέλλοντι κατὰ βασίλειον πρόσταγμα. Διὸ οὐκ ἐπείσίτ τῷ Ἱμερίῳ συνελθεῖν ὁ ᾿Ανδρόνικος, ὅθεν καὶ
μόνος ἐκεῖνος ναυμαχήσας ἐκράτησε, καὶ τοῦ τῶν
πολεμίων περιεγένετο ναυτικοῦ. Ἐντεῦθεν ἀπεγνωπως ὁ ᾿Ανδρόνικος, συγγενεῖς τε καὶ δούλους αὐτοῦ
προσλαβόμενος, κατέσχε τὴν Κάβαλαν, ὀχυρόν τι
φρούριον τοῦ Ικονίου οὐ πάνυ τι διακείμενον μήκο-
(εν. Ὁ δὲ Σαμωνᾶς οὐ διέλιπε τὸν βασιλέα ἐρεθίζων, καὶ εἰς ὀργὴν παρακινῶν κατὰ τοῦ ἀνδρός.
Μαθών δ' ἐκεῖνος καὶ τὴν τοῦ πατριάρχου Νικολάου
ἐκ τῆς Ἐκκλησίας ἐξώθησιν, καὶ πάντοθεν ἀπο
γνούς, πανοικεσία τοῖς Ἀγαρηνοῖς προσελήλυθεν.
Ὁ δὲ βασιλεὺς τοῦτο γνοὺς ὑπερήλγησεν, ἐναντίον
ἕξειν τὸν ἄνδρα ἀνθ' ὑπερμάχου πτοούμενος. Γρατὴν τοίνυν ἐγχαράσσει βασίλειον, δι' ἧς τῷ ᾿Ανδρο
νίκῳ καὶ ἀμνηστία τῶν πραχθέντων ἐπρυτανεύετο,
καὶ ὑπονόστησις ἐπετρέπετο, καὶ πολλῶν δόσις
ἐπήγγελτο ἀγαθῶν. Ταύτην ἐμβαλόντες κηρῷ τὴν
γραφὴν, καὶ λαμπάδι τὸν κηρὸν ἀπεικάσαντες,
Σαρακηνῷ τῶν αἰχμαλώτων ἑνὶ ἐκβληθέντι τῆς εἰρ
στῆς ἐγχειρίζουσιν, ἐντειλάμενοι τῷ ᾿Ανδρονίκῳ
G
XIV. Cum autem Agareni Romanas provincias
infestarent, imperator Himerium cursus publici
logothetam, classi præfectum, contra illos misit,
mandavitque ut etiam Andronicum Ducam assumeret. Verum dolosus Samonas internecinas cum
familia Ducæna inimicitias exercens, quemdam ex
Andronici amicis subornat, qui eum moneat, ne
cum Himerio proficiscatur, qui ei jussu imperatoris oculos sit effossurus. Itaque llimerium comitari noluit Andronicus, et cum ille solus prælio
victor hostilem classem subegisset, desperatis rebus, assumptisque cognatis et servis suis, Cabalam
occupavit, munitum castellum 180 non procul
Iconio dissitum. Cum autem Samonas imperatorem irritare, et contra illum inflammare non desineret, atque is patriarcham Nicolaum Ecclesia
pulsum esse cognovisset: spe omni destitutus,
cum tota familia se ad Agarenos confert. Quo imperator cognito, supra modum doluit, se illum
habiturum hostem quo defensore usus esset. Litteras igitur scribit, quibus Andronico et delictorum
venia concedebatur, et reditus permittebatur, et
multa beneficia promittebantur. Eas litteras in
ceram candelæ instar effictam conjectas, Saraceno
cuidam e carcere educto tradunt, Andronico reddendas. Cui Sanionas accersito, clam ait: Numquid
scis te totius Syriæ interitum gestare in manibus?
Ut igitur patriam et populares conserves: ceram
istam Uzeri tradito. Id enim hospiti Andronici
nomen erat. Facit ille ut jussus fuerat. Agareni
Variæ lectiones et notæ.
Τρίαν. Πρίαν scribit Constantinus Porphyrogenitus in Basilio, et in lib. De adm. imp. ιεσείαν nlii. Ηρίον Ηραίον, denique ceteri: Pulatium imperatorum Asiaticum, de quo multis egimus in Constantinopoli Christ. 1. iv, sect. 13 n. 11,
cujus conditorem Justinianum M. agnoscunt Excerpta quædam historica ex cod. Reg. ms. 2023,
[0] 97: "Οτι τὸ τῆς Χαλκηδόνος ἀκρωτήριον τὸ
παλαιὸν Ἡρίον καὶ ὃν καὶ λεγόμενον· ταφείον γὰρ
ἐν τῶν κτητόρων τῆς πόλεως Χαλκηδόνος· ὁ μέγας
Ἰουστινιανὸς ἀνασκάψας τὸ ὅλον ἀκρωτήριον, καὶ
ἀνεκαθάρας τὸν τόπον, βασίλεια ἔκτισε περιφανές
πατα, καὶ Περία ὁ τόπος μετωνομάσθη, ήγουν με
iz. Perperam vero istius palatii nomen describitur in orthodoxorum Invectiva adversus Iconomachos edita a Combefisio cum continuatore Theophanis. p. 304, n. 5, ubi pseudosynodus coacta
sub Copronymo contra cultum imaginum dicitur
ἐν Πόλει εἰς τὸν τόπον τὸν λεγόμενον Ονερία Legendum enim ἱερία, delendumque ἐν Κόλει.
6) Τῶν δὲ ᾿Αγαρηνών. Nescio an ea tempestate
Saraceni Nicæam tentarint, illiusque muros subPATROL. GR. CXXXV.
verterint, quod certe videtur suadere inscriptio ad
ejusdem urbis muros versus Occidentein, quos a
Leone et Constantino filio refectos innuit, eo quo
supcrati sunt hostes loco: "Ε»0«θεϊκῇ βοηθείᾳ τὸ
τῶν ἐχθρῶν κατῃ σχύνθη θράσος, ἐκεῖ οἱ φιλόχριστοι
ἡμῶν βασιλεῖς Λέων καὶ Κωνσταντῖνος ἀνεκαίνισαν
πόθῳ τὴν πόλιν Νίκαιαν ἀνεγείραντες, διὰ τῆς τοῦ
ἔργου ἐπιδείξεως νικητικὸν ἀναστήσαντες σημεῖον
κεντηναρίων χιλίων καὶ μόχθον ἐγνώρισεν ᾿Αρτάνασ
δος Πατευφάτα κουροπαλάτης. Nisi hæc murorum
Nicæensium subversio referri debeat ad annum 10
Leonis Isauri, cujus meminit Theophanes, scribens
Maviam Saracenorum ducem Nicæam obsedisse,
ac μετά πο ιορκίαν πολλὴν καὶ καθαίρεσιν τῶν τει
χῶν, Sanctorum Patrum, qui ibi colebantur, intercessionibus, urbe tamen minime potitum fuisse.
Ἱμέριον τὸν λογοθέτην. Μeminit istius ΑΣ
peditionis Himerii Scriptor coævus vitæ S. TheoCtists Lesbim: Επεμπόμην δὲ συστρατευόμενος
Ἡμερίῳ τῷ πάνυ, τῷ στρατηγικωτάτῳ δηλαδὴ, καὶ
ἄρχοντι τοῦ τε δρόμου καὶ τοῦ στόλου παντός.
Κηρόν. Vide Gloss. med. Græcit. in φάτλιον.
PG 135:75ὁ Κωνσταντῖνος δὲ καί τινες τῶν σὺν αὐτῷ τῆς εἱρκτῆς ἐκφυγόντες πρὸς τὰ Ῥωμαίων ἀπῄεσαν καὶ τοὺς καταδιώκοντας αὐτοὺς Ἀγαρηνοὺς γενναίως τρεψάμενοι διεσώθησαν. ὃν ὁ βασιλεὺς ἐδέξατό τε περιχαρῶς καὶ ἐδεξιώσατο μεγαλοπρεπῶς καὶ διαφερόντως ἐτίμησεν· εἶτα καὶ πρὸς αὐτὸν ἔφη μὴ ἀπατάτω σε, Κωνσταντῖνε, τὸ ὄνομα, μηδ’ οἴου τῆς βασιλείας τυχεῖν, ὡς Κωνσταντίνου Ῥωμαίων μέλλοντος ἄρξειν· ἴσθι γὰρ ἀκριβῶς τοῦτον εἶναι τὸν υἱὸν τὸν ἐμόν. σὺ δὲ εἰ μὲν ἣν ἔλαχες Σπάρταν κοσμεῖς, ἔσται σοι εὖ· εἰ δὲ νεωτερίσεις καὶ τυραννίδι ἐπιχειρήσεις, ἔσο βεβαίως εἰδὼς ὡς διὰ τῆσδε τῆς πύλης (τὴν πρὸς δύσιν οὖσαν τοῦ Χρυσοτρικλίνου δείξας αὐτῷ) ἡ κεφαλή σου τοῦ λοιποῦ σώματος χωρὶς εἰσαχθήσεται. ὃ καὶ γέγονεν ὕστερον. Ἐκ δὲ Μελιτηνῆς ἐλθόντων τινῶν, ἐν οἷς ἦν καὶ ὁ τοῦ Σαμωνᾶ πατήρ, ὑπεδέξατο τούτους ἐντίμως ὁ βασιλεὺς καὶ εἰς τὴν μεγάλην ἐκκλησίαν μὴ δεόντως ἀπίστους ὄντας εἰσήγαγεν. ἰδὼν δὲ ὁ τοῦ Σαμωνᾶ πατὴρ ἣν εἶχεν ὁ υἱὸς αὐτοῦ τιμὴν ἐν τοῖς βασιλείοις, καὶ τὸν πλοῦτον ὃν περιέκειτο, ἤθελε συνδιάγειν αὐτῷ.
cognita litterarum sententia, Andronicum cum δοῦναι αὐτήν. Τοῦτον δὴ τὸν ᾿Αγαρηνὸν ὁ Σαμωνᾶς
omnibus suis in vincula conjiciunt, in quibus ille
obiit: quidam vero ex illis, carceris ærumnas non
ferentes, fidem abjurarunt. At Constantinus, et
quidam cun ipso, carcere elapsi, in Romanos
limites, persequentibus Agarenis fortiter profligatis, evaserunt. Eum imperator et hilariter excepit, et magnifice donavit, et exquisitis honoribus
aflecit. Deinde etiam ei dixit: Ne te decipiat nomen,
Constantine, tuum, nec putaris, eo quod Constantinus
Romanis imperaturus sit, te imperio potiturum;
certo enim scito, filium hunc meum, illum esse.
Quod si tu Spartam tuam ornaris, bene tibi erit; sin
rebus novis studueris, et tyrannidem affectaris: nolį
dubitare, quin per hanc portam (demonstrata occidentali Aurei triclinii porta) caput tuum absque reliquo corpore sit transiturum, id quod postea factum
est. Cum Samonæ pater cum quibusdam aliis Meli.
tenam venisset, viso honore et opulentia filii, cum
eo vivere voluit. Nam imperator eos honorifice
exceperat, et contra quam decebat, homines profanos in Magnam Ecclesiam introduxerat. Sed a
filio prohibitus est, suadente, ut suam religionem
conservaret, atque in patriam reverteretur, quod
et ipse per occasionem facturus esset. In festo
Pentecostes Leo filium suum coronavit, et imperatorem appellavit. Cæterum odiosus 181 Samonas
eunuchum ministrum suum Constantinum, ex Paphlagonia oriundum, dominæ ad ministerium tradidit, qui cum et imperatrici et ipsi imperatori
percharus esset, profanus Samonas invidia stimulatus illum apud imperatorem detulit, quasi ab
imperatrice amaretur, quem Leo ex æmulatione,
pro monacho tonderi, nec multo post revocari, et
monastico habitu exuto, civilem vestem resumere
jussit, eoque familiarius etiam quam prius usus
est. Id Samonæ intolerabilius visum. Curat igitur
per suorum quemdam, libellum conviciis plenum
scribi, eumque abjicit, qua imperator transiturus
erat: quo is invento et lecto, doluit, auctoremque
requisivit. Unus igitur ex ejus rei consciis, Samonam scripti aucterem esse indicat. Cum autem
eclipsis lunæ tum fuisset, imperator metropolitam
Synadorum de ea quæsiturus accersit, quein cum
Samonas privatim de illa sciscitaretur, respondet:
Tuum infortunium portendit ista lunæ affectio. Sin
decima tertia Julii dies ante tuam calamitatem præterierit; et tu infortunium evitabis. Deinde ab imperatore quoque interrogatus Synadorum episcopus, respondet, malum istud in eum qui esset ab
illo proximus, grassaturum. Imperator porro personum proximam Alexandrum fratrem judicabat,
sed falso: nam homini pessimo tandem male esse
oportebat. Leo igitur, ubi cognovit eum esse famosi libelli auctorem, et regia exigit, et rasum
μετακαλεσάμενος, ἐν ἀποῤῥήτοις φησὶ πρὸς αὐτόν·
Οἶδας ὅτι τὸν ὄλεθρον τῆς Συρίας όλης φέρεις
ἐν ταῖς χερσίν; Ἵνα γοῦν καὶ τὴν πατρίδα περισώσῃς καὶ τοὺς ὁμογενεῖς, τὸν κηρὸν τοῦτον
ἐγχείρισον τῷ Οὐζῄρ. Οὕτω γὰρ ὁ παρ᾽ ᾧ ἦν ὁ
᾿Ανδρόνικος ώνομάζετο. Ὁ δὲ πεποίηκεν ὡς πα
ρήγγελτο, καὶ γνόντες οἱ τῆς ᾿Αγαρ τὴν δύναμιν τῆς
γραφῆς, καὶ τὴν Ἀνδρόνικον δεσμοῦσι καὶ πάντας
τοὺς σὺν αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν ᾿Ανδρόνικος ἐν τοῖς
δεσμοῖς τὸν βίον κατέλυσε. Τινὲς δὲ τῶν σὺν αὐτῷ
τὴν ἐκ τῶν δεσμῶν μὴ στέργοντες κάκωσιν, τὴν
πίστιν ἑαυτῶν ἐξωμόσαντο. Ὁ δὲ Κωνσταντίνος και
τινες τῶν σὺν αὐτῷ τῆς εἰρκτῆς ἐκφυγόντες πρὸς
τὰ Ῥωμαίων ἀπῄεσαν, καὶ τοὺς καταδιώκοντας
αὐτοὺς ᾿Αγαρηνούς γενναίως τρεψάμενοι, διεσώθησαν. Ον ὁ βασιλεὺς ἐδέξατό τε περιχαρῶς, καὶ
ἐδεξιώσατο μεγαλοπρεπῶς, καὶ διαφερόντως ἐτίμη
σεν εἶτα καὶ πρὸς αὐτὸν ἔφη· Μὴ ἀπατάσω σε,
Κωνσταντῖνε, τὸ ὄνομα, μηδ' οἴου τῆς βασιλείας
τυχεῖν, ὡς Κωνσταντίνου Ῥωμαίων μέλλοντος
ἄρξαι· ἴσθι γὰρ ἀκριβῶς τοῦτον εἶναι τὸν υἱὸν
τὸν ἐμόν. Σὺ δὲ εἰ μὲν ἦν ἔλαχες Σπάρταν και
σμεῖς, ἔσται σοι εἶ· εἰ δὲ νεωτερίσεις, καὶ τυραννίδι ἐπιχειρήσεις, ἔσω βεβαίως εἰδὼς ὡς διὰ τῆς
δὲ τῆς πύλης (τὴν πρὸς δύσιν οὖσαν τοῦ Χρυσοτρικλίνου δείξας αὐτῷ ἡ κεφαλή σου τοῦ λοιποῦ
σώματος χωρις εἰσαχθήσεται· ὁ καὶ γέγονεν
ὕστερον. Ἐκ δὲ Μελιτηνῆς ἐλθόντων τινῶν, ἐν οἷς
ἦν καὶ ὁ τοῦ Σαμωνά πατὴρ, ὑπεδέξατο τούτους
ἐντίμως ὁ βασιλεὺς, καὶ εἰς τὴν Μεγάλην Ἐκκλη
σίαν μὴ δεόντως ἀπίστους ὄντας εἰσήγαγεν. Ἰδὼν
δὲ ὁ τοῦ Σαμωνα πατὴρ, ἣν εἶχεν ὁ υἱὸς αὐτοῦ
τιμὴν ἐν τοῖς βασιλείοις, καὶ τὸν πλοῦτον ὃν περιο
έκειτο, ἤθελε συνδιάγειν αὐτῷ. Ἐκωλύθη δὲ παρ'
ἐκείνου, τὴν οἰκείαν θρησκείαν τηρεῖν συμβουλεύοντ
τος, καὶ εἰς τὴν πατρίδα ἐπανελθεῖν. Εἰ δὲ καὶ αὐ
τὸς, ἔφη, τύχω καιροῦ, ὑπονοστήσω πρός σε. Τῆς
δ᾽ ἑορτῆς τῆς Πεντηκοστῆς ἐνστάσης, ἔστεψε
τὸν υἱὸν αὐτοῦ ὁ βασιλεὺς, καὶ ἀνηγόρευσεν αὐτὸν
βασιλέα. Εκτομίαν δ' ἔχων θεράποντα ὁ μυσαρός
Σαμωνάς, Κωνσταντῖνον ὀνομαζόμενον, ἐκ δὲ Παφλαγονίας γενόμενον, τῇ δεσποίνῃ τοῦτον δέδωκεν
εἰς ὑπηρεσίαν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῇ βασιλίσσῃ καὶ αὐτῷ
τῷ κρατοῦντι λίαν ὁ Κωνσταντῖνος ᾠκείωτο, εἰς
βασκανίαν ὁ βεβηλὸς ἠρέθιστο Σαμωνᾶς, καὶ πρὸς
τὸν βασιλέα κατεῖπεν αὐτοῦ, ὡς ἐρωμένου τῇ βασιλίσσῃ. Ζηλοτυπήσας οὖν ὁ Λέων ἀποκαρῆναι τοῦτον
προσέταξε μοναχὸν, καὶ μετ᾿ οὐ πολύ ἀνακαλεῖται
τοῦτον, καὶ ἀποδυθῆναι κελεύσας τὰ μοναχικὰ ἄμφια, καὶ κοσμικὴν περιβαλέσθαι στολὴν, μᾶλλον ἢ
πρότερον αὐτὸν ᾠκειώσατο. Οὐκ ἀνεκτὰ δ᾽ ἦσαν
ταῦτα τῷ Σαμωνά. Γράφει τοίνυν λοίδορόν τι γραμ
μάτιον διά τινος τῶν αὐτοῦ, καὶ τοῦτο ῥίπτε: ἔνθα
ὁ βασιλεὺς διελεύσεσθαι ἔμελλεν, ὅπερ εὑρὼν ἐκεῖ
Variæ lectiones et notæ.
Τῆς δὲ ἑορτῆς. Lupus Protospatha: Anno 913, ind. 1, coronatus est Constantius (Constantinus) imp.
filius prædicti Leonis, qui regnavit an 47.
ἐκωλύθη δὲ παρ’ ἐκείνου, τὴν οἰκείαν θρησκείαν τηρεῖν συμβουλεύοντος καὶ εἰς τὴν πατρίδα ἐπανελθεῖν· εἰ δὲ καὶ αὐτός ἔφη τύχω καιροῦ, ὑπονοστήσω πρὸς σέ. Τῆς δ’ ἑορτῆς τῆς πεντηκοστῆς ἐνστάσης ἔστεψε τὸν υἱὸν αὐτοῦ ὁ βασιλεὺς καὶ ἀνηγόρευσε βασιλέα. ἐκτομίαν δ’ ἔχων θεράποντα ὁ μυσαρὸς Σαμωνᾶς Κωνσταντῖνον ὀνομαζόμενον, ἐκ δὲ Παφλαγονίας γενόμενον, τῇ δεσποίνῃ τοῦτον δέδωκεν εἰς ὑπηρεσίαν. ἐπεὶ δὲ τῇ βασιλίσσῃ καὶ αὐτῷ τῷ κρατοῦντι λίαν ὁ Κωνσταντῖνος ᾠκείωτο, εἰς βασκανίαν ὁ βέβηλος ἠρέθιστο Σαμωνᾶς καὶ πρὸς τὸν βασιλέα κατεῖπεν αὐτοῦ ὡς ἐρωμένου τῇ βασιλίσσῃ. ζηλοτυπήσας οὖν ὁ Λέων ἀποκαρῆναι τοῦτον προσέταξε μοναχόν· καὶ μετ’ οὐ πολὺ ἄγει τοῦτον καὶ ἀποδυθῆναι κελεύσας τὰ μοναχικὰ ἄμφια καὶ κοσμικὴν περιβαλέσθαι στολὴν μᾶλλον ἢ πρότερον αὐτὸν ᾠκειώσατο. οὐκ ἀνεκτὰ δ’ ἦσαν ταῦτα τῷ Σαμωνᾷ. γράφει τοίνυν λοίδορόν τι γραμμάτιον διά τινος τῶν αὐτοῦ, καὶ τοῦτο ῥιπτεῖ ἔνθα ὁ βασιλεὺς διελεύσεσθαι ἔμελλεν· ὅπερ εὑρὼν ἐκεῖνος καὶ ἀναγνοὺς ἤλγησέ τε καὶ τὸν πεποιηκότα ἐζήτει.
cognita litterarum sententia, Andronicum cum δοῦναι αὐτήν. Τοῦτον δὴ τὸν ᾿Αγαρηνὸν ὁ Σαμωνᾶς
omnibus suis in vincula conjiciunt, in quibus ille
obiit: quidam vero ex illis, carceris ærumnas non
ferentes, fidem abjurarunt. At Constantinus, et
quidam cun ipso, carcere elapsi, in Romanos
limites, persequentibus Agarenis fortiter profligatis, evaserunt. Eum imperator et hilariter excepit, et magnifice donavit, et exquisitis honoribus
aflecit. Deinde etiam ei dixit: Ne te decipiat nomen,
Constantine, tuum, nec putaris, eo quod Constantinus
Romanis imperaturus sit, te imperio potiturum;
certo enim scito, filium hunc meum, illum esse.
Quod si tu Spartam tuam ornaris, bene tibi erit; sin
rebus novis studueris, et tyrannidem affectaris: nolį
dubitare, quin per hanc portam (demonstrata occidentali Aurei triclinii porta) caput tuum absque reliquo corpore sit transiturum, id quod postea factum
est. Cum Samonæ pater cum quibusdam aliis Meli.
tenam venisset, viso honore et opulentia filii, cum
eo vivere voluit. Nam imperator eos honorifice
exceperat, et contra quam decebat, homines profanos in Magnam Ecclesiam introduxerat. Sed a
filio prohibitus est, suadente, ut suam religionem
conservaret, atque in patriam reverteretur, quod
et ipse per occasionem facturus esset. In festo
Pentecostes Leo filium suum coronavit, et imperatorem appellavit. Cæterum odiosus 181 Samonas
eunuchum ministrum suum Constantinum, ex Paphlagonia oriundum, dominæ ad ministerium tradidit, qui cum et imperatrici et ipsi imperatori
percharus esset, profanus Samonas invidia stimulatus illum apud imperatorem detulit, quasi ab
imperatrice amaretur, quem Leo ex æmulatione,
pro monacho tonderi, nec multo post revocari, et
monastico habitu exuto, civilem vestem resumere
jussit, eoque familiarius etiam quam prius usus
est. Id Samonæ intolerabilius visum. Curat igitur
per suorum quemdam, libellum conviciis plenum
scribi, eumque abjicit, qua imperator transiturus
erat: quo is invento et lecto, doluit, auctoremque
requisivit. Unus igitur ex ejus rei consciis, Samonam scripti aucterem esse indicat. Cum autem
eclipsis lunæ tum fuisset, imperator metropolitam
Synadorum de ea quæsiturus accersit, quein cum
Samonas privatim de illa sciscitaretur, respondet:
Tuum infortunium portendit ista lunæ affectio. Sin
decima tertia Julii dies ante tuam calamitatem præterierit; et tu infortunium evitabis. Deinde ab imperatore quoque interrogatus Synadorum episcopus, respondet, malum istud in eum qui esset ab
illo proximus, grassaturum. Imperator porro personum proximam Alexandrum fratrem judicabat,
sed falso: nam homini pessimo tandem male esse
oportebat. Leo igitur, ubi cognovit eum esse famosi libelli auctorem, et regia exigit, et rasum
μετακαλεσάμενος, ἐν ἀποῤῥήτοις φησὶ πρὸς αὐτόν·
Οἶδας ὅτι τὸν ὄλεθρον τῆς Συρίας όλης φέρεις
ἐν ταῖς χερσίν; Ἵνα γοῦν καὶ τὴν πατρίδα περισώσῃς καὶ τοὺς ὁμογενεῖς, τὸν κηρὸν τοῦτον
ἐγχείρισον τῷ Οὐζῄρ. Οὕτω γὰρ ὁ παρ᾽ ᾧ ἦν ὁ
᾿Ανδρόνικος ώνομάζετο. Ὁ δὲ πεποίηκεν ὡς πα
ρήγγελτο, καὶ γνόντες οἱ τῆς ᾿Αγαρ τὴν δύναμιν τῆς
γραφῆς, καὶ τὴν Ἀνδρόνικον δεσμοῦσι καὶ πάντας
τοὺς σὺν αὐτῷ. Ὁ μὲν οὖν ᾿Ανδρόνικος ἐν τοῖς
δεσμοῖς τὸν βίον κατέλυσε. Τινὲς δὲ τῶν σὺν αὐτῷ
τὴν ἐκ τῶν δεσμῶν μὴ στέργοντες κάκωσιν, τὴν
πίστιν ἑαυτῶν ἐξωμόσαντο. Ὁ δὲ Κωνσταντίνος και
τινες τῶν σὺν αὐτῷ τῆς εἰρκτῆς ἐκφυγόντες πρὸς
τὰ Ῥωμαίων ἀπῄεσαν, καὶ τοὺς καταδιώκοντας
αὐτοὺς ᾿Αγαρηνούς γενναίως τρεψάμενοι, διεσώθησαν. Ον ὁ βασιλεὺς ἐδέξατό τε περιχαρῶς, καὶ
ἐδεξιώσατο μεγαλοπρεπῶς, καὶ διαφερόντως ἐτίμη
σεν εἶτα καὶ πρὸς αὐτὸν ἔφη· Μὴ ἀπατάσω σε,
Κωνσταντῖνε, τὸ ὄνομα, μηδ' οἴου τῆς βασιλείας
τυχεῖν, ὡς Κωνσταντίνου Ῥωμαίων μέλλοντος
ἄρξαι· ἴσθι γὰρ ἀκριβῶς τοῦτον εἶναι τὸν υἱὸν
τὸν ἐμόν. Σὺ δὲ εἰ μὲν ἦν ἔλαχες Σπάρταν και
σμεῖς, ἔσται σοι εἶ· εἰ δὲ νεωτερίσεις, καὶ τυραννίδι ἐπιχειρήσεις, ἔσω βεβαίως εἰδὼς ὡς διὰ τῆς
δὲ τῆς πύλης (τὴν πρὸς δύσιν οὖσαν τοῦ Χρυσοτρικλίνου δείξας αὐτῷ ἡ κεφαλή σου τοῦ λοιποῦ
σώματος χωρις εἰσαχθήσεται· ὁ καὶ γέγονεν
ὕστερον. Ἐκ δὲ Μελιτηνῆς ἐλθόντων τινῶν, ἐν οἷς
ἦν καὶ ὁ τοῦ Σαμωνά πατὴρ, ὑπεδέξατο τούτους
ἐντίμως ὁ βασιλεὺς, καὶ εἰς τὴν Μεγάλην Ἐκκλη
σίαν μὴ δεόντως ἀπίστους ὄντας εἰσήγαγεν. Ἰδὼν
δὲ ὁ τοῦ Σαμωνα πατὴρ, ἣν εἶχεν ὁ υἱὸς αὐτοῦ
τιμὴν ἐν τοῖς βασιλείοις, καὶ τὸν πλοῦτον ὃν περιο
έκειτο, ἤθελε συνδιάγειν αὐτῷ. Ἐκωλύθη δὲ παρ'
ἐκείνου, τὴν οἰκείαν θρησκείαν τηρεῖν συμβουλεύοντ
τος, καὶ εἰς τὴν πατρίδα ἐπανελθεῖν. Εἰ δὲ καὶ αὐ
τὸς, ἔφη, τύχω καιροῦ, ὑπονοστήσω πρός σε. Τῆς
δ᾽ ἑορτῆς τῆς Πεντηκοστῆς ἐνστάσης, ἔστεψε
τὸν υἱὸν αὐτοῦ ὁ βασιλεὺς, καὶ ἀνηγόρευσεν αὐτὸν
βασιλέα. Εκτομίαν δ' ἔχων θεράποντα ὁ μυσαρός
Σαμωνάς, Κωνσταντῖνον ὀνομαζόμενον, ἐκ δὲ Παφλαγονίας γενόμενον, τῇ δεσποίνῃ τοῦτον δέδωκεν
εἰς ὑπηρεσίαν. Ἐπεὶ δὲ καὶ τῇ βασιλίσσῃ καὶ αὐτῷ
τῷ κρατοῦντι λίαν ὁ Κωνσταντῖνος ᾠκείωτο, εἰς
βασκανίαν ὁ βεβηλὸς ἠρέθιστο Σαμωνᾶς, καὶ πρὸς
τὸν βασιλέα κατεῖπεν αὐτοῦ, ὡς ἐρωμένου τῇ βασιλίσσῃ. Ζηλοτυπήσας οὖν ὁ Λέων ἀποκαρῆναι τοῦτον
προσέταξε μοναχὸν, καὶ μετ᾿ οὐ πολύ ἀνακαλεῖται
τοῦτον, καὶ ἀποδυθῆναι κελεύσας τὰ μοναχικὰ ἄμφια, καὶ κοσμικὴν περιβαλέσθαι στολὴν, μᾶλλον ἢ
πρότερον αὐτὸν ᾠκειώσατο. Οὐκ ἀνεκτὰ δ᾽ ἦσαν
ταῦτα τῷ Σαμωνά. Γράφει τοίνυν λοίδορόν τι γραμ
μάτιον διά τινος τῶν αὐτοῦ, καὶ τοῦτο ῥίπτε: ἔνθα
ὁ βασιλεὺς διελεύσεσθαι ἔμελλεν, ὅπερ εὑρὼν ἐκεῖ
Variæ lectiones et notæ.
Τῆς δὲ ἑορτῆς. Lupus Protospatha: Anno 913, ind. 1, coronatus est Constantius (Constantinus) imp.
filius prædicti Leonis, qui regnavit an 47.
PG 135:77εἷς οὖν τις τῶν συνειδότων τὴν πρᾶξιν ταύτην τῷ Σαμωνᾷ τοῦτον εἶναι τὸν ἐργάτην τοῦ λοιδόρου βιβλίου τῷ κρατοῦντι ἐδήλωσεν. ἐκλείψεως μέντοι τότε τῆς σελήνης συμβάσης, τὸν μητροπολίτην Συνάδων ὁ βασιλεὺς μετεπέμψατο, περὶ ταύτης πευσόμενος. ὃν ὁ Σαμωνᾶς ἰδίᾳ παραλαβὼν ἤρετο περὶ τῆς ἐκλείψεως· κἀκεῖνος ἔφη ὅτι σὸν τὸ τῆς σελήνης πάθημα σημαίνει δυστύχημα· εἰ δὲ τοῦ Ἰουλίου τρισκαιδεκάτη παρελεύσεται πρὸ τοῦ παθεῖν, ἐκφεύξῃ καὶ σὺ τὸ δυστύχημα. εἶτα καὶ πρὸς τοῦ βασιλέως ὁ Συνάδων ἐρωτηθεὶς ἀπεκρίνατο ὡς εἰς τὸ δεύτερον μετὰ σὲ πρόσωπον ἐνσκήψει ἡ κάκωσις. δεύτερον δὲ πρόσωπον ὁ βασιλεὺς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὸν Ἀλέξανδρον ἔκρινεν, ἀλλ’ ἐσφάλη περὶ τὴν κρίσιν· ἔδει γάρ ποτε τῷ κακίστῳ Σαμωνᾷ γενέσθαι κακῶς. μαθὼν οὖν ὡς ἐκεῖνος ἦν ὁ τοῦ λοιδόρου βιβλίου πατήρ, ἐξωθεῖ μὲν τῶν βασιλείων αὐτὸν καὶ ἀποκείρει καὶ περιγραπτοῖς ὁρίοις καθείργνυσι. καὶ ταῦτα γέγονε, μήπω τῆς τρισκαιδεκάτης τοῦ Ἰουλίου παραρρυείσης. παρακοιμώμενος δὲ ἀντὶ τοῦ Σαμωνᾶ ὁ παρ’ ἐκείνου βασκαινόμενος Κωνσταντῖνος καὶ ἐπιβουλευόμενος προκεχείριστο, ᾧ καὶ μονὴν ὁ βασιλεὺς ἐδομήσατο ἐν ταῖς Νοσσιαῖς.
uxoris deditus. Res imperii et reipublica man- ποιήσας αὐτόν. Αυταρχήσας δὲ ὁ βασιλεὺς οὗτοσι,
davit circulatoribus et hominibus e triviis, quos
ante imperium clandestinorum facinorum habuerat socios: quorum unum Basilitzem successorem
imperii declarare in animo habuit. Nam fratris
filium Constantinum et privatum esse, et virilibus
privare volebat. Idque nisi vitam celeriter finisset,
consiliis ejus a divina Providentia eversis, quantum quidem iu ipso fuit, re ipsa fortasse factum
esset. Cum præstigiatores percontaretur, an diu
victurus esset? audivit ex eis, se fore longævum,
si apro æneo in theatro, dentes et pudenda addidisset: Tuum enim, aiebant, is est elementum, seu
actum, quia adversus Leonem fratrem tuum stetisti;
neque ulla in re alia recte judicarunt, nisi quod
hominem gulæ conviviisque mancipatum, luxuque
continenter diffluentem, sui compararunt. Credidit homo porcis amentior, illorum verbis, easque
partes eneo operi adjecit. Cum Bulgarorum princeps Symeon per legatos ex eo quæreret,an pacem
conservaturus esset? eos Alexander contemptim
excepit, superbe allocutus est, et arroganter comminatus. Cujus contumelia Symeon impatiens, 80
contra Romanos armavit. Alexander vero conviviis
et ebrietati perpetuo indulgens, cum a balneo
praosus, ventre epulis meroque distento, pila luderet, equitando, et pilæ inflexionibus, vasis quibusdam ruptis, multoque sanguine per nares et
veretrum rejecto, uno die post exstinctus est: cum
nepoti suo tutores, et imperii administratores
scripto ordinasset, patriarcham Nicolaum, magistrum Stephanum, magistrum Joannem Eladam, G
Joannem rectorem, et duos, quos e circulis vocatos, ad senatoriam et patriciam 188 dignitatem
evexerat, Bazilitzem et Gabrielopolum.
οὐδὲν ἐοικὸς εἰργάσατο βασιλεῖ, ἀλλὰ τρυφαῖς καὶ
θήραις καὶ κώμοις καὶ ἀσελγείαις ἐξέδωκεν ἑαυτόν.
Τὰ δὲ τῆς βασιλείας καὶ κοινὰ πράγματα ἀνθρώποις
ἀνέθετο ἀγύρταις καὶ τοῖς ἐκ τριόδων, οὓς πρὸ τῆς
μοναρχίας ἀποῤῥήτων είχε πράξεων κοινωνούς, ών
ἕνα Βασιλείτζην λεγόμενον, καὶ διάδοχον τῶν σκήπ
τρων διενοεῖτο ποιήσασθαι. Τὸν γὰρ ἀδελφόπαιδα
Κωνσταντῖνον καὶ ἰδιωτεῦσαι ἐβούλετο, καὶ τῶν
παιδογόνων ἀφελέσθαι μορίων. Καὶ εἰ μὴ ταχὺ τὸ
τέλος αὐτῷ τῆς ζωῆς ἐπελήλυθε, καὶ οὕτως αὐτῷ
παρὰ τῆς ἄνω προνοίας ἐσφάλησαν τα βουλεύματα,
τάχ᾽ ἂν ὅσον τὸ ἐπ᾿ ἐκείνῳ, καὶ εἰς ἔργον ἐξέβησαν.
Γοήτων δὲ πυνθανόμενος εἰ ἐς μῆκος αὐτῷ τὰ τῆς
ζωῆς προελεύσεται, ἤκουσεν ἐξ ἐκείνων ὡς ἔσται
αὐτῷ μακροχρόνιον τὸ βιώσιμον, εἰ τῷ ἐν τῷ θεάτρῳ
συὶ ὃς ἐκ χαλκοῦ πέπλασται ὁδόντας καὶ αἰδοῖα περίο
θοιτο· Σὸν γὰρ ἔλεγον, οὗτος στοιχεῖόν ἐστιν,
ἀντίος ἱστάμενος Λέοντι τῷ σῷ ἀδελφῷ· οὐδὲν
ἕτερον κρίνοντες ὑγιὲς, ἢ τὸ συὶ τοῦτον ἀπεικάσαι
τὸν αὐτοκράτορα, διὰ τὸ περὶ γαστέρα κεχηνέναι
τε καὶ συσσίτια, καὶ ἀκολασίαις προσκεῖσθαι διηνε
κῶς. Πιστεύσας οὖν τοῖς λόγοις ἐκείνων, ὁ καὶ χοί
ρων ανοητότερος, τὰ λείποντα ταῦτα τῷ χαλκουρα
γήματι ἐξειργάσατο. Του μέντοι τῶν Βουλγάρων
ἀρχηγετοῦντος Συμεὼν εἰ τὴν εἰρήνην ἀσπάζοιτο
ἐρωτῶντος διά τινων
ὑπ' αὐτοῦ πεμφθέντων, ὁ
Αλέξανδρος ἀτίμως τε τοὺς πεμφθέντας ἐδέξατο,
καὶ ὑπερηφάνως ὡμίλησε, καὶ ὑπερόγκως ἠπείλησεν. Ὅθεν ὁ Συμεὼν τὴν ὕβριν μὴ ἐνεγκών, κατὰ
Ῥωμαίων ὡπλίσατο. Συμποσίοις δὲ καὶ μέθαις διόλου προστετηκὼς ὁ ᾿Αλέξανδρος, ἅπαξ ἀριστήσας
μετὰ λουτρὸν, καὶ κοίλῃ χρησάμενος τῇ γαστρί,
καὶ ἀπλήστως ἀκρατησάμενος, σφαιρίσαι προέθετο,
καὶ κατατείνας τὸ σῶμα τῇ ἱππασίᾳ, καὶ ταῖς τῆς
σφαίρας εκτραχηλίσεσι, ῥῆξιν ὑπέστη, καὶ αἷμα διά τε τῆς ῥινὸς κενώσας καὶ τῆς αἰδοῦς, μετὰ μίαν
ἡμέραν ἐξέλιπεν, ἐπιτρόπους τῷ ἀνεψιῷ καὶ τῆς βασιλείας διοικητές γράψας, τόν τε πατριάρ
χην Νικόλαον καὶ τὸν μάγιστρον Στέφανον, καὶ τὸν μάγιστρον Ἰωάννην τὸν Ἐλαδᾶν τόν τε ῥαίκτορα
Ἰωάννην, καὶ δύο τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ προαχθέντων ἐκ τύχης ἀγύρτιδος εἰς συγκλητικὴν ἀξίαν, καὶ εἰς
πατρικιότητα τὸν Βασιλείτζην καὶ τὸν Γαβριηλόπωλον.
Ιζ. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αλέξανδρος ἕνα ἐνιαυτὸν και
μῆνα τὴν βασίλειον διαπεσσεύσας ἀρχὴν, κατέλυσε
τὴν ζωήν· τὸ δὲ κράτος ἐς Κωνσταντῖνον τὸν υἱὸν
τοῦ Λέοντος περιέστη, παῖδα ἔτι τυγχάνοντα
κομιδῆ· ἔβδομον γὰρ αὐτῷ τῆς ἡλικίας ἔτος ἠνύετο.
XVI. Alexandro, cum imperium annum unum et
mensem ludificatus esset, defuncto, potestas ad
Constantinum Leonis filium devoluta est, admodum
puerum adhuc: septimum enim agebat annum.
Enimvero Constantinus Andronici Ducæ filius, domesticus legionum, Alexandri obitu audito (nam Ὁ μέντοι τοῦ Δούκα Ανδρονίκου υἱὸς ὁ
Variæ lectiones et notæ.
Σὸν γάρ. Hæc varie efferuntur a seriptoribus: Symeon logotheta ait præstigiatores Alexandro dixisse τὴν ζωὴν αὐτοῦ προσανακεῖσθαι
apri statue in Circo. Neque aliter Leo Grammaticus: Τὸ τοῦ συγγρου στοιχεῖον τὸ ἐν τῷ ἱππικῷ σου
καὶ τῇ σῇ ζωῇ προσανάκειται Zonara vero accedit
Soylitzes: Στοιχεῖον γὰρ αὐτοῦ τοῦτον εἶναι προ
φανῶς. Λέοντι γὰρ ἀντιμάχεται τῷ αὐτοῦ, φασίν,
ἀδελφῷ.
Επιτρόπους Gregorius in Vita S. Basilii Jun.
n. 10: Παρελθόντος οὖν τούτου τε τὰ σκήπίρα και
τέχοντος Λέοντος, μετ᾿ ἐνιαυτὸν καὶ μικρόν τι πρὸς,
καὶ ὁ τούτου ἀντάδελφος μετέστη Αλέξανδρος, διὰ
δοχον καταλείψας τῆς βασιλείας τὸν ἐκ τοῦ Λέοντος
ἀνεψιόν Κωνσταντῖνον, σὺν τῇ μητρὶ αὐτοῦ Ζωή,
νήπιον δὲ κομιδῇ ὄντα· ἐπιτρόπους δὲ καὶ φύλακας
αὐτῷ ἐπαφῆκε τόν τε ἀρχιεπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως Νικόλαον, καὶ Ἰωάννην τὸν μάγιστρον τὸν
Γαριδάν, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς, τὴν βασίλειον ἀρχὴν
τῷ παιδὶ συντηρούντας μή τις άρπάσῃ αὐτήν.
Παϊδα ἔτι τυγχάνοντα. Liutprandus, I. tur,
cap. 7, de Leone imp.: Unicumque filium Constantinum, qui nunc usque superest, et feliciter regnat,
parvulum, et ut Græci aiunt, άλαλον id est mutum
el infantem dereliquit.
Ὁ μὲν τὸν τοῦ Δούκα, etc. Tyrannidis
Constantini Duce historiam præ cæteris accurate
descripsit Gregorius in Vita S. Basilii Junioris, c.
Νοσήσας δὲ ὁ Λέων κοιλιακὸν νόσημα τοσοῦτον κατειργάσθη τὴν δύναμιν ὡς μηδὲ δυνηθῆναι διαλεχθῆναι τῇ συγκλήτῳ περὶ νηστείας τὴν συνήθη διάλεξιν, ἣ καλεῖται σελέντιον. ὅμως ὀλίγα τινὰ ταύτῃ διαλεχθεὶς καὶ ἀξιώσας αὐτοῦ μεμνῆσθαι καὶ πίστιν εἰς τὴν αὐτοῦ σύμβιον τηρεῖν καὶ εἰς τὸν υἱόν, καὶ τελευταίαν ταύτην προσλαλιὰν πρὸς αὐτὴν ποιεῖσθαι εἰπὼν οὐκ αὐτίκα ἐξέλιπεν, ἀλλὰ μέχρι τοῦ Μαί̈ου διήρκεσε. τότε δὲ τελευτῶν τὴν αὐταρχίαν τῷ ἀδελφῷ κατέλιπεν Ἀλεξάνδρῳ καὶ τὸν υἱὸν αὐτῷ παραδέδωκεν, ἀξιώσας ἐπιμελεῖσθαι αὐτοῦ καὶ ἀνάγειν βασιλικῶς καὶ αὐτοκράτορα καταλιπεῖν· ὅν, φασί, βλέπων ἐρχόμενον πρὸς αὐτὸν ἤδη ἐκλείπων, φάναι ἴδε ὁ κακὸς καιρὸς μετὰ τοὺς δεκατρεῖς μῆνας. ἐβασίλευσε δὲ ὁ Λέων ἔτη εἴκοσι καὶ πέντε ἐπὶ μησὶ τισίν. Ἀλέξανδρος δὲ ἅμα τε τοὺς πόδας ἤρεισε τῇ ἀρχῇ καὶ ἅμα τὸν πατριάρχην Νικόλαον ἐκ Γαλακρηνῶν ἀγαγὼν εἰς τὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως θρόνον ἀνήγαγε τὸ δεύτερον, καταγαγὼν τὸν Εὐθύμιον καὶ ἐπὶ βήματος τὴν τούτου ποιήσας καθαίρεσιν, ἐνυβρισάντων εἰς τὸν ἄνδρα πολλὰ τῶν προσκειμένων τῷ Νικολάῳ, εἶτα καὶ ὑπερόριον ποιήσας αὐτόν.
uxoris deditus. Res imperii et reipublica man- ποιήσας αὐτόν. Αυταρχήσας δὲ ὁ βασιλεὺς οὗτοσι,
davit circulatoribus et hominibus e triviis, quos
ante imperium clandestinorum facinorum habuerat socios: quorum unum Basilitzem successorem
imperii declarare in animo habuit. Nam fratris
filium Constantinum et privatum esse, et virilibus
privare volebat. Idque nisi vitam celeriter finisset,
consiliis ejus a divina Providentia eversis, quantum quidem iu ipso fuit, re ipsa fortasse factum
esset. Cum præstigiatores percontaretur, an diu
victurus esset? audivit ex eis, se fore longævum,
si apro æneo in theatro, dentes et pudenda addidisset: Tuum enim, aiebant, is est elementum, seu
actum, quia adversus Leonem fratrem tuum stetisti;
neque ulla in re alia recte judicarunt, nisi quod
hominem gulæ conviviisque mancipatum, luxuque
continenter diffluentem, sui compararunt. Credidit homo porcis amentior, illorum verbis, easque
partes eneo operi adjecit. Cum Bulgarorum princeps Symeon per legatos ex eo quæreret,an pacem
conservaturus esset? eos Alexander contemptim
excepit, superbe allocutus est, et arroganter comminatus. Cujus contumelia Symeon impatiens, 80
contra Romanos armavit. Alexander vero conviviis
et ebrietati perpetuo indulgens, cum a balneo
praosus, ventre epulis meroque distento, pila luderet, equitando, et pilæ inflexionibus, vasis quibusdam ruptis, multoque sanguine per nares et
veretrum rejecto, uno die post exstinctus est: cum
nepoti suo tutores, et imperii administratores
scripto ordinasset, patriarcham Nicolaum, magistrum Stephanum, magistrum Joannem Eladam, G
Joannem rectorem, et duos, quos e circulis vocatos, ad senatoriam et patriciam 188 dignitatem
evexerat, Bazilitzem et Gabrielopolum.
οὐδὲν ἐοικὸς εἰργάσατο βασιλεῖ, ἀλλὰ τρυφαῖς καὶ
θήραις καὶ κώμοις καὶ ἀσελγείαις ἐξέδωκεν ἑαυτόν.
Τὰ δὲ τῆς βασιλείας καὶ κοινὰ πράγματα ἀνθρώποις
ἀνέθετο ἀγύρταις καὶ τοῖς ἐκ τριόδων, οὓς πρὸ τῆς
μοναρχίας ἀποῤῥήτων είχε πράξεων κοινωνούς, ών
ἕνα Βασιλείτζην λεγόμενον, καὶ διάδοχον τῶν σκήπ
τρων διενοεῖτο ποιήσασθαι. Τὸν γὰρ ἀδελφόπαιδα
Κωνσταντῖνον καὶ ἰδιωτεῦσαι ἐβούλετο, καὶ τῶν
παιδογόνων ἀφελέσθαι μορίων. Καὶ εἰ μὴ ταχὺ τὸ
τέλος αὐτῷ τῆς ζωῆς ἐπελήλυθε, καὶ οὕτως αὐτῷ
παρὰ τῆς ἄνω προνοίας ἐσφάλησαν τα βουλεύματα,
τάχ᾽ ἂν ὅσον τὸ ἐπ᾿ ἐκείνῳ, καὶ εἰς ἔργον ἐξέβησαν.
Γοήτων δὲ πυνθανόμενος εἰ ἐς μῆκος αὐτῷ τὰ τῆς
ζωῆς προελεύσεται, ἤκουσεν ἐξ ἐκείνων ὡς ἔσται
αὐτῷ μακροχρόνιον τὸ βιώσιμον, εἰ τῷ ἐν τῷ θεάτρῳ
συὶ ὃς ἐκ χαλκοῦ πέπλασται ὁδόντας καὶ αἰδοῖα περίο
θοιτο· Σὸν γὰρ ἔλεγον, οὗτος στοιχεῖόν ἐστιν,
ἀντίος ἱστάμενος Λέοντι τῷ σῷ ἀδελφῷ· οὐδὲν
ἕτερον κρίνοντες ὑγιὲς, ἢ τὸ συὶ τοῦτον ἀπεικάσαι
τὸν αὐτοκράτορα, διὰ τὸ περὶ γαστέρα κεχηνέναι
τε καὶ συσσίτια, καὶ ἀκολασίαις προσκεῖσθαι διηνε
κῶς. Πιστεύσας οὖν τοῖς λόγοις ἐκείνων, ὁ καὶ χοί
ρων ανοητότερος, τὰ λείποντα ταῦτα τῷ χαλκουρα
γήματι ἐξειργάσατο. Του μέντοι τῶν Βουλγάρων
ἀρχηγετοῦντος Συμεὼν εἰ τὴν εἰρήνην ἀσπάζοιτο
ἐρωτῶντος διά τινων
ὑπ' αὐτοῦ πεμφθέντων, ὁ
Αλέξανδρος ἀτίμως τε τοὺς πεμφθέντας ἐδέξατο,
καὶ ὑπερηφάνως ὡμίλησε, καὶ ὑπερόγκως ἠπείλησεν. Ὅθεν ὁ Συμεὼν τὴν ὕβριν μὴ ἐνεγκών, κατὰ
Ῥωμαίων ὡπλίσατο. Συμποσίοις δὲ καὶ μέθαις διόλου προστετηκὼς ὁ ᾿Αλέξανδρος, ἅπαξ ἀριστήσας
μετὰ λουτρὸν, καὶ κοίλῃ χρησάμενος τῇ γαστρί,
καὶ ἀπλήστως ἀκρατησάμενος, σφαιρίσαι προέθετο,
καὶ κατατείνας τὸ σῶμα τῇ ἱππασίᾳ, καὶ ταῖς τῆς
σφαίρας εκτραχηλίσεσι, ῥῆξιν ὑπέστη, καὶ αἷμα διά τε τῆς ῥινὸς κενώσας καὶ τῆς αἰδοῦς, μετὰ μίαν
ἡμέραν ἐξέλιπεν, ἐπιτρόπους τῷ ἀνεψιῷ καὶ τῆς βασιλείας διοικητές γράψας, τόν τε πατριάρ
χην Νικόλαον καὶ τὸν μάγιστρον Στέφανον, καὶ τὸν μάγιστρον Ἰωάννην τὸν Ἐλαδᾶν τόν τε ῥαίκτορα
Ἰωάννην, καὶ δύο τῶν ὑπ᾽ αὐτοῦ προαχθέντων ἐκ τύχης ἀγύρτιδος εἰς συγκλητικὴν ἀξίαν, καὶ εἰς
πατρικιότητα τὸν Βασιλείτζην καὶ τὸν Γαβριηλόπωλον.
Ιζ. Ὁ μὲν οὖν ᾿Αλέξανδρος ἕνα ἐνιαυτὸν και
μῆνα τὴν βασίλειον διαπεσσεύσας ἀρχὴν, κατέλυσε
τὴν ζωήν· τὸ δὲ κράτος ἐς Κωνσταντῖνον τὸν υἱὸν
τοῦ Λέοντος περιέστη, παῖδα ἔτι τυγχάνοντα
κομιδῆ· ἔβδομον γὰρ αὐτῷ τῆς ἡλικίας ἔτος ἠνύετο.
XVI. Alexandro, cum imperium annum unum et
mensem ludificatus esset, defuncto, potestas ad
Constantinum Leonis filium devoluta est, admodum
puerum adhuc: septimum enim agebat annum.
Enimvero Constantinus Andronici Ducæ filius, domesticus legionum, Alexandri obitu audito (nam Ὁ μέντοι τοῦ Δούκα Ανδρονίκου υἱὸς ὁ
Variæ lectiones et notæ.
Σὸν γάρ. Hæc varie efferuntur a seriptoribus: Symeon logotheta ait præstigiatores Alexandro dixisse τὴν ζωὴν αὐτοῦ προσανακεῖσθαι
apri statue in Circo. Neque aliter Leo Grammaticus: Τὸ τοῦ συγγρου στοιχεῖον τὸ ἐν τῷ ἱππικῷ σου
καὶ τῇ σῇ ζωῇ προσανάκειται Zonara vero accedit
Soylitzes: Στοιχεῖον γὰρ αὐτοῦ τοῦτον εἶναι προ
φανῶς. Λέοντι γὰρ ἀντιμάχεται τῷ αὐτοῦ, φασίν,
ἀδελφῷ.
Επιτρόπους Gregorius in Vita S. Basilii Jun.
n. 10: Παρελθόντος οὖν τούτου τε τὰ σκήπίρα και
τέχοντος Λέοντος, μετ᾿ ἐνιαυτὸν καὶ μικρόν τι πρὸς,
καὶ ὁ τούτου ἀντάδελφος μετέστη Αλέξανδρος, διὰ
δοχον καταλείψας τῆς βασιλείας τὸν ἐκ τοῦ Λέοντος
ἀνεψιόν Κωνσταντῖνον, σὺν τῇ μητρὶ αὐτοῦ Ζωή,
νήπιον δὲ κομιδῇ ὄντα· ἐπιτρόπους δὲ καὶ φύλακας
αὐτῷ ἐπαφῆκε τόν τε ἀρχιεπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως Νικόλαον, καὶ Ἰωάννην τὸν μάγιστρον τὸν
Γαριδάν, καὶ τοὺς σὺν αὐτοῖς, τὴν βασίλειον ἀρχὴν
τῷ παιδὶ συντηρούντας μή τις άρπάσῃ αὐτήν.
Παϊδα ἔτι τυγχάνοντα. Liutprandus, I. tur,
cap. 7, de Leone imp.: Unicumque filium Constantinum, qui nunc usque superest, et feliciter regnat,
parvulum, et ut Græci aiunt, άλαλον id est mutum
el infantem dereliquit.
Ὁ μὲν τὸν τοῦ Δούκα, etc. Tyrannidis
Constantini Duce historiam præ cæteris accurate
descripsit Gregorius in Vita S. Basilii Junioris, c.
PG 135:79αὐταρχήσας δὲ ὁ βασιλεὺς οὑτοσὶ οὐδὲν ἐοικὸς εἰργάσατο βασιλεῖ, ἀλλὰ τρυφαῖς καὶ θήραις καὶ ἀσελγείαις ἐξέδωκεν ἑαυτόν, τὰ δὲ τῆς βασιλείας καὶ κοινὰ πράγματα ἀνθρώποις ἀνέθετο ἀγύρταις καὶ τοῖς ἐκ τριόδων, οὓς πρὸ τῆς μοναρχίας ἐπιρρήτων εἶχε πράξεων κοινωνούς, ὧν ἕνα Βασιλίτζην λεγόμενον καὶ διάδοχον τῶν σκήπτρων διενοεῖτο ποιήσασθαι· τὸν γὰρ ἀδελφόπαιδα Κωνσταντῖνον καὶ ἰδιωτεῦσαι ἐβούλετο καὶ τῶν παιδογόνων ἀφελέσθαι μορίων. καὶ εἰ μὴ ταχὺ τὸ τέλος αὐτῷ τῆς ζωῆς ἐπελήλυθε καὶ οὕτως αὐτῷ παρὰ τῆς ἄνω προνοίας ἐσφάλησαν τὰ βουλεύματα, τάχα ἂν ὅσον τὸ ἐπ’ ἐκείνῳ καὶ εἰς ἔργον ἐξέβησαν. γοήτων δὲ πυνθανόμενος εἰ ἐς μῆκος αὐτῷ τὰ τῆς ζωῆς προελεύσεται, ἤκουσεν ἐξ ἐκείνων ὡς ἔσται αὐτῷ μακροχρόνιον τὸ βιώσιμον, εἰ τῷ ἐν θεάτρῳ συί̈, ὃς ἐκ χαλκοῦ πέπλασται, ὀδόντας καὶ αἰδοῖα περίθοιτο. σὸν γὰρ οὗτος ἔλεγον στοιχεῖόν ἐστιν, ἀντίος ἱστάμενος Λέοντι τῷ σῷ ἀδελφῷ, οὐδὲν ἕτερον κρίνοντες ὑγιὲς ἢ τὸ συὶ̈ τοῦτον ἀπεικάσαι τὸν αὐτοκράτορα, διὰ τὸ περὶ γαστέρα κεχηνέναι τε καὶ συσσίτια καὶ ἀκολασίαις προσκεῖσθαι διηνεκῶς.
ista facitis injussu imperatoris? qui cum puer sit ἀποστασία ἐπέπαυτο. Ὁ δὲ τοῦ Κωνσταντίνου
in ea quæ geruntur, consentire non creditur? Sed et
πενθερὸς ὁ μάγιστρος Γρηγορᾶς, καὶ Λέων ὁ Χρι
Constantini uxorem tonsam, et filium ejus Stepha- ροσφάκτης τῆς τῇ Μεγάλη Εκκλησία προσπεφοιnum virilibus exsectis, in Paphlagoniam domum τήκασιν, οὓς ἐκβαλόντες τοῦ θείου τεμένους, μοναsuam ire permiserunt. Imperatoris igitur tutores χούς απέκειραν οἱ ἐπίτροποι, ἐν τῇ τοῦ Στουδίου
tum patriarcha quam cæteri, suo arbitratu res μονῇ, Αλλους δ' αἰκησάμενοι ἐθριάμβευσαν, ἑτέροις
gerentes, multa contra quam oportuit, egerunt, τὰ ὄμματο ἐξεπήρωσαν ἐνίων δὲ τὰς κεφαλὰς ἀπέneque consenserunt inter gese: aliis id quod alii τεμον, καὶ ἄλλους ἐκ Χρυσοπόλεως μέχρι τοῦ
statuerant, abrogantibus, ut imperium non unius Λευκάτου ανεσκολόπισαν. Καὶ ἄλλοι δὲ πλείους τῆς
sed multorum esset. At Symeon Bulgarus, opina- τῶν ἐπιτρόπων ἐξουσίας γεγόνασιν ἂν παρανάλωμα,
tus se, quod nullus esset imperator, urbis Regiæ εἰ μή τινες τῶν δικαστῶν τῆς πρὸς τὰς τιμωρίας
facile potiturum; Byzantium cum maximis copiis ροπῆς αὐτοὺς ἀνεχαίτισαν. εἰπόντες· Πῶς ταῦτα
aggreditur, et extru muros castris locatis,expugna- ποιεῖτε ὑμεῖς κελεύσεως ἕτερ βασιλικῆς, ἐπεὶ
tionem meditatur. Sed cum firmitatem monium παῖς ὢν ὁ βασιλεύς, τοῖς πραττομένοις οὐ
vidisset, et multitudinem ea defendentium. et συναινεῖ. ᾿Αποκείραντες δὲ οἱ ἐπίτροποι, καὶ τὴν
frequentes in iis machinas: veluti vertigine oborta, Η τοῦ Κωσταντίνου γυναῖκα, καὶ τὸν υἱὸν Στέφανον
ad Hebdomum regressus, pacem facere studuit. ἐκτομίαν ποιήσαντες, εἰς τὸν ἐν Παφλαγονία οἶκον
Patriarcha igitur et cæteri tutores imperatorem αὐτῶν ἐστάλκασι τούτους. Οἱ δὲ τοῦ βασιλέως ἐπίsecum in Blacherniam regiam adduxerunt, quo et τροποι ὅ τε πατριάρχης, καὶ οἱ λοιποὶ, ἐναυθεντοῦν
Symeon venit, obsidibus datis ct acceptis, et a τες τοῖς πράγμασι, πολλὰ τῶν οὐ δεόντων ἐποίουν,
patriarcha submisso capite, fausta comprecatione καὶ πρὸς ἀλλήλους δὲ διαφέροντο, τῶν μὲν τάδε
accepta, cum imperatore cibum cepit. Sed cum ei εἰσαγόντων, τῶν δὲ τὰ ἀντίθετα, καὶ ἦν ἡ τούτων
pacis conditiones displicerent, discessit sine pactio- διοίκησις πολυαρχία τις, ἀλλ' οὐ μοναρχία. Ὁ δὲ
nibus: muneribus et ipse et liberi ejus donati. Βούλγαρος Συμεών ὡς μὴ βασιλέως ἐπιστα
Jam quia imperator matrem perpetuo revocabat, τοῦντος τοῖς πράγμασι, ῥᾳδίως ἐλπίσας κρατῆσαι
et ejus absentiam deplorabat: quam Alexander τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων ἔπεισι κατὰ ταύτης μετὰ
pridem regia eduxerat, tutores reducere sunt πλείστης δυνάμεως, καὶ ἔξω στρατοπεδεύεται τῶν
coacti. Reversa curam rerum suscepit, et cubicu- ταύτης τειχῶν, καὶ πολιορκῆσαι ταύτην διενενόητο.
lario Constantino, duobusque fratribus Gongyliis Ἰδὼν δὲ τὸ τῶν τειχών κρατερὸν, καὶ τὸ πλῆθος τὸ
ascitis, primum patriarcham regia movet. Deinde ἐπ' αὐτῶν, καὶ τῶν ἐν τοῖς τείχεσι μηχανημάτων
Alexandri ministros, rectorem Basilitzem, 185 τὸ δαψιλές, εἰλιγιάσας μετέπεσεν εἰς τὸ Ἔβδομον,
ζητῶν σπείσασθαι. Ο γούν πατριάρχης καὶ οἱ λοι
ποὶ τῶν ἐπιτρόπων λαβόντες τὸν βασιλέα, εἰς τὰ ἐν
Βλαχέρναις ἦλθον βασίλεια, ὅπου καὶ ὁ Συμεὼν
παρεγένετο, όμήρους δοὺς καὶ λαβὼν, καὶ τῷ πατριάρχῃ κλίνας τὴν κεφαλὴν, ηὐλογήθη παρ' ἐκείνου,
καὶ συνειστιάθη τῷ βασιλεῖ. Εἶτα μὴ ἀρεσθεὶς ταῖς
συνθήκαις, ἐπατῆλθεν ἀσύμβατος, δώροις δεξιωθείς
καὶ αὐτὸς καὶ οἱ παῖδες αὐτοῦ. ᾿Ανακαλουμένου δὲ
διόλου τὴν ἑαυτοῦ μητέρα τοῦ Βασιλέως, καὶ ἐπὶ
ταύτῃ δακρύοντος, (ἔφθη γὰρ ταύτην τῶν ἀνακτόρων
καταγαγεῖν ὁ ᾿Αλέξανδρος) αναγκάσθησαν αὐτὴν ἀναγαγεῖν οἱ ἐπίτροποι. Ἡ δὲ ἀνελθοῦσα, τῆς διοικήσεως
είχετο, προσλαβοῦσα καὶ τὸν Παρακοιμώμενον
Κωνσταντῖνον, καὶ τοὺς αὐταδέλφους ἄμφω τοὺς
Γογγυλίους, καὶ πρῶτον μὲν τὸν πατριάρχην ἀπάγει
των βασιλείων, εἶτα καὶ τοὺς τοῦ ᾿Αλεξάνδρου θε
ράποντας ἐξωθεῖ, τὸν ῥαίκτορα τὸν Βασιλείτζην
καὶ τὸν Γαβριηλόπωλον, ἀλλὰ μέντοι καὶ τοὺς λοι
πούς. Κωνσταντίνος δὲ ὁ παρακοιμώμενος τὰ πάντα
ἡδύνατο. Η μέντοι Βούλγαρος Συμεὼν τὴν Θρᾴκην
κατέτρεχε τε καὶ ἐληίζετο, καὶ ἐν τῇ ᾿Ανδριανου
Variæ lectiones et notæ.
Gabrielopolum, et cæteros etiam. Constantinus
autem sacri cubiculi præpositus poterat omnia.
Cæterum Bulgarus Symeon Thraciam incursionibus populatus, vallo excitato se Adrianopolim
se Adrianopolim
expugnaturum confidebat. Quo conatu cum se
frustrari videret, alia via rem aggreditur, et quibusdam præsidiariis pecunia corruptis, urbem
proditam vastabat, quam imperatricis studium
Romano imperio recuperavit. Quæ cum crebras
Symeonis in Thraciam excursiones non ferret: pace
cum Ismaelitis facta, et legionibus tam orientalibus
quam occidentalibus convocatis, magistro Leoni
Fhoc legionum domestico, bellum in Symeonem
mandat, qui pugna commissa, Bulgaros insigni
victoria superat, multis eorum cæsis. Sed præ
defatigatione et sudore vix sui compos, equo
descendit, seque ad fontem quemdam recreavit.
Interea equus ministri manibus elapsus, in planicie
castrorum sine sessoro exsultabat. Qui cum insignis esset tantumn terrorem incussit exercitibus,
domesticum cecidisse ratis, ut et pugna et perseΕν
litzes, άπ
gioris,
όχων
: Via
Χρυσοπόλεως. Symeon logoth. et Scyὁ τοῦ Δαμαλίου μέχρι τοῦ Λευκατίου.
δὲ Βούλγαρος Συμέων. Vita S. Luca Ju977: Συμεὼν γὰρ ὁ τοῦ Σκυθικοῦ ἔθνους
Βουλγάρους αὐτοὺς οἴδαμεν συνήθως καλεῖν
de qua de Symeone adnotamus iu Familiis
ticis ubi regum Bulgariæ seriem et gesta
perstrinximus.
Καὶ τὸν Παρακοιμώμενον. Quem Leo et
Alexandro et filio Constantino tutorem reliquerat.
Liutprandus, lib. iit, cap. 7: Quibus ad tuendum
palatium, tutandamque rem privatam, ut istic moris
est, eunuchum officio paracæmomenon dedit.
πιστεύσας οὖν τοῖς λόγοις ἐκείνων ὁ καὶ χοίρων ἀνοητότερος τὰ λείποντα ταῦτα τῷ χαλκουργήματι ἐξειργάσατο. Τοῦ μέντοι τῶν Βουλγάρων ἀρχηγετοῦντος τοῦ Συμεὼν εἰ τὴν εἰρήνην ἀσπάζοιτο ἐρωτῶντος διά τινων ὑπ’ αὐτοῦ πεμφθέντων, ὁ Ἀλέξανδρος ἀτίμως τε τοὺς πεμφθέντας ἐδέξατο καὶ ὑπερηφάνως ὡμίλησε καὶ ὑπερόγκως ἠπείλησεν. ὅθεν ὁ Συμεὼν τὴν ὕβριν μὴ ἐνεγκὼν κατὰ Ῥωμαίων ὡπλίσατο. Συμποσίοις δὲ καὶ μέθαις διόλου προστετηκὼς ὁ Ἀλέξανδρος, ἅπαξ ἀριστήσας μετὰ λουτρὸν καὶ κοίλῃ χρησάμενος τῇ γαστρὶ καὶ ἀπλήστως ἀκρατισάμενος σφαιρίσαι προέθετο· καὶ κατατείνας τὸ σῶμα τῇ ἱππασίᾳ καὶ ταῖς τῆς σφαίρας ἐκτραχηλίσεσι ῥῆξιν ὑπέστη, καὶ αἷμα διά τε τῆς ῥινὸς κενώσας καὶ τῆς αἰδοῦς μετὰ μίαν ἡμέραν ἐξέλιπεν, ἐπιτρόπους τῷ ἀνεψιῷ καὶ τῆς βασιλείας διοικητὰς γράψας τόν τε πατριάρχην Νικόλαον καὶ τὸν μάγιστρον Στέφανον καὶ τὸν μάγιστρον Ἰωάννην τὸν Ἐλαδᾶν τόν τε ῥαίκτωρα Ἰωάννην καὶ δύο τῶν ὑπ’ αὐτοῦ προαχθέντων ἐκ τύχης ἀγυρτίδος εἰς συγκλητικὴν ἀξίαν καὶ εἰς πατρικιότητα, τὸν Βασιλίτζην καὶ τὸν Γαβριηλόπωλον.
ista facitis injussu imperatoris? qui cum puer sit ἀποστασία ἐπέπαυτο. Ὁ δὲ τοῦ Κωνσταντίνου
in ea quæ geruntur, consentire non creditur? Sed et
πενθερὸς ὁ μάγιστρος Γρηγορᾶς, καὶ Λέων ὁ Χρι
Constantini uxorem tonsam, et filium ejus Stepha- ροσφάκτης τῆς τῇ Μεγάλη Εκκλησία προσπεφοιnum virilibus exsectis, in Paphlagoniam domum τήκασιν, οὓς ἐκβαλόντες τοῦ θείου τεμένους, μοναsuam ire permiserunt. Imperatoris igitur tutores χούς απέκειραν οἱ ἐπίτροποι, ἐν τῇ τοῦ Στουδίου
tum patriarcha quam cæteri, suo arbitratu res μονῇ, Αλλους δ' αἰκησάμενοι ἐθριάμβευσαν, ἑτέροις
gerentes, multa contra quam oportuit, egerunt, τὰ ὄμματο ἐξεπήρωσαν ἐνίων δὲ τὰς κεφαλὰς ἀπέneque consenserunt inter gese: aliis id quod alii τεμον, καὶ ἄλλους ἐκ Χρυσοπόλεως μέχρι τοῦ
statuerant, abrogantibus, ut imperium non unius Λευκάτου ανεσκολόπισαν. Καὶ ἄλλοι δὲ πλείους τῆς
sed multorum esset. At Symeon Bulgarus, opina- τῶν ἐπιτρόπων ἐξουσίας γεγόνασιν ἂν παρανάλωμα,
tus se, quod nullus esset imperator, urbis Regiæ εἰ μή τινες τῶν δικαστῶν τῆς πρὸς τὰς τιμωρίας
facile potiturum; Byzantium cum maximis copiis ροπῆς αὐτοὺς ἀνεχαίτισαν. εἰπόντες· Πῶς ταῦτα
aggreditur, et extru muros castris locatis,expugna- ποιεῖτε ὑμεῖς κελεύσεως ἕτερ βασιλικῆς, ἐπεὶ
tionem meditatur. Sed cum firmitatem monium παῖς ὢν ὁ βασιλεύς, τοῖς πραττομένοις οὐ
vidisset, et multitudinem ea defendentium. et συναινεῖ. ᾿Αποκείραντες δὲ οἱ ἐπίτροποι, καὶ τὴν
frequentes in iis machinas: veluti vertigine oborta, Η τοῦ Κωσταντίνου γυναῖκα, καὶ τὸν υἱὸν Στέφανον
ad Hebdomum regressus, pacem facere studuit. ἐκτομίαν ποιήσαντες, εἰς τὸν ἐν Παφλαγονία οἶκον
Patriarcha igitur et cæteri tutores imperatorem αὐτῶν ἐστάλκασι τούτους. Οἱ δὲ τοῦ βασιλέως ἐπίsecum in Blacherniam regiam adduxerunt, quo et τροποι ὅ τε πατριάρχης, καὶ οἱ λοιποὶ, ἐναυθεντοῦν
Symeon venit, obsidibus datis ct acceptis, et a τες τοῖς πράγμασι, πολλὰ τῶν οὐ δεόντων ἐποίουν,
patriarcha submisso capite, fausta comprecatione καὶ πρὸς ἀλλήλους δὲ διαφέροντο, τῶν μὲν τάδε
accepta, cum imperatore cibum cepit. Sed cum ei εἰσαγόντων, τῶν δὲ τὰ ἀντίθετα, καὶ ἦν ἡ τούτων
pacis conditiones displicerent, discessit sine pactio- διοίκησις πολυαρχία τις, ἀλλ' οὐ μοναρχία. Ὁ δὲ
nibus: muneribus et ipse et liberi ejus donati. Βούλγαρος Συμεών ὡς μὴ βασιλέως ἐπιστα
Jam quia imperator matrem perpetuo revocabat, τοῦντος τοῖς πράγμασι, ῥᾳδίως ἐλπίσας κρατῆσαι
et ejus absentiam deplorabat: quam Alexander τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων ἔπεισι κατὰ ταύτης μετὰ
pridem regia eduxerat, tutores reducere sunt πλείστης δυνάμεως, καὶ ἔξω στρατοπεδεύεται τῶν
coacti. Reversa curam rerum suscepit, et cubicu- ταύτης τειχῶν, καὶ πολιορκῆσαι ταύτην διενενόητο.
lario Constantino, duobusque fratribus Gongyliis Ἰδὼν δὲ τὸ τῶν τειχών κρατερὸν, καὶ τὸ πλῆθος τὸ
ascitis, primum patriarcham regia movet. Deinde ἐπ' αὐτῶν, καὶ τῶν ἐν τοῖς τείχεσι μηχανημάτων
Alexandri ministros, rectorem Basilitzem, 185 τὸ δαψιλές, εἰλιγιάσας μετέπεσεν εἰς τὸ Ἔβδομον,
ζητῶν σπείσασθαι. Ο γούν πατριάρχης καὶ οἱ λοι
ποὶ τῶν ἐπιτρόπων λαβόντες τὸν βασιλέα, εἰς τὰ ἐν
Βλαχέρναις ἦλθον βασίλεια, ὅπου καὶ ὁ Συμεὼν
παρεγένετο, όμήρους δοὺς καὶ λαβὼν, καὶ τῷ πατριάρχῃ κλίνας τὴν κεφαλὴν, ηὐλογήθη παρ' ἐκείνου,
καὶ συνειστιάθη τῷ βασιλεῖ. Εἶτα μὴ ἀρεσθεὶς ταῖς
συνθήκαις, ἐπατῆλθεν ἀσύμβατος, δώροις δεξιωθείς
καὶ αὐτὸς καὶ οἱ παῖδες αὐτοῦ. ᾿Ανακαλουμένου δὲ
διόλου τὴν ἑαυτοῦ μητέρα τοῦ Βασιλέως, καὶ ἐπὶ
ταύτῃ δακρύοντος, (ἔφθη γὰρ ταύτην τῶν ἀνακτόρων
καταγαγεῖν ὁ ᾿Αλέξανδρος) αναγκάσθησαν αὐτὴν ἀναγαγεῖν οἱ ἐπίτροποι. Ἡ δὲ ἀνελθοῦσα, τῆς διοικήσεως
είχετο, προσλαβοῦσα καὶ τὸν Παρακοιμώμενον
Κωνσταντῖνον, καὶ τοὺς αὐταδέλφους ἄμφω τοὺς
Γογγυλίους, καὶ πρῶτον μὲν τὸν πατριάρχην ἀπάγει
των βασιλείων, εἶτα καὶ τοὺς τοῦ ᾿Αλεξάνδρου θε
ράποντας ἐξωθεῖ, τὸν ῥαίκτορα τὸν Βασιλείτζην
καὶ τὸν Γαβριηλόπωλον, ἀλλὰ μέντοι καὶ τοὺς λοι
πούς. Κωνσταντίνος δὲ ὁ παρακοιμώμενος τὰ πάντα
ἡδύνατο. Η μέντοι Βούλγαρος Συμεὼν τὴν Θρᾴκην
κατέτρεχε τε καὶ ἐληίζετο, καὶ ἐν τῇ ᾿Ανδριανου
Variæ lectiones et notæ.
Gabrielopolum, et cæteros etiam. Constantinus
autem sacri cubiculi præpositus poterat omnia.
Cæterum Bulgarus Symeon Thraciam incursionibus populatus, vallo excitato se Adrianopolim
se Adrianopolim
expugnaturum confidebat. Quo conatu cum se
frustrari videret, alia via rem aggreditur, et quibusdam præsidiariis pecunia corruptis, urbem
proditam vastabat, quam imperatricis studium
Romano imperio recuperavit. Quæ cum crebras
Symeonis in Thraciam excursiones non ferret: pace
cum Ismaelitis facta, et legionibus tam orientalibus
quam occidentalibus convocatis, magistro Leoni
Fhoc legionum domestico, bellum in Symeonem
mandat, qui pugna commissa, Bulgaros insigni
victoria superat, multis eorum cæsis. Sed præ
defatigatione et sudore vix sui compos, equo
descendit, seque ad fontem quemdam recreavit.
Interea equus ministri manibus elapsus, in planicie
castrorum sine sessoro exsultabat. Qui cum insignis esset tantumn terrorem incussit exercitibus,
domesticum cecidisse ratis, ut et pugna et perseΕν
litzes, άπ
gioris,
όχων
: Via
Χρυσοπόλεως. Symeon logoth. et Scyὁ τοῦ Δαμαλίου μέχρι τοῦ Λευκατίου.
δὲ Βούλγαρος Συμέων. Vita S. Luca Ju977: Συμεὼν γὰρ ὁ τοῦ Σκυθικοῦ ἔθνους
Βουλγάρους αὐτοὺς οἴδαμεν συνήθως καλεῖν
de qua de Symeone adnotamus iu Familiis
ticis ubi regum Bulgariæ seriem et gesta
perstrinximus.
Καὶ τὸν Παρακοιμώμενον. Quem Leo et
Alexandro et filio Constantino tutorem reliquerat.
Liutprandus, lib. iit, cap. 7: Quibus ad tuendum
palatium, tutandamque rem privatam, ut istic moris
est, eunuchum officio paracæmomenon dedit.
PG 135:81Ὁ οὖν Ἀλέξανδρος ἐνιαυτὸν ἕνα καὶ μῆνα τὴν βασίλειον διαπεττεύσας ἀρχὴν κατέλυσε τὴν ζωήν· τὸ δὲ κράτος ἐς Κωνσταντῖνον τὸν υἱὸν τοῦ Λέοντος περιέστη, παῖδα ἔτι τυγχάνοντα κομιδῇ· ἕβδομον γὰρ ἔτος αὐτῷ τῆς ἡλικίας ἠνύετο. ὁ μέντοι τοῦ Δουκὸς Ἀνδρονίκου υἱὸς ὁ Κωνσταντῖνος, δομέστικος ὢν τῶν σχολῶν καὶ τὴν τοῦ Ἀλεξάνδρου ἐνωτισάμενος τελευτήν (ἀπεδήμει γὰρ τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων), τὸ μέν τι ὃν ἔκρυπτεν ὑπὸ σποδιᾷ σπινθῆρα τοῦ ἔρωτος τῆς βασιλείου ἀρχῆς ἀνακαλύπτων τε καὶ ἀναρριπίζων, τὸ δὲ καὶ ὑπ’ ἄλλων πρὸς τοῦτο ἐρεθιζόμενος (ὧν εἷς εἶναι λέγεται καὶ ὁ πατριάρχης Νικόλαος, μήπω γὰρ τῆς τοῦ Ἀλεξάνδρου διαθήκης ἀναγνωσθείσης οὐκ ᾔδει καὶ αὐτὸς καταλελειμμένος ἐπίτροπος) τυραννίδι ἐπικεχείρηκε. καὶ τοὺς ἐκκρίτους τῶν στρατευμάτων παραλαβὼν τῷ Βυζαντίῳ ἐπιδεδήμηκε καὶ διά τινος πυλίδος νυκτὸς εἰσελθὼν τὴν τοῦ Ἱπποδρόμου πύλην μετὰ λαμπάδων καταλαμβάνει, τινὰς καὶ τῶν συγκλητικῶν προσεταιρισάμενος, πολλοῦ καὶ δημώδους ὄχλου συναθροισθέντος, οἳ καὶ ὡς βασιλέα αὐτὸν εὐφήμουν καὶ ἀνηγόρευον.
ANNALIUM LIB. XVI.
Ac patriarcha et Stephanus magister statim ex
regia discesserunt.At Romanus cum prius sanctissimo jurejurando adactus promisisset,se nunquam
imperatori insidiaturum, neque imperium affectaturum in regiam ascendit, et cum Constantino
Phari ædem ingressus, fide data acceptaque, magnus hetæriarcha designatur. Jussit autem imperator Phocam bono esse animo, neque spem abjicere, sed paulisper exspectare: nam paulo post
ejus rationem habitum iri. Romani porro filia
Helena imperatori Constantino desponsa, tertia
feria Paschatis nuptiæ celebratæ sunt, sacras
preces Nicolao patriarcha peragente. Statim igitur
Romanus, imperatoris pater, filius ejus Christophorus, magnus heteriarches est appellatus. Quibus Phocas cognitis, tyranniden invasit, Constantino cubiculario et aliis proceribus ascitis, se que
ageret, pro imperatore Constantino agere, affir
mans. Romanus autem litteras quæ Phocæ prætextum everterent, subscriptione imperatoris et
aureo sigillo munitas, pervulgati corporis mulierculam in Phocæ castra mittit, quas cum ea multis
clam ostenderet, effecit ut multi Phoca deserto,
se ad imperatorem conferrent, At Phocas Chrysopolim profectus, et a suis destitutus, in fugam
convertitur, et in castello quodam, quod ab antiquis temporibus Goeleon ab indigenis vocatur,
comprehenditur, cæcatusque Byzantium perducitur. Et hic tyrannidis illius fuit exitus. Enimvero
aliæ quoque insidiæ imperatori sunt paratæ. Nam
adolescentes per quosdamn conducti sunt, qui eum
venantem aggrederentur, sed illo consilio cognito,
de auctoribus facinoris supplicium sumptum. Est
et imperatorismater Zoe regia ejecta, quasi patri
imperatoris insidiaretur scilicet, tonsoque capillo
Sanctæ Euphemiæ monasterium ingressa. Romanus
vera vicesima 188 quarta die Septembris, ad
Cæsaris dignitatem est evectus, et in Decembri,
imperii diademate ornatus a patriarcha Nicolao,
permissu Constantini scilicet.
σπαρέντων. Τοῦτο τῇ βασιλίδι ἐνωτισθὲν εἰς θόρυ- Annuntiationis ad regiam in Bucoleonte appulit.
τον αὐτὴν καὶ τοὺς ἐν τέλει ἐνέβαλε. Πέμπει τοίνυν
πρὸς τὸν Ῥωμανὸν ἐρωτῶσα τι ἂν εἴη τὸ γεγονὸς,
ἀλλὰ τὸ ναυτικὸν λίθοις τοὺς πεμφθέντας ἐξεδίωξε.
Τῇ δ᾽ ἑξῆς τὸν πατριαρχὴν ὁ βασιλεὺς μετακαλεσάμενος, καὶ τὸν μάγιστρον Στέφανον, ἔπεμψε
τοὺς ἐκ τῶν βασιλείων, τὴν αὐτοῦ μητέρα κατάξοντας. Τῆς δὲ τῷ υἱῷ προσφυείσης μετὰ δακρύων,
εἰς οἶκτον ἐκεῖνος ἐκλίθη, καὶ ἀφῆκεν αὐτὴν, εἰς
ἑαυτὸν δὲ τὴν ἐξουσίαν μετήνεγκε, καὶ προεχειρία
σατο δομέστικον τῶν σχολῶν τὸν Γαριδᾶν Ἰωάννην
τὸν μάγιστρον. Ὁ δὲ δρουγγάριος ὁ Λακαπηνός,
ἐξαρτύσας τὸν στόλον ὥσπερ εἰς ναυαρχίαν κατὰ
τὴν ἡμέραν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, τοῖς βασιλείοις
προσέπλευσεν εἰς τὸν Βουκολέοντα. Καὶ ὁ μὲν πα
τριάρχης καὶ ὁ μάγιστρος Στέφανος εὐθὺς ἐκ τῶν
ανακτόρων ἐξέστησαν. Ὁ δὲ Ῥωμανός, ὅρκους πρό
τερον τελέσας φρικωδεστάτους μή ποτε κατὰ τοῦ
βασιλέως φρονῆσαι μηδ' ἐπιθέσθαι τῇ βασιλείᾳ, ἀνῆλδεν εἰς τὰ βασίλεια, καὶ εἰς τὸν ἐν τῷ Φάρω ναὸν
τῷ Κωνσταντίνῳ συνεισελθών, καὶ πίστεις δούς τε
καὶ εἰληρώς, μέγας εταιρειάρχης προβάλλεται.
Ἐπέσειλε δὲ τῷ Φωκᾷ ὁ βασιλεὺς μὴ ἀθυμῆσαι
μηδ' ἀπογνῶναι, προσμεῖναι δὲ μικρὸν, ὡς μελλού
σης αὐτοῦ γενέσθαι προνοίας μετά βραχύ. Ὁ δὲ
Ρωμανὸς τὴν ἑαυτοῦ θυγατέρα Ἑλένην μνηστεύετα: τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ, καὶ τῇ τρίτῃ τοῦ Πάσ
σχα τετέλεστο τὰ γαμήλια, τοῦ πατριάρχου Νικολέω τὴν ἱερολογίαν ποιήσαντος, καὶ αὐτίκα τετίμη το βασιλεοπάτωρ ὁ Ῥωμανός, μέγας δ' ἑταιρειάρ
της Χριστοφόρος ὁ τούτου υἱός. Ταῦτα δὲ μαθὼν ὁ
Φωκᾶς τυραννίδι ἐπέθετο. Κωνσταντῖνον τὸν παρακοιμώμενον προσλαβόμενος, καὶ ἑτέρους τῶν ἀρχόν
των, καὶ διαβεβαιούμενος ὑπὲρ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου πράττειν Ὁ πράττει. Ὁ Ῥωμανὸς δὲ, γρατὴν γεγραφὼς ἀνατροπὴν περιέχουσαν τῆς τοῦ Φωκᾶ
προφάσεως, καὶ ταύτην τῇ τοῦ βασιλέως υποσημασία
καὶ χρυσή σφραγῖδι βεβαιωσάμενος, πέμπει ταύτην
πρὸς τὸ μετὰ τοῦ Φωκᾶ στράτευμα μετά τινος γύο
ναίου ἑταιρικου. Κἀκεῖνο πολλοῖς τὴν χρυσοσήμαν·
τὴν ὑποδεικνύον λάθρα γραφήν, πολλούς καταλιπεῖν πεποίηκε τὸν Φωκᾶν, καὶ προσχωρήσαι τῷ βασιλεῖ. Ὁ δὲ Φωκᾶς, ἐν Χρυσοπόλει γενόμενος,
καὶ καταλειφθεὶς ὑπὸ τοῦ μετ᾿ αὐτοῦ πλήθους τῷ βασιλεῖ προσφοιτήσαντος, ἐτράπετο εἰς φυγὴν, καὶ
ἔν τινι χωρίῳ γενόμενος, ὅπερ ἀνέκαθεν παρὰ τῶν ἐγχωρίων Γοηλέων κατωνομάζετο, συλλαμβάνεται,
καὶ τυφλωθεὶς εἰσάγεται εἰς τὴν βασιλεύουσαν· καὶ τοῦτο τέλος τῇ αὐτοῦ τυραννίδι ἐγένετο. ᾿Αλλὰ μὴν
καὶ ἑτέρα ἐπιβουλὴ κατὰ τοῦ βασιλέως συνέστη· νεανίαι γάρ τινες καθῆκαν κατ᾿ αὐτοῦ θηρῶντος,
ἵνα αὐτῷ ἐν τῷ θήρᾳ ἐπίθωνται. Αλλ' ἐγνώσθη τὸ βούλευμα, καὶ οἱ πρωτουργοὶ ἐκολάσθησαν. Εξε
βλήθη δὲ τῶν βασιλείων καὶ ἡ τοῦ βασιλέως μήτηρ Ζωή, ὡς ἐπιβουλεύουσα δῆθεν τῷ βασιλεοπάτορι,
καὶ ἀπεκάρη ἐν τῇ τῆς ᾿Αγίας Εὐφημίας μονῇ. Τῇ δὲ εἰκοστῇ τετάρτῃ τοῦ Σεπτεμβρίου μηνὸς εἰς τὴν
τοῦ Καίσαρος ἀξίαν ἀνήχθη ὁ Ῥωμανὸς, καὶ κατὰ τὸν Δεκέμβριον τῷ τῆς βασιλείας διαδήματι τεταινίωτο παρὰ τοῦ πατριάρχου Νικολάου, τοῦ Κωνσταντίνου δῆθεν ἐπιτροπή.
ΙΕ΄. Καὶ ὁ μὲν Λακαπηνός Ῥωμανὸς οὕτω XVIII. Romanus Lacapenus iis honoribus non
Variæ lectiones et notæ.
Λακαπηνός. Constantinus Manasses:
Τὸν γέροντα τὸν Ῥωμανὸν τὸν ἀπὸ τῆς Λα-
[κάπης.
An Lacape nomen sit urbis aut regionis, mihi
prorsus incertum. Cæterum senca seu senior hic
Romanus dicitur, ad discrimen Porphyrogeniti.
Michael Psellus in Synopsi legum:
Μαθε καὶ τὸν ζητούμενον σήμερον πλέον νόμον,
Ὃν ὁ πρεσβύτης Ῥωμανὸς εἰσήνεγκε τῷ βίῳ.
Meminit Constantinus Porphyrog. in Novella de
fundis Armeniacis τῆς βασιλικῆς τῆς Λακάπης
μονῆς, Myrelæi forte ab eo odificati.
τῶν δ’ ἐντὸς τὰς πύλας μὴ ἀνοιγνύντων, ὁ πρωτοστράτωρ τοῦ Κωνσταντίνου ταῖς χερσὶ πεποιθὼς καὶ θρασύτερον προσαράξαι τὰς πύλας καὶ καταβαλεῖν βιαζόμενος νύττεται λόγχῃ παρά του τῶν ἔνδον διά τινος ἀμυχῆς. καὶ ὁ μὲν ἦν αὐτίκα νεκρός. ὁ δέ γε Κωνσταντῖνος ἐκεῖθεν εἰς τὸ τῶν ἵππων ἄπεισιν ἁμιλλητήριον θέατρον, εἶτα εἰς τὴν λεγομένην ἦλθε Χαλκῆν καὶ ἄχρι τῶν Ἐξκουβίτων προῆλθεν. ὁ δὲ τῶν ἐπιτρόπων εἷς ὁ μάγιστρος Ἰωάννης ὁ Ἐλαδᾶς ἐκ τῶν ἑταιρειῶν καὶ τῶν πλωίμων συλλέξας τινὰς ἀντικαταστῆναι τῷ τυραννοῦντι αὐτοὺς ἐξαπέστειλε. καὶ συμπλοκῆς γενομένης πολλοὶ πεπτώκασιν ἑκατέρωθεν· ἔσφακτο δὲ καὶ Γρηγορᾶς ὁ τοῦ Δουκὸς υἱὸς καὶ ὁ ἀνεψιὸς αὐτοῦ Μιχαὴλ καὶ Κουρτίκιος ὁ Ἀρμένιος. τούτοις οὖν περιαλγήσας ὁ Κωνσταντῖνος καὶ τὸ οἰκεῖον ἐπιρρῶσαι προθυμούμενος σύνταγμα τὸν ἵππον ἤλαυνε, συμμίξαι θέλων τοῖς ἔμπροσθεν· ἐστρωμένου δὲ τοῦ ἐδάφους πλαξὶν ὑπολισθήσας ὁ ἵππος ἔπεσε καὶ τὸν ἀναβάτην κατήνεγκε· καί τις εὐθὺς αὐτῷ ἐπελθὼν ἐξέτεμε τὴν αὐτοῦ κεφαλὴν καὶ τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ προσήνεγκε, διὰ τῆς δυτικῆς τοῦ Χρυσοτρικλίνου πύλης εἰσελθών, κατὰ τὴν πρόρρησιν τοῦ βασιλεύσαντος Λέοντος.
ANNALIUM LIB. XVI.
Ac patriarcha et Stephanus magister statim ex
regia discesserunt.At Romanus cum prius sanctissimo jurejurando adactus promisisset,se nunquam
imperatori insidiaturum, neque imperium affectaturum in regiam ascendit, et cum Constantino
Phari ædem ingressus, fide data acceptaque, magnus hetæriarcha designatur. Jussit autem imperator Phocam bono esse animo, neque spem abjicere, sed paulisper exspectare: nam paulo post
ejus rationem habitum iri. Romani porro filia
Helena imperatori Constantino desponsa, tertia
feria Paschatis nuptiæ celebratæ sunt, sacras
preces Nicolao patriarcha peragente. Statim igitur
Romanus, imperatoris pater, filius ejus Christophorus, magnus heteriarches est appellatus. Quibus Phocas cognitis, tyranniden invasit, Constantino cubiculario et aliis proceribus ascitis, se que
ageret, pro imperatore Constantino agere, affir
mans. Romanus autem litteras quæ Phocæ prætextum everterent, subscriptione imperatoris et
aureo sigillo munitas, pervulgati corporis mulierculam in Phocæ castra mittit, quas cum ea multis
clam ostenderet, effecit ut multi Phoca deserto,
se ad imperatorem conferrent, At Phocas Chrysopolim profectus, et a suis destitutus, in fugam
convertitur, et in castello quodam, quod ab antiquis temporibus Goeleon ab indigenis vocatur,
comprehenditur, cæcatusque Byzantium perducitur. Et hic tyrannidis illius fuit exitus. Enimvero
aliæ quoque insidiæ imperatori sunt paratæ. Nam
adolescentes per quosdamn conducti sunt, qui eum
venantem aggrederentur, sed illo consilio cognito,
de auctoribus facinoris supplicium sumptum. Est
et imperatorismater Zoe regia ejecta, quasi patri
imperatoris insidiaretur scilicet, tonsoque capillo
Sanctæ Euphemiæ monasterium ingressa. Romanus
vera vicesima 188 quarta die Septembris, ad
Cæsaris dignitatem est evectus, et in Decembri,
imperii diademate ornatus a patriarcha Nicolao,
permissu Constantini scilicet.
σπαρέντων. Τοῦτο τῇ βασιλίδι ἐνωτισθὲν εἰς θόρυ- Annuntiationis ad regiam in Bucoleonte appulit.
τον αὐτὴν καὶ τοὺς ἐν τέλει ἐνέβαλε. Πέμπει τοίνυν
πρὸς τὸν Ῥωμανὸν ἐρωτῶσα τι ἂν εἴη τὸ γεγονὸς,
ἀλλὰ τὸ ναυτικὸν λίθοις τοὺς πεμφθέντας ἐξεδίωξε.
Τῇ δ᾽ ἑξῆς τὸν πατριαρχὴν ὁ βασιλεὺς μετακαλεσάμενος, καὶ τὸν μάγιστρον Στέφανον, ἔπεμψε
τοὺς ἐκ τῶν βασιλείων, τὴν αὐτοῦ μητέρα κατάξοντας. Τῆς δὲ τῷ υἱῷ προσφυείσης μετὰ δακρύων,
εἰς οἶκτον ἐκεῖνος ἐκλίθη, καὶ ἀφῆκεν αὐτὴν, εἰς
ἑαυτὸν δὲ τὴν ἐξουσίαν μετήνεγκε, καὶ προεχειρία
σατο δομέστικον τῶν σχολῶν τὸν Γαριδᾶν Ἰωάννην
τὸν μάγιστρον. Ὁ δὲ δρουγγάριος ὁ Λακαπηνός,
ἐξαρτύσας τὸν στόλον ὥσπερ εἰς ναυαρχίαν κατὰ
τὴν ἡμέραν τοῦ Εὐαγγελισμοῦ, τοῖς βασιλείοις
προσέπλευσεν εἰς τὸν Βουκολέοντα. Καὶ ὁ μὲν πα
τριάρχης καὶ ὁ μάγιστρος Στέφανος εὐθὺς ἐκ τῶν
ανακτόρων ἐξέστησαν. Ὁ δὲ Ῥωμανός, ὅρκους πρό
τερον τελέσας φρικωδεστάτους μή ποτε κατὰ τοῦ
βασιλέως φρονῆσαι μηδ' ἐπιθέσθαι τῇ βασιλείᾳ, ἀνῆλδεν εἰς τὰ βασίλεια, καὶ εἰς τὸν ἐν τῷ Φάρω ναὸν
τῷ Κωνσταντίνῳ συνεισελθών, καὶ πίστεις δούς τε
καὶ εἰληρώς, μέγας εταιρειάρχης προβάλλεται.
Ἐπέσειλε δὲ τῷ Φωκᾷ ὁ βασιλεὺς μὴ ἀθυμῆσαι
μηδ' ἀπογνῶναι, προσμεῖναι δὲ μικρὸν, ὡς μελλού
σης αὐτοῦ γενέσθαι προνοίας μετά βραχύ. Ὁ δὲ
Ρωμανὸς τὴν ἑαυτοῦ θυγατέρα Ἑλένην μνηστεύετα: τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ, καὶ τῇ τρίτῃ τοῦ Πάσ
σχα τετέλεστο τὰ γαμήλια, τοῦ πατριάρχου Νικολέω τὴν ἱερολογίαν ποιήσαντος, καὶ αὐτίκα τετίμη το βασιλεοπάτωρ ὁ Ῥωμανός, μέγας δ' ἑταιρειάρ
της Χριστοφόρος ὁ τούτου υἱός. Ταῦτα δὲ μαθὼν ὁ
Φωκᾶς τυραννίδι ἐπέθετο. Κωνσταντῖνον τὸν παρακοιμώμενον προσλαβόμενος, καὶ ἑτέρους τῶν ἀρχόν
των, καὶ διαβεβαιούμενος ὑπὲρ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου πράττειν Ὁ πράττει. Ὁ Ῥωμανὸς δὲ, γρατὴν γεγραφὼς ἀνατροπὴν περιέχουσαν τῆς τοῦ Φωκᾶ
προφάσεως, καὶ ταύτην τῇ τοῦ βασιλέως υποσημασία
καὶ χρυσή σφραγῖδι βεβαιωσάμενος, πέμπει ταύτην
πρὸς τὸ μετὰ τοῦ Φωκᾶ στράτευμα μετά τινος γύο
ναίου ἑταιρικου. Κἀκεῖνο πολλοῖς τὴν χρυσοσήμαν·
τὴν ὑποδεικνύον λάθρα γραφήν, πολλούς καταλιπεῖν πεποίηκε τὸν Φωκᾶν, καὶ προσχωρήσαι τῷ βασιλεῖ. Ὁ δὲ Φωκᾶς, ἐν Χρυσοπόλει γενόμενος,
καὶ καταλειφθεὶς ὑπὸ τοῦ μετ᾿ αὐτοῦ πλήθους τῷ βασιλεῖ προσφοιτήσαντος, ἐτράπετο εἰς φυγὴν, καὶ
ἔν τινι χωρίῳ γενόμενος, ὅπερ ἀνέκαθεν παρὰ τῶν ἐγχωρίων Γοηλέων κατωνομάζετο, συλλαμβάνεται,
καὶ τυφλωθεὶς εἰσάγεται εἰς τὴν βασιλεύουσαν· καὶ τοῦτο τέλος τῇ αὐτοῦ τυραννίδι ἐγένετο. ᾿Αλλὰ μὴν
καὶ ἑτέρα ἐπιβουλὴ κατὰ τοῦ βασιλέως συνέστη· νεανίαι γάρ τινες καθῆκαν κατ᾿ αὐτοῦ θηρῶντος,
ἵνα αὐτῷ ἐν τῷ θήρᾳ ἐπίθωνται. Αλλ' ἐγνώσθη τὸ βούλευμα, καὶ οἱ πρωτουργοὶ ἐκολάσθησαν. Εξε
βλήθη δὲ τῶν βασιλείων καὶ ἡ τοῦ βασιλέως μήτηρ Ζωή, ὡς ἐπιβουλεύουσα δῆθεν τῷ βασιλεοπάτορι,
καὶ ἀπεκάρη ἐν τῇ τῆς ᾿Αγίας Εὐφημίας μονῇ. Τῇ δὲ εἰκοστῇ τετάρτῃ τοῦ Σεπτεμβρίου μηνὸς εἰς τὴν
τοῦ Καίσαρος ἀξίαν ἀνήχθη ὁ Ῥωμανὸς, καὶ κατὰ τὸν Δεκέμβριον τῷ τῆς βασιλείας διαδήματι τεταινίωτο παρὰ τοῦ πατριάρχου Νικολάου, τοῦ Κωνσταντίνου δῆθεν ἐπιτροπή.
ΙΕ΄. Καὶ ὁ μὲν Λακαπηνός Ῥωμανὸς οὕτω XVIII. Romanus Lacapenus iis honoribus non
Variæ lectiones et notæ.
Λακαπηνός. Constantinus Manasses:
Τὸν γέροντα τὸν Ῥωμανὸν τὸν ἀπὸ τῆς Λα-
[κάπης.
An Lacape nomen sit urbis aut regionis, mihi
prorsus incertum. Cæterum senca seu senior hic
Romanus dicitur, ad discrimen Porphyrogeniti.
Michael Psellus in Synopsi legum:
Μαθε καὶ τὸν ζητούμενον σήμερον πλέον νόμον,
Ὃν ὁ πρεσβύτης Ῥωμανὸς εἰσήνεγκε τῷ βίῳ.
Meminit Constantinus Porphyrog. in Novella de
fundis Armeniacis τῆς βασιλικῆς τῆς Λακάπης
μονῆς, Myrelæi forte ab eo odificati.
PG 135:83ὅτι δὲ οὐ τεύξεται τῆς βασιλείας ὁ Δοὺξ Κωνσταντῖνος καὶ ἑτέρωθεν τοῖς περὶ τὸν βασιλέα ἐπέγνωστο. ἦν γάρ τις τελώνης Νικόλαος, ὃς χρεώστης πολλῶν χρημάτων τῷ δημοσίῳ γενόμενος πρὸς τοὺς Ἰσμαηλίτας κατέφυγε καὶ τὴν πίστιν ἐξομοσάμενος ἀστρολογίαν μετῄει. οὗτος τῷ λογοθέτῃ τοῦ δρόμου ἀπεστάλκει γραμμάτιον· ἡ δὲ τούτου περίληψις ἦν τοιαύτη· μὴ φοβηθῆτε ἀπὸ τοῦ Δουκός· νεωτερισθήσεται γὰρ ἀφρόνως καὶ εὐθέως ὀλοθρευθήσεται. καὶ ἡ μὲν ἀποστασία ἐπέπαυτο· ὁ δὲ τοῦ Κωνσταντίνου πενθερὸς ὁ μάγιστρος Γρηγορᾶς καὶ Λέων ὁ Χοιροσφάκτης τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ προσπεφοιτήκασιν, οὓς ἐκβαλόντες τοῦ θείου τεμένους μοναχοὺς ἀπέκειραν οἱ ἐπίτροποι ἐν τῇ τοῦ Στουδίου μονῇ. ἄλλους δ’ αἰκισάμενοι ἐθριάμβευσαν, ἑτέροις τὰ ὄμματα ἐξεπήρωσαν, ἐνίων δὲ τὰς κεφαλὰς ἀπέτεμον, καὶ ἄλλους ἐκ Χρυσοπόλεως μέχρι τοῦ Λευκάτου ἀνεσκολόπισαν. καὶ ἄλλοι δὲ πλείους τῆς τῶν ἐπιτρόπων ἐξουσίας γεγόνασιν ἂν παρανάλωμα, εἰ μή τινες τῶν δικαστῶν τῆς πρὸς τὰς τιμωρίας ῥοπῆς αὐτοὺς ἀνεχαίτισαν, εἰπόντες πῶς τοιαῦτα ποιεῖτε ὑμεῖς κελεύσεως ἄτερ βασιλικῆς, ἐπεὶ παῖς ὢν ὁ βασιλεὺς τοῖς πραττομένοις οὐ συναινεῖ;
'
ANNALIUM LIB. XVI.
συμμίξαι μετὰ κλαγγής, εἶτ᾽ εὐθὺς διαστῆναι ἀλ- Ά designatum. Post obitum Nicolai, qui restitutus
λήλων, τοῦ μὲν ἐπὶ τὴν πόλιν ἀποπτάντος, τοῦ δ᾽ sedem Constantinopolitanam per annos tredecim
ἐπὶ Θρήκην κινήσαντος τὸ πτερόν. Ο βασιλεὺς δὲ tenuit, Stephanus metropolita Amasenus, patriar
Ρωμανός, ἀπληστευσάμενος ἐπὶ τῇ τῆς βασιλείας cha designatus est. At Bulgarorum princeps Syἀρχῇ, καὶ ὥσπερ ἐπιλελησμένος τῶν ὅρκων, οὕς meon, homo sanguinarius et quietis impatiens,
ἐμωμόκει καθ' ἱερῶν, καὶ μὴ ἀρκούμενος, ὅτι genti Crabatorum bellum intulit: sed ab illis viἑαυτὸν καὶ τὸν τῶν υἱέων πρεσβύτερον ἠξίωσε δια- ctus, in montium angustiis exercitum amisit.Inteδήματος, καὶ τοὺς λοιπούς δύο των παίδων αὐτοῦ rea quidam imperatori nuntiat,statuam in summo
βασιλικῶς τεταινίωκεν, εἶτα καὶ τὸν ἐκ τοῦ Χρι fornice Xerolophi versus occasum positam, in
ποφόρου γενόμενον αὐτῷ υἱωνὸν, καὶ τὴν τῶν Ρω- Symeonis Bulgari fatum conversam esse:cujus staμαίων ἀρχὴν ἀντὶ μονάρχου βασιλείας εἰς πολυαρ- tue caput si amputetur, Symeonis interitum conseγιαν μετήνεγκε. Τῷ τελευταίῳ δὲ τῶν υἱῶν αὐτοῦ cuturum.Quo paulo post facto,eadem hora SymeoΘεοσυλέκτῳ τὸν θρόνον τὸ ἀρχιερατικὸν τῆς βασι nem ex dolore stomachi vita defecit, ut post,impeλίδος τῶν πόλεων μνηστευόμενος, ἀπέκειρε κληρι- ratori tempus obitus ejus diligenter scrutato, est
καν, διὰ τοῦ πατριάρχου προχειρισθέντα καὶ σύγ- significatum.Symeone rebus humanis exempto, Bulκελλον. Τοῦ πατριάρχου δὲ Νικολάου ἔτη τρισκα!. Barorum principatus ad Petrum ex altera uxore
δεκα τὸ δεύτερον τῆς Ἐκκλησίας κρατήσαντος, καὶ filium ejus venit,qui,cum gens sua fame premeretur,
μεταθεμένου τὴν βιοτήν, ὁ μητροπολίτης Αμα et finitimarum gentium ac Romanorum in primis
de
σείας Στέφανος εἰς τὸν θρόνον τῆς Σωνσταντινου- arma timerentur: legatos ad imperatorem pace,
πόλεως μετήνεκτο. Ο μέντοι τῶν Βουλγάρων ἄρχων etsi placeret,etiam de affinitate jungenda, mittit. Cui
ὁ Συμεών, ἀνὴρ ὧν αἱμάτων, ήσυχίαν ἄγειν οὔποτε cum utrumque cordi esset, ipse Petrus Byzantium
όπως προήρητο, ὅθεν καὶ κατὰ τοῦ ἔθνους τῶν Χρα. venit, ac puce facta,neptem imperatoris ex ChristoΕάτων ἐστράτευσεν· ἀλλ᾽ ἥττητο ὑπ' ἐκείνων, καν phoro filio natu maximo, uxorem ducit.
ταῖς τῶν ὁρῶν δυσχωρίαις τὸ οἰκεῖον ἀπέβαλέ στράτευμα. Ἐν τούτῳ δὲ πρόσεισί τις τῷ βασιλεῖ Ρωμανών, λέγων τὴν ἄνωθεν τῆς ἐν τῷ Ξηρολόγῳ ἀψίδος καθιδρυμένην στήλην, καὶ πρὸς τὰ ἑσπέρια
ἀποβλέπουσαν, εἰς τὸν Συμεὼν ἐστοιχειῶσθαι τὸν Βούλγαρον, καὶ εἰ τὴν ταύτης ἀποτέμοι τις κεφα
λὴν, ἔψεται τῇ ἐκτομῇ τοῦ Συμεὼν ἡ φθορά. Ὁ μὲν οὖν εἶπε ταῦτα, καὶ ἡ κεφαλὴ τῆς στήλης οὐκ
εἰς μακρὰν ἐξετέτμητο, καὶ τῷ Συμεὼν αὐθωρὸν ἐπέλιπε τὸ βιώσιμον, ληφθέντι καρδιωγκῷ, ὡς μετὰ
ταῦτα ἐγνώσθη τῷ βασιλεῖ, ἀκριβωσαμένῳ τῆς ἐκείνου τελευτῆς τὸν καιρόν. ὡς δὲ ἐξ ἀνθρώπων ὁ
Συμεὼν ἀπελήλυθεν, ἡ τῶν Βουλγάρων ἀρχὴ πρὸς Πέτρον τὸν ἐκ τῆς δευτέρας αὐτοῦ γυναικός
αὐτῷ τεχθέντα περιελήλυθεν, ὅς, ἐπεὶ καὶ· λιμῷ τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος ἦν πιεζόμενον, καὶ τὰ πέριξ
ἔφη, μὴ κατ' αὐτοῦ ὀρμήσαιεν ἐδεδίει καὶ πρὸ τῶν ἄλλων Ῥωμαίους, στέλλει πρὸς τὸν βασιλέα, σπον
δες ποιησόμενος, εἰ δ᾽ αἱροῦτο καὶ κήδος εἰς ἑαυτόν. ὡς δὲ τῷ βασιλεῖ καὶ ἄμφω καταθύμια ἔδοξε τὰ
αἰτούμενα, καὶ αὐτὸς ὁ Πέτρος ἀφίκετο, καὶ γεγόνασι μὲν συνθῆκαι περὶ σπονδῶν· συνήφθη δὲ αὐτῷ καὶ
Η πεός συμβίωσιν γαμικὴν καὶ ἡ τοῦ βασιλέως ἐγγόνη, ἢ ἐκ τοῦ πρεσβυτέρου τῶν υἱῶν αὐτοῦ τοῦ Χριστοφόρου
γεγένητο.
10΄. Ὁ δὲ βασιλεὺς Ρωμανός, οὐκ ἀρκοῦν ἡγού- XIX. Romanus porro Constantinum infra 50
μενος δε· ἑαυτοῦ τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ὑπεβίω collocasse non contentus, occasionem quæritat
κασι, λαβὴν ἐζήτει καὶ τὸν Χριστοφόρων προθεῖναι etiam Christophori illi præponendi.Itaque instructa
εὐτοῦ, καὶ παρεσκεύασε τὴν τῶν Βουλγάρων πλη- Bulgarorum turba,ut per seditionem postularet ut
δὲν ἐν τῷ τοῦ γάμου καιςῷ στασιάσαι, ζητοῦσαν Christophorts 190 ante Constantinum nominaτην τοῦ Κωνσταντίνου τὸν Χριστόφορον ἀναγορεύε retur: quasi propter motum illum, necessitati
ται, καὶ διὰ τὴν στάσιν δῆθεν ὡς ἐκ βίας οἰκονο parendum esset scilicet, postulatis illorum annuit.
μών τι, παραχώρησε τὸ αἰτούμενον γίνεσθαι. Εἶτα Deinde neque Deum veritus, cujus numine invoμήτε τὸ θεῖον δείσας, ὃ τὰς ὁμολογίας αὐτοῦ ἐμπε- cata, pactiones firmarat, neque subditorum pudore
πέδωκε, μήτ' αἰδεσθεὶς τὸ ὑπήκοον, καὶ ἄμφω deterritus etiam duos reliquos suos filios ante
τους άλλους υἱεῖς αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντίνου προτέ Constantinum salutari jussit, et primus quintus
μας εὐφημεῖσθαι πεποίηκε, καὶ ὁ πρῶτος πέμπτος est factus, eique minor etiam Romanus præpositus
ἐγένετο, καὶ εἰ μὴ ὁ μικρὸς Ῥωμανὸς ὁ τοῦ Χρι- fuisset, nisi ante decessisset. lla indigena imperaποτέρου υἱὸς ἔφθη θανών, κἀκεῖνος ἂν αὐτοῦ προ- tor, ad quem hæreditario jure imperium pertiΘετίμητο. Εν οὖν ὁ αὐθιγενης βασιλεύς, καὶ ᾧ nebat, instar ascriptitii fuit. Cæterum vindicta sui
κατὰ κλῆρον ἡ βασιλεία διέφερεν, ὥσπερ παρέγ- η muneris non oblita, et si lento gradu processit,
γραπτος, Αλλ' ἐπὶ τούτοις ἡ δίκη οὐκ ἐπενύστα- tamen venit tandem: sed hoc alio loco narrabitur.
Variæ lectiones et notæ.
Πρὸς Πέτρον. Vila S. Luca Junioris, p.
01: Οὐ γὰρ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ ὁ μὲν ἀλητή
μας Συμεών, καὶ πολλῶν αἱμάτων Χριστιανικῶν
ισχύσεως αἴτιος, ἐξ ἀνθρώπων γίνεται· ἐκδέχεται
δὲ τὴν τούτου ἀρχὴν Πέτρος, ὁ μὲν αὐτοῦ υἱὸς, οὐχ
ὅπως δὲ τῆς δόξης καὶ τῆς οὐσίας, οὕτω δὴ καὶ τῆς
ὠμότητος καὶ μισανθρωπίας φανείς κληρονόμος, ἀλλὰ
πολλῷ ταύτης ἀλλότριος.
ἀποκείραντες δὲ οἱ ἐπίτροποι καὶ τὴν τοῦ Κωνσταντίνου γυναῖκα καὶ τὸν υἱὸν Στέφανον ἐκτομίαν ποιήσαντες εἰς τὸν ἐν Παφλαγονίᾳ οἶκον αὐτῶν ἀπεστάλκασι τούτους. οἱ δὲ τοῦ βασιλέως ἐπίτροποι, ὅ τε πατριάρχης καὶ οἱ λοιποί, ἐναυθεντοῦντες τοῖς πράγμασι πολλὰ τῶν οὐ δεόντων ἐποίουν, καὶ πρὸς ἀλλήλους δὲ διεφέροντο, τῶν μὲν τάδ’ εἰσαγόντων, τῶν δὲ τὰ ἀντίθετα· καὶ ἦν ἡ τούτων διοίκησις πολυαρχία τις, ἀλλ’ οὐ μοναρχία. Ὁ δὲ Βούλγαρος Συμεών, ὡς μὴ βασιλέως ἐπιστατοῦντος τοῖς πράγμασι, ῥᾳδίως ἐλπίσας κρατῆσαι τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων ἔπεισι κατὰ ταύτης μετὰ πλείστης δυνάμεως καὶ ἔξω στρατοπεδεύεται τῶν ταύτης τειχῶν καὶ πολιορκῆσαι ταύτην διανενόητο. ἰδὼν δὲ τὸ τῶν τειχῶν κρατερὸν καὶ τὸ πλῆθος τὸ ἐπ’ αὐτῶν καὶ τῶν ἐν τοῖς τείχεσι μηχανημάτων τὸ δαψιλές, ἰλιγγιάσας μετέπεσεν εἰς τὸ Ἕβδομον, ζητῶν σπείσασθαι. ὁ γοῦν πατριάρχης καὶ οἱ λοιποὶ τῶν ἐπιτρόπων λαβόντες τὸν βασιλέα εἰς τὰ ἐν Βλαχέρναις ἦλθον βασίλεια, ὅπου καὶ ὁ Συμεὼν παρεγένετο, ὁμήρους δοὺς καὶ λαβών, καὶ τῷ πατριάρχῃ κλίνας τὴν κεφαλὴν ηὐλογήθη παρ’ ἐκείνου καὶ συνειστιάθη τῷ βασιλεῖ.
'
ANNALIUM LIB. XVI.
συμμίξαι μετὰ κλαγγής, εἶτ᾽ εὐθὺς διαστῆναι ἀλ- Ά designatum. Post obitum Nicolai, qui restitutus
λήλων, τοῦ μὲν ἐπὶ τὴν πόλιν ἀποπτάντος, τοῦ δ᾽ sedem Constantinopolitanam per annos tredecim
ἐπὶ Θρήκην κινήσαντος τὸ πτερόν. Ο βασιλεὺς δὲ tenuit, Stephanus metropolita Amasenus, patriar
Ρωμανός, ἀπληστευσάμενος ἐπὶ τῇ τῆς βασιλείας cha designatus est. At Bulgarorum princeps Syἀρχῇ, καὶ ὥσπερ ἐπιλελησμένος τῶν ὅρκων, οὕς meon, homo sanguinarius et quietis impatiens,
ἐμωμόκει καθ' ἱερῶν, καὶ μὴ ἀρκούμενος, ὅτι genti Crabatorum bellum intulit: sed ab illis viἑαυτὸν καὶ τὸν τῶν υἱέων πρεσβύτερον ἠξίωσε δια- ctus, in montium angustiis exercitum amisit.Inteδήματος, καὶ τοὺς λοιπούς δύο των παίδων αὐτοῦ rea quidam imperatori nuntiat,statuam in summo
βασιλικῶς τεταινίωκεν, εἶτα καὶ τὸν ἐκ τοῦ Χρι fornice Xerolophi versus occasum positam, in
ποφόρου γενόμενον αὐτῷ υἱωνὸν, καὶ τὴν τῶν Ρω- Symeonis Bulgari fatum conversam esse:cujus staμαίων ἀρχὴν ἀντὶ μονάρχου βασιλείας εἰς πολυαρ- tue caput si amputetur, Symeonis interitum conseγιαν μετήνεγκε. Τῷ τελευταίῳ δὲ τῶν υἱῶν αὐτοῦ cuturum.Quo paulo post facto,eadem hora SymeoΘεοσυλέκτῳ τὸν θρόνον τὸ ἀρχιερατικὸν τῆς βασι nem ex dolore stomachi vita defecit, ut post,impeλίδος τῶν πόλεων μνηστευόμενος, ἀπέκειρε κληρι- ratori tempus obitus ejus diligenter scrutato, est
καν, διὰ τοῦ πατριάρχου προχειρισθέντα καὶ σύγ- significatum.Symeone rebus humanis exempto, Bulκελλον. Τοῦ πατριάρχου δὲ Νικολάου ἔτη τρισκα!. Barorum principatus ad Petrum ex altera uxore
δεκα τὸ δεύτερον τῆς Ἐκκλησίας κρατήσαντος, καὶ filium ejus venit,qui,cum gens sua fame premeretur,
μεταθεμένου τὴν βιοτήν, ὁ μητροπολίτης Αμα et finitimarum gentium ac Romanorum in primis
de
σείας Στέφανος εἰς τὸν θρόνον τῆς Σωνσταντινου- arma timerentur: legatos ad imperatorem pace,
πόλεως μετήνεκτο. Ο μέντοι τῶν Βουλγάρων ἄρχων etsi placeret,etiam de affinitate jungenda, mittit. Cui
ὁ Συμεών, ἀνὴρ ὧν αἱμάτων, ήσυχίαν ἄγειν οὔποτε cum utrumque cordi esset, ipse Petrus Byzantium
όπως προήρητο, ὅθεν καὶ κατὰ τοῦ ἔθνους τῶν Χρα. venit, ac puce facta,neptem imperatoris ex ChristoΕάτων ἐστράτευσεν· ἀλλ᾽ ἥττητο ὑπ' ἐκείνων, καν phoro filio natu maximo, uxorem ducit.
ταῖς τῶν ὁρῶν δυσχωρίαις τὸ οἰκεῖον ἀπέβαλέ στράτευμα. Ἐν τούτῳ δὲ πρόσεισί τις τῷ βασιλεῖ Ρωμανών, λέγων τὴν ἄνωθεν τῆς ἐν τῷ Ξηρολόγῳ ἀψίδος καθιδρυμένην στήλην, καὶ πρὸς τὰ ἑσπέρια
ἀποβλέπουσαν, εἰς τὸν Συμεὼν ἐστοιχειῶσθαι τὸν Βούλγαρον, καὶ εἰ τὴν ταύτης ἀποτέμοι τις κεφα
λὴν, ἔψεται τῇ ἐκτομῇ τοῦ Συμεὼν ἡ φθορά. Ὁ μὲν οὖν εἶπε ταῦτα, καὶ ἡ κεφαλὴ τῆς στήλης οὐκ
εἰς μακρὰν ἐξετέτμητο, καὶ τῷ Συμεὼν αὐθωρὸν ἐπέλιπε τὸ βιώσιμον, ληφθέντι καρδιωγκῷ, ὡς μετὰ
ταῦτα ἐγνώσθη τῷ βασιλεῖ, ἀκριβωσαμένῳ τῆς ἐκείνου τελευτῆς τὸν καιρόν. ὡς δὲ ἐξ ἀνθρώπων ὁ
Συμεὼν ἀπελήλυθεν, ἡ τῶν Βουλγάρων ἀρχὴ πρὸς Πέτρον τὸν ἐκ τῆς δευτέρας αὐτοῦ γυναικός
αὐτῷ τεχθέντα περιελήλυθεν, ὅς, ἐπεὶ καὶ· λιμῷ τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος ἦν πιεζόμενον, καὶ τὰ πέριξ
ἔφη, μὴ κατ' αὐτοῦ ὀρμήσαιεν ἐδεδίει καὶ πρὸ τῶν ἄλλων Ῥωμαίους, στέλλει πρὸς τὸν βασιλέα, σπον
δες ποιησόμενος, εἰ δ᾽ αἱροῦτο καὶ κήδος εἰς ἑαυτόν. ὡς δὲ τῷ βασιλεῖ καὶ ἄμφω καταθύμια ἔδοξε τὰ
αἰτούμενα, καὶ αὐτὸς ὁ Πέτρος ἀφίκετο, καὶ γεγόνασι μὲν συνθῆκαι περὶ σπονδῶν· συνήφθη δὲ αὐτῷ καὶ
Η πεός συμβίωσιν γαμικὴν καὶ ἡ τοῦ βασιλέως ἐγγόνη, ἢ ἐκ τοῦ πρεσβυτέρου τῶν υἱῶν αὐτοῦ τοῦ Χριστοφόρου
γεγένητο.
10΄. Ὁ δὲ βασιλεὺς Ρωμανός, οὐκ ἀρκοῦν ἡγού- XIX. Romanus porro Constantinum infra 50
μενος δε· ἑαυτοῦ τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ὑπεβίω collocasse non contentus, occasionem quæritat
κασι, λαβὴν ἐζήτει καὶ τὸν Χριστοφόρων προθεῖναι etiam Christophori illi præponendi.Itaque instructa
εὐτοῦ, καὶ παρεσκεύασε τὴν τῶν Βουλγάρων πλη- Bulgarorum turba,ut per seditionem postularet ut
δὲν ἐν τῷ τοῦ γάμου καιςῷ στασιάσαι, ζητοῦσαν Christophorts 190 ante Constantinum nominaτην τοῦ Κωνσταντίνου τὸν Χριστόφορον ἀναγορεύε retur: quasi propter motum illum, necessitati
ται, καὶ διὰ τὴν στάσιν δῆθεν ὡς ἐκ βίας οἰκονο parendum esset scilicet, postulatis illorum annuit.
μών τι, παραχώρησε τὸ αἰτούμενον γίνεσθαι. Εἶτα Deinde neque Deum veritus, cujus numine invoμήτε τὸ θεῖον δείσας, ὃ τὰς ὁμολογίας αὐτοῦ ἐμπε- cata, pactiones firmarat, neque subditorum pudore
πέδωκε, μήτ' αἰδεσθεὶς τὸ ὑπήκοον, καὶ ἄμφω deterritus etiam duos reliquos suos filios ante
τους άλλους υἱεῖς αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντίνου προτέ Constantinum salutari jussit, et primus quintus
μας εὐφημεῖσθαι πεποίηκε, καὶ ὁ πρῶτος πέμπτος est factus, eique minor etiam Romanus præpositus
ἐγένετο, καὶ εἰ μὴ ὁ μικρὸς Ῥωμανὸς ὁ τοῦ Χρι- fuisset, nisi ante decessisset. lla indigena imperaποτέρου υἱὸς ἔφθη θανών, κἀκεῖνος ἂν αὐτοῦ προ- tor, ad quem hæreditario jure imperium pertiΘετίμητο. Εν οὖν ὁ αὐθιγενης βασιλεύς, καὶ ᾧ nebat, instar ascriptitii fuit. Cæterum vindicta sui
κατὰ κλῆρον ἡ βασιλεία διέφερεν, ὥσπερ παρέγ- η muneris non oblita, et si lento gradu processit,
γραπτος, Αλλ' ἐπὶ τούτοις ἡ δίκη οὐκ ἐπενύστα- tamen venit tandem: sed hoc alio loco narrabitur.
Variæ lectiones et notæ.
Πρὸς Πέτρον. Vila S. Luca Junioris, p.
01: Οὐ γὰρ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ ὁ μὲν ἀλητή
μας Συμεών, καὶ πολλῶν αἱμάτων Χριστιανικῶν
ισχύσεως αἴτιος, ἐξ ἀνθρώπων γίνεται· ἐκδέχεται
δὲ τὴν τούτου ἀρχὴν Πέτρος, ὁ μὲν αὐτοῦ υἱὸς, οὐχ
ὅπως δὲ τῆς δόξης καὶ τῆς οὐσίας, οὕτω δὴ καὶ τῆς
ὠμότητος καὶ μισανθρωπίας φανείς κληρονόμος, ἀλλὰ
πολλῷ ταύτης ἀλλότριος.
εἶτα μὴ ἀρεσθεὶς ταῖς συνθήκαις ἐπανῆλθεν ἀσύμβατος, δώροις δεξιωθεὶς καὶ αὐτὸς καὶ οἱ παῖδες αὐτοῦ. Ἀνακαλουμένου δὲ διόλου τὴν ἑαυτοῦ μητέρα τοῦ βασιλέως καὶ ἐπὶ ταύτῃ δακρύοντος (ἔφθη γὰρ ταύτην τῶν ἀνακτόρων καταγαγεῖν ὁ Ἀλέξανδρος) ἠναγκάσθησαν αὐτὴν ἀναγαγεῖν οἱ ἐπίτροποι. ἡ δὲ ἀνελθοῦσα τῆς διοικήσεως εἴχετο, προσλαβοῦσα καὶ τὸν παρακοιμώμενον Κωνσταντῖνον καὶ τοὺς αὐταδέλφους ἄμφω τοὺς Γογγυλίους· καὶ πρῶτον μὲν τὸν πατριάρχην ἀπάγει τῶν βασιλείων, εἶτα καὶ τοὺς τοῦ Ἀλεξάνδρου θεράποντας ἐξωθεῖ, τὸν ῥαίκτωρα, τὸν Βασιλίτζην καὶ τὸν Γαβριηλόπωλον, ἀλλὰ μέντοι καὶ τοὺς λοιπούς. Κωνσταντῖνος δὲ ὁ παρακοιμώμενος τὰ πάντα ἠδύνατο. Ὁ μέντοι Βούλγαρος Συμεὼν τὴν Θρᾴκην κατέτρεχέ τε καὶ ἐληίζετο καὶ ἐν τῇ Ἀδριανουπόλει βάλλεται χάρακα, πολιορκίᾳ ταύτην ἐλπίζων ἑλεῖν. ὡς δ’ ἑώρα ἑαυτῷ κενόσπουδον τὸ ἐγχείρημα, ἑτέρως τὴν ἅλωσιν τῆς πόλεως μέτεισι. χρήμασι γάρ τινας τῶν φυλάκων αὐτῆς ὑποφθείρας ἐκ προδοσίας αὐτὴν ἐξεπόρθησεν. ἀλλὰ ταύτην μετέπειτα πάλιν ὑπὸ Ῥωμαίους ἡ τῆς βασιλίσσης σπουδὴ ἐποιήσατο.
'
ANNALIUM LIB. XVI.
συμμίξαι μετὰ κλαγγής, εἶτ᾽ εὐθὺς διαστῆναι ἀλ- Ά designatum. Post obitum Nicolai, qui restitutus
λήλων, τοῦ μὲν ἐπὶ τὴν πόλιν ἀποπτάντος, τοῦ δ᾽ sedem Constantinopolitanam per annos tredecim
ἐπὶ Θρήκην κινήσαντος τὸ πτερόν. Ο βασιλεὺς δὲ tenuit, Stephanus metropolita Amasenus, patriar
Ρωμανός, ἀπληστευσάμενος ἐπὶ τῇ τῆς βασιλείας cha designatus est. At Bulgarorum princeps Syἀρχῇ, καὶ ὥσπερ ἐπιλελησμένος τῶν ὅρκων, οὕς meon, homo sanguinarius et quietis impatiens,
ἐμωμόκει καθ' ἱερῶν, καὶ μὴ ἀρκούμενος, ὅτι genti Crabatorum bellum intulit: sed ab illis viἑαυτὸν καὶ τὸν τῶν υἱέων πρεσβύτερον ἠξίωσε δια- ctus, in montium angustiis exercitum amisit.Inteδήματος, καὶ τοὺς λοιπούς δύο των παίδων αὐτοῦ rea quidam imperatori nuntiat,statuam in summo
βασιλικῶς τεταινίωκεν, εἶτα καὶ τὸν ἐκ τοῦ Χρι fornice Xerolophi versus occasum positam, in
ποφόρου γενόμενον αὐτῷ υἱωνὸν, καὶ τὴν τῶν Ρω- Symeonis Bulgari fatum conversam esse:cujus staμαίων ἀρχὴν ἀντὶ μονάρχου βασιλείας εἰς πολυαρ- tue caput si amputetur, Symeonis interitum conseγιαν μετήνεγκε. Τῷ τελευταίῳ δὲ τῶν υἱῶν αὐτοῦ cuturum.Quo paulo post facto,eadem hora SymeoΘεοσυλέκτῳ τὸν θρόνον τὸ ἀρχιερατικὸν τῆς βασι nem ex dolore stomachi vita defecit, ut post,impeλίδος τῶν πόλεων μνηστευόμενος, ἀπέκειρε κληρι- ratori tempus obitus ejus diligenter scrutato, est
καν, διὰ τοῦ πατριάρχου προχειρισθέντα καὶ σύγ- significatum.Symeone rebus humanis exempto, Bulκελλον. Τοῦ πατριάρχου δὲ Νικολάου ἔτη τρισκα!. Barorum principatus ad Petrum ex altera uxore
δεκα τὸ δεύτερον τῆς Ἐκκλησίας κρατήσαντος, καὶ filium ejus venit,qui,cum gens sua fame premeretur,
μεταθεμένου τὴν βιοτήν, ὁ μητροπολίτης Αμα et finitimarum gentium ac Romanorum in primis
de
σείας Στέφανος εἰς τὸν θρόνον τῆς Σωνσταντινου- arma timerentur: legatos ad imperatorem pace,
πόλεως μετήνεκτο. Ο μέντοι τῶν Βουλγάρων ἄρχων etsi placeret,etiam de affinitate jungenda, mittit. Cui
ὁ Συμεών, ἀνὴρ ὧν αἱμάτων, ήσυχίαν ἄγειν οὔποτε cum utrumque cordi esset, ipse Petrus Byzantium
όπως προήρητο, ὅθεν καὶ κατὰ τοῦ ἔθνους τῶν Χρα. venit, ac puce facta,neptem imperatoris ex ChristoΕάτων ἐστράτευσεν· ἀλλ᾽ ἥττητο ὑπ' ἐκείνων, καν phoro filio natu maximo, uxorem ducit.
ταῖς τῶν ὁρῶν δυσχωρίαις τὸ οἰκεῖον ἀπέβαλέ στράτευμα. Ἐν τούτῳ δὲ πρόσεισί τις τῷ βασιλεῖ Ρωμανών, λέγων τὴν ἄνωθεν τῆς ἐν τῷ Ξηρολόγῳ ἀψίδος καθιδρυμένην στήλην, καὶ πρὸς τὰ ἑσπέρια
ἀποβλέπουσαν, εἰς τὸν Συμεὼν ἐστοιχειῶσθαι τὸν Βούλγαρον, καὶ εἰ τὴν ταύτης ἀποτέμοι τις κεφα
λὴν, ἔψεται τῇ ἐκτομῇ τοῦ Συμεὼν ἡ φθορά. Ὁ μὲν οὖν εἶπε ταῦτα, καὶ ἡ κεφαλὴ τῆς στήλης οὐκ
εἰς μακρὰν ἐξετέτμητο, καὶ τῷ Συμεὼν αὐθωρὸν ἐπέλιπε τὸ βιώσιμον, ληφθέντι καρδιωγκῷ, ὡς μετὰ
ταῦτα ἐγνώσθη τῷ βασιλεῖ, ἀκριβωσαμένῳ τῆς ἐκείνου τελευτῆς τὸν καιρόν. ὡς δὲ ἐξ ἀνθρώπων ὁ
Συμεὼν ἀπελήλυθεν, ἡ τῶν Βουλγάρων ἀρχὴ πρὸς Πέτρον τὸν ἐκ τῆς δευτέρας αὐτοῦ γυναικός
αὐτῷ τεχθέντα περιελήλυθεν, ὅς, ἐπεὶ καὶ· λιμῷ τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος ἦν πιεζόμενον, καὶ τὰ πέριξ
ἔφη, μὴ κατ' αὐτοῦ ὀρμήσαιεν ἐδεδίει καὶ πρὸ τῶν ἄλλων Ῥωμαίους, στέλλει πρὸς τὸν βασιλέα, σπον
δες ποιησόμενος, εἰ δ᾽ αἱροῦτο καὶ κήδος εἰς ἑαυτόν. ὡς δὲ τῷ βασιλεῖ καὶ ἄμφω καταθύμια ἔδοξε τὰ
αἰτούμενα, καὶ αὐτὸς ὁ Πέτρος ἀφίκετο, καὶ γεγόνασι μὲν συνθῆκαι περὶ σπονδῶν· συνήφθη δὲ αὐτῷ καὶ
Η πεός συμβίωσιν γαμικὴν καὶ ἡ τοῦ βασιλέως ἐγγόνη, ἢ ἐκ τοῦ πρεσβυτέρου τῶν υἱῶν αὐτοῦ τοῦ Χριστοφόρου
γεγένητο.
10΄. Ὁ δὲ βασιλεὺς Ρωμανός, οὐκ ἀρκοῦν ἡγού- XIX. Romanus porro Constantinum infra 50
μενος δε· ἑαυτοῦ τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ὑπεβίω collocasse non contentus, occasionem quæritat
κασι, λαβὴν ἐζήτει καὶ τὸν Χριστοφόρων προθεῖναι etiam Christophori illi præponendi.Itaque instructa
εὐτοῦ, καὶ παρεσκεύασε τὴν τῶν Βουλγάρων πλη- Bulgarorum turba,ut per seditionem postularet ut
δὲν ἐν τῷ τοῦ γάμου καιςῷ στασιάσαι, ζητοῦσαν Christophorts 190 ante Constantinum nominaτην τοῦ Κωνσταντίνου τὸν Χριστόφορον ἀναγορεύε retur: quasi propter motum illum, necessitati
ται, καὶ διὰ τὴν στάσιν δῆθεν ὡς ἐκ βίας οἰκονο parendum esset scilicet, postulatis illorum annuit.
μών τι, παραχώρησε τὸ αἰτούμενον γίνεσθαι. Εἶτα Deinde neque Deum veritus, cujus numine invoμήτε τὸ θεῖον δείσας, ὃ τὰς ὁμολογίας αὐτοῦ ἐμπε- cata, pactiones firmarat, neque subditorum pudore
πέδωκε, μήτ' αἰδεσθεὶς τὸ ὑπήκοον, καὶ ἄμφω deterritus etiam duos reliquos suos filios ante
τους άλλους υἱεῖς αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντίνου προτέ Constantinum salutari jussit, et primus quintus
μας εὐφημεῖσθαι πεποίηκε, καὶ ὁ πρῶτος πέμπτος est factus, eique minor etiam Romanus præpositus
ἐγένετο, καὶ εἰ μὴ ὁ μικρὸς Ῥωμανὸς ὁ τοῦ Χρι- fuisset, nisi ante decessisset. lla indigena imperaποτέρου υἱὸς ἔφθη θανών, κἀκεῖνος ἂν αὐτοῦ προ- tor, ad quem hæreditario jure imperium pertiΘετίμητο. Εν οὖν ὁ αὐθιγενης βασιλεύς, καὶ ᾧ nebat, instar ascriptitii fuit. Cæterum vindicta sui
κατὰ κλῆρον ἡ βασιλεία διέφερεν, ὥσπερ παρέγ- η muneris non oblita, et si lento gradu processit,
γραπτος, Αλλ' ἐπὶ τούτοις ἡ δίκη οὐκ ἐπενύστα- tamen venit tandem: sed hoc alio loco narrabitur.
Variæ lectiones et notæ.
Πρὸς Πέτρον. Vila S. Luca Junioris, p.
01: Οὐ γὰρ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ ὁ μὲν ἀλητή
μας Συμεών, καὶ πολλῶν αἱμάτων Χριστιανικῶν
ισχύσεως αἴτιος, ἐξ ἀνθρώπων γίνεται· ἐκδέχεται
δὲ τὴν τούτου ἀρχὴν Πέτρος, ὁ μὲν αὐτοῦ υἱὸς, οὐχ
ὅπως δὲ τῆς δόξης καὶ τῆς οὐσίας, οὕτω δὴ καὶ τῆς
ὠμότητος καὶ μισανθρωπίας φανείς κληρονόμος, ἀλλὰ
πολλῷ ταύτης ἀλλότριος.
PG 135:85μὴ φέρουσα δὲ τὰς κατὰ τῆς Θρᾳκῴας χώρας πυκνὰς ἐπελεύσεις τοῦ Συμεὼν σπένδεται τοῖς ἐξ Ἰσμαὴλ καὶ τά τε ἑῷα τάγματα καὶ τὰ ἑσπέρια συναθροίσασα τῷ μαγίστρῳ Λέοντι τῷ Φωκᾷ τῶν σχολῶν δομεστίκῳ τυγχάνοντι τὸν κατὰ τοῦ Συμεὼν ἀνέθετο πόλεμον. ὃς καὶ μάχην συνάψας ἡττᾷ τοὺς Βουλγάρους περιφανῶς καὶ φόνον αὐτῶν ποιεῖται πολύν. κατάκοπος δὲ γεγονὼς καὶ ἱδρῶτι διάβροχος κἀντεῦθεν λειποθυμῶν, ἐπί τινι πηγῇ τοῦ ἵππου ἀποβὰς ἀνέψυχεν ἑαυτόν. ἐν τούτῳ δὲ ὁ ἵππος αὐτοῦ τὰς τοῦ κατέχοντος αὐτὸν χεῖρας διαφυγὼν ἐν τῷ τοῦ στρατοπέδου πεδίῳ ἐκρόαινεν ἀναβάτου χωρίς. ἐπίσημος δὲ τυγχάνων εἰς δειλίαν ἐνέβαλε τὰ στρατεύματα οἰηθέντα πεσεῖν τὸν δομέστικον, καὶ τοῦ μὲν πολέμου ἀπέσχοντο καὶ τῆς διώξεως ἔστησαν, θόρυβος δ’ ἔσχεν αὐτούς. ὁ δέ γε Συμεὼν ἐκ περιωπῆς τινος ὁρῶν τὸ συμβεβηκὸς περὶ τὰ στρατεύματα τοῖς περὶ αὐτὸν ἐγκελεύεται καὶ κατὰ Ῥωμαίων ἐξώρμησε καὶ τεθορυβημένοις αὐτοῖς ἐμβαλὼν εἰς φυγὴν ἅπαντας ἀθρόον ἐτρέψατο· καὶ τοὺς μὲν οἱ Βούλγαροι διώκοντες ἔκτεινον, οἱ δ’ ὑπ’ ἀλλήλων ἀπώλλυντο συμπατούμενοι. ὁ δὲ τῶν σχολῶν δομέστικος μόλις εἰς Μεσημβρίαν διαδρᾶναι δεδύνητο·
ANNALIUM LIB. XVI.
XX. Sed et Agarcni a legionum domestico Curcua et fratre ejus Theophilo, Joannis qui post imperio potitus est, avo, sepe victi sunt et oppressi,
atque urhes complures quas occuparant, eis adempt. At imperator Romanus, considerato, ut apparet, perjurio suo,violataque quam cum Constantino fecerat pactione, beneficentia placare Deum
statuit. Præter igitur alias distributiones, etiam œs
alienum pro debitoribus dissolvit,cujus summa ad
xıx centenarios excreverat, tabulis in medio foro
crematis; item pretium pro iis qui Constantinopoli
in conductitiis domibus habitabant, numeravit.
Ac debitoribus illa sane profuerunt, Romano autem
parum,opinor,ac nihil potius utilitatis attulerunt;
cum quæ de alieno largiebatur, quippe ex publico,
tum quod imperio quod ex rapto tenebat, fruebatur,
eoque fraudato cujus erat, cum imperatoria felicitate ex asse potiretur, perexiguam beneficentiæ
portionem tribuebat: quod perinde est ac si quis
vicini bove immolato, extremos pedes largiatur
pauperibus, totumque corpus ipse devoret: aut
spreto legitimo conjugio. in alienæ uxoris stupris
volutetur deque mariti illius pecunia pauperibus
largiatur, ut sibi adulterii gratia fiat scilicet,atque
hæc secundum humanum judicium. 192 Si quis
autem divinam bonitatem intueatur, fortasse ne
hæc quidem inutilia dixerit. Romano rerum potiente, Christi effigies nullis facta manibus et divinitus in linteo expressa, in imperatoriam urbem
est translata. Eam tum Edessa habuerat, quæ cum
in periculo excidii esset, Agareni qui tum urbem
tenebant, incolumitatem hac effigie a Romanis reκακῶς, οὐκέτι τῶν πλοίων ἐξώρμων, Ὡς δὲ τὰ πρὸς τροφὴν αὐτοῖς παντάπασιν ἐπιλέλοιπεν, ἐπανελθεῖν εἰς τὰ
οἰκεῖα διανενόηντο, καὶ ἤδη τοῦ ἔκπλου κατήρξαντο. Αλλ᾽ αὖθις αὐτοῖς αἱ Ρωμαῖκαὶ τριήρεις ἐπέθεντο, καὶ
δὲς οἱ Βάρβαροι κατεναυμαχήθησαν, ὡς ὀλίγας πάνυ τῶν σφετέρων νηῶν ἐκφυγεῖν, καὶ ἀνθυπονοστῆσαι πρὸς
τοὺς οἰκείους, ἀγγέλους γενομένους εκείνοις τῆς συμφορᾶς. Καὶ οἱ μὲν Ρως, παθόντες πλέον κακῶς ἢ ὡς ἥλπια
τον δεδρακότες, τῆς κατὰ Ῥωμαίων ἀπέσχοντο ἐπιθέσεως.
Κ. Καὶ οἱ ἀγαρηνοί δὴ διὰ τοῦ δομεστίκου τῶν
σχολών, Ιωάννου τοῦ Κουρκούα καὶ τοῦ
ἀδελφοῦ αὐτοῦ Θεοφίλου (πάππος δὲ ὁ Ἰωάννου)
ήπιντό τε πολλάκις, καὶ τεταπείνωντο, καὶ πόλεις
οὐκ ἐλαχίστας ὧν κατεῖχον ἀφῄρηντο. Ὁ δὲ βασιλεύς Ῥωμανὸς εἰς συναίσθησιν τάχα δόξας
ἐλθεῖν τῆς ἐπιορκίας, καὶ τῆς τῶν συνθηκῶν παραβάσεως, ἂν πρὸς τὸν βασιλέα Κωνσταντίνον πεποίητο, δι᾽ εὐποιιῶν ἔσπευδεν ἐξιλεώσασθαι τὸν Θεόν. Καὶ
διαδόσεις μὲν καὶ ἀλλοίας ἐτίθετο. Ἐπὶ δὲ ταύ
ταις καὶ τὰ περὶ τῶν ἐν τῇ πόλει χρεωστούμενα
τοῖς δανεισταῖς ἀποδιδούς, τοὺς ὀφειλέτας ἀπέλυσε
του βάρους τῆς ὀφειλῆς, καὶ τὰ γραμματεία λα
Εκών, ἐν μέσῃ τῇ ἀγορᾷ πυρὶ κατηνάλωσεν· εἰς ἐννεακαίδεκα δὲ κεντηνάρια τὰ τῶν ὀφειλῶν ἡριθμή -
θησαν. Παρέσχε δὲ καὶ τὰ ἐνοίκια τῶν κατὰ τὴν
μεγάλην πόλιν οἰκούντων μισθωτικῶς. Τοὺς μὲν
οὖν ὀφειλέτας ὠφέλουν ταῦτα, τῷ δέ γε Ρωμανῷ
μικρὸν ἢ οὐδὲν, οἶμαι, λυσιτελεῖν, ὅτι τε ἀλλότρια
ἐτύγχανον τὰ διδόμενα (δημόρια γὰρ καὶ ὅτι τὴν
βασιλεία ἁρπάσας καὶ ταύτην κατέχων, καὶ ἀπολεύων αὐτῆς, καὶ τὸν, ᾧ προσῆκε, ταύτης ἀποστε
τῶν, ἑαυτῷ μὲν ἀπεκλήρου αῆς βασιλικῆς εὐκληρίας
τὰ ξύμπαντα· ταῖς δ᾽ εὐποιίαις ῥανίδα μικρὰν ἀπεμέριζε, τοιοῦτόν τι πράττων, οἷον ἄν τις ἐποίησεν
εἰ βοῦν ἀπελάσας τοῦ γείτονος, καὶ καταθύσας αὐτ
τον, τοὺς μὲν πόδας ἄκρους διένειμε πένησι, τὸ
χῶμα δ' ὅλον αὐτὸς ἐθοινήσατο· ἢ εἰ γυναῖκά τις
ἐρπάσας του γείτονος κατείχε ταύτην, καὶ αὐτῇ
συνεφθείρετο, τοῦ νομίμου γαμέτου ἀφροντιστῶν·
ἐκ δὲ τῶν ἐκείνου χρημάτων διένειμε πένησιν, ἵν
αὐτῷ τάχα δι' ἑλέον ἀφεθείη τῆς μοιχείας τὸ ἔγω
κλημα. ᾿Αλλὰ ταῦτα κατὰ ἀνθρωπίνην κρίσιν. Εἰ
δέ τις πρὸς τὴν θείαν ἀποβλέψειεν ἀγαθότητα,
οὐδὲ ταῦτ᾽ ἂν ἴσως εἴποι ἀσυντελή. Τούτου τῶν
σκήπτρων κρατοῦντος, καὶ τὸ ἀχειρότευκτον ἐκτύ
τωμα του Σωτήρος Χριστοῦ τὸ θεῖον χειρόμακτρον
ἐκομίσθη πρὸς τὴν προκαθημένην τῶν πόλεων. Εἶχε
μὲν γὰρ τέως τοῦτο ἡ Ἔδεσα· ἡ δὲ ἀλῶναι παρὰ
τῶν Ῥωμαίων πολιορκούντων αὐτὴν ἐκινδύνευεν,
κατεχομένη παρὰ ᾿Αγαρηνῶν· ἵν᾿ οὖν φύγοιεν οἱ
Βλεπεινοὶ τὴν ἐκπόρθησιν, λύτρον ταύτης τὸ θεῖον
παρέσχον ἐκτύπωμα. Αφίκετο δὲ τότε ἐξ ᾿Αρμενίας
demerunt. Tum etiam ex Armenia venere duo
adolescentes concreti, quorum altero mortuo, cum
medici nexum resecuissent, alter quoque nihil ea
re adjutus, nec diu fratri superstes, obiit.Quemadmodum Romanus sine ullo justo titulo imperium
sibi vendicarit, suosque liberos imperatorio honore et nomine ornarit, et principe loco cum suis
occupato, nativum imperii successorem Constantinum, nullo pene numero habitum, infra cæteros
omnes collocarit, jam est a me expositum. Nunc
cætera exsequenda sunt, ut ostendatur, etiamsi
Variæ lectiones et notæ.
tos secum multos ducentes, Constantinopglim regressi commemorat anonymus Combefisianus, n. 44, et
sunt læti: quos omnes in præsentia regis Hugonis
nuntii, vitrici scilicet mei, decollari præcepit.
31. Ἰωάννου τοῦ Κουρκούα. Joannis Curcum
emma perstrinximus in Familiis Byzantinis, sect.
22. Historiam vero et res ab eu præclare gestas
j octo libis complexus est Manuel protospatharius
e julex, ut scribit anonymus Combefisianus in
Romano Lacapeno, n. 41. Is Kpoxóx; dicitur Georgio Monacho.
Ὁ δὲ Βασιλεύς. Has eleemosynas pluribus
idem Georgius, n. 38, 39.
Καὶ διαδόσεις. Hinc ob liberalitatem laudatur a Liutprando, lib. 111, cap. 5. Imperabat vero
his (Achivis) tunc lemporis memoria satis et luude
dignus Romanus imperator, liberalis, humanus, prudens, uc pius. At Gregorius in Vita S. Basilii Junioris, n. 24, hunc perstringit, ὡς χρυσομανῆ καὶ
θηλυμανῆ, καὶ τὰς τῶν λιτῶν διαφθείροντα θυγατέ
ρας, licet catera esset φιλομόναχος, quod postremum testatur Georgius monachus, n. 58.
πολλοὶ δὲ καὶ τῶν στρατηγῶν καὶ ταγματάρχαι τότε ἐφθάρησαν. Ἰωάννης δὲ ὁ Βογᾶς ἐστάλη Πατζινάκους εἰς συμμαχίαν ἀγαγεῖν κατὰ τῶν Βουλγάρων, καὶ ὁ πατρίκιος Ῥωμανὸς ὁ Λακαπηνός, δρουγγάριος ὢν τῶν πλωίμων, ὡρίσθη μετὰ τοῦ στόλου παραπλεῖν, ἅμα μὲν εἰς συνεργίαν τοῦ τῶν σχολῶν δομεστίκου, ἅμα δὲ καί, εἰ ἀχθεῖεν σύμμαχοι παρὰ τοῦ Βογᾶ, διαπεραιώσασθαι σφᾶς. ἧκεν οὖν ὁ Βογᾶς μετὰ τῶν συμμάχων. στάσεως δ’ ἐμπεσούσης αὐτῷ τε καὶ τῷ Λακαπηνῷ, ὁρῶντες οἱ Πατζινάκοι αὐτοὺς πρὸς ἀλλήλους διαπληκτιζομένους καὶ ἀμελῶς περὶ τὴν αὐτῶν διακειμένους διάβασιν εἰς τὰ ἑαυτῶν ἐπανήλθοσαν. οἱ μὲν οὖν οὕτω ταῦτά φασι καὶ τὴν ἧτταν τῶν Ῥωμαίων ἐντεῦθεν συμβῆναι, μὴ τυχόντων τῆς συμμαχίας, οἱ δὲ ἀλλοίως τὸ πρᾶγμα ἱστόρησαν· ἡττήσαντος γάρ φασι τοῦ Φωκᾶ τοὺς βαρβάρους καὶ διώκοντος, φήμην γενέσθαι ὡς ὁ δρουγγάριος τῶν πλωίμων ἄπεισι σὺν τῷ στόλῳ, τὴν βασιλείαν παραληψόμενος· τοῦτο δὲ τῷ δομεστίκῳ πεσὸν εἰς ὦτα ἐκταράξαι αὐτόν, ὡς ἀποσχέσθαι μὲν τῆς διώξεως, ἐπανελθεῖν δ’ εἰς τὸν χάρακα, τὰ τῆς φήμης ἀκριβωσόμενον, κἀντεῦθεν παλίντροπον γενέσθαι τὸν πόλεμον·
ANNALIUM LIB. XVI.
XX. Sed et Agarcni a legionum domestico Curcua et fratre ejus Theophilo, Joannis qui post imperio potitus est, avo, sepe victi sunt et oppressi,
atque urhes complures quas occuparant, eis adempt. At imperator Romanus, considerato, ut apparet, perjurio suo,violataque quam cum Constantino fecerat pactione, beneficentia placare Deum
statuit. Præter igitur alias distributiones, etiam œs
alienum pro debitoribus dissolvit,cujus summa ad
xıx centenarios excreverat, tabulis in medio foro
crematis; item pretium pro iis qui Constantinopoli
in conductitiis domibus habitabant, numeravit.
Ac debitoribus illa sane profuerunt, Romano autem
parum,opinor,ac nihil potius utilitatis attulerunt;
cum quæ de alieno largiebatur, quippe ex publico,
tum quod imperio quod ex rapto tenebat, fruebatur,
eoque fraudato cujus erat, cum imperatoria felicitate ex asse potiretur, perexiguam beneficentiæ
portionem tribuebat: quod perinde est ac si quis
vicini bove immolato, extremos pedes largiatur
pauperibus, totumque corpus ipse devoret: aut
spreto legitimo conjugio. in alienæ uxoris stupris
volutetur deque mariti illius pecunia pauperibus
largiatur, ut sibi adulterii gratia fiat scilicet,atque
hæc secundum humanum judicium. 192 Si quis
autem divinam bonitatem intueatur, fortasse ne
hæc quidem inutilia dixerit. Romano rerum potiente, Christi effigies nullis facta manibus et divinitus in linteo expressa, in imperatoriam urbem
est translata. Eam tum Edessa habuerat, quæ cum
in periculo excidii esset, Agareni qui tum urbem
tenebant, incolumitatem hac effigie a Romanis reκακῶς, οὐκέτι τῶν πλοίων ἐξώρμων, Ὡς δὲ τὰ πρὸς τροφὴν αὐτοῖς παντάπασιν ἐπιλέλοιπεν, ἐπανελθεῖν εἰς τὰ
οἰκεῖα διανενόηντο, καὶ ἤδη τοῦ ἔκπλου κατήρξαντο. Αλλ᾽ αὖθις αὐτοῖς αἱ Ρωμαῖκαὶ τριήρεις ἐπέθεντο, καὶ
δὲς οἱ Βάρβαροι κατεναυμαχήθησαν, ὡς ὀλίγας πάνυ τῶν σφετέρων νηῶν ἐκφυγεῖν, καὶ ἀνθυπονοστῆσαι πρὸς
τοὺς οἰκείους, ἀγγέλους γενομένους εκείνοις τῆς συμφορᾶς. Καὶ οἱ μὲν Ρως, παθόντες πλέον κακῶς ἢ ὡς ἥλπια
τον δεδρακότες, τῆς κατὰ Ῥωμαίων ἀπέσχοντο ἐπιθέσεως.
Κ. Καὶ οἱ ἀγαρηνοί δὴ διὰ τοῦ δομεστίκου τῶν
σχολών, Ιωάννου τοῦ Κουρκούα καὶ τοῦ
ἀδελφοῦ αὐτοῦ Θεοφίλου (πάππος δὲ ὁ Ἰωάννου)
ήπιντό τε πολλάκις, καὶ τεταπείνωντο, καὶ πόλεις
οὐκ ἐλαχίστας ὧν κατεῖχον ἀφῄρηντο. Ὁ δὲ βασιλεύς Ῥωμανὸς εἰς συναίσθησιν τάχα δόξας
ἐλθεῖν τῆς ἐπιορκίας, καὶ τῆς τῶν συνθηκῶν παραβάσεως, ἂν πρὸς τὸν βασιλέα Κωνσταντίνον πεποίητο, δι᾽ εὐποιιῶν ἔσπευδεν ἐξιλεώσασθαι τὸν Θεόν. Καὶ
διαδόσεις μὲν καὶ ἀλλοίας ἐτίθετο. Ἐπὶ δὲ ταύ
ταις καὶ τὰ περὶ τῶν ἐν τῇ πόλει χρεωστούμενα
τοῖς δανεισταῖς ἀποδιδούς, τοὺς ὀφειλέτας ἀπέλυσε
του βάρους τῆς ὀφειλῆς, καὶ τὰ γραμματεία λα
Εκών, ἐν μέσῃ τῇ ἀγορᾷ πυρὶ κατηνάλωσεν· εἰς ἐννεακαίδεκα δὲ κεντηνάρια τὰ τῶν ὀφειλῶν ἡριθμή -
θησαν. Παρέσχε δὲ καὶ τὰ ἐνοίκια τῶν κατὰ τὴν
μεγάλην πόλιν οἰκούντων μισθωτικῶς. Τοὺς μὲν
οὖν ὀφειλέτας ὠφέλουν ταῦτα, τῷ δέ γε Ρωμανῷ
μικρὸν ἢ οὐδὲν, οἶμαι, λυσιτελεῖν, ὅτι τε ἀλλότρια
ἐτύγχανον τὰ διδόμενα (δημόρια γὰρ καὶ ὅτι τὴν
βασιλεία ἁρπάσας καὶ ταύτην κατέχων, καὶ ἀπολεύων αὐτῆς, καὶ τὸν, ᾧ προσῆκε, ταύτης ἀποστε
τῶν, ἑαυτῷ μὲν ἀπεκλήρου αῆς βασιλικῆς εὐκληρίας
τὰ ξύμπαντα· ταῖς δ᾽ εὐποιίαις ῥανίδα μικρὰν ἀπεμέριζε, τοιοῦτόν τι πράττων, οἷον ἄν τις ἐποίησεν
εἰ βοῦν ἀπελάσας τοῦ γείτονος, καὶ καταθύσας αὐτ
τον, τοὺς μὲν πόδας ἄκρους διένειμε πένησι, τὸ
χῶμα δ' ὅλον αὐτὸς ἐθοινήσατο· ἢ εἰ γυναῖκά τις
ἐρπάσας του γείτονος κατείχε ταύτην, καὶ αὐτῇ
συνεφθείρετο, τοῦ νομίμου γαμέτου ἀφροντιστῶν·
ἐκ δὲ τῶν ἐκείνου χρημάτων διένειμε πένησιν, ἵν
αὐτῷ τάχα δι' ἑλέον ἀφεθείη τῆς μοιχείας τὸ ἔγω
κλημα. ᾿Αλλὰ ταῦτα κατὰ ἀνθρωπίνην κρίσιν. Εἰ
δέ τις πρὸς τὴν θείαν ἀποβλέψειεν ἀγαθότητα,
οὐδὲ ταῦτ᾽ ἂν ἴσως εἴποι ἀσυντελή. Τούτου τῶν
σκήπτρων κρατοῦντος, καὶ τὸ ἀχειρότευκτον ἐκτύ
τωμα του Σωτήρος Χριστοῦ τὸ θεῖον χειρόμακτρον
ἐκομίσθη πρὸς τὴν προκαθημένην τῶν πόλεων. Εἶχε
μὲν γὰρ τέως τοῦτο ἡ Ἔδεσα· ἡ δὲ ἀλῶναι παρὰ
τῶν Ῥωμαίων πολιορκούντων αὐτὴν ἐκινδύνευεν,
κατεχομένη παρὰ ᾿Αγαρηνῶν· ἵν᾿ οὖν φύγοιεν οἱ
Βλεπεινοὶ τὴν ἐκπόρθησιν, λύτρον ταύτης τὸ θεῖον
παρέσχον ἐκτύπωμα. Αφίκετο δὲ τότε ἐξ ᾿Αρμενίας
demerunt. Tum etiam ex Armenia venere duo
adolescentes concreti, quorum altero mortuo, cum
medici nexum resecuissent, alter quoque nihil ea
re adjutus, nec diu fratri superstes, obiit.Quemadmodum Romanus sine ullo justo titulo imperium
sibi vendicarit, suosque liberos imperatorio honore et nomine ornarit, et principe loco cum suis
occupato, nativum imperii successorem Constantinum, nullo pene numero habitum, infra cæteros
omnes collocarit, jam est a me expositum. Nunc
cætera exsequenda sunt, ut ostendatur, etiamsi
Variæ lectiones et notæ.
tos secum multos ducentes, Constantinopglim regressi commemorat anonymus Combefisianus, n. 44, et
sunt læti: quos omnes in præsentia regis Hugonis
nuntii, vitrici scilicet mei, decollari præcepit.
31. Ἰωάννου τοῦ Κουρκούα. Joannis Curcum
emma perstrinximus in Familiis Byzantinis, sect.
22. Historiam vero et res ab eu præclare gestas
j octo libis complexus est Manuel protospatharius
e julex, ut scribit anonymus Combefisianus in
Romano Lacapeno, n. 41. Is Kpoxóx; dicitur Georgio Monacho.
Ὁ δὲ Βασιλεύς. Has eleemosynas pluribus
idem Georgius, n. 38, 39.
Καὶ διαδόσεις. Hinc ob liberalitatem laudatur a Liutprando, lib. 111, cap. 5. Imperabat vero
his (Achivis) tunc lemporis memoria satis et luude
dignus Romanus imperator, liberalis, humanus, prudens, uc pius. At Gregorius in Vita S. Basilii Junioris, n. 24, hunc perstringit, ὡς χρυσομανῆ καὶ
θηλυμανῆ, καὶ τὰς τῶν λιτῶν διαφθείροντα θυγατέ
ρας, licet catera esset φιλομόναχος, quod postremum testatur Georgius monachus, n. 58.
PG 135:87φυγεῖν μὲν γὰρ τοὺς Ῥωμαίους, ἀπόδρασιν τῆς μάχης οἰηθέντας τὴν εἰς τὸν χάρακα τοῦ δομεστίκου ἀπέλευσιν, τοὺς δὲ Βουλγάρους ἐκ τῆς φυγῆς ἐπαναστραφέντας διώκειν αὐτούς. τὴν δὲ πρὸς τὸν χάρακα τοῦ δομεστίκου ὑποστροφὴν τῆς βασιλείας ἐπιθυμία πεποίηκεν. ἐρῶν γὰρ αὐτῆς ἔσπευδεν, εἰ ἀληθὲς ἦν τὸ τὸν δρουγγάριον ἀπιέναι, προκαταλαβεῖν αὐτὸς καὶ οἰκειώσασθαι τὴν ἀρχήν. μετὰ δὲ τὴν ἧτταν ἐπανελθόντων τοῦ τε Λακαπηνοῦ καὶ τοῦ Βογᾶ, ἐζητήθη τὰ μέσον αὐτῶν, καὶ κατεκρίθη ὁ Ῥωμανὸς πηρωθῆναι τὰ ὄμματα, ὡς αἴτιος τῆς ἥττης ἢ κακούργως ἢ ῥᾳθύμως γενόμενος, ἀλλ’ ἐκεῖνον μὲν τῆς ψήφου ταύτης ἐξήρπασάν τινες μέγα παρὰ τῇ βασιλίσσῃ δυνάμενοι. Ὁ δὲ Βούλγαρος Συμεὼν τῇ νίκῃ ἐξογκωθεὶς ἐπῄει κατὰ τῆς βασιλευούσης τῶν πόλεων. ἀντικατέστη δὲ αὐτῷ πάλιν ὁ τῶν σχολῶν δομέστικος ὁ Φωκᾶς· καὶ μάχης συγκροτηθείσης ἐν Κατασύρταις οἱ βάρβαροι ἥττηντο.
ANNALIUM LIB. XVI.
ΚΑ'. "Αρτι δὲ τῆς μοναρχίας ὁ Κωνσταντίνος
τυχῶν, καὶ τῷ υἱῷ Ῥωμανῷ διάδημα περιέθετο,
τοῖς τε συναραμένοις αὐτῷ εἰς τὴν τῶν βασιλευόντων καθαίρεσιν, ἀμοιβὰς ἐκτιννύς, τὸν μὲν Φωκᾶν
Βέρθαν μάγιστρον ἐτίμησε, καὶ δομέστικον προσα
χειρίσατο τῶν σχολῶν τῆς ᾿Ανατολῆς. ᾿Αμφοῖν δὲ
τῶν τοῦ Βάρδα υἱῶν τὸν μὲν Νικηφόρον, τὸν ὕστε
μου βασιλεύσαντα τῶν ἀνατολικῶν προεβάλλετο
στρατηγὸν, τὸν δὲ Λέοντα τῆς Καππαδοκίας, καὶ
τοὺς ἄλλους ἄλλως ἡμείψατο. Τὸν δὲ τοῦ Στεφάνου
του βασιλέως υἱὸν Ῥωμανόν, ἐκτομίαν ἐποίησεν
ἀλλὰ μὴν καὶ Βασίλειον τὸν νήσον υἱὸν τοῦ γέρον
της Ρωμανού, ὃν ἐγείνατο δούλῃ τινὶ συμφθαρείς.
του Χριστοφόρου υἱὸν Μιχαὴλ ἀπέκειρε
κληρικόν. "Ην δὲ Κωνσταντῖνος τὰ πρὸς Θεὸν εὐσε
βλς, καὶ λόγοις προσκείμενος ὡς ἔστι καταμα
θεῖν ἐκ συγγραμμάτων αὐτοῦ, ἀλλὰ μέντοι καὶ ἐξ
ἐπιστολῶν, ἢ κἂν μὴ πρὸς τέχνην ἀκρίβωντο τὴν
Αητορικὴν, ἀλλά γε σχήματι τούτης καί τισιν ἰδέαις
ποικίλλονται. Εδίδου καὶ ῥυθμοῖς ἑαυτὸν, καὶ
xxx latov, xxl
μέτροις παντοδαποῖς. Γνοίη δέ τις τοῦτο ἐξ ὧν
ἐπὶ θανούσῃ αὐτῷ τῇ κοινωνῷ τοῦ βίου ἐμμέτρως
ἐθρήνησεν. Ἐπεμελήθη δὲ καὶ τῆς φιλοσοφίας αὐτῆς, ἐπιλελησμένης ἤδη σχεδόν, ἀλλὰ μέντοι καὶ τῶν
Tiv
XXI. Constantinus cum primum recuperasset
imperium, filium quoque Romanum diademate
ornavit, et ut iis quorum ope collegas amoverat,
reforret gratiam: Phocam Burdam magistrum
fecit, et legionum Orientalium domesticum renuntiavit. Nicephorum ejus filium, qui post imperio
potitus est, prætorem Orientis, alterum Leonem
Cappadociæ præsidem designavit, et ex cæteris
aliis alios honores habuit. Filium autem imperatoris Stephani Romanum juniorem, itemque Romani
senioris filium Basilium, ex ancilla procreatum,
castravit, Christophori filium Michaelem clericum
fieri jussit. Fuit Constantinus religiosus erga
Deum, et studiis litterarum deditus, quod ex scriptis et epistolis ejus apparet, quæ licet ad artem
oratoriam perpolita non sint, tamen rethoricis
ornamentis et figuris quibusdam scatent. Operam
quoque rythmis et omnis generis versibus dedit,
quod in iis scriptis cernitur, quibus obitum conjugis suæ deploravit. Ipsius etiam philosophiæ ra
tionem habuit, quæ pene in oblivionem venerat,
aliarumque disciplinarum, quas doctoribus or
dinatis jam deficientes refocillavit. Atque has virtutes habuit. In regno autem administrando fuit
Variæ lectiones et notæ.
Leone M. imperante stabat, cujus meminit Nicephorus presb. in Vita ms. C. Andreæ propter Christum Sali (uterque porro vixit sub eodem Augusto, qui hæc de illo tradit: Kazapɛúys! oùv mpò;
τὴν εὐκτήριον οἶκον τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου τῷ ἐπου
νομαζομένῳ Μυρελαίῳ, διὰ τὸν τίμιον αὐτῆς χαρακ
τῆς βλύζειν τὸ μυρόν ὡς ἔλαιον.
143) Καὶ λόγοις προσκείμενος. Ad imperii
habenas adbuc puer, vixque septennis pervenerat
Constantinus, statimque rerum suminam arripuerat Romanus Laca penus Βασιλεοπάτορος dignitate
donatus, usurpato deinde imperatoris titulo, eoque
filiis indulto, quibus etiam Constantinum tandem
postposuit, ita ut nullo is (quandiu vixit) fere haberetur loco qui, dum ita se res haberent, seu
necessitate coactus, seu dissimulata quam in tyrannum, licet socerum, gerebat simultate, libris
legendis ac disciplinis ediscendis, atque adeo
scriptioni totum se dedidit, quod in primis testatur
Liutprandus, libro 111, cap. 9, ubi illius pietatem
ac studia cominendat: Constantinus itaque Porphyrogenitus tum orationi tum lectionibus vucans,
tun se Domino commendabut, opere manuum vicum quæritans. Sane z wypaplan, id est picturam, pulchre exercebat; et lib. v, cap. 10, ubi de
quodain Diabolino: Constantinum denique libris
incumbentem ita convenit, ut scilicet uxoris fratrum
insidias præverteret. Suæ demum factus potestatis,
et ad se unicum reversa impern administratione,
philosophiæ et rhetorices studia, cæterarumque
omnium et artium et scientiarum studia pene
deperdita ita instauravit, ut urbs imperii primaria viris eruditis, quos ex universo imperio accivit,
abundare coeperit. Quin etiam optimorum scriptorum in omni doctrine genere exemplaria undique
conquisivit, Palatina iis instructa bibliotheca, quæ
non tam ipsius quam publico omnium usui dicarentur. Verum cum tantam tamque immensam librorum molem plerosque ab eorum lectione deterrare posse existimaret, ipse, ut principem decuit,
singulorum utilitati consulens, auctores omnes qui
dem argumentum tractaverant,ut in unum corpus
compingerentur curavit, resectis superfluis, ac
selectis ex unoquoque scriptore locis in quæ quisque elegantissime tractaverat Tales sunt Γεωποzov libri ab illo collecti, ut libri titulus et argumentum declarat. Alii non ipsius esse Constantini,
sed ejusdem Augusti jussu collectionem istam factam volunt, quam nescio cui Dionysio Uticensi
ascribit Nicolaus Guibertus in Assertione de Murrhinis pag. 23, cum alii, ut Jacobus Maussacus ad
Plutarchum, De fluminibus, pag. 194, auctoris nomen ignorari omnino contendant. Ita inmia-pixuy
libros ab eodem esse collectos plerique volunt.
Sed et Nonus medicus, in libri De morborum curatione Procemio Constantini jussu præceptiones
omnes medicas ex variis scriptoribus (horum tamen
suppressis nominibus) collegisse se testatur.Similis
argumenti, id est inedicine, liber exstat anonymi
in Bibliotheca Regia περὶ διαίτης, seu de ciborum
facultate, cujus auctor in Præfatione, illius præcepto id se operis aggressum profitetur. Verum his
et si qui præterea ejusmodi libri ad notitiam nostram non venerunt, et magnitudine operis et utilitate longe præstant collectanea historica in tres
et quinquaginta titulos, seu locos communes ab
eodem Constantino, aut illius jussu comprehensa,
ex quibus duo duntaxat ad nos pervenere, de legationibus scilicet, et de virtutibus et vitiis. Libri
vero quos ipse conscripsit, plures editi habentur,
quorum aliquot in unum volumen compegit Joannes Meursius: nam seorsim aliquot alii editi prostant, atque in primis Vita Basilii avi imperatoris
publicata primum a Leone Allatio, deinde a Combefisio, qui et ejus de imagine Edessena narrationem pariter edidit, ut et anonymi historiam libris
IV comprehensam a Michaele Theophili filio, in
quem desinit Chronicon Theophanie, usque ad
Michaelem Methystam, quam quidem ipsius Constantini jussu conscripsisse testatur in libri titulo
ac proemio, in quo et Vitam Basilii Macedonis ab
ipso nepote Constantino mira sermonis elegantia
conscriptam testatur. Laudatur præterea ab Allatio
in syntagmate de Symeonibus, sermo de relatione
Πολλῶν δὲ καὶ τούτων περιφανῶν ἔρωτα τρεφόντων τῆς βασιλείας, μᾶλλον τῶν ἄλλων περὶ τὸν ταύτης ἐφλέγμαινεν ἔρωτα ὁ τῶν σχολῶν δομέστικος ὁ Φωκᾶς, πεποιθὼς μὲν καὶ ἑαυτῷ διὰ τὸ γένος καὶ διὰ τὴν ἰσχύν, οὐχ ἥκιστα δὲ τῷ παρακοιμωμένῳ Κωνσταντίνῳ τῷ ἐκτομίᾳ, τὰ πάντα τότε παρὰ τοῖς ἀνακτόροις ἰσχύοντι, οὗ ἐπ’ ἀδελφῇ κηδεστὴς ἐτύγχανεν ὤν. ταῦτα τοίνυν ὁρῶν ὁ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου παιδαγωγὸς καὶ δείσας περὶ αὐτῷ, πείθει τοῦτον τὸν τοῦ στόλου δρουγγάριον τὸν εἰρημένον Ῥωμανὸν οἰκειώσασθαι καὶ φύλακα προςλαβέσθαι. ἐγχαράττει τοίνυν βιβλίον ὁ βασιλεὺς οἰκειόγραφον καὶ στέλλει τῷ δρουγγαρίῳ. ὁ δὲ τοῦτο δεξάμενος ὑπέσχετο τὴν τοῦ παρακοιμωμένου δυναστείαν, εἰ οἷόν τε, καθελεῖν. καί ποτε τοῦ παρακοιμωμένου, ἔνθα ὁ στόλος ὥρμιστο, παραγενομένου καὶ ἐπισπέρχοντος ἐκπλεῦσαι αὐτόν, ὁ δρουγγάριος δουλικώτερον αὐτῷ προσυπήντησε καὶ μεθ’ ὑποστολῆς ὡμίλει καὶ περὶ τὰς τριήρεις ἠρέμα πως προεβίβαζεν. ὡς δὲ τῇ ναυαρχίδι προσήγγισεν ἑτοίμους ἔχων ἄνδρας παρεπομένους αὐτῷ γενναίους τε καὶ πολλούς, ἄρατε τοῦτον εἶπεν.
ANNALIUM LIB. XVI.
ΚΑ'. "Αρτι δὲ τῆς μοναρχίας ὁ Κωνσταντίνος
τυχῶν, καὶ τῷ υἱῷ Ῥωμανῷ διάδημα περιέθετο,
τοῖς τε συναραμένοις αὐτῷ εἰς τὴν τῶν βασιλευόντων καθαίρεσιν, ἀμοιβὰς ἐκτιννύς, τὸν μὲν Φωκᾶν
Βέρθαν μάγιστρον ἐτίμησε, καὶ δομέστικον προσα
χειρίσατο τῶν σχολῶν τῆς ᾿Ανατολῆς. ᾿Αμφοῖν δὲ
τῶν τοῦ Βάρδα υἱῶν τὸν μὲν Νικηφόρον, τὸν ὕστε
μου βασιλεύσαντα τῶν ἀνατολικῶν προεβάλλετο
στρατηγὸν, τὸν δὲ Λέοντα τῆς Καππαδοκίας, καὶ
τοὺς ἄλλους ἄλλως ἡμείψατο. Τὸν δὲ τοῦ Στεφάνου
του βασιλέως υἱὸν Ῥωμανόν, ἐκτομίαν ἐποίησεν
ἀλλὰ μὴν καὶ Βασίλειον τὸν νήσον υἱὸν τοῦ γέρον
της Ρωμανού, ὃν ἐγείνατο δούλῃ τινὶ συμφθαρείς.
του Χριστοφόρου υἱὸν Μιχαὴλ ἀπέκειρε
κληρικόν. "Ην δὲ Κωνσταντῖνος τὰ πρὸς Θεὸν εὐσε
βλς, καὶ λόγοις προσκείμενος ὡς ἔστι καταμα
θεῖν ἐκ συγγραμμάτων αὐτοῦ, ἀλλὰ μέντοι καὶ ἐξ
ἐπιστολῶν, ἢ κἂν μὴ πρὸς τέχνην ἀκρίβωντο τὴν
Αητορικὴν, ἀλλά γε σχήματι τούτης καί τισιν ἰδέαις
ποικίλλονται. Εδίδου καὶ ῥυθμοῖς ἑαυτὸν, καὶ
xxx latov, xxl
μέτροις παντοδαποῖς. Γνοίη δέ τις τοῦτο ἐξ ὧν
ἐπὶ θανούσῃ αὐτῷ τῇ κοινωνῷ τοῦ βίου ἐμμέτρως
ἐθρήνησεν. Ἐπεμελήθη δὲ καὶ τῆς φιλοσοφίας αὐτῆς, ἐπιλελησμένης ἤδη σχεδόν, ἀλλὰ μέντοι καὶ τῶν
Tiv
XXI. Constantinus cum primum recuperasset
imperium, filium quoque Romanum diademate
ornavit, et ut iis quorum ope collegas amoverat,
reforret gratiam: Phocam Burdam magistrum
fecit, et legionum Orientalium domesticum renuntiavit. Nicephorum ejus filium, qui post imperio
potitus est, prætorem Orientis, alterum Leonem
Cappadociæ præsidem designavit, et ex cæteris
aliis alios honores habuit. Filium autem imperatoris Stephani Romanum juniorem, itemque Romani
senioris filium Basilium, ex ancilla procreatum,
castravit, Christophori filium Michaelem clericum
fieri jussit. Fuit Constantinus religiosus erga
Deum, et studiis litterarum deditus, quod ex scriptis et epistolis ejus apparet, quæ licet ad artem
oratoriam perpolita non sint, tamen rethoricis
ornamentis et figuris quibusdam scatent. Operam
quoque rythmis et omnis generis versibus dedit,
quod in iis scriptis cernitur, quibus obitum conjugis suæ deploravit. Ipsius etiam philosophiæ ra
tionem habuit, quæ pene in oblivionem venerat,
aliarumque disciplinarum, quas doctoribus or
dinatis jam deficientes refocillavit. Atque has virtutes habuit. In regno autem administrando fuit
Variæ lectiones et notæ.
Leone M. imperante stabat, cujus meminit Nicephorus presb. in Vita ms. C. Andreæ propter Christum Sali (uterque porro vixit sub eodem Augusto, qui hæc de illo tradit: Kazapɛúys! oùv mpò;
τὴν εὐκτήριον οἶκον τῆς ὑπεραγίας Θεοτόκου τῷ ἐπου
νομαζομένῳ Μυρελαίῳ, διὰ τὸν τίμιον αὐτῆς χαρακ
τῆς βλύζειν τὸ μυρόν ὡς ἔλαιον.
143) Καὶ λόγοις προσκείμενος. Ad imperii
habenas adbuc puer, vixque septennis pervenerat
Constantinus, statimque rerum suminam arripuerat Romanus Laca penus Βασιλεοπάτορος dignitate
donatus, usurpato deinde imperatoris titulo, eoque
filiis indulto, quibus etiam Constantinum tandem
postposuit, ita ut nullo is (quandiu vixit) fere haberetur loco qui, dum ita se res haberent, seu
necessitate coactus, seu dissimulata quam in tyrannum, licet socerum, gerebat simultate, libris
legendis ac disciplinis ediscendis, atque adeo
scriptioni totum se dedidit, quod in primis testatur
Liutprandus, libro 111, cap. 9, ubi illius pietatem
ac studia cominendat: Constantinus itaque Porphyrogenitus tum orationi tum lectionibus vucans,
tun se Domino commendabut, opere manuum vicum quæritans. Sane z wypaplan, id est picturam, pulchre exercebat; et lib. v, cap. 10, ubi de
quodain Diabolino: Constantinum denique libris
incumbentem ita convenit, ut scilicet uxoris fratrum
insidias præverteret. Suæ demum factus potestatis,
et ad se unicum reversa impern administratione,
philosophiæ et rhetorices studia, cæterarumque
omnium et artium et scientiarum studia pene
deperdita ita instauravit, ut urbs imperii primaria viris eruditis, quos ex universo imperio accivit,
abundare coeperit. Quin etiam optimorum scriptorum in omni doctrine genere exemplaria undique
conquisivit, Palatina iis instructa bibliotheca, quæ
non tam ipsius quam publico omnium usui dicarentur. Verum cum tantam tamque immensam librorum molem plerosque ab eorum lectione deterrare posse existimaret, ipse, ut principem decuit,
singulorum utilitati consulens, auctores omnes qui
dem argumentum tractaverant,ut in unum corpus
compingerentur curavit, resectis superfluis, ac
selectis ex unoquoque scriptore locis in quæ quisque elegantissime tractaverat Tales sunt Γεωποzov libri ab illo collecti, ut libri titulus et argumentum declarat. Alii non ipsius esse Constantini,
sed ejusdem Augusti jussu collectionem istam factam volunt, quam nescio cui Dionysio Uticensi
ascribit Nicolaus Guibertus in Assertione de Murrhinis pag. 23, cum alii, ut Jacobus Maussacus ad
Plutarchum, De fluminibus, pag. 194, auctoris nomen ignorari omnino contendant. Ita inmia-pixuy
libros ab eodem esse collectos plerique volunt.
Sed et Nonus medicus, in libri De morborum curatione Procemio Constantini jussu præceptiones
omnes medicas ex variis scriptoribus (horum tamen
suppressis nominibus) collegisse se testatur.Similis
argumenti, id est inedicine, liber exstat anonymi
in Bibliotheca Regia περὶ διαίτης, seu de ciborum
facultate, cujus auctor in Præfatione, illius præcepto id se operis aggressum profitetur. Verum his
et si qui præterea ejusmodi libri ad notitiam nostram non venerunt, et magnitudine operis et utilitate longe præstant collectanea historica in tres
et quinquaginta titulos, seu locos communes ab
eodem Constantino, aut illius jussu comprehensa,
ex quibus duo duntaxat ad nos pervenere, de legationibus scilicet, et de virtutibus et vitiis. Libri
vero quos ipse conscripsit, plures editi habentur,
quorum aliquot in unum volumen compegit Joannes Meursius: nam seorsim aliquot alii editi prostant, atque in primis Vita Basilii avi imperatoris
publicata primum a Leone Allatio, deinde a Combefisio, qui et ejus de imagine Edessena narrationem pariter edidit, ut et anonymi historiam libris
IV comprehensam a Michaele Theophili filio, in
quem desinit Chronicon Theophanie, usque ad
Michaelem Methystam, quam quidem ipsius Constantini jussu conscripsisse testatur in libri titulo
ac proemio, in quo et Vitam Basilii Macedonis ab
ipso nepote Constantino mira sermonis elegantia
conscriptam testatur. Laudatur præterea ab Allatio
in syntagmate de Symeonibus, sermo de relatione
PG 135:89οἱ δὲ συσχόντες αὐτὸν εἰς τὴν τριήρη ἐνέθεντο, τῶν περὶ αὐτὸν αὐτίκα διασπαρέντων. τοῦτο τῇ βασιλίδι ἐνωτισθὲν εἰς θόρυβον αὐτὴν καὶ τοὺς ἐν τέλει ἐνέβαλε. πέμπει τοίνυν πρὸς τὸν Ῥωμανὸν ἐρωτῶσα τί ἂν εἴη τὸ γεγονός. ἀλλὰ τὸ ναυτικὸν λίθοις τοὺς πεμφθέντας ἐδίωξαν. τῇ δ’ ἑξῆς τὸν πατριάρχην ὁ βασιλεὺς μετακαλεσάμενος καὶ τὸν μάγιστρον Στέφανον ἔπεμψε τοὺς ἐκ τῶν βασιλείων τὴν αὐτοῦ μητέρα κατάξοντας. τῆς δὲ τῷ υἱῷ προσφυείσης μετὰ δακρύων, εἰς οἶκτον ἐκεῖνος ἐκλίθη καὶ ἀφῆκεν αὐτήν, εἰς ἑαυτὸν δὲ τὴν ἐξουσίαν μετήνεγκε καὶ προεχειρίσατο δομέστικον τῶν σχολῶν τὸν Γαριδᾶν Ἰωάννην τὸν μάγιστρον. ὁ δὲ δρουγγάριος ὁ Λακαπηνός, ἐξαρτύσας τὸν στόλον ὥσπερ εἰς ναυμαχίαν κατὰ τὴν ἡμέραν τοῦ εὐαγγελισμοῦ τοῖς βασιλείοις προσέπλευσεν εἰς τὸν Βουκολέοντα. καὶ ὁ μὲν πατριάρχης καὶ ὁ μάγιστρος Στέφανος εὐθὺς ἐκ τῶν ἀνακτόρων ἐξέστησαν, ὁ δὲ Ῥωμανὸς ὅρκους πρότερον τελέσας φρικωδεστάτους μήποτε κατὰ τοῦ βασιλέως φρονῆσαι μηδ’ ἐπιθέσθαι τῇ βασιλείᾳ, ἀνῆλθεν εἰς τὰ βασίλεια·
ANNALIUM LIB. XVI.
». Ὅθεν καὶ ὑπὸ παιδαγωγούς ἐτέλει ὁ gogis adhuc paruit: post, eorum jugo excusso,
άρχης, ἕως αὐτῷ ἐβασίλευσεν ὁ πατήρ multa præter decorum, aut (ut rectius dicam)
ούτους ἀποσεισάμενος, πολλὰ τῶν οὐ δεόντων
ν ἀπειρημένων (εἰπεῖν εἰκειότερον) διεπράτἱππομανῶν τε καὶ κυνοτροφῶν, καὶ θήραις
είμενος, καὶ τὰ τούτοις πράττων ἀκόλουθα.
contra officium fecit. Nam alendi equos et canes
ac venationum similiumque rerum insano studio
tenebatur. Cum igitur inter equas plurimas quas
alebat, unam insigniorem sacro Magnæ Quintæ die
δὲ καὶ ἵππων σφοδρότατον ἔρωτα, καὶ peperisse sacra celebranti patriarchæ nuntiatum
Ιηλείας ἵππους πάνυ πολλάς. Μία τοίνυν esset: lælitia elatus, divinoque sacrificio propeἡ τῶν λοιπῶν ἐπισημοτέρα κατὰ γαστρὸς rant absoluto. ad Cosmidium 195 festinavit
ι, ἔτυχε τεκοῦσα κατὰ τὴν ἱερὰν τῆς μεγά- (nam ibi ejus equi stabulant) visoque pullo
έμπτης ἡμέραν, καὶ λειτουργοῦντι τότε τῷ recens nato, in ecclesiam reversus, festum sanctæ
άρχη, εκέ τις κομίζων περὶ τοῦ τῆς ἴππου Passionis Servatoris perigit. Mortis ei causa fuit
ῦ εὐαγγέλια· ὁ δὲ ὑπερήσθη, καὶ τὴν θείαν equitatio, qua cum audacissime uti soleret, semel
γίαν συντεμών, σπουδῇ πρὸς τὸ Κοσμίδιον ad murum quemdam maritimum alliso corpore,
λυθεν (ἐκεῖ γὰρ εἶχον αἱ ἵπποι αὐτοῦ τὰς δια- sanguinem per os rejecit. Unde cum biennium
) καὶ τὸν νεογνόν πῶλον ἑωρακώς, ὑπε ægrotasset, ex aqua intercute obiit. Ei successit
:εν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τὴν τῶν ἁγίων “Polyeuctus monachus spado, et eloquentia et vir-
τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ἐτέλεσε τελετήν. Κατ.
κ δὲ τὴν ζωὴν ἐξ ἱππασίας· θρασύτατα γὰρ
ἔμενος, καὶ πρὸς τεῖχός τι τῶν παραθαλασ‐
προσαβαχθείς, αἷμα διὰ στόματος ἀνήγαγε,
ίθεν ἐπὶ δύο ἔτη νοσήσας, εἶτα καὶ ὑδέρῳ περιἀπεβίω. Καὶ
Καὶ προσεχειρίσθη πατριάρχης
υκτος μοναχὸς ἐκτομίας, καὶ λόγῳ διααν καὶ ἀριτῇ, ὃς παρὰ τοῦ Καισαρείας κεχειητο. Ο γὰρ Ηρακλείας προκεκρουκώς κατά
· βασιλεῖ, ἐκωλύθη τοῦ προνομίου αὐτοῦ· καὶ
τοῖς φιλοσκώμμοσιν εὔρητο κατὰ τοῦ πα·
χου αἰτίαμα. Ἐπεὶ δ᾽ ἐχειροτονήθη, τῷ βα
ἐντυχών, καταδρομὴν ἐποιήσατο τῶν συγγενῶν
γέροντος Ῥωμανοῦ, καὶ ἀναστεῖλαι τὴν τούτων
εξίαν παρήνει. Ὅπερ οὔτ᾽ αὐτὸς ἀνεπαχθῶς
π, καὶ ἡ βασιλὶς Ἑλένη, παρὰ τοῦ ἐκτομίου
είου, ὃς μετέπειτα παρακοιμώμενος γέγονε,
βασθεῖσα, ἠρέθισε κατὰ τοῦ πατριάρχου τὸν
φάτορα, καὶ ἐζήτει λαβήν, δι' ἧς αὐτὸν τὴν
ερωσύνην ἀφέληται. Τότε δὲ καὶ ἡ τιμία χεὶρ
Προδρόμου εἰς τὴν ὑπερκειμένην ἀπεκομίσθη
πόλεων ἐξ ᾿Αντιοχείας διά τινος διακόνου Ιώβ.
avatute præstans, a Cæsariensi episcopo consecratus.
Nam Heracliensis offenso Cæsare, jus suum usurpare non potuit, quæ res criminandi patriarcham
ansam obtrectatoribus præbuit. Sed cum renuntiatus esset, imperatorem convenit, cognatisque
senioris Romani accusatis, monuit ut eorum
ritiam coerceret. Quod nec ille citra molestiam
audivit, et imperatrix Helena, Basilio spadone instigante, qui post prepositus cubiculi exstitit,maritum contra patriarcham incitavit, causam quæritans qua pontificatum ei eriperet. Eo tempore
veneranda manus Præcursoris, per quemdam diaconum Jobum Antiocha Byzantium est translata,
Porro Cretensibus Agarenis maritimam Romanorum
oram infestantibus: imperator maximam bellicarum navium classem contra eos misit. Verum ea
navarchi imperitia et negligentia impegit, maxima
parte classiariorum vel capta vel interfecta, paucissimis elapsis; ac ipse etiam navarchus captus
fuisset, nisi ejus satellites cum conglobati circumstetissent, ac pulsis Agarenis, prætoriæ triremis
conscendendæ, et fugæ facultatem præbuissent.
Cæterum Bardas Phocas, legionum domesticus,
rem aliter gessit contra Orientales Agarenos, qui
cum bellum arte imperatoria periteque administraret, multas hostibus urbes ademit, et obvia
quæque prædatus est. At imperatoris filius Romanus, ex imberbi jam vir factus, protestatis ad se
δ' ἐν τῇ Κρήτῃ Αγαρηνῶν τὰ παράλια τῆς
ιαίων ἡγεμονίας ληϊζομένων, ὁ βασιλεὺς στόλον
μεσάμενος, ὃν πλεῖσται συνίστων νῆες πολεμικαι, κατ' ἐκείνων ἐκπέπομφεν. Αλλ' ἐσφάλητὰ τοῦ στόλου τῇ τοῦ ναυαρχοῦντος ἀπειρία
ἐμελείᾳ. Καὶ τὸ μὲν πλεῖστον τοῦ πληρώματος
νεῶν ἀπώλετο, τὸ μὲν ἑαλωκὸς, τὸ δὲ μαχαίρας pertrahendæ cupiditate, vitæ patris, adjutante
η γενόμενον, πολλοστὸν δὲ διασέσωστο. Καὶ
uxore, insidiatur, medicamento purganti, quod
Variæ lectiones et notæ.
iarcham constituit: cumque cum Alberici cupiis non lateret, missis ei muneribus satis magnis
cit, ut ex papæ nomine Theophylacto patriarchæ
ræ millerentur, quarum auctoritate cum ipse tum
cessores ejus absque paparum permissa palliis
rentur. Ex quo turpi commercio vituperandus mos
levil, ut non solum patriarchæ, sed etiam episcopi
ius Græciæ palliis utantur. Quod postremum an
nino verum sit, disquirimus in Glossario med.
zcit. in v. 'Ωμοφόριον.
Πολύευκτος. Hujus memoriam colunt
aci 5 Febr., ut est in Menæis: de quo hæc præPATROL. GR. CXXXV.
cæteris narrat Symeon logotheta in Chron. ms. in
Porphyrogen.: Ὁ ἀνωτάτω εἰρημένος Πολύευκτος
μοναχός, τίμιος ἀνὴρ καὶ ἁγιώτατος, τότε καὶ ἀποστολικῶν ἐσθήτων ἀποκεκρυμμένων ἔν τινι γωνία
τῆς πόλεως δηλωθεισῶν τῷ Βασιλεῖ, μετὰ πάσης τι
μῆς καὶ δοξολογίας ἀνελόμενος αὐτὰς, τῷ μεγάλῳ
των Αγίων Αποστόλων ἀπεθησαύρησε ναῷ, καὶ τὰ
λείψανα τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου· ἃ καὶ μερισθέντα,
τὰ μὴν ἐν τῷ σηκῷ τῶν Ἁγίων Αποστόλων ἐτέθη
σαν, τὰ δὲ ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἁγίας μάρτυρος Αναστ
τασίας.
καὶ εἰς τὸν ἐν τῷ Φάρῳ ναὸν τῷ Κωνσταντίνῳ συνεισελθὼν καὶ πίστεις δούς τε καὶ εἰληφὼς μέγας ἑταιρειάρχης προβάλλεται. ἐπέστειλε δὲ τῷ Φωκᾷ ὁ βασιλεὺς μὴ ἀθυμῆσαι μηδ’ ἀπογνῶναι, προσμεῖναι δὲ μικρόν, ὡς μελλούσης αὐτῷ γενέσθαι προνοίας μετὰ βραχύ. Ὁ δὲ Ῥωμανὸς τὴν ἑαυτοῦ θυγατέρα Ἐλένην μνηστεύεται τῷ βασιλεῖ Κωνσταντίνῳ, καὶ τῇ τρίτῃ τοῦ πάσχα τετέλεστο τὰ γαμήλια, τοῦ πατριάρχου Νικολάου τὴν ἱερολογίαν ποιήσαντος· καὶ αὐτίκα τετίμηται βασιλεοπάτωρ ὁ Ῥωμανός, μέγας δ’ ἑταιρειάρχης Χριστοφόρος ὁ τούτου υἱός. ταῦτα δὲ μαθὼν ὁ Φωκᾶς τυραννίδι ἐπέθετο, Κωνσταντῖνον τὸν παρακοιμώμενον προσλαβόμενος καὶ ἑτέρους τῶν ἀρχόντων καὶ διαβεβαιούμενος ὑπὲρ τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου πράττειν ὃ πράττει. ὁ Ῥωμανὸς δὲ γραφὴν γεγραφὼς ἀνατροπὴν περιέχουσαν τῆς τοῦ Φωκᾶ προφάσεως καὶ ταύτην τῇ τοῦ βασιλέως ὑποσημασίᾳ καὶ χρυσῇ σφραγῖδι βεβαιωσάμενος, πέμπει ταύτην παρὰ τὸ μετὰ τοῦ Φωκᾶ στράτευμα μετά τινος γυναίου ἑταιρικοῦ. κἀκεῖνο πολλοῖς τὴν χρυσοσήμαντον ὑποδεικνύον λάθρᾳ γραφὴν πολλοὺς καταλιπεῖν πεποίηκε τὸν Φωκᾶν καὶ προσχωρῆσαι τῷ βασιλεῖ.
ANNALIUM LIB. XVI.
». Ὅθεν καὶ ὑπὸ παιδαγωγούς ἐτέλει ὁ gogis adhuc paruit: post, eorum jugo excusso,
άρχης, ἕως αὐτῷ ἐβασίλευσεν ὁ πατήρ multa præter decorum, aut (ut rectius dicam)
ούτους ἀποσεισάμενος, πολλὰ τῶν οὐ δεόντων
ν ἀπειρημένων (εἰπεῖν εἰκειότερον) διεπράτἱππομανῶν τε καὶ κυνοτροφῶν, καὶ θήραις
είμενος, καὶ τὰ τούτοις πράττων ἀκόλουθα.
contra officium fecit. Nam alendi equos et canes
ac venationum similiumque rerum insano studio
tenebatur. Cum igitur inter equas plurimas quas
alebat, unam insigniorem sacro Magnæ Quintæ die
δὲ καὶ ἵππων σφοδρότατον ἔρωτα, καὶ peperisse sacra celebranti patriarchæ nuntiatum
Ιηλείας ἵππους πάνυ πολλάς. Μία τοίνυν esset: lælitia elatus, divinoque sacrificio propeἡ τῶν λοιπῶν ἐπισημοτέρα κατὰ γαστρὸς rant absoluto. ad Cosmidium 195 festinavit
ι, ἔτυχε τεκοῦσα κατὰ τὴν ἱερὰν τῆς μεγά- (nam ibi ejus equi stabulant) visoque pullo
έμπτης ἡμέραν, καὶ λειτουργοῦντι τότε τῷ recens nato, in ecclesiam reversus, festum sanctæ
άρχη, εκέ τις κομίζων περὶ τοῦ τῆς ἴππου Passionis Servatoris perigit. Mortis ei causa fuit
ῦ εὐαγγέλια· ὁ δὲ ὑπερήσθη, καὶ τὴν θείαν equitatio, qua cum audacissime uti soleret, semel
γίαν συντεμών, σπουδῇ πρὸς τὸ Κοσμίδιον ad murum quemdam maritimum alliso corpore,
λυθεν (ἐκεῖ γὰρ εἶχον αἱ ἵπποι αὐτοῦ τὰς δια- sanguinem per os rejecit. Unde cum biennium
) καὶ τὸν νεογνόν πῶλον ἑωρακώς, ὑπε ægrotasset, ex aqua intercute obiit. Ei successit
:εν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τὴν τῶν ἁγίων “Polyeuctus monachus spado, et eloquentia et vir-
τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ἐτέλεσε τελετήν. Κατ.
κ δὲ τὴν ζωὴν ἐξ ἱππασίας· θρασύτατα γὰρ
ἔμενος, καὶ πρὸς τεῖχός τι τῶν παραθαλασ‐
προσαβαχθείς, αἷμα διὰ στόματος ἀνήγαγε,
ίθεν ἐπὶ δύο ἔτη νοσήσας, εἶτα καὶ ὑδέρῳ περιἀπεβίω. Καὶ
Καὶ προσεχειρίσθη πατριάρχης
υκτος μοναχὸς ἐκτομίας, καὶ λόγῳ διααν καὶ ἀριτῇ, ὃς παρὰ τοῦ Καισαρείας κεχειητο. Ο γὰρ Ηρακλείας προκεκρουκώς κατά
· βασιλεῖ, ἐκωλύθη τοῦ προνομίου αὐτοῦ· καὶ
τοῖς φιλοσκώμμοσιν εὔρητο κατὰ τοῦ πα·
χου αἰτίαμα. Ἐπεὶ δ᾽ ἐχειροτονήθη, τῷ βα
ἐντυχών, καταδρομὴν ἐποιήσατο τῶν συγγενῶν
γέροντος Ῥωμανοῦ, καὶ ἀναστεῖλαι τὴν τούτων
εξίαν παρήνει. Ὅπερ οὔτ᾽ αὐτὸς ἀνεπαχθῶς
π, καὶ ἡ βασιλὶς Ἑλένη, παρὰ τοῦ ἐκτομίου
είου, ὃς μετέπειτα παρακοιμώμενος γέγονε,
βασθεῖσα, ἠρέθισε κατὰ τοῦ πατριάρχου τὸν
φάτορα, καὶ ἐζήτει λαβήν, δι' ἧς αὐτὸν τὴν
ερωσύνην ἀφέληται. Τότε δὲ καὶ ἡ τιμία χεὶρ
Προδρόμου εἰς τὴν ὑπερκειμένην ἀπεκομίσθη
πόλεων ἐξ ᾿Αντιοχείας διά τινος διακόνου Ιώβ.
avatute præstans, a Cæsariensi episcopo consecratus.
Nam Heracliensis offenso Cæsare, jus suum usurpare non potuit, quæ res criminandi patriarcham
ansam obtrectatoribus præbuit. Sed cum renuntiatus esset, imperatorem convenit, cognatisque
senioris Romani accusatis, monuit ut eorum
ritiam coerceret. Quod nec ille citra molestiam
audivit, et imperatrix Helena, Basilio spadone instigante, qui post prepositus cubiculi exstitit,maritum contra patriarcham incitavit, causam quæritans qua pontificatum ei eriperet. Eo tempore
veneranda manus Præcursoris, per quemdam diaconum Jobum Antiocha Byzantium est translata,
Porro Cretensibus Agarenis maritimam Romanorum
oram infestantibus: imperator maximam bellicarum navium classem contra eos misit. Verum ea
navarchi imperitia et negligentia impegit, maxima
parte classiariorum vel capta vel interfecta, paucissimis elapsis; ac ipse etiam navarchus captus
fuisset, nisi ejus satellites cum conglobati circumstetissent, ac pulsis Agarenis, prætoriæ triremis
conscendendæ, et fugæ facultatem præbuissent.
Cæterum Bardas Phocas, legionum domesticus,
rem aliter gessit contra Orientales Agarenos, qui
cum bellum arte imperatoria periteque administraret, multas hostibus urbes ademit, et obvia
quæque prædatus est. At imperatoris filius Romanus, ex imberbi jam vir factus, protestatis ad se
δ' ἐν τῇ Κρήτῃ Αγαρηνῶν τὰ παράλια τῆς
ιαίων ἡγεμονίας ληϊζομένων, ὁ βασιλεὺς στόλον
μεσάμενος, ὃν πλεῖσται συνίστων νῆες πολεμικαι, κατ' ἐκείνων ἐκπέπομφεν. Αλλ' ἐσφάλητὰ τοῦ στόλου τῇ τοῦ ναυαρχοῦντος ἀπειρία
ἐμελείᾳ. Καὶ τὸ μὲν πλεῖστον τοῦ πληρώματος
νεῶν ἀπώλετο, τὸ μὲν ἑαλωκὸς, τὸ δὲ μαχαίρας pertrahendæ cupiditate, vitæ patris, adjutante
η γενόμενον, πολλοστὸν δὲ διασέσωστο. Καὶ
uxore, insidiatur, medicamento purganti, quod
Variæ lectiones et notæ.
iarcham constituit: cumque cum Alberici cupiis non lateret, missis ei muneribus satis magnis
cit, ut ex papæ nomine Theophylacto patriarchæ
ræ millerentur, quarum auctoritate cum ipse tum
cessores ejus absque paparum permissa palliis
rentur. Ex quo turpi commercio vituperandus mos
levil, ut non solum patriarchæ, sed etiam episcopi
ius Græciæ palliis utantur. Quod postremum an
nino verum sit, disquirimus in Glossario med.
zcit. in v. 'Ωμοφόριον.
Πολύευκτος. Hujus memoriam colunt
aci 5 Febr., ut est in Menæis: de quo hæc præPATROL. GR. CXXXV.
cæteris narrat Symeon logotheta in Chron. ms. in
Porphyrogen.: Ὁ ἀνωτάτω εἰρημένος Πολύευκτος
μοναχός, τίμιος ἀνὴρ καὶ ἁγιώτατος, τότε καὶ ἀποστολικῶν ἐσθήτων ἀποκεκρυμμένων ἔν τινι γωνία
τῆς πόλεως δηλωθεισῶν τῷ Βασιλεῖ, μετὰ πάσης τι
μῆς καὶ δοξολογίας ἀνελόμενος αὐτὰς, τῷ μεγάλῳ
των Αγίων Αποστόλων ἀπεθησαύρησε ναῷ, καὶ τὰ
λείψανα τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου· ἃ καὶ μερισθέντα,
τὰ μὴν ἐν τῷ σηκῷ τῶν Ἁγίων Αποστόλων ἐτέθη
σαν, τὰ δὲ ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἁγίας μάρτυρος Αναστ
τασίας.
ὁ δὲ Φωκᾶς ἐν Χρυσοπόλει γενόμενος καὶ καταλειφθεὶς ὑπὸ τοῦ μετ’ αὐτοῦ πλήθους τῷ βασιλεῖ προσφοιτήσαντος ἐτράπετο εἰς φυγὴν καὶ ἔν τινι χωρίῳ γενόμενος, ὅπερ παρὰ τῶν ἐγχωρίων Γοηλέων κατωνομάζετο, συλλαμβάνεται καὶ τυφλωθεὶς εἰσάγεται εἰς τὴν βασιλεύουσαν· καὶ τοῦτο τέλος τῇ αὐτοῦ τυραννίδι ἐγένετο. ἀλλὰ μὴν καὶ ἑτέρα ἐπιβουλὴ κατὰ τοῦ βασιλέως συνέστη· νεανίας γάρ τινες καθῆκαν κατ’ αὐτοῦ θηρῶντος, ἵνα αὐτῷ ἐν τῇ θήρᾳ ἐπίθωνται. ἀλλ’ ἐγνώσθη τὸ βούλευμα, καὶ οἱ πρωτουργοὶ ἐκολάσθησαν. Ἐξεβλήθη δὲ τῶν βασιλείων καὶ ἡ τοῦ βασιλέως μήτηρ Ζωή, ὡς ἐπιβουλεύουσα δῆθεν τῷ βασιλεοπάτορι, καὶ ἀπεκάρη ἐν τῇ τῆς ἁγίας Εὐφημίας μονῇ. τῇ δὲ κδ τοῦ Σεπτεβρίου μηνὸς εἰς τὴν τοῦ Καίσαρος ἀξίαν ἀνήχθη ὁ Ῥωμανὸς καὶ κατὰ τὸν Δεκέμβριον τῷ τῆς βασιλείας διαδήματι τεταινίωτο παρὰ τοῦ πατριάρχου Νικολάου τοῦ Κωνσταντίνου δῆθεν ἐπιτροπῇ.
ANNALIUM LIB. XVI.
». Ὅθεν καὶ ὑπὸ παιδαγωγούς ἐτέλει ὁ gogis adhuc paruit: post, eorum jugo excusso,
άρχης, ἕως αὐτῷ ἐβασίλευσεν ὁ πατήρ multa præter decorum, aut (ut rectius dicam)
ούτους ἀποσεισάμενος, πολλὰ τῶν οὐ δεόντων
ν ἀπειρημένων (εἰπεῖν εἰκειότερον) διεπράτἱππομανῶν τε καὶ κυνοτροφῶν, καὶ θήραις
είμενος, καὶ τὰ τούτοις πράττων ἀκόλουθα.
contra officium fecit. Nam alendi equos et canes
ac venationum similiumque rerum insano studio
tenebatur. Cum igitur inter equas plurimas quas
alebat, unam insigniorem sacro Magnæ Quintæ die
δὲ καὶ ἵππων σφοδρότατον ἔρωτα, καὶ peperisse sacra celebranti patriarchæ nuntiatum
Ιηλείας ἵππους πάνυ πολλάς. Μία τοίνυν esset: lælitia elatus, divinoque sacrificio propeἡ τῶν λοιπῶν ἐπισημοτέρα κατὰ γαστρὸς rant absoluto. ad Cosmidium 195 festinavit
ι, ἔτυχε τεκοῦσα κατὰ τὴν ἱερὰν τῆς μεγά- (nam ibi ejus equi stabulant) visoque pullo
έμπτης ἡμέραν, καὶ λειτουργοῦντι τότε τῷ recens nato, in ecclesiam reversus, festum sanctæ
άρχη, εκέ τις κομίζων περὶ τοῦ τῆς ἴππου Passionis Servatoris perigit. Mortis ei causa fuit
ῦ εὐαγγέλια· ὁ δὲ ὑπερήσθη, καὶ τὴν θείαν equitatio, qua cum audacissime uti soleret, semel
γίαν συντεμών, σπουδῇ πρὸς τὸ Κοσμίδιον ad murum quemdam maritimum alliso corpore,
λυθεν (ἐκεῖ γὰρ εἶχον αἱ ἵπποι αὐτοῦ τὰς δια- sanguinem per os rejecit. Unde cum biennium
) καὶ τὸν νεογνόν πῶλον ἑωρακώς, ὑπε ægrotasset, ex aqua intercute obiit. Ei successit
:εν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τὴν τῶν ἁγίων “Polyeuctus monachus spado, et eloquentia et vir-
τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ἐτέλεσε τελετήν. Κατ.
κ δὲ τὴν ζωὴν ἐξ ἱππασίας· θρασύτατα γὰρ
ἔμενος, καὶ πρὸς τεῖχός τι τῶν παραθαλασ‐
προσαβαχθείς, αἷμα διὰ στόματος ἀνήγαγε,
ίθεν ἐπὶ δύο ἔτη νοσήσας, εἶτα καὶ ὑδέρῳ περιἀπεβίω. Καὶ
Καὶ προσεχειρίσθη πατριάρχης
υκτος μοναχὸς ἐκτομίας, καὶ λόγῳ διααν καὶ ἀριτῇ, ὃς παρὰ τοῦ Καισαρείας κεχειητο. Ο γὰρ Ηρακλείας προκεκρουκώς κατά
· βασιλεῖ, ἐκωλύθη τοῦ προνομίου αὐτοῦ· καὶ
τοῖς φιλοσκώμμοσιν εὔρητο κατὰ τοῦ πα·
χου αἰτίαμα. Ἐπεὶ δ᾽ ἐχειροτονήθη, τῷ βα
ἐντυχών, καταδρομὴν ἐποιήσατο τῶν συγγενῶν
γέροντος Ῥωμανοῦ, καὶ ἀναστεῖλαι τὴν τούτων
εξίαν παρήνει. Ὅπερ οὔτ᾽ αὐτὸς ἀνεπαχθῶς
π, καὶ ἡ βασιλὶς Ἑλένη, παρὰ τοῦ ἐκτομίου
είου, ὃς μετέπειτα παρακοιμώμενος γέγονε,
βασθεῖσα, ἠρέθισε κατὰ τοῦ πατριάρχου τὸν
φάτορα, καὶ ἐζήτει λαβήν, δι' ἧς αὐτὸν τὴν
ερωσύνην ἀφέληται. Τότε δὲ καὶ ἡ τιμία χεὶρ
Προδρόμου εἰς τὴν ὑπερκειμένην ἀπεκομίσθη
πόλεων ἐξ ᾿Αντιοχείας διά τινος διακόνου Ιώβ.
avatute præstans, a Cæsariensi episcopo consecratus.
Nam Heracliensis offenso Cæsare, jus suum usurpare non potuit, quæ res criminandi patriarcham
ansam obtrectatoribus præbuit. Sed cum renuntiatus esset, imperatorem convenit, cognatisque
senioris Romani accusatis, monuit ut eorum
ritiam coerceret. Quod nec ille citra molestiam
audivit, et imperatrix Helena, Basilio spadone instigante, qui post prepositus cubiculi exstitit,maritum contra patriarcham incitavit, causam quæritans qua pontificatum ei eriperet. Eo tempore
veneranda manus Præcursoris, per quemdam diaconum Jobum Antiocha Byzantium est translata,
Porro Cretensibus Agarenis maritimam Romanorum
oram infestantibus: imperator maximam bellicarum navium classem contra eos misit. Verum ea
navarchi imperitia et negligentia impegit, maxima
parte classiariorum vel capta vel interfecta, paucissimis elapsis; ac ipse etiam navarchus captus
fuisset, nisi ejus satellites cum conglobati circumstetissent, ac pulsis Agarenis, prætoriæ triremis
conscendendæ, et fugæ facultatem præbuissent.
Cæterum Bardas Phocas, legionum domesticus,
rem aliter gessit contra Orientales Agarenos, qui
cum bellum arte imperatoria periteque administraret, multas hostibus urbes ademit, et obvia
quæque prædatus est. At imperatoris filius Romanus, ex imberbi jam vir factus, protestatis ad se
δ' ἐν τῇ Κρήτῃ Αγαρηνῶν τὰ παράλια τῆς
ιαίων ἡγεμονίας ληϊζομένων, ὁ βασιλεὺς στόλον
μεσάμενος, ὃν πλεῖσται συνίστων νῆες πολεμικαι, κατ' ἐκείνων ἐκπέπομφεν. Αλλ' ἐσφάλητὰ τοῦ στόλου τῇ τοῦ ναυαρχοῦντος ἀπειρία
ἐμελείᾳ. Καὶ τὸ μὲν πλεῖστον τοῦ πληρώματος
νεῶν ἀπώλετο, τὸ μὲν ἑαλωκὸς, τὸ δὲ μαχαίρας pertrahendæ cupiditate, vitæ patris, adjutante
η γενόμενον, πολλοστὸν δὲ διασέσωστο. Καὶ
uxore, insidiatur, medicamento purganti, quod
Variæ lectiones et notæ.
iarcham constituit: cumque cum Alberici cupiis non lateret, missis ei muneribus satis magnis
cit, ut ex papæ nomine Theophylacto patriarchæ
ræ millerentur, quarum auctoritate cum ipse tum
cessores ejus absque paparum permissa palliis
rentur. Ex quo turpi commercio vituperandus mos
levil, ut non solum patriarchæ, sed etiam episcopi
ius Græciæ palliis utantur. Quod postremum an
nino verum sit, disquirimus in Glossario med.
zcit. in v. 'Ωμοφόριον.
Πολύευκτος. Hujus memoriam colunt
aci 5 Febr., ut est in Menæis: de quo hæc præPATROL. GR. CXXXV.
cæteris narrat Symeon logotheta in Chron. ms. in
Porphyrogen.: Ὁ ἀνωτάτω εἰρημένος Πολύευκτος
μοναχός, τίμιος ἀνὴρ καὶ ἁγιώτατος, τότε καὶ ἀποστολικῶν ἐσθήτων ἀποκεκρυμμένων ἔν τινι γωνία
τῆς πόλεως δηλωθεισῶν τῷ Βασιλεῖ, μετὰ πάσης τι
μῆς καὶ δοξολογίας ἀνελόμενος αὐτὰς, τῷ μεγάλῳ
των Αγίων Αποστόλων ἀπεθησαύρησε ναῷ, καὶ τὰ
λείψανα τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου· ἃ καὶ μερισθέντα,
τὰ μὴν ἐν τῷ σηκῷ τῶν Ἁγίων Αποστόλων ἐτέθη
σαν, τὰ δὲ ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἁγίας μάρτυρος Αναστ
τασίας.
PG 135:91Καὶ ὁ μὲν Λακαπηνὸς Ῥωμανὸς οὕτω τῆς ἀναρρήσεως ἔτυχεν, οὐκ ἠγάπα δὲ ταύτης τυχὼν αὐτός, ἀλλὰ μετὰ βραχὺ καὶ τὴν οἰκείαν ὁμευνέτιν τὴν Θεοδώραν ταινιοῖ, εἶτα καὶ τὸν υἱὸν Χριστοφόρον, προαιρέσει μὲν τῷ δοκεῖν τοῦ Κωνσταντίνου, τῇ δ’ ἀληθείᾳ βιαζομένου ἀσχάλλοντός τε πρὸς οὓς ἐθάρρει καὶ ἐν συμφορᾷ τιθεμένου τὰ πραττόμενα, μὴ θαρροῦντος δὲ ἀντερεῖν. ἐπιβουλῆς δὲ κατὰ τοῦ Ῥωμανοῦ γενομένης, ἧς ὁ σακελλάριος πρωτουργὸς ἦν Ἀναστάσιος, ὡς τῷ Κωνσταντίνῳ δῆθεν ἀμύνων, ἐγνώσθη τὰ κατ’ αὐτήν, καὶ οἱ μὲν συνίστορες, ὡς ἔδοξε τῷ Ῥωμανῷ, ἐκολάσθησαν, ὁ δὲ σακελλάριος ἀπεκάρη. ἣν δὲ πρόφασιν ἔσχεν ὁ Ῥωμανὸς τοῦ ὑποβιβάσαι τὸν Κωνσταντῖνον ἑαυτοῦ, μέχρι τότε πρῶτον εὐφημούμενον ἐν ταῖς ἀναρρήσεσιν. Ὁ Συμεὼν δὲ κατὰ τῆς πόλεως ἐκπέμπει στρατόν· ἵνα δὲ μὴ ἐλθόντες τὰς πρὸ τῆς πόλεως διαφθείρωσιν ἀγλαί̈ας, ἔπεμψε καὶ ὁ Ῥωμανὸς τοὺς ἀντιταξομένους αὐτοῖς.
putare fore subitam. His dictis, ab imperatore jus- Φωκᾶς, καὶ τούτῳ κατὰ συστάδην μαχεσάμενος, καὶ
sus rem suo arbitratu administrare: statim disciplinæ militari animum intendit, et legiones veteres ordinavit, et novas conscripsit, omnibusque
bellicis studiis exercuit. Sic cohortibus expletis,
et fossoribus armatis, contrariaque prophetico
dicto ratione inita, falcibus in gladios et aratris in
jacula conflatis, celebres illos triumphos facile est
adeptus. Romanus autem cum triennium et ultra
imperio insultasset, ex hac vita decessit, vel, ut
quidam tradunt, veneno hausto, vel voluptatibus
et libidine viribus corporis exhaustis, imperio
utrique filio et matri eorum Theophanoni relicto.
Eo mortuo Nicephorus Phocas ab imperatrice 198
Byzantium accersitus, de manubiis Berrœannis
triumphavit: unde etiam partem quamdam venerabilis vestis Joannis Baptists apportavit. Bringam
autem cui de cupiditate imperii suspectus erat,sic
lusit, Cum una famulo vesperi des ejus ingressus, eoque in secretum locum ducto, jurejurando,
et diris exsecrationibus confirmavit, solitariæ vitæ
se longo jam tempore fuisse cupidissimum, eamque
jampridem fuisse amplexurum, nisi imperatorum se
benevolentia remorata esset. Non igitur frustra
suspectum esse debere de regni cupiditate. Se enim
jamjam rerum administratione cessurum. Ea verba
confirmabat, ostensa lacerna e pilis contexta,
quam nudo corpore cæteris vestibus tectam gesta
bat. Ea oratione et lucerna effecit, ut cubiculi
præfectus pedibus ejus advolutus, veniam peteret.
Seephanus porro imperator, Lacapeni filius, qui
Methymma Lesbi cuctodiebatur, et ipse suspectus
erat, subito nullaque causa mortuus, ab imperatrice Theophanone sublatus esse credebatur. At
Petrus Bulgarorum princeps, uxore sua mortua
foedus renovaturus, filios Borisem et Romanum
Byzantium obsides misit: quibus post illius obitum, ad sua se recipere est permissum,et patrium
ἥττησε περιφανῶς, καὶ τὴν Βέροιαν, ἄτερ τῆς ἀκροπόλεως, ἐξεπόρθησε, καὶ πλοῦτον ἐκεῖθεν πλεῖστον
συνήγαγε, καὶ δορυαλώτους ἤλασεν οὐκ εὐαριθμή.
τους, καὶ πολλοὺς δεσμίους Χριστιανοὺς τῆς αἰχμα
λωσίας, ἀπέλυσε. Λέγεται γοῦν ἐν ἀρχῇ τῆς αὐταρ
χίας οὗτος τοῦ Ῥωμανοῦ, τῶν ᾿Αγαρηνῶν πᾶσαν
χώραν λεηλατούντων, εἰς ἀπορίαν περιστῆναι τὸν
αὐτοκράτορα, καὶ τὸν Φωκᾶν Νικηφόρον προσκα
λεσάμενον, ἔρεσθαι τοῦτον πῶς εἰς τὸ κατόπιν Ῥωμαίοις περιηνέχθη τὰ πράγματα· τὸν δὲ μηδὲν
υποστειλάμενον ἔλευθέρῳ φάναι φρονήματι, Διότι
σὺ μὲν βασιλεύεις, ὁ δ᾽ ἐμὸς πατὴρ στραταρχεῖ,
σὺ μὲν τῆς ἀρχῆς, οὐχ ὡς δέον, ἐπειλημμένος,
ἐκεῖνος δὲ φιλοχρηματῶν. Εἰ βούλοιο δὲ, μεταβληθήσονται Ῥωμαίοις καὶ τὰ φρονήματα καὶ
τὰ πράγματα· πλὴν μὴ ἀθρόαν οἴου γενήσεσθαι
τὴν μεταβολήν. Ὁ δὲ βασιλεύς, τούτων ἀκούσας,
ἐπέτρεπεν αὐτῷ μεταχειρίσασθαι τὴν πρᾶξιν ὡς
βούλεται, καὶ ὃς αὐτίκα ἐπεμελεῖτο τοῦ ὁπλιτικοῦ,
τό τε ὂν διατάσσων, καὶ ἄλλο ἐγκαταλέγων, και για
μνάζων εἰς ἅπαν στρατιωτικὸν ἐπιτήδευμα. Καὶ
οὕτω τὰς τάξεις αναπληρώσας, καὶ καθοπλίσας τοὺς
βωλοκόπους, καὶ τὸ προφητικὸν αὐτοῖς ἀντιῤῥοπον
θέμενος, εἰς μαχαίρας αὐτοῖς δηλαδή συγκόψας τὰ
δρέπανα, καὶ εἰς ζιβύνας τὰ ἄροτρα, σὺν αὐτοῖς τὰ
θρυλλούμενα ῥᾳδίως ἔστησε τρόπαια. Τρισὶ δ᾽ ἔτεσι
διαπεττεύσας τὴν βασιλείαν ὁ Ῥωμανὸς, καὶ μικρόν
τι ἐπέκεινα, μετέστη τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, ἢ φαρμάκῳ
δηλητηρίῳ, κατά τινας, ἢ φιληδονίαις καὶ μίξεσιν
ἑαυτὸν κατατείνας, καὶ ταύταις ἐκδαπανήσας τὴν
ἰσχὺν τοῦ σαρκίου, τὴν βασιλείαν λιπὼν τοῖς υἱοῖς
ἀμφοῖν καὶ τῇ τούτων μητρὶ τῇ Θεοφανοῖ. Τοῦ δὲ
Ῥωμανοῦ θανόντος, ὁ Φωκᾶς Νικηφόρος κελεύσει
τῆς βασιλίσσης ἧκεν εἰς τὸ Βυζάντιον, καὶ κατήγαγε
θρίαμβον (53*) ἐπὶ τοῖς ἐκ Βεῤῥοίας κεκομισμένοις λα
φύροις, ὅθεν καί τι μέρος τῆς τιμίας ἐσθῆτος τοῦ
Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐκόμισε. Τον Βρίγγαν δὲ
Variæ lectiones et notæ.
ὕστερον καθ᾿ ἑτέραν ἑστίαν μεταναστεῦσαι, κατὰ
θείαν τινὰ πρόνοιαν λήθης περ σχεθέντα κατὰ τὴν
προτέραν οἰκίαν παρειληφέναι τινὰ, ὥστε καὶ κατὰ
οἰκεῖν· τῶν δὲ τῶν ὁμορθήσκων αὐτοῦ τινα εἰς
τὴν ὑστεραίαν ἡστικκέναι, οὓς τῷ δόμῳ ὑπεισελθόντας, καὶ πρὸς ἐνώπια τὴν τοῦ Σωτῆρος σταύρωσιν ἀνατεθριμμένην ἀθρήσαντας, δεινῶς λοιδορεί
σθαι τὸν Ἰουδαῖον, ὡς ἔκσπονδον τῆς σφῶν θρη
σκείας, καὶ τὰ τῶν Χριστιανῶν σέβοντα, τὸν δὲ
ὅρκοις αὐτοὺς βεβαιοῦσθαι, ἢ μὴν, μὴ τὴν τοιαύτην
εἰκόνα ἕως τοῦ παρόντος θεάσασθαι· αὖθις δὲ πρὸς
αὐτον τοὺς παλαμναίους ἐκείνους εἰπεῖν. Καὶ εἰ μὴ
τὰ τῶν Χριστιανῶν ὀργιάζεις, ἔργοις ἡμᾶς πληρο
φόρησον, καὶ ταύτην τὴν λόγχην ανειληφώς, νύξον
τὸ τοῦ Ναζωραίου εἰκόνισμα κατὰ τῆς πλευρᾶς, τὸν
τρόπον ἂν οἱ πατέρες ἡμῶν τὸ πάλαι τοῦτον σταυ
ρώσαντες ἐλέγχευσαν· τὸν δὲ τὴν λόγχην μεταχειρισάμενον, ὡς εἶχε θυμοῦ, καὶ μάλιστα πληροφορείν
ἐκείνους βουλόμενος, καὶ τὸ περιαπτόμενον αὐτῷ
ἔγκλημα κατεπειγόμενον ἀποτρέψασθαι, νύξαι τὴν
τῆς εἰκόνος πλευράν· ἅμα δὲ τῇ προβολῇ τῆς αἰχ
Εν πλήθος καταβρεῦσαι σὺν ὕδατι αἵματος τους
δὲ δυσμενεῖς Ἰουδαίους πεπηγέναι τῷ φρικτῷ τοῦ
Θεάματος, καὶ τῆς φήμης διαδοθείσης, τοὺς τὰ ΧριYuστιανῶν σέβοντας εἰσπηδῆσαί τε τῶν Εβραίων
ἐστίαν, καὶ τιμᾶν μεγαλοπρεπώς. Ταύτην ο βασι
λεὺς τὴν θεάνθρωπον μορφὴν ἐκεῖθεν ἀνειληφώς,
τῷ Βυζαντίῳ παρέπεμψεν, ὡς μοι ἤδη δεδήλωται.
Κατήγαγε θρίαμβον. Ob tot victorias Ne
κητής, seu Victor, appellatus, ut ex Symeone logotheta docemur in Alexandro, n. 1, et ex Anonymo
Combefisiano in eodem Alexandro, n. 1; in Levapeno, n. 44, et in Porphyrog. n. 41. Καλλινίκος,
apud Scylitzem, p. 643.
Του Βαπτιστοῦ. Cedrenus pariter μέρος τι
τοῦ ἱματίου τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ὅπερ εὗρεν ἐν
τῇ Βεῤῥοίᾳ ἐναποκείμενον, Genstantinopolim attulisse Nicephorum Phocam narrat. At scriptor Vite
Nili Junioris hisce temporibus proximus, pag. 122,
in Creta insula, in presbyter, cujusdam domo,
centurione quodam sancti Joannis vestem repertam
videtur innuere, a quo ille persoluto quingentorum
aureorum pretio postmodum redemerit. Ait quippe
centurionem (ἑκατόνταρχον) obtulisse sancto Nilo
πεντατοσίους χρυσίνους, insuperque cum jurejurando confirmasse, ὅτι Οὐκ εἴοί μου ταῦτα ἐξ άδικίας, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ ἐμοῦ σπαθίου. Ηνίκα γὰρ ἐκρατήσαμεν τῆς Κρήτης, εὑρήκαμεν παρὰ τινι προσ
καὶ τῶν Βουλγάρων ἐπελθόντων αὐτοῖς πίπτουσι μὲν καὶ τῶν ἀρχόντων πολλοί, τῶν δέ γε στρατιωτῶν οἱ μὲν εἰς τὰς τριήρεις σπεύδοντες ἐμβῆναι παραπλεούσας εἰς τὴν θάλασσαν ἐξωλίσθαινον καὶ ὑπὸ κυμάτων ἐφέροντο, οἱ δὲ ὑπὸ τῶν πολεμίων διώλλυντο, οἱ δὲ καὶ ζῶντες συνελαμβάνοντο. οὕτω δὲ διατεθείσης τῆς Ῥωμαϊκῆς στρατιᾶς κατὰ τὰς Πηγάς, τά τε ἐκεῖ ὄντα ἀνάκτορα οἱ Βούλγαροι ἐπυρπόλησαν καὶ τἄλλα ὅσα ἐν τῷ αἰγιαλῷ τοῦ κατ’ ἀντικρὺ τῆς πόλεως ἦσαν διακειμένου πορθμοῦ. θανούσης δὲ τῆς τοῦ Ῥωμανοῦ συμβίου τῆς Αὐγούστης Θεοδώρας ἡ τοῦ βασιλέως Χριστοφόρου γυνὴ Σοφία τοῦ τῆς Αὐγούστης ἠξιώθη ὀνόματος. Ὁ τῶν Βουλγάρων δ’ ἐξηγούμενος Συμεὼν τῇ Ἀδριανουπόλει προσέβαλε καὶ ταύτην ἐπολιόρκει. ἤνυσε δ’ ἂν οὐδέν, εἰ μὴ τοῖς ἔνδον ἐπιλελοίπει τὰ ἐπιτήδεια· βιαζόμενοι γὰρ τῷ λιμῷ καὶ ἑαυτοὺς καὶ τὴν πόλιν τοῖς πολεμίοις παρέδωκαν. τότε μέντοι καὶ ὁ ἐκ Τριπόλεως Λέων μετὰ δυνάμεως ναυτικῆς κατὰ Ῥωμαίων ἐχώρησεν·
putare fore subitam. His dictis, ab imperatore jus- Φωκᾶς, καὶ τούτῳ κατὰ συστάδην μαχεσάμενος, καὶ
sus rem suo arbitratu administrare: statim disciplinæ militari animum intendit, et legiones veteres ordinavit, et novas conscripsit, omnibusque
bellicis studiis exercuit. Sic cohortibus expletis,
et fossoribus armatis, contrariaque prophetico
dicto ratione inita, falcibus in gladios et aratris in
jacula conflatis, celebres illos triumphos facile est
adeptus. Romanus autem cum triennium et ultra
imperio insultasset, ex hac vita decessit, vel, ut
quidam tradunt, veneno hausto, vel voluptatibus
et libidine viribus corporis exhaustis, imperio
utrique filio et matri eorum Theophanoni relicto.
Eo mortuo Nicephorus Phocas ab imperatrice 198
Byzantium accersitus, de manubiis Berrœannis
triumphavit: unde etiam partem quamdam venerabilis vestis Joannis Baptists apportavit. Bringam
autem cui de cupiditate imperii suspectus erat,sic
lusit, Cum una famulo vesperi des ejus ingressus, eoque in secretum locum ducto, jurejurando,
et diris exsecrationibus confirmavit, solitariæ vitæ
se longo jam tempore fuisse cupidissimum, eamque
jampridem fuisse amplexurum, nisi imperatorum se
benevolentia remorata esset. Non igitur frustra
suspectum esse debere de regni cupiditate. Se enim
jamjam rerum administratione cessurum. Ea verba
confirmabat, ostensa lacerna e pilis contexta,
quam nudo corpore cæteris vestibus tectam gesta
bat. Ea oratione et lucerna effecit, ut cubiculi
præfectus pedibus ejus advolutus, veniam peteret.
Seephanus porro imperator, Lacapeni filius, qui
Methymma Lesbi cuctodiebatur, et ipse suspectus
erat, subito nullaque causa mortuus, ab imperatrice Theophanone sublatus esse credebatur. At
Petrus Bulgarorum princeps, uxore sua mortua
foedus renovaturus, filios Borisem et Romanum
Byzantium obsides misit: quibus post illius obitum, ad sua se recipere est permissum,et patrium
ἥττησε περιφανῶς, καὶ τὴν Βέροιαν, ἄτερ τῆς ἀκροπόλεως, ἐξεπόρθησε, καὶ πλοῦτον ἐκεῖθεν πλεῖστον
συνήγαγε, καὶ δορυαλώτους ἤλασεν οὐκ εὐαριθμή.
τους, καὶ πολλοὺς δεσμίους Χριστιανοὺς τῆς αἰχμα
λωσίας, ἀπέλυσε. Λέγεται γοῦν ἐν ἀρχῇ τῆς αὐταρ
χίας οὗτος τοῦ Ῥωμανοῦ, τῶν ᾿Αγαρηνῶν πᾶσαν
χώραν λεηλατούντων, εἰς ἀπορίαν περιστῆναι τὸν
αὐτοκράτορα, καὶ τὸν Φωκᾶν Νικηφόρον προσκα
λεσάμενον, ἔρεσθαι τοῦτον πῶς εἰς τὸ κατόπιν Ῥωμαίοις περιηνέχθη τὰ πράγματα· τὸν δὲ μηδὲν
υποστειλάμενον ἔλευθέρῳ φάναι φρονήματι, Διότι
σὺ μὲν βασιλεύεις, ὁ δ᾽ ἐμὸς πατὴρ στραταρχεῖ,
σὺ μὲν τῆς ἀρχῆς, οὐχ ὡς δέον, ἐπειλημμένος,
ἐκεῖνος δὲ φιλοχρηματῶν. Εἰ βούλοιο δὲ, μεταβληθήσονται Ῥωμαίοις καὶ τὰ φρονήματα καὶ
τὰ πράγματα· πλὴν μὴ ἀθρόαν οἴου γενήσεσθαι
τὴν μεταβολήν. Ὁ δὲ βασιλεύς, τούτων ἀκούσας,
ἐπέτρεπεν αὐτῷ μεταχειρίσασθαι τὴν πρᾶξιν ὡς
βούλεται, καὶ ὃς αὐτίκα ἐπεμελεῖτο τοῦ ὁπλιτικοῦ,
τό τε ὂν διατάσσων, καὶ ἄλλο ἐγκαταλέγων, και για
μνάζων εἰς ἅπαν στρατιωτικὸν ἐπιτήδευμα. Καὶ
οὕτω τὰς τάξεις αναπληρώσας, καὶ καθοπλίσας τοὺς
βωλοκόπους, καὶ τὸ προφητικὸν αὐτοῖς ἀντιῤῥοπον
θέμενος, εἰς μαχαίρας αὐτοῖς δηλαδή συγκόψας τὰ
δρέπανα, καὶ εἰς ζιβύνας τὰ ἄροτρα, σὺν αὐτοῖς τὰ
θρυλλούμενα ῥᾳδίως ἔστησε τρόπαια. Τρισὶ δ᾽ ἔτεσι
διαπεττεύσας τὴν βασιλείαν ὁ Ῥωμανὸς, καὶ μικρόν
τι ἐπέκεινα, μετέστη τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, ἢ φαρμάκῳ
δηλητηρίῳ, κατά τινας, ἢ φιληδονίαις καὶ μίξεσιν
ἑαυτὸν κατατείνας, καὶ ταύταις ἐκδαπανήσας τὴν
ἰσχὺν τοῦ σαρκίου, τὴν βασιλείαν λιπὼν τοῖς υἱοῖς
ἀμφοῖν καὶ τῇ τούτων μητρὶ τῇ Θεοφανοῖ. Τοῦ δὲ
Ῥωμανοῦ θανόντος, ὁ Φωκᾶς Νικηφόρος κελεύσει
τῆς βασιλίσσης ἧκεν εἰς τὸ Βυζάντιον, καὶ κατήγαγε
θρίαμβον (53*) ἐπὶ τοῖς ἐκ Βεῤῥοίας κεκομισμένοις λα
φύροις, ὅθεν καί τι μέρος τῆς τιμίας ἐσθῆτος τοῦ
Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐκόμισε. Τον Βρίγγαν δὲ
Variæ lectiones et notæ.
ὕστερον καθ᾿ ἑτέραν ἑστίαν μεταναστεῦσαι, κατὰ
θείαν τινὰ πρόνοιαν λήθης περ σχεθέντα κατὰ τὴν
προτέραν οἰκίαν παρειληφέναι τινὰ, ὥστε καὶ κατὰ
οἰκεῖν· τῶν δὲ τῶν ὁμορθήσκων αὐτοῦ τινα εἰς
τὴν ὑστεραίαν ἡστικκέναι, οὓς τῷ δόμῳ ὑπεισελθόντας, καὶ πρὸς ἐνώπια τὴν τοῦ Σωτῆρος σταύρωσιν ἀνατεθριμμένην ἀθρήσαντας, δεινῶς λοιδορεί
σθαι τὸν Ἰουδαῖον, ὡς ἔκσπονδον τῆς σφῶν θρη
σκείας, καὶ τὰ τῶν Χριστιανῶν σέβοντα, τὸν δὲ
ὅρκοις αὐτοὺς βεβαιοῦσθαι, ἢ μὴν, μὴ τὴν τοιαύτην
εἰκόνα ἕως τοῦ παρόντος θεάσασθαι· αὖθις δὲ πρὸς
αὐτον τοὺς παλαμναίους ἐκείνους εἰπεῖν. Καὶ εἰ μὴ
τὰ τῶν Χριστιανῶν ὀργιάζεις, ἔργοις ἡμᾶς πληρο
φόρησον, καὶ ταύτην τὴν λόγχην ανειληφώς, νύξον
τὸ τοῦ Ναζωραίου εἰκόνισμα κατὰ τῆς πλευρᾶς, τὸν
τρόπον ἂν οἱ πατέρες ἡμῶν τὸ πάλαι τοῦτον σταυ
ρώσαντες ἐλέγχευσαν· τὸν δὲ τὴν λόγχην μεταχειρισάμενον, ὡς εἶχε θυμοῦ, καὶ μάλιστα πληροφορείν
ἐκείνους βουλόμενος, καὶ τὸ περιαπτόμενον αὐτῷ
ἔγκλημα κατεπειγόμενον ἀποτρέψασθαι, νύξαι τὴν
τῆς εἰκόνος πλευράν· ἅμα δὲ τῇ προβολῇ τῆς αἰχ
Εν πλήθος καταβρεῦσαι σὺν ὕδατι αἵματος τους
δὲ δυσμενεῖς Ἰουδαίους πεπηγέναι τῷ φρικτῷ τοῦ
Θεάματος, καὶ τῆς φήμης διαδοθείσης, τοὺς τὰ ΧριYuστιανῶν σέβοντας εἰσπηδῆσαί τε τῶν Εβραίων
ἐστίαν, καὶ τιμᾶν μεγαλοπρεπώς. Ταύτην ο βασι
λεὺς τὴν θεάνθρωπον μορφὴν ἐκεῖθεν ἀνειληφώς,
τῷ Βυζαντίῳ παρέπεμψεν, ὡς μοι ἤδη δεδήλωται.
Κατήγαγε θρίαμβον. Ob tot victorias Ne
κητής, seu Victor, appellatus, ut ex Symeone logotheta docemur in Alexandro, n. 1, et ex Anonymo
Combefisiano in eodem Alexandro, n. 1; in Levapeno, n. 44, et in Porphyrog. n. 41. Καλλινίκος,
apud Scylitzem, p. 643.
Του Βαπτιστοῦ. Cedrenus pariter μέρος τι
τοῦ ἱματίου τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ὅπερ εὗρεν ἐν
τῇ Βεῤῥοίᾳ ἐναποκείμενον, Genstantinopolim attulisse Nicephorum Phocam narrat. At scriptor Vite
Nili Junioris hisce temporibus proximus, pag. 122,
in Creta insula, in presbyter, cujusdam domo,
centurione quodam sancti Joannis vestem repertam
videtur innuere, a quo ille persoluto quingentorum
aureorum pretio postmodum redemerit. Ait quippe
centurionem (ἑκατόνταρχον) obtulisse sancto Nilo
πεντατοσίους χρυσίνους, insuperque cum jurejurando confirmasse, ὅτι Οὐκ εἴοί μου ταῦτα ἐξ άδικίας, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ ἐμοῦ σπαθίου. Ηνίκα γὰρ ἐκρατήσαμεν τῆς Κρήτης, εὑρήκαμεν παρὰ τινι προσ
ἀλλὰ τούτῳ περὶ τὴν νῆσον Λῆμνον τριήρεις ἐπελθοῦσαι Ῥωμαϊκαὶ τοὺς μὲν Ἀγαρηνοὺς σχεδόν τι ξύμπαντας διεφθάρκασι, τὰς δὲ νῆας αὐτῶν ὑποβρυχίους ἐποίησαν, μόλις τοῦ Τριπολίτου φυγεῖν ἐξισχύσαντος. καὶ ὁ Βούλγαρος δὲ Συμεὼν τά τε κατὰ Μακεδονίαν καὶ τἀπὶ Θρᾴκης σὺν βαρεῖ στρατεύματι ἐληίζετο καὶ παρὰ τὴν πόλιν ἐλθὼν ἀγχοῦ τῶν Βλαχερνῶν πεποίητο τὴν παρεμβολὴν καὶ τῷ βασιλεῖ Ῥωμανῷ ἐζήτησεν ἐντυχεῖν. καὶ τὴν ἔντευξιν ὁ βασιλεὺς ᾑρετίσατο καὶ κατὰ τὸν τοῦ Κοσμιδίου αἰγιαλὸν ὁ μὲν βασιλεὺς σὺν τῷ στόλῳ ἀφίκετο, ὁ δέ γε Συμεὼν μετὰ τῆς οἰκείας παρεγένετο στρατιᾶς, καὶ ὡμίλησαν· καὶ ὁ βασιλεὺς μεγαλοπρεπῶς τῷ Συμεὼν ἐδωρήσατο. ἀσύμβατοι δὲ ἀπ’ ἀλλήλων διέστησαν, ὃ καὶ δυὰς ἔδοξε δηλῶσαι ἀετῶν. φασὶ γὰρ ἄνωθεν αὐτῶν διαπτῆναι τούτους καὶ ἀλλήλοις συμμίξαι μετὰ κλαγγῆς, εἶτ’ εὐθὺς διαστῆναι ἀλλήλων, τοῦ μὲν ἐπὶ τὴν πόλιν ἀποπτάντος, τοῦ δ’ ἐπὶ Θρᾴκην κινήσαντος τὸ πτερόν.
putare fore subitam. His dictis, ab imperatore jus- Φωκᾶς, καὶ τούτῳ κατὰ συστάδην μαχεσάμενος, καὶ
sus rem suo arbitratu administrare: statim disciplinæ militari animum intendit, et legiones veteres ordinavit, et novas conscripsit, omnibusque
bellicis studiis exercuit. Sic cohortibus expletis,
et fossoribus armatis, contrariaque prophetico
dicto ratione inita, falcibus in gladios et aratris in
jacula conflatis, celebres illos triumphos facile est
adeptus. Romanus autem cum triennium et ultra
imperio insultasset, ex hac vita decessit, vel, ut
quidam tradunt, veneno hausto, vel voluptatibus
et libidine viribus corporis exhaustis, imperio
utrique filio et matri eorum Theophanoni relicto.
Eo mortuo Nicephorus Phocas ab imperatrice 198
Byzantium accersitus, de manubiis Berrœannis
triumphavit: unde etiam partem quamdam venerabilis vestis Joannis Baptists apportavit. Bringam
autem cui de cupiditate imperii suspectus erat,sic
lusit, Cum una famulo vesperi des ejus ingressus, eoque in secretum locum ducto, jurejurando,
et diris exsecrationibus confirmavit, solitariæ vitæ
se longo jam tempore fuisse cupidissimum, eamque
jampridem fuisse amplexurum, nisi imperatorum se
benevolentia remorata esset. Non igitur frustra
suspectum esse debere de regni cupiditate. Se enim
jamjam rerum administratione cessurum. Ea verba
confirmabat, ostensa lacerna e pilis contexta,
quam nudo corpore cæteris vestibus tectam gesta
bat. Ea oratione et lucerna effecit, ut cubiculi
præfectus pedibus ejus advolutus, veniam peteret.
Seephanus porro imperator, Lacapeni filius, qui
Methymma Lesbi cuctodiebatur, et ipse suspectus
erat, subito nullaque causa mortuus, ab imperatrice Theophanone sublatus esse credebatur. At
Petrus Bulgarorum princeps, uxore sua mortua
foedus renovaturus, filios Borisem et Romanum
Byzantium obsides misit: quibus post illius obitum, ad sua se recipere est permissum,et patrium
ἥττησε περιφανῶς, καὶ τὴν Βέροιαν, ἄτερ τῆς ἀκροπόλεως, ἐξεπόρθησε, καὶ πλοῦτον ἐκεῖθεν πλεῖστον
συνήγαγε, καὶ δορυαλώτους ἤλασεν οὐκ εὐαριθμή.
τους, καὶ πολλοὺς δεσμίους Χριστιανοὺς τῆς αἰχμα
λωσίας, ἀπέλυσε. Λέγεται γοῦν ἐν ἀρχῇ τῆς αὐταρ
χίας οὗτος τοῦ Ῥωμανοῦ, τῶν ᾿Αγαρηνῶν πᾶσαν
χώραν λεηλατούντων, εἰς ἀπορίαν περιστῆναι τὸν
αὐτοκράτορα, καὶ τὸν Φωκᾶν Νικηφόρον προσκα
λεσάμενον, ἔρεσθαι τοῦτον πῶς εἰς τὸ κατόπιν Ῥωμαίοις περιηνέχθη τὰ πράγματα· τὸν δὲ μηδὲν
υποστειλάμενον ἔλευθέρῳ φάναι φρονήματι, Διότι
σὺ μὲν βασιλεύεις, ὁ δ᾽ ἐμὸς πατὴρ στραταρχεῖ,
σὺ μὲν τῆς ἀρχῆς, οὐχ ὡς δέον, ἐπειλημμένος,
ἐκεῖνος δὲ φιλοχρηματῶν. Εἰ βούλοιο δὲ, μεταβληθήσονται Ῥωμαίοις καὶ τὰ φρονήματα καὶ
τὰ πράγματα· πλὴν μὴ ἀθρόαν οἴου γενήσεσθαι
τὴν μεταβολήν. Ὁ δὲ βασιλεύς, τούτων ἀκούσας,
ἐπέτρεπεν αὐτῷ μεταχειρίσασθαι τὴν πρᾶξιν ὡς
βούλεται, καὶ ὃς αὐτίκα ἐπεμελεῖτο τοῦ ὁπλιτικοῦ,
τό τε ὂν διατάσσων, καὶ ἄλλο ἐγκαταλέγων, και για
μνάζων εἰς ἅπαν στρατιωτικὸν ἐπιτήδευμα. Καὶ
οὕτω τὰς τάξεις αναπληρώσας, καὶ καθοπλίσας τοὺς
βωλοκόπους, καὶ τὸ προφητικὸν αὐτοῖς ἀντιῤῥοπον
θέμενος, εἰς μαχαίρας αὐτοῖς δηλαδή συγκόψας τὰ
δρέπανα, καὶ εἰς ζιβύνας τὰ ἄροτρα, σὺν αὐτοῖς τὰ
θρυλλούμενα ῥᾳδίως ἔστησε τρόπαια. Τρισὶ δ᾽ ἔτεσι
διαπεττεύσας τὴν βασιλείαν ὁ Ῥωμανὸς, καὶ μικρόν
τι ἐπέκεινα, μετέστη τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, ἢ φαρμάκῳ
δηλητηρίῳ, κατά τινας, ἢ φιληδονίαις καὶ μίξεσιν
ἑαυτὸν κατατείνας, καὶ ταύταις ἐκδαπανήσας τὴν
ἰσχὺν τοῦ σαρκίου, τὴν βασιλείαν λιπὼν τοῖς υἱοῖς
ἀμφοῖν καὶ τῇ τούτων μητρὶ τῇ Θεοφανοῖ. Τοῦ δὲ
Ῥωμανοῦ θανόντος, ὁ Φωκᾶς Νικηφόρος κελεύσει
τῆς βασιλίσσης ἧκεν εἰς τὸ Βυζάντιον, καὶ κατήγαγε
θρίαμβον (53*) ἐπὶ τοῖς ἐκ Βεῤῥοίας κεκομισμένοις λα
φύροις, ὅθεν καί τι μέρος τῆς τιμίας ἐσθῆτος τοῦ
Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ἐκόμισε. Τον Βρίγγαν δὲ
Variæ lectiones et notæ.
ὕστερον καθ᾿ ἑτέραν ἑστίαν μεταναστεῦσαι, κατὰ
θείαν τινὰ πρόνοιαν λήθης περ σχεθέντα κατὰ τὴν
προτέραν οἰκίαν παρειληφέναι τινὰ, ὥστε καὶ κατὰ
οἰκεῖν· τῶν δὲ τῶν ὁμορθήσκων αὐτοῦ τινα εἰς
τὴν ὑστεραίαν ἡστικκέναι, οὓς τῷ δόμῳ ὑπεισελθόντας, καὶ πρὸς ἐνώπια τὴν τοῦ Σωτῆρος σταύρωσιν ἀνατεθριμμένην ἀθρήσαντας, δεινῶς λοιδορεί
σθαι τὸν Ἰουδαῖον, ὡς ἔκσπονδον τῆς σφῶν θρη
σκείας, καὶ τὰ τῶν Χριστιανῶν σέβοντα, τὸν δὲ
ὅρκοις αὐτοὺς βεβαιοῦσθαι, ἢ μὴν, μὴ τὴν τοιαύτην
εἰκόνα ἕως τοῦ παρόντος θεάσασθαι· αὖθις δὲ πρὸς
αὐτον τοὺς παλαμναίους ἐκείνους εἰπεῖν. Καὶ εἰ μὴ
τὰ τῶν Χριστιανῶν ὀργιάζεις, ἔργοις ἡμᾶς πληρο
φόρησον, καὶ ταύτην τὴν λόγχην ανειληφώς, νύξον
τὸ τοῦ Ναζωραίου εἰκόνισμα κατὰ τῆς πλευρᾶς, τὸν
τρόπον ἂν οἱ πατέρες ἡμῶν τὸ πάλαι τοῦτον σταυ
ρώσαντες ἐλέγχευσαν· τὸν δὲ τὴν λόγχην μεταχειρισάμενον, ὡς εἶχε θυμοῦ, καὶ μάλιστα πληροφορείν
ἐκείνους βουλόμενος, καὶ τὸ περιαπτόμενον αὐτῷ
ἔγκλημα κατεπειγόμενον ἀποτρέψασθαι, νύξαι τὴν
τῆς εἰκόνος πλευράν· ἅμα δὲ τῇ προβολῇ τῆς αἰχ
Εν πλήθος καταβρεῦσαι σὺν ὕδατι αἵματος τους
δὲ δυσμενεῖς Ἰουδαίους πεπηγέναι τῷ φρικτῷ τοῦ
Θεάματος, καὶ τῆς φήμης διαδοθείσης, τοὺς τὰ ΧριYuστιανῶν σέβοντας εἰσπηδῆσαί τε τῶν Εβραίων
ἐστίαν, καὶ τιμᾶν μεγαλοπρεπώς. Ταύτην ο βασι
λεὺς τὴν θεάνθρωπον μορφὴν ἐκεῖθεν ἀνειληφώς,
τῷ Βυζαντίῳ παρέπεμψεν, ὡς μοι ἤδη δεδήλωται.
Κατήγαγε θρίαμβον. Ob tot victorias Ne
κητής, seu Victor, appellatus, ut ex Symeone logotheta docemur in Alexandro, n. 1, et ex Anonymo
Combefisiano in eodem Alexandro, n. 1; in Levapeno, n. 44, et in Porphyrog. n. 41. Καλλινίκος,
apud Scylitzem, p. 643.
Του Βαπτιστοῦ. Cedrenus pariter μέρος τι
τοῦ ἱματίου τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου ὅπερ εὗρεν ἐν
τῇ Βεῤῥοίᾳ ἐναποκείμενον, Genstantinopolim attulisse Nicephorum Phocam narrat. At scriptor Vite
Nili Junioris hisce temporibus proximus, pag. 122,
in Creta insula, in presbyter, cujusdam domo,
centurione quodam sancti Joannis vestem repertam
videtur innuere, a quo ille persoluto quingentorum
aureorum pretio postmodum redemerit. Ait quippe
centurionem (ἑκατόνταρχον) obtulisse sancto Nilo
πεντατοσίους χρυσίνους, insuperque cum jurejurando confirmasse, ὅτι Οὐκ εἴοί μου ταῦτα ἐξ άδικίας, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ ἐμοῦ σπαθίου. Ηνίκα γὰρ ἐκρατήσαμεν τῆς Κρήτης, εὑρήκαμεν παρὰ τινι προσ
PG 135:93Ὁ βασιλεὺς δὲ Ῥωμανὸς ἀπληστευσάμενος ἐπὶ τῇ τῆς βασιλείας ἀρχῇ καὶ ὥσπερ ἐπιλελησμένος τῶν ὅρκων, οὓς ὠμωμόκει καθ’ ἱερῶν, καὶ μὴ ἀρκούμενος ὅτι ἑαυτὸν καὶ τὸν τῶν υἱέων πρεσβύτερον ἠξίωσε διαδήματος, καὶ τοὺς λοιποὺς δύο τῶν παίδων αὐτοῦ βασιλικῶς τεταινίωκεν, εἶτα καὶ τὸν ἐκ τοῦ Χριστοφόρου γενόμενον αὐτῷ υἱωνόν, καὶ τὴν τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴν ἀντὶ βασιλείας εἰς πολυαρχίαν μετήνεγκε. τῷ τελευταίῳ δὲ τῶν υἱῶν αὐτοῦ Θεοφυλάκτῳ τὸν θρόνον τὸν ἀρχιερατικὸν τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων μνηστευόμενος ἀπέκειρε κληρικόν, διὰ τοῦ πατριάρχου προχειρισθέντα καὶ σύγκελλον. τοῦ πατριάρχου δὲ Νικολάου ἔτη τρισκαίδεκα τὸ δεύτερον τῆς ἐκκλησίας κρατήσαντος καὶ μεταθεμένου τὴν βιοτήν, ὁ μητροπολίτης Ἀμασείας Στέφανος εἰς τὸν θρόνον τῆς Κωνσταντινουπόλεως μετήνεκτο. Ὁ μέντοι τῶν Βουλγάρων ἄρχων ὁ Συμεών, ἀνὴρ ὢν αἱμάτων, ἡσυχίαν ἄγειν οὔποτε ὅλως προῄρητο· ὅθεν κατὰ τοῦ ἔθνους τῶν Χροβάτων ἐστράτευσεν, ἀλλ’ ἥττητο ὑπ’ ἐκείνων, κἀν ταῖς τῶν ὀρῶν δυσχωρίαις τὸ οἰκεῖον ἀπέβαλε στράτευμα.
Triduo elapso classis Egyptia Tarsensibus auxilio ρος ταύτης άλω πολιορκούμενον, οἱ δ' ἐν τούτῳ
missa, ad terram appellendi facultatem non habuit eademque in reditu et ventorum procellis,
et Romanorum triremium incursionibus majori ex
parte periit. Imperator Constantinopolim reversus,
æreas Tarsi et Mopvestiæ portas exquisiti artificii, novis ornamentis additis, partim muro juxta
Aoropolim orientali, partim occidentali accommodavit, atque etiam Deo quasi primitias expeditionis sum obtulit: venerandis crucibus, quibus Barbari potiti fuerant, cum Stypotia legionum domesticus, in obsidione Tarsi, re per imprudentiam male gesta, cladem accepisset, Sanctæ Sophiæ
templo dedicatis, Cyprum quoquo ab Agarenis occupatam, Romano imperio restituit. Deinde Syriam
invasit, et urbibus ad Libanum, et juxta mare
sitis partim expugnatis, partim vasiatis, ad Antiochium venit. Sed Antiochenis acrius resistentibus, accedente etiam commeatus penuria, et solo
imbribus inundato, soluta obsidione in urbem
principem est reversus, allata Servatoris Christi
sacra divinaque effigie, Hierapoli Syriæ in olla
reperta, et parte capillorum Joannis Baptiste
sanguine concreta. Ao in rebus bellicis talis fuit
hic imperator, Romanique imperii fines longe lateque propanavit. Sed certis de causis, omnium
odia suscepit. Eæ fuerunt, quod cum ii milites,
quos defectionis socios habuerat, obvia quæque
vastarent, eos qui damna fecerant, non curabat,
et multis edibus tum 202 illustrium tum plebelorum hominum direptis, sic affectus erat, quasi
nihil mali accidisset: sed delectabatur potius injuriis, quibus cives onerabantur, quamvis eorum
ope ad imperium pervenisset. Præterea, continentium bellorum prætextu novis tributis instituendis, et ceteribus augendis, omnis generis exactionibus subditos premebat, quos milites quocunque
venerant nihilo clementius tractabant quam hostes. Ad hæc ob frequentes expeditiones, pecuniæ
inopiam causando imperatorias largitiones senatui
dari solitas, ex parte imminuebat, et annua dona
ab antiquis temporibus templis et aliis piis domibus attributa penitus sustulit. Decreto quoque
Banxit, ne fundi ecclesiarum augerentur, quod (ut
ipse asserebat) a sacerdotibus non in ecclesiarum utilitatem opes illa conferrentur. Orta porro inter patriarcham et episcopos de suffragiis contentione,
cum hi deceruendi licentiam et approbandi potestatem sibi vidicarent, ille suffragia reprehenderet, ut
quæ nec sine affectibus, nec recto judio ferrentur, operamque darei, ut ab iis judicium facturis et
ipse in consilium adhiberetur: imperator ex hoc
sumpta occasione, et omni auctoritate designandi
episcopos sibi vindicata, edixit ne quisquam injussu suo in ullam Ecclesiam mitteretur. Mortuo
igitur episcopo, ex ministris suis in Ecclesiam vacantem mittebat aliquem, quo sumptus necessarios parce faciente, ipse reliqua sibi vindicabat.
Neque vero eo imperante in ullis provinciis un-
'Αγαρηνοί πρὸς τὸ λοιπὸν μετεχώρησαν, τῷ καταλελειμμένῳ πῦρ ἐμβαλόντες· εἶτα καὶ τὸ ἕτερον
ἑκλώκει, καὶ οὐδεὶς ἐκεῖθεν διέδρα. Τὴν δὲ τῆς Μου
ψουεστίας ἐκπόρθησιν οἱ ἐν τῇ Ταρσῷ μαθόντες,
τὸν βασιλέα ἐπεκαλέσαντο, καὶ τὴν πόλιν παραδε
δώκασιν. Ημερῶν δὲ τριῶν διελθουσῶν, στόλος ἐξ
Αἰγύπτου τῇ Ταρσῷ βοηθήσων κατέπλευσε, προσ
οκεῖλαι δὲ τῇ χέρσῳ οὐ συγκεχώρητο· διὸ καὶ αὖθις
ἀπέπλευσεν· ἀνέμων δὲ βιαίαις πνοιαῖς περιπεπτωχὼς καὶ τριήρεσι Ῥωμαϊκαῖς ὁ πλείων ἀπώλετο.
Ὁ δὲ βασιλεὺς ἐπανέζευξεν εἰς τὴν Κωνσταντίνου,
τὰς τῆς Ταρσοῦ πύλας καὶ τὰς τῆς Μοψουεστίας
ἐπαγόμενος, ἐκ χαλκοῦ πεποιημένας, καὶ τέχνης
δεικνυούσας ἀκρίβειαν, ἃς κἀκεῖνος ἐπικοσμήσας,
τὰς μὲν τῷ κατὰ τὴν ᾿Ακρόπολιν εψῳ τείχει προσήρμοσε, τὰς δὲ τῷ τείχει τῷ δυσικῷ. Καὶ τῷ θεῷ
δὲ ἀπαρχὰς οἷον τῆς αὐτοῦ στρατείας ἀποδιδούς,
τοὺς τιμίους σταυρούς, οὓς οἱ Βάρβαροι ἔλαβον,
ὁπηνίκα ὁ Στυπειώτης τῶν σχολῶν δομέστικος ὤν,
καὶ πολιορκῶν τὴν Ταρσόν, ἐκ κακοβουλίας δυστυχήματι περιέπεσε, τῷ θείῳ τεμένει τῆς τοῦ Θεοῦ
Λόγου Σοφίας ἀνέθετο. Καὶ τὴν Κύπρον δὲ παρὰ
᾿Αγαρηνῶν κατεχομένην, δι' αὐτοῦ ἡ Ῥωμαίων
ἀρχὴ προσεκτήσατο. Εἶτα τῇ Συρίᾳ ἐπῆλθε, καὶ
πόλεις ἐκπορθήσας, καὶ χώρας ἑλὼν πρὸς τῷ Διο
βάνῳ καὶ τῇ παραλία κειμένας, ἦλθεν εἰς ᾿Αντιό
χειαν. Τῶν δὲ ἀντικαθισταμένων ἐῤῥωμενέστερον,
ἤδη δὲ καὶ τῶν ἐπιδηδείων ἐπιλειπόντων τοῖς στρατιώταις, καὶ τέλματος ἐξ ὑετοῦ γεγονότος πολλοῦ,
ἀπέστη τῆς πολιορκίας, καὶ πρὸς τὴν τῶν πόλεων
ὑπερκειμένην ἐπανελήλυθεν, ἐπηγμένος καὶ τὸ τοῦ
Σωτῆρος Χριστοῦ ἱερὸν καὶ θεῖον ἐκτύπωμα, ὃ ἐν
κεράμῳ εὗρε κατὰ τὴν Ιεράπολιν τὴν τῶν Σύρων,
καὶ βόστρυχον τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου αἵματι πεφυρμένον. Ἐν μὲν οὖν στρατηγίαις τοιοῦτος ἐγε
γόνει ὁ αὐτοκράτωρ, καὶ ἐπὶ μακρόν ηυξήκει 'Ρωμαίοις τὰ ὅρια, καὶ τῆς αὐτῶν ἡγεμονίας ἐξέτεινε
τὰ σχοινίσματα. ᾿Αλλὰ δι' αἰτίας τινὰς πᾶσιν ἦν
στυγητος. Αἱ δ' αἰτίαι, ὅτι τῶν σὺν αὐτῷ τῇ ἀποστασίᾳ ἐπιχειρησάντων στρατιωτῶν κακῶς διατιθεμένων τοὺς οἷς ἂν ἐντύχοιεν, τῶν κακουμένων οὐκ
έπεστρέφετο, καὶ οἰκιῶν πολλῶν περιφανῶν τε ἀνδρῶν καὶ δημοτικῶν διαρπαγεισῶν, ὡς οὐδενὸς και
κοῦ γεγονότος, διέκειτο, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἐνε
τρύφα ταῖς εἰς τοὺς ἀστοὺς παροινίαις, καὶ ταῦτα
συναραμένους αὐτῷ πρὸς τῆς βασιλείας τυχεῖν. Καὶ
ὅτι προφάσει τῶν συνεχῶν πολέμων, καιναῖς εἰσ
φοραῖς καὶ τῶν ἀρχαίων αὐξήσεσι, καὶ εἰδῶν εἰσπράξει παντοδαπῶν ἐξέτρυχε τὸ ὑπήκοον, καὶ οὐδὲν
ἄμεινον πολεμίων τὸ στρατιωτικόν διετίθετο πρὸς
οὓς ἂν τῶν ὑπηκόων ἐπεχωρίασεν. Ἐπὶ τούτοις διὰ
τὰς πυκνὰς ἐκστρατείας ἔνδειαν ἔχειν χρημάτων
προφασιζόμενος, τὰς μὲν διανεμομένας τῇ γερου
σία βασιλικὰς δωρεάς κατὰ μέρος ἠλάττωσε, τὰς δ'
ἀπονεμημένας ἀνέκαθεν τεμένεσιν ἱεροῖς καὶ εὐάγε
σιν οἴκοις ἐπετείους δόσεις ἐσχόλασε τέλεον. Εἶτα
καὶ ψήφισμα βασίλειον ἔθετο, ἐν ἀκινήτοις τὰς Εχο
κλησίας μὴ ἐμπλατύνεσθαι, καὶ ἡ τρόφασις, ὅτι
ἐν τούτῳ δὲ πρόσεισί τις τῷ βασιλεῖ Ῥωμανῷ, λέγων τὴν ἄνωθεν τῆς ἐν τῷ Ξηρολόφῳ ἁψῖδος καθιδρυμένην στήλην καὶ πρὸς τὰ ἑσπέρια ἀποβλέπουσαν εἰς τὸν Συμεὼν ἐστοιχειῶσθαι τὸν Βούλγαρον, καὶ εἰ τὴν ταύτης ἀποτέμῃ τις κεφαλήν, ἕψεται τῇ ἐκτομῇ τοῦ Συμεὼν ἡ φθορά. ὁ μὲν οὖν εἶπε ταῦτα, καὶ ἡ κεφαλὴ τῆς στήλης οὐκ εἰς μακρὰν ἐξετέτμητο, καὶ τῷ Συμεὼν αὐθωρὸν ἐπέλιπε τὸ βιώσιμον, ληφθέντι καρδιωγμῷ, ὡς μετὰ ταῦτα ἐγνώσθη τῷ βασιλεῖ ἀκριβωσαμένῳ τῆς ἐκείνου τελευτῆς τὸν καιρόν. ὡς δ’ ἐξ ἀνθρώπων ὁ Συμεὼν ἀπελήλυθεν, ἡ τῶν Βουλγάρων ἀρχὴ πρὸς Πέτρον τὸν ἐκ τῆς δευτέρας αὐτοῦ γυναικὸς αὐτῷ τεχθέντα περιελήλυθεν. ὅς, ἐπεὶ καὶ λιμῷ τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος ἦν πιεζόμενον καὶ τὰ πέριξ ἔθνη μὴ κατ’ αὐτοῦ ὁρμήσαιεν ἐδεδίει καὶ πρὸ τῶν ἄλλων Ῥωμαίους, στέλλει πρὸς τὸν βασιλέα, σπονδὰς ποιησόμενος, εἰ δ’ αἱροῖτο, καὶ κῆδος εἰς ἑαυτόν. ὡς δὲ τῷ βασιλεῖ καὶ ἄμφω καταθύμια ἔδοξε τὰ αἰτούμενα, καὶ αὐτὸς ὁ Πέτρος ἀφίκετο, καὶ γεγόνασι μὲν συνθῆκαι περὶ σπονδῶν, συνήφθη δὲ αὐτῷ πρὸς συμβίωσιν γαμικὴν καὶ ἡ τοῦ βασιλέως ἐγγόνη, ἣ ἐκ τοῦ πρεσβυτέρου τῶν υἱῶν αὐτοῦ τοῦ Χριστοφόρου γεγέννητο.
Triduo elapso classis Egyptia Tarsensibus auxilio ρος ταύτης άλω πολιορκούμενον, οἱ δ' ἐν τούτῳ
missa, ad terram appellendi facultatem non habuit eademque in reditu et ventorum procellis,
et Romanorum triremium incursionibus majori ex
parte periit. Imperator Constantinopolim reversus,
æreas Tarsi et Mopvestiæ portas exquisiti artificii, novis ornamentis additis, partim muro juxta
Aoropolim orientali, partim occidentali accommodavit, atque etiam Deo quasi primitias expeditionis sum obtulit: venerandis crucibus, quibus Barbari potiti fuerant, cum Stypotia legionum domesticus, in obsidione Tarsi, re per imprudentiam male gesta, cladem accepisset, Sanctæ Sophiæ
templo dedicatis, Cyprum quoquo ab Agarenis occupatam, Romano imperio restituit. Deinde Syriam
invasit, et urbibus ad Libanum, et juxta mare
sitis partim expugnatis, partim vasiatis, ad Antiochium venit. Sed Antiochenis acrius resistentibus, accedente etiam commeatus penuria, et solo
imbribus inundato, soluta obsidione in urbem
principem est reversus, allata Servatoris Christi
sacra divinaque effigie, Hierapoli Syriæ in olla
reperta, et parte capillorum Joannis Baptiste
sanguine concreta. Ao in rebus bellicis talis fuit
hic imperator, Romanique imperii fines longe lateque propanavit. Sed certis de causis, omnium
odia suscepit. Eæ fuerunt, quod cum ii milites,
quos defectionis socios habuerat, obvia quæque
vastarent, eos qui damna fecerant, non curabat,
et multis edibus tum 202 illustrium tum plebelorum hominum direptis, sic affectus erat, quasi
nihil mali accidisset: sed delectabatur potius injuriis, quibus cives onerabantur, quamvis eorum
ope ad imperium pervenisset. Præterea, continentium bellorum prætextu novis tributis instituendis, et ceteribus augendis, omnis generis exactionibus subditos premebat, quos milites quocunque
venerant nihilo clementius tractabant quam hostes. Ad hæc ob frequentes expeditiones, pecuniæ
inopiam causando imperatorias largitiones senatui
dari solitas, ex parte imminuebat, et annua dona
ab antiquis temporibus templis et aliis piis domibus attributa penitus sustulit. Decreto quoque
Banxit, ne fundi ecclesiarum augerentur, quod (ut
ipse asserebat) a sacerdotibus non in ecclesiarum utilitatem opes illa conferrentur. Orta porro inter patriarcham et episcopos de suffragiis contentione,
cum hi deceruendi licentiam et approbandi potestatem sibi vidicarent, ille suffragia reprehenderet, ut
quæ nec sine affectibus, nec recto judio ferrentur, operamque darei, ut ab iis judicium facturis et
ipse in consilium adhiberetur: imperator ex hoc
sumpta occasione, et omni auctoritate designandi
episcopos sibi vindicata, edixit ne quisquam injussu suo in ullam Ecclesiam mitteretur. Mortuo
igitur episcopo, ex ministris suis in Ecclesiam vacantem mittebat aliquem, quo sumptus necessarios parce faciente, ipse reliqua sibi vindicabat.
Neque vero eo imperante in ullis provinciis un-
'Αγαρηνοί πρὸς τὸ λοιπὸν μετεχώρησαν, τῷ καταλελειμμένῳ πῦρ ἐμβαλόντες· εἶτα καὶ τὸ ἕτερον
ἑκλώκει, καὶ οὐδεὶς ἐκεῖθεν διέδρα. Τὴν δὲ τῆς Μου
ψουεστίας ἐκπόρθησιν οἱ ἐν τῇ Ταρσῷ μαθόντες,
τὸν βασιλέα ἐπεκαλέσαντο, καὶ τὴν πόλιν παραδε
δώκασιν. Ημερῶν δὲ τριῶν διελθουσῶν, στόλος ἐξ
Αἰγύπτου τῇ Ταρσῷ βοηθήσων κατέπλευσε, προσ
οκεῖλαι δὲ τῇ χέρσῳ οὐ συγκεχώρητο· διὸ καὶ αὖθις
ἀπέπλευσεν· ἀνέμων δὲ βιαίαις πνοιαῖς περιπεπτωχὼς καὶ τριήρεσι Ῥωμαϊκαῖς ὁ πλείων ἀπώλετο.
Ὁ δὲ βασιλεὺς ἐπανέζευξεν εἰς τὴν Κωνσταντίνου,
τὰς τῆς Ταρσοῦ πύλας καὶ τὰς τῆς Μοψουεστίας
ἐπαγόμενος, ἐκ χαλκοῦ πεποιημένας, καὶ τέχνης
δεικνυούσας ἀκρίβειαν, ἃς κἀκεῖνος ἐπικοσμήσας,
τὰς μὲν τῷ κατὰ τὴν ᾿Ακρόπολιν εψῳ τείχει προσήρμοσε, τὰς δὲ τῷ τείχει τῷ δυσικῷ. Καὶ τῷ θεῷ
δὲ ἀπαρχὰς οἷον τῆς αὐτοῦ στρατείας ἀποδιδούς,
τοὺς τιμίους σταυρούς, οὓς οἱ Βάρβαροι ἔλαβον,
ὁπηνίκα ὁ Στυπειώτης τῶν σχολῶν δομέστικος ὤν,
καὶ πολιορκῶν τὴν Ταρσόν, ἐκ κακοβουλίας δυστυχήματι περιέπεσε, τῷ θείῳ τεμένει τῆς τοῦ Θεοῦ
Λόγου Σοφίας ἀνέθετο. Καὶ τὴν Κύπρον δὲ παρὰ
᾿Αγαρηνῶν κατεχομένην, δι' αὐτοῦ ἡ Ῥωμαίων
ἀρχὴ προσεκτήσατο. Εἶτα τῇ Συρίᾳ ἐπῆλθε, καὶ
πόλεις ἐκπορθήσας, καὶ χώρας ἑλὼν πρὸς τῷ Διο
βάνῳ καὶ τῇ παραλία κειμένας, ἦλθεν εἰς ᾿Αντιό
χειαν. Τῶν δὲ ἀντικαθισταμένων ἐῤῥωμενέστερον,
ἤδη δὲ καὶ τῶν ἐπιδηδείων ἐπιλειπόντων τοῖς στρατιώταις, καὶ τέλματος ἐξ ὑετοῦ γεγονότος πολλοῦ,
ἀπέστη τῆς πολιορκίας, καὶ πρὸς τὴν τῶν πόλεων
ὑπερκειμένην ἐπανελήλυθεν, ἐπηγμένος καὶ τὸ τοῦ
Σωτῆρος Χριστοῦ ἱερὸν καὶ θεῖον ἐκτύπωμα, ὃ ἐν
κεράμῳ εὗρε κατὰ τὴν Ιεράπολιν τὴν τῶν Σύρων,
καὶ βόστρυχον τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου αἵματι πεφυρμένον. Ἐν μὲν οὖν στρατηγίαις τοιοῦτος ἐγε
γόνει ὁ αὐτοκράτωρ, καὶ ἐπὶ μακρόν ηυξήκει 'Ρωμαίοις τὰ ὅρια, καὶ τῆς αὐτῶν ἡγεμονίας ἐξέτεινε
τὰ σχοινίσματα. ᾿Αλλὰ δι' αἰτίας τινὰς πᾶσιν ἦν
στυγητος. Αἱ δ' αἰτίαι, ὅτι τῶν σὺν αὐτῷ τῇ ἀποστασίᾳ ἐπιχειρησάντων στρατιωτῶν κακῶς διατιθεμένων τοὺς οἷς ἂν ἐντύχοιεν, τῶν κακουμένων οὐκ
έπεστρέφετο, καὶ οἰκιῶν πολλῶν περιφανῶν τε ἀνδρῶν καὶ δημοτικῶν διαρπαγεισῶν, ὡς οὐδενὸς και
κοῦ γεγονότος, διέκειτο, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἐνε
τρύφα ταῖς εἰς τοὺς ἀστοὺς παροινίαις, καὶ ταῦτα
συναραμένους αὐτῷ πρὸς τῆς βασιλείας τυχεῖν. Καὶ
ὅτι προφάσει τῶν συνεχῶν πολέμων, καιναῖς εἰσ
φοραῖς καὶ τῶν ἀρχαίων αὐξήσεσι, καὶ εἰδῶν εἰσπράξει παντοδαπῶν ἐξέτρυχε τὸ ὑπήκοον, καὶ οὐδὲν
ἄμεινον πολεμίων τὸ στρατιωτικόν διετίθετο πρὸς
οὓς ἂν τῶν ὑπηκόων ἐπεχωρίασεν. Ἐπὶ τούτοις διὰ
τὰς πυκνὰς ἐκστρατείας ἔνδειαν ἔχειν χρημάτων
προφασιζόμενος, τὰς μὲν διανεμομένας τῇ γερου
σία βασιλικὰς δωρεάς κατὰ μέρος ἠλάττωσε, τὰς δ'
ἀπονεμημένας ἀνέκαθεν τεμένεσιν ἱεροῖς καὶ εὐάγε
σιν οἴκοις ἐπετείους δόσεις ἐσχόλασε τέλεον. Εἶτα
καὶ ψήφισμα βασίλειον ἔθετο, ἐν ἀκινήτοις τὰς Εχο
κλησίας μὴ ἐμπλατύνεσθαι, καὶ ἡ τρόφασις, ὅτι
Ὁ δὲ βασιλεὺς Ῥωμανὸς οὐκ ἀρκοῦν ἡγούμενος ὅτι ἑαυτοῦ τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον ὑπεβίβασε, λαβὴν ἐζήτει καὶ τὸν Χριστοφόρον προθεῖναι αὐτοῦ· καὶ παρεσκεύασε τὴν τῶν Βουλγάρων πληθὺν ἐν τῷ τοῦ γάμου καιρῷ στασιάσαι, ζητοῦσαν τὸν Χριστοφόρον πρὸ τοῦ Κωνσταντίνου ἀναγορεύεσθαι, καὶ διὰ τὴν στάσιν δῆθεν οἰκονομῶν τι παρεχώρησε τὸ αἰτούμενον γίνεσθαι. εἶτα μήτε τὸ θεῖον δείσας, ὃ τὰς ὁμολογίας αὐτῷ ἐμπεπέδωκε, μήτ’ αἰδεσθεὶς τὸ ὑπήκοον, καὶ ἄμφω τοὺς ἄλλους υἱεῖς αὐτοῦ τοῦ Κωνσταντίνου προτέρους εὐφημεῖσθαι πεποίηκε, καὶ ὁ πρῶτος πέμπτος ἐγένετο, καὶ εἰ μὴ ὁ μικρὸς Ῥωμανὸς ὁ τοῦ Χριστοφόρου υἱὸς ἔφθη θανών, κἀκεῖνος ἂν αὐτοῦ προτετίμητο. ἦν οὖν ὁ αὐθιγενὴς βασιλεὺς καὶ ᾧ κατὰ κλῆρον ἡ βασιλεία διέφερεν ὥσπερ παρέγγραπτος. ἀλλ’ ἐπὶ τούτοις ἡ δίκη οὐκ ἐπενύσταξεν· ἀναβεβλήσθω δ’ ἡ περὶ τούτων διήγησις. Ὁ Ἀμασείας δὲ Στέφανος ἔτη τρία διαγαγὼν ἐν τῷ θρόνῳ τῆς ὑπερκειμένης τῶν πόλεων ἐτελεύτησε, καὶ ἐχειροτονήθη Τρύφων τις μοναχὸς ἐπὶ συνθήκαις τοῦ μετὰ χρόνον ὡρισμένον ἑκὼν ἐκστῆναι τοῦ θρόνου τῷ τοῦ βασιλέως υἱῷ τῷ Θεοφυλάκτῳ· ἦν γὰρ ἔτι μειράκιον.
Triduo elapso classis Egyptia Tarsensibus auxilio ρος ταύτης άλω πολιορκούμενον, οἱ δ' ἐν τούτῳ
missa, ad terram appellendi facultatem non habuit eademque in reditu et ventorum procellis,
et Romanorum triremium incursionibus majori ex
parte periit. Imperator Constantinopolim reversus,
æreas Tarsi et Mopvestiæ portas exquisiti artificii, novis ornamentis additis, partim muro juxta
Aoropolim orientali, partim occidentali accommodavit, atque etiam Deo quasi primitias expeditionis sum obtulit: venerandis crucibus, quibus Barbari potiti fuerant, cum Stypotia legionum domesticus, in obsidione Tarsi, re per imprudentiam male gesta, cladem accepisset, Sanctæ Sophiæ
templo dedicatis, Cyprum quoquo ab Agarenis occupatam, Romano imperio restituit. Deinde Syriam
invasit, et urbibus ad Libanum, et juxta mare
sitis partim expugnatis, partim vasiatis, ad Antiochium venit. Sed Antiochenis acrius resistentibus, accedente etiam commeatus penuria, et solo
imbribus inundato, soluta obsidione in urbem
principem est reversus, allata Servatoris Christi
sacra divinaque effigie, Hierapoli Syriæ in olla
reperta, et parte capillorum Joannis Baptiste
sanguine concreta. Ao in rebus bellicis talis fuit
hic imperator, Romanique imperii fines longe lateque propanavit. Sed certis de causis, omnium
odia suscepit. Eæ fuerunt, quod cum ii milites,
quos defectionis socios habuerat, obvia quæque
vastarent, eos qui damna fecerant, non curabat,
et multis edibus tum 202 illustrium tum plebelorum hominum direptis, sic affectus erat, quasi
nihil mali accidisset: sed delectabatur potius injuriis, quibus cives onerabantur, quamvis eorum
ope ad imperium pervenisset. Præterea, continentium bellorum prætextu novis tributis instituendis, et ceteribus augendis, omnis generis exactionibus subditos premebat, quos milites quocunque
venerant nihilo clementius tractabant quam hostes. Ad hæc ob frequentes expeditiones, pecuniæ
inopiam causando imperatorias largitiones senatui
dari solitas, ex parte imminuebat, et annua dona
ab antiquis temporibus templis et aliis piis domibus attributa penitus sustulit. Decreto quoque
Banxit, ne fundi ecclesiarum augerentur, quod (ut
ipse asserebat) a sacerdotibus non in ecclesiarum utilitatem opes illa conferrentur. Orta porro inter patriarcham et episcopos de suffragiis contentione,
cum hi deceruendi licentiam et approbandi potestatem sibi vidicarent, ille suffragia reprehenderet, ut
quæ nec sine affectibus, nec recto judio ferrentur, operamque darei, ut ab iis judicium facturis et
ipse in consilium adhiberetur: imperator ex hoc
sumpta occasione, et omni auctoritate designandi
episcopos sibi vindicata, edixit ne quisquam injussu suo in ullam Ecclesiam mitteretur. Mortuo
igitur episcopo, ex ministris suis in Ecclesiam vacantem mittebat aliquem, quo sumptus necessarios parce faciente, ipse reliqua sibi vindicabat.
Neque vero eo imperante in ullis provinciis un-
'Αγαρηνοί πρὸς τὸ λοιπὸν μετεχώρησαν, τῷ καταλελειμμένῳ πῦρ ἐμβαλόντες· εἶτα καὶ τὸ ἕτερον
ἑκλώκει, καὶ οὐδεὶς ἐκεῖθεν διέδρα. Τὴν δὲ τῆς Μου
ψουεστίας ἐκπόρθησιν οἱ ἐν τῇ Ταρσῷ μαθόντες,
τὸν βασιλέα ἐπεκαλέσαντο, καὶ τὴν πόλιν παραδε
δώκασιν. Ημερῶν δὲ τριῶν διελθουσῶν, στόλος ἐξ
Αἰγύπτου τῇ Ταρσῷ βοηθήσων κατέπλευσε, προσ
οκεῖλαι δὲ τῇ χέρσῳ οὐ συγκεχώρητο· διὸ καὶ αὖθις
ἀπέπλευσεν· ἀνέμων δὲ βιαίαις πνοιαῖς περιπεπτωχὼς καὶ τριήρεσι Ῥωμαϊκαῖς ὁ πλείων ἀπώλετο.
Ὁ δὲ βασιλεὺς ἐπανέζευξεν εἰς τὴν Κωνσταντίνου,
τὰς τῆς Ταρσοῦ πύλας καὶ τὰς τῆς Μοψουεστίας
ἐπαγόμενος, ἐκ χαλκοῦ πεποιημένας, καὶ τέχνης
δεικνυούσας ἀκρίβειαν, ἃς κἀκεῖνος ἐπικοσμήσας,
τὰς μὲν τῷ κατὰ τὴν ᾿Ακρόπολιν εψῳ τείχει προσήρμοσε, τὰς δὲ τῷ τείχει τῷ δυσικῷ. Καὶ τῷ θεῷ
δὲ ἀπαρχὰς οἷον τῆς αὐτοῦ στρατείας ἀποδιδούς,
τοὺς τιμίους σταυρούς, οὓς οἱ Βάρβαροι ἔλαβον,
ὁπηνίκα ὁ Στυπειώτης τῶν σχολῶν δομέστικος ὤν,
καὶ πολιορκῶν τὴν Ταρσόν, ἐκ κακοβουλίας δυστυχήματι περιέπεσε, τῷ θείῳ τεμένει τῆς τοῦ Θεοῦ
Λόγου Σοφίας ἀνέθετο. Καὶ τὴν Κύπρον δὲ παρὰ
᾿Αγαρηνῶν κατεχομένην, δι' αὐτοῦ ἡ Ῥωμαίων
ἀρχὴ προσεκτήσατο. Εἶτα τῇ Συρίᾳ ἐπῆλθε, καὶ
πόλεις ἐκπορθήσας, καὶ χώρας ἑλὼν πρὸς τῷ Διο
βάνῳ καὶ τῇ παραλία κειμένας, ἦλθεν εἰς ᾿Αντιό
χειαν. Τῶν δὲ ἀντικαθισταμένων ἐῤῥωμενέστερον,
ἤδη δὲ καὶ τῶν ἐπιδηδείων ἐπιλειπόντων τοῖς στρατιώταις, καὶ τέλματος ἐξ ὑετοῦ γεγονότος πολλοῦ,
ἀπέστη τῆς πολιορκίας, καὶ πρὸς τὴν τῶν πόλεων
ὑπερκειμένην ἐπανελήλυθεν, ἐπηγμένος καὶ τὸ τοῦ
Σωτῆρος Χριστοῦ ἱερὸν καὶ θεῖον ἐκτύπωμα, ὃ ἐν
κεράμῳ εὗρε κατὰ τὴν Ιεράπολιν τὴν τῶν Σύρων,
καὶ βόστρυχον τοῦ Βαπτιστοῦ Ἰωάννου αἵματι πεφυρμένον. Ἐν μὲν οὖν στρατηγίαις τοιοῦτος ἐγε
γόνει ὁ αὐτοκράτωρ, καὶ ἐπὶ μακρόν ηυξήκει 'Ρωμαίοις τὰ ὅρια, καὶ τῆς αὐτῶν ἡγεμονίας ἐξέτεινε
τὰ σχοινίσματα. ᾿Αλλὰ δι' αἰτίας τινὰς πᾶσιν ἦν
στυγητος. Αἱ δ' αἰτίαι, ὅτι τῶν σὺν αὐτῷ τῇ ἀποστασίᾳ ἐπιχειρησάντων στρατιωτῶν κακῶς διατιθεμένων τοὺς οἷς ἂν ἐντύχοιεν, τῶν κακουμένων οὐκ
έπεστρέφετο, καὶ οἰκιῶν πολλῶν περιφανῶν τε ἀνδρῶν καὶ δημοτικῶν διαρπαγεισῶν, ὡς οὐδενὸς και
κοῦ γεγονότος, διέκειτο, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἐνε
τρύφα ταῖς εἰς τοὺς ἀστοὺς παροινίαις, καὶ ταῦτα
συναραμένους αὐτῷ πρὸς τῆς βασιλείας τυχεῖν. Καὶ
ὅτι προφάσει τῶν συνεχῶν πολέμων, καιναῖς εἰσ
φοραῖς καὶ τῶν ἀρχαίων αὐξήσεσι, καὶ εἰδῶν εἰσπράξει παντοδαπῶν ἐξέτρυχε τὸ ὑπήκοον, καὶ οὐδὲν
ἄμεινον πολεμίων τὸ στρατιωτικόν διετίθετο πρὸς
οὓς ἂν τῶν ὑπηκόων ἐπεχωρίασεν. Ἐπὶ τούτοις διὰ
τὰς πυκνὰς ἐκστρατείας ἔνδειαν ἔχειν χρημάτων
προφασιζόμενος, τὰς μὲν διανεμομένας τῇ γερου
σία βασιλικὰς δωρεάς κατὰ μέρος ἠλάττωσε, τὰς δ'
ἀπονεμημένας ἀνέκαθεν τεμένεσιν ἱεροῖς καὶ εὐάγε
σιν οἴκοις ἐπετείους δόσεις ἐσχόλασε τέλεον. Εἶτα
καὶ ψήφισμα βασίλειον ἔθετο, ἐν ἀκινήτοις τὰς Εχο
κλησίας μὴ ἐμπλατύνεσθαι, καὶ ἡ τρόφασις, ὅτι
PG 135:95γέγονε δ’ ἐν τοῖς χρόνοις τούτοις χειμών τε ἀφόρητος λιμός τε σφοδρότατος καὶ ἐμπρησμὸς φρικωδέστατος. ὅτε καὶ ὁ βασιλεὺς Χριστοφόρος τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησεν. ἤδη δὲ τοῦ ὡρισμένου καιροῦ παραρρυέντος ὁ πατριάρχης Τρύφων οὐ μεθίετο τοῦ θρόνου τοῦ ἀρχιερατικοῦ κατὰ τὰ συγκείμενα, ἀλλ’ ὅλαις χερσὶ τῆς ἀρχιερωσύνης ἀντείχετο. καὶ ὁ βασιλεὺς ἠνιᾶτο διὰ τὴν ἀπάτην, ὡς ἐμπαιχθείς. ὁ γοῦν Καισαρείας χαρίσασθαι τῷ βασιλεῖ προθυμούμενος δόλῳ μέτεισι τὴν τοῦ πατριάρχου ἀφέλειαν καὶ φίλου προσωπεῖον ἑαυτῷ περιθέμενος τῷ πατριάρχῃ φησίν ἡ μὲν κατὰ σοῦ τοῦ κρατοῦντος ἐπίθεσις σφοδρά, ἀλλ’ ἐπιλείπουσιν αὐτῷ αἰτιάματα ὑπὸ καθαίρεσίν σε τιθέμενα, καὶ λοιπὸν εἰς τὸ μηδὲ ὅλως εἰδέναι σε γράμματα οἱ κατὰ σοῦ περιίστανται. ἀλλὰ σπεῦσον καὶ τούτου τοὺς μελετῶντας κατὰ σοῦ ἀποκρούσασθαι. διαλύσεις δὲ τούτοις τὸ σπούδασμα, εἰ ἐνώπιον πολλῶν χάρτην λαβὼν τὸ ὄνομα ἐγχαράξεις τὸ σὸν καὶ τὸ τῆς ἀρχιερωσύνης ἀξίωμα. καὶ τούτου ἀποκομισθέντος τῷ βασιλεῖ οὐκέτι κατὰ σοῦ αἰτίαμα περιλέλειπται. ὁ μὲν οὖν συνεβούλευσε ταῦτα· ὁ δὲ ἐπείθετο καὶ πολλῶν παρόντων ἀγράφῳ χάρτῃ ταῦτ’ ἐγεγράφει·
festum fuit, quod regiam muro circumdedit. Nam ἀνθρώπους, καὶ ἡ τῶν βασιλείων τῷ τείχει περιβοcum oraculum accepisset, se in ea interfectum iri,
putabat se moenibus tutum fore. Enimvero sic ei
ratiocinandum fuit: Si verum esset oraculum,
etiam fatum (ut ita loquar) divinitus ordinatum,
esse inevitable et immutabile; sin id aliqua solertia
prohiberi posset, non utique esse verum, omnemque solertiam supervacaneam. Sed ille nulla harum
rerum considerata: magnis sumptibus regiam eo
muro, qui etiam nunc cernitur, circumdedit,
quem cives Acropolim et castellum tyrannicum
contra se exstructum judicabant. Verum munitione
perfecta, cum se jam res suas in tuto collocasse
putaret, tum demum cum intra eam ipsam
cæderetur, intellexit, inventum illud nihil sibi
profuisse. Sed hoc in præsentia omisso, res ejus
gestas exsequamur. Antiochia, 204 quam flumen
Orontes alluit, revertens,castellum in Tauro monte,
quem hodie vulgo Maurum vocant, construxit:
Michaele Burze, quem patricium fecit, et Tauri
montis ducem nominavit, ad infestandos Antiochenos ibi relicto. Petrum vero quemdam ex ministris suis, castratum illum quidem, sed strequum hominem, constantem, et militum regendorum peritum, stratopedarcham designavit: ut
locum exercitui daret ad hibernandum in Cilicia.
Imperatore Byzantium reverso, Burzes crebris excursionibus Antiochenos Agaremos infestabat, a8sidue de capiendæ urbis facultate, parandaque sibi
gloria cogitans. Quodam igitur tempore turris cujusdam altitudinem clam mensus, paratis scalis illi
paribus, nocte liberna, illuni et nivosa, tacite
moenibus urbis succedit, affixisque scalis cum trecentis (tot enim advertente nemine adduxerant)
ascendit, custodes turris et obvios quosque cedit,
statimque stratopedarchæ nuntiat quid fiat, et ad
opem ferendam accersit. Id ille detrectabat. Ferebatur enim imperator illi mandasse, ne Antiochiam
invaderet, quod urbis ejus captivitatem interitum
imperatoris consecuturum vulgata fama erat. Antiocheni cum turres occupalas esse cognovissent,
eo alacriter convenere, ad Romanos expellendos,
stratopedarcha, quamvis anticipiti cura distineretur, et mandati imperatoris, et exitii Burzæ, cum
cohorte sua, tamen non committendum esse ratus,
ut tot viri perierent, cum omnibus copiis Antiochiam invadit. Quo facto statii et manus et animi
Barbarorum conciderunt. Burzes vero cum suis jam
desperata salute, revixit, et porta bipenni resecta,
liberum ingressum stratopedarchæ præbuit. Tanta
facilitate,illustris Antiochia in Romanorum potestatem venit. Id imperatori nuntiatum plus doloris
attulit quam voluptatis, et præclarum facinus,
iratus stratopedarchæ et Burzæ, contumeliis et
λή. Κεχρησμοδοτημένον γὰρ ἔχων, τὸ ἐν τοῖς βασιλείοις μέλλειν ἀναιρεθήσεσθαι, ἔδοξε· ἑαυτῷ περιποιεῖσθαι διὰ τοῦ τείχους ἀσφάλειαν, δέον λογίσασθαι, ὡς εἰ μὲν ἀληθὲς εἴη τὸ χρησμοδότημα, εἴη
ἂν καὶ πεπρωμένον, ἴν' οὕτως εἴποιμι, νὸ ἐκ Θεοῦ
ὡρισμένον, ἀφυκτόν τε καὶ ἀμετάθετο. Εἰ δὲ δύο
ναιτο κωλυθῆναι δι᾽ ἐπινοίας τινὸς, οὐ πάντως ἀλη
θὲς, καὶ τὰ ἐπινοούμενα περιττά. Ο δὲ τούτων οὐδὲν
λογισάμενος, μεγάλαις δαπάναις τῷ νῦν ὁρωμένῳ
τείχει τὰ βασίλεια εστεφάνωσεν, ᾿Ακρόπολιν δ' οἱ
πολῖται τοῦτο καὶ τυραννεῖον καθ᾿ ἑαυτῶν γινόμενον ἔκρινον. Ὅτε τοίνυν ἀπήρτισε τὸ ὀχυρωμα,
καὶ ἔδοξεν ἑαυτῷ περιποιήσασθαι τὴν φυλακὴν ἀσφαλῆ, τότ' ἔγνω μηδὲν αὐτῷ λυσιτελῆσαν τὸ ἐπινόη
μα, ὑποστὰς ἐντὸς ἐκείνου τὸν ὄλεθρον. ᾿Αλλὰ μήπω
περὶ τούτου, ἔτι δ᾽ ὁ λόγος πράξεις διεξίτω ἐκείνου.
Υπονοστῶν ἐξ ᾿Αντιοχείας τῆς πρὸς Ορόντην
οὗτος ὁ βασιλεὺς, φρούριον ἐν τῷ ὄρει τοῦ Ταύρου
ἐδείματο, Μαῦρον δὲ ὄρος ἐκεῖνο λέγει νῦν ὁ πολὺς
ἄνθρωπος, ἐν ᾧ Μιχαὴλ τὸν Βούρτζην κατέλιπε,
πατρίκιον τιμήσας, καὶ τοῦ Μαύρου ὄρους στρατ
ηγὸν ὀνομάσας αὐτὸν, τοὺς Αντιοχείς κακοῦν ἐντειλάμενος. Καὶ Πέτρον δ᾽ ἕνα τῶν ἑαυτοῦ θεραπόντων, ἐκτομίαν μὲν, δραστήριον δέ γε καὶ ἐμβριθῆ,
καὶ ἄρχειν εἰδότα στρατιωτῶν, Στρατοπεδάρχην όνομάσας κατέλιπεν, ἵν᾿ ἐν Κιλικία δοίη χώραν τῇ
στρατιᾷ τὸν χειμῶνα διαγαγεῖν. Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς
ἧκεν εἰς τὸ Βυζάντιον, ὁ δὲ Βούρτζης συνεχῶς ἐξε
λαύνων ἐκάκου τοὺς ἐν ᾿Ατιοχείᾳ Ἀγαρηνούς, καὶ
διεσκόπει ὅπως ἕλοι τὴν πόλιν εἰ δύναιτοι, καὶ κλέος
ἔξει. Ελαθεν οὖν ποτε μέτρον τοῦ ὕψους ἑνὸς τῶν
πύργων λαβών, καὶ πρὸς τοσοῦτον ὕψος ἀναλόγους
ετοιμάσατο κλίμακας. Φυλάξας οὖν νύκτα μίαν χει
μέριον, ἀσέληνόν τε καὶ νιφετώδη, πρόσεισιν ἡρέμα
τῷ τείχει τῆς πόλεως, καὶ τὰς κλίμακας ἐρείσας
αὐτῷ, ἀνέβη μετὰ τριακοσίων (τοσουτους γὰρ ἐπήγετο, μηδενὸς αισθομένους) καὶ τοὺς μὲν τοῦ πύργου
ἐκείνου φύλακας ἀνεῖλε, καὶ ἑτέρων πλησιαζόντων,
στέλλει δὲ αὐτίκα πρὸς τὸν στρατοπεδάρχην, δηλών
αὐτῷ τὸ γενόμενον, καὶ πρὸς βοήθειαν ἐκκαλύομενος,
Ὁ δὲ ἀνεδύετο· λέγεται γὰρ ἐντείλασθαὶ οἱ τὸν
βασιλέα, μὴ προσβαλεῖν τῇ ᾿Αντιοχείᾳ, ὅτι παρὰ
πᾶσι πεφήμιστο, τῇ τῆς Ἀντιοχείας ἀλώσει ἔψε·
σθαι καὶ τοῦ κρατοῦντος τὸν ὄλεθρον. Οἱ δὲ ᾿Αντιοχεῖς, γνόντες τῶν πύργων τὴν ἅλωσιν, ἐκεῖ συνηθροίσθησαν, ἐξελάσαι τοὺς Ῥωμαίους αὐτῶν προθυμούμενοι. Πρὸς δύο τοίνυν ἐναντία μαχόμενον ἔχων ὁ
στρατοπεδάρχης τὸν λογισμόν, τήν τε βασιλικὴν ἐντολὴν, καὶ τὸν ὀλεθρον τοῦ Βούρτζη, καὶ τῶν σύν
αὐτῷ τριακοσίων ἀνδρῶν, ἔθετο μὴ ἑᾶσαι τοσούτους
ἄνδρας ἀπολέσθαι, καὶ ἄρας σὺν παντὶ τῷ στρατεύματι, προσβάλλει τῇ Ἀντιόχου καὶ αὐτίκα οἱ μὲν
πολέμιοι παρείθησαν καὶ τὰς χεῖρας καὶ τὰς ψυχάς.
Variæ lectiones et notæ.
Ὑπονοστῶν ἐξ Ἀντιοχείας. Expeditionem
hanc in Agarenos, quæ sub anno 968, accidit, attigit Liutprandus in Legat. Quarta feria ipsius Hebdomadæ Nicephorus Constantinopolim egreditur, in
Assyrios profecturus.
Τρύφων ἐλέῳ θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως νέας Ῥώμης. καὶ λαβὼν τὸν χάρτην ὁ Καισαρείας ἀπῄει ἐμφανίσων τοῦτον τῷ βασιλεῖ. ἔγγραφον οὖν ἐν αὐτῷ παραιτήσεως ὡς ἐκ τοῦ πατριάρχου ἄνωθι τῆς ὑπογραφῆς ἐξυφαίνεται, καὶ ὡς παραιτησάμενος τῆς ἐκκλησίας ἐκβάλλεται, καὶ ὁ τοῦ βασιλέως υἱὸς πατριάρχης κεχειροτόνηται. Στόλος δὲ Ῥωσικὸς ἐπῆλθε κατὰ τῆς πόλεως, καὶ ὁ στόλος οὐ χιλιόναυς, ὡς λέγεται, ἀλλ’ εἰς πεντεκαίδεκα χιλιάδας τὰ τούτου πλοῖα ἠρίθμηντο. τούτοις περὶ τὸν Φάρον προσορμισθεῖσιν ἀντίπρῳρος ἔστη στόλος Ῥωμαϊκὸς καὶ ἀθρόον αὐτοῖς προσβαλὼν ἐτρέψατο τοὺς βαρβάρους καὶ πολλὰ τῶν πλοίων τῷ ὑγρῷ πυρὶ ἀπετέφρωσεν. ὅσα δέ γε περιελέλειπτο πρὸς ἕω περαιωθέντα, τῷ πατρικίῳ Βάρδᾳ ἐνέκυρσε τῷ Φωκᾷ, στρατιωτικοῦ στρατηγοῦντι συντάγματος, ὃς πρὸς συλλογὴν τῶν ἀναγκαίων πολλοὺς ἐξιόντας τῶν πλοίων καταλαμβάνων ἀνῄρει. ἀλλὰ καὶ ὁ δομέστικος τῶν σχολῶν ὁ Κουρκούας ἑτέροις ἐντυγχάνων κατὰ ζήτησιν τῶν ἐπιτηδείων ἐκβαίνουσι τῶν νηῶν καὶ ἐζώγρει καὶ μαχαίρας ἔργον ἐτίθετο. οὕτω δὲ καὶ διὰ θαλάσσης καὶ διὰ γῆς παθόντες κακῶς οὐκέτι τῶν πλοίων ἐξώρμουν.
festum fuit, quod regiam muro circumdedit. Nam ἀνθρώπους, καὶ ἡ τῶν βασιλείων τῷ τείχει περιβοcum oraculum accepisset, se in ea interfectum iri,
putabat se moenibus tutum fore. Enimvero sic ei
ratiocinandum fuit: Si verum esset oraculum,
etiam fatum (ut ita loquar) divinitus ordinatum,
esse inevitable et immutabile; sin id aliqua solertia
prohiberi posset, non utique esse verum, omnemque solertiam supervacaneam. Sed ille nulla harum
rerum considerata: magnis sumptibus regiam eo
muro, qui etiam nunc cernitur, circumdedit,
quem cives Acropolim et castellum tyrannicum
contra se exstructum judicabant. Verum munitione
perfecta, cum se jam res suas in tuto collocasse
putaret, tum demum cum intra eam ipsam
cæderetur, intellexit, inventum illud nihil sibi
profuisse. Sed hoc in præsentia omisso, res ejus
gestas exsequamur. Antiochia, 204 quam flumen
Orontes alluit, revertens,castellum in Tauro monte,
quem hodie vulgo Maurum vocant, construxit:
Michaele Burze, quem patricium fecit, et Tauri
montis ducem nominavit, ad infestandos Antiochenos ibi relicto. Petrum vero quemdam ex ministris suis, castratum illum quidem, sed strequum hominem, constantem, et militum regendorum peritum, stratopedarcham designavit: ut
locum exercitui daret ad hibernandum in Cilicia.
Imperatore Byzantium reverso, Burzes crebris excursionibus Antiochenos Agaremos infestabat, a8sidue de capiendæ urbis facultate, parandaque sibi
gloria cogitans. Quodam igitur tempore turris cujusdam altitudinem clam mensus, paratis scalis illi
paribus, nocte liberna, illuni et nivosa, tacite
moenibus urbis succedit, affixisque scalis cum trecentis (tot enim advertente nemine adduxerant)
ascendit, custodes turris et obvios quosque cedit,
statimque stratopedarchæ nuntiat quid fiat, et ad
opem ferendam accersit. Id ille detrectabat. Ferebatur enim imperator illi mandasse, ne Antiochiam
invaderet, quod urbis ejus captivitatem interitum
imperatoris consecuturum vulgata fama erat. Antiocheni cum turres occupalas esse cognovissent,
eo alacriter convenere, ad Romanos expellendos,
stratopedarcha, quamvis anticipiti cura distineretur, et mandati imperatoris, et exitii Burzæ, cum
cohorte sua, tamen non committendum esse ratus,
ut tot viri perierent, cum omnibus copiis Antiochiam invadit. Quo facto statii et manus et animi
Barbarorum conciderunt. Burzes vero cum suis jam
desperata salute, revixit, et porta bipenni resecta,
liberum ingressum stratopedarchæ præbuit. Tanta
facilitate,illustris Antiochia in Romanorum potestatem venit. Id imperatori nuntiatum plus doloris
attulit quam voluptatis, et præclarum facinus,
iratus stratopedarchæ et Burzæ, contumeliis et
λή. Κεχρησμοδοτημένον γὰρ ἔχων, τὸ ἐν τοῖς βασιλείοις μέλλειν ἀναιρεθήσεσθαι, ἔδοξε· ἑαυτῷ περιποιεῖσθαι διὰ τοῦ τείχους ἀσφάλειαν, δέον λογίσασθαι, ὡς εἰ μὲν ἀληθὲς εἴη τὸ χρησμοδότημα, εἴη
ἂν καὶ πεπρωμένον, ἴν' οὕτως εἴποιμι, νὸ ἐκ Θεοῦ
ὡρισμένον, ἀφυκτόν τε καὶ ἀμετάθετο. Εἰ δὲ δύο
ναιτο κωλυθῆναι δι᾽ ἐπινοίας τινὸς, οὐ πάντως ἀλη
θὲς, καὶ τὰ ἐπινοούμενα περιττά. Ο δὲ τούτων οὐδὲν
λογισάμενος, μεγάλαις δαπάναις τῷ νῦν ὁρωμένῳ
τείχει τὰ βασίλεια εστεφάνωσεν, ᾿Ακρόπολιν δ' οἱ
πολῖται τοῦτο καὶ τυραννεῖον καθ᾿ ἑαυτῶν γινόμενον ἔκρινον. Ὅτε τοίνυν ἀπήρτισε τὸ ὀχυρωμα,
καὶ ἔδοξεν ἑαυτῷ περιποιήσασθαι τὴν φυλακὴν ἀσφαλῆ, τότ' ἔγνω μηδὲν αὐτῷ λυσιτελῆσαν τὸ ἐπινόη
μα, ὑποστὰς ἐντὸς ἐκείνου τὸν ὄλεθρον. ᾿Αλλὰ μήπω
περὶ τούτου, ἔτι δ᾽ ὁ λόγος πράξεις διεξίτω ἐκείνου.
Υπονοστῶν ἐξ ᾿Αντιοχείας τῆς πρὸς Ορόντην
οὗτος ὁ βασιλεὺς, φρούριον ἐν τῷ ὄρει τοῦ Ταύρου
ἐδείματο, Μαῦρον δὲ ὄρος ἐκεῖνο λέγει νῦν ὁ πολὺς
ἄνθρωπος, ἐν ᾧ Μιχαὴλ τὸν Βούρτζην κατέλιπε,
πατρίκιον τιμήσας, καὶ τοῦ Μαύρου ὄρους στρατ
ηγὸν ὀνομάσας αὐτὸν, τοὺς Αντιοχείς κακοῦν ἐντειλάμενος. Καὶ Πέτρον δ᾽ ἕνα τῶν ἑαυτοῦ θεραπόντων, ἐκτομίαν μὲν, δραστήριον δέ γε καὶ ἐμβριθῆ,
καὶ ἄρχειν εἰδότα στρατιωτῶν, Στρατοπεδάρχην όνομάσας κατέλιπεν, ἵν᾿ ἐν Κιλικία δοίη χώραν τῇ
στρατιᾷ τὸν χειμῶνα διαγαγεῖν. Καὶ ὁ μὲν βασιλεὺς
ἧκεν εἰς τὸ Βυζάντιον, ὁ δὲ Βούρτζης συνεχῶς ἐξε
λαύνων ἐκάκου τοὺς ἐν ᾿Ατιοχείᾳ Ἀγαρηνούς, καὶ
διεσκόπει ὅπως ἕλοι τὴν πόλιν εἰ δύναιτοι, καὶ κλέος
ἔξει. Ελαθεν οὖν ποτε μέτρον τοῦ ὕψους ἑνὸς τῶν
πύργων λαβών, καὶ πρὸς τοσοῦτον ὕψος ἀναλόγους
ετοιμάσατο κλίμακας. Φυλάξας οὖν νύκτα μίαν χει
μέριον, ἀσέληνόν τε καὶ νιφετώδη, πρόσεισιν ἡρέμα
τῷ τείχει τῆς πόλεως, καὶ τὰς κλίμακας ἐρείσας
αὐτῷ, ἀνέβη μετὰ τριακοσίων (τοσουτους γὰρ ἐπήγετο, μηδενὸς αισθομένους) καὶ τοὺς μὲν τοῦ πύργου
ἐκείνου φύλακας ἀνεῖλε, καὶ ἑτέρων πλησιαζόντων,
στέλλει δὲ αὐτίκα πρὸς τὸν στρατοπεδάρχην, δηλών
αὐτῷ τὸ γενόμενον, καὶ πρὸς βοήθειαν ἐκκαλύομενος,
Ὁ δὲ ἀνεδύετο· λέγεται γὰρ ἐντείλασθαὶ οἱ τὸν
βασιλέα, μὴ προσβαλεῖν τῇ ᾿Αντιοχείᾳ, ὅτι παρὰ
πᾶσι πεφήμιστο, τῇ τῆς Ἀντιοχείας ἀλώσει ἔψε·
σθαι καὶ τοῦ κρατοῦντος τὸν ὄλεθρον. Οἱ δὲ ᾿Αντιοχεῖς, γνόντες τῶν πύργων τὴν ἅλωσιν, ἐκεῖ συνηθροίσθησαν, ἐξελάσαι τοὺς Ῥωμαίους αὐτῶν προθυμούμενοι. Πρὸς δύο τοίνυν ἐναντία μαχόμενον ἔχων ὁ
στρατοπεδάρχης τὸν λογισμόν, τήν τε βασιλικὴν ἐντολὴν, καὶ τὸν ὀλεθρον τοῦ Βούρτζη, καὶ τῶν σύν
αὐτῷ τριακοσίων ἀνδρῶν, ἔθετο μὴ ἑᾶσαι τοσούτους
ἄνδρας ἀπολέσθαι, καὶ ἄρας σὺν παντὶ τῷ στρατεύματι, προσβάλλει τῇ Ἀντιόχου καὶ αὐτίκα οἱ μὲν
πολέμιοι παρείθησαν καὶ τὰς χεῖρας καὶ τὰς ψυχάς.
Variæ lectiones et notæ.
Ὑπονοστῶν ἐξ Ἀντιοχείας. Expeditionem
hanc in Agarenos, quæ sub anno 968, accidit, attigit Liutprandus in Legat. Quarta feria ipsius Hebdomadæ Nicephorus Constantinopolim egreditur, in
Assyrios profecturus.
PG 135:97ὡς δὲ τὰ πρὸς τροφὴν αὐτοῖς παντάπασιν ἐπιλέλοιπεν, ἐπανελθεῖν ἐς τὰ οἰκεῖα διανενόηνται καὶ ἤδη τοῦ ἔκπλου κατήρξαντο. ἀλλ’ αὖθις αὐτοῖς αἱ τριήρεις ἐπέθεντο, καὶ δὶς οἱ βάρβαροι κατεναυμαχήθησαν, ὡς ὀλίγας πάνυ τῶν σφετέρων νηῶν ἐκφυγεῖν καὶ ἀνθυπονοστῆσαι πρὸς τοὺς οἰκείους, ἀγγέλους γενομένους ἐκείνοις τῆς συμφορᾶς. καὶ οἱ μὲν Ῥῶς παθόντες πλέον κακῶς ἢ δεδρακότες τῆς κατὰ Ῥωμαίων ἀπέσχοντο ἐπιθέσεως. Καὶ οἱ Ἀγαρηνοὶ δὲ διὰ τοῦ δομεστίκου τῶν σχολῶν Ἰωάννου τοῦ Κουρκούα καὶ τοῦ ἀδελφοῦ Θεοφίλου (πάππος δὲ ὁ Θεόφιλος τοῦ μετέπειτα τῆς βασιλείας κρατήσαντος Ἰωάννου) ἥττηντό τε πολλάκις καὶ τεταπείνωντο καὶ πόλεις οὐκ ἐλαχίστας ὧν κατεῖχον ἀφῄρηντο. Ὁ δὲ βασιλεὺς Ῥωμανὸς εἰς συναίσθησιν τάχα δόξας ἐλθεῖν τῆς ἐπιορκίας καὶ τῆς τῶν συνθηκῶν παραβάσεως, ἃς πρὸς τὸν βασιλέα Κωνσταντῖνον πεποίητο, δι’ εὐποιιῶν ἔσπευδεν ἐξιλεώσασθαι τὸν θεόν. καὶ διαδόσεις μὲν καὶ ἀλλοίας ἐτίθετο, ἐπὶ δὲ ταύταις καὶ τὰ παρὰ τῶν ἐν τῇ πόλει χρεωστούμενα τοῖς δανεισταῖς ἀποδοὺς τοὺς ὀφειλέτας ἀπέλυσε τοῦ βάρους τῆς ὀφειλῆς, καὶ τὰ γραμματεῖα λαβὼν ἐν μέσῃ τῇ ἀγορᾷ πυρὶ κατῃθάλωσεν·
scilicet, Thraciam vastantibus, Bulgariæ principi μισεῖσθαι παρὰ τῶν πολιτῶν ἐπιστάμενος, τείχτει
scripsit, ne illos Istrum transire pateretur, et Ro- περιέζωσε τὰ βασίλεια· ἀλλ' ὅτε τοῦτο ἀπήρτιστο,
manas provincias infestare. Id ille recusavit, quod καί οἱ τῶν πυλῶν αἱ κλεῖδες ἀπεκομίσθησαν, τότε,
imperator ipsi quoque auxilia negasset, cum ab ὃν ἐφοβεῖτο φόβον, ἦλθεν αὐτῷ, καὶ οὐδὲν τῆς ἐπιiisdem invaderetur. Nunc autem postquam pacem νενοημένης αὐτῷ ἀσφαλείας ἀπώνατο. Τῶν δὲ Τούρ
cum eis facere coactus sit, postulare 206 ut fædus κων, τῶν Ούγγρων δηλαδή, τὰ Θρακῷα ληϊζομένων,
rumpat, et armis sumplis bellum suscipiat, cujus ra- τῷ Βουλγαρίας ἔγραψεν ἄρχοντι ὁ βασιλεὺς Νικηφό
tionem reddere non possit. Ibi igitur repulsam ρος μὴ παραχωρεῖν αὐτοῖς διαβαίνειν τὸν Ιστρον,
passus, Calocyrum, Chersonis principis filium, ad καὶ τῇ Ῥωμαίων λυμαίνεσθαι. Ὁ δὲ οὐχ ὑπήκουσε,
Russiæ principem Sphendosthlavum contra Bul- λέγων ὡς Οτε καθ᾿ ἡμῶν οὗτοι ἐστράτενον, παραgaros concitandum ablegavit. Russicus igitur exer- καλούμενος συμμαχῆσαι ἡμῖν, οὐκ ἠθέλησας
oitus Bulgariæ agros longe lateque populatus, Καὶ νῦν ὅτε βιασθέντες σπονδὰς ἐθέμεθα πρὸς
prædam pene innumerabilem abegit, idque se- αὐτοὺς, ἀξιοῖς ἡμᾶς παρασπονδῆσαι, ὅπλα τε
quenti anno æque factum.
κατ' ἐκείνων ἄρασθαι, καὶ κινῆσαι
καὶ κινῆσαι πόλεμον
ἀπροφάσιστον. Αποκρουσθεὶς τοίνυν ἐντεῦθεν, εἰς τὸν ἄρχοντα Ρωσίας τὸν Σφενδοσθλάβον διεπρεσβεύσατο, ἐξορμῶν κατὰ τῶν Βουλγάρων αὐτὸν, διὸ καὶ τὸν υἱὸν τοῦ ἐν Χερσῶνι πρωτεύοντος τὸ
Καλόκυρον πρὸς Ῥωσίαν ἐκπέπομφεν. Επιστρατεύει τοίνυν κατὰ Βουλγάρων σύνταγμα Ρωσικὸν, καὶ χώραν αὐτῶν πολλὴν ἐληίσατο καὶ λείαν οὐκ εὐαριθμητον ἐκεῖθεν ἀπήλασε, καὶ τῷ ἐπιόντι δ᾽ ἐνιαυτῷ
οὐχ ἧττον τῶν προτέρων οἱ Ρὼς τὰ Βουλγάρων ἐκάκωσαν.
XXVIII. Phoca regnante fuit terræ motus horrendus, qui etsi Constantinopoli plane innoxius,
aliis tamen urbidus plurimum nocuit, et mense
Maio spirarunt venti, qui fruges peremerunt. Unde
fame laboratum,quam Nicephorus in suum lucrum
convertit, in granaria congesto frumento, et esurientibus magno vendito, non reputans, se (ut in
proverbiis Salomon ait ¹) publicis exsecrationibus
obnoxium esse, sed benignitatem potius suam erga
subditos jactans, quod binos medimnos aureo venderet, quamvis exemplum Basili Macedonis haberet, qui in tali penuria se, non ita olim, magnifice gesserat. Nam cum aliquando de more in
Sanctorum Apostolorum ædem iret, et cives
quosdam gravitatis aliquid præ se ferentes,
mostos conspexisset: causam tristitiæ quæsivit.
Illi responderunt: Domine, qui non tristes esse possumus, cum mortem nobis instantem videamus, et
bini frumenti medimni aureo nummo sint emendi?
Quibus ille auditis ingemuit, dataque pecunia tristitiam illorum discussit, civiles magistratus exsecratus, quod ab iis de genuria non factus esset
certior, ac statim imperatoriis granariis, apertis,
duodenos medimnos uno aureo vendi jussit. Ac
ille quidem, ut imperatorem decet, egit; hic pro
caupone se gessit, qui populo penaria laboranti,
• Prov. xx, 28.
ΚΗ΄. Γέγονε δὲ (66') τοῦ Φωκᾶ βασιλεύοντος καὶ κλόνος τῆς γῆς φρικωδέστατος, ἐξ οὗπερ ἡ μὲν Κωνσταντίνου οὐ πάνυ τι πέπονθε, πόλεις δ᾽ ἕτεραι καὶ
σφόδρα πεπόνθασιν. Επνευσαν δέ γε ἄνεμοι κατὰ
Μαῖον μήνα, δι᾿ ὧν ἐφθάρησαν οἱ καρποὶ, καὶ γέγονε
λιμὸς ἰσχυρὸς ὃν εἰς οἰκεῖον κέρδος ὁ Νικηφόρος
μετήνεγκε, ταμειουλκῶν τὸν σίτον, καὶ πολλοῦ τοῦτον
ἀποδιδόμενος τοῖς λιμώττουσι, μηδὲ φροντίζων, ὅτι
δημοκατάρατος ἦν, κατὰ τὸν Σολομώντα παροιμιαζόμενον, ἀλλ᾽ αὐχῶν μᾶλλον ὡς εὐεργετῶν τὸ ὑπήκοον, ὅτι δύο μεδίμνους ἐπίπρασκε τῷ νομίσματι
καὶ ταῦτα παράδειγμα ἔχων τὸν Μακεδόνα Βασίλειον,
οὔπω πάνυ πρώην μεγαλοπρέπειαν πρὸς τοιαύτην
ἐνδειξάμενον ἔνδειαν. ᾿Απῄει γάρ ποτε ὁ αὐτοκράτωρ
ἐκεῖνος, συνήθη ποιούμενος πρόοδον, εἰς τὸν τῶν
Αγίων Αποστόλων ναὸν, καί τινας τῶν τῆς πόλεως
ἄνδρας ὑπόσεμνον δεικνύντας κατάστημα, θεασάμε
νος σκυθρωπάζοντας, ἤρετο τὴν αἰτίαν τῆς σκυθρω
πότητος. Οἱ δὲ, Καὶ πῶς οὐκ ἂν σκυθρωπάζομεν,
ἔφασαν, δέσποτα, ἐπηρτημένον ἡμῖν ὁρῶντες τὸν
θάνατον, οἳ δή γε δύσ μεδίμνους σίτου εἰς νόμι
σμα χρυσοῦν ἐξωνούμεθα; Τοῦτο ἀκούσας ἐκεῖνος
ἀνώμωξε, καὶ τοῖς μὲν χρήμασι τὴν κατήφειαν ἔλυσε,
τοῖς δὲ τὰς πολιτικὰς ἐγκεχειρισμένοις ἀρχὰς ἐλοιδορήσατο τε καὶ ἐπηράτο, ὅτι μὴ αὐτὸν τὰ τῆς ἐνδείας
ἐδίδαξαν, καὶ εὐθὺς τοὺς βασιλικοὺς σιτῶνας ἀνοιVaria lectiones et notæ.
Σφενδοσθλάβον. Cujus meminit Constan- quod nunc Nicephorum compulit copias in Assyrios
tinus Porphyrog. De. Adm. imp. cap. 9. Wenceslaum
ita efferunt Græci scriptores.
Καλόκυρον. Is est, ni fallor, Calocyrus patricius cujus meminit Lupus protospatha, sub an.
Γέγονε δέ, etc. De hoc terræ motu sub Nicephoro Phoca agunt Excerpta quædam historica
ex cod. Reg.: "Ότι ἐπὶ τοῦ Φωκᾶ τοῦ κυρίου Νικηφόρου τοῦ βασιλέως ἔκλειψις ἡλίου περὶ χειμώνα
ἐγένετο· καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σεισμὸς φοβερώτάτος· τῷ δὲ σεισμῷ καὶ ὄμβρος ἄμετρος ἐπηκολού
θησν ἐπὶ ὥρας τρεῖς, καὶ πάλιν ὄμβρος τεθολωμένος
σύμμικτὸς τέφρα.
Καὶ γέγονε λιμὸς ἰσχυρός. Hæc αὐτό
πτης narrat Liuprandus in Legat.: Est et aliud
educere: Argorum enim omnem regionem instans
tempus Deo jubente, eousque fames attrivit, ut neque
tritici duo Papienses sextarii aureo comparentur,
hocque ubi ubertas quasi regnat. Hanc pestem nivibus cooperantibus ita dilatavit, ut messionis tempore,
quidquid ubique terrarum annonæ erat, minimo dat
pretio, possessoribus ejulantibus congregarit. Quod
cum juxta Mesopotamiam faceret, ubi frugum copia
muribus absentibus creverut, arenæ moris multitudini annonæ multitudinem coæquavit. Igitur cum
vili hoc commercio turpiter fames ubiubi desæviret,
octoginta millia mortalium, obtentu militiæ, secum
congregavit, quibus per continuum mensem, quod
emerat aureo, duobus vendidt.
Βασιλικούς τσιῶνας. Horrea publica, de
εἰς ἐννεακαίδεκα δὲ κεντηνάρια τὰ τῶν ὀφειλῶν ἠριθμήθησαν. παρέσχε καὶ τὰ ἐνοίκια τῶν κατὰ τὴν μεγαλόπολιν οἰκούντων μισθωτικῶς. τοὺς μὲν οὖν ὀφειλέτας ὠφέλουν ταῦτα, τῷ δέ γε Ῥωμανῷ μικρὸν ἢ οὐδὲν οἶμαι λυσιτελεῖν, ὅτι τε ἀλλότρια ἐτύγχανον τὰ διδόμενα (δημόσια γάρ) καὶ ὅτι τὴν βασιλείαν ἁρπάσας καὶ ταύτην κατέχων καὶ ἀπολαύων αὐτῆς καὶ τὸν ᾧ προσῆκε ταύτης ἀποστερῶν ἑαυτῷ μὲν ἀπεκλήρου τῆς βασιλικῆς εὐκληρίας τὰ ξύμπαντα, ταῖς δ’ εὐποιίαις ῥανίδα μικρὰν ἀπεμέριζε, τοιοῦτόν τι πράττων οἷον ἄν τις, εἰ βοῦν ἀπελάσας τοῦ γείτονος καὶ καταθύσας αὐτὸν τοὺς μὲν πόδας ἄκρους διένειμε πένησι, τὸ σῶμα δ’ ὅλον αὐτὸς ἐθοινήσατο. ἀλλὰ ταῦτα κατ’ ἀνθρωπίνην κρίσιν· εἰ δέ τις πρὸς τὴν θείαν ἀποβλέψειεν ἀγαθότητα, οὐδὲ ταῦτ’ ἂν ἴσως εἴποι ἀσυντελῆ. Τούτου τῶν σκήπτρων κρατοῦντος καὶ τὸ ἀχειρότευκτον ἐκτύπωμα τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ τὸ θεῖον χειρόμακτρον ἐκομίσθη πρὸς τὴν προκαθημένην τῶν πόλεων. εἶχε μὲν γὰρ τέως τοῦτο ἡ Ἔδεσα· ἡ δὲ ἁλῶναι παρὰ Ῥωμαίων πολιορκούντων αὐτὴν ἐκινδύνευεν· ἵν’ οὖν φύγοιεν οἱ Ἐδεσηνοὶ τὴν ἐκπόρθησιν, λύτρον ταύτης τὸ θεῖον παρέσχον ἐκτύπωμα.
scilicet, Thraciam vastantibus, Bulgariæ principi μισεῖσθαι παρὰ τῶν πολιτῶν ἐπιστάμενος, τείχτει
scripsit, ne illos Istrum transire pateretur, et Ro- περιέζωσε τὰ βασίλεια· ἀλλ' ὅτε τοῦτο ἀπήρτιστο,
manas provincias infestare. Id ille recusavit, quod καί οἱ τῶν πυλῶν αἱ κλεῖδες ἀπεκομίσθησαν, τότε,
imperator ipsi quoque auxilia negasset, cum ab ὃν ἐφοβεῖτο φόβον, ἦλθεν αὐτῷ, καὶ οὐδὲν τῆς ἐπιiisdem invaderetur. Nunc autem postquam pacem νενοημένης αὐτῷ ἀσφαλείας ἀπώνατο. Τῶν δὲ Τούρ
cum eis facere coactus sit, postulare 206 ut fædus κων, τῶν Ούγγρων δηλαδή, τὰ Θρακῷα ληϊζομένων,
rumpat, et armis sumplis bellum suscipiat, cujus ra- τῷ Βουλγαρίας ἔγραψεν ἄρχοντι ὁ βασιλεὺς Νικηφό
tionem reddere non possit. Ibi igitur repulsam ρος μὴ παραχωρεῖν αὐτοῖς διαβαίνειν τὸν Ιστρον,
passus, Calocyrum, Chersonis principis filium, ad καὶ τῇ Ῥωμαίων λυμαίνεσθαι. Ὁ δὲ οὐχ ὑπήκουσε,
Russiæ principem Sphendosthlavum contra Bul- λέγων ὡς Οτε καθ᾿ ἡμῶν οὗτοι ἐστράτενον, παραgaros concitandum ablegavit. Russicus igitur exer- καλούμενος συμμαχῆσαι ἡμῖν, οὐκ ἠθέλησας
oitus Bulgariæ agros longe lateque populatus, Καὶ νῦν ὅτε βιασθέντες σπονδὰς ἐθέμεθα πρὸς
prædam pene innumerabilem abegit, idque se- αὐτοὺς, ἀξιοῖς ἡμᾶς παρασπονδῆσαι, ὅπλα τε
quenti anno æque factum.
κατ' ἐκείνων ἄρασθαι, καὶ κινῆσαι
καὶ κινῆσαι πόλεμον
ἀπροφάσιστον. Αποκρουσθεὶς τοίνυν ἐντεῦθεν, εἰς τὸν ἄρχοντα Ρωσίας τὸν Σφενδοσθλάβον διεπρεσβεύσατο, ἐξορμῶν κατὰ τῶν Βουλγάρων αὐτὸν, διὸ καὶ τὸν υἱὸν τοῦ ἐν Χερσῶνι πρωτεύοντος τὸ
Καλόκυρον πρὸς Ῥωσίαν ἐκπέπομφεν. Επιστρατεύει τοίνυν κατὰ Βουλγάρων σύνταγμα Ρωσικὸν, καὶ χώραν αὐτῶν πολλὴν ἐληίσατο καὶ λείαν οὐκ εὐαριθμητον ἐκεῖθεν ἀπήλασε, καὶ τῷ ἐπιόντι δ᾽ ἐνιαυτῷ
οὐχ ἧττον τῶν προτέρων οἱ Ρὼς τὰ Βουλγάρων ἐκάκωσαν.
XXVIII. Phoca regnante fuit terræ motus horrendus, qui etsi Constantinopoli plane innoxius,
aliis tamen urbidus plurimum nocuit, et mense
Maio spirarunt venti, qui fruges peremerunt. Unde
fame laboratum,quam Nicephorus in suum lucrum
convertit, in granaria congesto frumento, et esurientibus magno vendito, non reputans, se (ut in
proverbiis Salomon ait ¹) publicis exsecrationibus
obnoxium esse, sed benignitatem potius suam erga
subditos jactans, quod binos medimnos aureo venderet, quamvis exemplum Basili Macedonis haberet, qui in tali penuria se, non ita olim, magnifice gesserat. Nam cum aliquando de more in
Sanctorum Apostolorum ædem iret, et cives
quosdam gravitatis aliquid præ se ferentes,
mostos conspexisset: causam tristitiæ quæsivit.
Illi responderunt: Domine, qui non tristes esse possumus, cum mortem nobis instantem videamus, et
bini frumenti medimni aureo nummo sint emendi?
Quibus ille auditis ingemuit, dataque pecunia tristitiam illorum discussit, civiles magistratus exsecratus, quod ab iis de genuria non factus esset
certior, ac statim imperatoriis granariis, apertis,
duodenos medimnos uno aureo vendi jussit. Ac
ille quidem, ut imperatorem decet, egit; hic pro
caupone se gessit, qui populo penaria laboranti,
• Prov. xx, 28.
ΚΗ΄. Γέγονε δὲ (66') τοῦ Φωκᾶ βασιλεύοντος καὶ κλόνος τῆς γῆς φρικωδέστατος, ἐξ οὗπερ ἡ μὲν Κωνσταντίνου οὐ πάνυ τι πέπονθε, πόλεις δ᾽ ἕτεραι καὶ
σφόδρα πεπόνθασιν. Επνευσαν δέ γε ἄνεμοι κατὰ
Μαῖον μήνα, δι᾿ ὧν ἐφθάρησαν οἱ καρποὶ, καὶ γέγονε
λιμὸς ἰσχυρὸς ὃν εἰς οἰκεῖον κέρδος ὁ Νικηφόρος
μετήνεγκε, ταμειουλκῶν τὸν σίτον, καὶ πολλοῦ τοῦτον
ἀποδιδόμενος τοῖς λιμώττουσι, μηδὲ φροντίζων, ὅτι
δημοκατάρατος ἦν, κατὰ τὸν Σολομώντα παροιμιαζόμενον, ἀλλ᾽ αὐχῶν μᾶλλον ὡς εὐεργετῶν τὸ ὑπήκοον, ὅτι δύο μεδίμνους ἐπίπρασκε τῷ νομίσματι
καὶ ταῦτα παράδειγμα ἔχων τὸν Μακεδόνα Βασίλειον,
οὔπω πάνυ πρώην μεγαλοπρέπειαν πρὸς τοιαύτην
ἐνδειξάμενον ἔνδειαν. ᾿Απῄει γάρ ποτε ὁ αὐτοκράτωρ
ἐκεῖνος, συνήθη ποιούμενος πρόοδον, εἰς τὸν τῶν
Αγίων Αποστόλων ναὸν, καί τινας τῶν τῆς πόλεως
ἄνδρας ὑπόσεμνον δεικνύντας κατάστημα, θεασάμε
νος σκυθρωπάζοντας, ἤρετο τὴν αἰτίαν τῆς σκυθρω
πότητος. Οἱ δὲ, Καὶ πῶς οὐκ ἂν σκυθρωπάζομεν,
ἔφασαν, δέσποτα, ἐπηρτημένον ἡμῖν ὁρῶντες τὸν
θάνατον, οἳ δή γε δύσ μεδίμνους σίτου εἰς νόμι
σμα χρυσοῦν ἐξωνούμεθα; Τοῦτο ἀκούσας ἐκεῖνος
ἀνώμωξε, καὶ τοῖς μὲν χρήμασι τὴν κατήφειαν ἔλυσε,
τοῖς δὲ τὰς πολιτικὰς ἐγκεχειρισμένοις ἀρχὰς ἐλοιδορήσατο τε καὶ ἐπηράτο, ὅτι μὴ αὐτὸν τὰ τῆς ἐνδείας
ἐδίδαξαν, καὶ εὐθὺς τοὺς βασιλικοὺς σιτῶνας ἀνοιVaria lectiones et notæ.
Σφενδοσθλάβον. Cujus meminit Constan- quod nunc Nicephorum compulit copias in Assyrios
tinus Porphyrog. De. Adm. imp. cap. 9. Wenceslaum
ita efferunt Græci scriptores.
Καλόκυρον. Is est, ni fallor, Calocyrus patricius cujus meminit Lupus protospatha, sub an.
Γέγονε δέ, etc. De hoc terræ motu sub Nicephoro Phoca agunt Excerpta quædam historica
ex cod. Reg.: "Ότι ἐπὶ τοῦ Φωκᾶ τοῦ κυρίου Νικηφόρου τοῦ βασιλέως ἔκλειψις ἡλίου περὶ χειμώνα
ἐγένετο· καὶ πάλιν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ σεισμὸς φοβερώτάτος· τῷ δὲ σεισμῷ καὶ ὄμβρος ἄμετρος ἐπηκολού
θησν ἐπὶ ὥρας τρεῖς, καὶ πάλιν ὄμβρος τεθολωμένος
σύμμικτὸς τέφρα.
Καὶ γέγονε λιμὸς ἰσχυρός. Hæc αὐτό
πτης narrat Liuprandus in Legat.: Est et aliud
educere: Argorum enim omnem regionem instans
tempus Deo jubente, eousque fames attrivit, ut neque
tritici duo Papienses sextarii aureo comparentur,
hocque ubi ubertas quasi regnat. Hanc pestem nivibus cooperantibus ita dilatavit, ut messionis tempore,
quidquid ubique terrarum annonæ erat, minimo dat
pretio, possessoribus ejulantibus congregarit. Quod
cum juxta Mesopotamiam faceret, ubi frugum copia
muribus absentibus creverut, arenæ moris multitudini annonæ multitudinem coæquavit. Igitur cum
vili hoc commercio turpiter fames ubiubi desæviret,
octoginta millia mortalium, obtentu militiæ, secum
congregavit, quibus per continuum mensem, quod
emerat aureo, duobus vendidt.
Βασιλικούς τσιῶνας. Horrea publica, de
PG 135:99ἀφίκετο δὲ τότε καὶ ἐξ Ἀρμενίας μειρακίσκων δυὰς συμφυῶν, τοῦ ἑνὸς δὲ θανόντος ἐτμήθη ἡ συμφυί̈α παρ’ ἰατρῶν· ἀλλ’ οὐδὲν τὸν περίλοιπον ὤνησε, μικρὸν δ’ ἐπιβιώσας τῷ ἀδελφῷ κἀκεῖνος ἐξέπνευσεν. Ὅπως μὲν οὖν μηδὲν αὐτῷ προσήκουσαν τὴν βασιλείαν ὁ Ῥωμανὸς ἐσφετερίσατο καὶ τοὺς αὐτοῦ παῖδας τῆς βασιλικῆς ἠξίωσε τιμῆς τε καὶ κλήσεως καὶ ὅπως ἑαυτὸν καὶ τοὺς παῖδας τῶν πρωτείων ἠξίωσε, τὸν δ’ ἐγγενῆ τῆς βασιλείας διάδοχον Κωνσταντῖνον πολλοστὸν ἔθετο πάντων ὑποβιβάσας, ἤδη μοι προϊστόρηται. ἥκει δὲ νῦν ὁ λόγος προσθήσων καὶ τὰ ἑξῆς καὶ δείξων ὡς κἂν βραδύτερον ἴσως μέτεισι τοὺς ἀδικοῦντας ἡ πρόνοια, μετανοίας αὐτοῖς ἐπιμετροῦσα καιρόν, ἀλλά γε τοῦ κακοῦ μὴ ἀπεχομένους μέτεισι σχολαίῳ ποδὶ καὶ δίκας εἰσπράττεται. ἤνυε μὲν οὖν ὁ Ῥωμανὸς αὐταρχῶν εἰκοστὸν καὶ ἕκτον ἐνιαυτόν· ὁ δὲ Κωνσταντῖνος, ὅπως ἑαυτῷ τὴν βασιλείαν ἐπανασώσηται, διὰ παντὸς ἔστρεφε κατὰ νοῦν, καὶ ἵνα τὸ ἐφετὸν αὐτῷ διαπράξηται, δι’ ἑτέρων ἐπεγείρει τῷ πατρὶ τοὺς υἱοὺς ἢ μᾶλλον τὸν ἕνα τὸν Στέφανον. ὁ γὰρ Κωνσταντῖνος σταθηροτέρας τυγχάνων φρενὸς τὴν προσβολὴν οὐ προσήκατο.
tem et Theodorum Nigrum, quem ob colorem ni- ἅμα τε οἷς ἐθάβει, τὸ ἀπόῤῥητον ἀπεκάλυψε, κα
griorem Atzypotheodorum vocabant, et alios duos. ἅμα τῷ ἔργῳ ἐπικεχείρηκε, καὶ προσλαβόμενος αὐτ
Igitur cubiculum imperatoris sine strepitu ingressi τοὺς, ἀωρὶ τῶν νυκτῶν, καὶ λέμβῳ ἐμβεβηκὼς ἐπὶ
(nam id quoque Theophano confecerat) Nicepho- τὴν νοτίαν θάλασσαν τῶν βασιλείων ἀφίκετο. Βοτκοrum humi dormientem, quidam calcibus per 208 λέων ὁ τόπος ὠνόμασται, ὅτι λίθινος λέων λελά
contumeliam insultans somno excutit, experre- ξενται ἐν αὐτῷ βοὸς ἐπιβεβηκὼς ὁμοίου, καὶ τῷ
ctum seque attollentem lethaliter in capite vul- εὐωνύμῳ ποδί κατέχων τὸ κέρας αὐτοῦ, καὶ περιnerat, quo ictu et corpus ejus et animus graviter στρέφων τὸς αὐχένα τὸν τοῦ βοός. Ἔνθα γενόμενος,
est concussus. Ad Tzimisem qui in regio lecto σαργάνην τε καθημένην ἄνωθεν καθορᾷ, καὶ δι' αὐτῆς
consederat, adductus, jam collabens et utrinque ἀνιμᾶτπι παρὰ θεραπαι ῶν τῆς Θεοφανοῦς καὶ αὐ
suffultus, cum rogaretur quibus de causis ab eo τὸς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ. Ησαν δὲ ὁ Βούρτζης Μιχαὴλ
vexatus esset? nihil respondit, sed illud duntaxat: ἐγκοτῶν τῷ βασιλεῖ καὶ αὐτὸς διὰ τὴν ὀργὴν, ὡς
Juva, Domine, clamavit. Jubet igitur Tzimisces εἴρηται, τὴν ἀλόγιστον, καὶ Λέων ὁ ᾿Αβαλάντης, καὶ
conjuratos maxillas ejus capulis gladiorum pulsando ὁ μελάγχρους Θεόδωρος, ὃν διὰ τὸ τοῦ εἴδους μελάνconfringere, aut dentes elidere. Deinde quidam τερον ἐκάλουν Ατζυποθεόδωρον, καὶ ἕτεροι δύο.
in tergum ejus hastam ita intorquet, ut per pectus η Αψοφητί τοίνυν ὑποδύντες τὸν κοιτῶνα τὸν βασιelaberetur. Tumultu ab cubiculariis excitato (jam λειον (καὶ τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἡ Θεοφανώ κατεπράξατο
enim insidias animadverterant) caput modo de- εὗρον τὸν Νικηφόρον χαμεύνην ὑπνώττοντα, και τις
functi amputatum per fenestram ostendunt itaque αὐτῷ λὰς ἐνθορών, καὶ ἐνυβρίσας διύπνισε. Ὡς δὲ
illorum impetum comprimunt. Fertur Nicephorus τὴν κεφαλήν ἐκεῖνος διυπνισθεὶς ἀνεκούφισε, δέχεται
paucis ante diebus tabellas in suo cubiculo in- κατ' αὐτῆς εὐθὺς καιρίαν πληγήν, ἤ τις αὐτῷ διέ
venisse insidiarum indices. Leo frater imperatoris, σεισε καὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχήν. Εἶτα ὁ μὲν Τζιnece illius cognita, cum filio suo Nicephoro in μισκῆς ἐπὶ τῆς βασιλείου κλίνης κεκάθικε, τὸν δὲ
Magnam ecclesiam confugit. Fuit hic imperator Φωκᾶν ἤδη παρειμένον ἐκατέρωθεν ὑπερειδόμενον,
cum caderetur, natus annos quinquaginta septem, αὐτῷ παρεστήσαντο. Ὁ δὲ τὰς αἰτίας αὐτὸν ἠρώτα,
quorum sex cum totidem mensibus regnavit.
δι᾽ ἂς κεκάκωτο παρ' αὐτοῦ· ὡς δ' ἔκεῖνος πρὸς οὐδὲν
ἀπεκρίνατο, μόνον δὲ τὸ, Κύριε, βοήθει ἐφθέγγετο· ἐγκελεύεται τοῖς περὶ αὐτὸν ταῖς λαβαῖς τῶν
ξιθῶν τὰς γνάθους αὐτοῦ παίοντας συνθραῦσαι, ἤ διασεῖσαί τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ. Εἶτα τις ἐξόπισθεν
δόρατι βάλλει κατὰ νῶτον αὐτὸν, καὶ τὸ δόρυ διὰ τῶν στέρνων ἐξέπεσε Θορύβου δὲ παρὰ τῶν προκει
τούντων γεγενημένου (ἤδη γὰρ εἰς αἰσθησιν ἧκον τῆς ἐπιβουλῆς), καὶ τὴν κεφαλὴν τοῦ ἀνδρὸς ἐκπεπνευκόαυς ἄρτι ἐκτέμνουσι, καὶ τοῖς σωματοφυλακοῦσι διὰ θυρίδος δεικνύουσι, καὶ οὕτω τὴν ἐκείνων
ὁρμὴν καταπαύουσι. Λέγεται δ᾽ ὅτι πρὸ ἡμερων ὀλίγων ἔγγραφόν τι εὗρεν ἐν τῷ κοιτῶνι ὁ Νικηφόρος.
δηλοῦν τὴν ἐπιβουλήν. Ὁ δὲ τοῦ βασιλέως Νικηφόρου αὐτάδελφος ὁ Λέων τὸ γεγονὸς ἐγνωκώς, σὺν τῷ υἱῷ
Νικηφόρῳ τῇ Μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ προσπέφευγεν. Ην δὲ ὁ ἀναιρεθεὶς βασιλεὺς ἐτῶν πεντήκοντα καὶ ἑπτὰ,
ἐξ ὧν ἐξ καὶ μῆνας τοσούτους τῶν σκήπτρων ἐκράτησε τῶν Ῥωμαϊκῶν
Variæ lectiones et notæ.
Βουκολέων. De Bucoleonte multa conges- cum plus cruciaret, subitanea mors illi imperatori
simus in Notis ad Villharduinum, et in Constantinopuli Christiana; tantum addo ad urbium portas
apponi solitas ejusmodi Leonnum et Bucularum statuas marmoreas, colligi posse ex continuatore Theophanis, lib. III, n. 34.
Κύριε, βοήθει. Scylitzes, p. 662, ait Nicephorum tum dixisse. Κύριε, ἐλέησον, Θεοτόκε, βοή
θει. Formula precationis, vel etiam adprecationis,
Græcis perfamiliaris. S. Athanasius in Apologia
ad Constantium Aug.: Καὶ πᾶς ὁ λαὸς εὐθὺς μια
φωνῇ ἐβόα, Χριστέ, βοήθει Κωνσταντίῳ. Apophthegmata Patrum in Macario, n. 19: Ἐὰν δὲ ἐπίκειται
πόλεος, Κύριε, βοήθει. Idem Scylitzes, p. 781,
Χριστέ, βοήθει, in præliis inclamatum testatur. Interdum etiam Deipara invocabant, hac formula,
Θεοτόκε, βοήθει, ut apud Scylitzem: Theophanes
anno 26 Copronyuni, pag. 325: Καὶ εἴ πού τις
συμπίπτων, ἢ ἀλγῶν, τὴν συνήθη Χριστιανοῖς ἀνῆκε
φωνήν, Θεοτόκε, βοήθει, ή παννυχεύων έφωράθη, ἤ
ἐκκλησίαις προσεδρεύων, ὡς ἐχθρὸς τοῦ βασιλέως
ἐκλάζετο. Sed de utraque formula vide quæ adnotamus in Dissert. de inferioris ævi numismatibus, n. 28 et 30.
Ἐξέπεσε. Anonymus Salernitanus, parte
vii: Sed dum hæc agerentur, Panduifus, de quo præ -
misimus.princeps dum apud Constantinopolim vinctus
moraretur, atque ipse jam fatus Nicephorus imperator
evenit. Nam cum esset justus et jure legis servator,
Theophana crudelissima sua uxor propter suæ cupi
ditatis adorem una cum Joanne Simulchi (Tzimisce),
eo qui illo tempore ducatum gerebat, crudeliter illum
necaverunt, et imperium ipse Joannes accepit.
Εξ ὧν ἐξ καὶ μῆνας τοσούτους. Scribit
Liutprandus in Legat, in Sibyllinis illis Græcorum
libris, in quibus scriptum reperiebatur, quot annis
imperator quisque victurus erat, seu imperaturus,
Nicephorum septennio duntaxat victurum prænuniatum.
Τῶν Ῥωμαϊκών. Nicephori Phocæ porro
staturam et corporis tormam sic depingit Liutprandus in Legat.: Ante Nicephorum sum deductus
hominem satis monstruosum, puygmærm, capite pinguem, atque oculorum parvitate talpinum, barba
curta, lata, et semicana fædatum, cervice digitali
turpatum, prolixitate et densitate comarum salis
ispam, colore Ethiopem,cui per mediam nolis occurrere noclem,ventre extensum,natibus siccum, coxis ad
mensuram ipsam brevem longissimum, cruribus parvum, caleancis pedibusquc aqualem, etc., quæ quidem nescio an conveniant cum Leone Diacono,
lib. It list ms. ubi sic Phocam depingit: Τὴν δὲ
ἰδέαν τοῖοσδε τις ἦν· ὄψις αὐτῷ πρὸς τὸ μέλαν πλέον
ἢ τὸ λευκὸν ἀποκλίνουσα· κόμη δὲ βαθεῖα καὶ κθανὴ,
ὀφσαλμοί μέλανες ἐπὶ συνοίας πεφροντικότες, δα-
ὁ δὲ προςεταιρισάμενος καὶ ἄλλους ἐπέθετο τῷ πατρὶ καὶ κατασχὼν αὐτὸν ἐν τῇ νήσῳ τῇ Πρώτῃ περιώρισε καὶ ἀπέκειρεν, αὐτὸς δὲ τῆς βασιλικῆς ἀντεποιήσατο διοικήσεως σὺν τῷ γαμβρῷ καὶ τῷ ἀδελφῷ· ἀλλ’ οὐκ ἦν ὁμοφρονῆσαι τοὺς τρεῖς. ἔν τισιν οὖν διεφέροντο καὶ ἀλλήλοις ἀντέλεγον· κἀντεῦθεν ἀλλήλους ὑπώπτευον καὶ κατασπάσαι τῆς βασιλείας τὸν Κωνσταντῖνον ὁ Στέφανος διὰ φροντίδος ἐτίθετο καὶ ὁ Κωνσταντῖνος αὖθις τὸν Στέφανον. ἀλλ’ ἦν ὁ Κωνσταντῖνος πρὸς τοὖργον ὀξύτερος πάνυ, πρὸς τοῦτο καὶ τῆς συζύγου Ἐλένης ἐπισπερχούσης αὐτόν. προσλαβόμενος τοίνυν καί τινας τῶν στρατιωτικῶν ἀρχόντων κατέσχε καὶ ἄμφω τοὺς ἀδελφοὺς συναριστοῦντας αὐτῷ, καὶ αὐτίκα τὸν μὲν εἰς τὴν νῆσον τὴν Πάνορμον ἐξαπέστειλεν (ἡ τοῦ Ἀντιγόνου αὕτη ἐστίν), τὸν δὲ εἰς τὴν καλουμένην Τερέβινθον, καὶ κληρικοὺς καὶ ἄμφω ἀπέκειρεν. εἶτ’ ἐκεῖθεν μεταχθῆναι μέλλοντες ἐζήτησαν εἰς ὄψιν ἐλθεῖν τῷ πατρί· οὓς ἰδὼν ἐκεῖνος εἶπεν υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα, αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν. ἐκεῖθεν οὖν ὁ μὲν Στέφανος ἐν Προικονήσῳ περιωρίσθη, κἀκεῖθεν εἰς Ῥόδον κἀκ ταύτης εἰς Μιτυλήνην μετετέθη·
tem et Theodorum Nigrum, quem ob colorem ni- ἅμα τε οἷς ἐθάβει, τὸ ἀπόῤῥητον ἀπεκάλυψε, κα
griorem Atzypotheodorum vocabant, et alios duos. ἅμα τῷ ἔργῳ ἐπικεχείρηκε, καὶ προσλαβόμενος αὐτ
Igitur cubiculum imperatoris sine strepitu ingressi τοὺς, ἀωρὶ τῶν νυκτῶν, καὶ λέμβῳ ἐμβεβηκὼς ἐπὶ
(nam id quoque Theophano confecerat) Nicepho- τὴν νοτίαν θάλασσαν τῶν βασιλείων ἀφίκετο. Βοτκοrum humi dormientem, quidam calcibus per 208 λέων ὁ τόπος ὠνόμασται, ὅτι λίθινος λέων λελά
contumeliam insultans somno excutit, experre- ξενται ἐν αὐτῷ βοὸς ἐπιβεβηκὼς ὁμοίου, καὶ τῷ
ctum seque attollentem lethaliter in capite vul- εὐωνύμῳ ποδί κατέχων τὸ κέρας αὐτοῦ, καὶ περιnerat, quo ictu et corpus ejus et animus graviter στρέφων τὸς αὐχένα τὸν τοῦ βοός. Ἔνθα γενόμενος,
est concussus. Ad Tzimisem qui in regio lecto σαργάνην τε καθημένην ἄνωθεν καθορᾷ, καὶ δι' αὐτῆς
consederat, adductus, jam collabens et utrinque ἀνιμᾶτπι παρὰ θεραπαι ῶν τῆς Θεοφανοῦς καὶ αὐ
suffultus, cum rogaretur quibus de causis ab eo τὸς, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ. Ησαν δὲ ὁ Βούρτζης Μιχαὴλ
vexatus esset? nihil respondit, sed illud duntaxat: ἐγκοτῶν τῷ βασιλεῖ καὶ αὐτὸς διὰ τὴν ὀργὴν, ὡς
Juva, Domine, clamavit. Jubet igitur Tzimisces εἴρηται, τὴν ἀλόγιστον, καὶ Λέων ὁ ᾿Αβαλάντης, καὶ
conjuratos maxillas ejus capulis gladiorum pulsando ὁ μελάγχρους Θεόδωρος, ὃν διὰ τὸ τοῦ εἴδους μελάνconfringere, aut dentes elidere. Deinde quidam τερον ἐκάλουν Ατζυποθεόδωρον, καὶ ἕτεροι δύο.
in tergum ejus hastam ita intorquet, ut per pectus η Αψοφητί τοίνυν ὑποδύντες τὸν κοιτῶνα τὸν βασιelaberetur. Tumultu ab cubiculariis excitato (jam λειον (καὶ τοῦτο γὰρ αὐτοῖς ἡ Θεοφανώ κατεπράξατο
enim insidias animadverterant) caput modo de- εὗρον τὸν Νικηφόρον χαμεύνην ὑπνώττοντα, και τις
functi amputatum per fenestram ostendunt itaque αὐτῷ λὰς ἐνθορών, καὶ ἐνυβρίσας διύπνισε. Ὡς δὲ
illorum impetum comprimunt. Fertur Nicephorus τὴν κεφαλήν ἐκεῖνος διυπνισθεὶς ἀνεκούφισε, δέχεται
paucis ante diebus tabellas in suo cubiculo in- κατ' αὐτῆς εὐθὺς καιρίαν πληγήν, ἤ τις αὐτῷ διέ
venisse insidiarum indices. Leo frater imperatoris, σεισε καὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχήν. Εἶτα ὁ μὲν Τζιnece illius cognita, cum filio suo Nicephoro in μισκῆς ἐπὶ τῆς βασιλείου κλίνης κεκάθικε, τὸν δὲ
Magnam ecclesiam confugit. Fuit hic imperator Φωκᾶν ἤδη παρειμένον ἐκατέρωθεν ὑπερειδόμενον,
cum caderetur, natus annos quinquaginta septem, αὐτῷ παρεστήσαντο. Ὁ δὲ τὰς αἰτίας αὐτὸν ἠρώτα,
quorum sex cum totidem mensibus regnavit.
δι᾽ ἂς κεκάκωτο παρ' αὐτοῦ· ὡς δ' ἔκεῖνος πρὸς οὐδὲν
ἀπεκρίνατο, μόνον δὲ τὸ, Κύριε, βοήθει ἐφθέγγετο· ἐγκελεύεται τοῖς περὶ αὐτὸν ταῖς λαβαῖς τῶν
ξιθῶν τὰς γνάθους αὐτοῦ παίοντας συνθραῦσαι, ἤ διασεῖσαί τοὺς ὀδόντας αὐτοῦ. Εἶτα τις ἐξόπισθεν
δόρατι βάλλει κατὰ νῶτον αὐτὸν, καὶ τὸ δόρυ διὰ τῶν στέρνων ἐξέπεσε Θορύβου δὲ παρὰ τῶν προκει
τούντων γεγενημένου (ἤδη γὰρ εἰς αἰσθησιν ἧκον τῆς ἐπιβουλῆς), καὶ τὴν κεφαλὴν τοῦ ἀνδρὸς ἐκπεπνευκόαυς ἄρτι ἐκτέμνουσι, καὶ τοῖς σωματοφυλακοῦσι διὰ θυρίδος δεικνύουσι, καὶ οὕτω τὴν ἐκείνων
ὁρμὴν καταπαύουσι. Λέγεται δ᾽ ὅτι πρὸ ἡμερων ὀλίγων ἔγγραφόν τι εὗρεν ἐν τῷ κοιτῶνι ὁ Νικηφόρος.
δηλοῦν τὴν ἐπιβουλήν. Ὁ δὲ τοῦ βασιλέως Νικηφόρου αὐτάδελφος ὁ Λέων τὸ γεγονὸς ἐγνωκώς, σὺν τῷ υἱῷ
Νικηφόρῳ τῇ Μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ προσπέφευγεν. Ην δὲ ὁ ἀναιρεθεὶς βασιλεὺς ἐτῶν πεντήκοντα καὶ ἑπτὰ,
ἐξ ὧν ἐξ καὶ μῆνας τοσούτους τῶν σκήπτρων ἐκράτησε τῶν Ῥωμαϊκῶν
Variæ lectiones et notæ.
Βουκολέων. De Bucoleonte multa conges- cum plus cruciaret, subitanea mors illi imperatori
simus in Notis ad Villharduinum, et in Constantinopuli Christiana; tantum addo ad urbium portas
apponi solitas ejusmodi Leonnum et Bucularum statuas marmoreas, colligi posse ex continuatore Theophanis, lib. III, n. 34.
Κύριε, βοήθει. Scylitzes, p. 662, ait Nicephorum tum dixisse. Κύριε, ἐλέησον, Θεοτόκε, βοή
θει. Formula precationis, vel etiam adprecationis,
Græcis perfamiliaris. S. Athanasius in Apologia
ad Constantium Aug.: Καὶ πᾶς ὁ λαὸς εὐθὺς μια
φωνῇ ἐβόα, Χριστέ, βοήθει Κωνσταντίῳ. Apophthegmata Patrum in Macario, n. 19: Ἐὰν δὲ ἐπίκειται
πόλεος, Κύριε, βοήθει. Idem Scylitzes, p. 781,
Χριστέ, βοήθει, in præliis inclamatum testatur. Interdum etiam Deipara invocabant, hac formula,
Θεοτόκε, βοήθει, ut apud Scylitzem: Theophanes
anno 26 Copronyuni, pag. 325: Καὶ εἴ πού τις
συμπίπτων, ἢ ἀλγῶν, τὴν συνήθη Χριστιανοῖς ἀνῆκε
φωνήν, Θεοτόκε, βοήθει, ή παννυχεύων έφωράθη, ἤ
ἐκκλησίαις προσεδρεύων, ὡς ἐχθρὸς τοῦ βασιλέως
ἐκλάζετο. Sed de utraque formula vide quæ adnotamus in Dissert. de inferioris ævi numismatibus, n. 28 et 30.
Ἐξέπεσε. Anonymus Salernitanus, parte
vii: Sed dum hæc agerentur, Panduifus, de quo præ -
misimus.princeps dum apud Constantinopolim vinctus
moraretur, atque ipse jam fatus Nicephorus imperator
evenit. Nam cum esset justus et jure legis servator,
Theophana crudelissima sua uxor propter suæ cupi
ditatis adorem una cum Joanne Simulchi (Tzimisce),
eo qui illo tempore ducatum gerebat, crudeliter illum
necaverunt, et imperium ipse Joannes accepit.
Εξ ὧν ἐξ καὶ μῆνας τοσούτους. Scribit
Liutprandus in Legat, in Sibyllinis illis Græcorum
libris, in quibus scriptum reperiebatur, quot annis
imperator quisque victurus erat, seu imperaturus,
Nicephorum septennio duntaxat victurum prænuniatum.
Τῶν Ῥωμαϊκών. Nicephori Phocæ porro
staturam et corporis tormam sic depingit Liutprandus in Legat.: Ante Nicephorum sum deductus
hominem satis monstruosum, puygmærm, capite pinguem, atque oculorum parvitate talpinum, barba
curta, lata, et semicana fædatum, cervice digitali
turpatum, prolixitate et densitate comarum salis
ispam, colore Ethiopem,cui per mediam nolis occurrere noclem,ventre extensum,natibus siccum, coxis ad
mensuram ipsam brevem longissimum, cruribus parvum, caleancis pedibusquc aqualem, etc., quæ quidem nescio an conveniant cum Leone Diacono,
lib. It list ms. ubi sic Phocam depingit: Τὴν δὲ
ἰδέαν τοῖοσδε τις ἦν· ὄψις αὐτῷ πρὸς τὸ μέλαν πλέον
ἢ τὸ λευκὸν ἀποκλίνουσα· κόμη δὲ βαθεῖα καὶ κθανὴ,
ὀφσαλμοί μέλανες ἐπὶ συνοίας πεφροντικότες, δα-
PG 135:101τῷ δὲ Κωνσταντίνῳ ἡ Σαμοθρᾴκη περιγραπτὸν ἐγένετο ὅριον. ὃς ἀποδρᾶναι δοκιμάσας πολλάκις καὶ διὰ τοῦτο φαρμάκῳ τὸν πρωτεύοντα τῶν φυλάκων αὐτοῦ ἀνελὼν ἀνῃρέθη παρὰ τῶν ἄλλων. ὁ δὲ Στέφανος ἐν Λέσβῳ ἀπεβίω, ἐννεακαίδεκα διαγαγὼν ἐνιαυτοὺς παρ’ αὐτῇ. ὁ δὲ τούτων πατὴρ ἐν τῇ Πρώτῃ τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησε· καὶ οὕτω τούτων ἕκαστον ἡ δίκη μετῆλθεν. Ἄρτι δὲ τῆς μοναρχίας ὁ Κωνσταντῖνος τυχὼν καὶ τῷ υἱῷ Ῥωμανῷ διάδημα περιέθετο, τοῖς τε συναραμένοις αὐτῷ εἰς τὴν τῶν βασιλευόντων καθαίρεσιν ἀμοιβὰς ἐκτιννὺς τὸν μὲν Φωκᾶν Βάρδαν μάγιστρον ἐτίμησε καὶ δομέστικον προεχειρίσατο τῶν σχολῶν τῆς ἀνατολῆς. ἀμφοῖν δὲ τῶν τοῦ Βάρδα υἱῶν τὸν μὲν Νικηφόρον τὸν ὕστερον βασιλεύσαντα τῶν ἀνατολικῶν προεβάλετο στρατηγόν, τὸν δὲ Λέοντα τῆς Καππαδοκίας καὶ τοὺς ἄλλους ἄλλως ἠμείψατο. τὸν δὲ τοῦ Στεφάνου τοῦ βασιλέως υἱὸν Ῥωμανὸν ἐκτομίαν ἐποίησεν, ἀλλὰ μὴν καὶ Βασίλειον, τὸν νόθον υἱὸν τοῦ γέροντος Ῥωμανοῦ, ὃν ἐγείνατο δούλῃ τινὶ συμφθαρείς. τὸν δὲ τοῦ Χριστοφόρου υἱὸν Μιχαὴλ ἀπέκειρε κληρικόν.
Manichæorum Philippopolim transtulit. At patriar- ουσα ἦν, προχειρίζεται τινα μοναχὸν Θεόδωρον, ὃς
cha Polyeuctus, cum post Tzimisce proclamationem triginta quinque dies vixisset, obiit,in ejusque
locum successit Basilius monachus Scamandrenus.
Agareni vero non ferendum esse rati, si ademptis
modo urbibus carendum esset: undecunque convenerunt, pactaque belli societate, Carthaginensium
ductu et auspiciis Antiochiam juxta Daphnem obsederunt. Sed dum cives constantius illis resistunt,
gentium illa conspiratione cognita imperator, Mesopotamiæ ducem obsessis opem ferre jubet, Prælio
commisso, Barbari etsi numero longe superiores,
a Romanis profligati dissipantur. Cæterum Russi
Bulgarorum natione et provincia subacta, una.
cum ducibus Borise et Romano, obliti patria,
illic imperii sedem constituere voluerunt, Calocyri
potissimum impulsu: qui, si ab eis Romanorum
imperator appellaretur, se et Bulgaria cessurum,
et pacem perpetuam facturum, et longe plura quam
promissa essent præstiturum est pollicitus. Illi et
provinciarum bonitate illecti, et Calocyri verbis
inflati, neque litteris imperatoris, omnia quæ Nicephorus promisisset se confecturum affirmantis,
auscultarunt, et legatos insolentius tractarunt.Qua
de causa bello eos petere coactus, 210 Romanas
legiones Barda Sclero magistro duce, fratre uxoris nuper defunctæ, contra Russos misit. Quo Barbarorum dux Sphendosthlavus intellecto, Bulgaris
armatis et Patzinacis Scythis, nec non Turcis qui
Pannoniam tenent ad belli societatem ascitis, exercitu circiter 300 millium coacto, Thraciam omαὐτῷ προέφη τῆς βασιλείας τυχεῖν, καὶ μὴ σπεῦσαι
μηδ' ἁρπάσαι αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἀναμεῖναι τὴν ἐκ τοῦ
θείου προχείρησιν. Ὅσπερ τὴν ἀρχιερωσύνην καταδεξάμενος, ἀξίωσιν ἔθετο πρὸς τὸν αὐτοκράτορα
Ἰωάννην, τοὺς Μανιχαίους ἐκ τῆς Ἐφας μετοικίσαι
πρὸς τὰ Εσπέρια, πολλοὺς τῇ αὐτῶν μυσαρᾷ αἱρέ
σει διαφθείροντας. Οὐ τὴν ἀξίωσιν πληρων, εἰς
Φιλιππούπολιν μετήγαγε τὸ γένος τῶν Μανιχαίων.
Ὁ δὲ πατριάρχης Πολύευκτος τῇ τοῦ Τζιμισκή
αναβήσει τριάκοντα καὶ πέντε ἡμέρας ἐπιβιούς,
τὸν βίον μετήλλαξε, καὶ ἀντεισήχθη εἰς τὸν ἀρχιερατικὸν θρόνον τῆς βασίλευούσης τῶν πόλεων ὁ μο
ναχὸς Βασίλειος ὁ Σκαμανδρηνός. Οἱ δ᾽ ἐκ τῆς "Αγαρ μὴ ἀνεκτὸν ἡγούμενοι, στερεῖσθαι τῶν πόλεων
ἂς ἤδη ἀφήρηντο, συνελέγησαν πανταχόθεν, καὶ
συνθήκας περὶ ὀμαιχμίας πεποιηκότες, καὶ τοῖς
Καρχηδονίοις τὴν σφῶν ἡγεμονίαν προσνείμαντες,
ἐξεστράτευσαν κατὰ τῆς ἐν τῇ Δάφνη Αττιοχείας,
καὶ ταύτην ἐπολιόρκουν. Τῶν δ᾽ ἐν τῇ πόλει ἀνθε
ισταμένων αὐτοῖς κραταιότερον, ἠγγέλθη τῷ βασι
λέῖ τῶν ἐθνῶν ἢ συνέλευσις. Ὁ δὲ κελεύει τῷ στρατο
ηγῷ Μεσοποταμίας ἐπικουρῆσαι τοῖς πολιορκουμέν
νοις· καὶ πολέμου πρὸς τοὺς ᾿Αγαρηνούς συρραγέν
τος, οἱ Βάρβαροι, καί τοι πολλαπλάσιοι πρὸς τοὺς
Ῥωμαίους ὄντες, τρέπονταί τε καὶ σκίδνανται. Οι
δέ γε Ῥὼς τὸ τῶν Βουλγάρων ἔθνος καὶ τὴν χώραν
αὐτῶν ὑφ᾽ ἑαυτοὺς ποιησάμενοι, καὶ τοὺς ἡγεμόνας
τοῦ ἔθνους τὸν Βορίσην καὶ τὸν Ῥωμανὸν, οὐκέτι
τῶν οἴκοι ἐμέμνηντο, ἀλλ᾽ ἤθελον αὐτοῦ που μένειν
τὴν χώραν κατέχοντες, πρὸς τοῦτο δ᾽ αὐτοῦ; καὶ ὁ
nem populatur. Sclerus qui cum tanta multitudine Καλοκυρὸς ἀνηρέθιζεν. Εἰ γὰρ βασιλεὺς Ῥωμαίων
acie congredi non auderet, quippe copiis longe αναῤῥηθήσομαι παρ' ὑμῶν, ἔλεγε, τῆς τε τῶν Βουλ
inferior, militari solertia Barbaros devicit. Nam γάρων χώρας παραχωρήσω ὑμῖν, καὶ διαθήσομαι
primum Patzinacas solos callide in insidias pellectos πρὸς ὑμᾶς εἰρήνην διαιωνίζουσαν, καὶ τὰ ὑπεσχη
partim cecidit, partim vivos cepit. Deinde cum μένα παρέξω κατὰ τὸ πολλαπλάσιον. Οἱ δὲ τῇ τα
cæteris aliquandiu æquo Marte pugnavit. Sed τῶν χωρῶν ἀρετῇ θελχθέντες, καὶ τοῖς λόγοις τοῦ
cum quidam ex Scythis et proceritate corporis Καλοκυροῦ χαυνωθέντες, οὔτε τῷ βασιλεῖ πάντα
et animi vigore omnibus suis popularibus supe- ποιήσειν ἐπιτελῆ τὰ παρὰ τοῦ Νικηφόρου σφίσιν
rior, Sclerum suas legiones equo circumvehi, et ὑπεθχημένα ἐπείθοντο γράφοντι, καὶ τοῖς πρέσβε
ad rem strenue gerendam cohortari vidisset: con- σιν ὡμίλησαν αλαζωνικότερον. Εντεῦθεν ἄρασθαι
citato equo ensem capiti viri impegit, qui et du- κατ' αὐτῶν ὅπλα ἠνάγκαστο, καὶ ταῖς Ῥωμαϊκαίς
ritie et levore galeæ repulsus non penetravit. Scle- δυνάμεσιν ἐπιστήσας στρατάρχην, ὃν στρατηλάτην
rus vicissim tanta vehementia gladium in caput ὠνόμασε Βάρδαν μάγιστρον τὸν Σκληρόν, τῆς ἤδη
hostis illisit, ut Barbarus in duas partes disseca- θανούσης αὐτοῦ γαμετῆς αὐτάδελφον ὄντα, ὁρμῆσαί
retur, mediæque partes ejus utrinque de equo οἱ κατὰ τῶν Ῥὼς ἐνετείλατο· καὶ ὁ μὲν ἀπῄει, οἱ
laberentur. Quo facinore Barbari perterriti, fuge βάρβαροι δὲ τοῦτο μαθόντες, καὶ ὁ τούτων ἔξαρχος
se mandarunt, quos Romani a tergo insecuti,mul- ὁ Σφενδόσθλαβος, τούς τε Βουλγάρους όπλισαντες,
tos occiderunt multos ceperunt. Persequendi reli- καὶ συμμάχους προσειληφότες Σκύθας, οι Πατζινάquias Barbarorum, quæ quidem vulneribus affecte και κικλήσκονται, καὶ τοὺς τὴν Παννονίαν οἰκοῦντας
erant, finem noctis interventus attulit.
Τούρκους, καὶ στρατιῶν εἰς τριάκοντα μυριάδας
ἀριθμουμένην συστησάμενοι, τὴν Θράκην ἅπασαν ἐληίζοντο. Τούτοις οὖν μὴ θαῤῥῶν ὁ Σκληρὸς συμμίξαι, καὶ κατὰ συστάδην μαχέσασθαι (πολλοστὸν γὰρ ἦν πρὸς τὸ πλῆθος ἐκείνων τὸ μετ᾿ αὐτοῦ στρατιωτικὸν) στρατηγικαῖς μεθόδοις τοὺς Βαρβάρους κατηγωνίσατο. Καὶ πρῶτον μὲν λόχους καθίσας, καὶ
μόνοις τοῖς Πατζινάκαις ἐπελθών, καὶ εὐφυῶς αὐτοὺς περια γαγὼν εἰς τοὺς λόχους, τους μὲν ἀνα
εἷλε, τοὺς δ' εἷλε ζῶντας· εἶτα καὶ τοῖς ἄλλοις συμμίξαντι μέχρι μέν τινος ισόρροπος ἦν ἡ μάχη αὐτῷ.
Ως δέ τις τῶν Σκυθῶν καὶ ὄγκῳ σώματος, καὶ ψυχῆς παραστήματι γενναῖος εἶναι δοκῶν, καὶ τῶν
ὁμογενῶν ἁπάντων ὑπερτερεῖν, ὁρῶν τὴν Σκληρὸν ἔφιππον διιόντα τὰς ὑφ᾽ ἑαυτὸν τάξεις, καὶ ταύτας
εἰς ἀλκὴν διεγείροντα, ὥρμησε κατ᾽ ἐκείνου, καὶ κατήνεγκε τὸ ξίφος κατὰ τῆς κεφαλῆς τοῦ ἀνδρός· τὸ
PG 135:103Ἦν δὲ ὁ Κωνσταντῖνος τὰ πρὸς θεὸν εὐσεβὴς καὶ λόγοις προσκείμενος, ὡς ἔστι καταμαθεῖν ἐκ συγγραμμάτων αὐτοῦ, ἀλλὰ μέντοι καὶ ἐξ ἐπιστολῶν, ἃ κἂν μὴ πρὸς τέχνην ἠκρίβωνται τὴν ῥητορικήν, ἀλλά γε σχήμασι ταύτης καί τισιν ἰδέαις ποικίλλονται. ἐδίδου δὲ καὶ ῥυθμοῖς ἑαυτὸν καὶ μέτροις παντοδαποῖς· γνοίη δέ τις τοῦτο ἐξ ὧν ἐπὶ θανούσῃ αὐτῷ τῇ κοινωνῷ τοῦ βίου ἐμμέτρως ἐθρήνησεν. ἐπεμελήθη δὲ καὶ τῆς φιλοσοφίας αὐτῆς, ἐπιλελησμένης ἤδη σχεδόν, ἀλλὰ μέντοι καὶ τῶν ἐπιστημῶν διδασκάλους ἐπιστήσας καὶ ἀναζωπυρήσας ἐκλειπούσας αὐτάς. καὶ ταῦτα μὲν τῆς κρείττονος μοίρας ἐκείνῳ προσῆν. περὶ δὲ τὴν τῆς βασιλείας διοίκησιν διέκειτο μαλθακώτερον, δύσοργός τε καὶ βαρύμηνις τοῖς πταίουσιν ἦν καὶ κολαστὴς ἀπαραίτητος οἴνῳ τε τοῦ αὐτάρκους ἐκέχρητο πλείονι. καὶ ἀρχαιρεσιάζων οὐ τοὺς ἀξίους ἐφίστα ταῖς στρατηγίαις ἢ ταῖς τῆς πολιτείας ἀρχαῖς, ἀλλὰ τοὺς μοχθηροτέρους καὶ ἀδοκίμους καὶ οὓς ἡ βασιλὶς καὶ ὁ παρακοιμώμενος εἰσῆγον Βασίλειος, ὠνίους χρημάτων τιθέμενοι τὰς ἀρχάς. ἀλλ’ οὕτω μὲν τὰ τῆς βασιλείας, εἰ καὶ μὴ ἐν πᾶσι καλῶς, ᾠκονόμητο. ἐπιβουλαὶ δὲ κατὰ τοῦ κρατοῦντος ἐμελετήθησαν·
ANNALIUM LIB. XVII.
δὲ τῇ τοῦ κράνους ἰσχύϊ καὶ τῇ λειότητι οὐχ ἥψατο αὐτοῦ. Ὁ δὲ Σκληρός αὖθις κατὰ τῆς κεφαλῆς τὸν
Σκύθην ἀντέπληξε, καὶ ἡ τοῦ ξίφους καταφορὰ εἰς τοσοῦτον γέγονεν ἐνεργὸς, ὡς διχῆ τμηθῆναι
τὸν Βάρβαρον, καὶ ἡμίτομα τὰ μέρη αὐτοῦ τοῦ ἱππου ἐκπεσεῖν. Οἱ Βάρβαροι τὸ ἔργον ἐκπλαγέντες
εἰς δειλίαν ἐξέπεσον, καὶ εἰς φυγὴν αὐτίκα ἐτράπησαν, οἷς οἱ Ῥωμαῖοι κατόπιν ἐλαύνοντες, πολλοὺς
μὲν ἀνήρουν, πολλοὺς δ' ἐζώγρουν. Επαυσε δὲ τῆς διώξεως τοὺς περὶ τὸν Σκληρὸν ἐπελθοῦσα ἡ
νύξ· τέως δὲ καὶ ὅσ οι περιελείφθησαν τραυματίαι ἦσαν.
Β΄. Καὶ τὰ μὲν κατὰ τοὺς Ῥὼς ἐν τούτοις ἦσαν.
Βάρδας δὲ ὁ Φωκᾶς ὁ τοῦ Λέοντος παῖς, ἐξ ᾿Αμα
σείας φυγὼν ἐν ᾗ περιώριστο τὴν τῶν Καππαδοκῶν
κατειλήφει Καισάρειαν, πολλοὺς προσεταιρισάμενος,
καὶ τυραννίδι ἐπικεχείρηκεν, ἑαυτῷ περιθέμενος τὰ
τῆς βασιλείας παράσημα. Καὶ ὁ πατὴρ δὲ τούτου ὁ
Λέων σὺν τῷ Νικηφόρῳ ἐκ Λέσβου πρὸς Θράκην
ἐβουλεύσατο διαβῆναι, ἔχων συμπράττοντά οἱ καὶ
τὸν ᾿Αβύδου ἀρχιεπίσκοπον. Γνωσθεὶς δὲ, τοὺς δε
φθαλμοὺς πηρωθῆναι καταδικάζεται σὺν τῷ υἱῷ
Νικηφόρῳ. Λέγεται δὲ τὸν βασιλέα κατὰ τὸ λεληθὸς
ἐντείλασθαι τοῖς ἐπιτραπεῖσι τὴν πήρωσιν τῶν
ἀνδρων, μὴ ἐγκόψαι τούτοις τὰ ὄμματα, ἀλλὰ
δόκησιν μὲν παρασχεῖν ἐκτυφλώσεως, παραφυλάξαι
δὲ τοῖς ἀνθρώποις ἀλώβητον τὸ ὁρᾷν. Τούτων οὖν
οὕτω συνενεχθέντων, γραφὴ καταλαμβάνει βασί- η
λειος τὸν Σκληρόν, ἄρτι τους Σκύθας τρεψάμενον,
διαπεραιωθῆναι πρὸς τὴν Ἑψαν, καὶ τῷ Βάρδᾳ τῷ
Φωκῇ ἀντικαταστῆναι. Καὶ αὐτίκα ἀπῄει, καὶ εἰς
Καισάρειαν γέγονε, καὶ οἱ περὶ τὸν Φωκᾶν, ἐκεῖνον
λιπόντες, τῷ Σκληρῷ προσεῤῥύησαν, μόνος δὲ μετὰ
τῶν θεραπόντων περιλειφθείς, πρὸς τὸ φρούριον
κατέφυγε τὸ Τυροποιόν. Ηδη δ᾽ ἐγγὺς ὄντα του
ερημένου φρουρίου, καταλαμβάνουσιν αὐτὸν ἱππεῖς
πιμφθέντες πρὸς τοῦ Σκληροῦ, ὧν εἷς Κωνσταντί
ως ὁ Χάρων, θρασύτερος τῶν ἄλλων, ὡς ἔοικεν, ὢν,
προφθάσας τοὺς συστρατιώτας, μεθ᾽ ὁρμῆς συντονωτέρως ἐπήρχετο τῷ Φωκᾷ, ὁ δὲ οὐραγεῖ καὶ τοὺς σὺν
εὐτῷ περιεῖπε, καὶ ὁ Χάρων ὕβρεσι τοῦτον ἔβαλλε
καὶ ἐνείδεσι. Καὶ ὁ Φωκᾶς, Οὐκ ἔδει σε, εἶπεν, ἄνθρωπον ἐν συμφοραῖς τοιαύταις γενόμενον, ἐπιπλήσσειν. Τοῦ δὲ Χάρωνος ἐν τούτοις ἐγγίσαντος G
τῷ Βάρδα, καὶ βαλεῖν ἐπιχειροῦντος αὐτὸν, ἐκεῖνος
τὴν κορύνην ἀνατείνας, παίει τὸν Κωνσταντῖνον κατὰ
τῆς κόρυθος, καὶ ταύτην συνέτριψε μετὰ τῆς κεφα
λῆς τοῦ ἀνδρὸς, καὶ εὐθὺς εἷλε τὸν πεπληγμένον
πορφύρεος θάνατος, μιᾷ θανατωθέντα πληγῇ. Οἱ δὲ
κατόπιν ἐλαύνοντες, ὁρῶντες τὸν πεσόντα, ἀφίσταντο
τῆς διώξεως, καὶ ὁ Φωκᾶς εἰσέδυ τὸ φρούριον. Εἶτα
καὶ ὁ Σκληρός παρεγένετο, καὶ πέπεικεν αὐτὸν
προσχωρῆσαι τῷ βασιλεῖ· καὶ προσελθόντα, κληρικάν τε γενόμενον, εἰς τὴν Χίον περιορίζει ὁ Τζιμιταῖς. Καὶ ὁ Σκληρός αὖθις προστάττεται μεταβήκαὶ εἰς τὰ Ἑσπέρια. Νυμφεύεται δ᾽ ἑαυτῷ γυναίκα
ὁ βασιλεὺς σπουδῇ Βασιλείου τοῦ παρακοιμωμένου
Θεοδώραν τὴν θυγατέρα Κωνσταντίνου του Πορφυρογεννήτου. Ἔτει δὲ δευτέρῳ τῆς αὐτοῦ βασιλείας, j
ἴπρος αναλάμψαντος, ἐκστρατεύει κατὰ τῶν Ῥὼς
δ
II. Cum hæc contra Russos geruntur, Bardas
Phocas Leonis filius relicta Amasia ubi exsulabat,
Cæsaream Cappadociæ occupavit, et factiosorum
hominum opibus fretus, tyrannidem affectavit,
sumptis imperii insignibus. Sod et pater ejus Leo
cum altero filio Nicephoro in animo habuit Lesbo
transire in Thraciam, adjutore Abydeno archiepiscopo. Verum eo consilio cognito, damnatur una
oum filio Nicephoro ut ei oculi effodiantur; imperator tamen clam ministris mandasse fertur, ut
simularent duntaxat excæcationem, eorumque visum illæsum conservarent. His ita gestis, Scythis
recens fusis, Sclero litteræ ab imperatore afferuntur, ut trajecto in Orientem exercitu Bardam Phocam opprimat. Qui cum Cæsaream pervenisset, Phocas a sua factione desertus (nam
ad Sclerum confluebant omnes) solus cum suis
ministris ad castellum Tyropæum properat: a
211 quo cum non multum abesset, equites eum
a Sclero missi consequuntur. Quorum unus Constantinus Charon, cæteris audacior scilicet, commilitones suos antevertit, et impetu vehementiore
ac pertinacius in Phocam, extremium suorum agmen
curantem, illatus, hominem maledictis et probris
insectatur. Cui ille: Non te decet, inquit, homini
tali calamitate conflictanti insultare. Cum autem
Charon interim propior factus, telum in eum conjecturus esset, clavam sic in galeam ejus impegit,
ut una cum illa caput etiam confringeret, quo uno
ictu prostratus, purpuream vomit ille animam.Eum
jacentem conspicati qui pone sequebantur, a persequendo destiterunt, Phocæ porro castellum jam
ingresso persuasit Sclerus ut imperatoris fidei se
committeret; cujus jussu clericus factus, et in
Chium relegatus est, Sclerus in Occidentem revocatus. Imperator studio Basilii cubiculi piæpositi
Theodora Constantini Porphyrogeniti filia uxore
ducta, anno secundo imperii, verno tempore cum
multis exercitibus et classe illustri bellum Russis
infert, cui inter abeundum Scytharum speculatores, Romanorum vires exploraturi, per speciem
legationis occurrerunt: quos imperator cur adessent non ignarus, per omnia castra circumduci
jussit, iisque perlustratis abire. Digressis illis ipse
cum expeditorum quinque et equitum quatuor millibus secutus, ex improviso ad magnam Persthlavam accedit, et vallum communit: quæ res Tauroscythis terrorem attulit. Calocyrus autem qui
Variæ lectiones et notæ.
Ὡς διχή τμηθῆναι. Nota sunt quæ de Godefrido Bullioneo dicunt historici, atque in iis
Albertus Aquensis, lib. III, cap. 65; Petrus TudePATROL. GR. CXXXV.
bodus p. 789, et Will. Tyrius, lib. IV, cap. 6, qui
scilicet unum de hostibus protervius instantem, licet
lorica indutum per medium divisıt, etc.
ἡ μὲν παρὰ τοῦ παρακοιμωμένου Θεοφάνους, πολλοὺς καὶ ἄλλους συνίστορας ἔχοντος καὶ βουλομένου τὸν Ῥωμανὸν ἐπαναγαγεῖν ἐκ τῆς Πρώτης εἰς τὰ βασίλεια· ἡ δὲ παρ’ ἑτέρων, τὸν Στέφανον ἐκ Λέσβου λαβεῖν μελετησάντων καὶ ἀποκαταστῆσαι τῇ βασιλείᾳ. ἀλλὰ καὶ ἄμφω τὰς ἐπιβουλὰς ὁ Κωνσταντῖνος ἐφώρασε καὶ τοὺς μὲν συνωμότας ἐκόλασε, τοὺς δὲ βασιλειῶντας ὑπ’ ἀσφαλεστέραν ἔθετο τήρησιν. Τῶν Τούρκων δέ (τοὺς δ’ Οὔγγρους οὕτω καλεῖσθαι καὶ πρῴην εἰρήκαμεν) τὰ Ῥωμαίων ληιζομένων ἐπί τινα καιρὸν ἠρεμῆσαι τὸ ἔθνος συμβέβηκεν. ὁ γὰρ τούτων ἀρχηγετῶν Βολοσουδὴς κεκλημένος καὶ ἕτερος δ’ αὖθις Γυλᾶς, καὶ αὐτὸς μέρους ἄρχων, προσηλθέτην τῷ βασιλεῖ· καὶ ἕκαστος αὐτῶν τοῦ θείου τῆς παλιγγενεσίας ἠξιώθη λουτροῦ καὶ τὸ καθ’ ἡμᾶς ἐμυήθη μυστήριον, καὶ πατρίκιος ἐτιμήθη ἑκάτερος, καὶ κατηντλήθησαν χρήμασι καὶ οὕτως ἐπανῆλθον εἰς τὰ ἤθη τὰ ἑαυτῶν, λαβόντες καὶ ἀρχιερέα, δι’ οὗ πολλοὶ πρὸς ἐπίγνωσιν τοῦ θεοῦ μετηνέχθησαν. ἀλλ’ ὁ μὲν Γυλᾶς καὶ τῇ πίστει ἐνέμεινε καὶ τὴν εἰρήνην ἐτήρησεν.
ANNALIUM LIB. XVII.
δὲ τῇ τοῦ κράνους ἰσχύϊ καὶ τῇ λειότητι οὐχ ἥψατο αὐτοῦ. Ὁ δὲ Σκληρός αὖθις κατὰ τῆς κεφαλῆς τὸν
Σκύθην ἀντέπληξε, καὶ ἡ τοῦ ξίφους καταφορὰ εἰς τοσοῦτον γέγονεν ἐνεργὸς, ὡς διχῆ τμηθῆναι
τὸν Βάρβαρον, καὶ ἡμίτομα τὰ μέρη αὐτοῦ τοῦ ἱππου ἐκπεσεῖν. Οἱ Βάρβαροι τὸ ἔργον ἐκπλαγέντες
εἰς δειλίαν ἐξέπεσον, καὶ εἰς φυγὴν αὐτίκα ἐτράπησαν, οἷς οἱ Ῥωμαῖοι κατόπιν ἐλαύνοντες, πολλοὺς
μὲν ἀνήρουν, πολλοὺς δ' ἐζώγρουν. Επαυσε δὲ τῆς διώξεως τοὺς περὶ τὸν Σκληρὸν ἐπελθοῦσα ἡ
νύξ· τέως δὲ καὶ ὅσ οι περιελείφθησαν τραυματίαι ἦσαν.
Β΄. Καὶ τὰ μὲν κατὰ τοὺς Ῥὼς ἐν τούτοις ἦσαν.
Βάρδας δὲ ὁ Φωκᾶς ὁ τοῦ Λέοντος παῖς, ἐξ ᾿Αμα
σείας φυγὼν ἐν ᾗ περιώριστο τὴν τῶν Καππαδοκῶν
κατειλήφει Καισάρειαν, πολλοὺς προσεταιρισάμενος,
καὶ τυραννίδι ἐπικεχείρηκεν, ἑαυτῷ περιθέμενος τὰ
τῆς βασιλείας παράσημα. Καὶ ὁ πατὴρ δὲ τούτου ὁ
Λέων σὺν τῷ Νικηφόρῳ ἐκ Λέσβου πρὸς Θράκην
ἐβουλεύσατο διαβῆναι, ἔχων συμπράττοντά οἱ καὶ
τὸν ᾿Αβύδου ἀρχιεπίσκοπον. Γνωσθεὶς δὲ, τοὺς δε
φθαλμοὺς πηρωθῆναι καταδικάζεται σὺν τῷ υἱῷ
Νικηφόρῳ. Λέγεται δὲ τὸν βασιλέα κατὰ τὸ λεληθὸς
ἐντείλασθαι τοῖς ἐπιτραπεῖσι τὴν πήρωσιν τῶν
ἀνδρων, μὴ ἐγκόψαι τούτοις τὰ ὄμματα, ἀλλὰ
δόκησιν μὲν παρασχεῖν ἐκτυφλώσεως, παραφυλάξαι
δὲ τοῖς ἀνθρώποις ἀλώβητον τὸ ὁρᾷν. Τούτων οὖν
οὕτω συνενεχθέντων, γραφὴ καταλαμβάνει βασί- η
λειος τὸν Σκληρόν, ἄρτι τους Σκύθας τρεψάμενον,
διαπεραιωθῆναι πρὸς τὴν Ἑψαν, καὶ τῷ Βάρδᾳ τῷ
Φωκῇ ἀντικαταστῆναι. Καὶ αὐτίκα ἀπῄει, καὶ εἰς
Καισάρειαν γέγονε, καὶ οἱ περὶ τὸν Φωκᾶν, ἐκεῖνον
λιπόντες, τῷ Σκληρῷ προσεῤῥύησαν, μόνος δὲ μετὰ
τῶν θεραπόντων περιλειφθείς, πρὸς τὸ φρούριον
κατέφυγε τὸ Τυροποιόν. Ηδη δ᾽ ἐγγὺς ὄντα του
ερημένου φρουρίου, καταλαμβάνουσιν αὐτὸν ἱππεῖς
πιμφθέντες πρὸς τοῦ Σκληροῦ, ὧν εἷς Κωνσταντί
ως ὁ Χάρων, θρασύτερος τῶν ἄλλων, ὡς ἔοικεν, ὢν,
προφθάσας τοὺς συστρατιώτας, μεθ᾽ ὁρμῆς συντονωτέρως ἐπήρχετο τῷ Φωκᾷ, ὁ δὲ οὐραγεῖ καὶ τοὺς σὺν
εὐτῷ περιεῖπε, καὶ ὁ Χάρων ὕβρεσι τοῦτον ἔβαλλε
καὶ ἐνείδεσι. Καὶ ὁ Φωκᾶς, Οὐκ ἔδει σε, εἶπεν, ἄνθρωπον ἐν συμφοραῖς τοιαύταις γενόμενον, ἐπιπλήσσειν. Τοῦ δὲ Χάρωνος ἐν τούτοις ἐγγίσαντος G
τῷ Βάρδα, καὶ βαλεῖν ἐπιχειροῦντος αὐτὸν, ἐκεῖνος
τὴν κορύνην ἀνατείνας, παίει τὸν Κωνσταντῖνον κατὰ
τῆς κόρυθος, καὶ ταύτην συνέτριψε μετὰ τῆς κεφα
λῆς τοῦ ἀνδρὸς, καὶ εὐθὺς εἷλε τὸν πεπληγμένον
πορφύρεος θάνατος, μιᾷ θανατωθέντα πληγῇ. Οἱ δὲ
κατόπιν ἐλαύνοντες, ὁρῶντες τὸν πεσόντα, ἀφίσταντο
τῆς διώξεως, καὶ ὁ Φωκᾶς εἰσέδυ τὸ φρούριον. Εἶτα
καὶ ὁ Σκληρός παρεγένετο, καὶ πέπεικεν αὐτὸν
προσχωρῆσαι τῷ βασιλεῖ· καὶ προσελθόντα, κληρικάν τε γενόμενον, εἰς τὴν Χίον περιορίζει ὁ Τζιμιταῖς. Καὶ ὁ Σκληρός αὖθις προστάττεται μεταβήκαὶ εἰς τὰ Ἑσπέρια. Νυμφεύεται δ᾽ ἑαυτῷ γυναίκα
ὁ βασιλεὺς σπουδῇ Βασιλείου τοῦ παρακοιμωμένου
Θεοδώραν τὴν θυγατέρα Κωνσταντίνου του Πορφυρογεννήτου. Ἔτει δὲ δευτέρῳ τῆς αὐτοῦ βασιλείας, j
ἴπρος αναλάμψαντος, ἐκστρατεύει κατὰ τῶν Ῥὼς
δ
II. Cum hæc contra Russos geruntur, Bardas
Phocas Leonis filius relicta Amasia ubi exsulabat,
Cæsaream Cappadociæ occupavit, et factiosorum
hominum opibus fretus, tyrannidem affectavit,
sumptis imperii insignibus. Sod et pater ejus Leo
cum altero filio Nicephoro in animo habuit Lesbo
transire in Thraciam, adjutore Abydeno archiepiscopo. Verum eo consilio cognito, damnatur una
oum filio Nicephoro ut ei oculi effodiantur; imperator tamen clam ministris mandasse fertur, ut
simularent duntaxat excæcationem, eorumque visum illæsum conservarent. His ita gestis, Scythis
recens fusis, Sclero litteræ ab imperatore afferuntur, ut trajecto in Orientem exercitu Bardam Phocam opprimat. Qui cum Cæsaream pervenisset, Phocas a sua factione desertus (nam
ad Sclerum confluebant omnes) solus cum suis
ministris ad castellum Tyropæum properat: a
211 quo cum non multum abesset, equites eum
a Sclero missi consequuntur. Quorum unus Constantinus Charon, cæteris audacior scilicet, commilitones suos antevertit, et impetu vehementiore
ac pertinacius in Phocam, extremium suorum agmen
curantem, illatus, hominem maledictis et probris
insectatur. Cui ille: Non te decet, inquit, homini
tali calamitate conflictanti insultare. Cum autem
Charon interim propior factus, telum in eum conjecturus esset, clavam sic in galeam ejus impegit,
ut una cum illa caput etiam confringeret, quo uno
ictu prostratus, purpuream vomit ille animam.Eum
jacentem conspicati qui pone sequebantur, a persequendo destiterunt, Phocæ porro castellum jam
ingresso persuasit Sclerus ut imperatoris fidei se
committeret; cujus jussu clericus factus, et in
Chium relegatus est, Sclerus in Occidentem revocatus. Imperator studio Basilii cubiculi piæpositi
Theodora Constantini Porphyrogeniti filia uxore
ducta, anno secundo imperii, verno tempore cum
multis exercitibus et classe illustri bellum Russis
infert, cui inter abeundum Scytharum speculatores, Romanorum vires exploraturi, per speciem
legationis occurrerunt: quos imperator cur adessent non ignarus, per omnia castra circumduci
jussit, iisque perlustratis abire. Digressis illis ipse
cum expeditorum quinque et equitum quatuor millibus secutus, ex improviso ad magnam Persthlavam accedit, et vallum communit: quæ res Tauroscythis terrorem attulit. Calocyrus autem qui
Variæ lectiones et notæ.
Ὡς διχή τμηθῆναι. Nota sunt quæ de Godefrido Bullioneo dicunt historici, atque in iis
Albertus Aquensis, lib. III, cap. 65; Petrus TudePATROL. GR. CXXXV.
bodus p. 789, et Will. Tyrius, lib. IV, cap. 6, qui
scilicet unum de hostibus protervius instantem, licet
lorica indutum per medium divisıt, etc.
ὁ δὲ λοιπὸς τὰς πρὸς θεὸν συνθήκας ἠθετηκὼς αὖθις κατὰ Ῥωμαίων ὡπλίζετο, τοῦτο δὲ καὶ κατὰ Φράγγων ποιῆσαι ἐπιχειρήσας ἑάλω καὶ ἀνεσταύρωτο. καὶ ἡ τοῦ κατὰ Ῥωμαίων ἐκπλεύσαντος Ῥῶς γαμετὴ Ἔλγα, τοῦ ξυνευνέτου αὐτῆς τελευτήσαντος, προσῆλθε τῷ βασιλεῖ καὶ βαπτισθεῖσα τιμηθεῖσά τε, ὡς ἐχρῆν, ὑπενόστησεν. ἐφρόντιζε δὲ ὁ αὐτοκράτωρ, ἤδη θανούσης τῆς τῷ υἱῷ αὐτοῦ Ῥωμανῷ συζυγείσης θυγατρὸς τοῦ τῶν Φράγγων ῥηγὸς Οὔγωνος, ἑτέραν ἀγαγέσθαι αὐτῷ γαμετήν, καὶ συνοικίζει αὐτῷ κόρην, τύχης μὲν χαμερποῦς ἢ καὶ χυδαίας, εἴποιεν ἄν τινες, καπήλων γὰρ ἐκφῦναι ταύτην φασί, τὸ δὲ εἶδος εὐπρεπεστάτην, ἄντικρυς ἄγαλμα πλασθεῖσαν παρὰ τῆς φύσεως, ἥτις Ἀναστασὼ καλουμένη Θεοφανὼ μετωνόμαστο. Ἔτει δὲ δωδεκάτῳ τῆς Κωνσταντίνου αὐταρχίας ὁ πατριάρχης Θεοφύλακτος ἀπεβίω, ἐπὶ ἔτη τρία καὶ εἴκοσιν ἀρχιερατεύσας· ἑξκαίδεκα δὲ ἦν ἐνιαυτῶν, ὅτε τῆς ἀρχιερωσύνης ἀθέσμως ἠξίωτο. ὅθεν καὶ ὑπὸ παιδαγωγοὺς ἐτέλει ὁ πατριάρχης, ἕως αὐτῷ ὁ πατὴρ ἐβασίλευεν·
ANNALIUM LIB. XVII.
δὲ τῇ τοῦ κράνους ἰσχύϊ καὶ τῇ λειότητι οὐχ ἥψατο αὐτοῦ. Ὁ δὲ Σκληρός αὖθις κατὰ τῆς κεφαλῆς τὸν
Σκύθην ἀντέπληξε, καὶ ἡ τοῦ ξίφους καταφορὰ εἰς τοσοῦτον γέγονεν ἐνεργὸς, ὡς διχῆ τμηθῆναι
τὸν Βάρβαρον, καὶ ἡμίτομα τὰ μέρη αὐτοῦ τοῦ ἱππου ἐκπεσεῖν. Οἱ Βάρβαροι τὸ ἔργον ἐκπλαγέντες
εἰς δειλίαν ἐξέπεσον, καὶ εἰς φυγὴν αὐτίκα ἐτράπησαν, οἷς οἱ Ῥωμαῖοι κατόπιν ἐλαύνοντες, πολλοὺς
μὲν ἀνήρουν, πολλοὺς δ' ἐζώγρουν. Επαυσε δὲ τῆς διώξεως τοὺς περὶ τὸν Σκληρὸν ἐπελθοῦσα ἡ
νύξ· τέως δὲ καὶ ὅσ οι περιελείφθησαν τραυματίαι ἦσαν.
Β΄. Καὶ τὰ μὲν κατὰ τοὺς Ῥὼς ἐν τούτοις ἦσαν.
Βάρδας δὲ ὁ Φωκᾶς ὁ τοῦ Λέοντος παῖς, ἐξ ᾿Αμα
σείας φυγὼν ἐν ᾗ περιώριστο τὴν τῶν Καππαδοκῶν
κατειλήφει Καισάρειαν, πολλοὺς προσεταιρισάμενος,
καὶ τυραννίδι ἐπικεχείρηκεν, ἑαυτῷ περιθέμενος τὰ
τῆς βασιλείας παράσημα. Καὶ ὁ πατὴρ δὲ τούτου ὁ
Λέων σὺν τῷ Νικηφόρῳ ἐκ Λέσβου πρὸς Θράκην
ἐβουλεύσατο διαβῆναι, ἔχων συμπράττοντά οἱ καὶ
τὸν ᾿Αβύδου ἀρχιεπίσκοπον. Γνωσθεὶς δὲ, τοὺς δε
φθαλμοὺς πηρωθῆναι καταδικάζεται σὺν τῷ υἱῷ
Νικηφόρῳ. Λέγεται δὲ τὸν βασιλέα κατὰ τὸ λεληθὸς
ἐντείλασθαι τοῖς ἐπιτραπεῖσι τὴν πήρωσιν τῶν
ἀνδρων, μὴ ἐγκόψαι τούτοις τὰ ὄμματα, ἀλλὰ
δόκησιν μὲν παρασχεῖν ἐκτυφλώσεως, παραφυλάξαι
δὲ τοῖς ἀνθρώποις ἀλώβητον τὸ ὁρᾷν. Τούτων οὖν
οὕτω συνενεχθέντων, γραφὴ καταλαμβάνει βασί- η
λειος τὸν Σκληρόν, ἄρτι τους Σκύθας τρεψάμενον,
διαπεραιωθῆναι πρὸς τὴν Ἑψαν, καὶ τῷ Βάρδᾳ τῷ
Φωκῇ ἀντικαταστῆναι. Καὶ αὐτίκα ἀπῄει, καὶ εἰς
Καισάρειαν γέγονε, καὶ οἱ περὶ τὸν Φωκᾶν, ἐκεῖνον
λιπόντες, τῷ Σκληρῷ προσεῤῥύησαν, μόνος δὲ μετὰ
τῶν θεραπόντων περιλειφθείς, πρὸς τὸ φρούριον
κατέφυγε τὸ Τυροποιόν. Ηδη δ᾽ ἐγγὺς ὄντα του
ερημένου φρουρίου, καταλαμβάνουσιν αὐτὸν ἱππεῖς
πιμφθέντες πρὸς τοῦ Σκληροῦ, ὧν εἷς Κωνσταντί
ως ὁ Χάρων, θρασύτερος τῶν ἄλλων, ὡς ἔοικεν, ὢν,
προφθάσας τοὺς συστρατιώτας, μεθ᾽ ὁρμῆς συντονωτέρως ἐπήρχετο τῷ Φωκᾷ, ὁ δὲ οὐραγεῖ καὶ τοὺς σὺν
εὐτῷ περιεῖπε, καὶ ὁ Χάρων ὕβρεσι τοῦτον ἔβαλλε
καὶ ἐνείδεσι. Καὶ ὁ Φωκᾶς, Οὐκ ἔδει σε, εἶπεν, ἄνθρωπον ἐν συμφοραῖς τοιαύταις γενόμενον, ἐπιπλήσσειν. Τοῦ δὲ Χάρωνος ἐν τούτοις ἐγγίσαντος G
τῷ Βάρδα, καὶ βαλεῖν ἐπιχειροῦντος αὐτὸν, ἐκεῖνος
τὴν κορύνην ἀνατείνας, παίει τὸν Κωνσταντῖνον κατὰ
τῆς κόρυθος, καὶ ταύτην συνέτριψε μετὰ τῆς κεφα
λῆς τοῦ ἀνδρὸς, καὶ εὐθὺς εἷλε τὸν πεπληγμένον
πορφύρεος θάνατος, μιᾷ θανατωθέντα πληγῇ. Οἱ δὲ
κατόπιν ἐλαύνοντες, ὁρῶντες τὸν πεσόντα, ἀφίσταντο
τῆς διώξεως, καὶ ὁ Φωκᾶς εἰσέδυ τὸ φρούριον. Εἶτα
καὶ ὁ Σκληρός παρεγένετο, καὶ πέπεικεν αὐτὸν
προσχωρῆσαι τῷ βασιλεῖ· καὶ προσελθόντα, κληρικάν τε γενόμενον, εἰς τὴν Χίον περιορίζει ὁ Τζιμιταῖς. Καὶ ὁ Σκληρός αὖθις προστάττεται μεταβήκαὶ εἰς τὰ Ἑσπέρια. Νυμφεύεται δ᾽ ἑαυτῷ γυναίκα
ὁ βασιλεὺς σπουδῇ Βασιλείου τοῦ παρακοιμωμένου
Θεοδώραν τὴν θυγατέρα Κωνσταντίνου του Πορφυρογεννήτου. Ἔτει δὲ δευτέρῳ τῆς αὐτοῦ βασιλείας, j
ἴπρος αναλάμψαντος, ἐκστρατεύει κατὰ τῶν Ῥὼς
δ
II. Cum hæc contra Russos geruntur, Bardas
Phocas Leonis filius relicta Amasia ubi exsulabat,
Cæsaream Cappadociæ occupavit, et factiosorum
hominum opibus fretus, tyrannidem affectavit,
sumptis imperii insignibus. Sod et pater ejus Leo
cum altero filio Nicephoro in animo habuit Lesbo
transire in Thraciam, adjutore Abydeno archiepiscopo. Verum eo consilio cognito, damnatur una
oum filio Nicephoro ut ei oculi effodiantur; imperator tamen clam ministris mandasse fertur, ut
simularent duntaxat excæcationem, eorumque visum illæsum conservarent. His ita gestis, Scythis
recens fusis, Sclero litteræ ab imperatore afferuntur, ut trajecto in Orientem exercitu Bardam Phocam opprimat. Qui cum Cæsaream pervenisset, Phocas a sua factione desertus (nam
ad Sclerum confluebant omnes) solus cum suis
ministris ad castellum Tyropæum properat: a
211 quo cum non multum abesset, equites eum
a Sclero missi consequuntur. Quorum unus Constantinus Charon, cæteris audacior scilicet, commilitones suos antevertit, et impetu vehementiore
ac pertinacius in Phocam, extremium suorum agmen
curantem, illatus, hominem maledictis et probris
insectatur. Cui ille: Non te decet, inquit, homini
tali calamitate conflictanti insultare. Cum autem
Charon interim propior factus, telum in eum conjecturus esset, clavam sic in galeam ejus impegit,
ut una cum illa caput etiam confringeret, quo uno
ictu prostratus, purpuream vomit ille animam.Eum
jacentem conspicati qui pone sequebantur, a persequendo destiterunt, Phocæ porro castellum jam
ingresso persuasit Sclerus ut imperatoris fidei se
committeret; cujus jussu clericus factus, et in
Chium relegatus est, Sclerus in Occidentem revocatus. Imperator studio Basilii cubiculi piæpositi
Theodora Constantini Porphyrogeniti filia uxore
ducta, anno secundo imperii, verno tempore cum
multis exercitibus et classe illustri bellum Russis
infert, cui inter abeundum Scytharum speculatores, Romanorum vires exploraturi, per speciem
legationis occurrerunt: quos imperator cur adessent non ignarus, per omnia castra circumduci
jussit, iisque perlustratis abire. Digressis illis ipse
cum expeditorum quinque et equitum quatuor millibus secutus, ex improviso ad magnam Persthlavam accedit, et vallum communit: quæ res Tauroscythis terrorem attulit. Calocyrus autem qui
Variæ lectiones et notæ.
Ὡς διχή τμηθῆναι. Nota sunt quæ de Godefrido Bullioneo dicunt historici, atque in iis
Albertus Aquensis, lib. III, cap. 65; Petrus TudePATROL. GR. CXXXV.
bodus p. 789, et Will. Tyrius, lib. IV, cap. 6, qui
scilicet unum de hostibus protervius instantem, licet
lorica indutum per medium divisıt, etc.
PG 135:105εἶτα τούτους ἀποσεισάμενος πολλὰ τῶν οὐ δεόντων ἢ τῶν ἀπειρημένων, εἰπεῖν οἰκειότερον, διεπράττετο, ἱππομανῶν τε καὶ κυνοτροφῶν καὶ θήραις προςκείμενος καὶ τὰ τούτοις πράττων ἀκόλουθα. ἔτρεφε δὲ καὶ ἵππων σφοδρότατον ἔρωτα καὶ εἶχε θηλείας ἵππους πάνυ πολλάς. μία τοίνυν αὐτῶν ἡ τῶν λοιπῶν ἐπισημοτέρα κατὰ γαστρὸς ἔχουσα ἔτυχε τεκοῦσα κατὰ τὴν ἱερὰν τῆς μεγάλης πέμπτης ἡμέραν· καὶ λειτουργοῦντι τότε τῷ πατριάρχῃ ἧκέ τις κομίζων περὶ τοῦ τοκετοῦ εὐαγγέλια. ὁ δὲ ὑπερήσθη καὶ τὴν θείαν ἱερουργίαν συντεμὼν σπουδῇ πρὸς τὸ Κοσμίδιον ἀπελήλυθεν (ἐκεῖ γὰρ εἶχον αἱ ἵπποι αὐτοῦ τὰς διατριβάς) καὶ τὸν νεογνὸν πῶλον ἑωρακὼς ὑπενόστησεν εἰς τὴν ἐκκλησίαν καὶ τὴν τῶν ἁγίων παθῶν τοῦ σωτῆρος Χριστοῦ ἐτέλεσε τελετήν. κατέστρεψε δὲ τὴν ζωὴν ἐξ ἱππασίας· θρασύτατα γὰρ ἱππαζόμενος καὶ πρὸς τεῖχός τι τῶν παραθαλασσίων προσαραχθεὶς αἷμα διὰ στόματος ἀνήγαγε, κἀντεῦθεν ἐπὶ δύο ἔτη νοσήσας, εἶθ’ ὑδέρῳ περιπεσών, ἀπεβίω. καὶ προεχειρίσθη πατριάρχης Πολύευκτος, μοναχὸς ἐκτομίας καὶ λόγῳ διαπρέπων καὶ ἀρετῇ· καὶ ὃς παρὰ τοῦ Καισαρείας κεχειροτόνητο.
giosa et modesta, pridie illius pugnæ in somnis μήκεσαν, ἀλλ᾽ ἦν ἐκείνη αὐτοῖς οὐκ εἰσιτητὴ (ἤδη
sanctam Deiparam 214 procedere cum magno
comitatu videre visa est, ac dicere: Domine Theodore, meus, et iuus Jognnes gravia sustinet: propere
igitur illi opem ferto. Id somnium illa quibusdam
aperuit, qui die notato compererunt, id pridie
postremæ pugnæ contigisse. Imperator vero ut
martyri pro navata opera gratiam referret, elegantissimum ei templum Euchaniæ sive Euchaita
struxit, vetere diruto, in quo corpus ejus multis
certaminibus defunctum repositum erat,et urbem,
vetere nomine abolito, Theodoropolim appellavit.
At barbarus Sphendostlavus undique desperatus,
per legatos veniam ab imperatore petiit, ac domum redeundi facultatem, et locum inter Romanorum fœderatos et liberum Tauroscythis in Romanorum provinciis commercium.Quæ cum imperator
omnia concessisset, Splendostlavus ipse eum adiit,
orans ut cum Patzinacis ageret, ut Russis domum
redituris per suam provinciam transitum dareat.
Imperator cum et hoc et belli societatem, atque
illud etiam ab eis petiisset, ne Istro trajecto Bulgariam vastarent: Patzinacæ cæteris assensi tranitum Russorum dutaxat negarunt.
γὰρ παρὰ τοῦ Σκληροῦ ἀποκέκλειστο ἡ εἰς ταύτην
εἰσέλευσις) καὶ λοιπὸν ἐπὶ τὰ ταύτης προάστεια
διεσκίδναντο καὶ καταλαμβανόμενοι διεφθείροντο,
καὶ ὑπ᾽ ἀλλήλων ἀπώλλυντο συνωθούμενοί τε καὶ
στη πατούμενοι, ὡς δυσαριθμήτους τοὺς ἀνῃρημέ
νους εἶναι. Οἱ δὲ περιλειφθέντες τραυματίαι γεν
γόνασι ξύμπαντες. Ἐγνώσθαι δὲ ὅτι ὁ στρατηλάτης
ἅγιος Θεόδωρος ἦν, ὅς τοῖς Ῥωμαίοις τότε
κατὰ Βαρβάρων ἐπικούρησέ τε καὶ συνεμάχησεν,
Ἐντεῦθεν γυναιόν τι εὐλαβεία συνεζηκὸς καὶ σε
μνότητι κατὰ τὸ Βυζάντιον, μιᾷ πρὸ τῆς μάχης
ταύτης ἡμέρᾳ ἔδοξε καθ᾽ ὕπνους τὴν ἁγίαν Θεοτόκον
ὁρᾶν προϊοῦσαν, καὶ προπεμπομένην ὑπὸ πολλῶν,
ἀκοῦσαί τε τῆς Θεομήτορος λεγούσης πρὸς ἕνα
τῶν προϊόντων αὐτῆς, Κύριε Θεόδωρε, ὁ ἐμὸς
καὶ σὰς Ἰωάννης ἀγῶνας ἔχει βαρεῖς· σπεῦσον
οὖν, αὐτῷ ἐπικούρησον. Εξέφηνεν οὖν τισιν
γυνὴ τὸ ἐνύπνιον. Οἱ δὲ τὴν ἡμέραν ἐσημειώσαντο,
καὶ ἦν ἡ πρὸ τῆς τελευταίας μάχης. Τὸν μάρτυρα
δ' ὁ βασιλεὺς τῆς βοηθείας ἀνταμειβόμενος, ναὸν
αὐτῷ κατὰ τὴν Εὐχανίαν ἡ Εὐχαίταν περικαλλή
ἐδομήσατο, τὸν πρώην καταβαλὼν, ἐν ᾧ τὸ που
λύαθλον ἐκείνου σῶμα κατέθετο καὶ τὴν πόλιν
ἀντὶ τῆς προτέρας αὐτῆς κλήσεως Θεοδωρόπολιν ἐπωνόμασεν. Ὁ δὲ Βάρβαρος Σφενδύσθλαβος πάνε
τοθεν ἀπογνούς, διεπρεσβεύσατο πρὸς τὸν βασιλέα, συγγνώμην αἰτῶν, καὶ εἰς τὰ οἰκεῖα ἐπανελθεῖν
ἐξαιτούμενος, καὶ τοῖς συμμάχοις Ῥωμαίων συντάττεσθαι, καὶ τὸν βουλόμενον Ταυροσκύθην ιέναι
πρὸς τὰ Ῥωμαίων ἤθη, καὶ ἐν αὐτοῖς ἐμπορεύεσθαι. Καὶ ὁ βασιλεὺς τὰς αἰτήσεις προσήκατο, καὶ πάσας
ἐπλήρωσεν· εἶτα καὶ αὐτὸς ὁ Σφενδόσθλαβος ἀφίκετο πρὸς τὸν αὐτοκράτορα, καὶ αὐτῷ συνωμί
λησεν. Ητήσατό τε τοῖς Πατζινάκαις δηλῶσαι, μὴ κωλῦσαι τοῖς Ῥὼς οἴκαδε ἀπιοῦσι διὰ τῆς σφετέρας χώρας
τὴν δίοδον. Καὶ ὁ βασιλεὺς τοῦτ᾽ ἐκείνους ποιῆσαι ἠξίωσε, καὶ συμμάχους ἔχειν αὐτοὺς, μηδὲ διαβαίνειν
τὸν Ἴστρον, καὶ τὴν Βουλγαρίαν ληἴζεσθαι. Οἱ δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις συνέθεντο, πρὸς δὲ τὴν δίοδον τῶν Ῥὼς
ἀπηγόρευσαν.
IV. Bello Russico ad hunc modum confecto,
imperator Byzantium reversus, ab omnibus ordinibus splendide excipitur. Nam et patriarcha cum
omnibus sacerdotibus ei obviam est progressus,
et senatus, et populus coronas offerentes, et currum cum quatuor albis equis, rogantque ut eo
conscenso triumpharet. At ille coronas accepit, et
equo siugulari candido triumphavit, et vestibus
Bulgaricorum regum ourrui impositis, supraque
eas imagine Deiparæ collocata, currum antecessit.
Cum in forum Placotum pervenisset, Borisem
Bulgaricis insignibus depositis dignitate magistri
ornavit. At Sphendosthlavus cum Russis suis, in
reditu Patzinacarum insidiis exceptus, ad internecionem cæsus est. Idem hic imperator Christi
Servatoris templum in Chalce magnificum estruxit.
Patriarcha Basilius Scamandrenus cum post quadriennium suæ designationis, ob quædam objecta
crimina per concilium loco motus esset; Antonius
Studites patriarcha est designatus. Imperator vero
Δ΄. Τοιούτῳ δὲ τέλει τοῦ πρὸς τοὺς Ῥὼς πολέμου
καταλυθέντος, ὁ βασιλεὺς πρὸς τὸ Βυζάντιον ἐπανέζευξε, καὶ ὑπεδέχθη λαμπρῶς ὑφ᾽ ὅλου τοῦ που
λιτεύματος. Ο τε γὰρ πατριάρχης προϋπηντήκει
αὐτῷ μετὰ τοῦ κλήρου παντὸς, καὶ οἱ τῆς γε
ρουσίας, καὶ οἱ τοῦ δήμου, στεφάνους προσάγοντες,
καὶ τέθριππον ἅρμα, οἱ δ᾽ ἵπποι τούτου λευκοί
ἐδέοντό τε τοῦ ἅρματος ἐπιβεβηκότα, τελέσαι τὸν
θρίαμβον. Ὁ δὲ τοὺς μὲν στεφάνους ἐδέξατο, ἵππῳ
τε κέλητι καὶ τούτῳ λευκῷ ἐθριάμβευσε, τῷ δέ γε
τεθρίππῳ τὰς βασιλικάς στολὰς τῶν Βουλγάρων
βασιλέων ἐπέθετο, καὶ τούτων ἄνωθεν εἰκόνα τῆς
Θεομήτορος καὶ προῄει τὸ ἅρμα. Κατὰ δὲ
τὴν Πλακωτὴν λεγομένην γενόμενος ἀγορὰν ἀποδυσε τὸν Βορίσην τὰ τῆς παρὰ τοῖς Βουλγάροις
βασιλείας παράσημα, καὶ τῷ τῶν μαγίστρων ἐτίμησεν ἀξιώματι. Ὁ μέντοι Σφενδόσθλαβος μετὰ
τῶν Ῥὼς ἐπ᾽ οἴκου ἀναζευγνύς λόχοις περιπίπτει
τῶν Πατζινακῶν, καὶ πάντες ἀθρόοι ἀπώλοντο,
Οὗτος ὁ βασιλεὺς τὸν ἐν τῇ Χαλκῇ ναὸν τοῦ ΣωVariæ lectiones et notæ.
Ο στρατηλάτης ἅγιος Θεόδωρος. Hausit
a Leone diacono, qui Joannis Tziimiscæ res gestas
pluribus prosecutus est.
Εἰκόνα τῆς Θεομήτορος. Addit idem Leo
Diaconus in Hist. ms.: Τὴν τῆς ἄθεομήτορος εἰκόνα
ἐναγκαλισμένην τὸν θεάνθρωπον Λόγον, ἣν ἐκ Μυ
σίας εἴληφεν, ubi cæteros triumphi Zimisciani apparatus pluribus prosequitur.
ὁ γὰρ Ἡρακλείας προσκεκρουκὼς κατά τι τῷ βασιλεῖ ἐκωλύθη τοῦ προνομίου αὐτοῦ· καὶ τοῦτο τοῖς φιλοσκώμμοσιν εὕρητο κατὰ τοῦ πατριάρχου αἰτίαμα. ἐπεὶ δ’ ἐχειροτονήθη, τῷ βασιλεῖ ἐντυχὼν καταδρομὴν ἐποιήσατο τῶν συγγενῶν τοῦ γέροντος Ῥωμανοῦ καὶ ἀναστεῖλαι τὴν τούτων πλεονεξίαν παρῄνει. ὅπερ οὔτ’ αὐτὸς ἀνεπαχθῶς ἤκουσε καὶ ἡ βασιλὶς Ἐλένη, παρὰ τοῦ ἐκτομίου Βασιλείου, ὃς μετέπειτα παρακοιμώμενος γέγονε, προβιβασθεῖσα ἠρέθισε κατὰ τοῦ πατριάρχου τὸν αὐτοκράτορα καὶ ἐζήτει λαβήν, δι’ ἧς αὐτὸν τὴν ἀρχιερωσύνην ἀφέληται. τότε δὲ καὶ ἡ τιμία χεὶρ τοῦ Προδρόμου εἰς τὴν ὑπερκειμένην ἀπεκομίσθη τῶν πόλεων ἐξ Ἀντιοχείας διά τινος διακόνου Ἰώβ. Τῶν δ’ ἐν τῇ Κρήτῃ Ἀγαρηνῶν τὰ παράλια τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ληιζομένων ὁ βασιλεὺς στόλον ἑτοιμασάμενος, ὃν πλεῖσται συνίστων νῆες πολεμιστήριοι, κατ’ ἐκείνων ἐκπέπομφεν. ἀλλ’ ἐσφάλησαν τὰ τοῦ στόλου τῇ τοῦ ναυαρχοῦντος ἀπειρίᾳ καὶ ἀμελείᾳ. καὶ τὸ μὲν πλεῖον τοῦ πληρώματος τῶν νηῶν ἀπώλετο, τὸ μὲν ἑαλωκός, τὸ δὲ μαχαίρας ἔργον γενόμενον, πολλοστὸν δὲ διασέσωστο.
giosa et modesta, pridie illius pugnæ in somnis μήκεσαν, ἀλλ᾽ ἦν ἐκείνη αὐτοῖς οὐκ εἰσιτητὴ (ἤδη
sanctam Deiparam 214 procedere cum magno
comitatu videre visa est, ac dicere: Domine Theodore, meus, et iuus Jognnes gravia sustinet: propere
igitur illi opem ferto. Id somnium illa quibusdam
aperuit, qui die notato compererunt, id pridie
postremæ pugnæ contigisse. Imperator vero ut
martyri pro navata opera gratiam referret, elegantissimum ei templum Euchaniæ sive Euchaita
struxit, vetere diruto, in quo corpus ejus multis
certaminibus defunctum repositum erat,et urbem,
vetere nomine abolito, Theodoropolim appellavit.
At barbarus Sphendostlavus undique desperatus,
per legatos veniam ab imperatore petiit, ac domum redeundi facultatem, et locum inter Romanorum fœderatos et liberum Tauroscythis in Romanorum provinciis commercium.Quæ cum imperator
omnia concessisset, Splendostlavus ipse eum adiit,
orans ut cum Patzinacis ageret, ut Russis domum
redituris per suam provinciam transitum dareat.
Imperator cum et hoc et belli societatem, atque
illud etiam ab eis petiisset, ne Istro trajecto Bulgariam vastarent: Patzinacæ cæteris assensi tranitum Russorum dutaxat negarunt.
γὰρ παρὰ τοῦ Σκληροῦ ἀποκέκλειστο ἡ εἰς ταύτην
εἰσέλευσις) καὶ λοιπὸν ἐπὶ τὰ ταύτης προάστεια
διεσκίδναντο καὶ καταλαμβανόμενοι διεφθείροντο,
καὶ ὑπ᾽ ἀλλήλων ἀπώλλυντο συνωθούμενοί τε καὶ
στη πατούμενοι, ὡς δυσαριθμήτους τοὺς ἀνῃρημέ
νους εἶναι. Οἱ δὲ περιλειφθέντες τραυματίαι γεν
γόνασι ξύμπαντες. Ἐγνώσθαι δὲ ὅτι ὁ στρατηλάτης
ἅγιος Θεόδωρος ἦν, ὅς τοῖς Ῥωμαίοις τότε
κατὰ Βαρβάρων ἐπικούρησέ τε καὶ συνεμάχησεν,
Ἐντεῦθεν γυναιόν τι εὐλαβεία συνεζηκὸς καὶ σε
μνότητι κατὰ τὸ Βυζάντιον, μιᾷ πρὸ τῆς μάχης
ταύτης ἡμέρᾳ ἔδοξε καθ᾽ ὕπνους τὴν ἁγίαν Θεοτόκον
ὁρᾶν προϊοῦσαν, καὶ προπεμπομένην ὑπὸ πολλῶν,
ἀκοῦσαί τε τῆς Θεομήτορος λεγούσης πρὸς ἕνα
τῶν προϊόντων αὐτῆς, Κύριε Θεόδωρε, ὁ ἐμὸς
καὶ σὰς Ἰωάννης ἀγῶνας ἔχει βαρεῖς· σπεῦσον
οὖν, αὐτῷ ἐπικούρησον. Εξέφηνεν οὖν τισιν
γυνὴ τὸ ἐνύπνιον. Οἱ δὲ τὴν ἡμέραν ἐσημειώσαντο,
καὶ ἦν ἡ πρὸ τῆς τελευταίας μάχης. Τὸν μάρτυρα
δ' ὁ βασιλεὺς τῆς βοηθείας ἀνταμειβόμενος, ναὸν
αὐτῷ κατὰ τὴν Εὐχανίαν ἡ Εὐχαίταν περικαλλή
ἐδομήσατο, τὸν πρώην καταβαλὼν, ἐν ᾧ τὸ που
λύαθλον ἐκείνου σῶμα κατέθετο καὶ τὴν πόλιν
ἀντὶ τῆς προτέρας αὐτῆς κλήσεως Θεοδωρόπολιν ἐπωνόμασεν. Ὁ δὲ Βάρβαρος Σφενδύσθλαβος πάνε
τοθεν ἀπογνούς, διεπρεσβεύσατο πρὸς τὸν βασιλέα, συγγνώμην αἰτῶν, καὶ εἰς τὰ οἰκεῖα ἐπανελθεῖν
ἐξαιτούμενος, καὶ τοῖς συμμάχοις Ῥωμαίων συντάττεσθαι, καὶ τὸν βουλόμενον Ταυροσκύθην ιέναι
πρὸς τὰ Ῥωμαίων ἤθη, καὶ ἐν αὐτοῖς ἐμπορεύεσθαι. Καὶ ὁ βασιλεὺς τὰς αἰτήσεις προσήκατο, καὶ πάσας
ἐπλήρωσεν· εἶτα καὶ αὐτὸς ὁ Σφενδόσθλαβος ἀφίκετο πρὸς τὸν αὐτοκράτορα, καὶ αὐτῷ συνωμί
λησεν. Ητήσατό τε τοῖς Πατζινάκαις δηλῶσαι, μὴ κωλῦσαι τοῖς Ῥὼς οἴκαδε ἀπιοῦσι διὰ τῆς σφετέρας χώρας
τὴν δίοδον. Καὶ ὁ βασιλεὺς τοῦτ᾽ ἐκείνους ποιῆσαι ἠξίωσε, καὶ συμμάχους ἔχειν αὐτοὺς, μηδὲ διαβαίνειν
τὸν Ἴστρον, καὶ τὴν Βουλγαρίαν ληἴζεσθαι. Οἱ δὲ τοῖς μὲν ἄλλοις συνέθεντο, πρὸς δὲ τὴν δίοδον τῶν Ῥὼς
ἀπηγόρευσαν.
IV. Bello Russico ad hunc modum confecto,
imperator Byzantium reversus, ab omnibus ordinibus splendide excipitur. Nam et patriarcha cum
omnibus sacerdotibus ei obviam est progressus,
et senatus, et populus coronas offerentes, et currum cum quatuor albis equis, rogantque ut eo
conscenso triumpharet. At ille coronas accepit, et
equo siugulari candido triumphavit, et vestibus
Bulgaricorum regum ourrui impositis, supraque
eas imagine Deiparæ collocata, currum antecessit.
Cum in forum Placotum pervenisset, Borisem
Bulgaricis insignibus depositis dignitate magistri
ornavit. At Sphendosthlavus cum Russis suis, in
reditu Patzinacarum insidiis exceptus, ad internecionem cæsus est. Idem hic imperator Christi
Servatoris templum in Chalce magnificum estruxit.
Patriarcha Basilius Scamandrenus cum post quadriennium suæ designationis, ob quædam objecta
crimina per concilium loco motus esset; Antonius
Studites patriarcha est designatus. Imperator vero
Δ΄. Τοιούτῳ δὲ τέλει τοῦ πρὸς τοὺς Ῥὼς πολέμου
καταλυθέντος, ὁ βασιλεὺς πρὸς τὸ Βυζάντιον ἐπανέζευξε, καὶ ὑπεδέχθη λαμπρῶς ὑφ᾽ ὅλου τοῦ που
λιτεύματος. Ο τε γὰρ πατριάρχης προϋπηντήκει
αὐτῷ μετὰ τοῦ κλήρου παντὸς, καὶ οἱ τῆς γε
ρουσίας, καὶ οἱ τοῦ δήμου, στεφάνους προσάγοντες,
καὶ τέθριππον ἅρμα, οἱ δ᾽ ἵπποι τούτου λευκοί
ἐδέοντό τε τοῦ ἅρματος ἐπιβεβηκότα, τελέσαι τὸν
θρίαμβον. Ὁ δὲ τοὺς μὲν στεφάνους ἐδέξατο, ἵππῳ
τε κέλητι καὶ τούτῳ λευκῷ ἐθριάμβευσε, τῷ δέ γε
τεθρίππῳ τὰς βασιλικάς στολὰς τῶν Βουλγάρων
βασιλέων ἐπέθετο, καὶ τούτων ἄνωθεν εἰκόνα τῆς
Θεομήτορος καὶ προῄει τὸ ἅρμα. Κατὰ δὲ
τὴν Πλακωτὴν λεγομένην γενόμενος ἀγορὰν ἀποδυσε τὸν Βορίσην τὰ τῆς παρὰ τοῖς Βουλγάροις
βασιλείας παράσημα, καὶ τῷ τῶν μαγίστρων ἐτίμησεν ἀξιώματι. Ὁ μέντοι Σφενδόσθλαβος μετὰ
τῶν Ῥὼς ἐπ᾽ οἴκου ἀναζευγνύς λόχοις περιπίπτει
τῶν Πατζινακῶν, καὶ πάντες ἀθρόοι ἀπώλοντο,
Οὗτος ὁ βασιλεὺς τὸν ἐν τῇ Χαλκῇ ναὸν τοῦ ΣωVariæ lectiones et notæ.
Ο στρατηλάτης ἅγιος Θεόδωρος. Hausit
a Leone diacono, qui Joannis Tziimiscæ res gestas
pluribus prosecutus est.
Εἰκόνα τῆς Θεομήτορος. Addit idem Leo
Diaconus in Hist. ms.: Τὴν τῆς ἄθεομήτορος εἰκόνα
ἐναγκαλισμένην τὸν θεάνθρωπον Λόγον, ἣν ἐκ Μυ
σίας εἴληφεν, ubi cæteros triumphi Zimisciani apparatus pluribus prosequitur.
PG 135:107καὶ αὐτὸς δ’ ἂν ἑάλω ὁ ναύαρχος, εἰ μὴ περὶ αὐτὸν συστάντες οἱ αὐτοῦ θεράποντες καὶ συνασπισμῷ τοὺς Ἀγαρηνοὺς ἀπωσάμενοι ἄδειαν παρέσχον τῷ στρατηγῷ ἐμβῆναι εἰς τὴν στρατηγίδα τριήρη καὶ οὕτω φυγεῖν. ἀλλ’ οὐχ οὕτω καὶ τῷ Βάρδᾳ Φωκᾷ τῷ τῶν σχολῶν δομεστίκῳ συνηντήκει τὰ πρὸς τοὺς ἑῴους Ἀγαρηνούς, στρατηγικῇ δὲ τέχνῃ καὶ ἐμπειρίᾳ τοὺς πρὸς ἐκείνους πολέμους διατιθέμενος ἄστεά τε πολλὰ ἐκείνων ἀφείλετο καὶ τὰ προστυχόντα λείαν ἐτίθετο. Ὅ γε μὴν τοῦ βασιλέως υἱὸς Ῥωμανὸς εἰς ἄνδρας ἤδη τελεῖν ἠργμένος ἐξ ἀγενείων καὶ εἰς ἑαυτὸν τὴν ἐξουσίαν περιαγαγεῖν ἱμειρόμενος, ἐπιβουλεύει τῇ ζωῇ τοῦ πατρός, συμπραττούσης αὐτῷ καὶ τῆς γαμετῆς, καὶ φαρμάκῳ δηλητηρίῳ τὴν ἐπιβουλὴν συνεσκεύασαν, ὃ λαθόντες καθαρτηρίῳ πόματι συνεκέρασαν, ὅπερ ἔμελλεν ὁ αὐτοκράτωρ πιεῖν. ἄρτι δὲ δοθῆναι μέλλον εἰς πόσιν τῷ βασιλεῖ εἴτ’ ἐκ προνοίας εἴτε τυχαίως τὸ πλέον ἐκκέχυτο, τὸ δὲ περιλειφθὲν ὀλίγον ὂν καὶ παρὰ τοῦ βασιλέως ποθὲν ὀδύναις μὲν αὐτὸν καὶ κινδύνου φόβοις οὐ μικροῖς περιέβαλεν, οὐ μέντοι καὶ κίνδυνον ἐποίησεν αὐτῷ περὶ τὴν ζωήν. τέως δ’ οὖν αὐτὸν δυσχερῶς διαπέφευγε.
ἀλλ᾽ ἀσυμπαθῶς τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξωρύχθησαν· καὶ τοῦτο τέλος αὐτοῖς τῆς εὐτυχίας καὶ τοῦ περὶ τὴν βασιλείαν
ἐγένετο ἔρωτος.
V. Sic Romanorum imperium iis restitutum Ε΄. Αποκατέστη τὸ τῶν Ῥωμαίων σκῆπτρον
est ad quos hæreditario jure pertinebat, Basilio. τοῖς τούτῳ κατὰ γένος προσήκουσι, τῷ βασιλείψ
et Constantino, quorum ille xx, hic xvII ætatis καὶ τῷ Κωνσταντίνῳ, φημί, ὧν ὁ μὲν εἰκοστὸν
annum agebat.Qui cum imperii insignia gestarent, ἤνυε τῆς ἡλικίας ἐνιαυτὸν, ὁ δέ γε Κωνσταντίνος
omnis penes Basilium præsidem erat auctoritas: ἑπτακαιδέκατον. ᾿Αλλ' οὗτοι μὲν τὰ τῆς βασιλείας
idque Basilius nondum sibi ipsi fdens tolerabat, περιέκειντο σύμβολα, τὴν δ᾽ ἐξουσίαν ὁ πρωτοπρό
cubiculi præposito tamquam præceptori auscul- εδρος Βασίλειος περιέζωστο ἀτεχνῶς. Ἐνείχετο
tans, seque ad illius reipublicæ tractationem et δὲ ὁ βασιλεὺς Βασίλειος μήπω πεποιθὼς ἑαυτῷ,
administrationem conformans, ut et ipse, cum καὶ οἷον παιδοτρίβῃ τῷ παρακοιμωμένῳ προσεῖχε,
tempus postularet, in militaribus catalogis et καὶ ἑαυτὸν ἐβρύθμιζε πρὸς τὴν ἐκείνου τῶν δηcivili æquitate tuenda, rationem 216 eamdem μοσίων πραγμάτων μεταχείρισιν καὶ διοίκησιν,
sequeretur. Erat enim alaeri et excitato ingenio, ὡς ἂν, καιροῦ καλοῦντος, οὕτω καὶ αὐτὸς τὰ περὶ
non dissolutus, et ignavia mancipatus, ut frater. τοὺς στρατιωτικούς καταλόγους, καὶ τὰ τῆς που
Cum primum autem hi rerum potiti essent, præses λιτικῆς εὐνομίας μεταχειρίσηται. Εν γὰρ τὸ ἦθος
matrem eorum ab exsilio revocatam filiis restituit: ἐγρηγορὼς καὶ δραστήριος, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνειμένος
et quia Bardam Sclernm magistrum militum, et η κατὰ τὸν ἀδελφὸν, καὶ περὶ τὸν ἀργὸν βίον ἐσχοcui omnes Orientales copiæ parebant, suspectum
habebat: ea dignitate erepta, Mesopotamia ducem
designat. Quam ille rem iniquissimo ferens animo,
et alioqui regni cupiditate æstuans, ad defectionem
incitatus initio magistratu illo, arcanoque cum
multis comunicato, propter res fortiter gestas apud
milites gratiosissimus, omnes fere dicto audientes
habuit, et filio Romano qui in urbe regia degebat,
clam per quemdam accersito, statim regnum af
fectavit, diademate et calceis puniceis sumptis.
Imperator salutatus, pecunias studiose conquirit,
et Amidæ, qnæ et Emet dicitur, et Martyropolis
et Miephercim Ameram et Arabes socios asciscit.
His secum conjunctis Constantinopolim properat,
spe bona elatus, somnio cujusdam monachi virtutis studiosi aucta, qui sibi visus erat mulierem
quamdam in sublimi specula sedentem cernere,
quæ illi flagellum imperatorium porrigeret. Quod
flagellum cum utique iram Dei et Romanorum ex
intestinis bellis interitum significare!: Sclerus,
pro imperii omine sua cupiditate visionem æstimans,interpretabatur. Fama de tyrannide Scleri in
urbem perlata, imperatores quidquid militum re
stabat contrahentes, ad resistendum se parabant,
misso interim Nicomediæ pontifice ad illum, qui
etsi multas pacis conditiones haud aspernandas
proponeret, nihil tamen impetravit. Nam Sclerus
coccineo calceo ostenso, non fieri posse dixit,
ut qui eum semel induisset, temere abjiceret. Quo
responso accepto, necessitas imperatoribus imposita est bello decertandi, copiarum duce Petro spa- περιωπῆς προσελθεῖν, τὴν δὲ μάστιγα αὐτῷ ἐγ
done, Phoca cujus supra quoque facta est mentio,
filio. Exercitibus ad Liparam congressis, quæ et
Licandus appellatur,imperatorii aliquantisper strenue restiterunt, sed tandem profiligantur multis eæsis 217 castrique direptis. Tzamandus quoque urbs
frequentissima Sclero deditionem fecit, e qua
magnam pecuntæ vim coegit. Sic imperatorum
copiis superatis, multos inde ad se attraxit, opibus
et salute illorum jam desperatis, neque obscurri
duntaxat milites, sed multi etiam ex illustribus
λακώς. "Αρτι γοῦν εἰς τοὺς ὁμαίμονας τούτους
περιέστη τὸ κράτος, καὶ αὐτίκα ἐν τῆς ὑπερορίας
κατάγει τὴν τούτους τεκοῦσαν ὁ πρόεδρος, καὶ
τοῖς υἱοῖς ἀποδίδωσιν. Υποπτεύων δὲ τὸν μάγιστρον
Βάρδαν τὸν Σκληρὸν στρατηλάτην ὄντα, καὶ πάσας
ὑφ᾽ ἑαυτὸν ἔχοντα τὰς ἔψας δυνάμεις, ἀφαιρεῖτα:
μὲν αὐτοῦ τὴν στρατηλάτου ἀρχὴν, δοῦκα δὲ Μεσοποταμίας αὐτὸν προχειρίζεται. Τοῦτο σφόδρα
ἠνίασε τὸν Σκληρὸν, καὶ ἄλλως ἀεὶ τρέφοντα παρ'
ἑαυτῷ τῆς βασιλείας τὸν ἔρωτα, πρὸς ἀποστασίαν
ἠρέθισε. Καταλαβὼν οὖν τὴν ἀρχὴν εἰς ἣν προβέβλητο, πολλοῖς ἀνεκάλυψε τὸ ἀπόῤῥητον. Φιλούμενος δὲ διὰ τὰς ἀριστείας ὑπὸ παντὸς τοῦ στρατεύματος, πειθηνίους είχε σχεδὸν ἅπαντας. Ὅτι
δ' ἦν ἐν τῇ βασιλίδι τῶν πόλεων ὁ παῖς αὐτοῦ
Ρωμανός, ἔσπευσε σχεῖν κἀκεῖνον παρ' ἑαυτῷ,
καὶ στείλας λάθρα τινὰ ἠδυνήθη καὶ τὸν υἱὸν
λαθόντα ὑπαγαγέσθαι, καὶ αὐτίκα τῇ τυραννίδι ἐπικεχείρηκε, ταινίᾳ τε βασιλείῳ τὴν κεφαλὴν ἀνα -
δεῖται, καὶ φοινικοῖς πεδίλοις τοὺς πόδας ὑποδεῖται,
καὶ εὐφημεῖται ὡς βασιλεὺς, καὶ χρήματα συλ -
λέξαι ποιεῖται σπουδὴν, καὶ συμμάχους προσειλήφει,
τόν τε τῆς ᾿Αμίδης ᾿Αμηράν· οὕτω γὰρ τὸ Ἔμετ
καλεῖται, καὶ τὸν τῆς Μαρτυρουπόλεως (ἡ δὲ Μιεφερκείμ ονομάζεται), ἀλλὰ μέντοι καὶ Αραβας.
Τούτου οὖν συμπεριλαβὼν ἠπείγετο πρὸς τὴν Κωνσταντίνου, ἐλπίσι χρησταῖς αἰωρούμενος, ἃς καὶ
ἄλλοθεν ἔθαλπε, μᾶλλον μέντοι ἐξ ὀνείρου τινὸς
μοναχοῦ ἀρετὴν μετιόντος. Ἔδοξε γὰρ ἐκεῖνον ὁρᾷν
τὸν Σκληρὸν γυναικί τινι ἐφ' ὑψηλῆς καθημένη
χειρίσαι βασιλικήν. Ἡ μάστιξ δ᾽ ὡς ἔοικεν, ἦν
σύμβολον τῆς θείας δργῆς, καὶ τῆς ἐκ τῶν ἐμφυλίων
πολέμων τῶν Ῥωμαίων φθορᾶς, ἣν ὁ Σκληρός
δηλοῦν τὴν βασιλείαν ἐνόμιζε, πρὸς τὴν οἰκείαν
ἔφεσιν κρίνων τὸ ὅραμα. Τῆς δὲ περὶ τῆς τυραννίδος τοῦ Σκληροῦ φήμης φθασάσης πρὸς τοὺς κρατοῦντας, ἡτοιμάζετο τὸ περιλειφθὲν στρατιωτικὸν
ἀντικαταστῆναι τῷ ἀποστάτῃ. Ἐν τοσούτῳ δὲ στέλο
λεται πρὸς ἐκεῖνον ὁ Νικομηδείας ἀρχιερεὺς, πρεσ
βεύσων, καὶ πολλὰ μὲν ἐπαγωγὰ πρὸς εἰρήνην
τῷ πεντεκαιδεκάτῳ δ’ ἐνιαυτῷ τῆς αὐτοῦ βασιλείας ἐν τῷ τοῦ Ὀλύμπου ὄρει οὗτος ἐξῆλθεν ὁ βασιλεύς, λόγῳ μὲν ἵνα ταῖς τῶν ἐκεῖ ἀσκουμένων εὐχαῖς καθοπλισθείη κατὰ τῶν Ἀγαρηνῶν, τῷ δ’ ὄντι, ὡς λέγεται, ἵνα τῷ Κυζίκου Θεοδώρῳ συγγένηται καὶ ὅπως τὸν Πολύευκτον ἐξωθήσει τῆς ἐκκλησίας σκέψηται μετ’ αὐτοῦ. ἔνθα δὴ γεγονώς, κακῶς ἔχων ἐπανῆλθεν εἰς τὰ βασίλεια καὶ μετ’ ὀλίγον τὴν ζωὴν ἐξεμέτρησεν, ὡς μέν τισι δοκεῖ, ἐκ δυσκρασίας σωματικῆς, ὡς δ’ ἑτέροις δοξάζεται, καὶ αὖθις ὑπὸ τοῦ υἱοῦ ἐπιβουλευθείς. ἦν δ’ ὁ σύμπας τῆς βιοτῆς αὐτοῦ χρόνος ἐνιαυτοὶ πεντήκοντα τέσσαρες καὶ μῆνες δύο, συμβασιλεύσαντος τῷ πατρὶ Λέοντι καὶ Ἀλεξάνδρῳ τῷ θείῳ καὶ τῇ μητρὶ ἔτη τρισκαίδεκα καὶ τῷ Ῥωμανῷ τὴν βασιλείαν ἁρπάσαντι ἔτη ἓξ ἐπὶ εἴκοσι, μοναρχήσαντος δὲ τελευταῖον ἐνιαυτοὺς πεντεκαίδεκα. ἦν δὲ μέχρις ἀποβιώσεως ἐν πολλῇ φροντίδι τὴν τοῦ ἀρχιποίμενος καθαίρεσιν τοῦ Πολυεύκτου τιθέμενος.
ἀλλ᾽ ἀσυμπαθῶς τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξωρύχθησαν· καὶ τοῦτο τέλος αὐτοῖς τῆς εὐτυχίας καὶ τοῦ περὶ τὴν βασιλείαν
ἐγένετο ἔρωτος.
V. Sic Romanorum imperium iis restitutum Ε΄. Αποκατέστη τὸ τῶν Ῥωμαίων σκῆπτρον
est ad quos hæreditario jure pertinebat, Basilio. τοῖς τούτῳ κατὰ γένος προσήκουσι, τῷ βασιλείψ
et Constantino, quorum ille xx, hic xvII ætatis καὶ τῷ Κωνσταντίνῳ, φημί, ὧν ὁ μὲν εἰκοστὸν
annum agebat.Qui cum imperii insignia gestarent, ἤνυε τῆς ἡλικίας ἐνιαυτὸν, ὁ δέ γε Κωνσταντίνος
omnis penes Basilium præsidem erat auctoritas: ἑπτακαιδέκατον. ᾿Αλλ' οὗτοι μὲν τὰ τῆς βασιλείας
idque Basilius nondum sibi ipsi fdens tolerabat, περιέκειντο σύμβολα, τὴν δ᾽ ἐξουσίαν ὁ πρωτοπρό
cubiculi præposito tamquam præceptori auscul- εδρος Βασίλειος περιέζωστο ἀτεχνῶς. Ἐνείχετο
tans, seque ad illius reipublicæ tractationem et δὲ ὁ βασιλεὺς Βασίλειος μήπω πεποιθὼς ἑαυτῷ,
administrationem conformans, ut et ipse, cum καὶ οἷον παιδοτρίβῃ τῷ παρακοιμωμένῳ προσεῖχε,
tempus postularet, in militaribus catalogis et καὶ ἑαυτὸν ἐβρύθμιζε πρὸς τὴν ἐκείνου τῶν δηcivili æquitate tuenda, rationem 216 eamdem μοσίων πραγμάτων μεταχείρισιν καὶ διοίκησιν,
sequeretur. Erat enim alaeri et excitato ingenio, ὡς ἂν, καιροῦ καλοῦντος, οὕτω καὶ αὐτὸς τὰ περὶ
non dissolutus, et ignavia mancipatus, ut frater. τοὺς στρατιωτικούς καταλόγους, καὶ τὰ τῆς που
Cum primum autem hi rerum potiti essent, præses λιτικῆς εὐνομίας μεταχειρίσηται. Εν γὰρ τὸ ἦθος
matrem eorum ab exsilio revocatam filiis restituit: ἐγρηγορὼς καὶ δραστήριος, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνειμένος
et quia Bardam Sclernm magistrum militum, et η κατὰ τὸν ἀδελφὸν, καὶ περὶ τὸν ἀργὸν βίον ἐσχοcui omnes Orientales copiæ parebant, suspectum
habebat: ea dignitate erepta, Mesopotamia ducem
designat. Quam ille rem iniquissimo ferens animo,
et alioqui regni cupiditate æstuans, ad defectionem
incitatus initio magistratu illo, arcanoque cum
multis comunicato, propter res fortiter gestas apud
milites gratiosissimus, omnes fere dicto audientes
habuit, et filio Romano qui in urbe regia degebat,
clam per quemdam accersito, statim regnum af
fectavit, diademate et calceis puniceis sumptis.
Imperator salutatus, pecunias studiose conquirit,
et Amidæ, qnæ et Emet dicitur, et Martyropolis
et Miephercim Ameram et Arabes socios asciscit.
His secum conjunctis Constantinopolim properat,
spe bona elatus, somnio cujusdam monachi virtutis studiosi aucta, qui sibi visus erat mulierem
quamdam in sublimi specula sedentem cernere,
quæ illi flagellum imperatorium porrigeret. Quod
flagellum cum utique iram Dei et Romanorum ex
intestinis bellis interitum significare!: Sclerus,
pro imperii omine sua cupiditate visionem æstimans,interpretabatur. Fama de tyrannide Scleri in
urbem perlata, imperatores quidquid militum re
stabat contrahentes, ad resistendum se parabant,
misso interim Nicomediæ pontifice ad illum, qui
etsi multas pacis conditiones haud aspernandas
proponeret, nihil tamen impetravit. Nam Sclerus
coccineo calceo ostenso, non fieri posse dixit,
ut qui eum semel induisset, temere abjiceret. Quo
responso accepto, necessitas imperatoribus imposita est bello decertandi, copiarum duce Petro spa- περιωπῆς προσελθεῖν, τὴν δὲ μάστιγα αὐτῷ ἐγ
done, Phoca cujus supra quoque facta est mentio,
filio. Exercitibus ad Liparam congressis, quæ et
Licandus appellatur,imperatorii aliquantisper strenue restiterunt, sed tandem profiligantur multis eæsis 217 castrique direptis. Tzamandus quoque urbs
frequentissima Sclero deditionem fecit, e qua
magnam pecuntæ vim coegit. Sic imperatorum
copiis superatis, multos inde ad se attraxit, opibus
et salute illorum jam desperatis, neque obscurri
duntaxat milites, sed multi etiam ex illustribus
λακώς. "Αρτι γοῦν εἰς τοὺς ὁμαίμονας τούτους
περιέστη τὸ κράτος, καὶ αὐτίκα ἐν τῆς ὑπερορίας
κατάγει τὴν τούτους τεκοῦσαν ὁ πρόεδρος, καὶ
τοῖς υἱοῖς ἀποδίδωσιν. Υποπτεύων δὲ τὸν μάγιστρον
Βάρδαν τὸν Σκληρὸν στρατηλάτην ὄντα, καὶ πάσας
ὑφ᾽ ἑαυτὸν ἔχοντα τὰς ἔψας δυνάμεις, ἀφαιρεῖτα:
μὲν αὐτοῦ τὴν στρατηλάτου ἀρχὴν, δοῦκα δὲ Μεσοποταμίας αὐτὸν προχειρίζεται. Τοῦτο σφόδρα
ἠνίασε τὸν Σκληρὸν, καὶ ἄλλως ἀεὶ τρέφοντα παρ'
ἑαυτῷ τῆς βασιλείας τὸν ἔρωτα, πρὸς ἀποστασίαν
ἠρέθισε. Καταλαβὼν οὖν τὴν ἀρχὴν εἰς ἣν προβέβλητο, πολλοῖς ἀνεκάλυψε τὸ ἀπόῤῥητον. Φιλούμενος δὲ διὰ τὰς ἀριστείας ὑπὸ παντὸς τοῦ στρατεύματος, πειθηνίους είχε σχεδὸν ἅπαντας. Ὅτι
δ' ἦν ἐν τῇ βασιλίδι τῶν πόλεων ὁ παῖς αὐτοῦ
Ρωμανός, ἔσπευσε σχεῖν κἀκεῖνον παρ' ἑαυτῷ,
καὶ στείλας λάθρα τινὰ ἠδυνήθη καὶ τὸν υἱὸν
λαθόντα ὑπαγαγέσθαι, καὶ αὐτίκα τῇ τυραννίδι ἐπικεχείρηκε, ταινίᾳ τε βασιλείῳ τὴν κεφαλὴν ἀνα -
δεῖται, καὶ φοινικοῖς πεδίλοις τοὺς πόδας ὑποδεῖται,
καὶ εὐφημεῖται ὡς βασιλεὺς, καὶ χρήματα συλ -
λέξαι ποιεῖται σπουδὴν, καὶ συμμάχους προσειλήφει,
τόν τε τῆς ᾿Αμίδης ᾿Αμηράν· οὕτω γὰρ τὸ Ἔμετ
καλεῖται, καὶ τὸν τῆς Μαρτυρουπόλεως (ἡ δὲ Μιεφερκείμ ονομάζεται), ἀλλὰ μέντοι καὶ Αραβας.
Τούτου οὖν συμπεριλαβὼν ἠπείγετο πρὸς τὴν Κωνσταντίνου, ἐλπίσι χρησταῖς αἰωρούμενος, ἃς καὶ
ἄλλοθεν ἔθαλπε, μᾶλλον μέντοι ἐξ ὀνείρου τινὸς
μοναχοῦ ἀρετὴν μετιόντος. Ἔδοξε γὰρ ἐκεῖνον ὁρᾷν
τὸν Σκληρὸν γυναικί τινι ἐφ' ὑψηλῆς καθημένη
χειρίσαι βασιλικήν. Ἡ μάστιξ δ᾽ ὡς ἔοικεν, ἦν
σύμβολον τῆς θείας δργῆς, καὶ τῆς ἐκ τῶν ἐμφυλίων
πολέμων τῶν Ῥωμαίων φθορᾶς, ἣν ὁ Σκληρός
δηλοῦν τὴν βασιλείαν ἐνόμιζε, πρὸς τὴν οἰκείαν
ἔφεσιν κρίνων τὸ ὅραμα. Τῆς δὲ περὶ τῆς τυραννίδος τοῦ Σκληροῦ φήμης φθασάσης πρὸς τοὺς κρατοῦντας, ἡτοιμάζετο τὸ περιλειφθὲν στρατιωτικὸν
ἀντικαταστῆναι τῷ ἀποστάτῃ. Ἐν τοσούτῳ δὲ στέλο
λεται πρὸς ἐκεῖνον ὁ Νικομηδείας ἀρχιερεὺς, πρεσ
βεύσων, καὶ πολλὰ μὲν ἐπαγωγὰ πρὸς εἰρήνην