DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. tiæ tuæ * omnium Domine, ut cum Paulo Christi præcone admiratione quadam cor.notus, ipse quoque vehementius exclamam; inde postmodum nos in pietatis concordiam reductos, venerandarum sacrarumque Scripturarum expositione, qua rectum dogma innotuit, eadem confirmasti. Hoc tuæ, quæ supra nos est, sapientiæ hac ætate recte factum. Hæc tui in nos collati beneficii amplitudo. Confitemur, uti addecet, misericordiam; gratiam coram omnibus sempiterne prædicabimus, pro quibus et sacrificium laudis, at gratiarum actiones tuæ bonitati referre cupimus nos equidem, sed propter rei nimiam exsuperantiam prorsus edelarum virium infirmitas impelit, tantum abes, ut id condigne concedat peragere. flinc ip:e tum magnificentiam laudibus prosequi mittens, posthac ad te Excelsissimum supplicationem uti par est exordiar, et primum quidem in fidei dogmatibus integerrimis et piissimis nostris regibus et imperatoribus, quorum studio opeque uti fervidissimorum et fidissimorum administrorum quam maximum hoc opus tuum absolvisti, adver sus omnes hostes, et potissimum impios Agarenos, victorias luculentas, et per eos universe ipsis subjecto populo perpetuo in omnibus amplan paratumque pacem concede ac defer: tum pos'ea probissimo tuæ gregis spiritali præsenti pastori, qui multis certaminibus ac sedulo multiplicique studio in auxilium operis venit, tuam gratiam βάλος πλούτου, καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως σῆς,» redigens, O altitudo diviliarum sapientim et scienΔέσποτα τοῦ παντὸς, οὕτως ἔκθαμβος μετά Παύλου κἀγὼ κραυγάσω τοῦ χριστοκήρυκος, ἐκεῖθεν ἑξῆς ἐπραγματεύσω τὴν κατ᾿ εὐσέβειαν ὁμογνωμοσύνην ἡμῖν καὶ πεπλήρωκας διὰ τῆς τῶν σεπτῶν ἀναπτύσ ξεως καὶ θείων Γραφῶν, καὶ τῆς ἐντεῦθεν φανερώ. σεως τοῦ ὀρθοῦ δόγματος. Τοῦτο τῆς ὑπὲρ ἡμῶν σοφίας σῆς τὸ κατόρθωμα νῦν. Τοῦτό σου τῆς περὶ ἡμᾶς εὐεργεσίας τὸ μέγεθος. Ομολογοῦμεν τὸν ἔλεον, ὡς εἰκός. Τὴν χάριν ἀεὶ τοῖς πᾶσι κηρύττο. μεν, ὑπὲρ ὧν καὶ θυσίαν αἰνέσεως καὶ εὐχαριστίας τῇ σῇ χρηστότητι προσφέρειν βουλόμεθα μέν, οὐ δυνάμεθα δὲ διὰ τὸ ἀνυπέρβλητον αὐτῆς τὸ παρά παν, μή τοί γε καθόσον ἐστὶν ἄξιον. "Οθεν κἀγὼ λήξας τοῦ τὴν σὴν ὅλως νῦν μεγαλοπρέπειαν ἀνυμνεῖν, τὸ ἀπὸ τοῦδε τῆς πρὸς σὲ τὸν Ὕψιστον εὐχῆς δεόν τως ἀπάρχομαι· καὶ πρῶτα μὲν τοῖς ὀρθοδοξοτάτοις, δέομαι, καὶ πανευσεβέσιν αὐτοκράτορσι καὶ βασιλεῖν σιν ἡμῶν, δι' ὧνπερ ὡς δι᾽ ὑπουργῶν θερμοτάτων τε καὶ πιστοτάτων τὸ τὸν τοῦτο παμμέγιστον ἔργον ἐτέλεσας, νίκας δωρούμενος κατ' ἐχθρῶν πάντων λαμπράς, τῶν ἀθέων Αγαρηνῶν κατ' ἐξαίρετον, χορηγοίης αὐτοῖς, καὶ διὰ τούτων παντὶ τῷ ὑπηκόῳ λαῷ βαθεῖαν διηνεκῶς ἐν ἅπασιν εἰρήνην καὶ ἀστα σίαστον - μετὰ δὲ ταῦτα τῷ καλῷ ποιμενάρχη τῷ της απς ποίμνης πνευματικώς προϊσταμένῳ τὰ νῦν, ὅστις πολλοῖς ἀγῶσι καὶ αὐτὸς τὰ μεγάλα συνήρατο πρὸς τὸ ἔργον, καὶ συνεβάλετο, παράσχοις τὴν σὴν χάριν δαψιλῆ καὶ πλουσίαν, ὁ πρύτανι, πάντων τῶν ἀγαθῶν, ὡς πάντας ἐπαναγαγεῖν δυνηθῆναι τοὺς ἡμῶν ἐσάπαξ ἀποπηδήσαντας· ἡμᾶς δὲ ἑκάστοτε τῷ ἀγαθῷ Πνεύματί σου καθοδηγῶν, ὅπερ φυσικῶς καὶ Πνεῦμα τοῦ μονογενούς Υἱοῦ σου τελοῦν, τὴν οἰκείαν θεοπρεπώς ὕπαρξιν καὶ ἐξ αὐτοῦ κέκτηται, πρὸς παντελῆ διεθύνοις τῶν σῶν θελημάτων ἐκπλή ρωσιν. – uberem afluentemque elargire, qui bona omnia dispensas, ut possit universos qui ex nobis desiljerunt, ab errore revocare; et nos quotidie doceps ac per omnia duceus bono tuo Spiritu, qui naturaliter Spiritus unigeniti Filii tui exsis'ens, propriam, ut Deo convenit, exsistentiam etiam x ipso possidet, in absolutam tuarum volun &tum expletionem dirige. * Ron. x, 33.

ANNO DOMINI MCCLXXV GEORGIUS METOCHITA NOTITIA (CAVE De script. eccles p. 615). Georgius Metochita, Magne ecclesiæ CP. diaconus, Vecci symmysta, et omnium fere quæ sub Andronieo imp. perpessus est, malorum socius, claruit anno 1276. Unionem cum Latinis ineundam summopere promoveba; et cum a sententia neutiquam dimoveri posset, sæpius in carcerem conjectus est. Obiit exsul, quo tamen anno, nondum comperi, certe Vecto superstes. Dictio ei, judice Allatio (De consens. I, n, c.15, § 9), in omnibus dura, compositiɔ aspera, nullo fuco, nullo lenocinio mollita, sententiæ graves, argumenta ad probandum id quod voluit firma, sed elocutione et impositione nominum horrida et confragosa. Hæc Allatius, qui eadem fere repetit Diatriba de Georgiis eorumque scriptis, pag. 345, utrobique autem Opusculo Metochitæ, viz. de Processione Spiritus S. Opus in v partes, seu orationes distributum; De unione Ecclesiarum; Adversus Maximum Planudem, Manuelem Nepotem, et Gregorium Cyprium enumerat. Ex his exstant refutatio trium capitum Maximi Planudis, ab eodem Allatio Gr. Lat. edita Græc. Orthodox. tom. II, pag. 922. Refutatio Manuelis Cretensis Nepotis, ibid. pag. 959; Fragmentum satis amplum ex libro̟ V de Processione Sp. S. Gr. Lat. exhibet idem Allatius lib. de Purgatorio pag. 668, Fragmentum ex orationę historica de Unione Ecclesiarum, lib. adversus Hottinger. pag. 429. Fragmenta bina ex oratione historica de Dissidio Ecclesiarum, ibidem, pag. 458, 462; aliud ex libro V, de Processione Sp. S. fragmentum ibidem pag. 311. Fragmentum libri IV de Processione Sp. S. de Epistola S. Marimi agens, Gr. Lat. edidit Fr. Combefis. Auctar. Nov. tom. II, pag. 1017. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΕΤΟΧΙΤΟΥ ΔΙΑΚΟΝΟΥ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΑΝΤΙΡΡΗΣΙΣ ΤΩΝ ΤΡΙΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ, ΩΝ ΕΞΕΘΕΤΟ ΜΑΞΙΜΟΣ ΜΟΝΑΧΟΣ Ο ΠΛΑΝΟΥΔΗΣ. DIACONI MAGNÆ ECCLESLE REFUTATIO TRIUM CAPITUM, MAXIMO PLANUDE MONACHO EDITORUM. Leone Allatio interprete. Ad improvisam nec opinatam interrogationem Πρὸς ἐρώτησιν ἀπροόπτως ἡμῖν φανεῖσαν χρεών nobis delatam respondendum est; licet enim nobis proposita non sit, attamen cum illa nullam certam personam respiciat, sed concordiam Ecclesiarum, cui nos ipsi animum addiximus, non leviter oppugnt, quomodo nos effugere poterit? Quare cuin tribus illa capitibus disponatur, morem nostrum ἀποκρίνασθαι· εἰ γὰρ καὶ μὴ πρὸς ἡμᾶς, κατ' Εχε κλησιῶν δὲ συμβάσεως ἀπροσώπως, η προσχόντες αὐτοὶ προσηκάμεθα, ἡ ταύτης ἐπιφορά, πῶς ἐξέσται παραδραμεῖν; Οὐκοῦν τῆστε τρισὶν ἐν κεφαλαίας θεωρουμένης τοῖς ἐξ ἔθους στοιχοῦντες πᾶν προκεί μενον εἰς ἐξέτασιν ἐγκαταστρωννύντες τὸν ἀπόλογο

GEORGII METOCHIT.E ἐφεξῆς ἐπάγειν, τὸ πρῶτον ἐπὶ λέξεως οὕτως ἐκτε- sequentes, et quidquid examini sui jiciendum et θειμένον διασκεψώμεθα. • Ερωτητέον, πότερον ἡ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπόρευσις ἄλλη καὶ ἄλλη, η μία καὶ ἡ αὐτή. Εἰ μὲν οὖν ἄλλη και ἄλλη ἐστὶ, διπλῆ ἄρα ἡ ἐκπόρευσις ἔσται, καὶ τὸ Πνεῦμα διπλοῦν, ὅπερ ἄτοπον· εἰ δὲ μία καὶ ἡ αὐ τή, πῶς ἐκ τῆς ἀΰλου δυάδος δύναται τὸ ἓν εἶναι; Μονὰς μὲν γὰρ ἀρχὴ καὶ αἰτία οὐ μόνον δυάδος, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἀριθμῶν· διὰς δὲ ἀρχὴ καὶ αἰτία μονάδος, εἴτ᾿ οὖν ἑνὸς, οὐκ ἂν γένοιτο. Οὐ γὰρ καθ' ὑποστροφὴν αἱ γενέσεις τῶν ἀριθμῶν, ἀλλὰ κατὰ πρέοδον. Μονὰς γὰρ εἰς δυάδα κινεῖται, κἀκεῖθεν εἰς τριάδα καὶ ἐφεξῆς. Τὸ γὰρ λέγειν ἐκ τῆς τριάδος ἀφαιρεθείσης μονάδος δυάδα γίνεσθαι, κακ τῆς δυάδος ὁμοίως μονάδα. Αλλ' αἰτία κανταῦθα τούτων ἡ ἀφαιρουμένη μονάς, ἀλλ᾽ οὐκ ἄλλος τις ἀριθμός. Λείπεται ἄρα μὴ τὰ δύο αἴτια εἶναι τοῦ ἑνὸς, ἀλλὰ τὸ ἓν τῶν δύο. Καὶ οὕτω μὲν ἐν τοῖ; ἀθ λοις, δ κὰν τῇ θεότητι τῇ πάσης ὕλης ὑπερκειμένῃ ἁρμόζειν εἰκός. Ἐν δὲ τοῖς ἐνύλοις γίνεται μὲν ἐκ δύο ἓν, ἢ κατὰ σύνοδον, ὡς ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικός τέκνον, καὶ ἐκ σιδήρου καὶ λίθου πῦρ, ἢ κατὰ σύνθε σιν, ὡς ἐκ γῆς καὶ ὕδατος πηλός. Ἀλλ᾽ ἔστιν εἰπεῖν κανταῦθα πρῶτα μὲν ὡς ἐν ταῖς θείαις ὑποστάσεσιν οὔτε σύνοδος τοιαύτη τις ἐπινοεῖται, οὔτε μὴν σύνθε σις· δεύτερον δὲ, ὅτι ἐνταῦθα μὲν προηγεῖται τῷ χρόνῳ τὰ δύο τοῦ ἑνὸς, συναΐδια δὲ τὰ τῆς Τριάδος πρόσωπα, τρόπον ὅτι ἐν μὲν τοῖς πλείοσι τούτων ἔτε ρον τῷ εἶναι παρὰ τὰ δύο τὸ ἓν, ἀλλὰ κἀκεῖνα πρὸς ἄλληλα ἕτερα τῷ εἴδει· αἱ δὲ τῆς Τριάδος υποστάσεις τῆς αὐτῆς φύσεώς εἰσιν· ὥστε οὐ κατὰ ἔνυλα καὶ τὰ ἄθλα. Οὐκ ἄρα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα. Οὕτω μὲν τὸ κεφάλαιον. Προδιαληπτέον δέ γε περὶ τοῦ ἐκπορεύεται, ἵν' ἐντεῦθεν ταφὴς γένηται ἡ ἐξέτασις, οἷς ὁ τῶν ἐξετασθησομένων μάλιστα γεννήτωρ περὶ τὸ τέλος τοῦ τρίτου τῶν κεφαλαίων φάσκει μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα εὑρίσκεσθαι τῇ γραφῇ. Ταράσιος μὲν οὖν ὁ ἔξαρχος τῆς παγκοσμίου συνελεύ σεως τῆς τὸν ἑβδοματικὸν ἀριθμὸν περαιωσαμένης, διά τόμου, ἐν ᾧ καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον ἅγιον Πνεῦμα μετὰ τῶν ἄλλων διατρανοῦται, βεβαιω θέντος ὑπογραφαῖς οἰκειοχείροις τῶν αὐτῇ συνδεδραμη κότων θείων ὅλων Πατέρων, καὶ τοῦτο συνεπεκύρωσε, καὶ λοιποὶ πρὸ αὐτοῦ θεηγόροι θεῖοι διδάσκαλοι κατὰ ῥῆμα παραδεδώκασι, πρὸς ὁ θεολογικῶν ἐκ δικταφήσεων πατρικῶν ματαιάζειν δεικνύον τοὺς διαπληκτι ζομένους πρὸς τοὺς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγοντας ἐκπορεύεσθαι, μαχεσάμενοι τοῖς προβάτι καθ᾿ ἡμῶν πανδήμοις δικαστηρίοις, ἐκεῖνοι μεγάλοι προήγορο: τῶν ἡμῖν ἀντικαθιστάντων εἰς ἐννοιῶν συνβολώσεις τοῦ ἐκπορεύεσθαι καὶ ὁμωνυμῶν ἑτερότητας ἀπὸ ηνέχθησαν, μὴ τὸ μετὰ σκοπὸν ἀποψῆναι ἰσχύσαν τες. Καὶ ὅπως, ἐφεξῆς. Μετὰ τὰς ἐπενηνεγμένας ἡμῖν πολυειδεῖς καταδίκας οἱ μίλαν: συνθέμενοι καὶ χειρὶ ταῖς τῶν ἑτεροτήτων καινοφωνίαις τὴν εἰς δυσφη μίαν ἀνωμολόγησαν έκπτωσιν. Γνοίη δ' ἂν ὁ ἐρευνη ὅτι προθυμηθείς, εἰ καὶ αὖθις ἡ δυναστεία, καὶ τῇ τοῦ πλήθους νενευρωμένῃ ῥιπῇ, τὰ αὐτὰ θρασύνε ται καθ᾿ ἡ ὧν καὶ διορθώσεις προβάλλεται το συγ apponentes, ante omnia, ut ille exposuit, verba illius numerata, non absque discussione postmodum dijudicemus. Interrogandum est, an ex Patre et Filio Spiritus sancti processio est alia, an vero una et eadem. Nam si alia et alia est, ergo duplex erit processio, et Spiritus duplex, quod plane absurdum est; si vero una et eadem, qua ratione ex duplari numero immateriato unum fuerit? Unitas enim non duplaris numeri tantummodo, sed et reliquorum omnium numerorum principium et causa est; at duplaris numerus unita.is, sive etiam uuius, nunquam principium et causa fuerit; neque enim retrogradientes numeri, sed ante procedentes generantur. Unus siquidem in duplarem, indeque triplarem, et sic deinceps in reli juos decedit. Namque si dicas ex triplari, dempta unitate duplare. fieri, et ex duplari similiter unitatem: at hic quoque causa dempta unitas, nec ullus alius numerus est. Reliquum ergo est duo non esse causam unius, sed duorum unum. Et sic in immateriatis philosophandum est, quòd etiam Deitati, quæ supra omnem materiam est, convenire par est. In materietatis vero fit ex duobus unum sive conjunctione, ut ex muliere et homine foetus, et ex ferro et lapide ignis; sive compositione, ut ex aqua et terra lutum. Verumtamen hic quoque primum dicendum est, in divinis bypostasibus, neque conjunctionem similem, neque compositionem intelligi. Secundum. in his etiam tempore unum duobus præcedere cum personæ in Trinitate coæternæ sint. Tertium in potiore similium parte unum differre specie: duobus, quæ etiamsi inter se conferantur diversa specie sunt, ubi Triadis hypostases ejusdem natura: sunt, ideoque materiata ab immaterialis diferunt. Non est ergo ex Patre et Filio Spiritus.» Et sic se habet caput. Ante vero alia de dictione procedere edisserendum est, ut inde quoque examen dilucidius procedat, cum examinandorum dijudicandorumque parens in fine tertii capitis asserat, Spiri tum sanctum ex Filio procederc, nusquam esse scripto traditum. Tarasius itaque universalis synodi, quæ septima numero est, præses, ex Patre per Filium Spiritum sanctus procedere cum aliis in tomo a se confecto, et subscriptionibus eorum qui convenerant sanctorum omnium Patrum propriis manibus signatis confirmato, aperte declarat, et alii ante ipsum diviniloqui sancti doctores iisdem ipsissimis verbis tradiderunt. Quod licet tum theologicis enuntiatis, tum Patrum explicationibus ostendal eos qui ex Patre et Filio Spiritum procedere asserentibus repugnant, stuite nimis agere, publicis adversus nos prateritis annis judiciis constitu tis, refeliere conati magni illi viri, nostrorum adversariorum defensores, ad confusas pravasque sententias, et verbi procedere alios atque alios significatus, et varias homony i ias confugerunt, cum non potuerunt, quod illis propositum fuerat demonstrare, et quomodo id peractum sit, in sequentibus

dicetur. Post diversas ac multiplices in nos con- κρύπτειν, καὶ ταῖς εἰς τοῦτο ἀπαρνήσεσιν ἐν ταῖς πρὸς ἡμᾶς ἀπολογίαις ἐπὶ τὸν ἴδιον ἔμετον οὐχ ἦτ τον ἐπιστρέφειν ἐλέγχεται. Όμως πρὸς τὴν παροῦ σαν ἐρώτησιν ἀφέμενοι τοῦ ἐντεῦθεν ἐπὶ τῇ ἐκπορεύ σει ἀποκρίσεως θέσθαι, πολυμερῶς ἐπεὶ καὶ πολυτρόπως τὰ τῆς ὑποθέσεως δόγμασι κρατύνεται προ τρικοῖς ἐξ ἄλλων αὐτοῖς ἀπαστραπτομένων, φῶς ἀληθινὸν κατοπτεύσομεν. «Εκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κ Ρωμαίοι «Πνέυμα φάσκουσι τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ο καὶ χωρὶς ὁ θεῖος τῶν ἡμετέρων θεσπεσίων μυστα γωγῶν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πρόεισι, καὶ προχεί ται, καὶ πέφηνε, και πηγάζει, καὶ λοιπαῖς παραπλησίοις ῥηματικαῖς φωναῖς ἐν πάσαις ἀτεχνῶς ταῖς στῶν θεοπνεύστους θεηγορίαις διαπρυσίως κηρύτ τουσι. Καὶ μηδὲν ἄλλο παρὰ τὸ ἐκπορεύεται ταίσδε λέγειν αὐτοὶ διασαφοῦσι τρανότατα. Αὐτίκα τοίνυν ὁ μὲν τῆς ἀθανασίας ἐπώνυμος, ἐν ᾗ ποιεῖται δια λέξει Ορθοδόξου καὶ Μακεδονιανοῦ τάδε φησί· «Μή γένοιτό μοι εἰπεῖν ἐπίκτητόν τι ἐπὶ τοῦ Πνεύ ματος. Οὔτε γὰρ τὸ ἅγιον, οὔτε τὴ ἄφθαρτον, οὔτε τὸ ἀθάνατον, οὔτε τὸ ἀγαθὸν, οὔτε ἄλλο τι τῶν περὶ τὸν Θεὸν θεωρουμένων λέγω εἶναι ἐπίκτητον τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, ἀλλὰ φύσει ἅγιον, φύσει ἀγα Ον, φύσει άφθαρτον ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζον, εἴτουν ἐκπορευόμενον, ἵν' ἐκ τοῦ πρώτου τῶν ἐν τοῖς οἰκουμενικοίς διαλαμψάντων συνεδρίοις ποιήσωμαι τὴν ἀρχήν. Αλλ' ὡς μὴ ἐπεχ τείνοιτο τὰ τοῦ λόγου, τῶν ἄλλων ἐκστάντες ἐπιστατικοῖς ἐνατενίσωμεν ὀφθαλμοῖς εἰς ἅ φησι Κύριλλος ὁ θεόπνους εἰς ῥῆσιν ἱερὰν εὐαγγελικὴν τὴν, «Τό Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὶς ἐκπορεύ εται, ο φωνοῦσαν, ἧς τὸ περιλάλητον καὶ ἀεικίνη τον καθ᾿ ἡμῶν. Οὗτος καὶ γὰρ περὶ αὐτῆς ἐν τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν υψηγορίαις οὕτω διδασκα λικαῖς ἀποφαίνεται· ο 'Αρά σοι σαφὲς τὸ παρασθέν ἐστι λόγιον, καὶ προσδέδορκας ὅτι Πνεῦμα μὲν ἀλη θείας ὠνόμασε τὸν Παράκλητον, ἔφη γε μὴν ὡς πρός εἰσιν ἐκ Πατρός, ίδια πάντα δεικνὺς ἑαυτοῦ τὰ τοῦ Πατρός. • Ο αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ πρὸς τὸν αὐτόν· • Συνίης οὖν ὅπως ὡς ἴδιον ἐπαγγέλλεται καταπέμψειν ἡμῖν τὸ ἐκ τοῦ Πατρός; καὶ Πνεῦμα μὲν ἀλη θείας ἀποκαλεῖ, προχεῖσθαί γε μὴν ἐξ αὐτοῦ διωρί σατο τοῦ Πατρός. Καὶ μὴν ὅτι καὶ μαρτυρήσει περί αὐτοῦ προμεμήνυκεν.» Εἰ γοῦν Κύριλλος ὁ θεόφρων αὐτὸν τὸν Σωτῆρα μαρτύρεται φάναι ὡς πρόεισι καὶ προχεῖται, οἷς εἴρηκεν ἐκπορεύεται, πῶς ποτέ τις ἐρεῖ ὡς ἄλλο καὶ ἄλλο εἰδὼς κατὰ τὴν ἀλήθειαν τοῦ νοὸς ὁ ἱερομύστης ὅδε τὸ πρόεισι, καὶ προχεῖται, καὶ εκπορεύεται οὕτως ἔφησεν; ἢ μᾶλλον ὁ ταῦτα φθεγγό μενος πῶς οὐκ ἀντικείμενος ἐμφανῶς ἐσεῖται τῷ τε Θεοσόφῳ μυσταγωγῷ, καὶ τολμηροτέρως ἐπὶ τῇ κατ' αὐτὸν κυριακῇ θεοστόμῳ φωνῇ; μέντοι γε καὶ μὴ οὐτως ἔχειν οἱ ἀπεναντίας, ἐπεὶ μηχανήσασθαι πόρον εύρεῖν οὐκ ἔσχον, εἰς τὸν ἀπὸ κοιλίας κανταῦθα συνή θη σφίσι τῆς ὁμωνυμίας κανόνα χωροῦσιν, ἐπὶ μὲν τοῦ Πατρὸς ἐν οἷς ἐξ αὐτοῦ τὸ ταυτὸν καὶ σύνδρο μον τῆς διανοίας ταῖς διαληφθείσαις καὶ λοιπαῖς demnationes, qui atramento manuque variis hisce vocum novitatibus assensum dedere, ad ignominio‐ sum lapsum cecidisse se fassi sunt; idque plane agnoverit cui id in animo est efflagitare, licet rursus iterumque dominatus, impetu populari, eoque admodum valido ascito, eadem adversus nos audacler jacket, et correctiones proponat, dum ea celare conatur, et eorum inficiatione in Apologiis suis contra nos editis, ad proprium vomitum non minus reverti deprehendatur. Nihilominus ad præsentem interrogationem responsione in præsenti dilata, eum variis multisque modis hoc argumentum Patrum enuntiatis corroboretur, ex aliis quæ ipsos illuminant, verumlumen conspiciamus: Ex Patre et Filio Romaui dicunt Spiritum sanctum procedere,> et divinus universus sanctorum nostrorum Patrum ac ducum chorus ex Patre et Filio et progredi,. et effundi, et apparere, et exsilire, et aliis non absimilibus dictionibus in omnibus suis diviniloquis, et a Deo inspiratis dictis palam aperteque deprædicant, nec aliu præter hoc ipsum procedere bas inferre, jidem ipsi per quam perspicue intonant. Et ante alios cui ab immortalitate nomen est, in colloquio, quod ipse instituit, Orthodoxi el Macedoniani hæc kabet Absit ut hoc dicam ascititium esse in Spiritu. Etenim neque sanctum, neque incorrupe tibile, neque immortale, neque bonum, neque aliquid aliud, quod de Deo consideratur, dico ascititium esse Spiritui saneto, sed natura sanctus, c natura bonus, natura incorruptibilis est, tanquain qui Spiritus Dei est, et ex ipso exsilit, id est proeedit, › ut ex primo, qui in universalībus sessionibus illustris habitus est, principium sumam. Sed ue oratio longius protrahatur, omissis aliis altentos figamus oeulos ad ea quæ divino afflatus spiritu Cyrillus dicit in Evangelicum sacrum diclum, «Spiritum veritatis, qui ex Patre procedit, clamans, cujus apud omnes publica continuaque contra nos repetitio et conculcatio est. flic etenim de eodem in sexto ad lemiam suis sublimibus verbis, et uti magistrum addect, deseruit: «Num tibi allatum eloquium innotescit, videsque Spiritun veritatis Paracletum nuncupasse? Dicit enimn progredi ex Patre, omnia sili propria quæ Patris sunt ostendens. Idem ibidem ad eumdem: ‹ Intelligis itaque qua ratione uti proprium promittit nobis mittere qui ex Patre est, et Spiritum qui. dem veritatis appellat, elundi vero ex ipso Patre detinivit. Quin etiam testimonium de se laturum prenuntiavit. › Si itaque Cyrillus divina mente praeditus testimonio suo confirmat, ipsum Salvatorem dixisse, cum progredi et profundi, quod ille dixerat, procedit, quomodo quispiam affirmaverit, aliud et aliud, cum sciat secundum veranı intelligentiam, sacrorumque mystam profundi, et progredi, et procedere, ita pronuntiasse? aut potius • Joan. xv, 26.

GEORGI METOCHIT.E ο εαις φωναῖς ὁμολογοῦντες τῷ ἐκπορεύεται ἐν οἷς qui similia asserit, quomodo palam diving mystaδὲ ἐξ Υἱοῦ τὴ μὴ σύνδρομον. Κάντεῦθεν ἐν οἷς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἅμα μερίζειν ἄλλως τε καὶ ἄλλως ἁρμόζειν τὸ κατὰ νοῦν ἐπιτάττοντες. Ουτός γε μὴν ὁ οὐρανοβάμων, ὁ τὸν θεάνθρωπον Δεσπότην, τὸ ταυ τοδύναμου δεικνύων τῶν τοιῶνδε λέξεων ἐκφωνοῦν· τα, ὡς ἐκ τῶν τοῦ Πνεύματος τοῦτο χαρισμάτων θεορρήμων ὑπάρχων, ἔτι τε κακ τῶν αὐτοῦ δωρημά των θεαῤῥήμων ἕτερος καὶ πρόοπτης τὰς ἐπισφα λεῖς ταύτας ἐπινοίας τῶν ἑτεροτήτων φθάσας ἀποῤ ῥαπίζει, ἐν οἷς οἱ τὸ ἄλλως ἐν τῷ προχεῖται, καὶ τοῖς λοιποῖς τὸ, καθώς οὗτος διαρρήδην ἀναβοῶν. Ἐν γὰρ τῷ πρὸς Νεστόριον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Ο φιλῶν πατέρα ή μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου ἄξιος,» οὕτω θεολογεῖ· «Εἰ δὲ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα ἰδικῇ, καθὸ Πνεῦμά ἐστι καὶ οὐχ Υἱός· ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται. Καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Καὶ εἰς τὸ, ο Ερωτήσω τον Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν,» οὕτω φησί· «Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἀγαθῶν ὑπάρχων κοινωνὸς ὁ Υἱὸς ἔχει τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρό που, καθ' ὅνπερ νουῖτο ἔχειν καὶ ὁ Πατήρ. ν Ἐν τῇ ἑρω μηνείᾳ τῇ εἰς τὸν προφήτην Ἰωὴλ τῇ, • Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου,» οὕτω διέξεισιν· εῇ μὲν γάρ ἐστι Θεὸς καὶ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός; γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. ο Ιν' οὖν πρὸς ταῖς ἐκ ῥήματος ταίσδε φωναῖς ἐνίας καὶ τῶν ἐξ ὀνόματος παραθείημεν, Γρηγόριος ὁ κατ' ἐξοχὴν τῆς θεολογίας ἐπώνυμος ἐν μὲν τῷ πρὸς Ηρωνα τὸν φιλόσοφον λό γῳ φησίν • • Ιδιον Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος δὲ ἡ ἔκπεμψις. Ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ τῶν Εἰρηνικῶν· «Οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε ὅπως μὲν ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλ ληλα σχέσεώς τε καὶ τάξεω; αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι μόνον, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκα λύψῃ κεκαθαρμένοις ἢ νῦν ἡ ὕστερον· αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεότητος, ἀνάρχῳ καὶ γεννήσει καὶ προόδῳ γνωριζομένην.» Ο οὖν ἐκεῖ τὴν ἀγεννησίαν, τοῦτο διαφανῶς ἐνταῦθα τὸ ἄναρχον εἴρηκεν. Επεὶ καὶ τοῦτο τοῦ Πατρὸς ἴδιον, ὡς ἐξ οὐδενὸς καὶ ὡς ἀναιτίου, τῶν δύο τίδε μὴ κεκτημένων, ὡς ἐξ ἀρχῆς αὐτοῦ κατὰ διάφορον ύπαρξιν, καὶ κατὰ χρόνον συνάναρχον τούτι, καὶ χρονικῆς ἁπάσης εμφάσεως ὑπερκείμενα. Τὴν γέννησιν δὲ κανταῦθα κἀκεῖ διὰ τῆς αὐτῆς ἐκφωνήσεως, καὶ ὅπερ ἐκεῖσε τὴν ἔκπεμψιν, ἐνταῦθα τὴν πρόοδον ἄμφω λέγων, ὡσεὶ τὴν ἐκπόρευσιν ἔφησεν. Ἐν δὲ τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος ἀντιῤῥητικῷ, τὴν ἔκπεμψιν, καὶ τὴν πρόοδον, Εκφανσιν προσηγόρευσε. Τίθησι γὰρ οὕτως ἐκ τοῦ ἐναντίου· c Τί οὖν 8 λείπει τῷ Πνεύματι εἰς τὸ εἶναι Υιόν; Εἰ γὰρ μὴ λεί πόν τι, οὖν Υἱός ἂν ἦν· ἡ ἐπιφέρει δέ· Οὐ λείπειν φαμέν· οὐ γὰρ ἐλλιπής Θεός. Τὸ δὲ τῆς ἐκ- * Matth. x, 37. • Joan. xiv, 16. Joel 11, 28. ' gogo et Dominicæ et a Deo prolate, id ipso asserente, voci, non audacius adversabitur? Nihilomi nus cum hæc non ita se habere, non possent inflcias ire adversarii, ad consuetam sibi regulam homonymia e ventre erutam confugiunt, cum de Patre affirmatur ex ipso, idem et concordans sententia cum voce procédit, in jam allatis et in aliis similibus vocibus approbantes, cumi vero ex filio, mi- 1 nime concordans: indeque in quibus est, ex Patre et Filio, simul dividunt, et alio atque alio modo sententiam intelligi præcipiunt. Attamen hic qui in cœlum ascendit, et Deum et hominem Dominum İrarum vocum æquales vires edicentem ostendit, tanquam hujusce Spiritus muneribus diviniloquus exsistens, necnon etiam ex ejusdem donis divina locutione ditatus, et futura prospiciens alius, erroneas hasce cogitationes diversarum significationum multo ante refellit provide, dum in profundi et similībus alium atque alium significatum palam sonoreque reprobat. Namque oratione ad Nestorium, eujus illud principium est: c Qui amat patrem aut matrem super me, non est me dignus *, › ita decernit: 4 Licet sit in hypostasi propria Spiritus, qua Spiritus et non Filius est, verumtamen non est alienus ab ipso. Vocatus siquidem est Spiritus veritatis, et est Christus veritas, et profunditur ab ipso, uti scilicet ex Deo et Patre. Et in illud: «Rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis *,› sic ait: ‹ Namque Dei et Patris bonorum cum sit particeps Filius, habet Spiritum eo ipso modo, quo intelligitur etiam Pater babere.» in interpretatione Joëlis prophetæ in illud: «Effundaṁ ex Spiritu Ineo • sic loquitur: c Qua enim Deus est, et ex Deo secundum naturam Filius, generatur siquidem ex Deo et Patre, proprius illius, et in ipso et ex ipso est Spiritus, quemadmodum et ex ipso intelligitur Deo et Patre. Ut igitur præ his dictis nonnulla etiam alia nominatim apponamus, Gregorius qui ob excellentiam Theologi nomen consecutus est, oratione in Heronem philosophum ait: «Proprium quidem Patris est non generari, Filii gene= rari, Spiritus emitti.» Et in secunda de pace: • Ita sentimus, ita tenemus, adeo ut quomodo ipsa se habeant inter se, et referantur, et ordinentur, ipsi soli Triadi scire tantummodo concedamus, et quibus expurgatis, vel nunc vel in posterum Trias revelaverit. Nos vero unam eamdemque naturam divinitatis cognoscimus, quæ citra principiam generatione et progressu deprehenditur.. Quod itaque ibi non generari, palam hic citra principium enuntiavit. Quandoquidem hoc Patris propriuin est, tanquam qui ex nullo est et absque causa cu.m duo illud non possideant, tanquam quæ ex ipso sunt uti ex principio secundum diversam exsistentiam, et si tempus respicias cum ¡Ho principii quoque expertia, et temporali omni expressione supe- '

φάνσεως, ἵν' οὕτως εἴπω, ἢ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεων διάφορον, διάφορον καὶ τὴν κλήσιν αὐτῶν πεποίηκεν.» 'Αριδήλως γὰρ ἐκ τοῦ διαφόρου τρόπου του τῆς ὑπάρξεως, ὃς ἡ ἐκπόρευσις, ἣν ἔκφανσιν ἐνθάδε καλεῖ, μὴ τὸ Πνεῦμα Υἱὸν εἶναι γνωρίζεται, καὶ τὰ τῶν κλήσεων ἐντεῦθεν τρανοῦται διάφορον, καὶ τὸ ἀδελφικῶς ἄμφω ἡνῶσθαι κατὰ τοὺς αἱρετίζοντας ἀποπέμπεται. Οθεν καὶ ἡ Ἐκκλησία τοῖς ῥηθεῖσιν ἅπασιν ἑπομένη ψάλλουσα μελῳδικῶς ἀνακράζει, • Ανάρχῳ καὶ γεννήσει τε καὶ προόδῳ Πατέρα προσκυνῶ τὸν γεννήσαντα. Υἱὸν δοξάζω τὸν γενντιθέντα, ὑμνῶ τὸ συνεκλάμψαν Πατρὶ καὶ Υἱῷ Πνεύ μα ἅγιον.» Καὶ τούτων οὕτως ἐχόντων, τοῦ τ' ἀκρέμονος ἐν θεολογίαις ἐπί τε βημάτων, καὶ ὀνομάτων ἐν τοῖς εἰς τὸ θεῖον δόγμασιν ἁπλῶς καὶ φωνήμασιν ἀποφαινομένου, • Οὐδὲ γὰρ περὶ τῶν ὀνομάτων ζυγομαχήσομεν, ἕως ἂν εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν αἱ συλ λαβαὶ φέρωσιν, ο ἡ περὶ ἧς ὁ λόγος ερώτησις ποίαν ἔξε: τὴν σύστασιν, εἴπερὰ συνάγειν ἐπείγεται τὴν ἐκπό ρευσιν, ταῦτα καὶ πρόχυσις συναγάγῃ καὶ πρόοδος, Εκπεμψις, πηγασμός τε καὶ ἔκφανσις. Αλλά καθόλου τὸν ἔλεγχον στήσαντες καὶ κατὰ μέρος διέλθωμεν. Εκπόρευσις ἡ κατ' ερώτησιν, ἢ πρόοδος ή καθ' ἡμᾶς, ζυγομαχία γὰρ οὐδεμία κατά διάνοιαν, ή ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀπλη ἐστι καὶ ἑνιαία, καὶ οὐ διπλῆ. Ὅμως ὁ ἐρωτῶν τὸ μὴ εἶναι δύνασθαι ἁπλοῦν ἐκ δυάδος, εἰς ἀνατροπὴν λαμβάνει, παραδείγματι τῷ τοῦ ἀριθμοῦ εἰς πίστε σιν χρώμενος. Ὁ γοῦν ἐν θεολογία γρήγορος νοῦς τὴν riora. Generationem vero hic et ibi per eamdem verbi prolationem, et quod ibi dixit, emissionem hic progressum, hisce duobus, unam processionem significavit. In Antirrhetico vero de Spiritu, emission?m, el progressum, et apparitionem nuncupavit. Sic enim orationem disponit, quasi adversarius loqueretur: «Quid itaque est quod deest Spiritui, ne Filius sit? Etenim si nihil deficeret, Filius utique esset;» tum subdit: • Non deesse fatemur: neque enim Deus imperfectus est. Verumtamen apparitionis, ut ita dicam, vel relationis muinæ diversitas, diversam quoque appellationem effecit. › Manifesto enim ex diverso modo exsistentie, processione scilicet, quain apparitionem hic nuncupat, Spiritus Filius non esse agnoscitur, et hinc appellationum diversitas indicatur, et æque atque fratres conjungi, uti hæretici somniant, rejicit. Unde et Ecclesia omnia jam dicta sequens, concinens in Canticis clamat: «Absque principio, et generationa, el progressu, Patren adoro generantem, Filium glorifico generatum, hymnis concelebro Spiritur sanctum, qui una cum Patre et Filio eluxit. › Hæc ita cum se habeant, et in rebus theologicis viro non contemnendo de verbis et nominibus, quæ in divinis dogmatibus exponendis ac proferendis userpantur, decernente: «Neque enim de nominibus contendemus, dummodo eamdem sententiam eorum syllaba exprimant, interrogatio, de qua nunc agitur, quomodo subsistet, si quæ illa processionis nomine colligere contendit, illa eadem, et effusion s, ο υπεράρχιον Τριάδα θέλων εἰκονίσαι πρὸς ἑαυτὴν ὡς el progressus, el emissionis, et apparitionis nominibus colliguntur? Sed cuin in genere quidem refellimus, per partes etiam rem examinemus. Processio, quæ in interrogatione est, sive progressus, ut nos dici - mus, neque enim de sententia contenditur, ex Patre et Filio Spiritus sancti, simplex est unaque, et non duplex, licet interrogans eam simplicem esse non posse ex duplari numero redarguere conetur, exemplo numeri ad dictum suum confirmandum assumpto. Veruntamen in theologicis mens vigil, cum exemplo supra omne principium Triadem in se ipsa uti habet, exprimere cupit, clamat: • Licet similitudo quædam reperiatur, quod plus est fugit, relinquens me infra cum exemplo, › tum deinceps solem, radium et lumen, oculum, fontem et fluvium, aliaque tenuis similitudinis exempla proponit. Et qui aurea lingua præditus est, in Expositione Psalmorum,. Radix, ait, fidei Pater, ramus immarcescibilis Filius, fructus immortalis Spiritus sanctus.» Et ex divinis Patribus alii hæc eadem, vel alia hisce non dissimilia, ne singula recenseam, quibus divina mente præditi Patres, uti ex sole per radium lumen, ex Patre per Filium Spiritus apparitionem exprimunt, uti ex oculo fluvium per fontem, uti ex radice per ramum fructum: sic etiam ex radio possumus dicere, nec non ex rawn, et ex fonte, de eo quod exprimitur per Filium et ex Filio, cum ambæ hæ præpositiones in naturali progressus mediatione, uti diviniloqui ἔχει, προαναγωνῶν φθάνει· «Κἂν ὁμοίωσίς τις εντ ρεθῇ, φεύγει τὸ πλέον ἀφέν με κάτω μετὰ τοῦ ὑποδείγματος, ο καὶ καθεξῆς ἥλιον, ἀκτῖνα καὶ φως, ὀφθαλμὸν, πηγήν τε καὶ ποταμὸν, καὶ λοιπὰ παρα πλήσια τῆς ἀμυδρᾶς ὁμοιώσεως τίθησι παραδείγματα. Ο τε χρυσοῦς τὴν γλῶσσαν ἐν ἑρμηνείαις ταῖς τῶν Ψαλμών, ο Ρίζα, φησί, πίστεως ὁ Πατήρ, κλάδος ἀμάραντος ὁ Υἱός, καρπὸς ἀθάνατος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Καὶ τῶν θεοφορήτων ἄλλοι τὰ αὐτὰ, Ετερά τε τούτοις παρεμφερή, ἵνα μὴ ἀπαριθμοίην καθέκαστα, ἐξ ὧν οἱ θεόφρονες, ὡς ἐκ τοῦ ἡλίου διὰ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς, τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τοῦ Πνεύμα τος εἰκονίζουσιν ἔκφανσιν, ὡς ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ τὸν ποταμὲν διὰ τῆς πηγῆς, ὡς ἐκ τῆς ῥίζης διὰ τοῦ κλάδου τὸν καρπόν· ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς ἀκτῖνος ἔστι λέγειν, ἐκ τοῦ κλάδου τε καὶ ἐκ τῆς πηγῆς, ἐπί τε τοῦ εἰκονιζομένου δι᾽ Υἱοῦ τε καὶ ἐξ Υἱοῦ ἑκατέρων κατὰ τοὺς θεηγόρους προθέσεων ἐπὶ τῇ φυσικῇ με σιτείᾳ τῆς προόδου τὸ ταυτοδύναμον ἐχουσών. Το μέντοι γε ἐρωτῶντος μήτ' ἐν ἄλλοις, μήτ' ἐν παραδείγμασι τοῖς ἐκ τῶν θεόθεν προηγόρων τῆς εὐσε βείας ενασμενίζειν βεβουλημένου. τοῖς δ᾽ οἶκοθεν καὶ τὸ σφέτερον δὴ τοῦτο δειχθείη μὴ πρὸς αὐτοῦ, πρὸς δὲ τῆς ἀληθείας ὑπάρχον, ὡς οὗτοι φωτοβολοῦσι φανότατα. Αριθμὸς μὲν γὰρ τοῦ διωρισμένου παρ' οὗ πέφυκεν, οὐ τοῦ συνεχούς, καὶ κατὰ διορισμέν μοναδικῶς πρόεισιν, οὐχὶ κατὰ σύνθεσιν, ἐκ μονάδας δυὰς, καὶ ἐκ δυάδος τριὰς οὐ συντεθειμένης, ἀλλ' ἐκ δυάδος ὡς πρὸς μονάδα τὴν πρὸ αὐτῆς, ἡ ἐκ μονά

GEORGII METOCIIIT.E δος διὰ δυάδο; ἁπλῆς. Ἐπεὶ οὖν τὸ θεῖον ἐν καὶ τριάς Patres asseverant, eadem vi polleant. Etenim cum ἐστι, καὶ ὡς μὲν ἐν ἀπαράδεκτόν ἐστι καὶ ἀριθμοῦ, καὶ μεσότητος, καὶ τάξεως, καὶ τῶν τοιούτων που γὰρ τῷ ἑνὶ τῷ ὑπὲρ πᾶν ἐν ὄντι ποσὸν καὶ μέσον καὶ τάξις ἐν πλείοσιν ἢ τρισὶ τοὐλάχιστον ταυτί θεωρού μενα; ὡς δὲ τρία τούτων ἐστὶ δεκτικὸν, πλὴν καὶ οὕτω θεοπρεπῶς, καὶ ταῖς περὶ Θεοῦ καταλλήλως εννοίαις, καὶ τὸ τοῦ ἀριθμοῦ παράδειγμα τοῦ διωρισμένου ποσοῦ τυγχάνον εἰς εἰκασίαν παραληφθήσεται, καθό καὶ ἡ Τριάς διορίζεται, ταῖς κατὰ τὴν πρόοδον υπου στατικαῖς ἰδιότησι. Διαιρεῖται γὰρ ἀδιαιρέτως, καὶ συνάπτεται διηρημένως τῷ παραδόξῳ τῆς θείας μετ γαλειότητος. Τοῦ λοιποῦ πρόσχες πρὸς Θεοῦ ὁ ἀκροατής. Προθέμενος ὁ ἐρωτῶν, ὡς διαπορούμενος, πῶς ἐκ τῆς ἀθλου δυάδος τὸ ἓν εἶναι δύναται, καὶ παρ εὐθὺς τὴν αἰτίαν ἐπαγαγὼν τοῦ μὴ δυνατόν, τῷ τὴν μονάδα αἰτίαν εἶναι καὶ οὐ δυάδα, ὡς ἐθέλων διὰ μέσης προτάσεως τῆς, ὅτι ἂν τὸ αἴτιον καὶ οὐ δύο, συμπεράκαι τὸ μὴ ἐκ τῶν δύο τὸ ἓν εἶναι· τοῦτο γὰρ ἀπῄτει τὸ προταθὲν ἐξ ἀνάγκης· ὁ δὲ διὰ τῶν μεταξύ λόγων αὐτὸ μᾶλλον κατασκευάσας, ἐν οἷς φησι· μονὰς γὰρ εἰς δυάδα κινεῖτσι, κἀκεῖθεν εἰς Τριάδα, τοῦτο δὲ τί ἄλλο, ἢ ὅτι ἐκ μονάδος δυάς, καὶ ἐκ δυάδος τριάς, ὅπερ τὸ ἐν κατὰ τὸ διωρισμένον τοῦ ἀριθμοῦ, ὡς ἐλέγομεν; δ καὶ ὁ περίπυστος ἐν θεολογίᾳ συντίθησι φάσκων· ε Μονα; γὰρ εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη· ο συνεπέρανε τὸ μὴ τὰ δύο αἴτια εἶναι τοῦ ἑνὸς, ἀλλὰ τὸ ἐν τῶν δύο. Εστι δὲ αἴτιον τοῦ ἀνακολούθως οὕτω, καὶ μὴ κατὰ τὸ προβληματισθὲν τὸ συμπέρασμα θέσθαι, τὸ οἴεσθαι δύο αἴτια εἰσε ἄγειν, εἰ λέγει τις ἐκ τῶν δύο τὸ ἕν. Τοῦτο δὲ οὐδα μῶς. Εστι μὲν γὰρ ἐκ δυάδος τὸ ἔν, ἐκ δύο δηλαδὴ μονάδων τρίτη μονάς. Εἰ μὲν οὖν ἐκ δύο ἀντιδιῃρημένων ἦν, ἢ διῃρημένων οὕτως, ὡς τὸ ἕτερον μὴ πρὸς τὸ ἕτερον ἀναφέρεσθαι, μήτ' ἐξ ἐκείνου τὸ εἶναι ἔχειν, μήτε μεσότητα τὴν κατὰ τὴν πρόοδον ᾗ γὰρ ἂν ἦν οὕτω, καὶ τὸ τρίτον οὐ τρίτον, ἀλλὰ δεύτερον ἑκατέρων ἔνθεν καὶ ἔνθεν θεωρουμένων, καὶ οὐ κατὰ τὴν ἑξῆς τοπαράπαν προέλευσιν· εἰκότως ἂν ὁ τῆς διαρχίας, καὶ τῆς διπλῆς αἰτίας λόγος εἰσήγετο ἐπεὶ δὲ ταῦτα κατὰ τὸ ἔμπαλιν, καὶ ἡ τρίτη μονὰς διὰ τῆς μέσης μονάδος ἐκ τῆς πρώτης καὶ ἀρχικῆς τὸ εἶναι πλουτεῖ, ὅθεν καὶ ἡ μέση μονάς· ἐκεῖθεν ἄρα καὶ τὴν αἰτίαν ἕλκει, κακείνην ἀρχὴν οἶδε καὶ ῥίζαν, ὡς μίαν εἶναι διαφανῶς. Ιδωμεν οὐκοῦν οἷάπερ οἱ τῶν θείων ἐκφάντορες τὸ πρῶτον, τὸ μέσον, τὸ τρίτον, τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἐπὶ τῶν θεαρχικών λαμβά νοντες ὑποστάσεων θεολογικῶς ἐκδιδάσκουσι. Καὶ πρῶτος αὐτὸς ὁ τὴν μονάδα κινηθεῖσαν εἰς δυάδα μέχρι Τριάδος στῆναι φθεγξάμενος, δ καὶ ὁ τὴν ἐρώτησιν προφέρων φαίνεται διαγγέλλων, ἐν οἷς ἡρωίζει τὰς πρὸς παρθένους ὑποθήκας, οὕτω φησίν· • Εἷς Θεὸς ἐκ γενέταο δι' Υἱέος ἔστη·. μετά τινα, • Ισταμένης θεότητος ἑνὶ τελέοισι τελείης.» Ο σύμφρων τούτου καὶ ὁμώνυμος Νυσσαέων λαμπτήρ ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κατὰ Μακεδονιανῶν λόγῳ φησίν· «Εφ᾽ ὧν γὰρ ἡ κατὰ τὸ ἀγαθόν ἐνέργεια οὐδεμίαν ἐλάττωσιν, ή παραλλαγὴν ἔχει, πῶς ἐστιν εὔλογον τὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξιν ἐλάτinterrogans, neque aliis naque exemplis, qui eun præcesserunt, divinorum pietatis principum, sed propriis insistat, eorum quoque dicta non ab ipso, sed a veritate emanantia, uti illi lucidissime irradiare, demonstrabitur. Numerus enim divisi est, ex quo enascitur, non continui, et secundum divisionem singulariter provenit, non secundum compositionem, ex unitate dualitas, et ex dualitate trias, non quæ componatur, sed ex dualitate veluti ad unitatem, quæ ante ipsam est, aut ex unitate per dualitatem simplicem. Quando igitur Deus unum et trinitas est, et ut unum, neque numerum, neque medium, neque ordinem, neque similia suscipit. Undenam enim in uno, quod supra omne unum est, et quantitas et medium et ordo in pluribus, aut tribus minimum consideraveris? Uti vero tria hæc, sed divino quodam modo, et cogitationibus Deo ipso ad.lecentibus admittit, et exemplum numeri, qui determinatæ quantitatis est in similitudinem assumetur, cum et Trinitas proprietatibus secundum progressum determinetur; namque indivise dividitur, et divise admirabili divinæ magnificentiæ modo conjungitur. Interim attento animo sis per Deum, o auditor. Cum interrogans sibi proposuisset, quasi addubitans, qua ratione ex immateriato duplari numero unum esse possit, et per quam subito causam adnectens fieri non posse, ut unitas causa sit, et non dualis numerus, quasi vellet per mediam propositionem, unum nempe esse causam et non duo, concludere unum ex duobus non esse: hoc siquidem quod proposuit necessario requirebat, ipse nihilominus per interpositas rationes id ipsum magis confirmat, cum ait: Unitas enim in dualitatem movetur, indeque in trinitatem, id vero quid est aliud quam ex unitate dualitas, et ex dualitate trinitas, quod est unum secundum determinatum numerum, ut dicebamus? et in theologia præcelebris concordat, cum inquit, ‹ Unitas enim in dualitatem mota, in Trinitate subsistit, 3 conclusit, duo unius causam non esse, sed unum duorum. Causa vero est, adeo inconsequenter, et non secundum propositum problema conclusionem colligere, quod opinetur, duas causas introducere, si quis dixerit, ex duobus unum esse. Sed id nullo modo est, namque est ex dualitate unum, ex duabus scilicet unitatibus tertia unitas. Igitur si ex duobus a se disjunctis esset aut ita divisis, ut unum ad alterum non referretur, neque ab illo exsisteret, neque medium esset in progressu, si, inquam, hoc modo se haberet, et tertium non tertium, sed secundum hinc et hinc inter ambo consideraretur, et non secundum seriei asservientem egressionem, non incongrue duorum principiorum, et duplicis causæ ratio introduceretur. Verumtamen cum hæc ex adverso se habeant, et tertia unitas per mediam unitaten ex prima et principali monade, quod sit poзs'deat, inde ergo et media unitas causam trahit, illamque principium atque originem sui agnoscit, ut

perspicue una sit. Consideremus igitur quanam τώσεώς τινος τῆς κατὰ φύσιν παραλλαγής οἴεσθαι rerum divinarum interpretes, primum et medium, σημεῖον εἶναι; ὥσπερ ἂν εἴ τι; ἐν τρισὶ λαμπάσι et tertium, et illud ex duobus de divinitatis princi pibus hypostasibus assumentes, theologorum more decernunt. Et primus, qui monadem in dualitatem motam in Triade substitisse assernit, quod interrogans digito monstrasse videtur, in monitis ad virgines heroico carmine conscriptis, sic inquit:Unus Deus ex genitore per Filium stelit, ο postino υπι, ⚫ Permanente divinitate in perfectis perfecta.» Hujus concors et cognominis Nyssenorum lumen, oratione de sancto Spiritu contra Mace onianos scribit In quibus enim quæ secundum bonum operatio est, nullam imminutionem, aut immutationem habet, quomodo rationi consentaneum fuerit, ordinem qui ex numero oritur, imminutionis allcujus, aut secundum naturam immutationis signum esse existimare? Quemadmodum si quis in tribus lampedibus subdivisam danman conspiciens, causam véro terti luminis supponamus esse primam flammam, ex communicatione cum medio extremum inf..m:antem, postmodum astrueret, in prima flammma abundare calorem, eam vero quæ subsequitur immutari, et paulatim imminui; tertiam neque ignem amplius censendam esse, licet æqua ratione adurat et splendeat, othniaque ignis operetirr. Et a Deo nobis ostensus Epiphanius in libro Ancyroto dicto, ait: • Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est, lumen tertium a Patre et Filio. Idem in ea d 'm libro: c Ambo inhabitant in homine justo, Christus et Spiritus illus. Quod si Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex ambobus, ut dicit Christus: Qui a Patre proces dit, et hic de nxo accipiel.» Divinus porro Cyrillus hæc explanans, atque declarans, et præpositionum ex et per quales vires de mediatione Filii cum aliis plerisque Patribus designans libro primo ad Palladium hunc in modum decernit: Mutabilis autem nullo modo est Spiritus sanctus, aut si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperasio recurret, si est Dei et Patris, necnon et Fili essentialiter ex ambobus, ex Patre nempe per Filium profusus Spiritus. Et cum lee ita edicantur, ex dualitate non posse unum esse et alio quoque modo ex ipsa numerorum positione reprobatum, ubi sistetur? Et cujus erit prudentiæ illis, contra quos sese opponit, dum vice versa, ex dualitate unum asseverare, uti absurdum, denionstrat, sua probans appingere? Fieri nequit ex propositis nostris dictis, nec simpliciter ab aliquo affirmabitur de numeris, ex tertio et secundo primum, et de ſiguralis per numeros deitatis hypostasibus, ex Spiritu et ex Filio Patrem esse. Hoc enim infert quod vice versa deducitur, si ad definitiones et propositiones necessario reducenda sunt, quæ simili modo effutiuntur. Sic ex rebus non subsistentibus sunt, que ab interrogante comprobantur. Et propositio illa ex uno duo communiter ab utraque parte asserta, illis quidem qui ex ambobus unum dicunt, διῃρημένην βλέπων τὴν φλόγα, αἰτίαν δὲ τοῦ τρίτου φωτὸς ὑποθώμεθα εἶναι τὴν πρώτην φλόγα ἐκ δια δόσεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασιν, ἔπειτα κατασκευάζει πλεονάζειν ἐν τῇ πρώτῃ φλογὶ τὴν θερμασίαν, τῇ δὲ ἐφεξῆς ὑποβεβηκέναι, καὶ πρὸς τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν παραλλαγήν, τὴν δὲ τρίτην μηδε · πῦρ ἔτι λέγεσθαι, κἂν παραπλησίως καίῃ καὶ φαίνῃ, καὶ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐργάζηται.» Ο θεοφανέ ρωτος Επιφάνιος ἐν βίβλῳ τῇ καλουμένη Ἀγκυρωτῷ φησι· «Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας ἐστι, φῶς τρίτον παρὰ ἐκτρὸς καὶ Υἱοῦ. Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ αὐτῇ βίβλῳ·. Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρό πῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός, "Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Κύριλλος γε μὴν ὁ θεσπέσιος διατρανών τάδε καὶ σαφηνίζων, καὶ τὸ τῆς ἐκ καὶ διὰ ἰσοδύναμον ἐπὶ τῆς μεσότητος τοῦ Υἱοῦ σὺν ἄλλοις παριστάνων πλείοσι τῶν Πατέ ρων ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Παλλάδιον οὕτω θεολη γεῖ· › Τρεπτὸν δὲ οὗ τοί που τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἡ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμείται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμε φοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦ μα.» Καὶ τούτων σὕτω κηρυττομένων, τὸ ἐκ τῆς δυάδος μὴ δυνατὸν τὸ ἓν εἶναι, καὶ ἄλλως εληλεγμέ νον ἐξ αὐτῆς τῆς τῶν ἀριθμῶν παραθέσεως, που στήσεται; Ποῖον δὲ καὶ τὸ λελογισμένον έξει, προσ άπτειν τοῖς πρὸς οὓς τὸ ἐναντιοῦσθαι, τὸ καθ᾽ ὑπο στροφὴν ἐκ τῆς δυάδος τὸ ἐν λέγειν, ὡς ἀτόπου τού· του δειχνυμένου, κατασκευάζον τὸ σφέτερον; ἔστιν οὐχ ὅπως ἐξ ὧν παρεθήκαμεν, ὅλως δὲ οἱουδή τινος ἀγορεύειν ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν ἐκ τοῦ τρίτου καὶ δευ τέρου τὸ πρῶτον, ἐπί τε τῶν εἰκονιζομένων τῆς θεότητος ὑποστάσεων, ἐκ τοῦ Πνεύματος καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα. Τοῦτο γὰρ τὸ καθ' υποστροφήν, εἴπερ εἰς ὄρους ἀνάγνη πᾶσα καὶ προτάσεις λαμβάνειν τὰ τοιῶσᾶς λεγόμενα. Οὕτως ἐξ ἀνυποστάτων τὰ τῷ ἐρωτήσαντι κατασκευαζόμενα. Καὶ πρότασις δὲ ἡ ἐξ ἑνὸς τὰ δύο κοινῶς ἑκατέροις μέρεσιν ώμολογη μένη, τοῖς μὲν ἐξ ἀμφοῖν φωνοῦσι τὸ ἓν, καὶ ἦτε τὸ στεῤῥὸν καὶ πάγιον ἔσχηκεν· ἄμφω γὰρ οἱ θεηγόροι παραδιδόασιν, ὡς ἐξ ἀμφοῖν τὸ ἐν, ήγουν ἐκ Πατρίς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, οὕτως ἐξ ἑνὸς τὰ δύο καὶ τούτων δι' ἑτέρου τὸ ἕτερον, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, κατὰ διορισμὸν προσώπων τῶν θεϊκῶν δογ ματίζοντες· καὶ τὸ εἰς εἰκασίαν τοῦ ἀριθμοῦ διωρι σμένον οὐ διαπέπτωκεν. Οἱ δ᾽ αὐτὸ τὸ ἐξ ἑνὸς τὰ δύο τὸ τῆς κοινῆς ὁμολογίας κρατύνοντες έτεροι, πῶς ἂν τὸ κατὰ διάκρισιν ἐπί τε τῆς σφῶν εἰκόνος καὶ τῶν εἰκονιζομένων ὑπερουσίων τριαδικών προσ ώπων συνιστάμενον σχῶσι, καὶ οὐ μᾶλλον τὸ κατὰ σύνθεσιν, μήτε τὸ ἐξ Υἱοῦ, μήτε τὸ δι' Υἱοῦ προσιέ μενοι; ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸ ἐξ ἑνὸς ἄμφω ἐκ θείας τῶν Πατέρων γραφής, οὕτως ἔχον, ὡς ἔφημεν, πιστο

θέση, πανταχοῦ τῶν θεοπνεύστων αὐτῶν ῥημάτων firia atque stabilis est: utraque enin diviniloqui κατεσπαρμένον, ὁ θεοειδὴς τῶν Νυσσαέων ποιμήν ἐνταῦθα πιστώσαιτο, πρὸς ᾿Αβλάβιον οὕτω θεολογών . Τὸ ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν· τῷ τὸ μὲν αἴτιον εἶναι πιστεύειν, ο τὸν Πατέρα λέγων, ι τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου, ο τὴν δυάδα τῶν προσώπων Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρός· εἶτα δι' ἑτέρου τὸ ἕτερον, ἐπάγων, «καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος ἄλλην πάλιν διαφορὰν ἐννοοῦμεν· ο κατ' ἐπανάληψιν αὖθις φάσκων, ἐκ τοῦ ἑνός· εἶτα τὴν διαφοράν. «Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου,» τὸ Πνεῦμα δηλαδὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ πρώτου. Καὶ καθεξῆς, • Ωστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» γοῦν ταῦτα δῆλα, καὶ λίαν ἐμφανῶς οἱ θεηγόροι «τὸ ἓν ἐξ ἀμφοῖν,» καὶ ι ἐξ ἑνὸς ἄμφω ν σαφῶς διδάσκουσι, καὶ πεπλατυσμένως ταῖς σφῶν θεηγορίαις κηρύττουσι, καὶ τῆς αὐτῆς σημασίας καὶ διανοίας διασαφοῦντες θεσπίζουσι, τί τὸ κέρδος, καὶ τίς ἡ ὠφέλεια παραλογισμοῖς τοῖς ἀπὸ κοιλίας πρὸς ἄλληλα τάδε δεικνύναι θέλειν μαχόμενα καὶ δι᾿ ἑτέρου τὸ ἕτερον ἀναιρεῖν, καὶ ταῖς κειμέναις πατρικαῖς ἐν νοίαις, καὶ τοῖς κειμένοις πατρικοῖς θεσπίσμασιν ἀν τι φέρεσθαι, τοῦ τε μεγαλωνύμου Βασιλείου τοῖς πρὸς Αμφιλόχιον μυσταγωγοῦντος, «Ἡ γὰρ δι' Υἱοῦ φωνὴ τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογίαν ἔχει,» καὶ τοῦ ἐμοψύχου τούτου, καὶ πρὸς ἅπαν ὁμόφρονος θεολόγου βοῶντος, ο Εἰ καὶ πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὰ τοῦ Μονογενούς, ὡς καὶ τὰ τοῦ Πνεύματος ἀναφέρεται, ο ἵν᾿ ἀκροθιγώς ἅψωμαι τῶν εἰς ἔλεγχον, διαρχίας ἀτοπίαν εἰσάγει ἐξ ὧν οἱ πρόβολοι τῆς εὐσεβείας τα ραδιδόασιν; 'Αλλ' ἐρωτήσεως τῆς κατὰ τὸ διλήμματ τον ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους τοιαύτης ἀναφανείσης, και τῶν πρὸς κατασκευὴν τῆς ἁπλῆς, καὶ τῶν πρὸς ἀποσόβησιν ἐπιφερομένων αὐτῇ κακοσχύλως ἀποφαν θέντων, πάντως ἐκ τῶνδε μέρους ἐκ θατέρου τὰ τῆς διπλῆς ἀνατέτραπται· τοιαῦτα γὰρ τῶν ἀντιθέτων α: συζυγίας. Τὸ φῶς ὁ εἰσοικισάμενος, τὸ σκότος απετινάξατο· καὶ ὁ τὸ ἁπλοῦν κατασκευάσας, το διπλοῦν ἀπεπέμψατο. Πλὴν καὶ ἄλλων πολλῶν ἑνόντῶν ἡμῖν καὶ λόγων καὶ νοημάτων, ταῖς τῶν ἱερο κηρύκων ἐκφαντορίαις ἐνη δρασμένων εἰς ἀποῤῥάπι σαν της διπλόης ἑνὶ τῶν ἐκ τούτων παραδειγμάτων ἀρκεσθησόμεθα τῷ τοῦ ἡλίου, τῆς ἀκτῖνος, καὶ τοῦ φωτός. Οὗτοι γὰρ εἰς ἐμφέρειαν ἀμυδράν τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων ταῦτα λαμβάνοντες, ὡς ἐκ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, ήγουν ἐκ τοῦ πεφωτισμένου δίσκου διὰ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς ἤτοι τὴν ἔκλαμψιν ἁπλῆν ἀναφαίνουσι· τίς γὰρ ἡ διπλόη τῆσδε; οὕτως ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογοῦντες πάσης διπλόης υπερκείμενον παριστά. νουσι. Καί τοι ἡ τῆς ὑπερουσίου Τριάδος ἁπλότης ὑπὲρ πᾶσαν ἀπλότητα, ὡς καὶ ἡ ὁμέρεια ὑπὲρ πᾶ PATR. GR. CXII. tradiderunt, uti ex ambobus unum, ex Patre nempe per Filiam Spiritum, sic ex uno duo, et horum unum per aliud, ex Patre nempe per Filium Spiritus, secundum divisionem personarum divinarum decernentes, sic etiam quod in similitudine numeri prascribitur, non admittitur. Qui vero illul, ex un duo, quod apud omnes in confesso est, astruunt, quomodo illud secundum distinctionem de sua propria imagine, et iis quarum iinago est, supersubstantialibus tribus personis confirmare poterunt, et non potius secundum compositionem, neque illud ex Filio, neque illud per Filium acceptantes? Sed ut illud ex uno duo, divinis Patrum scriptis, ita se habere, ut diximus, firmitatem acquiral, cum ubique in divinis eorumdem scriptis disseminatum sit, divinus Nyssenorum pastor ad Ablabium ita decernens corroboravit: «Immutabilem et per omnia similem naturam confitentes, discrimen causæ et effectus non inficiamur, in quo solum disjungi alterum ab altero deprehendimus cum credamus hoc quidem causam esse, › Patrem innuens, illud ex causa, duas nempe personas Filii et Spiritus ex uno Palre: tum alterum ab altero, subducens, et illius quod ex causa est, alind rursus discrimen comprehendimus;» secundum resumptionem rursus inquiens, ex uno, postmodum differentiam. ‹ Namque hoc quidem est immediate a primo; học vero ex contiguo a primo, Spiritus nempe per Filium ex primo. Et sequitur: c Adeo ut unigenitum indubitatuin maneat in Filio, et ex Patre e-se Spiritum, Filii mediatione, sibi ipsi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali ad Patrem babitudine non arcente. › Si itaque hæc palam et perquam perspicue diviniloqui, ‹ anum ɔ scilicet cer anibobus, et e ex uno ambo» enuntiant, et prolixis suis divinis sermonibus prædicant, et eamdem esse corumdem sententiam et significatum divinitus definiunt, quis usus, aut quæ utilitas fuerit, reversis ratiocinationibus ex ventre natis hæc sibi mutuo repugnare demonstrare contendere, et per unum aliud destruere, et jam positis Patrum sententiis decretisque adversari, cum magni nominis Basilius ad Amphilochium doceat: ‹ Per Filium enim vox originariæ causa confessionem continet, et qui unis animis cum co vixit, et in omnibus cadem tenuit Theologus, clamat: • Licet ad primam caus sam quæ Unigeniti, et ea que Spiritus sunt, referantur; › ut leviter refutationem attingam corum qui duorum principiorum absurditatem inferre conantur, ex iis quæ pietatis propugnatores tradiderunt? Sed cum interrogat one per dilemma facta ex una parte in hunc modum redarguatur ad simplicis probationem, et refutationem eorum quæ ipsi objici poterant, temere adducta dignoscantur. Ει prorsus hujus utraque ex parte duplicis interrogationis dicta subvertentur: tales siquidem sunt ορpositorum conjugationes. Qui solem introduxit, tenebras dissipasit, et qui simplex probavit, duplex

removit. Nihilominus cum et alie multa nobis sup- σαν ἀμέρειαν. Ωσπερ δὲ οὐ μεριστὸς ὁ Πατήρ οὐδὲ petant et rationes, et notiones sacrorum præconum rerum reconditarum enarrationibus subnixæ ad duplicitatem hanc refellendam, uno tantum ex iisdem exemplo petito contenti erimus, solis nempe radii et luminis. Hi siquidem in exilem Deitatis principum hypostaseon similitudinem ista desu - mentes, uti ex sole et radio, ex illuminato nempe orbe per radium, lumen sive emulsionem simplicem commonstrant; quæ enim hujus duplicitas? sic ex ambobus, ex Patre duntaxat per Filium Spititum decernentes, omni duplicitate superiorem constituunt. Licet supersubstantialis Triadis simpliciLas super omnem simplicitatem est, quemadmodum et individuitas super omnem individuitatem. Sicut enim Pater neque dividuus est, neque compositus, " - quod generet Filium, et Spiritum producat, licet aliud generare et producere consideratur, ex am- ›bobus item egressus idem est et unus quod istæ partes non sunt, sed proprietates, neque secundum aliquam recisionem, utriusque progressus cognoscitur: pari ratione neque Spiritus dividuus est, neque compositus, quod ex Patre et Filio, ex simplicibus est, nempe ex simplice per simplicem simplex, et ex individuis individuus, et ejusdem naturæ cum lis qui ejusdem naturæ cum ipso sunt. Qui itaque ex uno an.bo, et ex ambobus unum asserunt, quemadmodum ita tenere dictis Patrum confirmamur, sic eorum quoque exemplis corroboramur, non tantum proxime apposito, uno siquiJem, sed cum id sermonis series cogat alia quoque addam, quod erit radicis, rami, et fructus; ex radice enim fructus per ramum; verum ex ramo eum eliam dicere nihil vetat. Hinc ex ambobus, ex radice scilicet per ramum. Similiter et illud oculi, fontis, et luvii. Qui porro illud ex ambobus oppugnant, uti verbis ac notlonibus e ventre enatis ad sibi complacita deferuntur, non testimoniis scripto traditis, sic ad ea quæ ad imaginem divinitatis principis Triadis Patrum dictis apponuntur, non advertentes animum, viri atque mulieris prolem ex congressu notibus anini obnoxio, et generationem ignis ex violenta ac vehementi fricatione, ex rebus alterius naturæ atque essentiæ inter sese mutuo σύνθετος, ὅτι τὸν Υἱὸν γεννᾷ, καὶ τὸ Πνεῦμα προβάλλεται, καίπερ ἄλλου καὶ ἄλλου θεωρουμένων του γεννᾶν καὶ προβάλλεσθαι, ἡ δὲ ἐξ ἀμφοῖν πρόοδος ή αὐτὴ καὶ μία, ὅτι μὴ ταῦτα μέρη ἀλλ᾿ ἰδιότητες, οὐδὲ κατά τινα τομὴν ἡ ἑκατέρου γνωρίζεται προσ δος· οὕτως οὔτε τὸ Πνεῦμα μεριστὸν, οὔτε σύνθετον, ὅτι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐδὲ τὸ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς Εχει, τὸ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ τὸ ἁπλοῦν, ὅπερ ἐστὶν ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἐξ ἁπλῶν, ήγουν ἐξ ἁπλοῦ δι' ἁπλοῦ, καὶ ἐξ ἡμερῶν ἀμερὲς, καὶ ὁμο φυὲς ἐξ ὁμοφυῶν. Οἱ μὲν οὖν ἐξ ἑνὸς ἄμφω, καὶ τὸ ἐν ἐξ ἀμφοῖν φάσκοντες, ὡς τὸ οὕτω φωνεῖν φθέγμασι πατρικοῖς ἔχομεν στηριζόμενον, οὕτω καὶ παραδείγ μασι τοῖς αὐτῶν ἱδραιούμενον, οὐ μόνον τῷ προσ εχώς τεθειμένῳ, ὡς πρὸς τῷ ἑνὶ πλέον ἐρῶ, οἷον Ελκόμενος, ἀλλὰ καὶ τῷ τῆς ῥίζης, καὶ τοῦ κλάδου, καὶ τοῦ καρποῦ. Ἐκ τῆς ῥίζης γὰρ ὁ καρπὸς διὰ τοῦ κλάδου, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ κλάδου λέγειν τούτων ἀκώλυτον. "Οθεν καὶ ἐξ ἀμφοῖν, ἐκ τῆς ρίζης δηλον ὅτι διὰ τοῦ κλάδου. Ὡσαύτως καὶ τὸ τοῦ ὀφθαλμοῦ, τῆς πηγῆς καὶ τοῦ ποταμοῦ. Οἱ δὲ πρὸς τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἀντικαθιστάμενοι, ὡς ρήμασι καὶ νοήμασι τοῖς ἀπὸ κοιλίας πρὸς τὸ κατὰ βούλησιν φέρονται, οὐ ταῖς ἐκ Γραφῶν μαρτυρίαις οὐδοπωσοῦν, οὕτω τῶν εἰς εἰκόνα τῆς ἀρχικῆς Τριάδος παραθέσεων και τρικῶν μὴ ἐπιστρεφόμενοι, ἀποτέλεσμα γυναικός καὶ ἀνδρὸς ἐξ ἐμπαθοῦς συνελεύσεως, καὶ πυρὸς γένεσιν ἐκ βιαίας προστρίψεως ετεροφυῶν πρὸς ἄλλη λα καὶ ἑτερουσίων, καὶ πηλοῦ σύνθεσιν ἐξ ἑτεροει δῶν ὡσαύτως οίκοθεν παρεισάγουσιν, ὡς ἐμφήναντες ταῦτα τοὺς ἀπεναντίας λαμβάνειν εἰς ἐμφέρειαν τῆς ἐξ ἀμφοῖν προόδου τοῦ Πνεύματος τῷ ἀπαραδέκτῳ τούτων τὸ κατὰ σκοπὸν κατασκευάσαντες ἀπαρτίσωσιν, ἅτινα μή τοί γε ὅλως ἐρεῖν, ἢ γραφῇ δοῦναι, ἀλλὰ καὶ μόνως ἐννοῆσαι ψιλαῖς ἐπινοίαις και δαίμονες έφριξαν. Ο γρήγορος μέντοι γε νούς, ἡ τῆς θεολογίας ἀκρότης, ἐξ ὁμοιώσεών τινων τὴν υπεράπειρον Τριάδα δεικνύς, ο ἀμυδρὸν τὸ τῆς εἶχαν σίας δηλοῦσθαι,». καὶ τὸ, ο τὸ πλέον φεύγειν» μετ γαληγόρως μαρτύρεται, ι καὶ κάτω μένειν ἡμᾶς iᾷν μετὰ τοῦ ὑποδείγματος ο ἀποφαίνεται, καὶ ταῦτα ὁμοουσίων καὶ ὁμοφυῶν τὰς παραθέσεις πρὸς ἀλλήλας τιθέμενος. Ἔχει καὶ γὰρ οὕτως ἐκ τοῦ conjunctis, et luti compositionem ex rebus natura ἡλίου· τῆς ἀκτῖνος, καὶ τοῦ φωτὸς τὸ ἀχώριστον diversis simili modo ex propriis producunt, quasi demonstrarent adversarios in similitudinem ex am- ' bobus Spiritus progressus similia assumere, quæ quidem cum ádmittenda minime sunt, illis tamen scopum suum comprobantes, quod intendunt, sibi videntur absolvcre, quæ non tantum voce proferre, sive scripto tradere, sed vel solummodo mente agitare damones ipsi horruerunt. Mens quidem evigilans, theologiæ apex, quibusdamı similitudınibus supra omnem infinitatem constitutam Triadem ostendens, • Similitudinum tenuitatem indicari, et quod plus est fugere, › ingenti voce testatur, ‹et infra nos una cum exemplo manere decernit, licet res ejusdem inter se naturæ atque essentiæ ad ἀλλήλων ἀεὶ σημαίνεται τῶν θεαρχικῶν προσώπων, καὶ τὸ ἀπαθὲς τῆς προόδου, καὶ τῆς ἐκφάνσεως, εἰ καὶ μὴ τὸ τῶν τριῶν ἰδιουπόστατον, Ἐν γὰρ τῇ τοῦ πεφωτισμένου δίσκου ὑποστάσει ἡ ἀκτὶς καὶ τὸ φῶς πέφυκεν ὑφιστάμενα, καὶ μὴ καθ' αὐτὰ ἰδιοϋπό στατα· ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ, τῆς πηγῆς, καὶ τοῦ ποτα μοῦ τὸ συνημμένον ἐμφαίνεται καὶ ἀχώριστον, εἰ καὶ τούτων ἕκαστον τῷ τόπῳ διακέκριται καὶ τῇ θέσει, τόπον ἴδιον ἔχον καὶ ἰδίαν περιγραφὴν, κάν οὕτω τὸ συνεχὲς ἀδιάπτωτον Ἐκ τῆς ῥίζης, τοῦ κλά δου καὶ τοῦ καρποῦ τὸ διακεκριμένον τῶν ὑποστά σεων, εἰ καὶ χρόνος ἐν τούτοις μεσολαβεῖται, κα! πλείων ἡ ἐν τῇ ῥίζῃ δύναμις καὶ ἐνέργεια ἤπερ ἐν τῷ κλάδῳ καὶ τῷ καρπῷ. Εν δέ γε τῇ σεπτῇ Τριάδ

μία καὶ ἡ αὐτὴ δύναμις καὶ ἐνέργεια, ἐκ τῆς μονά- comparationem adduceret. Nec enim aliter res se habet. Ex sole et radio et lumine, divinitatis prin- * 1 cipum personarum inter sese indivisum semper connotatur, et absque ulla passione progressus alque effulsio, etsi non trium propria hypostasis: namque illuminati orbis hypostasi radius et lumen cum sua ipsa hypostasi, et non separata in seipsis hypostasi adhaerent. Et oculo, fonte, et luvio conjunctum inseparabileque apparet, licet hoc unun quodque loco situque sejungatur, locum proprium habens propriamque præscriptionem, etsi eorum continuitas nunquam intercipitur. Ex radice, fructu, et ramo Lypostaseon sejunctio, licet tempus inter hæc medium sit, et major in radice vigor et actio, quum in ramo et fructu conspiciatur. Attamen in veneranda ipsa Triade una et eadem facultas et actio, ex unitate, et dualitate, et irinitate personarum distinctio, licet neque ipsa per se, neque in propria hypostasi, sed intellectu tantum et in aliis considerentur: quod interrogantis exemplum, licet non uti illi complacet; assumendum est, nisi per aliam atque aliam similitudinem aliud et aliud ex iis quæ in consubstantiali Trinitate speculamur, aut idem per plura significatur. Neque enim fieri potest, ut assimilatum modis omnibus id quod assiwilat exæquet, ut idem, cui i theologia nomen est, in eadem oratione tradit. Nihilominus his omnibus aliisque similibus indicatur et ordo, et relatio, et primum, et medium, et tertium, et duas causas non esse, cum plane definitum sit, conspici ex sole radium et lumen, cum utraque dicta id inferant, ex primo per medium tertium; indeque unam et primariam causam primas obtinere declarent, uti quoque ex radice unam causam in se continente, et ex ipsa duo, medium et per illud tertium in ipsam, tanquam quæ in suam propriam radicem referantur, et in numero ex unitate duo, et ex duobus tertium segregatione, non compositione, nempe ex prima unitate securida, et per ipsam tertia, cum ambarum media sit et per ipsam tertia in primam unitatem, uti primariam causam, et originem referantur. Unde in rebus theologicis præcellentissimus Nyssenus hæc de increata Triade explanaus, dicensque, ut supra adnotavimus, et illius quod ex causa est, et utraque causata signiliδος, τῆς δυάδος καὶ τῆς τριάδος τὸ τῶν προσώπων διωρισμένον, κἂν μὴ καθ᾽ αὑτὰ ταῦτα μηδὲ ἰδιοῦπό. στατα, ἀλλ᾽ ἐννοηματικά, καὶ ἐν ἄλλοις θεωρητά ὅ τοῦ ἠρωτηκότος παράδειγμα δεκτόν, εἰ καὶ μὴ κατὰ τὸ αὐτῷ δοκοῦν, εἰ καὶ δι᾿ ἄλλου καὶ ἄλλου τῶν εἰκονισμάτων, ἄλλο καὶ ἄλλο τῶν ἐν τῇ ὁμοουσίῳ Τριάδι θεωρουμένων δηλοῦται, ἢ καὶ τὸ αὐτὸ διὰ πλειόνων. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τε τοῦ εἰκαζομένου το εἰκάζειν ἐξικνεῖσθαι δι' ὅλου, ὡς αὐτὸς ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ διαγορεύει. Όμως διὰ πάντων τῶν προτεθέντων καὶ λοιπῶν ἐμφερῶν ἡ τάξις τρανοῦται, καὶ σχέσις, καὶ τὸ πρῶτον, καὶ μέσον, καὶ τρίτον καὶ τὸ μὴ δύο αἴτια εἶναι, ἐπεὶ και θαρῶς ἐστιν ἀνηγορευμένον ὁρᾶν ἐξ ἡλίου την ἀκτῖνα καὶ φῶς, ἐξ ἑνὸς ἄμφω, καὶ πάλιν ἐξ ἀμ- " φοῖν ἡλίου τε καὶ ἀκτῖνος τὸ φῶς, ἐκατέρων ῥητῶν τὸ αὐτὸ διαγγελλόντων, ἐκ τοῦ πρώτου διὰ μέσου τὸ τρίτον· κἀντεῦθεν τὸ ἐν καὶ ἀρχικὸν αἴτιον τὸ πρῶτο τον ἔχειν διασαφούντων, ὡς καὶ ἐπὶ τῆς ῥίζης τὸ ἐν τῆς αἰτίας αὐτῆς ἐχούσης, καὶ τῶν ἐκ τήσδε δύο, τοῦ μέσου, καὶ δι᾽ αὐτοῦ τοῦ τρίτου εἰς αὐτήν, ὡς εἰς αὐτῶν ῥίζαν ἀναγομένων, καὶ ἐπὶ τοῦ ἀριθμοῦ ἐκ μονάδος τὰ δύο, καὶ ἐκ δυοῖν τὸ τρίτον κατά διορισμόν, οὔμενουν κατὰ σύνθεσιν, ήγουν της πρώτης μονάδος τὴν δευτέραν, καὶ δι' αὐτῆς τὴν τρίτην, ἀμφοτέρων τῆς μέσης, καὶ δι' αὐτῆς τῆς τρίτης εἰς μονάδα τὴν πρώτην, ὡς εἰς ἀρχικὴν ἀναφερομένων αἰτίαν καὶ ῥίζαν. Οθεν ὁ θεολογικώτατος Νύσσης ἐπὶ τῆς ἀκτίστου Τριάδος ταῦτα διευκρινῶν, εἰρηχώς τε, ὡς ἀνωτέρω προσθέμεθα, καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας, καὶ ἀμφότερα σημάνας αἰτιατά, δι᾿ ἑτέρου τὸ ἔτερον διεσάφησε, φήσας·. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ο τὸν Υἱὸν δηλαδή, τουτέστιν ἀμέσως· ἄμφω γὰρ ἐπ' αὐτοῦ ταῦτα πεπλατυσμένως ταῖς ἱεραῖς συγγραφαῖς τῶν Πατέρων εμπεριείληπται· τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου Πνεῦμα τὸ θεῖον, κἀντεῦθεν ἀμφοῖν, τοῦ μὲν ἀμέσως, τοῦ δὲ διὰ τοῦ μέσου, θεολογήσας μίαν αἰτίαν τὴν ἀρχικὴν, ἣν οἱ λοιποὶ θεηγόροι μὲν ἡνωμένως, οὗτος δὲ διαλελυμένως πρώτην αἰτίαν ὠνόμασαν. Ος δῆτα καὶ τῆς διὰ καὶ τῆς ἐκ τὸ σύνδρομον ἐχουσῶν, ἐπὶ τοῦ μέσου καὶ ταυτοδύναμον, καθὼς εἰς πλάτος αἱ ἱερογραφικαὶ τῶν θεοφορήτων μαρτυρίαι παραδιδόασιν, εἰ καὶ ἀμυδρῶς ὧδε διήγγελται τὴν διὰ δογ. ματίσας ἐνταῦθα, τὴν ἐκ ἐν ἄλλοις, ἐν οἷς φησιν, † Ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς θείας ΓραΟ φῆς ὀνομάζεται· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται, ο τε θεολόγηκε. Καὶ τὸ μὲν πρῶτον κεφάλαιον οὕτως ἔχον τεθέαται· τοῦ λοιποῦ δὲ τὸ δεύτερον θεατέον,οὕτω κατά ρήμα διαλαμβάνον·. ἔτι ἡ μὲν μονάς ταυ τότητός ἐστιν αἰτία, ἡ δὲ δυὰς ἑτερότητος. Οθεν καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς μὲν ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς ὄντα, τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως ἀλλήλοις καὶ τῷ Πατρὶ ἔχουσιν, ὡς δὲ δύο πάλιν ὄντα, ἕτερά ἐστιν ἀλλήλοις καὶ τῷ Πατρὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις, ἀλλ᾽ οὐ τὴν φύσιν. Οὐ γὰρ ἐνῆν ταυτὰ τὴν φύσιν ὄντα καὶ ἕτερα πάλιν κατὰ φύσιν εἶναι. Εἰ μὲν οὖν 10) 1 -"). cans, si quæ ex causa sunt, causata nuncupanda veniunt, per aliud aliud significavit, scribens. Hoc quidem continue est ex primo, Filius nempe, et abs que medio; utraque enim satis diffuse in sacris commentariis Patruin de eodem accepta continentur. lloc vero per illud quod continue est ex primo, Spiritus sanctus, indeque ambo, hoc quidem immediate, illud per medium decernens, unam causam primariam, quam alii diviniloqui Patres conjunctim, hic vero separatim primiani causam appellavit. Qui præterea prepositionum ex et per unam eamdemque cum medio applicantur concordiam, et æquales vires, uti fuse sacra scripto mandala divinorum Patrum testimonia tradiderunt, licet subob-

GEORGI METOCHITÆ scure hic per appone enuntiavit, in aliis tamen ἄρα ἐξ ἑνδ;, τουτέστι μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ - ex usurpavit, cum dicit: ‹ Filius quidem ex Patre a divina Scriptura dicitur. Spiritus vero ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur.» Et primum quidem caput ita se habere conspeximus; nunc secundum considerandum est, his ipsissimis verbis expositum: ♥ Præterea unitas identitatis causa est, dualitas diversitatis. Hinc Filius et Spiritus sanctus, uti ex uno Patre exsistentes, inter sese idem naturæ cum Patre possident: uti vero rursus duo sunt inter sese alia sunt, et a Patre quoque, sed secundum hypostases, non secundum naturam; neque enim fieri poterat, ut quæ eadem natura sunt, diversa rursus natura essent. Si itaque ex uno, solo scilicet Patre. Spiritus progreditur, unus erit et idem cum seipso; si autem ex duobus, Patre nempe et Filio, alius erit ipse a seipso, tanquam qui alius est a Patre, alius ex Filio. Quandoquidem enim aliud est Pater, aliud vero Filius, necesse est et Spiritum, qui ex Patre et Filio est, aliud atque aliud esse. Hoc vero absurdum est. Quodsi quis dixerit, Et quomodo ex alio atque alio Patre matreque enatus foetus, non est aliud atque aliud, sed unum? respondemus non esse simpliciter unum, sed ex seminę patris et sanguinibus matris compositum. ▸ Quae hic quoque proponuntur mendacii prehenduntur manifesto modo, tantum abest ut vera sint. Attendatur. Cum enim per ea auctor pronuntiasset unitatem identitatis, dualitatem diversitatis esse causam, probavissetque Filium et Spiritum san- - ctum, quod ex uno Patre exsistunt, idem naturæ inter sese et cum Patre possidere, uti vero duo rursus inter sese, et cum Patre secundum hypostases alia esse: tum deinceps et illius, quod contra pponi poterat, solutionem adjunxisset: Et non secundum naturam: neque enim fieri poterat, ut quæ radem natura sunt, diversa rursus natura essent, aperte demonstrat, hac divisione sese affirmare, unum.nullo modo diversitatis causain esse. Id vero tidei universæ fundamenti eversio est. Namque Ecdesiæ et doctrinæ principum, quæ pietatis fundamentum est, opinio illa.certa atque indubitata est, tria esse quæ adorantur, quorum alterum, Patrem scilicet, ex nullo suam exsistentiam neque subsistetiam consequi, sed absque causa esse; ex ejus. dem vero essentia duo, sed diverso progressu subsistere: alterum, quæ cx essentia Patris sunt, idem essentiæ inter se et cum Patre possidère, secundum vero progressus diversitatem, diversitatem conse qui. Ex hoc enim ingenitum Patris astruitur, et absque causa, et ex Patre generatio Filii, et productio Spiritus sancti, quibus hypostaseon proprietates, et trium diversitas agnoscuntur. Si itaque ex uno, et cum illo, et inter sese duo caulem sunt, et aliud et aliud et cum illo et inter sese separantur, illud, ‹ Unitas quidem identitatis causa est, dualitas diversitatis, in quanam dogmatum certa firmitate et fundamento sistetur? Sed rectus veritatis cogniter plane cognoscit mendacium, quo vel ex sola prolatione verboΠνεῦμα προέρχεται, ἐν ἔσται καὶ ταυτὸν αὐτὸ ἑαυτῷ· εἰ δὲ ἐκ δύο, τουτέστι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἕτερον ἔσται αὐτὸ ἑαυτοῦ, ὡς ἂν ἄλλο μὲν δν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἄλλο δὲ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἐπεὶ γὰρ ἄλλος μὲν ὁ Πατὴρ, ἄλλος δὲ ὁ Υἱός, ἀνάγκη καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι. Τοῦτο δὲ ἄτοπον. Εἰ δὲ λέγει τις, Καὶ πῶς τὸ ἐξ ἄλλου καὶ ἄλλου του πιο τρὸς καὶ τῆς μητρὸς τέκνον, οὐκ ἄλλο καὶ ἄλλο ἐστιν, ἀλλὰ ἔν; ἐροῦμεν, ὅτι οὐχ ἁπλῶς ἐστιν ἐν ἀλλὰ σύνθετον ἔκ τε τοῦ σπέρματος τοῦ πατρὸ; καὶ τῶν αἱμάτων τῆς μητρός.» Κανταῦθα τοῦ ψεύδους, οὐ τῆς ἀληθ θείας τὰ τῆς προτάσεως. Προσεκτέον και γάρ. Ειπὼν ὁ συνθέμενος δι' αὐτῆς, ὡς ἡ μὲν μονὰς ταυτό τητές ἐστιν αἰτία, ἡ δὲ δυὰς ἑτερότητος, καὶ κατασκευάσας, ὡς μὲν ἐξ ἑνὸς ὄντα τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ ταυτὸν ἔχειν τῆς φύσεως ἀλλήλοις καὶ τῷ Πατρὶ, ὡς δὲ δύο πάλιν ἀλλήλοις ἕτερα εἶναι καὶ τῷ Πατρὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις, εἶτα καὶ τοῦ ἀντιπίπτοντος λύσιν ἐπιγι γών, ο 'Αλλ' οὐ τὴν φύσιν· οὐ γὰρ ἐνὴν ταυτὰ τὴν φύσιν ὄντα καὶ ἕτερα πάλιν κατὰ φύσιν εἶναι· δείκνυσι καθαρῶς ἐκ τοῦ τοιοῦδε μερισμοῦ φάσκει, μὴ καὶ τῆς ἑτερότητος αἴτιον εἶναι τὸ ἕν, τοῦτο δὲ θεμελίου τοῦ τῆς πίστεως ὅλης ανατροπή. Δόξα γὰρ ή κειμένη τῆς Ἐκκλησίας, καὶ διδαγμάτων τῶν ἀρχηγῶν τῆς εὐσεβείας ἡ βάσις, τρία εἶναι τὰ προτα κυνούμενα, καὶ τὸ μὲν ἐν τὸν Πατέρα ἐκ μηδενό; μήτε οὐσιοῦσθαι, μήτε ὑφίστασθαι, ἀλλ' ἀναιτίως· ἐκ τῆς αὐτοῦ δὲ οὐσίας τὰ δύο κατὰ τρόπον ὑφεστά ναι προόδου διάφορον. Καθὸ μὲν οὖν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸ ταυτὸν αὐτῆς ἔχουσιν ἀλλήλοις καὶ τῷ Πατρὶ, κατὰ δὲ τὸ διάφορον τῆς προόδου τὰς ἑτερότητας κέκτηνται. Εκ τούτου γὰρ τὰ ἀγέννητον ὁμολογεῖται καὶ ἀναίτιον τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ γεννητὸν τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ τοῦ Πνεύματος προβλητών, καθ' 1 τὸ ἰδιάζον τῶν ὑποστάσεων, καὶ τὸ τῆς ἑτερότητα; τῶν τριῶν. Εἰ γοῦν ἐκ τοῦ ἑνὸς καὶ τὸ πρὸς αὐτὸ καὶ πρὸς ἄλληλα τὰ δύο ταυτίζεται, καὶ τὸ ἄλλα καὶ ἄλλο καὶ πρὸς αὐτὸ καὶ πρὸς ἄλληλα εἶναι, ὁ μερι σμὸς τὸ, ο 'Π μὲν μονὰς ταυτότητός ἐστιν αἰτία, ἡ δὲ δυὰς ἑτερότητος, ποῦ τοῦ τῆς δογματικῆς θέσεως θεμελίου, ποῦ στήσεται; Αλλ' ὁ ἀρετὴς δε της ἀληθείας διαιτητής τὸ ψεῦδος ὅπως καὶ προσφοράς έξ αὐτῆς τοῦ λόγου αὐτὸ ἑαυτὸ στηλιτεύων ἀνακαλύπτει. Τούτου γε εἴρηκεν ὁ Πατήρ, ὡς «ἡ μονάς ταυτότητός ἐστιν αἰτία, ἡ δὲ δυὰς ἑτερότητος, ο επ τῆς ἐπαγωγῆς εὐθέως τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως κατεσκεύασε πρὸς ἄλληλα τοῖς δυσί, τὸ ἐκ τοῦ ἑνὸς εἶναι καὶ αὐτῷ τῷ ἑνί· ὡς δὲ δύο ὄντων Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος, τὴν ἑτερότητα ἔδειξεν ἀλλήλων κατὰ τὰς ὑποστάσεις, καὶ τοῦ ἐξ οὗ ταῦτα ἑνὸς τοῦ Πατρός ἀλλὰ καὶ τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως τοῖς τρισὶν ἐντεῦθεν συνελαυνόμενος ὡμολόγησεν. "Η τοίνυν τῆς ομάδες καὶ τὸ ταυτὸ καὶ τὸ ἕτερον, ὡς ἡ ἐγγὺς ὁμολογία διατρανεῖ, ἡ μονὰς τὸ ταυτὸν λαλοῦσα, καὶ μέχρι τοῦδε ἐκφωνηθεῖσα, καὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις ἕξει τοῦτο καὶ οὐ δήπου τὸ ἕτερον, ὡς ἰδίωμα της τὸ τῆς διαιρέσεως, καὶ τὸ δύσφημον στον εύσ

ἀφανές, ἢ εἴπερ ἐξ ἀνάγκη; καὶ αὕτη πρὸς τῷ ταυτῷ rum sese palam ac manifesto infanct. Et hujus graκαὶ τὴν ἑτερότητα κατὰ τὰς ὑποστάσεις φαίνειν ἀνομολογηθῇ, καὶ τὰ τοῦ ψεύδους οὕτω τὴν ἀνακάλυψιν λάξῃ, ἀμφοτέρων τῆς μονάδος καὶ τῆς δυάδος τὸ ταυτὸν καὶ τὸ ἕτερον δεικνυμένων, πόσου θαυμα σμοῦ οὐκ ἀξιωθείη ὁ λογικαῖς ἐν ἐπιστήμαις τοσοῦ τος, ἐκ τοιῶνδε προτάσεων συμπεραίνων τὸ σπουδα ζόμενον; Όμως ἐφεξῆς τὴν οὕτω προταθεῖσαν διαίρεσιν ἐπαναλαβών φάσκει. Εἰ μὲν οὖν ἐξ ἑνὸς, τουτέστι τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα προέρχεται, 2, ἔσται καὶ ταυτὸν αὐτὸ ἑαυτῷ.» Τὸ δὲ ἕτερον εἰς τὸ ἐκ τῶν δύο ταμιεύει κατὰ τὸ ἐξ ἀρχῆς διερμη νεύων ὡς βούλεται· καθ᾽ ὧν ἡ τοῦ λέγειν τούτου ροπή, δόξα δέ γε ἡ ἀληθῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς προέρχεσθαι τὸ Πνεῦμα μυσταγωγούσα, καὶ τὸ ταυτὸν ἐντεῦθεν πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τὸ ἕτερον ἔχειν ἀναχη - ρύττει, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀμφοῖν θεολογοῦσα Πατρὸς καὶ. Υἱοῦ τὴν ταυτότητα πρὸς ἄμφω καὶ τὸν Πατέρα καὶ ετερότητα καταγγέλλει. Οὐδὲ γὰρ αὐτὸ γεννήτωρ, ἀλλ᾽ οὐδὲ γέννημα. Ο δὲ τούτων ἁγιστάμενος, εἰσάγων δὲ, εἰ ἐκ τῶν δύο τὸ Πνεῦμα λέγοιτο, ἕτερον αὐτὸ ἑαυτοῦ εἶναι, καὶ συνθέσεις εἰς τοῦτο ἐπινοῶν, ὡς ἄλλο μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὄν, ἄλλο δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πῶς οὐ καινολογῶν ἐστιν οἷς φθέγγεται; Εἰ γὰρ ὁ Πατὴρ ἀγέννητος ων, γεννήτωρ ἐστὶ καὶ προβο λεύς, τὸ μὲν τοῦ Υἱοῦ, τὸ δὲ τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦ μὲν Υἱοῦ γεννήτωρ, οὐχὶ προβολεύς, τοῦ δὲ Πνεύματος προβολεύς, οὐχὶ γεννήτωρ, ἕτερον αὐτὸς ἑαυτοῦ ὁ Πατήρ, καὶ σύνθετος ἐντεῦθεν. Καίτοι ἡ ἐξ ἀμε φοῖν τοῦ Πνεύματος πρόοδος μία καὶ ἡ αὐτή, τὸ δὲ γεννητικὸν καὶ προβλητικὸν τοῦ Πατρὸς ἄλλο καὶ ἄλλο. 'Αλλ' ὥσπερ οὐ μεριστὸς ἐντεῦθεν ὁ Πατήρ, οὔτε μὴν σύνθετος, ὅτι μὴ τῆς θεότητος ταῦτα μέρη, οὔτε δὴ σύνθεσις, ἁπλῆ γὰρ ἡ θεότης ὑπὲρ πᾶσαν ἁπλότητα καὶ ἀμερής ὑπὲρ πᾶσαν ἀμέρειαν, ἀλλ᾽ Ιδιότητες περὶ αὐτὴν θεωρούμεναι· οὕτως οὐδὲ ἡ ἐξ ἀμφοῖν τοῦ Πνεύματος πρόοδος ἐξίστησιν αὐτὸ τῆς ταυτότητος ἑαυτοῦ, ἡ σύνθετον παριστάνει, ἀλλ᾽ ἐκ Πατρός ἐστι καὶ Υἱοῦ, ἡ γοῦν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἁπλοῦν ἐξ ἁπλῶν, τουτέστιν ἐξ ἁπλοῦ δι᾿ ἁπλοῦ κατὰ τοὺς θεόφρονας. Ινα δὲ καὶ παράδειγμα τὸ ἐξ ἐμπαθοῦς δυοῖν προνου τὴν σύνθεσιν κατασκευάζον, ὡς ἐντεῦθεν ἀνατραπείη τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, καταργηθῇ, καὶ ἐξ αὐτῆς ἀνεξετάστου τὸ κατηργης μένον ἔχον τῆς προφορᾶς, ἐκ τῶν τοῖς θεοφόροις πα- " ραδεδομένων εἰς ἀπεικόνισιν τῆς ἀρχιφώτου Τριά δος τὸ τοῦ ἡλίου τελεώτερον αὖ ἀντιπαραθήσομεν, συνωθοῦντος ἡμᾶς εἰς τοῦτο καὶ πάλιν τοῦ περὶ τὰς αὐτὰς συνθέσεις τολμηρή στρεφομένου καὶ γλώσσῃ καὶ διανοίᾳ. Ἐκ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς τρανοῦται καὶ τοῖς μὴ εἰδότι σχεδόν, ἔχουν ἐκ τοῦ ἡλίου διὰ τῆς ἀκτῖνος ἡ ἔλλαμψις. Καὶ ποῦ τῆσδε διπλόη; ποῦ σύνθεσις; "Οτι μηδὲ τὰ ἐξ ὧν αὕτη διπλόην εἶδεν, ἡ σύνθεσιν, οὔτε τὸ ἐν τῇ ἀκτῖνι φῶς, οὔτε τὸ ἐν τῷ δίσκῳ, καὶ οὐ μᾶλλον τῷ ἑνὶ ἡ ἁπλότης, ἢ τοῖς δυσί. Καὶ ποὺ τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι σύνθετον; Καίτοι ἡ ἐπὶ τῆς εἰκονιζομένης υπερσώτου Τριάδος ἁπλότης τὴν ὑπέρθεσιν ἀσύγκριτον ἔχει τῆς ἐν τῇ εἰκονιζούσῃ Τριάδι θεωρουμένης tia Pater, s asseruit, o uti unitas identitatis, dua litatem esse diversitatis causam, et ex inductione statim idem naturæ inter sese duorum, quod ex unosunt, et cum ipso uno probavit: cum vero duosint Filius et Spiritus, inter eos diversitatem et cum, ex quo sunt, Palre scilicet, diversitatem secundum hypostases demonstravit, sed et idem naturæ in tribus inde coactus affirmavit. Aut igitur, cum dualitas et idem et diversum, ut proxime jamı confessi sumus, exprimat, unitas hoc idem eloquens, et hactenus prolata, secundum hypostases id possidebit, et nullo modo diversum, ut proprietas distinctionis conservari possit, et quænam hæc sit blasphemia, cui non innotescit? aut si necessario et ipsam cum identitate diversitatem etiam secundum hypostases commonstrare fatebimur, et hac ratione mendacium aperte patescet, cum ambo et unitas et dualitas idem diversumque connotent, quanam admiratione dignus non fuerit, qui tantum in dialectica scientia sibi vindicat, et similibus propositionibus intentum comprobat? Nihilominus postmodum sic propositam divisionem repetens infit: • Si itaque ex uno Patre Spiritus progreditur, unus erit idemque cum se ipso. › Diversum vero servat in eo, quod ex duobus est, uti in principio interpretatur, et ut sibi arridet, contra quos sermonis illius impetus confertur, non obstante quod sententia vera sit, quæ ex Patre progredi Spiritum in - ο struit, idemque inde erga Patrem diversumque habere prædicat, sed etiam ex ambobus, Patre nempo et Filio, asseverans, erga utrosque, et Patrem idem diversumque denuntiat. Neque enim ipse genitor est, neque faetus. Qui porro ab his recedit, et introducit, si ex ambobus Spiritus dicitur, diversum a seipso eundem esse, et compositiones in hoc comminiscitur, quasi alius sita Patre, alius ex Filio, quomodo hic suis sermonibus res certas firmasque non innovat? Namque si Pater ingenitus cum sit, genitor est et productor, hoc quidem Spiritus, illo Filii, et Filii quidem genitor est, non productor, Spiritus vero productor et non genitor, alius alque alius a se ipso Pater erit, indeque etiam compositus. Et nihilominus ex utroque Spiritus progressus unus idemque est, sed facultas generandi, et producendi Patris alia et alia. Sed quemadmodum propterea Pater nullo modo in partes scinditur, neque compositioni subjicitur, quod illa deilatis partes minime sunt, et consequenter neque compositio, simplex enim supra omnem simplicitatem Deitas est, et supra omnem indivisionem indivisa, sed proprietates circa ipsam considerata: pari modo neque qui ex duobus est progressus Spiritus ab illius identitate eum exterminat aut compositum coostituit, sed ex Patre est, et ex Filio, ex Patre nempe per Filium simplex ex simplicibus, ex simplici scilicet per simpler, ut divinordn Patrum sententia est. Ut vero exemplum quod ex afectibus obnoxio congre-su, progressionis compositionem.

GEORGI NETOCHITE probaus, ut inde ex ambobus esse Spiritum refel- ἁπλότητος. Ὡς οὖν ἐξ ἑνὸς, οὕτως ἐξ ἀμφοῖν τὸ latur, evertamus, licet ipsa sela pronuntiatione, sine uilo examine allața eversum remaneat ex iis quæ a divinis Patribus ad assimilandam luminis principem Triaden, traduntur, magis accommodatius illud 80lis contra opponemus, cuin nos in hoc rursus compellat, qui cirea easdem compositiones non minus lingua temeraria, quam cogitatione circumvolvitur. Ex sole et radio lumen effulget, quod fere etiam crcis innotescit. Ex sole nempe per radium illuminatio. Εt ubinam hujus duplicitas est? ubi coinpositio? Cum nec unde ipsa est duplicitatem sive compositione agnoscat, neque quod in radio est lumen, neque quod in orbe est, nec minus est in uno vel in duobus quam in uno simplicits. Eadem igitur est et in duobus. Et ubinam est ex ambobus esse compositum? Et tamen quæ in assimilata supra omne lumen Triade simplicitas est, absque ulla comparatione eum, quæ in assimilante Triadem simplicitate consideratur cxsuperat. Uti itaque ex uno, ita et ex duobus Spiritus assertus supra omnem duplicitatem est. Licet tantum quantum, parva ista assimilatio, ut assimilantis sententia est, exprimet. Primum quidem divinorum hypostaseon progresssionem nulli passioni obnoxiam, tumlumen esse Patrem, lumen filium, lumen Spiritum sanctum, trinum lumen et individuum, uti lumen quod est in orbe solari, lumen radius, lumen quæ ex illis egreditur illuminatio. Unum indivisumque deitatis principis Triadis essentiæ, et discernens, secundum ordinem personarum effulsionem. Quemadmodum et ipse sol radius, et lumen unum oșenduntur, tanquam quæ unam essentiam complent, et discreta quod ex sole per radium lumen est: sic indicatur mutua cohærentia, et simul deitatis principes hypostases, et indivise exsistere: neque enim absque Filio Pater est,neque absque Spiritu Filius, neque defuit unquam Patri Filius, neque Filio Spi - ritus. Sicuti neque sol est absque radio, neque radius absque effulsione. Et hoc in exemplum ad luminis datricis Triadis rationem denotandam a diviniloquis Patribus affertur. Cum vero hi multis in locis ac sæpissime in suis divinis dictis ex essentia Patris et Filii conjunctim, et rursus ex essentia Patris, et essentia Filii divisim, sonora voce Spiri• tum sanctum decernant, et divinus Cyrillus in secundo Thesaurorum orationem concinnat, cujus inscriptio: Ex essentia Patris et Filii Spiritum sanctum esse et rectorum dogmatum fulcrum in rebus divinis præcellentissimus Epiphanius in Aucyroto scribit: «Ex eadem essentia Patris et Filii Spiritus.» Et postmodum infert: «Εt ipse enim Unigenitus dicit: Spiritus Patris, et qui ex Patre procedit; et: De meo accipiet.» Indeque demonstrat eandem sententiam inferre, et, Qui ex Patre procedit; set, e De meo accipiet, quid dicent, qui e subsequi sibi autumant, c si Spiritus ex duobus dicatur?» Nam quod est ex eadem amborum essentia, aliud ipsum a seipso dicent? sive, diversum " Πνεῦμα θεολογούμενον διπλόης ἁπάσης υπέρκειται, Καί γε τὸ ἐμφερὲς ὅσον καὶ οἷον ἡ μικρά τις αὕτη ὁμοίωσις κατὰ τὸν παραδόντα παρίστησι, τὸ ἀπαθὲς πρῶτον τῆς προέδου τῶν θεϊκῶν ὑποστάσεων, εἶτα τὸ φῶς εἶναι τὸν Πατέρα, φῶς τὸν Υἱόν, φῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ τρισσόν, φῶς καὶ ἀμέριστον, ὡς φῶς τὸ ἐν τῷ ἡλιακῷ δίσκῳ, φῶς ἡ ἀκτίς, φῶς ἡ ἐκ τούτων ἔλλαμψις, τὸ ἐνικὸν τῆς θεαρχικῆς οὐσίας καὶ ἀδιαίρετον, καὶ τὸ διακριτικὸν τῆς κατὰ τὴν τάξιν τῶν προσώπων έχε φάνσεως· ὡς καὶ αὐτὰ ὁ ἥλιος, ἡ ἀκτῖς, καὶ τὸ φῶς ἐνιζόμενα δείχνυνται, ὡς οὐσίας μιας συμπληρω τικά, καὶ διακρινόμενα κατὰ τὸ ἐκ τοῦ ἡλίου διὰ τῆς ἀκτῖνος εἶναι τὸ φῶς, τὸ ἀλληλουχεῖσθαι, καὶ τὸ ἀχω ρίστως συνυπάρχειν τὰς θεαρχικὰς ὑποστάσεις. Οὐ γάρ χωρὶς Υἱοῦ ὁ Πατήρ, οὐδὲ χωρὶς τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός· οὐ γὰρ ἐνέλιπέ ποτε τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, οὐδὲ τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, ὡς οὐδὲ ἥλιος τῆς ἀκτῖνος χωρίς, οὐδὲ ἡ ἀκτὶς χωρὶς τῆς ἐλλάμψεως. Καὶ παραδειγματικῶς ὁ περὶ τῆς φωτοπαρόχου Τριάδος λόγος οὕτω τοῖς θεοῤῥήμοσιν εἰκονίζεται. Ἐπεὶ δ᾽ οὗτοι πολλαχοῦ καὶ συχνάκις ἐν ταῖς σφῶν θεοσόφοις θεολογίαις ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ συνημμένως, καὶ πάλιν ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς ἰδίᾳ, καὶ ἐκ τῆς ουσίας Υἱοῦ μεγαληγόρως Πνεῦμα τὸ ἅγιον δογματίζουσι, καὶ Κύριλλος ὁ θεσπέσιος ἐν τῷ δευτέρω τῶν Θησαυρῶν λόγον συντίθησιν, οὗ ἡ ἐπιγραφή, • Ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον·» καὶ ἡ ἄγκυρα τῶν ὀρθῶν δογμάτ των, ὁ τὰ θεῖα πολὺς Επιφάνιος ἐν τῷ ᾿Αγκυρωτῷ φησιν· ὁ ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱου τὸ Πνεῦμα· κ καὶ καθεξῆς ἐπάγει· ι Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογενής λέγει, Τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται· κἀντεῦθεν τῆς αὐτῆς διανοίας ἐκ τῆς κατασκευῆς ἀριδήλως δεικνύει τὸ, ι ἐκ τοῦ Πατρὸς εκπορευόμενον,» καὶ τὸ «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται·, τί ἐροῦσιν οἱ τοιαῦτα φάσκοντες ἔπεσθαι, «εἰ τὸν Πνεῦμα ἐκ δυοῖν λέγοιτο;» Αρα τὸ ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας ἀμφοτέρων ἕτερον αὐτὸ ἑαυτοῦ εἶναι φήσου σιν; ἢ τὸ ἕτερον ἑαυτοῦ εἶναι φάναι τὸ ἐκ τῆς αὐτ τῆς οὐσίας αἰδεσθέντες, καὶ συγκεχωρηκότες τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ὑπάρχειν, καὶ μὴ τὸ ἐξ ἀμφοῖν ἄλλο, τὸ εἰς ἀναίρεσιν τούτου παραχθὲν σφίσιν αἱρήσονται, τὸ ἐξ έμπαθοῦς ἑκατέρων συνελεύσεως σύνθετον, ἐπείπερ ἀνάγκη ἐκ τῶν προτεινομένων, καὶ κατασκευαζομένων αὐτοῖς; Αλλ' ὅπηπερ ἑκατέρωθεν ἀπάγεσθαι συνελαύνονται, ὁποῖον ἂν ἔλωνται, προφανές, ἵλεως δ' εἴης, Κύριε. Οὐ γὰρ ἡμεῖς ταῦτα, οἱ δέ γε τῆς ἀληθείας σου ἐπηρεαστεί. Ταύτης γε μὴν τὸ ἀπε σχοινισμένον ἄρα πρὸς τούτοις, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, ἐνταῦθα γράμμασιν ἐγκεχάρακται τὸ τοσοῦ τον θρίαμβον ἐσχηκός, ὡς μηδαμή μηδαμώς εὑρισκό μενον τῶν ἱερογραφικών δογμάτων, καὶ παραδόσεων οπουδήποτε. Οἱ τοῦτο συστῆσαι σπουδάσαντε; ἐν τῇ καταρχὰς κινήσει τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὑποθέσεως καινοτρόπω νεογραφία παρέδοσαν διασπείραντες, καὶ ἑαλωκότες τὸ τῆς συσκευῆς ἐκκαλύψαντες ώμο λόγησαν. Τούτό γε μήν τοῦτον τὸν τρόπον τῆς ἀλ

θείας ἔχον τὴν ἔκπτωσιν εἰδόσιν οἰοισδήτισι θριαμ- 1 δεύεται. Πλὴν καὶ θεοφόρων ἡ δυὰς ὁμωνύμων, ὧν ὁ μὲν τῶν Νεοκαισαρέων, ὁ δὲ τῶν Νυσσαέων φωστὴρ ἀνεφάνη, τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐκ μόνου είναι βεβατου» μένη διασαφεί. Ο μὲν γὰρ ὁ φερωνύμως θαυμα τουργός δε θειοτέρας ὀπτασίας τὴν ἀληθῆ πίστιν ἐμυήθη παρὰ τοῦ ἐπιστηθίου καὶ Εὐαγγελιστοῦ Θεοῦ λόγου, μεσιτευούσης τῆς Θεομήτορος· ὁ δὲ ὁ θαλ ληπτος Νύσσης τὸν τοῦ ὁμωνύμου συγγραφόμενος βίον, εἰς ἀνάγνωσιν ἐπ' Ἐκκλησίας κατ' έτος προτεθειμένον, τά τε τῆς ὀπτασίας διηγεῖται, καὶ τὰ τῆς ἀποκαλυφθείσης ἐκτίθεται πίστεως ἐν ᾗ μετὰ τὸ ἐκτεθῆναι, «Εἷς Θεός Πατήρ λόγου ζῶντος, καὶ ὅσα ἐξῆς περὶ τοῦ Πατρός, περιλαμβάνεται τὸ, ο Εξ; Κύριος μόνος ἐκ μόνου, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, Λόγος ἄναρχος.» Καὶ μετά τινα, ο Υιός, ἀλήθεια ἀληθινοῦ Πατρός., Ο αὐτὸς Νύσσης ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλίᾳ φησίν· ο Ο γὰρ μονογενής Λόγος ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς θείας Γραφῆς ὀνομάζεται· καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται. Ει γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησίν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Οὐκοῦν τὸ μὲν Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Χριστοῦ Πνεῦμά ἐστιν· ὁ δὲ Υἱὸς ἐκ τοῦ Θεοῦ ὤν, οὐκέτι καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετικὴ ἀκολουθία αὕτη.» Ο γοῦν ἐκεῖσε τὸ ο μόνος ἐκ μόνου, ο τοῦτο ἐνταῦθα τὸ 4 μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα,» τὸ αὐτοῦ δηλαδὴ ὑπάρχειν ἐκ μόνου Πατρός· καὶ δῆλον ἔτι μᾶλλον ἐκ τῆς ἐπαγωγῆς, ἧς ἐπάγει ὁ εἰρηκώς, . Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγε ται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται,» του τέστιν ἐξ ἀμφοῖν. Οὕτω δὴ καὶ κεφαλαίου τοῦ δευ τέρου επισκεφθέντος τὸ τρίτον ἤδη ἐπισκεψώμεθα, κατ᾽ ἔπος οὕτω διεξιόν. "Ετι εἰ λέγουσιν ἐλεγχόμενοι, ὅτι μὴ δεῖν παρὰ τὰ ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ κείμενα όμο λογεῖν, ἀποκρίνονται, ὅτι καὶ τὴν τοῦ ὁμοουσίου φω· νὴν μὴ εὑρισκομένην ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ ἐν τῷ Συμ βόλῳ οἱ Πατέρες τεθείκασιν, φαμὲν, ὡς ἐκεῖ μὲν εἰ μὴ τοῦτο ἐλέγετο, κίνδυνος ἦν τοῦ Πατρὸς ἐλάττονα τὸν Υἱὸν νομισθῆναι. Καίτοι καὶ εἰ μὴ αὐτῇ φωνῇ ἐν τῇ Γραφῇ κεῖται, ἀλλ᾽ οὖν τὸν Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, ταυτοδύναμόν ἐστιν· ἐνταῦθα δὲ τίς ἡ esse a seipso firmare illud ex eademn essentia reveri- ›i, ideoque concedentes unum et idem exsistere, et non esse aliud, quod ex ambobus est, quid ad hoc evertendum attulerunt ex utriusque nempe passioni obnoxio congressu compositam eligent, quandoquidem id necessario concluditur ex iis quæ ipsi proponunt, aut comprobant? Sed quodcunque ex his duobus compulsi elegerint, clarum remanet, sed sis nobis propitius Domine, neque enim nos similia, sed qui veritati tuæ insidiantur. Ilinc inter alia sejuncluni a reliquis, ex Patresolo, Htteris incisum, tantumdem apud ipsos traductum, quod nunquam nec ullo in loco inter sacra dogmata scripto tradita, et traditivnes ubicunque gentium sint, reperitur. Qui id probare incubuerunt, in primo hoc ecclesiastici argumenti metu, de novo adinventunt seriptioni deman darunt, et in varias partes insinuarunt, et depre hensi postmodum detecta fraude, rei molitionem fassi sunt. At hæc veritatis abolitionem in se continere apud eos qui vel minimum sapiunt, proelamatum est. Prætereaque divinorum Patrum cognowines bini, quorum alter quidem Neocaesariensium, alter Nyssenorum lumen illuxit, Filium ex solo esse confirmantes, aperte sane explanant; namque qui cognomine Thaumaturgus audit, divino visu. fidem rerum ab Evangelista theologo. et qui in pectus Domini recubuit, Dei Matre interventrice edoctus. est. Et lumine aflatus Nyssenus sibi cognominis. vitam et ros gestas. scribens, visum singulis annis - in eeclesia legi solitum enarrat, et fidem revelatam prosequitur, in qua post illud: • Unus Deuts Pater Verbi viventis, › et quæ de Patre subsequuntur, habentur: • Unus Dominus solus ex solo.. Deus ex Deo, Verbum absque principio. Εt paucis additis: ‹ Filius, veritas veri Patris: ▸ Idem Nysse-· nus, homilia in orationem Dominicam inquit: «Verbum enim unigenitum ex Patre a divina Scriptura. nuncupatur; nee ultra oratio proprietatem illius extendit, Spiritus vero sanetus, et ex Patre dicitur et ex Filio esse astruitur. Quisquis enim, ait, Spiritum Christi non habet, hic illius non cal. Itaqua Spiritus qui ex Dee ost, et Christi Spiritus est, Fi lius verò ex Deo exsistens, Spiritus neque est, neque dicitur, neque contra vertitur habitualis ἀνάγκη ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ista sequela. Quod igitur ibi est, e solus ex solo, μὴ εὑρισκόμενον ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ; τί κινδυνεύει παρὰ τοῦτο ἡ παραδοθείσα θεολογία; Πάντως οὐδεμία. Μᾶλλον μὲν οὖν ἐκ τῆς προσθήκης ταυτησὶ καὶ πολλὰ ἀνακύπτει τὰ ἄτοπα, οἷον ἡ διαρχία, καὶ τὸ σύνθετον δικεῖν τὸ Πνεῦμα,καὶ ἕτερα μυρία.» Πρῶτον μὲν εἰς τὸ καθ' ὧν φησι μὴ δεῖν παρὰ τὰ ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ κείμενα ὁμολογεῖν, εἰ λέγουσιν ἀποκρινόμενοι, ὅτι καὶ τὴν ὁμοουσίου φωνὴν μὴ εὑρισκομένην ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ, τεθῆναι τοῖς Πατράσιν ἐν τῷ Συμβόλῳ, ού τινα τῶν πρὸ ἡμῶν τῶν ἡμετέρων οἶδα κινήσεσιν αυθορμήτοις έγγραφον ὑπὲρ τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν εἰρήνης ἀγῶνα ποιησαμένων. Εὕρηνται γὰρ ἔνιοι τούτων οὕτω διατεθέντες καὶ μάλιστα τῶν πολυθρυλλήτων τοῦτο δὴ τὸ ὁμοούσιον εἰς τὸν λελεγμένου hoc in hoc loco, ‹ nec ultra oratio proprietatom. illius extendit, › hunc nempe ex solo Patre exsistere quod ex ipsa inductione, quam ipse subjungit mianifestius deprehenditur: • Spiritus vero- sanclus ct ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur, › ex ambobus scilicet. Hoc modo capite secundo examinato, tertium jam invisamus hisce verbis digestan: «Adhue dom redarguuntur, non esse asserenda alia præter ea quæ in divinis Litteris continentur, respondent, vocem consubstantialis nullum esse in divina Scriptura, et lamen Patres eam in Symbolo apposuisse. Dicimus, quod si ibi ea non apposita fuisset, periculum fuisse, ne Filius minor Patre reputaretur. Et licet non eadem voce in Scriptura

τῶν δι' οὓς ταῦτα ὁποιουσδήτινας, εφόσον ἔφθασε γνῶνας, προβαλλομένους, οὔθ᾽ ἡμῶν τινα τῶν εὐαριθ. μήτων· ὁπουδήποτε τῶν ἡμετέρων λόγων εἰσενεγ κόντα, καθ' ὧν ὑπερεξετάθη τῆς κακίας ὁ κολοφών. Πῶς γὰρ ἂν μυρίων αυτόχρημα προκειμένων, τῶν ι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἐν ἁπάσαις θείαις Γραφαῖς τῶν θεολογία διαπρεψάντων, καὶ τῶν «ἐξ Υἱοῦ καὶ δι' Υἱοῦ, διατρανούντων Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ δὲ τὸ ἐκπορεύεσθαι λαμβάνουσιν εἰς ἀντίθεσιν, ταύτην ἀποτρέπουσιν ἐμφανῶς ἤ τε προσεχῶς τεθεῖσα ῥῆσις Επιφανίου τοῦ οὐρανόφρονος, ἡ τὸ αὐτὸ καὶ μὴ ἄλλο κατά σημασίαν παριστώσα, τὸ «ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρός, ο καὶ, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο λοιπαί τε τῶν θεηγόρων τῇ τοῦ πρώτου κεφαλαίου exprimatur, attamen illud: Ego et Pater unum su- νοῦν εἰληφότες ἐπὶ συστάσει του σκοπουμένου, ούτε mus, id idem connotare. Hic vero quæ necessitas est, dicere Spiritum ex Filio procedere, quod in divina Scriptura non reperitur? quodnam in hoc periculum subit nobis tradita theologia? Plane nullum. Quinimo ex additione simili multa enascuntur absurda, nempe duplex principium, et compositum videri Spiritum, et innumera prope alia.»Primum quidem in id quod adversus eos dicit, non esse afferenda alia præter ea quæ in divinis litteris continentur, si respondeant, etiam consubstantialis vocem nulla cum sit in divinis litteris, tamen Patres eam in Symbolo apposuisse, nullum ex omnibus nostris, qui nos præcesserunt et motibus propriis ducti suum studium de ecclesiastica unitate scripto consignaruut (ex his enim nonnulli ita affecti, et ἐπισκέψει διειλημμέναι, καὶ φωνῶν διαφόρων ἐν præcipue qui commendationis fama laudabiles fuere), hoc consubstantiale ad proprium propositum confirmandum, in banc sententiam accepisse: neque in quorum favorem similia afferuntur, quicunque illi sint, quantam ipse cognoverim, proposuisse, neque ex nostris quemquam qui faciie numerari possunt, et adversus quos improbitatis summa longe lateque elusa est, suis commentariis insinuasse. Qua enim ratione cum sexcenta propemodum ad manus sint, quæ ex Patre et Filio in omnibus diviwis scriptis rebus theologicis exponendis illustrium Patrum necnon ex Filio et per Filium aperte edicunt Spiritum sanctum? Quod si procedere contra opponunt, palam oppositionen evertunt, tum proxime positum dictum coelesti mente præditi Epiphanii, quod eumdem nec alium inferre significatum • procedere ex Patre, s et. De meo accipiet» decernit, tum reliquæ divinorum Patrum in primi capitis examine laudatæ voces aliæ quæ ‹ ex Patre et Filio ▸ insonant, et ad id ipsum magis perspicue declarandum concurrerunt, nec non etiam, quæ Deum ipsum Verbum testantur in divino Evangelio dixisse, progreditur et effunditur, quod illud dixerat procedit, et tandem quæ nos in similibus, quorum syllabæ eamdem sententiam tinniunt, divinos nostres Patres audientes, in medium attulimus, contentionibus vero dediti, et dissensionibus studentes illis non suadentur, sed palam adversantur. Post modum illud quoque considerandum est, capitis νωμένως ληφθησομένων φανήσεται τὸ λεγόμενον. Ού bujusce auctorem, cum fassus sit, ex eodem vocum divinæ Scripturæ significatu Patres consubstantiale tradidisse, et ex Arianorum tempestate pericalum imminens depellentes, ea quæ Scripturæ et ex Scriptura decrevisse; his quantum res nostra confirmetur, nemini non notum est. Tum deinceps e ventre deprompta promit:Hie vero quæ necessitas est?» et quæ sequuntur. Ad hæc cum multa suppetant dicere, nempe improbitatis periculum, ex illo etiam theologicorum dictorum ex Filio et per Filium iidem Patres procul amoventes, et qui eos subsecuti sunt in universathus congressibus præclarissimi, instar speculi evidenter alios illuminarunt, imped'or, cum in erant τοῖς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ φωτουμένων, καὶ τὸ ταυτὸν εἰς συνδρομὴν σαφηνείας δεικνύμεναι, καὶ αἱ τὸν Θεὸν Λόγον αὐτὸν τῷ θείῳ μαρτυροῦσαι Εὐαγγελίῳ, πρόεισιν εἰπεῖν, καὶ προχεῖται, οἷς εἴρηκεν, ἐκ. πορεύεται, καὶ τέλος οἷς ἡμεῖς ἐν τούτοις, ὧν εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοια, αἱ συλλαβαὶ φέρουσι, στέργοντες μὴ ζυγομαχεῖν, πειθόμενοι τοῖς θεοφορήτοις εσμέν. Οἱ δ' ἐν τοῖσδε τὸ ζυγομαχεῖν ᾑρημένοι ἀπειθεῖς αὐτοῖς ὁρῶνται, καὶ περιφανῶς ἀντικαθιστάμενοι. Επειτα κἀκεῖνο θεωρητέον, ὡς ὁ τοῦ κεφαλαίου γεν νήτωρ ὁμολογήσας ἐκ τοῦ ταυτοδυνάμου τῶν φωνῶν τῆς θείας Γραφῆς παραδούναι τοὺς Πατέρας τὸ ὁμοούσιον καὶ ὡς τὸν ἐκ τῆς ᾿Αρειανικής ζάλης κίν δυνον ἀναιροῦντες παραδεδώκασι, καὶ τὰ τῆς Γρα φῆς καὶ ἐκ τῆς Γραφῆς, ἀφ᾽ ὧν ὅση τις ἡμῶν ἡ συγκρότησις δήλη. Εἶτα καὶ τὰ ἀπὸ κοιλίας ἐπάγει· • Ενταῦθα δὲ τίς ἡ ἀνάγκη; ο καὶ τὰ ἑξῆς. Πρὸς γοῦν αὐτὰ πλεῖστα ἔχων ἐρεῖν, οἷον κίνδυνον κακίας καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς 4 καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ δι᾿ Υἱοῦ, θεολογίας οἱ αὐτοὶ Πατέρες ἀποδιοπομποῦντες, καὶ οἱ καθεξῆς ἐν ταῖς παγκοσμίοις συνελεύσεσι διαλάμψαντες, διαφανῶς ἐνοπτρίζονται, είργομαι διά βραχέων φάναι προθέμενος. Εἰ καὶ οὕτω δὴ μὴ τῆς προθέσεως διαπίπτω, ἐκ τῶν εἰς ἕκαστα τοῦ ζητήματος πολυαρίθμων ὄντων ἑλκόμενος κατ' ανάγκην ένια παρατίθεσθαι, κἀντεῦθεν όπωσοῦν ἐμπλατύνεσθαι, ὅμως ἐκ τῶν τοῦ σύνεγγυς διαληφθέντος ἐξ ὀνόματος θείου Πατρὸς, ἡ καί τινων κατ' αὐτὸν ἐστετω καὶ γὰρ τὴν ἀγχοῦ τεθειμένην ῥῆσιν, οὕτω τί θησιν ἐντελῶς, «Πνεῦμα ἅγιον οὐ συνάδελφον, οὐ πατράδελφον, αλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ,» καὶ ἐφεξῆς ὡς κατέστρωται. Τῶν γὰρ Πνευ ματομάχων σπευδόντων ἀποφῆναι κτίσμα τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον, καὶ λεγόντων, Εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἄμφω, δύο ἀδελφοὶ, καὶ δύο Υἱοὶ, καὶ πῶς Μονογενής; μου νονουχί φησιν ὁ θεῖος μυσταγωγός, Οὕτως ἐκ τοῦ Πατρὸς ἄμφω, ὡς καὶ ἐξ ἑτέρου εἶναι τὸ ἕτερον, καὶ τούτου περ εἰς κατασκευὴν λαμβάνει τῶν ἐκ τῆς θεοφθόγγου Κυριακῆς φωνῆς ῥήσεων εὐαγγελικῶν τὸ διττὸν τῆς, Ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, λεγούσης, καὶ τῆς, ὁ Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο τῆς αὐτῆς ἐν νοίας παριστῶν ἑκατέρας, καὶ τὸ συνάδελφον, καὶ

πατράδελφον ἐντεῦθεν ἀποῤῥαπίζει, καὶ τὸ μονογε- animo sit brevibus ne expedire, licet hac ratione μπ νὲς συνιστᾷ, καὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν διαρρήδην ἀνακηρύτ τει· διὸ καὶ μετά τινα επιφέρει λέγων· ο 'Αλλ' ἐμεῖ τις, Οὐκοῦν φαμεν δύο εἶναι Υιούς, καὶ πῶς Μονογενής; Μενούνγε σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέρων.» Καὶ ὁ Νύσσης ἔνθεος ἱεράρχης τὰ αὐτὰ διδάσκει ἐν οἷς ἐκ τοῦ πρώτου καὶ τῆς αἰτίας τὸν μὲν Υἱὸν προσεχῶς, τὸ δὲ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς δογματίζει, διὰ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι, ἐπάγων ἑξῆς, ο Ὥστε καὶ τὸ μονο· γενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ , τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενὲς φυλατ τούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» Εἰ ταῦτα τὸ βέβαιον ἔσχηκε, που τὸ συνιστάμενον ἕξει κατὰ τοὺς τῆς εὐσεβείας προ βόλους, καὶ μὴ τὸ σφίσιν ἀντίῤῥοπον τὸ μὲν ὁμοούστον τεθεῖναι λέγειν, κίνδυνον ἀφανίζον, τοῦ λέγε σθαι τὸν Υἱὸν ἐλάττονα τοῦ Πατρὸς, ἐνταῦθα δὲ δένα κίνδυνον ἀντεπάγειν ὑπάρχειν τῆς ἐξ Υἱοῦ καὶ δι' Υἱοῦ θεολογίας ἀπούσης, αφ' ἧς ἀνίστασθαι, καὶ μᾶλλον ἀνακύπτειν μυρία τὰ ἄτοπα, εἴπερ ὡς ἐκεῖσε τὸ ὁμοούσιον εἰς ἀποσόβησιν ἐῤῥέθη τοῖς Πατράσι τῶν βλασφημούντων εἰς τὸν Υἱὸν, οὕτως ἐνθάδε τὸ ι ἐξ Υἱοῦ τε καὶ δι' Υἱοῦ» εἰς καταστροφήν της γλωσσαλγίας ἐθεολογήθη τοῖς θεοφόροις τῶν δυσφη μούντων εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ποῦ δὲ καὶ παρά δύσις ἡ ι ἐκ Πατρὸς μόνου» νέα νομοθεσία, καὶ οὐχὶ μᾶλλον τοῖς θείοις διδασκάλοις ἀντιπαράταξις; 'Αλλά καὶ ἡ πρὸς τοῦτ' αὐτὸ τὸ μὲν μηδεν λυμαντικὸν εἶναι τῆς ἐκ τοῦ Υἱοῦ θεολογίας ἀποπεμπομένης φωνούν τος, ἐνίων δὲ τῆς αὐτῆς μοίρας παραβιασθῆναι τοὺς ἁγίου; φάναι ταύτην λεγόντων εἰς αἱρέσεων ἀπορ ῥάπισιν, καὶ δεῖ παρατρέχειν, καὶ μὴ κατέχειν, ἡ πρὸς τοῦτ' αὐτὸ τοῖσδε δευτέροις ἀπολογία κατὰ και= ροὺς ἡμετέρα, καὶ τῷ ἑτέρῳ δὲ νῦν, ὡς ἡ τῆσδε παρόρασις καὶ ἀθέτησις τῶν ἐξ αὐτῆς ἀπωθουμένων αἱρέσεων ανανέωσις ἔσται κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην καὶ ἀναγόρευσις· πῶς τῇ τῆς ἀληθείας ἁπλότητι ὡς στοι χοῦσα οὐχὶ τὸ κατάδηλον ἐπιφέρεται; Πρὸς δέ γε τὸ σύνθετον καὶ τὸ τῆς διαρχίας, & καὶ τῷδε παρενεί ρει τῷ κεφαλαίῳ, καὶ καθεξῆς ἅ φησι «τῶν ἀτόπων a proposito mihi scopo decidam, dum ad quæstiomis singula, quæ fere innumera sunt, necessitate quadam cogor nonnulla tantummodo apponere, indeque quomodocunque prolixiore uti sermone. Nihilominus ex jam prope de nomine laudato divino Patre, aut quibusdam ad mentem ipsius breviter laudandis dictum manifestabitur. Namque sic non multo ante recitatum dictum ita profort integrum: «Spiritus sanctus non frater fratris, 'non Patris frater, sed ex ipsa essentia Patris et Filii, et quæ sequuntur, uti supra digesta sunt. Cum enim Spiritus hostes contenderent, Spiritum sanctumn creaturam demonstrare, dicerentque: Si ex Patre uterque, duo fratres et duo filii, et quomodo unigenitus? tantum non divinus doctor inquit Ea ratione uterque ex Patre est, ut ex alio alius sit, et ad hoc comprobandum ex divina Domini voce duplex dictum Evangelicum assumit, quod ex Patre procedere asserit, et quod • Ex meo accipiet,» ejusdem esse sententia utraque confirmans, indeque et fratris fratrem, et patris fratrem longe pellit, et Unigenitum corroborat, el ex utroque palam deprædicat, ideoque non post multa subjungit dicens: «Sed dixerit quispiam, Dicimus ergo duos filios esse, et quomodo unigenitus? At tu quis es, qui Deo contradicis? Etenim si Filium vocat qui ex ipso est, Spiritum vero sanctum, qui ab utrisque.. Eadem et divinus hierarcha Nyssenus docet, dum ex primo et causa Filium quidem contigue, Spiritum ve o per illud, quod contigue est, decernit, per Filium scil cet, subdeus illico:. Ut et unigenitum indubitatum in Filio sit, et Spiritum ex Patre esse minime dubitetur, Filii mediatione, et sibi ipsi unigenitum conservante, et Spiritumn a relatione ad Patrem non arcente. Hæc si firma ac stabilia sunt, ubinam subsistet adversus pietatis propugnatores quod affertur, et non penitus decidet, consulstantiale quidem appositum periculum repellere, ne dicatur Filius minor Patre; hic vero nnllum imminere periculum dictis theologicis ex Filio et per Filium esse: ex quibus assurgunt imo potius emergunt innumera absurda, si uti ibi consubstantiale έπεσθαι μυρία» κατὰ παράλειψιν, ἐπεὶ καθ' ὧν Da Patribus insinuatum est ad refellendos eos qui ἄρα ἐπινενόηται πρότερον κατὰ τῶν Πατέρων ἐναπο- in Filium blasphemabant, pari modo hic et ex τείνεται, οἳ τὸ αὐτὸ καὶ μὴ ἄλλο τό, «Ἐκ τοῦ Πα Filio et per Filium, ad eorum loquacitatem comτρὸς ἐκπορεύεται, καὶ τὸ, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,, pescendam, qui blasphemant in Spiritum sanctum κατά διάνοιαν δογματίζουσι, καὶ ὅσα τῆς αὐτῆς traditum est. Ubi vero traditio est, quæ ex Patre θεολογίας ἀνωτέρω καθαρῶς διειλήφαμεν, καὶ ὑπὲρ solo recens in theologiam introducta decernat? αὐτῶν ἡμεῖς ἐξ αὐτῶν κατὰ τὸ ἐνὸν ἀπολελογήμεθα, Annon ista potius est adversus divinos nostros αὐτοῖς ἀρχούμεθα τούτοις, καὶ εἰ μυριάκις ἐπινοη- doctores ex adverso instructio? Sed ad hoc ipsum, θεῖεν μυρία, ἐξ αὐτῶν ὁ ἀπόλογος ἔσεται. nihil nempe ‹ ex Filio, dictum theologicum si amandetur damni inferre eodem clamante, aliis vero ejusdem sortis hominibus dicentibus coactos sanctos illa pronuntiasse, ad refellendas hæreses, hæc, inquam, negligenda, nec illis animum figendusu esse, nostra secunda Apologia suo dictata tempore, et alio quoque capite nunc illius neglectus, et improbatio earum bæresum quæ per ipsam improbantur, necessario omnino innovationem esse, et plenam declarationem, quomodo cum veritatis simplicitati concordet, non ou nibus innotescit? Adl com. ositum vero et duo principia, quæ huic quoque capiti implicat, et servata serie que ait «junumera consequi absurda, nec illa commemoret, cum adversas Patres in quos antea con-

cinnata erant, dirigantur, qui idem nec,aliud tum illud cex Patre procedere, tum illud ‹ de meo accipiet, significare decernunt, et ea quæ ejusdem theologiæ supra aperte complexi sumus, nos ex eorumdem sanctorum penu, uti fieri potuit, respondimus, ideoque his ipsis acquiescimus, et licet, isti infinite alternatis vicibus innumera commenti fuerint, ex his paratissime respondebitur. ΤΟΥ ΑΥ̓ΤΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΔΙΑΚΟΝΟΥ ΤΟΥ ΜΕΤΟΧΙΤΟΥ ΑΝΤΙΡΡΗΣΗΣ ΤΩΝ ΩΝ ΣΥΝΕΓΡΑΨΑΤΟ ΜΑΝΟΥΕΛ Ο ΤΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΝΕΨΙΟΣ. EJUSDEM GEORGII DIACONI METOCHITE EORUM QUE SCRIPSIT MANUEL CRETENSIS NEPOS REFUTATIO. α'. Πρόσταξις ή θεόφθογγος ε τας Γραφάς έρευ ναν» ἐπιτρέπουσα πολλοῖς μὲν ἐν δόγμασι τοῖς περὶ Θεοῦ μᾶλλον δὲ τούτοις ἐν ἅπασι καὶ λοιποῖς ἄλλοις ζητήμασιν ἐκκλησιαστικοῖς τὸ τοῦ παρρησιάζεσθαι παρίστησιν ἀπαραίτητον· οὐχ ἧττον δ᾽ εἰ μὴ καὶ μᾶλλον ἔν τε τοῖς εἰς τὸ θεῖον λόγοις, ἐν ἑτέροις τε τοῖς εἰς ἐξετάσεως ἀγωνίαν ἐπὶ τῇ ἐνσκηψάσῃ διχονοίᾳ τῶν ἑκατέρων Ἐκκλησιῶν, αἱ τὸ ἄκρον ἀρχῆθεν ἔσχον τῶν ὁπουδήποτε γῆς δεξαμένων τὸ σωτήριον κήρυγμα. Οι μέν τοι τῆς ἡμετέρας φυλαρχίας ἄρτι ἀκρατῶς ἐπὶ τῇδε τῇ ἀμφισβητήσει κατὰ τῶν τῆς Ρωμαϊκῆς ἐθναρχίας φερόμενοι οὐκ οἶδ' ὅπως ἐξίστασθαι τῆς θεογονουμένης ταύτης Ερεύνης ὀπτάνουται, καὶ ταῦτα θείων Γραφῶν προσάπτοντες ἀθετήσεις ἐκ πρώτης καταφορᾶς· καὶ οἱ μὲν τούτων οἱ πρώτιστοι καὶ μεγάλης εμφορηθέντες δυνάμεως ὁμωνυμιῶν ἑτερότησι καὶ συνθολώσεσιν οἰκείων ἐπινοιῶν τὸ καθαρὸν τῆς διανοίας τῶν πατρικῶν θεο πνεύστων ῥημάτων, τὸ τὴν ὁμοφροσύνην τοῖς διαστα μένοις ἀστράπτον ἔσπευσαν συγχέαι καὶ παρακρού σασθαι· οἱ δὲ τῶν αὐτῶν θείων λογίων πῆ μὲν ἀλλοιώσεσι ταῖς ἐξ ἀφαιρέσεων, πῆ δὲ παραφθοραίς ταῖς ἐκ παρενθέσεων, πῆ δὲ καὶ πλασματικαῖς όλο κλήροις χρήσεων συσκευαῖς εἰσάπαν ἐμηχανήσαντο παρατρέψασθαι. Οἱ μὲν οὖν ἡμέτεροι διάφοροι λόγοι περὶ τούτων διαλαμβάνουσι τελεώτερον, καὶ τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος ανακαλύπτουσι, σφίσι δὲ τοῖς τοιούτο τρόπως κεκινημένοις, καὶ μάλιστα δὲ τοῖς ὑπεροχήν ἐκείνοις ἐσχηκότι μεγαλειότητο; ἱκανὰ τὸ σφάς ἡμᾶς διαφόροις καταδικάσαντας καταδίκαις, καὶ ταῖς ἐν κώδικι λογογραφηθείσαις ἀποκηρύξεσι παρ' ἡμῶν τα καθειργμένων τῶν πρὸς αὐτὸν ἐλέγχων ἐγγράφως ἐκτεθειμένων, ἀπείπασθαι τὸν ἐν διαλέξεσιν ὅλως ἢ γραφαῖς ἀπαιτούμενον ἐξ ἀνάγκης ἀπόλογον, καὶ μᾶλλον ἀπηνέσιν ὑπερορίαις καὶ φρουρεῖς ἀσφαλε Præceptum illud a Deo traditum, in multis, quæ & de Deo pertractant, dogmatibus, quin imo in illis omnibus et reliquis aliis ecclesiasticis quæstionibus, Scripturas scrutari adhortaus, non posse nos libere fidenterque ab eorumdem sermone declinare, commonstrat, nec minus, quin etiam multo magis ab iis qui de Deo tractant, discursibus, aliisque difficultatem et ambiguitatem afferentibus, in præsenti hoc ambarum Ecclesiarum, quæ primas omnium ab inito ubique gentium post evulgatum salutarem cultum exceptumque obtinuerunt, dissidio. Nostri siquidem homines hoc tempore admodum intemperanter in hac adversus Romanos controversia invecti, nescio qua ratione a Deo præcepta simili investigatione desiliant, et quod pejus est, primo ipso impetu divinas Scripturas pervertant. Εt horum qui primario loco sedent, et magno dominatu constipantur aliis atque aliis homonymiis, et de proprio confusis sententiis purum ac integrum dictorum divinorum Patrum siguificatum, quod concordiam dissidentibus manifeste insinuant, perturbare protrudereque conati sunt; alii nunc divinorum eloquiorum immutationibus, dictionum detractione, nunc corruptionibus, additione, nunc etiam integris dictorum de propriis excogitatorum molitionibus prorsus evertere accurarunt. Nostri itaque de hisce tractatus perfectius rem peragunt, et veritatis lumen relegunt. Ita vero affectis, et potissimum iis qui dignitatis eminentia præfulsere, suffecerint, postquam nos va - riis suppliciis mactarunt, et in nos variis abdicationibus in codice descriptis animadverferunt, que a nobis vinclis custodiisque circumœnitis ad cos refellendos conscripta sunt, ut inposterum vel in colloquiis vel in scrip'is necesc

lis et tutioribus custodiis res nostras constabillant, et suum in verbis divinis errorem confiteanllant, et suum στέραις τὰ καθ' ἡμᾶς ἑδραιώσασθαι, καὶ τέλος τοὺς sariæ responsioni renuntient, ct severioribus exiσφετέρους ἀνομολογῆσαι τὸν ἐν τοῖς θείοις ἔπεσιν ὅλισθον. Ικανὰ ταῦτα τῆς σφῶν ἀλογίστου μανίας εἰς τράνωσιν, καὶ τῆς τοῦ εὐθέος εκπτώσεως εἰς παράστασιν, εἰ καὶ δυναστείας σπουδή, καὶ πλήθους ὁρμὴ, καὶ ἡ καθ' ὧν ἐκ προλήψεως τῆς κακίας ῥοπὴ παρατρέχειν αὐτὰ καὶ παραποκρύπτειν θρασύνεται. Καὶ τούτων οὕτω προβάντων τοῖς ἀπαραμίλλοις ἐκεί ναι, λόγου σθένει καὶ περιφανείᾳ λοιπῇ, καὶ τῶν ἐφεξῆς τῆς αὐτῆς συμμορίας φθασάντων γραφὰς συνθέσθαι κατὰ τῆς ὑποκειμένης εἰς κοινὴν καταφορὰν πραγματείας σπουδαῖον ἡγησαμένων, μὴ ἐμφανεῖς, ἀλλ' ἀποῤῥήτους ἡμῖν γενέσθαι, κατὰ τὸν ὅμοιον τρότον τοῖς προαγοῖς, ἐπειδὴ τῶν μεταγενεστέρων και τα ξήσεις αὐτῆς, χρόνος γὰρ ὁ ἐκεῖθεν ἐς δεῦρο εἰς ὅλας ἐτῶν δεκάδας ἐκτέταται, σχεῖν ἡδυνήθημεν, δεῖν ᾠήθημεν ἐπισκέψασθαι, ὅπως αὗται τῇ κατὰ κέλευσιν ἄρα Δεσποτικὴν τῶν Γραφῶν ἐρευνήσει συμφέρονται. Καὶ προηγησαμένης ετέρας τὴν προκει μένην τήνδε δευτέραν ἀθρῆσαι διανοούμεθα, ἐν ᾗπερ ὁ ταύτην ἐκθέμενος διάλεξιν συντίθησιν, ὡς φαίνετ ται, ποιησάμενος μετά τινος τῶν τοῦ μέρους τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, πρώτως μὲν ἐξ ἀρχῶν καὶ προβλημάτων συνισταμένην τῶν ἀπὸ διανοίας ἀμφοῖν, καὶ οὐ δήπου τῶν ἀπὸ τῆς Γραφῆς· ἔπειτα δὲ τὸ πᾶν τῶν ἐλέγχων ἐξ αὐτῆς, ὡς οίεται, συμπεραίνων παρίστησιν. Ἐπεὶ γοῦν ἡμῖν ἀναγκαῖον ἀπανταχοῦ τὸ τῶν θείων ἐξέχεσθαι ῥήσεων ἔν τε τοῖς ἀρχῆς ἀπ᾿ ἄκρας, ἔν τε τοῖς μέσοις, ἔν τε τοῖς τελευταίοις, ἐν προβλήμασιν, ἐν διαλόγοις, ἐν ἀντιῤῥήσεσιν, ἐν ἄλλαις ἐκθέσεσιν οἱαισδήτισιν, ἄλλως τε καὶ τῶν τὴν ἐπενεχθεῖσαν διάστασιν κρατυνόντων θείων λογίων παρατροπὴν εἰς αἰτίαν προβαλλομένων, παρορατέον τοὺς ἔξω τῶνδε προβληματικούς φερομένους λόγους, ὡς ἀποδισταμένους τοῦ δέοντος· οὔς δὲ τῆς διενέ ξεως ὅδε ξυλλήπτωρ ἐξ ἱερῶν προφέρει λογίων ἐξε. ταστέον, ὡς οἷόν τε, ὧν ἔνθεν δὴ καὶ ποιήσομαι τὴν ἀρχὴν, ἔνθα κατὰ λέξιν οὕτω διέξεισιν. G β'. «Αποστέλλει τις δοῦλον, ἢ υἱὸν, ἢ τὶ ἕτερον, παρ' ἄλλου τοῦτο λαβὼν, ἢ καὶ αὐτὸς ἔχων· καὶ ἀπο στέλλουσιν αἱ ἀκτῖνες τοῦ ἡλίου μέχρις ἡμῶν τὸ φῶς, παρὰ τοῦ ἡλίου δηλονότι αὐτὸ ἔχουσαι. Ἐπὶ δὲ τῆς θεότητος ἡ εὐδοκία τοῦ Πατρὸς κατὰ τὸν μέναν Γρηγόριον ἀποστολή λέγεται τοῦ Υἱοῦ. Φησὶ γὰρ, Et δὲ καὶ ὡς Θεὸν, τί τοῦτο; Τὴν εὐδοκίαν τοῦ Πατρὸς ἀποστολὴν εἶναι νόμισον. Καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι εὐδοκία ἀποστολὴ λέγεται τοῦ Πνεύματος. Ερεῖ δέ τις, Διατί μὴ καὶ ὁ Υἱὸς λέγεται ἀποστέλλεσθαι διά τοῦ Πνεύματος; Καὶ μὴν παρὰ τῷ Ησαΐᾳ καὶ τοῦτο λέγεται. Φησὶ γὰρ ἐκεῖνος ὡς ἀπὸ προσώπου τοῦ Υἱοῦ· Εγώ Κύριος κατὰ καιρὸν συνάξω αὐτούς. Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ ἕνεκεν έχρισέ με· εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέσταλκέ με, ιάσα σθαι τοὺς συντετριμμένους τὴν καρδίαν. Εἰ δέ τις λέγει διὰ τὴν σάρκα τοῦτο οὕτως εἰρῆσθαι, οὐ δοκεῖ ἀσφαλῶς λέγειν. Τὸ γὰρ ἐγὼ Κύριος τῇ θεότητε * Isa 115, 5. * Isa. LX 1; Luc. 1, 18 tur. Satis hæc sunt ad eorum temerariam iusaniam relegendam, et a recto lapsum ostendendum, etsi dominatus favor, et multitudinis impetus, et eorum, qui improbitate præoccupati sunt, propensio relicere hæc eadem et in tenebris abscondere præsumunt. His ita peractis, et vi dicendi, et reliquo superbiæ fastu incomparabilęs viri, et qui eos in eadem secta subsecuti sunt, in simile argumentum universorum machinis expositum scripta publicarunt, accuraruntque stuliose, ne nobis innotescerent, sed laterent in abditis, eodem ipso 110do, quo et duces eorumdem effecerant, sed cum tandem subsequentium contraria scripta, ab eo si quidem tempore integræ annorum decades præterlapsa sunt, obtinere potuimus, considerandum nobis esse reputavimus, num illa secundum præceptum Dominicum cuin investigatione Scripturarum concordant. Et cum jam alia præcesserint, hæc secunda, quæ præ manibus sunt, examinare animus est, in quibus scriptor colloquium ut videtur componit cum viro una cum Romana Ecclesia sentiente, primum quidem principiis et problematibus ex utriusque sententia, et non ex Scriptura petitis, postmodum vim et summam argumentorum ex eadem, ut sibi videtur, concludens proponit. Cum itaque nobis necessarium sit locis in omnibus divinis eloquiis adhærescere, tum in primis, tum in mediis, tum in postremis, in problematibus, in dialogis, in refutationibus, et in aliis quibuscunque expositionibus, et potissimum cum qui jam illatum dissidium fovent, divinorum eloquiorum improbationem causam fuisse proponant, negligendi sunt deforis accedentes sermones problematici, tanquam qui a decoro disjunctissimi sunt, quos vero dissidiį hic propugnator ex sacris eloquiis profert, ut fieri potest, examinentur, principiumque faciam, ubi ille sic eloquitur. ' ‹ Mittit quis servum, aut filium, aut quidpiam aliud, ab alio illud accipiens, vel ipse ex sebabens, et mittunt radii solis ad nos lumen, a sole nempe illud habentes. In divinis vero beneplacitum Patris, uti magnus Gregorius scribit, missio. dicitur. Filii; namque ait: Quodsi ut Deus, quid hoc fuerit? Beneplacitum Patris missionem esse reputa, et Filii nempe beneplacitum missio dicitur Spiritus. Dicit porro quispiam: Quare non es Filius dicitur mitti per Spiritum? At hoc quidenx apud Isaiam habetur. Ait siquidem ille uti ex persona Filii: Ego Dominus, cum tempus fuerit, congregabo ipsos'. Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me; ad annuntiandum pauperibus mɛisit me, ut mederer contritis corde '. Quodsi quis dixerit id propter carnem dictum fuissę, non videtur id absque errore asserere. Illud enim, Ego Daminus, deitatis proprium est, vel saltem utrique, et

GEORGII METOCHIT.E mederi ægritudinibus animorum, Dei solius prorsus Η προσήκει, ή πάντως τῷ συναμφοτέρῳ· καὶ τὸ ἰᾶσθαι est.» Missiones hic enumerans in divinitate beneplacitum missionem esse fatetur, quam theologiæ cognominis de Filio docet, illius divinitatem non agnoscentes refellens, qui ex hoc creaturam illum esse demonstrare conabantur. Posito siqu dem beneplacito, quæ missio reputabatur, eam quæ ex mandato est, servilem, et creaturis addecentem excutit, palam prædicans, cum foetus paternæ essentia Filius sit, progredi ex ipso et dari ab ipso pro beneplacito et emitti, uti proprium et non extraneum. Quemadmodum et Spiritus sanctus ex paterna essentia exsistens, sed diverso modo exsistem'ir, et datur ab ipso, et suppeditatur, et mittitur. Missio itaque et datio et suppeditatio, non æternam et ante sæcula exsistentiam secundum se Fili et Spiritus ex Patre significantes ad nos, cum hæ ipsæ corum etiam sint, quæ tempori subjacent, misisse enim pro nobis dedisseque Filium suum unigenitum Patrem, divinis enuntiatur Scripturis, nihilominus uti æternam illam absque principio exsistentiam sequentes, illam eamdem exprin:unt, eam quæ est absque tempore, quae tenpori subjacent, secundum conjecturales demonstrationes. Ob quid enim missio et datio est Filii et Spir tus ex Patre? quod exsistentia utriusque ex illo est, et non vice versa. Nullo modo. Non datio, non nissio ex Filio Patris, aut ex Spiritu, quod neque exsistentia. Si itaque qui ex missione suum propositum confirmare studet, fatetur illis verbis: «Et Filii nempe beneplacitum missio dicitur, quomodo adprosperabitur in subsequentībus suis sermonibus? Namque si uti ex essentia Patris, ita et ex essentia Filii Spiritus proprie et jun tim a divinis Patribus enuntiatur, omnino missionis, et dationis, et suppeditationis ex Pilio Spiritus ratio eadem erit, quæ ex Patre asseritur; et uti ex ipso hæ, ita et ex Filio non seipsis significantes absque tempore, et alerne esse Spiritum sanctum, sed uti subsequentes naturalem ipsius, et absque ullo tempore exsistentiam, illam repræsentant. Et Spiritum dari et mitti a Filio, tanquam qui ex illo est, divini cultus summates ambo declararunt, quorum alter immortalitatis coguominis oratione de apparitione in carne Dei Verbi, θεοφορήτων ἀκρέμονες ἄμφω διατρανώσουσιν, ὧν ὁ cujus principium, Qui malitiose divinas Scripturas volunt intelligere, de descensu Spiritus in specie columbæ, hæc habet: Et nemo suspicetur, ac si eum non haberet accipere. Ipse enim desuper mittebat uti Deus, et ipse illum infra accipiebat, uti homo. Ex ipso itaque in ipsum, ex divinitate ipsius in humanitatem ipsius. Alter in divinis exponendis voce aurea præditus, oratione de incarnatione Domini nostri Jesu Christi, cujus principium: «Vere apparuit nobis Dei gratia,, inquit: «Venit Christus ad nos, dedit nobis qui ex ipso est, Spiritum, et assumpsit nostram carne.. hæc quidem qui divina mente præditi sunt. Qui auten. tune vivum, in theologie profunda intensous νοσήματα ψυχῶν τοῦ Θεοῦ μόνου πάντως ἐστίν.» Αποστολῶν ἐνταῦθα ποιούμενος ἀπαρίθμησιν, ἐπὶ θεότητος τὴν εὐδοκίαν ἀποστολὴν εἶναί φησιν, ἣν ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ διδάσκει, τοὺς ἀθετητὰς τῆς αὐτοῦ θεότητος ἀποτρέπων ἐκ τῆσδε κτίσμα τοῦτον δεικνύναι σπεύδοντας. Θεὶς γὰρ τὴν εὐδοκίαν νομιζομένην ἀποστολὴν τὴν κατ' ἐπιταγήν δουλοπρεπῆ καὶ κτίσμασιν ἡρμοσμένην ἀποῤῥαπίζει, ἀτεχνῶς ἀνακηρύττων, ὡς, ἐπεὶ γέννημα τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ὁ Υἱὸς ὑπάρχων, πρόεισιν ἐξ αὐτοῦ, καὶ δίδοσθαι παρ' αὐτοῦ κατ' εὐδοκίαν, καὶ ἀποστέλλεσθαι, οἰκεῖον τοῦτο καὶ οὐκ ἀπόβλητον· ὥσπερ δὴ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἂν κατά διάφορον τρόπον ὑπάρξεως, καὶ δίδοται παρ' αὐτοῦ, καὶ χορηγεῖται, καὶ ἀποστέλλεται. Η οὖν ἀποστολὴ, καὶ δόσις, καὶ χορηγία μὴ τὴν προαιώνιον καὶ ἀδιον ὕπαρξιν καθ᾽ αὑτὰς Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς δηλοῦσαι, πρὸς ἡμᾶς, ἐπείπερ αὗται καὶ τῶν ἐγχρόνων εἰσίν· ἀπεσταλκέναι γὰρ ὑπὲρ ἡμῶν καὶ δεδωκέναι τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ταῖς θείαις καταγγέλλεται Γραφαῖς ὁ Πατήρ· ἀλλ᾽ οὖν ὡς τῇ ἀνάρχῳ ἐκείνῃ καὶ ἀἰδίῳ ὑπάρξει επόμενες ταύτης εἰσὶν ἐκφαντορικαί, τῆς ἀχρόνου αἱ ἔγχρονοι κατὰ τὰς τεκμηριώδεις τῶν ἀποδείξεων. Διατί γὰρ ἀποστολὴ καὶ δόσις Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἐκ Πατρός; ἐπειδὴ καὶ ὕπαρξις ἀμφοῖν ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἥκιστα τὸ ἀνάπαλιν. Ούμενουν· οὐ όσις, οὐκ ἀποστολὴ παρά Υἱοῦ Πατρός, οὐ παρὰ τοῦ Πνεύματος· ἐπειδὴ μηδε ύπαρξις. Εἰ τοίνυν ὁ ἐκ τῆς ἀποστολῆς τὸ σφέτερον βούλημα συστῆσαι σπεύδων ὁμολογεῖ φάσκων, «Καὶ ή τοῦ Υἱοῦ δηλονότι εὐδοκία ἀποστολὴ λέγεται τοῦ Πνεύματος, ο πῶς εὐθυπορήσει κατὰ τοὺς ἐφεξῆς λόγους αὐτοῦ; Εἰ γὰρ ὡς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, οὕτως ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἰδίᾳ καὶ ήνωμένως θεολογεῖται τοῖς θεοῤῥημοσι, πάντως ὁ τῆς ἀποστολῆς καὶ δόσεως καὶ χορηγίας ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος λόγος ὁ αὐτὸς, ὃς ἄρα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς διηγόρευται, καὶ ὡς ἐξ αὐτοῦ αὗται, οὕτως ἐκ τοῦ Υἱοῦ μὴ καθ᾿ αὐτὰς σημαίνουσαι τὸ ἀχρόνως καὶ ἀϊδίως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἑπόμεναι τη φυσικῇ τοῦδε καὶ ὑπὲρ χρόνον ὑπάρξει, ταύτης εἰσὶ παραστατικαί. Καὶ ὅτι τοῦτο καὶ πέμπεται καὶ διδα ται παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὡς ἐξ αὐτοῦ ὄν, οἱ τῶν δ μὲν ὁ τῆς ἀθανασίας ἐπώνυμος ἐν τῷ λόγῳ τῷ περὶ τῆς ἐπιφανείας ενσάρκου τοῦ Θεοῦ Λόγου, οὗ ἡ ἀρχὴ • Οι κακοτέχνως τὰς θείας Γραφάς βουλόμενοι νοεῖν, ἐπὶ τῇ ὡς ἐν εἴδει περιστερᾶς καθόδου τοῦ Πνεύμα τος οὕτω φησί·. Καὶ μή τις υπολάβῃ, ὡς μὴ ἔχων αὐτὸ ἐλάμβανεν. Αὐτὸς γὰρ αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεός, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἀνθρωπος. Εξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατήει, ἐκ τῆς θεό τητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ. Ὁ δὲ τοῖς θείοις ρήμασιν ὁ χρυσίφωνος ἐν τῷ εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν λόγῳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ οὗ ἡ ἀρχή, ο Οντως ἐπιφάνη ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ γά ρος, ο φησίν·. Ἦλθεν ὁ Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς, Εξωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὴν

ἡμετέραν σάρκα.. Καὶ ταῦτα μὲν οἱ θεόφρονες· οἱ penetrantes, cum dicunt mitti, suppeditari, et dari δὲ νῦν τούτων μᾶλλον εἰς τὰ βάθη τῆς θεολογίας εἰσ δύντες, ἀποστέλλεσθαι καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ δίδοσθαι παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα φωνοῦντες, τὸ μὴ ἐξ αὐ τοῦ, ἀλλὰ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου μετ᾿ ὄγκου καὶ θρασύτητος ἀποφαίνονται. Ὁ δὲ τὴν ἀποστολὴν οὔ τως οὖσαν εὐδοκίαν ὁμολογήσας εἰς ἀναίρεσιν τὴν τοῦ ἐξ αὐτου καινοτέρως ὧν φθάνομεν ἀκηκοέναι, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱὸν ἀποστέλλειν διαγορεύει, ῥῆσιν Ησαίου τοῦ ἐν προφήταις μεγαλοφωνοτάτου παρα τιθεὶς, ὡς ἐκ προσώπου φάσκουσαν τοῦ Υἱοῦ μα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ ἕνεκα έχρισέ με. Εὐαγγελί σασθαι πτωοῖς ἀπέσταλκέ με. Πνεύ γ'. Εἶτα τὸν ἐροῦντα διὰ τὴν σάρκα οὕτως εἰρή σθαι ἀποσοδῶν, καὶ μὴ λέγειν ἀσφαλῶς διαγγέλλων, ἀτοπίαν ἐφεξῆς ἐπισυνείρει τῇ ἀτοπίᾳ καὶ τὴν ἐτέραν διὰ τῆς ἑτέρας κατασκευάζει. Τὸ γὰρ «Εγώ Κύριος ο ἐπάγων, «τῇ θεότητι προσήκει, ο φησίν, «ἢ πάντως τῷ συναμφοτέρῳ.» Εἰ μὲν οὖν, ὡς οὗτος ἐνταυθοί διαβεβαιοῦται, τῆς θεωνυμίας αἱ τοῦ Υἱοῦ φωναὶ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς, ἐν οἷς οἱ λόγοι τὰ περὶ αὐτ τοῦ τοῦ θεανθρώπου Λόγου διατρανοῦσι καὶ κατάγ γέλλουσι, κατὰ τὴν θεότητα πανταχόσε ληφθήσονται, καὶ ἥκιστα κατὰ τὴν σάρκα καὶ τὸ ἀνθρώπινον, μέσ γα βοήσουσι, καὶ κραταιωθήσονται τὸ παθητὴν οἱ προσάπτοντες τῇ θεότητι, τῆς Ἐκκλησίας συχνοτέρως ἐν ταῖς ἱεραῖς μελωδίαις περὶ τῶν Ἰουδαίων τῶν κυριοκτόνων τρανῶς μελωδούσης, ἔτι τε ψαλλούσης· • Θεοῤῥύτῳ αἵματι κενωθέντι, δέσποτα Χριστέ.» Εἰ οὖν οὕτως αἱ τοιαίδε φωναὶ ληφθήσονται, τίς λόγος τὴν τοσήνδε Θεοπασχιτών δυσφημίαν ἀναχαιτί σειεν; 'Αλλ' οὐδαμῶς οὔτε τὸ Κύριος ἐν τοῖ; τοιούτοις, οὔτε τὸ Θεὸς αὐτὸ κατὰ τὴν θεότητα διδόασι, καθὰ δέ γε τὸ παθητὸν κατὰ τὴν σάρκα δηλονότι νοεῖσθαί τε καὶ λαμβάνεσθαι. Εἰ δέ τις εἴπῃ, ὡς ὁ περὶ θεοῤῥύτου αἵματος κενωθέντος πρὸς Χριστὸν ἀναφερόμενος ὕμνος ἐφεξῆς φησιν· ι Εκσῆς ἀχράνο του πλευρᾶς καὶ ζωοποιοῦ,» σύστασιν τῶν παρ' ἡμῶν ἐρεῖ λόγων, οὐκ ἐναντίωσιν, διὰ τὴν σωματικὴν διαρτίαν ταῦτα λεγόντων οὐκ ἄλλως πως. Εἰ δ᾽ ὁ τοῦ ἀντιδόξου λόγου βουλόμενος υπερηγορεῖν, τίνο; γὰρ ἄλλου ἀντιπαραθήσει; ὡς ἔνθα· «Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ ἕνεκεν ἔχρισέ με, καὶ ἀπέσταλκέ με, ν οὐχ ὁ λόγος τῆσδε τῆς αἰτίας ἐστὶ τεθειμένος, ἀλλ' ἀποῤῥήτως ἡ ῥῆσις διήγγελται, ἔχῃ ἂν εἰδέναι, εἰ κελεύσεως εφάψασθαι τῆς Δεσποτικῆς περὶ τῆς Γραφικῆς ἐρεύνης ὅλως αιρήσεται· ὡς ἐν τοῖς πλεί οσι, καὶ σχεδὸν ὅλοις, ἐν οἷς ἡ κυριοκτονία καὶ θεοκτονία τολμητῶν τῶν παρανόμων ἀναγορεύονται, μὴ φωνουμένης τῆς δηλωθείσης αἰτίας ἀνακηρύττονται καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως ὅτι μὴ κατ' αὐτὴν ἔχει τράνωσιν τάσδε διανοίας τοῦ ὀρθοῤῥήμονος. Εἰς γούν πίστωσιν τῶν οὕτω τιθεμένων τε καὶ λαμβανομένων μόνος παραληφθεὶς ἀρκέσει Κοσμᾶς τῆς Ἐκκλη σίας κόσμος ὁ θεακόσμητος, ἐν τοῖς τῶν σωτηρίων παθῶν ὕμνοις ἕνα τοῦτον ὑφαίνων μελῳδικῶς· «ΑλέΌριος σπείρα θεοστυγῶν πονηρευομένων θεοκτόνων συναγωγή, ἐπέστη, Χριστέ, σοί, καὶ ὡς ἄδικον εἷλκε Spiritum a Filio, non ex ipso, sed ex Patre solo arroganter et admodum audacter decernunt. Hic vero qui missionem hoc modo se habentem beneplacitum esse fassus est, ad destruendum illud ex quo, nunc novissime, neque enim similia audivimus, et Filium ab ipso Spiritu mitti pronuntiat, dictum Isaiæ inter prophetas, vocis vehementia praclarissimni producens, uti ex persona Filii pronuntiatum: «Spiritus Domini super me, eo quod unxerit me, ad annuntiandum pauperibus misit nie. 3. Postmodum asserentem id propter carnem dictum fuisse refellens, idque non absque errore pronuntiari contendens, absurdis absurda compli cat, et alia per alia confirmat. Namque, ‹ Ego Dominus,» afferens, ο Deitati proprium est, ait, vel saltem utrique. Si itaque, ut ipse hoc in loco determinat, voces divinæ Scripturæ de deitate Filii, quæ de Verbo Deo et homine loquuntur et tractant, de deitate omnes, et nullo modo de hutmanitate et carne accipientur, magnum clamabunt, et constabilientur passionem divinitati appingentes, cum Ecclesia sæpissime in sacris canticis de Domini parricidis Judais palam concinat, et ad hac tenpora canal: + Ex Deo affluens sanguis cum evacuatus esset, Domine Christe. Si hoc itaque modo dictiones similes intelligantur, quæ ratio tantam Theopaschitarum blasphemiam coercebit? Verumtamen nullo modo neque in his vox Dominus, neque Deus ipsum secundum divinitatem, sed secundum passionem in carne, intelligi accipique concedunt. Quod si quis dixerit hymnum, in quo de evacuato ex Deo effuso sanguine continetur, el refertur ad Christum postinodum insinuare: 4 Ex tuo immaculato et vivifico latere, > nostra verba potius confirmabit, tantum abest ut destruat, quae propter corpoream compositionem, et alio modo ista insinuant. Quodsi contrariæ rationis defensionem suscipere cupiens, quid enim aliud loco illius reponet? in illis: Spiritus Domini super me, eo quod unxit me, et misit me, non rationein causæ fuisse appositam, sed absolute dictum prolatum fuisse, dixerit, jure poterit, dummodo præceptum Dominicum de scrutandis Scripturis prorsus amplexabitur in potiori parte, quinimo in omnibus, in quibus ab impiis ac temerariis Domini Deique cœdes procurata proponitur, nusquam dicta causa explicata proponi, nec alio modo quam hoc orthodoxi scriptoris sententiam insinuari. Ad corroboranda itaque quæ sic proponuntur et accipiuntur, unus in medium adductus suffecerit Cosmas, Ecclesiæ ornamentum et a Deo ornatus, în hymnuis de salutari passione a se editis, dum inter eos ad canendum unum hoc modo concinnaverit: ‹ Cohors Deo exosorum, malignantium, Dei parricidarum congregatio superstitit tibi, Christe, et ut imprana

GEORGI METOCHIT. trahebat rerum omnium creatorem, quem magni- τὸν κτίστην τὸν ἁπάντων, δν μεγαλύνομεν.» Και ficamus. Sunt hæc secundum modum, qui retributionis vocatur: Hic Deus recens est. Puér hic sæcula creavit ',. cum propter summam in hypostasi cum re acceplá unionem, quæ humanitatis sunt de deitate asseruntur, et vice versa. Ea tamen intelliguntur atque accipiuntur congruenter apte que in utraque Filii natura. Quo itaque agit, et quo traducit `vocem Dominus, uti propositionem universalem proferens non dici de humanitale, tanquam qua deitati propria sit? Audiant, qui eamdem atque ille sententiam sequuntur et tenent, unionem et missionem in jam adducto prophetico dicto contentas Domini, et a Spiritu secundum carnem pronuntiatas, neque id tantum, sed ex Domino quoque dationem et missionem Spiritus " secundum divinitatem intelligendas esse, magnam Ecclesiæ tubam, et magni nominis doctorem Athanasium comprobare prima adversus Arianos oratione similia tradentem: «Quid mirum fúerit, sive creditu difficile, si qui Spiritum exhibet Dominus, dicatur nunc ipse Spiritu inungi? cum fursus necessitate urgente, non aufugit propter humanitatem suam dicere semetipsum et minorėm Spiritu? Nam cum Judæi dicerent, ipsum in Beelzebub ejicere dæmonia, respondit dixitque, postquam eos blasphemantes redarguisset: Si ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia. Ecce enim nunc dator Spiritus in Spiritu ejicere dæmonia tradit. floc vero tantummodo ob carnem dictum est. Cum enim humana natura minime potis sit ex seipša eji-. cere dæmonia, nisi virtúte sanctissimi Spiritus, propterea uti homo dicebat: Si ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia. Nec aliter etiam in Spiritum sanctum blasphemiam humanitate majorem esse indicans dicebat:Quicunque dixerit verbum in Filium hominis consequetur remissionem*: quales erant dicentes: Nonne est hic fabri filius *? qui vero in Spiritum sanetum blasphemant, et Verbi opera diabolo ascribunt, inevitabili poena multabuntur. Hæc itaque Judais bominus uti bomo dicebat. Discipulis verosuam divinitatem ac magnitudinem ostendens, non amplius semetipsam minorem Spiritu, sed majorem et * qualem significans, Spiritum exhibebat, dicebatque: Ego millam, et ille me glorifcabit, et quæcunque audiet loquetur'. Et hæc quidem magnus hic orbis magister. Sed et rerum cœlestium eloquens concionator, et invisibilium interpres divinus martyr Dionysius, dum de sacri unguenti mysterio sermonem habet, cujus illa inscriptio ést: De Verbo Deo et homine, edicens hoc modo explanat: < Habet eum qui suppeditatur ab ipso divinissimus Spiritus, pro nobis, uti hominem addecet, divinitatis principe Spiritu sanctificatus essentiali divinitatis suæ statu invariato, Domini in humanam naturam descensu.» Eumdem ungi divinitatis principe Spiritu, et sanctificari, et milli congruenter, et hic ' › Baruch. 111, 36. * Mattn, x11, 28. • Ibid. 32. – ἔστι ταῦτα κατὰ τὸν καλούμενον τρόπον τῆς ἀντιδή σεως • Οὗτος ὁ Θεὸς πρόσφατός ἐστι. Τοῦτο τὸ παιδίον τοὺς αἰῶνας ἐποίησε, ο διὰ τὴν καθ' ὑπόστα σιν ἄχραν ἔνωσιν τοῦ προβλήμματος τῶν τῆς ἀνθρ πότητος ἐπὶ τῆς θεότητος λεγομένων, καὶ τὸ ἀνάπι. λιν, πλην νοουμένων τε καὶ λαμβανομένων ἐν ἑκα τέρα φύσει τῇ τοῦ Υἱοῦ καταλλήλως καὶ προσφυώς. Ποῦ τοίνυν ἀπάγεται, καὶ πῆ φέρεται τὴν Κύριος φωνὴν καθόλου πρότασιν ὁ ἀποφαινόμενος μὴ λέγο σθαι κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ὡς τῇ θεότητι προσήκειν; Συνίέτωσαν οἱ συνθιασώται τούτου καὶ ὁμογνώμονες. Οτι δὲ χρίσις καὶ ἀποστολὴ τῇ προτεθείση προφη τικῇ ζήσει περιεχόμεναι τοῦ Κυρίου παρὰ τοῦ Πνεύματος, θέσεσι λέξεων κατὰ τὴν σάρκα φων μένων, καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλ᾽ ὅτι μὲν οὕτω ταῦ τα, ἐκ δὲ τοῦ Κυρίου δόσις καὶ ἀποστολὴ τοῦ Πνεύ ματος κατὰ τὴν θεότητα, σάλπιγξ ή μεγάλη της Ἐκκλησίας ὁ μεγαλώνυμος ᾿Αθανάσιος παραστήσ σειεν, ἐν τῷ κατὰ Ἀρειανῶν πρώτῳ λόγῳ τάδε δια εξιών· «Τί δὲ θαυμαστὸν, ἢ τί ἄπιστον, εἰ ὁ τὸ Πνεῦμα διδούς Κύριος λέγεται νῦν αὐτὸς τῷ Πνεύ ματι χρίεσθαι; ὅπου γε χρείας πάλιν ἀπαιτούσης οὐ παρητήσατο διὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ εἰπεῖν ἑαυτὸν καὶ ἐλάττονα τοῦ Πνεύματος. Τῶν γὰρ Ἰουδαίων λεγόντων ἐν Βεελζεβοὺλ ἐκβάλλειν αὐτὸν τὰ δαιμό για, ἀπεκρίθη καὶ εἶπεν αὐτοῖς, μετὰ τὸ ἐλέγξαι αὐτοὺς βλασφημοῦντας· Εἰ ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια. Ἰδοὺ γὰρ ἐ τοῦ Πνεύματος δοτὴρ ἐν Πνεύματι νῦν ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια λέγει. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἄλλως εἰρημένον ἢ διὰ τὴν σάρκαὶ ὡς γὰρ τῆς ἀνθρώπων φύσεως οὐκ οὔσης κα νῆς ἀφ' ἑαυτῆς ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια εἰ μὴ δυνάμει τοῦ παναγίου Πνεύματος, διὰ τοῦτο ὡς ἄνθρωπος ἔλεγεν· Εἰ δὲ ἐγὼ ἐν Πνεύματὶ Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια. Αμέλει καὶ τὴν εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον βλασφημίαν μείζονα τῆς ἀνθρωπότητος της μαίνων, ἔλεγεν· ὓς ἂν εἴπῃ λόγον εἰς τὸν γίν τοῦ ἀνθρώπου ἕξει ἄφεσιν, οἷοι ἦσαν οἱ λέγοντες· Οὐχ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ τέκτονος υἱός; οἱ δὲ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον βλασφημούντες, καὶ τὰ τοῦ λόγον έργα τῷ διαβόλῳ ἐπιγράφοντες άφυκτον τιμω μίαν έξουσιν. Τοιαῦτα μὲν οὖν τοῖς Ἰουδαίοις ὡς άνθρωπος ἔλεγεν ὁ Κύριος. Τοῖς δὲ μαθηταῖς τὴν D' θεότητα καὶ τὴν μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, ο κέτι ἐλάττονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, αλλά μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων, ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγεν· Ἐγὼ ἀποστελῶ, κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, καὶ ὅσα ἀκούσει λαλήσει. Ταῦτα μὲν ὁ μέγας οὗτος τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος. Ἀλλὰ καὶ ὁ τῶν οὐρανίων ἀγορητής, καὶ τῶν ἀθεάτων ὑφηγητής δεν ρομάρτυς Διονύσιος ἐν λόγῳ αὐτοῦ τελετής μύρου μυστήριον, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Περὶ τοῦ θεανθρώπου Λόγου, διδάσκων οὕτω διασαφεῖ· «Έχει τὸ θειότατον Πνεῦμα χορηγούμενον ὑπ' αὐτοῦ τοῦ δι' ἡμᾶς άνθρωποπρεπώς τῷ θεαρχικῷ Πνεύματι καθαγια σθέντος, ἀναλλοιώτῳ τῆς οὐσιώδους θεότητος τῇ ἀν • Matth. xii, 55. ▾ Joan. xvi, 14.

proxime appositus. Eamdem si quidem ista de quo prædicantur expositionem admittunt. Verumtamen de Spiritu, eorum alter missionem illius et donationem a Domino enuntiat, illis usus verbis, ‹ divinæ gloriæ magnitudinem, alter suppeditationem eadem sententia tradit. θρωποπρεπεί συγκαταβάσει Κυρίου.» Τὸ αὐτὸν qui in coelum ascendit, edocet, uti illius concors χρίεσθαι τῷ θεαρχικῷ Πνεύματι, καὶ ἁγιάζεσθαι, καὶ ἀποστέλλεσθαι. ἁρμοζόντως καὶ ὁ οὐρανοβάμων δε μυσταγωγεῖ, ὡς ὁ τούτου σύμφρων ὁ σύνεγγυς. Της γὰρ αὐτῆς ἐφ' οὗ λέγεται ταῦτα διατρανώσεως. Ἐπὶ δέ γε τοῦ Πνεύματος ὁ μὲν ἑκατέρων ἀποστολὴν αὐτοῦ καὶ δόσιν παρὰ Κυρίου διατρανοί, «τῇ τῆς θεϊκῆς · δόξης» κατὰ ῥῆμα μεγαλειότητι· ὁ δὲ χορηγίαν τῇ αὐτῇ διανοίᾳ διαγορεύει. δ. Ὅθεν ὁ ἐπὶ καινοφωνίᾳ τῇ τῆς ἀποστολῆς παρὰ τῶν θεηγόρων οὕτως ἀπελαυνόμενος καὶ τοῦ σκοπι μωτάτου τέλους συναπελαύνεται, τοῦ μὴ ἐξ Υἱοῦ σπεύδειν δεικνύναι Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οἷς τούτου παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἀποστελλομένου καὶ αὑτὸν ὁμοίως και νολογεῖ, κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον παρὰ τοῦ Πνεύματος ἀποστέλλεσθαι. Καὶ οὐχ όπως τα καινολογία τη δε τοῦ τοιοῦδε συμπεράσματος συναποῤῥαπίζεται, ἀλλὰ καὶ ἐξ ὧν ἑπομένως οἱ ἀγχοῦ διαληφθέντες ἄμφω νοεῖσθαι διδόασι, καὶ ἐξ ὧν οἱ λοιποὶ τούτων ὁμόφρο νας θεοφόροι διαρρήδην θεολογοῦσι, πέμπειν τὸν Υἱὸν καὶ διδόναι καὶ χορηγεῖν Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ θεοπρεπώς, οὐ τὸ ἀλλότριον δογματίζοντες, δ τε χρυσολόγος, ὡς προεκτέθειται, καὶ ἕτεροι σὺν αὐτῷ καὶ μάλιστα τῶν τοῦ Νεστορίου ληρημάτων & καθαιρέτης Κύριλλος ὁ θεσπέσιος, μήτε ἐξ Υἱοῦ, μήτε δι' Υἱοῦ ἀνεχομένου Πνεῦμα τὸ ἅγιον καταγγέλλεσθαι, πρὸς ἂν ὁ μέγας ἀντιφερόμενος πανταχόσε διελέγχει κάνε ταῦθα οὕτω μὴ ἀνεχόμενον, εἶτα φάσκοντα τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς χορηγεῖν τὸν Μονογενή λειτουργίαν υπουρ γικὴν ἀποπληροῦν λέγειν, καὶ τὸ ἀλλότριον χρηγεῖν. Ἐν γὰρ ἑρμηνεία τοῦ κατὰ Ἰωάννην, περὶ τοῦ, «Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος ο διαλαμβάνων, οὕτω φησίν • Εἰ γὰρ ὑπουργίαν διακονικήν ἀποπληροῦν οἱεσθε τὸν Υἱόν, τὸ ἀλλότριον ἡμῖν, τουτέστι τὸ παρὰ Θεοῦ καὶ Πατρός, κεχορηγηκότα ἅγιον ἐν κατὰ φύσιν Πνεῦμα, οὐ κατὰ φύσιν ἅγιος ὁ Υἱός, κατὰ μέθεξιν δὲ ὥσπερ ἡμεῖς.» Αριδήλως παρίστησιν ὁ θεῖος Πατὴρ ἐκ τοῦ κεχορηγημέναι λέγεσθαι ἡμῖν τὸν Υἱὸν τὸ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πα τρὸς ἅγιον ὂν κατὰ φύσιν Πνεῦμα, οὐ μόνον ὑπολαμε βάνεσθαι τὸ ἀλλότριον καὶ τὸ τῆς διακονικής υπουργίας τοῦ κεχορηγηκότος, ἀλλὰ καὶ τὸ μὴ κατὰ φύσιν αὐτὸν ἅγιον εἶναι εἰσάγεσθαι, κατὰ μέθεξιν δὲ ὥσπερ ἡμεῖς, ὡς οἱ ἀπόστολοι δῆτα, εἰ καί τινες τῶν σημειοφόρων ἀνδρῶν, καὶ ὡς αὐτὸς ὁ ταῦτα λέγων. Τοῦτο γὰρ τὸ, ο ὥσπερ ἡμεῖς, ἐπεὶ καὶ οἱ κήρυ κες τοῦ λόγου καὶ μαθηταὶ ἐδίδουν τὸ Πνεῦμα, ταῖς πράξεσιν αὐτῶν ὡς ἐμφέρεται, πλὴν οὐχ ὡς ἅγιοι τῇ φύσει, τῇ μεθέξει δὲ, καὶ ὡς ὑπηρέται τοῦ διδομένου. Μόνος γὰρ Θεὸς κατὰ φύσιν ὡς ἅγιος ὁ γϊός, καθὸ καὶ Θεὸς, οὕτω χορηγὸς τοῦ κατὰ φύσιν ρύττεται. 4. Hinc qui novitate vocis missionis hac ratione rejicitur, a fine etiam sibi maxime proposito repellitur, dum Spiritum sanctum non esse ex Filio, et eadem ipsa ratione, qua a Filio mittitur, illum similiter a Spiritu mitti sermonis novitate deblaterat. Neque tantum ab hujusce conclusionis novitate repellitur, sed a reliquis eliam, quæ consequenter ambo jam dicti insinuant, et omnes alii divini Patres illis concordes palam definiunt, mitti à Filio et dari et suppeditari Spiritum, qui ex ipso est, ut Deum addecet, et non alienum a Filio decernentes, tum aurea lingua præditus, ut supra posuimus, tum una cum illo alii, et potissimum ineptiarum Nestorii, qui neque ex Filio, neque per Filium dici Spiritum sustinebat, eversor divinus Cyrillus, cui se opponens ubique redarguit hic quoque ita dici non sustinentem, tum postmodum asserentem, cum quod ex Patre erat suppeditabat unigenitas, servile ministerium adimplere, et alienum porrigere. In expositione enim Evangelii Joannis illud: Cum venerit Paracletus, exponens hæc habet: Etenim si servile ministerium adimplere existimatis Filium, dum alienum nobis, hoc est qui a Patre Deo erat, sanctum natura exsistentem Spiritum porrexit, non natura sanctus Filius est, sed participatione uti nos sumus. Divinus hic Pater palam ostendit ex assertione illa, Filium nobis suppeditasse, qui a Deo et Patre est sanctum natura sua Spiritum, non tantum illius extraneum intelligi, et servile ministerium tradentis, sed nec natura sua sanctum esse, sed participatione uti nos sumus, quasi dicas apostolos, vel nonnullos cruce signatos homines, vel ille etiam ipse qui hac scripsit, inferri. id enim, uti nos sumus, s innuit: quandoquidem et Verbi præcones et discipuli elargiebantur Spiritum, uti in eorumdem Actibus refertur, non tamen ut natura sancti, sed participatione, et ut exhibiti administri. Solus enim Deus natura sanctus uti Filius, ut qui Deus est, ita et dator Spiritus, qui natura sanctus et Deus esse deprædicatur. ὄντος ἁγίου Πνεύματος καὶ Θεοῦ κατὰ φύσιν ἀνακη ε. Τούτοις φθάνουσιν ἀντεπάγειν οἱ πρὸς ἄν οἱ λόγοι της συμμορίας τό, «Εκ Πατρὸς λέγοντες διδόναι τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, τὸ ὁμοούσιον αὐτοῦ φαμεν οὐχὶ τὸ ἀλλότριον.» Καὶ οὐ συνορῶσιν ὡς ἀπ' αὐτοῦ τούτου συμπεραίνει τὸ σφίσιν ἀπαρνούμενον. δ τὰ θεῖα πολὺς, καὶ τὸ ὁμοούσιον ἀναιρεῖ τὸ σπου δαζόμενον αὐτοῖς, οὐ συνίστησιν, ὡς ἀληθείας έχει 5. His respondent socii illius, quem nostra oratio - respicit: c Ex Patre dum dicimus exhibert Spiritum a Filio, ipsius consubstantiale notamus, non extraneum.. Et non conspiciunt, ex hoc eodem, quod ipsi pernegant, a divino isto viro plane concludi, et quod ipsi intendunt consubstantiale refelli, non probari, et uti veritati innixum est

GEORGI METOCHITE conservari, et non ut ipsi hoc quoque cum aliis τηρούμενον καὶ οὐ καθὼς οὗτος, καὶ τοῦτο ταί; suis novitatibus collocarunt. Cum enim extensis verbis inter Patrum dicta legatur insertum, es essentia Patris et Filii Spiritum sanctum, ex utroque conjunctim, rursusque ex uno, peculiari modo de utrisque decernunt ex essentia Filii dici Spiritum, quod illi consubstantialis est, ct non quod ex co est. Et dum a nobis intelligunt, si quod Spiritus Filio consubstantialis est, propterea ex essentia illius dicitur esse, necessario, cum et Filius Spiritus consubstantialis est, ex essentia Spiritus dici. Hoc idem erit de Patre et Spiritu, necnon de Patre et Filio, uni siquidem alterum consubstantiale est et dicitur, annuunt, et scriptis tradunt, et voluminibus auro textis stragulis, et reliquo cultu argentea comple ornatis exarunt: postmodum iis, quas apposuimus refutationibus commoustrantes, uti se habent consubstantiale, et recta illius ex essentia intelligentia, hoc scilicet uti antecedens prorsus necessario illud consequi: quia enim ex Patris essentia Filius est, idco ille Patri consubstantialis, et Pater ob id ipsum Filio consnbstantialis est, et de Patre et Spiritu, et Filio et Spiritu similiter, et non vice versa, ut ipsi aiunt, ratioci cinantes, hoc namque extremæ infamiæ ac dedecoris tropæum est, vix tandem in seipsos reversi, delent relegantque Filium ex essentia Spiritus dici, et similia in divinis personis impune æque ac si in dogmatibus decernendis e! theologicis regulis statuendis supremam potestatem haberent, quibus nihilominus refutationes multis modis dictorum rationem reposcentes stabiliuntur. Si itaque consubstantialis ratio ex essentia Fiki Spiritum esse tradit, et ex ipso esse notificat, quomodo extraneum administri more effugere se dixerint, qui Spiritum a Filio suppeditari, qui ex ipso non est, asserunt? Numine afflatus Cyrillus eorumdem ora reserans, qui ipsum de medio tollere student, oratione ad imperatorem Theodosium non aliis verbis rem extricat: • Baptizantem, ait, Jesum, non alienum baptizatis injicientem Spiritum instar servi, sed uti Deum cum suprema auctoritate, qui ex ipso est et proprius ipsius. Et illud, «Non › Et illud,. Non enim loquetur a seipso, explanaus hæc habet: • Spiritum veritatis Paracletum appellat; neque enim alienus ab Unigeniti essentia intelligitur Spiritus sanctus, sed progreditur ex ipsa naturaliter. non alius ab ipso exsistens, si idem naturæ consideres, licet intelligatur propria bypostasi exsistere. ▸ Septima ad Hermiam oratione de Deo Verbo hæc expressis verbis enuntiat:. In hoc cognoscimus quod in nobis est ex Patre, quod tradidit nobis; inhabitantem enim et immorantem abunde quis babuerit eum, qui natura vereque Deus est, non alienum et discerptum essentialiter ab eo Spiritum accipiens, sed qui ex ipso et per ipsum et in ipso et proprius ipsius, et æqualem respectu illius dominatum possidens. Quis itaque hisce hoc modo examinatis dicere poterit. non extraneum contraσμῶν καινοφωνίαις συνέταξαν. Ἐπεὶ γὰρ ἐκτάδην ἐγκείμενον ὁρᾶται ταῖς πατρικαῖς θεολογίαις ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐξ ἀμφοῖν ἡνωμένως, καὶ οὗ ἀμφοῖν ἐξ ἑνὸς ἰδίως, ἐφ' ἑκατέρων, νομοθετοῦσι τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Τοῦ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα, διὰ τὸ ὁμοούσιον εἶναι αὐτ τῷ, καὶ οὐ διὰ τὰ ἐξ αὐτοῦ εἶναι καὶ ὡς παρ' ἡμῶν ἀκούουσιν, εἰ, διότι τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ ὁμοούσιον, διά τοῦτο ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέγεται εἶναι, ἀνάγκη καὶ ὁ Υἱὸς τῷ Πνεύματι ὁμοούσιος ῶν, ἐκ τῆς οὐσίας Εσται λελεγμένος τοῦ Πνεύματος. Τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ Πατρὸς ἔσται καὶ Πνεύματος, ἔτι τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· θατέρου γὰρ τῶν τριῶν θάτερον ὁμοούσιον ἔ.τι τε καὶ λέγεται· κατανεύουσι καὶ διδόασι γρα φαῖς, καὶ βίβλοις ταῦτ' ἐγχαράττουσιν εὖ ἐσχημέν ναις χρυσου φέσι πέπλοις, καὶ λοιπῷ κόσμῳ τῷ ἐξ ἐργύρου· εἶτα ἐξ ὧν παρεθήκαμεν ἀντιῤῥήσεων δεικνύντες ὅπως ἔχει τὸ ὁμοούσιον, καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσία; ὀρθὸν, ὅτι τούτῳ μὲν ὡς ἡγουμένῳ κατά πᾶσαν ἀνάγκην ἑπόμενον ἐκεῖνο τυγχάνει· διὰ γὰρ τὸ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας εἶναι τὸν Υἱν, οὗτα; τῷ Πατρὶ ὁμοούσιος, καὶ ὁ Πατὴρ δι' αὐτὸ τοῦτο τῷ γιῷ ὁμοούσιος, καὶ ἐπὶ Πατρὸς καὶ Πνεύματος, καὶ Γιοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ὡσαύτως, καὶ οὐ διὰ τὸ ἀνάπαλιν, ὡς αὐτοί φασι, τοῦτο γὰρ ἐσχάτης αἰσχύ νης ἐπὶ δυσφημία καθέστηκε θρίαμβος, εἰς συναίσθησιν μόλις ἐλθόντες ἀπαλείφουσι καὶ ἐξοστρακίζους τὸ καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος λέγε σθαι, καὶ τὰ παραπλήσια ἐπὶ προσώπων τῶν τῆς θεότητος ἀνευθύνως μέντοι, καὶ δ γμάτων ὡς κυ ριαρχοῦντες, καὶ θεσμῶν θεολογικῶν, τοῖς ἐξ ὧν δὲ μᾶλλον οἱ ἔλεγχοι τὰς εὐθύνας ἐπιχυροῦσι πολυειδώς. Εἰ γοῦν καὶ λόγος ὁ τοῦ ὁμοουσίου τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ παραδίδωσι, καὶ τὸ ἐξ αὐτ τοῦ εἶναι διατρανοί, πῶς τὸ ἀλλότριον ὑπηρετικώς διαδρᾶναι φάσκειν δυνήσονται οἱ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱὸν χορηγοῦντα φωνοῦντες, οὐχὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ; Κύριλλος ἔτι γε μὴν ὁ θεόπνους τούτους επιστομίζων, ἀναιδῶς οὕτως αὐτὸν ἀναιρεῖν ἐφορμώντας ἐν τῷ · πρὸ; βασιλέα Θεοδόσιον λόγῳ κατ' ἔπος διέξεισιν ούτ τωσί· ο Βαπτίζοντα, ο ἔφη, «τὸν Ἰησοῦν οὐ τὸ ἀλο λότριον τοῖς βαπτιζομένοις ενιέντα Πνεῦμα δουλο πρεπῶς, ἀλλ' ὡς Θεὸς μετ᾿ ἐξουσίας τῆς ἀνωτάτω τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ. Εἰς τὸ, «Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, διερμηνεύων οὕτω φησί· «Πνεύμα τῆς ἀληθείας τὸν Παράκλητον ἀποκαλεῖ. Οὐ γαρ ἀλλότριον τῆς τοῦ Μονογενοῦς οὐσίας νοεῖται τὸ ἅγιον Πνεῦμα· πρόεισι δὲ φυσικῶς ἐξ αὐτῆς, οὐδὲν ἕτερον παρ' αὐτὸν ὑπάρχον εἰς ταυτότητα φύσεως, εἰ καὶ νοεῖται τυχὸν ἰδιοσυστάτως. Ἐν τῷ πρὸς Ερμείαν ἑβδόμῳ λόγῳ περὶ τοῦ Θεοῦ Λόγου τους κατὰ ῥῆμα διαγορεύει·. Εν γε τούτῳ γινώσκομεν, ὅτι ἐν ἡμῖν ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὗ ἔδωκεν ἡμῖν· ἔνοικον γὰρ καὶ ἐνηυλισμένον καταπλουτοίη τι; ἄν, τὸν φύσει τε καὶ ἀληθῶς ὄντα Θεόν, οὐκ ἀλλότριόν τι καὶ διεσπασμένον, οὐσιωδῶς αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα λαβών, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἴδιον αὐτοῦ, καὶ τὴν ἴσην ὡς πρὸς αὐτὸν

ex ipso alienum inferre, et hoc palam rejici c ex ipso nempe, cum de datione, et mis- . sione, et suppeditatione et similibus in utrisque Deitatis principibus hypostasibus,sermo est? κυριότητα φοροῦν.» Τίς οὖν ἐκ τῶν οὕτω διηκρι-A dictorie, et quod ex ipso tradi, et illud non νημένων ἐρεῖν ἐξισχύσει, μὴ τὸ ἀλλότριον ἀντιφατι κῶς καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ παραδίδοσθαι, καὶ τὸ μὲν ο μή ἐξ αὐτοῦ, τὸ ἀλλότριον παρεισάγειν, τοῦτο δ' ἀπωθεῖσθαι διαῤῥήδην τὸν ἐξ αὐτοῦ, ἐπί τε δήσεως καὶ ἀποστολῆς καὶ χορηγίας καὶ τῶν ὁμοίων ἐν ἑκατέραις θεαρχικαῖς ὑποστάσεσιν; Γ΄. Εἰ δὲ τοῦτο μὴ ἔχων ἐρεῖν τὸ τῶν ἀντιθέτων 6. Quod si hoc dicere adversarius nequiverit, id καὶ τόδε φάναι βουλήσεται, ὡς ἡ τῶν δύο προσώπων plane dixerit Duarum personarum ad esse proεἰς τὸ εἶναι πρόοδος Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἐκ τῆς gressionem Filii et Spiritus ex essentia palerna πατρικῆς οὐσίας ἐστὶ, καὶ ἡ ὁμοουσιότης αμφοτέρων esse, indeque amborum consubstantialitatem oriri, ἐντεῦθεν, ὡς ἐκ τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ὑπαρχόντων cum ex una eademque essentia sint. Et quæ necesαὐτίας· καὶ ποία τις ἀνάγκη ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ sitas fuerit, ex essentia Filii dicere Spiritum, indeλέγειν τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ ὁμοούσιον ἐντεῦθεν σφίσιν que illis consubstantiale tribuere, et ex ipso proἀποδιδόναι, καὶ ἐξ αὐτοῦ διαγγέλλειν; Τοῖς θεοσό nuntiare? Per divinitus edoctos hon.ines, si illis φοις εἰ μὴ αἱροῦτο μυσταγωγοῖς εἰδέναι, μηδὲν εἶναι mystagogis uti voluerint, nihil est in rebus theoloθεολογούμενον, ὃ μὴ ἀπαραίτητον ἔχει τὸ ἐκφαντορι - gicis decretum, quod non palam, et cui opponi non κὴν τῆς ἀναγορεύσεως, καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ possit, interpretationem possideat, si illud quoqu Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πεπλατυσμένως ἀνακηρύττουσιν ex essentia Filii Spiritum fuse deprædicant: ocuἀνατεινάτω τὸ ὄμμα εἰς ἣν προσθέμεθα Κυριακήν forum aciem dirigat ad eam, quam proposuimus ἐπιτασσομένην ἔρευναν τῶν Γραφῶν, καὶ εὑρήσει Dominicis verbis præceptam Scripturarum perquiδιαφανῶς ὡς ἡ ὁμοουσιότης ἑκατέρων προσώπων ἐκ sitionem, et perspicue reperiet ambarum personaτοῦ ἑνὸς, οὕτω τὴν τῆς ἀδελφικῆς ἑνότητος ἀποτρέ rum consubstantialitatem ex uno fraternæ unitatis πει παρείσδυσιν ἐκ τοῦ διὰ θατέρου θάτερον ἀμφο- introductionem revellere, quod ambo unum per τέρων ἐκ τοῦ ἑνὸς δογματίζεσθαι καὶ τοῦ τὰς δυσφη- aliud decernatur, indeque efrenatorum blaspheμίας τῶν γλωσσαλγούντων ἐντεῦθεν ἀποῤῥαπίζεσθαι mias, duos filios ex uno concludentium dicacitates δύο υἱοὺς ἐκ τῆς ἐξ ἑνὸς ἄμφω συναγόντων θεολο amandari, et Ubinam est unigenitum? iis qui bene γίας, καὶ, Ποῦ τὸ μονογενές; ἀντεπαγόντων τοῖς ὀρθὰ sentiunt, quasi de eo addubitent, contra opponen - φρονοῦσιν ἐπαπορηματικώς. ᾿Αλλὰ τούτων ἀπελη- tium. Sed cum illos redarguerint diviniloqui Paties, λεγμένων τοῖς θεοῤῥήμοσιν υἱούς τε καὶ υἱωνούς filios et nepotes in iis quæ supra nos sunt, et noἐπιπλεκόντων ἐν τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς καὶ τοῖς ὑπὲρ κατά- stram comprehensionem exsuperant, complicantes, ληψιν, Αθανασίῳ καὶ μάλιστα τῷ μεγαλωνύμῳ σφῶν et potissimum magni nominis Athanasius, eorum τὴν ἄνοιαν στηλιτεύουσι, γενεαλογίας, μᾶλλον δὲ stoliditatem inſamant, quæ genealogias sive potius μωρολογίας ἑλληνικῆς συνείρουσαν ἀθεότητα, δύο stultorum assumentorum impietatem connectit. παραθήσομαι τῶν θεοφορήτων ἐκ τῶν < ἐξ ἀμφοῖνο Duos hic afferam divinos Patres, qui ex hisce voτε καὶ «δι' Υἱοῦ ο φωνῶν τὸ μονογενὲς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ cibus, ‹ ex utroque, › et, ‹ per Filium, › unigeniδεικνύντας ἀναμφιβόλως μένειν, καὶ τὸ τῆς υἱότητος tum in Filio absque ulla dubitatione manere, et διπλοῦν καὶ τῆς ἀδελφότητος ἀποπέμπεσθαι. Τῶν filiationis atque fraternitatis duplicitatem relegari, δύο γὰρ θάτερος ὁ τῶν Νυσσαέων καὶ τῆς οἰκουμένης longequo pelli demonstrant. Ex his alter fuerit, λαμπτήρ ἐν τοῖς πρὸς ᾿Αβλάβιον, αἰτίαν ἀναίτιον Nyssenorum et orbis lumen in illis quæ ad Ablaτὸν Πατέρα θεολογήσας, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ δυάδα bium scripsit, in quibus absque causa causam PaΓιοῦ καὶ Πνεύματος αἰτιατὸν, καὶ τοῦτο τοῦ ἑνὸς irem ſassus, et ex eodem duo causata, Filium nempe πρὸς ἄμφω διαφορὰν παραδούς, τοῦ αἰτιατοῦ πάλιν, et Spiritum, et horum unius erga alterum diffeὅπερ δυάς, ἄλλην διαφορὰν παραδίδωσι, τὸ μὲν rentiam assignans, causati rursus, duorant nempe, προσεχώς εἶναι λέγων ἐκ τῆς αἰτίας, ἣν καὶ πρώτην aliud discrimen tradit, quod non contigue, asseκαλεῖ, τὸν Υἱὸν δηλονότι, ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρός rens, causs, quam et primam vocat, Filium nempe, τὸ αὐτὸ γὰρ ἀμέσως καὶ προσεχῶς· τὸ δὲ διὰ τοῦ immediate a Patre; idem enim est contigue et in- προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τουτέστι τοῦ Πνεύματος, τὸ Πνεῦμα δηλαδὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ μεσοθεωρουμένου. Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ θεολογία, ἡ τὸ μὲν τοῦ αἰτιατοῦ Τὸν παραδιδοῦσα, τὸ δὲ Πνεῦμα, καὶ μὴ ἄμφω υἱοὺς, τῷ τὸ μὲν ἀμέσως ἐκ τῆς αἰτίας εἶναι, τὸ δὲ διὰ τοῦ ἀμέσως. Τοῦτο γὰρ καὶ καθεξῆς ἡ ῥῆσις κατασκευάζουσα φάσκει, ο Ὥστε καὶ τὸ μονογενές ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Τοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης. Θάτερος δὲ ὁ Θεοφανέρωτος Επιφάνιος ἐν τῇ αὐτοῦ βίβλῳ τῇ καλουμένῃ Αγκυ PATROL. GR. CXLI. mediale; aliud vero per illud quod contigue est, ex primo, Spiritus scilicet, Spiritus nempe per Filium medium intellectum. Et hæc est plane theologia, quæ causata tradit tum Filium tum Spiritum, nec ambos filios, quod hic quidem immediate est ex causa, ille per eum, qui immediate est. Hoc nanque subsequens dictum comprobat cum ait: ‹Adeo ut et unigenitum indubitatum in Filio. maneat, et es Patre esse Spiritum certum sit, mediatione Filii et sibi ipsi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali ad Palrem habitudine non arcente. Alius a Deo manifestatus Epiphanius in libro Ancyroto dicto de iisdem læc habet: Sed diserit quispiam:

Itaque duos dicimus esse Filios;» tum subinfert: ρωτῷ περὶ τῶν αὐτων οὕτω φησίν· «Αλλ' ἐρεῖ τι;, • Et quomodo unigenitus?» et quæ sequuntur. • Attamen tu quis es, qui ex adverso ratiocinaris Deo? Namque si Filium vocat, qui ex ipso est, et Spiritum sanctum qui ab utroque. Hic uterque esse quidem per ponit de Filio, per Filium diceris, hic ab usurpans, ab utroque. Et unum idemque connotare præpositiones ab et ex nemo ullus est qui dubitet. Alio etiam loco ex et per, tanquam indifferenter æque polleant, uterque de Filio assumit. Et sapientissimus Cyrillus pari modo easdein componens in suis de Deo sermonibus ad Palladium ita explicat decernens: Mutabilis nullo modo est Spiritus sanctus; vel si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, necnon et Filii essentialiter ex ambobus, ex patre nempe per Filium profusus Spiritus sanctus.» Hæc plane divini veritatis propugnatores, de naturali et sempiterno utriusque personæ progressu, eorumque consubstantialitate et connaturalitate longe missis erroneis vocum novitatibus edocent. 7. Et prorsus si dicant, qui contra sese eliam clarissimis opponunt, dictionem procedit alium exsistentiæ modum denotantem ab eo, quem indicat generatio, similes vocum novitates repellere, certitudinem enim dicta magis acquirent, non destruent. Cum diviniloquorum traditio sit, tum expositio illius, Filium immediate ex Patre esse, per G Filium vero Spiritum sanctum, et ab utroque esse, Patre nempe et Filio Paracletum, tum vocis procedit enuntiatio. Et hac ratione expositus divinarum hypostaseon progressus, sempiternum in se continet, et super omne tempus, quæ vero sempiternana hanc rem dictio notat, tempus importal, tnquam quæ positionis vocalis enuntiatio sit, propterea qui eam posuerunt deiferi in divina gratiæ Scriptura, in theologicis, ut jam dictum est, confirmari studentes, sæpenumero quidem procedere de Patre, ut traditum est, in divino Evangelio, ponunt, licet etiam de Filio quandoque hoc idem, in quibus reperitur per Filium, crebrius vero in diclionibus, c ex Filio,, et, t per Filium,» ex eadem sacra Scriptura, unum idemque significatum cum ille procedere palam edocent, tur ex iis, e Spiritus veritatis, Spiriws Filii, Spiritus Christi, tum ΘΕ alio: «Ex meo accipiet, et reliquis, cum sint ipsa Evangelii mystæ, et mystagogi, atque hieronysts. Itaque sacrorum interpres Nyssemus, in orationem Dominicam homilia, ait: «Unigenitus enim Filius ex Patre a divina Scriptura nuncupatur, nec ultra oratio proprietatem illius extendit: Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et ex Pilio esse astruitur, statimque id comprobans, subdit: Si quis Spiritum Christi non habet, ait, hic non est ejus". Igitur Spiritus, qui ex Deo est, et Christi Spiritus est. Filius vero ex Deo exsistens, non dicitur neque est • Rom. vii, 9. Ο Οὐκοῦν δύο φαμὲν εἶναι Υιούς· εἶτα ἐπιφέρε:· • Καὶ πῶς μονογενής;» καὶ ἐφεξῆς· «Μενούν γε σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέρων.» Ενταῦθα μὲν ἑκατέρων ὁ μὲν τὴν διὰ τίθησιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγων, ὁ δὲ τὴν παρὰ φάσκων, ο παρ' ἀμφοτέρων.» Καὶ ὡς ἂν καὶ τὸ αὐτὸ ἡ παρὰ καὶ ἡ ἐκ, ὁ ἀμφιβάλλων οὐδείς. ᾿Αλλαχόσε δὲ τὴν ἐκ καὶ διὰ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνουσι καὶ ἄμφω, ὡς ἰσοδυναμούσας αδιαφόρως. Και Κύριλλος ὁ σοφώτατος, οὕτως αὐτας συντιθεὶς ἐν τοῖς σφετέροις περὶ Θεοῦ λόγοις, ἐν τοῖς πρὸς Παλ λάδιον οὕτων διασαφεῖ δογματίζων· ο Τρεπτὶν οὗ το που τὸ Πνεῦμά ἐστιν· ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νότες ἐπ' αὐτὴν, ὁ μῶμος ἀναδραμεῖται τὴν θείαν φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς, ήγουν ἐκ Πατρὶς δι' Υἱοῦ προχεόμενον ἅγιον Πνεῦμα.» Τοιαῦτα μὲν οἱ τῆς ἀληθείας προήγοροι θεῖοι Πατέρες περὶ τῆς φυ σικῆς ἀμφοτέρων προσώπων αϊδίου προόδου, καὶ τῆς σφῶν ὁμοουσιότητος καὶ συμφυΐας μυσταγω γοῦσι, τὰς ἐπισφαλείς καινοφωνία; ἀποτρεπόμενοι. ζ'. Καὶ εἰ πάντως ἐροῦσιν οἱ καὶ τοῖς ἄκρως κατα φανέσιν ἀντίῤῥοποι, ὡς ἡ ἐκπορεύεται λέξις ἄλλον τρόπον ὑπάρξεως δηλοῦσα παρὰ τὴν γέννησιν τὰ τοιάδε τῶν καινοφωνημάτων ἀποσκευάζεται, πιστώ σονται γὰρ ἔτι τὰ λελεγμένα μᾶλλον, οὐκ ἀναιρήσου σιν. Ἐπεὶ παραδόσεις τῶν θεηγόρων ή τε διασάφησις τοῦ τὸν Υἱὸν ἀμέσως ἐκ Πατρὸς εἶναι, δι' Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τοῦ παρ' ἀμφοτέρων είναι Πατρός τε καὶ Υἱοῦ τὸν Παράκλητον, καὶ τῆς ἐκπορεύεται λέξεως ἡ ἐκφώνησις. Καὶ ἡ μὲν οὕτω διευκρινουμένη πρόοδος τῶν θεϊκῶν ὑποστάσεων το προαιώνιον ἔχει καὶ τὸ ὑπέρχρονον· ἡ δὲ τῆς ἀἴδιουμένης τῆσδε σημαντικὴ λέξις τὸ ἔγχρονο" ἐπιφέρεται, θέσεως ὡς οὖσα φωνητικής προφορά, ἐφ᾽ ᾧ καὶ ταύ την οἱ θέμενοι θεοφόροι τῇ τῆς χάριτος θείᾳ Γραφή ἐπὶ τῇ, ὡς ἐῤῥέθη, θεολογία θέλοντες ἑδραιοῦσθαι, συχνῶς μὲν τὸ ἐκπορεύεσθαι τιθέασιν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ὡς τῷ θείῳ διηγορευμένον οὕτως Εὐαγγελίῳ, εἰ καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνίοτε τὸ αὐτὸ, ἐν οἷς ἄρα τὸ δι' Υἱοῦ, πλεοναζόντως δὲ τοῖς < ἐξ Υἱοῦ ν τε καὶ ι δι' Υἱοῦ κ ῥήσεων ἐκ τῶν τῆς αὐτῆς ἱερᾶς Γραφῆς τὴν αὐτὴν καὶ μίαν σημασίαν τῷ ἐκπορεύεται διδάσκουσιν ἐμφανῶς, ἔκ τε τῆς, «Πνεῦμα ἀληθείας, Πνεῦμα 10, Πνεῦμα Χριστοῦ, ὁ ἔκ τε τῆς, ὁ Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψε ται,» καὶ λοιπῶν, αὐτοὶ τοῦ Εὐαγγελίου μύσται, καὶ μυσταγωγοί, καὶ ἱερομύσται τυγχάνοντες. Τοιγαροῦν ὁ ἱεροφάντωρ Νύσσης ἐν τῇ εἰς τὸ, Πάτερ ἡμῶν, ὁμιλία φησίν· ο Ο γὰρ μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Παν τρὸς παρὰ τῆς θείας Γραφῆς ὀνομάζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ἴστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ είναι προσμαρτυρείται·» καὶ παρευθὺς ἐπάγει κατασκευάζων, Εἰ γάρ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησὶν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Οὐκοῦν τὸ μὲν Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Χριστοῦ Πνεῦμά ἐστιν·

ista sequela. › Cum vero subsequantur quam plurima alia testimonia, quæ similem sententiam verbis supra jain digestis expositam comprobent, nonnulla ab`iisdem non dissimilia afferemus, reliqua prætereuntes, ne eadem repetendo sermonem in longum protrahamus, licet ex supra tenuiter adductis dictionum pares vires demonstrentur. llinc ex gratia sibi nomen vindicans Chrysostomus oratione in Pentecosten hæc habet: «Quæ autem vis est verbi procedit? Ut generationis nomen præteriret Scriptura, ne Filium illum vocaret, dicit: Spiritum sanctum, qui ex Patre procedit. Introducit ipsum procedentem, ut aquam e fonte exsilentem, sicuti dictum est de paradiso: Fluvius procedit ex Eden '. Procedit, et exsilit dicens divinus hic mysteriorum collector, verbi procedit vim esse dictitat, ut per iHud generationis nomen præteriret Scriptura, et non Filium Spiritumn demonstraret, quæ postmodum subsecuti pietatis propugnatores dictionis Anitionem statuerunt, alium hunc modum exsistentiæ ab eo qui generationis est, ac diversum nuncupantes, tandem în eodem loco ponit procedit et exsilit, tanquam quæ ambo modum diversum exsistentiæ inferunt. Exsilire porro et dé Filio in multis ac sæpissime Scripturam usurpare agnosci, palam facit, qui Chrysostomo grandior ætate, erga Deum vero rebus gestis et sermonibus concors magnus Alexandrinorum pastor Athanasius, in colloquio, quod ille concinnavit, Orthodoxi et Macedoὁ δὲ Υἱὸς, ἐκ τοῦ Θεοῦ ὤν, οὐκέτι καὶ τοῦ Πνεύματος & Spiritus: neque enim contra vertitur habitualis οὔτε ἐστὶν, οὔτε λέγεται· οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετ τικὴ ἀκολουθία αὕτη.» Εφεξῆς δὲ χρήσεων οὐκ ὀλίγων οὐσῶν ἑτέρων, αἱ τὴν αὐτὴν διάνοιαν ἐκ τῶν προεκτεθειμένων φωνῶν παριστάνουσιν, ἐνίας σκέ ψεσι ταῖς ἔμπροσθεν ἴσως παραληψόμεθα, ἐῶντες ἀρτίως, ἵνα μὴ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς τὸν λόγον μηκύνω μεν, πλὴν ἐκ τῶν ἀμυδρῶς διειλημμένων τὸ ταυτοδύναμον τῶν λέξεων διαδείκνυται. "Οθεν ὁ χαριτώνυμος Χρυσοοβδήμων ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστὴν αὐτοῦ λόγῳ διέξεισιν ούτωσί· «Τίς δὲ ἡ δύναμις τοῦ ἐκπορεύεται; Ινα τὸ τῆς γεννήσεως όνομα παρέλθῃ ἡ Γραφή, ἵνα μὴ Υἱὸν αὐτὸ καλέσῃ, λέγει Πνεῦμα ἅγιον, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· εἰσάγει αὐτὸ ἐκπορευόμενον, ὡς ὕδωρ ἀπὸ πηγῆς βρύον, κατὰ τὸ εἰρημένον περὶ τοῦ παραδείσου. 4 Ποταμὸς δὲ ἐχω πορεύεται ἐξ Εδέμ.» Εκπορεύεται καὶ πηγάζει εἰρηκὼς ὁ θεῖος μυστολέκτης τὴν τοῦ ἐκπορεύεται δύναμιν, ὡς ἵνα δι' αὐτοῦ τὸ τῆς γεννήσεω; όνομα ἡ Γραφὴ παρέλθῃ, καὶ μὴ γέννημα παραστήσῃ τὸ Πνεῦμα, ἅπερ οἱ καθεξής πρόβολος τῆς εὐσεβείας εἰς ὅρον τῆς λέξεως ἀφιέρωσαν, ἄλλον τρόπον ὑπάρξεως παρὰ τὸν τῆς γεννήσεως, καὶ διάφορον τρόπον καλέ σαντες, τέλος εἰ; ταυτὸν αὐτὸ τὸ ἐκπορεύεται καὶ πηγάζει συντάττει, ὡς καὶ ἄμφω τὸ τοῦ τρόπου ἔτε ρον τῆς ὑπάρξεως παριστάνοντα. Οτι δὲ τὸ πηγάζει καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἐν πολλοῖς καὶ πολλάκις ή Γραφή διατρανοῦσα γνωρίζεται, δῆλον καὶ ὁ πρὸ τοῦ Χρυσ σολόγου τῷ χρόνῳ, τοῖς δὲ κατὰ Θεὸν ἔργοις καὶ λό γοις ὁμότροπος, ὁ τῶν ᾿Αλεξανδρέων μέγας ποιμὴν ᾿Αθανάσιος ἐν ᾗ ποιεῖται διαλέξει ᾿Ορθοδόξου καὶ Μακεδονιανοῦ, περὶ τοῦ πηγάζει τάδε συντίθησι· • Μή μοι γένοιτο εἰπεῖν ἐπίκτητόν τι ἐπὶ τοῦ Πνεύ ματος. Οὔτε γὰρ τὸ ἅγιον, οὔτε τὸ ἄφθαρτον, οὔτε τὸ αθάνατον, οὔτε ἄλλο τι τῶν περὶ Θεὸν θεωρουμένων λέγω εἶναι ἐπίκτητον τῷ ἁγίῳ Πνεύματι· ἀλλὰ φύσει ἅγιον, φύσει ἀγαθὸν, φύσει ἄφθαρτον ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζον, εἴτουν ἐκπορευόμενον.» 1 ὧν οὖν Πνευματομάχων, ὡς τὰ τοῦ λόγου διὰ βρα χέων ἀνακεφαλαιώσωμεν, ἐκ τοῦ τὴν δυάδα τῶν ὑποστάσεων ἐκ τῆς πατρικῆς οὐσίας θεολογεῖσθαι ἀδελ-- φικὴν ὁμοουσιότητα συναγόντων, και, Ποῦ τὸ μονογενές; ἀντιπαρατιθεμένων, κἀντεῦθεν ὡς τοῦτο τηροῖτο, μὴ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τῆς πατρικῆς, ἀλλ' τῆς τὴν κτίσιν καταγόντων Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τῶν νεοπροβλήτων διδασκάλων τὴν ἀποσόβησιν τῆσδε τῆς σφημίας παραδιδόντων, ἐκ τοῦ τὸν μὲν Υἱὸν ἐκ τοῦ 11 ατρός δογματίζεσθαι, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τῆς αὐτῆς Η μ φοτέρων οὐσίας, καὶ οὖν ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Γεοῦ, ἐντεῦθεν τε τὸ μονογενὲς ἀναμφιβόλως τηρεί σθαι, καὶ τὸ τῆς ἀδελφικῆς ὁμοφυΐας ἀποῤῥαπίζε σθαι, ἔτι τε τὴν ἐκπορεύεται λέξιν σαφηνιζόντων, ὡς τοῦτ' αὐτὸ παριστῶσαν, οὕτω μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, οὕτω δὲ ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα προέρχε σθαι, τοῦτο γὰρ ὁ ἄλλος τρόπος τῆς ὑπάρξεως, καὶ διάφορος, καὶ τὸ, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο καὶ λοιτὰς ἑτέρας φωνάς τῆς αὐτῆς διανοίας, διευκρινούν Gen. 1, 10 – niani, de verbo exsilire hæc scribit: Absit at ipse dicam adventitium quid esse in Spiritu sancto. Neque enim sanctum, neque incorruptibile, neque immortale, neque aliud quidpiam quod de Deo considaretur, dico esse adventitium Spiritai sanclo; sed natura sanctum, natura Lonum, natura incorruptibilem, uti Spiritum Dei, et ex ipso exsilientem, sive procedentem.. Cum itaque Pneumatomachi, ut orationem brevioribus terminis præcludamus, quod duplex hypostasis ex essentia paterna exsilire diceretur, fraternam consubstantialitatem colligerent, contraque opponerent quærentes, Ubinam unigenitum fuerit? indeque ut id conservaretur, non ex essentia paterna, sed in creaturam Spiritum sanctum deferrent, et cum a Deo instituti magistri blasphemiam similem repellerent, quod Filius ex Patris essentia decerneretur, Spiritus ex eadem utriusque essentia, rursusque ex Patre per Filium, indeque unigenitum absque ulla hæsitatione conservaretur, et fraterna connaturalitas relegaretur; prætereaque dictionem procedit interpretarentur, hoc idem notare, sic quidem ex Patre Filium, sic item ex ambobus Spiritum egredi; id enim alius modus exsistentia est, et diver - sus, necnon et illud: ‹ De meo accipiet, › et reliquas alias ejusdem significatus voces, exponerent, et Filium nullo modo servile ministerium exulere, '

in ea quæ per ipsum est, missione, suppeditatione, των, καὶ τὸ μὴ ὑπουργικὴν τὸν Υἱὸν διακονίαν ἀποet datione Spiritus, et non extraneum esse illi, discursu hoc theologico declararent, qui neque ex Filio, neque per Filium Spiritum sanctum secundum hunc deprædicatum ad esse ejusdem progressun sempiternum prorsus vel auribus percipere non sustinebant, quin blasphemiæ notam id asserentibus inurebant, quonam deferantur et ex quibus decidant, qui Dei timorem in præcordiis fovent, minime addubitant. Nihilominus uno ex Epiphani. in rebus divinis præclarissimi dicto, quod brevibus fusius sparsimque exposita comprehendit, apposito, in alia divertemur. Hic enim ubi Spiritum ab utrisque decerpit, etiam hæc implicat: • Spiritus sanctus non frater fratris, non patris frater, sed ex eadem essentia Patris et Filii. Ipse enim Unigenitus dicit: Spiritas Patris, et qui ex Patre procedit el, De meo accipiet. lllud e qui ex Patre procedit, s necnon illud, «De meo accipiet, a unum idemque significare probans palam ostendit, et illud ex utroque confirmat, et adversariorum inde fraternas conclusiones refellit, et Spiritum extraneum non intelligi, uti in Patre, ita inde et in Filio manifestis sime docet. συμπερατώσεις τῶν ἀντιδόξων, καὶ τὸ μὴ ἀλλότριον ἐντεῦθεν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ διδάσκει σαφέστατα. 8. Cuin ergo ad hæc adducti sumus, qnorum causa de missione, et unctione et similibus Dei et hominis Verbi a Spiritu attullmus magnos pietatis vindices Athanasium multis certaminibus claruin, et rerum coelestium visione præcellentem Diony- G sium, sed potissimum hunc proxime relatum, necessarium est, alterius quoque cul est ex immortalitate nomen, dieta discutere. Quare considerandum est, quanam ratione hic postquam ostendisset, Dominum inungi a Spiritu secundum humanitatem, et postmodum dixisset, in spiritu Dei ipsum ejicere dæmonia,» et hæc dum alloqueretur Judæos, sonore admodum infit: Discipulis vero divinitatem et magnitudinem suam ostendens, non ultra minorem semetipsum Spiritu, sed majorem et æqualem esse significans labat Spiritum dicebatque: Ego mittam, et, Ille me clarificabit, et quæennque audiet loquetur.» Missio ergo atque datio Filii secundum carnem a Spiritu est, Spiritus vero a Filio secundem divinæ gloriæ magnitudinem. Et licet contritis corde medicinam afferre, hoc est, animorum morlos sanare, diviniadis sit, mun est quod impediat missionem. Duplex enim erat, qui similia operaba. tụr, cum et in ipsa cruce duplicis actionis opera fecisse, terræ motum, obscurationem solis, et veli scissionem, et rursus quæ sitis erant, et reliqua humanitatis planum apertumque sit. Hic porro quænam ratio est, ob quam major est Spirita Filius? dicant qui mutuo sese et alternation utrasque hypostases mittere pova scribendi dicacitate secundum divinitatem definiunt, indeque ex Filio et per Filium prorsus amandant. Etenim si hoc amandare non rejiciant, quo igitur significatu dictionem πληροῦν ἐν τῇ δι' αὐτοῦ ἀποστολῆ καὶ χορηγίᾳ καὶ δόσει τοῦ Πνεύματο;, καὶ τὸ μὴ ἀλλότριον αὐτοῦ τοῦτο ὑπάρχειν ἐκ τῆς οὕτω διατρανουμένης θεολο γίας διασαφούντων, οἱ μήτε ἐξ Υἱοῦ, μήτε δι' Υἱοῦ Πνεῦμα τὸ θεῖον κατὰ τὴν οὕτω κηρυττομένην εἰς τὸ εἶναι πρόεδον αὐτοῦ τὴν ἀΐδιον ἀνεχόμενοι τὸ παράτ παν ἀκοῦσαι, ἀλλὰ καὶ βλασφημίαν τοῖς φωνοῦσι προσεπιτρίβοντες, όπηπερ ἀπάγονται, καὶ πῆ καὶ τίνων καταφέρονται, Θεοῦ δέος οἷς ἐστι τοῖς εγκά τοις κυοφορούμενον, οὐκ ἀμφίβολον. Πλην μίαν τινά τῶν ῥήσεων ἔτι τοῦ τὰ θεῖα περιφανοῦς Ἐπιφανίω θέμενοι τῆς ἀνακεφαλαιώσεως ταύτης δι' ολίγων συλ ληπτικήν, εἰς ἕτερα προχωρήσομεν. Ενθα καὶ γὰρ οὗτος τὸ Πνεῦμα παρ' ἀμφοτέρων θεολογεί, καὶ ταῦτά φησι· «Πνεῦμα ἅγιον οὐ συνάδελφον, οὐ πι τράδελφον, ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογενής λέγει, Το Πνεύμα τοῦ Πατρὸς, καὶ, Τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμε νον, καὶ, Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Τό, «ἐκ τοῦ [aτρὸς ἐκπορευόμενον, ὁ καὶ τὸ, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεσ ται, ο τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ἐννοίας κατασκευάζων δείκνυσιν ἐμφανῶς, καὶ τὸ ι ἐξ ἀμφοῖν» καὶ αὖθις διαγγέλλει, καὶ τὰς ἀδελφικὰς ἐντεῦθεν ἀπωθεῖται νομισθῆναι τὸ Πνεῦμα ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, οὕτως η. Ἐπεὶ τοίνυν εἰς ταῦτα προήχθημεν ἐξ ὧν περὶ ἀποστολῆς καὶ χρίσεως καὶ τῶν τοιούτων τοῦ θεανθρώ που λόγου παρὰ τοῦ Πνεύματος παρεθήκαμεν, εἰς μέσ σου παραγαγόντες τους μεγάλους προηγόρους της ενο σεβείας ᾿Αθανάσιον τὸν πολύαθλον, καὶ τὸν τῶν οὐρα νίων ἐπόπτην Διονύσιον, τὸν πολὺν, ἐκ τῶν τοῦδε και μᾶλλον τοῦ σύνεγγυς. 'Αναγκαῖον δὲ καὶ τὰ τοῦ ἑτέρου τοῦ τῆς ἀθανασίας ἐπωνύμου κατεξετάσαι. Σκεπτέον ἄρα πῶς ὅδε μετὰ τὸ δεῖξαι τὸν Κύριον χρίεσθαι παρά τοῦ Πνεύματος κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ μετὰ τὸ οὕτω λέγειν, «ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλειν αὐτὸν τὰ δαιμό νια, καὶ μετὰ τὸ διαλέγεσθαι τοιουτοτρόπως τοῖς Ἰου δαίοις, φάσκει διαπρυσίως· «Τοῖς δὲ μαθηταῖς την θεότητα καὶ τὴν μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκέτι ἐλάττονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων, ἰδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγεν· Ἐγὼ ἀποστελῶ, κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, καὶ ἔσα ἀκούσει λαλήσει.» Ὅτι μὲν οὖν ἀποστολὴ καὶ δόσις Υἱοῦ μὲν κατὰ τὴν σάρκα παρὰ τοῦ Πνεύματος, ταῦτα δὲ τοῦ Πνεύματος παρὰ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴν τῆς θεϊκῆς δόξης μεγαλειότητα, καὶ ὅτι τὸ ἰᾶσθα: τους συντετριμμένους τὴν καρδίαν, τουτέστι τὰ τῶν ψυχῶν πάθη θεραπεύειν τῆς θεότητος ἦν, οὐδὲν ἔχει τὸ κωλύον πρὸς τὰ τῆς ἀποστολῆς. Διπλοὺς γὰρ ἦν ὁ ταῦτα ὁρῶν. Ἐπεὶ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ σταυρῷ τὰ τῆς διπλῆς ἐνεργείας ενήργει, τὸν τῆς γῆς κλόνον, τὸν σκοτασμὸν τοῦ ἡλίου, τὴν τοῦ καταπετάσματος με ξιν, καὶ αὖ τὰ τῆς δίψης, καὶ λοιπὰ τὰ τῆς ἄνθρω πότητος καὶ θεότητος, πρόδηλον καὶ καταφανές. Τί; δὲ λόγος ἐνταῦθα, καθ' δν καὶ πῶς μείζων τοῦ Πνεύ ματο; ὁ Υἱός; εἰπάτωσαν οἱ τῆς μοίρας τοῦ ἀπο στέλλειν ἑκατέρας ὑποστάσεις ἀλλήλας ἀμοιβαδόν καινογραφικῶς κατὰ τὴν θεότητα δογματίσαντες,

κἀντεῦθεν τὸ ἐξ Υἱοῦ, ἢ δι᾽ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα majorem accipient? Certe extrem blasphemia τέλεον ἀπωθούμενοι. Εἰ μὴ γὰρ τὸ ἀπωθεῖσθαι ἀπώ σονται, καθ᾽ ὁποῖον ἄρα τῶν σημαινομένων τοῦ μείζονος αὐτὸ λήψονται, κρημνὸν οὐχ ἔξουσιν ἐξαλύξαι τὸν τῆς ἀκροτάτης δυσφημίας οὐδοπωσοῦν. Καίτοι καθαρῶς ὁ ἱερομύστης • μείζονα τοῦ Πνεύματος τὸν Υιον ο φήσας, καὶ ἴσον εἴρηκε παρευθύς. Καὶ ἐφεξῆς ἐπήγαγεν, «Εδίδου τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔλεγεν, «Ἐγὼ ἀποστελῶ, ο διαφανέστατα παριστάνων, ὅτι ώσπερ ἡ αὐτοσοφία τὸν Πατέρα μείζονα καὶ ἴσον ἑαυτοῦ σαφῶς ἐμυσταγώγησεν ἐν Εὐαγγελίοις εἰπὼν, «Ο Πατήρ μου μείζων μου ἐστι,» καὶ πάλιν, «Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν· › οὕτως ἐνθάδε διδοὺς τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν θεότητα καὶ ἀποστέλλων, μείζονα τούτου καὶ ἴσον ἑαυτὸν ἀριδήλως ἐσήμανε· καὶ ὡς ἐκεῖ τὸ ἴσον, οὕτω κἀνταῦθα κατὰ τὸ τῆς φύσεως " ἀπαράλλακτον, τὸ δὲ μεῖζον κατ' ἰδιότητα την, ὅτι περ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου Παν τὴρ, τοῦτο γὰρ ιδιότης, καὶ τὴν ὅτι περ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ οὐχὶ τὸ ἀνάπαλιν. Οθεν ὡς ἀποστολὴ τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς οὐ καθ' αὐτὴν ἔχουσα τὸ δηλοῦν τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπέρχρονον ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ τῶν ἐγχρόνων ὡς οὖσα καὶ πρὸς τὴν κτίσιν. Ὡς δ᾽ ἑπομένη τῇδε τῇ ὑπὲρ χρόνον, καὶ παρὰ τοῦτο τεκμήριον αὐτῆς πεφυκυία, ἔχει μὲν τὸ εἶναι καὶ λέγεσθαι τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρός, ἥκιστα δὲ καὶ τοῦ Πατρὸς παρὰ τοῦ Υἱοῦ - οὕτως ἀποστολή του Πνεύματος παρὰ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον θεωρουμένη ἔστι τε καὶ λέγεται παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' οὐ δήπου τοῦ Υἱοῦ τοπαράπαν decrevisse, et ex hoc dicto et ex aliis plurimis in παρὰ τοῦ Πνεύματος κατὰ τὴν θεότητα. Ο γε μήν αὐτὸς ὁ τῆς ὁμολογίας ἀκρέμων ᾿Αθανάσιος, ὅτι ταῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ τὸ μεῖζον ὡς ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὕτως ἐπὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος κατ' ιδιότητα τὴν διειλημμένην ἐθεολόγησεν, Εκ τε ρήσεως ταύτης, καὶ ἀφ᾽ ὧν ἐν πλείσταις αὐτοῦ θεηγορίαις διαταφεί, δείκνυσι καθαρῶς, νῦν δὲ μόνως ἐξ ὧν φησιν ἐν ἐπιστολαῖς ταῖς πρὸς Σεραπίωνα βεβαιώσεις. Ταύταις• γὰρ εἰρηκώς, • Τοιαύτην τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντος τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱόν, ὁποίαν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, ο ἐν αὐταῖς αὖθις διαγορεύει· • Οταν γὰρ ἔγνωμεν ἰδιότητα τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, ταύτην ἔχειν τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱὸν εύο ρήσομεν.» Καὶ πάλιν· «Ωσπερ γὰρ ἐν ἰδίᾳ εἰκόνι ἐστὶν ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πνεύματι, οὕτω καὶ ὁ Πατὴρ ἐν velationis initiatione, Patris imago, ait, Filius, præcipitium effugere nullo modo poterant. Et lamen perspicue hieromysta ‹ majorem Spiritu Fllium dicens, æqualem perquam subito nuncupavit, et postmodum subjunxit, ‹ Tradebat Spiritum et dicebat: Ego mittam, manifestissime comprobans, uti ipsa Sapientia Patrem majorem et æqualem sui palam edocuit in Evangeliis dicens: • Pater meus major me est;» rursusque: «Ego et Pater unum sumus, ita et hic Spiritum porrigens secundum divinitatem, et mittens majorem illo et æqualem semetipsum plane enuntiavit: et uti ibi æquale, ita et hic secundum naturæ per omnia simile, majus vero secundum proprietatem, quod Filius ex Patre est, non autem ex Filio Pater. Hæc enim proprietas est, qua ex Filio et per filium Spiritus est, et non vice versa. Unde missio Filli a Patre non ex seipsa habet, neque ostendit sempiternam ex Patre exsistentiam Filii, cum in tempore sit et ad creaturas. Uti vero consequitur eam quæ supra omne tempus est, et secundum illud eam esse indicium est, habetque quod sit et dicatur Filii a „Patre, sed non item Patris a Filio, pari modo missio Spiritus a Filio secundum eamdem considerationem agnita, est diciturque a Filio, at non item prorsus Filii a Spiritu secundum divinitatem. Et eumdem confessionis apicem Athanasium, hæc ita se habere, et majus uti de Patre et Filio, ita et de Filio et Spiritu secundum jam expositam proprietatem τῷ Υἱῷ.» Καὶ μετά τινα· «Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ λέγεται καὶ ἔστι τὸ Πνεῦμα. Οὓς γὰρ ἔγνω προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ.» Καὶ ὁ φερωνυμῶν ἐκ τῶν ἔργων Γρηγόριος ὁ Θαυματουργὸς ἐν τῇ τῆς αὐτοῦ δογματικής Αποκαλύψεως μνήσει, ο Τοῦ Πατρὸς εἰκων, ο φησίν, «ὁ Υἱός, καὶ μετὰ βραχύ, ο Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, τε λείου τελεία· › καὶ πολλαχοῦ τοῦτο τῆς θείας Γραφῆς, τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ οὐ δήπου τοῦ Υἱοῦ εἰκὼν ὁ Πατήρ, οὐδέ γε τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς, καὶ ταῦτα τῶν τριῶν οὐσίας οὔτ σης μιᾶς· καίτοι εἰ διὰ ταύτην ἐλέγετο τάδε, καὶ οὐ διὰ τὴν λελεγμένην ιδιότητα προόδου τῆς φυσικῆς, ἀδιαφόρως ἂν θατέρου θάτερον ἐκαλεῖτο εἰκὼν, ἀλλ᾽ snis divinis commentariis inspersis perspicite apparet, nunc vero solunſ ex iis quæ in epistolis ad Serapionem decernit; namque cum illis dicat: Eumdem ordinem et naturam cum habeat Spiritus erga Filium, quam habet Filius erga Patrem, in iisdem iterum repetat: Quam enim agnoscimus proprietatem Filii erga Patrem, eamdem habere Spiritum erga Filium reperiemus.. Rursusque: • Veluti in propria imagine est Filius in Spiritu, non alio modo est Pater in Filio.» Nec post multa: • Imago Filii dicitur et est Spiritus; quos enim cognovit et prædeterminavit conformes imaginis Filii sui.» Et qui operibus nomine non inferior est Gregorius Thaumaturgus, in sue dogmaticæ renec multo post: Imago Filii Spiritas, perfecti perfecta. Et passim in divinis Litteris legitur, • Patris Pilius, οι Filii Spiritus, nec ullo in loce, Filii imago Pater est, neque Spiritus Filii, licet horum trium una essentia sit, quamvis si ob hanc ista affirmarentur et non ob jam dictam proprietatem naturalis progressus, indifferenter alterum alterius imago nuncuparetur. Verumtamen hæc nòu. sunt, neque dicuntur. Imago enim filius est illius, ex quo est, Patris sententia Gregorii in rebus theologicis magni. Cum enim supra eam consubstantiale posuisset, statim subintulit: ‹ Et quod· hoc inde est, non item ex hoc Pater, › ipsam inter se congruentiam adaptans, cum et consubstantiale

GEORGII METOCHIITÆ Inde sit, quod ex essentia Patris Filius sit, non οὐκ ἔστιν, οὔτε λέγεται. Εἰκὼν γὰρ ὁ Υἱὸς ἐκείνου item ex essentia ob consubstantiale, de quo supra tenuiter pertractavimus, quod fusius aliis nostris sermonibus peregimus, quanta sit eorum absurditas ostendentes, qui secundum affirmant. Imago similiter Filii Spiritus est tanquam qui ex ipso, et per ipsum secundum imaginis traditionem est. Si vero illius ex quo, quod ex eo est, secundum nostros divinos interpretes et duces imago est, quod ex hoc quodam non fuerit, neque imago illius fuerit ex quo non est. Proptereaque neque Pater imago Filii est, quod ex ipso non est, sed quod hoc inde est, ut theologorum apices decernunt, secundum hanc eamdem rationem Spiritus imago Filius nequo est, neque dicitur. Sed Filii quidem archetypum est " Pater, Spiritus vero prototypus est Filius. Unde qui a miris edendis cognomen sibi vindicavit Neocasariensis antistes, oratione cujus principium: • Inimicissimi et alieni ab apostolica confessione sunt, qui Filium ex iis quæ 'non sunt asserunt, › ‹ Filii Pater principium est, ait, ab æterno eum generans, et Dominus est prototypus Spiritus. › Hæc divinorum mysteriorum collectores secundum ordinen sempiternarum exsistentiarum divinitatis principum hypostaseon tradentes, et: Uti Filius erga Patrem se habet, ita erga Filium Spiritus,» aperte enuntiantes, rursusque, ‹ Uti Patris, ita et Filii Spirituın secundum eorumdem ad esse progressum› decernentes, ‹ communem Patris et Filii, proprium Patris et Filii, admodum perspicue enuntiantes, determinant illum ex ambobus, aut ex Patre per Filium. Hinc et Maximus confessione sua vere celeberrimus, dum exponit quid sibi velit apud prophetam Zachariam aureum candelabrum, et super illud parva lampas et lucernæ, palam aperteque pronuntiat: e Spiritus sanctus quemadmodum natura secundum essentiam est Dei et Patris, ita et Filii secundum essentiam est, nec aliud interponens prosequitur, ‹ Tanquam qui ex Patre essentialiter per Filium genitum modo, qui verbis exprimi non potest, procedit.» Et divinus Cyrillus in dictum: ‹ Vidi Spiritum descendentem quasi colunbam de coelo ',, inter alia dicit, Uti est Patris, Șta quoque est Filii Spiritus sanctus.» Et in illud: • Εt ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis ", scribit, Dei et Patris naturalium bonorum essentialiter cum Filius particeps sit, habet Spiritum eo ipso modo, quo eum habere Pater intelligitur. Et in iis quæ ad Palladium dedit, affirmans: Mutabilis vero nullo modo Spiritus est; quodsi mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, præterea et Filii, illico subjungit, Essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus sanctus.» Idem diviniloquus cum aliis divinis Patribus, ‹ Proprium Patris Spiritum esse astruit, proprium Filii, proprium amborum. › * Matth. 111, 16. 1 Joan. xis, 10. ἐξ οὗπέρ ἐστι τοῦ Πατρός, κατὰ τὸν πολὺν ἐν θελογια Γρηγόριον. Θεὶς γὰρ τὸ ὁμοούσιον ἐπ' αὐτῆς, εὐθὺς ἐπήγαγε, «Καὶ ὅτι τοῦτο ἐκεῖθεν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου Πατὴρ ο τὸ καταλλήλως ἔχον ἁρμέσος. Ἐπεὶ καὶ τὸ ὁμοούσιον ἐντεῦθεν ἀπὸ τοῦ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι, καὶ ἥκιστα τὸ ἐκ τῆς οὐσίας διὰ τὸ ὁμοούσιον, περὶ οὗ ἀνωτέρω διειλήφαμεν ἀμυδρῶς, ἀλλαχοῦ δὲ τῶν ἡμετέρων λόγων πλατύτερον τὴν ἀτοπίαν ὅση τις δεδειχότες τῶν συνιστώντων τὸ δεύτερον. Εἰκὼν ὡσαύτως τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐξ αὐτοῦ τε καὶ δι' αὐτοῦ κατὰ τὴν τῆς εἰκόνος παράδοσιν. Εἰ δὲ τοῦ ἐξ οὗ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἰκών κατὰ τοὺς τῶν θείων ὑφηγητάς, τὸ μὴ ἐκ τοῦ δέ τινος ὄν, οὐδ᾽ εἰκὼν ἂν εἴη τοῦ μὴ ἐξ οὗ ἐστι. Διὰ τοῦτο οὔθ᾽ ὁ Πατὴρ εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ, ἐπεὶ μὴ ἐξ αὐ τοῦ, ἀλλ᾽ ὅτι τοῦτο ἐκεῖθεν, ὡς ἡ τῶν θεολόγων ἀκρότης, οὔτε κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον τοῦ Πνεύματος είν κὼν ὁ Υἱός, οὔτ᾽ εἰσὶν, οὔτε λέγονται. ᾿Αλλὰ τοῦ μὲν Υἱοῦ ἀρχέτυπον ὁ Πατήρ, τοῦ δὲ Πνεύματος πρωτό τυπος ὁ Υἱός. Οθεν ὁ τοῖς θαύμασι φερώνυμος Νεοκαισαρείας ποιμὴν ἐν λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή, «Εχθιστοι καὶ ἀλλότριοι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας οἱ τὸν Τίλν ἐξ οὐκ ὄντων λέγοντες, ο - • Αρχή, ο φησί, κ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ, ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρωτό τύπος τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος.» Ταῦτά γε μήν οἱ θεόληπτοι μυστολέκται κατὰ τὴν τάξιν τῶν ἀϊδίων ὑπάρξεων τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων παραδιδόντες, καὶ, ο ὡς ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω πρὸς τὴν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, τρανοῦντες, καὶ αὖθις, ε ὡς τοῦ ο Πατρὸς, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν αὐτῶν εἰς τὸ εἶναι πρόοδον ο δογματίζουσι, κοινὸν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ίδιον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεολογούν τες φανότατα κἀκ τῶνδε διευκρινοῦντες τὸ ἐξ ἀμφοῖν, ἢ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Ὅθεν Μάξιμος μὲν ὁ τὴν ὁμολογίαν ἀγακλεής, ἐν οἷς ἑρμηνεύει, τί βού λεται δῆτα τῷ προφήτη Ζαχαρία ή χρυσή λυχνία καὶ τὸ ἐπ' αὐτῇ λαμπάδιον, καὶ οἱ λύχνοι, διαῤῥήδην ἀνακηρύττει, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὥσπερ φύσει κατ' οὐσίαν ὑπάρχει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ κατ' οὐσίαν ἐστὶ, ο συνημμένως ἐπάγων, • Ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς δι' Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστως ἐκπορευόμενον.» Κύριλλος δ' ὁ θεσπέσιος εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, ὅτι «Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαίνον ὡσεὶ περιστερὰν ἐξ οὐρανοῦ, ὁ εἰρηκὼς πρὸς τοῖς ἄλλοις, ο Ωσπερ γὰρ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,» εἰς τε τὸ, ο Κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν,» φάμενος, «Τῶν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσι κῶν ἀγαθῶν οὐσιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱὸς κοινωνός, ἔχει τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, καθ' δν περ ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ, ο κἂν τοῖς πρὸς Παλλάδιον οὕτω θεολογήσας, «Τρεπτὸν δὲ οὗ τοί που τὸ Πνεῦμά ἐστιν· ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ἡ μῶν μος τὴν θείαν ἀναδραμείται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ,» παρευθύς ἐπισυνάπτει τὸ, ι οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐχ

Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον ἅγιον Πνεῦμα. • Ο in sexto itaque ad Hermiam, quasi ipsum inter αὐτὸς θεοῤῥήμων σὺν λοιποῖς τῶν θεοφορήτων, • ἴδιον Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, διδάσκει, ο ίδιον Υἱοῦ, ἴδιον ἀμφοῖν.» Εν γοῦν ἔκτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν ὡς ἐν ἐρωτήσει πρὸς αὐτὸν τὸν λόγον ποιούμενος διέξεισιν ούτωσί· «Τίνος ίδιον φῶμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι; πότερα δὴ μόνου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ἢ γοῦν καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἡ καὶ ἀνὰ μέρος ἑκατέρου καὶ ἀμφοῖν, ὡς ἐν ἐχ Πατρὸς δι' Υἱοῦ διὰ τὴν ταυ τότητα τῆς οὐσίας;» Εν ἑρμηνείαις τοῦ κατὰ Ἰωάν νην εἰς τὸ «Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ο οὕτω διασα φεῖ· «Ἰδοὺ γὰρ, ἰδοὺ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτἐστιν ἑαυτοῦ τὸν Παράκλητον εἰπὼν, παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸν ἐκπορεύεσθαί φησιν. "Ωσπερ γάρ ἐστι Πνεῦμα ἴδιον τοῦ Υἱοῦ, φυσικῶς ἐν αὐτῷ τε ύπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός· οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινὸν, τούτοις εἴη δήπου πάντως ἂν καὶ τὰ τῆς οὐσίας οὐ διωρισμένα.» Καὶ ἀλλαχοῦ πλειστάκις ἴδιον ἀμφοῖν ἡνωμένως καὶ ἀνὰ μέρος διαγορεύει. Πνεύματος δ' ὁ Πατήρ ίδιος, ἢ ὁ Υἱός σπουδηποτοῦν οὐκ ἔστι. Καθ᾽ ἐν ἄρα λόγον, ἂν ἡ εἰκών, καθ᾽ ἂν ἡ ἀποστολή, ὅτι μὴ κατὰ τὴν δι' ἡμᾶς οἰκονομίαν, καθ᾿ ἣν ἡ χορηγία καὶ δόσις καὶ τὰ τοῖσδε σύστοιχα, καὶ ὡς ἐπ' ἐκείνοις φωτοβολείται, καὶ τὸ τῆς ἀντιστροφῆς ἔχειν παρείσδυσιν ἐκ τῶν θεοσό των μυσταγωγών, τοῖς αὐτοῖς οὕτως ἐνταῦθα μυσταγωγεῖται μὴ τοῦτ' αὐτὸ πεφυκέναι παρρησιάζεσθαι. Ο σύνεγγυς τοίνυν ἔνθεος μυστηπόλος τὸ ἴδιον ὅπως ἐπὶ τῆς θεότητος διευλυτούμενόν ἐστι φράζων ἐν τῷ πρὸς Νεστόριον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Καταφλυα- 6 ροῦσί τινες, ὡς μανθάνω, τῆς ἐμῆς ὑπολήψεως, φησίν· ο Ωσπερ γὰρ ἴδιον ἀνθρώπου καὶ μὴν ἑκάστον τῶν ἑτέρων ζώων τὸ ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν γε γεννημένον, οὕτως ἴδιον Θεοῦ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας νοοἶτ᾽ ἂν εἶναι καὶ λέγοιτο.» Πρόδηλον οὐκοῦν ὅτι και θὼς τοῦ Πατρὸς ἰδιόν ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ὄν, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ ἴδιον, ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ὑπάρχον. Καὶ τοῦτο φανετοῦσιν ή τε καθαρότης της διευλυτώσεως τοῦ ἰδίου παρὰ τοῦ αὐτοῦ θεηγόρου καὶ παραδόσεις αἱ διδασκαλικαὶ τοῦ αὐτοῦ, • Ωσπερ τοῦ Πατρὸς ἴδιον, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ, ο διαγγέλλουσαι· ἀλλὰ καὶ λοιπαὶ τούτου ῥήσεις αἱ ἄνω τεθειμέναι τὸ μὴ ἀλλότριον Υἱοῦ Πνεῦμα, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ ἐκ τῆς δόσεώς τε καὶ πέμψεως διατόρως ἀνακηρύττουσαι. Καὶ νῦν τῆς ἐγγύς που διαληφθείσης ρήσεως βραχείας εἰς τὸ, ὅτι ο Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον,» τὴν ἀγχοῦ διηγορευμένην τε καὶ τεθεῖσαν ἐνταῦθα θέντες rogaret, ita sermonem concinnat: c Cujus proprium dicemus Spiritum sanctum esse, soliusne Dei et Patris, anne etiam et Filii, vel separatim utriusque, et amborum, tanquam unum ex Patre per Filium propter unum essentiæ?» In expositionibus in Evangelium Joannis in illud: • Spiritus veritatis, ita explicat: «Ecce enim, ecce Spiritus veritatis, hoc est sui ipsius, cum Pracletum dixisset, a Patre eum procedere ait. Quemadmodum enim est Spiritus proprius Filii, naturaliter in ipso exsistens, et per ipsum progrediens. ita et Patris; quibus enim Spiritus communis est, iis plane prorsus, neque quæ essentiæ sunt, fuerint separata. Et alibi sæpius proprium amborum conjunctium, et separatim fatetur. Spiritus vero Pater proprius aut Filius nullo in loco est. Illa igitur ratione, qua imago, qua missio, cum de ceconomia propter nos sermo est, secundum quam suppeditatio, et datio et his aſſinia, et uti in illis quam perspicnum clarescit, conversionis locum esse, divinorum mystagogorum sententia, eorumdem hic quoque edocemur, hoc ipsum esse confidenter nimis non asserere. Proxime itaque laudatus divinus mysta proprium quo significatu in deitate accipiendum sit, explicans, oratione ad Nestorium, cujus principium: • Male quidem loquuntur de mea existimatione, › scribit, Quemadmodum enim proprius hominis, necnon et aliorum singulorum animantium fetus, qui ex eo est secundum naturam, sic proprium Dei intelligetur esse, diceturque, quod ex essentia illius erit.» Manifestum itaque est, uti Patris proprius est Spiritus sanctus, quod ex essentia illius est, ita esse quoque Filii proprium, uti ex essentia illius exsistentem. Hocque plane declarant, tum puritas significatus proprii ab ipso diviniloquo tradita, tum doctorum enuntiata de eodem ‹ uti Patris proprium, ita et Filii esse» essentia. Quin imo et reliqua alia ejusdem dicta supra digesta, quæ non esse alienum Spiritum a Filio, sed ex ipso, et proprium ipsius ex dalione et missione aperta voce edicunt, et nunc ex proxime allato brevi testimonio in illud: Vidi Spiritum descendentem,» quod paulo ante digessimus, nunc quoque hic apponentes, satis rei faciemus, quod verbis hisce exprimitur Similis in omnibus est Christi similitudo ad proprium ipsius et ab ipso profusum Spiritum, omissis aliis non paucis, quæ frequenter occurrunt. τὸ ἱκανὸν ἔξομεν, ἢ καὶ κατ᾽ ἔπος οὕτω διέξεισιν, ο Απαράλλακτος ἡ τοῦ Χριτοῦ ὁμοιότης πρὸς τὸ ἴδιον αὐτοῦ καὶ παρ' αὐτοῦ προχεόμενον Πνεῦμα, ο παραδραμόντες ἑτέρας οὐκ ὀλίγας, ἀλλὰ συχνά;. Θ'. Οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο θεωρητέον, πρό γε τῶν πεφθακότων ἐξετασθῆναι, περὶ ἀποστολῆς & φησιν ὁ ἄκρος ταύτης εξεταστής, οὕτω δὴ διεξιών· ο 'Αποστέλλει τις δοῦλον ἢ υἱὸν παρ' ἄλλου τοῦτο λαβὼν, ἢ καὶ αὐτὸς ἔχων. Σκοπήσωμεν τοίνυν τίνα θεσπίζει τὸ σεπτὸν Εὐαγγέλιον περὶ πέμψεως. Ιωάννης μὲν ἡ τῆς θεολογίας ἀκρώρεια ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ φάσκει·. Τὰ ἔργα ἃ ἐγὼ ποιῶ, μαρτυρεῖ περὶ ἐμοῦ, ὅτι ὁ Πατήρ με ἀπέστειλε, καὶ ὁ 9. Sed illud quoque considerandum est, quod ante jam dicta examinari debuerat, quod nempe de missione tradit summus illius dijudicator, hune in modum edisserens: «Mittit quispiam servumi aut filium, ab alio id accipiens, aut a seipso habens. › Consideremus itaque quæ de missione veurandum Evangelium decernit. Joannes theologiæ summas apex ex persona Christi dicit: ‹ Opera quæ ego facio, testimonium perhibent de me, quod Pater

me misit, et qui misit me Pater ipse testimonium πέμψας με Πατὴρ αὐτὸς μεμαρτύρηκε περὶ ἐμοῦ. perhibuit de me "., Rursusque idem quasi ex seipso de Paracleto, Quem mittet Pater in nomine mo '';» iterumque uti ex Salvalore; «Si ego non abiero, Paracletus non veniet ad vos, si vero abiero, mittam illum ad vos ".» Et divinus Lucas: e Sexto mense, ait, o missus est Gabriel ce caelo a Deo 15. Et vertex apostolorum clamat ad Hebræos Non omnes sunt administratorii spiritus in ministerium missi '?, Sunt hæ apud sacram Scripturam missiones, partim Deo convenientes et intellectæ, et de divinis hypostasibus congruenter pronuntiatæ, partim ex Deo quidem, sed creaturis servisque adaptata. Hinc Filii a Patre missio signum est clarissimum ejusdem sempiterna irradiationis, ex quo est, tanquam quæ perquam conspicue lucescens eam consequitur, eadem ipsa ratione qua consub. stantiale splendorem, qui ex essentia est consequitur; nec quimus dicere ex essentia ob hanc eamdem causam respectu Filii. Namque Pater propter hoc idem esset ex essentia Filii. Sed potius quod ex essentia Patris Filius est, propterea Pater Filio et Patri Filius consubstantialis est cum enim illud palam præcedat, necessario hoc sequi debet. Pari modo et missio sempiternam exsistentiam subsequens quæ in tempore est, ex ea quæ absque tempore est a Patre Filii manifestatur, tanquam qui ex essentia illius progreditur, indeque amborum connaturale intelligitur: neque conversionis locus est, con nullo modo Pater ex essentia Filii sit. Non aliud est etiam missio Spiritus a Patre, licet modus illius ad exsistentiam progressus, ex quo est, diversus sit, cum a Filio quoque mitti Paracletum clarum sit. Qua ergo ratione consideratur missio ex Patre, eadem ipsa missio ex Filio intelligitur, si communis utriusque Spiritus Paracletus, et si uti Patris ita et Filii, et si uti proprius Patris ita et Pilii proprius est, et si ista Patrum sunt voces, et si ab illis tradita quæ supra posita est proprii significatus explicatio, ideoque cum mittitur Paracletus uti ex Patre, locum prorsus non habent ea quæ sunt conversionls, ob eam quam habet sequelam erga sempiternam exsistentiam, sic ex Filio eam intelligere ob eamdem seriem secundum divi - nitatis gloriam fieri nequit. Et tantum abest ut Christi missio ex Spiritu sit, neque enim fieri potest, ut ex Spiritu Christus sit, ut nec prorsus Christus Spiritus sit. Hinc in rebus theologicis eximius Nyssenus, homilia in orationem Dominicam cum statuisset, unigenitum Filium ex Patre a divina Scriptura dici, nec ultra illius proprietatem extendi: Spiritum vero sanctum et ex Patre dici, et ex Filio esse astrui, ex apostolico dicto illo, «Spiritus Christi, › illum ex Filio comprobat, dum dicit: «Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus 17.18, › statimque subdit: «Itaque Spiritus cum ex Deo sit, et Christi Spiritus est, › ma18 Joan. v, 36, 37. 18 Joan. xv, 26. * Joan. XVI, @ Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ὡς ἐξ αὐτοῦ περὶ τοῦ Παρακλήτου, ο Ον πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου· καὶ αὖθις ὡς ἐκ τοῦ Σωτῆρος, ο Ἐὰν ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς. Ἐὰν δὲ ἀπέλθω, πέμψω αὐτὸν πρὸς ὑμᾶς.» Ο δέ γε Λουκαὶ ὁ θεηγόρος, «Τῷ ἔκτῳ μηνί, ο φησίν, «ἀπε στάλη Γαβριὴλ οὐρανόθεν ἐκ Θεοῦ. Καὶ τῶν πο στόλων ὁ κορυφαίος βοᾷ πρὸς Ἑβραίους· «Οὐχὶ πάντες εἰσὶ λειτουργικά πνεύματα εἰς διακονίαν ἀποστελλόμενα;» Πέμψεις αὗται παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ, αἱ μὲν θεοπρεπεῖς καὶ ταῖς θεῖκαῖς ὑποστάσ σεσι καταλλήλως καὶ φωνούμεναι καὶ νοούμεναι, αἱ δὲ θεόθεν μὲν, κτίσμασι δὲ καὶ δούλοις προσφυώς ἁρμοζόμεναι. "Οθεν ἡ παρὰ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ πέμ ψις τεκμήριον ἀπαστράπτει τῆς ἐξ οὗ ἐστιν οὗτος ἀϊδίου τούτου ἐκλάμψεως, ὡς ἑπομένη ταύτη φωτοφανῶς, καὶ καθ᾿ ὃν λόγον τὸ ὁμοούσιον τῇ ἐκ τῆς οὐσίας ἑπόμενον πέφυκε φρυκτωρίᾳ· καὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ἐκ τῆς οὐσίας δι' αὐτὸ τοῦτο πρὸς τὸν Υἱόν. Εἰ γὰρ ἂν ἦν οὕτω καὶ ὁ Πατὴρ ἐκ τῆς οὐσίας του Υἱοῦ διὰ τοῦτο. Αλλ' ὅτι μᾶλλον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, διὰ τοῦτο ὁ Πατήρ τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος· ὡς ἐκείνου καθαρῶς ἡγου μένου ἐξ ἀνάγκης ἕπεσθαι τοῦτο, οὕτω καὶ πέμψι; επομένη τῇ προαιωνίῳ ὑπάρξει ἡ ἔγχρονος τη ἀχρόνῳ παρὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ τραγοῦται, ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προϊόντος· κἀντεῦθεν τὸ ὁμο φυὲς ἀμφοῖν θεωρεῖται, καὶ τὸ ἀντιστρέφον οὐκ έχει χώραν· ἐπεὶ μὴ ὁ Πατήρ ὅλως ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὁπουδήποτε. Τὸ αὐτὸ καὶ πέμψις ἡ τοῦ Πνεύματος παρὰ τοῦ Πατρὸς, εἰ καὶ ὁ τρόπος τῆς εἰς τὸ εἶναι τούτου προόδου, ἐξ οὗπέρ ἐστι διάφο ρος· ἐπεὶ δὲ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ πέμπεσθαι τὸν Παράκλητον ἐμφανές. Καθ᾿ ὃν ἄρα λόγον ἡ ἐκ τοῦ Πατρός πέμψις, οὕτω καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εἶπερ Πνεῦμα κοινὸν ἀμφοῖν ὁ Παράκλητος, καὶ εἴπερ ὡς τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ εἴπερ ὡς ἴδιον τοῦ Πατρός, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ ἴδιον, καὶ εἶχε ταῦτα Πατέρων φωναὶ καὶ παραδεδομένη σφίσι, καὶ μι κρὸν ἀνωτέρω κειμένη τῆς τοῦ ἰδίου σημασίας, ανάπτυξις· ἐφ᾽ ᾧ καὶ τὸ πέμπεσθαι τὸν Παράκλητον ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς, δέξασθαι χώραν οὐκ ἔχει τὰ τῆς ἀντιστροφῆς ἐκ τῆς ἧς ἔσχεν ἀκολουθίας προς τὴν ἀΐδιον ὕπαρξιν, οὕτως ἐκ τοῦ Υἱοῦ προσ ήκασθαι ταύτην ἐκ τῆς αὐτῆς ἀκολουθίας κατά τὴν τῆς θεότητος δόξαν ἀδύνατον. Καὶ οὐ μόνον Χριστοῦ πέμψις οὐκ ἔστιν ἐκ Πνεύματος, οὐ γὰρ ἐξὸν ἐκ Πνεύματος είναι Χριστὸν, ἀλλ' οὐδὲ μὴν ὅλως Χριστὸς Πνεύματος. "Οθεν ὁ θεολογικώτα τος Νύσσης ἐν τῇ ὁμιλίᾳ τῇ εἰς τὴν προσευχὴν Δεσποτικῆς παραδόσεως θεολογήσας ὡς, 4 () μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς θείας Γραφῆς ὀνομά ζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται αὐτῆς ῥήσεως ἀποστολικῆς τῆς Πνεῦμα Χριστού, ἐξ ** Luc. 1, 26. 18 Hebr. 1, 14. 17.18 Rom. viii, 9.

παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο κατασκευάζει, φάμενος, «Ε! nifesto declarans quod, licet ex Patre ambo sint et γάρ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ,» καὶ συνημμένως ἐπάγει·. Οὐκοῦν τὸ μὲν Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ ὄν, καὶ Χριστοῦ Πνεῦμά ἐστιν, ο ἀριδήλως σαφηνίζων, ὡς εἰ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἑκά τερα ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ κοινὸν ἀμφοῖν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ οὐ κοινὸν καὶ τὸ ἐκ θατέρου θάτερον εἶναι κατὰ λόγον ἀντιστροφῆς, ἀλλὰ τὴ μὲν Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ δν, τουτέστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Χριστοῦ Πνεῦμά ἐστι, διὰ καὶ ἐκ τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὴν αὐτοῦ τοῦ μεγάλου ἐγγυτάτω κατασκευήν, ἐκ τοῦ Πνεῦμα Χριστοῦ θεολογεῖσθαι, τὸ καὶ ἐκ τοῦ Χριστοῦ εἶναι τρανώσαντος, ο ῾Ο δὲ Υιδί,» φησίν, 4 ἐκ τοῦ Θεοῦ ὢν, οὐκέτι καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν, οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετικὴ ἀκολουθία αὕτη.» Εἰ τοίνυν ὡς Πνεῦμα Χριστοῦ Πνεύ ματος λεχθῆναι Χριστὸς ἀντιστρόφως ἐκ τῆς τοιάσδε φύσει σχετικῆς ἀκολουθίας οὐ δύναται, πῶς ἐξ αὐτῆς ὡς ἀποστολὴ παρὰ Χριστοῦ Πνεύματος, ἀποστολή παρὶ Πνεύματος μηθῆναι Χριστοῦ κατὰ τὸν τῆς Θεότητος λόγον ἀντιστρόφως δυνήσεται; Οὐκ ἔστιν οὐδαμῶς τοῦτο τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ὁπουδήποτε. Καί γε τὸ τινὸς λεγόμενον ἀντιστροφὴν ἐκ τῆς φυσιο κῆς σχέσεως μὴ δεχόμενον, ἐξ αὐτοῦ ἐστιν ἀναντιῤῥήτως, οὗ λέγεται· οἷον τὸ τοῦ φυτοῦ ἄνθος τούτου ἄνθος λεγόμενον, καὶ μὴ πρὸς αὐτὸ ἀντεστραμμένως ἔχειν νοούμενον, ὡς τούτου τὸ φυτὸν λελέχθαι, ἐξ αὐτοῦ ἐστιν ὁμολογουμένως, οὗ ἄνθος λέγεται. Καὶ ἡ τοῦ πυρὸς ζέσις μὴ τὸ τῆς ἀντιστροφῆς δεχομένη, ὡς τὸ πῦρ καλεῖσθαι τῆς ζέσεως, ἐξ αὐτοῦ ἐστιν ἄρα, οὗ ζέσις κατονομάζεται. Ὡσαύτως ἔχει καὶ τὸ τῆς πηγῆς ὕδωρ, καὶ τὸ τοῦ ἡλίου φῶς· ἀντιστροφὴν μὴ εἰδότα, ἐξ αὐτῶν εἰσιν ὧν ἄρα λέγονται. Καὶ λοιπά παραπλήσια, ὡς ἂν ἐκ τῶν ὄντων τὰ ὑπὲρ τὰ ὄντα κατ' ἀμυδράν εἰκασίας εμφέρειαν ἀνεικονίσωμεν; καθά που τῆς γρηγόρσεως ὁ ἐπώνυμος, καὶ θεολόγων ἀκρέμων διδασκαλικῶς ἀποφαίνεται. Τῶν οὖν ἐν ταῖς θεαρχικαῖς ὑποστάσεσι πέμψεων ἐκ τῶν ἱερῶν τοῦ Εὐαγγελίου λογίων ἐν τούτοις θεωρουμένων, καὶ διευλυτουμένων, ἐξ ὧν οἱ θεοφορούμενοι φθέγγονται, καὶ τῶν ἐν τοῖς λειτουργικοῖς πνεύμασιν ἑτέρως ὡς καθυπηρετουμένοις ἀνήκει κτιστοῖς καὶ περιγρα πτοῖς, ὁ διαιρέσεις ἀποστολῶν οἰκοθεν ἐπὶ τοῦ μέσου παράγων,· καὶ φάσκων·. ᾿Αποστέλλει τις υἱὸν, ἢ δοῦλον ἤ τι ἕτερον παρ' ἄλλου τοῦτο λαβὼν, ἢ καὶ αὐτὸς ἔχων, ο ἐπειδὴ πρὸς τὰς διειλημμένας τῶν θεϊκῶν προσώπων πέμψεις ἀφορῶν ταῦτα συνείρει, πρὸς ποῖον τούτων αποτεινόμενος ἐπιπλέκει, συνορᾷν οὐκ ἔχω. Πρὸς ἕνα γὰρ καὶ τὸν αὐτὸν ἀποβλέπων, οὕτω φαίνεται συντιθείς. Εἰ μὲν οὖν πρὸς τὸν Πατέρα τῶν αὐτοῦ λόγων, ὁ μὲν πρῶτος καὶ διπλοῦς μερισμὸς, εἰ καὶ τὸ ἁρμόττον τηρεῖ, ἀλλ᾽ οὐχ ὁ δεύτερος. Τί γὰρ ὁ πέμπει Πατήρ παρ᾽ ἄλλου τοῦτο λαβών; Οὐκ ἔστιν ὁπώσποτε. Εἰ δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν τἀνάπαλιν ἀναδείχνυται, καὶ τῶν μερισμῶν ὁ μὲν δεύτερος τὸ κατάλληλον φέρει κατὰ τὴν τοῦ συντεθειμένου δόξαν, δ Filius et Spiritus, et utrique commune est ex Patre esse, attamen commune non est ex alio aliud esse secundum conversionis naturam, sed Spiritus ex Deo cum sit, ex Patre nempe, et Christi Spiritus est, ideoque ex Christo secundum magni hujusce Patris probationem, qui ex eo quod Spiritus Christi decernatur, ex Christo etiam esse declaravit: ‹ Filius vero, › ait, ex Deo cum sit, non est neque Spiritus, neque dicitur, et correlativa lec series non convertitur.» Si itaque uti Spiritus Christi, vicissim Spiritus Christus, ex simili correlativa serie dici non potest, quo modo ex eadem uti missio Spiritus a Christo missio, missio Christi a Spiritu secundum rationem divinitatis vice versa dici poterit? Nullo id in loco divinitus inspiratarum Scripturarum inveneris. Licet quod alicujus dicitur, quod tamen conversionem ex naturali habitudine non admittat, sine ulla dubitatione ex eo est, cujus dicitur: qualis est plantæ flos, qui illius flos dicitur, nec tamen erga illam convertitur, ita ut illius planta dicatur, ex ea est omnium calculo cujus flos dicitur. Et ignis calor, qui conversionein non recipit, adeo ut ignis dicatur caloris, ex eo est, cujus calor nuncupatur. Sic se habet et fontis aqua, et solis lunen, quae conversionem nesciunt, ex iis sunt, quorum esse dicuntur, et alia similia; ut ex iis quæ sunt, illa quæ supra ea sunt, tenui similitudinis in'agine representemus; ut quodam in loco vigilantiæ cognominis, et theologorum apex doctoris in morem decernit. Missionibus itaque quæ in divinitatis principibus hypostasibus considerantur, ex evangelicis elogiis ita expositis, et ex dictis divinorum Patrum examinatis, et quæ in administratoriis spiritibus, uti administris congruit creatis et circumscriptis alio atque alio modo se habere dijudicatis, qui missionum differentias ex propriis in medium affert, dicitque: ‹ Mittit quispiam filium aut servum, vel aliguid aliud, ab alio illud accipiens, sive ex seipso habens, cum ad jam dictae divinarum personarum missiones respiciens, hæc aggregat, ad quodnam ex his mentem intendens, similia complicat, discernere non valeo. Ad unum enim idemque respiciendo, ista vidctur congerere. Si itaque ad Patrem, suorum dictorum primum, duplexque divisio, licet conveniens servat, ab en tamen secundum longe est. Quid enim est, quod mittat Pater ab alio id accipiens? Hoc nullum usquam est: si ad Filium, contrarium deprehenditur, et divisionum secunda non incongrue se habet, si mentem auctoris respicias, prima una sui parte, cum duplex sit, longe a proposito disjungitur. Neque enim uspiam est missio Filii ab Unigenito. Quodsi quis dixerit ad Patrem quidem referre primam, ad Filium vero secundam, sermonis positione ea neque cohærere neque congruere constabiliet. ὁ δὲ πρῶτος ἐνὶ τῷ μέρει διπλοῦς ὧν ἡλλοτρίωται. Οὐ γὰρ δήπου πέμψις Υἱοῦ παρὰ τοῦ Μονογενοῦς οὐδαμῶς. Εἰ δέ τις ἐρεῖ πρὸς τὸν Πατέρα μὲν ἀφορᾶν τὸν πρῶτον, πρὸς τὸν Υἱὸν δὲ τὴν δεύτερον, τὸ ἀσύμε βατον ἐπικυρώσει τῇ τοῦ λόγου θέσει καὶ ἀπ'νάρτητον.

GEORGII METOCHIT.E ι. Όμως αὐτὰ παριδόντες, καὶ πρὸς ὅ κατεπε:- γόμενος ὁ ταῦτα φωνῶν ἁμιλλᾶται, συστῆσαι θέλων μήτ' ἐξ Υἱοῦ, μήτε δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα σκοπούντες, παραθήσομεν κἀνταῦθα τοὺς ἐλέγχους ὅθεν ειώθει μεν. Εἰπὼν γάρ, ο παρ' ἄλλου λαβὼν, ἢ καὶ αὐτὸς ἔχων, ο σύντροχα τούτοις ἐπάγει· ι Καὶ ἀποστέλλουσιν αἱ ἀκτῖνες τοῦ ἡλίου μέχρις ἡμῶν τὸ φῶς, παρὰ τοῦ ἡλίου δηλονότι αὐτὸ ἔχουσαι.» Ὅτι δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν ἀναφέρων ταῦτά φησιν, ἐκ τῆς ἐπαγω γῆς τῆσδε δῆλόν ἐστι μᾶλλον τῆς παραδειγματικής. Εἰ μέντα τὸ λαβεῖν τὸν Υἱὸν παρ' ἄλλου, τουτέστι τοῦ Πατρὸς, Πνεῦμα τὸ θεῖον λέγων, κατὰ τὰς ἐκφαντορίας Γραφῶν τῶν θείων ἑωρᾶτο φάσκων, αἱ πᾶν ὅ τι περ ἐξ Υἱοῦ καὶ δι' Υἱοῦ λεγόμενον ἐπί τε τῆς ἀκτίστου καὶ ὑπερφυοῦς τοῦ Πνεύματος υποστάσεως, ἐπί τε τῆς τῶν ὄντων δημιουργίας καὶ κτίσεως εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα καὶ τὴν βίζαν, καὶ τὸ ἀρχικὴν αἴτιον, καὶ τὸ προκαταρκτικόν αἴτιον ἀναφέρουσιν, ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ τὸν Υἱὸν ὑφεστάναι θεοπρεπῶς ἐκεῖθεν καὶ προαιωνίως ἀνακηρύττουσιν, κατὰ δὲ τὴν τάξιν τῆς ἀἰδίου προόδου τῶν ὑποστά σεων, καὶ τὴν ἐντεῦθεν αὐτῶν συμφυῖαν ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς ὑπάρχειν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παραδιδόασιν· εἰ οὕτω διαγγέλλων ἐτύγχανε, τῆς ἐντεταλμένης γραφικής Ερεύνης ὅλος ἦν ἐξεχ μενος. Ἐπεὶ δὲ τὸ σπουδαζόμενον κατά γε τὸ ἐναντίον, ο Καὶ πέμπει, ο φησί, ο τὸν Παράκλητον δ Μονογενής παρ' ἄλλου λαβὼν, μήτ' ἐξ αὐτοῦ, μήτε δι' αὐτοῦ ὄντα,» παρ' οὗ δὲ λαμβάνει τοῦ Πατρὸς μόνου, τὸ μὲν κοινὸν εἶναι καὶ ἴδιον ὡς τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὧν τὴν λῆψιν καὶ διευκρίνησιν αἱ ἀνωτέρω τεθειμέναι πατρικαὶ ῥήσεις διατρανοῦσι, παντάπασιν ἀπελαύνει, τὸ δὲ διακονικὴν ἀποπληροῦν τὸν Υἱὸν χρείαν, καὶ τὸ ἀλλό τριον αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα καθεστάναι, ὧν τὴν ἀτοπίαν εἰς ἔλεγχον αἱ αὐταὶ διδασκαλικαὶ φανεροῦσι θεηγορίαι, συνίστησιν ἐναργώς, μόλις δ' ἔχειν τὸ Πνεῦμα καὶ τὸν Υἱὸν συγχωρεῖ λέγων, «ἢ καὶ αὐτὸς ἔχων·ν πλὴν οὐχ ὁμοίως, ἀλλὰ καὶ οὕτω τῷ Πατρὶ ἀνομοίως τὸ ἐξ Υἱοῦ καὶ δι' Υἱοῦ πάμπαν ἀποῤῥαπίζων, καθάπερ ἐληρώδει Νεστόριος, τὸν φύσει θεάνθρωπον Λό τον θεοφόρον ἄνθρωπον ὀνομάζων, οὗ καὶ Σύμβολον εἴρηται πίστεως τοῖς τῆς οἰκείας συμμορίας πρὸς τούτου παραδεδομένον κηρύττειν ἐν τῷ τῶν προσερ 10. Nihilominus hisce neglectis, ad quod qui similia elatur contendens decertat, illud probare volens, neque ex Filio. neque per Filium esse Spiritum, animum intendentes, hic quoque adversus ipsum argumenta more nostro conquisita apponenius. Cum enim dixisset, ab alio accipiens, vel a seipso habens,» hisce contra subinfert: «Et mittunt solares radii ad nos lumen, a sole nempe illud habentes.» Hæc porro ad Filium respicien· tem dicere, hac inductione quam in exemplum affert, palam est. Etenim si accipere Filium ab alio, hoc est Patre, Spiritum sanctum asserens, secundum divinarum Scripturarum interpretationes assereret, quæ quidquid ex Filio et per Filium dicitur, tum de increata et supernaturali Spiritus hypostasi, tum de rerum factura et creatione ad Patrem primam causam, et radicem, et principalem et primariam referunt, cum et inde Filum ipsum subsistere uti Deum par sit, et ante sæcula intonant, secundum vero ordinem sempiterni hypostaseon progressus, et inde ex utroque connaturale, essentialiter exsistere, ex Patre nempe per Filium tradunt; si ita pronuntiaret, næ ille præcepta nobis Scripturarum perquisitioni inhæreret. Verumtamen cum conatus suos alio convertal, et hisce oppositum insinuet:. Et mittit, ait, Paracletum Unigenitus acceptum ab alio, neque ex ipso, neque per ipsum exsistentem,» a quo vero accipit Patre, solo nempe, Spiritum communem esse et proprium uti Patris ita et Filii, quorum arceptionem et explicationem supra allata Patrum dicta manifestant, modis omnibus relegat, ut servile ministerium complere Filium necesse sit, et alienum ab ipso Spiritum esse, quorum ineptum atque absurdum dictum dicta doctorum aperte redarguunt, palanı comprobat, et vix Spiritum esse Filio concedit, dum ait, c aut ipse habens, non æqua tamen ratione, sed diverso modo a Patre, illud ex Filio et per Filium omnino amandans, ut ineptiebat Nestorius Deum et hominem natura Verbum, deiferum hominem appellans, cujus quoque fidei Symbolum propriæ sectæ reperitur ab codem traditum, ut edicatur ab iis qui ad sacrum lavacrum accedunt, ‹ neque ex Filio, neque per Filium, sonore clamans, adversus χομένων βαπτίσματι, ο μήτε ἐξ Υἱοῦ, μήτε δι' Υἱοῦ· quem contendens a Deo glorificatus Cyrillus, dum ex Filio Spiritum profundi, et esse, et exsistere disputat, palam aperteque subinfert, eadem ipsa ratione, qua a Deo et Patre. Sed neglectis hisce quæ fusiores sermones exposcunt, ad concedentem n:unc, c Spiritum etiam a Filio haberi, sed diversa ratione a Patre, ex proxime, ut diximus, supraque appositis dictis theologicis pauca quædam. in memoriam redigantur, quæ plane clamant: • Dei et Patris naturalium bonorum essentialiter - exsistens Filius particeps, habet Spiritum eo ipso modo, quo intelligitur Pater habere. ‹ Præterea mystagogi qui hæc explanat ex iis quæ supra attulimus, unum tunc præteritum silentio, nunc " διατόρως αναφωνοῦν· πρὸς ἂν καὶ ὁ θεοδέξαστος ἀποτεινόμενος Κύριλλος, ἐν οἷς ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προχεῖται, καὶ ἔστι, καὶ ὑπάρχει θεολογεῖ, διαρρήδην συχνῶς ἐπιφέρει, ο καθάπερ αμέλει παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. ο ᾿Αλλὰ τούτων ἀφέμενοι πλάτους ὁποιουδήτινος δεομένων, πρὸς τὸν διδόντα νῦν, ε τὸ Πνεῦμα καὶ τὸν Υἱὸν ἔχειν, ἥκιστα δέ γε ὡς ὁ Πατήρ, ο ἐκ τῶν ὧν ἐγγὺς ἔφημεν, ἀνωτέρω τεθῆναι χρήσεων θεολογικῶν βραχέα τινὰ παρατιθέαμεν εἰς ἀνάμνησιν, ἅττα βοῶσιν αὐτόχρημα, «Τῶν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν οὐσιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱὸς κοινωνός, ἔχει τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρό πον, καθ' ὃν ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ.» Ἔτι δὲ τοῦ ταῦτα διασαφούντος μυσταγωγοῦ ἐκ τῶν ὧν παρελί

peccato sibi adhærescentem, proprio postmodum inungit Spiritu, quem emittit ipse quidem, uti ex Deo Patre Verbum, et ex propria nobis natura more fontis effundit. › Hanc inculcatam theologiam abnegantem non tantum in Unigenitum blasphemum, sed easdem quoque blasphemias ipsi Spiritui appingere, divinus iste Pater ostendit. Namque in illud: • Ipse suggeret vobis que ego dixi,» ita pronuntiat: «Itaque tanquam bene sciens, quæ in consilio Unigeniti sunt, omnia vobis annuntabit Spiritus, non disciplinæ habens cognitionem, ne videatur administri locum explere, sed ut Spiritus ipsius, et sciens inseparabiliter omnia illius ex quo et in quo est. Si itaque pietatis πομεν ἐν χρήσεσι ταῖς δηλωθείσαις, μίαν καὶ τήνδε inseramus, verbis hisce dictatum: «Liberans a παρενείρομεν χρῆσιν, οὕτω φθεγγομένην αὐτολεξεί· • Απολύων ἁμαρτίας τὸν αὐτῷ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ λοιπὸν καταχρίει Πνεύματι, ὅπερ ἐνίησι μὲν αὐτὸς ὡς ἐκ Θεοῦ. Πατρός Λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγάζει φύσεως.» Τὴν οὕτω δὲ κηρυσσομένην θεολογίαν τὸν ἀπαρνούμενον οὐ μόνον εἰς τὸν Μονογενή δυσφημοῦντα δείκνυσιν ὁ αὐτὸς θεηγόρος, ἀλλὰ τὰς αὐτὰς καὶ τῷ Πνεύματι δυσφημίας προσάπτοντα. Εἰς γὰρ τὸ, «Ἐκεῖνος ὑπομνήσει ὑμᾶς ἃ εἶπον ἐγώ, ο οὕτω φησίν· ο Οὐκοῦν ὡς εἰδὸς τὰ ἐν τῇ βουλῇ τοῦ Μονογενοῦς πάντα ὑμῖν ἀναγγελεῖ τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐκ μαθήσεως ἔχον τὴν εἴδησιν, ἵνα μὴ φαίνηται διακόνου τάξιν ἀποπληροῦν, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ εἶδος ἀδιαστάτως πάντα τὰ ἐξ οὗ καὶ ἐν ᾧπέρ ἐστιν.» Εἰ τοῦν καὶ ῥημάτων ἐκ τῶνδε τῆς εὐσεβείας οἱ πρό- " propugnatores ex verbis hisce: Ipse vobis sugβολοι τῶν, «Ἐκεῖνος ὑμᾶς ὑπομνήσει, ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει,» ὁ Παράκλητος δηλονότι, καὶ ι ὅσα ἀκούσει λαλήσει, ο ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦτον καθαρωτάτως ἀναγορεύουσι, καὶ εἰ μὴ τόδε, τὰ τῆς ἀτοπίας ἀκολουθεῖν ἀποφαίνονται, ὥσπερ ἐπὶ τῆς πέμψεως ἐλέγομεν καὶ τῆς χορηγίας καὶ δόσεως, καθάπερ ἐκ τούτων καὶ τῶν τοιούτων τὴν ἴσην ἀναλογίαν ἐπί τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἐπί τε Πατρὸς καὶ Πνεύματος ἔγνωμεν, ὡς προείρηται, ὁ παράδειγμα παραθεὶς ἥλιον, ἀκτῖνα καὶ φῶς, ὡς ἂν καὶ τοῦτο θεωρηθείη, καὶ φάσκων τὴν ἀκτῖνα παρ' ἄλλου λαμβάνουσαν, ήγουν τοῦ ἡλίου τὸ φῶς πέμπειν, μὴ ἐξ αὐτῆς ἢ δι᾽ αὐτῆς ὂν, κάνε τεῦθεν εἰκονίζων πέμπεσθαι παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ. μα, μὴ ἐξ αὐτοῦ, ἢ δι᾽ αὐτοῦ ὑπάρχον, πῶς κἀκ τῆσδε τῆς παραθέσεως συσκευάσεως όλως έξει παρ εἰσδυσιν, πρὸς ἅπερ οἱ θεοφόρητοι δογματίζουσιν, ή μᾶλλον ἂς ἐξ ὧν ἀπαρνεῖται, συνάγουσιν οὗτοι δυσφης μίας, πῶς διαδρᾶναι δυνήσεται; Εἰ δέ γε τῶν πα τρικῶν θεολογικῶν ἐπῶν ἀφροντίστως ἔχων, ὡς ἐκε φαίνει ἑαυτὸν μὴ θέμενον τῶνδε σκέψιν, μὴ βάσανον, οὐδαμῶς ἐπιστρέφεται, ἄλλως μέντοι λογικαῖς μα θημάτων παιδείαις ἐνδιαπρέψας, πόθεν ἔσχε τὴν ἡλιακὴν ἀκτῖνα λειτουργικῶς ἡ ὀργανικῶς εἰς τὴν τοῦ φωτὸς λαμβάνειν ἀποστολὴν, ὡς μὴ δι' αὐτῆς τοῦτο εἶναι, εἴ γε τὰ τρία ὁ δίσκος, ἡ ἀκτῖς, καὶ τὸ φῶς, τρισσὸν ὑπάρχει φῶς καὶ ἀμέριστον, καὶ μία συνύπαρξις τῶν τριῶν, καὶ μίαν πληροῦσι φύσιν, ἢ συμπληροῦσι, καὶ διηνεκῶς τὸ ἡνωμένον ἔχουσι καὶ ἀχώριστον, ἕως ἂν ἡ τοῦδε τοῦ παντὸς μένῃ σύστα- turaliter et essentialiter dicitur, et inde ad esse σι;; Εἰ γὰρ τὸ διά τινος λεγόμενον ἔκ τινος ἢ φυσικῶς λέγεται καὶ οὐσιωδῶς, καὶ τὴν ἐντεῦθεν εἰς τὸ εἶναι δι᾽ οὗ λέγεται πλουτεῖ πρόοδον, ἡ ὀργανικῶς καὶ ὑπουργικῶς, καὶ ἥκιστα δι' αὐτοῦ τὸν τῆς ὑπάρ ξεως λόγον αὐχεῖ, καθάπερ ἐκ τῆς πηγῆς διὰ τοῦ σωλήνος τὸ ὕδωρ. Οὐδαμῶς γὰρ οὗτος εἰς τὴν τοῦ ὕδατος φυσικὴν λαμβανόμενος ἐστιν οντότητα, είπερ ἑτεροφυῆς αὐτοῦ καὶ ἑτεροούσιος, ὅτι μὴ μόνον εἰς ὀργανικὴν τούτου διάβασιν. Εἰ δέ τις φαίη διὰ τοῦ ποταμοῦ τὸ ὕδωρ ἐκεῖθεν, ἢ διὰ τῆς πηγῆς ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ, ἀμφότερα γὰρ διαγγέλλεται, τὴν εἰς τὸ εἶναι διὰ τῆς πηγῆς ἢ ἐξ αὐτῆς διὰ τοῦ ποταμοῦ, παρευθὺς ἐδήλωσε τοῦ ὕδατος ἐκβλυσιν, ὡς ὁμοφυῶν τῶν τριῶν ὄντων, καὶ οὕτω λαχόντων φύσεως, ἐκ geret, ille me glorificabit, Paracletus scilicet, et • quæcunque audiet loquetur, ex Filio hunc esse perspicue prædicant, et si id non fuerit, absurda consequi decernunt, uti de missione, et suppeditatione, et datione dicebamus, et ex his et similibus eamdem proportionem in Patre et Filio, et in Patre et Spiritu cognoscimus, ut antea dictura est, qui in exemplum adducit solem, radium, et lumen, ut id quoque in examen proferamus, dicitque radium ab alio accipientem, sole nempe, lumen mittere, quod neque ex ipso, neque per ipsum est, indeque sibi figurat mitti a Filio Spiritum, neque ex ipso, neque per ipsum exsistentem, quomodo ex hac comparatione ad ea quæ divini Patres definiunt penetrare, sive potius ex iis quæ ipse pernegat, blasphemias exortas elugere poterit? Quodsi in dicta Patrum theologica mentem prorsus non applicans, namque ea neque considerasse, neque examinasse plane ostenditur, nullo modo admittit, licet in logicis disciplinis præcellat, undenam habuit solarem radium administri instar, aut instrumenti in missionem luminis inservire, adeo ut per radium illud non sit, si tria bæc, orbis, radius, et lumen trinum lumen exsistit et indivisum, et una est eorum coexsistentia, et unam simul complent naturam, perpetuoque conjunguntur, et inseparata permanent, donec universi hujus constructio perdurabit? Namique si quod per aliud dicitur ex alio, aut naper quod dicitur progressum possidet, aut instrumenti modo, vel servi more, et nullo modo per ipsum exsistentiam habere gloriatur, uti ex fonte per tubum aqua; nullo siquidem modo in naturalem aquæ essentiam accipitur, si alterius ille naturæ atque essentia est, nisi tantum ad instrumentalem aquæ transitum. Quod si quis dixerit per fluvium inde aquam esse, aut per fontem ex oculo, ambo siquidem pronuntiantur, ad esse per fontem, sive ex ipsa per fluvium, illico aquæ scaturiginem indicavit, cum hæc tria ejusdem naturæ sint, eamque sortita sint naturam, ut ex primo per secundum tertium sit; hæc, inquam, si ita se habent, quam ex naturali serie sermo pru-

GEORGI METOCHITÆ et bationem habebit, radium dicens ex sole lumen, τοῦ πρώτου διὰ τοῦ δευτέρου τὸ τρίτον εἶναι. Εἰ γὰρ eo scopo quod per ipsum non sit, sed accipiens mittat? alterius siquidem nature indiciumn in his non ejusdem, instrumenti, et administri absque ulla hæsitatione radii usum explentes? quæ a Deo illustrata Ecclesiæ lumnina, cum aliis pluribus imaginibus, uti res creatæ concedunt, in similitudinem quoquomodo increata Triadli respondentem tradiderunt, ostendentes ex Patre ambarum personarum naturalem et sempiternam exsistentiam Filii et Spiritus, et per Filium Spiritus, uti ex sole radius est et lumen, et per radium lumen, sed ex Filio quoque Spiritus est uti ex radio lumen, cum ambæ præpositiones iisdem viribus præpolleant. Licet magnum inter eas alio modo consideratas discrimen sit, dum primam ac præcipuam causain Patri ex manifestet, illudque quod absque causa est, de quibus sanctorum Patrum decreta in aliis nostris commentariis, cui id animus est, reperiet. Nunc vero cum unius natura figurata divinæ hypostases, et ejusdem honoris considerentur, eorum quæ repræsentant idem inter se et mutuus honor proportione quadain sit, et eamdem naturam possideant, ex quibus divini Patres dicunt, manifestatur ejusdem Deitatis Spiritum divinum mitti ex ambobus, et uti ex ambobus essentialiter effusum, ex Patre nempe per Filium, ad sanctificandam rationis compotem et intellectualem creatam essentiam, indivise, et ab æterno, quemadmodum ex ambobus lumen mittitur, hoc est illuminatio per aerem, ex sole nempe per radium indivise profusa ad sensibilia creataque illuminanda, elsi non ab æterno, ipsis tamen coæva, unaque cum illis exsistens. Hinc in rebus divinis præcellentissimus Epiphanius, in Ancyroto, inter reliqua alia quæ decernit, pari modo definit: «Spirilus sanctus Spiritus veritatis est, lumen tertium a Patre et Filio. Εt divinus Cyrillus frequentia variaque Patrum dicta, ex Patre et Filio et per Filium plane asseverantia Spiritum sanctum in unum aggerans et exponens primo ad Palladium libro, e ex ambobus, ait, essentialiter effusum, ex Patre nempe per Filium, ut antea diximus. 11. Qui vero e ventre clamat, et iis quæ ex ventre sunt, adhæret, et quæ ex ipsa emanant, sententiis ac verbis immanet, etiam hæc confarcinans subdit: «Si Spiritus progrediebatur antea, Filius vero promittebat Spiritum mittere a Patre, hoc est assensum præbere, et cooperari ut ille accederet. Nunc vero Filius cum antea advenisset, ipse rursus promisit se missurum Spiritum. Et undenam hæc sunt? Ex quibus Patrum traditionibus aut testimoniis scripto mandatis, aut his ipsis verbis expositis, aut ita pronuntiatis ut ex iis colligi aliquo modo possint, habuit? Plane dictis suis confirmat nullo modo Spiritum adventasse οὕτω ταῦτα, ποίαν τὴν ἐκ τῆς φυσικῆς ἀκολουθίας ὁ λόγος σύστασιν ἕξει, τὴν ἀκτῖνα φάσκων ἐκ τοῦ ἡλίου τὸ φῶς ἐπὶ διανοίᾳ τοῦ μὴ δι' αὐτῆς μὲν εἶναι, λαμβάνουσαν δ' ἀποστέλλειν; ἑτεροφυΐας γὰρ ἐντεῦθεν ἐμπεσείται τράνωσις τούτοις, οὐχὶ συμφυΐας όργανιχήν, ή λειτουργικὴν ἀναμφιλέκτως τῆς ἀκτῖνος χρείαν ἀποπληρούσης· ἅπερ οἱ θεοφεγγείς λαμπτή ρες τῆς Ἐκκλησίας σὺν πλείοσιν ἄλλαις εἰκόσι, καθόσον ἐκ τῶν κτιστῶν ἐστὶν ἐφικτὸν εἰς ἐμφέρειαν ἀναλογούσαν τῆς ἀκτίστου Τριάδος παραδεδώκασι, παραδεικνύντες τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀμφοτέρων προς ώπων φυσικὴν καὶ ἀΐδιον ὕπαρξιν Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος, ὡς ἐκ τοῦ ἡλίου ἡ ἀκτίς ἐστι καὶ τὸ φῶς, καὶ διὰ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς. ᾿Αλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὡς καὶ ἐκ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς, ἑκατέρων προθέσεων ἐνταῦθα κεκτημένον τὸ ἰσοδύναμον, εἰ καὶ μεγάλη τις ἑτέρως ταίσδε διαφορά, ἡνίκα τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὴν αἴτιον τοῦ Πατρὸς ἡ ἐκ ἐκφαίνει καὶ τὸ ἀναίτιον, περὶ ὧν ἅττα τοῖς θείοις μυστηπόλοις μυσταγωγεῖται, τῶν ἡμετέρων ἐν ἄλλοις λόγων εύρη ἂν ὁ βουλόμενος. Νῦν δ' ὁμοφυῶν τῶν εἰκονιζομένων θεϊκῶν ὑποστάσεων θεωρουμένων, καὶ ὁμοτίμων, καὶ τῶν εἰκονιζόντων τὸ ὁμότιμον πρὸς ἄλληλα κατὰ τὸ ἀναλογοῦν, καὶ τὸ ὁμοφυὲς ἐχόντων, ἐξ ὧν φασιν οἱ θεηγόροι τρανοῦται, ὡς ὁμόθεον ἐξ ἀμφαν πέμπεται Πνεῦμα τὸ θεῖον, καὶ ὡς ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς προχεόμενον, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ εἰς ἁγιασμὸν τῆς λογικῆς καὶ νοερᾶς κτιστῆς οὐσίας ἀμερίστως καὶ ἀϊδίως, καθάπερ ἐξ ἀμφοῖν τὸ φῶς πέμπεται, τουτέστιν ἔλλαμψις ἡ εἰς τὸν ἀέρα, ήγουν ἐκ τοῦ ἡλίου διὰ τῆς ἀκτῖνος ἀμερίστως ἐκεῖθεν πηγαζομένη τῶν αἰσθητῶν εἰς φαῦσιν καὶ τῶν κτιστῶν, εἰ καὶ μὴ ἀϊδίως, ἀλλ᾽ οὖν ὡς σύγχρονος αὐτοῖς καὶ συνύπαρκτος. "Οθεν ὁ τὰ θεῖα πολὺς Επιφάνιος ἐν τῷ ᾿Αγκυρωτῷ μετὰ τῶν ἄλλων ὧν θεολογεῖ παραπλησίως διέξεισιν ούτωσί· «Πνεῦμα ἅγιον Πνεῦμα ἀληθείας ἐστὶ, φῶς τρίτον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ.» Καὶ Κύριλλος ὁ θεσπέσιος τὰς συχνὰς καὶ διαφόρους τῶν πατρικῶν ῥήσεων, τῶν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ σαφῶς θεολογουτῶν Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰς ταυτό συνάγων καὶ σαφηνίζων ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Παλλάδιον, «Ἐξ ἀμφοῖν οὐσιω Ο δῶς, ο φησί, ο προχεόμενον,» ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὡς προεκτέθειται. ια΄. Ο δ' ἀπὸ κοιλίας φωνῶν, καὶ τοῖς ἀπὸ κοιλίας στοιχῶν, καὶ τοῖς ἀπ' αὐτῆς ἐμμένων ῥήμασι καὶ νοήμασι, καὶ τάδε συνείρων ἐπάγει· «Εἰ τὸ Πνεῦμα ἐπεδήμει πρότερον, ἔμελλε δὲ ὁ Υἱὸς, καὶ ἐπηγγέλ - λετο ἂν πέμψειν αὐτὸν παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, ήτουν εὐδοκήσειν καὶ συνεργήσειν ἀφικέσθαι αὐτόν. Νῦν δὲ ὁ Υἱὸς ἐπεὶ πρότερον ἐπεδήμησεν, αὐτὸς αὐ θις ἐπηγγείλατο πέμψειν τὸ Πνεῦμα.» Καὶ πόθεν ταῦτα; ἐκ ποίων παραδόσεων καὶ μαρτυριῶν γραφι κῶν, ἢ τὸ συνάγεσθαι δεικνυμένων, ἢ τιθεμένων ῥητῶς ὁπουδήποτε; Εμφανῶς ἐξ ὧν φησι διαβεβαιοῦται μηδαμῶς ἐπιδημίαν γενέσθαι τοῦ Πνεύματος πρὸ τῆς ἐν ὑπερῴῳ ἐπηγγελμένης τούτου καταφε

τήσεω;, ἣν ὁ Θεὸς Λόγος καιρῷ τοῦ σωτηρίου πά- ante promissionen in coenaculo factam illius de- scensus, quam Deus Verbum tempore salutaris passionis ex sua ipsius missione promisit. Qua ergo ratione quæ Scripturæ clamant, accipientur, quomodo et dignoscentur, nisi secundum somniantem istum prolata sunt? Oratione in Pentecostem mens theologiæ evigilis de omnipotente Spiritu clamat ingenti voce: Hic vim suam exercebat primum in angelicis et cœlestibus potestatibus. Nec multo post: • Deinde in Pa - tribus et prophetis.» Et post pauca: ‹ Postmodum in Christi discipulis.» Et Antirrhetico de Spirita sancto palam aperteque deprædicat, ‹ illum omnipotentem nuncupans, ‹omnia lustrantem, per omnes Spiritus penetrantem intelligentes, puros, tenuissimus, hoc est, angelicas, ut opinor, viru tes, quemadmodum per apostolicos et propheticus similiter, et eodem ipso temporis momento non in iisdem, sed aliis atque aliis locis degentes. progredientem. Quod quidem perspicue ostendit, eum nullius loci circumscriptione coerceri. › Rursusque oratione in Pentecostem: «Et descendit Spiritus Domini, et deduxit eos.. Item:. Hic Spiritus, utpote sapientissimus atque hominum amantissimus, si pastorem nactus fuerit, cantorem eficit, pravos spiritus incantantem, atque Isr.elis regem designat, si moros carpentem caprarium, prophetam reddit. In mentem revoca Davidem et Amos. Si adolescentem industrium acceperit, seniorum judicem constituit, idque supra quam ætatis ratio ferre videtur: testis est Daniel, qui leones in lacu superavit. › Ex quibus Ecclesia sonora voce in quibusdam suis quotidianis canticis concinit, honorans, qui per prophetas, uti per instrumenta certis statisque temporibus locisque loquitur, Spiritum sanctum. Quare quid in his inculcatur ipseque demonstrat, ante ipsum non advenisse? quin imo qui hic fuerit quod contrarium non astruet ↑ Sed et de ipsa Domini incarnati terribili apparitione in una ex duabus orationibus, Antirrhetica nempe de Spiritu sancto, hæc asserens theologiæ apex manifestat: • Christus nasci tur, præcurrit Spiritus. Baptizatur ille, hic testimonium perhibet. Tentatur ille, hic deducit, Mira θους ἐξ ιδίας πέμψεως ἐπηγγείλατο. Πῶς οὖν & Γραφαὶ βοῶσι ληφθήσονται; Πῶς ἄρα δὲ καὶ διαγνωσθήσονται, εἰ μὴ κατ' αὐτὸν τὸ ὀνειροπολούμενων ἕξουσιν; Ἐν μὲν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστήν λόγῳ τῆς θεολογίας ὁ γρήγορο; νοῦς περὶ τοῦ πανσθενούς Πνεύματος κράζει μεγαλοφώνως· «Τοῦτο ἐνήργει πρῶτον μὲν ἐν ταῖς ἀγγελικαῖς καὶ οὐρανίαις δυνά μεσι.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Επειτα ἐν τοῖς Πατράσι καὶ ἐν τοῖς προφήταις. ι Καὶ μετά τινα·. Επειτα ἐν τοῖς Χριστοῦ μαθηταῖς.» Ἐν δὲ τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος Αντιῤῥητικῷ διατόρως ἀνακηρύττει, • παντοδύναμον αὐτὸ φάσκων, παντεπίσκοπον, διὰ πάντων χωροῦν πνευμάτων, νοερών, καθαρῶν, λεπτοτάτων, ἀγγελικῶν, οἶμαι, δυνάμεων, ὥσπερ καὶ προφητικῶν καὶ ἀποστολικῶν κατὰ ταυτὸ καὶ οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς τόποις, ἄλλων δὲ ἀλλαχοῦ νενεμημένων, ᾧ δηλοῦται τὸ ἀπερίγραπτον.» Καὶ αὖθις ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστήν· ι Καὶ κατέβη Πνεῦμα Κυ μίου, καὶ ὡδήγησεν αὐτούς.» Καὶ πάλιν· «Τοῦτο τὸ Πνεῦμα, σοφώτατον γὰρ καὶ φιλανθρωπότατον, ἂν ποιμένα λάβῃ, ψάλτην ποιεῖ, πνευμάτων πονηρῶν κατεπάδοντα, καὶ βασιλέα τοῦ Ἰσραὴλ ἀναδείκνυσιν. Ἐὰν· αἱ πόλον συκάμινα κνίζοντα, προφήτην έργαζεται· τὸν Δαυΐδ καὶ τὸν Ἀμὼς ἐνθυμήθητι. Ἐὰν μειράκιον εὐφυὲς λάβῃ, πρεσβυτέρων ποιεῖ καὶ παρ' ἡλικίαν κριτήν· καὶ μαρτυρεῖ Δανιὴλ ὁ νικήσας ἐν λάκκῳ λέοντας.» Ἐξ ὧν ἡ Ἐκκλησία μέλπει διαπρυσίως ἔν τισι τῶν καθημέραν μελωδικών ύμνων αὐτῆς, γεραίρουσα τὸ διὰ τῶν προφητῶν, ὡς δι' όρο γάνων, κατὰ καιροὺς ἰδίους καὶ τόπους φθεγγόμενον Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ τοῦ λοιποῦ ποῖον ἔχει πρὸς ταῦτα τὸ ἐμφανίζον, τὸ μὴ ἐπιδημῆσαι λέγειν αὐτὸ πρότερον; Μάλλον δὲ ποίας ἀντικαταστάσεως οὐκ ἐξέχεται; ᾿Αλλὰ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ φρικώδει επιφανεία τῆς τοῦ Κυρίου σαρκώσεως ἡ τῆς θεολογίας ἀκρότης, ἐν ἑνὶ λόγῳ ἀμφοτέρων, τῷ Ἀντιῤῥητικῷ, περὶ τοῦ Πνεύματος λέγων τάδε διατρανοῖ· «Γεννᾶται Χριστὸς, προτρέχει. Βαπτίζεται, μαρτυρεί. Πειράζεται, ἀνάγει. Δυνάμεις ἐπιτελεῖ, συμπαρομαρτεί. Ανάγε-- ται, διαδέχεται. Πρὸ δὲ τούτων φάσκει, καὶ τοῖς μας θηταῖς κατὰ μέρος ἐπιδημεί, τῇ τῶν δεχομένων δυ νάμει παραμετρούμενον, ἐν ἀρχῇ τῇ τοῦ Εὐαγγε λίου, μετὰ τὸ πάθος, μετὰ τὴν ἄνοδον τὰς δυνάμεις ἐπιτελοῦν, καὶ ἐμφυσώμενον, γλώσσαις πυρίναις eficit ille, hic comitatur. Ascendit ille, bic deduφαινόμενον.» Ποῦ εἰσιν οἱ τὸ ἐμφυσηθέν παρὰ τοῦ Δεσπότου τοῖς ἀποστόλοις μετὰ τὴν ἀνάστασιν Πνεῦ μα ἅγιον χάρισμα νομοθετοῦντες πνευματικόν; τότε δὲ τὴν ἐπιδημίαν τούτου γενέσθαι, ἡνίκα πυρίναις γλώσσαις ὑπῆρξε φαινόμενον; Ακουσάτωσαν τοῦ μεγαλοκήρυκος, μὴ ἄλλο μυσταγωγοῦντος, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο εἶναι τὸ ἐμφυσώμενον. Εἰ δέ γε πρὸς τὰς ἐπιδημίας τοῦ Πνεύματος ἐν ταῖς ἐπὶ γῆς ἀναστρο φαῖς τοῦ θεανθρώπου Λόγου, πῶς αὗται διάφοροι, ἀπορήσουσι, πρὸς τούσδε καὶ τὸν μηδεμίαν εἰδότα είχα τῆς ἐν ὑπερῴῳ τοῦ Παρακλήτου καθολικῶς ἐπιφοίτησιν, ὁ μεγαλόφωνος οὗτος θεορρήμων φθάνει προδιαλύων, καὶ καταστρέφων σφίσι τὰ τῆς ἀπορίας, καὶ τὰ τῆς ἀντιπαρατάξεως οὕτω διασαφών cit. Et ante hæ: ait: e Et ad discipulos sigillatim se confert, accipientium facultati commensuratus, nimirum in Evangelii principio, post passionem, post ascensum mira patrans, et insufflatus, et linguis igneis apparens.» Ubinam sunt, qui inBatum a Domino apostolis post resurrectionem Spiritum sanctum, donum spiritate fuisse decernunt, tum illius adventum fuisse, cum linguis igneis apparuit? Discant a magno hoc praeone non aliud astruente, sed hunc ipsum fuisse, qui insuflatur. Quodsi nonnulli de Spiritus adrentibus, cum Verbun Deus et homo in terra versabatur, quomodo illi odeovarii fuerunt, addubitabant, horum, necron illius qui nullum alium quam Paraceti in cœnastio '

GEORGI METOCHIIT.E 13'8 μαθημάτων, ἃ μὴ δύνασθαι βασταχθῆναι τότε τοῖς μαθηταῖς, δι' ἃς εἶπον ἴσως αἰτίας, καὶ διὰ τοῦτο πιο μεκαλύπτετο, καὶ πάλιν πάντα διδαχθήσεσθαι ὑμᾶς ὑπὸ τοῦ Πνεύματος ἐνδημήσαντος.» Αλλὰ καὶ ὁ Σωτ τὴρ εἰς τὰ τέλη τῶν αἰώνων ἐνδημῆσαι σαρκὶ λέγει ται, καὶ ὡς ἄνθρωπος ἀναστραφῆναι τῇ γῇ. Καθ' δὲ Θεὸς ἐνδημῶν ἦν ἀεὶ, οὐ κατὰ τὸ πανταχοῦ παρεῖναι μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ τόποις καὶ προσώποις ὡρισμένοις ἦν καθόσον χωρητὸν ὀπτανόμενος. Ἐπεὶ καὶ ἡ Τριάς ἐν σκηνῇ ξενίζεται τῇ τοῦ ᾿Αβραάμ, παρ' αὐτοῦ τοῦ γνησίου ταύτης θεράποντος, καὶ ὁ ἀπερίγραπτος Λό γος τοῦ Θεοῦ κατιὼν τοῖς παισὶ συμπαρίσταται, δρο σίζων αὐτοῖς τὴν κάμινον. Ον καὶ ὁ τύραννος θεωρῶν ἐξεπλήττετο, καὶ Θεοῦ Υἱὸν εἶναι ἀνωμολόγει, καὶ ἡ Ἐκκλησία συχνῶς οὕτω ψάλλουσα μελῳδεί. Καὶ περὶ μὲν τούτων πλείστων εἰς τὸ λέγειν ἑξῆς ὄντων ἄλις ἐνθάδε· ἢ μᾶλλον περὶ ἀποστολῆς τῆς τοῦ Πνεύματος, ὅπως αὕτη τῷ ἀντιδιατιθεμένῳ λίαν ἐπισφαλῶς είληπται, καὶ ὅσα καὶ οἷα περὶ αὐτῆς Πατέρες οι θεοπρόβλητοι θεολογικῶς παραδιδόντες διδάσκουσι, καὶ ἱκανῶς εἰρηταί τε καὶ διηυκρίνηad universos adventum recognoscit divinus hic ma- «"Ην τινα τῷ Σωτῆρι, καὶ εἰ πολλῶν ἐνεπίμπλαντο gnaque voce præditus sermonem præripiens dissolvit, refellitque dubia, et oppositionis momenta manifestat Supererant quædam Salvatori quæ a discipulis, licet alioqui multiplici doctrina implerentur, tunc tamen portari posse negabat, ob eas „quas insinuavi causas, atque id certe ea ipsis occultabat, rursusque dicebat fore, ut ab adveniente Spiritu omnia edocerentur, Sed et Salvator in fine sæculorum carne advenisse dicitur, et ut homo in terra consuevisse uti vero Deus perpetuo adveniebat, non tantum quod omnibus locis adesset, sed quod etiam locis ac personis certis, uti ista capere poterant, appareret'; cum et Trinitaten) in tabernaculo Abrahamus verus illius servus hospitio excipiat, et incircumscriptum Dei Verbum una simul cum pueris astat, fornacem rore aspergens, quem tyrannus intuitus obstupebat et Dei Filium esse fatebatur, et Ecclesia frequenter bunc in modum concinit. Εt de his, cum multa supersint dicenda, hæc satis dicta sint, et potissimum de nissione Spiritus, quam unale et quam perniciose ea ab adversario accipiatur, et quot et qualia de ea a Deo promoti Patres theologorum more est. και tradentes instruunt, abunde dictum ac dijudicatum 12. Nunc vero eos qui a Christo vocati sunt, quod fœderi aures dederunt, et pacem exosculati sunt, adversarius criminans infra scribit: < Manifestare, inquiunt, efundere, et procedere facere, ilem est. Cum itaque Dominus Jesus dicit se manifestaturum discipulis, et illi addubitant, quare se illis manifestaturus esset, et non mundo? Si manifestare idem fuerit, et procedere facere necessario ipsis asserentibus, semetipsum procedere facere in illos promittit, quod vel mente agitare absurdum est atque impium. Et cum Deus manifestare semetipsum Moysi secundum eosdem, seipsum procedere facere Deus dicit: si necessario effundere et procedere facere idem sunt, si igitur Spiritus diceret effundere, haberet hoc causam verisimilemn, licet non veram, nunc vero «ex Spiritu meo» dicit. Quod si idem est mittere et procedere facere, Spiritus sanctus apud Isaiam Filium mittens, procedere facit ipsum.» Manifestare nullus ex divinis Patribus, dum ex Patre et Filio, sive per Filium Spiritum tradunt, usurpasse invenitur, neque ex nobis non paucis numero, sed nec illi ad quos ipse colloquium dirigit, sed interpretis, ut puto, errore factum est, ut φανερούν, quod manifestare est, sed raro usurpatur, cum non esset qui rocte interpretaretur, intruderetur. Et verbi mitti significatum satis supra sententiam adversarii redarguentes examinavimus. Nihilominus ex iis absurdis, quæ a verbo manifestare ipse videtur colligere, ostendit semetipsum universas dictiones a Patribus in dictis ex Patre et Filio, sive per Filium enuntiatas, non alio significatu in Deo, et alio rursus aliis in locis, sed eodem et uno in omnibus accipere, quod magis ipsum in alia atque alia ιβ'. Νῦν δὲ τοὺς ἀπὸ Χριστοῦ κεκλημένους τὸ πρὸς εἰρηναίας καταλλαγὰς ἐπιδεῖν αιτιώμενος καθεξῆς ὁ ἀντίθετος φάσκει • Τὸ ἐμφανίζειν, φασί, τὸ ἐκε χεῖν, καὶ τὸ ἐκπορεύειν ταυτόν. Οταν οὖν ὁ Δεσπό της Ἰησοῦς ἐμφανίζειν ἑαυτὸν τοῖς ἀποστόλοις, οἱ δὲ ἀποροῦσι, διατί αὐτοῖς μέλλει ἑαυτὸν ἐμφανίζειν, καὶ οὐχὶ τῷ κόσμῳ; εἰ τὸ ἐμφανίζειν ταυτόν τῷ ἐκε πορεύειν, ἐξ ἀνάγκης κατ' αὐτοὺς ἑαυτὸν ἐκπορεύειν αὐτοῖς ἐπαγγέλλεται, δ δὴ ἐννοήσαι ἄτοπόν ἐστι καὶ ἀσεβές. Καὶ ὅτε ὁ Θεὸς ἐμφανίζειν ἑαυτὸν φησι τῷ Μωϋσεῖ κατ' αὐτοὺς, ἑαυτὸν ἐκπορεύειν ὁ Θεὸς λέγει. «Καὶ ὅτε ἐκχεῶ, ο φησίν, «ἀπὸ τοῦ Πνεύμα τός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, ο ταυτὸν τῷ ἐκπορεύζω πάντως λέγει, εἰ ἐξ ἀνάγκης τὸ ἐκχεῖν καὶ τὸ ἐκπο· ρεύειν ταυτόν. Εἰ μὲν οὖν τὸ Πνεῦμα ἔλεγεν ἐκχεῖν, εἶχεν ἄν τινα εὐπρόσωπον λόγον τοῦτο, εἰ καὶ μὴ ἀληθῆ· νῦν δὲ 4 ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, ο φησίν. Εἰ δὲ καὶ τὸ ἀποστέλλειν ταυτὸν τῷ ἐκπορεύειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τῷ Ἡσαΐς τὸν Υἱὸν ἀποστέλ λων, εκπορεύει δηλονότι αὐτόν.» Τὸ ἐμφανίζειν οὔτε τις τῶν θεηγόρων, ἐν οἷς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἢ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογοῦσι, λαμβάνων ὁρᾶται, οὔτε τις τῶν τοῦ πολλοστοῦ μέρους ἡμῶν, ἀλλὰ κάτ κείνων πρὸς οὓς οὗτος ἔθετο τὰ τῆς διαλέξεως ἐκ τοῦ διερμηνέως οἶμαι τοῦτο δόξαι, φανερούν ἴσως φαμένων, σπανίως εὑρισκομένου ταῦτα διερμηνεύειν εἰδότος εἰλικρινῶς. Καὶ περὶ τοῦ ἀποστέλλειν άρ κούντως τὰ πρὸς ἔλεγχον διηυκρίνηται. Ὅμως ἐξ ὧν ἀτοπημάτων ἐκ τοῦ ἐμφανίζειν φαίνεται συνάγων, παρίστησιν ἑαυτὸν ῥηματικὸς ἀπάσας φωνάς, ὅσαι τοῖς Πατράσιν ἐν ταῖς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἡ δι' Υἱοῦ θεολογίαις τρανοῦντας, μή καθ' ἑτέραν σημαί σίαν ἐπὶ Θεοῦ, καθ' ἑτέραν δ' αὖθις λαμβάνειν ἐτέσ ρωτε, ἀλλὰ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτήν· καὶ τοῦτο

μᾶλλον αὐτὸν εἰς ἀτοπίας εκφέρει, καὶ πλανᾶσθαι absurda deducit, et longe lateque aberrare facit, ποιεῖ, οὐχὶ τὸ ἐμφανίζειν, ἤτοι τὸ φανεροῦν, ἄλ λως καὶ ἄλλως νοούμενον. Εἰ γὰρ ὡς αὐτὸς ἡγεῖται καὶ δείκνυσιν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος αἱ ῥηθεῖσαι φωναί ληφθήσονται, αὐτὸ τὸ ἐκπορεύεται σχεδὸν ἐν ἁπάσῃ Γραφή μυρίων δεκτικὸν ὑπάρχον διανοιῶν, εἰς ποῖον εἶδος τοῦτον οὐ συνελάσει βλασφημιῶν; εἰς οἷον τό· • Ωσπερ ἔκτρωμα εκπορευόμενον ἐκ μήτρας μητρὸς, ὁ τὸ ἐν Ἰὼβ εἰρημένον; εἰ τὸ ἐπὶ τοῦ Πνεύμα τος ἐκπορεύεται, ὡς τοῦτο λήψεται, καθά φησιν ἐπὶ τῇ τοῦ ἐμφανίζειν. Καὶ αὖθις τὸ περὶ τοῦ ἀντικειμένου· ι Εκ στόματος αὐτοῦ ἐκπορεύονται λαμπάδες καιόμεναι, ἐκ μυκτήρων αὐτοῦ ἐκπορεύεται καπνός καμίνου καιομένου πυρὶ ἀνθράκων. Φλὺξ δὲ ἐκ στόμα τος αὐτοῦ ἐκπορεύεται.» Καὶ τὸ ἐν Εὐαγγελίοις· • Εσωθεν ἐκ τῆς καρδίας τῶν ἀνθρώπων οἱ δια λογισμοὶ οἱ κακοὶ ἐκπορεύονται. Καὶ πάλιν· Οὐδέν ἐστιν ἔξωθεν τοῦ ἀνθρώπου εἰσπορευόμενον, ὃ δύναται κοινῶσαι αὐτὸν, ἀλλὰ τὰ ἐκπορευόμενα ἀπ' αὐτοῦ, ἐκεῖνά εἰσι τὰ κοινοῦντα τὸν ἄνθρωπον.» Καὶ εἰς ἄπειρον ἀτεχνῶς ἡ τοῦ ἐκπορεύεται λῆψις παρὰ τῇ θεία Γραφῇ κατὰ διάφορα σημαινόμενα, καὶ τούτων οὐδέν ἐστιν ὅλως, τῇ τοῦ Πνεύματος ἔχον ἐκπορεύ σει τὸ ταυτοδύναμον, μὴ καὶ μόνῃ ψιλῇ ἐπινοίᾳ οἱῳ δήτινι τοῦ τῶν Χριστωνύμων τοῦτο ληφθείη συστής ματος· κἂν ἐπὶ Χριστοῦ τὸ ἐμφανίζειν ἑαυτὸν φαίη λελέχθαι. Αλλ' ἔξω τοῦτο τῆς θεϊκῆς ἐκπορεύσεως τῆς τοῦ Πνεύματος· ἐπεὶ καὶ τὸ, «Εκπορευομένου ἀπὸ Ἱεριχώ ο περὶ τοῦ Σωτῆρός ἐστι λεγόμενον ἐν Εὐαγγελίοις. Καὶ πάλιν, «Εκπορευομένῳ αὐτῷ ἀπὸ ο Ιεριχώ ἠκολούθησεν ὄχλος πολύς.» Αλλά πόρρω ταῦτα τῆς δηλούσης τὴν ἀΐδιον καὶ διάφορον υπαρξιν τῆς τοῦ Πνεύματος εκπορεύσεως. Οθεν ὁ τὰς νοουμένας φωνὰς ἄλλων ἐπὶ τῆς θεϊκῆς προόδου θεοπρεπώς τε καὶ καταλλήλως, καὶ ἄλλως ἐπὶ τῶν ἐκ· τὸς μὴ οὕτω λαμβάνων, ἀλλὰ συνδρόμως, αὐτὸς καὶ τοῦ κακῶς λαμβάνειν καὶ τοῦ κακῶς συμπεραίνειν αἴτιος ἑαυτῷ. Ἡ μέντοι φανέρωσις ἐπὶ Θεοῦ λαμβανομένη εἰς ἀριθμὸν θεωρείται κατειλεγμένη τῶν μὴ καθ' αὐτὸς κεκτημένων τῇ ἐκπορεύσει τὸ ταὐτοσήμαντον, ἀλλά γε δὴ τὸ ἑπόμενον, δόσεως, φημι, χορηγίας, καὶ πέμψεως, περὶ ὧν ἄνω που σαφῶς διηγόρευται. Οὐκοῦν εἰς τὸ ταυτὸν ἐναπολέλειπται τὸ ἐκρεῖν. ιγ. Ἡμεῖς δὲ πλείστες παραθήσομεν λέξεις ἐπὶ Θεοῦ διαφανῶς εἰς αὐτὸ τοῦτο συνερχομένας, ὡς ἂν ἔτι μᾶλλον γνωσθείη, ὡς καὶ τὸ ἐμφανίζειν, εἰ οπ τως εἶχεν ἐκφωνήσεως ὡς ἐτέθη, καὶ μὴ οὕτω πως, ὡς δεδήλωται, καὶ τοῦτο παραθεῖναι οὐκ ἂν παρελί πομεν. Εστι μὲν οὖν τῶν τὸ ταυτοδύναμον τρανούμένων τῷ ἐκπορεύεται τὸ πηγάζειν, τὸ προχεῖσθαι, τὸ πρόεισι, τὸ πεφηνέναι, τὸ, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψ.ται,» καὶ λοιπά. Καὶ ταῦτα τῆς ἐπὶ Θεοῦ μὲν λήψεως ἔξωθεν τῶν ὁμωνύμους δεχομένων διανοίας ὑπάρχουσι, μιᾶς δὲ καὶ ἁπλῆς τῆς ἐπὶ Θεοῦ σημα σίας ἐμφαντικά, καθάπερ ἄρα τὸ ἐκπορεύεται. Καὶ τὸ μὲν πηγάζειν, ὅτι ταυτὸν φωνῇ τῇ τῆς ἐκπορεύ non manifestare, aut patefacere alio atque alin significatu intellectum. Naw si, ut ipse existimal, ostenditque, de Spiritu sancto voces allatæ sumantur, ipsum procedit fere in universa Scriptura innumeras prope sententias atque intellectus admittens, in quasnan blasphemias non compellet? Ε; primum illud quod apud Jobum legitur: uti abortus e vulva matris procedens ",» si procedit de Spiritu prolatum in similem sensum assumitur, uti de voce apparere asseverat. Et rursus quod de pessimo dæmone dicitur: «Ex ore illius procedunt lampades accensa, ex naribus ejus procedit fumus fornacis, igne carbonum succense. Flamma vero ex ore illius procedit s.» Et illud in Evangeliis: Intus ex corde hominum cogitationes pravæ procedunt st;» itemque: • Nihil deforis intus in hominem procedit, quod potest ipsum polluere, sed quæ procedunt ex ipso, ipsa sunt quae polluunt hominem 33. Et innumera plane sunt, ad quæ denotanda diverso significatu apud divinam Seripturam verbi hujusce procedit usus assumitur: ex quibus nullum prorsus fuerit, quod cum proces-, sione Spiritus pares vires possideat, nec sola nuda cogitatione quispiam ex Christianorum coetu unquam accipiet, etsi manifestare seipsum de Christo dictum esse asserat. Sed longe extraque hoc est a divina processione Spiritus, cum et illud de Salvatore in Evangeliis dicatur, procedente ab Jericho ". Rursusque, «Procedentem ipsum ex Jericho secuta est multitudo magna ".» Sed quam longissime distant similia a processione notante sempiternam ac diversam Spiritus exsistentiam. Hinc qui dictas voces aliter de divino progressu, ut Deum addecet et congruenter, et aliter de externis pronuntiatas, non sic accipit, sed quasi unum significent, ipse sibi causa est, quod et male accipiat, et male concludat. Manifestatio siquidem de Deo accepta in eorum numero ponitur, quæ ex seipsis non possident eundem cum processione significatum, sed illius quod inde sequitur, dalianis, inquam, suppeditationis, et missionis, de quibus supra plene sermonem habuimus. Nec alio modo de verbo effluere edisserendum est. 13. Nos porro quamplurimas dictiones apponemus. de Deo clarissime in id idem concurrentes, ut magis ac magis innotescat, ideo nos hoc manifestare, quod non ita se haberet prolatio, uti posita est, et tali modo, ut expositum est, cum aliis non apposuisse. Dictiones itaque quæ eumdem cum processione significatum important, sunt, emanare, effundi, pro gredi, et apparere, necnon, «De meo accipiet, et alia. Et hæc quidem cum de iis quæ extra Deum sunt, usurpantur, ad ea quæ homonymos significatus accipiunt, efferuntur, cum de Deo unum ac simplicem exprimunt, sicuti etiam illud procedere, et emanare quidem non diversum quid a processione » Jub xxxviii, 8. **Job XLI, 10, 11. ** Marc. vII, 21. "Ibid. ** Marc. x, 46. ** Matth. xx, 29

ipsa notare ambo ingentia lumina, immortalitatis σεως, ἄμφω πεθακότες φωστήρας παρηγάγομεν cognominem, necnon et ex gratia nomen sibi vindicantem Chrysologum ingenti voce edicentes supra adduximus. De effundi et progredi, sexto ad Hermiam libro a Deo edoctus Cyrillus definit in hunc modum: «Num tibi apertum est allatum eloquium, et vidisti, Spiritum quidem veritatis nuncupasse Paracletum? dixit enim eum progredi ex Patre, propria sibi omnia quæ Patris sunt, ostendens. › Idem in eodem ad eumdem Intelligis itaque quo - modo uti proprium nobis mittere Spiritum promittit qui ex Patre est. Et Spiritum quidem veritatis vocat. Eſſfundi vero ex ipso Patre decrevit. Necnon eum de ipso testimonium perhibiturum prænuntiavit. Qua ratione qui manifestare arripuit, hæc præteriit? Vel quomodo præcepto Dominico de perscrutatione Scripturarum neglecto, 'quæ casu e lingua excidunt de propriis eloquitur? Qua ratione horum et similium in universali congressu duces in homonymas sententias adacti sunt, ubi Patrum vertex testatur Salvatorem in Evangeliis palam enuntiasse profunditur, el egreditur, ubi ille procedit fassus est? Sed hoc cogitationis facinus, aptius stultitiæ dixero, ipse divino nutu quasi prævi tens amolitur, et admodum perspicue, dum Cyprii et Muzalonis de Patre procedere et cffundi idem indicare clamantium, de Filio vero aliter, os obtnrans, illud ‹ eadem qua et a Patre ratione › contra opponit. Oratione siquidem ad Nestorium cujus principium: e Salvatore nostro palam dicente: Qui diligit patrem el matrem super me, non est me dignus 38, non alia verba usurpat: • Licet sit Spiritus in propria hypostasi et secundum seipsum intelligatur, qua Spiritus est, et non Filius, nihilominus non est alienus ab eo; Spiritus enim veritatis dictus est, et est Christus veritas, et effunditur ab ipso eadem qua et a Pátre ratione. Sed et alibi locis in omnibus similes voces usurpans, ‹ Quemadmodum, › ait, ‹ de ipso Deo et Patre intelligitur. Hinc disjiciuntur adversus veritatem novorum commentorum machinæ, et divina voce confirmatur, effusionem, et progressum, et processionem unum idemque esse. Sic plane confidenter mens theologiæ evigilis, et 'ex ea sibi nomen assuniens clamat:. Neque enim nos de nominibus contendemus, donec eamdem sententiam syllabæ repræsentant. › Rursusque rerum invisibilium spectator magnus Dionysius: ‹ ratione alienum, maximeque absurdum, asserens, ‹ non vim ipsam instituti attendere, sed verba; neque hoc proprium est eorum qui res divinas intelligere cupiunt, sed sonos exiles auspicantur, eosdemque extrinsecus aure tenus admit LUAI, tum demuin subdit: «Quesi non liceat quatuor per bis duo significare, aut simplices lineas per lineas rectas, aut maternum solum per patriam, aut quodlibet, per id quod in pluribus es Matth. x, 57. τοὺς μεγάλους, τὸν φερώνυμον τῆς ἀθανασίας, καὶ τὸν χαριτώνυμον Χρυσολόγου μεγαληγόρως ἀναχη. ρύττοντας· περὶ δὲ τοῦ προγεῖσθαι, καὶ πρόεισι τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν θεόσοφος Κύριλλος οὕτω θεολογεῖ· ο 'Αρά σοι σαφὲς τὸ παροισθέν ἐστι λόγιον, καὶ προσδέδορκας ὅτι Πνεῦμα μὲν ἀληθείας ὠνόμασε τὸν Παράκλητον; Εφη γε μήν, ὡς πρόεισιν ἐκ Πατρὸς, ίδια πάντα δεικνὺς ἑαυτοῦ τὰ τοῦ Πατρός. Ο αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ πρὸς τὸν αὐτόν· «Συνίης οὖν ὅπως ὡς ἴδιον καταπέμψειν ἡμῖν ἐπαγγέλλεται τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Καὶ Πνεῦμα μὲν ἀληθείας ἀποκαλεῖ· προχεῖσθαί γε μὴν ἐξ αὐτοῦ διωρίσατο τοῦ Πατρός. Καὶ μὴν ὅτι μαρτυρήσει περὶ αὐτοῦ προεμήνυσε. Η Πῶς ὁ τὸ ἐμφανίζειν ἑλόμενος ταῦτα παρέδραμεν; *Η πῶς ὀλιγώρως ἔχων ἐρεύνης τῆς τῶν Γραφών, καὶ μᾶλλον ἐντεῦθεν τῆς Δεσποτικῆς ἐντολῆς, τὰ τυχαίως οἴκοθεν τῇ γλώττη προφερόμενα φθέγγεται; Πῶς δὲ τούτου καὶ τῶν ὁμοίων οι προαγοὶ εἰς ὁμωνυμιών ἀπηνέχθησαν ἐπινοίας παγκοσμίου συνελεύσεως, ἔνθα Πατέρων ὁ κορυφαῖος ἐν Εὐαγγελίοις τὸν Σω τῆρα μαρτύρεται, προχεῖται φάναι διαρρήδην καὶ πρόεισιν, οἷς εἴρηκεν ἐκπορεύεται; Αλλά τότε τόλμημα τὸ τῆς ἐπινοίας, οἰκειοτέρως δ᾽ εἰπεῖν τὸ τῆς ἀπονοίας, ὁ αὐτὸς θεοφόρος ὡσεί τις πρωρατι· κῆς καταστρέφει, καὶ οὕτω περιφανῶς, οἷς Κυπρίῳ καὶ τῷ Μουζάλωνι, ἐπὶ μὲν τοῦ Πατρὸς τὸ ἐκπορεύ εται, καὶ προχεῖται τὸ αὐτὸ εἶναι φωνοῦσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἄλλως κατὰ στόμα προσυπαντῶν, τὸ καθὼς ἀντιτίθησιν. Ἐν γὰρ τῷ πρὸς Νεστόριον λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή • Τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λέγοντος ἐναργώς, Ο φιλῶν πατέρα ἡ μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου ἄξιος,» κατ' ἔπος ταῦτά φησιν· «Εἰ καὶ ἔστι τὸ Πνεῦμα ἐν ὑποστάσει ἰδικῇ, καὶ δὴ καὶ νοεῖται καθ᾽ ἑαυτὸ, καθὸ Πνεῦμά ἐστι καὶ οὐχ Υἱός, ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ώνομασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός. ᾿Αλλὰ καὶ ἀλλαχοῦ πανταχόσε φωναῖς ἐν παρα πλησίοις, «Καθάπερ ἀμέλει, ο φάσκει, 4 καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Οθεν ἀπελαύνεται μὲν τῆς ἀληθείας τὸ τῶν ἐπινενοημένων εφευρεμάτ των μηχάνημα, βεβαιοῦται δὲ θεοστόμου φωνῆς ἡ ταυτότης εἶναι τῆς προχύσεως, καὶ προόδου, καὶ εκπορεύσεως, παῤῥησιάζεται δὲ καὶ τῆς θεολογίας ὁ γρήγορος νοῦς καὶ φερώνυμος κεκραγώς· «Οὐδὲ γὰρ περὶ τῶν ὀνομάτων ζυγομαχήσομεν, ἕως ἂν εἰ; τὴν αὐτὴν ἔννοιαν αἱ συλλαβαὶ φέρωσιν.» Αυθές τε τῶν ἀθεάτων ὁ θεατὴς ὁ πολὺς Διονύσιος - Αλογος καὶ σκαιὸν πάνυ ἀποκαλῶν τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσιν· καὶ τοῦτο με τῶν τὰ θεῖα νοεῖν ἐθελόντων ἴδιον εἶναι, ἀλλὰ τῶν ήχους ψιλούς ταῖς ἀκοαῖς εἰσδεχομένων, ο ἐπάγει λέγων· «Όπερ οὐκ ἐξὸν τὸν τέσσαρα ἀριθμὸν δια τοῦ δὶς δύο σημαίνειν, ἢ τὰ εὐθύγραμμα διά των ὀρθογράμμων, ἢ τὴν μητρίδα διὰ τῆς πατρίδος, τ ἕτερον τῶν πολλοῖς μέρεσι τοῦ λόγου ταυτό σημαί

νόντων.» "Απερ ὁ σύνεγγυς τούτου προτεθειμένος, orationis partibus æquivalet.» Hæc qui ante eum proxime appositus est, et in omnibus cum ipso concordans oratione de Spirifu, in adversarium dirigens hunc in modum disponit: «Quod si, ubi tu dixeris bis quinque aut bis septem, ego decem, aut decem et quatuor colligerem ex pronuntialis, reputarerne tibi insulse inepteque loquit ? Et quomodo id fuerit, cum tua ipse recitem? Sic et Maximus zelo et confessione laudatissimus sonore clamat: < Voces saepenumero deiloquos Paires concedere, sententias nullo modo, quod non in verbis, sed sententiis pietatis magnum. mysterium exsistit. Qui itaque Ecclesiarum dissidium simulato zelo magis ac magis singulis diebus constabiliunt, ubinam pedem firmum sistunt, seseque securos reddunt, nisi perspicue in aperta verborum supra positorum ac personarum;oppugnationc? Nihilominus aliæ quoque voces considerandæ sunt, quæ non aliud quam ipsam processionem significant. Neque enim operæ pretium est alias enumeratas hic præterire, licet ex multis paucas huc afferre ad comprobanda statuendaque quæ dicimus animus sit. De apparere in uno ex capitibus, in quo agitur, divinæ naturæ esse Spiritum sanctum, magna mente præditus Basilius hæc scribit: ‹ Spiritus enim una cum vivente Verbo collocatus, ad creandum vivens facultas et divina, natura ineffabilis ex ineffabili ore apparens. Idem in expositione Psalmi trigesimi secundi: ‹ Uti itaque creator καὶ πρὸς ἅπαν ὁμόφρων, ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος λόγῳ πρὸς τὸν ἐναντίον μεθοδεύων οὕτω φησίν· • Εἰ δέ σου τὰ δὶς πέντε λέγοντος, ἢ τὸ δὶς ἑπτὰ τὰ δέκα συνήγον, ἢ τὰ τεσσαρεσκαίδεκα ἐκ τῶν λεγομένων, ἄρα ἄν σοι ληρεῖν ἐνομίσθην; καὶ πῶς, τὰ σὰ λέγων;» Έτι τε Μάξιμος ὁ τὸν ζῆλον καὶ τὴν ὁμολογίαν ἀξιοθρύλλητος βοᾷ διατόρως· «Φωνὰς μὲν πολλάκις τοὺς Πατέρας παραχωρεῖν, ἐννοίας δὲ οὐδαμοῦ, ὅτι μὴ ἐν βήμασιν, ἀλλ' ἐν ἐννοίαις τῆς εὐσε βείας τὸ μέγα μυστήριον.» Οἱ γοῦν τὰ τῆς διαμάχης τῶν Ἐκκλησιῶν ἐν προσχήματι ζήλου μᾶλλον κρατ τύνοντες ὁσημέραι, ποῦ τὴν ἕδραν ἔχουσιν ἡδρασμέν νην, ὅτι μὴ καθαρῶς εἰς λαμπράν τῶν διειλημμένων ῥημάτων τε καὶ προσώπων ἀντιπαράταξιν; Πλὴν, θεωρητέον καὶ λοιπὰς τῶν λέξεων, αἳ τὸ ταυτὸν παριστῶσι τῷ ἐκπορεύεται. Οὐδὲ γὰρ δέον ἂς ἀπηριθμήσαμεν ἐνθάδε παραδραμεῖν, εἰ καὶ ἐκ πολλῶν ὀλίγας ἡμῖν ἐστι τὸ παράγειν μαρτυριῶν καὶ λοιπῶν θέσεων. Οὐκοῦν περὶ τοῦ πεφηνέναι τῶν κεφαλαίων ἐν ἑνὶ τῷ, ὅτι θεία φύσις τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ μετ γαλόνους τάδε διαγορεύει Βασίλειος· «Πνεῦμα γὰρ τῷ ζῶντι Λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, ζῶσα δύναμις καὶ θεία φύσις ἄῤῥητος ἐξ ἀῤῥήτου στόματος πεφηνυῖα. • Ο αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ λβ' ψαλμοῦ· «Ὡς οὖν ὁ δημιουργός Λόγος εστερέωσε τὸν οὐρανὸν, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ὅ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τουτέστιν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ.» Ο γοῦν ἐκεῖσε «θεία φύσις ἐξ ἀῤῥήτου στόματος πεφηνυῖα,, ἐνταῦθα τοῦτο τρανῶς «ἐκ Verbum coelum Grmavit, sic et Spiritus Dei, qui τοῦ στόματος ἐκπορεύεται.» Καὶ πῶς ὁ ὑψίνους ταῦτα, εἰ μὴ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ κατὰ νοῦν οἶδεν ἄμφω τὸ πεφηνέναι καὶ ἐκπορεύεσθαι; "Οτι δὲ πλεῖστοι τῶν. θεοφορουμένων στόμα τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν δογματίζουσιν, ὁ ἐν ἁγίοις Ἀντιοχέων φωστήρ Αναστάσιος μόνος παραληφθεὶς διευκρινήσεις καθαρῶς. Περὶ γὰρ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ὀρθῶν τῆς ἀληθείας δογμάτ των, βίβλων δέ τινων ἡ ἐπιγραφὴ τὸν πολὺν ἐν τοῖς θείοις δόγμασι Θεόδωρον τὸν τῆς Ραϊθοῦ πρεσβύτε ρον ἔχει, θεολογῶν οὕτω φησί· Τοῦ δὲ σώματος τὸ ἰδίωμα λαβόντες, ὡς παράδειγμα τὴν ἀλληλουχίαν τῶν θείων ὑποστάσεων παρεστήσαμεν, διὰ τῆς τῶν μελῶν ἀναλογίας τε καὶ εἰκασίας· ταύτῃ γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον λέγεται, στόματος ὄντος τοῦ Μονογενοῦ;. Καὶ Πνεῦμα πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ ἀποστελλόμενον οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ. Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ ἀπεριο γράπτου δευτέρῳ λόγῳ αὐτοῦ· «Νοῦν δέ φαμεν τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου, νοῦν ἐν ᾧ Λόγος, μεθ' οὗ τὸ Πνεῦμα, τὸ ἅγιον Πνεῦμα στόματος τοῦ Θεοῦ χρηματίζον· στόμα γὰρ Πατρὸς ὁ Γιός.» Τό γε μήν • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,» καὶ τὸ «Ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ν ἅ φησιν ἐφ' ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς περὶ τοῦ Πνεύματος ὁ Σωτὴρ ἀποδεικτικαῖς πιστώσεσι καὶ κατασκευαῖς τῆς αὐτῆς παρίστησι διανοίας ὁ τὰ θεῖα πολὺς Επιφάνιος, καθώς ἄνω προδιειλήφαμεν. < a Patre procedit, ex ore nempe illius.. Quod igitur ibi est divina natura ex ineffabili ore apparens, o hic illud perspicue «ex ore procedit. Et qua ratione similia excelsa mente præditus insiuuaret, nisi eandem unamque sententiam illius apparere et illius procedere dignosceret? Plerosque autem ex divinis Patribus os Patris Filium esse definisse, sanctus Antiochenorum lumen Anastasius solus adductus dijudicabit. Palam enim de rectis secundum nos veritatis dogmatibus, licet nonnulla volumina in dogmatibus decernendis preclarissimum Theodorum Kaythenum presbyterum titulo præscribant, theologorum more rem pertraclans hæc scribit: Corporis vero proprietatem in exemplum accipientes, mutuam divinarum hypostaseon cohærentiam, per membrorum proportionem et assimilationem repræsentavimus. Hinc et Spiritus oris illius, nempe Dei Spiritus sanctus dicitur, cui Unigenitus os est, et Spiritus rursus ex ipso procedens, et missus non solum a Patre, sed etiam a Filio. Idem oratione secunda de incircumscripto Mentem dicimus Patrem Verbi, mentem in qua Verbum, cum quo Spiritus sanctus, Spiritus oris Dei exsistens; os enim Patris Filius. llud porro, «De meo accipiet, s necnon et illud, ‹ Ex Patre procedit,› quæ de seipso et Spiritu profert Salvator, rem probantibus demon • strationibus et argumentis eamdem sententiam inferre in rebus divinis maximus Epiphanius confirmat, ut antea ostendimus. PATROL. GR. CXLI.

44. Nunc itaque videanius, quæ ipse proponit ad redarguendum illud effundere, qui in vocibus ·frequenti usu tritis paritatem sententiæ temerarie redarguit, nesciens de quibus decernat, οι Scripturæ verbis utar, sicque ex proxime appositis seipsum magis ac magis publice redarguendum dedat. Videamus ergo ut ille effundere redarguat: • Cum effundam, ait, a Spiritu meo in omnem carncm”, idem illi procedere faciam, prorsus dicit, si necessario effundere, et procedere facere idem est. Si igitur Spiritum effundere assereret, non extra rationem quoquo modo loqui licet falsa videretur, nunc vero • a Spiritu meo: dicit. Quid quispiam diceret de tanta confidentia et libertate dicendi, cum scripta divinorum Patrum aperte destruantur, et eorum auctores ac divini magistri, quasi veritati non adhæcreant, sed ab ea longe lateque aberrent, convitiis afficiantur? Quis enim nou novit commune omnium placi. tum in Ecclesia esse, dictum propheticum:‹ Effundam de Spiritu speo, › significare a Domino effusum fuisse Spiritum sanctum, cum aliquando sonore clamat, › demisit illum, › aliquando, ‹ effudit in sanctos discipulos et apostolos? › Et quomodo adversarius blaterat: «Si itaque dixisset, Spiritum effundere, quasi non admittat ipsum Paracletum effundi? Quid ille sibi ipsi animo proposuerit, ego equidem non capio. Ubinam poaet magnos præcones, ambos primarios, quorum alter Vas electionis, qui ad Titum scribens: < Salvavit nos Deus et Pater, edicit, «per lavacrum regenerationis, et renovationis Spiritus sancti, ex quo effudit in nos affluenter per Jesum Christum Salvatorem nostrum ", › alter est regni cœlestis sacer claviger, qui postquam exposuisset laudati prophetæ verba, ut divinus Lucas in Actis narrat, apud præsentes tum conciocinans docet: «Dextera igitur Dei exaltatus, › Deus et homo Christus, ‹ èt promissione Spiritus sancti › ab Joele vidente præcecta, ‹ accepta a Patre effudit hoc quod vos videtis et auditis ss › cum abundantia, hoc est suorum donorum et gratiarum effudit, quod vos Judæi sub specie ignearum linguarum videtis, et per violentam flatum auditis. Hinc divinissimus Cyrillus oratioue Prosphonetica ad piissimas imperatrices de recta tide, hunc in modum definit; ‹ Egit itaque quæ erant Dei et Patris Filius, Spiritum dedens ipse. Humana igitur assumptio est, sed Deo conveniens, et super hominem, ex proprio complemento etiam in alios effundere dationem. Quod si non extra tempus est illum accipi per Dominum ab apostolis, et aliis signiferis hominibus, supra tamen tempus est illum ex essentia effundere sua, et perpetuo ipsum exsistere. Quapropter in ipsa interpretatione Joelis prophetæ in illud: «Effundam ex Spiritu meɑ,» idem sacrorum sermionup coucir nator ita edisserit: ‹ Etenim qua Deus est, et ex Deo secundum na- * Joel 11, 28; Act. 11, 17. " Tit. 111, 5, 6. ιδ'. Τοῦ λοιποῦ τοίνυν ὀψόμεθα, καὶ ὅπερ αὐτὸς τίθησιν εἰς ἔλεγχον τὸ ἐκχεῖν ὁ ἐπὶ φωνῶν καθόλου θεολογίαις εμπεριεχομένων τὸ ταυτὸν θρασυνόμενος διελέγχειν, μὴ εἰδὼς περὶ ὧν διαβεβαιοῦται, τὸ τῆς Γραφῆς, ὅπως ἐκ τῶν ἀγχοῦ παρατεθειμένων θριαμ βεύει μᾶλλον ἑαυτὸν διελέγχεσθαι. Ιδωμεν τοίνυν καὶ τὸν εἰς τὸ ἐκχεῖν· ἔλεγχον· «"Οτε ἐκχεῶ, φησίν, ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, τον τὸν τῷ ἐκπορεύσω πάντως, λέγει εἰ ἐξ ἀνάγκης τὸ ἐκχεῖν καὶ τὸ ἐκπορεύειν ταυτόν.» Εἰ μὲν οὖν τὸ Πνεῦμα ἔλεγεν ἐκχεῖν, εἶχεν ἄν τινα εὐπρόσωπο λόγον τοῦτο, εἰ καὶ μὴ ἀληθῆ. Νῦν δὲ, «ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου,» φησί. Τί τις ἂν φαίη τῇ τοῦ καθ᾿ ὧν λέγειν ἀδείᾳ γραφῆς τῶν θεοπνεύστων προδήλως ἀναιρουμένης, καὶ τῶν τῆσδε θεοβραβεύτων διδασκά λων λοιδορουμένων, ὡς ἀληθείας μὴ ἐχομένων, ἀλλ' ἀποδιισταμένων αὐτῆς; Τί; γὰρ οὐκ οἶδε κοινής θέσεως εἶναι τῇ Ἐκκλησίᾳ την, «Ἐπχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, βήσιν προφητικὴν δηλοῦσαν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκχέαι τὸν Κύριον, ποτὲ μὲν βοώτη διαπρυσίως, ο κατέπεμψεν αὐτὸν ἐνίοτε δὲ: ἐξέχεεν ἐπὶ τοὺς ἁγίους μαθητὰς καὶ ἀποστόλους; • Καὶ πῶς φησιν ὁ ἀντίθετος, • Εἰ μὲν οὖν τὸ Πνεῦμα ἔλεγεν ἐκχεῖν, ο ὡς μὴ αὐτὸν δεχόμενος ἐκχεῖν τὸν Παράκλη τον; οὐκ οἶδα δ' ὅ τι νοῶν. Ποῦ δὲ θήσει τους μεγα λοκήρυκας ἄμφω κορυφαίους, ὧν ὁ μὲν τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς πρὸς Τίτον ἐπιστέλλων, • Εσωσεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ, ο ἀνακηρύττει, ε διὰ λο τροῦ παλιγγενεσίας καὶ ἀνακαινίσεως Πνεύματος ἁγίου, οὗ ἐξέχεεν ἐφ' ἡμᾶς πλουσίως διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, ὁ δὲ τῆς οὐρανῶν βασιλείας ὁ ἱερὸς κλειδοῦχος μετὰ τὸ διερμηνεύσαι τὰ τοῦ δηλωθέντος προφήτου βήματα, καθὼς ὁ θεηγόρος ἱστορεῖ Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσι, πρὸς τοὺς τότε παρεστώτας διδάσκει δημηγορῶν· «Τῇ δεξι οὖν τοῦ Θεοῦ ὑψωθείς,» ὁ θεάνθρωπος Χριστός δε λονότι, στὴν ἐπαγγελίαν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ο τὴν παρὰ τοῦ ὁρῶντο;. Ἰωὴλ προαγγελθεῖσαν, «λαβὼν παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξέχεε τοῦτο, ὁ ὑμεῖς βλέπετε καὶ ἀκούετε,» μετὰ δαψιλείας, τουτέστι τῶν αὐτοῦ τω ρημάτων καὶ χαρισμάτων ἐξέχεεν, ὅπερ ὑμεῖς οἱ Ἰουδαῖοι διὰ μὲν τοῦ εἴδους τῶν πυρίνων γλωσσών βλέπετε, διὰ δὲ τῆς βιαίας πνοῆς ἀκούετε. Οθεν ὁ Θειότατος Κύριλλος ἐν τῷ Προσφωνητικῷ λόγῳ ταῖς εὐσεβεστάταις βασιλίσι περὶ τῆς ὀρθῆς πίστεως οὕτω θεολογεῖ· «Ἐνήργηκεν οὖν τὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὁ Υἱός, τὸ Πνεῦμα διδοὺς αὐτός. Ανθρωπίνη τοίνυν ἡ λῆψις, θεοπρεπὲς δὲ καὶ ὑπὲρ ἄνθρωπον τὸ ἐξ ἰδίου πληρώματος καὶ εἰς ἑτέρους ἐκχεῖν τὴν δύσιν. Εἰ δὲ καὶ ἐν χρόνῳ τὸ λαμβάνειν αὐτὸ παρὰ Κυρίου τοὺς ἀποστόλους, καὶ λοιποὺς σημειοφόρους ἄνδρας. ἀλλ᾽ ὑπὲρ χρόνον τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐκχεῖν, κα ἀϊδίως αὐτὸ ὑπάρχειν. Διὸ καὶ ἐν αὐτῇ τῇ ἑρμη νείᾳ τῇ εἰς τὸν προφήτης Ἰωὴλ τῇ, Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου,» ὁ αὐτὸς ἱερολόγος διέξεισιν ούτωσί· «Η μὲν γάρ ἐστι Θεὸς, καὶ ἐκ Θεοῦ κατα φύσιν ὁ Υἱός, γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Μα. ** Act. 11, 33.

τρὸς, ἴδιον αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Λ turan Filius; generatus enim est ex Deo et Patre, Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Οὐ μόνον ἐνταῦθα μαρτύρεται προφανῶς ὁ μέγας, τὸν Υἱὸν ὡς τὸν Πατέρα τὸ θεῖον ἔχειν Πνεῦμα, ἐκ τοῦ φάσκειν. ἴδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, εἴπερ ἴδιον τοῦτο καὶ τοῦ Πατρός, ο καὶ εἶπερ, ὡς ἐῤῥέθη, τοῦ ἰδίου καθόλου σαφής ἀνάπτυξις ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, τὸ ἐκ τῆς οὐσίας δη λοῦν, ἔτι τε ἐκ τοῦ λέγειν, «ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ο ἀλλὰ καὶ τελευταῖον ἐκ τοῦ ἐπάγειν πλεονασμό διευκρινήσεως, «οἷον καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Καίτοι τούτων έκαστον οὐχ ὅπως ὁμοῦ, ἀλλὰ καὶ τῇ ἀνὰ μέρος θεωρία τρά, νωσιν ἔχει τῆς σημασίας τοῦ ἐκπορεύεται. Καὶ τοῦ λοιποῦ σκεψάτωσαν οἱ τῆς μοίρας τοῦ οὕτως ἐξηγουμένου, ὡς προεκτέθειται, τὸ, ο Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, ο πῆ φέρεται, καὶ κατὰ τίνων φρυάτ τεται. Οὐκ ἄρα δὲ τὸ ἐκχεῖν, καὶ προχεῖσθαι, καὶ ἔκχυσις, καὶ πρόχυσις, καὶ τὸ πρεχεόμενον, ἀλλά γε δὴ καὶ χύσις, καὶ τὸ χεόμενον, καὶ τὸ χέεσθαι τὴν οὐσιώδη δηλοῦσι καὶ ἀΐδιον ὕπαρξιν ἐπὶ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων λαμβανόμενα, καὶ τοῦτο μυσταγωγῶν ὁ τῆς θεολογίας γρήγορος μυστολέκτης ἐν τῷ εἰς τὰ Γενέθλια λόγῳ βοᾷ· • Θεοῦ δὲ ὅταν εἴπω, λέγω Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, οὔτε ὑπὲρ ταῦτα τῆς θεότητος χεομένης, ἵνα μὴ δῆμον θεῶν εἰσαγάγωμεν, οὔτε ἐντὸς τούτων οριζομέν νης, ἵνα μὴ πενίαν θεότητος κατακριθῶμεν.» Τὸ γὰρ «μὴ ὑπὲρ ταῦτα τῆς θεότητος χεομένης, ο τὸ μὴ εἰς πλείονα τῶν ἀριθμηθέντων τριῶν προσώπων τὴν ὑπε αρξιν ἐχούσης παρίστησιν. Οὐ γὰρα φύσιν θεότητο;» G ἐννοῆσαι τὴν ταύτης χύσιν τολμήσει τις, ἀλλὰ τὸν μόνιμον ἐντεῦθεν γνώσεται πηγασμὸν, καὶ τὴν ἀΐδιον ὕπαρξιν τὴν ἐν τρισὶ προσώποις ὁριζομένην, τῷ γεννώντι Πατρί, τῷ γεννωμένῳ Υἱῷ, καὶ τῷ ἐκε πορευομένῳ Πνεύματι. ιε'. ὡς δὲ καὶ τοῦτο θεωρηθείη, συμβάλλον οὐχὶ μικρῶς καὶ πρὸς τὴν τῆς ταυτότητος τῶν φωνῶν, περὶ ἧς ὁ λόγος, φωταύγειαν, ὁ τὸ ἐκπορεύειν ἐνταῦθα συχνῶς προφέρων, εἰ περὶ πλείστου τοῖς ῥή τορσιν ἔσχεν εἰδέναι, ποῖαι τῶν λέξεων ταῖσδε τῶν ἐννοιῶν φέρουσι τὸ κατάλληλον, ποῖαι δὲ τὸ ἀπᾷδον, ὡς ἔχειν ταῖς μὲν ὅπου δεῖ χρῆσθαι, τῶν δὲ ἀφίστα σθαι, πῶς οὐχὶ περὶ πλείονος ἔδει θέσθαι μᾶλλον, ὅπως ἐν ταῖς θεολογίαις καθορᾶται τοῦτο τοῖς θεορρήμοσιν; Ἰδοὺ γὰρ τὸ ἐκπορεύει, καὶ τὸ ἐκπορεύον τὰ κατ' ἐκφώνησιν ἐνεργητικὰ ἥκιστα παρά τινι τῶν ἐν δόγματι διαλαμψάντων εύρηται οπουδήποτε, οὔτε μὴν τὸ ἐκπορευτής. Οθεν ὁ τὸν ζῆλον καὶ τὴν 60φίαν φερώνυμος Μάξιμος, Ανομοίου, ήγουν 'Αρειανιστοῦ μετὰ ὀρθοδόξου διάλεξιν συγγραφόμενος, ὡς ἀπὸ τοῦ ᾿Ανομοίου φησὶ κατ' ἐρώτησιν· Οὐκ ἔστιν οὖν διαφορὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος;» ὓς ἀπὸ τοῦ Ὀρθοδόξου· Ἐν τῇ φύσει οῦ, ἐν τῷ θελήματι οὔ, ἐν τῷ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι, καὶ ἐκπέμπειν, καὶ ἐκπορεύεσθαι. ο Καὶ ἀπὸ τοῦ Ανομείου • «Τί ἐστι γεννᾶν ἢ γεννᾶσθαι, καὶ ἐκπέμπειν, καὶ ἐκπορεύεσθαι;» ᾿Απὸ τοῦ Ὀρθοδόξου, • Οτι μὲν Πατὴρ γεννά, τουτέστιν ἐγέννησεν, ὁ δὲ proprius ipsius et in ipso et ex ipso Spiritus est, non alia ratione, sed qua intelligitur ille esse et Dei et Patris. › Non tantum hic astruit palam magnus hic vir, Filium æque ac Patrem divinum habere Spiritum, dum dicit: «Proprium Filii Spiritum, si proprius ille est Patris, etsi, ut dictum est, proprii in universum plane interpretatio in Deo, illud ex essentia indicat; tum, quoque cum dicit: «Ex Filio Spiritus est, sed et tandem cum inducat dijudicationem addens, e non alia ratione, sed qua intelligitur ille esse Dei et Patris.» Et nihilominus unumquodque ex his, non tantum simul conjuncta, singulari uniuscujusque consideratione processiomen manifestant. Interim examinent, qui paries sequuntur similis expositionis, ut antea appositum est, in illud: 1 Effundam ex Spiritu meo,» quonam is agatur, et adversus quos fremat. Non igitur effundere, et profundi, et effusio, et profusio, et profusum, el fusio, et fusum, et fundi, cumn de divinitatis priucipibus hypostasibus prædicantur, essentialem et sempiternam exsistentiam indicant. Et hoc instruens theologicorum mysteriorum vigil collector, oratione in Natalem Domini clamat: ‹ Dei vero . cum dixero, dico Patris et Filii et Spiritus sancti, cum ultra hæc Deitas non effundatur, ne multitudinem deorum introducamus, neque inter hæc circumscribatur, ne Deitatis paupertatem astruere condemnemur. › Namque illud, ‹ cum ultra hæ: Deitas non effundatur, › non in alias ab enumeratis tribus personis exsistentiam extendi demonstrat. Neque enim ‹ fluxum Deitatis» illius fluxum quis· piam audebit concipere, sed firmum inde ac stabilem effluxum, et sempiternam exsistentiam cognoscet in tribus personis definitam, Patre generante, genito Filio, et procedente Spiritu. 15. Ut vero illud quoque speculemur, maximopere conducens ad vocum, de quibus nunc verba facimus, elucidationem, qui ἐκπορεύειν hic frequen. ter circumfert, si attentius animum advertisset, ut addisceret quænam dictiones his sententiis assimilantur apud rhetores, et quæ diversum tinniunt, ut posset his quidem, ubi opus est, uti, ab aliis abstinere, quomodo non majori attentione incumbendum illi erat, ut in rebus theologicis illæ apud diviniloquos Patres assumuntur? Namque illud ἐκπορεύει, εἰ ἐκπορεύον, quæ secundum prolationem activa sunt, nusquam apud aliquem ullo in loco, dummodo ille in decernendis dogmatibus insignis habitus est, invenitur, et multo minus εκπορευτής. Unde qui ex zelo ac sapientia nomen sibi comparavit, Maximus, Anomœi, Arianistæ nempe cum orthodoxo colloquium componens, ex persona Anommei, quasi ille interrogaret:. Non est igitur differentia Patris et Filii, et Spiritus sancti? Orthodoxus: c In natura pon, in voluntate non, sed in generare, et generari, et emittere, et procedere. Tun Anomaus: Quid est generare, sive generari, et emiterte, et procedere? Respondet Orthodoxus: «Quod Pater quidem

generat, hoc est generavit. Filius vero generatur, Υἱὸς γεννᾶται, τουτέστι γεγέννηται. Καὶ ὅτι αὐτὸς hoc est genitus est. Et quod ipse Pater emittit Spiritum, et Spiritus procedit, hoc est processit. Utrumque magnus hic homologeta ostendit, nullo modo esse in usu εκπορεύειν, et nullo modo, si sententiam spectas, hoc ipso minus significare emillere. Cum enim non semel, sed bis et sæpius opus esset in brevi isto colloquio τὸ ἐκπορεύειν dicere, non ipsum, sed simile et quod non aliam sententiam inferret, pronuntiavit. Qui item a miris edendis nomen consecutus est Neocasariensium præsul, Gregorius,hae ipsa verba eundem significatum exprimere confirmat. Oratione siquidem cujus illud principium est: c Inimicissimi, et ab apostolica confessione alieni sunt, qui Filium ex iis quæ non sunt, › sic inquit: clngenitus cum sit Pater, genitus vero Filius ex Patre, Spiritus vero ex essentia Patris per Filium ab æterno emissus.» Quasi vero hoc in nulla re differret a processit, ut mentem suam exprimeret, pronuntiavit. Ejusdem nominis alter, Theologiæ vertex non tantum nominibus, sed verbis etiadı id idem illustrabit. Is ad Heronem Philosophum oratione scribit: «Patris proprium est ingenitura, Filii generatio, Spiritus emissio. Et in secundo de pace: 4 lta sentimus, ait, et ita tenemus, ut. quomodo illa se habeant inter se relatione et ordine, soli ipsi Triadi concedamus cognitionem, et quibus ipsa Trias revelaverit expurgatis sive nunc sive postmodum. Ipsi vero unam et eamdem Deitatis naturam, quæ absque principio, et generatione, et progressu cognoscimus.. Quod ibi est ingenitura, id hoc in loco est absque principio, quod personarum qualitas ex Patre est, dum secundum illud absque tempore tres simul absque principio sunt. Ibi vero ſt hic generatio eodem vocabulo expressa est. Et quod ibi emissio, hic est progressus. In aliis queque bic ipse cĹ ali Patres theologi aliis vocibus non aliud ab hisce significantibus plaue rein eamdem exprimunt, quas brevitatis causa præterimus, cum alii nostri sermones de his iisdem agant. 16. Deinceps post verba illius, cum quo collo quium concinnat, hæc apponit: c Quemadmodum si quis dicat, dextro pedi basim fieri, non addens et sinistro,. imperfecte loquitur, et secundum sententiam soloecismum facit, non structura: pari ratione, inquit, et qui Spiritum sanctum dicit ex Patre procedere, non addens, etiam ex Filto, imperfecte pronuntiat et, secundum sententiam errat. Si itaque hoc est, ipse Dei Filius in Evangeliis dicens: Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, non addens, et ex me, imperfecte secundum ipsos loquitur, et vitiose secundum sententiam labitur. Sed longe sit a nobis similis blasphemia. Aut estendite, inquiunt, in divinis Scripturis affirmari, Spiritum etiam ex Filio non procedere, vel admittite etiam coacti affirmationem, ex ipso нсmpе procedere. Sed boc sophisma est. Neque enim quia non potest quis ex sacra Scriptura demonstrare Filium ὁ Πατὴρ ἐκπέμπει τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, τουτέστιν ἐκπεπόρευται.» Εκάτερον δ μέγας δείκνυσιν ὁμολογητής, τὸ μήτε τοπαράπαν ἐν χρήσει τὸ ἐκπορεύειν εἶναι, καὶ τὸ μηδαμῶς αὐτοῦ τούτου κατὰ νοῦν τὸ ἐκπέμπειν ἀπολιμπάνεσαι. Δεῖσαν καὶ γὰρ οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ δὶς καὶ τρὶς ἐν συντόμῳ διαλόγῳ τὸ ἐκπορεύειν ἐρεῖν, οὐ τοῦτο, φιλά τὸ ταυτὸν, καὶ οὐκ ἄλλο κατὰ διάνοιαν ἐξεφώνησε. Καὶ τοῖς θαύμασιν ὁ φερώνυμος ποιμὴν τῶν Νεο καισαρέων Γρηγόριος τὸ ταυτίζεσθαι ταῦτα ῥήματα βεβαιοί. Ἐν γὰρ τῷ λόγῳ, ἐὗ ἡ ἀρχή, ο Εχθιστο καὶ ἀλλότριοι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας οἱ τὸν Υἱὸν ἐξ οὐκ ὄντων λέγοντες,» οὕτω φησίν· ο 'Αγεννή του μὲν ὄντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρός, τοῦ τε Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως ἐκπεμφθέντος. Ὡς γοῦν μηδὲν τόδε διαφέρον τοῦ ἐκπορευθέντος εἰς ἐννοίας δήλωσιν εἴρηκε. Τούτου δὲ ὁ ὁμώνυμος, ἡ τῆς θεολογίας ἀκρό. της, ὡς καὶ ἐν ὀνόμασιν, οὐχ ὅπως ἐν βήμασι τὸ ταυτὸν διαυγάσοι, ἐν μὲν τῷ πρὸς Ηρωνα τον φι λόσοφον λόγῳ, «Πατρὸς μὲν, ο φησὶν, ο ἴδιον ή άγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος δὲ ἡ ἔχε πέμψις, ὁ ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ τῶν Εἰρηνικῶν, «Οὕτω φρονοῦμεν, ο φάσκει, ' καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε ὅπως μὲν ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλληλα σχέσεώς τε καὶ τάξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριάς ανακαλύψη κεκαθαρμένοις ή νῦν, ἢ ὕστερον. Αὐτοὶ δὲ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἰδέναι φύσιν θεότητος, ἀνάρχῳ, καὶ γεννήσει, καὶ προσδι γνωριζομένην. ο Ο οὖν ἐκεῖ ἡ ἀγεννησία, τοῦτο ἐνταῦθα τὸ ἄναρχον, κατὰ τὸ ἐκ Πατρὸς εἶναι τὴν τῶν προσώπων δυάδα· ἐπεί γε κατὰ τὸ ἄχρονον τὰ τρία συνά αρχα. Κἀκεῖ σὲ δὲ καὶ ἐνθάδε ἡ γέννησις διὰ τῆς αὐτῆς δεδήλωται λέξεως. Καὶ ὅπερ ἡ ἔχε περίψεις ἐκεῖ, ἐνταῦθα ἡ πρόοδος. Ἐν ἄλλοις δὲ ὁ αὐτὸ, καὶ λοιποὶ τῶν θεολόγων Πατέρων, διὰ φωνῶν ἑτέρων τὸ ταυτὸν τοῖσδε σαφῶς ἐκτίθενται, ἃς διὰ τὸ μῆκος ἐῶμεν. Αλλοι δὲ τῶν ἡμετέρων λόγων περὶ τῶ δε διαλαμβάνουσιν. ις'. Εφεξῆς τοῦ μεθ᾽ οὗ πεποίηται τὴν διάλεξιν τίθησι ταῦτα· σὭσπερ εἴ τις λέγει τὴν βάσιν της δια ξ.ῷ π.δὶ γίνεσθαι, μή προστιθεὶς καὶ τῷ εὐωνύμῳ, ἀτελῶς λέγει, καὶ σολοικίζει κατὰ τὸν νοῦν, οὐ κατά την συνθήκην· οὕτω, φασί, ο καὶ έ, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, λέγων, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, μὴ προστι θεὶς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀτελῶς λέγει καὶ πταίει κατά τὸν νοῦν. Εἰ οὖν τοῦτο, αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις λέγων, Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὶς ἐκπορεύεται, μὴ προστιθεὶς καὶ τὸ παρ' ἐμοῦ, ἀτε λῶς κατ' αὐτοὺς λέγει, καὶ κατὰ νοῦν πταίει. 'Αλλ' ἀπείη ἡμῶν αὕτη ἡ βλασφημία. Η δείξατε, φασίν, ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ λεγόμενον, ὅτι οὐκ ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἢ καταδέξασθε καὶ ἄκοντις τὴν κατάφασιν, ὅτι καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται. Τοῦτο δὲ ἐστι σόφισμα. Οὐδὲ γὰρ ἐπεὶ μὴ ἔχει τις ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ καὶ τὸν Υἱὸν δεῖξαι, ὅτι οὐ γεννά !

ται ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, ἤδη τὴν κατάφασιν όμολο- non generari a Spiritu, jam affirmationem fatebitur, γήσει, ὅτι γεννᾶται. Τὸ δ' αἴτιον ὅτι ἄλλο τὸ μὴ εἶ ναι, καὶ ἄλλο τὸ μὴ εἰρῆσθαι. Οὐ γὰρ ἐπεὶ μὴ εἴρηκέ τις σήμερον τῶν παρ' ἡμῖν, ὅτι οὐκ ἀστράπτει, ἀναγκασθήσεται τις δοῦναι τὴν κατάφασιν, ὅτι ἀστράπτει. Ἡμεῖς οὖν οἱ ὑπὲρ τῆς εἰρήνης τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας φθεγγόμενοι, ὡς οἶδεν ὁ ταῖς τῶν ἀνθρώπων καρδίαις ἐμβατεύων Θεὸς, πρὸς τοὺς τούτ του λόγους, οὐχὶ πρὸς ἐκδίκησιν τοῦ πρὸς ἂν αὐτῷ ἡ ἀντιδικία, φαμέν, ὡς ἐξ ὧν ἀγχοῦ λέγων, δικαιούν ἑαυτὸν οἴεται, τῆσδε τῆς οἰήσεως ταῖς ἐγκατεστρωμέναις ἄνω βήσεσι θεολογικαῖς ἀπελαύνεται, καὶ μάταιον τὸ τῆς ἐπιφορᾶς τῆς βλασφημίας ελέγχεται καὶ τὸ τῆς ὀγκώσεως τῆς ἐκ τοῦ ἀπεύχεσθαι. Κύριλ λος γὰρ ὁ θεῖος ἐν ταύταις διαπρυσίως μαρτύρεται, • Προχεῖται καὶ πρόεισιν ἐρεῖν τὸν θεάνθρωπον εἰς ρηκότα, Το Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ο παρὰ τοῦ Πα τρὸς ἐκπορεύεται, ο ταυτίζεσθαι πάντως εἰδὼς τῶν δὲ τῶν φωνῶν τὸ τριττὸν, καὶ ἥκιστα διαλλάττον κατὰ διάνοιαν. ῾Ο αὐτὸς δὲ κράζει μεγαλοφώνως ο Καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός.» Ετι τε ἡ ἄγε κυρα τῶν δογμάτων ἐν αὐταῖς Ἐπιφάνιος ὁ μέγας τὸ αὐτὸ δηλοῦν παρίστησι φανοτάτως ἐξ ἀναγκαίων κατασκευῶν, ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρός, • Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται,» οὕτως ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ, ο Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο καθὰ προδιήγγελται, ἅπερ ἐν τῷ αὐτῷ θείῳ Εὐαγγελίῳ ἐν τῇ αὐτῇ καὶ μιᾷ περισ κοπῇ, καὶ λίαν ἐγγύτατα. Καὶ ποῦ τὸ τοῦ ἀντιθέ του περὶ τοῦ Κυρίου, τό, «Μὴ προστιθεὶς καὶ τὸ, παρ' ἐμοῦ;» Καὶ οὗτος ταῦτα, ἢ τὰ τῶν θεολήπτων ἐπελθεῖν ὅλως μὴ ἀξιώσας, ὡς ἑαυτὸν ἀναφαίνει, ἢ τῶνδε μᾶλλον τὰ τῆς κακίας προκρίνας τῆς ἐκ προλήψεως. Αὐτοὶ δὲ τοῖς θεοσόφοις Επιφανίῳ τε καὶ Κυρίλλῳ, οἷς περὶ τοῦ, «Ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεται,» καὶ • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, παραδιδόντες θεσπίζουσιν, ἀκολουθεῖν ἐξ ἀνάγκης εἰλόμεθα, ήπερ οἷς οίκοθεν ἐφάλλονται περὶ αὐτῶν διερμηνεύειν καὶ ἀποφαίνεσθαι, δ δὴ καὶ οἱ τῶν ὁμοφρόνων αὐτοῦ, ἢ μᾶλλον ἑπόμενο: συνυβρίζεσθαι τοῖς ῥηθεῖσιν αἱρούμεθα, οἳ καὶ ἵλεῳ εἶεν, ὡς εἰδότες, οἷα Θεῷ ζῶντες, ἐθεν τὰ τῶν λοιδοριῶν. Καὶ προσέτι τῷ τῆς θεολογίας ἀκρέμονι τρανῶς ἀποφαινομένῳ, «μὴ περὶ τῶν ὀνομάτων ζυγομαχεῖν, ἕως ἂν εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν αἱ συλλαβαὶ φέρωσιν.» ιζ'. Επειτα τοῦ διαλεχθέντος ἀνατρέπων τό, Ἐπεὶ οὐκ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εὕρηται οὐδαμῶς, ν ἡ κατάφασις ἄρα ἔσται, ἀντεπάγει, σόφισμα τοῦτο καλῶν. Οὐδὲ γὰρ ἐπεὶ μὴ ἔχει τις ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ δεῖξαι καὶ τὸν Υἱὸν ὅτι οὐ γεννᾶται ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, ἤδη τὴν κατάφασιν ὁμολογήσει, ὅτι γεννᾶται. Ἡ ἐκ τῶν ὁμοίων αὕτη κατασκευή πρὸς ἀναίρεσιν τοῦ ψεύδους οὖσα τὸν ἐκθέμενον τήνδε σόφισμα λέγοντα μᾶλλον, ἢ ἀναιροῦντα σόφι σμα δείκνυσι. Βούλεται γὰρ ἐξ αὐτῆς οὗτος συστήσαι, ὅτι ὥσπερ οὐ γεννᾶται ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος ὁμολογούμενον δν, δείξεως οὐ δεῖται, καὶ διὰ τοῦτο ἡ κατάφασις ὅτι ἐξ αὐτοῦ γεννᾶται ψευδής οὕτω καὶ ὅτι οὐκ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Nos eum generari. Causa est. Nam aliud est non esse et aliud non dici. Neque enim quia nemo ullos ex nostris dixit: Modie non fulgurat, cogetur quispiam affirmationem concedere, fulgurare. itaque, qui pro Ecclesia Dei pace verba interponimus, ut bene novit in corda hominum penetrans Deus, ad hujus sermones non ad vindicandum eum, cui ipse litem movit, dicimus, ex proxime dictis, quibus suam causain se tutari existimat, ab-hae sua opinione testimoniis theologicis supra digestis repelli, frustraque blasphemiam objicere, et tumorem ex deprecatione enascentem deprehendi. Divinus enim Cyrillus in illis palam suo testimonio confir mat, Deum et ho ninem asseruisse, effundi et progredi Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, eumdem prorsus significatum habere sciens has tres voces, et nullo modo secundum sententiam diversum. Idem vero clamat alta voce: ‹ Et est Christus veritas, et ab ipso illa ipsa ratione qua a Patre profunditur. Tum præterea dogmatum fulcruny nragnus Epiphanius, in iisdem eamdem sententiam clarissimis necessariisque concluder tibus argumentis confirmat, uti de Patre illud: ‹ Qui a Patre procedit, s ita de Filio alterum,. Et de meo accipiel,» sicuti declaratum est, quæ in eodem sancto Evangelio, et in eadem et una pericope, et quam proxime apponuntur. Et ubinam est adversarii illað de Domino:. Non addens item illud ex me?, Et hæc quidem ipse divinorum Patrum commentari prorsus percurrere dedignatus, uti se percurrisse commonstrat, vel illis potius improbitatem animo antea conceptam præponens. Nos porro a Deo edoctos Epiphanium ac Cyrillum in traditis ab ipsis decretisque de illis: ‹ Ex Patre procedit, et de meo accipiet, sequi potius constituimus, quam quæ ipsi desilientes interpretantur atque definiunt, quod et ejusdem cum eodem sententiae viri vel potius assecle facti, una simul cum dictis injuriam pati eligimus, qui propitii sint tanquam qui sciant, cum ipsi Deu vivant, unde convitia exoriantur. Et praeterea theolo giæ verticem decernentem, de nominibus non esse contendendum, dummodo in eamden sententiam syllabæ referantur.» › 17. Postmodum secum colloquentis illa redlarguens: ‹ Quandoquidem, non procedit Spiritus ex Filio, nusquam invenitur.» Affirmatio igitur fuerit, contra opponit, sophisma illud appellans: Neque enim quod non habeat quispiam in divina Scriptura ostendere etiam Filium non generari a Spiritu, jam et affirmationem fatebitur generari. Ista probatio ad destruendum mendacium ex similibus assumpta, illam exponentem sophisma potius dicere, non destruere sophisma, ostendit. Intendit siquidem ex ipsa probare, quemadmodum non generatur Filius a Spiritu, quod cum in confessis sit, demonstra - tione non eget, proptereaque affirmatio ex ipso genera i mendax est, parique modo Spiritum mið

procedere ex Filio, cum indubitatum sit, demon- Υἱοῦ τὸ ἀναμφίλεκτον ἔχον, οὐ τοῦ δειχθῆναι χρήζει, stratione non indiget, proptereaque affirmatio una secum trahit quod verum non est. Videamus igitur posthac similitudinem. Illud, ex Patre Filium ge. nerari duas personas inducens, duas etiam neces sario inculcat proprietates, alteram generare, et generandi facultatem solam unamque Patris generantis, alteram genetari, et generatum qui generatur Filii. Inde ex Spiritu Filium non generari submota omni dubitatione veritas tenet. Et hujusce demonstrandi nullam necessitatem esse, paterna proprie las, generare scilicet, confirmat. Si enim ipsi soli uti proprium reservatur, quomodo alleri adaptari ila poterit, ut Filium generet? Nequaquam. At ex Filio Spiritus non procedit, comparatio adhæc quæmam fuerit? si ἐκπορεύαν, sive ut frequenter bic dogmatibus examinandis sedulus inquit, sive quod a Deo illuminati Patres proferunt, emittere, ut proxime expositum est, sive productivum, aut producere Patris proprium esse ipsi traderent, ut generativum ibi et generare, bene atique se haberet utriusque affirmationis similitudo. Cum vero nullus ex his ullo in loco productivum in proprietatem paternam assignare repertus sit, et emittere nonnulli ex ipsis uti de Deo Patre ita et de Filio palam usurpant, quid dissidentia nec prorsus inter se cohærentia coalescere conatur ostendere, et simul non concurrentia concurrere? Deinceps per Filium ex Patre Spitum sanctum procedere, decreto universalis synodi, quæ septima numero est, definitum, quo modo locum habere illud εκπορεύειν, producere facere, concedet? Concedamus siquidem, ut adversario placet, uti proprium Patri. Si quid enim Pater propium habct, non habet id per Filium, non generandi facultatem, non ingenitum, non aliud ullum. Propterea magnæ audaciæ fuerit, sive non ordinarie ignorantia, ne quid his pejus dicam, negationeu, e non procedit ex Filio Spiritus, ex illa quasi similis sit, ostendere, non generatur Filius ex Spiritu;» et uti hanc ita et illam veritatem in se continere, ex affirmatione illa, generari Filium ex Spiritu, et uti hanc ita et illam, Ex Filio procedit Spiritus affirmationem falsam esse, cum ex Deo illuminati mysteriorum interpretes de illis, Ex Patre καὶ διὰ τοῦτο ἡ κατάφασις ἐπιφέρεται τὸ μὴ ἀλη θές. Ίδωμεν οὖν τοῦ λοιποῦ τὴν ὁμοίωσιν· τὸ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι δυάδα προσώπων είσο ἄγον διττὰ κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην φωτοβολεῖ καὶ τὰ ίδια, τὸ μὲν γενναν καὶ τὸ γεννητικὸν ἐν ἂν τοῦ γεν νῶντος Πατρός, τὸ δὲ γεννᾶσθαι καὶ τὸ γεννητόν ἕτερον τοῦ γεννωμένου Υἱοῦ. Ὅθεν τὸ μὴ ἐκ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν γεννᾶσθαι τῆς ἀληθείας τὸ ἀπαρ αίτητον, καὶ τὰ μηδεμίαν ἀνάγκην τῆς τούτου δείξεως εἶναι ἡ τοῦ Πατρὸς ἰδιότης βεβαιοί, τὸ γενναν. Εἰ γὰρ αὐτῷ μόνῳ καθὰ ἴδιον ἀφιέρωται, πῶς ἑτέρῳ τοπαράπαν ἐφαρμοσθήναι δυνήσεται, ὥστε γεννάν τὸν Υἱόν; Ηκιστα. Ἡ δὲ τοῦ Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἐκπορεύεται, ὁμοίωσις πρὸς ταῦτα ποία, εἰ τὸ ἐκπορεύειν ἢ συχνῶς οὕτως ὁ λίαν ἐξεταστικὸς τοῖς δόγμασι φάσκει, ἢ ὅπερ οἱ θεαυγείς Πατέρες προ φέρουσι τὸ ἐκπέμπειν, ὡς ἐγγὺς προεκτέθειται, ή τὸ προβλητικόν τε καὶ τὸ προβάλλεσθαι τοῦ Πατρὸς ἴδιον αὐτοὶ παρεδίδουν, ὡς τὸ γεννητικὸν ἐκεῖσε καὶ τὴ γεννᾷν, καλῶς ἂν εἶχεν ἀποφάσεων έκα τέρων τὸ ἐμφερές. Ἐπεὶ δὲ τούτων οὐδεὶς ὁπουδή ποτε τὸ προβλητικὸν εἰς ἰδίωμα πατρικὸν ἀποτάτω των ώπται, καὶ τὸ ἐκπέμπειν σφῶν ἔνιοι ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς οὕτως ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ διαρρήδην διαγορεύουσιν, ἵνα τί τὰ ἀσύμβατα συμβαίνειν πειρᾶται φαίνειν, καὶ συντρέχειν τὰ μὴ συντρέχοντα; Εἶτα τὸ δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι ψηφίσματι παγκοσμίου συνόδου κεκυρωμένον, ἢ τὸν έβδομον έλαχεν ἀριθμὸν, πῶς ἀποκληρωθῆναι τὸ ἐχε πορεύειν λάσει; Δοτέον καὶ γὰρ, ὡς τῷ φωνοῦντι δοκοῦν, εἰς ἰδίωμα τῷ Πατρί. Εἰ τι γὰρ ὡς ίδιον ἐ Πατὴρ ἔχει, οὐκ ἔχει τοῦτο δι' Υἱοῦ, οὐ τὴ γεννητι κὸν, οὐ τὸ ἀγέννητον, οὐκ ἄλλο οὐδέν. Διὰ τοῦτε τόλμης μεγάλης ἢ ἀγνοίας οὐ τῆς τυχούσης, ἵνα μὴ λέγω τὸ μεῖζον, τὸ τὴν, «οὐκ ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα,» ἀπόφασιν ὡς ἐκ τῶν ὁμοίων δεῖκνύναι, ἐκ τοῦ «μὴ γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πνεύ ματος·» καὶ ὡς ταύτην κἀκείνην ἀληθεύειν ἐκ τῆς γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πνεύματος καταφάσεως τ καὶ ὡς ταύτην κἀκείνην τὴν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύε ται τὸ Πνεῦμα, κατάφασιν ψεύδεσθαι, τῶν θεολαμ πῶν μυστηπόλων περὶ τοῦ «ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ περὶ τοῦ ταυτοῦ procedit,» et. De meo accipiet, et de eodem et καὶ ἀδιαφόρου τῶν ἑτέρων φωνῶν θεσπιζόντων ὅσαindifferente aliarum vocum decernant, quæ a nobis dicta sunt. Quemadmodum itaque quam optime ostendit ex impropriis similitudinibus, et in manifesta præcipitia ducentibus, esse dicere, et ‹ non esse, › etiam ex Filio Spiritum non procedere, sic sui praeclari facinoris et rationes assignat, suos quippe sermones continuans infert: «Et causa est: aliud enim non esse, nempe negatio non procedit, c et aliud non esse dictum, affirmatio, nempe procedere. Tum deinceps probatio: Neque enim quoniam ex astantibus nemo dixit non fulgurasse, cogetur quispiam concedere affirmationem, nempe fulgurat. Sophisma proxime rationem demonstratam nuncupans, et sophistice malto magis περ είρηται. Ὡς γοῦν ἄριστα δεδειχὼς τὸ ἐξ ὁμοιώ σεων ἀνοικείων, καὶ προδήλους εἰς κρημνοὺς ἀπαγόντων τὸν «εἶναι φάναι, ο ἀλλὰ ο μὴ εἶναι, ο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἐκπορεύεται, τῆς ἀρι στείας καὶ λόγους δίδωσι. Συνημμένως γὰρ τοῖς εἰσ ρημένοις λόγους αὐτοῦ ἐπιφέρει. «Τὸ δ' αἴτιον· ὅτι ἄλλο τὸ μὴ εἶναι, ήγουν ἀπόφασις τὸ οὐκ ἐκπορεύε ται, «καὶ ἄλλο τὸ μὴ εἰρῆσθαι, ν ἡ κατάφασις τοι τὸ ἐκπορεύεσθαι. Εἶτα ἡ κατασκευή. «Οὐ γὰρ ἐπεὶ μὴ εἰρηκέ τις σήμερον τῶν παρ' ἡμῖν, ὅτι οὐκ ἀστρά πτει, ἀναγκασθήσεται τις δοῦναι τὴν κατάφασιν, ὅτι ἀστράπτει. ο Σέφισμα σύνεγγυς λόγον ἀποδεδειγμέ νον καλέσας, καὶ σοφιστικῶς τούτῳ μᾶλλον αὐτὸς συμπλακείς, ὡς διήλεγκται, σοφιζόμενος ἐνταῦθα

κατασκευάζει πάλιν, ἣν εἴρηκε μὴ εἰρῆσθαι κατάφα- ipse implicitus, ut demonstratum est, cavillans hic σιν, εἰ καὶ ἀπόφασις αὐτῆς οὐκ ἔστι, τουτέστιν οὐ συνίσταται, ε ἐκ τοῦ μὴ ἀνάγκην είναι σήμερον, ὅτι τις οὐκ ἔφησεν, οὐκ ἀστράπτει, τὴν κατάφασιν όμολογῆσαί τινα, ὅτι ἀστράπτει.» Τοῦτο δὲ ἀπεναντίας τῷ παραδεδομένῳ κανόνι τῆς ἀντιφάσεως, δς τήνδε πρὸς τὸ αὐτό, καὶ κατὰ τὸ αὐτό, καὶ τοῦ αὐτοῦ λέ γεσθαι διατάττεται. Ὁ δὲ πολὺς οὗτος τὴν ἐπιστήμην ἐπὶ ἀορίστων τήν τε ἀπόφασιν, τήν τε κατάφασιν ἐποιήσατο. Οπερ ἀξίωμα τὸ τῆς ἀντιφάσεως τὸ τὴν ἀλήθειαν διαιρεῖν καὶ τὸ ψεῦδος οὐδαμῶς οἶδε τηρεῖν. Ἐπεὶ τὶς νοσεῖ, τὶς οὐ νοσεῖ, τὶς ὑγιαίνει, τὶς οὐχ ὑγιαίνει, οὐχ ἕξουσι τὸ κωλύον καὶ ἄμφω συναληθεύειν, καὶ ἄμφω συμψεύδεσθαι. Λαμβανομένων δὲ τῶνδε τοῦ κανόνος κατὰ τὴν διασάφησιν τὸ ἓν εἰς τὸ δν ἥξει, τὸ δὲ ἕτερον εἰς τὸ μὴ ὂν ἀποῤῥαισθήσεται. Οθεν εἰ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐκπορεύεται ὡς αὐτὸς ὁμολογῶν ὁρᾶται, ληφθείσης τῆς ἀποφάσεως ταύτης ὡς ἡ παράδοσις ὡρισμένως, οἷον, Οὐδεὶς τῶν ἁγίων τήνδε φησίν, ἡ αὐτῆς ἕξει κατ' αὐτὸν ἐξ ἀνάγκης τὸ εἶναι κατάφασις, μή σοφιστι κῶς, ἀλλ' ὡς παρεδόθη τὴν δείξιν λαμβάνοντα. Εἰ δὲ τοῦ μὴ τὴν λέξιν λέγεσθαι δράζεται, τὴν ἀλογίαν ἑαυτῷ συνάξει καὶ τὴν σκαιότητα τῶν θεηγύρων ταῦτα προσαπτόντων διαπρυσίως τοῖς μὴ τῇ δυνάμει προσέχειν ᾑρημένοις, μηδὲ τῇ διανοίᾳ τῶν λεγομένων, ἀλλὰ ταῖς λέξεσιν. rursus confirmat, quam asseruit non fuisse dictam affirmationem, licet ipsius negatio non adsit, hoc est non subsistat, quod nullo modo necessarium sit hodie esse, quod quispiam non dixerit, non fulgurat, affirmationem aliquem fateri, nempe fulgurat. Hoc porro prorsus est contrarium regulæ contradictionis, quæ eam ad idem, et secundum idem et de eodem dici præcipit. At hic, qui in scientiis multus est, de indefinitis atque indetermi natis tum affirmationem, tum negationem absolvit. Quod effatum contradictionis neque veritatem distinguere, et mendacium nullo modo servare novit, quandoquidem aliquis ægrotat, aliquis non ægrotat, aliquis bene valet, et aliquis non bene valet, nutium fuerit impedimentum quin ambo simul vera sint, et ambo falsa. Hæc si secundum regulæ explicationem desumantur, unum comprobabit effeclus, aliud vero nullo modo eventu comprobabitur. Hinc si non est ex Filio Spiritus, non procedit, ut ipse non abnuit, si accipiatur negatio isla, ut tra ditio est, determinate, quasi diceres, Nullus ex sanctis hanc dicit, illius secundùm adversarium necessario affirmatio erit, non sophistarum captiunculis, sed, ut traditum est, comprobata. Quodsi illud,dictionem hanc scilicet non dici, arripiet, stultitiam sibi colliget ac imperitiam divinorum Patrum, qui ista perspicue attribuunt detrectantibus mentem applicare vi et sententiæ dictorum, sed tantum dictionibus. 18. Nihilominus subsequenter refutatis a nobis adnectit: Quodsi quis dicit, non esse illud non fulgurare, necessario concedit affirmationem. Cum videretur aliquid afferre de affirmatione, tanquam sibi conscius factus, vel alia ratione videtur potius illius procedit negationem adhuc constabilire, subnectit siquidem: • Quodsi quod quærunt, ostendetur in divina Scriptura, quid ipsis reliquum fuerit? › Statimque, ‹ hoc modo vero consideretur. › Εt postmodum conatus suos ad propositum stabi lendum ita proponit: «Pater Pater solus, et non Filius neque Spiritus sanctus. Filius Filius similiter, et non Pater, neque Spiritus. Spiritus sanctus Spiritus, et non est Pater ipse, neque Filius. Paler igitur qua generat Filium Pater, qua vero Spiritum proc: dere facit, non amplius Pater, sed productor appellatur. Est igitur Pater et Pater et productor, τη'. Όμως εχόμενα τῶν ἐληλεγμένων φησίν· «El δέ τις λέγει, μὴ εἶναι τὸ οὐκ ἀστράπτειν, ἐξ ἀνάγκης δίδωσι τὴν κατάφασιν.» Δόκησιν δοὺς ἐρεῖν τι περὶ τῆς καταφάσεως, ἐκ συναισθήσεως οἷον, ἢ ἄλλως πως, φαίνεται τὴν ἐκπορεύεται μᾶλλον ἀπόφασιν ἔτι συστῆσαι βουλόμενος. Επάγει γάρ· «Εἰ δὲ καὶ τοῦτο ζητοῦσι δειχθείη παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ, τί ἕτε ρον αὐτοῖς ὑπολείπεται;» καὶ παρευθύς, ο σκε πτέον δὲ οὕτω.» Καὶ καθεξῆς τὰ πρὸς σύστασιν τοῦ σπουδάσματος οὕτω συντίθησι· «Πατὴρ ὁ Πατὴρ μόνος, καὶ οὔτε Υἱὸς οὔτε Πνεῦμα. Υἱὸς ὁ Υἱὸς ὁμοίως, καὶ οὔτε Πατὴρ ὁ αὐτὸς, οὔτε Πνεῦμα. Πνεῦμα ἅγιον τὸ Πνεῦμα, καὶ οὔτε Πατὴρ τὸ αὐτὸ, οὔτε Υιός. Ο μὲν οὖν Πατὴρ καθό γεννᾷ Υἱὸν, ὀνομάζεται Πατήρ, καθὸ δὲ ἐκπορεύει Πνεῦμα, οὐκέτι Πατήρ, ἀλλὰ προβολεὺς ὀνομάζεται. Εστιν οὖν ὁ Πατήρ καὶ Πατὴρ καὶ προβολεύς. Ενὶ δὲ ὀνόματι συναπτικῷ τούτων ὀνομάζεται πηγή, εἴ γε πιστὸς ὁ μέγας Διονύσιος uno vero Eomine, quod hæc duo colligat, fons, si οὕτω λέγων· Οτι μέν έστι πηγή θεότητος ὁ Πατήρ, ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, βλαστοὶ θεόφυτος, καὶ οἷον ἄνθη καὶ ὑπερούσια φῶτα, πρὸς τῶν ἱερῶν λογίων παρειλήφαμεν. Καὶ ἐν ἄλλοις. Μόνη πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος Πατήρ, οὐκ ὄντος Υἱοῦ τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ τοῦ. Υἱοῦ Πατρός. Εἰ οὖν πηγὴ τῆς θεότητος ὁ Πατήρ, ή Θεότης δὲ τὰς ὑποστάσεις ἑνοῖ ἀσυγχύτως, ταυτόν ἐστι πηγὴ θεότητος, ὥσπερ εἰ ἐλέγετο, πηγὴ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, καὶ ταυτὸν πάλιν τὸν πηγὴ Υἱοῦ καὶ Γε νεύματος, ὥσπερ εἴ τις λέγει, Πατήρ Υἱοῦ καὶ προβολεύς Πνεύματος. Ερεῖ δέ τις, Εἰ ἡ θεότης $ fide dignus est magnus Dionysius ita pronuntians: Est quidem fens Divinitatis Pater, Filius vero et Spiritus deigenæ Deitatis, si ita eloquendum est, surculi a Deo plantati, et veluti flores, et superes sentialia lumina a sacris eloquiis accepimus. Et alio quoque loco: Solus fons superessentialis Deitatis Pater, cum non sit Filius Pater, neque Pater Filius. Si ergo fons Deitatis Pater, Deitas vero hypostases unit inconfuse, erit fons divinitatis, æque ac si dixeris, Fons Filii et Spiritus; et rursus, F'ous Filii et Spiritus, æque ac si dixeris, Pater Filii et productor Spiritus. Diceret quispiam Deitatem hy-

GEORGI METOCHITÆ postases colligare, in hoc sermone Pater dicitur et τὰς ὑποστάσεις ἑνοί, ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ ὁ Πατὴρ λέ suimetipsius ſons, sed non est boc. Sicuti enim dicimus ex Deo Spiritum sanctum, et non intelligimus eum ex seipso esse, quod Deus est et ipse, pari modo etiam hic non intelligimus Patrem suimetipsius fontem esse. Indeque manifestior sermo fuerit: fons enim ideo fons dicitur, quia effundit, et fons prorsus effusi dicitur fons. Hoc si ita se habet, Pater dicitur fons Deitatis ex ipso effusæ, Filii nempe et Spiritus, et non sui ipsius. Ergo si fons Deitatis Pater, et solus fons, idque idem est ac si dixeris fons Deitatis, et Pater et productor Filii et Spiritus. Solus igitur Pater et productor Filii et Spiritus. Quodsi solus, non utique et Filius, neutrum ex his scilicet. Et en jam demonstratum est ex divina Scriptura, Spiritumn sanctum non procedere etiam ex Filio.» Sapienter admodum quod sibi proposuerat conclusit, et nihil reliquum est, ut dixerat, ad quæstionis explicationem, si initio posita veritati inniterentur, ubi Pater qua generat Filium Pater appellatur, qua producit Spiritum non amplius Pater, sed productor, uni vero conjunctivo horum nomine nuncupatur fous, Pater nempe Filii, productor vero Spiritus, si fidem meretur magnus Dionysius, scribens: ⚫ Fontalis Deitas Pater est, Filius vero et Spiritus deigenæ Deitatis surculi a Deo plantati.» Sed quæ ipse reticuit, sive sponte, sive frequenter a nobis memoratæ, et præcepto divino demandata perscrutationis Scripturarum neglectu, addentur, quæ c magnorum etiam pietatis defensorum calculo confirmationem consequentur, quorum unus fuerit theologiæ vertex, magnus Athanasius, oratione de incarnati Dei Verbi apparitione, cujus illud principium: ‹ Qui malitiose divinas Scripturas volunt intelligere, a rem theologice tractans, hæc habet: ● Scit enim apud Deum Patrem exsistentem Filium, Spiritus sancti fontem. › Ecclesiæ vero aurea voce prædita luscinia oratione de mysterio baptismatis, cujus principium: Iterum nobis spiritalis cithara beati Davidis, sic eloquitur: Propterea Salvator estendit semetipsum fontem vitæ, et aquam viventem Spiritum sanctum. Si ex luis manifesto Spiritus sancti funs est Filius; admirabilis plane conclusio negatio, non procedit etiam ex Filio Spiritus sanctus, rejicitur. affirmatio vero a nobis per ejusdem significatus et sententiæ voces ostensa dissidium relegat, uti non hic solum sed in multis eliam aliis, divinis dogmatibus, verbis et operibus confirmant divina mente fulti; et ab hoc eodem qui ita conclusit, verbis ipsis assertum est, cum palam edixerit: • Fons Pater, nomen conjunctivum, genitorem indicans et productorem in Filio et Spiritu. a 19. Si itaque sic fateri coacti etiam inviti, qui hujus partes sequuntur, ad illud solus confugientes nova commentorum strue stipati id dictum asserant γεται καὶ ἑαυτοῦ πηγή. Ἀλλ᾿ εὐκ ἔστι τοῦτο. Ὡς γὰρ λέγομεν ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐ νοοῦμεν, ὅτι καὶ ἐξ ἑαυτοῦ ἐστιν, ὅτι Θεὸς καὶ αὐτὸ, οὕτω κάνταῦθα οὐ νοοῦμεν τὸν Πατέρα, ὅτι καὶ ἑαυτοῦ ἐστι πηγή. Καὶ ἐνταῦθα πρόδηλος μᾶλ λον ὁ λόγος· ἡ γὰρ πηγή, ὅτι πηγάζει τι, λέγεται πηγή, καὶ ἡ πηγὴ πάντως ἐκείνου λέγεται πηγὴ τοῦ πηγαζομένου. Εἰ δὲ τοῦτο πηγὴ λέγεται ὁ Πατήρ τῆς θεότητος τῆς πηγαζομένης ἐξ αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, οὐχὶ καὶ ἑαυτοῦ. Εἰ γοῦν πηγή θεότητος ὁ Πατὴρ καὶ μόνη πηγή, ταυτόν δέ ἐστιν, εἴ τις ἂν εἴπῃ πηγὴ θεότητος, καὶ Πατήρ και προβολείς Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, μόνος ἄρα ὁ Πα τὴρ καὶ Πατὴρ καὶ προβολείς Υἱοῦ καὶ Πνεύματος. Εἰ δὲ μόνος, οὐχὶ καὶ ὁ Υἱὸς, δηλονότι οὐδέτερον τούτων. Καὶ ἰδοὺ δέδεικται παρὰ τῇ θείᾳ Γραφή, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ.» Ως θαυμαστῶς συνεπέρανεν 8 προέθετο. Καὶ οὐδὲν, ὡς εἰρήκει, πρὸς τὴν τοῦ ζητουμένου φανέ ρωσιν ὑπολέλειπται, πλὴν τῶν ἀπ' ἀρχῆς ὧδε τεθειμένων τῆς ἀληθείας ὄντων, ἔνθα ὁ Πατὴρ καθό γεννα Υἱὸν ὀνομάζεται Πατὴρ, καθὰ δὲ προβάλλεται Πνεῦμα οὐκέτι Πατήρ, ἀλλὰ προβολεὺς, ἑνὶ δὲ συναπτικῷ τούτων ὀνόματι καλεῖται πηγή, Πατὴρ μὲν Υἱοῦ δηλονότι, προβολεὺς δὲ Πνεύματος, εί γε πιστές ὁ μέγας Διονύσιος λέγων·. Ότι μὲν πηγαία θεότης ὁ Πατήρ, ὁ Υἱὸς δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς θεογόνου θεό τητος βλαστοί θεόφυτοι.» Εἰ τούτοις τὰ λειπόμενα είθ' ἑκουσίως, εἴτε κατὰ παρόρασιν τῆς πολλάκις μνημονευθείσης κατ' ἐντολὴν Δεσποτικὴν ἐξετάσεως γραφικής προστεθήσεται, ἃ καὶ αὐτὰ τὴν ἐκ μεγάλων προηγόρων τῆς εὐσεβείας πίστωσιν ἀπαστράπτουσιν, ὧν ἡ μὲν τῆς ὁμολογίας ἀκρότης, ὁ πολὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐπιφανείας λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Οἱ κακοτέχνως τις θείας Γραφάς βουλόμενοι νοείν,» θεολογῶν οὕτω φησίν· Οἶδε γὰρ παρὰ Θεῷ Πατρὶ ὄντα τὸν Υἱόν, τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος.. Ἡ δὲ τῆς Ἐκ κλησίας χρυσόφωνος ἀηδὼν ἐν τῷ εἰς τὸ μυστήριον τοῦ βαπτίσματος λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, ο Πάλιν ἡμῖν ἡ πνευματική κιθάρα τοῦ μακαρίου Δαυΐδ, οὕτω διαγορεύει· «Διὰ τοῦτο ὁ Σωτὴρ δείκνυσιν ἑαυτὸν πη γήν ζωῆς καὶ ὕδωρ ζῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Εξ ἐκ τῶνδε πηγὴ καὶ ὁ Υἱὸς ἀριδήλως τοῦ Πνεύματος, συμπέρασμα μὲν τὸ θαυμαστὸν ἡ ἀπόφασις, οὐκ ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀπελήλαται, κατάφασις δὲ ταύτης ή παρ' ἡμῶν δι' ὁμοσθενῶν, καὶ ταυτοδυνάμων φωνῶν δεικνυμένη τὰ τῆς διαμάχης ἐκκρούεσθαι, καθὼς οὐκ ἐνταῦθα μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλοῖς ἐν ἄλλοις δόγμασι θείας φήμασί τε καὶ πράγμασι παριστάνουσιν οἱ θεόφρο νες, παρ' αὐτοῦ τούτου τοῦ οὕτω συμπεράναντος αὐτολεξεὶ ὡμολόγηται, σαφῶς ἀνηγορευκότος, «Πηγή Πατήρ, όνομα συναπτικὸν, τὸ γεννήτωρ δηλοῦν καὶ τὸ προβολεὺς ἐπὶ Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος. εθ'. Εἰ οὖν οὕτω συνελαυνόμενοι συνομολογήσαι και ἄκοντες οἱ τοῦδε τῆς μερίδος ἐχόμενοι εἰς τὸ μένη καταφυγόντες, ευρεσιλογῆσαι βουλήσονται, καὶ τοῦτο

διαναστήσονται φάναι λελέχθαι τοῦ Υἱοῦ πρὸς ἀφαί- ad excludendum Filium; uti qui sæpius multisque ρεσιν, ὡς ἡ ἐλεγχθείσα πολυτρόπως τομογραφία modis refutatus est tomus, dominatu ac tyrannide φάσκει, ἡ καὶ δυναστείᾳ τῇ πρὸς τὴν ἀλήθειαν περ suffultus insinuat, quem sibi lapsuin non inferunt? ρεπομένη, τίνα ἑαυτῆς ὄλισθον οὐκ ἐπάξουσιν; Ο Interpres rerum ineffabilium, et immortalium inτῶν ἀῤῥήτων ὑφηγητὴς καὶ τῶν ἀθεάτων επόπτης spector solumn fontem Patrem nuncupavit, et si in μόνην πηγὴν εἴρηκε τὸν Πατέρα· καὶ εἰ πρὸς τοιαύ quam ipsi contendunt sententiam dixit, quomodo την, ἣν οὗτοι διισχυρίζονται, διάνοιαν ἔφησε, πῶς jam allegata tantæ auctoritatis Ecclesiæ lumina οἱ ρηθέντες τηλικούτοι φωστῆρες τῆς Ἐκκλησίας fontem etiam Spiritus Filium decreverunt, a tanto πηγὴν καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος ἐδογμάτισαν, τῷ viro palam discordes, cujus sacros sermones et τοσούτῳ διαρρήδην ἀπεναντίας, οὗ τοὺς ἱεροὺς λό Commentarios, ex eorumdem traditione, et Patrum γους καὶ τὰ συγγράμματα τούτων ἐκ παραδόσεως, similium Dei Ecclesia, post apostolica divinaque καὶ τῶν ὁμοίων Πατέρων ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία μετὰ elfala, et prædicationem tenet, et colit, neque s0τὰ ἀποστολικὰ θεῖα κηρύγματα καὶ διδάγματα κατέ lum huic tam magno sese adversari demonstrant, χει καὶ ἐνσεβίζεται· καὶ οὐ μόνον τους τοιούτους sed et sibimetipsis perspicue? Namque in secundo πρὸς τὸν τοσοῦτον πολεμίους ἐμφαίνουσιν, ἀλλὰ καὶ tomo Ecclesiasticæ Historiæ, Theodoretus immorπρὸς ἑαυτοὺς ἐμφανῶς. Ἐν γὰρ δευτέρῳ τμήματι talitatis cognominis ad Afros datam epistolam de βίβλου τῆς ἐκκλησιαστικῆς Ιστορίας ὁ Θεοδώρητος Arimineusi synodo refert, in qua similia contiτὴν πρὸς τοὺς ᾿Αφρους τοῦ τῆς ἀθανασίας επωνύμου nentur ‹ Quis porro eorum sententiæ velit acceπερὶ τῆς ἐν Ἀριμήνῳ συνόδου κατάστρωννύει ἐπι- dere, qui ne sua quidem instituta ipsi approbant? στολὴν, ἐν ᾗ ταῦτα διαλαμβάνεται· «Τίς δὲ τούτοις Nam qui, uti supra diximus, amplius decem fidei συνελθεῖν ἐθελήσει ἀνθρώποις μηδὲ τὰ ἑαυτῶν ἀπο- formulas, alio namque tempore aliam ac novam δεχομένοις; Οἱ γὰρ ἐν ταῖς ἑαυτῶν δέκα που καὶ semper componebant, in suis conciliis conscripseπλέον, καθὰ προείπομεν, συνόδοις ἄλλοτε ἄλλα γρά runt, aperte demonstrant seipsos singula sua reφοντες, δῆλοί εἰσιν ἑκάστης αὐτοὶ κατήγοροι γενό- prebendere concilia: idemque istis quod olim μενοι. Πάσχουσι δὲ τοῦτο ὅπερ καὶ οἱ τότε τῶν Ἰου Judæis proditoribus accidit. Ut enim illi solo fonte δαίων πεπόνθασιν. Ὡς γὰρ ἐκεῖνοι καταλείψαντες aquæ viventis relicto, uti scribit Jeremias proτὴν μόνην πηγήν τοῦ ζῶντος ὕδατος, "Ωρυξαν ξαν pheta, Lacus sibi foderunt, qui non possunt aquam τοῖς λάκκους, οἳ οὐ δυνήσονται ὕδωρ συσχεῖν· continere 4s: ita isti pugna contra generale conciγέγραπται δὲ παρὰ τῷ προφήτῃ Ἱερεμίᾳ· οὕτως lium suscepta sibi multa constituerunt concilja. › οὗτοι μαχόμενο: πρὸς τὴν οἰκουμενικήν σύνοδον, G En el adversus seipsum magnus hic pugnator irreὤρυξαν ἑαυτοῖς συνόδους πολλάς.» Ἰδοὺ καὶ πρὸς conciliabilis, si solum fontem aquæ vive Patren ἑαυτὸν ὁ μέγας μαχητὴς ἀκατάλλακτος, εἴ γε μόνην nuncupans, el nemo plane hæsitat, aquam vivanı πηγὴν τοῦ ζῶντος ὕδατος τὸν Πατέρα καλέσας, καὶ esse Spiritum sanctum, in jam a nobis appositis, οὐδεὶς ὁ ἀμφιβάλλων, μὴ τὸ ζῶν ὕδωρ εἶναι τὸ Πνεῦμα fontem illius Filium manifestavit. Sed hos qui si.. τὸ ἅγιον ἐν οἷς προεθέμεθα, πηγὴν αὐτοῦ τὸν Υἱὸν milia verbis effusis insinuant, qui zelo vero¸conπροεσάφησεν. Αλλά τούτοις οἳ ταῦτα παρεισάγου. citatur, sibimetipsis, et divinis mystagogis adverσιν, οἷς φθέγγονται, ζῆλον ἀληθινὸν ὁ ζηλῶν, εἰσεται sari, non vero a Deo illuminatos, et zelatores qui πολεμίους ἑαυτῶν καὶ τῶν θείων μυσταγωγῶν, οὐκ eadem in ſide conspirant, cognoscet, si cum Evanαὐτοὺς ἥκιστα τοὺς θεοφωτίστους καὶ ζηλωτὰς ὁμο- gelii præcones sint, et discipuli, et magistri, modo πνόους τῆς πίστεως, οἳ τοῦ Εὐαγγελίου κήρυκες quo sciunt pronuntiantes ex persona Domini ad ὄντες καὶ μαθηταὶ καὶ διδάσκαλοι, καθ᾿ ὃν λόγον proprium Patrem: «Hæc est vita æterna ut cognoἴσασι βοῶντες αὐτοῦ ἐκ προσώπου τοῦ Κυρίου πρὸς scant te verum solum Deum 30, illud solum nullo τὸν ἴδιον Πατέρα· «Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα modo vera deitate Filium spoliare, sed primariain γινώσκωσί σε τὸν, μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, ο τὸ μόνον et primam causam, quam Pater proprie sortitus est, οὐδαμῶς ἀφαιρεῖσθαι τὴν ἀληθινὴν θεότητα τὸν Υἱόν, demonstrare, secundum eamdem rationem norunt, ἀλλὰ τὴν ἀρχικὴν καὶ πρώτην αἰτίαν, ἣν ὁ Πατήρ et cum solus fons Spiritus Pater enuntiatur, non ἰδίως εκληρώσατο παριστάνειν, κατὰ τὸν αὐτὸν οἴδα tolli quin et Filius fons Spiritus sit, quod neque σιν ἄρα λόγον, καὶ τὸ μόνην πηγήν τοῦ Πνεύματος illud: «De die illa et hora nemo novit, neque anτὸν Πατέρα θεολογεῖσθαι, οὐχὶ καὶ τὸν Υἱὸν τὸ πη geli, qui in cœlo sunt, nisi Pater solus ", › alio γὴν εἶναι τοῦ Ηνεύματος ἀφαιρεῖσθαι. "Οτι μηδὲ τὸ, modo quam isto intelligendum esse edocti sunt. • Περὶ τῆς ἡμέρας εκείνης, ἢ τῆς ὥρας οὐδεὶς οἶδεν, Quod si id non fuerit, quis in tantum audaciæ proοὐδὲ οἱ ἄγγελοι τῶν οὐρανῶν, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος, ο cesserit, ut notam ignorantiæ illi qui ante quam ἄλλως ἢ οὕτως νοείσθαι μεμυσταγωγηνται. "Η οὐ μὴ fierent, omnia novit, et præterea ipsi sapientia, τοῦτο, τίς εἰς τοσοῦτον ἐληλακέναι τόλμης φανήσε. Verboque per se subsistenti rationis privationem, ται, ἄγνοιαν διαγνῶναι τοῦ πρὸ τοῦ γενέσθαι τὰ facultati omnipotentis Dei imbecillitatem, et ipsi πάντ' εἰδότος; Ἔτι γε μὴν τῆς αὐτοσοφίας, Λόγου Vitæ vitæ indigentiam, quod similia de seipso Doτε τοῦ ἐνυποστάτου στέρησιν λόγου, Θεοῦ τῆς δυ- minus asserat motus, appingat, cum ille ita definiat: 19 Jerem. 1, 15. 30 Juan. xvii, 5. 31 Matth. xxvi, 56.

• Sermonem quem auditis non est meus, sed qui νάμεως τῆς παντοδυνάμου, ἀδυναμίαν, τῆς αὐτοζωῆς misit me Patris ";» et: c Non possum facere ex τε ζωῆς ἀπορίαν, ἐκ τοῦ λέγειν περὶ ἑαυτοῦ ταῦτα me quidquam 83 ; › et: ● Vivo propter Patrem "; › τὸν Δεσπότην, κινούμενος οὕτω τρανοῦνται. Ο λό non tamen hisce semetipsum privans, hæc effatur, γος ὃν ἀκούετε, οὐκ ἔστιν ἐμὸς, ἀλλὰ τοῦ πέμψαν si voces illius de seipso propius apposite: «Quæ- τός με Πατρός, και, ο Οὐ δύναμαι ποιεῖν ἀπ' ἐμαυ cunque operabitur Pater, hæc et Filius similiter τοῦ οὐδὲν, ο καί, ο Ζῶ διὰ τὸν Πατέρα·, ἀλλ' οὐκ operatur *; et, ‹ Quemadmodum Pater exsuscitat ἀφαιρούμενος ἑαυτὸν ταῦτα, φάσκει, είγε τούτου mortnos et vivificat, ita et Filius quos vult vivi- φωναὶ περὶ ἑαυτοῦ σύνεγγυς τῶν τοιούτων, γὰρ firal 86;, et, «Qui verba mea audit, et credit illi ἂν ὁ Πατὴρ ποιήσῃ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεί, ο qui misit me, habebit vitam æternam ", › et, alio καὶ, ο Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ loco Coelum et terra transibunt, verba autein ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεί, ο καὶ, mea non præteribunt 28, sed propter Patris glo- † Ὁ τὸν λόγον μου ἀκούων, καὶ πιστεύων τῷ πέμrian qua eum glorificavit, et glorificat, et ad illum ψαντί με ἔχει ζωὴν αἰώνιον·» καὶ ἀλλαχόσε, «Ο uti ad primam causam relationem. Ex illo enim οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ quæcunque possidet naturaliter et essentialiter με παρέλθωσι, ο διὰ δέ γε τὴν τοῦ Πατρὸς δόξαν uti fetus naturalis ex Patre naturali et ipsum esse, ἦν αὐτὸν ἐδόξασε καὶ δοξάζει, καὶ τὴν εἰς αὐτὸν ὡς et ipsam, quæ cum eo est, coæternam et sempl- εἰς πρώτην αἰτίαν ἀναφοράν. Εξ αὐτοῦ γὰρ πάνθ' ternam coexsistentiam. Quemadmodum enim hic ὅσαπερ έχει φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς, ὡς γέννημα φυσ solus et quæ sequuntur, non tollunt ullo mode, ut σικὸν ἐκ φύσει γεννήτορος καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι, καὶ demonstratum est, Unigeniti hypostasim, sed uti αὐτὴ ἡ μετ' αὐτοῦ συναΐδιος καὶ αἰωνία συνύπαρξις. in Patre, ut dictum est, ita et in Filio esse confirὩς οὖν ἐνταῦθα τὸ μόνος, καὶ τὰ ἑξῆς, οὐ δήπου mant clarissime, similiter divinissimus Athanasius καθὰ δέδεικται τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως και apertissimis verbis insinuat, uti Patrem ita fontem ἀφαίρεσιν, ἀλλ' ὡς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἅπερ εἴρηται, Filium Spiritus esse, cum dictio illa solus de divi- οὕτω φωτοφανῶς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ· ὡσαύτως κατὰ τὸν nis hypostasibus et apte et congruenter accipiatur, θειότατον ᾿Αθανάσιον, ὡς ὁ Πατήρ, οὕτω διαπρυσίοις nullo vero modo auferat. Idem præterea incompa- φωναίς πηγὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, τοῦ μόνη ταῖς rabilis homologeta adversus Arianos oratione prima θεῖκαῖς ὑποστάσεσι καταλλήλως λαμβανομένου καὶ veluti dogma tradit, e Salvatorem esse solum da- ἥκιστα κατ' ἀφαίρεσιν. Ὁ αὐτὸς ἔτι γε μὴν ἀπαράtorem Spiritus. Et quisnam in tantum audaciæ μιλλος ὁμολογητής ἐν τῷ κατὰ Ἀρειανῶν πρώτω ac temeritatis processerit, ut in«le asserat Patrem λόγῳ, «τὸν Σωτῆρα μόνον εἶναι χορηγὸν τοῦ Πνεύ excipi, contendatque ab eo Spiritum non dari? Imo, quis ex iis qui recte sentiunt, non inde certo cog…oscet, hæc divinarum hypostaseon discretionem minime inducere? Hinc et sapiens hic sacrorum mysta in colloquiis cum Ario ostendit, dictionem solum divinarum personarum divisionem insinuare. 20. Quodsi quis addubitaverit, quomodo solus dator Filius, cum ipse prima causa non sit? hoc enim soli Patri proprium est, supersubstantialium personarum discretionem prorsus non inferre, licet hic secundum primariam causam non asseratur, ex supra appositis certum est. Nihilominus secundum alias atque alias rationes dici poterit. Sicuti enim cum asseveratur, solum Patreur scire, rerum creatarum quæcunque illa sit cognitio, labefactatur et ad nihilam redigitur; ita cum asseritur solus dator Filius, omnis alia rerum factarum datio cessat. Cum sanctissimi Spiritus datores essent, et qui conspexerant Dominum discipuli, uti eorumdem Actorum historia tradit, verum uti illius administri et servi, puraque conceptacula et habitacula. Ibi vero datio utriusque tum dantis, tum dati in eadem natura et essentia subsistentium est. Hinc intelligi potest, vocem solus etiam in rebus divinis 21. *³ Joan. v, 30. st Joan. vi, st Joan. x1, ματος, ο δογματίζει. Καὶ τίς ἐς τόσον αὐθαδείας καὶ θράσους ἀφίκοιτο, λέγειν ἐντεῦθεν διαστέλλεσθαι τὴν Πατέρα, καὶ μὴ παρ' αὐτοῦ χορηγεῖσθαι τὸν Παράκλητον διατείνεσθαι; Μᾶλλον δὲ τίς τῶν ὀρθῶς πρεσβευόντων οὐχὶ πάντεῦθεν γνοίη τῶν θεϊκών ὑποστάσεων μὴ εἰσάγειν ταῦτα διαστολήν; Ενθεν τοι καὶ ὁ σοφὸς δείκνυσιν οὗτος ἱερομύστης ἐν ταῖς πρὸς Αρειον διαλέξεσι, καὶ τὸ μόνος διαίρεσιν ποιείσθαι προσώπων τῶν τῆς θεότητος • κ'. Εἰ δέ τις ἐπαπορῆσαι βουλήσεται, πῶς μόνος χορηγὸς ὁ Υἱός, ἐπεὶ μὴ πρῶτον αὐτός ἐστιν αἴτιον; τοῦτο γὰρ ἰδίως ἀφιέρωται τῷ Πατρί; τὸ μὲν μὴ διαιρετικὴν ἔννοιαν τῶν ὑπερουσίων προσώπων ὅλως ἐμφαίνειν, εἰ καὶ μὴ κατὰ τὴν ἀρχικὴν αἰτίαν ἐνα ταῦθα, βέβαιον ἐξ ὧν παρεθήκαμεν, πλήν καθ' έτέ ρους λόγους ἕξει τὸ λέγεσθαι. ὡς γὰρ ἐπηνίκα τὸ μόνον εἰδέναι τὸν Πατέρα τρανοῖτο, τῶν κτιστῶν πατά τις ἀμαυροῦται γνῶσις καὶ ἀπρακτεῖ· οὕτως ὅταν ὁ Υἱὸς μόνος καταγγέλλοιτο χορηγός, πασά τις ἀργεῖ χορηγία τῶν γενητῶν. Δοτῆρες ἐπεὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος ὑπῆρχον καὶ οἱ αὐτόπται τοῦ Κυ ρίου καὶ μαθηταί, καθὼς ἡ βίβλος τῶνδε τῶν Πρά ξεων ἱστορεῖ, ὡς ὑπηρέται μέντοι γε τούτου, καὶ ὡς θεράποντες, καὶ καθαρὰ δοχεῖα καὶ οἰκητήρια. Εχει δὲ δόσις ἑκατέρων του διδόντος τε καὶ τοῦ διδομένου συνουσιωμένων καὶ συμφυῶν. Ἔστι μὲν οὖν συνι δεῖν ἐντεῦθεν, ὡς καὶ πρὸς διαστολὴν ἐπὶ θεολογίας st Juan. v, 19. 36 ibid. 21. s ibid. 24. ss Matth.

sentia constant, sunt nihilominus contigua, sive comprehensa, et alia signiferis hisce quam proxima, nec non ad prorsus tollendum submovendumque ea omnia quæ a superessentiali deitate quam disjunctissima sunt, et plane dissita, ut qui in pectus Domini recubuit evangelista commonstrat. Namque cum recitasset ex persona Dei et hominis Verbi ad proprium genitorem, in sui Evangelii commentario: 4 Hae est vita æterna, ut cognoscant te solum Deum verum, in fine suæ primæ catholicæ Epistolæ sic scribit: «Scimus quod Filius Dei venit, et dedit nobis sensum, ut cognoscamus Deum verum, et simus in vero Filio ejus. Hic est verus Deus et vita æterna "., Uti igitur ibi cum articulo Deus verus, addito solus, Pater est, sic quoque boc in loco cum articulo Deus verus Filius, cum additione hic propter excellentiam; rursusque uti ibi cum articulo vita æterna, ita hic quoque cum articulo hæc eadem iisdem ipsissimis verbis; tum conjunctim infert: Filioli, custodite vos a simulacris **, › tantum non dicens obtestansque, Custodlite vos, et carete, ne quid de illis concipiatis, de quibus errori [addicti, et mendacio fallentes loquuntur. Veri Dei Filius, verus Deus Christus est; hi falsi sunt, falsoque sibi deorum nomen vindicant. Ex Evangeliis igitur et Epistolis apostolicis comprehensis a Deo traditis eloquiis, et eorum expositoribus et pietatis magistris plane ostenditur, dictio solus uti debeat assumi de monarchicis bypostasibus, et ex iis quas discernat, ac separet; et fontem Spiritus Patrem ļesse, et fontem iisdem ipsis dictionibus aperte Filium Spiritus insinuari. Et hæc quidem bisce colliguntur. ἡ μόνος θεωρεῖται φωνή, δηλονότι τῶν τῆς κτιστῆς ad discernendum assumi, ea nempe quæ creata es οὐσίας τῶν προσεχῶς ἤτοι διειλημμένων, καὶ τῶν ἐγγυτάτω τῶνδε σημειοφόρων ετέρων. Ετι τε πρὸς ἀφαίρεσιν καὶ ἀναίρεσιν τῶν τῆς ὑπερουσίου θεότη τος ἀπωσμένων καὶ ἀπεσχοινιμένων παντάπασιν, καθὰ πάριστησιν ἡ ἐπιστήθιος Εὐαγγελιστής. Εἰπὼν γὰρ ἐκ προσώπου τοῦ θεανθρώπου Λόγου πρὸς τὸν ἴδιον γεννήτορα ἐν οἰκείᾳ συγγραφῇ τῇ τοῦ Εὐαγγε λίου· «Αὕτη ἐστὶν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεὸν, ν ἐν τῷ τέλει τῆς καθολι κῆς αὐτοῦ πρώτης Επιστολῆς οὕτω διέξεισιν· «Οι δαμεν ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἥκει, καὶ ἔδωκεν ἡμῖν διάνοιαν, ἵνα γινώσκωμεν τὸν Θεὸν τὸν ἀληθινὸν, καί ἐσμεν ἐν τῷ ἀληθινῷ ἐν τῷ Υἱῷ αὐτοῦ. Οὗτός – ἐστιν ὁ ἀληθινὸς Θεὸς, καὶ ζωὴ ἡ αἰώνιος.» Ὡς οὖν ἐκεῖ συνάρθρως ἀληθινὸς Θεὸς ὁ Πατήρ μετὰ τοῦ μόνος, οὕτως ἐνταῦθα συνάρθρως ἀληθινὸς Θεὸς ὁ Υἱὸς μετὰ τοῦ οὗτος κατ' ἐξοχήν· ὡς ἐκεῖ δ' αὖθις ἡ αἰώνιος ζωὴ συνάρθρως, οὕτως ἐνταῦθα συνάρθρως αὕτη αὐτολεξεί. Έπειτα συνημμένως επάγει· «Τεανία, φυλάττετε ἑαυτοὺς ἀπὸ τῶν εἰδώλων, ο μονονοὐχὶ φάσκων καὶ διαμαρτυρόμενος. Φυλάττετε ἑαυ τοὺς τοῦ λογίσασθαί τι περὶ τούτων, ὧν οἱ τῆς πλά νης ψευδόμενοι φθέγγονται. Ὁ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ Υἱὸς, ὁ ἀληθινὸς Θεὸς ὁ Χριστός ἐστιν. Οὗτοι ψεύδη εἰσὶ, καὶ ψευδωνύμως θεοὶ ὀνομάζονται. Εκ τοίνυν τῶν ἐν Εὐαγγελίοις καὶ Ἐπιστολαῖς ἀποστολικῶν θεοπαραδότων λογίων, καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν ὑφηγητῶν, καὶ διδασκάλων τῆς εὐσεβείας δείκνυται καθαρῶς, ὅπως ἡ μόνος φωνή λαμβανομένη καθέστηκεν ἐπὶ τῶν μοναρχικῶν ὑποστάσεων, καί τινων κατὰ διαστολὴν καὶ διαίρεσιν, καὶ ὅτι πηγὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Πατὴρ, καὶ πηγὴ ταῖς αὐταῖς διαῤῥήδην φωναῖς τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός. Καὶ τὰ μὲν ἐκ τούτων τοιάδε. κα'. Τοῦ δὲ δι᾽ ἂν οἱ λόγοι σαφεῖς ἀναγορεύσεις· • Ο Πατὴρ καθώς γεννᾷ Υἱόν, ὀνομάζεται Πατὴρ, καθ' δ δὲ ἐκπορεύει Πνεῦμα, οὐκέτι Πατὴρ, ἀλλὰ προβολεὺς ὀνομάζεται. "Εστιν οὖν ὁ Πατήρ καὶ Πατὴρ καὶ προβολεύς. Ενὶ δὲ ὀνόματι συναπτικῷ τούτων όνομάζεται πηγή.» Καὶ μετά τινα συστατικὰ τῶνδε· «Ταυτόν ἐστι πηγὴ θεότητος, ὥσπερ εἰ ἐλέγετο πηγή Υἱοῦ καὶ Πνεύματος. Καὶ ταυτὸ πάλιν τὸ, πηγή Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, ὥσπερ εἴ τις λέγει, Πατήρ Γιου καὶ προβολεὺς Πνεύματος.» Ταῦτα καὶ λοιπὰ τοῖσδε παραπλήσια τρανῶς ἀνωμολόγησε, καὶ τοῦ πηγὴν aliaque bis non absimilia clarissime fassus est, ille εἶναι καὶ τὸν Υἱόν μηδένα μηδαμῶς θέμενος λόγον, ἐκ τῆς τοιάσδε κατά διάνοιαν βεβαιώσεως τῆς πηγῆς, καὶ τοῦ μόνως αὐτὴν τῷ Πατρὶ θεωρεῖσθαι, συμπε ραίνει το, Μόνος προβολεὺς ὁ Πατήρ, καὶ τδ, Ἐκ μό νου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Τίς οὖν ἀλήθειαν εἰδὼς σέβειν, ἐξ ὧν οὗτος ἀνομολογεί περὶ τῆς λήψεως τῆς πηγῆς ἀποδεδειγμένως, ἐξ ὧν τε ἡ θεία Γραφή ταύτην ὡς τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ προσείναι μεγαλο φώνως μαρτύρεται, οὐχὶ μέγα βοήσει κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον, ἃ συνάγων φησὶ καταφατικῶς τοῦ Πατρὸς εἶναι, ταῦτα καὶ τοῦ Υἱοῦ κατ' αὐτὸν ἐπὶ τοῦ Πνεύ ματος κατ' ἀνάγκην ὑπάρχειν, τὸ βέβαιον ἔχειν καὶ ss 1 Joan. v, 20 to ibid. 21. ς 21. At hujus de quo nobis sermo est, pronuntiata inddbitata: «Pater qua generat Filium, Pater nuncupatur, qua vero Spiritum procedere facit, non amplius Pater, sed productor appellatur. Est igitur Pater et Pater et productor, uno vero nomine quod hæc duo colligat. appellatur fons.» post nonnullas horum probationes additas: Erit fons divinitatis, æque ac si dixeris fons Filii et Spiritus, et rursus fons Filii et Spiritus, æque ac si dixeris Pater Filii et productor Spiritus. › Hæc vero, Filium quoque fontem esse, cum prorsus non attendisset, ex hac fontis secundum sententiam confirmatione, et ex eo quod ille solummodo. de Patre intelligatur, concludit solum productorem esse Patrem, et ex solo Patre procedere. Quis igitur, dummodo pietatem colat, ex quibus ipse fatetur de significatu fontis jam demonstratis, et ex quibus divina Scriptura, quæ hunc uti Patri ita et Filio inesse ingenti voce testatur, non magnumclamabit clarissime quæ ipse colligit affirmatque· Patris propria esse, eadem et Filio secundum eum. dem respectu Spiritus necessario inesse, adeo ut

' GEORGI METOCHITÆ hoc certum sit, ut nulli contradictioni subjaceat, ἀναντίῤῥητον, καὶ οὐδαμῶς τὴν ἀπόφασιν; πρὸς οἷς et negationem repellat? et præ his ex dictis Numine amati Cyrilli de fonte pauca recitanda sunt. Hic sexto ad Hermiam libro: ‹ Eſſfundi quidem veluti a fonte Patre Spiritum,» cum pertractassel, septimo de Filio decernit: Proprio Spiritu sibi adhærentem inungit, quem immittit ipse uti ex Deo Patre Verbum, et ex propria nobis natura uti ex fonte effundit.» Auctor conclusionum et confector, partim ut illi arrisit, partim ut illum dictorum necessitas compulit, dictionem fontis in suis scriptis multifariam traducens, ad probandum ex Patre esse Spiritum et non ex Filio, hæc quoque adneelit: c Si enim fous, quod aliquod fundit, fous dicitur, et fons prorsus illius est, qui funditur. › Attendendum est ergo, an non et exacta ista tractatione illud ex Filio, perspicue constabiliat, si secundum a Deo edoctum Cyrillum ‹ Ex propria natura uti ex fonte Filius fundit Spiritum;» et hic edicit, e fontem ita dici quod fundit, fusique fons est. Et ab immortalitate magnum sibi nomen vindicans in similibus, asseveral de Spiritu dicens activa prolatione effluens uti e fonte, sive procedens,, ut supra adnotatum est. Ex proxima igitur argumentatione hac varie nomen fontis involventis, indeque quod ipsi in animo non est, necessario affluenterque corroborantis, tenereque, ut videtur, incumbentis solum Patrem productorem colligere, ex hac ipsius argumentorum methodo potius illius fatilitas comparet propositionis: • Erit fonts Filii et Spiritus Pater æque ac si dixeris Pater Filii et productor Spiritus, et hoc sæpius, tanquain quod everti nullo modo possit, ostentantis, eumdem ipsum ex iisdem: concludere productorem etiam Filium, uti fontem Spiritus apertissime. Et illius quoque calculo res ita se habet. Sed enim cum jam vox solus de fonte examinatum, sicubi occurrerit, et, quomodo illa de divinitatis hypostasibus consideratur, ex divinitus inspiratæ Scripturæ eloquiis, declaratum sit, nihilominus nusquam est reperire: 4 Sulus productor Spiritus Pater,» quod producere, aut producendi facultas, proprietas Patris non est, cuma Damascenus diviniloquus ex gratia nomen habens, tertio decimo theologico capite, de Patre ita aperte edisserat: «Ipse quidem est mens, Verbi abyssus, Verbi genitor, et per Verbum produ- ‹tor revelantis Spiritus. › llinc plane nullo modo solus Pater productor Spiritus, cum bic per Filium sit. Quidquid enim proprie Patri vindicatur, ut antea diximus, consequenter, et per Filium, et quidquid per Filium, illud non proprie. Quare cum ambæ personæ, quæ ex Patre sunt, secundum diversum progressum, hæc quidem habeat proprio non:ine generari, illa procedere, et ex qua sunt generare et producere secundum utramque proprie - tatis rationem, erga illas quæ ex eo sunt, alterum alteri congruenter, generandi facultatem, ut omnes divini loquorum Patrum voces insinuant, quispiam inveniet uti proprium Patri solique decretum, quæ καὶ ἐξ ὧν φησιν ὁ θεόληπτος Κύριλλος περὶ τῆς πηγῆς ἀμυδρὰ λεκτέον. Οὗτος ἐν ἔκτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν, ο Προχεῖται μὲν οἷά περ ἀπὸ πηγῆς τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, ο θεολογήσας, ἐν ἑβδόμῳ περὶ τοῦ Υἱοῦ δογματίζει, «Τῷ ἰδίῳ Πνεύματι τὸν αὐτῷ προσκείμενον καταχρίει, ὅπερ ἐνίησιν μὲν αὐτὸς ὡς ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγάζει φύσεως.» Ο συντελεστής τῶν συμπερασμά των, τοῦ μὲν ὡς ἡβούλετο, τοῦ δὲ ὡς ἡ ἐκ τῶν λεγομένων ἀνάγκη παρίστησι, τὸ πηγὴ τοῖς αὐτοῦ καταστρωθεῖσι πολυειδώς μετερχόμενος εἰς κατασκευὴν τοῦ ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τάδε προσεπιπλέκει λέγων· «Εἰ γὰρ πηγὴ ὅτι πηγάζει τι λέγεται πηγή, καὶ ἡ πηγὴ πάν τως ἐκείνου λέγεται πηγὴ τοῦ πηγαζομένου.» Προςεκτέον οὐκοῦν, εἰ μὴ κἀκ τῆσδε τῆς ἐπεξεργασίας τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ περιφανῶς ἑδραιοί, εἴ γε κατὰ τὸν θεόσοφον Κύριλλον • Ἐξ ιδίας ὁ Υἱὸς φύσεως ἀναπηγάζει τὸ Πνεῦμα. • Καὶ οὗτος ἀνακηρύττει ι τὴν πηγὴν, ὅτι πηγάζει, καλεῖσθαι πηγήν, καὶ τοῦ πη γαζομένου πηγὴν λέγεσθαι.» Καὶ τῆς ἀθανασίας ὁ μεγαλώνυμος καὶ ἐπώνυμος κἀν τοῖσδε πάλιν ἀναχορεύει περὶ τοῦ Πνεύματος φάσκων, πηγάζειν ἐνερ γητικῶς, εἴτουν ἐκπορευόμενον, ὡς ἄνω που παρατίθεται. Ἐκ μέντοι τῆς προσεχούς ἐπιχειρήσεως ταύτης τοῦ πολυελίκτως τὸ τῆς πηγῆς στρέφοντος, καντεῦθεν αὐτῷ τὸ ἀκούσιον ἀναγκαῖον πλεοναζόντως κρατύνοντος, μάτην κατεπείγεσθαι φαινομένου τὸ μόνον τὸν Πατέρα προβολέα συνάγειν, ἐξ ἐκείνης ἐπιχειρηματικῆς αὐτοῦ μᾶλλον μεθόδου, ἀναφαίνε ται τὸ εἰκαῖον τῆς ὅτι • Ταυτόν ἐστι πηγή Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ὁ Πατήρ, ὥσπερ εἰ ἐλέγετο Πατήρ Υἱοῦ, καὶ προβολεὺς Πνεύματος, ο καὶ τοῦτο πολλάκις ὡς ἀπαρ αίτητον δεικνυμένου τοῦ συμπεραίνειν αὐτὸν ἐντεῦθεν προβολέα καὶ τὸν Υἱὸν, οἷα πηγὴν τοῦ Πνεύματος ἐμφανέστατα. Καὶ κατ' αὐτὸν μὲν οὕτω. Τοῦ δὲ μόνος ἐπὶ τῆς πηγῆς τὴν ἐξέτασιν εἰληφότος, ἔνθαπερ εὔρηται, καὶὅπως ἐνθεωρείται ταῖς τῆς θεότητος ὑποστάσε σιν, ἐκ τῶν τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ῥημάτων ἀποφαν έντος, οὐκ ἔστιν ὅπου λελεγμένον, «Μένος προδι λεὺς το Πνεύματος ὁ Πατήρ, ο ὅτι μὴ ἰδιότης του Πατρὸς τὸ προβλητικὸν, ἐπείπερ ὁ Δαμασκόθεν χιριτώνυμος θεηγόρος ἐν τῷ τρισκαιδεκάτῳ τῶν θεολογικῶν αὐτοῦ κεφαλαίων περὶ τοῦ Πατρὸς οὕτω διαρρήδην θεολογεῖ· «Αὐτὸς μέν ἐστι νοῦς, Λόγου ἄθυστος, Λόγου γεννήτωρ, καὶ διὰ λόγου προβολεὺς τοῦ ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος.» "Οθεν ήκιστα μόνος προ βολεὺς τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ, ἐπεὶ διὰ τοῦ γιοῦ. Εἴ τι γὰρ ἰδίως ἐπικεκλήρωται τῷ Πατρὶ, πεφθακήτως ὡς προειρήκαμεν, τοῦτο καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ· καὶ εἴ τι διὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο οὐκ ἰδίως. Αμφοτέρων οὖν προσώπων τῶν ἐκ Πατρὸς κατὰ τὴν διάφορον αὐτῶν πρόοδον, τοῦ μὲν ἔχοντος ἰδίᾳ τὸ γεννητόν, τοῦ δὲ τὸ ἐκπορευτήν, καὶ τοῦ ἐξ οὗ τὸ γεννητικὸν καὶ προ βλητικών κατ' ἰδιότητος λόγον ἑκάτερον πρὸς τὰ ἐξ αὐτοῦ θατέρῳ θάτερον καταλλήλως τὰ μὲν γεννητικών κατά πάσας τας διατρανούσας τοῦτο φωνὰς τοῖς θεοδήμοσιν εὑρήσει τις ἴδιον τῷ Πατρὶ καὶ μόνῳ ' |

' θεολογούμενον, κατὰ τὰς εἰς αὐτὸ τοῦτο λαμβανομέ- ad hoc ipsum assumuntur perspicue. Verumtamen νας σαφῶς· τὸ δέ γε προβλητικόν, ἢ τὸ προβολεὺς, ἢ τὸ προβάλλεσθαι, ἢ τὶ τῶν ἑτέρᾳ μετακλί σει τοῦτο δηλούντων οὐδαμῶς ὁπουδήποτε. Αὐτίκα τοίνυν ἡ τῶν θεολόγων ἀκρότης Γρηγόριος ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὸν κατάπλουν τῶν Αἰγυπτίων φησίν· • Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ τοῦ Υἱοῦ ἐστι πλὴν τῆς ἀγεννησίας. Πάντα δὲ ὅσα τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύ ματος πλὴν τῆς υἱότητος, καὶ τῶν ὅσα περὶ αὐτοῦ σωματικῶς λέγεται διὰ τὸν ἐμὸν ἄνθρωπον καὶ τὴν ἐμὴν σωτηρίαν.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ εἰς Ηρωνα τὸν φιλόσοφον· «Ιδιον δὲ Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος δὲ ἡ ἔκπεμψις.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τῆς ἐν ταῖς διαλέξεσιν ευταξίας· • Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, παραχωρούν Πατρὶ μὲν ἀγεννησίας, Υἱῷ δὲ γεννήσεω;· τὰ δ᾽ ἄλλα καὶ συμφυὲς καὶ σύνθρονον, καὶ ὁμόδοξον. ῾Ο αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος λόγῳ· «Τί γὰρ οὐ δύναται τῶν μεγάλων; Τί δὲ οὐ προσαγορεύεται ὧν Θεό;, πλὴν ἀγεννησίας καὶ γεννήσεως; Εδει γάρ τὰς ἰδιότητας μεἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἵνα μὴ ᾖ σύγκ χυσις παρὰ θεότητι. Ο χαριτώνυμος καὶ πλήρης χαρ ρίτων ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ ὀγδόῳ τῶν θεολογικών κέν φαλαίων περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος φησίν· «Υἱὸς δὲ καὶ χαρακτήρ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως διὰ τὸ τέλειον, καὶ ἐνυπόστατον, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον τῷ Πατρὶ εἶναι πλὴν τῆς ἀγεννησίας.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ κεφαλαίῳ· ι Διὰ τὴν Πατέρα ἔχει ὁ Υἱός καὶ τὸ Πνεῦμα πάντα ἃ ἔχει, τουτέστι διὰ τὸ τὸν Πατέρα ἔχειν αὐτὰ, πλὴν τῆς ἀγεννησίας, τῆς γεννήσεως, καὶ τῆς ἐκπορεύσεως. Ἐν ταύταις γὰρ μόν ναις ταῖς ὑποστατικαῖς ἰδιότησι διαφέρουσιν αλλήλων αἱ ἅγιαι τρεῖς ὑποστάσεις, οὐκ οὐσίᾳ, τῷ δὲ χαρακτηριστικῷ τῆς ἰδίας ὑποστάσεως αδιαιρέτως διαι ρούμεναι.» ῾Ο θεσπέσιος Κύριλλος ἔν τινι τῶν κε φαλαίων τῶν Θησαυρῶν· «Ωσπερ δίδωσι τὸ φυτὸν τῷ ἐξ αὐτοῦ προελθόντι καρπῷ τὴν αὐτῷ κατὰ φύσιν προσοῦσαν ποιότητα φορεῖν, οὕτως ὁ Υἱὸς εἰληφέναι παρὰ Πατρὸς τὰ αὐτῷ προσόντα νοεῖται, πάντα ὢν ὅσα καὶ ὁ Πατήρ, δίχα μόνου τοῦ εἶναι Πατήρ.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ δευτέρῳ των προς Ερμείαν· «Συναί διον πιστεύομεν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ καὶ πᾶν ὁτιοῦν ισόμετρον ἔχοντα, δίχα μόνου τοῦ τεκεῖν. Προσήκει γὰρ ἂν τοῦτο μόνῳ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ περὶ Τριάδος λόγῳ·. Έν Υἱῷ μονογενεῖ κατὰ πάντα ἴσῳ τῷ Πατρὶ καὶ ὁμοίῳ χωρὶς τῆς πατρότητος.» Καὶ αὖ ἐν ἄλλοις· «Μενεῖ δὲ ὁ Υἱὸς μηδε νὸς ἀποστερούμενος τῶν ἐνόντων τῷ Πατρὶ, κἂν μὴ νοεῖται Πατήρ.» Καὶ πάλιν ἐν ἑτέροις· «Πάντων τῶν φυσικῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς κοινωνός ἐστιν ὁ Υἱὸς ἄνευ τοῦτ Πατὴρ εἶναι.» Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν «Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, οὐκ εἰς ὀθνείαν τινὰ καὶ ἔκφυλον ἐκπεφυκότα φύσιν, ἀλλ᾽ ὄντα τοῦτο οὐσιωδῶς, ὅπερ ἂν εἶναι νεοῖτο καὶ ὁ Πατὴρ δίχα μόνου τοῦ εἶναι Πατήρ.» Χρήσεων μὲν οὖν τῶν θεολογικῶν διασαφουμένων οὕτω τάς ιδιότης τας τῶν τριῶν ὑποστάσεων τῆς θεότητος, καὶ ἅπερ ἔνεστιν ἰδίᾳ τῷ Πατρὶ διαφορῶν τῶν μόνῳ, καὶ δίχα, καὶ πλὴν, καὶ λοιπῶν διεκρινουμένων ειλικρι producendi facultatem, sive productor, sive producere, sive quidquid aliud sit, quod alia flexione indicatur, nullo prorsus modo. Ante alios ergo theologorum vertex Gregorius, oratione in adventum Agyptiorum, ait: c Quæcunque Pater habet, Filii sunt, unam si excipias ingenituram. Quæcunque Fili suut, illa eadem et Spiritus, unam si excipias filiationem, et quæcunque alia de eo propter meum bominem, et meam salutem asseruntur. › Idem, oratione in Heronem Philosophum: Proprium porro Patris est ingenitum, Filii vero generatio, spiri tus emissio. ldem, oratione de moderatione in disputationibus servanda: c Spiritus ex Deo exsistentiam habens, concedens Patri ingenituram, Filio generationem, rebus vero in aliis et ejusdem na- ·turæ et ejusdem sessionis, et ejusdem honoris.› Flic ise, oratione de Spiritu: • Quid enim ex rebus ingentibus non potest? Quodnam vero nomen Dei sibi non vindicat, unam si excipias ingenituram et generationem? Relinquendæ siquidem erant Patri et Filio proprietates, ne confusio nasceretur in Deitate. ▸ Gratiosus nomine gratiarumque refertus Damascenus, octavo theologico capite, de sancta Triade inquit: ‹ Filius vero et character paternæ hypostasis propter perfectum subsistensque in se, et quod in omnibus similis Patri est una excepta ingenitura.» Rursusque eodem capite: «Per PaArem habet Filius et Spiritus quæcunque habet, hoc est, quod fater illa habet, prater ingenituram, et generationen, et processionem; in his enim solis hypostaticis proprietatibus inter se sancle tres 1ypostases diferunt, non essentia, sed proprie bypostasis nota indivise divisæ. › Sanctus Cyrillus, in uno Thesaurorum capite: ‹ Quemadmodum planta fructui ex se provenienti sibi innatam natura qualitatem deferendam exhibet, ila Filius intelligitur, quæ sibi iuhærent, accepisse, cum omnia sit, quæcunque Pater, absque eo solo quod Pater non est. › Idem, secundo.ad Hermiam: ‹ Coæternum credimus Filium Patri, omniaque æquali mensura possidere, absque eo solo quod non general. · ld siquidem soli Deo et Patri proprium est.» Hursusque, oratione de Triade: ‹ In Filio unigenito in omnibus æquali et simili una excepla pateruitate.» Et in aliis: Manebit vero Filius ex illis quæ Patri insunt, nullo spoliatus, etsi non intelligatur Pater. Et rursus in aliis: «Omnium naturalium bonorum Patris particeps est Filius. Illud solum si demas, Patrem esse.. Et alibi item: • Deum verum de Deo vero, non in spuriam aliquam et externam naturam productum, sed exsistenten id idem essentialiter, quod intelligitur esse et Pater, absque eo solo quod Pater non est. Cum itaque hæc theologica testimonia hac ratione trium Deilatis bypostaseon proprietates declarent, et quæ peculiariter Patri insunt, differentias, illis soli, prater, excepto, et aliis apertissime deliniant, minime fieri poterat, non indicari in aliquibus saltem a diviuis hisce

mystagogis, si proprietas Patris, etiam illud produ- νῶς, οὐκ ἦν ὁπωσδήποτε, μὴ ἐνσημανθῆναι που τάσ cere uti et generare agnoscebatur. 22. Quare cum undique quæ ipse diviniloquis Patribus adversantia loquitur, refutata sint, ab eoden. subsequenter digesta, uti declarari debeant, et ex tradita a Deo Scriptura manifestantur pro more nostro volentes perfecte, præter eorumdem examen illa eadem quasi jam apposita sint, cum prioribus committere, nec quidpiam ultra addere quam quæ in frequentibus colloquiis dicta disputataque sunt, praeterire statuimus, eo plane minime neglecto quod ille in exemplum assumit, solus in Patre productore comprobans, et hæc manifesto, quibus colligit, productorem esse Patrem, concludens, etsi inconsiderate, necessario prorsus, id ipsum quoque Filium esse. Nihilominus demonstrans redarguensque non assentientem, similem illis comminiscitur exsistere: ‹ Quemadmodum si quis affirmans, Deum esse naturæ humanæ conditorem, postmodum cum Deo angelos etiam hominis esse creatores astruens, existimaret sibimetipsi non contradicere.» Et plane exempla ubicunque usurpantur, et præcipue in divinitatis negotio, non in omnibus ad quod conferuntur, sed ad aliquid, et secundum partem assinilari, verum est et omnibus notum, nihilominus rei quam ipsa effigiant aptissime congruunt, et nullo modo improprie. Hic porro quænam convenientia est similitudinis cumn iis qui productorem esse Pafrom asseverant, et solum non accipiunt, quod nemo ex Patribus pronuntiavit? Qua enim ratione, si productor est per Filiun, contendit similia enunare, si quis fateretur Deum conditorem esse naturæ humanæ, postmodum cum Deo etiam angeles creatores hominum affirmaret? Quaenam est inter haec congruens similitudo? sive, ut verius dixero, ¿quis ex sanctis a Deo gloriam consecutis pro nihilo non haberetur? quis non conviciis lacesseretur? Ει .ante alios qui magna voce edicit; ‹ Productor Pater per Verbum revelantis Spiritus?» Postmodum in dogmatibus asserendis conspicuus Epiphanius, ex eadem essentia Patris et Filii Spiritum docens, et in hujusce probationem voces utrasque evaugelicas asserens: • Qui a Patre procedit?, et: «Ex neo aecipiet, s in eandem nec differentem sententiam, et reliquus diviniloquorum coetus, qui una cum eo diinarum Scripturarum auctoritate, ex essentia illum Patris et Fili, efusis sermonibus deprædicant, el quotquot ‹ effunditur,» et «progreditur ex Patre et Filio» enuntiant, si modo cum divinissimo Cyrillo conveniunt, nec illi adversantur, clamanti, in evangeliis Servatorem de Spiritu dixisse, effunditur, a et e progreditur,» eo in loco ubi e procedit, pronuntiavit, cum harum trium vocum unum eumdemque significatum, et nullo modo diversum, optime calleret. Et præterea qui clarissime statuit, • Neque enim alicui de nominibus litem movcbimus donec syllabæ camdem sententiam exprimant; › Ο δε τοῖς θείοις μυσταγωγοῖς, εἰ τί περ ιδιότης Πατρί, καὶ τὸ προβλητικὸν ὡς τὸ γεννητικόν έγινώσχετο. κβ'. Οὐκοῦν τῶν τοῦ ἀπεναντίας τοῖς θεόφροσι φθεγγομένου πανταχόθεν εληλεγμένων, τὰ ἑξῆς τούτου τῶν καταστρωθέντων, καὶ φανέρωσιν ὅπως ἔχοντα καθορᾶται πρὸς τὰ τῆς θεοσδότου Γραφῆς εἰληφότων, κατὰ τὸ εἰωθὸς θέλοντες ἀνελλιπῶς πρὸς τὸ ἐξετάσα: τοῖς προτέροις ἐπισυνάψαι τὰ αὐτὰ ὡς ὄντα, καὶ μηδὲν πλέον ἢ & πολλαχή συν χναῖς διαλαλιαῖς ἐῤῥέθη, καὶ διηνέχθη, διέγνωμεν παρελθεῖν, τοῦτο μὴ παριδόντες δ φησι, Παραδειγματικῶς, τὸ μόνος κατασκευάζων ἐπὶ τοῦ προβολεὺς ὁ Πατὴρ, καὶ ταῦτα προδήλως, ἀφ᾽ ὧν συνῆξεν ὅτι προβολεὺς ὁ Πατήρ συμπεράνας, εἰ καὶ μὴ ἐν συναι σθήσει κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην εἶναι τοῦτο καὶ τὸν Υἱόν. Όμως κατασκευάζων καὶ διελέγχων τοὺς μὴ δεχομένους, ὅμοιον αὐτοῖς συντίθησιν ὑπάρχειν τ σὭσπερ ἂν εἴ τις ὁμολογῶν μὲν τὸν Θεὸν εἶναι κτί στην τῆς φύσεως τῶν ἀνθρώπων, εἶτα μετὰ τοῦ θεοῦ καὶ τοὺς ἀγγέλους ἀποφαινόμενος τοῦδε ποιητὰς τοῦ ἀνθρώπου, οἴοιτο μηδὲν ἐναντίον ἑαυτῷ λέγειν.» Ὅτι μὲν λόγοι παραδειγμάτων απανταχοῦ καὶ μᾶλ λον ἐπὶ τῆς θεότητος οὐκ εἰσάπαν πρὸς ὁ παρατίθεν ται, πρός τι δὲ καὶ κατά τι δεικνύναι φαίνονται τὸ συμφέρεσθαι, ἀληθές ἐστι καὶ γνωστὸν πλὴν καταλλήλω; τῷ παραδειγματιζομένῳ καὶ προσφυῶς, καὶ ἀνοικείως οὐδ᾽ όπωσοῦν. Ἐνταῦθα δὲ ποῖον τὸ προσφυές τῆς ἐξομοιώσεως τοὺς προβολεὺς ἀναγορεύοντας ὁ Πατήρ, καὶ μὴ προσιεμένους τὸ μόνος, ὅπερ οὐδεὶς τῶν ἁγίων εἰρήκει; Πῶς γὰρ εἴ γε δι' Υἱοῦ προδο λεὺς διισχυρίζεσθαι παρόμοια φάσκειν, εἴ τις ώμου λόγει κτίστην τὸν Θεὸν εἶναι τῆς φύσεως τῶν ἀνθρώ πων, εἶτα μετὰ τοῦ Θεοῦ καὶ τοὺς ἀγγέλους ποιητές αὐτῶν ἀποφαίνεται, ποία τις ἡ πρὸς ταῦτα κατάλλη - λος εἰκασία; ἢ τἀληθὲς μᾶλλον εἰπεῖν, ποῖος ἐντεῦ θεν τῶν Θεοδοξάστων οὐκ ἐξουθενοῦται Πατέρων; ποῖος οὐ λοιδορεῖται; Πρῶτον μὲν καὶ αὐτὸς ὁ μετ γαλοφώνως θεολογῶν· Προβολεὺς ὁ Πατὴρ διὰ 14γου τοῦ ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος.» Εἶτα τοῖς δόγμα σιν ὁ πολὺς Ἐπιφάνιος, ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρις καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα διδάσκων, καὶ κατασκευὴν τοῦ του φωνὰς εὐαγγελικὰς ἑκατέρας τιθείς· ο ' παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ο καὶ, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,» εἰς ἀδιάφορον διανοίας ταυτότητα, καὶ λοιπός όμιλος θεηγόρων, ὅσοι μετ' αὐτοῦ Γραφεῖς ἐνθέοις «ἐκ τῆς οὐσίας αὐτὸ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πλατυσμένως ανακηρύττουσι, καὶ ὅσοι ο προχεῖται, ο καὶ ο πρόεισιν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ο δογματίζουσιν, εἴτε σύμφωνοι τῷ θειοτάτῳ Κυρίλλῳ καὶ μὴ ἀντίδοξοι, ἐν Εὐαγγελίοις ἐρεῖν περὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα βοῶντι, ο προχείται» καὶ «πρόεισιν,, ὅπου περ ἔφησεν ο έκπορεύεται, ο τῶν τριῶν ὅσα τῶνδε φω νῶν τὸ ταυτὸν εἰδότι καὶ μὴ διάφορον. Σὺν τούτοις καὶ τρανῶς ὁ ἀποφαινόμενος, «Οὐδὲ γὰρ περὶ τῶν ονομάτων ζυγομαχήσομεν, ἕως ἂν εἰς τὴν αὐτὴν ἔνα νοιαν αἱ συλλαβαί φέρωσιν. Ὡσαύτως ὁ φάσκων διαπρυσίως· «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὥσπερ φύσει περ

καὶ κατ' ουσίαν ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, οὕτω καὶ nec alio modo, qui palam aperteque tradit, «Spiriτοῦ Υἱοῦ κατ' οὐσίαν ἐστὶν, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστως ἐκπορευόμενον. 2 Και σὺν αὐτῷ πάλιν τὸ λοιπὸν σύστημα τῶν θεοφορήτων, ὅσοι μηδὲν διαφέρειν τὸ «ἐξ Υἱοῦ, τῷ ι δι' Υἱοῦ κ 8 διαρρήδην θεολογοῦσι, καὶ τὸ ταυτοδύναμον τῆς ἐκ καὶ διὰ διηυκρινημένως παραδιδόασι. Καὶ Κύριλ λος αὖθις ὁ θεῖος οὕτω διασαφῶν ἐν τοῖς πρὸς Παλλάδιον· «Τρεπτὸν οὔ τοί που τὸ Πνεῦμά ἐστίν, ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμεῖται φύσιν. Εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιῶδες ἐξ ἀμε φοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεύ μα.» Ο γοῦν ταῦτα στέργων, κἀντεῦθεν τοῖς λέ γουσι μετά Θεοῦ ποιητὰς τῶν ἀνθρώπων εἶναι τοὺς ἀγγέλους ἐξομοιούμενος, πῶς οὐχ αἱρήσεται συνυβρίζεσθαι τοῖς καθαρὰ δοχεῖα τοῦ Πνεύματος εἶναι θεόθεν ἀποφανθεῖσι, καὶ τοῦτο σύνοικον, καὶ δι' αὐτ τῶν φθεγγόμενον ἔχουσιν; Αλλ' εὐμενεῖς εἶεν οἱ θεομίμητοι· οὐ γὰρ ἀφ᾽ ἡμῶν. ᾧ perpeti? Sed propitii nobis sint Dei imitatores; κγ'. Πλὴν ὁ τὰς ὁμοιώσεις οὕτω καλλιγραφήσας, καὶ τὰ τῆς κτίσεως οὕτω παραθεὶς μετ' αὐτῆς «εξ περ ἄγγελοί τε καὶ ἄνθρωποι,» καὶ μόνῳ τῷ Πατρὶ προβλητικὸν ἀφορίσας οἴκοθεν εἰς ἰδίωμα, τί περὶ τῆς κτίσεως ἐρεῖ πρὸς ἅ φησιν ὁ μεγαλόνους Βασίλειος ἐν τοῖς πρὸς ᾿Αμφιλόχιον οὕτω διεξιών· ι Καὶ μηδεὶς οἰέσθω με τρεῖς εἶναι λέγειν ἀρχικὰς ὑποστάσεις, ἢ ἀτελῆ φάσκειν τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐνέργειαν. 'Αρχὴ γὰρ τῶν ὄντων μία, διὰ Υἱοῦ ἐνεργοῦσα, καὶ τελειοῦσα ἐν Πνεύματι, καὶ πάλιν ἐν τῷ ὑπαγορευθέντι ὑπ' αὐτ τοῦ ἀντιγράφῳ τῆς πίστεως· «Ένα γὰρ οίδαμεν ἀγέννητον καὶ μίαν τῶν ὄντων ἀρχὴν τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἡ ἀθετήσει δι' Υἱοῦ δημιουργεῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἐξ αὐτοῦ ε δι' Υἱοῦ τὰ πάντα γενέσθαι, κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν βρον τόφωνον ἀνακήρυξιν; ἐπειδὴ μὴ τρεῖς ἀρχικὰς ὑπου στάσεις εἶναι διδάσκει, ἀλλὰ τὸν Πατέρα μίαν τῶν ὄντων ἀρχὴν· ἢ τοῖς ἑκάτερα φρονοῦσιν, ὡς εἴρηται τῷ μεγάλῳ, ποιητικὰς προσάψει παρομοιώσεις λέγειν ἀγγελικά;. 'Αλλ' οὗτος, ἡ φερώνυμος ὄντως τῶν δογ μάτων τῆς ἀληθείας,βάσις τὴν κακόνοιαν τῶν τοιαῦτα προσεπιτρίβειν ἐντεῦθεν προαιρουμένων ἀποῤῥαπίζων, καὶ τὸν καθ᾿ ὃν ἑκάτερα λόγον παραδιδοὺς, περὶ τὰ τέλη τοῦ δευτέρου τῶν κατ' Εὐνομίου λόγων αὐτοῦ διέξεισιν ούτωσί, «Τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει, ὥστε κἂν πάντα εἰς τὸ εἶναι παρῆχθαι διὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου πιστεύομεν, ἀλλὰ τῶν πάντων τὸν Θεὸν αἴτιον εἶναι τῶν ὅλων οὐκ ἀφαιρούμεθα.» Καίτοι καὶ τὸ μόνος εἰ λελεγμένον ἐπὶ τοῦ προβολεὺς ὑπῆρχεν, ἔδει τὰ τῶν Πατέρων ἐξετάσαι, καὶ ἀνιχνεῦσαι, καὶ ὡς ἐῤῥέθη σκοπῆσαι καὶ συνιδεῖν ἐξ αὐτῶν, καὶ μὴ παρατιθέμενον τὸν διειλημμένον λόγον τοῦ οὐρανόφρονος, πολεμίως πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς ἑαυτοὺς δεικνύναι τοὺς θεηγόρους ὡς τὰ στῶν θεολογικά γνήσια ἔπη διὰ τῶν σφετέρων ἐκ τοῦ μὴ συνορᾷν ἀνατρέπειν, καὶ περὶ τῆς ἐκπορεύ σεως τοῦ Πνεύματος τὴν μὲν ἀπόφασιν αὐτῆς ἐπὶ tus sanctus uti natura secundum essentiam est Dei et Patris, ita et Filii secundum essentiam est, tanquam qui ex Patre per Filium genitum ineffabiliter procedit. Rursusque cum hoc eodem reliquus divinorum Patrum cœtus, quotquot nibil inter se differre illa. ex Filio, o et c per Filium» docent, et præpositionum ex et per æquales vires satis distincte tradunt. Necnon divinus rursus Cyrillus. qui in scriptis ad Palladium rem ița explanaţ: ‹ Mutabilis nullo modo Spiritus est; quodsi mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret. Si est Dei et Patris et præterea Filii, essentialis ex utroque ex Patre nempe per Filium effusus Spiritus.» Qui itaque haec amplecti tur indeque asserentibus cum Deo creatores hominum angelos esse comparat, qua ratione non cliget simul una cum iis qui pura Spiritus receptacula a Deo declarati sunt, et illum sibi cohabitantem, et per seipsos illum denuntiantem possident, injuriam neque enim a nobis similia proferuntur. 23 Nihilominus qui similitudines concione scripto tradit, et reș creationis ita exponit, Si angeli quoque et homines, et soli Patri facultatem productivam in proprietatem ex propriis astruit, quid de creatione dicet, ad ea quæ recte magnus magnaque mente praeditus Basilius ad Amphilochium ita enarrans scribit? ‹ Et nemo opinetur me tres asserere principales hypostases, vel imperfeclam afirmare Filii operationem: principium enim rerum unum est, per Filium operans, et perficiens in Spirilu., Rursusque in Antigrapho fidei ab se dictato, Unum enim novimus ingenitum, et unum rerum principium Patrem Domini nostri Jesu Christi, reprobabit per Filium Patrem condere, et ex ipso per Filium universa facta fuisse, secundum evangelicam instar tonitrui prædicationem? quod tres principales hypostases non esse doceat, sed Patrem unum rerum omnium principium, illisne qui utrisque assensum præbent, ut a magno enuntiantur, similitudines creatrices angelicas appinget effari? Verumtamen bic nomine suo vere dogmatum veritatis basim exprimeus, improbitatem eorum qui similia inde in alios conjiciunt, refutans, et ratioyem, qua utraque intelligenda sunt, tradens in fine secundi adversus Eunomjum libri hunc in modum edisserit: Quod a Filio factum esse asseritur, ad primam causam habet relationem, adeo ut licet universa producta esse per Deum Verbum credamus, sed omnium Deumi universorum causam esse non inficiamur.» Et licet de productore illuð solus affirmaretur, erant Patrum dicţa examinanda atque investiganda, et, ut dictum est, considerandum et ex illis percipiendum, et non pro nikilohabito adducto coelesti mente præditi viri sermone mutuo inter sese sibi adversari diviniloquas ostendendos, et eorum theologica ac genuina dicta, aliis suis dictis, quod reum non perciperet, refellenda: sic item de processione Spiritus non æquum facit, cum il-

παράπαν ἀσυστάτως συνιστῶν κατεπείγεσθαι, τὴν δὲ κατάφασιν, ἦν αὐτοὶ δι᾿ ὁμοσθενῶν καὶ ταυτοσημάν των ρημάτων ἐμφανῶς συνιστῶσι, διαβάλλειν, καὶ κατὰ τῶν λεγόντων ἀνοικείους παρομοιώσεις πλάτο τειν, καὶ ἀπόφημα φάσκειν, & προδήλως, ὡς δέδει κται, πρὸς τοὺς θεοῤῥήμονας ἀποτείνεται. lius negation de Filio, quam nullus ex ipsis τοῦ Υἱοῦ, ἦν οὐδεὶς αὐτῶν εὕρηται φάναι που το prorsus reperitur affirmasse, confirmare conatur, affirmationen, quam ipsi verbis æquipellentibus, idemque significantibus palam confirmant, criminatur, et adversus eos qui eam asseverant, incomptas similitudines confingit, et infausta obloquitur, quæ aperte, ut ostensum est, ad diviniloquos diriguntur. 24. Attendendum ab illis porro est, qui post Deum Servatorum dicta non admodum astimant, proxime appositum dictum magni nominis Patris, quomodo praeter id quod decreverat, a Filio factum ad primam causam Patrem relationem habere.» in quo ubicunque solus de ipso, et unum, uti hic et reliquis aliis suis dictis confirmat, ambarum præpositionum indifferentes vires significasse. Cum enim dixisset de Filio, ‹ per Deum Verbum, › oraLionem resumens subjunxit, locis in omnibus præpositionum ex et per easdem vires de Filio commonstrans, tum in creaturis condendis, tum in sempiterno Spiritus progressu. De quarum præpositionum simili significatu, nec disparibus viribus in scriptis ad Amphilochium tradit, rem exemplis variis confirmans, et in aliis suis commentariis duas hasce praepositiones sic usurpans, in rebus theologicis, ut ibi loquitur, nunc ex filio, nunc per Filium Spiritum declarat. Hinc tertio adversus Eunomium Antirrhetico scribit: Quæ enim necessitas est, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertium illum esse et natura? Nanque dignitate secuid im esse a Filio, tanquam qui ab eo, quod sit liabet, et ab eo accipit, et nobis annuntial, et prorsus illi causæ adhæret, pietatis sermo tradit: natura vero tertia uti, neque a divinis Scripturis edo - cti sumus, neque ex jam dictis consequenter colligi potest. Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus a Patre est, quoniam ab illo est, et dignitate, quoniam origo atque causa, quod ille sit, Pater est, et quod per ipsum accessus et adductio ad Deum Patrem: natura vero nullo modo secundus, quod in utroque una deitas est: ita videlicet et Spiritus sanctus, et si dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen verisimiliter alienæ esse laturæ inde consequi dixerimus., Necnon in illis: • Quare non et Spiritus Filius Filii, o tradit: ‹ Non quod non sit ex Deo per Filium; sed ne Tijnitas reputaretur multitudo innumera, uti in hominibus fit. Et paucis annexis: • Propterea ex Deò esse Spiritum palam enuntiavit Apostolus dicens: Spiritum, qui ex Deo est, accepimus ", per Filium apparere manifestavit, cum illum Filii Spiritum, ut et Dei appellavit, et mentem Christi, sicuti et Dei Spiritum uti hominis.» Dicta hæc ab dissidii multiplici malitia multum divexata sunt, tertio tamen due priora, et secundo immanius primum, membrorum integrorum ademptione imminutum, necnon additionibus, et adjectionibus “1 Cor. 1, 12. κδ'. Προσεσχηκέναι δὲ χρὴ τοὺς παρὰ φαῦλον οὕτω ποιουμένους τὰ τῶν μετὰ Θεὸν σωτήρων τῇ προσεχώς τεθείσῃ ῥήσει τοῦ μεγαλωνύμου Πατρός, ὅπως ἄρα πρὸς τὸ θεολογῆσαι τὸ ο παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι τὴν ἀναφορὰν ἔχειν πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα, ο καθ' ἣν ὁπουδήποτε τὸ μόνος ἐπ' αὐτοῦ, καὶ τὸ μία, καθὼς ἐνταῦθα καὶ λοιπαῖς ἐν ἑτέραις αὐτοῦ παρίστησι ῥήσεσι, καὶ τὸ τῶν ἑκατέρων προ θέσεων ἐδήλωσεν ἀδιάφορον. Εἰπὼν γὰρ περὶ τοῦ Υἱοῦ, «διὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου, ἐπαναλαμβάνων ἐπήγαγεν, ἀπανταχοῦ τὸ τῆς ἐκ καὶ διὰ ἰσοδύναμον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἀναφαίνων, ἐπί τε τῇ εἰς τὸ εἶναι παρο αγωγῇ τῶν κτισμάτων, ἐπί τε τῇ ἀϊδίῳ προόδῳ τοῦ Πνεύματος. Καὶ ποιεῖται μὲν τῆσδε τῆς ἰσοδυναμίας παράδοσιν ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον παραδείγ μασι διαφόροις πιστούμενος· ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις τῶν συγγραμμάτων αὐτοῦ τὸ διττὸν τῶνδε τῶν προθέσεων οὕτω λαμβάνων, ότὲ μὲν ἐπὶ τῆς θεολογίας, ὡς ἐκεῖ φησιν, ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα διαγορεύει, οτὲ δὲ δι' Υἱοῦ. Οθεν ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιρρητι κῶν φάσκει· «Τίς γὰρ ἀνάγκη τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύει τοῦ Υἱοῦ παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμ βάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων Γραφῶν δεδιδάγμεθα, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἀκόλουθον δυνατὸν συλλογίσασθαι. Ως γὰρ ὁ Υἱός τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τοῦ εἶναι Πατέρα αὐτ τοῦ, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγή πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα· φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποβέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλλο τρίας ὑπάρχον φύσεως.» Καὶ πάλιν ἐν οἷς, ο Διατί μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ;» φησίν·. Ότι οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Τριάς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις ὑποπτευθεῖσα.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγα·. Διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τρανῶς ἐκήρυξεν ὁ ᾿Απί στολος λέγων, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ Θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ τὸ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υἱοῦ Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ καθάπερ Θεοῦ, καὶ νοῦν Χριστοῦ προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ ἀνθρώπου.» Τῶν πειραθεισῶν τῆς ἀπὸ τῆς διαστάσεως πολυσχιδοῦς κακίας ρήσεις αὗται, πλην τῆς τριττῆς αἱ διτταὶ, καὶ τῆς ἑτέρας μᾶλλον ἢ

πρώτη, κώλων ὅλων ἀφαιρέσεις ὑποστᾶσα, προσθή- vitiatum. Sed ad hæc usque tempora volumina conservantur, conspectaque sunt a nobis, quæ ambo monstrum fuerit, et quod conservata sint, et a nobis conspecta, quæ et ipsius structuræ integræ vetustate, et antiquarum litterarum scriptione depravatarum ex ingenti vesania adulterationem palam elicunt. Dicta, uti se habent, ex iisdem produximus. Quod si voluminibus similibus hoc modo dicta referentibus ad stabiliendum dissidium aliquid apponere voluerint, sive ea de medio tol. lere accuraverint, quod multis in locis dispersa sint, quantum ad integritatem argumenti, attamen hac in parte sincerum purumque nostre conscientiæ, cum illa viderimus, evertere nullo modo poterunt. De his corruptelis, aliis quoque diviniloquorum alio atque alio modo commentitiis artibus, qui voJet, ex aliis nostris commentariis, quæ similia fusius pertractant, addiscet. Nunc vero novarum conclusionum auctor, et erga magni præcouis Basilii verba ita se habentia qualis esse conspicitur? Si modus exsistentiæ processionis exponi potest, illam magnus hic, illius, inquam, declaraticem, de Filio manifestissime edicit, affirmatque, ‹ Spirilus, inqmiens, a Filio quod sit habet, et annuntiat nobis.» Hic vero illam ad commenta et absurdas sententias deducit, et negationem propositionibus non subsistentibus ex voce solus positis comprobat. Quænam est hic cum beati dictis concordia? quin imo potius est ex adverso hostilis κας τε καὶ ἐπεμβολάς. Αλλ' ὅτι καὶ ἔτι βίβλοι περ φυλαγμέναι καὶ θεαθεῖσαι ἡμῖν, ἅπερ ἄντικρυς τέσ ρας ἄμφω, τὸ τηρηθῆναί τε καὶ ἡμῖν ὀφθῆναι, τῇ τῆς ὅλης αὐτῶν κατασκευῆς παλαιώσει, καὶ τῇ τῶν ἀρχαϊκῶν στοιχείων γραφῇ, τὴν τῶν ἀλλοιωθεισῶν ἐκ μανίας ἄκρας ἀλλοίωσιν στηλιτεύουσι· τὰς ῥήσεις ὡς ἔσχον ἐξ ὧν προήχθησαν προτεθείκαμεν. Εἰ δὲ καὶ ταῖσδε βίβλοις, ταῖς οὕτως αὐτὰς δεικνύσαις ἐπιτεθῆναι τὸ πολυσπερχὲς τοῦ κρατύνεσθαι τὸ σχίσμα δυνήσεται, καὶ ἀφανισμὸν οἷον δή τινα θεῖνα:, ὡς ἐν ὁλότητι τῇ τῆς ὑποθέσεως, κὰν τῷ μέρει τούτῳ τὸ ἐκ τῆς συνειδήσεως ἡμῖν ἀψευδὲς ἐξ ὧν έωράκαμεν οὐ περιτρέψαι δυνήσεται. Περὶ μέντοι τῶνδε παραφθορῶν, καὶ τῶν ἐν ἑτέροις θεοφθόγγων ῥήματα πατρικοῖς οὐκ ὀλίγοις, καὶ τῶν ἄλλως πεπλασμένων Patrum dictis non paucis, aliisque fraudibus, et ἐπιτεχνήσεων ὁ αἱρούμενος τῶν ἡμετέρων ἐν ἄλ λοις λόγων ἀγγελλόντων πλατύτερον γνώσεται. Νῦν δὲ τῶν καινῶν συμπερασμάτων ὁ εὑρετὴς, καὶ πρὸς τὰ τοῦ μεγαλοκήρυκος οὕτως ἔχοντα Βασιλείου, ὁποῖος ὀπτάνεται; Εἰ τρόπος ὑπάρξεως τῆς ἐκπο ρεύσεως, ἡ ἀνάπτυξις, καὶ ταύτην ὁ μέγα; τὴν αὐτ τῆς φημι διασάφησιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καθαρωτάτως ἀνακηρύττει, καὶ καταφάσκει, «τὸ Πνεῦμα, λέγων, παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν.» Οὗτος δὲ ταύτην εἰ; αναπλάσματα καὶ διανοίας ἀτόπους ἀπάγει, καὶ τὴν ἀπόφασιν αὐτῆς θέσεων ἐξ ἀνυποστάτων τῶν ἐκ φωνῆς τῆς μόνος κατασκευάζει. Ποῦ τῶν τοῦδε συμφωνία πρὸς τὰ τοῦ μάκαρος; ὅτι μὴ ἀσύμβατος μᾶλλον ἀντιπαράταξις, καὶ πόλεμος ἀκατάλ λακτος. Ετι γε μὴν ὁ θεῖος τῶν Νυσσαέων ποιμήν, τὰ αὐτὰ τῷ αὐθομαίμῳ φθεγγόμενος, «ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, ν τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν εἰς τὸ εἶναι πρόοδον δογματίζει, καὶ ματαιολόγον ἀπελέγχει τὸν ἐκ τῆς τοιᾶσδε θεολογίας δημιουργήσεων κτιστῶς ἐν κτιστοῖς ἀπεικονίσεις εἰσφέροντα. Κἀντεῦθεν ἐκ την καθ᾽ ὧν ἡ ὁρμὴ πρὸς τοὺς εἰς ἅ ταν οὐρανίου; ἀντιφερόμενον. Οθεν ὁ αὐτὸς οὗτος ἱερομύστης ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ᾿Αντιῤῥητικῶν τάδε φησί. Τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον πάλιν ἀπ' αὐτοῦ τῷ μὴ Πατὴρ εἶναι ὡς ἐκεῖνος διαχωρίζεται. Τῆς δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείας, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅων ἔχειν, ἀφίσταται πάλιν τῷ ἰδιάζοντι ἐν τῷ μή ς μονογενῶ; ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι· πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα προς ταύτην ἔχειν νομισθῇ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι ἐν τῷ ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως.» Ως ὁ σύναιμος παρά Υἱοῦ καὶ δι' Υἱοῦ ἰδίᾳ, οὕτως ἀλλαχοῦ μὲν καὶ οὗτος ἰδίᾳ· ἐνταῦθα δὲ χρήσεως ἐν μιᾷ συνθέσει το Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ καὶ τὴν κτίσιν διδάσκει· ἐν ὑστέροις δὲ καὶ τὴν διαφορὰν δεικνύει. Πλὴν οἱ διὰ κενῆς εὑρεσιλογοῦντες, φανερώσεως τὸ πεφηνέναι δηλωτικόν φάσκοντες, οὐχ ὑπάρξεων, ἀποπέμποντα: προφανῶς ἀφ᾽ ὧν ἄνω παρεθήναPATROL GR. CSLI. ' instructio, et bellum irreco:ciliabile. Præterea divinus Nyssenorum pastor, non diversa a germano fratre eloquens, c ex Filio, et per Filium, secundum ad esse progressum decernit, et stilte obloqui, qui ex simili theologia rerum conditarum, et rebus creatis similitudines introducit, commonstrat, indeque ex iis adversus quos sua studia confert, illos qui plane cœlestes sunt, oppugnare. Hiuc hic idem mysta primo adversus Eunomium Antirrhetico scribit: c Spiritus Patri, qua increatus est conjungitur, rursus ab eodem, qua Pater non est uti illɔ disjungitur. conjunctione vero cum Filio, qua increatus est, et causam exsistentiæ ex Duo omnium possidet, rursus sejungitur proprielate, quod non tanquam unigenitus ex Patre substitit, et quod per ipsum Filium apparuit: rursusque a creatura, quæ per Filium substitit, ne communionem aliquam cum ea habere Spiritus repu - taretur, quod per Filium apparuit, immutabilitate et firmitate secernitur Spiritus a creatura. Ubi frater germanus separatim ex Filio et per Filium, pari modo hic quoque separatim, hic vero in unius dicti constructione Spiritum ex Patre per Filium, necnon etiam creaturam docet, et in po stremis quoque discrimen assignat. Nihilominus qui temere alia atque alia de novo comminiscuntur, illud apparere man festationem indicare asserentes, non exsistentiam, manifeste redarguuntur supra a Palibus petitis digestisque de vocibus quæ inter eas

' ἀδιάφορον καὶ τοῦ ἐκπορεύεται παριστάνουσιν, αἷς καὶ τὰ πέφηνε συνηρίθμηται. Ἔτι δὲ καὶ ἐξ ἄλλων ταῖς θεολογικαῖς διδασκαλίαις ένεσπαρμένων, ὕπαρ ξιν τὸ πεφηνέναι τρανουσῶν ἔχειν, οὐχὶ φανέρωσιν, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐτῆς συμφράσεως τῆς περὶ ἧς ὁ λό τος χρήσεως πατρικῆς. Ποῖον γὰρ φέρει τὸ εὐλογο φανὲς τὰ ἀναφορικὸν τοῦτο, «πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης,» μὴ τὸ παράπαν ἐνταῦθα περὶ ὑπάρξεως λέγεσθαι; πῶς δ᾽ ἂν ἐνομία σθη κοινότητά τινα πρὸς τὴν κτίσιν ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἴπερ αὕτη διὰ τοῦ Υἱοῦ μὲν ἔσχε τι ὑφεστάναι, τοῦτο δὲ ταύτῃ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφανέρω ται, είγε μὴ πρὸς τὴν Τριάδα, πρὸς τὴν κτίσιν δὲ ἡ φανέρωσις; Πῶς δὲ καὶ ἐν οἷς ἡ διαφορὰ καὶ τὸ διακρίνεσθαι οὐκ ἐντεῦθεν ἐγεγόνει, μᾶλλον ἐκ τοῦ προχείρου, ἀπὸ τοῦ τὴν μὲν διὰ τοῦ Μονογενούς ἔχειν τὴν ὕπαρξιν, τοῦτο δὲ οὗ; Εἶτα κἀκεῖθεν ὅθεν ἄρα καὶ παραδέδοται, ἀλλ᾽ ἀναμφίλεκτον, ὡς, ἐπεὶ. μὴ ἦν, μὴ τὸ εἶναι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔχειν, ἀπῆν ἄρα καὶ τὰ τῆς δηλωθείσης διαφορᾶς, καὶ οὐ λέλεκται. Η γὰρ ἂν, εἰ ἦν ἐκεῖνο, εἶχεν ἂν ἀνάγκην ἀκολουθῆσαι καὶ ταῦτα λεχθῆναι τε. Οτι δὲ παρὰ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ εἶναι τῷ Πνεύματι φυσικῶς ἅμα καὶ ἀϊδίως, τῇ δὲ κτίσει δημιουργικῶς καὶ ἐγχρόνως καταλλήλως ἐῤῥέθη καὶ τὸ διακρινόμενο. Ἡ μὲν γὰρ τρεπτή, ὡς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τραπεῖσα καὶ ποτὲ μὲν οὖσα, εἶτα χρονικῶς οὖσα, καὶ τὸ τρεπτὸν ἔχουσα καὶ ἀλλοιωτὸν ἐν ταῖς εἰς τὸ κρεῖττον καὶ χεῖρον μεταβολαῖς. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μὴ τραπέν, ἀτρέπτως γὰρ καὶ ἀναλοιώτως ἦν καὶ ἔστι καὶ ἔσται, οὐσιωδῶς καὶ ἀχρόνως ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐστιν ἐκπεμπόμενον, ἀεὶ ἀγαθὸν ὡς αὐτάγαθον, καὶ πηγὴ ἀγαθότητος, φύσει Θεὸς ὡς ἐξ οὗ καὶ δι᾽ οὗ. Ἐν γοῦν τῷ ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ διαιρεῖται ἀπὸ τῆς κτίσεως, καὶ οὐ δήπου ἐν τῷ δι' Υἱοῦ ταύτην ὑποστῆναι, κοινωνίαν τινὰ πρὸς αὐτήν Έχειν νομίζεται. Καί γε ὁ θεοφανέρωτος Επιφάνιος ἐν τῷ ᾿Αγκυρωτῷ οὕτω φησί·. Τοίνυν Πατὴρ την ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἦν ἀεὶ παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Τὰ δὲ μετὰ Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα πάντα ποιητά, καὶ κτιστὰ, καὶ μὴ ὄντα ποτὲ γέγονε παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος. Τίς οὐκ ἐρεῖ κανταῦθα καθολικῶς τὸν λόγον εἶναι et processionem nullum esse discrimen confirmant, μεν ρήσεων πατρικῶν, περὶ φωνῶν αἱ τὸ σφῶν inter quas hoc etiam apparere connumeratur: necnon et aliis inter theologica dogmata inspersis, hoc apparere exsistentiam, non manifestationem denotantibus, quin imo ex ipsa paterni dicti structura, de quo nobis sermo est. Quam enim verisimilem relationem inferret illud, ‹ rursus vero a creatura, quæ per Unigenitum substitit, › si id prorsus de exsistentia non dicitur? et quomodo reputaretur Spiritus sanctus communionem quamdam habere cum creatura, si illa per Filium non subsisteret? et quomodo ea per Filium manifestata est, si non ad Triadem, sed ad creaturam manifestatio fuerit? Quomodo item in quibus differentia, et inde secerni ·factum est, et magis expedite ex eo quod per F¡- lium habet exsistentiam, hic vero nullo modo? Deinde etiam unde traditum est, et absque ulla hæsitatione, quando non esset, ut Spiritus per Filium haberet esse, et indicatum discrimen nullum adesset et tacitum præteritum est? Namque si illud plate esset, necessario ista consequerentur, pronuntiataque fuissent. Patre vero per Filium naturaliter simul ac sempiterne Spiritum habere quod sil, creaturam vero creationis modo, et in tempore congruenter, et quod discernit appositum est. Hæc enim mutationi obnoxia est, tanquam quæ ex co quod non erat ad id quod erat immutata est, et aliquando exsistat, et deinceps asserviens tempori non exsistat, et mutationem, et alterationem in meliores pejoresque trasmulationes admittat. Αt Spiritus sanctus immutabilis est; immutabiliter enim et continua firmitate erat, et est, eritque, tanquam qui essentialiter et absque tempore ex Patre per Filium emittitur, semper bonus, quia ipsa Sonitas est, et bonitatis fons, n. turaque Deus, æque atque ille est, ex quo et per quem. Immutabilitate itaque et firmitate discernitur a creatura, et non quod illa per Filium substitit communionem aliquam cum illa habere existimatur. Quare a Deo manifestatus Epiphanius in Ancyroto hæc habet: ⚫ Igitur Pater erat semper, et Spiritus erat semper a Patre et Filio. Quæ vero subsequuntur Patremn et Filium et Spiritum sanctum omnia condita sunt et creata, et cum non essent aliquando, facta sunt a Patre et Filio, et Spiritu sancto. Quis non ar- η περὶ ὑπάρξεως, καὶ τὸ μὲν θεῖον Πνεῦμα Θεολογεί firmaverit, hic quoque in universum sermonem esse de exsistentia, et Spiritum sanctum decerni ex Patre et Filio secundum suum naturalem ad esse progressum: et creaturam factam fuisse asseverari a tribus divinitatis hypostasibus, et quæ discernuntur similiter ut ibi apponi; hinc accurata veraque traditione secundum exsistentiæ rationem à Patre per Filium omnipotentem Spiritum creatramque decerni, et hanc rursus a Patre in Spiritu per Filium: rursusque a Patre et Filio et Spiritu sancto? Quin imo et genitor Filii Pater, et creaturæ conditor ita ut ambo a Patre astruantur, et quod discernitur nequaquam ab hisce, nisi tanSum, quod ila secundum exsisteutiam non sint? σθαι τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κατὰ τὴν αὐτοῦ φυσικήν εἰς τὸ εἶναι πρόοδον, τὴν δὲ κτίσιν λέγεσθαι γεγο νέναι παρὰ τῶν τριῶν τῆς θεότητος ὑποστάσεων, καὶ τὰ διαστελλόμενα ὁμοίως, ὡς ἐκεῖ παρατίθε σθαι, ὅθεν εἰλικρινούς παραδόσεως κατὰ τὸν τῆς ὑπάρξεως λόγον παρὰ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ παναλκές Πνεῦμα δογματίζεσθαι καὶ τὴν κτίσιν, καὶ ταύτην πάλιν παρὰ Πατρὸς ἐν Πνεύματι δι' Υἱοῦ· καὶ απ θις παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος; Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ γεννήτωρ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ καὶ τῆς κτίσεως ποιητὴς, ὡς ἐκ Πατρὸς ἄμφω τραγού σθαι, καὶ τὸ διακρινόμενον πάντως οὐκ ἀπὸ τούτων, ἢ ὅτι ταδί, μὴ καθ' ύπαρξιν. Καὶ τῆς ὁμολογίας η κορωνίς Αθανάσιος ἐν ἡ ἐκτίθεται διαλέξει Όρθι

' δόξου καὶ ᾿Ανομοίου, «Αιτία, ο φησίν, < ἔστιν ἡ Et confessionis hujusce coronis Athanasius in eo!- τοῦ Θεοῦ φύσις καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς κτίσεως ἁπάσης. • Ἀλλὰ τὸν τὰ θεῖα σεφὸν Νύσσης ἐπὶ τοῦ μέσου παραγαγόντες δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογοῦντα κατὰ τὴν εἰς τὸ εἶναι δι' αὐτοῦ πρόοδον, ὡς ὁ αὐθόμαιμος τούτου δέδεικται, κατὰ τὸν αὐτὸν νοῦν ἑκάτερα δογματίζων < ἐξ Υἱοῦ τε καὶ δι' Υἱοῦ, καὶ τὴν μόνος φωνὴν παριστάνων ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λαμβανομένην, μηδὲν ἐμποδὼν ο σαν πρὸς τὸ καὶ ἄμφω κηρύττεσθαι καταλλήλοις ἐννοίαις ἐπί τε τῆς θεολογίας, ἐπί τε τῆς κτίσεως, τὸν αὐτὸν Νύσσης χρεών κατὰ τὸ ἀκόλουθον νῦν προθεῖναι, «καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ» μεγαληγόρως φθεγγό μενον. Ἐπὶ μέντοι τῆς δημιουργίας ἐκ τῶν προσο εχῶς ὡμολόγηται, ἐπὶ δὲ τοῦ θείου καὶ ὑπεραγάθου Πνεύματος ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλία διαβή δην οὕτω θεολογεῖ·. Ο γὰρ μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς θείας Γραφῆς ὀνομάζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ἔστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται. Εἰ γάρ τις Πνεῦγια Χριστοῦ οὐκ ἔχει; φησίν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐ τοῦ. κε'. Ανω τὰ τῆσδε ρήσεως ἐξεταστικῶς τεθεω· ρηκότες, νῦν ἑτέρως αὐτὰ κατοπτεύομεν, ἐπεὶ διαφόνοις ἐν ζητήμασι τὰ θεῖα τῶν θεηγόρων ἔπη δια φόρως τὰ τῆς ἀληθείας αὐγάζουσιν. Ὅτι μὲν οὖν κανταῦθα καθαρῶς ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα μυστα γωγεῖται, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ διατόρως τρανοῦται, ὅπερ ὁ ἀντίθετος τὸ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φάσκει, «Τίς ἡ ἀνάγκη λέγεσθαι;» καὶ οὐκ ἐπιστρέφεσθαι τῶν ἐν θεολογίᾳ πατρικῶν διδασκαλιών, φανεροῦται. Καὶ ὅτι τοῦ εἶναι εἰς τὸ παραστῆσαι τόδε ἐκ τοῦδε εἰς ὑπάρξεως λόγον οὐδὲν ἀρχοειδέστερον ἢ ἐμφανέστερον δῆλον. Τοῦτο δὲ σκεπτέον, τί τὸ, • Μέχρι τούτου ὁ λόγος ἴστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα, μετὰ τὸ ῥηθῆναι < τὸν Υἱὸν ν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὀνομά ζεσθαι. Πάντως τὸ μέχρι τοῦ ἐκ Πατρὸς εἶναι καὶ μὴ ἐξ ἑτέρου ὅλως. Καὶ οὐχὶ τοῦ Μονογενοῦς τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, ἑτέρου δὲ προσώπου μὴ εἶναι. Τοῦτο γὰρ ἀπό τε τῆς θέσεως ἀποπεμπτέον, καὶ τοῦ θεμελίου τῆς πίστεως ἄρνησις. Ἀλλὰ τόδε ἐστὶ τὸ ἰδίωμα τὸ τὸν Υἱὸν μόνον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι, καὶ οὐ δήπου καὶ ἐξ ἑτέρου, ἢ δι᾽ ἑτέρου· καὶ φανερὸν ἐκ τῆς λεγούσης επαγωγῆς· «Τὸ δὲ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται.» Οσην δὲ καὶ οἴαν τὴν αἰσχύνην ἐκφαίνει τοῖς λέγουσιν, ὁποῖοι ἄρα εἰσὶν, ὡς καθ' ὕπαρξιν μὲν ἡ «ἐκ τοῦ Πατρὸς» ἐνθάδε ο τὸν Υἱὸν ὀνομάζεσθα:» φωνοῦσα θεολογία, ἤ τε καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται τὸ Πνεῦμα, οὐ μὴν δὲ ἡ καὶ ι ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ἡ τοῦτο ο προσμαρτυρεῖται, ο ἀλλὰ κατὰ λόγον δόσεως ἢ φανερώσεως τό τε παραδοθὲν ἰδίωμα προσώπου τοῦ ι ἐξ ἑνὸς» πρὸς τὸ «ἐξ ἀμφοῖν,» καὶ τούτου πρὸς ἐκεῖνο, ἐκ τοῦ ἀνομοίου διισχυριζομένοις οὐκ ἐκ τοῦ ὁμοίου υπάρχειν, ἐκ τοῦ καθ᾽ ὕπαρξιν καὶ τοῦ 3. Rom. viii, 9. loquio, quod ipse inter Anondum et Orthodorum concinnavit, e Causa, inquit, est Dei natura et Filii et Spiritus sancti, et universa creaturz.» Sed in rebus divinis egregium Nyssenum cum in medium adduxerimus, per Filium Spiritum decernentem in progressu per ipsum ad exsistentiam, uti jam decrevisse fratrem illius germanam demonstravimus, utraque secundum eamdem sententiam definientem, ‹ ex Filio et per Filium › et solus vocem commonstrantem, cum de Patre accipitur, nullo esse impedimento, quin convenientibus sententiis, dum res theologicæ pertractantur, et de creatura sermo est, utraque pradicentur, rei ordine servalo, idem nunc referendus ingenti voce pronuntians, ‹ etiam, ex Filio.» Et de rcrum creatione ex proxime j::m adductis indubitatum est, de divino vero et supra bonitatem omnem Spiritu in oratione Dominica manifesto hunc in modum edisserit: ‹ Unigenitus enim Filius ex Patre a divina Scriptura nuncupatur, nec ultra hoc proprietatem illius extendit, Spiritus autem sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur. Si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit, hic non est ejus “. › 25. Licet supra dictum simile meditate examinavimus, nunc denuo illud alio quoque modo discutiamus, cum in diversis quæstionibus divina diviniloquorum eloquia diverso quoque modo veritatem illustrent. Hic itaque aperte ex Filio Spiritum astrui, et ex Patre et Filio sonora voce declarari, quod adversarius, Quae est necessitas dici? reboans, nec theologicas Patrum instructiones revereri, manifesto deprehend:tur. Εt verbo este al commonstrandum hoc ex hoc, et exsistentiam connotandam nullum aliud esse antiquius ant perspicacius nulli dubium est. lloc vero considerandum est, quidnam illud sonet, Nec ultra hoc oratio proprietatem illius extendit, postquam dictum fuit • Filium ex Patre nuncupari. Omnino • nec ultra illud,» ex Patre nempe esse, et non ex alio, sive prorsus per aliud. Et non est Unigeniti ita ex Patre esse, ut altera persona ex eo non sit. Hoc siquidem a positione rejiciendum est, cunt fundamenti fidei abnegatio sit. Verumtamen hæc est proprietas, Filium solum ex solo Patre esse, et non ex alio prorsus, neque per aliud, et ex iis quæ subsequuntur clarum remanet, Spiritus vero et ex Patre esse dicitur, et ex Filio astruitur.» Quam porro infamiam conciliat dicentibus, quicunque illi sint, secundum exsistentiam hic ex Patre Filium dici, › clamare theologiam, sive etiam eam quæ ex Patre Spiritum asserit, non autem illam quæ tradit, c et et Filio esse astruitur, sed ratione dationis, sive manifestationis traditam personæ proprietatein illius ‹ ex uno respectu illius qui ‹ ex utroque est,» et hujus respectu illius, ex dissimili contendentibus, non ex simili exsistere, ex illo qui secun •

dum exsistentiam est, et altero qui secundum 4 μή καθ' ύπαρξιν, εἰ καὶ ταύτης ὁ τρόπος εκατέρων exsistentiam non est, licet hujusce modus ambarum hypostaseon dissimilis sit. Solum vero Filium ex solo Patre non tantum ex dicto proxime digesto, sed et alio quoque, numine afflatus Nyssenus commonstrat, seu potius ambo cognomines, tum hic, tum qui ex miris edendis cognomen sibi vindicat, Neocasariensis divinus hierarcha, perspicue declarant. Hic enim cum divinum visum pracessisset insinuante Joanne Theologo, qui in pectus Domini recubuit, veram fidem, Dei Matre interveniente, edocetur ille propria oratione vitam hujus et res gestas laudibus prosequens, inter alia revelationis modum enarrat, et in ea fidem dictatam exponit, quæ in uno ex nostris tractatibus integra digesta, est. In ea postquam de Patre dictum esset, • Unus Deus, Pater Verbi viventis, sapientiæ per se subsistentis et potestatis,» quæ sequuntur, de Filio tradit: • Unus Dominus, solus ex solo, Deus ex Deo, character et imago divinitatis, Verbum absque principio, et reliqua. Cum vero qui omnibus contradicunt, verba funditare, novaque comminisci nullum finem faciunt, licet quæ afcruntur indubitata et omni contradictione majora sint, tantum ut videantur aliquid dicere, et aliud præterea nihil; nam in præsentia silentio prætereo, majorem eorum commentorum partem in præcipitia asserentes compellere, fortasse ex iis quispiam dixerit: c Filius solus ex solo Palre; • Spiritus enim Filius non est. Quod si de Filio sermonem habens, ita locutus fuisset, Unus Filius, postmodum subjunxisset: solus ex solo,» ne hac quidem ratione dictum simile certitudinem habuisset; nihilominus videretur aliquid dicere. Verumtamen dum dicit, unus Dominus et quam illico & solus ex solo > addidit, Deus ex Deo, et multis interjectis, ‹ Filius verus veri Patris, › ubinam commentitia ista locum habebunt? Postmodum animo attendendum est, eumdem esse diviniloquum qui visionem et colloquium, in quo a Deo exceptæ preces sunt, tradit enarratque, et quomodo sibimetipsi contraria scribere, et non sibi potius concordia referre veritatis tantus ac vehemens præco proposuisset? Quare quod ibi, «nec ultra proprietas illius extenditur, o ultra nempe ex Patre esse, neque ex alio, neque per aliud. Ει hoc et illud magis ac magis manifestat inductio: e Spiritus vero et ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur, › vtriusque concordiam invariabilem ostendens et suimetipsius. < At asserere, solus Filius ex solo Patre: Spiritus enim Filius non est, ad destruendam differentiam traditam a divino præcone, hoc quidem non ex utroque esse Spiritum, illud vero ex uno solum ex solo Patre Filium, quæ est proprietas illius ex utroque, præterquam quod divinο preconi contradictionem appingit, rationis penuriam indicat, si hrc theologia proprietatem, et ex utroque tradens aperte, Spiritum non esse Filium edocet, et per Filium enuntians, cum ambæ præpoὑποστάσεων κέκτηται τὸ ἀνόμοιον. Οτι δὲ μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, οὐχ ὅπως ἐκ ρήσεως προσ εχῶς της παραληφθείσης, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἑτέρας, ὁ θεόλη πτος Νύσσης ἐκφαίνει, ἢ μᾶλλον ἡ ἀμφοτέρων ὁμών νυμος δυάς, οὗτός τε καὶ τοῖς θαύμασιν ὁ φερωνυ μῶν Νεοκαισαρείας ἔνθεος ἱεράρχης δεικνύουσιν ἐναργώς. Ο μὲν γὰρ θείας οπτασίας ἡγησαμένης παρὰ Ἰωάννου τοῦ ἐπιστηθίου καὶ Θεολόγου τὴν ἀληθινὴν πίστιν μυεῖται μεσιτευούσης τῆς Θεομή τορος· ὁ δὲ οἰκείῳ λόγῳ τὸν τούτου βίον ἐγχων μιάζων τά τε ἄλλα καὶ τὰ τῆς ᾿Αποκαλύψεως διηγεῖται, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς θεολογηθεῖσαν πίσ στιν ἐκτίθεται, ἢ καί τινι τῶν ἡμετέρων λόγων ἐντελῶς ἐγκατέστρωται. Ἐν ᾗ περὶ τοῦ Πατρὸς μετά τὸ λεχθῆναι, «Εἷς Θεὸς, Πατὴρ Λόγου ζῶντος, ση. φίας ὑφεστώσης καὶ δυνάμεως,» καὶ τὰ ἑξῆς, περὶ τοῦ Υἱοῦ τάδε διαλαμβάνεται, ο Εἷς Κύριος, μόνος ἐκ μόνου, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, χαρακτήρ καὶ εἰκὼν τῆς θεότητος, Λόγος ἄναρχος,» καὶ τὰ λοιπά. Πλὴν ἐπεὶ τοῖς ἀντιδιατιθεμένοις πρὸς πάντα τὸ εὑρεσι λογεῖν, καὶ εἰ τῶν ἀναντιῤῥήτων, καὶ εἰ τῶν ἀναμ φιλέκτων, καὶ τὸ δοκεῖν τι λέγειν καὶ πλέον οὐδέν· ἐῷ γὰρ ἀρτίως εἰπεῖν, ὡς καὶ τὰ πλείω τῶν σφίσι λεγομένων εἰς κρημνούς συνωθοῦσι τοὺς λέγοντας· ἐρεῖ τις ἴσως, «Υἱὸς μόνος ἐκ μόνου Πατρός· ο τὸ γὰρ Πνεῦμα οὐχ Υἱός. Εἰ μέντοι περὶ τοῦ Υἱοῦ τὸν λόγον ποιούμενος οὕτως εἴρηκεν, «εἷς Υἱός,» εἶτα ἐπήγαγε, ο μόνος ἐκ μόνου, ο οὐδ᾽ οὗτος εἶχεν ἂν ὁ λόγος δε τὸ εἰς βεβαίωσιν· ὅμως τινὰ δόκησιν εἶχε τοῦ λέγειν τι. Ἐπεὶ δὲ «εἷς Κύριος ο έφησε, καὶ παρευθύς ο μόνος ἐκ μόνου» ἐπήγαγε, ο Θεὸς ἐκ Θεοῦ,» καὶ μετά τινα οὐκ ὀλίγα, ο Υἱὸς ἀληθινός ἀληθινοῦ Πατρὸς, ο ποὺ χώραν τὰ τῆς εὑρεσιλογίας ἐν τούτοις ἕξουσιν; ἔπειτα προτεσχηκέναι χρεών, ὡς ὁ αὐτός ἐστι θεηγόρος ὁ τὰ τῆς ὀπτασίας καὶ τὰ τῆς ὁμιλίας τῆς εἰς τὴν θεοπαράδοτον εὐχὴν παραδιδούς καὶ φθεγγόμενος. Καὶ πῶς ἂν ἐναντιοφωνεῖν εἷλετο ποτε ἑαυτῷ, ὅτι μὴ συμφωνεῖν μᾶλλον τῆς ἀληθείας ὁ τοσοῦτος κήρυξ ὁ διαπρύσιος; "Οθεν ὅπερ ἐκεῖσε, • Μέχρι τούτου ἵσταται τὸ ἰδίωμα τῷ Υἱῷ, ο μέχρι τοῦ ἐκ Πατρὸς εἶναι, καὶ μὴ περαιτέρω ἐξ ἄλλου δι' ἄλλου, τοῦτο ἐνταῦθα μόνο; ἐκ μόνου, τουτέστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐκ ἐξ ἑτέρου, ἢ δι᾽ ἑτέρου καὶ τῆς ἐπὶ πλέον σαφηνείας τούτου τε κἀκείνου παρά στασις ἡ ἐπαγωγή, «Τὸ δὲ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρός λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεί ται, ο τὸ τῆς συμφωνίας ἀμετάθετον ἑκατέρων δει κνῦσα καὶ ἑαυτῆς. Τὸ δὲ φάναι μόνος Υἱὸς ἐκ μόνου Πατρός· τὸ Πνεῦμα γὰρ οὐχ Υἱός,» εἰς ἀναίρεσιν τῆς παραδοθείσης διαφορᾶς τῷ ἱεροφάντορι· τοῦτο μὲν ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα, τὸ δὲ ἐξ ἑνὸς μόνον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, ὅπερ ἰδίωμα πρὸς τὸ ἐξ ἀμφοῖν, πρὸς τῷ ἐναντιοφωνίαν προς - επιτρίβειν τῷ θεοκήρυκι, καὶ τὸ ἀλόγιστον ἐπιφέρεται, εἴπερ αὕτη σαφῶς ἡ θεολογία το ιδίωμα, καὶ τὸ ἐκ δυοῖν ἡ παραδιδοῦσα, τὸ μὴ Υἱὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα διδάσκει, ἤ τε τὸ δι᾽ Υἱοῦ καταγγέλλουσα, ὡς τὸ ἰσοδύναμον ἀμφοτέρων προθέσεων κεκτημένων

κατα τας πατρικὰς προδεδειγμένας μυσταγωγίας. sitiones, ut jam demonstratis antea Patrum doctrinis Αὐτὸς μὲν γὰρ ὁ θεόσοφος ἐνθάδε Νύσσης μόνον ἐκ μόνου τὸν Υἱὸν δογματίσας, τὸ μονογενὲς αὐτοῦ διετράνωσε, καὶ ποῦ τὸ λοιπὸν υἱότης τῷ Πνεύματι, ἐν δὲ τοῖς πρὸς ᾿Αβλάβιον, ἐν οἷς φησί·. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ο τὸν Υἱὸν λέγων ἐκ τοῦ Πατρός, τουτέστιν ἀμέσως, ὡς εἰ ἔλεγε. ο μόνος ἐκ μόνου·, εἶτα, «Τὸ διὰ τοῦ προσεχοῦς ἐκ τοῦ πρώτου,» τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ καθαρῶς αὐτὸ τὸ μονογενές διηυκρίνησεν· ἔτι τε κατ᾽ ἔπος διηρθρωκώς, ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» "Ο δέ γε διορατικώτατος Επιφάνιος συνωδά τούτοις θεολογῶν, καὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα διατόρως ἀνακηρύτο των, ἐντεῦθεν ἀποῤῥαπίζει τὸν τὸ Πνεῦμα Υἱὸν καὶ λοιπὴν ἀτοπίαν συνάγοντα. Φάσκει γὰρ ἐν τῷ ᾿Αγο κυρωτῷ, ο 'Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός, "Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, και, Οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. Εἶτα, ἀλλ' ἐρεῖ τις ἴσως, Οὐκοῦν φαμεν δύο εἶναι Υἱοὺς, καὶ πῶς μονογενής; Μενοῦν γε σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῳ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέρων, ἃ μόνον πίστει νοούμενα ὑπὸ τῶν ἁγίων, φωτεινά, φωτοδότα, φωτεινὴν τὴν ἐνέργειαν ἔχει.» Τῶν οὖν μετὰ Θεὸν σωτή ρων οὕτω θεολογούντων, οὕτω διατρανούντων, εἰ μόνος κατ' αὐτοὺς ὁ Υἱὸς ἐκ μόνου Πατρὸς, εἰ σφίσιν αὐτῷ τοῦτο ιδίωμα, εἰ πρὸς αὐτὸ τὸ ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα θεολογεῖται, πῶς ἐκ μόνου Πατρός; ώς παραδράμω τὰς εἰς σύστασιν τοῦδε πλαστογραφίας, καὶ τὸν ἐξ ὁμολογίας τῶν πλαστογράφων τοσοῦτον. θρίαμβον. δ el κς'. Αὖθις δὲ πρὸς ἄν οἱ λόγοι. Εἰ πηγὴ τοῦ Πνεύ ματος ὁ Πατήρ, εἰ πηγὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, εἰ πάνθ᾽ ὅσα τῶν αὐτῆς διευλυτώσεων ἀνομολογῶν εἰς παράστασιν οὗτος προφέρει σαφή τε καὶ μὴ ἀμφίβολα, όσα τε παρ' ἡμῶν μέχρι τοῦ μόνη διείληπται· πῶς μόνος προβολεὺς τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ κατ' αὐτόν; πῶς ἴδιον αὐτῷ τὸ προβλητικόν; πῶς τῆς ἐκπορεύσεως ἡ κατάφασις ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἀσύστατον ἐξ ὧν φησιν ἔχει, τὸ συνίσταται δ' ἡ ἀπόφασις; εἰ συνέρο χεται πρὸς τοὺς θεοφορήτους ταῦτα, εἰ πρὸς ἑαυτὸν τὸ παράδοξον, σκεψάσθω τοῖς ἐγκάτοις, ᾧ Θεοῦ δέος ἐστὶν ἐναποκείμενον. Μετὰ τοίνυν τὰ ἐπισκεφθέντα, καὶ οὕτως ἔχοντα, ὡς διήλεκται, καί τινα παροραθέντα βραχέα τῆς αὐτῆς εἰς κατὰ πάντα διανοίας καὶ οὐχ ἑτέρας ἐχόμενα, τάδε τελευταία κατὰ ῥῆμα συντίθησιν· «Ἐπεὶ καὶ τοῦτο λέγουσιν, ὅτι ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς ἐπὶ τὸν Πατέρα πάντα ἀναφέρων, διὰ τοῦτο καὶ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπ' αὐτὸν ἀναφέρει, καὶ ἀποσιωπᾷ ἑαυτὸν, διατί καὶ οἱ τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον ἐκθέμενοι ἅγιοι Πατέρες τῆς ἐκπορεύσεως μνησθέντες, αὐτὴν ἀπεσιώπησαν, instruimur, equales vires possideant; ipse namque a Deo edoctus Nyssenus, solum ex solo Filium decernens, unigenitum illius declaravit: et undenam filiuatio Spiritui accedet? in iis vero que ad Ablabium scripsit, dum ait: ‹ Hòc enim continue est ex primo,» Filium asserens ex Palre, id est, immediate, quasi diceret, c solus ex solo.. Deindle, ‹ Hoc vero per illud quod continue est ex primo, ▸ Spiritum per Filium aperte ipsum unigenitum manifestavit; tum præterea verbis non aliis exprimens Ita ut et unigenitum indubitatum in Filio maneat, et ex Patre Spiritum esse in dubio non sit, mediationę Filii et sibi ipsi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali erga Patrem habitudine non arcente. Et perspicacissimus Epiphanius non dissimliia decernens, et ex utroque Spiritum esse clare admodum deprædicans, refellit eum, qui Spiritum Filium esse reliquasque absurditates colligit; namque inquit in Ancyroto: Utraque inhabitant in homine justo, Christus et Spiritus illius. Quod si Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex utroque, ut inquit Christus: Qui a Patre procedit, et, Hic de meo accipiet. Sed quispiam dixerit fortasse: Itaque dicimus duos esse filios, et quomodo unigenitus? Tu quis es, qui contra ratiocinaris cum Deo? Si enim Filium vocat, qui ex ipso est, Spiritum vero sanctum qui ex utroque, quæ solum fide comprehensa a sanctis luminosa, lumen exhibentia, luminatam actionem habent. • Qui itaque post Deum servatores sunt, hunc in modum definientibus ac declarantibus, si solus secundum ipsos Filius ex solo Patre, si illi hæc proprietas est, si ex utroque Spiritus asseritur, quomodo ex solo Patre? ut præteream quæ ad hoc confirmandum cominentitia scripta afferuntur, tantumque ex confessione falsariorum triumphum. • 26. Rursusque cum quo mihi sermo est, orationem converto. Si Spiritus Pater fons est, s' quæcunque solutionibus conferunt concedens, uti clara atque indubitata adducit, et quæcunque a nobis præter unum solum comprehensa sunt, quomodo solus secundum ipsum productor Spiritus Pater fuerit? quomodo propria illi erit producendi facultas? quomodo processionis affirmatio de Filio, ex his quæ ipse dicit minime subsistit, negatio vero subsistit? si hæc divinis Patribus conveniunt, si illi ipsi, quod mirum est, consideret attente cui timor Dei in præcordiis est. His igitur jam discussis, et ita se habentibus, ut disseruimus, nonnullis sed paucis ejusdem per omnia, nec alterius sententiæ neglectis, hunc in modum orationem componit:. Cum vero hoc quoque dicant, Filium Dei. ad Patrem omnia referentem, ideo et Spiritus processionem ad eumdem referre, et sic semetipsum. silentio præterire, quam ob causain, qui Symbolum fidei ediderunt sancti Patres processionis mentione inducta, illam silentio involverunt, et dogmą

GEORGI METOCHITÆ δι declaratum non tradiderunt, si necessario, ita καὶ οὐκ ἐξέδωκαν διατετρανωμένον τὸ δόγμα, εἴ γε asserentibus Italis, etiam ex ipso Filio Spiritus procedit? Id ita se habere plane illi non existimabant, nec tantum ut isti audebant. Namque si de hoc Patres rationem habuissent, vel si non essent Spiritus sancti participes, et scientiæ, vel si non uti canones statuunt congregati fuissent, aut si sigillatim hi nunc Verbi et Spiritus sermonem moverent, et uti canones præcipiunt et non privatim congregarentur, haberet equidem dictum eorumdem robur. At nunc apud illos quidem in confesso sunt Spiritus communicatio et alia, et primi perscrutavere, et cum omni securitate adinventa ordinarunt. Ili vero homines cum sint post eos inquirunt, quos abjicere modis omnibus necesse est, illis vero eorumque eloquiis adbarere, nec ultra curiose perquirere, donec remissioris Spiritus ac sapientize participes sumus. His dictis admodum clare qui similia effutit, videtur decernere, divinos interpretes Evangelio non uti suorum dictorum fundamento usos, neque in illo firmiter fundatos, quam plurima dogmata, vocibus ipsis in eo non comprehensa, explicationis gratia et fusioris declarationis, quod et in reliqua quoque sacra Scriptura cousideratur tradidisse; quin omnem in eo contineri explicationem, et dubiorum solutionem, et quæ conticentur sacro hoc fidei Symbolo declaranda enuntiandaque, et quæ non ita se habent rejicienda. Et similia uti legem ferens, non tantum illis qui proxime et contigue rejiciunt hæc, adhærescere adhortatur, et rationes suas, et pleraque ex theolo- ~ gica doctrina irrita facit, nec ea recipienda esse judicat, verum et dictionum de Deo ab Ecclesia 'usurpatarum potiorem partem non subsistere decernit, • si processionis, ut ipse inquit, e in ut ipse inquit, e in sacro Symbolo mentione facta, Filii nomen taciti præteriere.» At in rebus divinis maximus Tarasius perspicue illius meminit, cum de processione sermonem habet, et tomum a se scriptum in medium profert, dicens, < Et in Spiritum sanctum, qui ex Patre per Filium procedit, et Deus esse agnoscitur, › et universali consessu, qui numero septimus est, divinorum Patrum confirmat. Εt si nullo modo Et in sancto Symbolo hæ voces. effunditur, et progreditur, et emittitur, et elucet, et efluit, et apparet, ναὶ, προχεῖται, καὶ πρόεισι, καὶ ἐκπέμπεται, καὶ et alia non dissimilia permulta reperiuntur, sed illas a Deo promati mystagogi, cum ex Patre et Filio, et per Filium Spiritum sanctum decernunt, sonore intonant, et horum significatum non alium esse quam illius procedit, aperte perdocent, necnon Cyrillus numine afflatus, in evangelico ac reverendo dicto, ‹ Spiritus \veritatis, qui a Patre procedit, › clamal, ac si diceret, progreditur. Sic characteres, el hypostases, et personas, neque in salutaribus Evangeliis, neque in sacro Symbolo comprehensa, seul ab Ecclesiae universali consensu recepta indeque firmitatem habentia, et Trinitatem in una divinitatis essentia demonstrantia ubique in divinis çanticis, et suis sermonibus concinuntur et prædiἀνάγκην ἔχει κατὰ τοὺς Ἰταλοὺς καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι; Πάντως οὐκ ἐνόμιζαν τοῦτο οὕτως ἔχειν, οὐδ᾽ ἦσαν τολμηταὶ ὡς οὗτοι. Εἰ μὲν γὰρ μὴ ἐποιοῦντο περὶ τούτου λόγον οἱ Πατέρες, ἢ εἰ μὴ ἦσαν Πνεύματος ἁγίου μέτοχοι καὶ σοφίας, ἢ εἰ μὴ κανονικῶς ἡθροίζοντο, ἢ εἰ μερικῶς οὗτοι δὴ νῦν ἐκίνουν τὸν λόγον δυνάμει Λόγου καὶ Πνεύματος, καὶ κανονικῶς ἡθροισμένοι καὶ οὐ μερικῶς, εἶχεν ἂν κράτος ὁ λόγος αὐτῶν· νῦν δὲ ἐκείνοις μὲν ὡμο λόγηται καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος μετουσία καὶ τἆλλα, καὶ ἐζήτησαν πρότεροι, καὶ ἔταξαν τὰ εὑρεθέντα μετὰ πάσης ἀσφαλείας. Οὗτοι δὲ ἄλλως ἄνθρωποι ὄντες, καὶ μετ' ἐκείνου ζητοῦσιν, οὓς δεῖ ἀποπέμ· πειν πάντως, ἐκείνων δὲ ἐξέχεσθαι, καὶ τῶν αὐτῶν λόγων, καὶ μὴ περαιτέρω περιεργάζεσθαι, ἕως ἂν ἦμεν ἥττονος Πνεύματος καὶ σοφίας μετεσχηκότες.» Ἐκ τῶνδε τῶν εἰρημένων λίαν ἐκφαντορικῶς ὁ φήσας ὁρᾶται λέγειν, μή θεμελίου τοῖς τῶν θείων έχε φάντορσιν ὄντος τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τούτων ἐντομα σμένοις, πλεῖστα τῶν δογμάτων παραδεδόσθαι με κατὰ λέξιν ἐν αὐτῷ περιειλημμένων, διατρανώσεως λόγοις, καὶ πεπλατυσμένης διασαφήσεως, ὅ καὶ ἐπὶ τῆς λοιπῆς θεωρεῖται θείας Γραφῆς, ἀλλὰ πᾶσαν ἀνάπτυξιν ἐν αὐτῷ εἶναι καὶ διευλύτωσιν, καὶ 1 σιωπᾶται τούτῳ τῷ ἱερῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως -δ:πο τραγοῦσθαι καὶ διαγγέλλεσθαι, ἐφ᾽ ᾧ καὶ τὰ μὴ οτως ἔχοντα ἀποπέμπεσθαι. Καὶ ταῦτα θεσμοθετών, οὐ μόνον ἐκείνων, ὧν ἀγχοῦ τε καὶ συνημμένως τῶνδε τῶν ἀποπεμπόντων ἔχεσθαι προτρέπει, καὶ τῶν αὐτοῦ λόγων, καὶ τὰ πλείω τῶν θεολογικῶν ἀχυροί διδαγ μάτων, καὶ μὴ δοχῆς ἄξια κρίνει, ἀλλὰ καὶ φωνῶν ἐπὶ Θεοῦ τῶν κειμένων τῇ Ἐκκλησίᾳ, τὸ πλεῖστον μέρος τὸ ἀσύστατον ἔχειν νομοθετεί, «Εἴ γε τῆς ἐκπορεύσεως, ο ὡς αὐτός φησιν, ο οἱ Πατέρες ἐν τῷ θείῳ Συμβόλῳ μνησθέντες, τὸ τοῦ Υἱοῦ παρεσιώπη σαν όνομα. ο 'Ο δὲ πολὺς τὰ θεῖα Ταράσιος μέμνηται τούτου διαῤῥήδην ἐπὶ τῆς ἐκπορεύσεως, καὶ προτίθησιν ἐπὶ τοῦ μέσου τομογραφίαν, φάσκων· «Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' διοῦ έχε πορευόμενον, καὶ αὐτὸ Θεὸν εἶναι γνωριζόμενον, ο καὶ διὰ παγκοσμίου συνεδρίου, τοῦ τὸν ἕβδομον ἀριθμὸν πληροῦντος θεσπεσίων Πατέρων, ἐπικυρεί. Καὶ εἴ γε μηδαμῶς ἐν τῷ ἁγίῳ Συμβόλῳ αὗται φω ἐκλάμπει, καὶ πηγάζει, καὶ πέφηνε, καὶ λοιπά παρόμοια οὐκ ὀλίγα, μυσταγωγοὶ δὲ ταύτας οἱ θεο πρόβλητοι, ἐν οἷς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογεῖν αὐτοῖς πρόκειται, φωνοῦσι διαπρυσίως, καὶ τῆς διανοίας τούτων τε καὶ τοῦ ἐκπορεύεται τὸ ταυτὸν σαφῶς ἐκδιδάσκουσ', καὶ Κύριλλος ὁ θεόληπτος ἐν τῇ Εὐαγγελικῇ σεπτή ρήσει, «Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὁ παρὰ τοῦ Παν τρὸς πρόεισι, κράζει, ὡς εἰ ἔλεγεν, ἐκπορεύεται. Καὶ χαρακτῆρες, καὶ ὑποστάσεις, καὶ πρόσωπα ἥκιστα τοῖ; σωτηριώδεσιν Εὐαγγελίοις, ἢ τῷ ἱερῷ Συμβόλῳ ἐγκείμενα, τῇ Ἐκκλησίᾳ δὲ τῆς κοινῆς ἐννοίας ὡς ὄντα, κἀκεῖσε τὴν ἕδραν ἔχοντα, καὶ τὸ τῆς θεότητος ἐν οὐσία μια δεικνύντα τριαδικών ανα

μολογοῦνται τῶν θείων ὕμνων καὶ λόγων ἀπανταχοῦ cantur. Et quisnam unquan simili ratione in traκαὶ κηρύττονται. Καὶ τὶς ἂν ἀπαριθμοίη τὰ τοιουτο τρόπως τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις ἐνοπτριζόμενα; ὡς οὖν μυρίοις τῶν οὕτως ἐχόντων ἐν θεολογίᾳ πατρικῶν ἀποστὰς ῥημάτων περὶ τῶν ἅπασι δήλων, ἀμυδρῶς φαίην· διατί τὴν Θεοτόκος φωνὴν οἱ πρώτως ἐκθέ μενοι τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον θειότατοι Πατέρες ἀπεσιώπησαν, εἴ γε τοῦτο πᾶσα ἀνάγκη καταγγέλλεσθαι καὶ ἀναγορεύεσθαι; Οὐ γὰρ ἦσαν μὴ μνησθέντες τῆς Θεομήτορος. Διατί οἱ κατ' αὐτοὺς αὐτὸ δεύτεροι μετὰ προσθέσεως απαρτίσαντες ὁμοίως ἀπεσιώπησαν; Εἶτα δύο φύσεις ἐπὶ τοῦ θεανθρώπου Λόγου οὐ δήπου τῷ ἁγίῳ Συμβόλῳ ἐμπεριέχονται, οὐ δύο ἐνέργειαι, ἃ συνέλευσις οἰκουμενικὴ θεηγόρων διδασκάλων ἐκράτυνεν· οὐ δύο πάλιν ἐπ' αὐτοῦ θελή ματα ἐν αὐτῷ, ἃ συνάθροισις ἑτέρα παγκόσμιος θεός σόφων μυστηπόλων ἐθέσπισεν. Καὶ πόθεν ἔσχε τὸ προβληματίζεσθαι σύστασιν, «Διατί μὴ εἰρήκεισαν οἱ Πατέρες ἐν τῷ Συμβόλῳ, ἀλλὰ παρεσιώπησαν, κἀντεῦθεν ἀθετεῖν ἅπερ αὐτοὶ διαρρήδην ἐθεολόγησαν;» Εἰ δέ τις ἐρεῖ τοῦτ' αὐτὸ τὸ συνοδικῶς δόγματα τὰ διειλημμένα κραταιωθῆναι, βεβαιοί σφίσι τὸ ἀναντίῤῥητον, τὸ ἐξ Υἱοῦ δὲ, ἢ δι᾽ Υἱοῦ συνοδικῶς οὐδαμῶ;, πρῶτον μὲν ὁ τοιοῦτος μεγαλήγορος ἔσται κήρυξ τῆς ματαιολογίας τοῦ διὰ τοῦ Συμβόλου κατα σκευασθέντος ἀκαταγωνίστου προβλήματος· ἔπειτα καὶ τούτου τὸ μάταιον ἡ Θεοτόκος ἐλέγχει φωνή, ἡ πρὸς ἀναγόρευσιν ἀναμφίλεκτος· ἐπεὶ μὴ συνοδικῶς παρὰ τῶν πρώτως μνησθέντων τῆς ὑπερενδόξου δεν σποίνης ἡμῶν Θεογεννητριας ἁγίων ὡς ἐκ τοῦ Συμ- c Θόλου παρίσταται. κζ'. Ιν' οὖν κεφαλαιωδῶς ὡς ἀληθείας ἔχουσι ταῦτα φαίημεν· ἑκάστη σύνοδος σπουδήν ποιουμένη τὴν παρὰ τῶν ἁγίων ἀποστόλων παραδεδομένην πίσ στιν τηρεῖν, καὶ κρατύνειν περὶ τῶν προκειμένων εἰς ἐξέτασιν μόνων εἶχε τὴν ζήτησιν, καὶ ἀπετρέπετο μὲν ἐκεῖνα, ων ἦν ἡ ἀποτροπή, Εστεργε δὲ ταῦτα καὶ ᾠκοιοῦτο, ὧν ἡ στοργὴ γνησία καὶ ἡ οἰκείωσις, ἑκατέρων κατὰ τὰς ἀποστολικὰς παραδόσεις επικυ ροῦσα καὶ ἐξασφαλιζομένη τῶν μὲν τὴν ἀποτροπήν, τῶν δὲ τὴν συντήρησιν, καὶ τὸ σεπτὸν καὶ ἅγιον Σύμβολον τῆς πρώτης καὶ δευτέρας ἔκθεσις ὂν συνόδου, τῶν ἐν αὐταῖς ἀνακυψάντων ζητημάτων έχει τὴν ἀληθῆ καὶ βεβαίαν διευλύτωσιν, καὶ φανέρωσιν, καὶ ἔστι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας σαφὴς καὶ σύνο τομος ἀνακήρυξις. Εκαστος δὲ καὶ τῶν θεοβραβεύτων διδασκάλων τῆς εὐσεβείας ταῖς κοιναῖς σφῶν ἀκολούθως διδασκαλίαις ιδίας συγγραφής συγγραψάμε νοι, καὶ τὰ κοινῶς ἰδίᾳ καὶ πεπλατυσμένως περὶ τῆς ὀρθῆς καὶ ἀμωμήτου θεολογίας διασαφήσαντες, εἰς κοινὴν ὠφέλειαν τοῖς ἀπὸ Χριστοῦ κεκλημένοις ἐξέθεντο. Στέργουσα τοίνυν ἡ Ἐκκλησία καὶ ἃ συνοδι κῶς οἱ θεῖοι Πατέρες παρέδοσαν, ενστερνίζεται καὶ & καθ᾿ ἑαυτὸν θεολογῶν ἕκαστος διηυκρίνησε. Καὶ οὐ τὰ μὲν οἰκοιοῦται, τὰ ἱὲ ἀποπέμπεται, ἀλλ' ὡς ἐξ ἐπιπνοίας τοῦ θείου Πνεύματος προηγμένα, καὶ ταῦτα κἀκεῖνα γεραίρει καὶ κατασπάζεται καὶ ὅσα ἐν συνctatibus de Ded conspecta enumeraverit? Cum vero plane innumera sint, quæ in rebus theologicis non alio modo se habent, a Patrum dictis discedens, de iis qui nemini nota non sunt, tenuiter dicam. Quam ob causam Deiparæ vocem, qui prius sanctissimi Patres fidei Symbolumn ediderunt, tacuerunt, si prorsus illa necessario publice enuntianda edicendaque est? neque enim Matris Dei oblivio illos ceperat. Quam ob causam post eosdem alii, qui id idem cum additione in meliorem prospectun dederunt, qua ratione silentio præterierunt? Præterea duæ naturæ in Deo et homine Verbo in sancto Symbolo nusquam leguntur, non duæ operationes, quæ universalis diviniloquorum Patrum congressus constabilivit: non duæ rursus de ipso voluntates, quas alia universalis divinorum mystarum congregatio definivit. Et undenam problema tuum illud subsistit: «Quia non dixerunt Patres in Symbolo, sed relicuerunt, propterea improbanda sunt, quæ illi palam edocuerunt?, Quod si quis dixerit, hoc ipsum quod supra jam apposita dogmata synodali decreto corroborata sunt, conciliat bis iisdem firmitatem, cui nullus contradixerit, ex Filio vero sive per Filiom nullo modo a synodo definitum: primum quidem hic ingenti voce problematis expugnatu difficilis, cujus probatio e Synbolo petita est, stultiloquentiam deprædicabit, tuin illius quoque vanitatem Deipara vox redarguet, quæ citra ullam hæsitationem edicenda est: cumn non synodali decreto a´primum jam commemoratis gloriosissimæ Dominæ nostræ Dei Genitricis sanctis uti ex Symbolo repræsentatur. 27. Sed compendio, uti ista vere se habeant explicemus. Quælibet synodus, cum sedulo incumberet traditam nobis a sanctis apostolis fidem conserva - re, atque frmare, de illis tantummodo, quæ in examen vocabantur, quæstionem exercebat, respuens quidem respuenda, excipienda vero amplectendaque excipiens, et utraque, horum nempe reprobationem, illorum conservationem, traditionum apostolicarum vestigiis insistens, definiens et stabiliens admittebat, et venerandum sanctumque primæ et secundæ synodi Symbolum cum sit expo sitio quæstionum quæ in illis exorta sunt, veram certamque solutionem et declarationem continet, estque doctrinæ apostolicæ et confessionis plena et compendiosa denuntiatio. Singuli quoque a Deo constituti pietatis magistri, non extra communes earum consequenter doctrinas propria commentaria conscribentes, et communia privatim et fusiori sermone veræ atque inculpatæ theologiæ mysteria declarantes, publicæ eorum commoditati, qui a Christo nomen habent, ediderunt. Ecclesia itaque exosculans a divinis Patribus synodali consulto tradita, non minus apertis ulnis amplectitur et quæ singuli privatis pertractationibus explicarunt, et sic ea sibi benevole accommodat, illa ab se relegat longeque amandat, et eque ac si allata Spiritua

sancti annuntiata essent, tum ista, tum illa vene- ίδοις, καὶ τῷ ἁγίῳ Συμβόλῳ, καὶ ὅσα μὴ ἐν αὐτοῖς ratur et excipit, et quæ in synodis, et quæ in Sym- τούτων ἐξεφωνήθησαν καὶ ἐγράφησαν. Σκεψάσθω bolo, et quæ etiam in illis nullo modo pronuntiata γοῦν προσεκτικοῖς νοὺς ὀφθαλμοῖς ὁ τὴν ἀλήθεια, aut descripta sunt. Altentis ergo mentis oculis con-· ἀνιχνεύων συνειδότος ἀῤῥεπεῖ κριτηρίῳ. Τοῦτο γὰρ sideret, qui veritatem investigat, neutram in partem declinante conscientia rerum æstimatrice ac arbitra, hoc enim nos omnibus volis concupiscimus, hunc, ob quem nos verba fundimus, nihil ab ipso primo principio ad finem usque orationis ex sacris Scripturis delectum in medium attulisse, quod non hisce diviņa mente præditis, et verbis et sententiis non adversetur. Et hæc quo scopo, aut cujus gratia? Ut schisma in Ecclesia Dei ex gentibus collecta corroboretur, pro qua Christus proprium effudit sanguinem, ut nusquam fiat deditio, sed continuetur dissidium, cujus disjunctio atque elongatio innumera bona Christianis conciliabat, et præcipue nostri generis dominio in amplitudinem, in augmentum, in omnium bonorum accietionem, et cujus accessio infinitorum prope excidiorum, nostræ potissimum nationi causa fuit, et in contrariam vicissitudinem anteactam felicitatem tantum immutavit, ut iis qui sensibus integris non destituuntur, lacrymis potius quam narratione digna repuretur. Quemadmodum ergo nostra volumina quæ de Deo tractant, ac nostrorum theologorum, et post Deum servatorum et magistrorum elenchus præsentem hunc et reliquos omnes improbitatem et dissidium promoventes aperte redarguunt, et concordiam secundum Deum et unionem commonstrant, et ad eam manifestissime conducunt, ita nostra volumina, et in illis contentos ex nostris certis temporibus annisque in nostro orbe gesta enarrantes invenerit, ex quibus colliget, si considerate animum adverteri:, non uti nos paulo ante adumbravimus, tum quæ tempus nobis unioDis subministravit, tum quæ divisionis tempus vicissim nobis induxit. Ex his jam, sive potius ante lac omnia, et in omnibus, exceptis iis quæ de dogmatibus considerantur, de quibus jam dictum est abunde satis pro viribus, sermonem de Ecclesia repetentes dicimus, hanc, inquam, quæ ex gentibus est, et quam Dei Verbum proprio sanguine redemit, et illius salutaris sanguinis effusio unam constituit, nec non quam Verbi oculati spectatores, et administri, et præcones, et apostoli, venerandis prædicationibus, necnon proprii sanguinis evacuaLione, uti Dominus, late diffusam, uuam reliquerunt, et cujus multiplices martyrum conatus atque certamina unitatem quam maxime adauctam confirmarunt, et septem sanctarum universalium synodorum unus consensus atque concordia firmitatem communivit, et cujus unitatis vinculum certis temporibus hæreseon zizania de novo exorta recidit, et penitus abolevit, et ad nunc divisam confugio horum universalium consessionum summales, pastores, ducesque, indeque auxiliis oblatis zizaniis prorsus excisis, fidei normam stabiliverunt et hanc eamdemn colligari, unamque esse confirmaἡμῖν τὸ εὐκταῖον, ὅπως οὗτος δι' δν οἱ λόγοι, οὐδέν ἐστιν ὧν εἴρηκεν ἐκ τῶν θείων Γραφῶν ἀπ᾿ ἄκρα; ἀρχῆς ἄχρι τέλους, ὁ μὴ ἀριδήλως ἐναντίον τοῖς οὐ ρανόφροσι, κατ' ἔπης ὁμοῦ καὶ διάνοιαν. Καὶ ταῦτα τίνος ἕνεκα καὶ ὅτου χάριν; "Ινα κρατα.ωθῇ τὸ σχίσμα τῆς ἐξ ἐθνῶν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, ὑπὲρ ἧς ὁ Χριστὸς τὸ οἰκεῖον αἷμα ἐξέχεεν, ἵνα ἀσύμβατος μείνῃ, οὗ ἡ ἀποχὴ καὶ ὁ μακρυσμὸς μυρίων ἀγαθῶν πᾶσι τοῖς Χριστωνύμοις καθίστατο πρόξενος, καὶ μάλιστα τῇ ἡμετέρᾳ φυλῇ ἐπικρατείας εἰς πλατυσμὸν, εἰς αὐτ ξην, εἰς καλῶν ἁπάντων ἐπίδοσιν, καὶ οὗ ἡ ἐπέλευ σις ἀναριθμήτων σχεδὸν ὁλέθρων ἐγεγόνει παραίτιος, τῷ ἡμετέρῳ κατ' ἐξαίρετον ἔθνει, καὶ εἰς τὴν ἐναντίαν περιτροπὴν τὴν πρώην εὐκληρίαν ἀπαξαπλῶς περιέστησεν εἰς τοσοῦτον, ὡς τοῖς εὐαισθήτοις θρήνων μᾶλλον ἀξίαν, ἢ διηγήσεως κρίνεσθαι. Ὡς οὖν ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις ἡμέτεραι βίβλοι, καὶ τῶν ἡμε τέρων κατάλογος θεολόγων, καὶ μετὰ Θεὸν σωτήρων καὶ διδασκάλων τὸν ἐνταῦθα καὶ λοιποὺς ὅσοι τῶν κατ' αὐτὸν τὰ τῆς κακίας καὶ τῆς διαστάσεως συνστῶντας ἀπελέγχουσιν ἐμφανῶς, καὶ τὰ τῆς κατὰ Θεὸν ὁμονοίας καὶ συναφείας ἐκφαίνουσι καὶ μυστα γωγοῦσι τρανότατα, οὕτως ἡμετέρας βίβλους, καὶ τοὺς ἐν αὐταῖς ἡμετέρους ὁ εἰρημένος εὑρήσει τὰ κατὰ καιροὺς καὶ χρόνους τῇ καθ᾿ ἡμᾶς οἰκουμένῃ γεγονότα διηγουμένους. Εξ ὧν ἀναλέξεται τελεώτε ρον, εἰ προσεσχηκέναι θελήσει, οὐχ ὡς ἡμεῖς προσε χῶς ἐσκιαγραφήσαμεν, ὁ καιρὸς ἡμῖν ὁ τῆς ἑνώσεως ἐπρυτάνευε, καὶ ὁ καιρὸς ὁ τῆς διαιρέσεως ἀντεπή γαγεν. Ἐκ δὲ τούτων, ἢ μᾶλλον πρὸ τούτων ἁπάν των καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἐκτὸς τῶν ἐν δόγμασι θεωρουμένων, περὶ τούτων γὰρ εἴρηται, ἱκανῶς ὅσον τὸ ἐφ' ἡμῖν τὸν περὶ τῆς Ἐκκλησίας λόγον ἀναλαβόντες λέγομεν, ὡς τὴν ἐξ ἐθνῶν δή φημι ταύτην, ἣν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τῷ ἰδίῳ ἐξηγοράσατε αἷματι, καὶ ἡ ὑπὲρ αὐτῆς τούτου σωτήριος χύσις μίαν εἰργάσατο, καὶ ἦν οἱ τοῦ Λόγου αυτόπται καὶ ὑπηρέται καὶ κήρυκες καὶ ἀπόστολοι διὰ τῶν σεπτῶν κηρυγμάτων, καὶ τῆς κενώσεως τῶν ἰδίων αἱμάτων ὡς ὁ Δεσπότης εὐρύναντες, μίαν καταλελοίπασι, καὶ τὰ πολυειδὴ τῶν μαρτύρων ἆθλα καὶ τὰ παλαίσματα τὸ ἑνιαῖον αὐτῆς εἰς ἐπίδοσιν ἐστερέωσε, καὶ τῶν ἁγίων οἰκουμενικῶν συνόδων ὁ ἑπταδικὸς ἀριθμὸς τὸ εἰς ἐν τῆς συμπνοίας τῆσδε στερέμνιον ὠχυρώσατο, καὶ ἧς ὁ σύνδεσμος τῆς ὁμονοίας τὰ κατὰ καιροὺς ἀναφθέντα ζιζάνια τῶν αἱρέσεων ἐξέκοψε καὶ ἠφάνισε, καὶ τῇ πρὸς τὴν νῦν διαιρουμένην καταφυγῇ τῶν τοιούτων παγκο σμίων συνεδρίων οἱ ἔξοχοι θεῖοι ποιμένες, καὶ προςγοί, καὶ τῇ ἐκεῖθεν συνάρσει τὰ τῶν ζιζανίων τέλεον ἀπωσάμενοι τὸν τῆς πίστεως λόγον ἐκράτυναν, καὶ τὸ συνδεῖσθαι τήνδε καὶ μίαν εἶναι κατησφαλίσαντο. Ταύτην Φώτιος ίσχυσε μερίσασθαι καὶ κατατεμεῖν· καὶ ὅτι οὐ κατὰ ζῆλον θεῖον, ἀλλὰ διὰ τὸ ἀποπέμπεσθαι παρὰ τῆς Ρωμαϊκής καθέδρας τὸ πρωτεῖον έχούσης, καὶ τὸν ἂν ἀφείλετο τὸν πατριαχικών θρόνο,

δικαιοῦσθαι θεῖον Ἰγνάτιον, ὃν ἐν ἁγίοις ἡ ἡμετέρα runt. Hanc Photium dividere potuisse, et in partes incidere, at non zelo divino, sed quod a Romana cathedra, quæ primas partes obtinet, amandaretur, et occupatus ab illo thronus patriarchicus æquo jure divino restitueretur Ignatio, quem inter sanctos nostra Ecclesia collocare et venerari et glorificare a majoribus suis accepit, res ipsæ clamant, et nostrorum commentaria et scripta: prætextus etiam inconsiderate effutiisse ex propriis circa dogmata dominatus libidine ductum, cujus compos fieri non poterat, uti ejusdem ad Romanam Ecclesiani epistolæ astruunt, non absque minis demonstran - tes, si non erciperetur, ad schisma processurum, ante ipsum confessione sua cognominis Maximus redarguit, et manifestum est ex ejusdem ad Mariverba continente: ‹ At in suis papam synodicis asserere, etiam ex Filio Spiritum sanctum procedere, et recipere, et de hoc etiain responsionem addere.▸ Et præterquam quod dogmatica Photii asserta refelluntur, una simul refelluntur ab hoc eodem zelo pietatis quam maximo, qui ingenti voce elamitat, propria Romanum in omnibus universalibus synodis privilegia habere, quod non fum, sed post eorum transcursum simile dogma prædicat, non incertum, neque occultum; si divinus Maximus ante sextam synodum florebat, et post illius ad Dominum transitum illa celebrata est, pro quo dogmate ille generose decertavit, et post illam postrema universalis congregatio coacta est, ideoque, ut videtur, magis amplectenda sunt Photii, et absque eo quod successerint modo quo successerint res magnarum harum synodorum exosculanda ab iis qui res papæ examinant, nec zelun ostendunt, pro illius sic missis synodicis, cum illæ cogerentur, et ante earum celebrationem, et plane indicant, ut dictum est, uti ab initio mos obtinuerat, quaquaversum illum mittere, dum nova continuaret eorumdem secundum successionem creatio, et ad hæc usque tempora ad sibi subjectos, sed veritatis magis ex his irradians dignotio plane comprobat, post salutarem orbi universo horrendamque œconomiam, et prædicationes apostolicas, et conatus, quibus una Ecclesia substitit, et ita Ἐκκλησία καὶ τιμᾶν καὶ δοξάζειν καὶ ἀριθμεῖσθαι παρέλαβεν, αὐτὰ βοᾷ τὰ πράγματα, καὶ τῶν ἡμετέ ρων μαρτυρίαι καὶ συγγραφαί. Οτι δὲ καὶ προφάσεις ἃς ἐσχεδίασεν οἴκοθεν τὰς ἐν δόγμασι τῆς ἦς ἑάλω φιλαρχίας αποτυγχάνων, καθὼς οἱ τούτου πρὸς τὴν Ρωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν ἐπιστολιμαῖοι παριστῶσι λόγοι, ἀπειλητικῶς ὑπεμφαίνοντες, ἢ μὴν δεχθῆναι, ἢ πρὸς σχίσμα χωρῆσαι, φθάσας ὁ τὴν ὁμολογίαν φε ρώνυμος Μάξιμος ἀπελέγχει, δῆλον ἐκ τῆς αὐτοῦ πρὸς πρεσβύτερον Κύπρου Μαρῖνον ἐπιστολῆς γράφοντος ἐν αὐτῇ κατὰ ῥῆμα πρὸς τοὺς ἐνταῦθα· Ἐν τοῖς αὐτοῦ τὸν πάππαν φάσκειν συνοδικοῖς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ δεχομέ νου καὶ τὸν ὑπὲρ τούτου ποιουμένου ἀπόλογον.» Καὶ ὅτι πρὸς τοῖς ἐλέγχοις τῶν δογματικῶν Φωτίου προ- num Cypri presbyterum epistola, hæc ipsissima φάσεων συνελέγχονται πρὸς τοῦ μεγάλου τοῦδε τὸν θεῖον ζῆλον καὶ οἱ μεγαλοῤῥημονοῦντες τὰ οἰκεῖα τὸν Ῥώμης ἐν ἁπάσαις ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις ἔχειν προνόμια, διὰ τὸ μὴ τηνικαῦτα, μετὰ δὲ τὴν αὐτῶν παραδρομὴν τὸ τοιοῦτον δόγμα κηρύττειν, οὐκ ἄδηλον οὐδ᾽ ἀπόκρυφον, είγε Μάξιμος ὁ θεσπέσιος ἀκμάζων ἦν πρὸ τῆς ἕκτης συνίδου, καὶ μετὰ τὴν πρὸς Κύριον ἐκείνου μετάστασιν αὕτη συνεκροτήθη, ὑπὲρ οὗ δόγματος ἐκεῖνος γενναίως ἡνδρίσατο, καὶ μετ᾿ αὐτὴν τὸ τελευταῖον ἕβδομον οἰκουμενικὸν γέγονεν ἄθρισμα. Καὶ τοῦ λοιποῦ, ὡς ἔοικεν, αἱρετώτερα τὰ Φωτίου, καὶ δίχα τοῦ προβῆναι ὡς προβεβήκασι τῶν μεγάλων ἀμφοτέρων τοῦτο συνόδων στερκτὰ τὰ τοῦ πάππα λογιζομένων, καὶ μὴ ζῆλον ἐνδεικνυμένων ἐπὶ τοῖς τούτου καταπεμπομένοις οὕτω συνοδικοῖς ἐν αὐταῖς κροτουμέναις καὶ πρὸ αὐτῶν, καὶ διατρανούσιν, ὡς εἴρηται, κατὰ τὸ κρατῆσαν ἀρχῆθεν ἔθος πέμπειν ἁπανταχοῦ, ἐν οἷς αὐτῶν ἡ κατὰ διαδοχὰς ἀναγόρευσις, καὶ μέχρι τοῦ νῦν εἰς τοὺς οἰκείους καὶ ὑπ' αὐτόν. Αλλ' ἡ τῆς ἀληθείας μᾶλλον ἐκ τούτων ἀναφαινομένη διάγνωσις παρίστησιν ἐναργώς, ὡς μετὰ τὴν κοσμοσωτήριον φρικτήν οἰκονομίαν, καὶ τὰ ἀποστολικὰ κηρύγματα καὶ σπουδάσματα ἐξ ὧν ἡ Εκκλησία μία συνέστη, καὶ οὕτω τεθεμελίωτο, ταύ την διαδεξάμενοι οἱ τῶν μαθητῶν τοῦ Κυρίου διάδο χοι ποιμένες και μυσταγωγοί θεοπρόβλητοι, οἱ διὰ τῶν καθολικῶν ἀδομένων ἑπταδικῶν συνελεύσεων αὐτ τὴν οὕτω κρατύναντες, καὶ πᾶσαν αἵρεσιν ἀπωσάμενοι, καὶ τὸν τῆς εὐσεβείας ἐν αὐτῇ λόγον ἑδρά- fundata fuit, discipulorum Domini successores, σαντες, ἕως οὗτοι παρῆσαν, οἱ τήνδε θεαρέστοις ἔργοις καὶ λόγοις ιθύνοντες, οὐδαμῶς ἴσχυσεν ὁ τῆς κακίας ἐφευρετὴς τὸ συνημμένον παρασαλεῦσαι, καὶ τὸ ἐν αὐτῆς ὅλως λυμήνασθαι, καὶ ταῦτα διά τινων πειραθείς, οὐ λέγω περὶ ὧν ἡ ῥηθεῖσα ἐπιστολὴ τοῦ μεγαλοκήρυκος ὁμολογητοῦ διαλαμβάνει, ἑτέρων δὲ πρὸς τοῖσδε, ἀλλ᾽ ἐκκρουσθεὶς ταχέως, καθὼς ἂν ἔχῃ γνῶναι ὁ ἐξεταστικός· ἐπειδήπερ ἦσαν οἱ τῆς κακίας ῥιζοτόμοι, καὶ τῆς τατὰ Θεὸν εἰρήνης φύλακες καὶ θεμέλιοι. Αφ᾿ οὗ δ' οἱ τοιοῦτοι μετέστησαν εἰς ἀγαθὰ τὰ αιώνια, τότε καὶ Φώτιος καὶ λοιποὶ καθεξῆς τὸν σύνδεσμον διαῤῥῆξαι κατίσχυσαν, καὶ διελέσθαι καὶ κατατεμεῖν ὑπερίσχυσαν. Ἐπὶ ποία ὠφελείᾳ, ἣ ποία λύμῃ; ἴσασιν οἱ εἰδότες, εἰ καὶ τῶν qui subsecuti sunt pastores, et a Deo promoti mystagogi, qui per universales septem sic dictos congressus eam hunc in modum constabiliverunt, et omnem hæresim relegarunt, et pietatis in eadem causam firmarunt, donec hi præsentes erant, qui eam Deo complacitis operibus et sermonibus dirigebant, nullo modo potuit improbitatis auctor conjunctionem dimovere, et unitatem illius prorsus lædere, licet nonnullis id pertentasset, non dico illis, quæ dicta maximi præconis homologetæ epistola comprehendit, sed præ his aliis etiam, verumtamen expulsus quam subito, uti rerum examinator cognoscit; cum essent qui improbitatis radices exciderent, el pacis secundum Deum cu-

stodes et fundamenta: cum vero bi ad sempiterna ὀλίγων οὗτοι καὶ οὐ πολλῶν. Ἡμεῖς δὲ καὶ ἅπερ ἐν bona transmigrarunt, tum Photius, et alii qui eum subsecuti sunt, vinculum dissolvere potuerunt, et discindere,, et in partes comminuere, qua utilitate ant noxa? bene callent qui noverunt, licet pauci isti, non multi sunt. Nos porro ea quoque quæ in judicio fassi sunt nostrorum adversariorum duces circa defensionem, cujus mentionem fecimus, indicati divini Patris more proprio suo res novas comminiscentes, quid enim manifestius apparuerit, dum sanctus hoc, quod illi criminabantur, appositum ipsis verbis palam defendit? in nonnullis nostr's sermonibus, et in ea responsiones ex ipsis defensionis verbis, et aliis Patrum dictis contra posuimus. De ea vero epistola, et necessaria rerum seiie, quam innuimus, cum fuse alio in loco traetaverimus, adhuc latius perfectiusque ea, cui id collibitum fuerit, et in libris nostris, et eorum qui cum nobis una sentiunt, reperiet. Verumtamen cnm in colloquium venire nobis non concedatur, aut libere et publice, et in imperatorum audientia, aut cum aliquibus privatim, et in secessu, sed sors nobis illa contigit, ut perpetuis carceribus mancipemur, et ab omnibus injuriis afficiamur illisque qui nos supereminent, satisfactum esse reputetur, propter eam quæ in omnibus inspersa est, et po. tissimum in populari turba præoccupationem, aliquando nobis inopinato, si aliquos alloqui contigerit, ut in magna curia semel forte fortuna accidit, aut scripta in manibus ab aliquibus contra hoc argumentum dictata in occulto accipere, dictiones ex Deo ductis Patribus proponentes, ostendentesque eos illis contraria reboare, et alloqui, et in quod sese præcipitium agant, de his considerata examinataque rerum serie, veritatem irradiantem sive fuse sive breviter, et in compendio edicimus. Attamen hi maximo dominatu constipati, sive qui vitam cum morte commutarunt, qui maximopere in nos commoti fuere, sive qui inter vivos adhuc degunt tanquam qui deprehendantur, voces novas blasphemiis refertas introducere, in tomo contra nos nostrosque asseclas scripto publicatoque, tandemque et calamo et atramento composita cum semel recognoverint, quibus intelligunt colloquiis illis apud judices in audientiam universi populi habitis, et præterea per nos scripto traditis responsionibus retutatos esse, renuntiantes apologiis, sive quæ in dialogis præsentibus colloquentibus disputantur, sive in scriptis eorum qui gloria et magnificentia non admodum illustres neque conspicui, sed sermonibus scribendis laudem consecuti sunt, continentur, hujusce de quo nunc loquimur, et alterius et omnibus disciplinis logicis et instruction bus magis illustris, quorum commentaria inopinato ad manus nostras pervenere, ex ventre erutis dictionibus corroborantia Ecclesiæ dissidium: quin et dissertationes a nobis in magna curia habitas scripto pro viribus tradidimus zelo veritatis acti, quo et ad reliqua similia, si que appaτοῖς δικαστηρίοις ἔφθασαν ἐξειπεῖν οἱ τῶν ἀντικει μένων ἡμῖν προαγοί, ἐφ' ᾗπερ ἐμνήσθημεν ὑπερη γορίᾳ τοῦ δηλωθέντος θείου Πατρός εὑρεσιλογοῦντες κατὰ τὸν συνήθη τρόπον αὐτοῖς· τί γὰρ ἂν φανείη που προδηλότερον τοῦ τὸν ἅγιον αὐτὸ τὸ αἰτιώμενον θέμενον κατὰ ῥῆμα τούτου φανερῶς ὑπερηγορήσαι; ὅμως ἔν τισι παραθέντες τῶν ἡμετέρων λόγων καὶ τοὺς σφῶν ἐλέγχους ἐξ αὐτῶν τῶν τῆς ὑπερηγορίας ῥημάτων και λοιπῶν πατρικῶν ἀντιπαρεθήκαμεν. Περὶ δὲ τῆς ἐπιστολῆς καὶ τῆς ἧς ἔφημεν ἐκ τῶν πραγμάτων ἀναγκαίας ἀκολουθίας, ἀλλαχοῦ πλατύ τερον διαλαβόντων ἡμῶν, ἔτι διεξοδικώτερον εὑρήσει ταῦτα καὶ τελεώτερον ὁ βουλόμενος ἐν βίβλοις αἶπερ ἡμέτεραι καὶ τῶν ἡμετέρων εἰσί. Πλὴν ἐπεὶ τοπαρά παν εἰς λόγους ἐλθεῖν οὐ παραχωρούμεθα, ή παρόησίᾳ, καὶ τῶν αὐτοκρατόρων ἐνώπιον, ἢ μετ' ἐνίων Ιδιαζόντων, καὶ ἀνὰ μέρος, ἀλλὰ κλῆρος ἡμῖν τὸ διόλου εγκεκλεισμένους εἶναι καὶ παρὰ πάντων ύβρεσι πλύνεσθαι, καὶ τούτοις τοὺς καθ' ἡμῶν ὑπερέχοντας ἱκανοῦσθαι, καὶ τῇ ἀφ' ἧς ταῦτα πᾶσιν ἀτεχνῶς ἐνσκεδασθείσῃ προλήψει, καὶ μάλιστα τοῖς τοῦ λαώδους συστήματος, ἡνίκα ποθὲν ἡμῖν ἀπροσδοκή τως, ἢ μετά τινων διαλεχθῆναι συμβαίη, ὡς ἐν τοῖς μεγάλοις ἀρχείοις ἅπαξ γέγονε κατὰ συγκυρίαν, ἢ γραφὰς εἰς χεῖρας λαβεῖν παρ' ἐνίων κατὰ τῆς ὑπο θέσεως γραφείσας ἐν παραβύστῳ, τὰς δ' ἀντιῤῥήσεις ἐκ τῶν θεοφορήτων προφέροντες, καὶ δεικνύντες ὅπως οὗτοι σφίσιν ἀπεναντίας καὶ φωνοῦσι καὶ φθέγγονται, καὶ εἰς οἷον ἐντεῦθεν ὅλισθον όλισθαίνουσι, καὶ περὶ τῶνδε τῶν ἐκ τῆς ἀκολουθίας τῶν πραγμάτων θεωρουμένων, καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν ἀπαστραπτομένην ἀλή θειαν, κατά τι έκτάδην, καὶ κατὰ βραχὺ καὶ ἐστενωμένως ἀνακηρύττομεν. 'Αλλ' οἱ μὲν μεγάλην περι ζωσάμενοι δυναστείαν, οἵ τε τὸν βίον μετηλαχότες τῶν καθ᾿ ἡμῶν ὑπερβαλλόντως κεκινημένων, οἵ τε τοῖς ζῶσι συνεξεταζόμενοι, ὡς ἑαλωκότες καινοφων νίας καὶ βλασφημίας ἐφ᾽ ᾖ τομογραφίᾳ ἐχρήσαντο καθ᾿ ἡμῶν, καὶ πρὸς τῶν οἰκείων, καὶ τῆς σφετέρας μοίρας, καὶ τῶν συνθεμένων καλάμῳ καὶ μέλανι εἰς συναίσθησιν μόλις ἐλθόντων, ἐξ ὧν φθάνουσιν ἀκης κοέναι ταῖς πανδήμοις ἐκείναις δικαστικαῖς διαλέξει σ.ν, ἔτι τε παρ' ἡμῶν καὶ ἐγγράφοις ἀπαντήσεσιν ἐλεγχθέντες, ἀπείπαντες πρὸς ἀπολογίας χωρῆσαι, ἢ τὰς ἐν διαλόγοις αὐτοπροσώποις, ἢ τὰς διὰ γραφῶν τῶν ἄλλως μὲν μὴ περιόπτων τῇ φαινομένῃ δόξῃ τε καὶ μεγαλειότητι, λόγῳ δέ γε περικλεῶν, τοῦ τε περὶ οὗ νῦν οἱ λόγοι, καὶ ἑτέρου περιφανεστέρου παντοίοις λογικοῖς μαθήμασι καὶ παιδεύμασιν, ἅτινα συγγράμα ματα παρ' ἐλπίδας ἀνὰ χεῖρας λαβεῖν ἡδυνήθημεν, βήμασι τοῖς ἀπὸ κοιλίας τὴν τῆς Ἐκκλησίας κρα ταιοῦντα διάστασιν]· ἀλλὰ καὶ ἂς διαλέξεις ἐν τοῖς καλουμένοις μεγάλοις βασιλείοις μετὰ τοιούτων ἑτέ ρων ἐποιησάμεθα, γραφαῖς παρεδώκαμεν ὡς ἐξῆν, ζήλῳ τῷ ὑπὲρ ἀληθείας φερόμενοι, ὑφ' οὗ καὶ πρὸς λοιπά παραπλήσια εἴ που φανείη παρεσκευάσμεθα, δυνάμει τεθαρρηκότες τοῦ τὰ παρειμένα καὶ ἀσθε νὴ ἐνισχύοντος. Τῶν παρειμένων γὰρ ἡμεῖς ἀληθῶς ήδη τηλίκη συνεχόμενοι τῇ ἀμβλυωπία, ὡς ἐν οἷς

FRAGMENTA. ἡμῖν τὸ γράφειν, κακουμένων σφόδρα τῶν ὀμμάτων ruerint, parati sumus, virtute delassata atque inἀφίστασθαι τοῦ ἔργου καὶ μύειν αὐτὰ, καὶ οὕτω τὸ πλεῖον τῆς ἡμέρας ἀνύειν, μή σφῶν τοπαράπαν ἀνεῳγμένων, ἔπειτα κεκύφαμεν πάντη μὴ τῇ ἐπιτάσει τοῦ τῶν νεφρῶν ἄλγους ἀνακύψαι δυνάμενοι, καὶ ἀπραξίᾳ τῇ τῶν ποδῶν συνεσχέθημεν. Καὶ οὐ φημι τὴν κατὰ τὰ ἐκτὸς ἀκινησίαν τὴν ἐκ τοῦ ἐγκλεισμοῦ, ἀλλὰ τὴν κατὰ τὰ ἐντὸς, καὶ τὴν ἐκ τῆς φύσεως. Καὶ ταῦτα ἡμῖν ἔκ τε τοῦ γήρως, καὶ τῶν ἐπὶ τοσούτοις ἔτεσιν ἀλληλοδιαδόχων καθείρξεων, καὶ ταλαιπωριῶν, και στερήσεων, οἷς ἐν νεότητι χρῆσθαι εἰώθειμεν τῶν ἐξ ἱατρείας θεραπευμάτων, καὶ λοιπῶν τῶν πρὸς ἐπιμέλειαν, ὧν τὸ δύστηνον δεῖται σῶμα, καὶ μάλιστα τὸ ἐπιρρεπὲς εἰς νοσήματα. Οίδαμεν δὲ καὶ ὡς ζῆλον ἀκηκοότες οἱ ἐπὶ ζήλῳ μεγαλορρημονοῦντες, μᾶλλον ἡμῖν ταῖς λοιδορίαις ἐπιτεθήσονται, &; εἰθισμένοι στέργειν, στέρξομεν οὐχ ἧττον, καὶ αὖθις τὰ ἡμῶν συνορῶντες ὑπὲρ τῶν ὁμοφύλων ἔν τε πρεσβείαις ταῖς ἐν νεότητι, καὶ τῇ νῦν ἐν τοῖς τοιούτοις ὄντων διαθέσει τε καὶ προθέσει. firma corroborantis confisi. Sumus enim gravi atque infirma valetudine vere confecti, et oculorum acies adeo retusa est, ut dum scribimus, oculos imbecillitate admodum perturbatos nos ab opere cessantes claudamus, sicque continuo illis obseratis maximam diei partem agamus, postmodum resupini inclinati ex renum gravitate doloreque corpus erigere non valemus, pedum quoque imbecillitate tenemur, cum sint illi ad sese dimovendos ineptissimi, nec sermo est de membrorum externorum motu difficili, quem ex carceribus contraximus, sed de internorum, et quam natura ipsa parit agritudinem. Et hæc nobis obvenere ex senio ipso, et nunquam cessantibus vinculis et ærumnis, nec non medicamentorum et remediorum, et reliquorum quæ ad curam conferebant, erantque in usu cum juventam integram ageremus, privatione, quibus miserum corpus, et præcipue si in morbos declive sit, indiget. Nec nos fugit, qui zelum audiunt, de zelo sese gloriosius jactantes nos fœdioribus convitiis proscissuros, quibus cum jam assuevimus acquiescere, non minus acquiescemus: sic etiam nostra quæ pro nostra natione pertulimus considerantes, et in legationibus obeundis, cum ætate floreremus, et nostra bæc, in quibus nunc versamur, dispositionis et propositi studia. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΜΕΤΟΧΙΤΟΥ ΕΚ ΤΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΛΟΓΟΥ Δ'. EX LIBRO IV DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI. (Combefis. Auctar. nov. tom. II, p. 1017.) Καὶ παραφθορᾷ μὲν ῥηθείσῃ τεθαρρηκότες, καὶ τῷ ἐντεῦθεν δελεάσματι τῶν ἀκροωμένων, καὶ ταύ Fuit hic Metochita unus ex illis, per quos facta est unio Græcorum cum Latinis, sub Gregorio X serioque consensit in Latinorum dogma de processione Spiritus sancti ex Filio, quod perinde sit atque per Filiam, ut inde sibi conflata gentil:um suðrum invidia, carceres ab illis perpessus sit ac pœnas alias: in quibus scripsit libros quinque qui exstant eo argumento, plane eruditos, ut nihil hactenus existimem prodiisse in eo genere illis æquale. Urget præcipue traditionem, et ut olim Romana Ecclesia eam proftens fidem, nullam a Græcis ejus gnaris sit passa calumniam ante Photium, subindeque Michaelen Cerularium: quietis utriusque Ecclesiæ rebus, quod ad eum articulum spectat. Gravissime item Græcorum schismaticorum solutionem confulat, qua se Patruin loca eludere existimant, ut dicatur Spiritus sanctus esse a Filio vel per Filium, ratione tantum effectus temporalis, sive donationis Præfata vero depravatione freti, ac quibus inde auditores capiunt illecebris, hanc quoque reliquis et manifestationis; non item ratione substantiæ ac existentia: τῆς ὑπάρξεως λόγῳ· quibus confectis, res plane confecta sit. Locus quem depravatum indicat, ac multis vexat in iis quæ præcedunt istud excerptum nostrun, Gregorii Theologi est oral. 24, ubi habetur, Omnia, quae sunt Patris, etiam esse Filii, πλὴν τῆς αἰτίας, excepta ratione cause: quomodo etiamnum edita habent. Contendit ille probatos codices habere, πλὴν τῆς ἀγεννησίας· quam lectionem ex aliis confirmat, quibus ille ubique thy ἀγεννησίαν excipit; nunquam τὴν αἰτίαν. Sed ex editis habetur, Anglicanuin unum codicem ac quosdam Vaticanos habere ἀγεννησίαν. Valde placet quam solutionem ex propriis adhibet, cum silentii plurium Patrum, tum diversi modi loquendi in Patre et Filio, in subjecta materia processionis Spiritus sancti: ut nimirum peculiare aliquid Patri voluerint indicare, ac qualè ab ipso Domino iptel-

adlegerunt, eam tantum partem ex toto illius, vere την δὴ ταῖς λοιπαῖς συγκατέλεξαν· ἐκείνου δὲ δρατο pro nominis ratione Maximni gloria confessionis, testimonio arripientes qua is, epistola ad Marinum Cypri presbyterum de Romanis ait: Ex quibus haud se Filium Spiritus causam facere ostenderunt. Unam quippe Filii ac Spiritus, Patrem causam noveruut. Cæterum intelligentes, in quibus se his particularibus jactant, quantum opis ex integro hoc loco accessurum esset ad Ecclesiarum Dei depellendum dissidium, haud quidem tomo ac libello inserere voluerunt, temere vero proferentes, in iis gloriantur. Sane, tametsi aliis nostris libris integrum hoc testimonium insertum edidimus, haud abs re tamen videatur hic quoque exarare, ita babens ad verbum. τόμενοι μέρους ῥήσεως ὅλης, τοῦ τὴν ὁμολογίαν φεμωνύμως μεγίστου Μαξίμου, φάσκοντος ἐν ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Μαρίνον πρεσβύτερον Κύπρου περὶ τῶν Ῥωμαίων· ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦν. της τοῦ Πνεύματος σφᾶς αὐτοὺς ἀπέδειξαν. Μίαν γὰρ ίσασιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, τὸν Πατέρα, αἰτίαν. Καὶ συνορῶντες ἐν οἷς τοῖσδε μερικοῖς μετ γαλοῤῥημονοῦσιν, ὅσοι ἐξ ἁπάσης ταύτης περικοπῆς ὁ συνασπισμός, πρὸς ἀποῤῥάπισιν τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ διαστάσεως· ἐνθεῖναι μέντοι τῷ τόμῳ του τον οὐκ ἠβουλήθησαν. Αλλως δὲ προβαλλόμενο: κομπάζουσιν ἐπ' αὐτοῖς. Ετέροις μὲν οὖν τῶν ἡμε τέρων λόγων τὴν ῥῆσιν τήνδε πᾶσαν εγκαταστρώ σαντας, οὐκ ἀπεικὸς ἐγχαράξαι κἀνταῦθα, οὕτως ἔχουσαν κατὰ λέξεως. Sanctissimi papæ, qui nunc est, synodalium, non tot capita, quot vos scripsistis, regiæ urbis incole notarunt; sed duo tantum: quorum alterum ad divina spectat; quod, inquiunt, dixerit, Spiritum sanctum etiam ex Filio procedere: alterum vero ad Incarnationem; quod scripserit, Dominum ut hominem esse absque peccato originali. Ac in primo quidem consonas Putrum Latinorum protulerunt scntentias: nec non Cyrilli Alexandrini ex sacris ejus Commentaris in sanctum evangelistam Joannem: per quas, haud se ii, Filium causam Spiritus asserere mon. strarunt. Unum enim Filii ac Spiritus, Patrem causam noverunt; illius quidem, secundum generationem; hujus autem, secundum processionem: se! significare, quod per illum prodeat: eaque ratione ostendere ejusdem essentiæ nulla cum varietate communionem. Quod autem spectat ad secundum, nul tam prorsus necessariam habent defensionem. Quæ enim hac parte dubitatio, tametsi arbitrentur pro sua morositate qui occasiones quærunt, nihilominus tamen sinistram omnem amoliti sunt suspicionem, dicentes, nec in animo habere peccatum, quo primum Adam videtur laborasse, nec quæ ex illo per corpus procedit, vitiosam actionem ac operationem. Hæc quidem ipsi, pro quibus nihil e ratione fuerant in crimen vocati. Illi autem, pro quibus jure admodum, nullam hactenus defensionem protulerunt: uti neque ab ipsis perperam inducta, eliminarunt. Obsecravi autem Romanos juxta vestram admonitionem, ut ad p adversariorum cavendas surreptiones, sua ipsi interlexissent indicatum, cum et ipse se ipsum silens, unum Patrem nominat, a quo Spiritus procedat, παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον: nempe fentalemn ipsam rationem ac primam, atque ut ipse auctor diceretur ac causa absolute; sive ut Latinæ lubentius aures audiunt, principium, a quo Filius, id ipsum accepisset, ac cum quo illud haberet cominu.ie, ob summam naturæ conjunctionem in utroque. Ut eo genio eaque theologia, quos modernos syministas theologastros Maximi scholiorum in Dionysium interpretes, opusculo anno superiori edito, perstrinxi, Maximi phrasim ac modum loquendi attendissent, haud sibi ac catholicae Ecclesiæ, a silentio ilo ita sanctis consueto, strenuum adeo pugilem alversarium ac hostem objecissent, nec adversariorum ac Τῶν τοῦ νῦν ἁγιωτάτου πάππα συνοδικῶν οὐκ ἐν τοσούτοις ὅσοις ὑμεῖς γεγράφατε κεφαλαίοις, οἱ τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων ἐπελάβοντο· δυσί δὲ μόνοις, ὧν τὸ μὲν ὑπάρχει περὶ θεολογίας ὅτι τε, φασὶν, εἶπεν ἐκπορεύεσθαι κὰκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὸ δὲ ἄλλο περὶ τῆς θείας σαρκώσεως· ὅτι περ γέγραφε, δίχα τὸν Κύριον εἶναι τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας ὡς ἄν θρωπον. Καὶ τῷ μὲν πρώτῳ συμφώνους παρήγα τον χρήσεις τῶν Ῥωμαίων Πατέρων· εἴ γε μήν καὶ Κύριλλον 'Αλεξανδρείας, ἐκ τῆς πονηθείσης αὐτῷ εἰς τὸν εὐαγγελιστὴν τὸν ἅγιον Ἰωάννην ἱερᾶς πραγματείας· ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας τοῦ Πνεύματος σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπέδει ξαν. Μίαν γὰρ ἴσασιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, τὸν Πατέρα, αἰτίαν· τοῦ μὲν, κατὰ τὴν γέννησιν, τοῦ δὲ, κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν· ἀλλ᾽ ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ προτένοι δηλώσωσι· καὶ ταύτῃ τὸ συναφὲς τῆς οὐσίας καὶ ἀπαράλλακτον παραστήσωσι. Τῷ δὲ δευτέρῳ μηδεμιᾶς χρήζουσι τὸ παράπαν ἀπολο γίας. Ποία γὰρ ἐν τούτῳ διαμφισβήτησις, εἰ καὶ τοῖς προφασιζομένοις νομίζεται διὰ τὸ δύστρο πον, "Ομως δ' οὖν ἐξεδυσώπησαν εἰπόντες, μήτε τὴν κατὰ νοῦν ἔχειν ἁμαρτίαν, καθ' ἣν πρωτοπαθήσας φαίνεται πως ὁ ᾿Αδάμ, μήτε τὴν ἐκ ταύτης προϊοῦσαν διὰ σώματος πρᾶξιν τοῦ κακοῦ καὶ ἐνέργειαν. Οὗτοι μὲν οὖν ταῦτα περί ὧν οὐκ εὐλόγως ἀνεκλήθησαν· ἐκεῖνοι δέ, περὶ ὧν καὶ μάλα δικαίως, οὐδεμίαν μέχρι καὶ νῦν πεποίηνται τὴν ἀπολογίαν· ὅτι μηδὲ τῶν παρει schismaticorum castra tanto duce auxissent, cum quo, ac occasione eadem omni se fere sanctorum præsidio nudandos scirent, qui et ipsi eodem modo loquantur. Sane Romana ipsa Ecclesia, sanctum illibatumque per multa sæcula voluit, ea simplicitate acceptum ab apostolis, ac postmodum Nicæna synodo, Symbolum, donec tandem probabilį ratione nota, et ut præcipue morem gereret Gallis nostris ac Occiduis, qui ita olim explicatam fidei confessionem ab ea accepissent, in illud velut additamentum consensit, Christophoro papa, ac Carolo Gallorum rege, ut Græci produnt, quorum verba refert Baronius, exstantque Græca in regis Christanissimi bibliotheca.

FRAGMENTA. αχθέντων ὑπ' αὐτῶν ἐκβολήν. Μεθερμηνεύειν prelarentur. Verum cum ea scribendi consuetudo δὲ τὰ οἰκεῖα, τοῦ τὰς ὑποκλοπὰς χάριν διαφυ γεῖν τῶν ὑποπιπτόντων, κατὰ τὴν ὑμετέραν κέ λευσιν παρεκάλεσα τοὺς Ρωμαίους· πλὴν ἔθους κεκρατηκότος οὕτω ποιεῖν καὶ στέλλειν, οὐκ οἶδα τυχὸν εἰ πεισθεῖεν. "Αλλως τε καὶ τοῦ μὴ οὕτως δύνασθαι διακριβοῦν ἐν ἄλλῃ λέξει τε καὶ φωνῇ τὸν ἑαυτῶν νοῦν, ὥσπερ ἐν τῇ ἰδίᾳ καὶ ἡμᾶς τὸν ἡμέτερον. Γενήσεται δὲ πάντως αὐτοῖς, πεῖραν τὴν ἐπήρειαν μαθοῦσι, καὶ ἡ περὶ τούτων φροντίς. apud eos obtineat, haud scio forte gesturos morem. Accedit et illud, quod non ita promptum sit alienis vocibus ac lingua suam mentem exprimere, uti propria ac nasiva; quemadmodum etiam ipsi nostram facilius exprimimus in nostra. Plane vero erunt illis hæc curæ, cum improbitatem experti didicerint. θρεψαμένῃ· καθάπερ οὖν καὶ ἡμᾶς ἐν τῇ καθ' Hinc itaque motæ quæstionis momenta discer mentibus intelligere liceat de illis in theologia locutionibus, ea Filio, perque Filium; de causa: de solo, quod idem est ac sola causa; utque ex his terpretum sententia clareat. Illi vero, cum hæc invicem contraria ostendunt, tum postremis destrui priora acerrime contendunt. Ac primum quidem ut universim dicamus, quænam hic a beato viro productorum ratio? Quænam corum justificatio: qui primi conflarunt schisma, quique nunc auxerunt, sicque augent quotidie, ut ne vel schisma fere videatur quod induxerunt, sed magis verborum pugna quibusdam admista atrocibus injuriis, qualis etiam inter cognatos ac fratres solet contingere, operumque omnino consortia, ad usque etiam sacerdotalia sequitur: ac liquet, ut quis vera inquisitione velit perspicere. Quænam vel specie tenus congrua ratio ex jam propositis? Post tot pietatis ergo certamina luctasque, ac migrationem ad Deum Maximi illius divino sensu viri, pereffluxerat annus tricesimus, cum œcumenica sexta synodus ejus slabiliendi dogmatis causa conflata est, quod ille strenue defenderat: postque eam, septima ac postrema, idque cum ab illius pro nominis ratione vere maximi Patris diebus, annorum centena duo pene decursa essent, imperatrice Irene; inter nimirum duas illas praefalas synodos: cumque Ecclesiae Romana continua serie ac successione pontifices, pro more bactenus hodieque apud eos obtinente, in iis quas ederent professionibus, perinde Constantinopoli agentibus, atque ubique gentium scriberent, ac sicut expositum est, fidem suam ac professionem declararent, nullam prorsus contradictionem apparet Εξὸν τοίνυν ἐντεῦθεν τους διειλημμένους τὰ τῆς σφῶν καθ' ὧν ἡ κίνησις πραγματείας ὅπως ἔχει κατανοῆσαι, περὶ τῆς ἐξ Υἱοῦ, δι' Υἱοῦ τε θεολογίας· περὶ τῆς αἰτίας, περὶ τοῦ μόνος, ὅ ταυτὸν τῇ μιᾷ, περὶ τοῦ ὅπως κἀκ τῶνδε τοῖς θεοφάντορσιν ἡ quoque concors ac nihil adversans diviuorum inσύμφωνος ἀπαστράπτει καὶ μὴ ἐναντιουμένη διάνοια. Οἱ δὲ καὶ ταῦτα πρὸς ἄλληλα τῶν ἀντικειμέ νων δεικνύουσι, καὶ τὰ δεύτερα τῶν προτέρων ἀναιρετικά σφοδροτάτως παραδιδόασι. Καὶ πρῶτα μὲν ὡς καθόλου φαίημεν, τίς ἡ ἐκ τῶν προτεθέντων ἐνταῦθα πρὸς τοῦ μάκαρος σύστασις; Τίς ἡ δικαίο ωσις τῶν πρώτως έργασαμένων τὸ σχίσμα, καὶ τῶν νῦν αὐξησάντων, καὶ καθεκάστην αὐξανόντων, ἐς τοσοῦτον, ὡς μὴ τὸ ἀπ᾿ ἐκείνων λογίζεσθαι σχίσμα σχεδόν, ἀλλ' ἡ λογομαχίαν μετά τινων ὕβρεων, ὁποία καὶ αὐτοῖς τοῖς ἐξ αἵματος ὁμογνίοις είωθε γίνεσθαι· κοινωνίαις δὲ στοιχεῖν ταῖς ἐξ ἔργων εἰς ἅπαν, καὶ μέχρις αὐτῶν ἱερατικῶν, ὁ δῆλον εἰ μετ' ἀληθοῦς ἐξετάσεως κατιδεῖν βουληθείη τις. Ποία τις ἡ εὐλογοφανὴς αἰτία ἐξ ὧν παρεθήκαμεν; Μετὰ τοὺς G ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας, καὶ τὰ παλαίσματα, καὶ τὴν πρὸς Θεὸν ἐκδημίαν Μαξίμου τοῦ οὐρανόφρονος, χρόνος παρεῤῥύη τριακοστός, καὶ ἡ ἐν συνόδοις οι κουμενικαῖς ἔκτη συνεκροτήθη τὸν ἀριθμὸν, ὑπὲρ οὗ δόγματος οὗτος ἐνδρίσατο· μεθ᾿ ἣν ἡ ἑβδόμη καὶ τελευταία, καὶ χρόνων παρωχηκότων ἐξ ἡμερῶν τοῦ φερωνύμως μεγίστου τούτου Πατρός, διπλής έκαν τοντάδος ἐπὶ πολὺ τῇ ποσότητι προηκόντων, Εἰρήνης ἐπικρατούσης, διὰ μέσων τῶν δηλωθεισῶν ἀμ φοτέρων συνόδων· τῶν τε κατὰ διαδοχὰς τῆς Ῥω μαίων Ἐκκλησίας προεδρευσάντων. ἐν ταῖς σφῶν ἀναῤῥήσεσι κατὰ τὸ κρατῆσαν ἕως καὶ νῦν ἔθος ἐπισ στελλόντων ὡς ἀπανταχοῦ, κάν τοῖς ὧδε τηνικαῦτα, καὶ διατρανούντων ὡς ἐξετέθη τὰ περὶ πίστεως, καὶ τῆς ἰδίας ἀναγορεύσεως οὐδεμία τις ἀντιλογία τὸ exstitisse: nullam, quod ad dogna ac fidei doctri παράπαν ὀπτάνεται γεγονυία· οὐ κίνησις οιαδηποτο οὖν ἐπὶ δόγματι τοσούτου δεικνυμένου τοῦ καιρικοῦ διαστήματος, μέχρι πατριαρχείας τῆς τοῦ Φωτίου - καὶ τούτου τὰ τῆς διαμάχης κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον, ὡς οὐ κατὰ ζῆλον θεῖον, ἀλλὰ κατ᾽ ἔφεσιν φιλο αρχίας, μεγάλης ἀδικίας ἀποτελεστικὴν, ἡ συνθεῖ σά μοι βίβλος, ὡς καὶ τὰ λοιπὰ, τοῦδε τοῦ μέρους παρίστησι. Καὶ πόθεν ὁ ἑδρασμός; Πόθεν τὸ ἀσφα λὲς τῆς ἐπιχειρήσεως τῶν στερξάντων κατὰ τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν διαστάσεως, καὶ δίχα τοῦ τοιῶσδε δραματουργῆσαι ταῦτα τὸν Φώτιον, τῶν ἐγκλημάτων Ο προτίθησιν οὗτος, καὶ πρὸ τῶν τηλίκων ἑκατέρων συνόδων, καὶ σφῶν διὰ μέσου, καὶ μετ' αὐτος, Ρωμαίοις κηρυττομένων τρανότατα; Καὶ ταῦτα μὲν nam spectat, notam quaestionem, longo adeo intere currente temporis spatio, ad usque Photium patriarcham. Ut autein ejus contentio, quod plane ipsum liquet, non ex sacro zelo, sed ex dominandi appetitu magnæ illo parente iujuriæ, oriretur, tum ostendit, quem composui, liber; tum quae hujusce partis sunt reliqua. Undenam vero firma ratio? Quidnam eorum aggressione tutum, qui Ecclesiarum fovent dissidium, excepto etiam ut ne sic quidem Photii illa fabula habeat; cum quæ ille crimini objicit, aute ambas tantas illas pariter synolog, intermedioque tempore, ac post eas clarissime Romani prædicarent ac profiterentur? Et hæc quidem universim ac compendio ad eos, qui divini inter-

! pretis Maximi sententiam proferunt tanquam nobis καθόλου, καὶ κατ' ἐπιτομὴν πρὸς τοὺς τὰ τοῦ θεο φάντορος Μαξίμου προτεινομένους ὡς καθ' ἡμῶν. adversantem. ' Πρὸς δὲ τὸ, οὐκ αἰτίαν, καὶ μίαν αἰτίαν τὸ προς βαλλόμενον ὡς ἀκαταγώνιστον, ἰδίᾳ φαμὲν σφίσι τὸ περισπούδαστον· τὸ, μήτ' ἐξ Υἱοῦ, μήτε δεικνύναι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ λόγον ὑπάρξεως, ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτῆς ἀναιρετικὴν κατ' αὐτοὺς χορη γίαν, δόσιν τε καὶ φανέρωσιν. "Οθεν καὶ τὸ μόνος αἴτιος πρὸς ἀποσόβησιν ἀποφαίνονται παραδεδόσθαι τοῦ τὸ διάφορον αἴτιον σημαίνειν τὸ προβολεύς, ἐν οἷς διὰ λόγου τεθεολόγηται· καὶ τὸ μόνην πηγήν, πρός ἀνασκευὴν τοῦ τὸ ἐκπορεῦσθαι τὸν διάφορον τρόπου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως παριστάνειν, ἐν οἷς δι' Υἱοῦ καταγγέλλεται καθὼς ἡ θεσμοθεσία διαρρήδην διαλαμβάνει τοῦ κώδικος. Κανταῦθα παραπλησίως ἡ αὐτή περισπέρχεια, δι᾿ ἑνὸς ἀναστρέψαι τὸ ἕτερον· διὰ τῶν δευτέρων τὰ πρότερα· διὰ τοῦ μίαν αἰτίαν, τὸ ἐξ Υἱοῦ, ὅπερ ὁ θεῖος ὧδε μυσταγωγός, καθά Ρωμαίοις ἐστὶν ἐκφωνούμενον, μηδὲν διαφέρειν τοῦ δι' Υἱοῦ τίθησιν εἰς ἀπόλογον. Ο γοῦν ἐν ἐκείνοις ἔλεγχο; καὶ τούτοις ἁρμοδιώτατος differre, quod est per Filium, defensionis loco poquam maxime congruit. Quod vero ad illud spectat, ut non causam ас unam dicat causan, objiciuntque ut ineluctabile, peculiariter respondemus, quod ipsi gratissimum, habeant; nimirum, neque ex Filio significare esse Spiritum sanctum, neque per Filium, quod ad exsistendi rationem attinet: sed quod ad rationem, eorum sententia, illius peremptricem; nempe subministrationis, dationis ac manifestationis. Quam. obrem etiam illud, solus causa, traditum asserunt ad excludendum, ut productor causam diversam significare intelligatur, qua per Verbum divina productio fieri explicatur: illudque, solum fontem, ad illud confutandum, ut procedere, diversum modum exsistendi Spiritus denotet, qua per Filium perlibetur, quemadmodum palam codicis ratio compreþendit. Simili vero hic ratione, sus déque omnia funt, ut unum alterum evertat; ac secundis priora destruantur: nimirum, per unam causam, quod est ex Filio; quod divinus hic doctor, qua ratione Romani illud profitentur ac efferunt, nihil ab eo nit. Quæ ergo in illis confutatio, in istis quoque Quamobrem etiam iterum dicimus, ca ratione quæ proprie Patri definita est, nec ullo modo inest Filio; non qua in ambobus intelligitur hoc, quod est declarari, ac annuntiari; non dici Filium absolute causam; Patremque unam ac solam causam dici, ex Patrum nobis affulgere theologia. Quia ergo universa quæ insunt Filio, ac quæcunque a Filio, ac per Filium discimus esse; quin et ipse quem proprium de ipso et per ipsum, Spiritum docent, ex Patre sunt, tanquam ex radice, ac prima causa, minimeque per eum modum sunt ex Filio; quod is non sit radix nec causa omnino prima, sed illa proprie ac seorsim exsistat Pater, in quo etiam ¡nest radicis ratio, id totum complectens quod est rationis causæ, quod spectat ad primalitatem; ut et Filius, qui suam inde inesse processionem glo. rietur, quidquid est, co referat: juxta hæc utique, apte congrueque mystes ille maximus juxta nominis notionem, Filium docuit non dici causam; ac reliqui divini doctores crebro in Patrem causam referunt: non eo, ut ex Filio ac per Filium Spiritus sancti divinam processionem tollunt: perspicue enim hoc loco, veræ sapientiæ plenus hic ex utroque illum prædicat, ac dilucide Romanis patrocinatur, juxta quod corum mentem exponit. Palam quoque, nihil ea differre, et Filio, et per Filium; uti nec procedere, ac prodire, ostendit: siquidem ejus ea verba sunt: Dicere per Filium, quibus dixit ex Filio; ac prodire, quibus dixit procedere: Sed, inquit, ut per eum prodire significent. Alio quoque loĉo dicit: Spiritus sanctus qui ex Patre per Filium, qui genitus est, ineffubili ratione procedit. Quocirca propria ratio est juxta quam Filius non est causa: rursumque propria, juxta quam Spiritus sanctus est ex utroque, hoc est, ex Patre per Filium longeque abest a recto sensy, ut alterum al- Διὸ καὶ πάλιν λέγομεν ὡς κατ' ἐκεῖνον ἄρα τὸν λόγον, ὃς ἰδίως ἀφώρισται τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ πρόσ εστιν οὐδαμῶς, καὶ οὐ δήπου καθ᾽ ἂν ἀμφοῖν ἐνθεω ρεῖται τὸ τραγοῦσθαι καὶ διαγγέλλεσθαι, καθαρῶς οὐκ αἰτίαν λέγεσθαι τὸν Υἱόν· καὶ τὸν Πατέρα μίαν αἰτίαν ἐκ τῆς τῶν Πατέρων θεολογικῆς διδασκαλίας ἑναπαστράπτεται. Τοιγαροῦν ἐπεὶ πάντα τῷ Υἱῷ προϊόντα, καὶ πάνθ᾽ ὅτα παρὰ Υἱοῦ καὶ δι' Υἱ μυσταγωγεῖται· καὶ αὐτὸ τὸ παρ' αὐτοῦ καὶ δι' αὐτ τοῦ δογματιζόμενον ἴδιον Πνεῦμα, ὡς ἀπὸ ρίζης, ὡς ἀπὸ πρώτης αἰτίας εἰσὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἥκιστα τοιουτοτρόπως ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ὅτι μὴ ῥίζα, μηδὲ ἀρ χικὴν αἴτιον· ἀλλ᾿ ἰδία καὶ ἀποκεκληρωμένως ταῦθ' ὁ Πατήρ, ἐφ᾽ ᾧ καὶ τῆς ῥίζης τὸ πᾶν τῆς αἰτίας ἐχούσης κατὰ ἀρχικὸν, ὡς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν οἰκείαν εἰς τὸ εἶναι πρόοδον ἐκεῖθεν αὐχοῦντος, πᾶν ἐκεῖτε τὸ κατ' αὐτὸν ἀνάγεσθαι· κατὰ ταῦτα προσφυῶς ἄρα καὶ ἀρμοζόντως ὁ κατὰ φερωνυμίαν μέγιστος μυστιπόλος μὴ λέγεσθαι τὸν Υἱὸν αἰτίαν ἐδίδαξε καὶ οἱ λοιποὶ θεηγόροι ταύτην εἰς τὸν Πατέρα συχνῶς ἀναφέρουσιν· οὐκ εἰς ἀφαίρεσιν ἢ ἀλλοίωσιν τοῦ ἐξ γιοῦ καὶ δι' Υἱοῦ θεολογεῖσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐξ ἀμφοῖν γὰρ αὐτὴ διαφανῶς ἐνθάδε τῆς ὄντως σου φίας πεπληρωμένος οὗτος Πατὴρ κηρύττει· καὶ διαῤῥήδην ὑπερηγορῶν Ῥωμαίοις, καθὼς σφίσι τρανούμενον ἐγκαταστρωννύει καὶ τὸ ἀδιάφορον τοῦ ἐξ γιοῦ πρὸς τὸ δι' Υἱοῦ, τοῦ τ᾽ ἐκπορεύεσθαι προς τὸ προϊέναι δείκνυσιν ἐναργῶς· εἴπερ αὐτοῦ, τὸ φάσκειν δι' Υἱοῦ οἷς εἴρηκεν ἐξ Υἱοῦ καὶ προϊέναι οἷς εἴρηκεν εκπορεύεται, λέγων· ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ προϊέναι δηλώσωσι. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις· τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκ τοῦ Πατρὸς δι Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστως ἐκπορευόμενον. Οθεν ἴδιος ὁ λόγος καθ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς οὐκ αἰτία· καὶ ἴδιος καθ᾿ ὃν ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα· ήγουν ἐκ Πα τρὸς δι' Υἱοῦ· καὶ πίῤῥω τῆς ὀρθῆς διανοίας

ἑτέρου τὸ ἕτερον ἀνατρέπειν· καὶ τοὺς εἰσάγειν ἐναντιόφρονας· καὶ τὸ μεῖζον, τούς. FRAGMENTA, Θεόφρονας tero destruas, divinoque sensu Patres, invicem πρὸς ἑαυ contraria sentientes inducas, quodque majus sit, sibi ipsis adversos. ΕΚ ΤΩΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΛΟΓΟΥ Ε'. EJUSDEM EX LIBRO V DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI. Quod neque propter sententiam, neque propter additionem natum sit Ecclesiarum dissiatum. (Apud Allatium De purgatorio, p. 668.) Πρὸς ταῦτα μὲν οὖν ἀντιπαραθήσουσιν οἱ τὰ τῆς ἐπιστολῆς πεφθακότες, εἰδέναι, ἢ καὶ διελθεῖν οἱ σπουδήν ποιησάμενοι, τὸ τὴν ἐκθέμενον ἐν αὐτοῖς τὴν προσθήκην καθορᾶσθαι κακίζοντα. Γνοίη δ' ἂν ὁ μὴ παροδικῶς, ἀλλ' ἐπεσκεμμένως καὶ τὸ σύμπαν ἀπροσπαθῶς διελθὼν τὰ τοιαῦτα, καθὸ προσθήκην ἐν τῷ Συμβόλῳ, οὐχ ὡς τὸ τῆς εὐσεβείας λυμαινομένην καθαρὸν ἀπωθούμενον. Καίτοι ταῦτα πρὸς τὰ πραχθέντα μοι προσεχῶς, ἢ καὶ πρὸς ὅλον γραφῆς μοι τὸ σκοπιμώτατον· εἴπερ ὁ εἰρημένος ἐν αὐτῇ τῇ ἐπιστολῇ φάσκει διαπορούμενος, ὅπως, καὶ δι᾿ ἣν τὴν αἰτίαν ἡ ἀναφορὰ τοῦ ὀνόματος ἐξεκόπη τοῦ πάππα, καὶ ἀγνοεῖν διατείνεται. Εἰ γὰρ ὡς ἡ Κυπρίου τομο γραφία, ταληθές δ᾽ εἰπεῖν ἀνομογραφία, περὶ τῆς προς θήκης φησί, πέρα ταύτην ἀσεβείας ἀποκαλοῦσα, καὶ ὡς οἱ λοιποὶ νῦν τούτου σύμφρονες ἀποφαίνονται, κἀκεῖνος ἐφρόνει, πῶς ἂν διηπορεῖτο, καὶ μὴ ἔχειν γνῶναι τὴν αἰτίαν ἔλεγε τῆς ἐκκοπῆς τοῦ ῥηθέντος ὀνόματος; Πῶς δ᾽ ἂν πάλιν καὶ μᾶλλον οὕτω κατ' έπος διήγγελλεν, 'Αγαπητὸν εἰ παρ' αὐτοῖς τὸ θεῖον ὀρθοτομεῖται, δηλονότι Ῥωμαίοις, καὶ κατὰ τὸν τῆς ἀληθείας λό. γον ὁμοφρόνως ἡμῖν ὑμνολογεῖται καὶ δοξάζεται; Καὶ αὖθις· Καλὸν γὰρ πρὸς τὸ καλοθελὲς ὁρῶντας ἡμᾶς, ἔνθα μὴ Θεὸς, ἢ πίστις τὸ κινδυνευόμενον, νεύειν ἀεὶ πρὸς τὸ εἰρηνικόν τε καὶ φιλάδελφον. "Οτι δέ τινες καὶ αὐτῶν τῶν τὸ σχίσμα πρὸ ἡμῶν κρασυνάντων ἐν μόνῳ τῷ Συμβόλῳ κατηγοροῦντες τὴν προσθήκην ὀπτάνονται, μέρεσι δ' ἐν ἑτέροις οὐτοπω τοῦν, ζητησάτωσαν οἱ τούτοις ἕπεσθαι θρασυνόμενοι, καὶ τὸν τῆς ἀρχιεπισκοπής προεδρεύσαντα Βουλγαρίας, καὶ λόγοις περικλεῆ, τὴν κλησίν τε Θεοφύλακτον, εὑρήσουσιν ἔνθα καὶ λέλεκται μόνον, τὴν ἐκφώνησιν ταύ της ἀπαναινόμενον, ἀλλαχοῦ δὲ γραφαῖς ἐν ἁπάσαις, ἐν ὁμιλίαις, ἐν διαλέξεσι, ἐκφωνείσθαι διδόντα, καὶ παῤῥησία κηρύττεσθαι. Καὶ δῆλον ὡς οὐκ ἂν ὁ τοιοῦ τος οὕτως ἐμφανῶς ἐγνωμάτευεν, εἰ τὸ τῆς θεολογίας εἰλικρινὲς ἐντεῦθεν ᾔδει παραβλαπτόμενον. Ο μέντοι τῆς ᾿Αντιόχου τὴν τῆς προσθήκης αναγόρευσιν, hæc quidem contra opponent, qui epistolam callent, aut integre percurrere, et qui studium posuere suum ad probandum, illius auctorem videri, additionem similein accusare. Sed plane intelliget, qui non aliud intendens, sed meditate rem consilerans, et quod caput rerum fuerit, nullo animi affectu implicitus, epistolae verba legerit, eumdem additionem uti in Symbolo factam, et non uti puritatem pietatis inquinautem reprobasse. Et hæc, quæ coutinuate exsecutus sum, ad scriptionis meæ, potissimum scopum faciant: si jam dictus in laudata epistola hæsitans asserit, quomodo, et quam ob causam commeïnoratio nominis papæ cessaverit; contenditque se id nescire. Etenim si, ut tomus, sive verius dixeris, ventus a Cyprio scriptus, de additione verba facit, omnis impietatis complementum eam vocans, et uti reliqui nunc illi addictissimi contendunt, in hanc ille sententiam propendisset, qua ratione dubitasset, asservisselque, se nondum capere posse nominis abscissionis causam? quomodo item, et maximopere adhortabatur his ipsis verbis, Sufficit si apud eos, Romanos nempe, res divina recte pertraciatur, et ut veritas postulat, eodem sensu, quo et apud nos id peragitur, laudatur et glorificatur? Et rursus, Bonum enim est, nos ad æquitatem inclinatos, ubi vel Deus ipse, vel fides in periculo non vertitur, semper et ad pacem, et ad fratrum amorem voluntatis inclinatione propendere. Cum vero nonnulli ex iis qui ante nos dissidium constabiliverunt, in solo Symbolo additionem improbasse visi sunt, rebus vero in aliis nequaquam, perquiraut, qui similia sequi audacter præsumunt, eum, qui archiepiscopatui Bulgariæ præfuit, virum disertum ac eloquentem, illi nomen Theophylacto fuit, næ eum invenient tantummodo, in quo dictum est, illius enuntiationem improbasse: in aliis vero scriptionibus scilicet omnibus, colloquiis, dissertationi, bus pronuntiart, et palam et libere coram omnibus

predicari concedere. Et manifestum est, eum non εἰ καὶ κακίζων ἐν τῷ θείῳ Συμβόλῳ φαίνεται, καὶ Ρωμαίων καθαπτόμενος ἐπ' αὐτῇ, καὶ τὴν τοῦ εἰ κότος ἔκπτωσιν αὐτοῖς ἐπιφέρων, καὶ τοιαῦτα παρόμοια παρενείρων, ἀλλ᾽ οὖν μὴ Θεὸν ἢ πίστιν ἐντεῦ θεν εἶναι τὸ κινδυνευόμενον εὖ εἰδὼς, ὡς αὐτὸς διαβεβαιοῦται φθεγγόμενος, καὶ ταύτης οὕτω κηρυττο μένης, νεύειν τοὺς ἐνταῦθα πρὸς τὸ εἰρηνικὴν καὶ φιλάδελφον εἰσηγεῖται. Καὶ λόγοις ἱκετικοῖς, καὶ παρακλήσεσιν ὑπερβαλλούσαις τὸν Κωνσταντινουπό λεως ἐπείγεται μεταθείναι πρὸς τὸ τῆς ὁμονοίας και λόν. Οθεν καὶ παρατίθησιν εἰς παράδειγμα τὸ ἐν τῇ εὐαγεστάτῃ μονῇ τοῦ Στουδίου τηνικαῦτα τελούμε νον ἀνακόλουθον τῇ ἐκκλησιαστικῇ παραδόσει· τὸ τοὺς διακόνους ζώννυσθαι, καὶ μὴ δυνηθὲν ἐκκοπήναι τοῖς πολλὰ κοπιάσασι καὶ μοχθήσασι τοῦ μὴ δυνατὸν ἀποστῆσαι Ῥωμαίους τοῦ κεκρατηκότος ἔθους, οὕτω γράφειν τε καὶ κηρύττειν, λέγων, Ε' περιγενέσθαι τῶν τελούντων ὑφ᾽ ἡμᾶς οὐ δυνάμεθα, πῶς ἐκείνους τῶν ἰδίων ἐθίμων ἐκστῆσαι δυνησόμεθα; "Ετι γε μὴν ἐπιμέμφεται πρὸς τῶνδε πλείστα τοῦ τοιούτου Κωνσταντινουπόλεως χαρτοφύλακος, ὡς ἐν τοῖς πρὸς αὐτὸν τοῦ ἰδίου πατριάρχου γράμμασι γεγραφότι πάλαι τοῦ πάππα τῆς ἀναφορᾶς τοῦ ὀνό ματος ἀπὸ τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς ἕκτης συνόδου γενέσθαι τὴν ἐκκοπήν. Καὶ τοῦτον ἐνειδίσας, ὡς τῆς Ἑλληνικῆς σοφίας ἐπιμελούμενον, ἀμελῶς περὶ τὰ ἐκκλησιαστικὰ διακεῖσθαι, πιστούται μάρ τυρα διδοὺς ἑαυτὸν ἁπαράγραπτον ἐν τῇ βασιλίδι τῶν πόλεων πρὸ χρόνων πέντε καὶ τεσσαράκοντα τὸν Ῥώμης ἐν τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις μετὰ τῶν ἄλλων πατριαρχῶν ἀναφέρεσθαι. Ο γοῦν εἰδὼς τὰ τοῦ μετ γάλου Μαξίμου καὶ τῷ να περιφέρων, ενάγει γὰρ καὶ πάλιν ἡμᾶς εἰς τὴν τούτου μνήμην ἡ τῶν λεγομένων ἀνάγκη, καὶ τὰ τοῦ δηλωθένος Αντιο χείας ἐπελθὼν ἐσκεμμένως, ἐκείνου μὲν τὴν εἰς τὸ δόγμα καθαρῶς ὑπερηγορίαν ἀναλογήσεται, καὶ τὰς αἰτίας ἐξ ὧν φησιν ἐκεῖνος τῶν διακενής τότε ζητούντων ἐπιλαβέσθαι, τούτου δὲ λόγους τοὺς ἐν ἐπιστολῇ πρὸς τοὺς εἰργασμένους τὸ ῥῆγμα, τὴν προσ θήκην μὲν ἐν τῷ Συμβόλῳ κακίζοντας, και τινα καθαπτόμενα Ρωμαίων εἰς βαρβαρότητα δῆθεν, καὶ γνώσεως ὑστέρησιν, ἐπὶ θεραπείᾳ προδήλῳ τῶν πρὸς οὓς τὰ τοιαῦτα συνείροντας· ὡς δὲ μὴ Θεόν, μὴ πίστιν εἶναι τὸ κινδυνευόμενον δι' αὐτὴν διαγγελλομένην τοῖς διαγγέλλουσι, τὰ τῆς ὁμονοίας στέργειν, καὶ μὴ ἀπωθεῖσθαι τὸ δυσωπητικὸν εἰσάγοντας ἀνα υπέρβλητον. Εἶτα καὶ τὸ ἐκεῖθεν μέχρι τῶνδε τοσοῦ τον διάστημα χρονικὸν ἀναπολήσει κατά διάνοιαν, καὶ τὸ τῶν εὑρεσιλογιῶν ἀνυπόστατον, τῶν μὲν, ἀπὸ τῆς ἁγίας ἕκτης συνόδου τὰ τῆς διαστάσεως επεισ φρῆσαι φασκόντων, τῇ δ' ἀνατροπῇ συνανατραπῆναι, καὶ τῶν δὲ νῦν οὐχ οὕτως, ἀλλὰ Φωτίῳ καινουργηθῆναι καθομολογούντων, καὶ πάλιν ἀνατραπῆναι, καὶ τὴν προσθήκην Ῥωμαίοις ἐν τῷ Συμβόλῳ προστι θεμένων, καὶ σφίσιν αὖθις ὡς ἀνανεωθείσης συναντ νεωθῆναι, καὶ κατὰ τοῦ ἐπικρατήσαντος σχίσματος, ἅπερ ἀνεμώλια δείκνυσιν, οἷς φησιν ἐπιστέλλων ὁ τῆς ᾿Αντιόχου σοφὸς ἀρχιποίμην ἐκ τῶν χρόνων ὧν διαλαμβάνει, ἔκ τε τοῦ καλεῖν ἔθιμον Ρωμαίοις adeo clare decreturum fuisse, si theologiæ sincerum ac integrum lædi cognovisset. Verumtamen Antiochenus, licet additionis enuntiationem in Symbolo reprehendere videatur, et Romanos ob eamdem criminari, et a recta sententia fertur lapsum ipsis appingere, et his similia internectere, attamen neque Deum, neque fidem in periculo verti apprime callens, ut ipse affirmat, cum dicit, licet hunc in modum additio enuntietur, eos, qui cum eo erant, ad pacem et ad fratrum amorem inclinari monet, et verbis supplicibus, et eximiis adhortationibus Constantinopolitanum, ad concordiæ bonum deducere summa ope nititur. Hinc et in exemplum adducit, quod in sanctissimo Studii monasterio tum temporis agebatur, ab Ecclesiæ traditione alienum, diaconos scilicet cingulo sese astringere, et ad ea usque tempora licet multi ad illud corrigendum, laborem studiumque contulerint, frustra navasse operam. Hoc, inquam, exemplo ille contendit, fieri minime posse, ut Romani a sua inveterata consuetudine, additionem scilicet scribendi et publice enuntiandi, abducantur; quasi diceret. Si eorum, qui nobis obnoxii sunt, mores corrigere nequimus, quomodo cos a propriis consuetudinibus convertere poterimus? Præterea graviter de Constantinopolitano chartophylace queritur, quod ille il proprii patriarcha al se datis litteris scripserit, ab antiquo, et a saneta sexta œcumenica synodo papæ nominis commemorationem abrasam fuisse, illique improperans, quod gentilium sapientia addictus, res ecclesiasticas oscitanter negligeret, uti firmum tradit, semetipsum testem sine ulla exceptione exhibens, in regina urbium ante annos quinque et quadraginta, Romanum pontificem in sacris diptychis una cum alțis patriarchis censitum. Qui igitur res magni Maximi tenet, casque animo volvit (revocat namque nos rursus ad illius memoriam dictorum necessitas), et jam laudati Antiocheni dicta melitate examinat, in Maximo quidam dogmatis defensionem aperte deprehendet, et causas, ob quas temere, ut tradit, eo tempore criminari studehant; Petri vero sermones in epistola ad eos qui scissuram effecerant, additionem in Symbolo reprehendentes, et alia quibus inponeretur Romanis, et barbaries illis objicitur, η et mentis defectus, dictatos esse ad medicinam absque dubio ferendam iis, quibus similia mittebantur, tanquam qui accusatoribus enuntiarent, neque Deum, neque fidem per additionem in periculo verti, ea vero, quæ concordiæ sunt, amplecti suaderent, neque eos, qui pacem ac quietem eximiam introducere conantur, abjicere. Interea ex eo ad hoc tempus intervallum animo agitabit, et vanam ac nugacem loquacitatem nullo firmo niti fundamento intelliget, tum eorum qui a sancta sexta Synodo dis sidium introductum fatentur, tum eorum qui hoc ipsum negant, et Photio similem innovationem appingunt, et illius eversione eamdem quoque destruictam confitentur, et additionem in Symbolo Roma-

FRAGMENTA. οὕτω γράφειν τε καὶ κηρύττειν, καὶ τοῦ μὴ δυνατὸν & nis objectant, et cum ea jam rediviva dissidii, quod ἄλλω; ἐκ τῶν εἰς τοῦτο παραδειγμάτων, ὥστε μὴ χώραν τὸ παλίμβολον ἔχειν ἐκείνοις, ἀλλὰ καὶ τοῦ τὴν ὁμολογίαν ὑπερφερούς Μαξίμου, ἔθους αὐτοῖς κεκρατηκότος οὕτω ποιεῖν καὶ γράφειν διαγορεύοντος. Ο γοῦν εἰδὼς ταῦτα καθὼς ἔχουσιν ἀληθείας ἀναλογίσαιτο, πῶς ποτ' ἂν φήσειεν ὀρθοποδεῖν τὸ σχίσμα κατ' αὐτὴν τὴν τῶν πραγμάτων τῆς ἀλη θείας συντήρησιν· πῶς ἂν ὅλως, ἔνθα τοιαύτη τις ἡ ἐκ μαρτυριῶν ἀξιοπιστία, ἔνθα τῆς τῶν ἁγίων διτο τῶν οἰκουμενικῶν ἔκτης τε καὶ ἑβδόμης ἐγεγόνει συνελεύσεως ἡ συγκρότησις, διὰ μέσων ἐνιαυτῶν τοῦ τὴν προσθήκην καὶ γράφεσθαι πανταχοῦ καὶ κηρύττεσθαι κατὰ τὰς τῶν εἰρημένων περιωνύμων πιστώσεις, τοῦ μὲν ἐπὶ ὁμολογίᾳ καὶ λοιπῇ ἁγιότητι, τοῦ δὲ ἐπὶ πατριαρχικῇ καὶ φιλοθέη μεγαλειότητι καὶ καθὼς ἐντελέστερον κατά τε τὴν ἀπαρίθμησιν τῶν ἐτῶν, καὶ λοιπὴν ἔκθεσιν, οἱ τῆς ἡμετέρας βία βλου λόγοι παρατιθέασιν. Ἐξ ὧν ἄρα καὶ χωρὶς τῶν διειλημμένων ἀκραιφνή σχοίη ἂν ὁ βεβουλημένος φανέρωσιν, ὡς οὐ διὰ λόγον δόγματος, ή προσθήκης, ἡ τῆς διαστάσεως παρεισεφθάρη σκαιότης, ἀλλ' ἐκ σωματικῶν τὸ σύμπαν αἰτιῶν καὶ συμπτώσεων, τῆς μὲν προτέρας ἐκ τῆς τοῦ Φωτίου φιλαρχίας καὶ τῶν ἐντεῦθεν παρηκολουθηκότων, τῆς δὲ δευτέρας καὶ ἐπικρατησάσης ἔκ τε τῶν κατὰ τὴν Σικελίαν ἐπισυμβεβηκότων τῷ στρατηγῷ Μανιάκη διεγερτικῶν εἰς ἀποστασίαν, ἔκ τε τῶν, ὧν ἐξ ἑτέρου μέρους ὁ Ἰτα λός Αργυρός δολίως καὶ περιέργως έδραματούργησεν. tum iis, quæ in insula Siciliæ contigere, ductore exercituum Maniace, în rebellionem incitantia, tum ¡ɩs, quæ ex alia parte Argyrus Italus fraudulenter admodum atque ambitiose ex ingenio commentus est? Ecclesias occupavit, negotium jam renovatum fuisse. Qum omnia temere ac inaniter dicta Antiochent doctissimi præsulis scripta in epistola probant, tum annis, quos ille computat, tum ex Romanorum continuata consuetudine, ea ratione scribendi prædicandique, tum etiam, quod ferè nequeat, al et adductis exemplis constabilit, eorumdem sententia immutetur; sed et assertionem celebris Maximi, eos pro šuo more inveterato ita facere scribereque tradentis. Qui ergo ista similem firmitudinem nacla considerat, quanam unquam ratione asseverabit, dissidium recte incedere, si ad res, uti gestæ sunt, conferatur? Quo item modo, ubi talis ac tania tęstium incorrupta fides intercedit, ut est sanctarum. duarum cecumenicarum synodorum una congrega. tarum conspiratio, quarum annis interjacentibus additio et scribebatur locis in omnibus et prædicábatur, sicuti jam laudatorum testimonia probant, illius quidem et confessione et reliqua, sanctitate praeclarissimi, hujus patriarchica dignitate et religiosa magnitudine illustrissimi: et annis-recensitis,. et aliis expositis nostri commentarii dicta absolutius digerunt, præter jam dicta, aperte cuicunque, si libuerit, non patebit, non ratione dogmatis, autadditionis, separationis fatuitatem introductam fuisse, sod ex sæcularibus prope causis et eventibus, prio, ris quidem ex ambitione Photii, et iis quæ inde subsecuta sunt; secundæ, et quæ jam vim obtinet, FRAGMENTUM ALTERUM EX EODEM LIBRO. Apud illatium Contra Hottingerum, p. 911.) Τὸν αὐτὸν τρόπον κἀνταῦθα ἔνθα τὸ πραγματι- Ο Hoc eodem quoque modo cum illis considerate κῶς ἀποφαίνειν αὐτοῖς τὸ τῆς διαστάσεως κραταιὸν dissidii firmitatem demonstrare nitimur, temeraria ἀντιῤῥητικὴ τὸ σύμπαν θρασυντομία πρὸς τοὺς θεο- loquacitate sese opponentes diviuis nostris Patribus φάντορας ἀποτείνεται, εἴ γε τοιοῦτος ὁ τὰ θεῖα πολύς insolescunt. Quandoquidem rebus divinis pertraΜάξιμος καὶ φερωνύμως τὸν ζῆλον καὶ τὴν ὁμολο ctandis præcelebris Maximus suo nomine dignus γίαν ὁ μέγιστος, ὃς συνόδου τῆς ἔκτης πρὸ χρόνων tanquam qui et zelo catholicæ fidei et confessione ἱκανῶν ἀκμάσας καὶ τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας ἀθλητικῶς maximus exstitit, is ante sextam synodum multos δίαυλον διανύσας, ὅ φασιν οὗτοι, μετὰ παρέλευσιν aunos ætate acta et pietatis studio athleticæ emenso, | ἀπασῶν οἰκουμενικῶν συνόδων τοὺς τῆς Ῥώμης quod ipsi aiunt, post omnes œcumenicas synodos κηρύττειν παρίστησιν ἐνεργῶς ἐν συνοδικοῖς γράμ peractas Romanos prædicare palam demonstrat in μασι τοῖς τοῦ πάππα τηνικαῦτα κατὰ λέξιν ἀναγο- synodicis litteris papæ quitum præerat verbo tenus ρεύειν ὡς ἔστιν αὐτοῖς σήμερον κηρυττόμενον, καὶ enuntiari ut hodie quoque prædicatur eorumque τὰ τῆς ὑπερηγορίας ἐπιπλέκει τρανῶς, οὗ καὶ μετὰ plane defensionem adnectit post cujus exactam marτὴν μαρτυρικὴν ἀποβίωσιν, ὑπὲρ οὗ γενναίως οὗτος tyrio vitam, pro quo ipse dogmate decertavit jam Αγωνίσατο δόγματος καὶ τὸ ῥηθὲν παγκόσμιον ἔκτον dicta universalis synodus celebrata est tum deinσυνεκροτήθη συνέδριον, καὶ προσέτι τὸ δομον ceps septima pro venerandarum imaginum restitaPATROL. GR. CXLI.

Lione et tempus quo divinissimus Maximus in vivis & ἐφεξῆς ὑπὲρ τῆς τῶν σεπτῶν εἰκόνων ἀναστηλώσεως erat ad irreconciliabile hoc schisma usque docurrens tan'um n n quadragintorum spatium explet vel nihil ab eo imminuitur. καὶ χρόνος ὁ ἐκεῖθεν ἐν ᾧ περιῆν τῷ βίῳ Μάξιμος ὁ θειότατος, ἕως τοῦ ἀδιαλλάκτως ἐπεισφρήσαντος σχίσματος εἰς τετρακοσίων ἐτῶν περίοδον ἐπ' ὀλίγον ἐλλείπουσαν, ἢ οὐδὲν περιίσταται. DE UNIONE ECCLESIARUM FRAGMENTUM. (Apud Allatium Contra Hottinger, p. 429.) Et Photius cam obtinere admodum licenter non permitteretur ea quæ ambiebat pro libito, indigue fert, et effervescht iracundia: nihilominus iracundiam moderat, alia via suis providere rebus excogitans, et meliori spe sublatus, aut Nicolaum præsuJem Romanum ad id quod optabat assensum præbere Hlectatione sermonum inducere, aut si id non obtimuerit, secundum intentare, apertam scilicet ambarum nationum separationem. Quæ cum niente obvolvisset, ad primum summo nisu cogebatur, licet id facile in exitum deduci non videretur. Sic ille datis iuteris valde ad persuadendum appositis rariisque modis ad movendum animum atque impellendum instructis, partim structura ac methodo multiformnium argumentorum, partim missis, quæ inde exoriebantur suspectis et dissidium roiuitantibus, quibus si non persuasisset, saltem apos'olica sedīs præsidem stbi conciliare, et ad proposita trahere conabatur. At ille leonis instar adversus justi- •iam frendens, nullo síbi eum modo tolerandum sijudicabat; quinimo et gravioribus illum vinculis astrimgendum esse decernebat. Εt non hic hoc modo; Adrianus vero, illius successor, Photii res gestas approbabat vel mitior factus aut placatior intentatis a Photio assensum quodammodo prabebal. Sed magis ac magis ac vehementius exasperatus arctioribus vinculis eum colligat, quibus Photius ex iis quæ sibi fortunatiøre primo consilio speraverat, decidens, iracundia iraque exardesceps ad secunduar animum prorsus applicat, totus ad contentionem convertitur, et bellum irreconciliabile excitat; et circularis ab eodem epistola concinnatur, et sagilla omni velocius emissa aut volantibus avibus ocior avolans, terrarum orbem universum, et universalem martem accendit, nationes potentissimas adversum sese committens. Causa vero el criminationes non aliæ quam quas prius Photius in illis agnoverat et ipse sciens amplecLebatur et concordiam iudissolubilem poscebat. Objiciuntur et dictorum vera sinceraque tuba et plaue sonora alia ipsius epistola quam ipse scripsit ad Nicolaum adhuc spe approbationis lactatus, ex qua planissime addiscitur a quecunque consuetadiΚαὶ ὁ Φώτιος ἐπείπερ ἀπολαύειν οὐ συνεχωρεῖτο τῶν ὧν ἤρα κατὰ πολλὴν ἄδειαν, ὡς ἐβούλετο, δυσ ανασχετεί πρὸς ταῦτα, καὶ χαλεπαίνει σφοδρώς· πλην ἔτι τὸν θυμὸν ἐκπλῆσαι κατέχει εὖ θέσθαι τὰ κατ' αὐτὸν ἑτέρως διανοούμενος καὶ ταῖς κρείττοσι τῶν ἐλπίζων πτερούμενος, ἡ μὴν Νικόλαον πείσειν τὴν Ῥώμης ἀρχιερέα συνθέσθαι οι πρὸς τὸ ποθούμενον εἰ δὲ μὴ τούτου ὀφθείη επιτυχής, τό γε δεύτερον εἰς λαμπρὰν ἑκατέρων ἐθνῶν χωρῆσαι διάζευξιν. Ὡς οὖν ταῦτα θέμενος κατὰ νοῦν πρὸς τὸ πρ. του όλοσχερῶς κατηπείγετο, μικροῦ καὶ ἀδυνάτοις ἐδόκει ἐπιχειρεῖν. Ὁ μὲν γὰρ ῥήματιν ἐπιστολιμαίοις πολύ τὰ ἐπαγωγὸν αὐλοῦσι, πολυτρόπως ἔχουσι τὸ πειθήνιον, τὸ μὲν κατασκευῇ καὶ μεθόδῳ πολυειδών επιχειρημάτων, τὸ δὲ καὶ ἀπειλαῖς ἐντεῦθεν ύφορω μέναις καὶ τὴν διάστασιν ὑποτεινομέναις ὡς εἰ μὴ πείσαιεν ὑποποιήσασθαι τὸν ἐπὶ τῆς ἀποστολικής καθέδρας πρὸς τὸ ζητούμενον ἔσπευδεν. Ὁ δὲ λεόν τειον ἑώρα κατὰ τῆς ἀδικίας, καὶ οὐδ᾽ ἂν ἀνασχέτ σθαι ταύτης όπωσδήποτε κατεφαίνετο· ἔτι γε μήν καὶ βαρυτέραις ἄγχειν τοῦτον κανονικαῖς πέδαις προῄρητο. Καὶ οὐκ αὐτὸς μὲν οὕτως, Αδριανὸς δὲ ὁ τούτου διάδοχος ἐπευδοκῶν ἐδείκνυτο πρὸς τὸν Φώτιον ἢ ἀνειμένως ἔχων ἢ ὁπωσοῦν μαλθακώτερον ο διακείμενος πολλῷ γε καὶ μᾶλλον σφοδρότερον δια εγείρεται, καὶ δεσμοῖς σθεναρώτεροις ἐμπεδῶσαι τοῦ τον διερεθίζεται, οἷς Φώτιος τῶν πρώτων καὶ κρειτ τόνων ἐλπίδων σφαλεῖς καὶ τῷ θυμῷ ὑπερζέσας, ἐπειδὴ τὸ δεύτερον κατελείπετο, ὅλως γίνεται τού του καὶ πρὸς διαμάχην χωρεί, καὶ πρὸς πόλεμον ἀκήρυκτον διανίσταται, καὶ ἡ ἐγκύκλιος δὲ παρ' αύτ τοῦ λογογραφεῖται ἐπιστολὴ καὶ θᾶττον οιστοῦ παν τὸς ἀφεθεῖσα ἢ καὶ ταχυπτέρων ὀρνίθων ὠκύτερον διαπτατα κατατρέχει τὴν οἰκουμένην σχεδόν, καὶ οι κουμενικὸν ἄρην ἱστῇ τῶν τῆς οἰκουμένης ἅτε γενῶν τὰ κράτιστα κατ' ἀλλήλων ὁπλίσασα. Καὶ ἡ αἰτία καὶ τὰ ἐγκλήματα οὐχ ἕτερα πάντω; Ρωμαίοις ἀλλ᾽ ἢ ἅπερ καὶ πρώην αὐτὸς Φώτιος ἑνόντα τούτοις· ᾔδει, καὶ ἔστεργε, καὶ τὸ τῆς συμπνοίας ἐπρέσβευεν ἀδιάῤῥηκτον. Καὶ τῶν λεγομένων κῆρυξ ἀληθῆς αὐτ τόχρημα καὶ διάτορος αὐτὴ ἡ ἑτέρα τούτου ἐπι στολή, ἣν φθάσας εγχαράττει πρὸς τὸν Νικόλαον ἔτι τῶν ἐλπίδων, ὡς προέφην, ἀπαιωρούμενος· ἔξεστι

FRAGMENTA. γὰρ ἐκ ταύτης ἀριδήλως καταμαθεῖν τῷ βουλομένῳ Anes omnes Romanas, quas ipse in encyclica criniπαντὶ ὡς ἔθιμα πάντα Ρωμαίοις ἐπιστολῇ τῇ ἐγκυκλίῳ διαβαλλόμενος γνωστά καθειστήκει Φωτίῳ καὶ ἀδιάβλητα τῷ τῆς εἰρήνης καιρῷ, καὶ ὡς ἀεὶ τὸ στέργον ἂν εἶχε καὶ τὸ ἀνέγκλητον, είγε μὴ τῶν ὧν ἐφιέμενος ἐτύγχανεν ἀμοιρών. natur plane Photio innotuisse et pacis tempore nullis calumniis obnoxais fuisse et ipse eas uti crimine omni superiores acceptasset admisissetque si quæ ambiebat obtinuisset. ' DE DISSIDIO ECCLESIARUM FRAGMENTA DUO HISTORICA. (Apud Allatium ibid. p. 453 et 462.) Καὶ δὴ στέλλει πρὸς τὸν τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἀρχιερέα τὸ δράμα πᾶν ἀπαγγέλλων, τὴν ἀδικίαν ἐπεγκαλῶν τοῦ τυραννήσαντος, τὸ οἰκεῖον καταβοώμενος, καὶ παρ' αὐτοῦ τινι τρόπῳ τὴν ἐκδίκησιν ἐκκαλούμενος ἅτε καὶ ἐκ γειτόνων ὄντος τῷ ἀδικοῦντι, τούτῳ δὲ τὴν φυλὴν Ἰταλῷ καὶ παρὰ τούτῳ τὴν πρὸς ἅπαν ὑπακοὴν αὐτῷ πλέον τῶν ἄλλων ὀφεί λοντι. Ταῦτα τῶν Αὐσόνων ὁ τὰ σκήπτρα κρατῶν. Ὁ δὲ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας τότε την προστα σίαν λαχών περὶ τὴν αἴτησιν νωθρότερος γεγονώς καὶ ἀναβολαῖς οὐκ οἶδ' ὅπως χρησάμενος, πέπεισμαι δὲ ὡς διά τινας προηγησαμένας αἰτίας, ὁποῖα φιλεῖ συμβαίνειν μέσον ἱεραρχῶν καὶ ἀνάκτων τοιούτων, καὶ μάλιστα τὴν ἑκατέροις ἀνήκουσαν ἰσχὺν περιέπτων καὶ πολλοῖς διειργομένων ἔθεσε καὶ τοπικοῖ; διαστήματι, τὸν τοῦ βασιλέως ὑπανάπτει θυμὸν – τὸ σφέτερον συμβαλλομένου καὶ μηδὲ πρὸς ὀλίγον τῆς ἀνενδοιάστως αὐτῷ προσδοκωμένης επιτυγχάνοντος ἀντιλήψεως. Τοιγαρούν μελετῶνται καὶ πάλιν κατατομαὶ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας ενιαίου σώμα τος τοῦ Χριστοῦ συσκευάζονται, καὶ αὖ χωρισμοί τῶν ἀπὸ Χριστοῦ κεκλημένων ἀμφοτέρων ἐθνῶν. Συνεφάπτεται τοῦ ἔργου διαφερόντως ὁ τηνικαῦτα τὸν πατριαρχικὸν θρόνον κατέχων Μιχαὴλ τοῦ πίκλην ὁ Κηρουλάριος πάλαι μὲν ὠδίνων τὸ ἀπὸ τοῦ πάππα διαῤῥαγῆναι, ὡς τὸ πρωτείον ιδιαζόντως κλη ρώσαιτο, μὴ παραχωρούμενος τούτου καθόσον εφίετο συνελεύσει καὶ ἑνώσει τῇ πρὸς αὐτὸν καὶ τὸ ὁπωσοῦν ἀνακρίνεσθαι ἐν δεινῷ τιθέμενος καὶ οὐ φορητῷ· ἐπεὶ λόγος καὶ λόγοις ματαίοις ἐν φαντασία γενέσθαι τοῦ κατ' ἐκεῖνον ἐλλαμπρυνθῆναι τοῖς ἐρυθροβαφέσιν ἀπήχθη. Τότε δὲ τὴν ὠδῖνα λύσας καὶ κυρ φορήσας τὸ συλληφθὲν τοῦ καιροῦ μονονουχὶ ἐπιστάν της τῆς εἰς φῶς τοῦ ὠδινωμένου παρεισφορήσεως, ἡνίκα καὶ ἡ κατὰ τοῦ πάππα βασίλειος ἀγανάκτη σις ἔνθεν κυοφορηθείσα καταφέρεται ῥύμῃ πολλῇ τῆς ἐνωτικῆς ἀλληλουχίας ἑκατέρων Ἐκκλησιῶν, κακ τινων συμπτωμάτων κοσμικωτέρων τὰς ἀρχὰς λαβοῦσα τῶν αἰτιῶν, τὰ ἐκκλησιαστικά τέλεον διιστᾷ καὶ εἰ; παντελῆ συνελαύνει διάλυσιν, καὶ ἃ σύνοδος, ὡς ἐλέχθη, τοσούτων ἀρχιερέων ὁμηγύρει συγκροτη θεῖσα Φωτίου τὰ πρῶτα φέροντος οὐκ ἐπέρρωσεν ἐποικοδομησαμένη καὶ 3:6αιώσασα καὶ πᾶν τοῦ μέσ Neque moratus est; ad senioris Romæ pontificem mittit, facinus denuntians, injustitiam accusans, qui sua tyrannorum more usurpaverat clamoribus deferens, et ab eo quoque modo vindictam exposcens, tanquam qui et proximus illi esset qui injuriam fecerat genere Italo, et a quo ad omnia obedientiam sibi debitam exigere posset. Et hæc quidem Ausonii imperii moderator. Qui vero eo tempore Romanæ Ecclesiæ præerat cum circa postulata quam par erat segnior dilationibus uteretur, et, ut mihi suadeo, ob quasdam quæ præcesserant callsas, uti inter præsules et imperatores evenire solet et inter eos potissimum quibus alterius dominatus in suspicione est, et plurimis interdistinguuntur consuetudinibus, et quos locorum intervalla discriminant, furorem imperatoris sucendit qui rebua suis auxilia poscebat et ope quam nihil hæsitans exspectabat, prorsus frustrabatur. Quare rursus unius Christi corporis Ecclesiæ sectiones agitantur, et populorum qui a Christo nomen sibi vindicant separatio denuo constituitur, et præ aliis qui tum patriarchale solium tenebat, Michael, cognomento Cerularius, operi manus dat qui et multum ante tempus a papa sese abscindere meditabatur, ut ipsa sibi soli primatum usurparet, qui uti optabat non concedebatur dum una cum illo congressus unioque procederet et quoq"o modo ab alio judicari gre ferens, ac intolerabile ducens. Circumfertur etiam sermo, eum stultis imaginationibus fretum, in facinus adductum cum vellet æque atque ille ru! ris indumentis uti. Tum vero quod animo conceperat parturiens vix oblata sibi occas one ut in lucem fœtum ederet cum et imperatoris adversum p pam indignatio inde exorta tumens multo impetu ferebatur in unione utriusque Ecclesiæ dissolvenda, cum ex nonnullis accidentibus mere sæcularibus causas divisionis et earum principia habuisset, res ecclesiasticas prorsus disjungit et ad absolutam dissolutionem compellit, et quæ synodus, ut dictum est, tot præsulum congressu celebrata dum primum locum obtineret, Photins non firmavit astruens et Corroborans et omne cratum inter eos scandaluca dirimens canonicis editis decretis, ea commemora-

ORDO RERUM QUE IN HOC TOMO CONTINENTUR. tus Cerularius instar patriarcha presidens et oc- σου σκάνδαλον ἀπορρίψασα κανονικῶν ἐκθέσεων ἀποφάσεσι, ταῦτα Κηρουλάριος ὁ διαληφθεὶς πατριαρχι κῶς προϊστάμενος καὶ τὸν καιρὸν ἁρπάσας ἀπαξ απλώς εκαινοτόμησε, καὶ συνέχεεν, οὐκ ἐξετάσεως διηθεὶς, οὐ δικαστηρίων, οὐ λόγων, οὐ συνελεύ σεων, ἀλλὰ μόνης τυχόν επιταγῆς ἐγγράφου βασιλικῆς, καὶ μετ' αὐτῆς σύναμα καὶ λοιποῖς ὑπ' αὐ casionem arripiens innovavit et confudit, non examine, non tribunalibus, non sermonibus, non congregationibus usus, sed solo scripto mandato principis, cum reliquis, qui sub eo erant præsulibus, numero equidem pusillo restrictis papæ nomen ipso facto erasit, inde dissensionem molitus. τὸν τ λοῦσιν ἀρχιερεῦσιν ἐς βραχύ τι πᾶν στενουμένοις τοῦ ἀριθμοῦ τὴν ἐκκοπὴν ὀνόματος τοῦ πάταπαραυτά ποιησάμενος καὶ τὸ πᾶν ἀπεντεῦθεν δραματουργήσας τοῦ σχίσματος. . Non minus quod Ecclesiis contigerat inter potiora sua studia ponit. Huic mentem applicaus et modis omnibus non bene propagatum fuisse reputans, sermones ca de re movet, pro suggestu verba facit, judiciumn sistit, praesulum coeturn cogit, partis adversæ momenta proponit. Indolet ad hæc, exclamat; non recla esse ea neque utilia neque profcua. nuntiat, et nominis papæ abrasionem contra canones prorsus factam esse con:endit, et ut omnia compendio exprimam, in promptu est ab ipso confecta adnotatio singula sigillatim enarrans, quam ipse voluminibus insertam legi, ex qua et propositum et sermones habiti, si libuerit, omnibus palam palescent. Οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ τὸ φθάσαν σύμβαμα των Εκ κλησιῶν πλείονι μερίμνῃ ἐγκρίνεται. Όθεν καὶ συννοίας εἰς τοῦτο βαλλόμενος καὶ πανταχόθεν μὴ καλῶς προβῆναι διανοούμενος λόγους περὶ τούτου κινεῖ, βῆμα καθίζει, δικαστήριον συνιστά, ἀρχιερέων συναθροίζει κατάλογον, τοῦ μέσου προτείνει τὰ τῆς έχθροποιοῦ μοίρας. Σχετλιάζει πρὸς ταῦτα, ἐπισ βονται, ὡς οὐ καλὰ διαγγέλλει, τὸ ἐκ τούτων ἀσυντελὲς καὶ ἀσύμφορον καὶ τὴν ἐκκοπὴν τοῦ πάππα ὀνόματος τὸ ἀκανόνιστον ἔχειν ολοσχερώς διατείνεται, καὶ ἵνα συντεμὼν εἶπω, τὸ πᾶν ἔστιν ἡ ταῦτα λεπτομερώς διηγουμένη παρασημείωσις, ἣν ἐγὼ βίβλοις έγκειμένην ἑώρακα, καὶ ὁ σκοπὸς καὶ οἱ λόγοι τούτων ἐξ αὐτῆς τῷ βουλομένῳ φανήσονται τηλαυγείς. JOANNES VECCUS CP. PATRIARCHA. Apologia. De libris suis, Nolitia ex Fabric. Harl. Testamentum. De unione Ecclesiarum. De processione Spiritus sancti. Epistola ad Agalliauun. Sententia synodalis. Ad Theodorum Sugdeæ episcopum libri tres. Ad Constantinum libri quatuor. Oratio Il. In Camaleri animadversiones. CONSTANTINUS MELITENIOTA MAGNÆ ECCLESIE CHARTOPHYLAX. De ecclesiastlea unione Latinorum et Græcorum et de processione Spiritus sancti per Filium oratio [. GEORGIUS METOCHITA, MAGNE ECCLESIÆ Epigraphæ sive Præscriptiones in sententias SS. PaDIACON US. trum. Refutatio Photiani libri de processione Spiritus sancli, ex codice Florentino. Nolitia. Contra Maximum Planudem. Refutatio libri Georgii Cyprii. Contra Manuelem (retensem. De pace ecclesiastica fragihentum. Fragmentum ex libro IV de processione Spiritus Epistola ad Joannem papam cun professione fidei et recognitione primatus. De depositione sua oratio I. sancti. Ex libro V. Ex eodem libro, Oratio 11. De unione Ecclesiarum. De dissidio Ecclesiarum fragmenta duo historica, 1421 FINIS TOMI CENTESIMI QUADRAGESIMI PRIMI. Parisiis. Ex Typis J.-P. MIGNE.