quam ministeriale eumdem organum Patris fateri? εἰς ὀνειδισμόν Χριστοῦ καὶ γένοιτο χεῖρον τοῦ τὸ Plane haec Ariana sunt. Et hoc ego vitans, opprobrium non refugio, etsi non nemini dedecus videatur, ex Patre per Filium processionem, ex Patre per Filiunt exsistentiam tenere palamque profiteri. Hanc confessionem huic meo testamento præligo: deinceps vero testor, non opes, non divitias, non possessiones, quibus omnibus una cum throno spoliatus sum, propriis alienisque distribuens. Sed hæc, que mihi nunc suppetunt, modica et dejecta iis, qui in carcere una mecum usque perstiterunt, quorum nnus filii, alius adininistri loco est, ad arbitrium meum dispertior. μων καὶ ἀλλοτρίοις. Τὰ δὲ προσόντα μοι βραχέα μοι παισὶν, ὧν ὁ μὲν εἰς τάξιν υἱοῦ μοι λελόγισται, εἰς διαμερίζω ἐπίκρισιν. Joannes, bumilis miseratione divina archiepiscopus Constantinopolitanus, sed ob verum Patrum dogma, ex Patre scilicet per Filium processionem Spiritus sancti, exsilio carcereque ad mortem usque multatus, hoc meum testamentuin propria manu scripsi subscripsique. ἴδιον αὐτοῦ Πνεῦμα, ὅπερ ἡ ἀληθὴς αὐτοῦ ἐστι δόξα, ὡς αὐτὸς τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ, ἀλλοτριοῦν; Καὶ τί ἂν εἰς ὀνειδισμόν Χριστοῦ καὶ γένοιτο χεῖα ρον τοῦ ὑπηρετικὸν αὐτὸν πρεσβεύειν ὄργανον τοῦ Πατρό;; 'Αρειανισμὸς πάντως ταῦτα λαμπρός. Καὶ τοῦτον φεύγων ἐγώ τόν τε ὀνειδισμὸν οὐκ ἀναίνο μαι, ἄν τινι αἰσχύνη δοκῇ τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ ὑπαρξιν φρονεῖν καὶ πρεσβεύειν με, τήν τε ομολογίαν ταύτην τῆς παν ρούσης μου διαθήκης προανατάττω. Εφεξῆς δὲ διατίθεμαι οὐ πλοῦτον, οὐ χρήματα, οὐδὲ κτήματα. Πάντα γὰρ συναφῃρέθην τῷ θρόνῳ, οἰκείοις διαν καὶ πενιχρὰ τοῖς ἐν τῇ φυλακῇ συμπαραμείνεσί ὑπηρέτην δέ μοι ὁ ἕτερος κατὰ τὴν ἐνοῦσαν μοι Ἰωάννης ταπεινὸς ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, διὰ δὲ τὸ ἀληθὲς τῶν Πατέ ρων δόγμα, τὴν ἐκ Πατρὸς δηλονότι δι' Υἱοῦ ἐκπό ρευσιν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, τὴν ἕως θανάτου ἐξορίαν καὶ φυλακὴν καταδικασθεὶς, οἰκειοχείρω; τὴν παροῦσάν μου διαθήκην γράψας υπέγραψα. ANNO DOMINI MCCLXXV ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΧΑΡΤΟΦΥΛΑΚΟΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΥ ΜΕΛΙΤΗΝΙΩΤΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ ΛΑΤΙΝΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΓΡΑΙΚΩΝ, ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΔΙΑ ΤΟΥ ΥΙΟΥ, ΛΟΓΟΣ SAPIENTISSIMI MAGŅÆ ECCLESIÆ CHARTOPHYLACIS DE ECCLESIASTICA UNIONE LATINORUM ET GRÆCORum, et de PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI PER FILIUM, ORATIO I. (Leo Allat. Græc. orthod. t. 11.) Audi, cœlum, et loquar, et audial terra verba ex ore meo. Tempus siquidem est eadem cum beatissimo Moyse, licet non ex pari affectu, nec de rebus similibus, orationem exordiri. Quando qui- • Deul. xxxi, 1. Πρόσεχε, ουρανέ, καὶ λαλήσω, καὶ ἀκουέτω γῆ ῥήματα ἐκ στόματός μου. Καιρὸς γὰρ μοὶ τὰ αὐτὰ τῷ μακαριωτάτῳ Μωϋσῇ φθέγξασθαι, κἂν οὐκ ἐκ διαθέσεως ἴσης, οὐδὲ ἐφ᾽ ὁμοίοις τοῖς πράγμασιν. Τ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. Ἐπείπερ ὁ μὲν ἐπὶ λαῷ παθαινόμενος ἀπειθοῦντι den ille pro populo indoleus refragante, et præceptis καὶ ἀντιλέγοντι τοῖς τοῦ Κυρίου προστάγμασιν, τὸν οὐρανὸν μαρτύρεται καὶ τὴν γῆν ἐγὼ δὲ γηθόμενος ἐφ' οἷς ἐποίησε νῦν μεγαλείοις εἰς ἡμᾶς ὁ κρείττων σε καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς. Καὶ ὁ μὲν ὡς ὀνειδίσων τὸν γογγυστήν Ισραήλ, ἐγὼ δ᾽ ὡς τῷ δεσπόζοντι τῶν ὅλων ἀνθομολογησόμενος. Ἀλλὰ τίνα τὰ ῥήματα τῆς ἐν ἀγαλλιάσει πρὸς τὸν Ὕψιστον ἀνθομολογήσεως; Απερ αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ θεολήπτης ἀπαρχὴν τῆς πρὸς τοὺς παραπικραίνοντας ἐπιπλήξεως ἐποιήσατο. θεὶς, ἀληθινὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ, καὶ πᾶσαι αἱ ὁδοι αὐτοῦ κρίσεις. Θεὸς πιστὸς, καὶ οὐκ ἔστιν άδικία ἐν αὐτῷ. Δίκαιος καὶ ὅσιος ὁ Κύριος, ὅς, ἵνα τὸ ἀπὸ τοῦδε τοῖς τοῦ προφήτου και νομοθέτου προσαρμόσω τὰ ἐμαυτοῦ, σπλάγχνοις φιλανθρώποις ἐπικαμφθεὶς, οὐκ εἴασεν ἡμᾶς ὀπίσω τῶν οἰκείων θελημάτων πορεύεσθαι κατὰ τοὺς πολλοὺς τοὺς ἐν ταῖς παρωχημέναις ἔμπροσθεν γενεαῖς, οἳ καὶ τὰ δοκοῦντα περὶ τοῦ τῆς ὑπερουσίου Τριάδος ἑνὸς, τοῦ παναγίου καὶ ζωαρχικού λέγω Πνεύματος, ἀπὸ κοιλίας ἠρεύγοντο, πλατεῖ καὶ ἀνέτῳ τῷ στόματι τὴν ἄφραστον αὐτοῦ θεολογοῦντες ἀφ' ἑαυτῶν ὕπαρξιν, καὶ λογομαχούντες, φεῦ! ἐπὶ καταστροφῇ τῶν Ἐκ κλησιῶν εἰς οὐδὲν χρήσιμον, τὸ ὀλεθριώτατον τῶν ἁπάντων καὶ ἐπικινδυνότατον, ἀλλ' ἐπισκοπῇ κρείτο του λόγου καὶ διανοίας ἐπισκεψάμενος, ὥσπερ αὐ τὸς ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις παρεκελεύσατο τοῖς πᾶσιν, Ἐρευνάτε,» προτρεπόμενος, τὰς Γραφάς, τοῦτο τὰ νῦν ἔργον θέσθαι σπουδαιότατον ἡμᾶς διαν έστησε, τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων παρασκευάσα; γραφάς μετελθεῖν, αἷς δῆτα καὶ μετ᾿ ἐπιμελείας ἐγκύψαντας ἀρίστως ἐπιβαλεῖν τῷ Πνεύματι καθω· δήγησεν· ἐξ ὧν τὴν μέχρι τοῦδε κρυπτομένην ἀποκαλυφθέντες ἀλθειαν κατελάβομεν, καὶ συνήφθημὲν ἐν τῷ παρόντι τοῖς τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἀληθῶς καὶ κατὰ Χριστὸν, οἷς δὴ πρὸ βραχέος τρό πος ἡμᾶς οἰκονομίας συνέδησεν, ἀποῤῥαγέντας αὐτ τῶν διὰ κενῆς ἐκ μακροῦ, τοῦτο τοῦ Θεοῦ διὰ πλῆς θος ἁμαρτιῶν πάντως παραχωρήσαντος ἐπ' ἀπωλείᾳ τοῦ γένους ἡμῶν. β'. Ἐντεῦθεν γὰρ πάντα συνέπεσεν ἡμῖν τὰ δεινά, καὶ τὰ τῆς εὐκληρίας τῆς παλαιᾶς ἀνατέτραπται, τὸ μὲν τῶν τῆς ᾿Αγαρ ἀπογόνων καταδραμόντων τὰς καθ' Εω πλείους πόλεις καὶ χώρας ἡμῶν, καὶ ταύτας ποιησαμένων ἑαυτῶν καταγώγια, ναὶ μὴν καὶ κατεχόντων ἐς δεῦρο τυραννικώς, ὡς ἔνθα τὰ τοῦ Χριστοῦ πρότερον ενηργεῖτο θεῖα μυστήρια τὰ τοῦ μικροῦ Μωάμεδ ἐκτελεῖσθαι νῦν ὄργια, καὶ τοὺς ἱεροὺς καὶ σεβασμίους ναοὺς τοῦ Θεοῦ πονη ρῶν καὶ ψυχοβλαβῶν δαιμόνων εἶναι κατοικητήρια, τῷ τὴν μυσαρὰν καὶ βέβηλον τοῦ Μαχούμετ κλήσιν ἐν τούτοις ἀνακηρύττεσθαι σφόδρα κακῶς, ἐν οἷς ποτε τὸ μέγα καὶ φρικτὸν ἀνευφημεῖτο πάνυ καλῶς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ὄνομα· τὸ δὲ καὶ τῶν Ἰταλῶν θυσμόθεν ἐπελθόντων ἡμῖν, παρ' ὧν πρῶτα μὲν τὸ μείζον καὶ χείριστον, ὧνπερ ὑπέστημεν, τῆς Κωνπαντίνου, φεῦ! ἅλωσις. Ὦ τις καθ' Ἱερεμίαν τὸν * Deut. xxxu, 4. Joan. v, 39. PATROL. GR. CXLI. Dominicis contradicente, cœlum terramque in testimonium advocat; ego vero lætitia exsultans pro magnificis in nos ab eo, qui nobis melior et supra nos est, patratis: ille et te Increpans Israelem obmurmurantem, ego uti rerum omnium Domino gratias acturus. Sed quænam verba fuerint erga excelsissimum illum, dum subsultamus gaudio, gratiarum actionis? Illa eadem, quæ allatus ille Numine objurgationis adversus sui ipsius animum offendentes initium fecit: Deus, vera opera illius, et omnes viæ ejus judicia: Deus fidelis et non est injustitia in eo, justus et rectus Dominus *,» qui, ut inde mea ad prophetæ illius et legumlatoris verba adaptem, visceribus misericordiae motus, non deseruit nos, ut post voluntates proprias ambularemus, sicuti plerique qui ante nos superioribus generationibus præcesserunt, qui complacita sibi de uno supersubstantialis Trinitatis, sanctissimo inquam et vivifico Spiritu, ex ventre eructarunt, lato effrenoque ore inenarrabilem illius ex seipsis exsistentiam decernentes, et verbis contendentes, væ illis! in Ecclesiarum perniciosam destructionem, quod omnium est maxime noxium et periculosum; sed meliore rationis et intelligentiæ inspectione visitans, uti ipse Dominus in Evangeliis præcipit omnibus: Scrutate Scripturas ³, ante omnia et præcipue excitavit, effecitque ut nos sanctorum Patrum scripta percurreremus, illisque non indiligenter inspectis, optimam eorum perce ptionem Spiritu conduxit, et ad hæc usque tempora occultata veritate deprehensa, cum senioris Romæ asseclis vere et secundum Christum conjuncti in præsentia sumus, quibus nos paulo ante ceconomis modus colligavit, ab eisdem temere per multumi ante tempus disjnnctos, hoc Deo propter innumera nostra scelera ad internecionem generis nostri permittente. 2. Hinc enim noxa omnes nos oppresser, el felicitas antiqua et prospera in infortunium vers› est, partim quod ab Agare oriundi plerasque Orientis urbes, regionesque nostras vastaverint; inque illis sedes et tabernacula collocaverint, et ad hanc ætatem tyrannide premant adeo, ut ubi antea Christi divina mysteria efficiebantur, nune impuri Mahometi cæremoniæ peragantur, et sacı o– sanctæ et venerandæ Numinis ædes, in pravorum, et animis nocentium dæmonum habitationes evaserint, quod in illis exsecranola profanaque Molameti appellatio proclametur, pessime profecto, in quibus aliquando magnum et terribile Salvatoris nostri nomen probissime concinebatur: partim quod Italis ex occiduis partibus in nos irrumpentibus, maximum illud ac omnium perniciosissimum pertulimus, Constantinopolitanæ, heu! urbis exci33

dium. Quis uti Jeremias in plangendis ac delacry- πολὺν ἐν ὀδυρμοῖς τε καὶ δάκρυσι, τὸν καὶ μόνον mandis calamitatibus præcellens, solusque lamen rationes infortuniis exæquare apprime eximius, nostras calamitates pro dignitate collacrymabit, et pro iis quæ nobis obvenere miserabiliter planget? Hinc subsecuta est per universam partem occiduam ubium et regionum, earumque omnium, direptio et eversio: nec alio modo, si quæ versus Orientem remanserant impiorum Agarenorum crudelem dominatum subiere, exceptis paucis quibusdam, quæ Romani imperii antea pars minima exstitere, in magnam sortem tum nostris, qui ex plurimis paucissimi periculum vitarunt, reputatæ sunt, quibus res imperii in angustum contracta parvis concluditur terminis. Tot tantaque ardua et difficultatum plena, quorum vel sola memoria excrucial animum, ita permittente Numine perpessi sumas postquam a Romanis fratribus nos (quod utinam nunquam factum fuisset!) dissociavimus. ἐξισοῦν εἰδότα τοὺς θρήνους τοῖς πάθεσι, τὴν ἡμετέ ραν τηνικαῦτα κατ᾿ ἀξίαν ἀποκλαύσεται συμφοράν, κάπὶ τοῖς συμβᾶσιν ἐλεεινῶς ὀλοφυρόμενος κάψεται; Μετὰ δὲ τοῦτο κατάσχεσις τῶν ἀνὰ πᾶσαν ἑσπέραν πόλεων καὶ χωρῶν, καὶ τούτων ἁπασῶν, τῶν μὲν κατασκαφή, τῶν δὲ πόρθησις· ὡσαύτως καὶ τῶν εἰ τις ἐναπελείφθη πρὸς ἀνατολὰς τοῖς ἀθέοις Αγα μηνοῖς, πλὴν τινῶν εὐαριθμήτων, εἰ καὶ τῆς βασι λείου πρώην ἐπικρατείας μέρος οὖσαι βραχύτατον, εἰς κλῆρον μέγαν γεγόνασι τότε τοῖς καθ' ἡμᾶς λίαν ὀλίγοις ἐκ πολλῶν κομιδῆ διαφυγοῦσι τὸν κίνδυνον, οἷς καὶ περιέστη τὰ τῆς ἀρχῆς ἐς στενὸν οὐτων, μικροῖς ὁρίοις περιγραφόμενα. Τοσαῦτα καὶ τοιαῦτα τὰ δυσχερῆ τε καὶ μεστὰ χαλεπότητος, ἃ καὶ νῦν εἰς μνήμην ἰόντα πλήττει μου τὴν ψυχήν, κατά θείαν παραχώρησιν ὑπηνέγκαμεν, διαζευχθέντες τῶν ἀπὸ Ῥώμης ἀδελφῶν, ὡς μὴ ὠφελεν. γ'. ᾿Αλλὰ τούτοις ἀρτίως, ηνίκα τέλεον ἡμᾶς ἐπα να κληθῆναι τεθέληκεν ὁ θανατῶν Θεὸς, καὶ πάλιν ζωογονῶν, εἰς ὁμοφροσύνην συνεληλύθαμεν, ὥστε τὴν μίαν τῶν Χριστιανῶν. Ἐκκλησίαν εἰς δύο πάλαι διαιρεθεῖσαν εἰς τε τοὺς Λατίνους καὶ τοὺς Γραικούς ἐπηρείᾳ τοῦ ἀρχεκάκου Σατάν, παλινδρομῆσαι πρὸς τὸ αὐτὸ καθαρῶς, καὶ μίαν αὖθις γενέσθαι, τὸ διχο νυεῖν ἀποβαλοῦσαν παντάπασιν. Εἰ γὰρ καὶ χθὲς καὶ πρότριτα πρὸς τοὺς ἐν Ῥώμῃ ἡμεῖς κατηλλάγημεν, καὶ φίλια φρονεῖν πρὸς αὐτοὺς συνεθέμεθα, πλην αλλ' αὔπω τινὲς προσήκαντο τούτους, καὶ ὡς ὑγιαί νοντας τὴν εὐσέβειαν, ὅτι μηδ' οὕτως αἱ περὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος ἱεραὶ φωναὶ τῶν Πατέρων ἀνακεκαλυμμέναι τοῖς πᾶσιν ἦσαν, καθάπερ καὶ νῦν. ᾿Αλλὰ τίς λαλήσει τὰς δυναστείας τοῦ Κυρίου, άκου στὰς ποιήσει πάσας τὰς αἰνέσεις αὐτοῦ, ἃς κατά γινεὰς καὶ γενεὰς εἰσέτι καὶ νῦν ἐργάζεται; Τίς τὴν πολύτροπον αὐτοῦ σοφίαν ἐξείπη, μεθ᾿ ἧς διεξάγων εὐθύνει σαφῶς τὰ ἡμέτερα λόγοις οἷς ἐπίσταται διοι· κήσεων; Επείπερ γάρ ποτε καὶ ηὐδόκησεν ὁ Πατήρ τῶν οἰκτιρμῶν, καὶ Θεὸς πάσης παρακλήσεως διά πλούσιον αὐτοῦ περὶ ἡμᾶς ἔλεος τοὺς δύο μεγάλους τῆς Ἐκκλησίας καὶ περιφανεῖς ὀφθαλμοὺς ἀλλήλων ἐκ παλαιοῦ διαστάντας κακῶς, συνελθεῖν αὖθις καλῶς, ὥστε συνοδεύειν ἐν τῷ τῆς πίστεως στερεώ 3. Sed nunc recens, cum prorsus nos revocari voluit, qui mortificat Deus, et rursus vivificat, in concordiam sic concessimus, ut una Christianorum Ecclesia in duas multo abhine tempore, in Latinos nempe et Gracos, actoris malorum Satanæ improbitate divisa, rursum in unum pure convenerit, et sententiarum contrarietate omnino dispulsa, una iterum facta sit. Namque licet heri aut nudius tertius nos cum Romanis associavimus, et pacem nihil habituram insidiarum composuimus, nihilominus aliqui eos quasi in pietate integros nondum ( sibi in antiquam concordiam redegerunt, quod necdum de Spiritu sancto sacræ Patram voces omnibus, quemadmodum munc, innotuerant. Sed quis narrabit potentias Domini, auditas faciet laudationes ejus, quas in generationes et generationes operatus est, et nunc etiam operatur? Quis multijugam illius sapientiam enuntiabit, qua ille nostra ordinans, providentia sibi nota plane dirigit? Cum enim aliquando, uti illi complacitum fuit, misericordiarum Pater, et totius consolationis Deus, propter divitem illius in nos misericordiam, duos magnos et præclarissimos Ecclesiæ oculos a se invicem a multo tempore male disjunctos denuo bene convenire constituit, ut una in fidei firmamento ambularent, et in faciem universæ terra ματι, και λάμπειν ἐπὶ προσώπου πάσης τῆς γῆς, resplenderent, et fulgoris immensitate reliquæ piorum gentes discernerent, non statim nec repente, licet momento temporis omnia possit, sed veluti - in primæva rerum universarum creatione, sic et nunc paulatim sibi beneplacita complet. 4. Εt primum quidem pacem inter nos ipsos, quam vel auribus percipere a muito tempore non potuimus, pacis princeps et pater indicit, in eam pluribus sæpenumero animos nostros accersens, et concordiam cum Romanis, in quibus Deum colimus, nonnullos minime capere conspiciens, tanquam præoccupatos cognitione, propter ea quæ majores nostri contentiosis et litigiosis disputationibus, non ὅπως ἂν τῷ δασεί τῆς αἴγλης εἰλικρινέστερον ὁρῷεν καὶ τὰ λοιπὰ τῶν εὐσεβούντων ἐθνῶν, οὐκ εὐθὺς οὐδὲ παραχρῆμα, καίπερ ἐν ἀκαρεῖ τὰ πάντα δυνα μενος, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν ἀρχῇ τῆς τῶν ὄντων συστά σεως, οὕτω καὶ νῦν κατὰ μικρὸν τὰ τῆς βουλήσεως ἐκπληροί. δ'. Καὶ πρῶτα μὲν εἰρήνην ἐν ἡμῖν αὐτοῖς, Αν ἀκοῦσαι συχνὰς ἐξ ὅτου χρόνος οὐκ ἔσχομεν, ὁ τῆς εἰρήνης ἄρχων λαλεῖ καὶ Πατὴρ παρακαλέσας εἰ ταύτην πολλὰ πολλάκις τὰς ἡμετέρας ψυχάς, κα τὴν ἐφ᾽ οἷς τὸ θεῖον πρεσβεύομεν μετὰ τῶν Ῥω μαίων ὁμόνοιαν μηδέπω χωροῦντας ἐνίοις εἰδώς. ἅτε προκατειλημμένοις τὴν γνῶσιν, ἐξ ὧν οἱ πρ ἡμῶν ἐριστικῶς, ἅμα καὶ φιλονείκως, οὐκ ἀποδεικτι

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. Ι. χῶς οὐδὲ φιλαληθῶς κατὰ τούτων συνέγραψαν. Καὶ ἡ demonstrationibus, vel veritatis amore adversus διὰ ταῦτα πᾶν τοὐναντίον περὶ αὐτῶν φρονοῦντας καὶ λέγοντας, σπείσασθαι τῷ τέως παρασκευάζει τούτοις ἡμᾶς ἐπὶ συμβάσεσι μηδέν τι τὸ παράπαν ἐπικοινωνούσαις τοῖς ἱεροῖς δόγμασιν. Ἕνα τί γένηται, καὶ τίνα τρυγήσῃ τὴν ἐπικαρπίαν ἐντεῦθεν, ὁ πάντα προνοίας μέτροις ἐπιστατῶν; ἵνα καιροῦ κατ λοῦντος, τοιούτοις εἰς τὴν πρὸς αὐτοὺς ἡμᾶς λαβὼν ἡμερότητα, καὶ τὴν ἔνδον γαλήνην τῶν λογισμῶν οἷα τῆς κατὰ τούτων ἐνούσης ἡμῖν ἀρχαίας κακίας αποσκορακισθείσης το τέλεον, ῥᾳδίως ὑπαγάγῃ τοῖς ἔμπροσθεν, καὶ τὴν κατ᾽ εὐσέβειαν οὕτως ἔνωσιν ἀπεργάσηται, τὰ περὶ τοῦ δόγματος, ὡς ἔχει, κατὰ λεπτὸν εἰς τὸν ἡμέτερον νοῦν ἐμβαλών, ἐξ ὧν οἱ τοῦ Πνεύματος ἐν διαφόροις γραφαῖς αὐτῶν θεολογοῦντες ἐφιλοσόφησαν. ε. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ τοιαύτας ὁ τῶν ἡμετέρων ψυχῶν οἰκονόμος πόρρωθεν, ὥσπερ ἀεὶ νόμος αὐτῷ, προκα ταβάλλει τὰς ἀφορμάς, τὸν θεοστεφῆ καὶ μέγιστον ἡμῶν αὐτοκράτορα τοῦ ἔργου τούτου θερμὸν ἀντιλήπτορα προστησάμενος, ὅς οἷον τὸν ζῆλον καὶ τὴν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης προθυμίαν καὶ σπουδὴν ἐνεδείξα το, τίς ἱκανὸς τῷ λόγῳ περιλαβεῖν; οὐ μὴν ἀλλ' οὐ δὲ τὴν ἐν τούτοις ὑπὲρ ἄνθρωπον αὐτοῦ καρτερίαν οὐδενὶ τῶν ἁπάντων ἰσχὺς ἔσται διεξελθεῖν. Οὐ γὰρ ὁμοῦ τε προσετάγη θεόθεν ὑπηρετῆσαι τῷ λειτουρσήματι, καὶ ὁμοῦ τοῖς ὑπ' αὐτὸν ἐντειλάμενος ήρχεσεν, ὥσπερ ἂν εἴ τις ὑπολάβοι τὴν ἄνωθεν αὐτῷ δοθεῖσαν ἐξουσίαν ἀποσκοπῶν, ἀλλὰ πάντας σχεδόν ἀνθισταμένους εὑρὼν καὶ ὅτι χρόνος μακρὸς ἀφ' οὗ τὰ τοῦ σχίσματος, ὡς νόμον τὸ παράλογον ἔθος τοῦ το κρατύνειν ἐθέλοντας, τῇ τούτων ἀσθενείᾳ συγκα ταβαίνει, καὶ μακροθύμως μετέρχεται τὰ τοῦ πράγ ματος. Καὶ νῦν μὲν πείθειν ὁ βασιλεὺς τοὺς ὑπηκόους ἐπιχειρεῖ, νῦν δ' ἀνέχεται τῶν ὑπὸ χεῖρα μεγαλοφρόνως ο δεσπότης ἀντιλεγόντων αὐτῷ, τοῦτο μὲν τῇ οἰκείᾳ κανταῦθα συνήθως χρηστότητι χρώμένος, τοῦτο δὲ καὶ διακρίσει διδου; ἑαυτὸν, οἷς ὅτι τὸ τῆς ἔχθρας μεσότοιχον πολυετές τε καὶ μακροχρόνιον, ἐξ ὧν καὶ πάντα τρόπον ἐπείγεται γενέσθαι τῆς εἰρήνης ὑμᾶς. Εν τούτῳ τοῦ σκοποῦ διημερεύων ἀεὶ, καὶ νύκτας ὅλας ἄγρυπνος διακαρτερῶν, ἕως εἰ καὶ μὴ πάντας, ἐπεὶ μηδὲ πάντων ἡ γνῶσις, καὶ τοῦ λυσιτελοῦντος ἡ κατανόησις· τὸ γοῦν πλεῖστον καὶ κράτιστον μέρος τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος συναγαγὼν εἰς ταυτό, καὶ μιᾶς γνώμης τε καὶ Η βουλῆς τούτους ἀπεργασάμενος τῇ τοῦ εἰρηνάρχου Χριστοῦ συνεργείᾳ καὶ χάριτι, τὴν μετὰ τῆς τῶν Ρωμαίων Ἐκκλησίας εἰρήνην θεοφιλῶς ἐκτετέλεκεν. Ἀλλὰ τὰ μὲν κατὰ τὸν ἡμέτερον αυσονάρχην τὸν θεοστεφή τε καὶ θεομεγάλυντον, όπως θερμότατα λίαν ἀγωνισάμενος μεθ᾽ ὅσης τε τῆς κατὰ φυχὴν διαπύρου, καὶ συντομωτάτης ὁρμῆς, καὶ μεθ' οἶας τῆς ὑπομονῆς καὶ μεγαλοψυχίας τὴν εἰρήνην κατώρθωσεν, οὐ τοῦ παρόντος λέγειν καιροῦ. Μόλις γὰρ ἂν καὶ ἰδίᾳ τι; πραγματείᾳ τὰ περὶ τούτων παραστήσεις τρανῶς. Romanos concinnarunt, proptereaque oppositum) omue de iis sentientes, et obloquentes, prius hos nobiscum ad pactionem adigit iis conditionibus, quæ cum sacro dogmate nihil haberent commune. Quo tandem scopo, et quem inde fructum decerpturus, omnia providentiæ mensura gubernat? Ut tempore postmodum opportuno, ita affectos nos assumeds, in mansuetam et internam cogitationum tranquillitatem, nostro adversus eos antiquo odio prorsus dissoluto, facili negotio deduceret, et sic pietatis unionem absolveret, rebus dogmatis, uti se habent, paulatim in nostram mentem immissis, occasione sumpta ex iis, quæ Spiritui dediti scriptionibus suis variis philosophati sunt. 5. Hae itaque, nec absimiles nostrorum animorun dispensator, eminus, uti ipse suerit, causas prajicit, per Deum coronato, maximoque nostro imperatore hujusce operis fervido protectore constituto, qui quantum zelum, et pro pace ardorem ostenderit, et curam posuerit, quis potis fuerit sermone exprimere? Imo ipsius supra humanas vires assidua studia verbis prosequi nemini omnium fas fuerit. Neque enim simul divinitus imperium accepit, ut ministerio asserviret, et simul subditis præcipiens, veluti si quis in datam sibi desuper auctoritatem respiciens, mandata exsecutus est: sed cum omnes fere sibi adversari comperisset, et, quod jain tempus longum præteriisset, ex quo dissidium exortum fuerat, absurdam hanc consuetudinem æque atque legem stabilire conarentur, ad eorum infirmitatem ac nutum totum se fingit et accommodat, et toleranter ninis negotium confcit. Et nunc quidem sibi obnoxios imperator blande illicere aggreditur: nunc eorum qui sub illius potestate erant, Dominus non absque animi magnitudine adversos conatus sustinet, partim propriam etiam in hoc pro more suo bonitatem usurpans, partim discretione multa meliens, quod simultatis atque inimicitiæ interstitium per multos annos et diuturnitate sua obduruerat. Quare modis omnibus et sedulo studio ad conciliandam nobis pacem convertitur, in hoc proposito continuo integros dies insumens, et noctes integras insomnus ducens, donec, etsi non omni, neque enim omnium cognitio, neque utilis comprehensio est, majure ac potiore ecclesiastici complementi parte in unum coacta, et Christi pacis auctoris ope et grația corum consiliis sententiisque ad suain, voluntatem adductis, cum Romama Ecclesia pacem, uti Do placuerat, absolvit. Sed quomodo imperatur hic noster, qui a Deo coronatus est, et sua incrementa suscepit, vehementissima incitatione et ardore insatiato decertaverit, et quam fervido, et contentioso animi impetu, et qua tolerantia et magnanimitate pacem perfecerit, non est præsentis temporis scribere. Vix enim et singulari quispiam de hisce tractatione, omnia perspicue memoraverit.

CONSTANTINI meliteNIOTÆ 6. Dei porro mirabilia qui illum ad hæc impulit, ▲ ad quæ supra orationem converteram, undenam mihi sermonum fontes erumpent et cognitionis venæ recludentur, ut, etsi non pro dignitate, hæc enim et mentem et cogitationem exsuperant, humana nihiJominus lingua et intellectu congruenter commemorem, et non tantumdem ab eorum magnitudine cadam, quantum aliis, qui infra terram obambulant, et sensibus asserviunt, inferior sum? Non prorsus aliunde mihi obveniet, quam a Spiritu, vitam demortuis inspirante, dum, ut cum Isaia eloquar, impura labia circumferam et multis peccatorum sordibus obruar, benignitati tamen illius fidens, quod propter misericordiarum pelagus Numen peccatores non aversatur, si ad ipsum rursus convers: animo inclinemur, indeque os reserans, ut Deiparens David canit, odorem attraham, iterumque Christo, indeque enata gratia complear, qua uti carbone nutritus, et corde atque sensibus depurgatus, ascensiones in ipso disponam, et cum divino præcone Paulo narrabo sapientiam multos annos absconditam, quam auctoritate qua est, occulta revelans Deus per hæc media diguis alio atque alio tempore retegens, uti qui examinandis libris animum addixit, ex multis addiscere valet, extremis hisce diebus nobis omnibus per divinarum Scripturarum expositionem manifestavit, inde nobis comparans et perfectiorem et absolutiorein, quam antea unquam fuerat, communionem. Uti siquidem est Rex regum et Dominus dominantium Deus, sic per eum, qui nunc et merito imperium moderatur, et quem invenit æque atque Davidem, vere hominem juxta cor suum), discissa ab antiquo tempore Ecclesiæ Christi membra in unum probe conjungens, in vinculo charitatis pacem primum firmavit. suæ 7. Oportebat igitur non multo post et universum circa nos suae providentiæ mysterium miani festari, ostendique Romanam Ecclesiam in pietatis sanctitate nihil a nostra differre. Quid ergo ille operatur, et quomodo vere admirabilia et occulta sua consilia in lucem producit? Ex iis, qui antea rem oppugnabant, virum tum doctrina, tum dicendi 10%0 5. Τὰ δὲ τοῦ κινήσαντος αὐτὸν εἰς τοῦτο θεοῦ, πρὸς ἃ καὶ ἄνωθεν ώρμημαι, πόθεν μοι πηγαί ραγήσονται λόγων, καὶ φλέβες ἀναστομωθήσονται γνώσεως, ὡς ἄν, εἰ καὶ μὴ κατ' ἀξίαν, ὑπερβαίνει γὰρ ταῦτα πάντα νοῦν καὶ διάνοιαν, ὅμως ἀνθρωπίνῃ γλώττῃ καὶ φρενὶ καταλλήλως ἐκδιηγήσωμαι, καὶ μὴ παρὰ τοσοῦτον ἀπολειφθῶ τῆς τούτων μεγαλειό τητος παρ' ὅσον ἑτέρου τῶν κάτω βαινόντων καὶ δουλευόντων αἰσθήσει φαίνεσθαι δεύτερος; Οὐκ ἄλλο θεν πάντως ἢ παρὰ τοῦ καὶ τοῖς νεκροῖς ζωὴν ἐμ· πνέοντος Πνεύματος, ὅπερ εἰ καὶ καθ' Ησαΐαν εἰπεῖν ἀκάθαρτα χείλη περιφέρω, καὶ πολὺν ἁμαρτιῶν επισύρομαι βόρβορον, ἀλλ' οὖν τῷ φιλαγάθῳ τούτῳ θαρρήσας, ὅτι μηδ' ἀποστρέφεται τ' Θεῖον τοὺς πλημ μελοῦντας διὰ πέλαγος οἰκτιρμῶν, μόνον ἂν πρὸς αὐτὸ καὶ πάλιν ἐπιστρεφόμενοι νεύωμεν, κἀντεῦθεν ἀνοίξας τὸ στόμα, καθά πού φησιν ὁ θεοπάτωρ Δαυΐδ, ἑλκύσω τὴν εὐωδίαν, τὸ τῆς Γραφῆς εἰπεῖν, καὶ αὖθις Χριστοῦ, καὶ τῆς ἐκεῖθεν οὕτως ἐμπλησ σθήσομαι χάριτος, δι' ἧς ὡς δι' ἄνθρακος ψωμισθένο της μοι, τήν τε καρδίαν καὶ τὰ αἰσθητήρια καθαρ θεὶς, ἀναβάσεις ἐν αὐτῇ διαθήσομαι, καὶ λαλήσω, κατὰ τὸν θεοκήρυκα Παῦλον, σοφίαν τὴν ἔτεσι πλείστοις ἀποκεκρυμμένην, ἣν ὁ κατ' ἐξουσίαν ἀποκαλύ πτων βαθέα Θεὸς διὰ μέσων τούτων τοῖς ἀξίοις παραγυμνώσας κατά καιρούς, ὡς ἔνεστι τῷ περὶ τὴν ἐξέτασιν τῶν βίβλων προστετηκότι μαθεῖν ἐκ πολλώ, ἐπ' ἐσχάτων τούτων ἡμερῶν πᾶσιν ἡμῖν διὰ τῆς τῶν θείων Γραφῶν ἀναπτύξεως εφανέρωσε, πρὸς ἐντελεστέραν ἔνθεν ἡμᾶς· κοινωνίαν, καὶ μείζονα της πρώτης μετακαλούμενος. Ὡς γὰρ ὁ βασιλεὺς τῶν βασιλευόντων, καὶ Κύριος τῶν κυριευόντων θεός, οὕτω διὰ τοῦ νῦν βασιλεύοντος ἐπὶ γῆς ἀξιοπρεπώς, ὃν εὗρεν ὡς τὸν Δαυὶὸ ἀληθῶς ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν αὐτοῦ, τὰ διεῤῥωγότα τὸ παλαιὸν μέλη τῆς Ἐκ κλησίας Χριστοῦ συνάψας καλῶς ἐν τῷ συνδέσμῳ τῆς ἀγάπης τὴν εἰρήνην καταρχὰς ἐπρυτάνευσεν. ζ'. Εδει δὲ ἄρα μετ' οὐ πολὺ καὶ τὸ πᾶν τῆς περὶ ἡμᾶς αὐτοῦ προμηθείας ἀποκαλύψαι μυστήριον, καὶ δεῖξαι τὴν τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησίαν τῆς ἡμετέ ρας κατὰ τὸν τῆς εὐσεβείας λόγον μηδὲν διαφέρου σαν, τί ποιεῖ, καὶ πῶς εἰς φῶς ἐξάγει τὰ τῆς θανα μασίας τῷ ὄντι καὶ κρυφίου ταύτης βουλῆς; Εξ αὐτῶν τῶν πρώην ἀνθεστηκότων ἄνδρα τὸν τὰ vi in ecclesiastico coetu facile principem gradus πρῶτα φέροντα τῆς ἐκκλησιαστικῆς ὁμηγύρεως enim et ordinis vel mentionem inducere nos haud paratos, prorsus supervacaneum duco, ut quondam magnum Paulum excitat, non pacem solummodo denuntiantem, et reliqua omnia bona, quæ post pacis præconia ex sacris Scripturis collegit, dum non uti alii multi in facto substitit, neque tantum in ea bene promovenda acquievit, sed curiosa mentis indagine sanctorum Patrum scripta exponens, ad ulteriora illius processit, et finem eorum quæ examinabantur apprehendens, complementum paci secundum Christum vere sincereque apposuit. Hunc adversæ partis antea, zelo ad honesta quæque prorsus bono, tum etiam propugnatorem agnitum, qui praesidiet omnia ante quam fiant prædeἐπί τε σοφίᾳ καὶ λόγοις αὐτοῖ;, τὸν γὰρ τοῦ βαθ μοῦ καὶ τῆς τάξεως καὶ μνησθῆναι κομιδή περιττών, ἐξαίφνης ὥς ποτε τὸν μέγαν Παῦλον ἀνίστησιν, είχ εἰρήνην ευαγγελιζόμενον μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄλλο παι ἀγαθὸν, ὅπερ ἐκ τῶν θείων Γραφῶν μετὰ τὸ ταύ την επαινέσαι συνέλεξεν, ἐπεὶ μηδ' ἐναπέμεινεν ὡς οἱ πολλοὶ τῷ γεγονότι, μηδὲ στῆναι μέχρι τῆς αἱκονομίας τῆς καὶ αὐτῆς καλῶς προβάτης ηγάπησεν, ἀλλὰ τῇ τοῦ νοὺς πολυπραγμοσύνῃ τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων έξηγήσας γραφάς, ἐπὶ τὸ πλέον ταύτης διέβη, καὶ τὸ τῶν ζητουμένων τέλος καταλαβὼν τὸ πλήρωμα τῆς κατὰ Χριστὸν εἰρήνης, ὡς ἀληθῶς διεπράξατο. Τοῦτον καὶ τῆς ἐναντίας μοίρας πρὸ τοῦδε τῷ περὶ τὰ καλὰ πάντως ζήλῳ καὶ τοτε

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. γνωριζόμενον πρόμαχον, ὁ προειδώς πάντα πριν terminavit, In praesentia uti præsulem addecet, ς γενέσεως αὐτῶν προώρισεν ἀρχιερατικῶς ἐν τῷ παρόντι προστῆναι τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ, καὶ τοῦναι πίστιν περὶ τῶν προκειμένων ὑμῖν ἐξ ὕψους ἀποκαλυφθέντα τήν τε διάνοιαν καὶ τὸ βάθος τῶν θείων Γραφῶν, ἀρχηγοῦ κανταῦθα τοῦ κραταρχοῦντος ἡμῶν χρηματίσαντος, ὃς πρῶτος καὶ μόνο; ἔβαπτε μὲν ἀρχῆθεν τῆς ἀληθείας αὐτὸς, ὡς ἐκ τῶν ὕστερον τούτων ἐγνώκαμεν, οἴκοθεν, μᾶλλον δὲ θεόθεν μαρμαρυγάς τινας φωτισμοῦ περὶ ταύτης δεχόμενος, οὐκ εἶχε δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις αὐτοῖς ἐκε λάμψαι τρανῶς, ἅτε μηδ' εὐπορῶν ὅλως τοῦ συγκ κρατοῦντος ἐπὶ τούτῳ, καὶ συναρήγοντος· ἀμέλει τοι καὶ γραφικὰς ἀπορίας ἐν τῷ μέσῳ προτείνων, καὶ τὰς αὐτῶν λύσεις πάντοθεν εἰσπραττόμενος, ο ὅτι μὴ τὸν ἰσχύοντα συμβιβάζειν τὸν νοῦν τοῦ γράμματος εὕρισκε, τοῦ μὲν κατὰ σκοπὸν πρὸς μια κρὸν ἀνεκόπτετο, τῆς δὲ τῶν Γραφῶν ἐρεύνης οὐκ ἀφίστατο τέλεον, τοῦ Θεοῦ πάντω; αὐτὸν εἰς τοῦτο παραβιβάζοντος, ἵνα τὸ φέγγος τῆς ἀληθείας ἐκ τοῦ συνεχῶς ταύταις ἐνασχολεῖσθαι καὶ τοῖς τῶν ἀντιλεγόντων έναστράψειεν όμμασιν, ὅπερ δῆτα καὶ οὐκ εἰς μακρὰν γέγονεν. Ο γάρ τοι τὸν πρώην ἐκεῖνον ζῆλον πολὺς μετά βραχὺ θεόθεν καὶ αὐτὸς ἐμπνευσ σθεὶς τὴν θείαν ἐπιμελῶς προτεθύμηται Γραφήν διελθεῖν, ἦν καὶ τὸν τρόπον τοῦτον ἐπισκεψάμενος ἐπέστησε τὸν νοῦν πολλαχοῦ, καὶ τοῖς λογισμοῖς ἐμβαθύνας, τῆς τε τοῦ δόγματος ἀκριβείας ἐφίκετο, καὶ τοῖς πᾶσιν εἰς τοὐμφανὲς τὴν τῶν ἀδήλων γνώ σιν κατέστησεν, τὸν ζῆλον δεόντως πρὸς τοὐναντίον μεταβαλών, καὶ θερμότερον ἐνταῦθα τοῦτον ἤπερ ἐκεῖσε κτησάμενος, ὅσον καὶ μεγίστην ἐκ τῶν γρα φικῶν μαρτυριῶν τὴν πληροφορίαν επλούτησε. Καὶ νῦν τῶν λογικῶν Χριστοῦ προβάτων ποιμὴν γεγονώς, διδάσκαλος τῆς ἀληθείας ἡμῖν ἀναδείκνυται. Δι' οὗ καὶ πρὸς ζήτησιν τῶν ἱερῶν λογίων πάντας τοὺς ὀλιγώρως αὐτῶν τὸ πρότερον ἔχοντας διεγείρας, ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετασκευάζων Θεὸς πλὴν ὀλίγων τινῶν, ἐπειδὴ καὶ τῆς κακίας μεῖναι κατάλειμμα, καὶ ἐν τῷ παρόντι τὸ πᾶν τῆς ἰσχύος αὐτῇ πᾶσαν θεόπνευστον Γραφήν, τὴν ἐς δεῦρο μηδὲ γινωσκο μένην πολλοῖς, εἰ μὴ τὰ πλείω ταύτης εἰδέναι φαίη τις ἐξ ὀνόματος, εἰς τὸ μέσον παρήγαγε, καὶ παρο ῥησίας ταύτην ἀπολαύειν ἠξίωσεν. Ἐξ ἧς ἡ τῶν Ρωμαίων Ἐκκλησία, βαβαὶ τῶν ἀφάτων τοῦ Θεοῦ δωρεῶ,! διεγνώσθη πρεσβεύειν ὀρθῶς, καὶ κατὰ τὸν νοῦν τῶν ἁγίων Πατέρων φρονεῖν. Ενθεν τοι καὶ πᾶσα σκανδάλου πρόφασις ἡμῖν περιήρηται, καθάπερ ἱστὸς ἀράχνης διαλυθεῖσα, καὶ εἰς τὸ μηδὲν κατο αντήσασα. Τὰ δὲ τῆς εἰρήνης περιπολεί προφανώς, μηδεμίαν ἀφορμὴν διδόντα διαστάσεως πρόξενον· ἐπείπερ οἷς ἐναντιογνωμονεῖν ὑμῖν κατὰ τὸ σέβας πρὶν ὑποπτεύοντες ὡς ἐχθροὺς ἀσπόνδους ἀπεσειό μεθα, τούτους ἀρτίως ὁμοδόξους είναι κατανενοηκό τες, καὶ γὰρ ὁμοδόξους ἡμῖν τοὺς τῆς Ἐκκλησίας τῶν Ῥωμαίων καλῶ, καὶ καλῶν οὐδέποτε παύσομαι, εἰ καί τινες ή κακία στοιχοῦντες, ἢ καὶ ἀγνοία και θυπαγόμενοι διαῤῥήγονται, στέργομεν ὡς ἀδελφούς, καὶ καθάπερ οἰκεῖα μέλη πρῶτά τε καὶ τιμιώτερα Ecclesiæ suæ antistare, et de propositis nobis, ex alto et sententias et divinarum Scripturarum profunda edoctum fidem facere, in his quoque nostro imperatore principem locum occupante, qui primus solusque a principio non extra veritatis limites incedebat, uti ex iis quæ secula sunt, didicimus, ce propriis, imo ex Numine radios quosdam illuminationis pro bac ipsa accipiens, lieet aliis præclare lumen addere non posset, tanquam qui in hoc negotio, qui sibi opem auxiliaque deferret, nullum habebat: sedulo tamen ex scriptis petitas difficultales proponens in medio, earumque solutiones undequaque conquirens, cum qui sententiam scripto adaptaret non reperiretur, a proposito sibi scopo minimum deflectebat, sed a Scripturarum investigatione non recedebat, Deo prorsus ipsum in id promovente, ut veritatis lumɛa ex continua earum inquisitione contradicentium oculos illuminaret, quod tandem nec multo post exitum habuit. Qui namque primo illo zelo invalescebat, paulo post ipse quoque Numine allatus, divinam diligenter Scripturam percurrere sibi in animo posuit, quam et hac ratione meditans, multis in locis animum dixit, et considerationibus profunda expiscans, accuratam dogmatis notitiam habuit, et omnibus in apertum haud ita rerum patentium cognitionem communicavit, zelum in contraria convertens, et eo fervidiorem hic quam ibi consecutus, quo et longe maxima ex scriptis testimoniis certitudine ditaretur. Etnunc ratione præditarum Christi ovium pastor effectus, veritatis magister nobis innotescit, per quem et ad sacrorum Eloquiorum investigationem omnes, qui illis examinandis se negligenter tradebant, excitans, qui facit omnia et transmutal Deus, paucis quibusdam exceptis, quando et improbitatis reliquias permanere oporteat, et praesenti hoc tempore vim illius omnem adaperiens, universam divinitus inspiratam Scripturam ad hæc usque tempora multis non agnitam, ni illius pleraque quispiam scire nomine tenus præsumpserit, in medium adduxit, fecitque, ut illa confidenter et libere inter homines versaretur. Qua Romana Ecclesia, papæ inenarrabilium Dei donorum! recte sentire, et ad mentem sanctorum Patrum decernere dijudi cata est: indeque totius scandali occasio, uti araneæ tela dissoluta et ad nihilum deducta, suhlata est, et pax aperte familiarissimeque congreditur,. nullam exhibens causam, quæ dissidium afferat, cum quos alia atque nos circa cultum tenere antea suspicati, quasi hostes irreconciliabiles a nobis repellebamus, eos nunc ejusdem cum nobis esse sententiæ agnoscentes, sic enim Romanæ Ecclesiæ asseclas nuncupo, et semper in posterum nuncupandi nullum finem faciam, licet nonnulli aut improbitali addicti, aut ignorantia distracti, dirumpantur, uti fratres diligimus, et veluti propria membra prima, et aliis honoratiora amplectimur, parum curantes de iis, qui ex propriis de dognate

decernere audent, tanquam qui vere vana atque τῶν ἄλλων ἐνστερνιζόμεθα, βραχέα τῶν οἴκοθεν inania conantur, et non insistunt sanctorum Patrum vestigiis, qui sanctissimo Spiritu tum ob carnis puritatem, tum ob mentis sinceritatem amati, optima quæque et pro dignitate tradiderunt. 8. Hæc, Deus universi conditor, tua erga nos, qui in sæculorum fine plane pervenimus, miracula (sic non cessasti de iis, quos propriis tuis manibus eflinxisti, modis omnibus benemereri, tuamque curam nobis ostendere), quæ nunquam deprehenderunt nostri najores, sive erga divinas Scripturas ignavia, sive etiam erga Latinos simultate. Multa etenim sunt, quæ inter nos et illos dissidia concitarunt, et nobilior animi pars, si insitas inimicitias habet, conturbata in veritate ipsa cæcutit. Hæc tu nos in præsentia probe, et utiuti sunt, addiscere tuo beneplacito effecisti, et argumenta rerum aliter exorsus, quæ tua est varia ac multiplex sapientia, et tuæ cognitionis profunditas, alium finem et exitum habere sed multo meliorem præparasti, et longe disjunctissimos ac dispersos vere in unum collectos, in unum ovile deduxisti. Et rursus ecce unus grex nos omnes ex variis diversisque uationibus conflatus, cujus pastor Christus est, unigenitum tuum Verbum, qui nostram formam uti nos ipsi propter viscera misericordiæ tuæ suscepit, pro quibus quæ tandem tibi gratiarum actiones reponentur? quam etiam tibi debitam a nobis benevolentiam reddemus, qui bonis omnibus refertus es, et omnem gratiam exsuperas, et rerum humanarum, omnibus abundantissime affluens, plane non indiges? Non utique possumus ob ea, et quæ nunc peregisti, gratiam infra etłam dignitatem reponere, eoque potissimum, quod ad dicendum minime idonei sumus, cum etiam si cœlestem aut supercolestem vocem consequeremur, neque tum solvendo erimus. Sic, omnipotens et sublimissime Domine, tuorum in nos beneficiorum magnitudo sermone omni potior est. Sed hæc de hisce satis superque. Neque enim ad hæc comprobanda luculentiore oratione mihi opus est, 9. Postquam vero addecentem Deo gloriam, uti dieri potuit, de rebus gestis exhibuimus, et ingentium in nos beneficiorum mentione inducta, et illius ad hæc usque tempora mirabilibus humano generi denuntiatis, par esse videtur nunc demum et orationem in eos convertere, qui non eadem quæ aos tenent, et zelum habent sed non ex cognitione, ut divinus Apostolus ait, quorum quidam sanctorum Patrum voces audientes, non tamen percipientes insitam in illis sententiam, sed temere eas intelligentes, pacem adeo probe Ecclesia - rum divina ope factam calumniantur et eriminantur, et loca per omnia pererrantes de nobis male loquuntur, cum sint eorum de quibus determinant ignarissini. κατατολμώντων δογματίζειν ἄρτι φροντίζοντες, Στε κενεμβατούντων ὡς ἀληθῶς, ἀλλὰ μὴ τοῖς θεοφόροις κατακολουθούντων Πατράσιν, οἱ τῷ παναγίῳ Πνεύ ματι διά τε καθαρότητα σαρκὸς καὶ νοός ειλικρί νειαν εμπνεόμενοι, κάλλιστα καὶ πρὸ; ἀξίαν ἐθεσ λόγησαν. η'. Τοιαῦτα, θες δημιουργὲ τοῦ παντὸς, καὶ τὰ πρὸς ἡμᾶς σου τεράστια τοὺς εἰς τὰ τέλη τῶν αἰών νων σαφῶς καταντήσαντας (οὕτως οὐ διέλειπες, οὓς χερσὶν ἰδίαις διέπλασας παντοίως εὐεργετών, καὶ τὴν οἰκείαν κηδεμονίαν ἡμῖν ἐνδεικνύμενος), ἅπερ οὐ συνεῖδον οἱ πρὸ ἡμῶν ἡ ῥαστώνῃ τῇ πρὸς τὰς θείας Γραφάς, ἢ καὶ τῇ πρὸς τοὺς Λατίνους ἐναντιότητι. Πολλὰ γὰρ τὰ μέσον ἡμῶν τε κἀκείνων τὴν διαμάχην κατεργασάμενα, καὶ φιλεῖ συνθολού σθαι δι' ἔχθραν τὸ ἡγεμονικὸν τῆς ψυχῆς, μὴ συνο ρῶν τὴν ἀλήθειαν. Ταῦτα τὸ παρὸν ηὐδόκησις και ταμαθεῖν ἡμᾶς εἰς ἀκρίβειαν, καὶ τὰ τῆς ὑποδέ σεως ἄλλως ἀρξάμενος κατὰ τὴν σὴν ποικίλην ἐπι· στήμην, καὶ τὸ βάθος τῆς σῆς σοφίας καὶ γνώσεως, εἰς ἕτερον καταλῆξαι πέρας βέλτιον πολλῷ παρεσκεύασας, καὶ συνῆξας εἰς ἐν ἀληθῶς τοὺς διεσπα σμένους ἐπὶ μακρὸν, καὶ τοὺς ἐσκορπισμένους εἰς τὴν αὐτὴν μάνδραν συνήλασας. Καὶ πάλιν ἰδοὺ μία ποίμνη πάντες ἡμεῖς ἐκ διαφόρων συνισταμένη καὶ πολυειδῶν τῶν ἐθνῶν, ἧς ποιμὴν ὁ Χριστὸς ὁ μονογενής σου Λόγος, ὁ μορφωθεὶς διὰ σπλάγχνα ἐλέους σου τὸ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ ἡμέτερον, ὑπὲρ ὧν ποιός σοι λόγος εὐχαριστίας προσενεχθήσεται; τίνα δέ σοι καὶ τὴν ὀφειλομένην ἡμῖν εὐγνωμοσύνην προσοίσομεν τῷ ὑπερπλήρει παντὸς ἀγαθοῦ, τῷ πά σης ἐπέκεινα χάριτος, ὃς οὐδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων χρήζεις κατ᾽ οὐδένα τρόπον, ὑπάρχων ἐν πᾶσιν ἀνεν. δεής; Οὐκ ἔστιν ὅπως διὰ ταῦτα καὶ τῶν νῦν στι πεπραγμένων χάριν οὐκ ἔλαττον τὸ κατ᾽ ἀξίαν ἀφο σιώσασθαι δυνηθείημεν, καὶ μᾶλλον ὅτι πολὺ καὶ τῆς ἐν τῷ λέγειν ἁπλῶς ἱκανότητος ἀποδέομεν, ὅπου γε κἂν ουράνιόν τινα, καὶ συνόλως ὑπερουράνιον ἄνελαδόμεθα τὴν φωνὴν, οὐδὲ τότε τὸ χρεὼν ἀπεπλή σαμεν. Οὕτω, πανσθενὲς ύψιστα Κύριε, πάντα λόγον ὑπεραίρει τὸ τῶν πρὸς ἡμᾶς εὐεργετημάτων σου μέσ γεθος. Ἀλλὰ τὰ μὲν περὶ τούτων ἐνταῦθα κείσθω. Καὶ γὰρ οὐδὲ μακροτέρων δεῖσθαι δοκῶ μοι ῥημάτων Ο πρὸς τὴν τῶν λεγομένων παράστασιν. θ'. Ἐπεὶ δὲ τὴν ἀνήκουσαν ὡς οἷόν τε δόξαν ἐπ τοῖς γενομένοις ἀνεπέμψαμεν τῷ Θεῷ τῶν εἰς ἡμᾶς μεγαλοδωρεῶν αὐτοῦ μνημονεύσαντες, καὶ καταγ γείλαντες τοῖς πᾶσι τὰ τούτου καὶ ἐς δεῦρο θαν μάσια, δίκαιον ἂν εἴη τὸ ἀπὸ τοῦδε τρέψαι τὸν λέ γον καὶ πρὸς τοὺς τἀναντία φρονοῦντας ἡμῖν, ζῆλον μὲν ἔχοντα;, ἀλλ' οὐ κατ᾽ ἐπίγνωσιν, ὅ φησιν ὁ θεῖος Απόστολος, ὧν οἱ μὲν τὰς τῶν ἁγίων Πατέ ρων φωνὰς ἀκούοντες, οὐ μὴν συνιέντες, τὸν ἔγκει μενον αὐταῖς νοῦν, ἀλλὰ σφαλερῶς αὐτὰς ἐκλαμβανοντες, τὴν οὕτω καλῶς καὶ σὺν Θεῷ προβᾶσαν ε ρήνην τῶν. Ἐκκλησιῶν συκοφαντοῦσι καὶ διαβάλλουσι· πρὸς δὲ καὶ πάντη περιερχόμενοι κακῶς ἡμᾶς λέγουσιν, οὐκ εἰδότες περὶ τίνων διαβεβαιού -

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. •1046' τας παντάπασιν· οἱ δὲ δι' ἀπειρίαν ὅλως Γραφῶν Alii Scripturarum experientia destituti, nec oculis οὐδὲ προσιδεῖν ἡμᾶς στέγουσιν, μή τοί γε προσ. ομιλῆσαι καὶ διαλεχθῆναι τὰ εἰκότα περὶ τῶν ζητουμένων ἡμῖν. Περὶ γὰρ τῶν ἄλλων, οι διὰ κακίαν καὶ μίσος, εἰσὶ γὰρ, εἰσί τινες καὶ τοιοὗτοι, τοῦ Σατὰν ἐνδεικνυμένου κἀνταῦθα τὴν οκείαν ενέργειαν, φεύγουσιν ἡμᾶς βδελυττόμενοι, τί χρὴ καὶ λέγειν, οὓς ἀνορθώσασθαι μόνον τοῦ τοὺς νεκροὺς ζωοποιοῦντος Θεοῦ, σαφῶς ἤδη τῷ φθόνῳ καταπεσόντας, καὶ κινδυνεύσαντας; Οἷς καὶ δάκρυα μᾶλλον συμπαθείας αρμόζουσιν ἢ λόγοι πρὸς τὸ κρεῖττον μεθέλκοντες· ὅτι μηδὲ πείσουσι, κατὰ τὴν εἰπόντα σοφὸν, οὐδ᾽ ἣν πείσωσιν. Οὕτω τῇ πρὸς τὸ καλὸν μετουσίᾳ τεθνήκασι, τῇ βασκανίᾳ τὴν γνώμην κατ' ὀλίγον τακέντες καὶ ταύτῃ σαφῶς εἰς τὸ παντελὲς ὑποῤῥεύσαντες. Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν ἐῤῥίφθων τοῦ λόγου τούτου μακράν, ὡς ἀνιάτω; τῆς προαιρέσεως ἔχοντες· πρὸς δὲ τοὺς ἄλλως δια κειμένους, οἳ καὶ τὴν θεραπείαν ἔτι τυχὸν προσδοκήσιμοι, καὶ γὰρ εἰκὸς ὀψὲ καὶ μόλις ἅψασθαί τι τῆς αὐτῶν καρδίας ῥῆμα σωτήριον, τὸν λόγον ποιητέον ἡμῖν, ἐν ᾧ καὶ τὰς γραφικὰς χρήσεις, αἷς ἐντυχοῦσιν ὁδηγηθῆναι πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἁπλα νῶς ἐξεγένετο, κατατάξομεν, τὰ παρ' ἑαυτῶν συντιθέντες, καὶ τὸν νοῦν αὐτῶν ὡς δύναμις ἀναπτύσε σοντες. Ἔστι δ᾽ ὅπου καὶ τὰ τῶν ἐναντίων ἀνθυποφέροντες, καὶ ταῦτα κατὰ τὴν ἐν ἡμῖν χορηγίαν τοῦ Πνεύματος λύοντες, ὡς ἂν οἱ μὲν δι᾽ ἄγνοιαν τούτων ἀποπηδῶντες ἡμῶν διδαχθῶσιν ἴσως κακ μόνης τῆς τῶν θείων φωνῶν ἀκροάσεως, μὴ φοβεῖ σθαι φόδον, οὗ μή ἐστι φόβος, κατὰ τὸν ψαλμογράτον Δαυΐδ, ἢ μᾶλλον τὴν ἐπαινετὴν δειλίαν ἔνδον ἐν καρδίᾳ συλλαβόντες, καὶ ὠδινήσαντες, πνεῦμα σωτηρίας εκτέκοιεν, ἐν τῷ προσδραμεῖν ἑτοίμως, καὶ τὰς ψυχὰς ὁπίσω κολληθῆναι τῶν ἡμετέρων. Οἱ δὲ ταύτας παρεξηγούμενοι ταῖς ὀρθαῖς ἡμῶν καὶ ἀδιαπτώτοις ἐννοίαις, ἂν ἄρα καὶ συγκαταθέσθαι δυνηθείεν αὐταῖς, τῆς προτέρας καταγνόντες έαυτῶν ὑπολήψεως τὸ ἀκριβὲς τοῦ δόγματος μεταμάτ ίωσι, καὶ μὴ τολμῶσι λέγειν ὡς ἐγώ τινος ἐπυθός μην αὐτῶν, ἀβασανίστως ἡμᾶς τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων δεξαμένους φωνὰς, τὰ δόξαντα συνάγειν κακῶς, ἀλλ' ἐν καὶ τὸ αὐτὸ φρονοῦντες γένοιντο μεθ' ἡμῶν, καὶ κοινῇ τὴν Τριάδα δοξάσωμεν, τὴν μίαν θεότητά τε καὶ δύναμιν, περὶ ἧς ἤδη καὶ πρὶν τοῦ ζητήματος εἰσβαλεῖν, βραχέα διεξελθεῖν ἡγησάμενος δεῖν, οὕτω γὰρ ἂν ὁ λόγος εὐοδωθείη πρὸς τὸ προκείμενον, αὐτὴν ἐκείνην ἐπικαλοῦμαι τὴν τοὺς ἀσυνέτους καὶ ἀσόφους συνετίζουσαν καὶ σοφί. ζούσαν, ἐν ᾗ πάντες οἱ τῆς γνώσεως ἀπόκρυφοι θησαυροί κατὰ τὸν μέγαν Απόστολον, λόγον μοι παρασχεῖν ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος, ἵνα τοῦ προσήκοντος, ὡς οἷόν τε κατευστοχήσας δυνηθείην είν πεῖν τι τῆς θείας μεγαλοπρεπείας ἐπάξιον. ι. Ιλαθι δέ μοι τὸ φοβερὸν τοῖς πᾶσιν ὄνομα καὶ φρικτόν, Θεέ και Κύριε τοῦ παντὸς, ἀγέννητε Πατέρ, Υἱὲ μονογενές, καὶ Πνεῦμα συμφυές τε καὶ σύνθρονον, ἡτῶν ὄντων ὑπεράρχιος ἀρχὴ καὶ ὑπέρο χρονος, τὸ τριλαμπές κράτος καὶ ἀμερές, ἡ ὁμο. " nos aspicere sustinent, tantum abest, ut consuetu- - dine nostra delectentur, et de rebus dubiis agitata in commune congressi deferant. De aliis enim qui ob improbitatem et odium, sunt enim, sunt etiam nonnulli ita affecti, qui Satana' hic quoque suam vim commonstrante, nos abhorrentes fugiunt, quos plane, jam invidentia oppressos, et infortunio demersos in sanam mentem reducere, solius Dei mortuos vivificantis fuerit, quid dicendum est? Hos lacrymæ potius commiserationis decent, quam ad meliora illicientes sermones, quod non persua¬ debunt, ut sapiens ille dixit, etiamsi persuadeant: sic in boni communione emortui sunt, livore paulatim mente tabefacti, eoque plane reducti in ni - hilum. Sed isti quidem ex hac oratione longe protrudantur, tanquam qui insanabili ingenio sunt; að alios vero qui aliter affecti sunt de quorum sanitate non desperamus, tandem enim aliquando corda eorum a salubri verbo commovenda fore putamus, convertenda nostra oratio est, in qua et scripto tradita testimonia, in quæ dum nos incidimus, veritatem ipsam absque errore penitius introspeximus, digeremus, nostra componentes, eorumque sententiam, uti fieri potest, exponentes, nonnullis etiam in locis adversariorum contradictiones afferentes, easque uti nobis concedet Spiritus, dissolventes, ut qui propter ignorationem a nobis desiliunt, doceantur vel ex sola divinarum vocum auditione ex sese timorem, ubi timor non est, abjicere, uti Psalmorum scriptor David insinuat; sive potius laudabili timore suo corde trepidantes, et salutis spiritum concipientes, fetum eficere, dum prompte ad nos confugerint, ex animo menti nostræ conglutinati. Qui vero ea prave interpretantur, rectis nostris ac firmis cogitationibus, si tamen illis assensum præbere valuerint, priore sua opinione amaudata, accurata dogmatis scientia instruantur, nec audeant dicere, ut ego ex. nescio quo eorumdem audivi, nos absque ullo examine dicta Patrum excipientes, quæ nobis videntur, male colligere, sed unum et idem sentientes nobiscum depaciscau- – tur, et simul una omnes Trinitaten glorifcemus, deitatem unam et potestatem, de qua antequam quaestionem ipsam aggrediar, breviter aliquid disserendum esse existimans, sic enim oratio ad rem sibi propositam concinne dirigetur, eamdem ipsam invoco, quæ stultos atque insipientes prudentes sapientesque facit, in qua omnes cognitionis thesauri, sic magnus ait Apostolus, sunt, ad propinandum mihi in aperitione oris verba, ut ad id, quod consentaneum est, sic uti fieri potest, collimans, dignum divinæ magnitudinis aliquid dicere valeam. 10. Propitium vero sis mihi, tremendum borrendumque omnibus nomen, Deus et Domine universi, Pater ingenite, Fill genite, Spiritus ejusdem cum illis naturæ, et in eadem sede collocatus. Rerum supra omne principium et supra øinne tempus prin-

cipium, potestas trino fulgore indivise coruscans, βασίλειος εξουσία καὶ δύναμις, ει πρὸς σὲ τὸν simul imperium tenens auctoritas et robur, si erga te excelsissimum, vitam sanctificantem atque illuíminantem, audacter linguam terrigena solvo, prorsus inexpurgatus, et, ut moderatius loquar, qui nunc expurgor, neque enim contemptu, non ita insaniam, neque infinitæ tuæ atque inaccessibilis gloria ignoratione, ad rem aggredior, sed tuæ bonitatis pelago fidens, qua vel sola cum nihil exsisterem ipso rerum initio effinxisti, et quotidie delinquentem sustinens, conversionem exspectas. Est ergo sermo de Deo, o amici, valde difficilis, et comprehensionem omnem exsuperat, non tantum nostri, quorum intellectui affectuum caligine obtenebrato clara visio non conceditur, sed iis etiam qui in speculationibus profecere, quod puram animi cogitationem conservarunt. Quantum nihilominus ad nostram mentem pervenit ex iis, qui spiritui addicti declaraverunt, duplex et secundum diversuin modum innotuit, alter unitati essentiæ sive naturæ proprius est, alter trinitati personarum, sive hypostaseon, quod idem est dicere. Unus enim essentia et natura cum Deus sit, in tribus hypostasibus, sive personis agnoscitur, Pater, Filius, et Spiritus sanctus sua proprietate hæc sunt et dicuntur, unumquodque secundum se considerata Deus perfectus: rursusque hæc tris Deus unus cognoscitur, dum neque secundum proprietates divisio aliam naturam ingeneret, neque secundum essentiam στον, τὴν ἁγιαστικὴν ζωὴν καὶ φωτιστικήν, τολμή σας λύω τὴν γλῶτταν ὁ γηγενής, μηδὲν μηδόλως προκαθαράμενος, ἢ τόγε μετριώτερον εἰπεῖν κα θαιρόμενος. Οὐδὲ γὰρ ὀλιγωρίᾳ, μὴ οὕτω μανείην αὐτὸ;, οὔτε μὴν ἀγνοίᾳ τῆς ἀπείρου καὶ ἀπροσίτου σου δόξης ταύτην ποιοῦμαι τὴν ἐπιχείρησιν, τῷ δὲ πελάγει θαῤῥῶν τῆς σῆς ἀγαθότητος, δι᾿ ἂν καὶ μόνην μηδὲν ὄντα με καταρχὰς ἐπλαστούργησες, καὶ καθημέραν πλημμελοῦντος ἀνέχῃ μου, τὴν επιστροφὴν ἐκδεχόμενος. "Εστι μὲν οὖν ὁ περὶ Θεοῦ λόγος, ὦ οὗτοι, καὶ πάνυ τοι δυσχερὴς καὶ δυσέφικτος οὐ μόνον ἡμῖν οἷς τὸ φρονοῦν ἐκ τῆς τῶν παθῶν ἀχλύος ἐπιπροσθούμενον οὐ συγχωρεῖται τη λαυγώς καθορᾷν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐν θεωρίᾳ διαβεβηκόσιν, ἐκ τοῦ καθαρὸν τηρῆσαι τὸ τῆς ψυχῆς λο γιζόμενον. Οσον δ' οὖν ὅμως εἰς τὴν ἡμέτερον ἧκε νοῦν, ἐξ ὧν οἱ τοῦ πνεύματος διετράνωσαν, διττός ἀναπέφανται, καὶ κατὰ τρόπον διάφορον, ὁ μὲν τῷ μοναδικῷ τῆς οὐσίας πρέπων, εἴτ᾿ οὖν τῆς φύσεως, ὁ δὲ τῷ τριαδικῷ τῶν προσώπων, ταὐτὸν δὲ φάναι, τῶν ὑποστάσεων. Εἰς γὰρ κατ' ουσίαν καὶ φύσιν ὧν ὁ Θεὸς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι καὶ προσώποις γνωρίζεται, Πατὴρ, Υἱὸς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον, ίδιαζόντως ἐστί τε ταῦτα καὶ λέγεται, Θεὸς τέλε ο; ἕκαστον καθ᾿ ἑαυτὸ θεωρούμενον, καὶ πάλιν εἰς τὰ τρία Θεὸς γινωσκόμενος, οὔτε τῆς κατὰ τὰς ἰδιό τητας διαιρέσεως Εργαζομένης ἀλλοτρίωσιν φύσεως, οὔτε τῆς κατ' οὐσίαν ἑνώσεως σύγχυσιν ὑποστά unio hypostaseon confusionem, uti Arius insaniæ c σεων, ὡς Αρειος ὁ τῆς μανίας ἐπώνυμος, καὶ Σα cognominis, et a mente deductus Sabellius, sibi · mutuo adversantes, hic divinitatis concisionem, ille personarum commistionem impie decreverunt. Vitæ siquidem princeps datrix, ac sanctissima Trias dividitur indivise, et divisim conjungitur, quod admirabile est. Nihilominus Pater principio et causa caret: neque enim ex aliquo est. Filius vero et Spiritus, licet si tempus spectes, eliam ipsa nullum sui principium habent: quomodo enim sub tempore temporum factor et creator? Secundum porro aliam rationem non absque principio, cum mon sint absque causa: utraque siquidem ex Patre, sed non similiter, neque pari modo: cum necessarium sit in his quoque discrimen esse, ut et hæc inter seipsa discernantur; indeque Trinitas vere περ κατ' ουσίαν ἐστὶ μονάς. trinitas sit, quemadmodum essentia unitas est. βέλλιος ὁ ματαιόφρων ἐξ ἐναντίας ἀλλήλοις ιόντες, ὁ μὲν κατατομὴν θεότητος, ὁ δὲ συναλοιφήν προς ώπων ἀσεβῶς ἐδογμάτισαν. Διαιρεῖται γὰρ ἀδιαι ρέτως ἡ ζωαρχικωτάτη καὶ παναγία Τριάς, καὶ συνάπτεται διῃρημένων, δ καὶ παράδοξον. Πλήν ὁ μὲν Πατὴρ ἀναρχός τε καὶ ἀναίτιος, οὐ γὰρ ἔκ τινος. Ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, κἂν εἰ κατά χρόνον, καὶ ταῦτα συνάναρχα· πῶς γὰρ ὑπὸ χρόνον ὁ τῶν χρόνων ποιητὴς καὶ δημιουργός; κατά γούν ἕτερον λόγον οὐκ ἄναρχα, διόπερ οὐδὲ ἀναίτια. Καὶ ἄμφω γὰρ ἐκ Πατρὸς, οὐ μὴν ὡσαύτως, οὐδὲ κατά τρόπον τὸν ὅμοιον, ἐπείπερ ἀνάγκη καν τούτοις εἶναι διαφοράν, ἵνα καὶ ταῦτα προς άλληλα διακρί νωνται. Καντεῦθεν ἡ Τριὰς ἀληθῶς η τριάς, ως 41. Quare Filius quidem generatur, Spiritus vero, ut a Deo tradita eloquia dicunt, procedit, diversa appellationes de diversis exsistentiis. Sed hic dissidiorum inter nos causa apparet, ob quam nationes integræ multo ab hinc tempore, quæ ante alias Christo nomina dederunt, indeque sibi uomen indiderunt, Latini inquam et Græci, a seipsis disjunctae separate sunt, unaque cum illis reliquæ oinnes Christianorum nationes abductæ sunt, sic improbitate Satanica ingentes tempestates, et sævi fluctus Ecclesiam oppressere, misereque vehemens turbo afflixit, atque jactavit. Inde rerum nostrarum attritio et interitus consecuta sunt, quæ utique ια'. Οὐκοῦν ὁ μὲν Υἱὸς γεννᾶται, τὸ δὲ Πνεῦμα, καθὼς τὰ θεοπαράδοτα λόγια φασιν, ἐκπορεύεται, διάφοροι κλήσεις ἐπὶ διαφόροις ὑπάρξεσιν. Αλλ' ἐνταῦθα καὶ τὰ τῆς διαφωνίας ἡμῖν ἀναφαίνεται, δι' ἣν πάλαι μὲν ἔθνη διέστησαν ἀπ' ἀλλήλων ὁλό κληρα, τὰ πρώτως τῶν ἄλλων ἀπὸ Χριστοῦ τὴν προσηγορίαν πλουτήσαντα, Λατῖνοί τέ φημι καὶ Γραικοί. Καὶ τούτοις τ' ἄλλα πάντα τῶν Χριστια νῶν γενῶν συναπήχθησαν, μεγάλης ζάλης καὶ τρικυμίας τὴν Ἐκκλησίαν καταλαβούσης ἐξ ἐπηρείας Σατανικῆς, καὶ πολλοῦ κατασχόντος ταύτην σάλου καὶ κλύδωνος, ἐξ ὧν φθορὰ καὶ συντριβὴ ταῖς ἡμετέροις συνήντησε πράγμασιν, ὡς προβῆναι ταῦτα

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I καὶ πρὸς παντελῆ τὸν ἀφανισμὸν καὶ τὴν ἐξολό- pervenissent ad integram perditionem atque iuterθρευσιν, καθάπερ ειπόντες ἔφθημεν ἄνωθεν, εἰ μὴ Κύριος ἐναργῶς ἡμῶν ἀντελάβετο, καὶ νῦν δὲ μετὰ τὴν τῆς ἀληθείας εὕρεσιν, καὶ κατάληψιν, ἦν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐχορήγησε, τῶν ἡμετέρων τινὲ; τῆς προτέρας γνώμη; καὶ αὖ ἀντεχόμενοι, βλασφη μίαν τοῖς ἐκ τῆς τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησίας ἐπεγκαλοῦσι, ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πρεσβεύουσιν, καὶ τὸν κατὰ Θεὸν ἡμῶν ἑνωθέντων τούτοις κακῶς αποσχίζονται, σκάνδαλον ὡς ἐπίπαν καὶ ταραχὴν οἰκουμενικὴν ἐμποιῆσαι σπουδάζοντες. Γυμνῆς γὰρ ἅπαξ τῆς ἄνω ῥηθείσης εὐαγγελικής λαβόμενοι τοῦ Σωτῆρος φωνῆς, ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα λέγουσιν ἐκπορεύεσθαι, μήτε τῇ πρὸ ταύτης πάσῃ περικοπῇ τὸν νοῦν ἐφιστάνοντες, δι᾿ ἧς τοῖς προσω ἔχουσιν ὁπωσοῦν οὐκ ἐκτὸς ὑπάρχειν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα καταλαμβάνεται, καὶ τὰς καθ᾿ ἑκάστην ἀναγινωσκομένας ἐπ᾿ Ἐκκλησίας τοῦ μεγάλου Παύ λου, τοῦ τῆς εὐσεβείας προστάτου, ρήσεις, αἱ τῆς αὐτῆς διανοίας εἰσὶν παρατρέχοντες, τὰς δὲ περὶ τούτου τῶν θεοφόρων Πατέρων Γραφάς, ἐν οἷς ἀριδήλως εἶναι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα κηρύττεται μηδαμῶς μελετήσαντες, ἀλλ᾽ ἑαυτοῖς κενοφωνίαν εἰς ἀρέσκειαν ἀνθρώπων ἐπινοήσαντες. ιβ. Ἡμεῖς δέ φαμεν, ταῖς θεοφθόγγοις τῶν ἁγίων ἑρμηνείαις ἑπόμενοι, τούτων δὲ τὴν ἐν Εὐαγ γελίοις οὐκ ὀλίγα τοῦ Κυρίου φωνὴν, καὶ τὰς ἀποστολικὰς ῥήσεις οὐχ ἧττον δι' αὐτῆς ἀναπτύσσου σιν, ὃς καὶ προϊόντος τοῦ λόγου σχεδόν πάσας κατὰ καιρὸν ἑκάστην ἐκθήσομεν, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, διὸ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει τὴν ὕπαρξιν. Ὁ μὲν γὰρ Υἱὸς ἀμέσως πρόεισιν ἐκ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Υἱοῦ· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ μέσον τούτων τὴν διαφορὰν ἐργαζόμενον, καθ᾿ ἣν ὁ μὲν Υἱ; ὑπάρχει, καὶ μόνος γεννητὸς ἐντεῦθεν προσαγορεύεται, τὸ δὲ τοῦθ᾽ ὅπερ καλείται Πνεῦμα ἅγιόν ἐστί τε, καὶ μόνον ἐκπορευτὸν ὀνομάζεται. Καὶ μαρτυρεῖ μοι τῷ λόγῳ Γρηγόριος ὁ πάνυ τῆς τῶν Νυσταέων Ἐκκλησίας ὁ πρόεδρος, ὅς, διὰ μιας πόλεως ταύτης πάντα τὰ τοῦ κόσμου πέρατα τοῖς οἰκείοις περιλαβὼν δόγμασιν, ἐν τῇ πρὸς ᾿Αβλάβιον αὐτοῦ θεολογίᾳ τάδε φησί· Τὸ ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνου μεν· τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου, καὶ τὸ ἐξ αἰτίου δὲ ὄντος πάλιν ἄλ λην διαφορὰν ἐννοοῦμεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχώς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. Καὶ ταῦτα μὲν Γρηγόριος ὁ Νύσσης μάρτις τῶν εἰρημένων ἄνωθεν ἀξιόχρεως, ἐξ ὧν ἡμῖν πιστεύεται καὶ καλῶς τὸ Πνεῦμα διαφέρειν πρὸς τὸν Υἱὸν ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τὴν ὑπαρξιν ἔχειν παρὰ Πατρός. Ἐπείπερ εἰ μὴ τοῦτο, πάντως ἂν ἦν Υιός Υἱὸς καὶ αὐτὸς γεννητός. Η τίς ὁ λόγος τοῦτον μὲν Υἱὸν εἶναι, τὸ δὲ Πνεῦμα καὶ οὐχ Υἱόν; Δότω τις ἑτέραν μεταξὺ τὴν διαφοράν, ἐξ ἧς καὶ τὰς κλήσεις διαφό ρους, ὡς εἰκός, ἔξουσι, καὶ ἡμεῖς σιωπήσομεν. p necionem, ut supra commemoravimus, ni Deus clare nobis suppetias tulisset. Et tunc etiam post repertam deprehensamque veritatem, quam Spiritus sanctus elargitus est, ex nostris nonnulli priorum sententiam propugnantes, Romanæ Ecclesiæ asseclis blasphemiæ crimen inurunt, quod ex Filio Spiritum asserunt, et a nobis, qui secundum Deum illis adhæsimus, male dissociantur, et scandalum et turbas universales ingenerare contendunt. Nuda siquidem, quam supra posuimus, evangelica Salvatoris voce apprehensa, immediate ex Patre Spiritum dicunt procedere, neque ad universam præcedentem pericopem animum advertentes, qua vel quomodocunque attendentibus non extra Filium Spiritus exsistentiam esse deprehenditur; et quæ siugulis diebus in Ecclesia magni Pauli pietatis assertoris dicta, eamdem sententiam insinuantia leguntur, levi manu per currentes, nec non de hac eadem re scripta divinarum Patrum, in quibus quam apertissime per Filium, et ex Filio esse Spiritum prædicatur, nullo modo considerantes, novas sibi voces, ut hominibus placeant, elingunt. 12. Nos porro diviniloquas sanctorum interpretationes sequentes, necnon eorumdem, et Apostoli dicta non pauca evangelicam Domini vocem exponentia, quæ procedente oratione fere omnia suo tempore apponemus, dicimus, Spiritum sanctum ex Patre per Filium, ideoque ex Filio, quasi per Filium accipere exsistentiam. Filius enim immediate ex Patre progreditur, Spiritus vero sanctus per Filium, et hoc medium borum est, quod differentiam operatur, secundum quam Filius exsistit, et solus genitus inde appellatur, hoc vero qui nuncupatur Spiritus sanctus est, et solus procedens dicitur. Dictum meum testimonio suo comprobat magnus Nyssenæ Ecclesiæ præsul Gregorius, qui ex una hac urbe omnes orbis terrarum fines suis dogmatibus complevit, in bis quæ de Deo scribit, epistola ad Abiabium: Immutabilem et per onɩnia similem naturam confitentes, discrimen causæ et efectus non infciamur, in quo solum disjungi allerum ab altero deprehendimus; cum credamus hoc quidem causam esse, illud ex causa, et illius quod ex causa est, aliud rursus discrimen comprehendimus: namque hoc quidem est immediate a primo, hoc vero per illud quod contigue est ex primo. Et hæc quidem testis supradictorua fide dignus Nys senus Gregorius, quibus a nobis creditur et probe, Spiritum differre a Filio, quod per ipsum exsistentiam habet a Patre. Quandoquidem si id non essel, prorsus et ipse esset Filius genitus. Aut quænam ratio fuerit, hunc quidem Filium esse, illum vero Spiritum et non Filium? Proferat quispiam aliam inter illos differentiam; ex qua et appellationes diversas, ut conveniens est, assequantur, et nos tacebimus. Sed nullus aliam proferre unquam poterit, quousque divinus bic Pater apud omnes asseritor

veritatis esse magister, qui in hoc solo discrimen Filii et Spiritus constituit, quod, hoc quidem est immediate à Patre, hoc vero per illud, quod contigue est ex primo, quod idem est dicere, per Filium. Hare itaque cum ila se habeant, non erit qui contra se opponat, si modo sapientia commendatur, et sapit pleno pectore; alias longissime a recta via aberraverit ο Αλλ' οὐκ ἂν ἰσχύσειεν οὐδεμίαν ἄλλην οὐδεὶς ἐξ. ειπεῖν· ἕως ἂν ὁ θεσπέσιος οὗτος Πατὴρ ὁμολογεῖ ται παρὰ πᾶσι τῆς ἀληθείας εἶναι διδάσκαλος, &ς ἐν τούτῳ μόνῳ τὴν διαφορὰν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος περιέστησεν ἐν τῷ τὸν μὲν προσεχῶς εἶναι παρά Πατρὸς τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς, ταὐτὸν δὲ εἰπεῖν, διὰ τοῦ Υἱοῦ. Τοῦτο μὲν οὖν οὕτως ἔχον, οὐκ ἔστιν ὅστις ἂν ἀντείποι τῶν εὐσυνέτων καὶ τὸ φρονεῖν σταθηρῶν, πλὴν εἰ μή που τῆς εὐθείας μακρὰν ἐκδεδράμηκεν. ιγ'. Οτι δὲ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχει παρὰ Πατρὸς πρὸς τῷ φωστῆρι τούτῳ τῆς Ἐκκλη σίας, ὃς ἐν πολλοῖς καὶ ἄλλοις τῶν αὐτοῦ λόγων τά περὶ τούτου σαφῶς ἐδογμάτισεν, ὡς παρακατιὼν ὁ λόγος δηλώσει, καὶ τοῖς πᾶσι σχεδὸν τῶν ἁγίων Πατέρων, ὧν τὰ συγγράμματα καθάπερ πλάκας θεογράφους ἡ Ἐκκλησία Θεοῦ κατέχειν διέγνωκεν, οὕτω τεθεολόγηται; καὶ δόγμα τοῦτο κοινὸν ἦν καὶ καθολικὸν ἀνέκαθεν αποτεθησαυρισμένον αὐτῇ, και νῦν οὐκ οἶδα τί παθόντες οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων οὐ παραδέχονται καὶ ταῦτα μετὰ τὴν τῆς ἀληθείας τοσαύτην ἐξέτασιν, καὶ τοιαύτην ἀνεύρεσιν. Δύο τίκα γὰρ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος, ᾧ καὶ τὰ παρὰ πάντων ἐν ἅπασι συγκεχωρηκός, ἔν τινι τῶν πρὸς τὸν ἱερὸν Ἀμφιλόχιον αὐτοῦ κεφαλαίων οὕτω φησί· Πῶς ἂν οὖν χωρίζοιτο τὰ ἀχώριστα, λέγος Θεοῦ καὶ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ; Τίς του μεγάλου τούτου τῆς εὐσεβείας κήρυκος κατακεί σας, οὐκ ἂν εὐθὺς ἐφέψηται τοῖς ῥηθεῖσιν, ὧν καὶ 13. Spiritum. vero sanctum per Filium exsistere ex Patre præter hoc Ecclesiæ lumen, qui in multis aliis suis scriptis aperte hæc eadem decrevit, ut procedens oratio manifestabit, ab omnibus fere sanctis Patribus, quorum commentaria uti lapides a Deo incisas Dei Ecclesia tenere determinavit, simili ratione pertractatum est: et dogma hoc erat commune et universale a priscis temporibus veluti in thesauro illi conservatum, licet nunc nescio qua causa multi illud non admittant, et hæc post tantam veritatis inquisitionem, illiusque inventum. Εt primum magnus in rebus theofogicis pertractandis Basilius, cui ab omnibus omnia conceduntur, in uno ex suis ad sanctum Amphilochium capitibus, hæc habet: Quomodo igitur separabuntur, quæ separari nequeunt, Verbum Dei, et Spiritus ex Deo per Filium? Quis magnum hune pietatis præconem audiens, non statim, dictis assenserit, illisque addictus consecratusque dogma pro viribus propugnaverit, fidei suae ducem simi- c γενόμενος ὅλος, ἀντιποιήσαιτο τοῦ δόγματος ὅτι lem sequens, quem magnis illis Patribus non minus Numen honoribus adauctum illustravit, quo.l sæpenumero plurima pro pietate certamina iniit, it! que clarissime demonstrant ejusdem adversus bæreticos contradictiones, lingua, universas improbas atque impias reprimentes, in quibus quandoque de re nobis proposita disserit, ut ex alio quoque capite colligere possumus. Dubitantibus enim: Quare non et Spiritus sanctus filius Filii? magnus hic occurrit, ac si illi prorsus everterent, illum esse per Filium, et absurdum quod inde sequebatur destruens, respondet: Non quod non sit ex Deo per Filium, et causam addit: Sed ne multitudo innumera Trinitas, et filios ex filiis, ut in hominibus ft, habere repularetur. Illud porro per Filium stabiliens Scripturæ sacræ auctoritatem, subjungit: Propterea ex Deo Spiritum esse aperte prædicavit Apostolus dicens, Spiritum qui ex Deo est, accepi. mus, et per Filium apparere planum fecit, cum Filii Spiritum illum nuncupavit, quemadmodum Dei, el mentem Christi vocat, uti et Dei Spiritum, quemadmodum hominis. Quosnam insaniæ fiues non excesserit, qui verba hæc audiens in melius sententiam non mutat? et potissimum cum magnus iste Pater Paulum, os Christi, suam confirmantem sententiam adducat, duro dictata ab eo de Spiritu videtur interpretari, quibus, ut antea dixi, et evangelicam vocem considerate illa pervestigantibus explanat, si nihil aliud illa quam dictata a δύναμις, τοιοῦτον ἔχειν τῆς πίστεως καθηγεμόνα βουλόμενος, ὃν οὐδενὸς ἧττον τῶν ὑπὲρ λίαν Πατέ ρων τὸ θεῖον ἐδόξασεν, ἅτε πολλὰ πολλάκις ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας ἀγωνισάμενον, καὶ τοῦτο παριστῶσ: τρανῶς αἱ πρὸς τοὺς αἱρετικοὺς ἀντιῤῥήσεις, αἱ πά σαν γλῶσσαν ἀποστομίζουσαι πονηρὰν καὶ παράκ μον, ἐν αἷς ἔστιν οὗ καὶ περὶ τοῦ προκειμένου δια έξεισιν, ὡς ἐν ἑτέρῳ τῶν αὐτοῦ κεφαλαίων δυνατὸν κατιδεῖν. Πρὸς γὰρ τοὺς λέγοντας, Διατί μὴ τὰ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ; φθάνει προ απαντῶν ὁ μέγας, ὡς δῆθεν ἀναιροῦντας τὸ εἶνα: συνόλως αὐτὸ δι' Υἱοῦ, καὶ τὸ ἄτοπον ἀπαγορεύων φησί· Οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, καὶ τὴν αἰτίαν ἐπάγων, οὕτω προστίθησιν· Ἀλλ' ένα μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον ἡ Τριάς, υἱοὺς ἐξ υἱῶν, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις, ἔχειν ὑποπτευθεῖσα. Τὸ δὲ δι' Υἱοῦ μετ᾿ ὀλίγα συστῆσαι θέλων, ἀπὸ χρήσεως γραφικῆς ἐπιφέρει· Διὰ δὴ τοῦτο τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι τρανῶς ἐκήρυξεν ὁ Απόστολος, λέγων ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ τὸ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υἱοῦ Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ καθάπερ Θεοῦ, καὶ νῦν Χριστοῦ προσειπών καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ ἀνθρώπου. Ποίας ἂν ἀπὸ λίποι μανίας ὑπερβολὴν ὁ τῶν παρόντων βημά των ἀκροασάμενος, ἔπειτα μὴ τὴν γνώμην με ταθέμενος πρὸς τὸ βέλτιον; καὶ μᾶλλον ἐπείπερ ὁ μέγας Πατήρ καὶ Παῦλον τὸ τοῦ Χριστοῦ στόμα παράγει τὴν ἑαυτοῦ συνιστῶντα διάνοιαν, ἐν οἷς

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. tatis audit, Paulo Filii Evangelio: Spiritus veriSpiritus, et Christi mens τὰς ὑπαγορευθείσας αὐτῷ περὶ τοῦ Πνεύματος ρή- Paulo notat. Qui enim in σεις εξηγούμενος φαίνεται, δι᾿ ὧν, ὡς προείρη ταί μοι, καὶ τὴν εὐαγγελικὴν ἀναπτύσσει τοῖς ἐπεσκεμμένως διεξιοῦσι ταύτας φωνήν, εἴπερ οὐκ ἄλλο τὸ παρ' αὐτῆς σημαινόμενον, ἀλλ᾽ ὅπερ αὐταίο τὸ γὰρ παρὰ τῷ Εὐαγγελίῳ Πνεῦμα τῆς ἀλη θείας, Πνεῦμα κατὰ Παῦλον Υἱοῦ, καὶ ναῦς Χρι στοῦ. Χριστὸς δὲ ἡ ἀλήθεια. Καλώς τοιγαρούν προλαβόντες ἐλέγομεν εἰς αὐτὴν ἐκείνην τὴν ἐν Εὐαγγελίοις περικοπὴν, ἀλλὰ δὴ καὶ τὰς ἀποστο λικὰς ῥήσεις προσπταίειν τοὺς ἀντιδιατιθεμένους ἡμῖν ἐκ τῆς Κυριακῆς τάχα φωνῆς ὡς παρέργως μετιόντας τὰ περὶ τούτων, καὶ μὴ μετὰ τῆς προστ ηχούσης επιστασίας καὶ διασκέψεως. Ομω; εἰ καὶ μὴ πρώην, εἰς τὸ ἑξῆς γοῦν δοκῶ μηδένα τῶν πάντ των, ὅσοι μὴ διὰ τέλους ιδιοῤῥύθμως πρὸς πάντα λό γον ἀντιβαίνειν ἐγνώκασι, τούτων τι παραδραμεῖν ἀνεξέταστον, μήτε μὴν εἰς γνῶσιν αὐτῶν ἀφικόμενον, μεῖναι τῆς οἰκείας ἐθελοβούλου γνώμης εἰσέτι κακῶς ἐξεχόμενον, τρέψαντα δὲ τὴν ἄλογον ἔνστα σιν οἶμαι πάντα τοιοῦτον, εἰς θαῦμα μεταβαλεῖν τὴν προαίρεσιν, καὶ μεθ᾿ ἡμῶν γενέσθαι τῶν τῆς ἀληθείας ὑπασπιστών, ἣν ὁ θεῖος οὗτος ἀνὴρ δυνάμει λόγου καθυποδείξας ἡμῖν, ὑπερμαχεῖν αὐτῆς τρόπον τινὰ προετρέψατο, την κοινήν πιστούμενος ἔννοιαν, ἥτις εἶχεν ἀεὶ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λαμβάνειν τὴν ύπαρξιν, ὡς δῆλον κἀκ τῆς τῶν ἀπορούντων διανοίας ἐστίν. Ἐπεὶ τίς ὁ λόγος τὴν αι τίαν τούτους ζητεῖν, ὅτιπερ οὐχ Υιός τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ μὴ δι' αὐτοῦ τοῦτο κεκτῆσθαι τὴν ὕπαρξιν ὁμολογουμένως επρέσβευον, καὶ παρὰ πᾶσι τὸ τοιοῦτον δόγμα κρατεῖν ἀναμφιβόλως καὶ στεῤῥῶς ἔδεσαν; τοῦτο δὲ πάντως κἂν τῆς πρὸς αὐτοὺς ἀπολογίας ὁ τὴν οὐράνιον σοφίαν παριόντι πλουτήσας τῆς ἀρετῆς οὕτως ἔχειν παραστησάμενος ἐβεβαίωσεν, ἀληθείας καὶ δυνάμεως γέμοντα φθεγξάμενος ῥήματα. Τὰ μὲν δὴ τοῦ μεγάλου Βασιλείου τοιαῦτα, καὶ οὕτως ἱκανῶς ἔχοντα πεῖσαι ψυχὴν συνθέσθαι τοῖς ὀρθοῖς τούτου δόγμασιν, ἅτε πολύ πλουτοῦντα τὸ ἰσχυρόν. ιδ'. Τίνα δὲ καὶ τὰ τῷ Νύσσης Γρηγορίῳ, τῷ μηδὲν ἧττον ἀδελφῷ τὴν τῆς πίστεως ὁμολογίαν ἢ τὴν σχέσιν τῆς φύσεως ἐν διαφόροις δογματισθέντα περί τούτου συγγράμμασιν, & καὶ μικρὸν πρόσθεν παραθεῖναι προϊόντος τοῦ λόγου καθυπεσχόμεθα; Συνωδά καὶ ταῦτα, καὶ τὸ πᾶν σύμφωνα, τό τε σθένος οὐχ ἀποδέοντα τῶν προειρημένων, καὶ τοιαύτην περι ζωννύμενα τὴν ἀλήθειαν. Ἐν γὰρ τῷ πρώτῳ λόγῳ τῶν αὐτοῦ πρὸς Εὐνόμιον 'Αντιῤῥητικῶν ταῦτα διαλαμβάνων, καὶ οὗτός φησι· Πατὴρ μὲν ἄναρχος καὶ ἀγέννητος νοεῖται. Εξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχὲς ἀδιαστάτως ὁ μονογενής Υἱὸς τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖται· δι' αὐτοῦ δὲ καὶ μετ᾿ αὐτοῦ πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διὰ μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλαμβάνεται, οὐχ ὑστε ρίζον τὴν ὑπαρξιν μετὰ τὸν Υἱὸν, ὥστε ποτέ τὸν Μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύματος νοηθῆναι, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν › Joan, xvt, 17. est. Christus vero veritas est. Bene itaque supra dicebamus, in illa ipsa Evangelii pericope, quin in apostolicis etiam dictis, errare sese nobis opponentes, dum Dominicam banc vocem producunt, tanquam qui temere similia tractant, nec in eorum examine addecente consideratione atque investigatione utuntur. Nihilominus licet id non antea egerint, in posterum tamen tempus, nullum ex hisce, qui non ad fnem usque proprio arbitrio ducti, quidquid adfertur, oppugnare constituerunt, horum nihil absque inquisitione prætermissuros: neque cum in eorum cognitionem venerit, in propria, et quam sibi male præfixerunt, opinione permansuros: sed nulla ratione nixam contentionem immutaturos omnes existimo, et electionem admiratos una nobiscum futuros veritatis propugnatoribus, quam divinus iste vir, vi facultateque dicendi demonstratam aliquo modo defendere adhortatur, communem sententiam confirmans, qua semper indubitatum erat, per Filium Spiritum sanctum exsistentiam accipere, uti manifestum fit ex eorum, qui addubitant, mente. Qua enim ratione causam illi perquirent: Quare non filius Filii Spiritus sanctus, nisi ii per ipsum exsistentiam possidere sine controversia censerent, et apud omnes simile dogma absque ulla dubitatione firmum ac stabile esse cognescerent? [loc prorsus ex responsione sua ad eosdem, coelesti sapientia abund pro suis maximis clarissimisque virtutibus ditatus demonstrans, veritatis virtutisque plena verba locutus confirmavit. Et hæc quidem magni Basilii sunt, ea firmitate prædita, eamque vim habentia, ut rectis illius dogmatibus assensum præstare animos cogant. 14. Quæ vero Nyssenus Gregorius non minus confessione fidei, quam naturæ habitudine frater in variis de hac re commentariis decernit, et paulo ante procedente oratione digerere promisimus? Congrauut et illa profecto, et quam consi milia sunt, quamn possunt omnibus, nec minus alltea productis validiora, nec dissimili veritate vallata. Primo nanque suorum adversus Euno mium Antirrheticorum libro hæc continentur: Pater quidem sine principio et ingenitus intelligitur; ex eo vero immediate et indivise unigenitus Filius cum Patre simul intelligitur: per hunc autem et cum ipso, antequam inanis et non subsistens in me dio perceptio incidat, statim Spiritus sanctus junctim concipitur, non post Filium exsistentia subsistens, ut aliquando Unigenitus absque Spiritu concipiatur, sed ex rerum omnium Deo et ipse suæ essentiæ causam habens, unde et unigenitum lumen oritur, per verum autem lumen elucescens, neque di-

stantia, neque na'uræ diversitate a Palre sive ab ἔχον τοῦ εἶναι ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς, διὰ Unigenito dividitur. Et multis aliis aunexis rursus ait: Ex unige ito sole alium solem, Filium scilicet simul cum primi intellectione per generationem una cum ipso effulgentem, eidemque per omnia æqualem: el rursus aliud simile lumen Spiritum eodem modo, non temporis aliquo intervallo a genito lumine dissectum, sed per illud splendens, ac hypostaseos causam habens ex primo illo exemplari lumine. Hisce ni usquam clarius aut manifestius fuerit, quibus omnes non admodum contentionibus ob stultitiam deditos persuaderi profecto necessarium est. Namque his se opponere et adeo patentia contentiose refellere conari, non absimile fuerit contendenti, cum prælucidum atque hilarem diem videt, noctem profundam ac nigerrimam esse. Sic cæcutire hic videbitur non minus animi oculis, quam ille vere corporis, quod neque pati, neque proferre, nec etiam auribus accipere, qui pleno pectore sapiunt, supplices orant. Extremæ siquidem amentiæ hoc indicium fuerit, cujus notam nescio quanam poterit ratione effugere, divinissimi hujusce Patris dictis contra ire præsumens, qui suprema, et quæ supra nos sapientia est, præcellit, et de similibus aperte pronuntiat, quorum nihil potęst excogitari divinius. Et mea quidem sententia ad dictorum sublimitatem vel pertingere posse, magnum est et plane donum divinum. Quapropter mihi persuadere non cesso, consuleremque aliis, qui excipiendis adhortationibus pronas aures habent, ne vim verbis inferant, neque longius extendant. Bonum etenim est in hisce immanentes securitatem summo nixu accurare. Securitas vero est dogmata tuto posita sequi, quæ mente sua divinus hic vir cæterique a rerum materiatarum affectibus sublati sincere accurateque comprehenderunt, et scripto omnibus tradiderunt, ultra vero ea comminisci et ex se contradictiones confingere in perditionis præcipitium agit, in quod incidere horrendum, et potissimum iis, qui malitia non ignoratione labuntur: quod nemini unquam succedat. Ita sit, Deus et omnium Domine. δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν, οὔτε διαστήματι οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς ἢ τοῦ Μονομε τοῖς ἀποτέμνεται. Καὶ μετὰ πολλὰ πάνυ πάλιν φησίν· Ἐξ ἀγεννήτου ἡλίου ἄλλον ηλιον τὸν Υἱόν νοοῦμεν ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοία γεννητώς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα ὡσαύτως ἔχοντα· καὶ πάλιν· Ετερον τοιοῦτον φῶς, κατά τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι τοῦ γεννητοῦ φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωτός. Τούτων οὐδὲν οὐδαμῶς ἐκδηλότερον ἢ τρανότερον, οἷς καὶ πάντας, ὅσοι μὴ τῶν ἄγαν ἐριστικῶν δι' ἀπόνο, ἐντεῦθεν ὀφθῆναι προσήκει καταπειθεῖς. Τὸ γὰρ ἀντιτείνειν καὶ πρὸς ταῦτα καὶ φιλονεικεῖν τοῖς τοσοῦτον προφανέσιν ἀντικαθίσταθαι, παρόμοιον πάντως, εἴ τις ἂν τηλαυγῆ καὶ φαιδρὶν ἡμέραν ὁρῶν, νύκτα βαθείαν εἶναι ταύτην λέγοι καὶ μέλαιναν. Οὕτω τυφλώττειν ὁ τοιοῦτος δόξειεν ἂν τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμούς, ὡς ἐκεῖνος ἀληθῶς τοὺς τοῦ σώματος. Ο μὴ πα θεῖν, μηδ' ἀκοῦσαι τῶν εὐκταιοτάτων τοῖς εὐφρο νοῦσι καθέστηκεν. Τῆς γὰρ ἐσχάτης ἀλογίας τοῦτο τεκμήριον, ἣν οὐκ οἶδα πῶς ἂν δυνηθείη φυγεῖν ἡ τοῖς ῥηθεῖσι τῷ θειοτάτῳ τούτῳ Πατρὶ προθυμού μενος ἀντιφέρεσθαι, τοιούτῳ μὲν ὄντι τὴν ἀνωτάτω καὶ ὑπὲρ ἡμᾶς σοφίαν, περὶ τοιούτων δὲ διαλεγομένῳ περιφανῶς, ὧν οὐδὲν τῶν πάντων ἐπέκεινα. Καὶ μὴν ἐμοὶ μέγα καὶ τὸ δύνασθαι μόνον τοῦ τῶν λεγομένων ύψους ἐφικνεῖσθαι, καὶ φανερῶς δῶρον Θεοῦ. Διὸ καὶ πείθων ἐμαυτὸν οὐ διαλείπω, συμβουλεύσαιμι δ' ἂν καὶ τοῖς ἄλλοις, ὅσοι τὰς ἀκοὰ; ἕτοιμοι πρὸς ὑποδοχὴν παραινέσεως, μὴ βιάζειν ἐπιπλέον ὑπερεκτείνεσθαι. Καλὸν γὰρ τούτοις ἐμμένοντας τῆς ἀσφαλείας φροντίζειν ολοσχερώς. Ασφάλεια δὲ τὸ τοῖς· κειμένοις στοιχεῖν δόγμασιν, ἃ τὸν ἑαυτοῦ νοῦν ὁ θαυμάσιος οὗτος ἀνθρ, καὶ ὅσι κατ' αὐτὸν ἕτεροι τῆς προσπαθείας τῶν ὑλικῶν και θάπαξ ἀπάραντες κατέλαβον ἀκριβῶς, καὶ διὰ γρα φῆς τοῖς πᾶσι παραδεδώκασι. Τὸ δὲ προσεξευρίσκειν τούτοις ἄλλα τινα, καὶ πλάττειν ἀντιλογίας ἀφ' ἑαυτῶν, πρὸς ἀπολείας τοῦτο φέρει κρημνὸν, εἰς ὃν καὶ τὸ ἐμπεσεῖν φοβερὸν, καὶ μάλιστα τοῖς διὰ κακίαν, ἀλλὰ μὴ δι' ἄγνοιαν ολισθήσασιν. Ο καὶ μι· δενί ποτε γένοιτο, Θεὲ καὶ Κύριε τοῦ παντός. 15. Satis sunt vel sola hæc magnorum horum hominum, fraternam in his, quæ Spiritus sunt, concordiam conservantium æquis auditoribus ad Spiritus per Filium exsistentiam comprobandam; verumtamen oratio reliquorum quoque divinorum Patrum dicta in medium afferre concupiscit, qui sauctissimo Spiritu commoti suis singuli temporibus, ut gratia concessit, omnes de rebus divinis egerunt: pluribus siquidem testimoniis sententia :onfirmata majorem certitudinem assequetur. Ac cedant igitur Ægypti lumina, qui Alexandriæ orti, inde divina sua doctrina mundum universum illuminarunt, tum pietatis fundamentum, immortalitatis nempe cognominis, tum Cyrillus in astrueudis dogmatibus maximus propriam et hi de hoc ιε'. ᾿Αρχεῖ καὶ μόνα τὰ τῶν μεγάλων τούτων ἀν δρῶν τὴν ἀδελφικήν κἂν τοῖς τοῦ Πνεύματος τηρούν των ὁμόνοιαν τοῖς εὐγνωμόνως ἀκροωμένοις τὴν ἐκ Πατρὸς παραστῆσαι δι' Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος ύπαρ ξιν· ὁ δὲ λόγος βούλεται καὶ τὰ τῶν λοιπῶν θεοφό ρων Πατέρων εἰς μέσον προσενεγκεῖν, οι τῷ πανα - γίῳ κινούμενοι Πνεύματι καιροῖς ἰδίοις, ὡς ἐχορή γησεν ἡ χάρις ἑκάστῳ, πάντες ἐθεολόγησαν. Οσῳ γὰρ πλείους αἱ μαρτυρίαι, τοσούτῳ καὶ τὰ βέβαιον αὐτῷ προσγενήσεται. Παρίτωσαν τοίνυν οἱ τῆς Δίσ γύπτου φωστήρες, οι κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν ἀνατείλαν τες, κἀκεῖθεν τοῖς θείοις αὐτῶν διδάγμασι τὸν και σμον ἅπαντα καταυγάσαντες, ή τε κρηπὶς τῆς εὐ σεβείας ὁ τῆς ἀθανασίας ἐπώνυμος δηλαδή, καὶ Κύριλλος ὁ δογματικώτατος, τὴν οἰκείαν καὶ οὗτοι

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. tione contra hypocrisim Meletii et Eusebii tradit: Atqui impossibile erat in Trinitatis gloria Spiritum conglorificari, nisi ex Deo per Filium progrediendi modo, non autem fiendi ratione ex Deo sit, ut ipsi aiunt. Orthodoxi item et Macedoniani Disputationem prosequens, scribit: Itaque si ostensum ſuerit ejusdem esse divinitatis Spiritum cum Filio et Patre, qui ex Patre per Filium effusus est, et adorandus et colendus esse demonstrabitur. Recentior vero Cyrillus in expositione dicti evangelici Joannis Cum itaque Paracletus venerit *; docet: Quemadmodum proprius eat Spiritus Filii naturaliter in ipso exsistens, et per ipsum progrediens, ila est et Patris. Idem in illud: Neque enim loquetur a se ipso Prædixi enim, ait, et si non valetis omnia addiscere. Non itaque uti ego futura prædicet, nisi prorsus in me exsisteret, et per me progrederetur **. Necnon et illud, Ille glorificabit ', explanans inquit: Cum vero ejusdem essentiæ cum Filio sit, et progrediatur, uti addecet Deum, per ipsum, omnem suam in omnibus perfeciissimam operationem et virtutem possidens, propterea dicit, De meo uccipiet". › Et paucis annexis, Progrediens enim per ipsum naturaliter, ut proprius ipsius cum omnibus, quæ possidet, perfecte, dicitur habere quæ illius sunt. Vis plura? Dictum illud, Quacunque habet Pater mea sunt, explicans enuntiat: Propterea dixi vobis, quod de meo accipit, et annuntiabil vobis, Spiritus nempe, qui per ipsum, et in ipso est. llac itaque ex sacra in Joannem evangelistam Espositione sapientis Cyrilli decerpta sunt, qui in omnibus sibimetipsi concors in secundo ad Hermiam libro hæc ipsissima verba continet: Sanctum porro Spiritum dixeris qui ex Deo et Patre per Filium effunditur, et ut exemplo id explicem, respirationis suam nobis exsistentiam indicans. Iu libris etiam ad Palladium, secundum interrogationem et responsionem concinnatis in hunc modum edisserit: Mutabilis vero nullo modo Spiritus est: quodsi mutationi obnoxius est, ad ipsum divinam naturam vituperatio recurrel, si est Dei et Patris, præterea et Filii essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus. περὶ τούτου διάνοιαν ἐξαγγέλλοντες, ὧν μὲν προγε- sententiam ferentes: horum antiquior in Refutaνέστερος ἐν οἷς ἔλεγχον τὸν περὶ Μελέτιον ἐκτίθεται καὶ Εὐσέβιον, Ην δὲ ἀδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα, λέγει, δοξάζεσθαι μὴ προοδικῶς ὃν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονὸς, ὡς λέγουσιν. Ορθοδόξου δὲ πάλιν καὶ Μακεδονίου διάλεξιν ἐκτιθέμενος, οὕτω φησίν· Εάν οὖν δειχθῇ τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως καὶ θεότητος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχυθὲν, καὶ προσκυ γητὸν καὶ λατρευτὸν ἀποδειχθήσεται. Κύριλλος δὲ μεθύστερον ἐν μὲν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάν την εὐαγγελικοῦ ῥητοῦ τοῦ λέγοντος, "Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος. Ωσπερ γάρ ἐστιν ἴδιον Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, διδάσκει, φυσικῶς ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός. Ὁ αὐτὸς εἰς τὸ, Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ· Προείρηκα γὰρ, φησὶν, εἰ καὶ μὴ δεδύνησθε πάντα μαθεῖν. Οὐκ ἂν οὖν ἄρα καθάπερ ἐγὼ προερεῖ τὰ ἐσόμενα, μὴ οὐχὶ πάντως ἐν ἐμοί τε ὑπάρχον, καὶ δι' ἐμοῦ προϊόν. Τὸ, Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, πάλιν ἐπεξηγούμενος, Ἐπειδὴ δὲ ὁμοούσιον τέ ἐστι τῷ Υἱῷ, λέγει, καὶ πρόεισι θεοπρεπῶς δι' αὐτοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἐφ' ἅπασι τελεωτάτην ἔχον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν· διὰ τοῦτό φησιν ὅτι «Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται·» καὶ προβαίνων μικρόν αὖθις φησι· Προτὸν γὰρ δι' αὐτ τοῦ φυσικῶς, ὡς ἴδιον αὐτοῦ μετὰ πάντων, ὧν ἔχει τελείως, λαμβάνειν λέγεται τὰ αὐτοῦ. Τι δέ; καὶ τὴν Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ ἐμά ἐστι c βήσιν σαφηνίζων μυσταγωγεῖ· Διὰ τοῦτο εἶπεν ἡμῖν ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν, τὸ Πνεῦμα δηλονότι τὸ δι' αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ. Ταῦτα μὲν οὖν ἀπὸ τῆς κατὰ τὸν Εὐαγγε λιστὴν Ἰωάννην· ἱερᾶς ἑρμηνείας Κυρίλλου τοῦ σοφοῦ συνελέγησαν, δς, ἑαυτῷ πανταχοῦ σύμ φυνος ὤν, ἐν μὲν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερμείαν αὐτοῦ λόγων ταῦτα διαλαμβάνει ῥητῶς· "Αγιον δὲ Πνεῦμα προσερεῖς τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς, καὶ καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων διαπνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαίνων ὕπαρξιν. Ἐν δὲ τοῖς πρὸς Παλλάδιον, ἅπερ καὶ αὐτὰ κατὰ πεῦσίν εἰσι καὶ ἀπόκρισιν, αὖθις οὕτω διέξεισι· Τρεπτὸν δὲ οὔ τι που τὸ Πνεῦμά ἐστι ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμεῖται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ἤγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεί μενον Πνεῦμα. :ς. Τι πρὸς τὴν ἐξ ἀμφοῖν φωνὴν τοῦ θείου τούτου Πατρὸς εἴποιεν ἂν οἱ τὴν δι' Υἱοῦ μήτε συνόπως παραδεχόμενοι, καὶ προσέτι σφόδρα κακί ζοντες; Ο μὲν γὰρ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὴν ἑρμηνείαν ἀθρόον ἐπήγαγεν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, δι᾿ ἣν ἑρμηνείαν οὐδὲ τὴν ἐκ κἀπὶ τοῦ Υἱοῦ πρόθεσιν ἀποβάλλεται, καλῶς ποιῶν, καὶ τῆς ἑαυτοῦ μεγαλοφυΐας ἐπαξίως παντάπασιν· ἐπείπερ οἶδε μὴ λυμαινομένην μηδαμῶς τὴν εὐσέβειαν, ὅταν δηλαδή καθὼς αὐτὸς ἐξηγήσατο 16. Quid ad divini hujusce Patris ex ambobus vocem respondebunt, qui illam per Filium nullo pacto admittunt, quinimo vehementer criminantur? Hic enim ex ambobus esse asserit Spiritum sanctum, simulque expositionem connectit, nempe ex Patre per Filium, qua nec præpositionem ex in Filio repudiat, optime sane, prorsusque pro dignitate suæ magnificentiæ locutus, cum satis calleat, nullo modo pietatem lædi, quando nempe eam præpositionem uti ille interpretatus est, quispiam * Joan. xv. 26. ** Joan. xvi, 43. ibid. 14. * Joan. xiv. 15. • ibid. 15.

intellexerit. Neque enim pietatis nostra cullus & ταύτην τις ἐκλαμβάνηται. Μηδὲ γὰρ εἶναι τὸ σέβας circa voces, sed circa dictionum significationem versatur. Hi porro et per, de qua nullus male suspicabitur, improbe equidem de his judicantes, vitant. Qua enim ratione conjunctum atque Trinitatis vita principis indivisum demonstrabunt, si per Filium Spiritum ex Patre esse non dixerint? Verumtamen de Trinitatis indiviso conjunctoque, et potissimum de præpositione ex, quod eam concorditer plerique Patrum usurparunt, et ante. alios divinissimus Cyrillus, qui etiam ex filio Spi• ritum sanctum esse tradiderunt, non est præsentis temporis dicere. De his etenim tractabimus suo loco. ἡμῖν περὶ τὰς φωνὰς, περὶ δὲ τὴν σημασίαν τῶν λέξεων. Οἱ δὲ καὶ τὴν διὰ, καθ᾽ ἣν οὐδεμία τις ὑπή. νοια πονηρά, φεύγουσι, κακῶς περὶ τούτων διανοο μενοι. Πῶς γὰρ ἂν τὸ συναφὲς καὶ ἀμέριστον τῆς ζωαρχικῆς Τριάδος ἐμφήνωσι, μὴ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς εἶναι λέγοντε;; ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τοῦ τῆς Τριάδος ἀμερίστου καὶ συναφούς, καὶ πολλῷ πλέον περὶ τῆς ἐκ, ὅτι καὶ ταύτῃ συμφώνως οι πλείους τῶν Πατέρων ἐχρήσαντο, καὶ μᾶλλον ὁ ἐνθεώτατος Κύριλλος, καὶ ἐξ Υἱοῦ δεδωκότες εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ τοῦ παρόντος λέγειν καιροῦ. Καὶ γὰρ ἐν οἰκείῳ τόπῳ καὶ περὶ τούτων διαληψόμεθα. ιζ. Νῦν δὲ τῆς ἀκολουθίας τῶν προειρημένων 17. Nunc porro dictis insistentes asseveramus, yer Filium a Patre Spiritum sanctum exsistere " εχόμενοι λέγομεν ὅτι τὸ δι' Υἱοῦ παρὰ Πατρός clarius aliis Damascenum melodum concinnum elegantemque, et uti sua appellatio prasefert, divina gratia repletum, præconis instar pronuntiasse. Hic enim in uno ex anis Hymnis de hoc apertius edisserens, veluti a sanctis, qui antiquo tempore illustres habiti sunt, exacta diligentia olservatum eſſatum accipiens, sie clamat ad Dominum: Propitium nobis concede Spiritum communi - catorem bonitatis, ex Patre per te progredientem. Et hæc nemini non nota sunt, quibus vel minima cura est, in sacris adibus congregari, tanquam quæ saepius clara altaque voce concinuntur; et dictum nemo plane poterit etiam praetextu ignorantiæ refutare. Et enuntiatum hoc ab-antiqnis magistris, veluti paternam hæreditatem ad ipsum pervenisse, abunde supra demonstravimus, cum eorum primos fere illud tradidisse probavimus. Ostendemus etiam nunc, si modo placet, adducto teste Gregorio, qui miraculis claruit, et a quibus sibi cognomen vindicavit: Dominus enim dixit: Duobus ¡estibus vel tribus stabit omne verbum', tot scilicet numero ad probandum idoneos esse declarans; nos vero similem numerum, namque harum rerum copia redundamus, duplicantes, hunc sextum adducimus, cui etiam præ aliis fides præstatur; is in oratione de Fide secundum partes hoc habet: Confitemur consubstantialem esse Patri filium et Spiritum, hoc est unam deitatem, naturaliter manente Patre ingenito, genito autem ex Patre Filio, et Spiritu sancto ex essentia Patris per Filium æterne emisso. 18. Οportebat eos, qui semel contrariae factioni sese dediderunt, et a nostra consuetudine dispari studio dissociantur, si non antea, saltem hoc tempore similibus dictis consternatos, et morigeros nobis factos, nostris nutibus, vel solam tanti viri venerationem reveritos obtemperare. At hi, ut mihi constat, dictionem emisso arripientes, oppositiones a multo tempore conceptas ct in præcordiis fotas, • Maith. xvm, 16. ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τρανότερον τῶν ἄλ λων ἐκήρυξεν ὁ Δαμασκόθεν σοφὸς μελωδός, ὁ κατά τὴν ἑαυτοῦ κλήσιν θείας χάριτος ἔμπλεως. Ούτος καὶ γὰρ ἐστιν ὅπου τῶν οἰκείων ὕμνων εναργέστερον τὰ περὶ τούτου διεξιών, ὡς παρὰ τῶν ἀνέκαθεν διαπρεψάντων ἁγίων ἐξηκριβωμένην τὴν θεολογίαν δεξάμενος, οὕτω βοᾷ πρὸς τὸν Κύριον • Ιλεων νέ μοις ἡμῖν Πνεῦμα μεταδοτικὸν ἀγαθότητος ἐκ Πατρὸς διὰ σοῦ προερχόμενον. Καὶ τοῦτο σαφές ἴσασι πάντες, ὅσοις τι μέλει τῶν ἐν τοῖς ἱεροῖς οἴκοις συνάξεων, ἅτε πολλάκις ἐπ᾿ Ἐκκλησίας καὶ διαπρυσίως αδόμενον· καὶ τὴν ῥῆσιν οὐκ ἔστι παρακρούσασθαι τούτων τινὰ προσποιησάμενον ἄγνοια». Τὸ μέντοι καὶ τὴν τοιαύτην θεολογίαν ἐκ τῶν ἄνω θεν διδασκάλων, ὥς τινα πατρῷον κλῆρον εἰς αὐτὸν κατελθεῖν, ἱκανῶς μὲν καὶ προφθάσαντες ἐδηλώ σαμεν, ἐξ ὧν τοὺς πρώτους τούτων σχεδὸν οὕτω παραδόντας αὐτὴν παρεστήσαμεν. Δείξομεν δὲ καὶ τὸ παρὸν, εἰ δοκεί, παραλαβόντες εἰς μαρτυρίαν καὶ Γρηγόριον τὸν ἐν θαύματι διαλάμψαντα, παρ' ὧν καὶ τὴν ἐπωνυμίαν ἐπλούτησεν. Ὁ μὲν γὰρ Κύ ριος, Διὰ δύο μαρτύρων, ἢ καὶ τριῶν πᾶν, εἶπε, ῥῆμα σταθήσεται, τὸ ἀποχρῶν αὐτῶν εἰς βεβαίωσιν τάχα παραδηλῶν· ἡμεῖς δὲ, τὸν τοιοῦτον ἀριθμὸν κατά πολλὴν εὐπορίαν διπλασιάσαντες, ἕκτον ἤδη τοῦτον παράγομεν, ἔχοντα πολύ πρὸς τοῖς ἄλλοις τὸ ἀξιόπιστον, ὃς ἐν τῷ τῆς κατὰ μέρος Πίστεως αὑτοῦ λόγῳ ταῦτά φησιν· Ομολογοῦμεν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ εἶναι τὸν διὸν καὶ τὸ Πνεῦ μα, τουτέστι μίαν θεότητα φυσικῶς ἀγεννήτου μένοντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς, τοῦ τε Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' γιοῦ. ἀϊδίως ἐκπεμφθέντος. ιη'. Εδει τοὺς ἅπαξ εἰς ἀντιτεταγμένην μοίραν ἀποκριθέντας, καὶ τῆς συναυλίας ἀποῤῥαγέντας ἡμῶν, εἰ καὶ μὴ πρώην, νῦν γοῦν ἀκούσαντας, καταπτῆξαι, καὶ πειθηνίους ἑαυτοὺς ἡμῖν παρασχείν, τὸ τοῦ ἀνδρὸς καὶ μόνον εὐλαβηθέντες αἰδέσιμον. Οι δ', ὡς ὁρῶ, καὶ μᾶλλον τῆς ἐκπεμφθέντος δραξάμενοι λέξεως, τὰς ἀντιθέσεις, ἃς ἐκ πολλοῦ συλλαβόντες ώδινον ἔνδοθεν, ἄρτι φανερῶς ἐκρηγνύουσι

106! DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I β nunc palam eείναι τα πιο οποιο Jaudatum testimon.ca 201 eorum, quæ supra allata susi της και positum facere; quod in»e kanak kan exsistere nominatim proferatur, Lin mit dem apparere, aliis elucere, aliis profumtis n of an nonnullis provenire et progredi, et pos remmy mom emitti a sanctis appositum est. Horum vero pulum Spiritus exsistentiam, sed unumquodque, quod sild respondet et congruum est, significat: apparere, illius ad nos apparitionem; elucere, illius in terrarum orbem inenarrabilem illuminationem: profundi et effundi, donorum illius erga dignos distributionem; ad hæc, provenire, et progredi, divinum illius in nos adventum; emitti tandem illius apostolis a Salvatore promissam missionem, quæ omnia per Filium patrata esse credimus, cum nullum horum Spiritus exsistentiam notat. Et hi quidem hac, eorum, de quibus contendunt, prorsus ignari, et dictis inter ea magni Basilii et divini Patris Athanasii digestis, in quibus esse adjunctum est, malitiose silentio involutis}: namque de primo nulli dubium esse debet, licet absolute prolatum sit, et absque ullo prorsus verbo, virtute siquidem verbum exsistere continet, ut qui in rebus hisce exerciti sunt, et perspicaces intelligunt. Et hi per similia propriam sententiam expressere: verum ego jam allatis, et quæ illa subsequuntur, superaddam, nempe erumpere, scalurire, et si quid aliud simile ubique in divinis Scripturis accepta de Spiritu reperiuntur; astruens illa omnia illius exsistentiam connotare: et hoc ita esse absque ullo dubio demonstrabitur, cum plerique sancti hasce voces de Filii ex Patre exsistentia usurpaverint, quorum dicta paulo post hac eadem oratione describentur. Verum nunc interim in uno ex jam adductis testimoniis clarum apparet illis, qui similia non temere et indiligenter versant. Elucere namque Nyssenus Gregorius prius de Filio, tum deinceps, uti par erat, de Spiritu posuit, ut omnem contradictionis ansam contentiosis eriperet. Neque enim in Filio frigidum eorum consilium locum ullo modo babere ab æquis lectoribus reputabitur. Præterea siquidem dicere, et profundi, et emitti cum adnexa sibi nonnulla praferant, hoc quidem alerne, illud vero naturaliter, et essentialiter, dicias eorumdem cogitationes non admittere. Qua enim ratione Spiritus naturaliter et essentialiter effusus, de donis accipietur? Et quomodo æterne emissus de missione intelligetur? Sed hæc quidem in transitu, quæ de adversariis multo roboris intervallo victoriam ferre poterunt. καί φασι μηδὲν τυγχάνειν σὺν τῇ παρούσῃ, μηδὲ τὰς τῶν ἀναγεγραμμένων χρήσεων πλείους πρὸς τὸ προκείμενον· ὅτι μὴ τὸ εἶναι ταύταις, ἢ τὸ ὑπάρ χειν ζητῶς πρόσκειται. Τῇ μὲν γὰρ τὸ πεφηνέναι, ταῖς δὲ τὸ ἐκλάμπειν, ετέραις τὸ προγεῖσθαι το καὶ ἐκχεῖσθαι, ταῖς μετ᾿ αὐτὰς τὸ προϊεσθαι, τῇ δὲ τὸ προέρχεσθαι, καὶ ταύτῃ τὸ ἐκπέμπεσθαι παρὰ τῶν ἁγίων ἀπονενέμηται. Τούτων δ᾽ οὐδὲν τὴν ύπαρξιν σημαίνει τοῦ Πνεύματος, ἕκαστον δὲ τὸ τούτῳ κατάλληλον· τὸ πεφηνέναι τὴν αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς ἔκφανσιν· τὸ ἐκλάμπειν τὴν εἰς τὸν κόσμον ἀῤῥήτου τούτου φωταύγειαν· τὸ προχεῖσθαί τε καὶ ἐκχεῖσθαι τὴν τῶν χαρισμάτων αὐτοῦ τοῖς ἀξίοις διανομήν· τὸ προϊεσθαι, πρὸς δὲ καὶ προέρχεσθαι τὴν ἐν ἡμῖν αὐτοῦ θείαν ἐπέλευσιν· τὸ δὲ ἐκπέμπεσθαι τὴν τούτου τοῖς μαθηταῖς ἐπαγγελθεῖσαν παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἀποστολήν· ὰ πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι πιστεύομεν, μηδενὸς αὐτῶν τὴν τοῦ Πνεύματος σημαίνοντος ύπαρξιν, Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι, μήτε περὶ ὧν διατείνονται τὸ παράπαν γινώσκοντες, καὶ τὰς μεταξὺ τοῦ τε μεγάλου Βα σιλείου, καὶ τοῦ θείου Πατρός Αθανασίου ῥήσεις, ἐν αἷς τὸ εἶναι πρόσκειται κακούργως ἀποκρυψά μενοι. Περὶ γὰρ τῆς πρώτης οὐδαμῶς διαφέρεσθαι δέον ἡμᾶς, ὡς ἀπολύτου κειμένης, καὶ δίχα τινὸς ὅλως ῥήματος, εἰ καὶ δυνάμει καν ταύτῃ τὸ ὑπάρχειν ἐστὶ κατὰ τοὺς περὶ ταῦτα δεινοὺς ἀναγκαίως νοούμενον. Όμως οὗτοι μὲν διὰ τῶν τοιούτων τὴν οἰκείαν γνώμην παρέστησαν· ἐγὼ δὲ τοῖς δια ληφθεῖσι προστίθημι καὶ τἄλλα τὰ τούτοις ἑπόμενα, τὸ ἀναβλύζειν δηλαδή, τὸ πηγάζειν, καὶ εἴ τί περ ἕτερον ὅμοιον, ἅπερ πανταχοῦ τῆς θείας Γραφῆς ἐπὶ τοῦ Πνεύματος εὑρίσκεται λαμβανόμενα· ταῦτα πάντα τὴν αὐτοῦ δηλοῦν λέγων ὕπαρξιν· καὶ τοῦτο δειχθήσεται κατὰ τὸ παντελῶς ἀναμφίβολον, ἐξ ὧν συχνοὶ τῶν ἁγίων, κἀπὶ τῆς ἐκ Πατρὸς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ τὰς τοιαύτας φωνὰς παρειλήφασιν, ὧν απ βήσεις μικρὸν ὕστερον ἐνθάδε καταστρωθήσονται. Νῦν δὲ τέως καὶ τῶν ἀναγεγραμμένων ἐν μιᾷ τινι χρήσεων τὸ τοιοῦτον ὁρᾶται τοῖ; οὐ παρέργως ανα γινώσκουσιν. Τὸ γὰρ ἐκλάμπειν ὁ Νύσσης Γρηγόριος πρότερον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τότε δεόντως ἐπὶ τοῦ Πνεύματος τέθεικεν, ἵνα πᾶσαν ἀντιλογίας ἀποκλείσῃ τοῖ; φιλέρισι πρόφασιν. Οὐ γὰρ δὴ κἀπὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ψυχρὸν αὐτῶν ἐκεῖνο νόημα χώραν έξειν ποσῶς νομισθήσεται τοῖς τῶν ἀκροατῶν ἐπιγνώ μοσιν. ᾿Αφίημι γὰρ λέγειν, ὅτι καὶ τὸ προχεῖσθαι, καὶ τὸ ἐκπέμπεσθαι προσκείμενά τινα τούτος ἔχοντα, τοῦτο μὲν τὰ ἀϊδίως, ἐκεῖνο δὲ τὸ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς τὰς ῥηθείσας ἐννοίας τούτων οὐ παραδέχονται. Πῶς γὰρ τὸ Πνεῦμα φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς προχείμενον ἐπὶ τῶν χαρισμάτων ληφθής σεται; Πῶς δὲ καὶ αϊδίως ἐκπεμπόμενον ἐπὶ τῆς ἀποστολῆς νοηθήσεται; Πλὴν ταῦτα μὲν κατὰ πά μονον, κἂν εἰ τῶν ὑπεναντίων καὶ οὕτω κρατῇ κατὰ πολλὴν περιουσίαν δυνάμεως. ιθ'. Ηδη δὲ καὶ τὰς τῶν ἁγίων περὶ τῶν προσ λεχθέντων ἐκθεῖναι ῥήσει; οὐκ ἄκαιρον. Ὁ μὲν γὰρ ἀκράδαντος στῦλος τῆς Ἐκκλησίας Αθανάσιος ὁ μέγας, οὗ πλεῖστα τὰ ὑπὲρ τῶν ὀρθῶν δογμάτων παλαίσματα, τῆς εὐσεβείας ὁ γενναῖος ἀγωνιστής 19. Sed jam sanctorum de prædictis testimonia apponere non inopportunum fuerit. Inconcussa enim Ecclesiæ columna magnus Athanasius, cujus pro rectis dogmatibus pleraque nairantur certa· mima, generosus pietatis athleta et propugnator,

oratione de sempiterna exsistentia Filii et Spiritus, καὶ ὑπέρμαχος, ἐν τῷ περὶ τῆς ἀϊδίου ὑπάρξεως apparere vocem de Filii ex Patre exsistentia usurpans, hæc habet: Igitur neque Filius Verbum in corde Patris, sed Verbum vivens a vivente Deo, alerna generatione apparens, absque principio Patri conjunctus. Cyrillus in rebus theologicis decernendis summus, oratione ad Valerianum episcopum, hunc in modum elocutus est: Sanctus quidem secundum naturam cum sit, quemadmodum et Pater, qui ex ipso apparuit unigenitus Filius, sanctificatus fuisse dicitur a Paire, cum ut homo apparuit. Idem elucere non alio modo accipiens in uno ex capitibus suis de perpetuitate Filii hæc ipsissima verba hahet: Qui vero supra omnia ascendit Deus, elucescere faciens ex semetipso indivise Filium. Et in alio: Pater ex semetipso elucescere fecit Filium indivise el inseparabiliter. Εt in alio: Quemadmodum Spiritus sanclus non subit circa essentiam divisionem diversos in donis modos emittens, sic et generativam essentiam Dei, nemo ex iis qui sapiunt injuria aſfici asseverabit, aut divisionem, aut efluxum aliquem subiisse, unum el solum ex seipsa elucere Filium efficientem. Divus rursus ac magnus in rebus divinis exponendis Athanasius oratione de Dionysio episcopo, ostendens effundi etiam de Filii ex Patre exsistentia desumi, hæc invenitur dixisse: Fons bonorum omnium Deus est, fluvius vero profusus Filius, scripto consignatur: effluxus enim mentis Verbum, et ut hominum exemplo id exprimam, ex corde per os efunditur. Item sanctissimus et divinissimus Cyrillus in uno ex supra laudatis capitibus, non alium significatum habere progredi ostendit, his iis lem verbis: Hic enim ex essentia Patris progrediens, genitorem illico Patrem ostendit. Et in alio Quemadmodum Pater sine principio est, ila el qui ex essentia illius progressus est, Verbum sine principio est. Item in alio: Sic et Filius Dei indivise ex Patre progressus, character est perpetuitatis illius. Ilic item in alio horum capitum emitti ex Patre exsistentiæ attribuens, hunc in modum orationem direxit: Quæ enim passio circa solem agnoscitur, cum lumen general? quæ circa ignem separatio contingit, cum ex se illuminationem emiltit? Quodsi hæc generant quidem indivise, et absque passione quae ex se sunt, emittunt, annon miulio magis eorumdem opifex suæ naturæ lumen emittit? Ad hæc hic idem iterum in uno ex iisdem capitibus etiam provenire in eodem significatu accipiens, hisce verbis eloquitur: Universum Filii esse ex essentia Patris provenit. Præterea hic idem erumpere de ipsa Filii exsistentia in uno ex iisdem jam dictis capitibus accipit, dum ait: Erat igitur Genitori coæternus Filius uti ex quodam fonte palerna essentia erumpens. Ecclesiæ rursus lumen divinissimus Athanasius eidem significationi scaturire adaptans, Patrem fontem Filii nuncupavit his verbis, epistola ex synodo Hierosolymitana ad Alexandrinos Cognoscunt, qui Arianam hæresim anathemati subjecerunt, non creaturam, sed ex τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος λόγῳ, τὸ πεφηνέναι τιθείς, κἀπὶ τῆς ἐκ Πατρὸς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ ταῦτά φησι· Τοίνυν οὐδὲ ὁ Υἱὸς Λόγος ἐν καρδίᾳ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ Λόγος ζῶν ἀπὸ ζῶντος Θεοῦ ἀϊδίῳ γεννήσει πεφηνώς, ἀνάρχως τῷ Πατρὶ συνών. Ὁ δὲ θεολογικώτατος Κύριλλος ἐν τῷ πρὸς Ουαλεριανὸν ἐπίσκοπον λόγῳ, καὶ οὗτος οὕτω πως εἴρηκεν· "Αγιος γὰρ ἂν κατὰ φύσιν καθάπερ αμέλει καὶ ὁ Πατὴρ ὁ ἐξ αὐτοῦ πεφηνώς Υἱὸς μονογενὴς ἡγιάσθαι λέγεται παρὰ τοῦ Πατρὸς, καθὸ πέφηνεν ἄνθρωπος. Ὁ αὐτὸς τὸ ἐκλάμπειν καὶ ταύτῃ διδοὺς ἔν τινι τῶν περὶ τῆς ἀϊδιότητας τοῦ Υἱοῦ κεφαλαίων αὐτοῦ, τοιαῦτα πρὸς ἔπος διέξεισιν· 'Ο δὲ ἄνω πάντων ἀναβεβηκώς θεὸς ἐκλάμψας ἀμερίστως ἐξ αὐτοῦ τὸν Υἱόν. Καὶ ἐν ἄλλῳ· Ο Πατὴρ ἐξέλαμψεν ἐξ αὐτοῦ τὸν Υἱν ἀμερίστως καὶ ἀδιαστάτως. Καὶ ἐν ἑτέρῳ Ωσπερ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ μερισμὸν ὑπομέν νει περὶ τὴν οὐσίαν διαφόρους ἐκπέμπων τους ἐν τοῖς χαρίσμασι τρόπους· οὕτω καὶ τὴν γεννητικὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ οὐκ ἄν τις τῶν εὐτρογούντων ἀδικεῖσθαι φήσειεν, ἢ μερισμόν, ἡ ἀποῤῥοιάν τινα παθεῖν ἕνα καὶ μόνον ἐξ αὐτῆς ἐκλάμψασαν Υιόν. Ο μέγας αὖθις τὰ θεῖα καὶ πολὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ Διονυσίου τοῦ ἐπισκέ που λόγῳ τὸ προχεῖσθαι δεικνὺς ὅτι κἀπὶ τῆς ἐκ Πατρὸς ὑπάρξεως ἐκλαμβάνεται τοῦ Υἱοῦ τάδε λέ γων εὑρίσκεται· Πηγὴ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων ἐστὶν ὁ Θεὸς, ποταμὸς δὲ προχείμενος ὁ Υἱὸς dναγέγραπται. ᾿Απόῤῥοια γὰρ τοῦ Λόγος, καὶ ὡς ἐπ' ἀνθρώπων εἰπεῖν ἀπὸ καρδίας διὰ στόματος εξοχετεύεται. Πάλιν ὁ ἐν ἁγίοις ἐνθεώτατος Κύ ριλλος ἔν τινι τῶν εἰρημένων ἄνωθεν κεφαλαίων αὐτοῦ τὸ προέρχεσθαι καὶ ταύτῃ παριστάνων εἶναι κατάλληλον, ταῦτ' ἔφησεν ἐπὶ λέξεως· Ο μὲν γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς προελθών, Πατέρα εὐθὺς ἔδειξε τὸν γεννήσαντα. Καὶ ἐν ἑτέρῳ· Ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἄναρχος, οὕτω καὶ ὁ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προελθών Λόγος ἄναρχος. Καὶ ἐν ἄλλῳ· Οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἀμερίστως ἐκ τοῦ Πατρὸς προελθὼν χαρακτήρ ἐστι τῆς ἀτειό. τητος αὐτοῦ. Οὗτος ἐν ἄλλῳ τῶν τοιούτων κεφα λαίων αὐτοῦ τὸ ἐκπέμπεσθαι τῇ τοῦ Υἱοῦ παρά Πατρὸς ὑπάρξει προσνέμων ούτωσί πως ἐφθέγξατο Ποῖον γὰρ πάθος περὶ τὸν ἥλιον ὁρᾶται γινό μενον, ὅτε τίκτει τὸ φῶς; Ποῖος συμβαίνει περί τὸ πῦρ μερισμὸς, ὅταν ἐκπέμπει τὸν ἐξ αὐτοῦ φωτισμόν; Εἰ δὲ ταῦτα γεννᾷ μὲν ἀμερίστως, ἐκπέμπει δὲ τὰ ἐξ αὐτῶν ἀπαθῶς, οὐ πολλῷ μᾶλλον ὁ τούτων ποιητὴς τῆς ἑαυτοῦ φύσεως ἐκπέμπει τὸ ἀπαύγασμα; Πρὸς τούτοις ὁ αὐτὸς καὶ πάλιν ἔν τινι τῶν αὐτοῦ κεφαλαίων, καὶ τὸ προιέναι κἀπὶ ταύτης ἐκλαμβανόμενος, ταῦτα κατά ῥῆμα διέξεισι· Σύμπαν τὸ εἶναι τοῦ Υἱοῦ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας πρόεισι. Καὶ μὴν καὶ τὸ ἀναβλύζειν ὁ τοιοῦτος ἐπ' αὐτῆς τῆς ὑπάρξει; τοῦ Υἱοῦ τίθησιν ἔν τινι τῶν διαληφθέντων αὐτοῦ κεφαλαίων οὕτω διατρανῶν· *Ην ἄρα τῷ γεννή·

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. Ι. σαντι συναΐδιος ὁ Υἱός, ώπερ ἀπό τινος πηγῆς essentia natum esse Verbum, et essentiam Patris τῆς πατρώας ἀναβλύζων οὐσίας. Ο τῆς Ἐκκλη- principium, et radicem, et fontem esse Filit. Possem σίας αὖθις φωστὴρ ὁ θειότατος ᾿Αθανάσιος, τὸ πη· hic plura addere cupientibus ex divinis Scripturis γάζειν προσαρμόζων αὐτῇ, πηγὴν τὸν Πατέρα του collecta, sed satietatem vitans, quæ ex abundantia Υἱοῦ κέκληκεν οὕτως εἰπὼν ἐν τῇ πρὸς τοὺς ᾿Αλε- et multitudine dictorum auditoribus ingeneratur, ξανδρεῖς ἀπὸ τῆς συνόδου τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις hæc sufficere existimo iis, qui otio suo male non ἐπιστολῇ· Γινώσκοντες εἰσιν οἱ τὴν Ἀρειανὴν utuntur, nec humi cogitationibus repunt. αἵρεσιν ἀναθεματίσαντες, μή κτίσμα, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς οὐσίας γέννημα εἶναι τὸν λόγον, καὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ἀρχὴν καὶ ῥίζαν καὶ πηγὴν εἶναι τοῦ Υἱοῦ. Τούτων ἐνῆν καὶ πλείω προθεῖναι τοῖς βουλομένοις ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς ἐκλεξάμενον· ὅμως τὸν κόρον φεύγων τὸν ἀπὸ τοῦ πλήθους τῶν λεγομένων τοῖς ἀκροαταῖς ἐκτικτόμενον, ἀποχρὴν ἡγοῦμαι καὶ ταῦτα τοῖς γε μὴ πάντη κακοσχό λοις, ἢ ταπεινοῖς τὴν διάνοιαν. 20. Præ his porro dictis, apparere et scaturire, cum de Spiritu asseruntur, illius exsistentiam denotare, magnus apertissime demonstrabit Basilius. Nam oratione sua de Spiritu sancto hæc habet: Spiritus sanctus nihil in seipso ascititium habet, sed ab æterno omnia possidet ut Spiri us Dei, et ex ipso apparens, sui causam eum habens, ut sui ipsius fontem, indeque scaturiens, fons vero ipse prædictorum bonorum: sed ipse quidem ex Deo scaturiens in hypostasi est; quæ vero ex eo effiuun! operationes ipsius sunt. Hunc Spiritum sanctum effudit in nos opulenter Deus per Jesum Christum. Ubinam nunc sunt, qui omnia suis cogitationibus indulgent, et quidquid sibi subvenerit in mentem, id in quæsitis singulis infarciunt, et propriam sententiam uti legem adamant et corroborant, qui neque aures dedunt, si quis usui futurum ex proκ'. Ἐπέκεινα δὲ τῶν ῥηθέντων τὸ πεφηνέναι, καὶ τὸ πηγάζειν, ὅτι κάπὶ τοῦ Πνεύματος λαμβα νόμενα τὴν ὕπαρξιν τούτου σημαίνουσιν, ὁ μέγας Βασίλειος παραστήσει τοῖς πᾶσιν ἀριδηλότατα. Καὶ γὰρ ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ λόγῳ ταῦτά φησιν· · Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐδὲν ἐν ἑαυτῷ ἐπίκτητον ἔχον ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἀϊδίως πάντα ἔχον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός, αἴτιον αὐτὸν ἔχον, ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ, κακεῖθεν πηγάζον· πηγὴ δὲ αὐτὸ τῶν προειρημέν των ἀγαθῶν. 'Αλλ' αὐτὸ μὲν ἐκ Θεοῦ πηγάζει ἐνυπόστατόν ἐστι· τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ πηγάζοντα ἐνέργειαι αὐτοῦ εἰσιν. Τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐξέχεεν ἐφ' ἡμᾶς πλουσίως ὁ Θεὸς διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ποῦ ποτέ εἰσιν οἱ πάντα τοῖς ἑαυτῶν λογι σμοῖς ἐπιτρέποντες, καὶ ὅπερ ἂν αὐτοῖς δόξειε, τοῦτο τῶν ζητουμένων ἐφ' ἑκάστῳ τιθέμενοι, καὶ τὴν οἰ κείαν γνώμην ὡς νόμον στέργοντες καὶ κρατύνοντες, priis in medium proferat, et cumn divinæ Scripturæ οἱ μήτε θέλοντες ἐπαίειν, εἴ που τις καὶ λέγειν ἔχοι τι χρήσιμον οίκοθεν, καὶ τῶν θείων Γραφών προτεινο μένων, ὡς ἀσπὶς τὰ ὦτα πρὸς ἐπάσματα βύοντες; Ἰδοὺ γὰρ ἐν τῷ παρόντι πρὸς τοῖς ῥηθεῖσι καὶ ἔτερον δόγμα τῷ θείῳ τούτῳ Πατρὶ συγκατασκευάζεται, περὶ οὗ πολὺς λόγος πολλάκις˙ ἑκατέροις τοῖς μέρεσι. Κοινῶς γὰρ ὁμολογουμένου, καὶ παρὰ πᾶσι τοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος χορηγίαν γίνεσθαι δι' Υἱοῦ τοῖς πιστοῖς, οἱ πλείους αὐτῶν, ἵνα μὴ λέγω πάνω τες, ἐπείπερ εὐγνωμονοῦσιν, ὡς ἐγᾦμαι, τὸ γοῦν μέρος τοῦτό τινες, τὰ τοῦ Πνεύματος χαρίσματά φασιν ἀποτετμημένως παρέχεσθαι δι' Υἱοῦ τοῖς πρὸς οὖς τὸ Πνεῦμα λέγεται δίδοσθαι· καὶ τὰ τῆς μαρτυρία;, ὅτι πνεύματα καλοῦνται καὶ τὰ χαρίσματα, παρευθὺς ἐπὶ γλώττης ἐξ Ησαΐου τοῦ μεγαλοφωνο. V τάτοι τῶν προφητῶν, ι Καὶ ἐπαναπαύσεται,» περὶ τοῦ Κυρίου προλέγοντος, «ἐπ' αὐτὸν ἑπτὰ πνεύματα, πνεύμα σοφίας, πνεῦμα γνώσεως,» καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτα γοῦν ὀρέγεσθαι δι' Υἱοῦ τοῖς εὐσεβέσι φασίν, οὐ μὴν αὐτὴ τὸ μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ συνταττόμενον καὶ συναριθμούμενον, ὅπερ καὶ θεός ἐστι τέλειος, ἐπεὶ μὴ δυνατόν φύσιν ἀνθρώ που χωρῆσαι Θεόν. Τί συνάγειν ἐντεῦθεν τάχα πει ρώμενοι; Τὸ τῇ ψευδεί ταύτῃ προτάσει συμπεραι. νόμενον πάντως άτοπον· ώς, εἴπερ μή δι' Υἱοῦ προσνέμεσθαι τὸ Πνεῦμα τοῖς ἀξίοις νομίζεται, σχολῇ γ' ἂν ὑπάρχειν δι' αὐτοῦ πιστευθήσεται. 10 Isa. X1, PATHOL. GR. CXLI. æ proponuntur, velut aspis in incantamentis carininum aures obstruunt? En enim in præsentia præs jam dicis aliud quoque dogma a divino isto Patre astruitur, de quo sæpenuméro ab ambabus partibus multus prolixusque sermo habitus est. Namque cum apud omnes in confesso sit, Spiritus suppeditationem per Filium fieri Adelibus, potior eorumdem pars, ne dicam omnes, dum æquos so præbent, ut ipse existimo, dona Spiritus asserunt, præsecta abscissaque tradi per Filium illis quibus dari Spiritus dicitur, et lsa e inter alios prophetas magnitudine dictionum praecellentis testimonio statim in medium allato, probant, dona Spiritus Spiritum appellari, dum de Domino prævaticinans ait: «Et requiescent super eum spiritus septem, spiritus sapientiæ, spiritus cognitionis 10, et reliqua. Hæc itaque suppeditari per Filium piis hominibus tradunt, non ipsum, quicum Patre et Filio simul collocatur et annumeratur, Spiritum, qui et Deus perfectus est, quanto natura humana Deum capere non valet, quid inde tandem conantes colligere? Absurdum nempe hoc, quod falsa ista propositione concluditar, si non per Filium Spiritus dignis exhiberi existimatur, multo minus per ipsum exsistere credetur.

> κα'. Πρὸς οὓς ἡμεῖς ἀντιφθεγγόμενοι λέγομεν, Ού τὰ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος διαιρούμενα, τοῦτο γὰρ εἰς αὐτὴν προσκρούει σχεδόν τὴν εὐσέβειαν, δι' Υἱοῦ βραβεύεται τοῖς πιστεῖς, ἀλλ' αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ τῆς Τριάδος συμπληρωτικόν, ὅπερ καὶ μοναδικῶς ἐξαγγέλλεται, χορηγούμενον δι' Υἱοῦ τοῖς εὐσεβέσιν οἰκεῖ σχετικῶς· καὶ οὕτως ἐκεῖνο πηγά ζει τὴν τῶν οἰκείων χαρισμάτων ἐνέργειαν, ὡς ὁ μέγας Βασίλειος εἴρηκεν, εμφράττων τὰ τῶν ἡμῖν ἀντιλεγόντων ἐν τούτοις ἀπύλωτα στόματα. Περὶ δὲ τοῦ Θεὸν οἰκεῖν ἐν ἡμῖν γέγραπται τοῖς μὲν μετά τ ν νόμον, καὶ πρὸ τῆς χάριτος τῶν εὐαρεστησάντων ἀνδρῶν ἕνεκεν, ὡς: Ενοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω· ν πρὸς δὲ τοὺς ἀποστόλους ἐν Εὐαγ γελίοις ὁ Σωτὴρ ἡμῶν τὰ περὶ τούτου διαλεγόμενος ἔφησεν, «Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ με τὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν.» Τὸ μέντοι καλεῖσθαι καὶ τὰ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος ἔστιν οὗ πνεύ ματα περιττόν καὶ λέγειν μηδενὸς ἀμφιβάλλοντος - ὅτι δὲ πρὸς ἀλήθειαν αὐτὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ μὴν τὰ τούτου χαρίσματα δι' Υἱοῦ παρέχονται τοῖς πιο στοῖς, ἐδήλωσεν ὁ θεηγόρος οὗτος Πατήρ οὐδὲν ἔλατ τον εἰ μὴ καὶ μᾶλλον μεῖζον καὶ ὑψηλότερον, ἐν οἷς ἑρμηνεύει περὶ τῆς παρὰ τοῦ Σωτῆρος τοῖς μαθη ταῖς ἐμφυσήσεως. Ἐν ἑνὶ γὰρ τῶν πρὸς τὸν μακά ριον Αμφιλόχιον κεφαλαίων τάδε πάλιν φησί Πνεῦμα γὰρ τῷ ζῶντι λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, ζῶσα δύναμις καὶ θεία φύσις, άρῥητος ἐξ ἀῤῥήτου στόματος πεφηνυῖα ἀῤῥήτως, καὶ κατὰ τὴν ἐμφύσησιν εἰς τὸν ἄνθρωπον απεσταλμένη, καὶ κατὰ τὸν σωματικῶς ὑπὸ τοῦ Κυ ρίου δειχθέντα τύπον ὑπ' αὐτοῦ δι' ἐμφυσήσεως ἀποκαθισταμένη. Συντρέχειν γὰρ δεῖ τῇ κατ' ἀρ χὴν καινότητι τὴν νῦν ἀνακαίνισιν, καὶ τὴν συνδρομὴν ἐξετύπωσεν ἐμφυσήσας, οὐχ ἕτερος ὢν παρὰ τὸν ἐξ ἀρχῆς ἐμφυσήσαντα, ἀλλ' αὐ τὸς δι' οὗ Θεὸς δέδωκε τὴν ἐμφύσησιν, τότε μέν μετὰ ψυχῆς, νῦν δὲ εἰς ψυχήν. Επιστησάτωσαν τῷ ῥητῷ τὸν νοῦν οἱ μαχόμενοι, καὶ μαθέτωσαν ἐξ αὐτοῦ πῶς καὶ διὰ τῆς ἐμφυσήσεως οὐ χάρισμά το πνευματικὸν, ὡς αὐτοὶ διατεινόμενοι λέγουσιν, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῖς αὐτόπταις ὁ Λόγος ἐδωρήσατο μετὰ τὴν ἀνάστασιν, ὅπερ καὶ τῷ ἀνω θρώπῳ δι' αὐτοῦ Θεὸς καταρχάς ενεφύσησεν, οὐκ ἄλλως τοῦτο γίνεσθαι πεφυκός, εἰ μὴ δι' αὐτοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον ἐστί, δι᾿ οὗ καὶ τοῖς πρὸς οὓς η δίκη σεν ἐμφυσᾶται, καὶ τοῖς ἀξίοις καταπέμπεται χορη γούμενον. Επείπερ εἰ μὴ τοῦτο πάντως, οὐδ' ἂν ὀρθῶς λέγοιτο παρέχεσθαι δι' Υἱοῦ. Χρὴ γὰρ τῇ ὑπάρξει τὴν χορηγίαν ἀκολουθεῖν, εἰ μὴ μέλλοι τις τὸ Πνεῦμα φρονεῖν ἔξωθεν ὑφίστασθαι τοῦ Μονογε νοῦς, καὶ τοῦτο λαμβάνειν αὐτὸν οἷα δοτὸν ἐκ Πιτρὸς, ὡς δύνασθαι μεταδιδόναι τούτου τοῖς χρήσ σιν, ὅπερ καὶ πολλαχοῦ φθάνει προαναιρῶν, ὡς δυσ σεβείας πάσης ἀνάπλεων ὁ θαυμασιώτατος Κύριλλος. Ἐν ἑνὶ μὲν γὰρ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέρου των Θησαυρών οὕτω φάσκει ῥητῶς· "Ιδιον δὲ πάντως 21. Sed his nos contra opponimus, non dona Spiritus separata, hoc namque ipsam ferme pietatem vulnerat, per Filium fidelibus dedi, sed Spiritum ipsum sanctum, qui complet Trinitatem, et qui singulariter denuntiatur piis hominibus per Filium dari, habitualiter habitare: et sic ille propriorum donorum actionem effundit, ut magnus Basilius, effrenata nobis contradicentium ora obturans enuntiat. Deum vero in hominibus inhabitare scriptum est, de iis, qui post legem et ante gratiam complacuerunt: ● Inhabitabo in illis et inambulabo "'., De apostolis, in Evangeliis Salvator noster de hoc sermonem habens, dixit, • Ego et Pater veniemus, et mansionem apud eum faciemus 1. Dona porro Spiritus spiritus aliquando nuncupari, supervacaneum dicere fuerit, cum nemo de eo addubitet: verumtamen reipsa ipsum Spiritum sanctum et non ejus dona exbiberi per Filium fidelibus declaravit deiloquus iste Pater, nec minus, quin etiam clarius et sublimius, dum de Salvatoris in discipulos inflatu pertractat. In uno siquidem ad beatum Amphilochium capite have rursus insinuat: Spiritus vero in eodem ordine cum vivente Verbo collocatus ad creandum, vivens virtus, et natura divina, ineffabilis ex ineffubili ore apparens ineffabili modu, et per inflatum in hominem missa, quæ secundum corporeum a Christo typum ostensum, rursus ab eo per inflatum restituta. Concurrere enim debet cum prima novitate ea, quæ nunc fit innovatio, el concursum expressit sufflans, idem ille exsistens, qui a principio insuflavit, idemque per quem Deus infatum elargitus est, tum quidem cum anima, nunc vero in animam. Advertant animum huic dicto, qui nobis bellum indicunt, addiscantque ex eo per inflatum, non donum aliquod spiritale, ut ipsi contentiose contendunt, sed ipsum Spiritum sanctum illis, qui ipsum aspexerant Verbum, post resurrectionem exhibitum fuisse, quem etiam homini per ipsum Deus in ipsa orbis conditione insulaverat. Quod fieri minime potuisset, nisi per ipsum Spiritus exsistentiam babuisset, per quem in eos, quibus ille complacitus est, insufflatur, et dignis mittitur sup¬ peditatus. Quandoquidem si id non esset, male neque recte diceretur per Filium exhiberi. Necessario enim exsistentiam suppeditatio consequitur, nisi quis opinetur, Spiritum extra Unigenitum subsis:ere, illumque eum acciperé tanquam sibi datum a Patre, ut possit illum indigentibus communicare, quod plerisque in locis uti impietate plenum maxime admirabilis Cyrillus præcidit: in uno enim libri secundi Thesaurorum capite hæc habet: Proprius enim omnino Spiritus essentiæ Filii, et non deforis suam hypostasim habet. Et tertio ad Hermiam Igitur nos homines filiationis gloria honestans Spiritus sanctus, quandoquidem Filii est, operabitur quidem in aliis fliarum adoptionem, II Cor. vi, 16. ts Joan. sιν, 25.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. non adventitius," neque enim extrinsecus adveniens, sed essentialiter illius exsistens, et per eum effusus, ut a dignis accipitur juxta beneplacitum Patris. Rursus in Evangelio Joannis, cum illud: Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis ¹³, iuterpretatur ait: Annon igitur quispiam existimabit, et merito, imo etiam aptissime amplexabitur, Dei et Patris naturalium bonorum et essentalium cum Filius particeps sit, habere Spiritum eo modo, quo illum habere et Pater intelligitur, non ascititium neque extraneum? Stolidi enim est, imo furiosi i'a sentire. Et in illud: «Vidi Spiritum descendentem de cælo, quasi columbam, et mansit super illum 16. › Nunquam enim ad tantam temeritatem descendemus, ut participatione in Filio secundum naturam Spiritum esse credamus, el nou polius substantialiter, quemadmodum ipsi eliam Patri adhærent. Et post pauca: Quomodo igitur a Filio Spiritum separabimus, qui sic innatus ei est, ita substantialiter conjunctus, et per eum prodiens, in ipso ita naturaliler est? Sic predicta: opinionem magnus iste Pater destruens, naturaliter et essentialiter haberi Spiritum a Filio comprobat, aliquando etiam secundum aliam quoque rationem eamdem amplectitur. Nam Joelem prophetam exponens, postquam de divinitate Unigeniti pertractasset, hæc subdit: Qua vero ratione factus est homo, el modo nostro apparuit, ascititius illi esse Spiritus dicitur: descendit enim super ipsum in specie columbæ, cum secundum nos facius, ut dixi, tanquam unus ex nobis baptizare tur, tum el proprius ipsius Spiritus donatus ipsi dicitur propter humanitatem; et hæc est exinanitio. Et hæc quidem per digressionen a proposita sunt enim in aliud tempus conservanda; necessaria tamen visa sunt propter oppugnantes quidquid illis proponitur. Verum supra jam adductis an. ctoritatibus satis et ut addecebat, demonstravimus, illa apparere, elucere, et his similia a nobis supra commemorala, cum de Filio dicuntur, illius exsistentiam insinuare. Quare majore nobis probatione opus non erit, ad demonstrandum, hæc cadem, cum de Spiritu dicuntur, ilius exsistentiam manifestare. Eadem siquidem ratione hic quoque easdem dictiones merito accipiemus, qua et de Filio eas accepimus. τὸ Πνεῦμα τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἔξωθεν otiosus auiem erit omnino in illo, cujus scilicet cut, ὑποστατόν· ἐν δὲ τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν, Τὸ τοίνυν ἡμᾶς, λέγει, τοὺς ἐπὶ γῆς τῇ τῆς υἱότη τος δόξῃ καταχρυσοῦν, φημὶ δὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπείπερ ἐστὶ τοῦ Υἱοῦ, ἐνεργήσει μὲν εἰς ἑτέρους τὴν υἱοποίησιν, ἀπρακτήσει δὲ περὶ τὸν οὑπέρ ἐστιν οὐκ εἰσκεκριμένου, οὔτε μὴν ἔξωθεν ἐκπεφοιτηκός, ἀλλ' οὐσιωδῶς ὑπάρχον αὐτῷ, καὶ δι' αὐτοῦ προχεόμενον τοῖς ἑλεῖν ἀξίοις ἐν εὐδοκίᾳ Πατρός. Πάλιν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ τὸ, «κἀγὼ αἰτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον ὑμῖν δώσει Παράκλητον, ν ἐξηγούμενος, "Αρ' οὖν οὐκ οἰήσεταί τις καὶ μάλα δικαίως, φησί, μᾶλλον δὲ καὶ ἀραρότως διακείσεται, ὅτι τῶν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἀγαθῶν οὐσιωδῶς ὑπάρχων δ Υἱὸς κοινωνός, ἔχει καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον καθ' ὅνπερ ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπακτὸν, οὐδὲ ἔξωθεν. Εὔηθες γὰρ, μᾶλλον δὲ μανικὸν τὸ οὕτω φρονεῖν. Εἰς δὲ τὸ ῥητὸν τὸν ότι ο Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ἐξ οὐρανοῦ, ὡσεὶ περιστερὰν, καὶ ἔμεινεν ἐπ' αὐτόν·, Οὐ γὰρ δήπου λέγει, πρὸς τοσαύτην ἀλογίας και ταβησόμεθα καὶ ἡμεῖς, ὡς οἴεσθαι μεθεκτὸν ἐν τῷ κατὰ φύσιν Υἱῷ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν, καὶ οὐχὶ μᾶλλον οὐσιωδῶς ἐμπεφυκός, ὥσπερ οὖν ἀμέλει καὶ αὐτῷ τῷ Πατρί. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τίνα οὖν τρόπον ἀπομεριοῦμεν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὕτως ἐμπεφυκὸς καὶ οὐσιωδῶς ἡνωμένον, δι' αὐτοῦ τε προκύπτον καὶ ὑπάρχον ἐν αὐτῷ φυ σικῶς; Οὕτω τὴν προῤῥηθεῖσαν ἔννοιαν ὁ μέγας οὗτος Πατὴρ ἀναιρῶν, τὸ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶ; ἔχειν τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα συνίστησιν, ἔστιν οὗ καθ' ἕτερον λόγον κἀκείνην ἀποδεχόμενος. Ἐν γὰρ τῇ εἰς τὸν προφήτην Ἰωὴλ ερμηνεία μετὰ τὸ εἰπεῖν περὶ τῆς θεότητος τοῦ Μονογενοῦς, τάδε φησίν· Εἰ δὲ γέγονεν ἄνθρωπος καὶ πέφηνε καθ' ἡμᾶς, ἐπακτὸν αὐτῷ εἶναι τὸ Πνεῦμα λέγεται. Καταπι φοίτηκε γὰρ καὶ ἐπ' αὐτὸν ἐν εἴδει περιστεράς, ὅτε καθ' ἡμᾶς γεγονώς, ὡς ἔφην, ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν οἰκονομικῶς ἐβαπτίζετο, τότε καὶ τὸ ἴδιον αὐτοῦ Πνεῦμα δοτὸν αὐτῷ λέγεται διὰ τὸ ἀνθρώπινον· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ κένωσις. Ταῦτα κατά παρέκ βασιν μὲν, ὅτι τῶν τοιούτων ἕτερος ὁ καιρός· ἀναγε κατα δ' ὅμως διὰ τοὺς πρὸς πᾶν τὸ προτεινόμενον ἀντιλέγοντας. Οἷς καὶ δι᾿ ὧν παρεθέμεθα χρήσεων ἀρκούντως δοκῶ μοι, καὶ ὡς ἐχρῆν, ἀπεδείξαμεν ὅτι τὸ πεφηνέναι, καὶ τὸ ἐκλάμπειν, καὶ τἄλλα τὰ παρόμοια τούτοις, ὧν πάντων ἄνωθεν ἐπεμνήσθημεν, ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ λαμβανόμενα τὴν αὐτοῦ παριστά νουσιν ὕπαρξιν. Ὥστε λοιπὸν οὐκέτι δεήσει πλείονος ἡμῖν τῆς κατασκευῆς, ὅταν κἀπὶ τοῦ Πνεύματος ταῦτα λαμβάνονται, τὴν ὕπαρξιν τούτου λέγειν δηλοῦν. Τῷ γὰρ αὐτῷ λόγῳ κἀνταῦθα τὰς τοιαύτας ἐκδεξόμεθα δικαίως φωνάς, ᾧ καπὶ τοῦ Υἱοῦ παρειλήφαμεν. κβ'. ᾿Αλλ' ἐπιφύονται καὶ πάλιν οἱ πρὸς ἔριν ὁρῶν τες ἀεὶ καὶ πρὸς μάχην τὴν ἡμετέραν ἀποδυόμενοι λέγοντες, Καὶ πῶς οὐδεὶς τῶν διαληφθέντων Πατέ ρων εἴρηκε καθαρῶς δι᾿ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχειν τὴν ὕπαρξιν, ἢ τὴν κυρίαν ἐπὶ τούτου λέξιν, Στις ἐστὶν, ὡς ἴσμεν, τὸ ἐκπορεύεσθαι, τέθεικε; 22. Sed rursus nobis, qui nonnisi contentionibus addictissimi sunt, insurgunt, et ad pugnam accinguntur, dicentes: Et quain ob causam nemo ex jam laudatis Patribus clare enuntiavit, per Filium Spiritum sanctum exsistentiam habere, aut propriam de illo dictionem, quas est, ut omues ¹ª Joan. xiv, 16. 14 Joan. 1, 32; Matth. 111, 16; Luc. 111, 22.

sciunt, procedere usurpavit? Namque Spiritum Τὸ μὲν γὰρ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα δ:' Υἱοῦ δοτέον ἴσως, per Filium exsistere forte concedendum esset, ut ex jam allatis manifestum est, quando ex ipsis nonnulli palam eo nomine usi videntur, sed exsistentiam habere nullo modo. Namque aliud est exsistere, aliud exsistentiam habere: quod illud quidem sæpius asseritur etiam de extraneis, sicuti, hic ex hac urbe exsistit, ille ex alia rursus fortasse. At exsistentiam habere de his tantum sumitur, quæ ad constituendam subsistentiam conducunt. Hanc igitur quam maxime vocem exprimentem, ut et illam propriam procedere de Spiritu sancto nacuerunt; notum vero est omnibus, inter omnia nihil esse, quod illi magis proprium sit, quam procedere. Id etenim Spiritui et soli in primis attributum, proprium illius appellatur. Hæc acuti isti solertesque ad comminiscendas contradictiones, ut propriam tantum opinionem stabiliant. Sed ego inter exsistere et exsistentiam habere, nullum esse discrimen, sed unum idemque notare affirmo. Namque exsistere in illud, exsistentiam habere dissolvitur; et exsistentiam habere in illud, exsistere vicissim contrahitur nec alio ullo modo fas est isthæc intelligi. Et possem equidem longum sermonem ad id demonstrandum contexere, nisi plane crimen inepti vererer incurrere. Cui enim notum non est, ubi exsistere dicitur, ibidem secundum unum eumdemque significatum, sive naturaliter, sive essentialiter, sive secundum aliam rationem, c et exsistentiam trabere dici? neque unum ex his in quoquam ab altero discrepabit apud eos, qui sermonum sensa dijudicare norunt. Ante etiam præveniens divinus Cyrillus quaestionem dissolvit, in una ex illis, quæ supra descriptæ sunt auctoritates, cum dicit: Spiritum vero sanctum nuncu pabis, quod ex Patre per Filium naturaliter efun ditur; et, uti in exemplo spirationis, quæ ex ore fit, propriam nobis significat exsistentiam. Cum enim dixisset, effundi Spiritum per Filium natuTaliter, subjunxit, Ει propriam nobis significat exsistentiam, uti in exemplo spirationis, quæ ex ore fit, clareque per Filium Spiritum sanctum cxsistentiam habere decernit, quod neminem, puto, latet; licet hi quae dicta sunt, etsi in medio jareant ante omnes, consulto præterierunt. Et de hoc ista salis, quæ cum clarissima sint, everti propulsarique non poterunt. Ad secundum vero dicimuş, procedere ηδη expressius inferre essentiam ipsam Spiritus ipso exsistere, quod inter alia omnia verba primum natura est, et in quod, ut qui circa similia insaniunt, tradunt, et hoc ipsum procedere præ aliis verbis resolvitur, sed æqualiter, et modo eodem utraque. Quod si in illis discrimen aliquod consideratur, illud est secundum aliam rationem utrisque propriam atque accommodam. Etenim cum sint ex Patre et Filius et Spiritus sanctus, ne quis opinaretur etiam Spiritum uti ὡς ἐξ ὧν εἶπον πάντες ἐδήλωσαν, ἐπεὶ καί τίνες αὐτῶν τῷ τοιούτῳ φαίνονται χρησάμενοι διαρρήδην ὀνόματι· τὸ δὲ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν οὐκ ἄν. Αλλο γὰρ τὸ ὑπάρχειν, καὶ ἄλλο τὸ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἐστίν· ὅτι τὸ μὲν εἴωθε πολλάκις λέγεσθαι κἀπὶ τῶν ἐκτὸς, οἷον οὗτος ἐκ ταύτης ὑπάρχει τῆς πόλεως, ἐκεῖνος ἐξ ἑτέρας πάλιν τυχόν· τὸ δὲ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἐπὶ μόνων παραλαμβάνεται τῶν συντελούντων εἰς τὴν οὐσίωσιν. Ταύτην τοίνυν τὴν ἐμφαντικωτά την φωνήν, ὁμοίως γε μὴν καὶ τὸ ἐκπορεύεσθαι τὴν κυρίαν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος λέξιν παρεσιώπησαν. Δῆλον δὲ τοῖς πᾶσιν ὡς οὐδὲν ἐπ' αὐτοῦ τῶν πάγ των, ὁποῖον τὸ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦτο καὶ γὰρ τῷ Πνεύματι καὶ μόνῳ κατ' ἐξαίρετον ἀποκληρωθὲν ἴδιον αὐτοῦ κατωνόμασται. Ταῦτα μὲν οἱ δεινοί τρό πους ἀντιλογίας εὑρεῖν, ἵνα μόνον τὴν οἰκείαν γνώ μην συστήσωσιν· ἐγὼ δὲ πρὸς μὲν τὸ ὑπάρχειν, καὶ τὸ τὴν ὑπαρξιν ἔχειν, ὅτι μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς σημασίας ἀμφότερα· τὸ γὰρ ὑπάρχειν εἰς τὸ τὴν ύπαρξιν ἔχειν σαφῶς διαλύεται, καὶ τὸ τὴν ὕπαρ ξιν ἔχειν εἰς τὸ ὑπάρχειν πάλιν συνάγεται· καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλως νοῆσαι τὰ περὶ τούτων οὐδοπων. οῦν· ἐβουλόμην καταβαλέσθαι λόγον συχνὸν εἰς ἀπόδειξιν, εἰ μὴ γραφὴν ἀπειροκαλίας ᾔδειν ἐντεῦ θεν ἀποίσεσθαι. Τίνι γὰρ τῶν ἁπάντων οὐ φανερὸν ὡς ἔνθα λέγεται τὸ ὑπάρχειν, ἐκεῖ καὶ τὸ τὴν ὑπαρ ξιν ἔχειν λεχθήσεται κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ἐν σημαινό μενον, εἴτε φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς, είτε καθ' ἔτε ρον λόγον ἑκάτερα; καὶ οὐ διοίσει τὸ παράπαν ούτ δὲν τούτων ἐν οὐδενὶ τοῖς ὀρθῶς κρίνειν ἐπισταμένους λόγου διάνοιαν. Τέως κἀνταῦθα προφθάσα; ὁ θεσπέ σιος Κύριλλος τὸ ζητούμενον λέλυκεν, ἐν οἷς κατα μίαν τῶν ἀναγεγραμμένων ῥήσεων οὕτως εἴρηκεν· "Αγιον δὲ Πνεῦμα προσερεῖς τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υιού προχεόμενον φυσικῶς, καὶ καθάπερ ἐν τύπω τῆς ἐκ τῶν στομάτων διαπνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαῖνον ὕπαρξιν. Προχεόμενον γὰρ εἰπὼν ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ φυσικῶς, ἐπήγαγε, Καὶ τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαῖνον ὑπαρξιν καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων διαπνοῆς, δι' Υἱοῦ και θαρῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἀπο φηνάμενος, ὅπερ οὐδένα τῶν ἁπάντων οἶμαι διακ λανθάνειν· εἰ καὶ τῶν εἰρημένων ἐν μέσῳ κείμενον, φανερῶς ἑκόντες οὗτοι παρέδραμον. Πρὸς μὲν οὖν τοῦτο τοσαῦτα, καὶ οὕτως αὐτόθεν πλουτούντα εί αναντίρρητον. κγ'. Πρὸς δὲ τὸ δεύτερον πρῶτα μὲν λέγομεν ὡς οὐ τὸ ἐκπορεύεσθαι δηλοί μᾶλλον αὐτὸ τὸ εἶναι τοῦ Πνεύματος ἢ τὸ ὑπάρχειν, τὸ τῶν ῥημάτων πάνω τῶν ἀρχοειδέστερον, εἰς ὃ κατὰ τοὺς περὶ ταῦτα καθ άπαξ ἐπτοημένους, καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ ἐκπορεύεσθαι πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀναλύεται ρήμασιν, ἀλλ' ἐπίσης ἀμφότερα, καὶ κατὰ τρόπον τὸν ὅμοιον. Εἰ δέ τις θεωρεῖται καν τούτοις διαφορά, καθ᾽ ἕτερον αὕτη λόγον ἴδιον ἑκατέροις και πρόσφορον. Ἐπειδὴ γύρ εἰσιν ἐκ Πατρὸς ὅ τε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἂν μὴ νομίσῃ τις γεννᾶσθαι καὶ τὸ Πνεῦμα και

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. θαπερ δῆτα καὶ τὸν Υἱόν, ἐλέχθη τὸ ἐκπορεύεσθαι Filium generari, procedere ad discernendam genie- rationem usurpatum est. Quod et Joannes Chrysostomus de Spiritu sancto homilia explanans: Ut Scriptura, inquit, generationis nomen prætereat, procedere dixit. Hinc verbo exsistere simpliciter esse, procedere modus, quo aliquis Proptereaque et modum exsistentiæ, quod idem est, denotatur. fuerit dicere differentiam exsistentiæ processionem esse ex Patribus nonnulli, quibus similia exquisitiori disquisitione examinare curæ fuit, asseverarunt. Et est quidem proprietas Spiritus processio, non alio modo, quam quo generatio est proprietas Filii. Sed quemadmodum de ipso Unigenito non generari tantum ad nolandam ipsius ex Patre exsistentiam locis iu omnibus, cum theologica traπρὸς διαστολὴν τῆς γεννήσεως· ὅπερ καὶ Ἰωάννης ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς ἐν τῇ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ὁμιλία μυσταγωγῶν, Ιν' ἡ Γραφὴ παρέλθῃ τὸ τῆς γεννήσεως ὄνομα, τὸ ἐκπορεύεσθαι, φησίν, εἴρηκεν. Ὥστε διὰ μὲν τοῦ ὑπάρχειν τὸ ἁπλῶς εἶ ναι, διὰ δὲ τοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ πῶς εἶναι σημαί. νεται. Διά τοι τοῦτο καὶ τρόπον ὑπάρξεως, ταυτὸ δ' εἰπεῖν, διαφορὰν ὑπάρξεως ἀπεφήναντο τὴν ἐκπόρευσιν ἔνιοι τῶν Πατέρων, οἷς ἐπιπλέον τῆς περὶ τούτων ἀκριβείας ἐμέλησε. Καὶ ἔστι μὲν ἰδιότης τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις, ὥσπερ οὖν καὶ ἡ γέννησις ἰδιότης τοῦ Υἱοῦ· πλὴν ὥσπερ ἐπ' αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς οὐχὶ τὸ γεννᾶσθαι μόνον εἰς δήλωσιν τῆς τούτου παρὰ Πατρὸς ὑπάρξιως πανταχοῦ τῆς θεολογίας λαμβάνεται, καὶ τοῦτο φθάσαντες διὰ clantur, desumitur, et hæc jam pluribus demonstraπολλῶν παρεστήσαμεν· οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ Πνεύ ματος οὐχ ἅπαντες τῶν ἁγίων μόνης τῆς ἐκπορεύεται λέξεως, ἀλλ' ὁ μὲν δι' ἐκείνης, ὁ δὲ δι' ἑτέρας, καὶ ἄλλος δι᾿ ἄλλης τὴν τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν ἐδογμάτισαν. Καὶ ἵνα ταῦτα παρευθὺς εἰς μέσον προφέρωμεν, ὁ μὲν μέγας Βασίλειος ἐν τῷ δεκάτῳ ἑβδόμῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων ταῦτα λέγει ῥητῶς· Ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα λέγεται, οὐχ ὡς τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ προελθὸν, οὐ γεννητῶς ὡς ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ· ὁ δὲ Γρηγόριος ἐν τοῖς ὑψηλοῖς καὶ ἄνω φέρουσι νοῦς, ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, εἰς τὸν περὶ Υἱοῦ λόγον οὕτω διέξεισιν· Διὰ τοῦτο μονὰς ἀπ' ἀρχῆς εἰς διάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη. Καὶ τοῦτο ἡμῖν ὁ Πατήρ, ὁ Γιὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα, ὁ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολεύς, τῶν δὲ τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα. Ὁ αὐτὸς καὶ πάλιν ἐν μὲν τῷ περὶ θεολογίας πρώτῳ, και καταστάσεως ἐπισκόπων· 'Ακούεις γέννησιν; τὸ πῶς μὴ περιεργάζου. Ακούεις ὅτι προϊὼν ἐκ τοῦ Πατρός; τὸ ὅπως μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ δὲ πολυπραγμονεῖς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρόοδον, καγώ σοι πολυπραγμονῶ τὸ κρᾶμα ψυτῆς και σώματος. Ἐν δὲ τῷ πρὸς Ήρωνα τον φιλόσοφον· Ορίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέναι Θεὸν ἀγέννητον τὸν Πατέρα, ἕνα δὲ γεννητὸν τὸν Υἱὸν, ἓν δὲ καὶ Πνεῦμα ἅγιον προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ καὶ προϊόν. Καὶ μετά τινα· Κοινὸν μὲν γὰρ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι τὸ ἐκ Πατρὸς, ἴδιον δὲ Πατρὸς ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος δὲ ἡ ἔκπεμψις. Ωσαύτως ὁ θεσπέσιος Κύριλλος ἐν μὲν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ δωδεκάτου κεφαλαίου τάδε διαλαμβάνει τρανῶς· ὁμολογοῦμεν οὖν ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀγεννήτου μὲν ὄντος τοῦ Πατρός, γεν. νητοῦ δὲ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ δὲ Πνεύματος ἐκ τῆς οὐ σίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως ἐκπεμφθέντος ἐν δὲ τοῖς πρὸς Ερμείαν· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὥσπερ τις ἀτμὸς ἢ ποιότης ἐστὶ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Εἰ ἀγέννητος δὲ καὶ ἄκτιστος ὁ Πατήρ, πῶς ἂν εἴη γενητὸν τὸ ἐξ αὐτοῦ προχεόμενον Πνεύμα; Καὶ μακρὸν ἂν εἴη τὰς τοῦ Πνεύματος η vimus ita et de Spiritu non omnes sancti sola processionis dictione, seul hic quidem illa, ille vero alia, et alius alia decreverunt. Εt ut absque mora in medium isla Spiritus exsistentiam producamus, magnus Basilius in decimo septimo ad Amphilochium capite his verbis insinuat: Eπ Deo esse Spiritus dicitur, non eo modo quo sunt omnia ex Deo; sed uti ex Deo proveniens, non generationis modo ut Filius, sed ut Spiritus oris illius. Gregorius in sublimibus et in iis que ad superiora elevant mens, cui a theologia cognomen est, oratione de Filio sic sermonem instituit: Propterea unitas a principio in binarium mota in Trinitate subsistit. Et hoc nobis est, Pater, Filius, et Spiritus, Pater genitor et productor: horum vero, hic fatus est, ille productum. Llem rursus prima de theologia et constitutione episcoporum: Audis genierationem? modum ne curiosius inquiras. Audis Spiritum e Patre progredi? Id quomodo fiat, ne anxio studio perscruteris. Quod si in Filii generatione et Spiritus progressione pervestiganda curiosum te præbes, ego quoque pari curiositate tuam anima corporisque conjunctionem et temperamentum inqui ram. Et oratione in Heronem philosophum: Quin pietatis nostra doctrinam prascribe, sic nos instituens, ut Deum unum ingenitum agnoscanus, hoc est Patrem; unum item genitum Dominum, Filium videlicet; unum denique Spiritum sanctum a Patre progredientem, aut etiam prodeuntem. Εt paucis interjectis: Commune enim est Filio et Spiritui sancto ex Patre esse. Proprium vero Patris est ingenitura, Filii generatio, Spiritus emissio. Pari racapitis haec ad verbum scribit: Confitemur laque tione divinus Cyrillus in expositione duodecimi consubstantialem esse Patri Filium et Spiritum sanctum, cum sit vere Pater ingenitus, Filius genitus, Spiritus aulem sanctus ex essentia Patris per Filium æterne emissus. In iis item quæ ad Hermiam: Spiritus sanctus, uti quidam vapor, aut qualitas est essentiæ paternæ. Quod si ingenitus est et increatus Pater, quomodo creatus erit, qui ex ipso effunditur Spiritus? Sed longun csset Spiritus dictiones, quæ ad rem hanc nostram conferunt recolligere,

᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ὅτι μὴ διὰ τοῦ ἐκπορεύεσθαι καὶ μόνου πέφυκε δηλοῦσθαι τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρ ξιν. Οτι δὲ κατ᾽ ἀλήθειαν οὐδ᾽ ἡ κυρία τούτῳ λέξ ξις, καθάπερ εἴρηται τοῖς ἐναντιογνωμονούσιν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος, ὁ μέγας Βασίλειος καὶ ὁ Χρυσορρή μων Ιωάννης συμφώνως διδάξουσιν. Ὁ μὲν γὰρ ἐν ταῖς περὶ τοῦ Πνεύματος ἀφοριστικαῖς ἐννοίαι; φησί· Πνεῦμα ἅγιον ἡ κυρία αὐτοῦ καὶ ἰδιάζουσε κλήσις, όπερ δὴ μάλιστα παντὸς τοῦ ἀσωμάτου καὶ καθαρῶς ἀθλον, καὶ ἀμέτρου ὄνομά ἐστι· καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ ἔλαττόν τι ἔξειν μέλλομεν εἰς τὸ γινώσκειν τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐκ Θεοῦ, Πνεῦμα τοῦ στόματος αὐτοῦ, ἀκούοντες αὐτά. Αλλ' ἱκανὸν καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὴν ὑπαρξιν αὐτοῦ δηλῶσαι τὴν ἐκ Θεοῦ. Ὁ δὲ χρυσοῦς τὴν γλώτταν Πατὴρ ἐν τῇ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁμιλίᾳ· Λέγεται τοίνυν Πνεῦμα ἅγιον· αύτη γάρ ἐστιν ἡ κυρία καὶ πρώτη προσηγορία, ἐκφαντικωτέραν ἔχουσα τὴν διάνοιαν καὶ παριστῶσα τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν φύσιν. Τούτων τῶν δύο τοῦ τῆς Ἐκκλησίας στερεώματος φωστήρων μέμηνεν ἀληθῶς, Sed haec satis sint ad probandum, non sola dictione καταλέγειν φωνάς, αἱ πρὸς τοῦτο συντείνουσιν, processionis Spiritus exsistentiam expressam fuisse. Neque vero dictionem hanc vere Spiritus esse præcipuam, uti contendunt adversarii, magnus Basilius et Joannes Chrysostomus concorditer nos docebunt. Hic enim in sententiis aphoristicis, ait: Spiritus sanctus potissima ipsius et propria appelfatio, quod præcipuum incorporel universi et pure immaterialis nomen est. Item: Neque quid minus habituri sumus ad cognoscendum Spiritum er Deo exsistere, Spiritum oris illius, illum audientes. Sed hoc quoque nomen satis est ad exprimendam illius ex Deo exsistentiam. Chrysostomus in homilia de Spiritu sancto: Dicitur itaque Spiritus: hæc enim est propria et primaria appellatio, quæ præ aliis santentium magis manifestat, et aperit naturam Spiritus sancti. Duobus hisce ecclesiastici firmamenti luminibus itagde hoc decernentibus, quis ab illis dissentiens quidpiam dicere audebit, nisi vere insanit, et atra bile laborans, extra reni, de qua agitur, insulse deblaterat? Primum itaque ad illos redarguendos qui similia effutiunt, contra apposuimus. τοιαῦτα περὶ τούτου λεγόντων, τις παρὰ ταῦτα τολμήσει τὸ παράπαν εἰπεῖν, εἰ μὴ καὶ μελαγχολῶν ἄντικρυς παραφθέγγεται; Πρῶτα μὲν οὖν οὕτω τὰ περὶ τούτων εἰς αὐτῶν προβαλλομένων ἀντεπηγάγομεν. 24. Postremo etiam si concedamus vocem pra. cedere vim eam habere, quam ipsi sibi autumant, tum magis illis nos futuros: superiores, etiamsi molint, non desperamus. Et ante omnia, uti in Filio hoc generari, illud exsistere necessario consequitur, eodem modo, et in Spiritu sequetur; el ubicunque exsistere reperitur, processionis modu inde esse intelligetur, uti par est. Quod si ità non fuerit, necessario colligetur, illum generationis modo esse, quod plane absurdum est, et a sana Patrum doctrina alienum. Εt deinceps, sulcientes de hac dictione scripto traditas auctoritates habe bimus. Statim enim maximus et ante alios speculationibus præcellentissimus Maximus in expositione: Quomodo intelligi debeant apud Zachariam prophetam candelabrum aureum, et pasta lampas, et lucernæ, aių: Spiritus enim sanctus quemadmodum secundum essentiam est Dei et Patris, ita et Filii secundum essentiam est, tanquam qui ex Patre essentialiter per Filium genitum, modo qui exprimi verbis non potest, procedit. Nemo prorsus hisce merito contradicet, nisi natura fuerit ineptus atque improbus; et ad pacem acceptandam prorsus difficilis, temere et inconsulto veritati resistit, nihil penitus recti prospiciens. En siquidem rectæ Adei confessor Maximus Spiritum per Filium procedere palam pronuntiavit. Proptereaque omni contradictionum ausa contentiosis submote, universis pure sentire tradidit, ex Patre per Filium Spiritum sanctum exsistere, nihil in his neque circumplexum neque quod intellectu facile non esset elocutus, cui ab omnibus zeli secundum Deum mensura, et de rebus divinis supernaturali ipsius cognitione consideratis fidem præstari consentaneum est. ἔλεγχον τῶν παρ' κδ'. Έπειτα κἂν δῶμεν τοιαύτην ἔχειν έκπορεύεσθαι δύναμιν, οἵαν αὐτοί φασιν, τότε μᾶλλον - περιγενέσθαι τούτων κατά κράτος ἰσχύσομεν· τοῦτο μὲν ὅτι καθάπερ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ γεννᾶσθαι τῷ Ο ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθεῖ, τὸν αὐτὸν τρόπον ἐπὶ τοῦ Πνεύματος ἀκολουθήσει· καὶ ὅποιπερ ἂν τὸ ὑπάρχειν εὑρίσκοιτο, τὸ ἐκπορευτῶς ἐκεῖσε νοοἶτ᾽ ἂν, ὡς εἰκός· εἰ δὲ μή, τὸ λοιπὸν ἀναγκαίως έψεται, τουτέστι τὸ γεννητῶς· ὅπερ ἄτοπον και μιδῆ, καὶ τῆς τῶν Πατέρων υγιούς διδασκαλίας ἀλλότριον· τοῦτο δὲ καὶ ὅτι περ ἱκανῶν κἀπὶ τῇ λέξει ταύτῃ τῶν γραφικῶν εὐπορήσομεν χρήσεων. Παραχρῆμα καὶ γὰρ ὁ μέγιστος καὶ θεωρητικώτα τος Μάξιμος ἐν οἷς ἑρμηνεύει, τι δῆτα βούλεται τῷ προφήτῃ Ζαχαρία ή χρυσή λυχνία, καὶ τὸ ἐπ' αὐτῇ λαμπάδιον, καὶ οἱ λύχνοι; φησί· Τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ κατ' ουσίαν ὑπάρχει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ κατ' οὐσίαν ἐστὶν, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς δι' Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστως ἐκπορευόμενον. Πάντως οὐδεὶς ἐπὶ τούτῳ τῶν ἁπάντων δικαίως αντερεί πλὴν εἰ μὴ σκαιός τις ὢν τὴν φύσιν, καὶ τὰ πρὸς εἰρήνην δύσνους παντάπασιν, εἰκὴ καὶ μάτην ἐθέ· λει τῇ ἀληθείᾳ προσίστασθαι, πρὸς μηδὲν ἀποβλέπων τὸ παράπαν εὐθές. Ἰδοὺ γὰρ ὁ τῆς ὀρθοδοξίας ομολογητής Μάξιμος ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα δι Υἱοῦ σαφῶς εἴρηκε. Διά τοι τοῦτο καὶ πᾶσαν ἀνα τιλογίας περιαιρήσας τοῖς φιλέρισι πρόφασιν, ταῖς πᾶσι πρεσβεύειν δέδωκε καθαρῶς ὑπάρχειν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μήτε τι περι νενοημένον, μήτε δύσληπτον ἐν τούτοις φθεγξάμενος, ᾧ καὶ πεισθῆναι πάντα; εἰκὸς, τό τε μέτρο» τοῦ κατὰ Θεὸν ἐν αὐτῷ ζήλου, καὶ τὴν τῶν θείων ὑπερφυῇ τούτῳ γνῶσιν σκοπήσαντας. Εἰ δὲ καὶ δεύ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. τερον ἔνιοι τῶν ἀποδυσπετούντων συνεπιζητοῦσιν ΑQuodsi secuniam ex illis, qui cuncta fastidiunt, monnulli exposcunt, unam hirundinem ver non facere admurmurantes, quod non præter morem eo· rumdem est: sic enim isti animati sunt, ut et sermone, et vitæ instituti sublimitate dignis, in honore et reverentia haberi floccifaciant, et in eos impudenter debacchentur. Reuleant itaque nunc tandem ad se et in rectatu semitam, et viri ına - gnitudinem tum doctrina, tum vitae ratione prælucidam (namque is unus est, qui multorum instar in omnibus esse possit) concipientes, ab improbo perversoque studio al frugem applicent animan, absque ulla haesitatione dictis ilius fdem adhibentes, nił ultra ad sententiam confirmandam quæren - tes, ut propitius illis leus sit in die judicii. Sed ne aliquibus videmumur similia effari, quasi ad hujus confirmationem et demonstrationem aliis anctoritatibus destituamur, Damascenus sapiens Joannes, qui virtutum omni genere floruit, et in omnigenis sermonum gratiis'multum processit, hic assumptus, corumdem dubiamı ac quæstionem dissolvat. Hic de divinis nominibus capite dixit: Spiritus autem sanctus, revelans mysteria Deitatis, virtus Patris, ex Patre est per Filium procedens, ut scil: non generationis modo, proptereaque et Spiritus sanctus. denuo ibidem: Spiritus Filii Spiritus, non uti ex ipso, sed ut per ipsum a Palre procedens. Sat scio, nostrorum adversariorum potiorem partem illo per Filium neglecto, cum inde sibi opem ferri non videant, quin potius claritate sermonis disjiciantur. ad illam vocem non ex ipso animum intendentes, argumenti sui ansam inde studiose recipere. Nos porro de hoc, ut supra innuimus, in proprio loco et per otium tractare conabimur: nunc vero dicendorum seriei insistentes processionem ev Patre per Filium, quæ in scripto tranlitis auctorita - tibus sit, examinemus. Sic ergo bi, quorum in fide rebus concilianda multa auctoritas est, cum abun· danter afuenterque erga Deum rebus bene gestis inclarescant. Ego porro et tertium in medium afferre non cunctabor. Quis hic fuerit? Qui primas inter eorum Patrum cœtum fert, qui recumenicam septimam synodum cougerunt, Nicæ secondo congregalam, et qui facinoribus pro Christo ediαὐτῷ τὸ μηδὲ χελιδόνα μίαν ἔαρ ποιεῖν παροιμιακῶς ἐπιλέγοντες, ὅπερ οὐκ ἀπὸ τρόπου τούτοις ἐστί· τοίοὗτοι γὰρ τὴν γνώμην οὗτοι καταναισχυντοῦντες καὶ τῶν διά τε λόγου καὶ πολιτείας ύψος ἀξίων αἰδοῦς καὶ σεβάσματος· νηψάτωσαν γοῦν ὀψὲ τῇ καρδίᾳ, καὶ τὸ τοῦ ἀνδρὸς μεγαλεῖον ἐπί τε σοφίᾳ καὶ λαμπρότητι βίου κατανοήσαντες· εἷς γὰρ οὗτος πολλῶν ἐπὶ πᾶσιν ἀντάξιος· ἐν μεταμελείᾳ τοῦ χαλεποῦ τούτου τρόπου γενέσθωσαν, πιστεύσαντες ἀδιστάκτως τοῖς λόγοις αὐτοῦ, καὶ μὴ δεηθέντες ἄλλου τινὸς εἰς βεβαίωσιν, ὅπως ἵλεως ἔσοιτο τούτοις Θεὸς ἐν ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως. Ενα δὲ μὴ δόξῃ τισὶ τοιαῦτα λέγειν ἡμᾶς, ὡς ἑτέρων ἀποροῦντας εἰς τὴν περὶ τούτου μαρτυρίαν καὶ σύστασιν, ὁ Δαμασκόθεν σοφός Ίων άννης, ὁ πάσῃ διαπρέψας ἀρετῇ καὶ λόγων παντοίοις χαρίσμασιν, ἐνταῦθα καὶ οὕτως παραληφθείς, τὴν αὐτῶν ἀμφιβολίαν λύσει, καὶ τὸ ζητούμενον. ὓς ἐν τῷ περὶ θείων ὀνομάτων κεφαλαίῳ, Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἴρηκεν, ἡ ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρός, ἐκ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἐκπορευομένη, ώς οἶδεν, οὐ γενν τῶς· διὸ καὶ Πνεῦμα ἅγιον. Οὗτος καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ, Τὸ Πνεῦμα Υἱοῦ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. Οἶδα νῦν ὡς οἱ πλείους τῶν ἀντιδιατι θεμένων ἡμῖν τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ παριδόντες, επειδή τι καὶ βοηθείας ἐντεῦθεν οὐκ ἔχουσι, μᾶλλον μὲν οὖν τῷ προφανεῖ τοῦ λόγου καὶ καταβάλλονται, πρὸς τὴν, οὐκ ἐξ αὐτοῦ, φωνὴν ἀποβλέπουσιν, ἀφορμὴν ὑποθέσεως ταύτην ποιῆσαι σπουδάζοντες. Ἡμεῖς δὲ περὶ μὲν τούτου, καθώς εἰρήκειμεν ἄνωθεν, ἐν ἰδίῳ τόπῳ διεξιέναι πειρασόμεθα, καὶ κατὰ σχολήν· νῦν δὲ τῆς ἀκολουθίας τῶν λεγομένων ἐχόμεθα τὴν ἐν χρήσεσι γραφικαῖς δι' Υἱοῦ παρὰ Πατρὸς ἐκπόρευ σιν ἐξετάζοντες. Οὕτω μὲν οὖν οὗτοι μηδὲν ἀξιοπιστίας ἐλλελοιπότες, ἅτε πολὺ τὸ ὑπερβάλλον ἐν ἅπασι τοῖς κατὰ Θεὸν προτερήμασιν ἔχοντες. Ἐγὼ δὲ καὶ τρίτον οὐκ ὀκνήσω παραγαγεῖν. Τίνα τοῦτον; Τὸν τὰ πρῶτα φέροντα τῆς τῶν Πατέρων χορείας ὡς ἀληθῶς, τῶν τὴν οἰκουμενικὴν ἑβδόμην συγκροτη σάντων ἁγίαν σύνοδον, τὴν κατὰ Νίκαιαν συστᾶσαν τὸ δεύτερον, ὡς ἂν τοῖς κατὰ Χριστὸν τοὺς κατ' ἐκεῖνο καιροῦ πάντας νικώντα πλεονεκτήμασι, καὶ διὰ τοῦτο τηνικαῦτα τῆς βασιλευούσης τῆσᾶς τῶν tis eo tempore omnes superavit, proptereaque tum πόλεων ἀρχιερατικῶς προϊστάμενον, τὸν θεῖον λέγω Ταράσιον, ὃς ἐν τῇ πρὸς τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ τοὺς ἄλλους ὄντας του βήματος Αλεξανδρείας, Αντιαχείας, καὶ τῆς ἁγίας πόλεως ἐπιστολῇ, ταύτην δὲ, πρὸ τοῦ συλλεγῆναι τοὺς εἰς τὴν ῥηθεῖσαν σύνοδον ἁπαντήσαντας, πρὸς τοὺς διειλημμένους γράψας ἐξέπεμψεν, ὁμολογίας τύπον ἐπέχουσαν, μετὰ πολλὰ καὶ τάδε φησίν· Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ αὐτὸ θεὸν εἶναι γνωριζόμενον. Ήδη καὶ Πατέρων ὅλον θεῖον ἐσμὸν τῶν λεγομένων παρηγάγομεν μάρτυρας. Οὐ γὰρ δὴ τῇ παρούσῃ δόξῃ μόνος οὗτος ἐκ τοῦ ταύτην οὕτω κηρύττειν ὁρᾶται προσκείμενος, ἀλλὰ καὶ πάντες ἁπλῶς, πρὸς οὓς τὴν εἰρημένην ἐπιστο regie hujusce urbis præsul constitutus est, divinum, inquam, Tarasium, is ad praesules et alios Bemali inservientes, Alexandrix, Antiochiæ, et sallctæ urbis epistola, quam ille antequam in unum convenirent, qui dictam synodum celebrarunt, formam confessionis suæ continentem scripsit, post multa hæc quoque addit: Et in Spiritum sanctum ex Patre per Filium procedentem et qui Deus esse cognoscitur. Jam et Patrum divium integrum etum testem dictorum producimus. Neque enim præsenti opinioni solus ipso, quod eam sic prædicat, addictos videtur, sed omnes ore uno, ad quos epistolam transmisit, cum illi eam admiserint, et plurimis laudibus exornatam remiserint. Prat.rea

universum diving synodi complementum, in Spiritu & λὴν ἐνεχάραξεν. Ἐπειδήπερ ἐκεῖνοι ταύτην ἀπεδέsancto postmodum Nicææ congregatum. His eteniın audientibus illa epistola perlecta, cum in integro illis esse visa essent omnia, una omnes sententia, plausere, et recte eam dictatam esse, et ad Ecclesiæ placita decernentes, proprio prolato decreto subsignarunt. Nulla itaque relinquitur ansa ne om - nes, dummodo velint, ex divinis dictis jam propositis veritatem agnoscant, et deiferorum horum Patrum vestigiis insistentes, ad eam prompte concurrant: namque addecet eos, qui metu detinentur, ideoque ad dictorum acceptationem claudicant, contentionibus posthac omissis, tantum et similem Patrum catalogum citra dubitationem ommem sequentes illis propriam salutem committere, quorum secundum cognitionem veritatis doctrina, et melioris dijudicatio est: eos vero, qui propter improbitatem sese opponunt, tanquam qui pacem cum nobis initam declinant, affectibus posthabitis, quos ad hunc diem foverunt, horum sanctorum divinissimo choro manus dare, eorum offensionem reveritos, quorum et facinorum claritas, ct quæ inde secuta est gloriam perpetue immanentem continens dignitas est in admiratione: utroque vero vitatis noxiis, proficua amplecti, et Deo cum tutiore parte melioreque alhterere. ξαντό τε, καὶ πολλοῖς ἐγκωμίοις ἀντεπιστείλαντες έστεψαν. Προσέτι δὲ καὶ τὸ τῆς θείας συνόδου πλή ρωμα πᾶν τὸ συναθροισθὲν ἐν ἁγίῳ Πνεύματι με θύστερον κατὰ Νίκαιαν. Εἰς γὰρ ἐπήκοον καὶ τού. των τῆς τοιαύτης αναγνωσθείσης επιστολῆς, πάντες ἀρεσθέντες κοινῶς ταύτῃ συνέθεντο, καὶ καλῶς αὐτ τὴν ἔχειν ἀποφηνάμενοι, δι' οἰκείας γνώμη; ἐπει σφράγισεν έκαστος. Οὐδεμία τοίνυν ἀπολείπεται πρόφασις τοὺς πάντας, ἂν ἐθέλοιεν, ἐξ ὧν παρεθέμεθα θείων ῥητῶν τὴν ἀλήθειαν γνώναι, καὶ προσδραμείν ἑτοίμως ἑαυτῇ τῶν θεοφόρων τούτων ἀνδρῶν κατ' ίχνια βαίνοντας. Χρεὼν γάρ ἐστι τοὺς μὲν δειλίᾳ κατεχομένους, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὴν παραδοχὴν τῶν λεγομένων ἐκλάζοντας, τοῦ γνωσιμαχεῖν ἀφεμένους ἀπάρτι, τοσούτῳ καὶ τοιούτῳ καταλόγῳ Πατέρων ἐπιτρέψαι τὴν οἰκείαν σωτηρίαν ἀνενδοιάστως, τούτοις ἀκολουθήσαντας, ὧν ἡ κατ' ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας διδασκαλία, καὶ τοῦ βελτίονος ή διάκρισις " τοὺς δὲ διὰ κακίαν ἀνθισταμένους, ὡς τὴν μεθ' ἡμῶν εἰρήνην ἐκκλίναντας, τὸ πάθος ἀποβαλλομέν νους ἐς δεῦρο τῷ τῶν ἁγίων τούτων ὑπεῖξαι θειοτάτῳ χορῷ, πτοηθέντας τὸ προσκρούειν αὐτοῖς, ὧν ἡ λαμ· πρότης τῶν ἔργων, καὶ τὸ ἐντεῦθεν ἀξίωμα, τὸ δύο ξαν ἔχον μὴ μεταπίπτουσαν· ἑκατέρους δέ, φυγόν τας τὸ βλάπτον, τὸ λυσιτελοῦν ἀνταλλάξασθαι, καὶ Θεῷ γενέσθαι τῆς ἀσφαλεστάτης μοίρας καὶ κρείτο τονος. 25. Ita est, inquiunt, sed valde nostros animos κε'. Ναί, φασὶν, ἀλλὰ ταράττει σφόδρα τὰς ἡμε turbat per Filium dicere esse Spiritum sanctum, τέρας ψυχὰς τὸ δι' Υἱοῦ λέγειν εἶναι τὸ Πνεῦμα ■e quis inde imperfectio Patri inferatur in Spiritus exsistentia. Et undenam id vobis accidit, ut ad eos conversa oratione interrogationem dirigam, o sapientia eximii, ideoque Evangelium exhaurientes, similem absurdissimam impietatem concipere in illis rebus, in quibus prælucida ecclesiastici firmamenti lumina non absque eodem Spiritu decreverunt? O male sanam mentem! qui scelus in his esse reputantes, dictam blasphemiam eructastis. Attamen, ut eos ab hoc crimine et opprobrio, uti par est, liberemus, non imperfectionem, o viri, id in Patre notat; quemadmodum nec in rebus creatis, quod illæ per Filium factæ sunt, heet in his alia ratio sit, alia in illis, ut procedente oratione demonstrabimus; quin virtutem vivam, et in hypostasi subsistentem Filium coinmonstrant, magisque causam ex Patre declarant: idque aperte de rebus factis magnus docebit Basilius dicit enim in octavo capite ad Amphilochium Ideo dicit Dominus: Omnia mea tua sunt '",» tanquam ad ipsum origo conditarum referenda sit, et tua mea, quod ipsi a Patre condendi nuctoritas provenit. Quorum enim æqualis est potentia, horum æqualis est et operatio. Christus siquidem Dei virtus est, et Dei sapientia, et sic omnia per ipsum facta sunt. Et paucis annexis: Patrem per Filium creare, neque imperfectam Pa. 18 Joan. xvu, 10. τὸ ἅγιον, μή ποτέ τις ἐντεῦθεν ἀτέλεια προσάπτοιτο τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρ ξιν. Καὶ πόθεν ἡμῖν τοῦτο γέγονεν, ἵνα, πρὸς αὐ τοὺς ἔνθεν ἀποτείνας τὸν λόγον, ποιήσωμαι τὴν ερώτησιν, ὦ περιττοὶ τὴν σοφίαν, καὶ κενοῦντες ἐκ τούτου τὸ Εὐαγγέλιον, τὸ λογίσασθαι δηλαδὴ τοιαύ τὴν ἀτοπωτάτην δυσσέβειαν, ἐν οἷς οἱ λαμπροὶ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας στερεώματος φωστῆρες εἰπεῖν μετα τοῦ Πνεύματος ἔφθασαν; Τῆς κακονοίας! ὅτι περ ὅλως ἀνομίαν ἐν τούτοις ὑπολαβόντες τὴν εἰρημένην δυσφημίαν ἠρεύξασθε. Πλὴν ὡς ἂν τοῦ παρόντος ἐγ κλήματος, καὶ τοῦ μώμου δεόντως ἐξ αὐτῶν ἐκείνων αὐτοὺς ἀπαλλάξωμεν· οὐκ ἀτέλειαν, ὦ οὗτοι, τοῦτο κατηγορεῖ τοῦ Πατρὸς, ὥσπερ οὐδὲ ἐπὶ τῶν δημιουρ γημάτων, ὅτι ταῦτα γεγόνασι δι' Υἱοῦ, κἂν ἄλλος οὗτος ὁ λόγος, κἀκεῖνος ἕτερος, ὡς προϊόντες τα περὶ τούτων διευκρινήσομεν· δύναμιν δὲ ζῶσαν καὶ ἐνυπόστατον δείκνυσι τὸν Υἱὸν, καὶ τὴν αἰτίαν μᾶλλον ἀναφαίνει τὴν ἐκ Πατρός· καὶ τοῦτο διδά ξει τρανῶς ἐπὶ τῶν ἔργων ὁ μέγας Βασίλειος. Δέ γει γὰρ ἐν τῷ ὀγδόῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων: Διὰ τοῦτό φησιν ὁ Κύριος πρὸς τὸν Πατέρα, Τὰ ἐμὰ πάντα σά ἐστιν, ν ὡς ἐπ' αὐτὸν τῆς ἀρχῆς τῶν δημιουργημάτων ἀναγομένης, κ καὶ τὰ σὰ ἐμὰ, ν ὡς ἐκεῖθεν αὐτῷ τῆς αἰτίας τοῦ δη μιουργεῖν καθηκούσης. ἂν δὲ ἡ δύναμις ἴση, ἴση πάντως καὶ ἡ ἐνέργεια. Χριστὸς γὰρ Θεού

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. δύναμις, καὶ Θεοῦ σοφία, καὶ οὕτω πάντα δι' tris creationem commonstrat, neque Filii imbellem αὐτοῦ ἐγένετο. Καὶ μετά τινα· Τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ δημιουργεῖν τὸν Πατέρα οὔτε ἀτελῆ τοῦ Πατρὸς την δημιουργίαν συνίστησιν, οὔτε ἄτονον τοῦ Υιου παραδηλοῖ τὴν ἐνέργειαν, ἀλλὰ τὸ ἡνω operationem connotat, sed voluntatis conjunctionem exprimit. Quare dictio per Filium primariæ causæ. confessionem habet, non in defectu causæ conditricis assumitur. μένον τοῦ θελήματος παρίστησιν. Ὥστε ἡ δι' νιοῦ φωνὴ τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολο γίαν ἔχει, οὐκ ἐπὶ κατηγορίᾳ τοῦ ποιητικοῦ αἰτίον παραλαμβάνεται. κς'. Πρὸς ταῦτά φησιν ὑφαρπάζων τὸν λόγον ὁ πρὸς ἀντίῤῥησιν πρόχειρος· καὶ τίνα τὴν κοινωνίαν ἔχει πρὸς τὴν κτίσιν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅτι ταύ την ὅλως ἐν τοῖς περὶ τούτου λόγοις παρέλαβες, τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν προσαρμόσας ἀμφοῖν, καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ὑποπτευομένην ἀτέλειαν μηδόλως εἶναι κατ᾽ ἴσον ἀποφηνάμενος; Εγώ δὲ κοινωνίαν μὲν οὐδεμίαν οὐδοπωσοῦν, ἀλλ' οὐδὲ λόγον ἕτερον ἔχειν πρὸς τὴν κτίσιν φημὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πλὴν ὅνπερ ποιητής πρὸς ποιήματα, καὶ δεσπότης καὶ κύριος πρὸς δοῦλα καὶ ὑποχείρια· καὶ ὅστις μὴ τοῦτο φρονῶν καθομολογεί, μή ίδοι τὸ παράπαν εωσφόρον ἀνατέλλοντα, καθά φησιν ἡ Γραφή. Καὶ περὶ μὲν τούτων οὕτως ἔχω, καὶ ἔξω δὲ πάντως, ἕως ἂν πνοή τις ἐν ταῖς ἐμαῖς ῥισὶν ὑπολείπηται. Τὴν δὲ δι' Υἱοῦ φωνήν εὑρίσκων πρὸς τῶν ἁγίων Πατέρων λαμβανομένην ἐπί τε τοῦ Πνεύ ματος καὶ τῆς κτίσεως, οὐ διαγράφω λέγειν απανα:νόμενος ταύτην ἐπὶ τοῦ Πνεύματος, ἐπεὶ τόνδε τὸν τρόπον καὶ τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα, τὸν γὰρ Υἱὸν ἀφίημι νῦν, οὐ συγχωρήσομεν ἐκ Θεοῦ. Διότι καὶ τὰ πάντα τὴν ὕπαρξιν ἔχειν πιστεύομεν ἐκ Θεοῦ. Πλὴν ἵνα καὶ παρευθὺς ἀπ' ἀλλήλων αὐτὰ διαστείλωμεν, οὐχ οὕτως, ὦ βέλτιστοι, τὰ πάντα φαμὲν ἐκ Θεοῦ καθάπερ καὶ τὸ Πνεῦμα. Τὸ μὲν γὰρ ἐστι φυσικῶς ἐνυπάρχον αὐτῷ, καὶ οὐσιωδῶς ἐμπεφυκός, ἵν' οὕτως είπωμεν, καὶ ἀμερίστως ἐξ αὐτοῦ προϊόν, τὰ δὲ τῆς ἐνεργείας ἔργα καὶ ποιήματα, φησί που τῶν ἑαυτοῦ κεφα λαίων τοῦ δευτέρου τῶν Θησαυρῶν περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως θεολογῶν ὁ θαυμασιώτατος Κύριλλος. Ωσαύτως τοιγαροῦν ἐνταῦθα κἀγὼ τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν ἐπί τε τοῦ Πνεύματος καὶ τῶν κτισμάτων ἀποδεχόμενος, κατάλληλον ἑκάστῳ παρέχομαι τὴν διάνοιαν, τὸ μὲν Πνεῦμα δι' Υἱοῦ λέγων ὑπάρχειν φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς, ἐπεὶ μηδὲ νοεῖσθαι τοῦτο πέφυκεν ἐκτὸς τοῦ Μονογενοῦς· τὴν δὲ κτίσιν εἶναι δι᾿ Υἱοῦ, μηδὲ γὰρ χωρὶς τοῦ Π λόγου ταύτην ἐξὸν συστῆναί ποτε, ποιητικῶς καὶ δημιουργικῶς κατὰ τὴν τῶν Πατέρων θείαν παράδοσιν, ἥτις καὶ τοῖς πᾶσιν εἰς κοινὴν κατέστη τὸ ἀπὸ τοῦδη καὶ ἀναμφίλεκτον ἔννοιαν. Οτι δὲ διὰ Υἱοῦ τό τε Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἡ κτίσις ἐστί, Γρηγόριος ὁ Νύσσης.ὁ πολὺς ἐν τοῖς θείοις δόγμασι καὶ περίβλεπτος σαφῶς διετράνωσε, καὶ τὴν διαφορὰν διαπρύσιον ἀνεκήρυξε. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ᾿Αντιῤῥητικῶν· Τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτό μενον, πάλιν ἀπ᾿ αὐτοῦ τῷ μὴ Πατὴρ εἶναι καθάπερ ἐκεῖνος, διαχωρίζεται. Τῆς δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείας καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων 26. Ad hac infert sermonem arripiens, qui ad contradicendum promptus proclivisque est: Ms quam communionem in rebus creatis Spiritus sanctus habet, quod eam prorsus in sermonibus de hac re habitis assumpsisti, dictionem per Filium utrisque adaptans, et quæ inde in suspicionem venerat imperfectio, de Patre decernens nullo modo subsistere? Ego porro nullam eum penitus communionem habere, neque rationem aliquam in rerum creatione Spiritum sanctum, aio, nisi eam quam factor in rebus factis possidet, et dơminus in servos et subditos, et qui non ita tenens confitebitur, ne videat ille unquam ducentem diem luciferum, ut inquit Scriptura. Εt de his hæc me sententia est, eritque perpetuo, donec in naribus meis spiritus reliquus est. Cum vero ipse reperiam per Filium vocem a sanctis Patribus assumi et de Spiritu, et de creatione, non improbo eam de Spirita asserere, cum hac ratione Spiritum esse, nam Filium Dei in præsenti prætereo, non concedemus ex Deo. Quare oninia exsistentiam habere ex Deo credimus. Nihilominus statim ea inter sese dislinguemus. Non sic, o viri optimi, omnia dicimus ex Deo quemadmodum et Spiritum. Hic enim es! naturaliler in eo exsistens, et essentialiter inlarens, ut ita dicamus, et indivise ab ipso prodiens, el hæc sunt actionis opera et factura, scribit in uno capitum secundi Thesaurorum, de Spiritus exsistentia decernens, quam maxime admirabilis Cyritlus. Pari modo itaque hic ego quoque vocem per Filium de Spiritu et rebus creatis assumens, congruentem utrique sententiam applico, Spiritum per Filium asserens naturaliter et essentialiter exsistere, cum nec concipi illum fas sit extra Unigenitum: creaturas vero esse per Filium, neque enim absque Verbo construi unquam poluissent; sed modo creationis, et reliquorum opificiorum, secundum divinam Patrum traditionem, quæ nunc etiam omnium communis et indubitatus est intellectus. Sed per Filium et Spiritum sanctum, et creaturam esse Gregorius Nyssenus in tradendis sacris dogmatibus divinus atque conspicuus palam declaravit, et discrimen clarissimis verbis edixit. Tradit enim in primo adversus Eunomium Antirrhetico Spiritus Patri secundum quod increatus est, conjungitur, rursusque ab eo, quod quemadmo dum ille Pater non est, separatur: conjungitur el Filio secundum quod increatus est, el quod carsum exsistentiæ ex omnium Deo habeat, rursusque sejungilur proprietate, quod non tanquam unigenitus ex Patre subsistit, et quod per ipsum Filium apparuit. Rursusque cum creatura per Filium substitisset, ne

CONSTANTINI MELITENIJT.B cum ea communionen Spiritus habere existimare. ἔχειν ἀφίσταται πάλιν τῷ ἰδιάζοντι, ἐν τῷ μήτε tur, quod per Filium appareat immutabilitate, frmitate, ac bonitatis, quæ extranea sit, nulla indigentia, a creatura Spiritus secernitur. Consideret ad injuste defendendum acutus, qua ratione sacer divinusque Gregorius dictionem per Filium de Spiritu et creatura indifferenter accipiens, inde exoricates discretionem atque separationem propalaverit, quibus sibi divinarum laudem divitias adaptavit, et maleficiis ac fraudibus finem imponens, ne in posterum quoque modo maligne me innoxium criminetur, quod non inferri imperfctionem Patri decreverim, dum per Filium Spiritum sanctum exsistentiam habere asseruerim, ad idque demonstrandum creationis exemplo usus sura. Qui vero hunc timorem timent, quemadmodum in rebus creatis illud per Filium addentes, nullam existimant imperfectionem Patri appingi, pari modo et de Spiritu sancto, annexis tamen sublimibus, et illius divinitati dictionibus accominodis illud accipiant. Neque inde suspicentur aliquam Patri imperfectionem accedere, et sic rectæ opinioni ſugatis erroribus adhærebunt. Hæc igitur a sanctis Patribus, qui suo tempore æque atque luminaria in reverendo pietatis firmamento prælaserunt, collecta digessinus, cum probare conamur, ex Patre per Filium exsistentiam habere Spiritum sanctum, et forte etiam multo plura studiose diligenterque diviuas perscrutantibus Scripluras occurrent. μονογενές ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ δὲ αὐτοῦ τοῦ Υιου πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Mονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητα εινα πρὸς ταύτην ἔχειν νομισθῇ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, ἐν τῷ ἀτρέπτη καὶ ἀναλλοιώτῳ διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Οράτω τὸν ἱερὸν τοῦτον καὶ θεῖον Γρη γόριον ὁ πρὸς τὴν ἄδικον ἀντιδικίαν ὀξὺς, ὅπως τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν ἐπί τε τοῦ Πνεύματος καὶ τῆς κτίσεως ἀδιαφόρως ὁ μακάριος ἐπλαβόμενος τὴν ἀπὸ ταύτης τούτου διαστολὴν ἐσήμανε καὶ διάκρι σιν· ἐν οἷς τῶν θείων αὐχημάτων διαπρεπῶς αὐτῷ τὸν πλοῦτον προσήρμοσε, καὶ τοῦ κακουργεῖν ἀπο στὰς, μηκέτι μηδοπωσούν επιχειρείτω κακοθελώς αἰτιᾶσθαι με τὸν ἀναίτιον, ὅτι μὴ κατηγορεῖν ἀπό φηνάμην ἀτέλειαν τοῦ Πατρὸς τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ πρὸς ἀπό δειξιν τούτου τὴν κτίσιν παρήγαγον. Οἱ δὲ τὸν φά 6ον τοῦτον φοβούμενοι, καθάπερ ἐπὶ τῶν γεγονότων τὸ δι' γιοῦ προστιθέντες, οὐδεμίαν δοξάζουσι προσ ἀπτεσθαι τῷ Πατρὶ τὴν ἀτέλειαν, οὕτω δεχέσθων σαν τοῦτο κἀπὶ τοῦ Πνεύματος, πλὴν μετὰ τῶν ὑψηλῶν καὶ προσφόρων τῇ αὐτοῦ θεότητι λέξεων. Ατέλειαν δὲ μηδαμῶς προσγίνεσθαι τῷ Πατρὶ μηδ' ἐντεῦθεν ὑπονοείτωσαν, καὶ τῆς ὀρθῆς οὕτως ἔσον ται δόξης ἀσφαλῶς ἐξεχόμενοι. Ταῦτα μὲν οὖν & παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν κατὰ καιροὺς ὅτα καὶ φωστήρων διαλαμψάντων ἐν τῷ τῆς εὐσεβείας σεπτῷ στερεώματι συλλεξάμενοι προτεθείκαμεν, παραστῆσαι βουλόμενος τὸ δι' Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὧν καὶ πολλῷ πλείω τυχὸν εὑρεθήσεται τοῖς φιλοπόνως ἐρευνῶσι τὰς θείας Γραφάς. κζ'. Ἵνα δὲ καὶ ἡμεῖς ὡς ἔχομεν περὶ τούτου και ταλήψεως οίκοθεν εἴπωμεν, καὶ πάλιν ἅπερ ἐν ὑποδείγμασιν οἱ λόγον ζωῆς τῷ κοινῷ σώματι τῆς Επκλησίας ἐπέχοντες οὗτοι διέλαβον τοῖς ἡμετέροι; ἐπισ συνείρωμεν. Ανάγκη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι δ' Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἂν τὸ συνημμένον ή Τριάς ἔχοι, καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἀδιάσπαστον, καὶ μὴ διαίρε σις ἐν ταύτῃ νοοῖτο ποσῶς, καὶ διέχεια. Πῶς γὰρ, τί μὴ τοῦτο, τῆς Τριάδος τὸ μοναδικόν τηρηθήσεται; Τίς δὲ συνόλως ἡ σχέσις Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος; Τοῦ μὲν γὰρ Πατρὸς ήρτηνται, καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἀμφότερα καθάπερ ἐξ αὐτοῦ πλουτούντα τὴν ὕπαρξιν, καὶ τὴν σχέσιν ἔχουσι πρὸς αὐτὸν τὴν ἑκάστῳ προσήκουσαν. Πρὸς ἄλληλα δὲ πόθεν αὐτοῖς τὸ ἀχώριστον; ποία δὲ καὶ σχέσις τούτοις 27. Sed ut nostram etiam de hac eadem rec comprehensionem, atque cognitionem ex propriis exponamus, rursus uti in exemplum adducta deprehenderunt, qui in communi Ecclesiæ corpore vivunt, nostris hisce connectamus. Necesse est Spiritum sanctum, ut Trinitas conjuncta sit atque a seipsa indivulsa, et ne divisio in illa aut separatio ullo modo concipiatur, ex Patre esse per Fillum. Qua enim ratione fieri poterit, ut, si res non ita se babet, unitas Trinitati conservetur? quæ vero relatio tandem erit inter Filium et Spiritum? Ex Patre nanque dependent, et hoc modo utraque uti ex ipso exsistentia sua ditata, relationem habent ad ipsum, quæ unicuique congruat. Inter vero seipsos undenam illis adfuerit indivisum? quæ illis relatio tribuetur? Prorsus nulla, ut ex dictis ἀποδοθήσεται; Πάντως οὐδεμία κατὰ τὸ τῶν ἐ colligitur. Unitas vero prorsus abibit, nisi quispiam Spiritu ad Filium proxime contracto fraternamu relationem comminiscatur, quæ sola similibus reliqua sunt. Verumtamen ah apostolica doctrina aliena, et rectæ fidei absona esse omnes plane cateque sciunt, nec unum aliquod est, quod alicujus cognitionem effugiat. Quid ergo reliquum est? Fieri nequit, ut alio modo Spiritus sit, nisi per Filium a Patre, ut inde Trinitatis indivisum atque conjunctum emergat, quam rursus qui tenet haud scio, quomodo non admittit per Filium a γομένων ἀκόλουθον. Τὸ δὲ τῆς ἑνώσεως τὸ π1· ράπαν οιχήσεται· πλὴν εἰ μή τις εγγύτατα το Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱὸν φέρειν εἴποι καὶ σχέσιν ἀδελ φικήν, & μόνα τοῖς οὕτως ἔχουσιν ὑπολείπεται. Ταῦτα δὲ πάλιν ὅτι ξένα τῆς ἀποστολικῆς διδασκαλίας, καὶ τῆς ὀρθοδοξίας ἀλλότρια, πάντες ἴσασιν ἀκριβῶς, ὧν οὐδὲν τὴν γνῶσιν οὐδενὸς διαπέφευγε. Τί λοιπόν; Οὐκ ἄλλως πέφυκεν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἢ δι᾽ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἐντεῦθεν τί τῆς Τριάδος ἀμέριστον θεωρεῖσθαι καὶ τὴν συνά φειαν, ἢν αὖθις οὐκ οἶδα πῶς ὁ δοξάζων οἱ προτίε

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. ται, τὸ δι᾽ Υἱοῦ παρὰ Πατρὸς ὑπάρχειν τὸ ἅγιον Patre Spiritum sanctum exsistere, quod ex conΠνεῦμα, ὅπερ ἐκ τοῦ συνημμένου καταλαμβάνεται τοῖς εὐθυβόλως εἰς τὸν τοῦ προκειμένου ζητήματος βυθὸν τὴν διάνοια, βάπτουσιν. Ἐπεὶ γὰρ ἀχωρίστως ἀεὶ τὸ Πνεῦμα σύνεστι τῷ Υἱῷ, καὶ οὐκ ἐξὸν ὅλως ἐν περινοίᾳ γενέσθαι τούτου τινὰ δίχα τοῦ Πνεύματος, εύδηλον ὅτι δι' αὐτοῦ λαμβάνει τοῦτο τὴν ὕπαρξιν. Εἰ γὰρ μὴ, τί κωλύει νοηθῆναι τὸν Υἱὸν ἄνευ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον ἐκτὸς τοῦ Μονογενούς; Αποκριθήτω μοι πρὸς τὴν τοιαύτην ἐρώτησιν ὁ βουλόμενος, Ἴσως ἀπαντήσει πρὸς τοῦτό τις, ὅτι τὰ προέρχεσθαι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἅμα παρὰ Πατρός, αὐτὸ τοῦτο τοῦ συννοεῖσθαι ταῦτα παραίτιον, ὅπερ καὶ μᾶλλον οὐκ ἐξ χώραν ἔχειν τὸ δι' Υἱοῦ. Καὶ μὴν εἰ χρή με περὶ τούτου πρῶτον ἀπολογήσασθαι, τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τοῖς πᾶσιν ἀνωμολόγηται συνυπάρχειν ὁμοῦ τῷ Πατρὶ, καὶ οὐ τὸν μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον. Αρ' οὖν οὐκ ἔσται ταῦτα διὰ τοῦτο καὶ ἐξ αὐτοῦ. Καὶ ποῦ τὸ τοιοῦτον ἀσεβείας ταχθήσεται; Καίτοι γε πρόδη λον, ὡς ἡμεῖς τοῖς τῶν Πατέρων ἐμμένοντες θεοσόφοις διδάγμασιν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος καὶ τὸ ἅμα - φρονοῦμεν, συναΐδια γὰρ, καὶ ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα πιστεύομεν. Οὐκ ἄναρχα γὰρ κατ' αὐτό γε τοῦτο τὸ αἴτιον. Οὕτως οὖν κἀπὶ τοῦ Σἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ ἅμα προέρχεσθαι ταῦτα παρὰ Πατρὸς ὁμολογοῦμεν, καὶ τὸ δι᾿ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διατράνῳ γλώττη κηρύττομεν. junctione comprehenditur ab illis, qui recte iu proposita quaestionis profunda mentem immergunt. Cum enim indivise et continue Spiritus Filio adhæreat, nec fas sit aliquem cogitatione illum absque Spiritu complecti, manifestum est per ipsum exsistentiam sui Spiritum accipere. Etenim si nihil impedit intelligi Filium absque Spiritu, et Spiritum sanctum absque Filio, respondeat mihi ad hoc interrogatum quisquis voluerit. Fortasse ad hoc quispiam respondebit, quod progrediatur Filius et Spiritus sanctus simul a Patre in causa esse, quod simul intelligantur, quod potissimum illud per Filium loco motum exterminat. Et plane, si de boc prinum mihi respondendum est, Filius et Spiritus, ut apud omnes in confessa est, simul una exsistunt cum Patre, neque hiç quidem prius, ille posterius. Non erunt itaque ista propterea nec ex ipso. Et quonam in loco impietas similis collocabitur? Et nihilominus mani. festum est, ros Patrum divinitus inspiratæ dostrinæ insistentes, in sancta Triade simul tenere: conterua enim sunt: et ex Patre esse Filium et Spiritum credere. Neque enim absque principio sunt secundum hanc ipsam causam. Pari itaque ratione de Filio, et de Spiritu, simul progredi illa a Patre confitemur, et per Filium exsistentiam habere Spiritum sanctum, clara voce prædicamus. 28. Audiant, qui nihil a vulgo differunt, dum dicunt, illud simul dictionem per Filium destruere. Quemadmodum enim ibi Filium esse et Spiritum sanctum minime lædit, illos ex Patre exsistere, quod nullum tempus inter eorum ex Patre exsi stentiam mediet, eodem modo hic quoque simul progredi Filium et Spiritum ex Patre, per Filium exsistentiam habere Spiritum sanctum non destruit. Absque enim tempore est per Filium, uti est ex Patre. Quandoquidem quæ prorsus in illam super tempus naturam temporis penetratio fue, rit? Et hoc quidem sic necessario sequi, si mea ΜΕ sententia non- fallit, demonstratum est. Ad partem vero illam responsionis, progree κη'. Ακουέτωσαν οἱ μηδὲν τῶν πολλῶν διαφέροντας ἐν τῷ λέγειν ὅτι τὸ ἅμα τῆς δι Υἱοῦ φωνῆς ἀναιρετικόν. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖ τὸ ἅμα τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν εἶ ναι, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ καταβλάπτει τὸ ἐκ Πατρὸς ὑπάρχειν αὐτά, διὰ τὸ μηδένα χρόνον τῇ τούτων ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει μεσολαβεῖν· τὸν αὐτ τὸν τρόπον κἀνταῦθα τὸ ἅμα προέρχεσθαι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς τὸ δι' Υἱοῦ τὴν ὑπαρ ξιν ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ λυμαίνεται. Καὶ γὰρ ἀχρόνως ἐστὶ δι᾽ Υἱοῦ, καθάπερ ἐκ τοῦ Πατρός, Ἐπεὶ τίς ὅλως εἰς τὴν ὑπὲρ χρόνον, ἐκείνην φύσιν χρόνου παρείσδυσις; Τοῦτο μὲν οὕτως ἀναγκαίως, ὡς ἔμοιγε δοκοῦν, ἀποδέδεικται· πρὸς δὲ τὸ μέρος ἐκεῖνο τῆς ἀπαντήσεων, ὅτι τό προέρχεσθαι τον Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἅμα παρὰ Πατρός, di. Filium et Spiritum sanctum simul a Patre, in αὐτὸ τοῦτα τοῦ συννοείσθαι ταῦτα παραίτιον, ἀκτε πιφέρων φημί· Καὶ πόθεν ἄρα, κἀκ ποίων εἰκόνων, ἐπεὶ πολλαὶ πολλάκις τοῖς θεοφόροις Πατράσιν ἐπὶ τῆς θεολογίας ὁμοιώσεις ἐκ τῶν αἰσθητῶν παρελής φθησαν, τοῦτο παραστῆσαί τις έξισχύσειεν; Ἐγὼ μὲν γὰρ πάντα τοιοῦτον λόγον ἀνερευνών, ἐν οἷς ὑπάρχει διὰ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον, τρανῶς καταλαμε βάνω τὴν ἕνωσιν· ἐν οἷς δὲ τὸ ἅμα μόνον ἐστὶν, οὐσ δεμίαν εὑρίσκω συνάφειαν. Καὶ σκοπείτω πᾶς τὰ λεγόμενα. Δύο ποταμοὶ κατὰ ταυτὸν ἐκβλύζουσιν ἐκ πηγῆς, ἐκ ρίζης τε δύο κλάδοι τυχὸν συναναβλαστά γουσιν. Τούτων ὑπολαβὼν τὸν ἕνα, καὶ καθ' ἑκάτες ρον δύναμαι ῥᾷστα τοῦ λοιποῦ χωρὶς κατιδεῖν. Ωστ αύτως δύο πάλιν ἁθρόον ἀκτίνες ἐκ τοῦ ἡλίου causa esse, quod illa simul intelligantur, contra opponens dice: Kt undenam, et ex quibus imaginibus, cum pleræque sæpenumero a divinis Patribus in rebus theologicis explanandis similitudines ex Hlia, qua sensibus subservinnt, desumpta sunt, probare quis poterit? Ego equidem materiam hane sedulo investigans, clare unionem deprehendo in eo, quod unum ex alio exsistit, in quibus vero solum illud simul est, nullam reperio conjunctionem. Et unusquisque dieta consideret. Duo fluvil simul ex fonte exsiliunt, ex radice duo rami ita casu ferente simul suppultulant; horum, unuia si accepero, ab alio sejunctum facili negotio possu||N} sine alio conspicere. Similiter duo rursus radii ex

sule emanant. et manus ex corpore duæ enascun- Λ προΐσχουσι, καὶ χεῖρες ἐκ τοῦ σώματος δύο συνανα tur, et in his unam separans, in utrisque facile unum absque alio consideravero, cum non necessario attrabant in his omnibus, quæ in unaquaque serie neglecta sunt. Verum de Filio et Spiritu aliter est. Non potest prorsus Filius intelligi, nisi cum eo una adducatur Spiritus, nec nisi una conjunctus et minime separatus a Filio Spiritus. Sicuti et de sermone et flatu sermo est. quæ nostra sunt, et præ aliis a Deo instructis Patribus in rebus theologicis symbolice usurpantur, quorum unum per alterum, spiritus nempe per sermonem palam ex mente progreditur, indeque conuinctionem auionemque utraque possident. Quare Spiritus sanctus non intelligitur una cum Filio, quod simul cum to ex Patre exsistit; sic enim et in illis primis conjugatis uno assumpto sequeretur et alterum: simul enim ex proprio principio utraque sunt. Nunc vero res aliter se habet, quod unum per aliud prorsus non est. Igitur inseparabilis est a Filio Spiritus sanctus, quod per ipsum a Patre cxsistentiam babet. Quemadmodum etiam humanus flotus a mente per sermonem egreditur. Licet hæc quoque gravissime dissentiant, nec ullo modo conveniant tanquam quæ absque hyp stasi sunt. Et solutio præsens æquis auditoribus abunde ſuerit. ἀπεοικότα. Ἐνταῦθά μοι καὶ τὰ τῆς παρούσης λύσεως. 29. Cum vero semel ad sermones de exemplis nostra oratio progressa est, non abs re fuerit illa, quae scilicet in propriis commentariis pietatis institutores ac magistri usurparunt, uti sunt, in examen adducere, quod forte legentibus percoms modum cadel. Oculum quendam, et fontem, et fluvium, magnus Gregorius, cui a theologia cognomen est, oratione de Spiritu sancto ait, consideτανί. Εt haec ex aliis qui ante ipsum claruerunt, cum explicasset, sicuti idem testatur, oculo quidem Patrem, fonti Filium, fluvio Spiritum sanctum proportione quadam respondere assensus est; licet alio modo hæc eadem rursus vitaverit, reveritus primum, ne in divinitate fluxum, firmitatem nullam habentem; secundum, uti illa numero unum sunt, ita et Trinitatein nnum esse suspicaremur. Sed absurdis hisce rejectis, reliquis omnibus, quæ in illis considerantur, assensum præbuit. Hanc go similiter imaginem assumens, quod ex illa cole ligitur explanabo. Quemadmodum, dicens, luvius ex oculo per fontem effunditur, ita et Spiritus sanctus ex Patre per Filium progreditur. Rursus: Solem arimo concepi, divinissimus hie Pater de iisdem in eadem oratione complectitur, et radium, et lumen. Licet alio modo illico dictum declinaverit, primum timens, ne compositionem aliquam naturæ incomposite intelligeremus, alterum ne Patrem solum hypostasi donemas. His uti non integre dictis omissis, reliqua omnia imaginis admisit. Id quoque et ego admittens exemplum, quod inde demonstraφύονται· καν ταύταις τὴν μίαν ἀποστήσας, καὶ κατ' ἀμφότερον εὐχερῶς ἔχω τῆς ἄλλης ἄνευ ἐπό ψεσθαι, μὴ συνεφελκομένων ἀναγκαίως ἐν πᾶσι τούτοις τῶν καθ᾿ ἑκάστην μοι συστοιχίαν ἀπολει φθέντων μηδοπωσούν. Ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, οὐκ ἔστιν ὅλως τὸν Υἱὸν νοῆ· σαι, μὴ τὸ Πνεῦμα συνεπαγόμενον, οὐδὲ τὸ Πνεῦμα θεωρῆσαι μὴ τῷ Υἱῷ συνημμένον ἀδιεχῶς. ὥσπερ κἀπὶ τοῦ παρ' ἡμῖν λόγου καὶ πνεύματος τῶν καὶ μᾶλλον τοῖς θεοσόφοις τῶν Πατέρων ἐπὶ τῆς θεολογίας λαμβανομένων συμβολικῶς· ὧν τὸ ἕτερον διὰ τοῦ ἑτέρου, τουτέστι τὸ πνεῦμα διὰ τοῦ λόγου πρόεισιν εναργῶς ἐκ τοῦ νοῦ, κἀντεῦθεν καὶ τὴν ἀλληλουχίαν πλουτοῦσι καὶ τὴν συνάφειαν, Ωστε καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ συννοεῖται τῷ Υἱῷ διὰ τὸ συνυπάρχειν αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρός ἡ γὰρ ἂν κἀπὶ τῶν πρώτων εκείνων συζυγιῶν τοῦ ἑνὸς λαμβανομένου συνηκολούθει καὶ τὸ λοιπόν· ἅμα γὰρ ἐκ τῆς οἰκείας ἀρχῆς καὶ ἀμφότερα. Νῦν δὲ οὐχ οὕτω πάντως ὅτι μὴ διὰ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον πέ φυκεν. Οὐκοῦν ἀχώριστον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅτι δι' αὐτοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχει παρὰ Πατρό;" ὡς καὶ τὸ τοῦ ἀνθρώπου πνεῦμα παρὰ τοῦ νοῦ διὰ τοῦ λόγου προέρχεται· κἂν ὅτι μάλιστα πολὺ καὶ ταῦτα τὸ ἀπεμφαῖνον αὐτοῦσιν, ὡς ἀνυπόστατα καὶ ἀρκούντως τοῖς εὐγνώμοσι τῶν ἀκροατῶν ἀποδέδοτα: κθ'. Ἐπεὶ δ᾽ ἅπαξ εἰς τοὺς περὶ τῶν ὑποδειγμάτ των λόγους κατέστημεν, καλὸν ἂν εἴη καὶ τὰ περὶ τούτων, ὅσα δηλαδὴ τοῖς οἰκείοις συγγράμμασιν οἱ τῆς εὐσεβείας ἐξεῖπον στοιχειωταὶ καὶ διδάσκαλοι, καθάπερ ἐστὶ, διεξελθεῖν, ἴσως ἐκ τούτων πλέον ἄν τι γένοιτο τοῖς ἐντυγχάνουσιν ὄφελος. Οφθαλμόν τινα καὶ πηγὴν, καὶ ποταμόν, ὁ μέγας Γρηγό ριος ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος ἐν τῷ περὶ Πνεύμα τός φησιν, ἐνενόησα, καὶ ταῦτα κατ' ἄλλους ἀπαγ γείλας τῶν πρὸ αὐτοῦ, καθὼς αὐτὸς οὗτος διαμαρ τύρεται, τῷ μὲν τὸν Πατέρα, τῇ δὲ τὸν Υἱόν, τῷ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀναλόγως ἔχειν συνέθετο, καν εἰ τρόπον ἕτερον τὰ περὶ τούτων αὖθις ἐξέφυγε, δείσας πρῶτα μὲν μὴ ῥύσιν τινὰ θεότητος ὑποπτεύ σωμεν, στάσιν μὴ ἔχουσαν, δεύτερον δὲ τὸ ἓν εἶναι τὴν Τριάδα, καθάπερ ἐκεῖνα τῷ ἀριθμῷ. Τούτων δὲ τῶν ἀτόπων ὑπεξῃρημένων πᾶν ἄλλο θεωρούμενον ἐν τοῖς τοιούτοις προσήκατο. Ταύτην ὡσαύτως ἀπο δεχόμενος κἀγὼ τὴν εἰκόνα, τὸ ἐξ αὐτῆς διατρανώς συναγόμενον· ὥσπερ, λέγων, ὁ ποταμὸς ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ προχεῖται διὰ τῆς πηγῆς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Μονογενούς προχωρεῖ. Πάλιν· "Ηλιον ἐνεθυμήθην, ὁ πολὺς οὖ τος τὰ θεῖα Πατὴρ περὶ τῶν αὐτῶν ἐν τῷ αὐτῷ διαλαμβάνει, καὶ ἀκτῖνα, καὶ φῶς· κἂν ἄλλως εὐθὺς τὸν λόγον ἐξέκλινεν, ἓν μὲν πτοηθείς, μὴ σύνθεσίν τινα ἀσυνθέτου φύσεως ἐπινοήσωμεν· ἔπ· ρον δὲ, μὴ τὸν Πατέρα μὲν ὑποστήσωμεν, τῶνδε πάντως ἅτε κακῶ; ἐχόντων ἀπελαθέντων, τάλλα τα τούτων ἅπαντα παρεδέξατο. Τοῦτο προσιέμε

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. 109) νος ὁμοίως κἀγὼ τὸ ὑπόδειγμα, τὸ ἐντεῦθεν ἀνα- tur, edico, Quemadmodum, dicens, ex sole per κηρύττω δεικνύμενον· Ὥσπερ γάρ, λέγων, ἐκ τοῦ ἡλίου διὰ τῆς ἀκτῖνος ἀνατέλλει τὸ φῶς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πρόεισιν ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ θεηγόρος οὗτος, ὁ τῆς ἀληθείας μύστης τε καὶ μυσταγωγός, ἐξ ἄλλων, ὡς αὐτὸς ἐδήλωσε, τὰ περὶ τούτων διαδεξάμενος. Ετεροι δὲ τῶν ἁγίων Πατέρων πῦρ εἰρήκασι καὶ φλόγα καὶ φῶς· οἱ δὲ ῥίζαν, κλάδον τε καὶ καρ πὸν, ὧν εἷς ἐστι καὶ Κύριλλος ὁ θειότατος, καὶ τούτοις τὴν ἄλλον οὐσίαν ἐκείνην ἐσήμανεν. Ως τοίνυν, ἵνα μὴ μακρὸν ἀποτείναιμι λόγον, διὰ τῆς φλογὸς ἐκ τοῦ πυρὸς ἐκλάμπει τὸ φῶς, καὶ ὁ καρπὸς ἐκ τῆς ῥίζης διὰ τοῦ κλάδου προβάλλεται· τὸν αὐτὸν τρόπον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπέμπεται διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πρὸς τούτοις οι πλείους σχεδόν χεῖρα μὲν τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ, Οὐχὶ ἡ χείρ μου ἐποίησε ταῦτα πάντα, καὶ αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου; διὰ τὴν ἐκ τῆς παλαιότητος τοῦ φυράματος ἀνακαίνισιν, καὶ ὅτι περ οὐδὲν ἐπαρίστερον τῷ Θεῷ, δάκτυλον δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατωνήμασαν, ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς πυξίδος τὴν κλῆσιν ταύτην αὐτῷ προσαρμόσαντες. Ἐκεῖσε καὶ γὰρ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἀναγράφεται πῆ μὲν ἐκβάλλειν ἐν Πνεύματι Θεοῦ φθεγξάμενος τὰ δαιμόνια, πῆ δὲ πάλιν ἐν δακτύλῳ Θεοῦ, δάκτυλον Θεοῦ προσαγορεύσας τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ τοῦτο διετράνωσεν ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Θησαυρῶν ὁ θεολογικώτατος Κύριλλος, οὕτως εἰπών· Φησί που Χριστὸς Ιουδαίοις προσδια λεγόμενος· «Εἰ δὲ ἐν δακτύλῳ Θεοῦ ἐγὼ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια, ἄρα ἔφθασεν ἐφ' ὑμᾶς ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ. › Καὶ δάκτυλον ἐνθάδε φησὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τρόπον τινὰ τῆς θείας οὐσίας ἐκπεφυκός, καὶ φυσικῶς αὐτῆς ἐκκρεμάμενον, ὥσπερ καὶ ὁ δάκτυλος ἐκ τῆς ἀνθρωπίνης χειρός. Βραχίονα μὲν γὰρ καὶ δεξιὰν Θεοῦ τὸν Υἱὸν ἀποκαλοῦσιν αἱ θεῖαι Γραφαὶ κατὰ τὸ, «Εσωσεν αὐτὸν ἡ δεξιὰ αὐτ τοῦ, καὶ ὁ βραχίων ὁ ἅγιος αὐτοῦ.» Καὶ πάλιν «Κύριε, υψηλός σου ὁ βραχίων, καὶ οὐκ ᾔδει· σαν γνόντες δὲ μίσχυνθήσονται.» "Ωσπερ οὖν ὁ βραχίων φυσικῶς ἐνήρμοσται τῷ ὅλῳ σώματι, πάντα ἐνεργῶν, ὅσαπερ ἂν δόξῃ τῇ διανοίᾳ, καταχρίει δὲ συνήθως, τῷ δακτύλῳ πρὸς τοῦτο κεχρημένος· οὕτω τὸν μὲν τοῦ Θεοῦ λόγον ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ἡρμοσμένον, ἵν᾽ οὔτως είπω, καὶ ἐμπεφυκότα λογιζόμεθα, ἐν δὲ τῷ Υἱῷ φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς διῆκε παρὰ Πα τρὸς τὸ Πνεῦμα, δι' οὗ τὰ πάντα χρίων ἁγιάζει· οὐκοῦν οὐκ ἀλλότριον, οὐδὲ ἀπεξενωμένον τῆς θείας ουσίας φαίνεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ φυσικῶς, ὥσπερ οὖν καὶ ὁ τοῦ σώματος δάκτυλος ἐν τῇ χειρὶ, ὁμοφυὴς ὢν αὐτῇ, καὶ ἡ χεὶρ οὖν πάλιν ἐν τῷ σώματι, οὐχ ἑτεροούσιος πρὸς αὐτὸ τυγχάνουσα. Ταῦτα κατὰ τὴν τῶν Θησαυρῶν δέλτον ὁ θαυμασιώτατος Κύ ριλλος· ἀλλαχοῦ δὲ ταύτης ουτος αὐτὸς τὸν Πατέρα μὲν μόδον. ἄνθος δὲ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ » Matth. x13, 28. 17 Psal. xevi, 1. radium lumen exoritur, sic et Spiritus sanctus ex Patre per Filium provenit. Et hæc diviniloquus iste veritatis mysta et mystagogus ex aliis, ut ipse iudicavit, accepta. Alii porro sancti Patres ignem dixerunt, et flammam, et lumen: alii radicem, ramum et fructum, inter quos est divinissimus Cyrillus, et istis immateriatam illam essentiam denotarunt. Quemadmodum igitur, ne longius producam orationem per flammam ex igne lumen elucel, et fructus ex radice per ramum producitur, pari modo ex Patre per Filium Spiritus sanctus emittitur. Præter hos fere major eorum pars mianum, Filium, cum scribatur; Manus tua fecit hæc omnia, et hæc immutatio dexteræ Excelsi, ob massæ ex vetustate renovationem, et quod nihil est sinistrum in Deo, digitum vero Spiritum sanetum nuncuparunt, ex evangelica tabula nomen illi adaptantes. Ibi etenim Salvator noster describitur, nunc in Spiritu Dei dicens ejicere da Ronia, nunc in Dei digito, digitum Dei Spiritum sanctum appellans. Et hoc patenter satis in libro Thesaurorum in rebus theologicis exponendis eximius Cyrillus expressis his verbis: Ait quodam in Loco Christus Judæos alloquens: ‹ Si in digito Dei ejicio demonia, igitur venit ad vos regnum Dei ". Et digitum hic vocal Spiritum sanctum, quodum modo ex divina essentia emanantem et naturaliter ab illo appensum, quemadmodum et digitus ex hominis manu; brachium etenim et dexteram Dei divinæ Scripturæ Filium appellant, uti cum dicitur: * ‹ Salvavit eum dextera illius, et brachium sanctum ejus 11., Necnon: «Domine, excelsum tuum trachium, et non cognoverunt, cum cognoverint reverebuntur. Sicut itaque brachium naturaliter adaptatur toto corpori, operans quæcunque cogitatioui placuerint, inungit vero pro more digito ad hoc utens, ita Dei Verbum ex eo et in eo naturaliter adaptatum, ut ita dicam, et intime inhærens concipimus; in Filio autem naturaliter et essentialiter pertransiens a Putre Spiritus, per quem omnia inungens sanctificut; non igitur alienum, neque extraneum divinæ essentiæ est Spiritus sanctus, sed in ipsa et ex ipsa naturaliter, siculi et digitus corporis in manu, ejusdem και (ura cum ea exsislens, rursusque manus in corpore non diversæ ab eo naturæ. Hæc in Thesaurorum libris maxime admirabilis Cyrillus; et alio eorumdem loco hic idem, Patrem rosam, Filium florem. Spiritum sanctum odorem nuncupavit. Quemadmo dum itaque digitus dependet a corpore per manum, ex rosa vero per florem odor afflatur, ita et Spiritus sanctus ex Patre per Unigenitum procedit. Quæ porro a diviuis Patribus veluti in exemplum adducuntur, hæc et similia sunt, licet minimam illə et valde humilia, multum a diguitate rerum, quibus assimilantur, deliciant: Omnia enim, eodemmet a Spiritu moto Cyrillo teste, Deus exsuperubit.

ἅγιον ὀσμὴν ἀπεκάλεσεν. Ὡς τοίνυν ὁ δάκτυλος μὲν ἐξήρτηται τοῦ σώματος διὰ τῆς χειρ, ἐκ τοῦ ρόδου δὲ διὰ τοῦ ἄνθου; ἡ ὀσμὴ διαπνέεται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἐκπορεύεται. Τὰ μὲν δὴ τοῖς θεσπεσίοις Πατράσιν, ὅσον ἐν ὑποδείγματι δια ληφθέντα, το ταῦτα καὶ οὕτως ἔχοντα, κἂν εἰ σφόδρα καὶ τὰ περὶ τούτων μικρά, κομιδή τε ταπεινά, και παρὰ πολὺ τῆς ἀξίας ἐνδέοντα· πάντα γὰρ κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν πνευματοκίνητον Κύριλλον ύπερέξει Θεός. 30. Quid porro ad hæc iterum, qui tantum ad ▲ contradicendum scitissimi sunt, et in eo mine exsultant, ind:cium illud sapientiæ esse reputantes, in reliquis aliis nuti et elingues? Et ubinam sunt tibi, inquiunt, quæ ab iisdem sanctis diversis commentariis traduntur, vifui nempe fuvii, pralucentes “adii, viua lumina, bini rami, dua manus, et flores bini, quibus Filium et Spiritum sanctum immediate ex Patre esse declararunt? Quomodo illa quidem tibi in memoriam venere, hæc vero oblivioni demandata sunt? Hisce vere responderim, hæc quvque de rebus divinis a sanctis Patribus tradi, non eo tamen scopo, ut dicta a nobis dirimant. Quandoquidem pari ratione ab iisdem doctoribus saepius de beata Triade dicta, tres soles, et tres radii diriment, ex Patre Filium et Spiritum sanctum exsiγ. Τί δε καὶ πρὸς ταῦτα πάλιν οἱ μηδὲν θέλο πλὴν ἀντιλέγειν ἁπλῶς πρὸς πᾶν ὁτιοῦν ἐπιστάμε ναι, κάν τούτῳ τὰ μέγιστα χαίροντες, οἷα τεκμήρ ριον αὐτὸ σοφίας ἡγούμενοι; Καὶ ποῦ σοι, φασί, τὰ παρὰ τῶν αὐτῶν ἁγίων ἐν διαφόροις ἐκφωνηθέντα γραφαῖς, οἱ δίρρυτοι δηλονότι ποταμοὶ, αἱ διαυγείς ἀκτῖνες, τά τε δίδυμα φώτα, οι διττοί τε κλάξει, καὶ αἱ δύο χεῖρες, καὶ τὰ ἄνθη τὰ διψνῆ, δι' ἐν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀμέσως εἶναι παρὰ Πατρὸς διατράνωσαν; Πῶς ἐκεῖνα μὲν ἐξ σταταί σοι, τὰ δὲ παρεώραται; Πρὸς οὓς εἴποιμε ἂν ἀληθῶς, Ἐπὶ τῆς θεολογίας καὶ ταῦτα πολλαχού τοῖς αὐτοῖς θεοφόροις Πατράσι παραλαμβάνεται πλὴν οὐκ ἐπ' ἀναιρέσει τῶν προλεχθέντων ἡμῖν, Επείπερ οὕτω γε καὶ τὸ ῥηθὲν ἐν πολλοῖς παρά τῶν αὐτῶν διδασκάλων ἐπὶ τῆς μακαρίας Τριάδος τρισήλιον, ἢ καὶ τρισάκτινον ἀναιρήσει τὸ ἐκ Πατρὸς ὑπάρχειν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅτι μήτε τό παράπαν ἥλιος ἐξ ἡλίου, μήτε μὴν ἐξ ἀκτῖνος ἀκτίς. Ἀλλ᾿ οὐ τοῦτο φρονοῦμεν ἡμεῖς ἑκάτερα δὲ τῶν ὀρθῶν δογμάτων εἶναι πιστεύοντα; την πρόσφορον ἑκάστῳ τούτων ἀπονέμομεν ἔννοιαν, τὸ μὲν ὁμολογοῦντες, ὅτι περ ἀρχὴ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ, τῆς δὲ τὸ τῶν τριῶν ἰδιού πόστατον, τό τε τῆς οὐσίας ταυτὸν, καὶ τὸ μὴ μέση δοκεῖν ὑπάρχειν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεύμα σημαίνοντες. Ὡσαύτως τοιγαροῦν κάνω ταῦθα ταύτας τε κἀκείνας τὰς εἰκόνας δεχόμεθα μηδὲν ἐναντίον ἔχειν πρὸς ἀλλήλας, ἅτε τῆς εὐσε βείας καὶ ἀμφοτέρας καταλαμβάνοντες. Όταν μὲν γὰρ ἀκούσωμεν ἐπὶ τῆς ὑπὲρ Θεοῦ Τριάδος ὀφθαλ μόν, πηγήν, ποταμὸν, ἥλιον τε καὶ ἀκεῖνα καὶ φῶς, καὶ πάντα τἄλλα τὰ παραπλήσια, τὴν ἄκραν ἐννοοῦμεν συμφυΐαν αὐτῆς, καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι διὰ τοῦ Πατρός· ὅταν δὲ δικρούνους ποταμούς, ἀκεῖνάς τε διδύμους τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα προσαγορευομένους ενωτι ζώμεθα καὶ τὰ τούτοις παρόμοια, τὸ τῶν τελείων ὑποστάσεων ἀσύγχυτον, τό τε πρῶτον αἴτιον θεω· ροῦμεν, καὶ τὸ τῆς φύσεως ἀπαράλλακτον, οὐ μὴν ἀντιδιηρημένα ταῦτα δοξάζομεν. Απέστω γὰρ ἡμῶν καὶ ψιλὴ τοιαύτη τις περὶ τούτων ὑπόληψις. Περί δὲ τῶν χειρῶν ἰδίᾳ καὶ κατ᾽ ἐξαίρετον ἔγωγε χεῖ ρας τοῦ Πατρὸς, ἔστιν οὗ τὸν Υἱὸν μόνον εὗρον και Ο λούμενον. Εν γὰρ τῷ περὶ τῆς τοῦ Μονογενούς ἐνανθρωπήσεως λόγῳ τοιαῦτα περὶ αὐτοῦ φησιν ὁ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος. "Οτε παρατίθεται τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ εἰς χεῖρας τοῦ Πατρὸς, ὡς ἄνθρωπος ἑαυτὸν παρατίθεται ἑαυτῷ ὡς Θεῷ· αὐτὸς γὰρ ἡ χεὶρ καὶ αἱ χεῖρες τοῦ Πατρός. Καὶ τοῦτο μὲν τοιοῦτον. 31. Per Filium porro Spiritum sanctum, non ut plurimi dicunt, immediate ex Patre: idem enim est dicere per Filium, et non immediate, ego equidem concorditer ex divina inspirata Scriptura testimonia adduxi. Quod si quis immediate exsistere Spiritum stere, cum ex sole sol nullus est, neque ex radio radius. At non ita nos sentimus, sed utraque cum rectis dogmatibus concordare credentes, accommodum unicuique intellectum damus, hoc quidem confitentes, principium nempe Filii et Spiritus sancti Patrem esse, et propriam horum trium hiye postasim, idem vero essentiæ, et quod non sint partes Dei et Patris Filius et Spiritus sanctus indicantes. Pari itaque ratione hic quoque eas illasque imagines opinantes, nihil in se contrarium continere, cum ambæ pro pietate decertent, acceplamus. Cum itaque audimus de superdivina Triale eculum, fontem, fuvium, solem, radium, lumen, et similia, summam intelligimus illius conjunctionem, et Spiritum sanctum ex Patre per Filium procodere cum vero bifluos fluvios, et binos radios, et similia, Filium et Spiritum sanctum appellari auscultamus, perfectarum hypostaseon iuconfusum, et primam causam, et naturæ immutabile; speculamur, non tamen inter se divisa tenemus, Longe enim sit a nobis et nuda et minima de iisdem comprehensio. Verum de manibus proprie, quod de aliis non observavi, manus Patris nonnunquam Filium solum vocatum reperi. Nanique oratione de Verbi unigeniti incarnatione hæc de eo divinissimus Athanasius tradit: Cum reponerel Spiritum suum in manus Patris, uti homo semetipsum sibimetipsi uti Deo reponit: ipse enim manus una binæque Patris est. Et hoc ita se habet. λα'. Οτι δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὔμενουν, ὡς οἱ πολλοὶ λέγουσιν, ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς, ταυτὸν γὰρ ἐστι δι' Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἀμέτω, εἰπεῖν, αὐτὸς μὲν συμφώνω; ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς τάς μαρτυρία; παρήγαγον· εἰ δέ τι; ἀμέ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. Ι. σως υπάρχειν καὶ ἔτι τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς διατείνεται, δειξάτω ποῦ ποτε τῶν θείων λογίων εὕρηται κείμενον, καὶ ἡμεῖς στέρξομεν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν, ὥσπερ οὐκ ἔστιν, οὕτως οὐδὲ τῶν τῆς ἀληθείας ἐξηγητών τις ἐφθέγξατο· τὸ δὲ τὸν Υἱὸν ἀμέσως εἶναι παρὰ Πατρὸς συχνοὶ τῶν τῆς εὐσεβείας διδα σκάλων, καὶ οὐχ ἅπαξ ειρήκασιν, ὡς ἐκ πολλῶν παραστήσομεν. Καὶ δεχέσθω τὰς χρήσεις, ὅσαις τέως ἡμεῖς ἐνετύχομεν, ο βουλόμενος. Εὐθὺ; γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν μὲν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ευνόμιον τάδε φησίν· Ἀρχὴ μὲν οὖν Πατρὸς οὐδε μία, ἀρχὴ δὲ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ, μέσον δὲ τούτων οὐδέν. Καὶ μετὰ πάνυ βραχέα Εἰ τοίνυν ἀΐδιος ή τοῦ Υἱοῦ κοινωνία πρὸς τὸν θεὸν καὶ Πατρα ανα πέφανται τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ δι᾽ οὐ δενὸς κενοῦ πρὸς τὸν Πατέρα χωρούσης, ἀλλ' ἀδιαστάτως τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν συναπτούσης· ὁ μηδενὶ μέσῳ διοριζόμενος τίνα ἔτι παρείσδυσιν καταλίποι τῇ πονηρᾷ αὐτῶν βλασφημίᾳ; ἐν δὲ τῇ πρὸς τὰς κανονικὰς ἐπιστολῇ· Εἰ γὰρ ἀνώτε ρον λέγει Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐκ τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ, πῶς πρεσβύτερον τοῦ ἐξ οὗ ἐστιν; Αλλ' οὐδὲ τοῦ Μονογενούς πρότερον οὐδὲν γὰρ μέσον Υἱοῦ καὶ Πατρός. Ακολούθως τούτῳ τῷ μεγάλῳ τῆς εὐσεβείας κήρυκι καὶ ὁ Νύσα σης Γρηγόριος ἐν μὲν τῷ τετάρτῳ τῶν κατ' Εὐνο μίου λόγων • Ἐπεὶ καὶ παρ' ἡμῶν ὁμολογεῖται τοῦ Υἱοῦ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα συναφές τε καὶ ἀμέριστον, ὡς μηδὲν εἶναι τὸ διά μέσου τούτων παρ εγειρόμενον· ἐν δὲ τῷ ὀγδόῳ τῶν αὐτῶν· Οὐδὲ γὰρ ἡ ἄμεσος αὕτη συνάφεια ἐκβάλλει τὴν βού λησιν τοῦ Πατρὸς, ὡς κατά τινα φύσεως ἀνάγ την ἀπροαιρέτως τὸν Υἱὸν ἐσχηκότος. Και μετά τινα· "Αμεσός ἐστιν ἡ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα συνάφεια, καὶ οὐκ ἐξωθεῖται ὑπὸ τῆς ἀδιαστάτου συναφείας τὸ βούλημα, τὸ τῇ ἀγαθῇ φύσει ἐκτὸς ἐνυπάρχον. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι καθ᾿ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν καὶ ἄμφω καιρόν. Κύριλλος δὲ μεθ᾽ ὕστερον δ θαυμασιώτατος ἐν μὲν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ πρώτου τῶν Θησαυρών διαρρήδην βοᾷ • Γεννᾷ δὲ ὁ Πατὴρ τὸν Υἱὸν ἀμεσιτεύτως· ἐν δὲ τῇ ἑρμη νείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίου τὸ ῥητὸν τὸν • Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεὸν, ο σαφηνίζων φησίν· Αμέσως καὶ προσεχῶς ἐστιν ὁ Υἱὸς ἐν θεῷ καὶ Πατρί. Καὶ πάλιν εἰ; τὸ, ο Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, › Συνεἶναι δὲ τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα νοού μὲν διὰ τὸ ἀπαράλλακτον τῆς οὐσίας, καὶ τὸ ἄκρως προσεχές τε καὶ ἄμεσον αὐτοῦ πρὸς τὸ ἐξ αὐτοῦ φυσικώς προελθόν. Καὶ μετ' ὀλίγα· λόγος μέν γὰρ καὶ σοφία ὁ Υἱὸς διὰ τὸ ἐκ τοῦ, καὶ ἐν νῷ προσεχῶς καὶ ἀδιαστάτως, καὶ τὴν εἰς ἄλληλα τῶν σημαινομένων, ὡς ἂν εἶποι τις, ἀντεμβο λήν. Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Ἑρμείαν· *Επόμενοι τοίνυν, λέγει, τῇ τῶν ἱερῶν πίστει γραμμάτων, καὶ οἱονεὶ τὴν ἀτριβὴ τοῖς σοφοῖς αμαξιτὸν διαστείχοντες, δύναμιν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς αὐτὸν εἶναι λέγομεν τὸν Υἱὸν ἀμέσως τε 13 Joan. 1, 2. 19 ibid. 3. ex Paire contendit, osteneri quo in loco apud divina eloquia id inveniatur repositum, et nos acceptabimus. Sed boc, cum nusquam gentium sit, nullus ex veritatis expositoribus enuntiavit. At Filium immediate esse ex Patre frequentes pietatis doctores, nec uno in loco fassi sunt, ut ex multis probabimus, et dicta quæ nos offendimus ad hunc diem sibi habeat, cuicunque id lubitum fuerit. Primus ante alios magnus Basilius in secundo adversus Eunomium hæc habet: Principium itaque Patris nullam est, principium Filii Pater, medium inter hos nullum. Et post pauca: Si itaque æterna Filii communio cum Deo et Patre nulla menti nostræ occurrente vacuitate, per quam a Filio ad Patrem progrediatur, sed mente ita Filium cum Patre connectente, ut nullum inter eos detur intervallum, dum Filius nullo medio disjungitur, quem aditum sceleratie eorum blasphemiæ relinquit? Et epist. ad canonicas: Si enim superiorem Deo Spiritum dicit, non ex Dee; quod si es Deo, quomodo antiquior eo, ex quo est? Sed neque est Unigenito prior: neque e ‹im quidpiam interjicitur inter Patrem et Filium. Magno huic pietatis præconi concordat Ny»senus Gregorius oratione quarta adversus Eunomium: Quando nos etiam Filium cum Patre conjunctum atque indivisum confitemur, ita ut nullum medium inter hos concipiamus, la octava earumdem: Neque enim immediata ista conjunctio Patris voluntatem rejicit, quasi natura necessitate nec sponte Filium habuerit. Et paucis adjectis: Immediata est filii cum Patre conjunctio, nec repellitur ab inseparabili conjunctione hac voluntus, quæ extru bonum naturam sit. Et hæc quidem li ambo uno eodemque tempore. Post bos admirabilissimus Cyrillus in uno primi Thesaurorum capite palam clamat: General vero Pater Filium immediate. La expositione Evangelii secundum Joannem dictum illu 1: ‹ Hic erat in principio apud Deum, declaraus ait: Immediate et contigue Filius eat in Deo et Patre. Fi rursus in illud: ‹ Omnia per ipsum facta sunI ":» Conjungi vero Filio Pairem intelligimus propter essentiæ immulabilitatem, et excellentissimo modo continuitatem et immediationem ipsius cum illo, ex quo naturaliter promanavit. Et paucis additis: Verbum enim et sapientia Filius quod ex intellectu, et in intellectu continue et indivise, et ob in sese significatorum, ut quidam diceret, mutuam injectionem. ldem libra sexto ad Hermiam: Sequentes itaque, ait, fidem sacrarum Scripturarum et a sapientibus admodum tritam, et vium, ut ita dicam, vehicularem calcantes, robur Dei et Patris ipsum esse dicimus Filium immediate simul et continue. His et similibus clare ostengum est, inter Patrem et Spiritum medium esse Filium. Etenim si Pater est principium, ut omnium in ore est, Filius vero immediate ex Patre, ut dictis allatis innotuit, et per ipsum Spiritus sanctus: Filius ergo inter Patrem et Spiritum medius est. Et

manifeste patet ex verbis magni Basilii in epistola, ἅμα καὶ προσεχῶς. Ἐκ τούτων καὶ τῶν τοιούτων συναποδέδεικται φανερῶς ὅτι καὶ μέσος του Πατρός καὶ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός. Εἰ γὰρ ὁ Πατὴρ ἀρχὴ καθ' ὁμολογίαν κοινὴν, ὁ δὲ Υἱὸς ἀμέσως ἐκ τοῦ Πιο τρὸ;, ὡς ἀνεφάνη πρὸς τῶν ῥητῶν, ὧν παρεθέμεθα, δι᾽ αὐτοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὁ Υ.ὸς ἄρα μέσος Πατρός τε καὶ Πνεύματος. Καὶ δῆλον ἐξ ὧν ὁ μέσ γας Βασίλειος ἐν τῇ πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀδελφὸν ἐπι - στολῇ τὸν Νύσσης Γρηγόριον εἴρηκε. Ταῦτα καὶ γὰρ ἐκεῖσε διέξεισιν· "Ωσπερ ἐξ ἁλύσεως ὁ τοῦ ἑνὸς ἄκρου ἀψάμενος καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον συν επεσπάσατο, οὕτως ὁ τὸ Πνεῦμα ελκύσας δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα συνεφελ κύσατο· καὶ τὸν Υἱὸν ἀληθῶς ὅστις λάβοι, ἕξει αὐτὸν ἑκατέρωθεν, πῇ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, πῇ δὲ τὸ ἴδιον Πνεύμα συνεπαγόμενος. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐπινοῆσαι τομὴν ἢ διαίρεσιν, ὡς ἡ Υἱὸν χω ρὶς τοῦ Πατρὸς νοηθῆναι, ἢ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διαζευχθῆναι. Πάντως τὸ ἑκατέρωθεν τοῦ Υἱοῦ λέγειν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προφανῆ τὴν ἔννοιαν κέκτηται, καὶ οὐ δήπου τινὸς τὸ παράπαν δεῖται τῆς ἐξηγήσεως. Ὁ δὲ θεῖος Γρηγό ριος, πρὸς ἦν τὰ τῆς τοιαύτης ἐπιστολῆς, τῶν Νυστ σαέων ὁ πρόεδρος, ἐπείπερ ἐν τῷ πρὸς 'Αλάδαν λόγῳ τὴν διαφορὰν τῆς μακαρίας Τριάδος δηλώσει θέλων, τὸ αἴτιον εἶπε καὶ τὸ αἰτιατὸν, καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας πάλιν ἄλλην διαφορὰν παρέλαβε. Τὸ μὲν γάρ προσεχῶς ἐκ. τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ μένειν καὶ ἐκ τοῦ πρώτου, καθάπερ φθάσαντες ἄνω θεν ἔφημεν, τούτοις ἐπήγαγεν· “Ὥστε καὶ τὸ μου νογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης. Ο απ τὸς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαλαμβάνων, και κατὰ Μακεδονίου φερόμενος τάδε φησίν· Ἐρ' ὧν ἡ κατὰ τὰ ἀγαθὸν ἐνέργεια οὐδεμίαν ελάττω σιν ἢ παραλλαγὴν ἔχει, πῶς ἐστιν εύλογον τὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξιν ἐλαττώσεώς τινος τῆς κατὰ φύσιν παραλλαγῆς οίεσθαι σημεῖν εἶναι; Ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐν τρισὶ λαμπάσι διηρημένην βλέπων τὴν φλόγα, αἰτίαν δὲ τοῦ τρίτου φωτός υποθώμεθα εἶναι τὴν πρώτην φλόγα ἐκ διαδό quam ille dedit að fratrem suum Gregorium Nyssenum: in ea siquidem hæc prosequitur: Quemadmodum in catena qui unius annuli summitatem apprehendit, hoc ipso simul et alterum insertum attrahit; ita et hic qui Spiritum trahit per ipsum et Filium et Patrem una simul ultraxerit, et si quis vere Filium apprehenderit, habebit et ipsum utrinque hinc Patrem, illine Spiritum sanctum una contrahentem. Non enim potest ullo pacto excogitari aliqua vel sectio, vel divisio, ut sive Filius absque Patre cogitari, sive Spiritus a Filio sejungi queat. Prorsus illud utrinque Patrem et Spiritum sanctum asserere apertam sententiam possidet, nec ulla omnino indiget expositione. Quinimo dívinus Gregorius, ad quem dicta epistola data est, Nyssenus antistes, oratione ad Ablabium beatæ Trinitatis differentiam indicare volens, causam dixit et causatum, et illius quod ex causa erat iterum aliam differentiam apposuit. Namque hoc quidem esse immediate a primo, hoc vero per Filium manare ex primo, ut supra jam adnotavimus, addidit: Adeo ut unigeni tum indubitatum maneat in Filio, et ex Patre esse Spiritum in dubio non sit, Filii mediatione et sibi ipsi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine non arcente. Item de Spiritu sancto tractans, dum in Macedonium invehitur, scripsit: In quibus quæ secundum bonum operatio est, nullam imminutionem aut immutationem habet. Quomodo rationi consentaneum fuerit ordinem secundum numerum imminutionis alicujus aut secundum naturam immutationis signum esse existimare? Quemadmodum si quis in tribus lampadibus subdi - visam fammam conspiciens (causam vero tertii luminis supponamus esse primam flammam ex communicatione cum medio extremum inflammantem), postmodum astrueret in prima flamma abundare calorem, eam vero quæ subsequitur immulari, et paulatim imminui, tertiam noc ignem amplius censendam esse, licet æqua ratione adural et splendeat, omniaque ignis operetur. Concordat cum his perspicacissimus Epiphanius, qui sua in magnum Sabbatum oratione hunc in modum eloquitur: In medio duorum animalium agnitus Jesus Dei Filius; in medio Patris et Spiritus duorum viventium, vita σεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν, έπειτα ex vila, natura vita cognitus. Ita hi de Trinitate philosophiati sunt, ut revelatum fuit a Spiritu, principium asserentes Patrem, medium Filium, et per ipsum Spiritum sanctum, quos nos uti pietatis duces sequentes, eorum doctrinis et sermonibus insistimus. At recentes theologi, nescio a quonam edocti, prorsus e ventre tamen in nos falsa jaelitant, secundum lineam rectam effingentes nos eam intelligere, et nostris adversantes alio modo circumscribere, quæ nullo modo nequeunt circumscribi, conantur, traduntque juxta secundam ſiguram, aut triangulum eam disponendam esse. Alii et circulos quosdam introducunt, quisquilias quasdam cogitationum eructantes, quas in κατασκευάζοι πλεονάζειν ἐν τῇ πρώτῃ φλογέ τὴν θερμασίαν, τῇ δὲ ἐφεξῆς ὑποβεβηκέναι, καὶ πρὸς τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν παραλλαγὴν, τὴν δὲ τρίτην μηδὲ πῦρ ἔτι λογίζεσθαι, κἂν παρα πλησίως καιῃ, καὶ φαίνῃ, καὶ πάντα τὰ τοῦ περὸς ἐργάζηται. Σύμφωνός ἐστι τούτοις καὶ ὁ διορα τικώτατος Ἐπιφάνιος. Ἐν γὰρ τῷ εἰς τὸ μέγα Σάββατον οἰκείῳ λόγῳ καὶ οὗτος οὕτω φησίν· Ἐν μέσα δύο ζωών γνωσθεὶς Ἰησοῦς ὁ θεόπαις, ἐν μέσῳ Πατρὸς καὶ Πνεύματος των δύο ζωων, ζωὴ ἐκ ζωῆς, φύσει ζωὴ γνωριζόμενος. Ἀλλ᾿ οὗτοι μὲν οὕτω τὴν Τριαδα τεθεολογήκασιν, ὡς ἀπεκαλύφθη σαν ἐκ τοῦ Πνεύματος, ἀρχὴν μὲν εἰπόντες τὸν Πατέρα, μέσον δὲ τὸν Υἱὸν, καὶ δι' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ |

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. ἅγιον, οἷς ὑμεῖς ὡς ὁδηγεῖς εὐσεβείας ἀκολουθοῦν- cordibus suis folas circumferunt. Nos autem ex propriis nihil proferre audentes secundum Theologi vocem, Indivisa, dicimus, in rebus divisis, si brevi sermone absolvenda res est, Deitas, et quasi in tribus solibus mutuo adhærentibus una luminis mistio, et infinitorum trium infinita cohæsio per omnia et super omnia vere perveniens. Nihilominus etiam hoc modo, ut sancti tradiderunt, principio dives est, et medium jactat, et quod inde sequitur non respuit, omnia modo divino. Posť Verbum vero Spiritum sanctum intelligi, testis est magnus Basilius oratione in fratrem Nyssenum Gregorium: Spiritus, inquit, hanc notionem et cognoscibile signum ejus, quæ secundum hypostasim est, proprietatis habet. quo post Filium, et cum Filio simul et ipse se facit internosci. τες, ταῖς αὐτῶν διδασκαλίαις καὶ τοῖς λόγοις ἐμ μένομεν. Οἱ δὲ νῦν θεολόγοι πόθεν οὐκ οἶδα μαθόντες, πάντως ἀπὸ κοιλίας αὐτῶν μάτην ἡμῶν καταψεύ δονται, κατὰ γραμμὴν εὐθεῖαν πλάττοντες νοεῖσθαι ταύτην ἡμῖν. Οἱ καὶ δῆθεν τοῖς ἡμετέροις ἐναντιούμενοι, διαγράφειν ἑτέρως πειρῶνται τὴν ἀπερί γραπτον· καί φασι κατὰ σχῆμα δεύτερον ἔχειν ταύτην ἢ κατὰ τρίγωνον. Αλλοι δὲ καὶ κύκλους τινάς παρεισάγουσι, συρφετούς τινας πάντες ἐννοιῶν ἀπο πτύοντες, οὓς ταῖς καρδίαις αὐτῶν ἐπισυρόμενοι περιφέρουσιν. Ἡμεῖς δὲ μηδὲν ἴδιον λέγειν τολμώντες κατὰ τὴν θεολόγον φωνήν, ᾿Αμέριστος, φαμὲν, ἐν μεριστοῖς, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἡ θεότης, καὶ οἷον ἐν ἡλίοις τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων μία τοῦ φωτὸς σύγκρασις, ἀπείρων τε τριῶν ἄπειρος συμφυΐα πανταχοῦ καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν τῷ ὄντι διήκουσα. Πλην καὶ οὕτω πλουτούσα κατὰ τὴν τῶν ἁγίων παράδοσιν τὴν ἀρχὴν, τό τε μέσον αὐχοῦτα, καὶ τὸ μετὰ τοῦτο δεχομένη, τὰ πάντα θεοπρεπῶς. Τοῦ δὲ μετὰ τὸν λόγον τὸ Πνεῦμα νοεῖσθαι τὸ ἅγιον μάρτυς ὁ μέγας Βασίλειος, ὃς ἐν τῷ πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀδελφὸν Γρηγόριον τὸν Νύσσης λόγῳ, τὸ Πνεῦμα, φησί, τὸ γνωριστικὸν τῆς κατὰ τὴν ὑπόστασιν ιδιότητος σημεῖον ἔχει τὸ μετὰ τὸν Υἱὸν καὶ σὺν αὐτῷ γνωρίζεσθαι. λβ'. Τούτων οὕτως ἐχόντων οὐκ ἀγνοῶ γε τάχα καὶ τὰ δοκοῦντα τοῖς νῦν ῥηθεῖσι προσίστασθαι· διόπερ ἐνθάδε κἀκεῖνα προθεὶς τὴν ἀνακύπτουσαν ἐξ αὐτῶν ἀμφιβολίαν ὡς οἷόν τε διαλύσαι πειράσομαι, τῆς ἀληθείας κατὰ δύναμιν ἀντιποιησάμε νος. Ὁ μὲν γὰρ ἐν ἁγίοις Πατὴρ ἡμῶν ᾿Αθανάσιος ἐν ὀγδόῳ τῶν πεντήκοντα κεφαλαίων, ὧν τὴν ἔκθε σιν ἐκ μαρτυριῶν ἐποιήσατο γραφικῶν, ἐπὶ πᾶσι τὰ αὐτὰ προσείναι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύ ματι παραστῆσαι, καὶ τοῦ Πνεύματος τὸ καθῆσθαι Τεικνύων, ὥσπερ καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, μὴ μόνον δὲ ἀλλὰ καὶ τὸ συγκαθῆσθαι, τάδε πρὸς ἔπος διαλαμβάνων φησί· Τοῦ Πατρὸς τοῦ Κυρίου πρὸς τὸν Ἰωάννην λέγοντος, Εφ' ὃν ἂν ἴδοις τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον καὶ μένον ἐν αὐτῷ, ὁ Κύριος εἶπεν· Εἰ δὲ ὁ Πατὴρ ὁ ἐν ἐμοὶ μένων αὐτὸς ποιεῖ τὰ ἔργα. Εἰπὲ οὖν κατὰ τὰς μαρτυρίας, ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα μένουσιν ἐν τῷ Υἱῷ ἢ οὔ; Φησί, Μένουσιν. Εἰ οὖν ἐν τῷ Υἱῷ, μένουσιν ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα, τοῦ Υἱοῦ καθίσαντες, ἀνάγκη πᾶσα συγκαθῆσθαι αὐτῷ καὶ τοὺς μένοντας ἐν αὐτῷ. Καὶ μετ' ὀλίγα· Τῷ μὲν Υἱῷ ἴσμεν ἀφωρι σμένην δίαιταν ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς, ὥσπερ οὖν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν εἶπε, «Κάθου ἐκ δεξιῶν μου· ν ἐκ δὲ τοῦ καθίσαι ἐκ δεξιῶν τὸν Υἱὸν ἔστιν ἐπινοῆσαι δ κατ' ἐπιτροπὴν εἶπε καὶ τῷ ἑαυτοῦ Πνεύματι, Κάθου ἐξ εὐωνύμων μου· τοῦ δὲ καθημένου ἡ προσηγορία ἀξιώματός ἐστι σημασία. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ θειότατος Αθανάσιος ἐν οἷς ἐκ δεξιῶν καθῆσθαι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν εἰρηκώς, καὶ τῆς ] ἐξ εὐωνύμων δὲ καθέδρας διὰ τὸ Πνεῦμα μνησθεὶς ὁπωσοῦν ἔοικε τὸν Πατέρα μέσον εἶναι τούτων ἀποφηνάμενος. Ο δ' ἐν θεολογίᾳ διαλάμψας Γρηγόριος ἐν μὲν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὴν τῶν ρν' ἐπισκόπων παρουσίαν τοιαῦτα κατὰ ῥῆμα διέξεισιν· φύσις δὲ τοῖς τρισὶ μία· ἕνωσις δὲ ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ καὶ s Pral. cis, 1. PATROL. GR. CXLI. 32. Hæc ita se habent, et ego quæ prædictis adversari videntur plane cognosco: quapropter illis hic positis, quæ ex ipsis dubia oriuntur, ut vires concedunt, dissolvere conabor, veritati, ut fieri potest, innixus. Sanctus enim Pater noster Athanasius in octavo quinquaginta capitum, quorum expositionem ex scripto traditis testimoniis aggressus est, in omnibus eadem inesse Patri et Filio et Spiritui sancto probare volens, et Spiritus sessionem esse, quemadmodum et Patris et Filii demonstrans, nec solum id, sed etiam simul sedere, hæe ad verbum inquit: Patre Domini ad Joannem dicente: Super quem videris Spiritum descendentem, et manentem in illo, Dominus dixit: Si Pater qui in me manet, ipse facit opera. Secundum itaque hæc testimonia dicito, Pater ęt Spiritus manent in Filio, vel non?Ait, Manent. Si itaque in Filio manent Pater et Spiritus, cum sederit Filius necessario et illi simul sedebunt, qui manent in eo. Et post pauca: Filio scimus præscriptum esse locum a dextris Patris. Quemadmodum enim ad suum Filium dixit: • Sede a dextris meis 20., Cum vero sederit a dextris Filius, datur nobis intelligi, mandantem dixisse et suo Spiritui: Sede a sinistris meis: sedentis autem appellatio dignitatis est signum. Εt hæi: divinissimus Athanasius cuîn asserat, Filium a dextris Patris sedisse, et sedis a sinistris propter Spiritum mentionem inducat, videtur quodammodo Patrem medium inter Filium et Spiritum sanctum decrevisse. Εt qui in theologia præcelluit Gregorius oratione int 150 episcoporum adventum ipsissima verba labet: Natura autem tribus una: unio vero Pater, ex quo et ad quem referuntur, quæ subsequuntur. Medium et ipse Patrem videtur quodammodo collocare. Eorum enim quæ uniuntur medium est quod unit, et unio. Et in antirrbetico de Spiritu sancto, Spi35

Πατέρα δοκεῖ πως εἰπεῖν. Μέσον γὰρ τῶν ἡνωμένων τὸ ἐνοῦν καὶ ἡ ἔνωσις. Ἐν δὲ τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀντιῤῥητικῷ τὸ Πνεῦμα μέσον τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ διαρρήδην ἐφθέγξατο. Λέγει γὰρ ούτωσί· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, δ καθέσιν μὲν ἐκεῖθεν έχε πορευτόν, οὐ κτίσμα, καθόσον δὲ οὐ γεννητόν, οὐχ Υιός· καθόσον δὲ ἀγεννήτου καὶ γεννητού μέσον Θεός. Αλλ' ἵν᾿ ἐνταῦθεν τοῦ λύειν τὰ τῶν προτεθέντων ἀπορημάτων ἀρξάμενος, ἔσχατον πάνε των ἐπὶ τὸ πρῶτον καταντήσω τούτων κατ' ἀνατο δισμόν· οὕτω γὰρ ὁ λόγος βαδιεῖται μάλιστα ῥᾳδίως καὶ βέλτιον· οὐκ αὐτὴν τοῦ Πνεύματος τὴν ὑπέ στασιν ὁ γρήγορος νοῦς μέσον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δοξάζων τοῦτό φησι. Τὴν δὲ τῶν ἀντιδιατιθεμένων διαίρεσιν, την, εἰ Θεὸς τὸ Πνεῦμα, λέγουσαν, ἀγέννητον, ἢ γεννητόν, ἅτε μηδέν, ὡς ἔμπροσθεν ειρήκει, μέσον εἶναι τούτων ὑπολαμβάνουσαν έχε τρεπόμενος, τοῦ δὲ πάντως ἐξηγητὴς ἀκριβέστατος οὐκ ἄλλος, ἀλλ᾽ οὗτος αὐτὸς, δς καὶ προλαβὼν είν ὑπεναντίον επήρετο Ποῦ γὰρ θήσεις τὸ ἐκπορει· τόν, ειπέ μοι, μέσον ἀναφανὲν τῆς σῆς διαιρέ σεως; Τουτέστι, σὺ μὲν οὕτω τὴν σὴν διαίρεσιν ἔχειν ὑποπτεύσας, ὡς δύνασθαι περιλαμβάνειν τὸ πᾶν, καὶ μηδὲν παραλιμπάνειν ταύτης ἐκτὸς, της δὲ μέσον ἐξ ἀποφάσεως τῶν ἄκρων τὸ ἐκπορευτὸν αναπέφανται, μήτ' ἀγέννητον ὑπάρχον, μήτε μὴν γεννητόν. Κατὰ τοῦτον τὸν λόγον μέσον εἶπε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἕτερον δν παρὰ ταῦτα, το ἀγέννητον δηλαδὴ καὶ τὸ γεννητόν, ήγουν ἐκπορευ τὸν, ὅπερ τῇ τῶν ἄκρων, ὡς εἴρηται, τῆς διαιρές σεως ἀποφάσει μέσον τυγχάνον ὁ ἀντιλέγων και κούργως ἀποκρυψάμενος τῶν δύο ταύτης τὸ ἐν προσήπτεν, ἐξ ἀνάγκης τῷ Πνεύματι τὸν Θεὸν εἶν και τοῦτο διὰ τὸ μηδέτερον αὐτῶν ὁμολογουμένως ὑπάρχειν, ἀναιρῆσαι τάχα φιλονεικῶν. Τὴ δὲ μέσον τῆς τῶν ἀντικειμένων διαιρέσεως κατ᾽ ἀπόφασιν, καθάπερ καὶ λέλεκται, τῶν ἄκρων ἀπολειφθέν, ὡς ἐκπορευτόν, κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν, Θεὸς ἀντο πέφηνεν. Αὐτὸς ἐκεῖνος καὶ τοῦτό φησιν ὁ μέγα; Πατὴρ τῶν τοιούτων διαιρέσεων ἰσχυρότερος. Ούτως ἔχω περὶ τούτου, καὶ τοιαύτην δίδωμι τῷ παρόντι ῥητῷ τὴν διάνοιαν. Περὶ δὲ τοῦ Πατέρα δόξαι μέσον ritum melium inter Patrem et Filium palam pro- πρὸς ὅν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς. Μέσον καὶ οὗτος των nuntiavit. Sic enim loquitur: Spiritus sancius qui a Patre procedit, qui uti inde procedit, non est\creatura, uti vero ingenitus est, non est Filius; uti vero non geniti genitique medius, Deus est. Sed ut proposita dubia solvere aggrediar, a postremo hoc ad primum inverso ordine progrediar: sic enim oratio facilius meliusque procedet. Non ipsam Spiritus hypostasin mens vigilans [Gregorius] inter Patrem et Filium mediam existimans, sed opponentium divisionem, quæ erat, si Deus Spiritus est, aut est ingenitus aut genitus, qui nihil inter illos medium esse suspicabantur refellens, similia scribit. Et hujusce rei interpres accuratissimus non alius quam hic ipse fuerit, qui anticipans adversarium interrogavit: Ubi enim collocabis quod procedit, dicito mihi, medium in tua divisione exortum? Hoc est, tu quidem tuam divisionem ita se habere suspicatus es, quasi iil: omnia comprehendat, et nihil quod non in ea sit relinquatur: at in illius medio ex negatione extremorum procedens apparuit, quod non est neque iugenitum, neque genitum. Et 1.ac ratione medium dixit Spiritum sanctum, cum præ his ingenito nempe atque genito aliud esset, nempe procedens, quod extremorum divisionis, ut dictum est, negatione medium exsistens contra opponens maligne supprimens, ex duobus illis unum adnectebat necessario Spiritui, Deum illum esse, quod neutrum illorum sine controversia ex- · sisteret, dirimere forte contendens; medium autem divislonis adversariorum extremorum nega. tione, ut fam diximus, uti procedens, secundum 'Domini vocem apparuit. Hoc idem ipse magnus Pater similibus divisionibus validior inquit. Ita ego de hoc sentio et hunc præsenti auclo:itati intellectun exhibco. At medium Patre videtur dicere, cum rursus ait: Unio autem Pater est, ex quo et ad quem referuntur, quæ subsequuntur. Primum quidem nondum capio, quanam ratione tanta virtute præditus vir sibimetipsi contraria, et plane adversantia, nunc quidem Spiritum nunc Patrem medium statuens, ab æquis cognito. ribus asserere reputabitur. Neque enim utraque vera esse poterunt, uti nonnulli forte opinabuntur. Preterea medium esse Patrem, prorsus nequit εἰπεῖν ἐν οἷς αὖθις φησιν· "Ενωσις δὲ ὁ Πατήρ admitti, cum principium omnium consensu sit, illud etiam quæ subsequuntur additum hoc intelligere vetat: cum ea quæ sunt alicui ex una et ex altera parte, nunquam sibi nomen, qua sequuntur adsciscent, sed vere ex utraque parte: sequuntur enim quæ post ipsum in consideratione veniunt. Licet hic quæ sequuntur, Filius nempe et Spiritus sanctus, post Patrem, et una cum Patre, tum, quod ex co habent, quod sint, tumn quod et illa citra tempus exsistant, et cum illo nullum principiuma . possideant. Hoc itaque hac ratione sublato, unio magni Gregorii dicto vocabitur Pater, quod naturaliter ex eo progredientes Filius et Spiritus sanclus, absque ulla egressione in ipso secundum ἐξ οὗ καὶ πρὸς ὃν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς· πρῶτα μὲν οὐχ ὁρῶ πῶς ἐναντία λέγειν ἑαυτῷ καὶ μαχόμενα παρὰ τοῖς εὐγνώμοι τῶν ἀνδρῶν ὁ τοσοῦτος τὴν ἀρετὴν πιστευθήσεται, νῦν μὲν τὸ Πνεῦμα, νῦν δὲ τὸν Πατέρα μέσον είναι τιθείς· οὐ γὰρ πάνω; ἀληθῆ καὶ ἀμφότερα, καθὼς ἄν τινες τυχὸν ὑπολάβοιεν· ἔπειτα τὸ μέσον τυγχάνειν τον Πατέρα παντελῶς ἀπαράδεκτον, ὃς ἀρχὴ παρὰ πᾶσιν ἀνω μολόγηται· καὶ αὐτὸ δὲ τὸ τὰ ἑξῆς φάναι τοῦτι νοεῖν οὐκ ἀφίησιν· ἐπεὶ τὰ τινὸς ἔνθεν κἀκεῖθεν οὐκ ἂν τὸ παράπαν κληθείεν ἑξῆς, παρ' ἑκάτερα δὲ κατ' ἀλήθειαν· ἐξῆς γὰρ τὰ μετ᾿ αὐτὸ θεωρούμενα κἂν ἐνταῦθα τὰ ἑξῆς, ήγουν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεύμα τὸ ἅγιον, μετὰ τὸν Πατέρα καὶ μετὰ τοῦ Πατρός,

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. τὸν μὲν ὡς ἐξ αὐτοῦ τὸ εἶναι πλουτοῦντα, τὸ δὲ διὰ propriam exsistentiam immanent, Filius immediate proprio genitori adhærens, Spiritus per Filium, ut postmodum oratio multis declarabit Patri conjunctus. Hoc indicans in rebus theologicis eximius hic Pater oratione prima de Filio præ aliis monarchiam stabiliens, et ad unum eorum, quæ ex ipso sunt, conjuncta propensio, dixit. Εt de liis satis, quorum ego fortasse non malus a viris prudentibus judicarer interpres. Reliquum est itaque et verba magni Patris Athanasii examinare, et addecentem illis, ut fieri poterit, solutionem afferre. Symbolice etenim beatus ille ex rebus humanis nostrisque, de iis quæ supra nos sunt locutus, cum ostendisset a dextris Patris Filium sedere, postquam dixisset: Ut datur intelligi, mandántem dixisse et suo Spiritui: medium inter Filium et Spiritum Patrem collocasse. Sed id a vera intelligentia quam longissimum est. Namque a sinistris Patris Spiritum sanctum sedere, datur intelligi Magnus dixit, nonnullorum, quæ inde oriebatur, absurdam opinionem promens, cui ipse assensum minime præstat; imo ex illis quæ subnectit, eam uti mendacio implicitam refellens, palam clareque Scripturæ auctoritate veritatem aperit: procedens siquidem in fine dicti capitis digerit: Uti in centesimo nono Psalmo ait: Dominus Domino meo: Sede a dextris meis, › et cum illi sedissent, dicit Scriptura ad Christum: ‹ Juravit Dominus, et non pœnitebit eum: Tu es Sacerdos in æternum secundum ordinem Melchisedec, Dixit τὸ ἀχρόνως ὑπάρχειν, καὶ ταῦτα τούτῳ συνάναρχα. Τούτου τοίνυν οὕτως ἀναιρεθέντος, ἔνωσις ἂν της θείη κατὰ τὸν μέγαν Γρηγόριον ὁ Πατήρ, ὅτι φυσι κῶς ἐξ αὐτοῦ προϊόντες ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀνεκφοιτήτως μένουσιν ἐν αὐτῷ κατὰ τὴν οι κείαν ύπαρξιν ἕκαστον, ὁ μὲν ἀμέσως συνών τῷ οἰκεία γεννήτορι, τὸ δὲ δι' Υἱοῦ, καθὼς ὁ λόγος πολλαχόθεν ὕστερον δηλώσει, τῷ Πατρὶ συναπτόμενον. Τούτο σημαίνων ὁ πολὺς τὴν θεολογίαν οὗτος ἀνὴρ, κὰν τῷ περὶ Υἱοῦ πρώτῳ λόγῳ μεθ' ὧν εἶπεν ἄλλων τὴν μοναρχίαν ἄριστα συνιστῶν, καὶ πρὸς τὸ ἐν τῶν ἐξ αὐτοῦ σύννευσις, εἴρηκε. Ταῦτα κἂν του τοις, ὧν ἴσω; οὐ φαῦλος ἐγὼ κριθείην παρὰ τοῖ; εὖ φρονοῦσιν ἑρμηνευτής. Καὶ γοῦν ὑπόλοιπόν ἐστιν ἀπάρτι καὶ τὰ παρὰ τοῦ μεγάλου Πατρός Αθανα- Sede a sinistris meis, propterea visus est et bic σίου βήματα διασκέψασθαι, καὶ τὴν προσήκουσαν τούτοις, ὡς ἐνὸν, λύσιν ἐπενεγκεῖν. Συμβολικώς γὰρ ὁ μακάριο; ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς διαλεχθείς περί τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς, καὶ δείξας ἐκ δεξιῶν καθῆσθαι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ἐπείπερ ἔφησεν, ὡς ἔστιν ἐτινοῆσαι, ὅτι κατ' ἐπιτροπὴν εἶπε καὶ τῷ ἑαυτοῦ Πνεύματι, Κάθου ἐξ εὐωνύμων μου, τούτου χάριν ἔδοξε καὶ οὗτος τὸν Πατέρα μέσον φάναι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Τὸ δὲ τῆς ὑγιοῦς ἐννοίας πόρω παντάπασιν. Τὸ γὰρ ἐξ εὐωνύμων καθῆσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Πατρὸς ἔστιν, εἴρηκεν ὁ Μέγας, ἐπινοῆσαι, τὴν τινῶν ἐκφήνας ἄτοπον ένα θεν ὑπόληψιν, οὐ μὴν καὶ συγκατατίθεται· μᾶλλον μὲν οὖν ἐξ ὧν ἐπιφέρει, καὶ ψεῦδος ταύτην ἀπελέγξας τρανῶς, ἀπὸ χρήσεως γραφικής σαφῶς παρο ίστησι τὴν ἀλήθειαν. Προϊών γὰρ πρὸς τῷ τέλει τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου ταῦτα διέξεισιν, ὡς ἐν τῷ ἑκατοστῷ ἐννάτῳ Ψαλμῷ φησιν. «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν. μου,» καὶ και βισάντων αὐτῶν, λέγει ἡ Γραφὴ πρὸς τὸν Χρι στόν η Ώμοσε Κύριος, καὶ οὐ μεταμεληθήσεται· Σὺ ἱερεὺς εἰς τὸν αἰῶνα κατὰ τὴν τάξιν Μελχι σεδέκ, καὶ Κύριος ἐκ δεξιῶν σου.» Δῆλον οὖν ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐκ δεξιῶν ἐστι. Καὶ ἐν τῷ πέμπτῳ δὲ τῶν κεφαλαίων τὸ αὐτὸ τοῦ τοιούτου Ψαλμοῦ ῥητὸν ἐξηγούμενος λέγει· Τοῦ οὖν Υἱοῦ πάλιν ἐκ δεξιῶν τὸ Πνεῦμα. Τὸ τοίνυν ἐκ δεξιῶν τοῦ Μονογενούς εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἐντεῦθεν καὶ νοεῖσθαι μέσον μάλιστα τὸν Υἱὸν διὰ τῆς μιᾶς ταύτης άξιος πίστου Γραφικῆς χρήσεως κἂν τοῖς δυσὶ τούτοις κεφαλαίοις ἀπέδειξε. Τὸ δ' ἐξ ευωνύμων καθῆσθαι τοῦτο τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὅπερ ἀνάξιον ὄντως καὶ λέγειν, ὅτι μηδὲ χώραν ἔχει συνόλως ἐκεῖ τὸ λαιὸν, ἔστιν, εἶπε, καὶ μόνον ἐπινοῆσαι, τὸ τῶν πολλῶν ἐντεῦθεν τάχα, περίεργον αινιττόμενος. Απεκρούσατο δὲ παρακατιών δι᾿ ὧν ὑπηγόρευσεν. Εκάτερα γὰρ ὑπάρχειν τῶν στηκεν· πλὴν εἰ μή που περιττός τις ὡς τὰ πολλὰ τὴν κάτω σύνεσιν ὢν καὶ ἀναμοχλεύσας, τὸ ἐκ δεξιῶν τοῦ Μονογενοῦς ἐξ ευωνύμων εἶναι πως ἐρεῖ τοῦ οὕτως ἀμφότερα τὸ δοκεῖν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν οὐδὲ διὰ στόματος προφέρειν καλόν, μή τοί γε τὸ παράπαν φρονεῖν· ἐπεὶ μηδὲ περιόδους κυκλικὰς ἐκεῖσε δέον νοεῖν, ὁ δῆ τά τισι τῶν νῦν ἀρέσκει σοφῶν, ὡς φθά σαντες ἐδηλώσαμεν ἄνωθεν. λγ'. Τὸ δὲ τὸν Υἱὸν μέσον ὑπάρχειν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος διὰ πολλῶν ἤδη δέδεικται· καὶ et Dominus a dextris tuis.» Manifestum itaque est, Spiritum a dextris esse. Et in quinto capite idem ejusdem Psalmi dictum explanans, inquit: Filis itaque rursus a dextris Spiritus. Igitur a dextris Unigeniti Spiritus sanctus cum sit, inde et præcipue medium intelligi Filium, ex hac sola Scripturæ auctoritate, in his duobus capitibus demonstratur. At illud a sinistris Dei et Patris sedere, quod indignum profecto est, quod vel verbis exprimatur: ibi enim sinistro locus omnino nullus est: datur, inquit, facultas tantum intelligi, multorum inde fortasse curiositatem innuens, quain procedente oratione, ex iis quæ pronuntiaverat, retudit. Utraque enim esse fieri nequit; ni quispiam infima hac prudentia præcellens, et profundas cogitationes submovens, ex dextris Unigeniti ex sinistris rsse Patris quodammodo dicat, sic utraque concordans, ut sibi videtur. Sed hoc neque ore proferre integrum fuerit, tantum abest ut animo teneatur, cum neque circulares periodi ibi concipiendæ sunt, quod quibusdam sapientibus perplacet, ut supra significavimus. ἀδυνάτων ἔν τι καθέβαθέων δῆθεν ἐννοιῶν Πατρὸς, συμβιβάζων 33. Verum Filium inter Patrem et Spiritum medium esse, pluribus jam demonstratum est.

St σαν. Τάξις γάρ τίς ἐστι κάν τῇ Τριάδι, καὶ ἐν ὁ μὲν Πατὴρ τοῦ Μονογενοῦς, οὗτος δὲ προθεωρείται τοῦ Πνεύματος, κἂν ἀναιρεῖν ἐπιχειρῶσι καὶ ταύτην οἱ ἀνθιστάμενοι. Φασὶ γὰρ μὴ δεῖν ἐπὶ Θεοῦ τάξιν δέχεσθαι, καὶ τὸν χρυσοῦν τὴν γλώτταν προβά λονται τοῦ λόγου τούτων ἐπίκουρον, ὅς ἐν μιᾷ τῶν ὁμιλιῶν αὐτοῦ, τῇ εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ ᾽Αβραὰμ τὸ λέ γον, «Θὲς τὴν χεῖρά σου ἐπὶ τὸν μηρόν μου, ῥητῶς οὕτω διέξεισιν· Λέγεται γὰρ ἔχειν τάξιν ἡ Τριάς, οὐχ ὡς ἄτακτος, ἀλλ' ὡς τάξιν ὑπερβαί νουσα. Τοῦτο τοίνυν οὗτοι προτείνοντες τὴν οἰκείαν δόξαν συστῆσαι σπουδάζουσιν, ἅτε τὸν τοῦ θείου Πατρός καθάπαξ σκοπὸν ἀγνοήσαντες, μηδὲ προσ σχόντες τοῖς τούτῳ ἐηθεῖσι μετ' οὐ πολλά. Προϊὼν καὶ γὰρ οὗτος αὐτὸς, Οὐκοῦν ἡ μὲν τῶν θείων ὑποστάσεων, λέγει, διακριτικὴ τάξις τοῖς ἀξίοις και θέστηκε γνώριμος· ἡ δὲ τῶν φύσεων διακριτική ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ἀπόβλητος. Την τοίνυν τῶν φύσεων διακριτικὴν τάξιν ἐπὶ τῆς Τριάδος τοῖς ἁγίοις εἶναι διατρανώσας ἀπόβλητον, τὴν τῶν θείων ὑποστάσεων διακριτικήν καθεστηκέναι τούτοις αύτ τοῖς ἀποφαίνεται γνώριμον. Οἷς πάντως ἅτε κεκλο θαρμένοις τὰ περὶ ταύτης ἡ Τριὰς ἀπεκάλυψε κατά τὸν πολὺν ἐν θεολογία Γρηγόριον, ὃς ἐν τῷ δευτέρα τῶν εἰρηνικῶν, Οὕτω φρονοῦμεν. φησὶ, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε όπως μὲν ἔχει πρὸς ἄλληλα ταῦτα σχέσεώς τε καὶ τάξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκα Et hoc uti orde divina natura congruentissimus τοῦτο κατὰ τάξιν τῇ θείᾳ φύσει πάντως προτιμ postnłat. Ordo etenim aliquis est etiam in Trinitate, quo Pater ante Unigenitum, Unigenitus ante Spiritum intelligitur, licet hunc quoque adversarii conantur evertere. Dicunt enim non esse admittendumin Deo ordinem, et lingua aurea praditum sermonis sui adjutoremn assumunt, qui in sua homilia, quam ille habuit in dictum Abraami: ● Pone manum tuam in femur meum › hisce verbis utitur: Dicitur enim habere Trini:as ordi nem, non quod inordinata sil, sed quod supra ordinem sit. Hoc itaque proponentes propriam opinionem corroborare contendunt, uti qui divini Patris semel propositum ignorarunt, neque illis quæ non post multa verba edisserit, animum adverterunt. Hic enim procedente oratione dicit: Itaque divinas hypostases ordo discernens dignis innotescit: qui vero naturas discernit in sancta Trinitate prorsus rejicitur. Naturas itaque discernentem ordinem in Trinitate a sauctis rejici declarans, divinus hypostases discernentem illis ipsis innotuisse decernit. Quibus omnino uti expurgatis sua Trinitas reveJavit, ut magni theologi Gregorii verbis utar, qui in secunda oratione de Pace scribit: Ita tenemus, ita sentimus, ut quomodo se habeant inter se hæc relatione el ordine ipsi soli Trinitati concedamus cognitionem, et quibus ipsa Trinitas expurgatis revelabit aut nunc, aul postmodum. Quinam vero hi sunt, et quid, et quo in loco de hoc unusquisque pertractavit, ego pro viribus eloquar nulla interpoλύψῃ κεκαθαρμένοις ἢ νῦν ἡ ὕστερον. Ποῖσι δὲ sila mora. Primus magnus Basilius primo adversus Eunomium antirrhetico longo sermone de · ordine usus, bæc ipsissimis verbis exponit: · Sed ordo alter naturalis est, alter artificiosus. Na- ·turalis qui creuturarum juxta creandi rationes dis· positus est, et positio numeri et causarum ad effeclus relatio, ante omnia cum illud in confessis sıl, ipsius naturæ Deum el creatorem et opificem esse. Artificiosus vero, et industria hominum excogitatus, qui in structuris et disciplinis, et dignitatibus, el numero, et similibus. Horum primum occultans Eunomius, secunda speciei ordinis mentionem fecit, aiique non esse opus asserere ordinem in Deo, cum ordo ordinante posterior sit. Illud autem vil non animadvertit, vel volens prudensque occultavit, Ο τοιούτοις. Τούτων τοίνυν τὸ πρότερον ἀποκρυ esse genus aliquod ordinis, non nostra industria constitutum, sed secundum natura seriem contingens veluti ignis ad lumen, quod ex eo est. In his etenim prius causam dicimus, posterius quod ab eo est, non intervallo ea ab invicem dirimentes, sed ante effectum causam intelligentes. Quomodo itaque rationi consentaneum fuerit, ordinem denegare, in quibus est prius et posterius, non nostra indusĭria, sed ex naturali in ipsis exsistente consecutione? Qua argo de causa ordinem assumere in Deo respuit? Opinutur si ostenderit, nequaquam aliter prius in Deo intelligi, reliquu'n se habiturum, in ipsa scilicet • Gen. XXIV, τινες οὗτοι, τί τε καὶ τοῦ περὶ ταύτης διέλαβον ἕκαστος, ἐγὼ κατὰ σθένος ἐρῶ, μηδὲν ὑπερθέμενος. Εν πρώτοι; καὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν μὲν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ἀντιῤῥητικῶν πολὺν 16γον περὶ τῆς τάξεως ποιησάμενος, τάδε πρὸς ἔπος φησίν· Ἀλλὰ καὶ τάξις ἡ μὲν φυσική τίς ἐστιν, ἡ δὲ κατ' ἐπιτήδευσιν· φυσικὴ μὲν, ὡς ἡ τῶν κτισμάτων κατὰ τοὺς δημιουργικούς λόγους ταχθεῖσα, καὶ ὡς ἡ τοῦ ἀριθμοῦ θέσις, καὶ ἡ τῶν αἰτίων πρὸς τὰ αἰτιατὰ σχέσις, ἐκείνου προδίω· μολογημένου τοῦ καὶ τῆς φύσεως αὐτῆς ποιητὴν εἶναι καὶ δημιουργὸν τὸν Θεόν· ἐπιτετηδευμένη δὲ καὶ τεχνικὴ, ὡς ἡ ἐν τοῖς κατασκευάσματι, καὶ μαθήμασι, καὶ ἀξιώμασι, καὶ ἀριθμῷ καὶ τοῖς γάμενος ὁ Εὐν όμιος, τοῦ δευτέρου είδους τῆς τάξεως ἐπεμνήσθη, και φησι μὴ χρῆναι λέγειν ἐπὶ Θεοῦ τάξιν, ἐπείπερ ἡ τάξις δευτέρα του τάττοντος. Ἐκεῖνο δὲ ἢ οὐ σύνοιδεν, ἢ ἐπὼν ἀπεκρύψατο, ὅτι ἔστι τι τάξεως εἶδος οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θέσεως συνιστάμενον, ἀλλ' αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἀκολουθία συμβαῖνον, ὡς τῷ περί πρὸς τὸ φῶς ἐστι τὸ ἐξ αὐτοῦ. Ἐν τούτοις γὰρ πρότερον τὸ αἴτιον λέγομεν, δεύτερον δὲ τὸ ἀπ᾿ αὐτοῦ, οὐ διαστήματι χωρίζοντες ἀπ' ἀλλήλων ταῦτα, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ τοῦ αἰτιστοῦ προεπι νοῦντες τὸ αἴτιον. Πῶς οὖν εύλογον ἀρνεῖται

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. 1. την τάξιν, ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρότερον καὶ δεύτερον οὐ substantia eminentiam demonstrari: Nos vero se κατὰ τὴν ἡμετέραν θέσιν, ἀλλ' ἐκ τῆς κατὰ φύσιν αὐτοῖς ἐνυπαρχούσης ἀκολουθίας; Τίνος οὖν ἔνεκεν ἀθετεῖ τὴν τάξιν ἐπὶ Θεοῦ λαμβάνεσθαι; Ἡγεῖται, εἰ ἐπιδείξεις μηδαμῶς ἄλλως τὸ πρότερον ἐπὶ Θεοῦ νοεῖσθαι, λειπόμενον ἕξειν κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὴν ὑπεροχὴν ἐπιδείκνυσθαι. Ἡμεῖς δὲ κατὰ μὲν τὴν τῶν αἰτίων πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν σχέσιν προτετάχθαι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα φαμέν· κατὰ δὲ τὴν τῆς φύσεως διαφορὰν οὐκέτι, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ χρόνου ὑπεροχήν. Η οὕτω γε καὶ αὐτὸ τὸ Πατέρα εἶναι τὸν Θεὸν ἀθετήσομεν τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀλ λοτριότητος τὴν φυσικὴν συνάφειαν αθετούσης. Καὶ ταῦτα μὲν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον - ἀντιῤῥητικῶν. Ἐν γὰρ τῷ τρίτῳ τῶν αὐτῶν ἀντιῥητικῶν, Τίς γὰρ ἀνάγκη, φησίν, δὲ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον υπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; Ἀξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσε δε ας λόγος· φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρά τῶν ἁγίων δεδιδάγμεθα Γραφῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἀκόλουθον δυνατόν συλλο γίζεσθαι. Ὡς γὰρ ὁ Υἱὸς τῇ τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τὸ εἶναι Πατέρα αὐτοῦ, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἢ πρόσοδος καὶ προσαγωγὴ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι ή θεύτης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποδέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλ λετρίας ὑπάρχον φύσεως. ῾Ο αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀδελφὸν Γρηγόριον τὸν Νύσσης επιστολῇ τάδε φησίν· Ο τὸ Πνεῦμα νοήσας αυτό τε ἐφ' ἑαυτοῦ ἐνόησε, καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοίᾳ συμπαρεδέξατο· ὁ δὲ τοῦτο λαβὼν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πα τέρα οὐ κατεμέρισεν, ἀλλ' ἀκολούθως μὲν κατὰ τὴν τάξιν, συνημμένως δὲ κατὰ τὴν φύσιν των τριῶν κατὰ ταυτὸν συγκεκραμένην ἐν ἑαυτῷ τὴν πίστιν ἀνετυπώσατο. Καὶ ἐν τῷ δεκάτῳ ἑβδόμῳ τῶν πρὸς 'Αμφιλόχιον κεφαλαίων· Ὡς τοί νυν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν ἐν τῷ βαπτίσματι παραδεδομένην τοῦ λόγου σύνταξιν. Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συντέτακται, ὁ δὲ γιὸς τῷ Πατρί, καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ δηλονότι. Τούτων τὰ μὲν ἀντιλέγων, τὰ δὲ καὶ διδάσκων Βασίλειος ὁ μέγας, ἡ τῆς ἀληθείας εὔσημος σάλπιγξ ἐφθέγξατο. Διαλαμβάνων δὲ πάλιν περὶ τῆς τάξεως ἀλλαχοῦ, βαρέως τῶν ἀθετούντων αὐτὴν καταφέρεται. Καὶ γὰρ ἐν μὲν τῇ πρὸς τὰς κανονικὰς ἐπιστολή, Το Πνεῦμα τὸ ἅγιον, λέγει, Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ συναριθμεῖται, διότι καὶ ὑπὲρ τὴν κτίσιν ἐστί· τέτακται δὲ, ὡς ἐν Εὐαγγελίῳ δεδιδάγμεθα παρά τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ο Πορευθέντες βαπτίζετε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Ο δὲ προτιθεὶς τοῦ γιοῦ, ἢ ss Matth. xavill, 19. cundum causarum ad ea, quæ ex ipsis sunt, relatio. nem præponi Filio Patrem fatemur, naturæ vero diversitate nullo modo, neque secundum tempus exsuperantiam. Sic enim et Patrem esse Deum rejiceremus, cum essentialis diversitas naturalem conjunctionem respuat. Et hæc quidem in primo ad versus Eunomium antirrhetico, in tertio vero: Quæ enim necessitas est, vi dignitate et ordine tertiu: est Spiritus, tertium quoque esse eumdem natura: Dignitate enim secundum esse a Filio, tradit pietati ratio, sed natura tertia uti, neque a sanctis Litteris edocemur, neque ex his, quæ dicta sunt, recta duota sequela possumus demonstrare. Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus est a Patre, quoniam ex illo, et dignitate, quod principium et causa Pater illius est, et quod per ipsum accessus et adductio and Deum et Patrem, natura vero neutiquam secundus. quod Deilus in utroque una: ita videlicet et Spiritu sanctus elsi ordine Filio inferior est et dignitate, muaquam tamen rite dicemus, sequi eum alterius esse naturæ. Idem epistola ad proprium fratrem Gregorium Nyssenum hæc habet: Qui Spiritum intellexit, ipsum in seipso intellexit, et Filium simul ea intelligentia complexus est, qui vero hunc acceperit, Filium a Patre non divisit, sed juxta ordinem quidem personarum consequenter,juxta vero naturam conjunctim trium personarum fidem eadem ratione contemperatam in seipso expressit. Et in decime septimo capite ad Amphilochium: Quemadmodum ergo se habet Filius ad Patrem, ita se habet Spiritus ad Filium secundum sermonis constructionem in baplismo traditam. Quod si Spiritus eodem atque Filius ordine collocatur; Filius autem eodem atque Pater et Spiritus, et Pater duntaxat. Horum partim quidem contradicens, partim docens magnus Basilius veritatis sonora tuba fassus est. Alio quoque loco de ordine disputaus, illum non admittentes vehementissime accusat. Namque ad canonicas epistola scribit: Spiritus sanctus Patri et Filio connumeratur, quod supra omnem creaturam con-. sistit, locum vero occupat, quemadmodum nos docet in Evangelio Dominus, dicens: Euntes baptizate in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti”. Qui præposuerit illum Filio, vel Patre dixerit antiquiorem esse, resistit iste Dei ordinationi, et a sana fide alienus aberrat, dum non inviolatum conservat illum ordinem glorificationis, quem accepit traditum, sed ut placere possit hominibus, verborum sibi adinvenit novitates. Et paucis additis: Usque adeo hæc de ordine innovatio ipsius subsistentiæ annihilationem, et fidei totius abnegationem habet. Æque ergo impium est, et ad creaturas Spiritum deducere, ol superiorem Patre et Filio statuere, sive sit secundum tempus, sive ratione ordinis superioritas illa. Et epistola ad Eustathium hæc habet: Fugiendos esse, qui seriem nobis a Domino traditam invertontes, uti

manifesto pietatis oppugnatores, dum Filium Patri, πρεσβύτερον λέγων Πατρός, οὗτος ἀνθίσταται praponunt, et Spiritum sanctum Filio. Hæc de μὲν τῇ τοῦ Θεοῦ διαταγῇ, ἀλλότριος δὲ τῆς ordine in Trinitate magnus in rebus divinis Basi- υγιαινούσης πίστεως, μὴ ἐν παρέλαβε τρόπον lius, quorum potior pars horrorem ac terrorem δοξολογίας φυλάττων, ἀλλ᾽ ἑαυτῷ καινοφωνίας incusserit sibi bene consciis animis. εἰς ἀρέσκειαν ἀνθρώπων ἐπινοῶν. Καὶ μετὰ βρα χία· "Ωστε ἡ περὶ τάξιν καινοτομία αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως αθέτησιν ἔχει, καὶ ὅλης τῆς πίστεώς ἐστιν ἄρνησις. Ομοίως οὖν ἐστιν ἀσεβὲς καὶ ὑπὲρ τὴν κτίσιν καταγαγεῖν, καὶ ὑπερτιθέναι αὐτὸ ἢ Υἱοῦ ἡ Πατρὸς, ἢ κατὰ χρόνον, ἢ κατὰ τὴν τάξιν. Ἐν δὲ τῇ πρὸς Εὐστάθιον ἐπιστολῇ τάδε φησίν· "Οτι φεύγειν δεῖ καὶ τοὺς τὴν ἀκολουθίαν, ἣν παρέδωκεν ἡμῖν ὁ Κύριος, ἐναμεί Γοντας, ὡς φανερῶς μαχομένους τῇ εὐσεβείᾳ, καὶ Υἱὸν προτάσσοντας τοῦ Πατρὸς, Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προτιθέντας. Τοιαῦτα περὶ τῆς ἐν τῇ Τριάδι τάξεως ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος, καὶ οὕτω τὰ πλείω γέμοντα ταῖς εὐσυνειδήτοις ψυχαῖς φρίκης καὶ φοβερότητος. 34. Quod si ex adversariis non nemo dixerit, ob eos quí nominum positionem in suis sermonibus immutant, hæc omnia magnum illum virum enuntiasse, quod ex iis quæ ad aliud sunt Pater et Filius, proptereaque collocandum esse cum Patre Filium in enumeratione': cum alia ratione nibil impediat, statim post Patrem Spiritum sanctum colloeare, quod nonnulli, qui omnia audent, non veriti sunt elutire, secundum solam relationem ad Patrem, existimantes illico subinferri Filium; non vero secundum exsistentiam, namque secundumillam paria esse contendunt Verbum et Spiritum sanctum, quæ æqualiter eam habent a Paire. Et fortasse confirmant verbis Gregorii Theologi ex oratione in sacrum baptisma: Mihi in animo est Patrem majorem dicere, ex quo est et æquales esse, qui sunt aquales, et quod sint. Hoc enim ab omnibus concedetur, et metuo ne principium inferiorum princi- c pium faciam, et per prælationem injuriam afferam illis quæ propter æqualem honorem æqualiter a Patre progrediuntur. Si hæe dicunt, erga veritatem apertam temere insolescunt, et hisce inverecunde veluti robnstis vinculis orationis cursum impedire conantur, sed primum quidem eos conſundent magni Basilii verba, qui vocavit de ordine innovationem ipsius exsistentiæ annihilationem, et fidei totius abnegationem. Quomodo enim de ordine junovatio exsistentiæ annihilatio fuerit, si non secundum exsistentiam ordo est? Postmodum confundet, quod omnes sciunt Evangelii mystamı et mystagogum illa Christi retulisse: Ego et Pater unum sumus, › et iterum: ‹ Ego et Pater una venienus et mansionem apud eum faciemus ",» cujus ex Evangelio voces cum audisset præco Christi mei os, magnus Paulus apostolus, clamat et ipse sonora voce: «Gratia Donini nostri Jesu Christi, et charilas Dei et communicatio Spiritus sancti sit cum omnibus vobis "., Et alio loco: f. Divisiones gratiarum sunt, idem autem Spiritus; et divisiones ministeriorum sunt, idem autem Dominus; et divi. siones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus: › ibi quideın, anta Patrem collocaus Filium, hic ante Patrem et Filium, Spiritum sanctum, et rursus ante Patrem Filium. Et Dei parens David et rex: ‹ Quo vadam 23 Joan. xiv, 23. "1 Cor. xv, 23. λδ'. Εἰ δὲ λέγουσι τῶν ἀνθεστηκότων τινὲς διὰ τοὺς τὴν θέσιν τῶν ὀνομάτων ἐν τοῖς αὐτῶν λόγοις ἀδεῶς μεταλλάττοντας ταῦτα πάντα τὸν μέγαν εἰπεῖν, ὅτι τῶν πρός τι Πατήρ καὶ Υἱὸς, καὶ χρὴ διὰ τοῦτο συντάττεσθαι τῷ Πατρὶ κατὰ τὴν ἀπαρίθμησιν τὸν Υἱόν· ἐπεὶ καθ᾽ ἕτερον λόγον οὐδὲν τὸ κωλύον συγ καταλέγειν εὐθὺς τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τοῦτο γὰρ ἔνιοι τῶν τὰ πάντα θρασέων οὐκ ώκνησαν ἀπερεύξασθαι κατὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα καὶ μόνον σχέσιν οιόμενοι συνεισάγεσθαι παραυτὰ τὸν Υἱόν, οὐ μὴν δὲ κατὰ τὴν ὕπαρξιν· κατ᾿ αὐτὴν γὰρ ὡσαύτως εἶναι βούλονται τόν τε Λόγον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἴσην ταύτην ἔχοντα παρὰ τοῦ Πατρός· καὶ τοῦτο παριστῶσι τυχὸν ἐκ τοῦ τὸν Θεολόγον εἰρηχέναι Γρηγόριον εἰς τὸν περὶ τοῦ Βαπτίσματος λόγον Θέλω τὸν Πατέρα μείζω εἰπεῖν, ἐξ οὗ καὶ τὸ ἴσοις εἶναι τοῖς ἴσοις ἐστὶ καὶ τὸ εἶναι. Τοῦτο γὰρ παρά πάντων δυθήσεται· καὶ δέδοικα τὴν άρο χὴν μὴ ἐλαττόνων ἀρχὴν ποιήσω, καὶ καθυ βρίσω διὰ τῆς προτιμήσεως, ἐξ ὧν διὰ τὴν ὁμου τιμίαν ἐπίσης προϊέναι καὶ ἄμφω φρονοῦσιν ἐκ τοῦ Πατρός. Εἰ ταῦτα λέγουσι πρὸς φανερὸν ἀλή θειαν ἀνέδην ἀπαυθαδιαζόμενοι, καὶ τούτοις ἀνεγν θριάστως ὡς ἰσχυροῖς ἄμμασι τὸν λόγον τοῦ πρόσω κατέχουσιν, ἐντρέψει μὲν αὐτοὺς καταρχὰς τὸ τὸν μέγαν λέγειν Βασίλειον, ὡς ἡ περὶ τὴν τάξιν και νοτομία αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως αθέτησιν ἔχει, καὶ ὅλης τῆς πίστεώς ἐστιν ἄρνησις· πῶς γὰρ τῆς ὑπάρξεως ἀθέτησις τὸ τὴν τάξιν καινοτομεῖν, εἰ μὴ κατὰ τὴν ὕπαρξιν ἡ τάξις ἐστίν; ἐντρέψει δὲ μετά ταῦτα καὶ τὰ πάντας ἐπίστασθαι τοῦτον τοῦ Εὐαγ γελίου μύστην τε καὶ μυσταγωγόν, οὗ κῆρυξ τὴ τοῦ Χριστοῦ μου στόμα, Παῦλος ὁ μέγας ἀπόστολος, ὃς παρ' αὐτοῦ διὰ τῆς ἐν Εὐαγγελίοις τούτου φωνής, «Εγώ καὶ ὁ Πατήρ, ν ἀκροασάμενος, «ἔν ἐσμεν, καὶ πάλιν, ο Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, ο βοᾷ καὶ αὐτὸς διαπρύσιον· Η χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἴη μετὰ πάν των ἡμῶν.» Καὶ ἀλλαχοῦ·. Διαιρέσεις χαρισμάτ των εἰσὶ, τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα· καὶ διαιρέσεις διακονιῶν εἰσιν, καὶ ὁ αὐτὸς Κύριος· καὶ διαιρέσεις ἐνεργημάτων εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεὸς, ὁ ἐνερ γῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσιν· ν ἐκεῖ μὲν προτάττων s 1 Cor. Zit, 4 sqq.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. τοῦ Πατρὸς τὸν 1, ἐνταῦθα δὲ τὸ Πνεῦμα τοῦ & a Spiritu tuo, et a facie tua quo fujiam "?» F2Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ προτιθεὶς, καὶ τὸν Υἱὸν δὲ πάλιν αὐτὸν τοῦ Πατρός. Καὶ Δαυὶδ ὁ θεοπάτωρ καὶ βασιλεύς· «Ποῦ πορευθῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου, καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου που φύγω;» Πρόσωπον δὲ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός. • Ο εωρακώς γὰρ ἐμὲ,» φησίν, ο ἑώρακε τον Πατέρα μου.» Τὸ δὲ μικρὸν ὕστερον ὁ λόγος ἀποδείξει τρανότερον. Τούτων οὕτω τοῖς πᾶσι γινωσκομένων, πόθεν ἂν εἶχε τὴν κατὰ τὴν ἀπαρίθμησιν τάξιν ἐναλλαγὴν τῶν ὀνομάτων κακίζειν, ἀσέβειάν τε ταύτην αποκα λεῖν, καὶ τῆς ὑγιαινούσης πίστεως ἀλλοτρίωσιν ὁ τὴν κατὰ Χριστὸν παιδείαν ἐπέκεινα πάντων μαθης τευθείς, καὶ ταύτην ἀκριβῶς ἐξασκήσας, ὡς καὶ τοῖς ἄλλοις γενέσθαι διδάσκαλο;, ὁ μηδὲν τῆς εὐαγ γελικῆς πυκτίδος, καὶ τῶν σεπτῶν ἐπιστολῶν Παύ λου τοῦ θεοκήρυκος παρὰ πάντα τὸν βίον προτιμό τερον ἡγησάμενος; τῶν δὲ Δαυϊδικῶν Ψαλμῶν τὸ βάθος ἐξιχνιάσας οὐκ ἀπεικὸς ὡς ἄριστα διερμη νεῦσαι καὶ τὰ τέως τούτων δοκοῦντα δυσέφικτα τοῖς πολλοῖς. Ἐγὼ μὲν οὖν οὔτ᾽ ἂν φαίην ποτέ, καὶ τῶν λεγόντων οἵτινές εἰσι παραφροσύνην καταγινώσκω πολλήν· ἐπεὶ τῶν δύο τούτων ἔν γέ τι πάντως συνἄγουσιν, ἢ τὸ μὴ ταῖς θείαις ταύταις τὸν μέγαν ἐντετυχηκέναι φωναῖς, ὅπερ ἀδύνατον, οὐ γὰρ ἂν τὸν τοσοῦτον περὶ τὴν τῶν ἱερῶν λογίων ἐξέτασιν αἱ καθ᾽ ἑκάστην σχεδὸν ἐπ᾿ ἐκκλησίας εἰς κοινὴν ἀκρόασιν ἀναγινωσκόμεναι ρήσεις διέλαθον, ἢ τὸ κατὰ γνώσ μην τὴν ἐναντίαν τούτοις βαδίζειν αὐτόν. Καὶ ποῦ τοῦτο Χριστιανικῆς καταστάσεως; Τὰ γὰρ τῆς ὕδρεως οὕτως ἔνθα καὶ διαβαίνει, παρίημι τοὺς πάντας σκοπεῖν. Ἀλλ᾿ οὐδὲν τούτων οὐδὲ ἐννοῆσαι χρεών, μή τοί γε τῶν χειλέων προενεγκεῖν· ὅτι τὸ μὲν ἀναισχυντίας γέμει συχνῆς, τὸ δὲ δυσφημίας πάσης ἀνάπλεων. Ὥστε καὶ τῶν τοιούτων θείων φωνῶν ἐν γνώσει τυγχάνων, ἄκρως τε τούτων ἐπειλημμένος ὁ μέγας Βασίλειος, καὶ ταύτας στέργων δεόντως, ἅτε καλῶς ἐχούσας, καὶ προσαποδεχόμενος, οὐ τὴν κατὰ τὴν ἀπαρίθμησιν τῶν ὀνομάτων ἐναλλαγὴν, τὴν δὲ καθ᾽ ὕπαρξιν αἰτιᾶται τούτων μετ τάθεσιν. Οτι δὲ καὶ τὸ κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον ἰσότιμον τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτι που τὴν ὕπαρξιν ὡσαύτως ἔχειν καταναγκάζει τούτων ἀμφοῖν, ὡς ἐντεῦθεν μηδὲ τάξιν κατ' αὐτὴν ἐν τού τοις ὅλως τελεῖν αὐτόθεν, ἐκ τῆς προεκτεθείσης, λέγω, πατρικῆς ταύτης χρήσεως, καταφανές τοῖς ὁπωσοῦν ἐφιστάνουσιν. Δέδοικα γάρ, φησὶν ὁ μέσ γας, τὴν ἀρχὴν μὴ ἐλαττόνων ἀρχὴν ποιήσω, δηλῶν ἐκ τούτου σαφῶς ὡς ἴση καὶ ἡ ἀρχὴ τοῖς ἐξ αὐτῆς πάντως ἐστὶ, καὶ τὸ ἀρχικὸν οὐκ ἀναιρεῖται πρὸς τῆς ἰσότητος, ἥτις, κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον εἰπεῖν, ὁμοτιμίαν φύσεως, καὶ γνώμης σύμπνοιαν, καὶ ταυ τότητα κινήσεως δείκνυσι. Περὶ τούτου πάλιν ἐν δευτέρῳ τῶν Εἰρηνικών τρανότερον ὁ θεηγόρος οὗτος διέξεισι, Τριάς, λέγων, ὡς ἀληθῶς ἡ Τριάς, ἀδελφοὶ, Τριὰς δὲ οὐ πραγμάτων ἀνίσων ἀπαρίθμησις, ἀλλ᾽ ἴσων καὶ ὁμοτίμων σύλληψις, ἐξ ὧν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα παρίστησιν ἰσότητα τοῦ » Psal. cxxxvını, 7. " Joan. xiv, 9. cies autem Patris Filius est: c Qui enim vidit me, s inquit, e vidit et Patrem meum 3. Quod paulo post oratio clarius demonstrabit. Haec cum ita decreta sint ab omnibus, undenam in ordine, qui est secundum enumerationem, nominum immutationem improbare potuit, impietatemque eam nuncupare, el sanæ fidei alienationem, qui secundum Christum doctrinam supra alios edoctus eam adeo exquisite exercuit, ut aliis etiam doctor evaserit, et qui libro Evangelico, et Pauli divini præconis sacris Epistolis cum viveret, nihil habuit pretiosius, Davidicorum vero Psalmorum profunda expiscatus, non abjecte, se omnium optime, quæ eatenus multis captu difficilia erant, interpretatus est. Ego itaque nunquam id asserentes ingentis dementiæ insimularem, cum ex duobus alterum omnino colligant; aut magnum hunc virum in bas voces non incidisse, quod fieri nequit, neque eniın hunc in sacris Eloquiis examinandis talem tantum que, quæ fere singulis diebus in ecclesia in communem omnium audientiam legebantur latuissent • aut contraria sentientem via atque illi alia inambulare. Et quomodo id fuerit Christianæ constitutionis? Nam injuria sic prolata quonam procedat, omnibus considerandum relinquo. Sed nec mente quidem concipere, tantum abest, ut labiis profteri fas sit, quod hoc quidem impudentiæ summæ est, illud convitii infamiæque plenum. Quare divinarum harum vocum probe gnarus, et earum senten - tiam pulchre callens magnus Basilius, easque, uti par est, tanquam bene dictatas amplectens excipiensque, non immutationem, quæ nominum enumeratione, sed secundum exsistentiam fit, transpo sitionem criminatur. Verumtamen secundum Gregorium Theologum honorem æqualem Filii et Spiritus utrorumque exsistentiam æque se habere, non cogere, ut inde neque ordo ratione illius in bis penitus nullus sit, ex prælaudata Patris auctoritate omnibus manifestum remanet: Metuo ne principium inferiorum principium faciam, his manifeste indicans æquale prorsus esse principium etiamillis, qui ex ipso sunt, et principale ab æqualitate non dirimi, quæ, ut cum eodem loquar, æqualem honorem naturæ, et sententia conspirationem, et motionis conformitatem commonstrat. De hoc eodem iterum in secunda oratione de pace diviniloquus iste clarius his verbis prosequitur Trinitas vers Trinitas, fratres, Trinitas non inæqualium rerum enumeratio, sed parium et ex quo honorem possi dentium comprehensio, quibus erga Patrem Filii et Spiritus paritatem confirmat: sed quemadmodum hisce paternus orda non læditur, cum hac etiam ratione Pater principium sit, sic et in Filio et Spiritu horum æqualitas ordinem, qui in illis est, minime dirimit. Hunc itaque ordinem in Triade conservare maxime necessarium est, quem et magnus Athanasius perbelie callens oratione tortia

contra Arianos scribit: Non Spiritus conjungit & Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐκ ταύτης Verbum Patri, sed potius id Spiritus a Verbo acci- ἡ πατρική τάξις οὐ παραβλάπτεται, τοῦ Πατρὸς pit. Et post pauca: Cum enim Verbum sit in καὶ οὕτως ὄντως ἀρχῆς, τὸν αὐτὸν τρόπον κἀπὶ τοῦ Patre, Spiritus vero a Verbo detur, vult accipere Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ἡ τούτων ἰσότης τὴν ἐν αὐ nos Spiritum, ut cum illum accepimus, tum ha- τοῖς οὐδόλως τάξιν λυμαίνεται. Ταύτην μὲν οὖν τὴν bentes Spiritum Verbi, quod in Paire est, videa- τάξιν ἐν τῇ Τριάδι τηρεῖν τῶν ἀναγκαιοτάτων ἐστὶν, mur et nos propter Spiritum unum feri in Verbo, ἣν καὶ ὁ μέγας εἰδὼς ᾿Αθανάσιος ἐν μὲν τῷ κατὰ et per illud in Patre. Et paulo post: Sic in Filio et 'Αρειανῶν τρίτῳ λόγῳ φησίν· Οὐ τὸ Πνεῦμα συν in Patre erimus, et reputabimur unum, propterea άπτει τὸν λόγον τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον τὰ quod in nobis Spiritus est, qui est in Verbo, quod est Πνεῦμα παρὰ τοῦ λόγου τοῦτο λαμβάνει. Καὶ in Patre. Et in una ex epistolis ad Serapionem de μετ' ὀλίγα· Ἐπειδὴ γὰρ ὁ Λόγος ἐστὶν ἐν τῷ Spiritu sancto: Etenim si, propter Verbi cum Patre Πατρὶ, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Λόγου δίδοται, θέλει unionem, nolunt esse ex rebus creatis ipsum Filium, λαβεῖν ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα, ἵν᾽ ὅταν ἐκεῖνο λάβω quapropter Spiritum sanctum eamdem cum Filio μεν, τότε ἔχοντες τὸ Πνεῦμα τοῦ Λόγου ὄντος unionem possidentem, quam ille habet cum Patre, ἐν τῷ Πατρὶ, δόξωμεν καὶ ἡμεῖς διὰ τὸ Πνεῦμα creaturam nuncupant? Et plane ignorant, quemad- ἐν γενέσθαι ἐν τῷ λόγῳ, καὶ δι' αὐτοῦ τῷ Πα modum cum non dividunt Filium a Patre conserτρί. Καὶ βραχὺ προϊών· Οὕτως ἐν τῷ Υἱῷ καὶ ἐν vant esse unum Deum, sic cum dividunt a Verbo τῷ Πατρὶ ἐσόμεθα, καὶ νομισθησόμεθα εν γεγεSpiritum, non amplius unam deitatem in Trinitate νῆσθαι, διὰ τὸ ἐν ἡμῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, όπερ conservare. Et multis annexis: In Chriato erat ἐστὶν ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ τῷ ὄντι ἐν τῷ Πατρί. Spiritus, uti Filius in Patre. Et iterum: Sanela et Ἐν δὲ μιὰ τῶν πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου beata Trinitas indivisa, et in seipsa unita est, et Πνεύματος ἐπιστολῶν· Καὶ γὰρ εἰ διὰ τὴν πρὸς pronuntiato Patre, adest etiam illius Verbum, et in τὸν Πατέρα τοῦ λόγου ἑνότητα οὐ θέλουσιν εἶFilio Spiritus. Si vero Filius appellatur, in Filio καὶ τῶν γενητῶν αὐτὸν τὸν Υἱόν, διατὶ τὸ Pater est, et Spiritus non est extra Verbum. Et Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ τὴν αὐτὴν ἔχον ενότητα rursus in alia ad hunc eumdem epistola: Cum πρὸς τὸν Υἱόν, ἦν αὐτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, Spiritus participes sumus, habemus etiam Verbi κτίσμα λέγουσιν; Καὶ ἡγνόησαν ὅτι, ὥσπερ μὴ gratiam, et in ipso Patris amorem. Concordant διαιροῦντες τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς σώζουσι cuin his divini Basilii verba. Namque in uno su τὸ ἕνα θεὸν εἶναι, οὕτω διαιρούντες τοῦ Λόγου rum capitam dicit: In iisdem divinis operibus Tri- τὸ Πνεῦμα, οὐκέτι μίαν τὴν ἐν Τριάδι θεότητα nitatem glorificari, unius Deítatis indicium est, cum σώκουσι. Καὶ μετὰ πολλά· Ἐν Χριστῷ ἦν τὸ non absque Filio Pater operatur, neque Filius Πνεῦμα, ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί. Καὶ πάλιν· absque Spiritu. Et in alio eorumdem capitum: Et Η μὲν ἁγία καὶ μακαρία Τριὰς ἀδιαίρετος καὶ non defuit unquam Filius Patri, neque Filio Spiri- ήνωμένη πρὸς ἑαυτήν ἐστι· καὶ λεγομένου τοῦ tus. Id idem tradit Gregorius Theologus oratione in Πατρὸς πρόσεστι καὶ ὁ τούτου λόγος, καὶ ἐν τῷ Pentescostem, et sapiens Joannes Damascenus hunc Υἱῷ τὸ Πνεῦμα. Ἐὰν δὲ καὶ ὁ Υἱὸς ὀνομάζηται, secutus postmodum, hic quidem capite de Spiritu: Et ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν ὁ Πατὴρ, καὶ τὸ Πνεῦμα οὓς non defuit unquam Patri Verbum, neque Verbo Spi. ἔστιν ἐκτὸς τοῦ Λόγου. Καὶ αὖθις ἐν ἑτέρᾳ τῶν ritus. Mens vero theologiæ absolutissima, unde et πρὸς αὐτὸν τοῦτον ἐπιστολῶν· Τοῦ γὰρ Πνεύματ sibi nomen vindicavit: Neque enim addecebat τος μετέχοντες, ἔχομεν τὴν τοῦ Λόγου χάριν, esse unquam aut filium Patri, aut Spiritum Filto. καὶ ἐν αὐτῷ τὴν τοῦ Πατρὸς ἀγάπην. Συκ δὲ Et paucis addius: Omnia qua habet Pater, Filii τούτοις καὶ ὁ θεῖος ὑφηγείται Βασίλειος. Ἐν ἐπὶ sunt, præterquam quod genitus non est; omnia quæ μὲν γὰρ τῶν αὐτοῦ κεφαλαίων, Τὸ δὲ ἐπὶ τῶν αὐ Filius, Spiritus sunt, præterquam quod genitus non τῶν θεϊκῶν ἔργων, φησί, τὴν Τριάδα δοξάζεσθαι est. Hic idem tam in oratione fuehri in magnum τῆς μιᾶς θεότητος μαρτύριον, ὅτε μήτε χωρίς Basilium: Unam quidem gloriam Putrie cognosci- Υἱοῦ ποιεῖ Πατὴρ μήτε Υιός χωρίς Πνεύματος mus, æqualem konorem Unigeniti, unam vero Filii, ἐν ἄλλῳ δὲ τῶν αὐτῶν κεφαλαίων· Καὶ οὐκ ἐνέquæ Spiritus est. Tum oratione ad Arianos et in se λιπέ ποτε Υιός Πατρὶ, οὐδὲ τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα. ipsum: Non sustinet Pater Filio spoliari, neque Fi- Τὸ δ' αὐτὸ καὶ Γρηγόριος εἴρηκεν ὁ Θεολόγος ἐν τῷ lius Spiritu sancto. His an aliud quisquiam ad λόγῳ τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστὴν, καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ propositi nostri declarationem, in Trimitate nempe σοφός Ιωάννης τούτοις ἀκολουθήσας μεθύστερον ἐν ordinem esse, conquisiverit manifestius? τῷ περὶ Πνεύματος· Οὗτος μὲν καὶ οὐκ ἐνέλιτέ ποτε τῷ Πατρὶ λόγος, οὐδὲ τῷ λόγῳ Πνεῦμα. Τῆς θεολογίας ὁ ἀκριβέστατος νοῦς, ὁ καὶ ταύτην Επωνυμίαν κτησάμενος· Οὐδὲ γὰρ ἔπρεπεν ἐλλείπειν ποτέ ἢ Υιόν Πατρί, ἢ Πνεῦμα γιῷ. Και μέτ' ὀλίγα· Πάντα όσα ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ πλὴν ἀγεννησίας πάντα ὅσα ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος πλην γεννήσεως. Ὁ αὐτὸς ἐν μὲν τῷ εἰς τὸν μέγαν Βασίλειον ἐπιταφίῳ· Μίαν μὲν δόξαν Πατρὶς γινώσκομεν τὴν ὁμοτιμίαν τοῦ Μονογενούς, μίαν δὲ Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος· ἐν δὲ τῷ πρὸς 'Αρειανοὺς καὶ εἰς ἑαυτόν· Οὐκ ἀνέχεται Πατήρ Υιόν ζημιούμενος, οὐδὲ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τούτων τί τις ἂν ἐπιζητοίη πρὸς τὴν τοῦ προκειμένου λόγου φανέρωσιν, ὅτι κάν τῇ Τριάδι τάξις ἐστὶν, ἐκδηλότερον;

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. λε'. 'Αλλ᾽ ἵνα τὸ ἀπὸ τοῦδε καὶ τὰς κλήσεις, ὧν ἀλλήλοις κοινωνοῦσιν ὅ τε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ μὲν ἀναφορικῶς πρὸς τὸν Πατέρα ταύτας ὀνομαζόμενος, τὸ δὲ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, πρὸς ταύταις καὶ τἆλλα πάντα δι' ὧν κηρύττεται, καὶ μᾶλλον ἢ ἐν Τριάδι τάξις λαμπρότερον ἐνθάδε προθήσομεν. Εἰκὼν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, εἰκὼν καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς ὁ Νύσσης Γρηγό ριος τὸν τοῦ θαυματουργοῦ Γρηγορίου βίον εἰς ζῆλον ἀρετῆς ἀφηγούμενος ἐν τῇ πρὸς τοῦτον ἀποκα λυφθείσῃ μυσταγωγίᾳ παρὰ τοῦ πρώτως ἐν τοῖς αὐτόπταις τοῦ Λόγου θεολογήσαντος, αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν Εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην παρίστησιν ἐκδιδάσκοντα. Λέγει γὰρ ἐκεῖσε πρὸς ἔπος οὕτω τρανότατα. Καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ διὰ Υἱοῦ πεφηνός δηλαδὴ τοῖς ἀνθρώποις, εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ, τελείου τελεία. Ναὶ μὴν καὶ ὁ θεῖος ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα τὸν ἐπίσκο τον ἐπιστολῇ βεβαιοί. Δίςξεισι γὰρ καὶ οὗτος ταῦτα ῥητῶς· Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ λέγεται καὶ ἔστι τὸ Πνεῦμα. Καὶ μαρτυρίαν επάγει παρευθύς αποστο λικήν. • Οὓς γάρ, ο φησί, ο προέγνω, τούτους καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκίνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. › Τί δέ ἐστιν εἰκὼν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος ἐν τῷ περὶ Υἱοῦ δευτέρῳ λόγῳ διερμηνεύει, σαφή νίζων οὕτω καὶ συντιθείς· Εἰκὼν δὲ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ὡς ὁμοούσιος, καὶ ὅτι τοῦτο ἐκεῖθεν, ἀλλ' οὐκ ἐκ τούτου Πατήρ. Αὕτη γὰρ εἰκόνος φύσις, μίμημα εἶναι τοῦ ἀρχετύπου Καὶ οὗ λέγεται, πάλιν μορφὴ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, μορφὴ καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Περὶ τούτου διαλαμβάνει κατά τὴν πρὸς Σεραπίωνα τὸν ἐπίσκοπον ἐπιστολὴν ὁ μέγας διδάσκαλος Αθανάσιος, Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα, λέγων, δύο ωδία καὶ μορφὴ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, εὔδηλον ὡς οὐκ ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα κτίσμα· ἐπειδὴ καὶ ὁ Υἱὸς, ἐν μορφῇ τοῦ Θεοῦ ὑπάρχων, οὐκ ἔστι κείσμα. Πρόστ απον αὖθις ἐτοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, πρόσωπον καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἀλλ' ὅτι μὲν πρόσωπον τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ὁ θεσπέσιος πολλαχοῦ διέξεισι Κύριλο λος. Εν μὲν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγω γελίου τῇ εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, «Εν τὸ φῶς τὸ ἀληθενόν· › Αμέλει τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, τουτέστιν ὁ Υἱὸς χορηγεῖ τῇ κτίσει τὸν φωτια σμόν· ὁμοίως καὶ εἰς τὸ, 4 Εργάζεσθε μὴ τὴν βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην.» Πρόσωπον γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι φασίν, ὅπερ ἐστὶ πάλιν ὁ χαρακτήρ· φῶς δὲ τὸ ἐξ αὐτοῦ τὴν διὰ τοῦ Πνεύματος ἐπὶ τὴν κτίσιν διήκουσαν χά ριν. Καὶ μετ' ὀλίγα· Ἐπειδὴ δὲ ὁμολογουμένως πρόσωπόν ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, εἴη δήπου πάντως αὐτὸς καὶ ὁ χαρακτήρ, ἐν ᾧ σφρα γίζει Θεός. Ἐν δὲ τῷ πέμπτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν· "Οτι γὰρ οἱονεὶ τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱός, ἐκπαιδεύσειεν ἂν εὐκόλως δ Ψαλμωδός, ποτὲ μὲν λέγων, «Ποῦ πορευθῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου; καὶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου ποῦ φύγω; ο ποτὲ δὲ ὡς ἐκ προσώπου τῶν εἰς ss Rom. viii, 29. » Joan. 1, 4. 30 Joan. VI, 35. Sed ut etiam appellationes, quibus inter sese mutuo communicant Filius et Spiritus sanctus, ille quidem, cum refertur ad Patrem, eas sibl vindicans, Spiritus vero cum refertur ad Filium, et præter has reliqua omnia, per quæ præcipue clariusque in Trinitate orolo praedicatur, hoc in loco apponemus. Imago Filius est Patris, imago etiam Filii Spiritus sanctus, ut Nyssenus Gregorius Gregorii Tlaumaturgi res gestas adl excitandum ad virtutes animum enarrans, in revelatione fidei ad hunc ipsum, primo inter eos qui Verbum viderant, dictante, illum ipsum evangelistam Joannem docentem introducit. Fatetur enim íbi hæc ad verbum apertissime: Et unas Spiritus sanctus ex Deo exsistentiam habens, et per Filium apparens, hominibus scilicet, imago Filii perfecti perfecta. Præterea divinus Athanasius ad Serapionem episcopum epistola id confirmat. Usurpat enim hæc ipsissima verba: Imago Filii dicitur et est Spiritus. Et testimonium statim ex Apostolo petitum adidit. c Quos enim, ait, præcognovit, hos et pradestinavil conformes imaginis Filii illius "., Sed quid imago sit Gregorius Theologus oratione secunda de Filio his verbis apertissime declarat compovitque: Imago vero Patris Filius, tanquam qui illi consubstantialis est, et quod hoc inde est, non ex eo Pater. Hæc enim imaginis natura est imitationem esse archetypi. Et ubi dicitur rursus forma Patris Filius, forma et Filii Spiritus sanctus asseritur. De boc etiam tractat magnus doctor Athanasius ad Serapionem episcopum epistola: Quod si Spiritus bonus odor el forma Filii est, plane manifestum remanet Spiritum creaturam non esse, cum et Filius in forma Dei exsistens creatura non est. Facies rursus Patris Filius, facies etiam, Filii Spiritus sanctus. Sed faciem esse sive vultum Patris Filium pluribus in locis inculcat Cyrillus. In expositione Evangelii secundum Joannem ad illa verba: Erat lux veru › Plane facies Dei et Patris, hoc est Filius, elargitur creature illuminationem. Et in illud: • Operamini non cibum qui perit 30, Faciem enim Dei et Patris Filium esse tradunt, qui est character. Lumen autem ex ipso, gratiam per Spiritum in creaturam pervenientem. Ει post pauca: Cum vero, nemine id improbante, facies est Dei et Patris Filius, erit omnino ipse et character, in quo Deus signal. Et libro quinto ad Hermiam Faciem porro Dei et Patris esse Filium facili negotio instruet Psalmnodus, nunc quidem dicens: • Quo vadam a Spiritu tuo, et a facie lua quo fugiam “? › nunc vero tanquam ex persona eorum qui in illum crediderunt: ‹ Signatum est super nos lumen vulius tui 3s; s signali siquidem sumus Spiritu sancto ad similitudinem et expressionem valias Patris, hoc est Filii. Et hæc insinuant faciem Patris Filium esse; et Filii faciem esse Spiritum, sanctus idem ipse abunde satis nobis denion- » Psal. 1V, • Psal, cxxxvΙ, 7.

strabit, expositione in Joannis Evangelium in di- αὐτὸν πεπιστευκότων, ο Εσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς ctum, ‹ Quod si propter opera hæc creditis :: Si τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, Κύριε"» κατεστρα enim adimplevit cœlos Deus, et extrema terræ, hoc γίσμεθα γὰρ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς ἐμφέρεια est, quæ apud inferos erant, quomodo non erit om» καὶ ὁμοίωσιν τοῦ Πατρὸς, τουτέστι τοῦ Υίου. nium absurdissimum ambitus nomen illi appingere, Ταῦτα μὲν ὅτι πρόσωπον τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός· ὅτι cum nec illud concipiunt, in faciem illius, hoc est δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ πρόσωπον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δ Spiritum, facies enim Filii Spiritus nuncupatur, αὐτὸς οὗτος ἀρκέσειεν εἰς διδασκαλίαν ἡμῖν· ἐν γὰρ o:nnia complere, quomodo ipse intra ambitum con- τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίου τῇ εἰς cluderetur? Similiter Patris actio Filius est, lu- τὸ ῥητὸν τὸ, ο Εἰ δὲ μὴ διὰ τὰ ἔργα αὐτὰ πι minum quæ nobis Ægyptus subministravit, in στεύετε, ο φησίν· Οὐ γὰρ πεπλήρωκε μὲν οὐρα rebus divinis præcellentissimi Athanasii, et Numine νοὺς ὁ Υἱὸς, καὶ τὰ ἔσχατα τῆς γῆς, τουτέστι quam maxime inflati Cyrilli sententia, quorum al- τὰ εἰς τὸν ᾅδην, πῶς οὐ σφόδρα παραλογώτατον ter adversus Arianos oratione secunda ait: Nec τὸ περιοχῆς ὄνομα προσάπτειν αὐτῷ, μηδὲ ἐκεῖνο λογισαμένους, ὅτι εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, τουςἐστι τὸ Πνεῦμα, πρόσωπον γὰρ τοῦ Υἱοῦ και λεῖται τὸ Πνεῦμα, τὰ πάντα πληροῦν, πῶς ἂν αὐτὸς εἴσω γένοιτο περιοχῆς; Ωσαύτως ἐνέργεια τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τοὺς ἀπὸ Αἰγύπτου φωστή ρας, τόν τε τὰ θεῖα πολὺν ᾿Αθανάσιον λέγω καὶ τὴν ἐνθεαστικώτατον Κύριλλον, ὧν ὁ μὲν ἐν τῷ κατά Αρειανῶν δευτέρῳ λόγῳ φησίν· Οὐκ ἀμφίβολον ὅτι αὐτός ἐστιν ἡ τοῦ Πατρὸς ζῶσα βουλή, καὶ ἐνούσιος ἐνέργεια καὶ Λόγος ἀληθινός· ὁ δὲ Κύριλλος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ πρώτου τῶν θησαυρῶν· Ο Υἱός ἐστιν ἡ ζῶσα καὶ ουσιώδης ἐνέργεια καὶ δύναμις καὶ σοφία τοῦ Πατρός. Ἐνέργεια καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ μή μοι παράγειν επιχειρείτω τις τὸν Θεολόγον Γρηγό ριον, ὅτι τοῦτο λέγειν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος ἐκεῖνος οὐ παραδέχεται. Καὶ γὰρ οὐδ᾽ ἐγὼ τοιαύτην ἐνέργειάν φημι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οἷαν ὁ μέγας Πατὴρ ὡς ἀναξίαν αὐτοῦ μηδόλως προσιέμενος ἀποπέμπεται, ζῶσαν δὲ καὶ ταύτην κατὰ τὸν Υἱὸν τὴν ἐνέργειαν τοῦ Πατρὸς, ὑφεστῶσάν τε καθ᾿ ἑαυτὴν καὶ ἐνού στον· καὶ μάρτυρες τοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι τοῦ Υἱοῦ καὶ λέγεσθαι τοιαύτην ἐνέργειαν οἱ αὐτοὶ καὶ πάλιν τὰ τῆς εὐσεβείας ἀπ᾿ Αἰγύπτου προπύργια. Καὶ γὰρ ὁ μὲν μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολῇ τάδε φησίν· Ενὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζωντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη την ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωήν, οὖσαν ἐνέρ γειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν· ὁ δὲ θεόπνευστος Κύ φιλλος ἐν μὲν τοῖς πρὸς Ἑρμείαν· Οὐκοῦν εἰ σημεῖα καὶ τέρατα διὰ Παύλου Χριστὸς ἐργάζεται ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου, ὡς ἐνέργειά τις φυσικὴ καὶ ζῶσι, καὶ ἵν' οὕτως είπωμεν, ποιότης τῆς θεότητος τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἁγιέν ἐστιν· ἐν ἑνὶ δὲ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέρου τῶν Θησαυρῶν Δείκνυται σαφῶς οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ὥσπερ ἐνέργειά τις φυσικὴ πάντα δυναμένη πληροῦν, ὅσα καὶ βούλεται. Λόγος ἑτέρωθεν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός, καὶ ῥῆμα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐνταῦθα διά φορος ή προσηγορία κατὰ τὴν προφοράν, ἡ αὐτὴ δὲ κατὰ τὴν ἔννοιαν. Ἵνα γὰρ μὴ δύο παραδεχθώσιν ἐπὶ τῆς Τριάδος Υἱοὶ, καὶ δύο γεννήσεις τισὶ διὰ τὸ in dubio vertitur, hunc esse Patris virens consilium, et essentiæ inhærentem actionem, et Verbum verum. Cyrillus vero in uno capite libri primi Thesaurorum: Filius est vivens et essentialis actio et virtus, et sapientia Patris. Actio et Fili est Spiritus sanctus. Et nullus mihi Theologum Gregorium producat, qui id de Spiritu dici non admittit. Cum nec ipse similem actionem Spiritui sancto dedam, qualem magnus hic Pater ut illo indignamı respuens rejicit, sed vivam illam, et uti est Filii, actionem Patris per se subsistentem, et in essentia, et Spiritum sanctum Filii esse dicique similem actionem, hi ipsi rursus, qui ex Ægypto pro pietate propugnant. Namque magnus Athanasius ad Serapionem de sancto Spiritu epistola hæc habet: Unus enim cum sit Filius, vivens Verbum, una quoque erit necessario perfecia et plena sanctificans et illuminans vila, qua erat ipsius actio et donum. Et divinus Cyrillus ad Hermiain: Itaque si signa et portenta per Paulum Christus operntur in virtute Spiritus sancti, cum actio quædam naturalis et vivens, et, ut ita dicamus, qualitas divinitatis Filii Spiritus sanctus est. In uno vero capite sedundi Thesaurorum: Plane ostenditur Spiritus sanctus non esse alienus a Filio, sed veluti actio quadam naturalis, omnia calens perficere, quacunque voluerit. Sermo locis in aliis Patris Filius est, et Verbum Filii Spiritus sanctus; hic pronuntiatione appellatio differt, sed sententia eadem est. Ne enim duo in Trinitate Filii, et duæ generationes a nonnullis acceptarentur: quod generatio ut plurimum et de sermone ad similitudinem Filii dicatur, Verbum Spiritum sanctum appellavit Scriptura, qui ut Dei parens et regius propheta David ait, procedens est et non genitus: «Quæ enim procedunt per labia mea non irrita faciam ", › inquit. Verbum vero Filii Spiritum sanctum esse magnus nobis Basilius confirmabit, qui uno ex suis capitibus hæc habet ad verbum: Proptereu et Dei quidem sermo Filius est; verbum vero Filii Spiritus. Porians enim, ail, omnia verbo tiriatis sua. Et cum filii Verbum sit per Deum, gladium ait Spiritus quod est verbum Dei. Sermo vero Dei et Verbum vivum et actuosum. Et præ his omnibus, proprius est Filius Patris, proprius item est Filii 12. ** Psal. Lxxxviii, 33. ss Joan. xi.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. γέννησιν ὡς τὰ πολλὰ κἀπὶ τοῦ λόγου καθ' ομοιότητα & Spiritus sanctus, et Filium esse proprium Patris τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι, ῥῆμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκά λεσεν ἡ Γραφή· τὸ δὲ κατὰ τὸν θεοπάτορα και προφήτην ἐν βασιλεῦσι Δαυΐδ ἐκπορευόμενον, οὐ γεννώμενον. ι Τὰ γὰρ ἐκπορευόμενα διὰ τῶν χειλέων μου οὐ μὴ ἀθετήσω,» φησίν. "Οτι δὲ ῥῆμα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ μέγας ἡμῖν παραστήσει Βασίλειος, ὃς ἔν τινι τῶν αὐτοῦ κεφαλαίων οὕτως ἐπὶ λέξεων εἴρηκε· Διὰ τοῦτο καὶ Θεοῦ μὲν λόγος ὁ Υἱός, ῥῆμα δὲ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα. Φέρων γάρ, φησὶ, τὰ πάντα τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ. Καὶ ἐπειδὴ ῥῆμα Υἱοῦ διὰ τοῦ Θεοῦ, τὴν μά χαιράν φησι τοῦ Πνεύματος, δ ἐστι ῥῆμα Θεού, λόγος δὲ Θεοῦ καὶ ῥῆμα ζῶν καὶ ἐνεργόν. Ἐπὶ πᾶσι τούτοις ἴδιος ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, ἴδιον και τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ ὅτι μὲν ἴδιος τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, τὸν θειότατον ᾿Αθανάσιον ἔχω διδάσκαλον. Ἐν γὰρ τῷ κατὰ Ἀρειανῶν πρώτῳ λόγῳ φησίν· ῾Ο Υἱὸς ἀληθινὸς φύσει γνησιός ἐστι τοῦ Πατρὸς, ἴδιος τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Οὗτες οὐκ ἔστι κτίσμα, οὔτε ποίημα, ἀλλ᾽ ἴδιον τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γέννημα, καὶ δύναμις, καὶ εἰκὼν ἀληθινή τῆς τοῦ Πατρὸς ουσίας. Καὶ πάλιν· Ἴδιος δὲ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, ἐν τοῖς κόλποις ὢν αὐτοῦ. Καὶ αὖθις· Δῆλον ἂν εἴη ὅτι ποιητὴς ὧν ὁ Θεὸς ἔχει τὸν δημιουργικὸν Λόγον οὐκ ἔξωθεν, ἀλλ' ἴδιον ἑαυτοῦ. Καὶ μετὰ πολλά· Οὐκ ἄρα κτίσμα ἐστὶν ὁ Λόγος, ἀλλὰ μόνος ἴδιος τοῦ Πατρός. Καὶ μετ' δείγα· Ἐπειδὴ οὐκ ἔστι κτίσμα, ἀλλ' ἴδιον τῆς οὐσίας τοῦ προσκυνουμένου Θεοῦ ( γέννημα καὶ φύσει Υιός ἐστι, διὰ τοῦτο προσκυ νεῖται καὶ Θεὸς πιστεύεται. Καὶ μετὰ πλεῖστα· Οὐ ξένος, ἀλλὰ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἐστὶν ἴδιος. Καὶ μετὰ βραχέα· Ο πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν εἰς τὸν Πατέρα πιστεύει. Εἰς γὰρ τὸν ἴδιον τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας πιστεύει. Καὶ μετ' οὐ πολλά· Εἰ γὰρ μὴ ἦν ἴδιον τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γέννημα ὁ Λόγος, ὡς τὸ ἀπαύγασμα τοῦ φωτές, ἀλλὰ διειστήκει τῇ φύσει ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὶς, ἤρχει τὸν Πατέρα δοῦναι μόνον. Καὶ ὁ θαυμάσιος Κύριλλος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ πρώ του τῶν Θησαυρῶν· Ἐπειδὴ δὲ φαίνεται πάντα λαβὼν φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς, δηλονότι δια τρεχούσης αὐτὸν τῆς τοῦ γεννήσαντος ἀρχῆς το καὶ κυριότητος, μόνος ἐστὶν ἴδιος τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός. Καὶ ταῦτα μὲν ὅτι τοῦ Πατρὸς ἴδιος ὁ Υἱός, ὧν καὶ πολλῷ πλείω παρῆκα διὰ τὸ προσκορές· πάντως δὲ κἀκεῖνα κατά καιρόν μοι παραληφθήσε ται. Τὸ δὲ τοῦ Μονογενοῦς ἴδιον εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, προηγουμένως ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς ἐν Νι καίς πρώτης συνόδου, καθ' 8 μέρος οἱ Πατέρες τὸν λόγον ἐποιήσαντο διὰ τοῦ ἐπισκόπου Λεοντίου πρὸς τὸν φιλόσοφον, ἴδοι τις ἂν οὕτω κείμενον ἐπὶ λέξεως· Εὕρηται τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον μὲν ἐκ Πα τρός, ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ. Μετὰ δὲ ταῦτα καὶ ὁ μέν γιστος ᾿Αθανάσιος ὁ τηνικαῦτα συνὼν αὐτοῖς, καὶ προστάτης τοῦ λόγου δεικνύμενος ἐν τῇ περὶ τοῦ Πνεύματος πρὸς Σεραπίωνα τὸν ἐπίσκοπον ἐπιστολῇ διαρρήδην δεδήλωκεν ὡσαύτως εἰπών· Ιδιον τὸ didici a divinissimo Athanasio: namque prima ad versus Arianos oratione scribit: Filius verus natura genuinus est Patris, proprius essentiæ illius. His non est neque factura, neque creatura, sed proprius paternæ essentiæ fetus et virtus, et imago vera paternæ essentiæ. Item: Proprius est Patris Filius in ulnis illius exsistens. Item: Manifestum est, cum Deus creator sit, habere Verbum efficiens et operans non deforis, sed sui ipsius proprium. Et post multa: Non igitur creatura est Verbum, sed solum proprium Patris. Et paucis additis: Cum non sit creatura, sed proprius divinæ quæ adoratur essentiæ, et natura Filius est, propterea adoratur, et Deus esse creditur. Et plurimis interjectis: Non externus, sed paternæ essentia est proprius. Et paulo post: Qui credit in Filium in Patrem credit: in proprium enim pilernæ essentiæ credit. Et non multo post: Etenim si non esset proprius paternæ essentiæ fetus Verbum, quemadmodum est luminis radiatio, sed natura dissepararetur Filius a Patre, satis esset Patrem solum donare. Et admirabilis Cyrillus in uno capite libri primi Thesaurorum: Quando vero apparet omnia accepisse naturaliter et essentialiter, percurrente scilicet in ipsum genitoris dominatu et principatu, solus est proprius Patris Filius. Et hæc quidem ad probandum proprium esse Patris Filium, quorum multo plura ob satietatem præterii, quæ tamen suo tempore omnino colligentur. At Unigeniti proprium esse Spiritum sanctum ante alia in actis Nicznæ prime synodi, ubi Patres per Leontium episcopum ad philosophum sermonem peregerunt, hæc ipsissima verla quilibet reperiet: Spiritus sanctus procedit quidem ex Patre, sed est proprius Filti. Adde his maximum Athanasium, cui eo tempore cum Nicæn.s Patribus magnus usus et communitas vitæ fuit; bir sermonis assertor, in epistola ad Serapionem episcopum de Spiritu sancto palam manifestavit, cum in hunc modum loquitur: Proprius est Spiritus essentiæ Verbi. Et divinus postmodum Cyrillus hoc idem sæpenumero in dogmaticis suis sermonibus disseminavit. Et nunc quidem in Ezechielis prophetæ expositione dicit: Qua enim est Deus ex Deo secundum naturam Filius, genitus enim vere est ex Deo Patre, proprius ejus et in eo, et ex eo Spiritus est, nunc oratione ad imperatorem Theodosium: Baptizantem Jesum, dixit, in igne, non alienum iis qui baptizantur, injicientem Spiritum, servi instar et administri, sed ut Deum cum suprema facultate, qui ex ipso est et suns proprius. Et non multo post subdit: Liberans enim a peccatis eum, qui ipsi ad hæret, proprio deinceps ungit Spiritu. Et præ aliis omnibus non solum confirmat, sed etiam persuadet in uno secundi Thesaurorum capite, quod supra digessimus: Proprius vero prorsus est essentia Filii Spiritus, nec extra eum subsistit. His paria sunt, nec aliud tinniunt, quæ a magno Patrenostro Athanasio in diversis suis orationibus inseruntur. Namque in prima adversus Arianos oratione hæc habet;

CONSTANTINI MELITENIOTA δὲ Κύριλλος ὕστερον πολλαχοῦ τῶν δογματικῶν αὐτ τοῦ λόγων ἐνέσπειρε, καὶ νῦν μὲν ἐν τῇ εἰς τὸν προφήτην Ἰεζεκιήλ ἑρμηνείᾳ τάδε φησίν· "Η μὲν γάρ ἐστι Θεὸς καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ό Υιός, γεγέννηται γὰρ ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἴδιον αὐτοῦ ι8 καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν: ἐν δὲ τῷ πρὸς τὸν βασιλέα Θεοδόσιον λόγῳ. Βαπτί ζοντα, πάλιν εἶπε, τὸν Ἰησοῦν ἐν πυρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, οὐ τὸ ἀλλότριον τοῖς βαπτιζομένοις ἐνιέντα Πνεῦμα δουλοπρεπῶς καὶ ὑπηρετικῶς, ἀλλ' ὡς Θεὸν κατὰ φύσιν μετ' ἐξουσίας τῆς ἀνωτάτω τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ. Καὶ βραχὺ προϊὼν οὕτως εἴρηκεν· Ἀπολύων γὰρ ἁμαρτίας τὸν αὐτῷ προσκείμενον τῷ ἰδίῳ λοιπόν κατα Non enim a seipso Spiritus loquitur, sed Verbum Πνεῦμα τῆς ουσίας τοῦ Λόγου. Καὶ ὁ θεσπέσιος est, quod illum dignis elargitur. Et rursus: Plane uti ante incarnationem Verbum cum esset, elargiebatur sanctis tanquam proprium Spiritum, sic el homo factus omnes sanctificat Spiritu. Et tertia adversus eosdem: Si Spiritus novit, multo magis Verbum; qua Verbum est novit, ex quo et Spiritus accipit. Item: Quacunque habet Spiritus, ea habet a Verbo. Et explanans illud: «Quicunque dixerit contra Filium hominis remittetur ei 3, de Christo asserit, Ipse cum Dei Verbum sit, ipse per Spiritum omnia operatur. Et ad Serapionem episcopum his ipsissimis verbis edisserit: Filius quidem a Patre mittitur, ipse vero Spiritum mittit. Et Filius Patrem glorifica!, dicens: Pater, ego te glorificavi", Spiritus vero glorificat Filium: ille enim, ait, me χρίει Πνεύματι. Πλέον δὲ πάντων καὶ πρὸς πειθὼ glorificabit. Et Filius quidem dicit: ‹ Quæ audivi a Patre, hæc et loquor in mundum ": > Spiritus vero ex Filio accipit: «Ex meo enim, ait, accipiet, et annuntiabit vobis **.» Et Filius quidem in nomine Patris venit, «Spiritus vero sanctus, ail, quem millet Pater in nomine meo s.. Hunc vero ordinem et naturam possidente Spiritu erga Filium, quum Filius possidet erga Patrem, qua ratione qui Spiritum creaturam dicet, non id idem et de Filio sentiel? Et rebus speculandis eximius Basilius de Fide tractans in asceticis: Patre, ait, mittenie Filium, Filio vero mittenle Spiritum sanctum. Necnon: Spiritus sanctus, qui docet et instruit, quæcunque audit a Filio. δυσωπητικώτερον ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέ που λέγει τῶν Θησαυρῶν, ὅπερ καὶ φθάσαντες ἔφημεν ἄνωθεν. Ιδιον δὲ πάντως τὸ Πνεῦμα τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἔξωθεν υποστατόν τούτων ἀκόλουθα καὶ τῆς αὐτῆς ἐννοίας ἐχόμενα καὶ τὰ παρὰ τοῦ μεγάλου Πατρός Αθανασίου κατά διαφόρους λόγους αὐτοῦ διαλαμβανόμενα. Καὶ γὰρ ἐν μὲν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν πρώτῳ λόγῳ ταῦτά φησιν· Οὐ γὰρ ἀφ' ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα λαλεῖ, ἀλλ' ὁ Λόγος ἐστὶν, ὁ τοῦτο διδοὺς τοῖς ἀξίοις. Καὶ αὖθις· Ἀμέλει ὥσπερ πρὸ τῆς ἐνανθρωπήσεως Λόγος ὢν ἐχορήγει τοῖς ἁγίοις ὡς ἴδιον τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ ἄνθρωπος γενόμενος, ἁγιάζει τοὺς πάντας τῷ Πνεύματι. Ἐν τῷ τρίτῳ δὲ τῶν αὐτῶν· Εἰ τὸ Πνεῦμα οἶδε, πολλῷ μᾶλλον ὁ Λόγος, ᾗ Λόγος ἐστὶν οἶδε, παρ' οὗ καὶ τὸ Πνεῦμα λαμβάνει. Καὶ πάλιν· "Οσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, ταῦτα παρὰ τοῦ Λόγου ἔχει. Τό δ', ι "Ος ἂν εἴπῃ κατά τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου ἀφεθήσεται αὐτῷ, ο διερμηνεύων λέγει περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι αὐτὸς Λόγος ὢν τοῦ Θεοῦ, αὐτὸς διὰ τοῦ Πνεύματος ἐνεργεῖ τὰ πάντα. Πρὸς Σεραπίωνα δὲ τὸν ἐπίσκοπου τάδε κατὰ ῥῆμα διέξεισιν· Ὁ μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται, αὐτὸς δὲ τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει, καὶ ὁ μὲν Υἱὸς τὸν Πατέρα δοξάζει λέγων, ο Πάτερ, ἐγώ σε ἐδόξασα· › τὸ δὲ Πνεῦμα δοξάζει τὸν Υἱόν· «Ἐκεῖνος γὰρ, φησὶν, ἐμὲ δοξάσει. Καὶν ὁ μὲν Υιός φησιν, «Α ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον,» τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει. «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ αρ, φησί, λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν.» Καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἦλθε, «Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φησὶν, ὁ πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου.» Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσ σιν ἔχοντος τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν, οἵαν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κείσμα λέγων οὐ τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει; Ο πολὺς ἐν θεωρία Βασίλειος περὶ Πίστεως διαλαμβάνων ἐν τοῖς Ἀσκητικοῖς, Τοῦ μὲν Πατρὸς, φησί, πέμποντος τὸν Υἱόν, τοῦ δὲ Γιοῦ πέμποντος τὸ ἅγιον Πνεῦμα. Καὶ πάλιν· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ διδάσκον καὶ ὑπομιμνή σκον πάντα ὅσα ἂν ἀκούοι παρὰ τοῦ Υἱοῦ. 36. Τut et adeo valide a Deo instructis Patribus λς'. Τοσαῦτα καὶ οὕτως ἰσχυρὰ τοῖς θεοσόφοι de ordine in Trinitate dictata sunt. Nihilominus licet hæc ita se habeant, qui turbas paci temere atque inconsiderate præponunt propter eamdem essentiam illa pronuntiata esse asserunt, nec intel… ligunt, si id concedatur, principium tantumdem de Patre deprædicatum, in Patre ipso in discrimen adduci. Etenim si quæcunque Spiritus respectu Filii habet, et a Filio ea ob eandem essentiam possidet, ergo ob hanc eamdem causam quæcunque F¡- lius respectu Patris et a Patre possidet habebit, cum de utroque easdem formulas Patres usurpaΠατράσι περὶ τῆς ἐν τῇ Τριάδι λέλεκται τάξεως. Όμως δ' οὖν καὶ τούτων οὕτως ἐχόντων οἱ τῆς εἰς ρήνης εἰκῆ καὶ μάτην τὴν ταραχὴν ἀνθαιρούμενοι διὰ τὸ ὁμοούσιον ταῦτα πάντα φασὶ λέγεσθαι, καὶ οὐκ ἴσασιν ὅτι ταύτῃ καὶ ὁ Πατήρ αὐτοῖς ἀπολέσει τὴν περιλαλουμένην ἀρχὴν κινδυνεύσειεν ἄν. Εἰ γὰρ πάντα ὅσα τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ταῦτα διὰ τὸ ὁμοούσιον, ἄρα δι' αὐτὸ τοῦτο καὶ πάντα ὅσα ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐπειδὴ καὶ κατ' ἄμφω τοῖς αὐτοῖς λόγοις οἱ Πατέρες ἐχρήσαντο. Καὶ ποῦ τὸ πατρικὸν ἀξίωμα se Joan. XIV, ** Matth. xn, 32. 36 Joan. xvit, 4. 3 Joan. xv, 15. 38 Joan. xvi, 15.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. καὶ ἡ τάξις ἡ πολυύμνητος, καθ᾿ ἣν ἀπὸ τοῦ Πα- runt. Εt ubinam paterna dignitas, et ordo tot preτρὸς ἀρχόμενοι κατὰ τὸ εἰκὸς ἐπὶ τὸν Υἱὸν χωροῦ μεν, καὶ οὕτως ἐπὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διαβαίνομεν; καθὼς ὁ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Ευνόμιον 'Αντιῤῥητικῶν, Ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υιοῦ ἐπὶ τὸ Πνεῦμα χωροῦμεν, φησίν. ᾿Αλλὰ τὴν μὲν πρὸς τοῦτο τελεωτέραν, καὶ κρείττονα λύσιν ἐν τῷ δευτέρῳ λόγῳ ταμιευσόμεθα διὰ τὸ μᾶλλον χρησ σιμεύειν ἐκεῖσε ταύτην ἡμῖν· νῦν δὲ τοσοῦτον μόνον αὐτοὺς ἐρωτήσομεν· Πῶς καὶ τίνα τρόπον τὸ ὁμοούσ στον εἰς ἀπολογίαν τούτων πάντων προβάλλεσθε; Διότιπερ ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ τοῦτο τὰ ἀπηριθμημένα πάντα, καὶ τὰς ἀνωτέρω τούτων διαληφθείσας κλήσεις ἔχειν λέγετε παρὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ πρὸς τὸν Υἱόν; Καὶ εἰ τὸ ὁμοούστον αἴτιον τῷ Πνεύματι τούτων ἁπάντων ἐστὶ, καὶ β οὐκ ἄλλη τις σχέσις παρὰ τὴν ὁμοουσιότητα, καθ' ἦν ᾠχειωμένον πέφυκε τῷ Υἱῷ, καὶ ἑξῆς μάλιστα τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ τὸ ὁμοούσιον· ἐπειδή περ ἀντιστρέφει τὸ ὁμοούσιον, καὶ ὥσπερ ὁμοούσιον τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ, καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιός ἐστι τῷ Πνεύματι, τὰ ἀναγεγραμμένα πάντα ῥηθήσεται, καὶ ἀνάπαλιν. Καὶ ἵνα ταῦτα καθ' ἓν ἐπαναλαβὼν πρὸς σαφεστέραν κανταῦθα παραθήσομαι δήλωσιν. Εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς εἰκὼν ἂν εἴη τοῦ Πνεύματος. Μορφὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, μορφὴ καὶ ὁ Υἱός τοῦ Πνεύματος ἂν λέγοιτο. Πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς πρόσωπον ἂν καλοῖτο τοῦ Πνεύ ματος. Ενέργεια τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ καὶ δέδεικται, κατ' αὐτὸ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς ἐνέργεια πάντ τως ὀνομασθείη τοῦ Πνεύματος. Ρῆμα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ῥῆμα τοῦ Πνεύματος ἂν προσαγορευθείη καὶ ὁ Υἱός. Καὶ μὴν ἴδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς ἴδιος ἂν ὑπάρχοι τοῦ Πνεύματος. Πρὸς τούτοις δίδωσιν ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, διδοίη ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν. Χορηγεῖ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱὸν χορηγήσειεν ἄν. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, λήψαιτο ἂν καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος. Οσα ἔχει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου ἔχει, καὶ ὁ Υἱὸς ὅσα ἔχει, ταῦτ᾽ ἂν ἔχοι παρὰ τοῦ Πνεύματος. Διὰ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς ἐνεργεῖ, ἐνεργοίη ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ. ᾿Αποστέλλει ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ αὐτὸς ἂν ἀποσταλείη παρὰ τοῦ Πνεύματος. Δοξάζει τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν, δοξάσοι ἂν καὶ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα. Ἐκεῖνα λαλεῖ τὸ Πνεῦμα, ὅσα ἀκούει παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐκεῖνα λαλή - σει, ὅσα ἂν ἀκούσοι παρὰ τοῦ Πνεύματος. Ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Υἱοῦ πέμπεται τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός, πεμφθείη ἂν καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ τοῦ Πνεύματος ὀνόματι. Τοιαύτην τάξιν καὶ φύσιν ἔχει τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱὸν, οἶαν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, τοιαύ την ἂν καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸ Πνεῦμα καὶ τάξιν καὶ φύσ σιν, οἵαν αὐτὸ πρὸς τὸν Πατέρα. Κάντεῦθεν σύγχυconiis decantatus, quem sequentes a Patre initio ducto, uti par est, ad Filium gradum facimus, et sic plane ad Spiritum sanctum procedimus, uti Nyssenus Gregorius primo adversus Eunomium antirrhetico: Ex Patre per Filium ad Spiritum pervenimus, ait. Sed absolutiorem potioremque hujusce solutionem secunda oratione reservabimus, quod ibi nobis magis prodesse speramus. Nunc vero tantillum ab ipsis perquiram: Quomodo, et qua ratione eamdem naturam, cum de his omnibus respondetis, proponitis? Quia est ejusdem nature cum Filio Spiritus sanctus, propterea annumerata omnia, et supra jam digestas appellationes habere dicitis a Filio et respectu Filii? Et si quia ejusdem natura est, causa est, quod Spiritus dicta omnia pussileat, nec alia ulla relatio, præter hanc eamdem naturam, qua appropriatur Filio, et qua potissimum Spiritui sancto hæc eadem natura convenit, quandoquidem hæc eadem natura contra vertitur, et uti ejusdem naturæ est Spiritus cum Filio, ita et Filius est ejusdem naturæ cum Spiritu, omnia supra descripta vice versa pronuntiabuntur. Quæ ad unum recolligens ad magis patentem intellectum hic apponam. Imago Filii Spiritus est, et Filius imago Spiritus fuerit. Forma est Filii Spiritus, forma quoque Spiritus Filius diceretur. Facies Filii Spiritus, et Filius facies Spiritus vocaretur. Actio Filii Spiritus, ut ostensum est, ob hanc eamdem rationem et Filius modis omnibus actio Spirilus nuncuparetur. Verbum Filii Spiritus est, et verbum Spiritus appellaretur et Filius. Praeterea proprius est Filii Spiritus, et Filius proprius esset Spiritus. Ad liæc, exhibet Filius Spiritum, exhiberet et Filium Spiritus, suppeditat Filius Spiritum, suppeditaret et Filium Spiritus. Ex Filio accipit Spiritus, acciperet et Filius a Spiritu. Quæcunque habet Spiritus a Verbo habet, et Verbum quæcunque habet, haberet a Spiritu. Per Spiritum Filius operatur, et Spiritus per Filium operaretur. Mittit Filius Spiritum, et ipse quoque a Spiritu mitteretur. Glorificat Filium Spiritus, glorificaret etiam Spiritum Filius. Quæ audit a Filio loquitur Spiritus, et Filius item loquetur quæcunque audiverit a Spiritu. in nomine Filii mittitur a Patre Spiritus, et Filius in nomine Spiritus mitteretur. lllum or dinem et naturam habet Spiritus erga Filium, quam Filius habet erga Patrem, illam ipsam et Filius babebit naturam et ordinem erga Spiritum, quam ille habet erga Patreın. Hinc confusio subsequetur in Triade, quæ Spiritum in ordinem cogit, et in officio et ratione retinet. Quod quis æquo animo ferret, dummodo rectæ fidei addicatur 2 σις ἀκολουθήσει τῇ τὸ Πνεῦμα εἰς εὐταξίαν ἀγούσῃ Τριάδι και συντηρούσῃ πρὸς εὐκοσμίαν τε καὶ κα τάστασιν. Ο τίς ποτ' ἂν ἀνάσχοιτο τῶν αἱρουμένων ὀρθοδοξεῖν; 25'. Ἐγὼ δ' ἀκήκοα καί τινων, ὅ τι ἂν τύχοι φθεγ γομένων κομιδή προπετώς, ὡς οὐδὲν κωλύει καὶ τὸν Υἱὸν εἰπεῖν τοῦ Πνεύματος ἴδιον. Εφ᾽ οἷς ἔπεισί μοι θαυμάζειν, πῶς οὐ τρέμουσι λέγειν ἀφ' ἑαυτῶν, & 37. Ego porro a nonnullis audivi, qui quidquid in buccam venerit, temere obloquuntur, nihil obstare et Filium Spiritus proprium dicere: et subit me admiratio, quomodo non trepidant, ex seipsis

pronuntiare, de quibus pietatis magistri verbum τοῖς τῆς εὐσεβείας διδασκάλοις σεσίγηται. Ποῦ γὰρ nullum fecerunt. Quo enim in loco quispiam id ofenderit, aut a quo sancto prorsus simile quid pronuntiatum? Verumtamen hi, uti mihi videtur, facili negotio, et reliqua omnia, quæ supra singillatim commemoravi, invertent. Quid porro dicent, cum didicerint, Quemadmodum fous Filii Pater est, ita et Spiritus fous Filii dicitur: necnon protolypus bujus, uti Pater archetypus Filii? Item: Uti major Pater Filio, eodem modo et Filius major Spiritu? An hæc etiam immutare parum considerate presument? Verum si in tantum impudentia processerint, ut quæ plane immobilia sunt, dimo. vere lusorum more audeant, eorum improbitas statim deprehendetur, etiam ab iis, qui sensui inserviunt. Spiritus vero fontem esse Filium, sonora veritatis tuba divinus Athanasius, et lingua aurea Joannes solide demonstrabunt. Hic enim oratione de incarnata Dei apparitione, dicit: Propteren David Deo concinens ait: Apud te fons vitæ: in lumine tuo videbimus lumen 40., Novit enim apud Deum Patrem esse Filium fontem Spiritus sancli; et Joannes Chrysostomus oratione in mysterium baptismatis: Propterea Salvator ostendit semetipsum funtem vitæ, et aquam viventem Spiritum sancium. Hunc eundem etiam prototypum esse Spiritus suo testimonio Thaumaturgus, cui nemo comradicęt, confirmabit, qui oratione de fide secundum partes, cujus supra meminimus, haec habet: Do- mini Pater principium ab alerno ipsum generans, et prololypus Dominus Spiritus. Horum nibil fortasse adversarii immutare conabuntur, quod inde aperta eorum reprehensio deprehendatur. Neque enim etiam hæc contra verti asserere poterunt, quod illis ad respondendum evertendumque veri tatem in promptu est. ( εὑρήσει τις τοῦτο καὶ παρὰ τίνος τῶν ἁγίων ὅλως ῥηθέν; Πλὴν οἱ τοιοῦτοι δοκοῦσι μοι ῥᾳδίως ἀντιστρέψαι καὶ τἆλλα πάντα τὰ κατὰ μέρος ἄνωθεν προτεθέντα μοι. Τί δ᾽ ἂν φαίεν, ὅταν μάθωσιν ότι καθάπερ πηγὴ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ, οὕτω καὶ ὁ Νέος πηγή καλεῖται τοῦ Πνεύματος; οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρωτότυπος τούτου κατὰ τὸν Πατέρα τὸν ἀρχέτυπον τοῦ Υἱοῦ. Καὶ πάλιν ὥσπερ μείζων ὁ Πατήρ του Υἱοῦ, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ὁ Υἱὸς μείζων τοῦ Πνεύ ματος; Εἰ καὶ ταῦτα μεταβαλεῖν τολμήσουσιν ενα χερῶς; Πάντως εἰ τοσοῦτον ἀναισχυντήσουσιν, ὡς ἐπιχειρῆσαι καὶ τὰ προδήλως ἀκίνητα μεταπεττεύ σαι κατὰ τοὺς παίζοντας, ἡ κακουργία τούτων εὐθὺ; ἂν φωραθείη καὶ τοῖς ὁπωσοῦν αἰσθήσει δουλεύουσιν. Οτι μὲν οὖν πηγὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, ai μεγα λόφωνοι τῆς ἀληθείας σάλπιγγες ᾿Αθανάσιος ὁ θεῖος καὶ ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς Ἰωάννης τρανώς παρα στήσουσιν. Ο μὲν γὰρ ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκω ἐπιφανείας τοῦ Θεοῦ λόγῳ φησί· Διὰ τοῦτο Δαιτο ψάλλων τῷ θεῷ λέγει ότι ο Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωής, Ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φως.» Οίδε γάρ παρὰ Θεῷ Πατρὶ ὄντα τὸν Υἱὸν τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὁ δὲ Χρυσοῤῥήμων ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὸ μυστήριον τοῦ βαπτίσματος· Διὰ τοῦτο ὁ Συ τὴρ δείκνισιν ἑαυτὸν πηγὴν ζωῆς, καὶ ὕδωρ ζῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. "Οτι δὲ καὶ πρωτότυπος ὁ αὐτ τὸς οὗτος τοῦ Πνεύματος, μάρτυς ὁ Θαυματουργός ἐσεῖτα: Γρηγόριος εἰς ἀναντέρξη τον πίστωσιν, δς ἐν τῷ λόγῳ τῆς κατὰ μέρος πίστεως, οἵπερ ἄνωθεν ἐπεμνήσθημεν, οὕτω φησί· Τοῦ Κυρίου ὁ Πατήρ ἀρχὴ ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρωτότυπος τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος. Τούτων οὐδὲν ἴσως οἱ ἀνθιστάμενοι μεταθείναι πειράσονται, διὰ τὸ λαγο πρὸν αὐτόθεν εἶναι τὴν ἔλεγχον. Οὐδὲ γὰρ ἀντιστρέ φειν καὶ ταῦτα φάναι δυνήσονται τα πρόχειρον αυτ τοῖς εἰς ἀπολογίαν καὶ τῆς ἀληθείας ἀνατροπήν. λη'. Αἰτοῦσιν οἱ πλείους, οἶδα, γνῶναι σαφώς που ποτε καὶ μείζων ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος είρηται, Τοῦτο γὰρ παντὸς ἑτέρου προυργιαίτερον τίθενται, διὰ τὸ καὶ παρὰ μόνην ταύτην τὴν φωνὴν αὐτούς δυσανασχετεῖν. Ἐγὼ δ᾽ οὐκ ἀναβαλοῦμαι τὴν δεῖξιν οὐχ ἥκιστα· παύσω δὲ τούτους αὐτίκα τῆς τῶν λου γισμῶν ταραχής, οἰτινές εἰσι, τὴν ῥῆσιν ὡς ἔχει 58. Postulant plerique, nec fallor, plane cognoscere, quonam in loco Filius major Spiritu dictus est. Hoc enim rebus aliis præferunt, et uti oplatissimum expetunt, quod banc vel solain dictionem moleste ferant. Ego vero illam in medium afferre non diutius protraham: nibil minus, statimque eosdem a mentis turbis, utut eæ sint, exsolvam, dictionem, uti illa se habet, referens, et auctum f διαλαβών, καὶ τὸν εἰπόντα, μέγα; δὲ πάντως καὶ rem illius, qui plane magnus est, et dignus cui fides adhibeatur, in medium proferens. Ilic porro est in rebus divims eximius Athanasius, qui̟¸oratione prima adversus Arianos his ipsissimis verbis utitur: Spiritus dator in Spiritu nunc dicit se ejicere dæmonia. Hoc vero non est aliter dictum nisi propter carnem. Nam cum natura humana pulis non sit, ex se ejicere dæmones, nisi virtute Spiritus, propterea ul hono dicebat:. Si vero ego in Spiritu Dei ejicio demonia ", ο Hac itaque Judæis ut hono Dominus elocutus est: discipulis vero deitatem et magnitudinem suam ostentans, non minorem semetipsum Spi- • Psal. XXX, 10. * Matth. x", 28. άξι πιστο;, εἰς μέσον παραγαγών. Ο δέ ἐστιν ὁ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος. Οὗτος γὰρ ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρεια νῶν πρώτῳ λόγῳ πρὸς ἔπος οὕτω διέξεισιν· Ο τοῦ Πνεύματος δοτὴρ ἐν Πνεύματι λέγει νῦν ἐκβάλο λειν ἑαυτὸν τὰ δαιμόνια. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἄλλως εἰρημένον ἢ διὰ τὴν σάρκα. Ως γὰρ τῆς ἀνθρώπων φύσεως οὐκ οὔσης ἱκανῆς ἀφ' ἑαυτῆς ἐκβάλλειν τοὺς δαίμονας εἰ μὴ δυνάμει τοῦ Πνεύ ματος, διὰ τοῦτο ὡς ἄνθρωπος ἔλεγεν, «Εἰ δὲ - ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια. Τοιαῦτα μὲν οὖν ὡς ἄνθρωπος τοῖς Ἰουδαίοις ἔλεγεν ὁ Κύριος· τοῖς δὲ μαθηταῖς τὴν θεότητα

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. I. καὶ μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκέτι ἐλάτ- ritu, sed majorem et aqualem denotans, elargiebatur τονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων, ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγεν ο Εγώ αὐτὸ ἀποστέλλω, κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, καὶ ὅσα ἀκούσει, λαλήσει.» Πρὸς τοῦτο, τὰ γὰρ ἄλλα παρίημι, τὸ περιττὸς καθάπας δοκεῖν εὐλαβούμενος, τί φήσουσιν ὄντως ἡμῖν οἱ τῆς ἁληθείας διακενῆς ἐπηρεασταὶ, καὶ μηδὲν τῶν ὀρθῶς παρ' ἡμῶν λεγομένων ἑῶντες ἀκαταιτίατον, πᾶσι δὲ προχείρως ἐπιπηδῶντες, καὶ τὸ πλέον ὡς ἔτυχεν; Έστι μείζονα λέγειν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν, καὶ τάξιν ἐπὶ τούτοις μὴ παραδέχεσθαι, καθάπερ ἐνὸν καὶ τὸ μεῖζον ἐπὶ τὸ Πνεῦμα μεταφέρειν ἀπὸ τοῦ Υιοῦ καὶ μεταῤῥιπτεῖν; Τῆς ἀλογίας! εἴπερ ὅλως ἐπιθέσθαι κἂν τούτῳ διισχυρίζονται. Τὸ μὲν οὖν οὐδ' ἂν αὐτοί, δοκῶ, τὸ παράπαν οὐδὲ λογίσαιντο. Καὶ γὰρ οὐδὲ δίκαιον, ἅτε προφανῶς δν καταγέλαστον. Πλήν εἰ μή τις ἐκλάβοιτο καὶ τοῦτο κατὰ τὸ τοῦ Σωτῆρος ἀνθρώπινον, ὡς καὶ προλαβὼν ὁ μέγας ἀπεσημήνατο. Διαπορήσουσι δὲ μᾶλλον καὶ λίαν ἐπαινετῶς, πως καὶ τίνα τρόπον μείζονα τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ὁ τὴν ἀνωτάτω καὶ κατὰ Χριστὸν γνῶσιν σοφός Αθα νάσιος εἴρηκε; Πρὸς οὓς φαίην ἂν ἡμέρως καὶ προσηνῶς ὡς, ἐπεὶ πρὸς πᾶσαν θείαν φωνὴν ὅσα καὶ διδασκάλοις τοῖς τῆς εὐσεβείας ἐξηγηταίς χρώμεθα, σκοπητέον ἡμῖν, ὅπως οἱ λοιποὶ τῶν ἁγίων τὸ μεῖ ζεν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐξειλήφασιν, ὅσοις περὶ τούτου διαλαβεῖν ἐξεγένετο, καὶ τότε μετενεκτέον ἐπὶ τοῦ παρόντες τὴν ἔννοιαν, ἣν κἂν μὲν προσφυῆ καὶ συνέδουσαν ταῖς περὶ τοῦ Υἱοῦ γραφικαῖς ἄλλαις χρήμα σεσιν εὕροιμεν, στερκτέον ἐνταῦθα καὶ νῦν, ἀγαπης τέον τε καὶ μένον αὐτῇ, καὶ ταύτης ἀνθεκτέον διά παντός· εἰ δὲ μή, ζητητέον, ὡς εἰκὸς, τὴν ἁρμόζου σαν. Ἐν πρώτοις τοιγαροῦν ὁ οὐρανοφάντωρ Βασί λειος, ἀρκεῖ γὰρ οὗτος ἀντὶ πάντων τῶν τε προ αὐτοῦ, καὶ τῶν σὺν αὐτῷ διαπρεψάντων εἰς τὴν κατὰ Θεόν σοφίαν μεγάλων ἀνδρῶν, ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥητικών, πῶς ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ λέγεται μείζων ἐφερμηνεύων, οὕτω κατὰ λέξιν διέξεισιν· Ἐκεῖνο δὲ τίνι τῶν πάντων ἄδηλον, ὅτι τὸ μεῖζον ἢ κατ' αὐτὸν τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ἢ κατὰ τὸν τῆς δυνάμεως πλεονασμόν, ἢ κατὰ τὴν τοῦ ἀξιώματος ὑπεροχὴν, ἢ κατὰ τὴν τῶν όγκων περιουσίαν λέγεται; Οὔτε οὖν κατὰ τὸν ἔγκον, οὔτε κατὰ πλεονασμόν δυνάμεως, οὔτε κατὰ ὑπεροχὴν ἀξιώματος τὸ μεῖζον ἐνταῦθα ῥηθήσεται. Λείπεται τοίνυν κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τὸ μεῖζον ἐνταῦθα λέγεσθαι. Ἐπειδὴ γὰρ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἡ ἀρχὴ τῷ Υἱῷ, κατὰ τοῦτο μείζων ὁ Πατὴρ ὡς αἴτιος καὶ ἀρχή. Μετ' αὐτὸν δὲ καὶ ὁ ἐνθεώτατος Κύριλλος ἐν ἑνὶ τῶν κεφα λαίων τοῦ πρώτου τῶν Θησαυρῶν, "Ισος, λέγει, τοιγαροῦν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον ὑπάρχων ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ καὶ ἔμοιος κατὰ πάντα, μείζονα αὐτόν φησιν, ὡς ἄναρχον ἔχων ἀρχὴν κατὰ μό. νον τὸ ἐξ οὗ, εἰ καὶ σύνδρομον αὐτῷ τὴν ὕπαρξιν ἔχει. Καὶ μετ᾿ ὀλίγα. Λέγεται δὲ μείζων ὁ * Joan. xv, passim. Spiritum aiebatque: ‹ Ego illum mittam, et ille me glorificabit, et quæcunque audiet loquetur ¼¸ › Ad hoc, reliqua enim alia prætereo, ne extra proposi - tum multa hic aggerere videar, quid plume respondebunt, qui veritatem temere oppugnant, et quidquid recte per nos prolatum est criminantur, et omnibus prompte, et ut plurimum inconsiderate iusultant? Possumiusne dicere Spirito majorem Filium, et ordinem in istis non acceptare, quemadmodum possumus majus in Spiritum traducere ex Filio et plane projicere? O inconsiderantiam! si prorsus huic quoque assensum præbere contenderint. Hoc itaque, ut ipse reor, omnino nec mente conceperint: neque enim, justum est, uti propalam omnium irrisioni obnoxium, nisi quis id quoque accipiat secundum Salvatoris humanitatem, ut Magnus jam antea annotaverat. Addubitabunt vero put us, idque non sine laude, eaque magna, quomodo et qua ratione majorem Spiritu Filium, excelsissima, et ea quæ secundum Christum est, cognitione, vere sapiens Athanasius dixit? Quibus ipse placide humaneque responderit, cum ad voces omnes divinas exponendas uti doctoribus pietatis interpretibus utimur, considerandum nobis esse, quomodo sanctorum reliqui majus de Patre acceperint, quibus de eo tractatio contigit, et tum illorum sententiam ad præsentis intelligentiam transportandam, quam si aptam atque accommodam aliis scripto traditis de Filio testimoniis invenerimus, hic quoque nunc admitendam, illainque solam amplectendam, et modis omnibus mordicus retinendam, sin minus, concordein uil par est conquirendam. Et ante alios primus vērum cœlestium revelator Basilius, namque ipse præ reliquis aliis qui ante ipsum, vel cum ipso in divina sapientia magni et illustres habiti sunt, satis superque est, in primo adversus Eunomium antirrhetico, quomodo Pater Filio dicatur major explanans, hæc verba usurpat: Illud vero cui tandem gentium incompertum est, majus dici aut ratione causæ, aut eo quod majores vires possideat, aut quod dignitate excellat, aut propter molis exsuperuntiam? Neque itaque secundum molem, neque vires majores, neque dignitatis excellentiam majus hic dicetur, quare reliquum est, ut ratione causæ majus dicatur. Cum enim a Patre Filii origo est, eo respectu mujor est Pater, uti causa et principium. Et post Basilium divinissimus Cyrillus in uno primi Thesaurorum capite: Equalis, ait, igitur ratione essentiae exsistens Filius Patri, et similis in omnibus, majorem ipsum vocat, tanquam qui principium absque principio possidet, tantummodo illo ex quo, licet concurrentem una cum ipso exsistentiam habeat. Et paucis annexis: Dicitur vero major Pater, tanquam principium coaterni fetus. Hos quoque Damascenus Joannes sapientia celebris, et qui in tradendis

dognatibus supra multos alios excellii, et potissi- Πατὴρ ὡς ἀρχὴ τοῦ συναϊδίου γεννήματος. Του mum Gregorium Theologum, ille enim similiter.in multis suis orationibus hæc pertractat, secutus, mediæ siquidem ætatis Patres, uti fieri potest brevitati studens, prætereo, oratione de sancta Triade docet: Cum itaque intelligimus principium et majo• rem Filio Patrem, causa concipienda est. Supervacaneum porro fuerit dicere, plerosque sancios propter inhumanationem Verbi majus de Patre tradidisse, cum hic prorsus similia referre plane inopportunum videatur. Igitur de hoc plura dicere supersedens, illud ex deiferis Patribus arripio, quod ad præsentem conducere quæstionem reputo, majus nempe dici secundum principium et causain, nec inconcinne, ut mihi persuadeo; quod et plane compertum est, cum et Nyssenum Gregorium quam maxime concordem mihi reperiam. Is enim primo adversus Eunomium antirrhetico: Quemadmodum enim, ait, conjungitur Patri Filius, et ex eo quod sit habens non posterior est exsistentia, sic rursus et Unigenito Spiritus sanctus conjungitur, cogitatione sola secundum causæ rationem præintellecta Spiritus exsistentia. 39. Sed en, inquiunt, tuis tu sermonibus captus cs. Quod enim nos multo antea suspicabamur, id nunc palam et ex propriis evulgasti, dum Spiritus causam Filium asseris, quod omnium absurdissisum est. Etenim si causa Spiritus Filius est, et ut omnibus in confesso est, causa quoque Pater est, duæ prorsus ejusdem Spiritus causæ fuerint. Hoc enim est eorum postremum atque inauspicatum, et ad quod omne adversariorum studium, et sermonum capita pedesque conatusque denique omnes tendunt, ut nos veritatis defensores in hoc veluti in infimum barathrum conjiciant. Ego vero dicere possum et rebus ipsis consentanee, me captum minime esse, et si quid est quod ex dictis reprehensione non caret, mihi appingi justum non esse, cum mearum cogitationum similia fetus non siut. Namque ne qui similia agitant, temere delirent, et mente capti sint, Nyssaensium terrarumque orbis lumen captum est, non εσύ; eumque de his dignum est ponas luere, si quæ opponentium sese calculo lui debent. Verumtamen cum debeant omnes veritatis defensionem, utut valent, suscipere, opera pretium est neque hoc in loco sermonem calumniis lacessitum absque defensione præterire. Quare uti vires nostræ concedunt, huic quoque opem feramus. Non ail causam Spiritus etiam Filium esse, ut inde duæ Spiritus causæ intelligantur, Pater nempe et Filius, ut quidam suspicantur. Hoc enim multum abest a nostra pia traditione. Præintelligi vero Filium cogitatione solummodo secundum causæ rationem Spiritus hypostasi docet, non alia causa quam ea quæ Patris est. Una siquidem causa Spiritus ex Patre, secundum quam Filius præintelligitur Spi- τοις καὶ ὁ Δαμασκόθεν σοφός Ἰωάννης, ὁ τοῖς δίγ μασιν ὑπὲρ πολλοὺς διαλάμψας, μᾶλλον μὲν οὖν τῷ Θεολόγῳ Γρηγορίῳ, κἀκεῖνος γὰρ ὁμοίως ἐν πολλοῖς τῶν αὐτοῦ διαλαμβάνει λόγων, ἑπόμενος, τοὺς γρ ἐν μέσῳ παραλείπω, τῆς συντομίας φροντίζων ὡς ἐγχωροῦν, ἐν τῷ περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος λόγῳ στ σίν· Οτε οὖν ἀκούσομεν ἀρχὴν, καὶ μείζονα τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, τὸ αἴτιον νοήσωμεν. Περιττών δὲ πάντως εἰπεῖν ὅτι πολλοὶ τῶν ἁγίων καὶ διὰ τὴν ενανθρώπησιν τοῦ Λόγου τὸ μεῖζον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐκδεδώκασιν· ἐπείπερ ἐνταῦθα πάντη τὸ τοιούτον ἀνοίκειον. Οὐκοῦν τὰ περὶ τούτου παρεὶς ἐκεῖνο των θεοφόρων Πατέρων ἀπολαβὼν συμβαλλόμενον, κρίνω πρὸς τὸ παρὸν, τὸ λέγεσθαι τὸ μεῖζον κατὰ τὴν ἀφο χὴν καὶ τὸ αἴτιον, καὶ οὐ φαύλως, ὡς πέπεισμαι. Δήλον δὲ πάντως ἐξ ὧν εὑρίσκω καὶ τὸν Νύσσης Γρηγόριον ἐπὶ τούτῳ τὰ μέγιστα συγκροτοῦντά μου, Λέγει γὰρ οὗτος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥητικῶν· Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν· οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπινοίᾳ μόνη κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένης τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως. λθ'. Ἀλλ᾿ ἰδοὺ, φασὶν, αὐτὸς ἐάλως ἀφ' ἑαυτοῦ. Τὸ γὰρ ἡμῖν ὑποπτευόμενον ἐκ μακροῦ, τοῦτο νῦν οίκοθεν καὶ φανερῶς ἐξεπόμπευσας, αἴτιον τοῦ Πνεύ ματος εἰπὼν τὸν Υἱόν, ὅπερ τῶν ἀτοπωτάτων ἐστίν. Εἰ γὰρ αἴτιος τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, αἴτιος δὲ καὶ ὁ Πατήρ καθ' όμολογίαν κοινὴν δύο πάντως τὰ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος αίτια. Τοῦτο γὰρ τὸ τελευταίον αὐτῶν καὶ δυσάντητον, καὶ πρὸς δ τείνει πᾶτα τῶν κατὰ λόγον δῆθεν ἀνθισταμένων καὶ σπουδὴ καὶ διά νοια, τοὺς τὴν ἀλήθειαν συνιστῶντας ὑμᾶς ὑποσκιο λίζειν εἰς τοῦτο πειρωμένων, ὡς εἰς ἔσχατον βάραθρον. Ἐγὼ δὲ λέγειν μὲν ἔχω προσηκόντως ὡς ξύλων αὐτὸς, οὐδ᾽ εἴ τι τῶν εἰρημένων ἐστὶν ἐπιλήψιμον, ἐμοὶ προστρίβεσθαι δίκαιον, ἕως ἂν οὗ τῆς ἐμῆς ὑπάρχῃ ταῦτα διανοίας καρπός. Καὶ γὰρ εἰ μὴ μέσ την οἱ τοιοῦτοι φρονοῦντες πλημμελοῦσι τὸν νοῦν, ὁ τῶν Νυσσαέων καὶ τῆς οἰκουμένης εάλω φωστήρ, οὐκ ἐγώ· κἀκεῖνον ἐπὶ τούτοις ἄξιον, εἴ τι δέει κατὰ τοὺς ἀνθεστηκότας εὐθύνεσθαι. Πλὴν ἐπειδὴ χρέος τοῖς πᾶσιν ὑπερηγορεῖν τῆς ἀληθείας, ὡς ἐφικτόν, δέον μηδ' ἐνταῦθα συκοφαντούμενον τὸν λόγον παριδεῖν ἀβοήθητον. Καὶ γοῦν τὴν δυνατήν ἡμῖν ἐπικουρίαν καν τούτῳ συνεισενέγκωμεν. Οὐκ αἴτιον τοῦ Πνεύματος λέγει καὶ τὸν Υἱὸν, ὡς ἐν τεῦθεν δύο νοεῖσθαι τοῦ Πνεύματος αίτια, τον Πατέρα δηλονότι καὶ τὸν Υἱόν, καθάπερ δοκεῖ τισ.ν. Πόῤῥω γὰρ τοῦτο τῆς καθ' ἡμᾶς εὐσεβοῦς παραδό σεως. Προθεωρεῖσθαι δὲ τὸν Υἱὸν ἐπινοίᾳ μένῃ δια δάσκει κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τῆς τοῦ Πνεύμα τις υποστάσεως, αἰτίας οὐκ ἄλλης ἀλλ᾽ ἢ τῆς ἐκ τοῦ Πατρός. Μία γὰρ αἰτία τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκ τοῦ Πατρός, καθ᾿ ἣν ὁ Υἱός προθεωρείται τοῦ Πνεύμα τος, διὰ τὸ ταύτην ὑπάρχειν αὐτῷ διὰ τοῦ Υἱο, καθὼς διὰ τοῦ παρόντος λόγου παντὸς ἀποδέδειχται

.12) DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. 1. oratione demonstratum est. Propterea enim causæ, τῆς αἰτίας, dixit, addito articulo, non causæ, αἰτίας, simpliciter, cum illa esset nemini non cognita es manifesta. Et procedente oratione subnexuit: Adeo ut causæ ratione exempta, in nullo sancla Trias in semetipsa discordaret, ubique sibimetipsi concors. Neque enim obliti sumus nos ejusdem hujusce orationis principio in medium atturlisse ad Ablabium verba, nempe, Immutabilem et per omnia similem naturam confitentes, discrimen inter causam et effectum non inficiamur, in que solum disjungi al erum ab altero deprehendimus. Omnino causam et effectum sive causatum dicens, non tantum differentiam Patris respectu Filii, et Spiritus sancti, sed et Filii quoque respectu Spiri tus manifestavit. Cum enim jam posita protulisset, paucis adjectis subinfert: Namque hoc quidem est immediate a primo, hoc vero ex contiguo " prino. An dici potest apertius; si quis divinis Ser pturis rectam mentem intendere, et sanctorum Patrum sententiam intueri vult? Cum enim hic Patrem quidem vocet causam, ex causa vero Filium et Spiritum sanctum, sed Filium immediate, Spiritum vero per id quod immediate est, sive per Filium, bene ibi eum præintelligi dixit Spiritus hypostasi secundum causæ rationem, quod per Filium eam habet Spiritus ex Patre. Sic ipse Patris hujusce verla concipio ac plane intelligo, quibus forte sapiens corumdem argut'a et expugnatu difficilis evertitur funditus disjecta; adeo ut et major Spiritu Filius: non quod præter Patrem alia hic causa est, sed ex Patre causam et principium labet Spiritus per Filium. Ideoque Pater amborum Filii et Spiritus causa est, sed Filii quidem imme◄ diate, Spiritus vero per Filium. Hoc etiam maximus et in dogmatibus asserendis eximius Maximus in uno de charitate ad Elpidium capite aperte clamat, ita orationem disponens: Quemadmodum causa verbi mens, sic et spiritus, sed medio verbo; Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τῆς αἰτίας εἶπε μετὰ τῆς τοῦ ritu, quod ea illi insit per Filium, ut tota hac άρθρου προσθήκης, οὐ μὴν αἰτίας ἁπλῶς, ὡς οὔσης γνωρίμου ταύτης καὶ προφανοῦς. Επήγαγε μέντο: καὶ προϊών, ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξηρημένου ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν, πανταχοῦ συνάδων αὐτ τὰς ἑαυτῷ. Μεμνήμεθα γὰρ παραγαγόντες τοῦτον ἄνωθεν τοῦ λόγου τούτου καὶ καταρχὰς πρὸς ᾿Αβλάβιον οὕτω λέγοντα· Τὸ ἀπαράλλακτον της φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου κατελάβομεν. Πάντως αἴτιον καὶ αἰτιατὸν εἰπὼν, οὐ δήπου την διαφορὰν μόνην ἐδήλωσε τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ πρὸς αὐτό. Καὶ γὰρ ταῦτα προθεὶς ἐπιφέρει μετ' ὀλίγα λοιπόν· Ὅτι τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. Τί τούτων σαφέστερον, εἴ τις ἐθέλει ταῖς θείαις Γραφαῖς ἐπιβάλλειν ὀρθῶς, καὶ πρὸς τῶν ἁγίων Πατέρων ἀποβλέπειν σκοπόν; Ἐπειδὴ γὰρ ἐνταῦθα τὸν μὲν Πατέρα φησὶν αἴτιον, ἐξ αἰτίας δὲ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πλὴν τὴν μὲν Υἱὸν προσεχῶς, τὸ δὲ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς, ἤτοι διὰ τοῦ Υἱοῦ, καλῶς ἐκεῖσε προθεωρεῖσθαι τοῦτον εἰρηκε κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως, ὅτι δι' Υἱοῦ ταύτην ἔχει τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρός. Οὕτως ἐγὼ καὶ τὴν τῆς πατρικῆς ταύτης καταλαμβάνω χρήσεως δύναμιν, ἐξ οὗ καὶ τὸ σοφὴν αὐτῶν τάχα καὶ δυσκαταγώνιστον ἀνατέτραπται, καταβληθὲν ἐκ βάθρων αὐτῶν, ὥστε καὶ μείζων τοῦ Πνεύματος δ Υἱός, οὐχ ὅτι παρὰ τὸν Πατέρα τοῦ Πνεύματο, ἕτε ρον οὗτο; αἴτιον, ἀλλ' ὅτι τὴν ἐκ Πατρὸς αἰτίαν καὶ τὴν ἀρχὴν ἔχει Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ. Διὸ καὶ ὁ Πατὴρ αἴτιος μὲν ἀμφοτέρων, τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ τοῦ μὲν Υἱοῦ προσεχῶς, του δὲ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ. Τοῦτο καὶ ὁ μέγιστος καὶ δογματικώτατος Μάξιμος ἔν τινι πρὸς Ἐλπίδιον περὶ ἀγάπη; κεφαλαίων αὐ οὗ διαρρήδην βοᾷ, τὸν λόγον οὕτω διατιθείς· "Ωσπερ αἴτιος τοῦ λόγου νοῦς, οὕτω καὶ τοῦ πνεύματος, διὰ μέσου δὲ τοῦ λόγου· καὶ ὥσπερ οὐ δυνάμεθα εἰπεῖν τὸν λόγον εἶναι τῆς φωνῆς, οὕτως οὐδὲ τὸν Yliν λέγειν τοῦ Πνεύματος. Καὶ ὁ Δαμασκόθεν σοφὸς Ιωάννης ἐν τῷ περὶ θείων ὀνομάτων κεφαλαίῳ, Διὰ λό- η Spiritus. Quod enim ibi causa, hoc idem omnino του, φησίν, ὁ Πατήρ προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος. Ο γὰρ ἐκεῖ σημαίνει τὸ αἴτιος, τοῦτο βούλεται πάντως ἐνθάδε τὸ προβολεύς. Ταὐτὸν γὰρ αμφότερα· τοιγάρτοι καὶ μίαν ἐκ τούτων ἑκάτεροι εδη ώκασιν ἔννοιαν. Ἐγὼ δ' ἀλλ᾽ οὐκ ἂν αἰτίαν σχοίην ὡς ἀληθῶς πολυπράγμονος, εἰ καὶ τὸ τέλος ῆς τοῦ μεγάλου Μαξίμου ρήσεως ἐπαναλαβών, προσεξετάσω τὰ μεγάλα μοι καὶ αὐτὸ συγκροτοῦν. Ωσπερ γάρ, φησιν, οὐ δυνάμεθα εἰπεῖν τὸν λόγον ἶναι τῆς φωνῆς, οὕτως οὐδὲ τὸν Υἱὸν λέγειν οῦ Πνεύματος. Αλλη τῆς ἐντεῦθεν ὑποθέσεως φορμή, τὴν ἡμῶν διαφερόντως συνιστώσα διάνοιαν. · γὰρ ὥσπερ οὐ δυνάμεθα εἰπεῖν τὸν λόγον εἶναι ῆς φωνῆς, οὕτως οὐδὲ τὸν Υἱὸν λέγειν τοῦ Πνεύ PATROL. GR. CXLI. et quemadmodum non possumus dicere verbum esse vocis, pari modo nec Filium Spiritus. Et sapiens Joannes Damascenus de divinis nominibus capite, Per Verbum, all, Pater productor revelantis hic productor significat. Idem enim sonat utrumque, ideoque et unam similibus verbis sententiam uterque indicavit. Mihi vero nemo curiositatis notam vere“inuret, si finem magni Maximi dicti resumens, examini subjiciam, quod iɓ rem meam et maxime conducet. Quemadmodum enim, ait, non possumus verbum dicere votis, pari modo neque Filium Spiritus. Hinc alia nobis argumentandi ansa datur, quæ nostram sententiam egregie confirmat. Etenim si, quemadmodum non possumus dicere verbum esse vocis, pari modo neque Filium Spiritus; possumus vero, vice vera, Spiritum nempe Filii dicere, quemadmodum et vocem Verbi. His cateulum addunt Gregorius Nyssenus, '

et sapiens Joannes Damascenus, ille quidem in ματος· ἔστι δὲ τὸ ἀνάπαλιν, τὸ Πνεῦμα φάναι Pater noster homilia dicens: Spiritus, qui ex Deo est, et Christi Spiritus est, Filius vero ex Deo exsistens, non item et Spiritus, neque est, neque dicitur, neque contra vertitur relativa ista consequentia, hic vero capite de Trinitate: Spiritum Filii nomingmus, Filium vero non dicimus esse Spiritus. Si hæc vera sunt, longeque a mendacio dissita, uti revera sunt, manifestum est relationem quamdam in illis esse, qua Spiritus est et dicitur Filii, Spiritus vero non est Filius, neque dicitur. Quænam vero illa fuerit? Prorsus quæ plurimis in locis a me comprehensa, et sacris Scripturis, quas supra laudavimus, demonstrata est, Spiritum nempe sanctum exsistentiam habere ex Patre per Filium. Proptereaque libris al Hermniam qualitatem illum nuncupat Fili, uti et Patris divinissimus Cyrillus, nune quidem asserens: Spiritus sanctus quasi naturalis qualitas sanctæ sapientisque deitatis est, quæ in Patre et Filio consideratur. Nunc rursus: Si igitur signa et prodigia per Faulum Christus operatur in virtute Spiritus sancti, veluti operatio quædam naturalis et vivens, et, ut ita dicamus, qualias deitatis Filii Spiritus sanctus est, et uti quadam evaporatio et qualitas est Paternæ essentiæ. Sed quid nimium multa amplector, cum una brevique Patrum auctoritate possim vocem atque orationem adversariorum comprimere, si modo apud eos discretionis spiritus est, et non diabolica contentio, de quo inquiritur? Auctoritas, ne d.utius eam pertraham, in epistola ad Serapionem episcopum de Spiritu sancto divini Athanasii est, in qua asserit: Etenim unctio hæc Filii afflatus est. Quis ex sese opponentibus audiens Spiritum amatumn Filii, in propria sententia insistet, et non potius mutato animo opinioni nostræ divinis Scripturis fulte atque constabilitæ totus addicetur, dummodo a sapientia remotus non est, nec contentiose res peragat, sed vinci quoque in nonnullis bonorifice sustinet? Hinc enim unusquisque manifestius deprehendet, qua ratione a divinitus inspirata Scriptura Spiritus Filii Spiritus sanctus nuncupetur, et relationem inspiciet, quæ eum ita nuncupari decrevit, quam similiter continuo ita permanentem, cum divina et beata natura immutabilis sit, nemo vere a nobis immutari, aut perverti, licet multum defatigetur, innumeras in sese convolvens imaginationes, prorsus persuadebit. Cum neque Filius filius est Spiritus, neque dicatur, uti Ecclesiæ lumina Nyssenus Gregorius, et sapiens Joannes Damascenus, ut jam diximus, prohibuerint, possunt jam ex antea positis hic testimoniis scripto traditis pondera præsentis quæstionis dijudicare, dummodo æquiores contra Los oppositionem factam comprehenderint, quibus vel solis omnes, uti addecet, faciles aures præbentes, eorum sententiis commode attendent, nec ptura pro veritatis confirmatione disquitent. Nam. que si hisce, uti par est, non attenderint, palam δηλαδὴ τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ καὶ τοῦ λόγου τὴν φωνήν. Καὶ τούτοις προσμαρτυροῦσιν ὅ τε Γρηγόριος Νύτα σης καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ σοφὸς Ἰωάννης, ὁ μὲν ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλία λέγων, ὡς τὸ μὲν Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Χριστοῦ Πνεϊγιά ἐστιν· ὁ δὲ Υἱὸς ἐκ τοῦ Θεοῦ ὧν οὐκέτι καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀν. τιστρέφει ἡ σχετικὴ ἀκολουθία αὕτη· ὁ δὲ ἐν τῷ περὶ Τριάδος - "Οτι Πνεῦμα μὲν Υἱοῦ ὀνομάζι μεν, τὸν δὲ Υἱὸν οὐ λέγομεν εἶναι τοῦ Πνεύματος. Εἰ ταῦτα πέφυκεν ἀληθῆ, καὶ παντὸς ψεύδους με. κράν, ὥσπερ οὖν ἀμέλει και πέφυκεν, εύδηλον οι σχέσις τις ἐν τούτοις θεωρεῖται, καθ᾽ ἦν ἔστι μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ λέγεται τοῦ Υἱοῦ, τοῦ δὲ Πνεύματος οὐκ ἔστιν ὁ Υἱὸς, οὐδὲ λέγεται. Τίς δ' αὕτη; Πάν τως ή πολλαχοῦ μοι διαληφθεῖσα, καὶ διὰ τῶν θείων ἀποδειχθεῖσα Γραφῶν, ἃς καὶ προανετάξαμεν· ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ὕπαρξιν έχει παρὰ Πατρίς δι' Υἱοῦ. Δι' 8 κἀν τοῖς πρὸς Ἑρμείαν ποιότητα τοῦτο καλεῖ τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ καὶ τοῦ Πατρὸς ὁ ἐνθεώτατος Κύριλλος, πῇ μὲν φάσκων οὕτως· Το Πνεῦμα τὸ ἅγιον οιονεί τις φυσικὴ ποιότης της αγίας τε καὶ σοφῆς θεότητός ἐστι, τῆς ὡς ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ νοουμένης· τῆ δὲ πάλιν· Οὐκοῦν εἰ σημεῖα καὶ τέρατα διὰ Παύλου Χριστός έργαζεται ἐν δυνάμει Πνεύματος ἁγίου, ὡς ἐνέργειά τις φυσικὴ καὶ ζῶσα, καὶ ἵν' οὕτως εἴποιμεν, ποιότης τῆς θεότητος τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι, καὶ ὥσπερ τις ἀτμὸς ἢ ποιότης ἐστὶ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. ᾿Αλλὰ τί δεῖ μοι τῆς ἐν τούτοις μακρηγορίας, ἐνὸν διὰ μιᾶς καὶ βραχείας πατρικῆς χρήσεως παῦσαι τοὺς ἀντιλέγοντας, εἰ πνεῦμα παρ' αὐτοῖς ὁπωσοῦν διακρίσεως, καὶ μὴ διαβολικὴ τὸ μαχόμενον ἔνστασις; Η δὲ χρήσι;, ἵνα καὶ ταύτην ἐκθήσομαι τάχιον, ἐν τῇ πρὸς Σραπίωνα τὸν ἐπίσκοπον περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολῇ φησιν ἢ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος· Καὶ γὰρ τὸ χρίσμα τοῦτο πνοή ἐστι τοῦ γιοῦ. Τί; τῶν ἀνθισταμένων, ἀκούσας τὸ Πνεῦμα πκὴν τοῦ Υἱοῦ, τῆς οἰκείας εἰσέτι δόξης ἀντιποιήσαιτο, καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον μεταβαλὼν τῆς ἐκ τῶν θείων Γρα φῶν τὸ ἀσφαλὲς ἐχούσης ἡμετέρας γνώμης γενήσο ται, συνέσεώς τινο; εὐμοιρῶν, καὶ μὴ πάντα φιλ νείκως λέγειν ἐθέλων, ἀλλ᾽ ἔστιν ἃ καὶ ἡττᾶσθαι καλῶς ἀνεχόμενος; Εντεῦθεν γὰρ ἂν καὶ καταλάβει μάλιστα πᾶς ἐναργέστερον, όπως παρὰ τῆς θεοπνεύ στου Γραφῆς Υἱοῦ Πνεῦμα τὸ Πνεῦμα καλεῖται τὸ ἅγιον, καὶ τὴν σχέσιν κατίδοι τὴν οὕτω τοῦτο λέγε σθαι δικαιώσασαν, ἣν ὡσαύτως διὰ παντὸς μένουσαν, ὡς ἀναλλοιώτου τῆς θείας οὔσης καὶ μακαριστής φύσεως, οὐδεὶς ἀληθῶς ὅς μετακινεῖσθαι καὶ μετ. πίπτειν ἀναπείσαιτο παράπαν ἡμᾶς, οὐδ' ἂν πολλά καμοὶ μυρίους ἀνακινῶν λογισμούς. Ἐπεὶ μηλί Πνεύματος ἔστιν υἱὸς ὁ Υἱός, οὐδὲ λέγεται, καθώς οἱ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρες, ὅτε Γρηγόριος ὁ Νέο ση; καὶ ὁ Δαμασκόθεν σοφὸς Ἰωάννης, ὡς προειρή καμεν, απηγόρευσαν· ἔχουσιν ἤδη κακ τῶν προ τεθεισῶν ἐνταῦθα μαρτυριῶν γραφικῶν τὸ πᾶν του

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. Ι. παρόντης κατανοήσαι ζητήματος οι γε μετριώτεροι est, nec aliis concordibus, quibus nostrae caus pondus additur, si quis eas diligenter collectas farm appositis una digesserit, animum advertent. Εt hac ratione intelligent etiam in Trinitate ordinem esse, licet propter suum supernaturale ɔtque supersubstantiale supra omnem ordinem illa sit. Sed satis demonstrationum est, quibus per Filium a Patre Spiritum sanctum exsistere non minus quam aliis supra positis scripto traditis testimoniis. probatum est. γεγονότες ἐκ τοῦ συνιέναι τὴν πρὸς ἡμᾶς ταύτην ἀντίστασιν, αἷς μόναις καὶ πάντας χρεών ευήκοον οἷς παρασχόντας, ταῖς αὐτῶν ἐννοίαις δεόντως προσσχεῖν, καὶ μὴ πλέον τῶν τοιούτων εἰς τὴν τῆς ἀληθείας παράστασιν ἀπαιτεῖν. Εἰ γὰρ μὴ ταύταις προσέξουσιν, ὡς εἰκὸς, πρόδηλον ὡς οὐδὲ ταῖς ἄλε λαις ταῖς κατ' αὐτὰς, εἴ τις ἐπιμελῶς τὰς πάσας συλλέξας σχεδόν δι' ὧν τὸ κράτος ἡμῖν περιγίνεται, ταῖς νῦν εἰρημέναις συντάξειεν. Οὕτως ὅτι κάν τῇ Τριάδι τάξις ἐστι, κἂν ὑπὲρ τάξιν πᾶσαν ἁπλῶς διὰ τὸ ταύτης ὑπερφύες τε καὶ ὑπερούσιον. "Αλις ἔχω τῶν ἀποδείξεων, ἐξ ὧν καὶ τὸ δι᾽ Υἱοῦ παρὰ Πατρὸς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐχ ἧττον ἢ ταῖς ἄω διαληφθείσαις γραφικαῖς συναποδέδεικται χρήσεσιν. μ'. Αλλ' ὥρα τὸ ἀπὸ τοῦδε καὶ τὰ λειπόμενα, βραχέα δὲ ταῦτα, προσθέντας, καταπλῦσαι τὸν παρόντα λόγον ἡμᾶς, ἀρχὴν δὲ καταστῆσαι τῷ μέλο λοντι. Πολλὰ μὲν οὖν τῶν θείων ῥητῶν τὰ μὲν τὸ δι' Υιού παρὰ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀνεπι σκιάστως καὶ τρανῶς ἀπαγγέλλοντα, τὰ δὲ καὶ συμβολικῶς αὐτὸ τοῦτο δηλοῦντα προανετάξαμεν, ὀλίγα δὲ καὶ νῦν πρὸς ἐντελεστέραν τῆς τοιαύτης ἐννοίας διάγνωσιν καταστρώσομεν. Ἡ γὰρ βάσις άσειστος τῷ Χριστωνύμῳ λαῷ φανείς κατ' εὐσέ βειαν ὁ σοφὸς καὶ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ δεκάτῳ ὀγδόῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων, πρῶτα μὲν περὶ θεογνωσίας τὸν λόγον ποιούμενος, Η τοίνυν ὁδὸς, λέγει, τῆς θεογνωσίας ἐστὶν ἀπὸ ἑνὸς Πνεύματος διὰ τοῦ ἑνὸς Υἱοῦ ἐπὶ τὸν ἕνα Πατέρα. Πάντως οὐ ταῦτα διαλαμβάνων, ἐπειδή περ ἡμεῖς τὴν ἁγίαν Τριάδα τοῦτον τὸν τρόπον ἐπέγνω μεν· διὰ γὰρ τοῦ Μονογενούς σαρκωθέντος τὸν Πα- c τέρα καθό Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπεγνώκειμεν· τὴν δὲ τῇ θεογνωσία πρέπουσαν πρὸς ἡμᾶς ἀκολουθίαν, ὡς ἡ ζωαρχική Τριάς έχει μάλιστα διερμηνεύων καὶ συντιθείς. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ θεογνωσίας διέξεισιν, ἐχόμενα δὲ τούτων καὶ και θεξῆς αὐθές φησι· καὶ ἀνάπαλιν ἡ φυσική άγαθύτης, καὶ ὁ κατὰ φύσιν ἁγιασμὸς, καὶ τὸ βασι λικὶν ἀξίωμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Μονογενούς ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διήκει. Οὕτω καὶ οἱ ὑποστάσεις ὁμολογοῦνται, καὶ τὸ εὐσεβὲ; δόγμα της μοναρχίας οὐ διαπίπτει. Συνῳδὰ τούτῳ διδάσκει καὶ Γρηγόριος ὁ μέγας καὶ θεολογικώτατος νοῦς, ὁ τὴν Ἐκκλησίαν Θεοῦ τῷ τε τῆς διανοίας ὕψει καὶ τῷ τῶν ῥημάτων όγκῳ λαμπροτέραν ἀπεργασάμενος, ὅς ἐν τοῖς περὶ Παρθενίας οικείοις ἔπεσιν οὕτω καὶ οὗτος εὕρηται φθεγγόμενος ἐπὶ λέξεων· Εἰς Θεὸς ἐκ γενέτας δι' Υιέος εἰς μέγα Πνεύμα, ισταμένης θεότητος ἐνὶ μα'. Τούτων ἀπάντων ώσπερε! κορωνὶς καὶ κει φάλαιον μεῖζον καὶ κραταιότερον, οὗ καὶ λόγο; οὐδεὶς ἐφικέσθαι δυνήσεται πρὸς ἀντίῤῥησιν, τὸ διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἐνοῦσθαι τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Διὸ καὶ δεόντως ὅσα καὶ κῦρος παντός μοι τοῦ λότου τετήρηται, καὶ σφραγὶς οἷά τις ανεπιβούλευτος. Εἰ γὰρ τὴν ἑνότητα τὴν πρὸς τὸν Πατέρα διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πλουτεῖ, πῶς οὐκ ἂν ὑπάρχειν ἐξ ἀνάγκης καὶ δι' αὐτοῦ δικαίως πιστεύοιτο; Τοῦ δὲ πάντως αξιόχρεω μάρτυρες ὅ τε μέγας Αθανά τιος καὶ Βασίλειος. Ὁ μὲν γὰρ ἐν τῇ πρὸς Σερα40. Sed jam tempus est, reliqua, non multa futura, nos addentes praesenti orationi fiuem ponere et principium futuræ constituere. Multa igitur ex divinis dictis, quorum quædəm per Filium a Patro Spiritum san tum clare aperteque pronuntiant, quædam symbolice id idem innuunt, præfiximus, pauca nunc vero ad absolutiorem hujusce sententiæ dignotionem apponemus. Nam qui firmamen❤ tum inconcussum pietatis Christianæ populo fint magnus sapiensque Basilius decimo octavo capite ad Amphilochium, cum de Dei cognitione sermonem prius habuisset, subdit: Ad Deum cognoscendum via est ab uno Spiritu per unum Filium að unum Patrem. Non hæc tamen ea ratione dictavit, quasi divina Trinitas a nobis eo modo agnita sit: per Unigenitum siquidem incarnatum Patris uti Patris, et Spiritus cognitionem habuimus, sed ad Deum cognoscendum uobis satis peraccommodan seriem, uti sese Trinitas vitæ auctris habeat, quum optime interpretaus atque componeus. Et hae quidem de Dei cognitione pronuntiata ab iis minime diversa sunt, quæ infra dicit: Et vice versa naturalis bonitas, et quæ secundum naturam est sanctificatio, et regia dignitas ex Patre per Unigenitum in Spiritum sanctum pervenit. Hac ratione et hypostases asseruntur, et pium monarchiæ dogma non delebitur. His non dissimilia docet magnus quoque Gregorius, in rebus theologicis discernendis mens acerrima, qui Ecclesiam Dei et cogitationum sublimitate, et verborum amplitudine lucidiorem reddidit carmine proprio de Virginitate hac, ut jacent, verba usurpens: Unus Deus ex Genitore per Filium in magnum Spiritum, remanente Deitate in perfectis perfecia. τελέοισι τελείης. 41. Horum omnium veluti coronis et caput majus ac firmius, ad quod refellendum nulla potis fuerit oratio, per Unigenitum nempe Patri conjungi Spiritum sanctum. Quare commode, veluti caput et cardo meæ orationis universæ reservatum est, et ab insidiis tutum sigillum. Namque si unionem cum Patre per Filium Spiritus obtinet, quomodo non necessario et per ipsum jure optimo credetur? Hujus fde digni testes plane fuerint magnus Athanasius et Basilius, -ille siquidem ad Serapionem epistola de Spiritu sancto hæc habet;

Neque enim est exira Verbum Spiritus, sed in πίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος επιστολῇ τάδε Verbo cum sit, in Deo per ipsum est. Et paucis adjectis Spiritus autem cum in Verbo sit, manifestum fuerit, in Deo esse per Verbum Spiritum. Basilius vero in rebus divinis pertractandis eximius decimo octavo capite ad Amphilochium, unum sanctum Spiritum tradit, per unum Filium uni Patri conjunctum. Hoc idem et. Damascenus sapiens Joannes capite de loco Dei iisdem verbis expressit: Spiritus qui per Filium Patri conjungitur. Et hæc quidem sunt a divinis Pa tribus de hoc pronuntiata, quæ dubitationes omnes atque dissensiones longe gentium pellunt: quinimo nemo illis contradicere audebit, et eritne, aut futurus est vir tantæ audaciæ atque temeritatis, qui Patrum adeo manifesta decreta conabitur evertere æque atque fastidiat dicta eorum sequi, et aliam theologiæ viam secare contendai, quasi vero hic in profunda Spiritus prospicere, et novis inde contemplationibus repleri præsunat? Ει quis adeo superbus et arrogantissime se jactans, imo demens ac stultus, qui de se magnifica ista somniet, et in viros Spiritus impudenter insurgat? quorum vox in omnem exivit terram, et in fines orbis terrarum verba, ut a Deo mota Dei parentis, et prophetarum principis Davidis lyra cecinit. quibus statis temporibus adversus pietatem exorientes hæretici, eamque de medio tollere Satana duro robore audacter contendentes, valide admodum debellati sunt, partim dogmatum majestate, veluti tonitrui strepitu perterriti concidentes, partim cum dedecore pedem referentes, quicunque nempe in propriæ hæreseos malitia ad finein usque, propter morum improbitatem, perstiterunt, et gras vissimorum argumentorum nulla divinæ eorum sapientiæ, fructu percepto, quos propterea cœli quidem potestates ad stuporem usque suspicientes reveritæ sunt, dæmones vero summo timore perculsi pertimuerant, cum universas suas artes, singulis diebus suis administris a se suggestas, facultate Verbi et Spiritus penitus ab iisdem dejectas prospicerent? Ego vero nullum ex omnibus adeo pravo improboque animo esse reor, et suæ propria salutis inimicum ac hostem, hoc siquidem est divinis Patribus contra ire palam conari, in quibus illi se cum Spiritu loeutos esse edixerunt, cum et hac ratione maxime in Deum delinquit, siquidem Deus verax est, quemadmodum et verissime est Spiritus sanctus, quo illi continuo affati tuto atque securo dogmata decernebant. Propterea et communi hac utor adhortatione: εἴπερ Θεός ἐστιν ἀψευδής, ὥσπερ οὖν καί ἐστι μενοι λίαν ἀσφαλῶς ἐδογμάτιζον. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ 42. Eia agite omnes, sonora voce clamans, qui ad hæc usque tempora obstitistis et repugnastis ipsi unilati, quos paulo ante pietatis magistres adiduxiuus, alientes, indeque adaliscentes, Spirium sinctum esse, et conjungi cum Dro et Patre per Baigenitum, per ipsum etiam exsistentiam babere φησίν· Οὐ γὰρ ἐκτός ἐστι τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν τῷ λόγῳ ὂν, ἐν τῷ Θεῷ δι' αὐτοῦ ἐστι. Καὶ μετ' ὀλίγα· τοῦ δὲ Πνεύματος ὄντος ἐν τῷ Λόγῳ, δῆλον ἂν εἴη ὡς καὶ ἐν τῷ Θεῷ ἦν διὰ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα. Ὁ δὲ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος ἐν τῷ δεκάτῳ ὀγδόῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον καταλαίων, Εν δὲ καὶ τὸ ἅγιον, λέγει, Πνεῦμα δι' ἑνὸς Υἱοῦ τῷ ἐνὶ Πατρὶ συναπτόμενον. Τοῦτο καὶ ὁ Δαμασκόθεν σοφὸς Ἰωάννης ἐν τῷ περὶ τόπου Θεοῦ κεφαλαίῳ μυσταγωγεί, ρήμασιν αὐτοῖς οὕτω διεξιών, Πνεῦμα τὸ διὰ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ συναπτό μενον. Τοιαῦτα καὶ περὶ τούτου τοῖς θεοφόροις τοῖσδε Πατράσι διείληπται, πόῤῥω βάλλοντα καθαρῶς τὴν ἀμφιβολίαν καὶ τὴν διχόνοιαν· ἀμέλει τοι καὶ τὸ παράπαν οὐδεὶς ἂν αὐτοῖς ἐπιχειρήσειεν ἀντειπεῖν. Δρα γὰρ γέγονεν, ἢ γενήσεταί τις ἐπὶ τοσοῦτον τόλμης καὶ θράσους ἥκων ἀνὴρ, ὃς ἀνατρέπειν πειρᾶσθαι τὰ παρὰ τῶν ἁγίων οὕτω προδήλως λεγόμενα, κα θάπερ οὐκ ἀγαπητὸν ἡγούμενος τοῖς πρὸς αὐτῶν εἰρημένοις ἐφέπεσθαι, τέμνειν σπεύδων ἑτέραν θεο λογίας ὁδὸν, ἅτε παρακύπτειν αὐτὸν ἀπαυθαδιαζό μενος εἰς τὰ βάθη τοῦ Πνεύματος, καὶ καινῶν θεω ριῶν ἐκεῖθεν ἐμπίπλασθαι; Καὶ είς οὕτως ἀλαζὼν καὶ καυχώμενος εἰς τὰ ἄμετρα, μᾶλλον μὲν οὖν ἄφρων καὶ μάταιος ὡς περὶ ἑαυτοῦ τὰ μεγάλα ταῦτα φαντάζεσθαι, καὶ τῶν ἀνδρῶν ἀνέδην κατεπαίρει σθαι τῶν τοῦ Πνεύματος; ὧν ὁ φθόγγος εἰς πᾶσαν ἐξῆλθε τὴν γῆν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένη; τὰ ῥήματα, κατὰ τὴν πνευματοκίνητον τοῦ θεοπά τορος καὶ προφητάνακτος λύραν Δαυΐδ. Οἷς οἱ κατὰ καιροὺς ἐπαναστάντες τῇ εὐσεβείᾳ καὶ ταύτην ἐξαν λείψειν ἐκ μέσου τῷ τοῦ Σατὰν χαλεπῷ σθένει θρα σέως ἰσχυριζόμενοι κατά κράτος ηττήθησαν, οἱ μὲν τῇ μεγαλοφυΐᾳ τῶν δογμάτων αὐτῶν ὑποκλιθέντες ὡς ἤχῳ βροντῆς, καὶ τούτοις ὑπείξαντες, οἱ δὲ καὶ μετ' αἰσχύνης υποχωρήσαντες, ὅσοι δηλαδὴ τῇ και κίᾳ τῆς ἑαυτῶν αἱρέσεως διὰ τέλους ἐνέμειναν, με δὲν ἀπονάμενοι διὰ φαυλότητα τρόπου τῇ τούτων ἐνθέῳ σοφίᾳ καὶ τοῖς γενναίοις ἐπιχειρήμασιν, οὓς καὶ διὰ ταῦτα τῶν οὐρανῶν μὲν αἱ δυνάμεις κατά πλαγέντες δέσθησαν, δαίμονες δὲ φρίκῃ δεινῇ συσχε θέντες, κατέπτηξαν, πᾶν εἶδος μεθοδεία; ὅπερ τοῖς οἰκείοις ὑπηρέταις καθεκάστην ὑπέβαλον καταβλη θὲν πρὸς αὐτῶν ἄρδην ἰδόντες δυνάμει Λόγου καὶ Πνεύματος. Ἐγὼ μὲν οὐδένα τῶν ἁπάντων εἶμαι τοιοῦτον ἄρτι φανήσεσθαι πονηρόν, καὶ τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας ἐχθρὸν καὶ πολέμιον. Τοῦτο γὰρ ἄντικρυς ὁ τοῖς θείοις Πατράσιν ἀντιλέγειν φιλονεικῶν, ἐν οἷς ἐκεῖνοι φάναι μετὰ τοῦ Πνεύματος ἔφασαν· ἐπεὶ καὶ τὰ μεγάλα προσκρούειν οὕτω πέφυκεν εἰς θεὸν, παναληθῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ᾧ διὰ παντὸς ἐμπνεί κοινὴν ποιοῦμαι τὴν πρόσκλησιν· μβ'. Δεῦτε δὴ πάντες, βοῶν διαπρύσιον, οι μέχρι τοῦ νῦν ἡμῖν ἀνθιστάμενοι, καὶ τῶν μικρὸν ἄνωθεν διαληφθέντων τῆς εὐσεβείας διδασκάλων ἀκροασά μενοι, καὶ γνόντες ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἔστι τε καὶ συνάπτεται τῷ Θεῷ καὶ Πιτρί, δι' αὐτοῦ καὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἀναγκαίως ἐχ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT 1. SSIONE 11'8 τούτου πιστεύσατε, καὶ μηδὲν ἐνδοιάσαντες στῆτε, nere-sario credite, et, remota omni dubitatione. 2 παρακαλώ, μεθ' ἡμῶν, καὶ τὴν καλὴν ταύτην ὁμολο γίαν βήμασιν οἰκείοις ὁμολογήσατε, τοῖς θείαις καὶ κατὰ τοῦτο συμφωνοῦντες Γραφαῖς, ἵνα καὶ τὴν διά νοιαν ὁμοῦ καὶ τὴν γλῶσσαν, τὴν μὲν τῷ πιστεῦσαι τῇ ἀληθείᾳ, τὴν δὲ τῷ ταύτην ὁμολογῆσαι καθαγιάσητε, καὶ μὴ τάλλα πάντα τῆς ὀρθῆς δόξης τυγ χάνοντες, τὸ γοῦν ἐνταῦθα μέρος οὐχ ὑγιαίνητε, καὶ τοῦ παντὸς οὕτω δικαιότατα κρίνησθε παρὰ τοῖς εὐγνώμοσι τῶν ἀνθρώπων ἐκπίπτοντες. Τίς γὰρ ὁ λόγος τὸ μὲν εἶναι καὶ συνάπτεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ παραδέχεσθαι, τὸ δὲ καὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν δι' αὐτοῦ μὴ προσίεσθαι; Πάντως ἀνάγκη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ μὴ διὰ τοῦ Λόγου ταύτην πλουτεῖ, μὴ δι' αὐτοῦ συνεῖναι καὶ συνάπτεσθαι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, καὶ κιν δυνεύει τοῦτον τὸν τρόπον περιττήν τινα τηνάλλως τελεῖν τὴν τοιαύτην θεολογίαν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος. Προαπόλωλε δὲ καθ᾽ ὑμᾶς καὶ πᾶσα ῥῆσις τῆς θείας Γραφῆς, ἥτις ὑπάρχειν ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Λόγου κηρύττει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς ἀπεδείξαμεν ἐν τῷ παρόντι, τούτων ἑκάστην ἐκθέμενοι, καὶ τοὺς ταῦτα πάντα φαμένους ἁγίους λείπεται διαβάλλειν, ὡς οὐκ εἰπόντας καλῶς, οὐδὲ πρεσβεύοντας τὴν ἀλήθειαν. Τοῦτο δὲ φρενὸς μὲν σατανικῆς διανόημα, πονηρῶν καὶ χειλέων ἀπήχημα. Πόθεν γὰρ ἡμῖν, εἰ μὴ παρὰ τούτων ἐστὶ τὸ ὀρθοδοξεῖν, οὓς τῆς εὐσε βείας μὲν προμάχους στεῤῥούς, τῆς αἱρετικῆς δὲ πλάνης καθαιρέτας ἐγνώκαμεν; Αλλ' ὥσπερ ἐκεῖνο, τὸ συνεῖναι δηλαδὴ καὶ συνάπτεσθαι τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ περιττή τις τηνάλλως θεολογία τελεῖ, μᾶλλον μὲν οὖν ἀναγ καία τῷ ὄντι καὶ πολὺ τὸ χρήσιμον ἔχουσα· τὸν αὐ τὴν δὴ τρόπον οὐδὲ τὸ ὑπάρχειν τοῦτο δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ τῆς ἀληθείας λατρευτῆς ἀπαρνήσεται. Τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἡ θεία καὶ ἱερὰ διδάσκει με πᾶσα Γραφή, Θεός ἐστι τέλειος ἀψευδῶς ἐκ τελείου Θεοῦ τοῦ Πατρὸς διὰ τελείου Θεοῦ τοῦ μονογενοῦς κατὰ τὰς προεκτεθείσας μαρτυρίας ἐκπορευόμενος. Οὕτως ἔχω περὶ τούτου, καὶ οὕτως ἑδροῖος ἐν τῇ παρούσῃ γνώμη καὶ ἀκλόνητος ἵσταμαι ταῖς σαφαῖς χρήσεσι τῶν ἁγίων, ὥσπερ τισὶ κραταιοῖς στύλοις ἐπερειδόμενος πάντοθεν, καὶ μηδὲν ὑποπτήσσων τὰς τῶν ἀγρίων πνευμάτων ἀντεμβολὰς, ἃς ἡ τῶν ἀνθεστηκότων επεγείρει καθεκάστην πλη- fecimus, ob quam et Deo gratias agimus bonorum nobis state, et pulchram hanc confessionem verbis vestris profitemini, divinis in hoc etiam Scripturis concordes, ut cogitationen simul et linguam, illam credendo veritati, hanc eam confitendo sanctificetis, et cum in reliquis aliis recte sentiatis, hac in parte ne, precor, ægre laboretis, et sic in omnibus ab hominibus prudentibus merito decidisse reputemini. Quæ enim ratio est, esse et conjungi Spiri.. tum sanctum cum Deo et Patre per Filium admittere, per eum vero exsistentiam habere respuer»? Omnino necesse est Spiritum sanctum si eam per Verbum non possidet, neque per ipsum simul esse el conjungi cum Deo et Patre, et similis theologia de Spiritu sancto supervacanea esse periclitabitur. Et vestra quoque sententia jam multo antea deperdita sunt universa sacra Scripturæ dicta, quæ ex Patre per Verbum exsistere Spiritum deprædicant, ut præsenti oratione ostendimus, singulis expositis, et reliquum est sanctos, qui similia pronuntiarunt, quasi non bene pronuntiassent, neque veritati primas partes dedissent in crimen vocare. Hoc vero sataniuæ mentis inventum est, et improborum labiorum resonans strepitus. Unde enim nobis nisi ex his ipsis recta de fide sententia, quos pietatis validos defensores, et hæretici depulsores erroris agnoscimus? Sed ut illud, simul nempe esse et conjungi Deo et Patri per Filium Spiritum Sanctum, non est supervacanea et frustra tradita theologia, sed multum planeque necessaria, et valde proficua, pari modo neque Spiritum exsistere per Filium a Patre pietatis cultor inficiabitur. Spiritus enim sanctus, ut divina et sacra universa Scriptura me docet, Drus est perfectus, vere ex perfecto Deo Patre per perfectum Deum unigenitumn με ocedens, ut supra digesta testimonia intonant. Hæc mea de hoc sententia est, et sic in præsente sententia stabilis et inconcussus persisto, et sapientibus sanctorum dictis uti validis columnis omni ex parte innixus efferatorum flatuum impetus minime pertimesco, quos adversariorum turba quotidie obviam mihi facta concitat. Et hæc de Spiritu sancto, quod ille exsistentiam habeat ex Patre per Filium, in quibus et primæ nostræ orationi finem omnium perfectori. Quæ vero sequuntur alteri certamini, quod hoc præsente in nullo inferius erit, locum præstabunt, quod ad secundum descendentes stadium decertabimus in Christo Jesu Domino nostro, per quem a Patre Spiritus sanctus progrediens inflabit nobis gratiam ad sermones feliciter dirigendos. θὺς ἀπαντῶσά μοι κατά πρόσωπον. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οἷς καὶ τὸν πρῶτον τοῦτον λό γον ήδη συνεπεράναμεν, δι᾿ ἂν καὶ χάρις Θεῷ τῷ πάντων τελειωτῇ τῶν καλῶν. Τὰ δὲ ἐπέκεινα τού των ἕτερος οὗτος ἀγών, μηδὲν ἐλλείπων τοῦ παρόν τος μηδ' ὁπωσοῦν. Τὸν δὲ καὶ πρὸς δεύτερον καταβάντες στάδιον ἀεθλεύσωμεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, δι' οὗ παρὰ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προερχόμενον, ἐμπνεύσοι χάριν ἡμῖν εἰς τὴν τῶν λόγων· εὐόδωσιν.

ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΕΛΙΤΗΝΙΩΤΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚ ΤΟΥ ΥΙΟΥ EJUSDEM CONSTANTINI MELITENIOTÆ DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI ETIAM EX FILIO Oratio 11 1. Interroga Patrem tuum, et annuntiabit tibi, seniores tuos, et dicent tibi", pars hæc est beati Moysis cantici, quæ et mihi proœemii loco erit. Cum plane illa divina, et longe șapientissima admonitio sit, et ex eo ad hæc nostra tempora animis prudentibus inhærens plurimum auctoritatis habet, el sarta'tectaque conservatur. Illi nos in anteriore hujus tractationis parte abunde probeque satisfecimus, cum ex Patre per Filium sanctissimi Spiritus exsistentiam examinantes, divinos Patres magistros et testes dictorum nostrorum adduximus, ex quibus omnibus veritatem, uti est, semel cognovimus, et nunc item satisfiet non minus, in præsenti nostra rursus de vivifici Spiritus ex Patre et Filio exsistentia concertatione. Cum hic quoque maxima divinarum Scripturarum ope, et frequente ab cisdem petito auxilio opus sit; non quod nos in rerum cognitione inter multos annumeremur, nec logica facultate ac vi ex propriis præcellamus, et quæstio similis magna sit, et magnis indigeat demonstrationibus; sed quod potior hominum pars, in sermonibus de pietate, non ita facile veritati præbent assensum, cum animis in adversa parte præoccupantur, nisi quod suadet ac movet, antiquitatis auctoritate et eorum, qui vita præcesserunt, actione, et speculatione præstantissimorum ac summorum corroboretur, ut sic inde sibi multis nominibus fidem locupletiorem conciliet, prudenter admodum et valde laudabiliter. Nam quos alios, inquiunt, sequi debemus, quam eos, quorum vita in lance a rigidissimis judicibus expensa, corum sermones sublimes, et cogitationes multo sublimiores comprobatæ sunt, et quorum continua meditatio, ut rerum scientia poscit, mors fuit, ex qua uti facultas illis animæ oculos atque videndi aciem ab affectuum tenebris expurgatis concedebat, 3 Dcut. xxxi, 7. α'. Επερώτησον τὸν Πατέρα σου, καὶ ἀγά γελεί σοι, τοὺς πρεσβυτέρους σου, καὶ ἐροῦσι σοι, μέρος τῆς τοῦ μακαρίου Μωϋσέως ᾠδῆς, καὶ τοῦτό μοι προοίμιον, ὅπερ καὶ παράγγελμα θεῖον ἂν καὶ διαφερόντως σοφὸν ἐξ ἐκείνου καὶ ἐς δεύρο ταῖς εὐσυνέτοις ψυχαῖς τιμώμενον καὶ τηρούμενον. Πεπλήρωται μὲν καν τῇ προτέρᾳ τῆς παρούσης προς τ ματεία κάλλιστα κομιδῆ καὶ ἡμῖν, ἡνίκα τὴν ἐκ Πα. τρὸς δι' Υἱοῦ τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐξετάζοντες ὕπαρξιν τοὺς θεοφόρους Πατέρα; διδασκάλους καὶ μάρτυρας τῶν λεγομένων προεστησάμεθα, παρ' ὧν δὴ πάντων καὶ τὴν ἀλήθειαν ὡς ἔχει καθάπαξ ἐγνώ καμεν. Πληρωθήσετα: δὲ καὶ τὰ νῦν οὐδὲν ἧττον κατά τὸν προκείμενον ἡμῖν ἀγῶνα τῆς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῦ ζωαρχικοῦ Πνεύματος αὖθις ὑπάρξεως. Επειδή πολλῆς δεῖ κανταῦθα τῷ λόγῳ τῆς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν βοηθείας, καὶ συχνῆς ὅτι μάλιστα χρεία τῆς ἐκεῖθεν συνάρσεως, οὐ διὰ τὸ πολλοστοὺς μὲν εἶναι καὶ μόνον τὴν γνῶσιν ἡμᾶς, καὶ μηδὲν λογικής Ισχύος οίκοθεν φέροντας, τὴν δὲ ζήτησιν μεγάλην τε καὶ μεγάλων δεομένην τῶν ἀποδείξεων, ἀλλ' ὅτι καὶ τῶν ἀνθρώπων οἱ πλείους ἐν τοῖς περὶ θεοσε βείας λόγοις οὐ ῥᾴδιοι τῇ ἀληθείᾳ συντίθεσθαι, προκατειλημμένης εἰς τοὐναντίον τῆς τούτων ψυχῆς, εἰ μὴ τὸ προκαλοῦν ἀρχαῖον εἴη, καὶ τῶν διαδενικό των ἔν τε πράξει καὶ θεωρίᾳ πρὸς τὸ ἀκρότατον, ὡς ἐντεῦθεν πλουτεῖν πολλαχόθεν τὸ ἀξιόπιστον, εὖ γε τοῦτο ποιοῦντες, καὶ λίαν ἐπαινετῶς. Τίσι γὰρ ἐτές ρεις περὶ Θεοῦ καὶ τῶν θείων λέγουσι χρεών κ1:2κολουθεῖν ἢ τοῖς προεξητασμένοις τὸν βίον, καὶ τὸν λόγον μὲν ὑψηλοῖς, ὑψηλοτέροις δὲ τὴν διάνοιαν, ὧν μελέτη διηνεκής κατ' ἐπιστήμην τῶν ὄντων ὁ θάνα τος, ἐξ ἧς καὶ τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν, ὡς ἐφικτὸν αὐτοῖ; μετὰ σαρκὸς ἐφαντάσθησαν τοῖς τῶν παθῶν ἀχλύος κεκαθαρμένοις τὸ τῆς ψυχῆς ὀπτικόν; Ταῖς τοιούτοι; οἱ πρὸ βραχέος βηθέντες, μᾶλλον δὲ καὶ τούτων α

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. κρείττους καὶ νουνεχέστεροι πείθεσθαι φιλοῦσιν que sensum exsuperant, cum carne imaginations concepere. His, paulo ante commorati, imo eorum meliores prudentioresque, in rebus quæ supra nos sunt suaderi amant, quos et jure merito ob sententiam maxime laudamus, et perpetuo recipimus. Aliis vero, qui dicendi arte atque eruditione reliquos alios superare sibi videntur, cum alias mentem prorsus non applicent, si quis de fide proficuum aliquid proponere tentet, neque satis Scripturis animum advertere volunt, quasi ex sese exquisitam prædicationis rationem præoccupaverint, adaptabitur non incongrue illud Apostoli: Evanuerunt in cogitationibus suis, cum se crederent esse sapientes, stulti facti sunt ". Hinc et mentem ob vanam sui existimationem plane obcacati proprias cogitationes diviniloquorum Patrum doctrinis præponunt. Sæpe etiam numero immotam virorum Spiritus sententiam pervertere conantur, ut sibi compla cet, contentiose de ea cum obviis quibusque sermonem conferentes, nec horrent, in illis a quibus longe est jocus, quod proverbio fertur, ludentes, et quod atrocius est, summo studio divina criminantur. Et prætereo de iis dicere, qui odio atque invidentia, bis enim affectibus non minimum mancipati, in nos assurgunt, prætercurrunt, et veritatem sponte pervertunt, in quorum contempturi satis abundeque est, dum improbi et reputantur, et nuncupantur ab optimis rerum harum judicibus, et perfectissimis cognitoribus. Verumtamen hosce vel mente concipere, quousque invident obstricti, èt nobiscum inimicitias gerentes incorrecti perseverant, non absque periculo et extremo discrimine est, ne veneno improbitatis nos quoque qui sani sumus, inficiemur. Sic divinitus inspiratam Scripturam despectui habent, ut supra oratio, licet tenuiter, aliquo tamen modo significavit. Proptereaque cos inposterum sic dispositos non intueri, multo minus colloquio dignari, optimum faerit, cum illi a divino numine edoctorum vestigiis, neque divinæ doctrinæ insistant, sed propriis opinionibus vana sui exsistimatione contentiose incedunt. Nos vero de Deo aliquid proprium neque tenere, neque eloqui audentes, temerariorum siquidem id ac plane rationis inopum hominum cogitare et decernere ex propriis de Spiritu absque Spirit, sacra sanctorum volumina diligenter continuoque evolvimus, eaque uti Dei voces palam audientes, in cordis tabulis incidinus, et lingua ad alios, uli fieri potest, dum opus est, offerimus, quodammodo interrogantes per ea scripta illos, qui ea conceperunt, et με pererunt in Spiritu de omnibus ad pietatem spectantibus, uti Patres fide communes, et antiquitate dierum seniores, secundum bøati Moysis divinissimam ac sapientissimam admonitionem, et sic ea tuto discimus, et aliis, cum necessitas est, (iti possumus, demandamus. Hinc etiam nunc ex eisdem, ad præsentis quæstionis demonstrationem conduἀσμένους ἐν τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς, οὓς καὶ δίκαιον γνώ μης υπερθαυμάζειν, καὶ σφόδρα τούτους διὰ παντὸς ἀποδέχεσθαι. Πρὸς γάρ τοι τοὺς ἄλλους, ὅσοι τὴν περὶ λόγους παιδείαν πάντων μικροῦ προέχειν δο κοῦντες, πρὸς τῷ μηδενὸς ὅλως φροντίζειν, εἴ τις που καὶ λέγειν ἐν τοῖς περὶ πίστεως έχει τι χρήσι μον, οὐδὲ ταῖς ἱερεῖς ἀξιοῦσι προσέχειν Γραφαῖς, ὡς ἀφ' ἑαυτῶν δῆθεν κατειληφότες τὸ τοῦ κηρύγματος ἀκριβές, ἁρμόσει τὸ τοῦ ᾿Αποστόλου σαφῶς, ὅτι Ἐματαιώθησαν ἐν ταῖς διανοίαις αὐτῶν, φάσκοντες εἶναι σοφοί, ἐμωράνθησαν, ἐφ᾽ ᾧ καὶ τὸν νοῦν ὑπὸ κενοδοξίας τὸ παράπαν τυφλώττοντες τοὺς ἑαυτῶν λογισμοὺς τῆς τῶν θεηγόρων Πατέρων διδασκαλίας προκρίνουσιν. Ενίοτε δὲ καὶ περιτρέπειν πειρῶνται πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς τὴν ἀκλινή τῶν ἀνδρῶν τοῦ Πνεύματος ἔννοιαν, φιλονείκως περὶ ταύτης πρὸς οὓς ἂν τύχοι διαλεγόμενοι, καὶ οὐ φρίτο τουσιν ἐν οὐ παικτοῖς τὸ δὴ θρυλλούμενον παίζοντες, μάλιστα δὲ τὰ θεῖα διαβάλλειν σπουδάζοντες. Καὶ παρίημι λέγειν περὶ τῶν διὰ φθόνον καὶ μῖσος, οὐκ ὀλίγον γὰρ τοῖς πάθεσι τούτοις εαλωκότες ἡμῖν ἐπιφύονται, παρατρεχόντων, ἢ καὶ παραποιούντων ἐκοντὶ τὴν ἀλήθειαν, οἷς ἀπόχρη καὶ μόνον εἰς ἐξουδένωσιν τὸ κακοῖς καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι παρὰ τοῖς ἄριστα διακρίνειν, καὶ τελεώτατα περὶ τοῦ τούτων γινώσκουσιν. Αλλ' ἐκεῖνοι μὲν τούτους καὶ τὸ κατὰ νοῦν ἀναπολεῖν, ἕως ἂν ὑπὸ βασκανίας πρὸς ἡμᾶς ἐχθρῶς ἔχοντες ἀδιόρθωτοι μένωσιν, ἐπιβλαβές τε καὶ ἐπικίνδυνον, μή ποτε τοῦ τῆς κακίας τοῦ πρὸς αὐτοὺς ὑγιαίνοντες ἔτι καὶ αὐτοὶ μεταλάβοιμεν. Οὕτω τῆς θεοπνεύστου κατολιγωροῦσι Γραφῆς, ὡς ὁ λόγος ἄνωθεν φθάσας κἂν ἀμυδρώς, τέως δ' οὖν παρεδήλωσε. Δι' ἣν αἰτίαν οὐδὲ προσβλέπειν αὐτοῖς ὡσαύτως διακειμένοις τὸ ἀπὸ τοῦδε, μὴ ὅτι γε μετ ταδιδόναι λόγου καλόν, ἅτε μὴ κατόπιν, τῆς τῶν 080σόφων Πατέρων μυσταγωγίας τὸ σύνολον βαίνουσι, ταῖς οἰκείαις δὲ γνώμαις στοιχοῦσιν ἐριστικῶς ἐξ σἰήσεως. Ἡμεῖς δὲ μηδὲν ἴδιον φρονεῖν ἢ λέγειν τολμῶντες περὶ Θεοῦ, θρασέων γὰρ ἡγούμεθα, καὶ τὸ πᾶν εἰπεῖν, ἀλογίστων ἀνδρῶν τὸ διανοεῖσθαι καὶ λαλεῖν ἀφ' ἑαυτῶν τὰ τοῦ Πνεύματος χωρίς Πνεύ ματος, τὰς ἱερὰς τῶν ἁγίων γραφάς μετ᾿ ἐπιμελείας καὶ συνεχῶς ἀναπτύσσομεν, καὶ ταύτας ὡς Θεοῦ φωνάς διαρρήδην ἀκούοντες, ταῖς τῆς καρδίας πλαξιν ἐγχαράττομεν, καὶ διὰ γλώττης πρὸς τοὺς ἔξαι θεν ὡς ἐνὸν, εἰ δεήσει, προφέρομεν, επερωτῶντες οἷον ἑκάστοτε διὰ τῶν τοιούτων γραφῶν τοὺς αὐτὰς συλλαβόντας καὶ τεκόντας ἐν Πνεύματι περὶ πάντων τῶν εἰς εὐσέβειαν ἀνηκόντων, ὡς Πατέρας τῇ πίσ στεί κοινοὺς καὶ πρεσβυτέρους τῇ τῶν ἡμερῶν παλαιότητι κατὰ τὴν τοῦ μακαρίου Μωϋσέως θειοτάτην καὶ σοφωτάτην παραίνεσιν, καὶ ταῦτα μὲν μανθά νοντες ἀσφαλῶς, καὶ τοῖς ἄλλοις χρείας καταλαβούση; ὡς δύναμις παραπέμποντες. Ἔνθεν τοι καὶ τὸ παρὶν ἐξ αὐτῶν ἐκείνων ἐσεῖται τὰ τῆς ἀποδείξεως ἡμῖν τοῦ προκειμένου ζητήματος, ὅτι καὶ τοῦτο ** Rom. 1,

cutia petentur, quod hoc negotium vires nostras μεῖζον ἢ καθ᾿ ἡμᾶς διατρανώσαι δυνάμει λόγον, καὶ exsuperat, nec possumus nostra dicendi facultate exponere docereque de Deo, et incorrupta primaque natura, cum illud indigeat virorum, qui supre mam et potiorem sapientiam antiquitus puritate mentis consecuti sunt, qui et parentum locum obe tinentes, nobis fidelibus, veluti continuo doctrina sua geuerantes omnes secundum Deum, interrogautibus in præsenti sicuti Mosaica admonitio præcipit, propriis iterum scriptis annuntialunt, et rebus omnibus cun seniores nostri sint, dicent peraccommode edocentque de quastione nunc in examen proposita, quemadmodum et in ante digesta oratione peregerunt, in qua per Filium exsistentiam habere Spiritum sanctum nos instruxerunt. Sed in ea quidem per Filium tantum ex Patre Spiritus exsistentiam, quod non ultra nostra quæstio pro- “grederetur, in hac vero etiam ex Patre et ex Filio Spiritum sanctum exsistere, quod nostrum in præsentia propositum est, edocebunt, multoque apcrtius quam illi, qui pueriles litterarum notas per otium interpretantur: cum non semel, nec bis terve sanctorum unusquisque et plane omnes de hoc dogmate pronuntiata sententia, silentium postmodum sibi in lixerunt, sed ubicunque fere sermonum suorum, quibusdam etiam in locis crebro, exemplo præstantium pictorum, qui sæpius et calcatis culoribus tabulas inficiunt, cum quod imprimitur apertius expressiusque effigiare contendunt, qui rebus divinis exponendis præstiterunt illud, ex Patre el Filo Spi.itum sanctum exsistere, sedulo in omnibus suis scriptis comprehendentes, in nonnullis suis homiliis, constanter et abundanter data opera philosophati sunt, ut nos etiam hic liberaliter et copiose de hoc argumento crudient. 2. Quare ad addecens principium orationem deducentes, inde quod nobis in mente volvitur aggrediemur. Omnino vero addecens principium fuerit, cum manus rei imponinue, Numen propitium reddere. Qui enim vere nos sumus, qui similia curiosius investigare animum intendimus, ad quæ intellectualium omnium potestatum ordo ob gloriæ inaccessum nequit attingere, ni quis eos qui in corpore cum incorporeis decertarunt advocarit, quibus hujusce gratia semetipsum, quantum illi capere poterant, Trias manifestavit? Horum porro qui talem, tenuem nempe et moderatam de Deo illuminationem acceperunt, eamque ultra mentes cœlestes, quod in carne immateriatæ vitæ institutum tenuerunt, indeque mentis ascensionem consecuti sunt, quomodo difficile non fuerit nobis, qui infra el circa terram limo involvimur de simi❤ libus perquirere, cum deberemus absque tot ratiocinationibus sanctorum Patrum decretis in commanem utilitatem dogmatibus acquiescere, non- vero eorum fiduciam et libertatem æmulari, quorum vitam non sumus imitati? Nihilominus, cum ex iisdem testimonia, uti polliciti sumus, in præsentia procedent, ob dictorum scripto traditorum uberem παραστήσασθαι περὶ Θεοῦ τε καὶ τῆς ἀκηράτου καὶ πρώτης φύσεως ὄν, καὶ δεῖτα: τῶν τὴν ἀνωτάτω καὶ κρείττονα σοφίαν καθαρότητι πάλαι νεός κτησαμέ νων ἀνδρῶν, οἱ καὶ Πατέρων λόγον ἐπέχοντες ἡμῖν τοῖ; πιστοῖς, ἅτε γεννῶντες ἀεὶ διὰ τῆς διδασκαλίας αὐτῶν τοὺς πάντας κατὰ Θεὸν, ἐπερωτήσασιν ὡσανεί κανταῦθα, καθάπερ ἡ Μωσαϊκή παρακέλευσις ὑποτίθεται διὰ τῶν οἰκείων καὶ πάλιν ἀναγγελοῦσι γρα φῶν καὶ τοῖς ὅλοις πρεσβύτεροι τελοῦντες ἡμῶν, ἐροῦσιν εἰκότως καὶ περὶ τοῦ νῦν εἰς ἐξέτασιν προ βεβλημένου διδάξουσιν, ὡς κὰν τῷ πρὸ τούτου λόγω προφανώς πεποιήκασιν, ἔνθα τὸ, Δι' Υἱοῦ τὴν ὕπαρ ξιν ἔχει ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἡμᾶς ἐξ. επαίδευσαν. Πλὴν ἐκεῖσε μὲν τὴν δι' Υἱοῦ καὶ μόνον ἐκ Πατρὸς τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν, ὅτι καὶ μέχρι τοσούτου τότε τὰ τῆς ἡμετέρας ζητήσεως· ἐνταῦθα δὲ καὶ τὸ παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχειν, τοῦτο γὰρ ὁ σκοπός, ἀρτίως μυστι γωγήσουσι, καὶ πολλῷ πλέον ἤπερ οἱ τοῖς τῶν γραμ μάτων τύπου; κατὰ σχολὴν ἑρμηνεύοντες· ἐπε! μηδ' άπαξ, μηδὲ δις, ἢ καὶ τρὶς ἔκαστος τῶν ἁγίων, καὶ πάντες ἁπλῶς εἰπόντες περὶ τοῦ τοιούτου λέγε ματος ἀπηλλάγησαν, πανταχοῦ δὲ τῶν ἰδίων λόγων σχεδόν, ἔστι δ' οὗ καὶ θαμὰ κατὰ τοὺς τῶν ζωγρά φων δεινούς, οι πολλάκις καὶ μεθ' ὑπερβολῆς τὰ χρώματα τοῖς πίναξιν ἐπιβάλλουσιν, ἐπειδὰν τὸ χα ρακτηριζόμενον αὐτοῖς ἐναργέστερον εἰκονίσα: θελήσωσιν· οὕτως οἱ τὰ θεῖα σοφοὶ τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχειν ἀτεχνῶς ἐν πά σαις ταῖς ἑαυτῶν διαλαβό της γραφαῖς, κατά τινας τῶν οἰκείων ὁμιλιῶν ἐπιμόνως καὶ σὺν δαψιλεία πεφιλοσοφήκασιν ἐξεπίτηδες, ὥστε καὶ ἡμᾶς ἐνθάδε φιλοτιμότατα καὶ πλουσίως ἐξ αὐτῶν τὰ περὶ τούτου σοφίσουσιν. β'. Καὶ δὴ λοιπὸν εἰς πρέπουσαν τὸν λόγον ἀναγαγόντες ἀρχὴν, ἐκεῖθεν εφαψόμεθα τοῦ κατὰ σχο πόν. Πρέπουσα δέ γε πάντως ἀρχὴ τὸ θεῖον ἐφ᾽ οἷς έγχειροῦμεν ἐξευμενίσασθαι. Τίνες γὰρ ἡμεῖς ἀλη θῶς, ὅτι τοιαῦτα προθυμούμεθα πολυπραγμονεῖν, ὧν ἐφικέσθαι καὶ τῶν νοερῶν δυνάμεων ἀπατών ἡ τάξις ἀδυνατεῖ διὰ τὸ τῆς δόξης ἀπρόσιτον; ἐκτὸς εἰ μὴ τοὺς ἁμιλληθέντας τοῖς ἀσωμάτοις εἴποι τι; μετὰ σώματος, οἷς καὶ ἑαυτὴν τούτου χάριν ὅσον ἐχώρουν ἡ Τριὰς ἀπεκάλυψε. Τῶν δὲ τοιαύτην, ἀμυδρὰν δηλαδὴ καὶ μετρίαν, περὶ Θεοῦ δεδεγμένων την ἔλλαμψιν, καὶ ταύτην τῶν οὐρανίων νέων ἐπέκεινα διὰ τὴν ἄϋλον ἐν σαρκὶ πολιτείαν, καὶ τὴν τοῦ νεὶς ἐντεῦθεν ἀνάβασιν, πῶς οὐ χαλεπὸν τοῖς κάτω και περὶ τὴν γῆν ἰλυσπωμένοις ἡμῖν τὸ περὶ τούτου διερευνᾷν, δέον ἀσυλλογίστως ἀρκεῖσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐκτεθεῖσιν εἰς κοινὴν ὠφέλειαν δόγμασιν, οὐ μὴν μιμεῖσθαι τὴν παρρησίαν ὧν τὸν βίον οὐκ ἐξηλώσαμεν; Όμως ἐπεὶ τὰ τῆς μαρτυ ρίας ἐξ αὐτῶν τούτων ἡμῖν κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν ἐν τῷ παρόντι προβήσεται διὰ περιουσίαν χρήσεων γραφικῶν, ὧν εὐποροῦμεν πολλῶν πρὸς ἀπόδειξιν, οὐκ ἔσται δυσχερής, δοκῶ μοι, παντάπασιν ἡ τῆς θεωρίας ἐξέτασις. Εἰ δ' ἄλλως ἄτοπον τοῖς πετά

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. σε μένοις τὰς ἔξωθεν αἰσθήσεις, δι' ὧν ταῖς ἔνδον ὁ copiam, quitus iisque praemultis non destituimur, πόλεμος τὸ ζητεῖν ὅλως περὶ Θεοῦ, καθάπερ οὐδ' εὐαγές, οὐδ᾽ ὅσιον ὁπωσούν ἅπτεσθαι καθαροῦ τὴν μὴ καθαρόν· ἀλλ' ἡμῖν ἵλεω;. γένοιτο Κύριος, ἡ αδιαίρετος Τριάς καὶ ἀχώριστος, τὸ ὁμοούσιον κράτος καὶ ταὐτοδύναμον, ὁ ἄναρχος, λέγω, Πατήρ, ὁ συν άναρχος Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ συναΐδιον, ὅτι μή κατ᾽ ἄγνοιαν ἑαυτῶν τοῖς ἁγιωτάτοις εμφιλοχωρεῖν ἀνάγνως πειρώμεθα, μήτε μὴν κατὰ περιφρόνησιν. Οἴδαμεν γὰρ ὅτι ὅσων γέμομεν ρυπασμάτων ἡμεῖς, καὶ τὸ τὰ θεῖα περιφρονεῖν ὅλεθρον ψυχῆς ἐπιστάμεθα. Τοιγαροῦν οὐκ ἐντεῦθεν εἰς τοῦτο καθυπαγό μεθα, μὴ φρενών οὕτω πόῤῥω που πέσειμεν, ὑπὸ δὲ τῆς νῦν ἐπικρατούσης τοὺς πλείονας ιδιορρύθμου φορᾶς, ἣν εἰς τὸ θεολογεῖν οἶκοθεν ἀκαλέκτω; ἐχε δείκνυνται, καὶ τοῦ πιστεύειν αὐτῶν ὡς αὐτάρεσκον, ἑαυτῷ τῶν ἱερῶν ἀλογοῦνται Γραφών, πολλὰ βια σθέντες, καὶ κατὰ Θεὸν ἴσως ζηλοτυπήσαντες, τοῖς τοιούτοις ἑαυτοὺς ἐμπαρέχομεν φέροντες, ἵνα μή κατακριθῶμεν δι' ὑποστολὴν προέμενοι, παρῳδητέον γὰρ ἐνταῦθα τὰ τῆς Γραφῆς, τὴν ἀλήθειαν. Οὗτος ὁ λόγος τῆς ἡμῶν πρὸς τὸ τοῖς ἀδύτοις ἐμε Εατεύειν ὁρμῆς, καὶ τὰς θείας ρήσεις μετὰ τοῦ Πνεύματος διασκέπτεσθαι, καὶ οὐ φαῦλος ὡς πέο πεισμαι. Διὸ συγγνώμην ἔχειν θαῤῥῶ καὶ παρὰ τοῖς τῶν ἀνθρώπων εὐγνώμοσιν. Η μὲν οὖν ἐξαιτίασις τοιαύτη, καὶ οὕτως ισχυρά τε καὶ ἀναντίῤῥητος. Απάρτι δὲ τοῦ καταπετάσματος εἴσω χωρητέον ἡμῖν, καὶ πρὸς αὐτὴν ἰτέον τὴν τῶν ἱερῶν λογίων διάσκεψιν, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὑπὲρ οὗ καὶ δι' δ πολεμοῦμεν, καὶ πολεμούμεθα, του λόγου προστησαμένοις, ὥσπερ εἰκὸς, ὅπως τῆς προθέσεως επαξίως ἀγωνισάμενοι, τὴν ἀπόδειξιν ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν καὶ τοῖς πᾶσιν ἀναμφήριστον ποιησώμεθα, τὰς τῶν ἁγίων θεοπνεύστους φωνὰς ἐχομένως κατά τάξιν ἐκθέμενοι. haul erit prorsus difficile, ut mihi videtur, præsentis speculationis examen. Quodsi aliter ineptum est illis, qui exterioribus sensibus, per quos interioribus bellum indicitur, hallucinantur, quæstiones omnino de Deo habere, quemadmodum neque pium neque sanctum utcunque non purum pura altingere: sed nobis propitius sit Deus, indivisa et irseparabilis Trinitas, consubstantialis idemque potens potestas, absque principio inquamn Pater, coæternus Filius, et coæternus Spiritus sanctus, nos nostrimet ipsorum non ignari, neque rerumi despectu cum sanctissimis consuescere impure præsumimus, nanque plane scimus, quot nos 801 - dibus inquinemur, et res divinas flocci facere animi exitium certum esse tenemus. Non inde ergo adl hoc promovemur, non ita delirare et mente capi cuttigerit, sed ab ea, quæ nunc plerosque occupat propriis opinionibus obsecundandi copia, qui adl res divinas pertractandas indesinenter ducuntur, et fidem adhibere, tanquam qui sua admirantur tantum modo, divinis Scripturis negligunt, multimode nec non et secundum Deum zelo coacti, nosmetipsos in eosdem {impellimus, ne condemnemur, quod nos subducentes veritatem prodidimus; Scripturæ namque verba hoc in loco per parodiam enuntiada sunt. Hæc ratio est nostri in adyta penetrandi impetus, et divina verba cum Spiritu examinant, nec, ut reor, vili pendenda est. Proptereaque veniam consecuturum ue spero ab æquis rerum harum cognitoribus. Excusatio igitur hæc est, et adeo valida, ut illi contradici minime possit. Sed nunc tandem in velum ingrediendum nobis est, et progrediendum ad ipsum divinorum eloquiorum cxamen, Spiritum veritatis, de quo et cujus causa bellum nobis indicitur, et vicissim bellum indic cimus, sermonibus nostris, uti par est, præponentibus, ut de proposito argumento digne decertantes, et sanctorum a Deo inspiratas voces unam post aliam digerentes suo ordine, tutam ac stabilem, neque ulli dubiam demonstrationem peragamus. γ'. Πρῶτα τοίνυν ὡς ἂν καὶ κατ' αὐτὴν τὴν τῆς ὑποθέσεως εἰσβολήν καθ' εἱρμὸν προΐῃ τὰ τῆς παρ ούσης πραγματείας ἡμῖν, ὅπερ ἐν τῷ προεκτεθέντι παρ' ἡμῶν λόγῳ ζητούμενον κατ᾿ ἀρχὰς ἐν τέλος ἱκανῶς παρεστήσαμεν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος, τοῦτο νῦν ὁμολογούμενον ἐσχηκότες κατὰ πρόβασιν ἔνθεν φαμὲν, ὅτι καθάπερ εὐσεβὲς διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι φρονεῖν, οὕτω δὴ καὶ τὸ πρεσβεύειν κἀκ τοῦ Υἱοῦ τυγχάνειν τὸν ὅμοιον τρό που ὀρθόδοξον. Οὐ γὰρ ὡς καθ' υπηρεσίαν τινὰ ναοῦντες τελεῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διά τοῦ Υἱοῦ, τούτου δὴ χάριν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τρόπον ἀπαξε απλώς παντοῖον ἀπανανόμεθα· μὴ πρὸς τοσαύτην δυσσέβειαν κατενεχθῶμέν ποτε, μηδὲ τὸ τοιοῦτον βλάσφημον ἡμῶν κατισχύσειεν! ὡς δ᾽ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ ἅγιον Πνεῦμα γινώσκοντες διὰ τοῦ Υἱοῦ, κατὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ πεφυκέναι καλῶς καὶ δεόντως δοξάζομεν. Ἐπειδὴ μὴ μόνον τὸ διά τινος δημιουργικώς καθέστηκε τοιουτοτρόπως καὶ ἐξ αὐτοῦ, καθ᾽ ὁ σημαινόμενον καὶ τὰ πάντα, κατὰ τὸν 3. Primum igitur, ut in ipsa materiæ aggressio ne distincte et ordinate præsens hic tractatus procedat, quod in autea vulgata oratione sub initio quærebamus, et facultate Spiritus finem fecimus, id nunc certum atque indubitatum tenentes, indeque progredientes dicimus, quemadmodum piura per Filium Spiritum sanctum exsistere sentire, ila pari modo eumdem etiam ex Filio esse tenere orthodoxum est. Neque enim servili modo opinantes esse Spiritum sanctum per Filium, propterea illum etiam ex Filio modis omnibus rejicimus; absit ut unquam ad impietatem similem prolabamur, neque similis blasphemia nos occupet! sed uti essentialiter exsistere Spiritum sanctum agnoscimus per Filium, pari ratione et ex Filio essc, recte et uti addecet opinamur. Cum non solum quod per aliquem creationis modo substitit, eodem modo etiam ex illo est, quo significatu omnia evangelistæ Joannis dicto per Filium facta sunt, nan reliqua exempla cum multa sint ad manus, quod

1°47 res clara apertaque sit, omnia prætereo, haec et ex Εὐαγγελιστήν Ἰωάννην, γενόμενα διὰ τοῦ Υἱοῦ, τὰ Filio esse credimus, ab omnibus fere Patrilus, quibus curæ fuit rectorum dogmatum examen, boc edocti, quo per homines illos a Deo edoctos bæreticorum pessimis consiliis prespicue dejectis, nemo ullus apud omnes est, si accurate rem callemus, qui modo contra sese opponat et adverselur: sed elia'n quod ex aliquo secundum essentiam est, similiter et ex ipso esse apparet. Hoe vero pro more sacræ et divinitus inspirata criplure nec alia ratione dicitur, quemadmodum et quod ex aliquo est ratione cause sive naturalis, sive efficientis, et præter has illius, quæ non est al exsistentiam, pari modo invenitur etiam per ipsam multis in locis. Ut vero earum, quæ sunt ad utraque hæc auctoritatum brevi manu memoria inducta, proposito meo non diu post pro viribus adhæream, de eo nempe quod ex aliquo est secundum causam, quod et contiguum est, divinissimus Athanasius oratione contra Arianos prima, ait: Cum igitur in eams ætatem homo progressus fuerit qua vires natura præstat, statim absque ullo impedimento homo paler filii, qui per ipsum est, cvadit. Et hoc quidem Athanasius de naturali causa ex propriis profert, qui prorsus vel solus satis instructus ad docendum ab illis, qui recte dijudicant reputabitur. Sed et in suprema et post Christum speculatione præcellens magnus et sapiens Basilius quinto ad sanctum Amphilochium capite de effectrice causa, γὰρ ἄλλα τῶν ὑποδειγμάτων πολλῶν ὄντων διὰ τὸ προφανές τοῦ πράγματος πάντα παρίημι, ταῦτα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τυγχάνειν πιστεύομεν, παρὰ πάν των σχεδόν τῶν Πατέρων, οἷς ἐμέλησεν ἡ τῶν ὀρθῶν δογμάτων ἐξέτασις, τουτὶ διδαχθέντες τὸ μάθημα, πρὸς δ καὶ διὰ τῶν θεοσόφων ἀνδρῶν, τοῦ τῶν αἱρε. τικῶν κακίστου φρονήματος περιφανῶς, οὐκ ἔστι που τῶν ὅλων οὐδεὶς, ὅσον ἡμᾶς ἐπίστασθαι δι' ἀκριβείας, ὁ κατὰ τὸ νῦν ἀντιτείνων καὶ ἀνθιστάμενος· ἀλλά γε καὶ τὸ διά τινος κατ' οὐσίαν πέφηνεν ὁμοίως καὶ ἐξ αὐτοῦ. Τοῦτο δὲ καὶ παρὰ τῇ συνηθεία τῆς ἱερᾶς καὶ θεοπνεύστου Γραφῆς οὕτω λέγεται, καθάπερ καὶ τὸ ἔκ τινος κατ' αἰτίαν, εἴτε φυσικὴν εἴτε ποιητικήν, καὶ παρὰ ταύτας τὴν μὴ πρὸς ὕπαρξιν, ὡσαύτως εἴρηται καὶ δι᾽ αὐτῆς ταύτης πολλαχοῦ κείμενον. Ινα δὲ καὶ τῶν πρὸς ἀμφότερα ταῦτα χρήσεων ἐν ἐπιτόμῳ μνησθεὶς τῆς οἰκείας προθέσεως οὐκ εἰς μακρὰν καθ᾿ ἡμέτερον σθένος ἀνθέξομαι, περὶ τοῦ κατ' αἰτίαν ἔκ τινος, ὅπερ καὶ προσεχές, ὁ μὲν θειότατος ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ Ἀρειανῶν πρώτῳ λόγῳ φησίν· "Οταν οὖν εἰς τοῦθ᾽ ἡλικίας ὁ ἄνθρωπος προέλθῃ, ᾗ καὶ τὸ δυνατὸν ἡ φύσις παρέχει, εὐθὺς ἀνεμποδίστως πατὴρ ὁ ἄνθρωπος γίνεται τοῦ δι' αὐτοῦ υἱοῦ. Καὶ τοῦτο μὲν οὗτος ἐπὶ τῆς φυσικῆς αἰτίας ἀφ' ἑαυτοῦ τίθησιν, ὃς πάνε τως ἱκανὸς καὶ μόνος κριθήσεται παρὰ τοῖς ὀρθῶς γνωματεύουσιν εἰς διδασκαλίας παραδοχήν· ὁ δὲ πολὺς τὴν ἀνωτάτω καὶ μετὰ Χριστὸν θεωρίαν ὁ σοφός καὶ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ πέμπτῳ τῶν πρὸς τὸν ἱερὸν Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων ἐπί τε τῆς ποιητι κῆς αἰτίας κἀπὶ τῆς ἄλλης, ἣν ὡς ἐθέλει καλείτω τις, ἐκ τῆς Παλαιᾶς προφέρει Γραφῆς τὰς τοῦ τοιού του ζητήματος μαρτυρίας, σαφῶς οὕτω διευκρινῶν· Ηδη καὶ πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθίσταται ἡ διὰ καὶ ἡ ἐκ, ἦταν ἑτέρα τὴν τῆς ἑτέρας σημασίαν ἀντιλαμβάνη, οἷον, Ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, ἴσον λέγων τῷ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἑτέρωθι· Οσα ἑνετείλατο Μωϋσῆς τῷ Ἰσραὴλ διὰ προστάγματος Κυρίου. Καὶ πάλιν· Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διατά φησις αὐτῶν ἐστιν; Ἀντὶ τοῦ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἰπεῖν, διὰ τοῦ Θεοῦ εἴρηκε. Πρὸς τούτοις ὁ δογματ τικώτατος Κύριλλος ἐν μὲν τῷ πέμπτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν· Τίνα γὰρ τρόπον καταθρήσαιμεν ἂν πυνθάνεται, ζωὴν ὄντα κατὰ φύσιν καὶ τὸν Υἱόν; Τι δὲ οὐχὶ καὶ φάσκοντι πιστευτέον τό, «Εγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή;» Συνάρ θρως δὲ καὶ μοναδικῶς ἑαυτὴν εἶναι λέγων τὴν ζωὴν, ἆρ᾽ οὐκ ἐξώσειεν ἂν τοῦ εἶναι ζωὴν τιν Πατέρα, καὶ Θεὸν, εἰ μὴ φύσεως μιᾶς ἄμφω τε εἶναι δώσομεν, καὶ δι' ἀμφοῖν εἰς ἡμᾶς ἐν ἴσω τὸ χρῆμα ἰέναι, καὶ οὔτι που δυοῖν ἄλλως ἐξ ἑνὸς τοῦ τὰ πάντα ζωογονοῦντος Θεοῦ; Καὶ τοῦτο μεταξύ σκοπείτω πᾶς ὁ βουλόμενος, πως, πρώην φθεγξάμενος δι' ἀμφοῖν, ἐν ὑστέροις ἐξ ἑνὸς διηγό ρευσεν. Ἐν δὲ τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸ; αὐτόν· “Ο γὰρ ἂν et alia, quam ut lubet quilibet nominet, ex Veteri Testamento profert pro simili questione testimonia, satis aperte hunc in modum discernens: Sed etiam ea, quæ ab his significantur sæpenumero invertuntur præpositiones per et ex, quoties altera alterius recipil significationem, veluti, Posseli hominem pei Deum, idem dicens quasi dixisset, ex Deo. Et alibi: Quæ præeepit Moyses Israeli per manda tum Domini. Et rursum: Nonne per Deum horuin manifestatio est? Pro eo quod erat ex Deo, per Deum dixit.'Ad hæc in dogmatibus discernendis eximius summusque Cyrillus libro quinto ad Herniam, Nam quomodo videremus, interrogat, vitam exsi. stentem secundum naturam, et Filium? Cur autem non et dicenti credendum: ‹ Ego sum via et veritas et vita **?, Cum articulo autem, et singulariter seipsum esse dicens vitam, annon Patrem et Deum suum negaverit esse vitam, nisi unius naturæ ambos esse dederimus, et per ambos ad nos æqualiter vitam venire, et non ex duobus, sed ex uno Deo nos vivificante? Hic interim consideret quicunque vult, quomodo cum antea dixisset per ambos, postmodum ex uno protulit. In sexto etiam ad eumdem: Quodcunque fiet a Patre id prorsus erit recte factum et Filii et quod dicetur perfici per Filium, illud prorsus etiam eril recta factum Patris. Omnia siquidem per ambos æquali ratione. Expositione in Joannem in dictum illud: Et testimonium perhibuit Joannes **Joan. xiv, 6.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. δρῷτο παρὰ τοῦ Πατρὸς, τοῦτο πάντως ἐστὶ καὶ dicens: Vidi Spiritum descendentem quasi columbam ἐνέργημα τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὅπερ ἂν λέγοιτο διαπε de cœlo: Quomodo vero prorsus erit et simplex ραίνεσθαι δι' Υἱοῦ, τοῦτο πάντως ἐστὶ κατόρθωμα et incomposita natura divina, si in ea exsistere apτοῦ Πατρός. Πάντα γὰρ δι' ἀμφοῖν ἐν ἴσῳ. Έν pareat perfectum et imperfectum? componetur siτῇ κατὰ Ἰωάννην ἑρμηνεία· εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, Καὶ quidem per ambo, si perfectum et imperfectum disἐμαρτύρησεν Ιωάννης λέγων, ότι Τεθέαμαι τὸ similia sunt. Rursusque in dictum Evangelii JoanΠνεῦμα καταβαῖνον ὡσεὶ περιστερὰν ἐξ οὐρα nis Omnia per ipsum facta sunt ", stultos τοῦ. Πῶς δὲ ὅλως ἔσται καὶ ἁπλῆ καὶ ἀσύνθε Arianos infamia notans, magnum apostolum Pauτος ή θεία φύσις, εἴπερ ἂν ἐν αὐτῇ φανεῖται τὸ lum in variis pericopis propositæ quæstionis maτέλειον καὶ τὸ ἀτελές; συγκείσεται γὰρ δι' gistrum adduxit: Quid de ipso Patre intelligemus, ἀμφοῖν, είπερ οὐχ ὅμοιον τὸ τέλειον καὶ τὸ ἀτε- quem eum esse deprehendemus, cum particula per λές. Πάλιν εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγ ei quoque a divinis Scripturis accommodetur? ‹ Fiγελίου τὸ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, τοὺς μα delis enim, o inquit, c Deus, per quem vocali estis ταιόφρονας στηλιτεύων ᾿Αρειανούς, τὸν μέγαν in communionem Filii ejus *; › et, ‹ Paulus apostoἀπόστολον Παῦλον ἐν περικοπαῖς διαφόροις μυστα lus Jesu Christi per voluntatem Dei:» et alibi Panγωγὸν τοῦ προκειμένου παρήγαγε· Τί ποτε ἄρα, lus ad quosdam scribit: ‹ Itaque non es servus, sed φάσκων, καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἐννοήσωμεν; flius; si filius, et hæres per Deum.. Hæc eadem Τίνα δὲ εἶναι καὶ αὐτὸν ὑποληψόμεθα, ὅταν φαί- dicta et Basilius Ecclesiæ lumen supra a me laudaνηται δεχόμενος τὸ, δι' οὗ παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ; to quinto ad Amphilochium capite digerit, quibus, • Πιστὸς γάρ, φησίν, ὁ Θεός, δι' οὗ ἐκλήθητε addit et illa: Qui resurrexit per gloriam Patris, et εἰς κοινωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ, καὶ, «Παῦλος ὁ Isaias ait: ‹ Væ illis qui profunde consilia ineunt, ἀπόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ θελήματος Θεοῦ. et non per Deum 50!» Quid plura? Gratia cithaΚαὶ πάλιν πρός τινας ὁ Παῦλος ἐπιστέλλει ra, Damascenum dico sapientem Joannem melo- • Ὥστε οὐκέτι εἰ δοῦλος, ἀλλὰ υἱός· εἰ δὲ υἱὸς; dum, hic în canticis præconiis extollens immacuκαὶ κληρονόμος διὰ Θεοῦ.» Τάς τοιαύτας χρήσεις latissimam Virginem, Deiparam scilicet, clamavit: καὶ Βασίλειος ὁ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρ ἐν τῷ Deum concipiens in utero, Virgo, per Spiritum sancπροββηθέντι μοι πέμπτῳ τῶν πρὸς τὸν ἅγιον Αμ- tissimum, incombusta permansisti. Et hæc quidem φιλόχιον κεφαλαίων διέξεισι, προστιθεὶς καὶ τό de illo, quod ratione causæ ex aliquo est, secunΟσπερ ηγέρθη διὰ τῆς δόξης τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ dum nempe eamdem rationem esse indentidem per Ησαΐας φησίν·· Οὐαὶ οἱ βαθέως βουλήν c ipsum. Manifestum enim est, quod ex hoc est natu ποιοῦντες, καὶ οὐ διὰ Κυρίου.» Τί δὲ τῆς χάριτος raliter, sive effective, sive quocunque alio modo, ἡ κιθάρα, τὸν ἐκ Δαμασκοῦ λέγω σοφὸν Ἰωάννην quem supra intuimus, per hoc esse eodem signaτὸν μελῳδόν; Οὗτος ἐν ᾄσμασι γεραίρων τὴν παν- catu, hos veræ theologiæ interpretes in hisce proάμωμον Μαρίαν, φημὶ τὴν Θεοτόκον, ἐξέκραξε ductis testimoniis indicasse. Quorum duo confirmaθεὸν συλλαβοῦσα ἐν γαστρὶ, Παρθένε, διά Πνεύ tionem ex Veteri Novoque Fœdere protulerunt. ματος τοῦ παναγίου ἔμεινας ἄφλεκτος. Καὶ ταῦτα περὶ τοῦ κατ' αἰτίαν ἔκ τινος, ὅτι κατὰ ταύτην καὶ δι' αὐτοῦ. Φανερὸν γὰρ ὡς τὸ ἐκ τοῦδε φυσικῶς, ἢ καὶ ποιητικῶς, ἢ καὶ καρ᾽ ἂν ἄνωθεν τρόπον εἰρήκείμεν, διὰ τοῦδε κατὰ τὸ αὐτὸ σημαινόμενον οἱ τῆς ἀληθοῦς οὗτοι θεολογίας ἐκφάντορες ἐν τούτοις ἀπήγγειλαν, ὧν οἱ δύο τὴν σύστασιν ἀπό τε τῆς Παλαιᾶς ἀπό τε τῆς Νέας Γραφῆς ἐποιήσαντο. δ. Περὶ δὲ τοῦ κατ᾿ οὐσίαν διά τινος, ὅτι καὶ ἐξ αὐτοῦ πέφηνε κατ' αὐτήν, Κύριλλος ὁ διαλάμψας ἐν δόγμασι μάρτυς ἐστὶν ἀξιόχρεως, ὅς ἐν μιᾷ τῶν πρὸς Νεστόριον οἰκείων ἐπιστολῶν μετὰ πλεῖστά φησιν· ῾Ο ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου ἐστί. Καὶ μετ' ὀλίγα πάνυ· Γεγέννηται καθ' ἡμᾶς ἐκ γυναικός. Καὶ μετά τινα πάλιν· Ην μὲν γὰρ ὁ Λόγος ὡς ἐν ἰδίῳ σώματι τῷ ἐκ γυναικός· ἐδίδου δὲ αὐτὸ τῷ θανάτῳ κατὰ καιρόν. Εν δὲ τῷ πρὸς εὐσεβέστατον βασιλέα Θεοδόσιον προσφωνητικῷ λέγει ῥητῶς κατ' ερώτησιν· Οὐχὶ τετέ χθαι φαμὲν ἐκ γυναικὸς τὸν Ἐμμανουήλ; ἢ πῶς ἀναβέβηκεν ἔνθα περ εἶναί φησιν ὁ αὐτός; Καὶ ὁ Δαμασκόθεν σοφὸς καὶ χαριτώνυμος μελωδός, ψάλο λων πρὸς τὴν πανάχραντον Μαριὰμ ἐπὶ Ἐκκλησίας, δι' ἡμῶν ἐς δεῦρο διαπρύσιον ἐκφωνεῖ· Θεὸν ἐγένε νησας, μῆτερ ἁγνὴ, σεσαρκωμένον ἐκ σοῦ θεοπρεπῶς, πανύμνητε. Καὶ πολλὰ τοιαῦτα κατίδοι 4. De eo vero quod secundum essentiam per aliquod est, ex eodem quoque esse secundum eamdem, Cyrillus qui in dogmatibus tradendis claruit, fide dignus testis corroborabit, qui in una sua ad Nestorium epistola post multa addit: Ex Deo Patre Verbum ex sancta Virgine est. Et paucissimis an-. nexis: Natus est æque atque nos ex muliere: rursusque post nonulla: Erat enim Verbum in proprio corpo re, quod ex muliere erat, tradebat vero illud morti ad tempus. Prosphonetica vero ad imperatorem Theodosium oratione hæc ipsa habet interrogans: Nonne natum esse dicimus ex muliere Emmanuelem? aut quomodo ascendit ubi esse ipse asserit? Et Damascenus sapiens melodus, et ex gratia nomen sibi vindicans ad immaculatissimam Virginem'in Ecclesia canticum dirigens nostri causa, ad hæc tempora sonore clainat: Deum peperisti, mater immaculata, incarnatum ex le, uti Deum addecet, lada6 Juan. 1, 39, 47 11:111. 5. 4 1 Cor. 1, 9. ** Galat. iv, 7. ** Isa. xxix, 15.

βλους καὶ ἀναγνούς, άτινα πάντα τὴν οὐσιωδῶς διὰ τῆς ἀειπαρθένου Μαρίας ἐν σώματι τεχθέντα θεὸν Λόγου καὶ Κύριον, τοῦτον ἐπενδύσασθαι διατρανοῖσι τὸ ἀνθρώπινον ἐξ αὐτῆς. Ὅτι δὲ διὰ ταύτης ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος φυσικῶς κατὰ σάρκα γεγέννηται, δηλών σουσι μὲν καὶ πάλιν ἐξ ὧν γράφοντες ἐν ἄλλοις έθεολόγησαν οἱ αὐτοί· δηλώσει δὲ κρεῖττον εξηγούμενος τὰ περὶ τούτου λαμπρῶς ὁ μέγας Βασίλειος. Ἐκείνων γὰρ ὁ μὲν ἔνθεος καὶ σεπτός Κύριλλος ἐν τῇ μικρὸν ἄνωθεν διαληφθείσῃ πρὸς Νεστόριον ἐπι στολῇ τάδε φησίν· Ἀλλ᾽ ἴσως ἐκεῖνο ἐρεῖς, ὦ λε στόμια· "Αρ' οὖν, εἰπέ μοι, θεότητος μήτηρ γέγο νεν ἡ Παρθένος; Καὶ πρός γε τοῦτό φαμεν, ὅτι γεγέννηται μὲν ὁμολογουμένως ἐξ αὐτῆς τῆς Β. οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὺς ζῶν τε καὶ ἐνυπόστατος αὐτοῦ Λόγος, ἐν ἐσχάτοις δὲ τοῦ αἰῶνες καιροῖς, ἐπειδὴ γέγονε σὰρξ, τουτέστιν ηνώθη σαρκὶ, ψυχὴν ἐχούσῃ τὴν λογικήν, γεγεννήσθαι λέγεται καὶ σαρκικῶς διὰ γυναικός. Καὶ μετά βραχέα· Επειδὴ σάρκα λαβὼν κεχρημάτικε καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου, ἀναγκαῖον ὁμολογεῖν ὅτι γεγέν νηται κατὰ σάρκα διὰ γυναικός. Καὶ πάλιν· Ὁ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος ἐν μορφῇ τοῦ γεγεννη κότος ὑπάρχων, κατώκησεν ἐν ἀνθρώπῳ γεννη θέντι διὰ γυναικός. Καὶ μετά τινα· 'Αλλ' ίσως φαίη τις ἂν, Τις ἡ διαφορὰ Χριστοῦ καὶ Μωσέως, εἴπερ άμφω γεγόνασι διά γυναικών; Ωσαύτως ἐν τῷ πρὸς τὸν εὐσεβέστατον βασιλέα Θεοδόσιον tissima. Et sexcenta alia similiter conspiciet, qui- τις ἂν, τας τῶν ἁγίων ἐπιμελῶς ἀνελίξης, ἱερὰς 9: cunque diligenter sanctorum sacros libros revolvit et percurrit, quæ omnia Deum Verbum et Dominum secundum essentiam per semper Virginem Mariam genitum, hominem induisse ex eadem aperte significant. Per ipsam vere Dei Verbum naturali. ter secundum carnem genitum esse, rursus bi iidem illis, quæ in aliis suis commentariis scripserunt, significabunt. Sed ante omnes significabit expressius hæc eadem explanans magnus Basilius. Inter eos siquidem divinus ac venerandus Cyrillus in paulo ante laudata epistola ad Nestorium hæc liabet: Sed forte illud, ο Nestorie, dices: Dicilo ergo mihi, divinilalis mater factane est Virgo? Ad hoc dicimus, in confesso esse genitum esse ex ipsα essentia Dei et Patris, vivens subsistensque illius Verbum; postremis vero sæculi temporibus cum caro factum sit, hoc est carni animam rationis compotem habenti conjunctum est, natum esse dicitur ex carne per mulierem. Et paucis annexis: Quando carnem assumens, fuit et Filius hominis, necessarium est' profiteri, eum natum esse secundum carnem per mulierem. Item: Ex Deo Patre Verbum in forma Genitoris exsistens, habitavit in homine per mulierem genito. Et paucis adjectis: Sed forte quispiam dixerit: Quod erit discrimen inter Christum et Moysen, si ambo generali sunt per mulieres? Nec aliter in oratione prosphonetica ad imperatorem Theodosium, cujus supra meminimus: Ex Deo Patre Verbum manifestatum est in carne; genitum enim η προσφωνητικῷ τῷ πρὸ βραχέος ῥηθέντι μοι· Ὁ ἐκ est per sanctam et Deiparam Virginem, formam servi accipiens. Et post nonnulla: Opinari vero nonnullos ex Deo Verbum genitum generationem, quæ fuit per sanctam Virginem respuere, œconomiam inſamantium est. Et pluribus adjectis, quod a me ante positum est dictum prosecutus, nempe, Annon dicimus ex muliere genitum esse Emmanuelem? aut quomodo ascendit, ubi esse ipse dicit? subinfert: Licet genito per sanctam Virginem, quod erat illi unitum, corpore. Et Damascenus sapiens Joannes in immaculatæ Virginis laudibus rursus clamat: Per te, Mater Virgo, lumen ortum est universo orbi splendidum. Et hæc quidem hi, et multa non dis similia præconis more edicunt, quorum potiorem partein oratio propter satietatem praeteriit. Verumtamen divinissimus Basilius hæc eadem plenissime explanans tradit. Namque in his allato per me supra capite quinto ad Amphilochium de his præpositionibus sermonem habens, qua ratione in divinitatis principe Triade desumendæ sunt, al tuto dogmata stabilienda, ex auctoritatibus ut plurimum magui Pauli corroborat, et cum exemplo¦opus esset, vocem illam commemoravit, quam orbis terrarum magister Dei incarnationem ex Virg ne plane et perspicue dicens, Natus er mub ere, intonuit, hoc dictum divinus iste Pater declarans pro eo quod est per mulierem asseruit, et eumdem divinum præconem Paulum sua sententiæ interpretem illico suljunxit, addens: Hoc enim Θεοῦ Πατρὸς λόγος εφανερώθη ἐν σαρκί γεγέν νηται γὰρ διὰ τῆς ἁγίας καὶ θεοτόκου Παρθένου, μορφὴν δούλου λαβών. Καὶ μετά τινα· Τὸ δὲ οἴεσθαί τινας τὸν ἐκ Θεοῦ φύντα Λόγον τὴν διὰ τῆς ἁγίας Παρθένου ἀνήνασθαι γέννησιν δυσφη μούντων ἐστὶ τὴν οἰκονομίαν. Καὶ μετὰ πολλὰ τὸ προεκτεθέν μοι ῥητὸν ὡς ἔχει διαλαβὼν, τὸ Οὐχὶ τετέχθαι φαμὲν ἐκ γυναικὸς τὸν Εμμα νουήλ; ἢ πῶς ἀναβέβηκεν, ἔνθα περ εἶναί φησιν αὐτός; ἐπάγει· Καίτοι τεχθέντος διὰ τῆς ἁγίας Παρθένου τοῦ ἐνωθέντος αὐτῷ σώματος. Ο δὲ Δαμασκόθεν σοφός Ἰωάννης ὑμνῶν τὴν ὑπέραγνον αὖθις βοᾷ· Διὰ σοῦ, Μῆτερ Παρθένε, φῶς ἀνέτειλε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ φαιδρόν. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι, καὶ ἕτερα τοιαῦτα κηρύττουσιν, ὧν τὰ πλείω κατέλιπεν ὁ λόγος διὰ τὸ προσκορές. Ο δὲ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος τὰ περὶ τούτων εναργέστατα διασαφῶν παραδίδωσιν. Ἐν γὰρ τῷ δις προγραφέντι μα πέμπτῳ τῶν πρὸς μακάριον 'Αμφιλόχιον κεφαλαίων περὶ τῶν τοιούτων προθέσεων τὸν λόγον ποιούμενος, ὅπως αὐτὰς ἐκλαμβάνεσθαι τῇ θεαρχική Τριάδι χρεὼν ἐπὶ τὸ τοῦ δόγματος ἀσφαλὲς ἐκ χρήσεων τὸ πλέον τοῦ μεγάλου Παύλου συνέστησεν, εἰς ὑπόδειγμα δὲ κἀκείνης εμνημόνευσε τῆς φωνῆς, ἦν ὁ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος τὴν ἐκ Παρθένου σάρκων σιν τοῦ Θεοῦ Λόγου δηλῶν, γεννώμενος ἐκ γυναι κός, ἐξεβόησε, τὴν τοιαύτην ῥῆσιν ὁ θεῖος οὗτος Πατὴρ ἐφερμηνεύων, ἀντὶ τοῦ, διὰ γυναικός, εἴρηκε καὶ τὸν αὐτὸν θεοκήρυκα Παῦλον ἐξηγητὴν τῆς ἐπι

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. τοῦ διανοίας αὐτίκα παρήγαγεν, ἐπειπών· Τοῖτο nobis manifesto alibi edixit, mulieri quidem conrenire, dicens, ex homine natam esse, homini vero per mulierem, in illis quæ dixit: Uti mulier ex οίτο, ita et vir per mulierem. En pietatis inεignis tuba, multus magnusque Basilius, per sanctam Virginem plane liquidoque confirmavit Deum Verbum in carne genitum, Christi præconis Pauli interpretatione præ omnibus aliis usus, quod et post eum decreverunt venerandus Cyrillus et Damascenus sapiens Joannes, qui antea per me laudati sunt, veritatis cum eodenì cognitores. Sed etiam ex sancta Virgine, ut supra ostendimus, Deum Verbum iidem Ecclesiæ præclarissima lumina decreverunt. Quare hisce perspicue nunc demonstratum est, quod secundum essentiam per γὰρ ἡμῖν σαφῶς ἑτέρωθι διεστείλατο γυναικό μὲν προσήκειν, λέγων, τὸ ἐκ τοῦ ἀνδρὸς γεγεν νῆσθαι, ἀνδρὶ δὲ τὸ διὰ τῆς γυναικὸς, ἐν οἷς ζησιν ὅτι ὥσπερ γυνὴ ἐξ ἀνδρὸς, οὕτω καὶ ἀνὴρ διὰ τῆς γυναικός. Ἰδοὺ τῆς εὐσεβείας ἡ εὔσημος σάλπιγξ, ὁ πολὺς καὶ μέγας Βασίλειος διὰ τῆς ἁγίας παρέστησε Παρθένου λίαν αριδηλότατα τὸν Θεὸν Λόγον σαρκικῶς κυηθῆναι, τοῦ χριστοκήρυκος Παύ του τὴν ἑρμηνείαν ἀπολεξάμενος, ὅπερ καὶ μετ' αὐτὸν ἐδογμάτισαν ὅ τε σεπτός Κύριλλος, καὶ ὁ Δαμασκός, σοφὸς Ἰωάννης, οι προλεχθέντες μας τῆς ἀληθείας συνίστορες ἀκριβεῖς. ᾿Αλλὰ καὶ ἐκ τῆς ἁγίας, ὡς ἄνωθέν μοι διείληπται, Παρθένου τὸν Θεὸν Λόγον οἱ αὐτοὶ τῆς Ἐκκλησίας διαφανείς φωστῆρες ἐθεολόγησαν. Λοιπὸν διὰ τούτων εἰλικρινῶς & aliquod est, secundum eamdem etiam ex illo esse. ἀποδέδειχται νῦν τὸ κατ' ουσίαν διά τινος εἶναι, κατὰ ταύτην καὶ ἐξ αὐτοῦ. δ ε'. Τοῦτο δὲ καὶ τοῖς πᾶσι καταφανὲς ἄλλοθεν 8. Hoc et omnibus 'aliis aliunde etiam palam καθ' ὁμολογουμένην ἔννοιαν καὶ κοινὴν· οἷον ἐν apertumque fuerit secundum communem sentenυποδείγμασι, διὰ τῆς ἀκτῖνος ἀκραιφνῶς ἀστραπτει tiam, et quæ a nemine in dubium vertitur. Sint τὸ φῶς· αὐγάζει τουτὶ κἀκ τῆς ἀκτῖνος οὐκ ἔλαττον. exempla. Per radium clare lumen effulget: hoc Τὸ πνεῦμα πρόεισι διὰ τοῦ λόγου τρανῶς· τοῦτο idem non minus ex radio rutilat. Flatus emanat παρ' οὐδὲν κἀκ τοῦ λόγου προέρχεται. Διὰ τοῦ perspicue per sermonem: hic etiam ex sermone ἄνθους ἡ ὀσμὴ φέρεται καθαρῶς· καὶ ἐκ τοῦ ἄν emigrat. Per florem odor pure fertur: et ex flore τους αὐτὴ κατ᾽ ἴσον σκεδάννυται. Τοῖς διορῶσιν hic idem non dissimili ratione dispergitur. illis, ἐναργώς ὄντως ἡ πηγή βλαστάνει διὰ τοῦ ὀφθαλμοῦ· qui penitus introspiciunt, vere fons per oculum βρύει καὶ ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ τούτοις παρόμοιον αὕτη scaturit: exsilit et ex oculo hic idem pari nec dis. καὶ παραπλήσιον. Διὰ τοῦ στελέχους ὁ καρπὸς βλα- simili modo: per truncum aperte fructus germi στάνει περιφανῶς· καὶ ἐκ τοῦ στελέχους τοιουτο nal, et ex trunco similiter idem prodit. Aperte fuτρόπως αὐτὸς φύεται. Προδήλως ὁ καπνὸς ἀναπέμ mus per flammam emittitnr: hic etiam ex flamma πεται διὰ τῆς φλογός· οὗτος κατ' οὐδὲν ἧττον κἀκ æque producitur. Hæc omnia per quod secundum τῆς φλογὸς ἀναδίδοται. Ταῦτα δὴ πάντα δι' οὗ κατά naturam singula sunt, etiam omnino ex eo. Non φύσιν ἕκαστον ὑπάρχει, καὶ ἐξ αὐτοῦ πάντω; ἐστί. alio sensu et ex Filio Spiritum esse, nihil addabiΚατὰ τοιαύτην ἔννοιαν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον tantes decernimus. Quare qui præsentem theologiam Πνεύμα δογματίζομεν εἶναι, μηδὲν ἐνδοιάζοντες. Οι non admittunt, ideoque nostrum nomen deferunt, τὴν παροῦσαν γοῦν θεολογίαν μὴ προσιέμενοι, διὰ sciant se male divinum cultum intelligere, indeque ταύτην δὲ καὶ κατηγοροῦντες ἡμῶν, ἵστωσαν περί nobis temere crimen impingere. Cum enim demnonτὸ σέβας αὐτὸ λογιζόμενοι, κἀντεῦθεν ἡμῖν ἐγκα stratum sit, Spiritum sanctum exsistere ex Deo et λοῦντες διὰ κενῆς. Αποδεδειγμένου γὰρ ὄντος τοῦ Patre per Verbum, ipsi illum etiam ex Filio reτὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχειν διὰ τοῦ Λόγου παρὰ spuentes dicere et hujus causa ubique locorum noτοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς αὐτοὶ δοξάζειν, κακ τοῦ Υἱοῦ stram famam probris lacerantes, transitoriam comτοῦτο φεύγοντες, ἀμέλει τοι καὶ μᾶλλον ἡμᾶς ἕνεκα imonstrant, quod blasphemiam omnein abundanter τούτου πανταχοῦ περισύροντες, παροδικὴν ἐμφαί in se complectitur, Spiritus per Unigenitum exsiνουσιν οὕτως, ὁ καὶ βλασφημίας ἀνάπλεων ἁπάση; stentiam, non prorsus essentialem naturalemque, ἐστὶ, τὴν τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑπαρξιν οὐ πάντως οὐσιώδη καὶ φυσικὴν, ὁποίαν ἡμεῖς ἀπαραιτήτως εισπραττόμενοι, πρὸς αὐτῆς τῆς ἁληθείας ἀποφαινόμεθα. Καὶ μάρτυς μοι τοῦ παρόντος λόγου τὸ πᾶν ἀπαράγραπτος, ὅτι παροδικήν τοιουτοτρόπως εοίκασι τὴν δι' Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος δηλούν ὕπαρξιν, ὁ τὰ θεῖα πολὺς καὶ μέγας Βασί λειος, ἂν ἐν τῷ πέμπτῳ τῶν πρὸς τὸν ἱερὸν ᾿Αμφιλόχιον κεφαλαίων, περὶ οὗπερ ἄνωθεν πολλάκις διέλαβον, τρόπον ὂν προείρηταί μοι, τὴν, γεννώμενες ἐκ γυναικός, ἀποστολικὴν ῥῆσιν ἐξηγησάμενος, ἐπαναλαμβάνει τὸν λόγον, καὶ πάλιν οὕτω μέξεισιν· 'Αλλ' ὅμως ἐνταῦθα ἐμοῦ μὲν τὸ ἀδιάφορον τῆς χρήσεως ἐνδεικνύμενος, ὁμοῦ δὲ καὶ τὸ σφάλμα qualem nos severissime exigentes per ipsam veri tatem decernimus. Et præsentis mei dicti testis aksit omni exceptione major, hoc modo transitoriam Spiritas per Filium existentiam significari, in rebus divinis eximius magnusque Basilius, qui quinto ad Amphilochium capite, cujus supra mentio a me inducta est, modo quo indicavinius, dictum Apostolicum,natus ex muliere cum declarasset, resumens sermonem,-verba sic iterat: Quamquam hic Apostolus simul ostendens diversum harum vocum usum, simul obiter corrigens quorumdam errorem existimantium Domini cor, us esse spirituale, ut ostenderet carnem Dei gestutricem, ex humuna massa concretam fuisse, maluit uti verbo significan-

ticre. Nam uæ dictiones, per mulierem, transitorium τινῶν ἐν παραδρομῇ διορθούμενος τῶν ολομένων generationis intellectum erant significaturæ; et hæ, ex πνευματικὸν εἶναι τοῦ Κυρίου τὸ σῶμα, ἵνα δείξῃ muliere, sufficienter declarant communionem naturæ ὅτι ἐκ τοῦ ἀνθρωπείου φυράματος ἡ θεοφόρος genitæ cum ea, quæ genuit: non quod secum pugnel σὰρξ συνεπάγη, τὴν ἐκφαντικωτέραν φωνὴν Apostolus, sed ostendit has voces facile sibi vicissim προετίμησεν. Τὸ μὲν γὰρ διὰ γυναικὸς παροδικὴν cedere. El hæc quidem magnus Basilius, et per, ἔμελλε τὴν ἔννοιαν τῆς γενέσεως ὑποφαίνειν, τὸ quæ mediationem importat, quasi transitorium in- δὲ ἐκ τῆς γυναικὸς ἱκανῶς παραδηλοῦν τὴν κοι dicet, agnoscit, cun eliam in illis in quibus ex, νωνίας τῆς φύσεως τοῦ τικτομένου πρὸς τὴν ullo modo locum habere posse decernitur. Quis γεννήσασαν· οὐχ ἑαυτῷ που μαχόμενος, αλλά vero ex illis, qui rectam de dogmate sentien- δεικνὺς ὅτι ῥᾳδίως ἀλλήλαις ἀντεπιχωριάζουσιν tem vitam ducere sibi proposuerunt, transitoαἱ φωναί. Τοιαῦτα μὲν ὁ μέγας Βασίλειος, καὶ οὕτως riam prorsus Spiritus sancti exsistentiam per ἐκδέχεσθαι τὴν διὰ κατὰ μεσιτείαν διαγινώσκει παροUnigenitum teneat, adeo ut inde hic intelligatur δικῶς, ἡνίκα καὶ ἐφ' οἷς δηλονότι μηδοπωσοῦν ἔχειν ἡ male deforis, et in aliquem ministerii usum in- ἐκ χώραν ἔγνωσται. Τίς δὲ τῶν ὀρθοδόξως ζῆν αἱρευ tromissus et non naturaliter vereque et essentia- μένων παροδικὴν ὅλως ὀφθήσεται τοῦ ἁγίου Πνεύ liter medians; Spiritus vero sanctus illi Patri- ματος πρεσβεύων τὴν ὕπαρξιν διὰ τοῦ Μονογενοῦ, que «peregrinus et prorsus alienus? Hæc enim ὡς ἐντεῦθεν τοῦτον μὲν νοεῖσθαι κακῶς ἔξωθεν και sequi illo modo necesse est; quæ extremæ im- καθ' ὑπουργίαν τινὰ παραλαμβανόμενον, ἀλλ' οὐ pietatis plena Arius olim et Macedonius verita- φυσικῶς τῷ ὄντι μεσιτεύοντα καὶ οὐσιωδῶς· τὸ δὲ tis plane hostes, suo quisque tempore in ex- Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς ἀπεξε secrandi cordis profundo configentes, palam etiam μένον παντελῶς καὶ ἀλλότριον; Ταῦτα γὰρ ἐ πάναγκες eruciare, heu intolerandam impudentiam! ausi ἐκείνως ἀκολουθεῖν, ἅπερ τῆς ἐσχάτης τυγχάνοντα sunt, pro quibus perditionis filii, a sanctis Patri δυσσεβεία; "Αρειος πάλαι καὶ Μακεδόνιος, οἱ τῆς bus, qui prius Nicææ coacti sunt, et qui in hac re- ἀληθείας ὄντως ἐχθροὶ, κατὰ τὸν οἰκεῖον ἕκαστος και gia urbe secundam synodum celebrarunt, anathe- ρὸν ἐν τῷ βάθει πλασάμενοι τῆς βδελυράς καρδίας mate subacti, flammis nunquam deficientibus tra- αὐτῶν, καὶ φανερῶς ἀπερεύξασθαι, φεῦ τῆς ἀναι diti sunt. Quis itaque adeo audax fuerit, ut hæc σχυντίας τῆς πολλῆς! κατετόλμησαν, ἀνθ' ὧν οἱ τῆς ab eo tempore penitus vacantia simili modo in- ἀπωλείας υἱοὶ καὶ πρὸς τῶν θείων Πατέρων τῶν τε novare præsumat, circa cultum aberrans, vel propria κατὰ Νίκαιαν συναθροισθέντων τὸ πρὶν, καὶ τῶν ἐν sententia, vel illorum hæresiarcharum nugis abre- τῇδε τῇ βασιλευούσῃ τῶν πόλεων τὴν δευτέραν συγ ptus? Plane nullus, licet in improbitatis summum κροτησάντων σύνοδον ἀναθέματι καθυποβληθέντες, devenerit, neque hoc tempore, neque in posterum τῷ αἰωνίῳ πυρὶ παρεδόθησαν. Τίς τοίνυν ἔκτοτε reperietur, qui a tot tantisque spiritalibus el a καταργηθέντα τὸ τέλεον τοιουτρόπως ἀνανεώσασθαι Deo edoctis Patribus palam publiceque conden- ταῦτα θρασὺς, ἅτε δὴ περὶ τὸ σέβας οὐκ εὐθὺς υἱ nata impudenter prolleatur, sive ca ex propriis κοθεν τὴν γνώμην δεικνύμενος, ἢ καὶ ταῖς ἀδελε mente aberrans et temeraria concipiens, sive co- σχίαις τῶν αἱρεσιαρχῶν ἐκείνων παρασυρείς; Πάν rum stulta loquacitate, quos supra commemoravi. τως οὐδεὶς πρὸς τὸ τῆς κακίας ἀτεχνῶς ἐλάσας ἀκρί gus, decepius. Cum omnium absurdissimum sit, τατον, οὐχ ὁρᾶται πρὸς τὸ παρὸν, οὐ φανεῖται in quibus veritatis præcones certaminibus frequen- μεθύστερον, ὃς εὑρεθήσεται τὰ παρὰ τοσούτων ὁμοῦ tibus errorem depellentes, sanum dogma decreve- καὶ τοιούτων περιφανῶς ἐληλεγμένα πνευματικών unt, in iis inter omnes unum aliquem quomodo. καὶ Θεοσόφων ἀνδρῶν ἀνέδην φρονῶν, εἴτε περὶ cunque mente delirare. Sed sane non est, qui hæc τούτων ἀφ' ἑαυτοῦ κατὰ γνῶσιν ἐπισφαλῆ καὶ μετ vel mente conceperit, tantum abest, ut credat, ne- ταίαν ἐπιεικῶς λογισάμενος, εἴτε μὴν καὶ τὰς φρένας que futurus est unquam, qui similia concipiet. ὡς ἀληθῶς ταῖς κενοφωνίαις τῶν διαληφθέντων ἀπα τεώνων κλαπείς. Επείπερ καὶ τῶν παντάπασιν ἀτοπωτάτων, ἐν οἷς οἱ τῆς ἀληθείας κήρυκες ἀγῶσι περιτρεψάμενοι τὴν πλάνην συχνοῖς, τὸ τοῦ δόγματος ὀρθὸν ἐπεκύρωσαν, ἐν τούτοις τινὰ τῶν ἁπάν των ἐπωσδήποτε σαλευθῆναι τὸν νοῦν. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὐκ ἔστιν οὐδ᾽ ὁ διανοησόμενος, μή τοί γε και θάπας φρονῶν, οὐδ᾽ ἐσεῖται τὸ παράπαν ὁ διανοησόμενο;. 6. Sunt porro nonnulli in prasenti, qui sapient'a magnificentissime gloriantur, et nostra defendentibus præ se ferunt apud suos doctrina et cruditione, hi Spiritum sanctum exsistere per Unigenitum palam confitentes, jam recitata æque ac si blasphemias omnes exsuperent, modis omnibus pernégant; nec etiam admittunt, medium naturaliter esse inter Patrem et Spiritum Filium, proplercaque neque accipere ex Filio secundum rationem Spiritum sanctum, et alia quadam ratione, aures omnium personan'es, dictum.existianant ς'. Εἰσὶ δ᾽ ἔνιοι τῶν ἐπὶ σοφίᾳ τὰ μέγιστα σε μνυνομένων τὰ νῦν, οἱ καὶ τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς δοκοῦντες παρ' ἑαυτοῖς ἐπιστήμονες, οἱ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον υπάρχειν διὰ τοῦ Μονογενοῦς καθομολογοῦντες τρατ νῶς, τὰ ῥηθέντα μὲν ὡς βλασφημίας ἐπέκεινα πάν σης ἐπίσης καὶ αὐτοὶ τοῖς ὅλοις ἐκφεύγουσι· πλην οὐδὲ τὸ φυσικῶς μεσιτεύειν παραδέχονται τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν, ὡς διὰ τοῦτο προσίεσθαι καὶ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ κατὰ λόγον εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἑτέραν δέ τινα περιθρυλλούσε προφανῶς ἔννοιαν, καθ᾿ ἂν εἰρήσθαι νομίζουσι τ'

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. διὰ τοῦ Υἱοῦ. Δια τούτου γάρ, φασὶν, ἔστι τε και illud per Filium. Per lune enim, inquiunt, est et λέγεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς κατὰ φύσιν ᾠκειω μένον αὐτῷ καὶ ὡς ὁμοούσιον. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτοι φθεγγόμενοι τῶν πολλῶν περιβομβοῦσι τὰς ἀκοάς. Ἐγὼ δὲ ἀκριβῶς οὐκ οἶδα πότερον ἀνοίας αὐτοὺς ἄν τις ἡ κακοβουλίας κατηγορήσειεν, αἰτίαν τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι τὴν πρὸς αὐτὸν οἰκείωσιν τούτου καὶ τὴν ὁμοουσιότητα τιθεμένους σαφῶς. Ὅτι μὲν γὰρ κατὰ φύσιν ᾠκείωται τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ὁμοούσιον τοῦτο πρὸς ἀλή. θειάν ἐστιν αὐτῷ, σύμπας ἂν τῶν τὰ θεῖα καλῶς πεπαιδευμένων ὁμολογήσειεν· οὐ μὴν διὰ ταῦτα καὶ τὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ τῶν ἁπάντων τις ὑπάρχειν ἐρεῖ. Τοὐναντίον μὲν οὖν, γνώσεως εὐμοιρῶν μεγαλοφώς νως κεκράξεται, τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγων αἴτιον εἶναι τῷ Πνεύματι τῆς τε πρὸς αὐτὴν οἰκειότητες τούτου, καὶ τῆς ὁμοουσιότητος ἀτεχνῶς. Ὅτι γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ τοῦτο φυσικῶς ᾤκειωμένον αὐτῷ τυγχάνει καὶ ὁμοούσιον. Καὶ περὶ μὲν τούτου τοῦ προσεχέστερον ῥηθέντος ἡμῖν, ἵνα διέλω μὲν ἐν λόγοις τὰ τὸ πᾶν ἀδιαίρετα, πάντως δ' οὐχ ἕτερόν ἐστιν ἤπερ τὸ ὁμοούσιον, οὗ κὰν τῷ πρώτῳ συντάγματι μνησθέντες ὡς ἐν βραχεῖ τὴν τελεωτέ ραν πρὸς τὸ παρὸν καὶ κρείττονα λύσιν ἐπενεγκεῖν ὑπεσχόμεθα, προϊόντος ἐφεξῆς τοῦ λόγου διαληψό μεθα πλατυκωτέρως κατὰ καιρὸν, καὶ συναιρομένου τοῦ Θεοῦ παραστήσομεν ἀπό τε λογισμῶν ἀνατρ ῥήτων πάντη καὶ ἀψευδῶν, ἀπό τε πατρικῶν ἀναμφιβόλων κομιδῆ χρήσεων, τίς ὁ λόγος αὐτοῦ παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ, καὶ πῶς ποτε τοῦτο νοεῖν ἡμᾶς ἄξιον. ζ. Περὶ δὲ μόνης τῆς οἰκειώσεως διεξελθεῖν ἀρτίως ἡγούμεθα δεῖν, ὀλίγα τινὰ ταύτης ἕνεκεν ὡσὰν προσ διωρισμένη; εἰπεῖν ἔχοντες. "Α γὰρ ἐν τῇ πρὸ τῆς παρούσης ἡμῶν πραγματεία διαλαβεῖν ἐξεγένετο περὶ τοῦ ἰδίου σκοπουμένοις ἡμῖν, ταῦτα κατὰ τὸ παντελὲς ἀπαράλλακτον, ἐπειδήπερ ταὐτὸν τῷ οἱ κείῳ τὸ ἴδιον, κἀνταῦθα πάντως ἁρμόζουσιν. Ενθεν τοι καὶ νομίζομεν ἀποχρῆν, κἂν ἡ βραχέα τὰ λεχθησόμενα, καὶ μᾶλλον ἐφ᾽ ᾧ καν τούτοις ὡς ἐν ἅπασι τοῖς ἄλλοις ἁπλῶς ἐκ γραφικῶν ἐσεῖται μαρτυριῶν τὰ τῆς ἀποδείξεως. Καὶ δὴ καθάπερ ἐξ ὑπαρχῆς ᾠκειῶσθαί φαμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ, καὶ Πνεῦμα δὲ τοῦτο τοῦ Υἱοῦ χρηματίζειν, ἑτέρωθεν οὕτως ἐξεπιστάμεθα. Πλὴν εἰ βουληθείημεν ταῦτα η πρὸς ἄλληλα κατιδεῖν, κἀντεῦθεν ποιήσασθαι τοῦ προκειμένου τὴν ζήτησιν, ᾠκείωται μὲν κατ᾽ οὐσίαν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς Πνεῦμα τυγχάνον αὐτοῦ· Πνεῦμα δὲ πάλιν Υἱοῦ τοῦτο καθέστηκεν, οἷς ὅτιπερ αὐτῷ κατὰ φύσιν ᾠκείωται, καθὼς ὁ μέγας Βασίλειος ἡμῖν τὰ περὶ τούτων παραδιδούς, τρόπον ἂν εἴπομεν, ἑκατέρου τίθησιν αἰτίαν ἑκάτε μον. Οὗτος καὶ γὰρ ἐν μὲν τοῖς κατ' Ευνομίου καὶ ᾿Αρείου λόγοις περὶ τοῦ Πνεύματος τάδε φησί· Τὴν μὲν πρὸς Πατέρα οικειότητα νοῶ, ἐπειδὴ παρά τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὴν πρὸς Υἱὸν δὲ, ἐπειδὴ ἀκούω, «Εἴ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ· ἡ ἐν δὲ τῷ ὀκτωκαιδεκάτῳ τῶν *¹ Rom. vill, 9. dicitur Spiritus sanctus, quod natura illi conjunclus et consubstantialis est. Et hæc ipsi dicentes in auribus multorum perstrepunt. Ego vero plane nescio, amentiæne quispiam ipsis, an perversi consilii notam inuret, dum causam quod Spiritus sanctus sit per Filium esse conjunctionem illius et consubstantialitatem cum illo perspicue fateantur. Verumtamen natura Spiritum sanctum conjunctum esse Filio, illi que vere consubstantialem esse, nemo qui in rebus divinis probe instructus fuerit, inficias iverit; attamen propterea per Filium exsistere illum nemo omnium dicet, quinimo contrarium, qui cognitione rerum callet, sonora voce declamabit, quod per Filium Spiritus est, asserens causam esse absque dubio conjunctionis Spiritus cum Filio, necnon et consubstantialitatis. Quia enim per Filium Spiritus sanctus est, ideo naturaliter. illi conjunctus et consubstantialis est. Et de eo quod propius est, cum a nobis dictum sit, ut sermone, quae prorsus dividi nequeunt, dividamus, quod omniuo non aliud fuerit quam consubstantiale, et cujus in primo nostro commentario mentione facta quam brevissime, absolutiorem in præsenti et meliorem solutionem adducere promisius, procɩdente suo ordine oratione, suo tempore fusius petractabimus, et adjuvante Deo argumentis, quibus contradicere nequeas, et veris ex Patrum dictis et minime dubiis demonstrabimus, quænan in divina Scriptura illius ratio sit, et quomodo a nobis intelligendum. 7. De sola vero conjunctione et consortio nunc pertractandum esse putamus, paucis quibusdamn illius causa, ut præflaitum de ea aliquid sit, in medium allatis. Quæ enim in priori nostro tractatu digessimus, cum de proprio disputaremus, illa eadem absque ulla sui immutatione, cum idem unumque sit conjunctum et proprium, hoc etiam in loco quam aptissime locum habebunt. Hinc satis superque esse existimamus, licet dicenda quain brevissima sint, et potissimum cum in his quoque ut in aliis omnibus simpliciter ex scripto traditis testimoniis demonstratio petetur. Et jam ecce quemadmodum ab exordio conjungi dicimus Filio Spiritum sanctum, et Spiritum hunc Filii esse, aliunde etiam sic edocti sumus. Nihilominus si hæc penitius introspicere velimus, indeque propositi quæstionem absolvere, conjunctus est essentia Filio Spiritus sanctus, ut qui Spiritus illius est, rursusque Spiritus Filii hic exsistit, quod illi essentia conjunctus est, sicuti magnus Basilius de bisce nobis tradens, modo quo diximus alterius alterum causam ponit. Namque is adversus Eunomium Ariumque disputans, promit hæc de Spiritu sancto: Illius erga Patrem conjunctionem intelligo, quod a Patre procedit; erga Filium vero, cum audio, ο Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus *.» Et in decimo octavo ad Amphilo-

chium capite: Sad et Spiritus Christi dicitur, quod πρὸς τὸν ἱερὸν Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων· Ἀλλὰ καὶ natura illi conjunctus est. Sic ista contra inter sese verti, quod idem æque nolant, cum plane nos sciamus, pari modo dicimus, unum loco alterius sumi, ut magnus in decernendis dogmatibus Basilius staLuit. el 8. At nunc per filium Spiritum sanctum exsistere, et conjunctum illi esse, uti sese liabeant, considerandum est. An etiam hæc cum inter se exæquantur, ut priora illa, vicissim alterum alterius locum occupabit? Minime gentium: cum causa propria conjunctionis potius illud per Filium sit. Et hoc plane confirmat idem magnus Basilius, qui in eodem ad beatum Amphilochium capite hunc in modum loquitur, cum prins de Spiritus ex Patre exsistentia sermonem habuisset: Ex Deo esse dicitar, non uti omnia ex Deo, sed uti ex Deo progrediens, non generatus ut Fílius, sed ut Spiritus oris illius. Unde sic declaratur illius consortium, imeſſabilis essentiæ modus servatur. Spiritus emm Deo conjunctionem indicari ait magnus hic vir, quod progrediatur ex eo ut oris spiritus. floc ipsum hic quoque de conjunctione ejusdem Spiritus cum Filio quam aptissimum esse reputo; conjunctus ènim est Spiritus sanctus cum Filio, quod per FiJium hic quoque sit, non alia quapiam ratione, quam quod sit spiritus oris ejus, uti Christi præco Paulus tradidit. Namque hic secundum ad Thessalonicenses scribens, postquam destructionem mali, qui universum terrarum orbem conterebat annuntiavit, erat porro impius ille Nero, de futuro vaticinans Et tum iniquus ille patefiet, quem Dominus conficiel Spiritu oris sui ***, ingenti voce clamavit, Spiritum oris Unigeniti Spiritum sanctum nuncupans. Ilind porro per Filium prorsus idem fuerit, quod ad exsistentiam attinet, atque illud ex Filio, ut ipso initio oratio demnonstravit, et adhuc ultra procedens demonstrabit. Sic cum Spiri lus sanctus per Filium est, propterea et conjunctus fili est; non quia conjunctus est Spiritus sanctus Filio, propterea et per ipsum est, ut quidam ex adversariis contendunt. Sed quæstio hæc melius absolutiusque infra pertractabitur, cum in examen consubstantialis ratio, ut jam promisimus, vocabitur. At in præscuti paulo ante dicta iterum attingenda sunt, ne a proposito nolis scopo propius accedente decidamus. σχεσιν λόγος ἡμῖν ταμιεύεται· τὸ δὲ νῦν ἔχον τῶν ἵνα τοῦ σκοποῦ κατὰ τάχος ἔγγιον γεγονότος αὐτοῦ 9. Manifestum itaque est, uti non multo diximus ante, malorum omnium summam esse opinari transitoriam esse per Filium Spiritus sancti exsistentiam. Quare necesse est, cum hoc tanquam omni blasphemia plenum prohibeatur, dum nulla alia ratio ulla ex parte emergat, namque de Spiritus cum Filio conjunctione, et consubstantiali propter sententiarum inconsequentiam, quam llγι' 11 Thess. 11, 8. Πνεῦμα Χριστοῦ λέγεται, ὡς ᾠκειωμένον αὐτῷ κατὰ φύσιν. Οὕτω μὲν ἀντιστρέφοντα ταῦτα πρὸς ἄλληλα διὰ τὸ ἐξισάζειν ἄντικρυς ἔγνωκότες ἡμεῖς, λέγομεν ἐπίσης ἀντιμεταλαμβάνεσθαι κατὰ τὸν που λὺν ἐν δόγμασι καὶ μέγαν Βασίλειον. ε'. Τὸ δὲ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχει, καὶ τὸ τελεῖν οἰκεῖον αὐτοῦ πῶς ἔχουσι, θεωρητέον τὰ νῦν. Δρα γὰρ ἐξισάζονται καὶ ταῦτα πρὸς ἄλ ληλα κατ' ἐκεῖνα τὰ πρὶν ἑκάτερον ἑκατέρῳ καὶ ἀντιστρέφουσιν; Οὐδαμῶς, αἴτιον δὲ κυρίως τῆς οἰκειώσεως τὴ δι' Υἱοῦ μᾶλλον ἐστι. Καὶ τοῦτο περ ίστησιν ἀριδήλως ὁ αὐτὸς μέγας Βασίλειος, ὅστις ἐν τῷ αὐτῷ τῶν πρὸς τὸν μακαρίτην Αμφιλόχιον κεφαλαίων είρηκεν οὕτω, περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς ὑπάρξεως προλαβών· Ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶν και λέγεται, οὐχ ὡς τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ὡς ἐκ Θεοῦ προελθὸν, οὐ γεννητῶς ὡς ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ· τῆς μὲν οἶκο ότητος δηλουμένης ἐντεῦθεν, τοῦ δὲ τρίπον τῆς ὑπάρξεως ἀῤῥήτου φυλασσομένου. Τὴν τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Θεὸν οἰκειότητα δηλοῦσθαι φησιν ὁ μέγα:, ἐκ τοῦ προελθεῖν ὡς Πνεῦμα στόμιο τες ἐξ αὐτοῦ. Τοῦτο δὲ κἀνταῦθα νοεῖν ἐπὶ τῆς πρὸς τὸν Γ.ὸν οἰκειότητος λέγω, τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ἐστιν ἁρμοδιώτατον. Οἰκεῖον γὰρ τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ τῷ Υἱῷ, καθότι καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο πέφυκεν, οὐχ ἑτέρω; γε μήν, ὡς δὲ Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, κατὰ τὸ διαληφθὲν Παύλῳ τῷ χριστοκήρυκι. Καὶ γὰρ οὗτος τὸ δεύτερον ἐπιστέλλων πρὸς Θεσ σαλονικεῖς μετὰ τὸ φάναι τὴν κατάλυσιν τοῦ την καῦτα κατέχοντος τὴν οἰκουμένην κακοῦ, Νέρων δὲ ἦν ἐκεῖνος ὁ δυσσεβής, περὶ τοῦ μέλλοντος προθε σπίσας ο Καὶ τότε ὁ ἄνομος ἐπικαλυφθήσεται, δι' ὁ Κύριος Ἰησοῦς ἀνελεῖ τῷ Πνεύματι του στόματος αὐτοῦ, ο μεγαλοφώνως εβόησε, Πνεῦμα στόματος τοῦ Μονογενοῦς τὸ Πνεῦμα καλέσας τὸ ἅγιον. Τὸ δὲ δι' Υἱοῦ πάντως ταυτὸν ὅσον προς ὕπαρξιν τυγχάνει τῷ ἐξ Υἱοῦ, καθὼς ὁ λόγος ἔδειξεν ἀπαρχῆς, καὶ ἔτι προϊὼν ἀποδείξειεν. Οὕτως ἐπεὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Υἱοῦ, τούτου μάλιστα χάριν καὶ οἰκεῖον αὐτῷ πέφυκεν· οὐ μὴν ὅτι περ οἰκεῖον τὸ ἅγιον Πνεῦμα καθέστηκε τῷ Υἱῷ, διὰ τοῦτο καὶ δι' αὐτοῦ, καθάπερ ενιστάμενοί τινες λέ γουσιν. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν περὶ τῆς τοιαύτης ζητήσεως κρεῖττον καὶ τελεύτερον ἂν ῥηθεῖεν ἐν τοῖς ἑξῆς, ἔνθα πρὸς ἐξέτασιν ὁ τοῦ ὁμοουσίου κατὰ τὴν ὑπό μικρὸν ἄνωθεν εἰρημένων ἅψασθαι καὶ πάλιν χρεών, μὴ ἐκπέσωμεν. θ'. Καὶ δὴ δῆλον, ὡς φθάσαντες προ βραχέος ἔσχατον πάντων παρεστήσαμεν τῶν κακῶν, τὸ δοξάζειν παροδικῶς εἶναι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ανάγκη τοιγαροῦν, ἐπείπερ ἀπείρηται τὸ τοιοῦτον ὡς δυσφημίας ἂν ἀπάσης μεστόν, ἑτέρου τινὸς λόγου μηδαμῶς ἀνακύπτοντος, περὶ γὰρ τῆς τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειώσεως, καὶ τοῦ ὁμοουσίου διὰ τὸ τῶν ἐννοιῶν ἀνακόλουθον, ὅπερ καὶ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. examinis in sequentia remittentes, vel mente etiam agitare supervacaneum duco. Necesse est itaqui eum qui omni ex parte pietati addicitur et rectato sententiam ambit, tenere essentialiter per Filin Spiritum sanctum exsistere. ld ubi inclaruerit, ex Filio quoque omnino erit, cum naturaliter in Spi - ritus a Patre exsistentia Filius medius sit. Et hoc tantum non omnes decrevere, qui apostolicæ Ecclesiæ veluti doctores aliis atque aliis temporibus præfuere, quorum nunc dicta, eorum item nomi - nibus commemoratis, ad propositam quæstionema demonstrandam hic digerere non erit inopportu - num. Ut ergo methodo ordineque in his quoque servatis pro dignitate eorum rem pertractasse, it διηλέγξαμεν ἀμυδρῶς, τὸ πλεῖον τῆς ἐξετάσεως εἰς cet tenuiter demonstravimus, potiorem partem τὸ ἑξῆς παραπέμψαντες, δοκεῖ μοι καὶ τὸ λογίζε σθαι περιττόν· ἀνάγκη γοῦν οὕτω τὸν ὁλικῶς εὐ σεβείας ἀντιποιούμενον, καὶ φρονεῖν βεβουλημένον ὀρθὰ πρεσβεύειν οὐσιωδῶς ὑπάρχειν διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τούτου δὲ φανέντος, κἀκ τοῦ Υἱοῦ πάντως ἐστὶν, ἅτε φυσικῶς ἐπὶ τῇ τοῦ Πνεύ ματος παρὰ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Υἱοῦ μεσιτεύοντος. Καὶ τοῦτο τεθεολογήκασι μικροῦ πάντες οἱ τῆς ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας διδασκαλικῶς ἐξηγησάμενοι κατά διαφόρους καιρούς, ὧν ἀπάρτι καλὸν ἐκθεῖναι καὶ τὰ ῥητὰ, τούτων κατ' όνομα μνησθέντας ἡμᾶς εἰς ἀπόδειξιν τοῦ προκειμένου ζητήματος. Ως ἂν τοίνυν ὁδῷ καὶ τάξει χρησάμενοι κἀπὶ τούτοις ἡμεῖς ἀξίως αὐτῶν πεποιηκέναι, καὶ ὡς χρεών, νομισθείη μεν, καταρχάς, ὡς ἐμφέρεται τοῖς πρακτικοῖς τῆς ἐν Νικαίς πρώτης συνόδου, πρὸς τὸν φιλόσοφον οἱ θεοφόροι Πατέρες διὰ τοῦ ἐπισκόπου Λεοντίου φασίν Εύρηται τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον μὲν ἐκ τοῦ Πατρός, ίδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον. Ηρχει τοῖς εὐγνώμοσι τῶν ἀκροατῶν ἡ παροῦσα καὶ μόνη χρῆσις, ὡς ἐκ πολλῶν ἁγίων ὁμοῦ ῥηθεῖσα, καὶ τὸ ἀδιάβλητον οὕτως ἔχουσα, καὶ μᾶλλον ὅτι περ ἀρχὴ καὶ θεμέλιος τῆς ὀρθοδόξου πίστεως οὗτοι γεγόνασι θεόθεν ἡμῖν, πρῶτοι τὰ τῶν αἱρετικῶν καταβαλόντες φρυάγματα κατά γνώμην κοινὴν καὶ συνέλευσιν. Νῦν δέ γε καὶ συχνῶν ἑτέρων τὸ βέβαιον πάντοθεν ἐχουσῶν εὐποροῦμεν μαρτ τυριῶν, ἅς ποτε τῶν Πατέρων σχεδὸν οἱ πλείου; ἕκαστος τὴν ἑαυτοῦ συγγραψάμενος, ἢ καὶ τούτων c τινὰς κατιδίαν ἐξέθετο. Παραχρῆμα καὶ γὰρ ὁ τῆς ἀθανασίας ἐπώνυμος, ὃς καὶ κατὰ ταύτην δὴ τὴν πρώτην σύνοδον μέγας τὴν ὑψηλὴν καὶ ἄνω φέρου σαν σοφίαν ἐγνωρίζετο, καὶ πολὺς ἐν τῷ περὶ τῆς ενσάρκου ἐπιφανείας τοῦ Θεοῦ λόγῳ τρανῶς οὕτως ἀπαγγέλλει περὶ τοῦ Πνεύματος· Αὐτὸς γὰρ αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτ τωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπος. Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν· ἀνθρωπότητα αὐτοῦ. Καὶ ὁ χρυσοῦς τὴν γλῶνταν ἐν τῷ περὶ τῶν δύο Διαθηκῶν λόγῳ, Διὰ γὰρ τὸ γενέσθαι ναὸν τῆς θείας, διαγορεύει, δυνάμεως τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου τὸ θεοφόρον, γίνῃ καὶ σὺ ναὸς καθ᾽ ὁμοίωσιν αὐτοῦ· δέχῃ γὰρ ἐκπεμπό μενον παρ' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα. Πάντως τό, παρ' αὐτοῦ, τοῦτο ταυτὸν ὑπάρχει τῷ ἐξ αὐτοῦ. Καὶ οὐδεὶς ἐπὶ τοσοῦτον ἀμαθὴς καὶ ἀνόητος, ὡς διαφορὰν τὴν τυχούσαν νοεῖν ἐπὶ τούτων δὴ τῶν προθέα σεων. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὅ τε μέγας Αθανάσιος καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος· ὁ δὲ δογματικώτατος Κύριλ λο; ἐν πολλοῖς τῶν αὐτοῦ λόγων και πολλάκις περὶ τούτου διέξεισιν. Οὐκοῦν ἐν μὲν τῷ λόγῳ τῷ πρὸς Νεστόριον· Ε' καὶ ἔστι τὸ Πνεῦμα ἐν ὑποστάσει ἰδικῇ, καὶ δὴ καὶ νοεῖται καθ' ἑαυτώ, καθ' δ Πνεῦμά ἐστι καὶ οὐχ Υἱός· ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός· ἐν δὲ τῷ πρὸς τὸν βασιλέα Θεοδόσιον· Ἀπολύων PATROL. GR. CXII ' uti addecet, existimemur, ipso statim initio, vti in actis Nicænæ primæ synodi habetur, divini illi Patres ad philosophum per Leontium episcopum respondent: Invenitur Spiritus sanctus procedere quidem ex Patre, proprius vero Filii esse, et ex eo emanans. Equis auditoribus satis esset vel solum hoc dictum, tanquam quod ex multis Patribus pronuntiatum est, ideoque ab omni calumnia exem• ptum, et potissimum quod orthodoxæ fidei prin: 1– pium ac fundamentum a Deo nobis traditi sun qui primi hæreticorun fastus communi volo algu congressu disjecerunt. Nunc vero et frequentibus aliis certis atque indubitatis testimoniis abundamus, quæ potior pars Patrum, unusquisque per se proprium conscripsit, authorum quædam priva in evulgavit. Namqne primus ante alios, cui ab inmortalitate nomen est, et qui in ipsa prima synov do, sublimi et quæ ad superiora condueit sapientia præcelebris habebatur atque eximius, oratione de apparitione Dei in carne aperte hæc de Spiritu pronuntiat: Ipse enim illum desuper mittebat uti Deus, et ipse eum in imo excipiebat, uti homo. Εx ipso itaque in ipsum descendebat, ex dei. tale ipsius in humanitatem ipsius. Et lingua aurea præditus oratione de duobus Testamentis: Propterea enim quod factum est divinæ virtutis templum corpus Domini deiferum, fis et tu templum secundum illius similitudinem: accipis enim ab ipso missum Spiritum. Omnino illud ab ipso, idem est cum illo ex ipso. Et nemo adeo infans atque insipiens facrit, qui vel minimɔm differentiam inter has præpositiones excogitaverit. Εt læc quidem magnus Athanasius et divinus Chrysostomus: at in dog. matibus dijudicandis præcellentissimus Cyrillus, in multis suis orationibus et saepissime de hoc serm nem digerit. Et oratione contra Nestorium: Licet Spiritus in propria hypostasi sit, et etiam per seipsum intelligatur, ratione qua Spiritus est et non Filius, nihilominus non est alienus ab eo. Spiritus enim veritatis dictus est, et est Christus verita‹, et effunditur ab ipso, eo modo quo et ex Patre. Et ad imperatorem Theodosium: Liberans a peccatis eum, qui ipsi adharet, proprio deinceps ungit Sp1 - ritu, quem immittit ipsum tanquam ex Deo Patri

THE Verbum, et ex propria natura nobis emittit. Et rure ἡ ἁμαρτίας τὸν αὐτῷ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ λοιπὸν B. καταχρίει Πνεύματι, ὅπερ ἐνίησι μὲν αὐτὲς ὡς ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγά ζει φύσεως. Ἐν τοῖς πρὸς Παλλάδιον αὖθις, ὃ κάν τῇ προτέρᾳ τῆς νῦν ταύτης ἡμῶν πραγματεία διελάδο μεν, κἀκεῖ λίαν ἁρμοδιώτατα· Τρεπτὶν δὲ οὔτι που τὸ Πνεῦμά ἐστιν· ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμείται φύσιν, εἰ περ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Γιοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὶς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦμα. Τί δὲ κάν τῷ δεν τέρῳ τῶν Θησαυρών; "Οτε τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν γενόμενον συμμόρφους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υιού, πρόδηλον ότι τῆς θείας ἐστὶν οὐσίας - sus in his quæ ad Palladium scripsit, quæ etiam in primo nostro de hoc argumento tractatu recitavimus, idque quam aptissime: Mutabilis vero nullo modo Spiritus est; quodsi mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, præterea et Filii essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus. Quid porro in secundo libro Thesaurorum? Cum itaque Spiritus sanctus ad nos accedens, conformes nos efficit Deo, progreditur vero et ex Patre et Filio, manifestum est illum divina esse essentiæ, essentialiter in ipsa et ex ipsa egredientem; quemadmodum nempe et ex humano ore fatus excurrens. Item in expositione Evangelii Joannis in dictum: • Vidi Spiritum descendentem 5 σιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν· ὥσπερ εἶν quasi columbam *, › Immutabilis est identitas Filii ad Spiritum, qui proprius ejus est, quique ex co secundum naturam profunditur. In idem: Mens enim exsistens Christi Spiritus, omnia quæ in illo sunt eloquitur ad discipulos, non propria quapiam voluntate, neque alieno impulsu, ab eo in quo et ex quo est eloquens, sed veluti cx essentia illius naturaiter progrediens. Et in illudl: Non enim loquetur a seipso › Spiritum veritatis, Paracletum nempe nuncupat: neque enim alienus ab Unigeniti essentia Spiritus sanctus intelligitur, progreditur vero naturaliter ex ipsa, nihil aliud præter ipsum exsistens quantum attinet ad identitatem naturæ, licet intelligatur in propria hypostasi. Idem libro tertio ad c Hermiam, cum cumantiasset S. Joannem dicere: Ex complemento ipsius nos omnes recepimus, colloquentem interrogat: Datio vero bona et donum perfectum, eritne aliud quidpiam tua sententia quam ipsius Spiritus sancti possessio? Et illo recte respondente: Nequaquam; sanctus statim subinfert: Conspice igitur etiam per hac ex proprio complemento Filium millere proprium, et indissolute 'udhærentem Spiritum sanctum, per quem omnis datio bona. Εt libro quarto ad Hermian: Cum itaque Unigenitus homo factus est, antiquo et quod a principio communicatum fuit bono, naturam humanam spoliatam inveniens, rursus eam in illud transmularɛ conabatur, veluti a fonte proprii comAlementi emittens dicensque: «Accipite Spiritum sanctum ".» Hæc etiam divinus decernens CyrilJus manifesto non alia a Patribus, qui eum præcesserunt et quos nos supra memoravimus, pronuntiat; et in his recte admodum, et uti par est, corum vestigiis insistens, quos nos etiam in omnibus sequi justum est, tanquam pietatis duces, et eadem atque illi sentire, et non ad stultas oppositiones deferri, ut quidam peragere non veriti sunt, quoruin contentiosa turbulentaque opinio abunde multisque etiam in primo tractatu divulsa est, rursusque non minus in præsentia paucis divelletur. Namque in præposito nostro tractatu in * Joan. 1, 32. ss Joan. VII, 17. * Joan, xx, 22. ἀμέλει καὶ τὸ ἐξ ἀνθρωπείου στόματος ἐκτρέπει ἐμφύσημα. Πάλιν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελί εἰς τὸ ῥητὸν, ὅτι • Τεθέαμαι τὸ Πνεῦμα καταβα. νων ὡσεὶ περιστεράν, ο 'Απαράλλακτος ἡ τ Χριστοῦ, λέγει, ὁμοιότης πρὸς τὸ ἴδιον αὐτοῦ καὶ παρ' αὐτοῦ κατὰ φύσιν προγεόμενον Πνεύμα, Εἰς τὸ αὐτό· Νοῦς γὰρ ὑπάρχον Χριστοῦ τὸ Πνεῦμα πάντα τὰ ἐν αὐτῷ διαλέγεται τοῖς μαθηταῖς, οὐκ ἐν ἰδίᾳ τινὶ θελήσει, οὐδὲ μὴν ἐν ἀλλοτρίᾳ τη βουλήσει τῆς ἐν ᾧ καὶ ἐξ οὗ ἐστιν ὁμιλοῦν, ἀλλ' ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ φυσικῶς πρετόν Εἰς δὲ τὸ, «Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ,» Πνεῦμα τὸ τῆς ἀληθείας, τουτέστι τὸν Παράκλητον ἀποκαλεῖ. Οὐ γὰρ ἀλλότριον τῆς τοῦ Μονογενοῖς οὐσίας τὸ ἅγιον νοεῖται Πνεῦμα· πρόεισι δε φυσικῶς ἐξ αὐτῆς, οὐδὲν ἕτερον παρ' αυτ ὑπάρχον ὅσον εἰς ταυτότητα φύσεως, εἰ καὶ νοοῖτο τυχὸν ἰδιοσυστάτως. Ὁ αὐτὸς ἐν μὲν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν φάμενος ὡς ὁ θεσπές Ιωάννης λέγει, Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, τὸν προσδιαλεγόμενον έρωτ Δόσις δὲ ἀγαθὴ καὶ δώρημα τέλειον εἴη ἂν ἕτερε κατά γε τὸ αὐτῷ σοι δοκοῦν πλὴν ὅτι τοι τ' μεταλαχεῖν ἁγίου Πνεύματος; Τοῦ δὲ καλῶς ἀπο κριναμένου το, Οὐδαμῶς, ὁ ἅγιος ἐπάγει παρευ θύς· Αθρει δὴ οὖν καὶ διὰ τούτων ἐξ ιδίου πλ ρώματος προϊέντα τὸν Υἱὸν τὸ ἴδιον αὐτοῦ καὶ ἀναποβλήτως ἐμπεφυκός ἅγιον Πνεῦμα, δι' οὗ πᾶσα δόσις ἀγαθή. Καὶ ἐν τῷ τετάρτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν· Τοιγάρ τοι καὶ ὅτε γέγονεν ὁ Μονογε νῆς ἄνθρωπος, ἐρήμην τοῦ πάλαι καὶ ἐν ἀρχαῖς ἀγαθοῦ τὴν ἀνθρώπου φύσιν εὑρὼν, πάλιν αὐτὴν πρὸς ἐκεῖνο μεταστοιχειοῦν ἐπείγετο, καθάπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ ἰδίου πληρώματος ἐνιείς τε καὶ λέγων, ο Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον.» Ταῦτα καὶ ὁ ἔνθεος δογματίζων Κύριλλος, διαρρήδην θεολογεί, τοῖς πρὸ αὐτοῦ Πατράσιν, οὓς προειρήκειμεν, και τούτοις καλῶς καὶ δεόντως ἑπόμενος, οἷς πᾶσι δέκαιόν ἐστι καὶ ἡμᾶς ἐξακολουθοῦντας, ὡς ὁδηγοί; τοῖς εὐσεβείας, τὰ αὐτὰ δήπουθεν ἐκείνοις φρονεί, ἀλλὰ μὴ πρὸς ματσίας χωρεῖν ἀντιλογίας, καθώς

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT II. τινες ποιεῖν οὐ κατώκνησαν, ὧν ἡ φιλόνεικος γνώμη principio, cum contenderemus confirmare per καὶ δύσερις ἱκανῶς ἀπελήλεγκται διὰ πολλῶν κἂν τῷ Filium Spiritum sanctum exsistere a Patre, et ad προτέρῳ συντάγματι παρ' ἡμῶν, καὶ πάλιν οὐδὲν hoe insinuandum scripto mandata testimonia a. ἧττον τὰ νῦν δι' ὀλίγων ἀπελεγχθήσεται. Καὶ γὰρ ducerenius, partim palam edicentia elucere, emitti, ἐν μὲν τῇ πρὸ ταύτης ἡμῶν πραγματεία κατ' ἀρχὰς exsilire, progredi Spiritum sanctum per Filium; ἀγωνιζόμενοι παραστῆσαι δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ partim apparere, scaturire, effundi, et si quid aliud ἅγιον ὑπάρχειν παρὰ Πατρὸς, καὶ πρὸς ταῦτο γρα hisce non dissimile est, dum videremus nullo φικές μαρτυρίας παράγοντες, τὰς μὲν διαγορευούσ modo ea de exsistentia Spiritus sancti accipi, veσας τρανῶς ἐκλάμπειν, προΐεσθαι, πηγάζειν, προ rum de donis quæ a Spiritu suppeditantur sese χωρεῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Υἱοῦ, τὰς δὲ semel purgantibus, et de missione illius et appariπεφηνέναι, βλύζειν, ἐκπέμπεσθαι, προχεῖσθαι, καὶ tione, ad nostram sententiam comprobandam al'a εἴπερ τι ἄλλο παρόμοιον, ἐπείπερ τινας εωρώμεν dicta easdem voces usurpantia de exsistentia Filii μηδαμῶς ἐπὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ παναγίου Πνεύμα- proposuimus ex eadem et illa scriptura, quibus τος δεχομένους αὐτὰς, ἐπὶ δὲ τῶν χαρισμάτων illa quoque confirmavimus de exsistentia sanclisτῶν παρὰ τοῦ Πνεύματος χορηγουμένων τοῖς ἑαυ- ˙ simi et adlorandi Spiritus sumenda csse. Et ill: τοὺς ἅπαξ καθάρασι, κἀπὶ τῆς ἀποστολῆς τούτου quidem ad quæstionem præsentem satis fuerint: καὶ τῆς ἐκφάνσεω; ἑτέρας εἰς ἀπόδειξιν τῆς διανοίας rationem enim quam habent ad illud per Filium, ἡμῶν χρήσεις ταῖς αὐταῖς λέξεσι χρωμένας ἐπὶ τῆς eamdem habent etiam ad illud ex Filic, ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ προτεθείπαμεν, ἐκ τῆς αὐτῆς καὶ ταύτας γραφῆς, ἐξ ὧν ἐπιστωσάμεθα κἀκείνας ἐπὶ τῆς ὑπάρξεως πάντως λαμβάνεσθαι τοῦ παναγίου καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος. Αἱ δὲ καὶ πρὸς τὸ ζήτημα τὸ παρὸν ἀρκέσουσιν ἄν. Τὸν γὰρ λόγον, ὃν πρὸς τὸ δι' Υἱοῦ κέκτηνται, τὸν αὐτὸν ἔχουσι καὶ πρὸς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. ι. Τέως καὶ καθ᾽ ἕτερον τρόπον ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ παναγίου δηλαδὴ Πνεύματος ἀρτίως προτεθύμημαι τοῖς παρά τινων ἀμφιβαλλομένοις εἰκῇ λύοιν ἐπενεγκεῖν. Η δὲ λύσις, ὡς ἂν συντόμως περατωθῇ τὰ τῆς ὑποσχέσεως, ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν οἰκείᾳ διαλέξει, ταύτην δ' ἐκτίθησιν ὡς ἀπὸ ὀρθοδόξου και Μακεδονιανοῦ, διατράνω γλώττη βοᾷ· Μὴ γένοιτό γιοι εἰπεῖν ἐπίκτητόν τι ἐπὶ τοῦ Πνεύματος. Οὔτε C. γὰρ τὸ ἅγιον, οὔτε τὸ ἄφθαρτον, οὔτε τὸ ἀθάνατον, οὔτε τὸ ἀγαθὸν, οὔτε ἄλλο τι τῶν περὶ τὴν θεῖν θεωρουμένων λέγω εἶναι ἐπίκτητον τῷ ἁγίῳ Πνεύματι· ἀλλὰ φύσει ἅγιον, φύσει ἀγαθὸν, φύσει ἄφθαρτον, φύσει ἀθάνατον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζον, εἴτουν ἐκπορευόμε ναν. Εἶδες, ὁ ἀντιλέγων, πῶς ὁ θεῖος Πατὴρ πηγά ζειν εἰπὼν, ἐκπορεύεσθαι σαφῶς ἐφηρμήνευσεν, ὅπερ ἴδιον τῷ παναγίῳ Πνεύματι μᾶλλον ἐστιν, ἐπείπερ ἐκπορευτῶς ὑπάρχει, καθάπερ ἐκ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ δεξάμενοι τὴν φωνὴν, οἱ θεοφόροι Πατέρες ἀπαξαπλώς πάντες ἐθεολόγησαν; Αλλά καὶ ὁ θεηγόρος Κύριλλος ἐν τῷ λόγῳ τῷ πρὸς τοῦ; μοναστάς, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅτι προχεῖται φάμε νος ἐκ Πατρός, ἐπήγαγεν, "Ηγουν ἐκπορεύεται• λέγει γὰρ οὕτως ἐκεῖ· Τὸ Πνεῦμα προχεῖται μὲν, ήγουν ἐκπορεύεται καθάπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ὁ δὲ μέγιστος καὶ δογματικώτατος Μάξιμος ανομοίου, τουτέστιν ᾿Αρειανοῦ, καὶ Ὀρθοδόξου διάλεξιν συγγραφόμενος ὡς ἀπὸ τοῦ Ὀρθοδόξου ῥητῶς, Ο Πατὴρ ἐκπέμπει τὸ Πνεῦμα, τὸ δὲ Πνεῦμα, φησὶν, ἐκπορεύεται. Μὴ γὰρ ἐνεργητικῶς ἔχων εἰπεῖν τὸ ἐκπορεύει κατὰ γραμματικούς, ὅτι μηδ' αὐτοῖς εἰς χρήσιν καθέστηκεν, εἰς τὸ ἐκπέμπει μετέβαλε την λέξιν, ὡς δυνάμενον ἐκεῖνο ταυτὸν, καὶ τὴν τοῦ παναγίου Πνεύματος οὕτω δεδήλωκεν ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν. Ταῖς τοιαύταις Πατρικαῖς χρήσεσι τὴν εἰς τὰς προῤῥηθείσας γραφικὰς μαρτυρίας ἡμετ δαπὴν διάνοιαν πιστοῦμαι καὶ νῦν, ἀναντιρρήτοις 10. Interim et alio molo de ipso sanctissimo Spiritu nunc a nonnullis in dubium versis solutionem non intempestive afferre in animum venit. Et solutio fuerit, ut breviter id faciam, quod semel recepi, sanctus Athanasius, qui in sua disputatione, quam ille inter orthodoxum et Macedonianum concinnavit, sonora voce clamat: Αbsit ut dicam aliquid esse ascititium in Spiritu sancto. Nequ exim sanctum, neque incorruptibile, neque immortale, neque bonum, neque aliud, quod de Deo consi deratur et dicitur, dico esse ascititium Spiritu: suncio, sed naturu sanclus, naturà bonus, natura incorruptibilis, natura immortalis est, ut Spiritus Domini, et ipso exsiliens, sive procedens. Videsne, tu qui vehementius adversaris, divinum hunc Patrem cum dixisset exsilire, palam apertequè procedere interpretatum fuisse, quod sanctissimo Spiritui magis proprium est, cum processionis modo exsistat, uti ex Salvatore Christo vocem deiteri Patres excipientes omnes ad unum expres - serant? Imo et deifoquus Cyrillus oratione ad monachos, cum dixisset Spiritum sanctum a Patre profundi, subnexuit: Nempe procedit. Namque ili sic ait: Spiritus sanctus profunditur quidem, precedit nempe veluti a fonte Deo et Paire. At ma simus in discernendis dogmatibus celeberrimus Maximus, colloquium Anonimi, Ariani scilicet et orthodoxi concinnans, hæc ex orthodoxi ore pronuntiat: Pater emittit Spiritum, Spiritus vero, ait, procedit. Cum enim activo modo έκπορεύει grammaticorum more, quod illis in usu non est, verhum hoe desinere non posset, in illud emittit dictionem immutavit, tanquam quod hoc ipsum notaret; et sanetissimi Spiritus hac ratione ex Patre exsistentiam significavit. Hisce Patrum dictis jam antea laudatis scriptoque mandatis testimoniis, meam sententiam nunc quoque confirmo,

que nullo modo refelli possunt, et dubitationem a παντάπασιν ούσαις, καὶ πρὸς μηδὲν ὁρώσαις ἀμφις. omnem eximunt. Quis ex adversariis igitur etiam hæc in suam sententiam invertere, et suis, quas ipse in se nutrit, cogitationibus adaptare conabitur? Namque his sese opponere præterquam quod frustra operam insumere, maxime id etiam essct project: audaciæ, quandoquidem illi sunt apostolica Ecclesiæ nemine prorsus discrepante ilustres magistri, proptereaque illis, tanquam qui continuo cum Spiritu cloquuntur, prorsus assentiendum est. Sed hi quidem-hac ratione digesta antea dicta robur, illudque citra omnem controversiam habere suo testimonio confirmarunt. ζητήσιμον. Τίς τῶν ἀνθεστηκότων λοιπών διαστρέψει πειράσεται, καὶ ταύτας πρὸς τὸ δοκοῦν ἑαυτῷ, καὶ τοῖς, οἷος αὐτὸς ἔχων νοῦν ὅλως καὶ λογισμῷ δια κούμενος; Τὸ γὰρ ἀντειπεῖν τοῖς εἰρηκόσι πρὸς τῷ πάντη τυγχάνειν ἀνήνυτον καὶ λίαν ἔοικε τολμηρό, ἐπείπερ τῆς ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας περιφανείς ὁμολογουμένως διδάσκαλοι· διὸ καπὶ πᾶσι πείθεσθαι τούτοις τοὺς πάντας χρεών, οἷα διηνεκώς φθεγγο μένοις μετὰ τοῦ Πνεύματος. Αλλ' οὕτω μὲν οὔτε: τὰς προεκτεθείσας πατρικές χρήσεις τὸ ἰσχυρὸν καὶ ἀναμφίλεκτον ἔχειν ἐβεβαίωσαν διά τῶν τοιούτιν μαρτυριών. ια΄. Ἵνα δὲ καὶ τὸ ζητούμενον παρὰ τῶν πολλῶν τελεώτερον διὰ γραφικών αὖθις χρήσεων παραστή 11. Ut vero, quod nunc quæritur a multis, absolutius rursus per scripto tradita testimonia demonstremus, perspicacissimus Epiphanius in σωμεν, ὁ μὲν διορατικώτατος Επιφάνιος ἐν τῷ οἰκείο propria oratione, cui nomen est Aucyroto, SpiriIus sanctus, ait, non fratris frater, non Patris frater, sed ex ipsa essentia Patris et Filii; et in rebus divinis præcellens Cyrillus in uno secundi Thesaurorum capite ait: Decernente itaque Christo, in ipso et ex ipso naturaliter exsistere Spiritum suum decernit. Iterumque in alio de Spiritu sancto: Uti ex essentia exsistens distribuentis illud Sanctis, Christi scilicet. Et in alio: Necesse est igitur fateri illum esse ex essentia Filii et Dei, omnem illius facultatem et operationem possidentem. Item in alio: Nullum itaque Paulus naturæ discrimen Filii et Spiritus sancti agnoscit, sed veluti ex ipso et in ipso naturaliter exsistentem dominationis nomine insignit. Nec non in alio: Igitur ex essentia Filii Spiritus. Idem in expositione Evangelii secundum Joannem, in illud, ‹ Non loquetur a semetipso, › Propterea hoc adnexuit, Ventura annuntiabit vobis: Prorsus, inquit, ex mea essentia Spiritus est, et quasi mens mea est, ita ut annuntiet æque alque ego futura. Ex his dictis divini Cyrilli nullum est, quod expositione indigeat. His enim omnibus aperte demonstravit, Spiritum sanctum esse etiam ex Unigenito, Epiphanium. pietate inclytum prudenter sequens, cujus dictum uti se habet propriis verbis supra recitavimus. λόγῳ τῷ οὕτω πως καλουμένῳ Αγκυρωτῷ, Πνεύμα ἅγιον, φησίν, οὐ συνάδελφον, οὐ πατράδελφον, ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· ὁ δὲ τὰ θεῖα σοφὸς Κύριλλος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων του δευτέρου λέγει τῶν Θησαυρῶν· Νομοθετούντος το γαροῦν τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτο φυσικῶς ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ νομοθετε Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ περὶ τοῦ Πνεύματος· Ως γαρ τῆς οὐσίας ὑπάρχον τῆς τοῦ χορηγοῦντος της ἁγίοις, Χριστοῦ δηλαδή. Καὶ ἐν ἑτέρῳ· Ανάγ λοιπὸν ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχειν ὁμολογεῖν αὐτ τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τήν τε δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν ἔχον. Καὶ αὖ ἐν ἄλ ἄλι, φησίν· Οὐδεμίαν ἄρα φύσεως οἶδεν ὁ Παῦλ διαφορὰν τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλ' ὡς ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπά - χον τῷ τῆς κυριότητος ὀνόματι καλεῖ. Καὶ πάλιν ἐν ἑτέρῳ· Οὐκοῦν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τ Πνεῦμα. Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωά - νην Ευαγγελίου εἰς τὸ «Οὐ γὰρ λαλήσει ἐπ' ἐκι τοῦ· Διὰ γάρ τοι τοῦτο προστέθεικεν ότι τα ερχόμενα ἀναγγελεῖ ἡμῖν· ὅτι δὴ πάντως ἐκ τῆς ἐμῆς οὐσίας τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οἷον ἐμός ἐστι νοῦς, τῷ ἐρεῖν αὐτὸν τὰ ἐσόμενα, καθάπερ ἐ;. Τούτων οὐδὲν οὐδόλως δεόμενον σαφηνείας τιν ὁ θεσπέσιος εἶπε Κύριλλος. Διὰ γὰρ πάντων ἀπετ νατο καθαρῶς εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦμα κἀκ τοῦ Μονογενούς, ἀκολουθήσας καλῶς Ἐπιφανίῳ τῷ κλε! κατ' εὐσέβειαν, οὗ τὴν ῥῆσιν ὡς ἐπ' αὐτῆς τῆς λέξεως ἔχει καὶ προτεθείκαμεν. 12. Sunt nihilominus ex adversariis nostris plurimi, qui contentiose nimis atque inverecunde adeo patentem veritatem oppugnant, dicuntque divinum hunc Patrem, sapientem nempe Cyrillum, in plerisque his suis diclis ex essentia Filii, ad Epiphanii mentem palam pronuntiare, exsistere Spiritum sanctum, sed in quibus reperitur de Filio sermonem habere rursus naturaliter addere: neque inveniri Spiritum sanctum simpliciter nonnisi addito naturaliter decernere ex Filio, et ex essentia illius, uti dictum est, in majori parte horum dictorum enuntiat. Scimus porro omnes ejusdem essentiæ atque naturæ citra ullum discrimen cum Filio esse Spiritum sanctum, et hoc esse dogma catholicum ab antiquo tempore Ecclesiæ traditumn. Igitur ιβ'. "Ομως δ' οὖν κἂν τούτοις εἰσὶν ἔνιοι τῶν πλεῖστον ἀδεῶς ἀντικειμένων ἡμῖν, οι φιλονείχες πρὸς φανερὰν οὕτως ἀλήθειαν ἀναισχυντοῦσι μαχ μενοι, καί φασιν ὡς ὁ θεῖος Πατήρ οὗτος, ὁ σοφὸς δηλονότι Κύριλλος, ἐν μέν τοι τοῖς πλείοσι τῶν ἑπ τοῦ τούτων ῥητῶν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν μακαρίτην Επιφάνιον καταγγέλλει τρανές ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ὅσοις δ' εὑρίσκεται λέγων ἐκ τοῦ Υἱοῦ πάλιν τὸ φυσικῶς ἐκεῖσε προς: θησιν· οὔτε δὲ φαίνεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἁπλῶ; δογματίζων ἐκ τοῦ Υἱοῦ δίχα τοῦ φυσικῶς, και τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καθάπερ είρηται, τοῦτο θεολογ τοῖς τῶν τοιούτων ῥητῶν πλείοσιν. Ἴσμεν δὲ πάντες τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως ἀπαραλλάκτως ἂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ, καὶ τοῦτο καθολικών

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. discrimen, nemine non id approbante, est cum Unigenito Spiritus sanctus, hoc est vere consubstantialis, et conuaturalis, propterea Cyrillus in rebus divinis illustris in plurimis hisce dictis cum vitæ clarissimo Epiphanio, ex essentia Filii, in nonnu¦s lis etiam ex Filio, de suo naturaliter pronunti.vit, non ipsam sanctissimi Spiritus divinam exsistentiam ex Filio bisce connotans, sed illius cum Filio connaturale et consubstantiale modis omnibus significans. Hi quidem hoc etiam in loco, quod at contradicendum nunquam non est ad manum consubstantiale proponentes, idque prorsus innuere supra a nobis omnia sacra dicta digesta probare stulentes, cujus in anteriore tractatu, et in prasente quoque responsionem in me suscepi, nunc pro viribus duplicis mei promissi summam complebo, ut appareat, quantum hi cognitione levi et mentibus detritis similia proponant, consubstantiali connaturale implicantes, quod idem esse res clara est, et omnium sermonibus celebrata. Ego porto connaturalem quidem et consubstantialem Spiritum esse Filio a sacris Eloquiis, nec non ab infusa δόγμα περιφανῶς τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ παραδεδο- quod ejusdem essentia et natura citra ullum μένον ἀνέκαθεν. Οὐκοῦν ὅτι τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως ἀπαραλλάκτως κατὰ κοινὴν ὁμολογίαν ἐστὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Μονογενεῖ, τουτέστιν ἀληθῶς ὁμοούσιον αὐτὸ τούτῳ καὶ ὁμοφυές· διὰ τοῦτο Κύριλλος ὁ τὰ θεῖα πολὺς τοῖς μὲν πλείοσιν ὧδε ῥητοῖς μετ' Επιφανίου τοῦ τὸν βίον ἐπιφανοῦς, ἐκ τῆς ούτ σίας τοῦ Υἱοῦ, κακ τοῦ Υἱοῦ δ᾽ ἐνίοις οίκοθεν φυσι κῶς ἀνεκήρυξεν, αὐτὴν τοῦ παναγίου Πνεύματος θείαν ὕπαρξιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τούτοις δηλῶν, ἀλλὰ τὸ πάντα πρὸς αὐτὸν σημαίνων ομοφυὲς τούτου καὶ ὁμοούσιον. Οὗτοι μὲν προβαλλόμενοι κἀνταῦθα τὸ πρόχειρον εἰς ἀφορμὴν ἀντιλογίας αὐτοῖς ὁμοούσιον πανταχοῦ, καὶ τοῦτο βούλεσθαι τὰς ἡμῖν ἄνωθεν προτεθείσας ἱερὰς ῥήσεις ολοσχερῶς κατασκευάζειν ἐθέλοντες, περὶ οὗτινος ἐν τῷ προτέρῳ συντάγματι 13 κἐν τῷ παρόντι διαλαβὼν καθυπεσχόμην εἰπεῖν· ἀρτίως δὲ κατὰ δύναμιν ἐκπληρωτής φανοῦμαι τῆς ἐπ' ἀμφοῖν τοιαύτης ἐμῆς ὑποσχέσεως, οἷα δὴ τὴν γνῶσιν εὔκολοι, καὶ τὰς φρένας σαθροὶ, ῥᾷστα τὰ σαθρά κατ' ἔννοιαν ταῦτα προτείνουσι, τῷ ὁμοουσίῳ προσεπιπλέκοντες τὸ ὁμοφυές· ὅπερ ταυτὸν ὡς τοῖς πᾶσι σαφὲς ἐκείνῳ καθέστηκεν. Ἐγὼ δέ γε τὸ μὲν ὁμοφυὲς εἶναι καὶ ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οἶδα τῶν ἱερῶν λογίων, πρὸς δὲ καὶ τῆς ἐνα σπαρείση; ἡμῖν γνώσεως θείθεν ἐκδιδαχθείς· ὅτι δὲ τοῦτο τῶν διαληφθεισῶν ῥήσεων ἐστιν ἡ διάνοια παντελῶς οὐκ ἔχω καταμαθεῖν, οὔτ᾽ ἀπ' αὐτῆς τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς, οὔτε μὴν πολλάκις παρ' ἐμαυτῷ λογιζόμενος. Οὕτω γὰρ καὶ ὅταν ἀκούωμεν τῶν ἁγίων ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας καὶ φύσεως τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τελεῖν, ἐν ταῖς πονηθείσαις αὐτοῖς ὑπαγορευόντων γραφαῖς, ὀφείλομεν κἀκεῖ τὸ τούτων ὁμοφυὲς πρὸς τὸν Πατέρα καὶ ὁμοούσιον ἐκε καμβάνειν, οὐ τὴν ἀναμφισβήτητον παρὰ πᾶσιν ἐκ τοῦ Πατρὸς θείαν αὐτῶν ὕπαρξιν. Καὶ ποῦ τοῦτο κἂν ὅλως νοήματος ὑγιοῦς, ἵνα μὴ Χριστιανοῦ λέγω φρονήματο;; Τίνες δὲ τῶν ἁγίων, οἱ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα φάσκοντες ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως εἶναι τῆς τοῦ Πατρός; Καὶ τούτου; ἐρῶ, τάς καθέκαστον χρήσ σεις αὐτῶν προσηκόντως διεξελθὼν ἄνευ τῆς οἰασοῦν ὑπερθέσεως. Μάνθανε τὰ πρῶτα περὶ τοῦ Μονογενοῦς. Ὁ μὲν τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ γενομένῃ παρ' αὐτοῦ πρὸς τὸν ᾿Αρειον διαλέξει φησίν· Οὐκοῦν ὁ Θεὸς λέγων πρὸς τὸν ἴδιον Υιόν διὰ tionem Filii notat. Et post pauca: Nullam aliam τοῦ προφήτου, ο Εκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου. ἐγέννησά σε, ν σημαίνει τὴν ἐκ πατρικῆς οὐσίας γέννησιν τοῦ Υἱοῦ. Καὶ μετ' ὀλίγα· Δι' οὐδὲν ἕτερον γαστέρα ὀνομάζει, ἢ ἵνα παραστήσῃ αὐτὸν τὸν Υἱόν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεγεν νῆσθαι. Καὶ μετὰ βραχέα· Τὸν οὖν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς γεννηθέντα μανθάν νομεν. Οὗτος ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ ἀπὸ τῆς συνόδου τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις πρὸς τὴν κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν Ἐκκλησίαν· Οἱ γὰρ τὴν 'Αρειανὴν αἵρεσιν ἀναθεματίσαντες, λέγει, γινώσκοντές εἰσι μὴ κτίσμα, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας γέννημα εἶναι τὸν λόγον. 55 Psal. CIX, " nobis per Numen cognitione edoctus plane percalleo; sed prædictorum hanc esse sen. tentiam et mentem nen recte capio, licet ipsa divinæ Scripturæ verba considerem, et speculer sapius ex meis, si quid meum usquam est. Sic quoque cum sanctos dicentes audimus, ex Patris essentia et natura Filium et Spiritum esse, in cvulgatis ab ipsis commentariis, ibi etiam eorun connaturale cum Patre et consubstantiale intelligendum esset a nobis, non indubitatam apud omnes divinam eorumdem ex Patre exsistentiam. Et eritne unquam similis cogitatio sana, ne dicam Christiano homine digna sententia? Quinam vero Patres sunt, qui Filium et Spiritum ex essentia naturaque esse Patris asseverant? Et hos quoque, singulorum testimonia uti addecet, et nulla interposita mora in medium afferens, commemorabo. Primumque de Unigenito discito. Divinissimus Athanasius in colloquio suo cum Ario dicit: Itaque Deus dicens ad proprium Filium per prophetam, Ex utero ante luciferum genui le ",, ex paterna essentia generaob causam uterum nominat, quam ut ostendat ipsum Filium ex Patris essentia genitum esse. Et paulo post Filium itaque ex essentia Dei et Patris genitum esse addiscimus. Idem in epistola ex sy nodo. Hierosolymitana scripta ad Alexandrinam Ecclesiam Qui Arianam hæresim anathemati sub - egerunt; plane agnoscunt, non esse creaturam, sed ex essentia Verbum fetum esse. Et rursus alibi: Non deforis invecta est Filii essentia, neque ex nom entibus introducta, sed ex Patris essentia nata quemadmodum luminis splendor, et aquæ vapor. Et haec quidem divinissimus Athanasius de Unigenito. '

Magnus vem Basilius in una suarum orationum: Ετέρωσ: πάλιν· Οὐκ ἔξωθέν τις ἐστιν εὑρεθεῖσα Ex Patre Pilius, non imperio editus, sed ex natura generatus. Nec ab his abhorret Cyrillus dogmatum scientia admirabilis, tum libro tertio ad Hermiam: Quomodo non omnino felix fuerit, videre Deum vere, et ex Dei et Patris essentia enatum esse Filium, siquidem est ut Deus, et non aliud, qui in nobis inhabitat Spiritus illius? tum in uno capitum de æternitate Unigeniti: Erat igitur Genitori coœ. ternus Filius, uti a quodam fonte prima causa scaturiens. Et in alio eorundem: Qui enim ex essentia Patris progressus est, Patrem illico genitorem ostendit. Et in alio clare: Quemadmodum Paler àbsque principio est, ita et quod ex essentia illius progressum est Verbum absque principio est. Item in alio: Quemadmodum Spiritus sanctus circa essentiam separationem non admittit, varios emittens in muneribus modos, sic et generatricem essentiam Dei nemo si bene sapit injuria affici dicet, vel separationem vel effluxum aliquem passam esse, qu'e unum solum ex semetipsa Filium emisit. Et in alio quoque ex iisdem capitibus: Universum esse Filii ex Patris essentia exsilit. Et in alio: Quæ enim passio circa sulem fieri videtur, cum lumen general? Quæ enim circa ignem separatio contingit, cum illuminationem quæ ex ipso est emittit? Quod si hæc citra ullum partitionem generant, el citra passionem, que ex ipsis, sunt, ejaculant, nonne magis eorum opifex suæ naturæ splendorem emittet? His alsimili, eaque quam plurima venerabilis CyrilJus, cum res theologicas tractat, edocet, quæ fere omnia simul cum his in priore meo commentario, tanquam etiam ibi plurimum conducentia comprehendi, secundum alias atque alias rationes; hic vero jam dictis, et ante divini Patris Athanasii et magni Basilii auctoritatibus per nos digestis, abunde unam ex duabus quæstionibus demonstravimus. ἡ τοῦ Υἱοῦ οὐσία, οὐδὲ ἐκ μὴ ὄντων επεισήχθη, ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἔξυ, ὡς τοῦ φω τὰς τὸ ἀπαύγασμα, καὶ ὡς ὕδατος ατμίς. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ θειότατος περὶ τοῦ Μονογενούς ᾿Αθανά σ:ος. Ὁ δὲ μέγας Βασίλειος φησιν ἔν τινι τῶν αὐτοῦ λόγων· Ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, οὐ προστάγματι ποιηθεὶς, ἀλλ' ἐκ τῆς φύσεως γεννηθείς. Τούτοις φθέγγεται συνωδὲ καὶ Κύριλλος ὁ τὴν δογματικὴν ἐπιστήμην θαυμάσιος ἐν μὲν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν, Πῶς οὐ παντελῶς ἀταλαίπωρον ἰδεῖν ὅτι Θεὸς ἀληθῶς, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὶς οὐσίας ἐκπέφυκεν ὁ Υἱὸς, εἴπερ ἐστὶν ὡς θείς, καὶ οὐχ ἕτερόν τι κατοικοῦν ἐν ἡμῖν τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ; Πάλιν δ' ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τῶν περὶ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ἀϊδιότητος· "Ην ἄρα τῷ γεννήσαντι συναΐδιος ὁ Υἱὸς, ὥσπερ ἀπό τινος πηγῆς τῆς πρώτης αἰτίας ἀναβλύζων. Καὶ ἐν ἄλλῳ τῶν αὐτῶν· Ὁ μὲν γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς προελθὼν Πατέρα εὐθὺς ἔδειξε τὸν γεννήσαντα. Καὶ ἐν ἑτέρω σαφῶς· Ὥσπερ ὁ Πατήρ άναρχος, οὕτω καὶ ὁ ἐκ τῆς ουσίας αὐτοῦ προελθὼν Λόγος ἄναρχος. Καὶ ἐν ἄλλῳ πάλιν· Ὥσπερ τὸ Πνεύμα τὸ ἅγιον οὐ μερισμὸν ὑπομένει περὶ τὴν οὐσίαν, διαφόρους ἐκπέμπων τοὺς ἐν τοῖς χαρίσμασι τρόπους, οὕτω καὶ τὴν γεννητικὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ οὐκ ἄν τις τῶν εὖ φρονούντων ἀδικεῖσθαι φήσειεν, ἢ μερισμὶν ἢ ἀπόῤῥοιάν τινα παθεῖν, ἕνα καὶ μόνον ἐξ ἑαυτῆς ἐκλάμψασαν Υϊόν. Καὶ καθ' ἕτερον τῶν τοιούτων κεφαλαίων· Σύμπαν τὸ εἶναι τοῦ Υἱοῦ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας πρόεισι. Καὶ ἐν ἄλλῳ· Ποῖον γὰρ πάθος περὶ τὴν ἥλιον ὁρᾶται γενόμενον, ὅτε τίκτει τὸ φῶς; Ποῖος συμβαίνει περὶ τὸ πῦρ μερισμές, ὅταν έχε πέμπῃ τὸν ἐξ αὐτοῦ φωτισμόν; Εἰ δὲ ταῦτα γεννᾷ μὲν ἀμερίστως, εκπέμπει δὲ τὰ ἐξ αὐτῶν ἀπαθῶς, οὐ πολλῷ μᾶλλον ὁ τούτων ποιητής τῆς ἑαυτοῦ φύσεως ἐκπέμψει τὸ ἀπαύγασμα; Πολλὰ τοιαῦτα θεολογῶν ἐκδιδάσκει Κύριλλος ο σεπτός, & πάντα σχεδόν σὺν τούτοις ἐν τῇ προπονη θείσῃ μοι συντάξει διέλαβον, οἷα κἀκεῖ συντελοῦντα, πλὴν κατά τινας λόγους λοιπούς· ἐνταῦθα δὲ διὰ τῶν παρόντων, καὶ δι᾽ ὧν προδεδηλώκαμεν τοῦ θείου Πατρός Αθανασίου, καὶ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ῥητῶν ἀρκούντως τὸ ἕτερον τῶν δυοῖν ζητημάτων νῦν παρεστήσαμεν. τὴ 13. Reliquum est jam, et de adorando Spiritu ιγ΄. Ἀπάρτι λείπεται παραθέσθαι καὶ τὰς περί Patrum voces, quæ nempe illum palam ex essentia τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος τῶν ἁγίων φωνάς, ὅσαι et natura Patris deprædicant, hic apponere, ut ab- δηλαδὴ τοῦτο τρανῶς ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως solute mostri examinis oratio perfecteque procedat, nec ex illis quae promisimus uno privata clandicet. Et initio ipso ponatur dietum Gregorii Thaumaturgi toto orbe terrarum clarissimi, cujus etiam in priore tractatu, sed alio scopo mentionem induximus; dictum vero, ut ipsum quam ocius comprehendanus, habetur in oratione fidei ab ipso per partes exposite: Confitemur consubstantialem esse Patri Filium et Spiritum, hoc est unam deitatem naturaliter, cum Pater ingenitus sit, Filius genitus ex Patre, et Spiritus sanctus ex essentia Patris per Filium æterne emillatur. Et hoc ait hic divinarum revelationum interpres Et postmodum Cyrillus mysteriorum spiritus instructissimus in τοῦ Πατρὸς ὑπάρχειν κηρύττουσιν, ὅπως ἐντελῶς ὁ λόγος ἡμῖν τῆς διασκέψεως ἔχοι προβὰς, καὶ μὴ σκάζοι στερούμενος τῶν ὑπεσχημένων ἑνός. Καὶ τη λεκτέον καταρχὰς τὴν ῥῆσιν τοῦ θαυματουργού Γετ γορίου τοῦ τὸ πᾶν διαβνήτου τοῖς πέρασιν, ἷς κάν τῇ προτέρᾳ τῆς νῦν πραγματεία καθ᾿ ἕτερον ἐμνή σθην σκοπόν. Ἡ δὲ ῥῆσις, ὡς ἂν καὶ ταύτην γέν νηταί μοι διαλαβεῖν τάχιον, ἐν τῷ λόγῳ τῆς αὐτοῦ κατά μέρος πίστεως κειμένη φησίν· Ομολογούμεν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, τουτέστι μίαν θεότητα φυσικῶς, ἀγεν νήτου μὲν ὄντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς, τοῦ τε Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως ἐκπεμφθέντες.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. nuntiat: Non arcetur Spiritus a divina essentia, sed ab ipsu naturaliter emissus universam Patris et Filii operationem habet. Et in alio: Homo habens in semetipso Spiritum, qui ex essentia Dei est, imago Dei et gloria nuncupatur. Et in alio: Deus igitur Spiritus est, ex divina essentia naturaliter emissus. Et alibi: Spiritus sanctus ex Deo naturaliter. Nec non in alio horum Thesaurorum capite: Sed manebit ipsi quoque proprium ex alio esse, quod ex essentia Patris est. En adduxi testimonia, Spiritum sanctum, ex Patris essentia, et ex Patre exsistere naturaliter confirmant, ea prius adductis connectens, quæ aperte et perspicue Filium ex essentia Patris esse, et ex Patre naturaliter asseverant. His omnibus ad utrumque pertinentibus prudentia commendatus auditor dignoscet, ca quoque dicta, quæ ex essentia Filii Spiritum sanctum, et ex Filio exsistere naturaliter asserunt, exsistentiam Spiritus denotare. Etenim si hæc exsistentiam Spiritus et Filii citra ullam hæsitatio - nem indicant, et hoc una mecum omnes palam fatentur, et nemo ullus est, qui vel minimum contradicere præsumpserit, prorsus illa quoque divini et adorandi Spiritus exsistentiam significabunt. Aut quis unquam capiet, ad quemnam attributio pertineat, quod hæc quidem Filii et Spiritus. exsistentiam, illa vero quidpiam aliud, et nun Spiritus exsistentiam sigueut? Qui faciles sunt pronique omnia funditare ac proloqui, aperiant· nobis tum discrimen, tum auctorem discriminis, et nos verecundia tandem coerciti de istis rebus sermonem abstinebimus: donec vero de hisce nihil habent quod dicauit, ipsi potius os obstrucntes suum conticeant: manifestum etenim est, ratione qua ista accipienda sunt, eadem et illa accipere aptum et congruum esse, quod utraque iisdem dictionibus excepta tantummodo persona. rum differentia complicentur. Quare cum per hasce Filii et Spiritus, nemine discrepante, exsistentia ex Patre notatur, per illas quoque divini adorandique Spiritus modis omnibus cx Filio exsistentia indicatur. Καὶ τοῦτο μὲν ὁ τῶν θείων ἀποκαλύψεων οὗτος ύφη- uno secundi Thesaurorum capite hac aperte proγητής. Καὶ Κύριλλος δὲ μεθ᾽ ὕστερον ὁ μύστης του Πνεύματος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέρου τῶν Θησαυρῶν ταῦτα διαγορεύει τρανῶ;· Οὐ διώρισται τὸ Πνεῦμα τῆς θείας οὐσίας, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς φυ σικῶς ἐκπεμπόμενον, ὅλην ἔχει τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὴν ἐνέργειαν. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ φησίν· Ὁ ἀνὴρ ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ εἰκὼν ἐκλήθη καὶ δόξα Θεοῦ· καὶ ἐν ἑτέρῳ· Θεὸς ἄρα τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐκ τῆς Θείας ουσίας φυσικῶς ἐκπεμπόμενον. Καὶ ἀλλα τοῦ· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Θεοῦ φυσικώς. Προσέτι καθ᾿ ἕτερον τῶν τοιούτων κεφαλαίων τῶν Θησαυρῶν· Ἀλλὰ μενεῖ μὲν αὐτῷ κυρίως τὸ ἐξ οἶ, διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρός. Ἰδοὺ παρήγαγον καὶ τὰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας, κἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχειν φυσικῶς προσμαρτυρούσας τῶν χρήσεων ταῖς πρότερον συντάξας αὐτὰς, αἵτινες διαρρήδην τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐ σίας τοῦ Πατρὸς εἶναι, κακ τοῦ Πατρὸς καταγγέλ λουσι φυσικῶς. Ἐκ τούτων δὲ, τῶν καὶ πρὸς ἀμφό τερα λέγω, πασῶν ὁ σύνεσιν ἔχων ἀκροατής διαγνώσε ται καὶ τὰς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, κακ τοῦ Υἱοῦ τυγχάνειν φυσικῶς διαγορευούσας φωνάς, ὅτι τὴν ὕπαρξιν δηλοῦσι τοῦ Πνεύματος. Εἰ γὰρ αὗται τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματ τῆς ἀδιστάκτως σημαντικαί, καὶ τοῦτο συνομολογοῦτί μοι προφανώς ἅπαντες, καὶ οὐδεὶς ὁ κατά τι ποσῶς πειρώμενος ἀντειπεῖν, πάντως σημαντικαὶ κἀκεῖναι τῆς ὑπάρξεως τοῦ θείου καὶ προσκυνητού Πνεύματος. Η τίς ποτε νοεῖσθαι δοκεῖ, καὶ τίνος ἡ αποκλήρωσις τοῦ τὰ; μὲν τὴν ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὅπερ καὶ βέβαιον, παριστᾷν, τὰς δὲ πρὸς ἀλήθειαν ἄλλο τι καὶ μὴ τὴν ὕπαρξιν τοῦ ζωοποιοῦ Πνεύματος; Φραζόντων ἡμῖν οἱ φθέγγεσθαι τὰ πάντα ῥᾴδιος καὶ ταχεῖς τόν τε διορισμόν, ὡς ἔφην, καὶ τὸν αὐτὰς ἀποτάξαντα, κἀπὶ τούτοις μετ' αἰδοῦς συσταλέντες ἡμεῖς τέλεον, καθάπερ εἰκός, πωπήσομεν. Ἕως δ' ἂν μὴ τῶν τοιούτων ἔχωσι λέγειν μηδὲν μᾶλλον αὐτοὶ πεδήσαντες τὰς γλώσσας, σιγάτωσαν. Δήλον καὶ γὰρ ὅτι καθ᾽ ἐν λόγον ἐκλαμ βάνεσθαι ταύτας χρεών, κατὰ τοῦτον ἐκδέχεσθαι κάτ κείνας προσφυές και κατάλληλον, διὰ τὸ καὶ τὰς ἑκατέρας ταῖς αὐταῖς χρήσθαι φωναῖς τῆς τῶν προσώπων διαφορᾶς καὶ μόνης ἀπάνευθεν. απ' ἐπεὶ διὰ τούτων ἡ τοῦ Υἱοῦ δηλοῦται καὶ τοῦ Πνεύματος ἀναντιῤῥήτως ὕπαρξις ἐκ Πατρὸς, καὶ δι' ἐκείνων ἡ τοῦ προσκυνητοῦ καὶ θείου Πνεύματος ἐκ τοῦ Υἱοῦ σημαίνεται πάντως ὕπαρξις. δ. Πρὸς τούτοις εἰ λέγουσι καὶ ἔτι διὰ τὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυὲς ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως τοῦ Μονογενοῦς εἰρήαα:, καὶ οὐ δι' ἕτερον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρ' ἡμῶν ἀκουέτωσαν ὅτι κατὰ τὴν αὐτοῖς νοουμένην ἁπλῶ; ὁμοφυΐαν καὶ ὁμοουσιότητα και ὁμοούσιός ἐστι τῷ Πνεύματι καὶ ὁμοφυής, ὥσπερ ἄρα τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐπειδὴ τοίνυν καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος ἐστι τῷ Πνεύματι καὶ ὁμοφυής (έλω; γὰρ ἐνταῦθα παρίημι περὶ τοῦ Πατρὸς ἐξ:- τάζειν, μὴ καὶ περιττὸς δόξαιμι), πῶς οὐκ ἐῤῥέθη τινὶ τῶν ἁγίων καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος; Πάντως εἰ διὰ τοῦ Πνεύμα 14. Ad hæc si dicant ulterius, propter Spiritus erga Filium consubstantiale connaturaleque ex natura et essentia Unigeniti, nec aliam ob causam Spiritum sanctum esse prolatum, audiant a 110bis: Propter idem connaturale atque consul)- stantiale Filius est consubstantialis et connaturalis Spiritui æque atque Spiritus est Filio. Quando itaque et Filius consubstantialis est connaturalisque Spiritui, (prorsus enim hic de Patre verba facere prætereo, ne modum excedere videar), quare non ab aliquo ex sauctis enuntiatum est, Filium quoque esse ex natura et essentia Spiritus? Omnino si propter Spiritus erga Filium consubstantiple

connaturaleque, ex essentia et natura Filii Spiri- τις πρὸς τὸν Υἱὸν ἐμούσιον καὶ ὁμοφυὲς ἐκ τῆς tus sanctus assertus est, oportebat aliquem ex atribus ob id ipsum etiam Filium ex natura et essentia Spiritus asseverare, cum et Filius sit Spiritui consubstantialis atque connaturalis. At nunc nemo ex divinlloquis Patribus ex natura et ex essentia Spiritus Filium esse, licet consubstantiálem et connaturalem Spiritui asseruit. Sequitur ergo neque Spiritum sanctum ex essentia et natura Filii dictum fuisse, quod connaturalis sit atque consubstantialis Filio. 15. Et nemo mihi ex istis, qui omnia audent, et in loquendo multi atque inepti sunt ad summam impudentiam, Spiritus erga Filium consubstantiale connaturaleque causam esse, ob quam Spiritus sanctus ex essentia et natura Filii dictis similibus dicatur, demonstrare studens, intrepide præsumat ex propriis ostendere, Filium quoque ex essentia et natura Spiritus esse, nihil impedire contendens, Verbum quod ejusdem naturæ et essentiæ est cum Spiritu, ex essentia et natura Spiritus dici, quod ab uno ex hisce audivi nonnunquam audacter dici. Ut igitur in posterum, quæ deforis accedunt momenta prætereuntes, ipsorum adversariorum mentem istinc refutemus, aliud est ejusdem essentiæ et naturæ alicui provenire, consubstantiale scilicet et naturale, et aliud ex essentia et natura esse alicujus aliquid 1 aturaliter: nam consubstantiale et conuaturale latius, quod vero est ex essentia et natura miņus extenditur. Quapropter, ut rerum talium periti observant, hoc quidem confert, illud vero, ut ipsi philosophantes tradunt, confertur. Rursus substantiale et conaturale sinul de medio tollit, quod porro ex natura et essentia est una tollitur. Quomodo vero hæc se habeant, cui libitum est, id ::ddiscere poterit, si accurate unumquodque consideraverit. Namque si abest connaturale ac consubstantiale, neque illud ex essentia et natura fuerit; hoc porro si in quibusdam non exstiterit, illud quandoque Geri potest ut sit: et quidquid est ex natura et essentia alicujus naturaliter, necesse est illi et consubstantiale et connaturale οὐσία: καὶ τῆς φύσεως ελέχθη τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἔδει τινὰ τῶν Πατέρων κατ' αὐτὸ τοῦτα καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς φύσεως εἰπεῖν καὶ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος· ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος ἐστι τῷ Πνεύματι καὶ ὁμοφυής. Νῦν δὲ τοῦτον οὐδεὶς ἐφθέγξατο τῶν θεηγόρων ἀνδρῶν ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος, καίπερ ὁμοούσιον ὄντα τῷ Πνεύματι καὶ ὁμοφυῆ. Λοιπὸν οὐδὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας εἴρηται τοῦ Υἱοῦ καὶ τῆς φύ σεως, καθότιπερ ὁμοφυὲς τοῦτο καὶ ὁμοούσιόν ἐστι· αὐτῷ. ιεʹ. Καὶ μή μοί τις τῶν θρασέων ἀπερεύγεσθαι τὰ πάντα καὶ τολμηρῶν, ἐθέλων τὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυὲς κατασκευάζειν παραίτιον τοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσία; καὶ τῆς φύσεως διὰ τῶν ῥητῶν τούτων λέγεσθαι τοῦ Υἱοῦ, δεικνύειν οἴκοθεν ἀδεῶς ἐπιχειρείτω καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύ ματος, Τί κωλύει, διατεινόμενος, τὸν τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεως τῷ Πνεύματι Λόγον ἐκ τῆς τοῦ Πνεύμα της ουσίας καὶ φύσεως λέγειν αὐτόν; ὅπερ ἀκηκού τινος τῶν τοιούτων καὶ ἄλλοτε προπετῶ: φάσκοντος. "Ινα γὰρ το αποτοῦδε τὴν ἀπὸ τῶν ἔξωθεν παραλιπόντες ἰσχὺν αὐτῶν τῶν ἀνθισταμένων τὸν νοῦν αὐτόθεν ἐλέγξωμεν, ἄλλο τὸ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ φύσεώς τι τυγχάνειν τινί, τουτέστι τὸ ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυές, καὶ ἄλλο τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τι είνος καὶ τῆς φύσεως φυτικῶς. Τὸ μὲν γὰρ ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον ἐπιπλέον ἐστὶ, τὸ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως τοὐναντίον ἐπ᾿ ἔλαττον. Διὸ καὶ τοῦτο μὲν συνεισφέρει κατὰ τοὺς περὶ τὰ τοιαῦτα δεινούς, ἐκεῖνο δὲ, καθώς φασι φιλοσοφοῦντες οἱ αὐτοί, συνεισφέρεται. Πάλιν συναναιρεῖ τὸ ὁμοούσιον και ὁμοφυές, συναναιρεῖτα: δὲ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως. Οπως δὲ ταῦτα, πάρεστι νῦν τῷ βουλομένῳ μαθεῖν, ἐπισκεψαμένῳ πρὸς ἀκρίβειαν αὐτῶν ἔκαστον. Μὴ ὄντος γὰρ τοῦ ὁμοουσίου καὶ ὁμοφυοῦς, οὐδὲ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας ἐστὶ καὶ τῆς φύσεως· τούτου δὲ μὴ ὄντος ἔν τισιν ἀληθῶς, ἐκεῖνό ποτε τυγχάνειν ἐνδέχε ται. Καὶ εἴ τι μέν ἐστιν ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσία; τινὸς φυσικῶς, ἀνάγκη καὶ ὁμοφυὲς αὐτῷ τοῦτο καὶ ὁμοούσιον· εἴ τι δὲ πάλιν ὑμνούτιον ὑπάρχει τινί καὶ ὁμοφυές, οὐκ ἀνάγκη τοῦτο τελεῖν ἐκ τῆς οὐσία; isse. Si quid autem rursus consubstantiale est D᾿ αὐτοῦ καὶ τῆς φύσεως. Ἐκ τῆς οὐσίας γοῦν καὶ τῆς alicui et connaturale, non est necesse illud esse ex essentia illius et natura. Ex essentia igitur et natura Filii Spiritus sanctus cum sit, necessario illi ⚫ connaturalis exsistit et consubstantialis. Filius vero consubstantialis exsistens Spiritui et connatualis, non item ex natura illius et essentia fuerit. sin minus, erit quoque Pater quod primarium principium est, ex essentia et natura Filii et Spiritus, cum consubstantialis illis sit et connaturalis, quo prorsus an pejus, an absurdius excogitabitur? Sed manifestum est, Patrem esse consubstantialem Filio et Spiritui, quod possidet Filium ‹t Spiritum ex sua essentia et natura. Filius vero * Spiritus sanctus consubstantiales et connaturaΟ φύσεως τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὄν, ἐξ ἀνάγκης αὐτῷ τοῦτο καὶ ὁμοφυὲς ὑπάρχει καὶ ὁμοούσιον. Ο δὲ Υἱὸς ὁμοούσιος ὢν τῷ Πνεύματι καὶ ὁμοφυής, οὐκέτι κἀκ τῆς φύσεως αὐτοῦ καὶ τῆς ουσίας καθέστηκεν. Εἰ δὲ μὴ συμβήσεται καὶ τὸν Πατέρα τὴν ἀρχικωτάτην ἀρχὴν ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως εἶναι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ἐπείπερ ὁμοούσιος αὐτοῖς ἐστι καὶ ὁμοφυὴς, τούτου δὲ πάν τω; τί γένοιτ' ἂν χεῖρον καὶ ατοπώτερον; Αλ φανερὸν ὡς ὁμοούσιος ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ 1 και τῷ Πνεύματι, καὶ ὁμοφυής· ὅτι κέκτηται τὸν Γέν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας ἑαυτοῦ καὶ τῆς φύσεως. Ο δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ομοφυὴ καὶ ὁμοούσια τῷ Πατρὶ, διὰ τὸ ἐκ τῆς

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II.' εὐσίας καὶ ἀμφότερα καθεστάναι τοῦ Πατρὸς καὶ les Patri sunt, quod ex essen:a ambo naturate τῆς φύσεως. Καὶ ἐνταῦθα τοιγαροῦν ὡσαύτως φημὶ καπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Ο Υιός ὁμοούσ σιός ἐστι τῷ θείῳ Πνεύματι καὶ ὁμοφυής, ὅτι περ ἐκ τῆς οὐσίας ἑαυτοῦ καὶ τῆς φύσεως τοῦτο κέκτηται. Τὸ Πνεῦμα δ' αὖ ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ καὶ ὁμοφυὲς διὰ τὰ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ τελεῖν καὶ τῆς φύσεως. οὕτω γὰρ ὄντως τὸ μὲν ὁμοούσιον ἔσται καὶ ὁμοφυές τῷ ἐκ τῆς φύσεως παντὶ καὶ οὐσίας ὡς καθολικώτερον, εἴ με χρὴ τέως ἐπαναλαβεῖν τὸν λόγον, καὶ νῦν ἐνθάδε βραχὺ τοῖς τοιούτοις εγκαρτερήσαντα· τινὶ δ᾽ αὖθις ὁμοουσίῳ γε πάντως καὶ ὁμοφυεῖ τὸ ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσίας ὡς μερικώτερον. Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ἀκολουθήσειεν ἄν, ὧνπερ ἄνωθεν ἐπιμνησθέντες κατὰ μέρος ήριθμησάμεθα. Patris exsistunt. Hic igitur simili ratione et de Filio et de Spiritu judico. Filius consubstantialis est et connaturalis Spiritui sancto, quod ex natura sua alque essentia Spiritum possidet. Spiritus autem consubstantialis Filio et connaturalis, quod ex essentia illius et natura est. Hoc enin modo vere consubstantiale et connaturale eo crit universalius quod ex essentia et natura est, si tandem repetenda est oratio mihi paululum in hisce immorato; alteri rursus consubstantiali et connaturali, quod ex natura et essentia est uti magis singulare. Et hac ratione reliqua omnia consequentur, quorum supra mentione inducta, singillatim commemoravimus. 16. Sed hæc peniciore indagine ad dialectica scientiæ elementa considerentur, secundum tralitionem hominum, ut ait Apostolus, et non secundum Christum. Quod si hæc eadem sublimius, ut rebus similibus par est, et prineipis divinitatis supernaturalis et supersubstantialis Trinitatis pro dignitate, uti vires concedunt, investigaverimus, ratio quæ in eadem est, consubstantialis et connaturalis apud pios nos alia est, et hujusce magister accuratus est in divinis præcelebris magnusque doctrina Basilius, qui de Patre et Filio consubstantiale solum in examen adducto epistola ad çamonicas data de hoc verbis non aliis edisserit: ις'. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς τὴν θεωρίαν ἐπισκεψόμεθα κατὰ τὰ στοιχεῖα τῆς λογικῆς ἐπιστήμης, καὶ τὴν παράδοσιν, ὡς φησὶν ὁ Ἀπόστολος, τὴν ἀνθρώπων, καὶ οὐ κατὰ Χριστόν. Εἰ δὲ τὰ περὶ τούτων ὑψηλό τερον, ὡς τοῖς τοιούτοις εἰκὸς, ὄντως καὶ τῆς θεαγικῆς Τριάδος τῆς ὑπερφυοῦς καὶ ὑπερουσίου κατά τὸ δυνατὸν ἐπαξίως ζητήσομεν, ὁ λόγος τοῦ κατ' αὐτ τὴν ὁμοουσίου καὶ ὁμοφυοῦς ἔτερο; παρὰ τοῖς εὐσε θέσιν ἡμῖν. Καὶ τούτου γε διδάσκαλος ἀκριβῆς ὁ τὰ θεῖα πολὺς καὶ μέγιστος τὴν σοφίαν Βασίλειος, ὅστις ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Λόγου τὸ ὁμοούσιον αὐτὸ καὶ μόνον εἰς ἐξέτασιν προτιθεὶς ἐν τῇ γραφείσῃ πρὸς τὰς κανονικὰς ἐπιστολῇ περὶ τούτου ῥητῶς οὕτω διέξεισιν· Ἐπεὶ γοῦν ἐστιν ἄναρχον φῶς ὁ Cum igitur est absque principio lumen Pater, geniΠατήρ, γεννητὶν δὲ φῶς ὁ Υἱὸς, φῶς δὲ καὶ φῶς ἑκάτερον, ὁμοούσιον εἴποιον ἂν δικαίως, ἵνα τὸ τῆς φύσεως ὁμότιμον παραστήσωσιν. Οὐ γὰρ τὰ ἀδελφὰ ἀλλήλοις ὁμοούσια λέγεται, ὅπερ τινές ὑπειλήφασιν, 142 ὅταν καὶ τὸ αἴτιον, καὶ τὸ ἐκ τοῦ αἰτίου τὴν ταιρζιν ἔχον τῆς αὐτῆς ὑπάρχῃ φύσεως, ὁμοούσια λέγεται. Προσέσχες, ὁ ἀκροώ με νας, πῶς τὸ ὁμοούσιον, ὅπερ τῷ ὁμοφυεί πάντως ταυ τὸν, ὁ θεῖος Πατὴρ οὗτος ἡρμήνευσεν; Τούτῳ καὶ Κύριλλος ὁ θεηγόρος ὅσα γε καὶ μυσταγωγῷ χρησάμενος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Ερμείον φησίν • Ομο νύσιος γὰρ εἶπε, ἐστὶν ἀληθῶς ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ κατὰ φύσιν καὶ οὐσιω· ῶς ἐστιν. Ὥστε κατ' αὐτὸ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμοφυῆ καὶ ὁμοούσια σὺν ἀλλήλοις εἰσὶν, ὅτι τὸ ἕτερον τυγχάνον αἰτιατὸν ἐκ τοῦ ἑτέρου, λείπεται δὲ τοῦτο τελεῖν αἴτιον, ἔχει τὴν ὕπαρξιν. Τούτου δὲ διομολογηθέντος, οὐ δεῖ κἀντεῦθεν σκοπεῖν ποῖον αὐτῶν ἐκ ποίου μάλιστα τὸ εἶναι πλουτεῖ. Δῆλον καὶ γὰρ ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὰς προεκτεθείσας μαρτυρίας καθέστηκεν. Εἴτε γοῦν οὕτως ἐπὶ τῆς θεαρχικῆς Τριάδος τὸ ὁμοού σον ἔχει καὶ ὁμοφυές, ὡς ὁ σοφὸς καὶ μέγας Βασί λειος τοῖς πιστοῖς τὰ περὶ τούτου διατρανών παραδί δωσιν, εἴτε μὴν κακείνως φημὶ κατ' ἐπιστήμην τὴν λογικὴν, περὶ οὗ καὶ ἀποχρώντως ἄνωθεν ἡμῖν διηυκρίνηται· φανερὸν ὡς οὐ διὰ τὸ τοῦ Πνεύματος προς τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυὲς εἴρηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ουσίας τε καὶ τῆς tum vero lumen Filius, lumen vero et lumen utrumque consubstantiale non incongrue dixerint, u naturæ eumdem honorem comprobent; neque enim quæ vicissim fratres sunt, consubstantialia dicuntur. quod nonnulli existimarunt, sed cum et causa, et id quod ex causa est, exsistentiam habens ejusdem naturæ est, consubstantialia dicuntur. Attendistine, o auditor, quomodo consubstantiale, quod unum prorsus idemque est cum connaturali, divinus hie Pater interpretatus est? Hoc et diviniloquus Cyrillus uti secretorum interprete usus, primo libro ad Hermiam inquit: Si consubstantialis est vere Filius Patri, ex ipso naturaliter et essentialiter est. Quare secundum hoc ipsum et Filius et Spiritus O sanctus connaturalia sibi invicem et consubstantialia sunt, quod alterum cum sit causatum ex alio, nec habet quod causa sit, exsistentiam habet. Iloc concesso non est postmodum inquirendum, quodnam ex ipsis ex quo possideat, habeatque quod sit. Planum enim est Spiritum sanctum ex Filio, ut supra laudata testimonia tradunt, exsistere. Si itaque boc modo in Deitatis principe Triade consubstantiale connaturaleque se habet, ut sapiens magnusque Basilius fidelibus similia explicans tradit sive etiam alio modo secundum dialecticas rationes, ut abunde satis supra per nos declaratum est, manifestum est non propter Spiritus cum Fjlio consubstantiale et connaturale dictum esse Spiritum sanctum ex Unigeniti essentia naturaque,

Gel quod ex essentia et natura Filii Spiritus san. φύσεως. Διὰ δὲ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τε καὶ τῆς φύσεως ‹tus est, propterea præcipueque esse connaturale et consubstantiale illi dici. Et hoc de Filio comprobaut propriis dictis et divinissimus Basilius et præclarissimus Cyrillus; ex his unus quidem in quadam sua oratione, et quænam sit oratio supra indicavimus, hæc habet: Neque enim fratres dicimus Patrem et Filium, sed Patrem et Filium confitemur, essentice vero idem quandoquidem ex Patre Filius non imperio factus, sed ex essentia genitus. Sapientissimus vero Cyrillus libro tertio ad Heriniam: Non est quod omnino impediat opinari tenereque, cum nobis ex ipsa Dei et Patris essentia Filius natus est, non alius quidem ab eo reputabitur esse, quantum ad identitatem naturalem. Et in dictum, Descendi de cœlo, apertissime docet: Ex Pa. tre generatum esse Filium prorsus nos etiam invitos cogel, reddere illi consubstantiale. Considera quicunque dicta hic apposita examinas, ex Patre exsistere Filium secundum essentiam et naturaliter, causam illius, quod nempe ipse illi connaturalis et consulstantialis sit, facere los sanorum dogmatum præcones: non vice versa consubstantiale et connatarale illius, quod secundum naturam essentialiter ex Patre est. Jam secundum has rationes, cum et Spiritus sanctus ex essentia et natura Unigeniti est, necessario traditur adorando Spiritui idem essentiæ naturæque cum Filio, non illud, nempe ex essentia et natura esse Unigeniti, quod illi sit consubstantialis et conuaturalis, ut quidam ex his asserunt. Sed adversariorum sapiens hoc problema multis modis disjectum hoc modo funditus, et uti ex iisdem ipsis quispiam non exspectabat, eversum est. εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο καὶ μάλιστα τυγχάνειν ὁμοφυὲς καὶ ὁμοούσιον αὐτὸ λέω γεται. Καὶ τοῦτο παριστάνουσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ δι' ο κείων ῥητῶν ὅ τε Βασίλειος ὁ πολὺς τὰ θεῖα καὶ ὁ κλεινός Κύριλλος, ὧν ἀμφοτέρων ὁ μὲν ἔν τινι τῶν λόγων αὐτοῦ, καὶ τὸν λόγον φθάσαντες ἄνω προδεδηλώκαμεν, οὕτω φησίν· Οὐ γὰρ ἀδελφὰ λέγομεν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ἀλλὰ Πατέρα καὶ Μέν όμολογοῦμεν. Τὸ δὲ τῆς οὐσίας ταυτίν, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, οὐ προστάγματι ποιηθεὶς, ἀλλ' ἐκ τῆς φύσεως γεννηθείς. Ο σοφώτατος Κύριλλος ἐν μὲν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Ερμείον· Τὸ απείργον οὖν ἄρα παντελῶς οὐδὲν οἶ: σθαί τε καὶ φρονεῖν ἀληθῶς, ὡς ἐπείπερ ἡμῖν ἐξ αὐτῆς ἀνέου τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς οὐσίας ὁ Υἱές, οὐχ ἕτερος ἂν νουῖτο παρ' αὐτὸν ὑπάρχειν ἴσ εἰς ταυτότητα φυσικήν· εἰς δὲ τὸ ῥητὸν, ὅτι Και ταβέβηκα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, λέγει τρανότατα· Τ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγενήσθαι τὸν Υἱὸν ἀναγ κάσει δὴ πάντως καὶ εὐχ ἐκέντας ἡμᾶς ἀπε. δοῦναι τὸ ὁμοούσιον αὐτῷ. Σκόπει, πᾶς ὁ τῶν ἐνθάδε λεγομένων εξεταστής, ὅτι τὸ ἐκ Πατρός ὑπάρχειν τὸν Υἱὸν κατ᾽ οὐσίαν και φυσικώς αίτι, τοῦ ὁμοφυῇ τοῦτον αὐτῷ καὶ ὁμοούσιον εἶναι τιθέασιν οὗτο: τῶν ὀρθῶν δογμάτων οἱ κήρυκες· οὐκ ἀντι στρόφως μέντοι γε τὸ ὁμοούσιον καὶ ὁμοφυὲς τοῦ κατὰ φύσιν καὶ οὐσιωδῶς τυγχάνειν ἐκ Πατρός αι. τιον. Κατὰ τούτους δὴ τοὺς λόγους, ἐπεὶ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας ἐστὶ καὶ τῆς φύσεως τοῦ Μονογενοῦς, ἀναγκαίως ἀποδίδοται πάντη τῷ προσκυνητῷ Πνεύματι τὸ τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν οὐσίας ταυτὸν καὶ τῆς φύσεως, οὐκ ἐκεῖνο δηλαδὴ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως εἶναι τῆς τοῦ Μονογενούς διὰ τὸ τυγχάνειν ὁμοούσιον τούτῳ καὶ ὁμοφυές, ὥς τινες τῶν νῦν λέγουσιν. Ἀλλὰ τὸ μὲν τῶν ἀνθιστα μένων σοφὸν τοῦτο πρόβλημα πολλαχόθεν καταβληθὲν οὕτως ἰσχυρῶς ἀνατέτραπται, καὶ ὡς οὐκ ἄν τις αὐτῶν τούτων οὐδαμῶς ἤλπισεν. ιζ. Ἕτερον δὲ παρὰ τοιούτων ἄντικρυς λογισμών κατὰ σθένος οὐ πολὺ τοῦ ῥηθέντος λειπόμενον. Καὶ διὰ τί μὴ τὸ Πνεῦμα, φασί, τὸ ἅγιον ἐκ τῆς ὑπου στάσεως τοῦ Μονογενοῦς, ἐκ δὲ τῆς οὐσίας αὐτοῦ καὶ τῆς φύσεως, οἱ διαληφθέντες Πατέρες εἰρήκε σαν; Πρὸς οὓς ἔστιν εἰπεῖν, πρῶτα μὲν ὡ;, εἰ δ. τοῦτο παρὰ τῶν δηλωθέντων ἐνταυθοί θεοπνεύστων 47. Neque jam dicto quod a similis sortis homi nibus valide proponitur minoris momenti est. Et quare non Spiritum, inquiunt, sanctum ex liypostasi Unigeniti, verum ex essentia illius et natura, Patres allati omnes asseruerunt? Quibus respondere possumus, primum quidem: Si propterea ab jam hic laudatis, et a Numine inspiratis magnis hominibus non ex hypostasi Filii dictus est Spiri- μεγάλων ἀνδρῶν οὐκ ἐκ τῆς ὑποστάσεως ελέχθη τοῦ tus sanctus, sed ex essentia illius et natura, quod exsistentiam ex Filio non possideat, uti vos astruitis, jam nec magnus Athanasius recipiendus est, nec in illis ullo modo de exsistentia Filii et Spiritus verba facere, in quibus reperitur tradere, Pa-, tris essentiam causam esse Filii et Spiritus. Hic enim in disputatione, quam instituit Anomous adversus orthodoxum, ab eodem concinnata ipsissimis verbis hæc habet: Non enim non generari Deum essentiarum causa, sed essentia essentiarum causa est. Essentiam vocal causam, non hypostasim. Essentiam vero paternam cum dicit, non absque hypostasi intellexit. Idque manifestum fit ex iis quae in epistola ex synodo Hierosolymitana cam Γιοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκ δὲ τῆς οὐσίας αὐτοῦ καὶ τῆς φύσεως, διότι μὴ τὴν ὕπαρξιν καὶ ἐξ Υἱοῦ τοῦτο κέκτηται καθ' ὑμᾶς, ὥρα λοιπὸν καὶ τὸν μέσ γαν ᾿Αθανάσιον μηκέτι προσέχεσθαι, μηδ' ἐν ἐκεί. νοι; μηδαμῶς περὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν λόγον ποιεῖν, ἐν οἷς ευρίσκεται γρά φων τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν τελεῖν αἰτίαν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Οὗτος γὰρ κατὰ τὴν πρὸς Ορθόδοξον ἐξ ᾿Ανομοίου τινὸς πονηθεῖσαν αὐτῷ διά λεξιν ῥητῶς ταῦτα διέξεισιν· Οὐ γὰρ τὸ μὴ γεν νῆσθαι τὸν Θεὸν τῶν οὐσιῶν αἴτιον, ἀλλ' ἡ οὐσία τῶν οὐσιῶν αἰτία. Τὴν οὐσίαν φησὶν αἰτίαν, οὐ τὴν ὑπόστασιν. Οὐσίαν δὲ τὴν πατρικὴν πάντως εἰπὼν, οὐκ ἀνυπόστατον ταύτην ἐνόησε. Καὶ δῆλον

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. ἐξ ὧν ἐν τῇ ἀπὸ τῆς συνόδου τῆς εἰς Ἱεροσόλυμα γε- ad Alexandrinam Ecclesiam, pertrarians de Filii τιμένης πρὸς τὴν κατ' Αλεξάνδρειαν Ἐκκλησίαν ἐπιστολῇ διαλαμβάνων περὶ τῆς ἐκ Πατρὸς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ μόνου μετὰ πολλὰ λέγει σαφῶς οὕτως δ μέγιστος αὐτὸς ᾿Αθανάσιος, καὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ἀρχὴν καὶ ῥίζαν καὶ πηγὴν εἶναι τοῦ γιου. Κανταῦθα γὰρ οὐσίαν πριν φάμενος κατὰ τά γος ἐπήγαγε τοῦ Πατρός. Σημαίνει δὲ πρὸς ἀλήθειαν· τὸ Πατὴρ μίαν τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων, τὴν μήτε δηλαδὴ κεκτημένην ἑαυτῆς μηδόλως ἀρχὴν, καὶ αἰτίαν τινά, καὶ ταύτην αὐτὴν ἀϊδίως ἀρχὴν καὶ αἰτίαν τῶν λοιπῶν δύο τυγχάνουσαν. Μὴ διαδράση δὲ κἀκεῖνο τέλεον τὸν ἀκροατὴν κείμενον ἐν τῷ μεταξύ τῆς ἐκτεθείσης πρὶν ῥήσεως, ὅτι περ ἡ οὐσία· τῶν οὐσιῶν αἰτία. Καὶ γὰρ αἰτίαν ἀποφηνάμενος τὴν οὐσίαν, οὐ τὴν ὑπόστασιν, ὁ σοφὸς οὗτος Πατήρ, πάλιν τῶν οὐσιῶν, οὐ τῶν ὑποστάσεων εἶπεν, οὐδὲ γοῦν ὅλως τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὁ δῆτα καὶ τῆς αὐτῆς ἐχόμενον ἐννοίας ἐστὶν, ἐπειδὴ μηδὲ ταύ της ἐνυποστάτους ἐνόησε. Καὶ τούτων ὑποδείγματα λίαν σαφή, μὴ δεόμενά τινος ἐξηγήσεως, οὗτος αὐτὸς ὁ τῆς ἀθανασίας ἐπώνυμος καὶ τὰ θεῖα πολὺς ἔν τινι τῶν αὐτοῦ λέγων περὶ τοῦ Μονογενούς οὕτω διέξεισιν· Οὐκ ἂν εἴη ὁ αὐτὸς Υἱὸς καὶ κτίσμα, ἵνα μὴ καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔξωθεν τοῦ Θεοῦ ἡ ούσα αὐτοῦ νομίζηται. Τὸν Υἱὸν ἀρτίως αὐτὸν ποιούμενος ὁ μέγας σκοπὸν, τὴν οὐσίαν αὐτοῦ φαίνεται λέγων, οὐ τὴν ὑπόστασιν. Περὶ δέ γε τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τῷ έστω αιδεκάτῳ τῶν πρὸς τὸν ἱερὸν Ἀμφιλόχιον ( κεφαλαίων εἰπὼν, ὅτι Προῆλθεν ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐ γεννητῶς ὡς ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, τὴν τοιαύτην δὲ χρήσιν προφθάσαντες πολλάκις εἰρήκαμεν, τούτοις παρευθὺς ἐπιφέρων φησίν· Οὔτε πνοὴ λυομένη τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ στόμα θεοπρεπῶς, καὶ τὸ Πνεῦμα οὐσία ζωῆς ἁγιασμοῦ κυρία. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ μὴ λυομένην πνοὴν οὗτος ὁ τῶν ὀρθῶν δογμάτων διο δάσκαλος μυσταγωγήσας ἡμᾶς, ἐξ ὧν κατὰ τὸ σιωτώμενον ὑφεστηκέναι καθ᾿ ἑαυτὸ, τοῦτο γὰρ λείπεται μόνον, προφανῶς παραδέδωκεν. Ὅμως δ' οὖν καὶ οὕτως οὐσίαν ἁπλῶς, οὐχ ὑπόστασιν, νῦν ἀνεκήρυξιν. Εἶδες, ὁ πρὸς τὴν ἀντίπαλον ἡμῖν μοίραν ἀποκριθεὶς, τὴν οὐσίαν πανταχού λεγομένην, οὐ τὴν ὑπόστασιν; Εἰ βούλει, καὶ λοιπὰς ῥήσεις ἐκθήσω σαι τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα κεκτημένας σαφῶς, δι' ὧν περ αὐτα: δηλοῦνται κατ' ἀλήθειαν αἱ ὑποστάσεις, ὧν ἐκεῖται καὶ λέγονται. Καὶ δὴ, χρήσασθαι γὰρ ἐνθάδε συντομία χρεών, θέα μοι παρακολουθῶν καὶ ταύτας ὡς ἔχουσιν. Ὁ μὲν μέγας Βασίλειος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν κατ' Εὐνομίου, Εως δ' ἂν σιωπῶσι, φησί, μὴ λανθανέτωσαν δευτέραν αιώνων τὴν τοῦ Μονογενοῖς οὐσίαν τιθέμενοι, τὴν οὐσίαν τοῦ Μονογενοῦς λέγων, οὐδὲν τῶν πάντων ἕτερον ἀτεχνῶς, εἰ τὸ εἶναι τοῦ Μονογενοῦ; διὰ τούτου δηλοῖ, τουτέστι τὴν ὕπαρξιν· ὁ δὲ τὴν θεολογίαν ὑψηλὸς Γρηγόριος ὁ καὶ πολὺς ἐν τῷ περὶ Βαπτίσματος λόγῳ ῥητῶς οὕτω διέξεισιν· Φοβῇ σὺ γέννησιν, ἵνα μή τι πάνῃ θεὶς ὁ μὴ πάσχων; ἐγὼ φοβοῦμαι τὴν κτίσιν, solius ex Patre exsistentia, post multa alia perspicue aperteque magnus hic Athanasius docet, essentiam Patris principium, originem, et fontem Filii esse. Namque hic quoque essentiam dicens statim suhjunxit Patris. Pater porro dictio unam ex Deilatis principibus hypostasibus notat, quæ nempe nullum prorsus sui principium sive causam possidet, ελα que ipsa ab æterno principium et causa reliquarum duarum est. Ne vero quod interjam allati dicti dictiones interjectum est, auditorem fugiat, essentiam nempe esse essentiarum causam: namque causam decernens esse essentiam, non hypostasim sapiens hic Pater, rursus essentiarum non bypostaseon dixit, neque itaque prorsus Filii et Spiritus, quod plane non aliam sententiam infert, cum neque ipsas absque hypostasi intellexit. Et horum in promptu sunt exempla clara ad o ut nulla indigeant interpretatione. Hic idem, cui nomen est ab immortalitate, et in rebus divinis exponendis præcellens in sua oratione de Unigenito hac habet: Nunquam idem fuerit Filius et creatura, ne ex Deo, ct extra Deum essentia illius intelligatur. Cum sibi Filium non multo ante proj o uisset magnus, essentiam illius, non hypostasim nominat. De adorando vero Spiritu divinus Basilius in decimo octavo capite ad sanctum Amphilochium, cum antea dixisset: Progressus est cx Deo non generationis modo uri Filius, sed ut Spiritus oris ejus, quod nos dictum saepius ante inculcavimus, illis statim adnectit: Omnino vero neque os membrum est, neque fatus qui dissolvatur Spiritus, seul et os, ut Deo convenit, et Spiritus essentia vitæ, sanctificalionis domina: Spiritum qui ex Deo est, 1:01 flatum qui dissolvatur hic rectorum dogmatum magister nos edocens esse, quibus licet non exprimatur, per se ipsum subsistere, hoc enim tantummodo deest, palam tradidit. Hic nihilominus essentiam simpliciter, non hypostasim nune publicavit. Videsne, qui adversas nobis partes tutari præsumis, essentiam locis in omnibus dictam, non vero hypostasim? Et si placet, alia quoque dicta apponam, in quibus essentie nomen non obscure continetur, et verissime hypostases ipsa indicantur eorum, de quibus prædicantur. Et jam, namque hic brevitati studendum, attente me præeuntem sequens, apponenda, uti se habeant, considera. Magnus Basilius secundo adversus Eunomium libro, Donec taceant, ait, ne fugint vos eos secundum post sacula essentiam Unigeniti facientes. Essentiam Unigeniti asserens, nihil plane aliud quam esse Unigeniti, exsistentiam scilicet, innuit. In re bus theologicis pertractandis sublimis ac vebemens Gregorius oratione de baptismate his ipsissimis verbis rem peragit: Times tu generationem, ne quid Deus patiatur, qui pati aptus non est? timeo ipse creaturam, ne injuriam atque injustam sectionem inferendo, Deum perdam, aut Filium a Patre succidens, aut a filio essentiam Spiritus. flic essentiam Spi-

vitus, Gregorius dicens nil aliul, sed Spiritumn tνα μὴ Θεὸν ἀπολέσω διὰ τῆς ἔρεως καὶ τῆς proportione significavit; et hujusce indicium est, quod paulo ante in cadem pericope insinuavit, ubi de Filio sermonem habens Filium non illius es- ↳ ntiam pronuntiavit. Hac ratione firmamenti Ec- ‹lesiæ lucidissima ac splendidissima lumina, quæ «ivinis suis verbis ac sententiis extrema mundi itlustrarunt, in hisce omnibus prorsus indivisam essei.tiam ab hypostasi intellexerunt. Quemadmodum igitur hic ex iis, quos commemoravimus, nemo essentiam absque hypostasi exeepit, pari modo et in supra addictis testimoniis Patrum, in quibus ex essentia et natura Filii Spiritum sanctum esse tradebatur, qui per propria dicta hoc palam inculcabant, nemo ullus fuit, qui essentiam et naturam :b hypostasi sejungeret. Sed omnes ibi essentiam et naturam dicentes Unigeniti, integrum ipsum concipiebant, essentiam nempe et naturam in bypostasi. Indeque vere profitebantur etiam ex ipso Spiritum sanctum exsistentiam possidere, nullum agnoscentes discrimen, neque mente prorsus concipientes distinctionem aliquam, inter illud ex essentia et natura esse, et illud, esse ex hypostasi, cum nulla propemodum sit, neque esse possit. ἀδίκου κατατομῆς, ἢ τὸν Υἱὸν τέμνων ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἢ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ τὴν οὐσίαν τοῦ Πνεύ ματος. Ενταῦθα τὴν τοῦ Πνεύματος οὐσίαν εἰπὼν ὁ Γρηγόριος, οὐκ ἄλλο τι, τὸ δὲ Πνεῦμα κατ' αναλο γίαν ἐσήμανε. Καὶ τούτου μαρτύριον ὀλίγον ἄνωθεν ἐν τῇ τοιαύτῃ περικοπῇ προφθάσας αὐτὸς, ἔνθα περὶ τοῦ Υἱοῦ διελάμβανε, τὸν Υἱόν, οὐ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ διηγόρευσεν. Οὕτως οἱ τοῦ στερεώματος τῆς Έχε κλησίας περίλαμπροι φωστῆρες οὗτοι καὶ διαυγείς, οἱ καταλάμψαντες τοῦ κόσμου τὰ πέρατα τοῖς θείοις ῥήμασιν ἑαυτῶν καὶ νοήμασιν, ἐν πᾶσι δὴ τούτοις ἀδιαίρετον ἅπαξαπλῶς νενοήκασι τὴν οὐσίαν τῆς ὑποστάσεως. Ωσπερ τοιγαροῦν ἐνθάδε τῶν νῦν διαληφθέντων οὐδεὶς τὴν οὐσίαν ἐξελάβετο δίχα τῆς & υποστάσεως, παραπλησίως κάν τοῖς ἄνωθεν λόγοις, ἔνθαπερ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως τυγχάνειν ἐλέγετο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Υἱοῦ, τῶν Πατέρων, οἱ δι' οἰκείων χρήσεων τοῦτο τρανῶς ἀνεκήρυττον, οὐδεὶς τὴν οὐσίαν ἀπεμέριζε, καὶ τὴν φύσιν τῆς ὑποστάσεως. Τὴν οὐσίαν δὲ πάντες ἐκεῖ καὶ τὴν φύσιν λέγοντες τοῦ Μονογενοῦς, ὅλον αὐτὸν ἐνόουν, οὐσίαν δηλαδὴ καὶ φύσιν ἐνυπόστατον. Καντεῦθεν ἀληθῶς ἐπρέσβευον καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κεκτῆσθαι τὴν ὕπαρξιν, μηδεμίαν διαφορὰν εἰδότες, μηδ' ἐν νῷ λογιζόμενοι τὸ παράπαν διαστο λὴν τοῦ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως εἶναι τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο καὶ τοῦ ἐκ τῆς ὑποστάσεως, ὅτι μηδ' ἔστι, μηδὲ πέφυκεν. α ιη'. Εἰ δ' ἄγε νῦν, ὁ πρὸς ταῦτα προθυμούμενο; ἀντιτείνειν, οἷός περ ἄρα καὶ ᾖς, λεπτούργησον ὡς λεπτὸς θεολόγος ἐφευρὼν ἐνταῦθα διαφορὰν οἴκοθεν, ἵνα καὶ πρὸς αὐτὸ προσκρούσῃς τὸ ἅγιον Πνεῦμα περιφανῶς, καθάπερ κακῶς ἐν τούτῳ διαφορὰν εἰςἀγων ὑπάρξεως· ἐπειδὴ μὴ μόνον ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσίας πρὸς τῶν σεπτῶν Πατέρων λέγεται τυγχάνειν τῆς τοῦ Μονογενοῦς, πολλῷ δὲ πλέον ὡς εναργώς διὰ τούτων δείξομεν ἐν ὑστέροις κἀκ τοῦ Μονογενοῦς, ὅς ἐστι πάντως ὑπόστασις. Καὶ μὴν ὅτι τὸ διαφορὰν ὑπάρξεως ἐπὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰσάγειν εἰς αὐτὸ προσκρούειν ἐστὶ πάντες ίσασιν, ὅσοις οἰκουρεῖ Πνεῦμά τι διαγνώσεως, καὶ μὴ το φλώττει τέλεον αὐτοῖς ἡ διάνοια. Τίς τῶν τοιούτων, καὶ γὰρ ἄλλως μὲν ἐκ τῆς οὐσίας καὶ φύσεως τοῦ Μονογενοῦς, ἄλλως δ' αὖ ἐκ τῆς ὑποστάσεως ὑπάρ χειν ἀκηκοὼς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐκ οἶδε συνιεὶς 18. Sed age nunc, quicunque tandem fueris, qui hisce contradicere studes, uti subtilis theologus subtiliora atque minutiora investigato, ut ex tuis propriis discrimen, si fas est, comminiscaris, et inde postmodum splendide in ipsius Spiritus sancti offensionem incidas, tanquam qui male in eo differentiam exsistentiæ introducis; cum jile non solum ex natura et eɛsentia Unigeniti a venerandis Patribus esse dicatur, multoque fusius postmodum apertissime per hos eosdem demonstrabinus etiam ex Unigenito, qui omnino hypostasis est. Εt plane qui discrimen exsistentiæ in Spiritu sancto introducit ipsius offensionem incurrere omnes norunt, qui aliquo dignotionis spiritu non destituuntur, et mens corum modis omnibus non obrecatur. Quis ex his, aliter ex essentia et natura Unigeniti, aliter item ex hypostasi esse Spiritum sanctum audiens, non statim, quæ inde oritur, τὸ πρὸς τοῦτο δύσφημον παρευθύς, ὅσον ἐξ αὐτῶν Hlasphemiam, quam diversæ istæ ambæ exsistentiæ progenerant, intellexerit? Sed hæc nec mente quidem concipere, tantum abest, ut de illis verba facere bonum sit, tanquam quæ, ut mea opinio fert, non parvum sed ingentem lapsum vel mente concipienti conciliant. Opera pretium porro fuerit, dum sese opponentium opinionem pro viribus retundimus, solam veram causam exponere, ob quam ex essentia et natura Filii Spiritum sanctum, non vero ex hypostasi Patres decreverunt. Dicimus itaque eatholicæ Ecclesiæ mystagogos, et vere infallibiles et præclaros hosce præcones non omnia sanæ fidei proprio motu nobis tradidisse, sed majorem eorum partem cum pictatis hostibus conτῶν διαφόρων ἀμφοῖν ὑπάρξεων; λὰ τὰ περὶ τούτου μὲν οὐδὲ διανοεῖσθαι, μὴ ὅτι γε ποσῶς λέγειν καλὸν, ὅτε καὶ αὐτῷ τῷ διανοουμένῳ, φημί, φέροντα μὴ μικρόν, μέγαν δ' ὅλισθον. Πρέπο: δ᾽ ἂν το αποτοῦδε τὴν διάνοιαν τῶν ἡμῖν ἀντικαθισταμένων, ὡς ἐγχωρούν, διελέγξαντας τὴν μόνην ἀληθινὴν αἰτίαν εἰπεῖν, ὅτου δὴ χάριν ἐκ τῆς φύσεως καὶ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οἱ Πατέρες θεολόγησαν, οὐ μὴν ἐκ τῆς ὑποστάσεως. Φαμὲν τοίνυν ὡς οἱ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας μυσταγωγοί, καὶ τῆς εὐσεβείας ἀσφαλεῖς ὄντως καὶ σαφείς οὗτοι κήρυκες, οὐ πάντα τὰ τῆς ὑγιους πίστεως ἡμῖν ἐξέδωσαν κινηθέντες ἀφ' ἑαυτῶν, ἄντικρυς δὲ τὰ πλείω μαχό μενος πρὸς τοὺς ἀντιδικοῦντας αὐτοῖς ἐδογμάτισαν |

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. hæreses omnes obrepserunt, cum universam, ut ita dicam, eo tempore adversus veritatem pharetram dæmon exhausisset, adeo ut ille nullum malitiæ genus nobis postmodum futuris reliquum fecerit að impietatem, dum cum robustis et seniper armis fidei instructis adversariis decertaret, qui vel co maxime puerorum vulnera illius ictus reputantes, funditus eum oppresserunt, fraudibus et artibus universarum hæreseon eversis, ut jam nobis eorum posteris liceat, absque ullo impedimento atque incommodo rectis dogmatibus tenaciter adhærescere. Et mihi videtur hoc recte probeque a nostrorum animorum curatore nostræ cognitionis imbecillitatem, et circa bona segnitiem praevidente, bene admodum ordinatum atque instructum fuisse, ut si quæ hæresis, quod absit, aliunde hoc temporis exoriretur, suppeteret generosum quidpiam et eruditis mentibus dignum, quo conβrmati constitutique eam oppugnaremus, qui rerum dialecticarum apparatu instructi minime sumus. Et undenam veritatem occultatam in profundo quæstionis investigantes explicaturi essemus, qui traditorum uobis dognatum securitatem ob negligentiam nullo modo cognoscimus, uti ingentem nostram ad similia inscitiam hoc tempus coarguens demonstravit, dum novum non sit, quod in sermone hominum fertur, et nos de mente decidimus, et cum opus esset statutis obsequentes, et cognoscentes ex divinis litteris veritatis expositionem, a mente non dimoἐπειδήπερ κατὰ τοὺς αὐτῶν ἐκείνων καιροὺς ἅπαντα tendentes decrevisse, quandoquidem corum vo παρεισεφθάρη τὰ τῶν αἱρέσεων, ὅλην, ὡς εἰπεῖν, τηνικαῦτα κενώσαντες κατὰ τῆς ἀληθείας τοῦ ἐχε θροῦ τὴν φαρέτραν αὐτοῦ, καὶ κακίας μηδὲν εἶδος ἡμῖν ὑπολιπομένου τοῖς μεθύστερον ἀφορῶν πρὸς δυσσέβειαν, ἅτε πρὸς ἀνταγωνιστὰς ἔχοντος ἰσχυρούς καὶ πεφραγμένους ἀεὶ τοῖς ὅπλοις τῆς πίστεως. Οι γε δὴ καὶ μάλιστα διὰ ταῦτα βρεφῶν τρώσεις λογι σάμενοι τὰς τούτου βολάς, τέλεον καθεῖλον αὐτὸν, τὰς μεθοδείας τῶν αἱρέσεων πασῶν ἀνατρέψαντες, ὡς ἐξεῖναι καὶ τοῖς μεταγενεστέροις ἡμῖν ἀπροσκόπτως τῶν ὀρθῶν δογμάτων ἀντέχεσθαι. Καί μοι δοκεῖ τῷ κηδεμόνι τουτὶ τῶν ἡμετέρων καλῶς οι κονομηθῆναι ψυχῶν, τό τε τῆς γνώσεως ἀσθενὲς καὶ τὴν περὶ τὰ χρηστὰ ῥαστώνην ἡμῶν προγινώσκοντι. Καὶ γὰρ εἴ τις αἵρεσις, ἀπέστω δὲ τοῦτο, ποθὲν ἀνεφύη πρὸς τὸ παρὸν, τί ποτ' ἂν ἐνεδειξάμεθα γενναῖον καὶ πεπαιδευμένων φρενῶν ἄξιον; ὅπως δὲ συστάντες διεμαχεσάμεθα πρὸς αὐτὴν, οὕτως ἀμαθῶς παρατάξεων λογικῶν ἔχοντες; Καὶ πόθεν έθηρεύσαμεν τὸ κεκρυμμένον ἀνιχνεύσαντες ἐν τῷ βάθει τοῦ ζητήματος ἀληθὲς, οπότε τὸ ἀσφαλὲς τῶν κειμένων ἡμῖν δογμάτων δι᾿ ἀμέλειαν, οὐδοπωσούν ἐπιστάμεθα; καθὼς τὴν πρὸς ταῦτα πολλὴν ἀπορίαν ἡμῶν οὗτος ὁ καιρὸς ἀπελέγξας τὰ νῦν ἔδειξεν, ἡνίκα μηδενὸς λαληθέντος καινοῦ παντάπασι τὸ φρονεῖν ἐσαλεύθημεν. Καὶ δέον ἀκούσαντας τῶν λεγομένων μηδαμῶς ταραχθῆναι τὸν νοῦν, γινώσκοντας ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν τὴν τῆς ἀληθείας ἀνάπτυξιν, ἡμεῖς τοσοῦτον κατεσχέθημεν ὑπὸ ζάλης, ὑφ᾽ ἧς καὶ διέστημεν εἰς δόξας ἀδεῶς ἐμπεπτωκότες – veri, nos tantumdem opprimimur fluctuatione, qua πολλὰς, ὥστε καὶ βάλλομεν ἀλλήλους, φεῦ τῆς ἀναι σθησίας! ὡς ἂν ἐν σκοτομήνῃ τινὶ, καὶ ὑπ' ἀλλήλων βαλλόμεθα, μήτε τὸ τοῦ δόγματος ἀκριβὲς εἰδότες ἐξ ἀναγνώσεως αὐτῶν τῶν θείων Γραφῶν, καὶ τῶν ἐν ταύταις ἱερῶν λογίων, εἴ τις που προφέρει, μην δοτιοῦν ἐπαΐοντες, ὡς δικαίως κληρώσασθαι καὶ τὸ ῥηθὲν παρά του τῶν θύραθεν ποιητῶν, τὸ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀχρεῖοι δηλαδὴ καὶ εἶναι καὶ ὀνομάζεσθαι. Τοιοῦτον τὸ ἡμέτερον νῦν ἐκ διαμέτρου τοῖς ἔκπαλαι. Καὶ οὐκ ἀγνοῶ τὸ προσίστασθαι τούτοις δοκοῦν, ὅπερ ἄν τις τυχὸν εἰς τὸ μέσον προτείνειεν, ὡς ὁ τοὺς κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον δύναμιν περιζώσας, καὶ τὰ πρὸς εὐσέβειαν καθοπλίσας Θεὸς, είπερ ἦν χρεία καὶ κατὰ τὸ παρὸν τοιούτων ἀνδρῶν μεγάλων, ὁ αὐτὸς πάντως ἂν πάλιν ἀνέδειξεν. Πλὴν οἶδα σα φῶς καὶ ὅτι βούλεται προηγεῖσθαι σώφρονα βίον, οἷς μέλλει τὴν ἑαυτοῦ χάριν ἐπιδαψιλεύσασθαι, καὶ σεμνόν. Τούτου δὲ κἂν οἱ καὶ τὸ πέρας ἐξ αὐτοῦ τοῖς μετιοῦσι βραβεύηται, τέως δ' οὖν τό γε κατάρ ξασθαι προθύμως τῆς προαιρέσεως, ἣν ἐκεῖνοι κτην σάμενοι, μᾶλλον δὲ πεπλούτηκότες κατὰ Θεὸν, ἐπὶ τόσον ἀρετῆς ἦχον τὴν πρόθεσιν αὐτοῦ τελειώσαν τος, ὡς καὶ λύχνοι λοιπὸν χρηματίσαι περιφανείς, λίγον ζωῆς ἅπασι τοῖς ἄλλοις ἐπέχοντες· οὗ χάριν καὶ τῆς ἄνωθεν σοφίας αὐτοὺς ὁ μόνος σοφὸς κατὰ φύσιν, ἐνέπλησε, δι᾿ ἧς τοῦ δολίου καὶ ἀρχεκάκου δράκοντος καταβαλόντες τὰ πανουργεύματα καὶ τὰς μηχανάς, λέγω τὰς παντοδαπας αἱρέσεις, ἃς ἐξεῦρε scindimur et in multas opiniones andacter et licenter incidimus, ut nosmet mutuo percutiamus (heu stuporem!) veluti in profunda caligine, et vicissim percutiamur, neque exquisitam dogmatis rationem tenentes, quæ nobis ex lectione divinarum Scripturarum, et ex illis quæ inibi sunt eloquia, sug— geritur, et si quis in medium aliquid profert, ad i tum audiendum animos non erigimus, ut merito de nobis dici possit, quod a poeta extra Christi schem lam pronuntiatum est, ad veritatem agnoscendam ineptos nos scilicet esse et nuncupari? Sic noster hic et antiquus status et conditio, perpendiculo, mi aiunt, inter se distant. Nec me latet, quod ipsos η obfirmare videtur, et quod nonnemo in medium forte produxerit, eumdem nempe ipsum, qui eo tempore illos fortitudine circumcinxit, et ad pietatem armavit Deum, si in præsenti etiam necessitas urgeret, et similibus magnis hominibus opus esset omnino iterum commonstraturum. Attamen plame ipse novi, vitam prudentem, et a vitiis vacua præire necesse esse in illis, quibus, ejus gratia affluenter concedenda est. Hujus autem finis licet exercentibus dedatur, nihilominus prompto animo propositi aggressionem, cum illi Numine etiam opem ferente abunde possedissent, in tantum virtutis pervenere, consilium providens absolventes, ut et lucerna in posterum præclarissima exstiterint, vitae rationen aliis omnibus eslibentes, με

plereaque eos superna sapientia solus natura sua κατὰ τῆς πίστεως, τὴν ὀρθοδοξίαν ἐκράτυναν, τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ τηνικαῦτα τὸν σκολιόν, ὡς ἔοικεν, ὄφιν οἰκονομήσαντος τὸν δὲν τῶν αἱρέσεων ἐξεμέσαι πασῶν, ἡνίκα τοὺς θριαμβεύσαντας τοῦτον ἐγίνωσκεν εἶναι, καὶ τῆς ἐξ αὐτοῦ βλάβης ἡμᾶς ἀπαλλάξαντας οἷα προφυλακτικοίς φαρμάκοις τοῖς βήματι. Καὶ ἄλλω: δὲ κατ' ἐκεῖνο καιρού στηλιτευ θῆναι τοῦ ἐχθροῦ τὴν ἅπασαν μανίαν ἐχρῆν, όπως ἂν ἀρχῆθεν ὁ τὴν εὐσέβειαν συνιστῶν λόγο; τὸ βέσ βαιον ἔχῃ καὶ πάγιον. Διὰ ταῦτα δὴ πάντα συγχ σπισμὸς τῷ τότε γενόμενοι, κἂν οὐκ ἀλλαγῆς, ὅλη τῶν αἱρετικῶν ἡ φάλαγξ κατὰ τῶν ὀρθῶς πρεσβειών. των ἐξώρμησε. Πρὸς οὓς οἱ τῆς ἀληθείας εὐσθενείς ἐπλῖται διαφερόμενοι βλασφημοῦντας εἰς τὸν Ὕψι στον ἀδεῶς, τὰ πλεῖστα τῶν ἡμῶν δογμάτων, ὡς sapiens replevit, qua dolosi et maleficiorum principis et architecti draconis asturias et machinas, omnis generis haereses, inquam, contra fidem excogitatas, amoliti, rectæ fidei dogmata corroboraru: t, Deo omnipotente tum serpentem pravum, ut videtur, disponente, ut omnium bæresum venena evomneret, cum cognosceret adesse, qui de eo triumphum agerent, et a noxa suis sermonibus æque aque reme.iis in præcautione usu panalis liberarent. Aliter etiam tum temporis universa hostis vesania dedecore infamanda erat, ut ab initio ratio pietatem proponens stabilitatem, ac firmitatem consequeretur.Propter bæc omnia mutua defensioye constipati, licet minime infracta, universa hæreticorum colors in recte e pietate sentientes impe- προείρηται, τῆς ἀμωμήτου πίστεως ἡμῶν τεθεολο tum fecit, adversus quos veritatis validti coinmnili- γήκασιν. tones adversis conatibus, blasphemantes licenter contra Deum, potiora sanorum dogmatum, ut antea dictum est, inculpatæ nostræ fidei decreverunt. 19. Et primum quidem satis erat asserere, Filium generationem ex Patre habere, ad amborum unam eamdemque similemque naturam notandam; seil dum, cui a furore nomen fuit, Arium, et qui ab eodem sibi nomen infeliciter vindicarunt, non persua·let ad similem sententiam amplectendam; neque Patris nomen, neque Filti, neque ipsa gene - ratio, mente capti, creaturam Filium Patris asscrere præsumpserunt, et ab æterna venerandaque illius divinitate prorsus alienum, probe refellentes blasphemniam, erroris expulsores, Filium ex essen tia Patris exsistere pie evulgarunt. Pari quoque ratione in proposita nune in examen quæstione, kalis erat affirmare, Spiritum sanctum, qua Spiritus est, et Unigeniti esse, et ex ipso, ad significandam unam amborum formam, unionem et communionem naturæ; nihilominus qui in divinam sancti Spiritus gloriam instar canum rabie acti sunt, impudenter illum creaturam Filii, et ab illius divinitate omnino alienum oblatrarunt, non percipientes Spiritum Filii verissime dici, esseque apud omnes Spiritum sanctum. Sumilis in pietatis auctor princepsque fuit non alius quam exsecrandus Arius, qui primus fere injustitiam locutus est in altum, ponens in caelum os contra Unigenitum, et lingua illius vagala est super terram, deferens ad creaturas illius naturam, quæ supra omnem creaturam est. Hoc itaque magistro usi, jam dicti mali magistri, mali discipuli, quispiam diceret, in Spiritum etiam sanctum blasphemiam magis infaustis progressibus detulerunt, naturæ inæquales, profani hi, in divinitatis principe Triade gradus generatin confingentes, et quem inconsiderate perditionis filius Arius defectum Unigenito appingebat, cum licenter perditionis bæredes Spiritui dedider.it, et creaturam illum Filii, uti paulo ante prænarravi, decernentes, quæ ante tempus est et veneranda divinitate absolute spoliarunt. Quorum impietatem submoventes fraulis oppugnatores, Spiritum sanctum ex essentia Filii esse recte defini - ιθ'. Αὐτίκα γὰρ ἤρχει τὸ τὸν Υἱὸν λέγειν τὴν γέν νησιν ἔχειν ἐκ τοῦ Πατρὸς, εἰς τὸ δηλοῦν τὸ τῆς φύσεως ταυτὸν τῶν ἀμφοτέρων καὶ ἀπαράλλακτον, Ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸν ἐπώνυμον τῆς μανίας "Αρειον, και τοὺς ἀπ' ἐκείνου δυστυχήσαντας καλεῖσθαι διὰ παν τὸς, τούτων οὐδὲν ἐδυσώπησεν, οὐ τὸ Πατὴρ ὄνομα πρὸς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν, οὐ τὸ Υϊδ;, οὐχ ἡ γένο νησις· ὅθεν οἱ ματαιόφρονες εἰπεῖν κτίσμα τὸν Υἱὸν ἀπετόλμησαν τοῦ Πατρὸς, καὶ τῆς ἀϊδίου καὶ σεπτῆς Θεότητος αὐτοῦ τὸ παράπαν ἀλλότριον καλῶς ἐκτρε πόμενοι τὸ ἐν τούτοις δύσφημον οἱ τῆς πλάνης φυ γαδευταὶ, τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ὑπάρο χειν εὐσεβῶς ἀνεκήρυξαν. Ὡσαύτως γοῦν κἀπὶ τοῦ προκειμένου νῦν εἰς ἐξέτασιν ἐνταῦθα ζητήματος ἀποχρῶν ἐτύγχανε καὶ τὸ φάσκειν τὸ ἅγιον Πνεῦμα καθὸ Πνεῦμα καὶ τοῦ Μονογενοῦς εἶναι καὶ ἐξ αὐτοῦ πρὸς τὸ σημαίνειν τὴν μοναδικὴν τῶν ἑκατέρων μορφήν, τὴν ἑνότητά τε καὶ τὴν κοινωνίαν τῆς φύ σεως. Όμως οἱ κατὰ τῆς θεοπρεποῦς τοῦ ἀγένν Πνεύματος δόξης κυνῶν δίκην λυτήσαντες άνα: δῶς κτίσμα τοῦ Υἱοῦ τοῦτο, καὶ τῆς αὐτοῦ θε τητος ἐς τὸ παντελὲς ἀπεξενωμένον υλάκτησαν, μή βαλλόμενοι κατὰ νοῦν, ὅτιπερ Υἱοῦ Πνεῦμα παναλη θῶς ἔστι τε καὶ λέγεται παρὰ πᾶσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τῆς τοιαύτης δὲ δυσσεβείας ἐχρημάτισεν ἀρχηγὸς οὐκ ἄλλος τις τῶν ἁπάντων, ὁ δὲ θεοστυγὴς Αρειος, ὃς πρώτος σχεδὸν ἀδικίαν ἐλάλησεν εἰς τὸ ὕψος, θέμενος εἰς οὐρανὸν τὸ στόμα κατὰ τοῦ Μονο γενοῦς. Καὶ ἡ γλῶσσα δὲ διῆλθεν ἐπὶ τῆς γῆς καταγαγοῦσα μετὰ τῆς κτίσεως τὴν αὐτοῦ φύσιν την ὑπερκόσμιον. Τοῦτο γοῦν μαθητεύσαντες οἱ ἐηθέν τες κακοῦ διδασκάλου κακοὶ μύσται, φαίη τις ἄν, κἀπὶ τοῦ Πνεύματος την βλασφημίαν, ὡς ἂν προ κόψωσι κακῶς ἐν ταύτῃ μετήνεγκαν, φύσεως ἀνίσους οἱ ἁλιτήριοι καθόλου βαθμού; κατά γε τῆς θεαρχί τῆς Τριάδος ἐπινοήσαντες, καὶ ἣν ἀπερισκέπτως Αρειος ὁ τῆς ἀπωλείας υἱὸς προσῆπτε τῷ Μονογ - νεῖ, ταύτην ἀδεῶς προσεμαρτύρησαν οἱ μετ' αὐτὸν κληρονόμοι τῆς ἀπωλείας τῷ Πνεύματι, κτίσμα, καθὼς ἀνήγγειλα προλαβών, ἀποφηνάμενοι τοῦτο

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. τοῦ Υἱοῦ καὶ τῆς ὑπερχρόνου καὶ σεπτῆς θεότητος reruml. El ex sanctis qu s indicamus nemo ex lyαὐτοῦ τελείως ἀμέτοχον· ἀνθ' ὧν ἀποσκευαζόμενοι τὸ ἐν τούτοις δυσσεβὲς οἱ τῆς ἀπάτης στηλιτευτα!, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κἀκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ τυγ χάνειν ὀρθῶς ἐδογμάτισαν. Οὐκ ἔφη δὲ κἀκ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Υἱοῦ τῶν διαληφθέντων ἁγίων οὐδεί;, καθότι μηδ' ἀμφιβάλλετο τὰ περὶ τούτου μηδε τῶν ἁπάντων τὸ σύνολον. Τὸ γὰρ οὐσίᾳ προσο κείμενον τὸ, Υἱός, ὅπερ ὑποστατικὸν ὄντως ὄνομα, πᾶσαν πονηρὰν ὑποψίαν μακρὰν ἐδίδου ποιεῖν. Ενθεν περισσὸν ἐδόκει τὸ ἐκ τῆς ὑποστάσεως. Οὗτος κατ' ἀλήθειαν ὁ λόγος ἐστὶ τοῦ τοὺς θεηγόρους ένταυθοῖ Πατέρας ἡμῶν κἀκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγειν, οὐ μὴν ἐκ τῆς ὑποστάσεως, ᾧ καὶ συνθέσθαι τοὺς ἅπαντας χρή, μηδόλως μηδὲν ἐνδοιάζοντας. Ἐπειδὴ τὸ φάσκειν ἐκ τῆς οὐσίας τελεῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Μονογενοῦς οὐ διαιρούν των πέφυκε τὸν Υἱὸν εἰς ταύτην τε τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν, καὶ νοούντων τὴν μὲν ἀναμέρος, τὴν οὐσίαν φημί, τήν δέ γε λοιπὴν ἰδίᾳ, δηλαδὴ τὴν ὑπόστασιν· οὕτω καὶ γὰρ ἐτύγχανεν ἂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐξ ἑαυτοῦ διὰ τὸ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ Λόγου μοναδικὴν καὶ τοῦ Πνεύματος, ὅπερ δὴ καθέ στηκεν ἀληθῶς τῶν ἀτοπωτάτων παντάπασιν, ἀλλὰ φρονούντων, καθάπερ εἰκὸς, ενωμένον τὸ συναμφό. τερον. Ενθεν τοι καὶ δεῖ γεγονέναι τοὺς πάντας καταπειθεῖς τὸν ῥηθέντα μικρὸν ἄνωθεν λόγον ἡμῖν πέρξαντας. pusiasi Filii dixit, quod nemini tum de illo prorsus dubitatio erat. Namque prælixus essentiæ Fibus, quod plane nomen hypostasis est, vel minimara dubitationem, quæ incertos animos redderet, longe pellebat. Hinc supervacaneum videbatur illu l ex hypostasi addere. Hæc est verissima ratio quare deiloqui nostri Patres ex essentia Filii Spiritum sanctum dixerint, non vero ex hypostasi, eni ab universis assensus, omni dubitatione semota, præLendus est. Cum dicere ex essentia Unigeniti Spi ritum sanctum esse, non est dividere Filium in hanc essentiam et hanc hypostasim, intelligereque hanc ex una parte, essentiam, inquam, alteram vero per se, hypostasin scilicet, sic enim et Spiritus sanctus esset ex seipso, quod una cademque sit essentia Filii et Spiritus, quod esset omnium ab· surdissimum: sed, uti addecet, tenere una simul utrumque conjunctum. Hinc necessario ab omnibus mos gerendus est nobis, et dictis nostris, ut illa proposuimus, audiendum. 20. Quodsi qui a principio cum nobis simultates exercuerunt, adhuc de eo addubitant, suspicantes aliud quippiam commotare, attamen auctoritates plane restautes Spiritum sanctumn exsistere ex filio κ'. Εἰ δὲ καὶ πρὸς αὐτὸν διστάζουσι τῶν ἀπ' ἀρι χῆς ἀνθεστηκότων τινές, τὸ ἐκ τῆς οὐσίας ἕτερόν τι παρὰ τοῦτον δηλοῦν ὑποπτεύοντες, αἱ γοῦν χρήσεις αἱ σαφῶς διαμαρτυρόμεναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸν ἡμέτερον νοῦν τοῖς ὅλοις sententiam nostram auditoribus absque ulla prorἀκροαταίς πιστώσονται κατὰ τὸ παντελῶς ἀναμφί λεκτον· ὧν ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς εὐποροῦντες πολλῶν, τὰς πάσας, ὡς ἔνεστι, νῦν ἐνθάδε προθή σομεν. Εν πρώτοις οὐκοῦν ὁ μὲν μέγας Βασίλειος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ἀντιῤῥητικῶν, Τίς γὰρ ἀνάγκη, φησὶν, εἰ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Γιοῦ παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, παραδίδωσιν ὁ τῆς εἰσέ βείας λόγος φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεδιδαγμεθα Γραφῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἀκόλουθον δυνατόν συλλογία ζεσθαι. Καὶ ταῦτα μὲν οὗτος ὁ τὰ θεῖα πολὺς ὑπὲρ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸν λόγον ποιούμενος. Ὁ δὲ Νύσσης Γρηγόριος, ὁ μὴ μόνον ἀδελφὸς κατὰ φύσιν αὐτοῦ, πλέον δὲ κατ' εὐσέβειαν, καὶ τὸν ζῆλον μάθ λιστα τὸν ὑπὲρ αὐτῆς, ἐν τῇ εἰς τὸ, Πάτερ ἡμῶν, ὁμιλίᾳ, περὶ κοινῶν καὶ ἰδίων τῶν ἐν τῇ θεαρχική Τριάδι μυσταγωγῶν, καὶ τάδε διέξεισιν· ῾Ο γὰρ μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὀνομάζεται· καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται·. Εἰ γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησίν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Τούτοις ** Rom. viii, 9. sus hæsitatione confirmabunt, quæ cum ex divinitus inspirata Scriptura plures suppetant, omnes uti fieri potest, hic apponemus. Primus itaque ante alios magnus Basilius tertio adversus Eunomium Antirrbetico: Quæ enim necessitas est, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, lerlium quoque esse eumdem natura? Dignitate enim secundum esse a Filio, ab ipso esse possidentem, el ab ipso accipientem, et nobis annuntiantem, et ut summa ab ea causa dependentem tradit pietatis ratio: sed natura tertia uti, neque a sanctis Litteris edocemur, neque ex his, quæ dicta sunt recta sequela possumus demonstrare. Et hæc quidem in rebus divimis exponendis præstantissimus Ba ilius, sermonem babens de Spiritu sancto. Nyssenus Gregorius, non tantum natura, sed pietate magis zeloque circa eam germanus frater, in orationem Dominicam de comumunibus et propriis, quæ sunt in Divinitatis principe Triade, edisserens, hæc inter alia habet Unigenitus enim Filius ex Patre per Scripturam sacram dicitur, nec ultra hoc illius proprietatem oratio extendit: Spiritus vero sanctus, ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur: ‹ Si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit, hre non est ejus ".» Horum nullus etiam malitiose admodum doctrinam de Spiritu oppugnans, prave interpretationis ansam arripit: sed ad illud nuit el

confugiunt, quod non in omnibus quæ ubicun- παρ' οὐδενὸς τῶν ἀντιβαινόντων κακῶς τῇ διδασκα que reperiuntur volumina, ut hic afferuntur verba, reperiantur. Namque in quibusdam ex dicto magni Patris Basilii, quod interjacet, et nostram veram sententiam comprobat, nempe: ab ipso esse possidentem, et ab ipso accipientem et nobis denuntiantem, et in summa ab ea causa pendentem, nusquam legitur, id excipiens illud forte, quod dubitationem infert, in subsequente tradit præscriptum legitur. Et in sapientis Gregorii pericope præposita Filio prepositio ex abest. λίᾳ τοῦ Πνεύματος οὐδεμία παρεξηγήσεως ἀφορμή, πρὸς ἐκεῖνο δὲ καταφεύγουσιν, ὡς οὐκ ἐν πάσαις ταῖς ἐπουδήποτε βίβλοις ἀπαξαπλῶς οὕτως εύρηται ταῦτα κείμενα. Καὶ γὰρ ἐνίαις ἀπὸ μὲν τῆς ζήσεις τοῦ μεγάλου Πατρός Βασιλείου πᾶν τὸ διὰ μέσ.. φανερῶς τὴν ἡμετέραν ἀληθινὴν ἔννοιαν παριστών τουτέστι τὸ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ τα; αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, λείπει τὸ τέλες», καθ' 3, δῆτα τὸ διστακτικὸν ἴσως εἰς τὸ ἑξῆς τὸ παραδίδωσι, προσγεγραμμένον καθέστηκεν. Ἀπὸ δέ γε, τῆς τοῦ σοφοῦ Γρηγορίου περικοπῆς ἡ μέσν ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ πάλιν ἐκ λείπει πρόθεσις. G κα'. Ταῦτα προφασιζόμενοι τοιγαροῦν οἱ τῆς μετ ρίδος τῶν ἀντικειμένων ἡμῖν, ταῖς ἐχούσαις, ὡς 21. Hæc igitur obtendentes, qui adversas partes tuentur, in voluminibus uti supra verba repræsentantibus corruptionem esse factam contendunt, β προλέλεκται, βίβλοις παραφθορὰν συμβῆναι διισχυ adulterata ea esse nimis fraudulenter asserentes, quod vel mente solum concipere stultum fuerit. Quandoquidem undenam et a quibus corruptio similis in volumina omnia, quæ ubique terrarum sunt, irrepsit? Pneumatomachis, ut publicant quidam ex adversariis. Et nihilominus ex contentis in illis non intelligitur vel leviter Spiritum sanctum creaturam esse, ut stultis illis delirisque placet, et ad quod conatus omnes hæresis respiciunt. Sed a Latinis, aut ab aliquibus ex nostris, qui jamdiu eorum partes sequuntur? Et hæc quoque neque persuadebuntur, neque probabuntur prudentibus. Primum quod illi prorsus linguam nostram ignorant, inagnaque est inter utrasque nationes post dissidium disjunctio. llinc ab eo tempore ex eo rum viris eruditis nemo linguam Græcam exercuisse reperitur. Secundum, quis propriæ nationis tantumdem hostis est, ut obviam quamque adversus illam additionem in sanctorum commentariis comminiscatur, et quod a Deo edocti Patres nusquam et nullo in loco decernere verbis ipsis videntur, hoc ille ex se ipso fingat in destructionem dogmatis, quod in omni sua gente vires acquisiverat et probabatur? Modum vero corruptelæ si quid unquam simile contigisset, nunquam qui ante nos fuere non indicassent. Non sunt omnia hæc plana, ut dicunt. Non sunt vera, nec quam proxime ad veritatem accedunt: quin oppositum est, si quis recte conjicit. Namque qui ex schismate sunt, cum prorsus, sed non absque errore reprobassent rejecissentque etiam ex Filio csse Spiritum sanctum, atque etiam cum oppositum credentibus bellum teterrimum commovissent, ac confirmassent, et uti hæreticos eos pro eorum viribus a sese disjunxissent, quandoquidem ex quo id peractum est, anni plures effluxerunt, et illis decurrentibus in magna copia volumina exscripta sunt, quæ in primis recte dictata scripta erant, in posterioribus descriJere maligne noluerunt, tanquam quæ palam sententiam eorum redarguerent. Illud perro forte in reliquis magni Patris Basilii addiderunt, quod ea nec ipsis placerent, ut postmodum ostendemus. Neque hæc tantummodo dum exscribunt, inconsiρίζονται, νενοθεῦσθαι λέγοντες κομιδή κακούργω; αὐτὰς, ὅπερ καὶ διανοήσασθαι μόνον ἠλίθιον. Ἐπεί πόθεν τε καὶ πρὸς τίνων τὰ τῆς παραφθορᾶς τη τοιαύταις τῶν ἀπανταχοῦ βίβλοις ἐνέσκηψε; Πρό; τῶν Πνευματομάχων, ὡς φημίζουσι τῶν ἀντιδια θεμένων τινές. Καὶ μὴν ἐξ ὧν αυταί φασιν, οὐ κα ται ποσῶς κτίσμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς τοῖς ματαιόφροσιν ἐκείνοις δοκεῖ, καὶ πρὸς δ τείνει πάντι τὰ τῆς αἱρέσεως. Ἀλλὰ πρὸς τῶν Λατίνων ἢ καὶ τινων ἡμετέρων έκπαλαι συμμαχούντων αὐτοῖ;; Καὶ ταῦτα τὸ ἀπίθανον πολὺ φέρουσι τοῖς εὐσυντοις καὶ ἀπαράδεκτον· τὸ μὲν ὅτι τὴν ἡμεδαπὴν τὸ παράπαν οὐκ ἴσασιν οἱ τοιοῦτοι φωνήν· καὶ μεγάλη μετὰ τὴν διαφορὰν τῶν ἑκατέρων γενῶν ἡ διάστα - σις· ἐντεῦθεν οὐδεὶς ἔκτοτε τῶν παρ' αὐτοῖς λογί ἀνδρῶν τὴν ἑλληνίδα διάλεκτον ἐξασκήσας εὑρίσκε ται· τὸ δὲ δεύτερον, ὅτι καὶ τίς οὕτως ἐχθρὸς καὶ πολέμιος τῆς οἰκείας φυλῆς, ὡς τὴν τυχοῦσαν και αὐτῆς προσθήκην ἐπινοεῖν τοῖς τῶν ἀγί ν συγγρά μασι, καὶ ὅπερ οί θεοσόφοι Πατέρες ἐν αὐτοῖς οὔμεν· οὖν οὐδαμῶς φαίνονται θεολογοῦντες ῥητῶς, του ο παρ' ἑαυτοῦ πλάττειν ἐπ᾿ ἀνατροπῇ τοῦ κρατοῦντα ἐν ἅπαντι τῷ κατ' αὐτὸν ἔθνει δόγματος; Όπως εξ καὶ εἴ ποτέ τι συμβέβηκε τοιοῦτόν ποθεν, κατέλιπον οἱ πρὸ ἡμῶν τὴν λύμην ἀνεπισήμαντον. Οὐκ ἔστιν οὐδὲν τούτων ὡς ἀληθῶς. Οὐκ ἔστιν οὐδοτιοῦν· τοὐναντίον δὲ μάλιστα πᾶν, εἴπερ ὀρθῶς ἐπιβάλει τις. Καθόλου γὰρ οἱ τοῦ σχίσματος ἠθετηκότες ἐπισφαλῶς, τὸ πρεσβεύειν κἀκ τοῦ Υἱοῦ τυγχάνειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ μέντοι καὶ κατὰ τῶν οὐ ωσὶ πρεσβευόντων συστησάμενον μάχην στερεάν, ἐν μοίρα τε τούτους αἱρετικῶν, καθόσον ἦν σθένος αὐτοῖς, ἀποτάξαντε;· ἐπειδήπερ ἀφ' οὗ τοῦτο γέγι νεν οἱ χρόνοι συχνοί, καὶ βίβλοι πολλαὶ διὰ μέσου αὐτῶν μετεγράφησαν ταῖς πρωτοτύποις κείμενα τα ῥηθέντα καλῶς ταῖς ὕστερον ἐγγράψαι κακοθελώς εἴασαν, ἅτε δὴ τὴν γνώμην αὐτῶν ἀριδήλως ἐλέγο χοντα, τὸ δ᾽ ἴσως προσέθεσαν τοῖς τοῦ μεγάλου Πατρὸς Βασιλείου λοιποῖς, ὅτι μηδ' αὐτὰ τούτο:; ἤρεσκεν, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς ἀποδείξομεν. Οὐ ταύτας ἐξ μόνον ἐν ταῖς μεταγραφαῖς ἀπερισκέπτως καὶ ἀλεῶς, ἀλλὰ καὶ ἄλλας κομιδὴ πλείστας οἱ τῆς τα μαχῆς ἄνδρες ἐνόθευσαν, ταῖς μὲν μηδόλως ἐγγρά

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. ψαντες εἴ τι ῥητὸν τῶν παρὰ γνώμην αὐτοῖς, ταῖς derale et licenter, sed alia quoque plurina turbuδὲ τοιοῦτον ἕτερον πρὸς τὸ δοκοῦν τούτοις μεταποιήσαντες, ὧν ἁπάντων, ὡς ἐφικτόν, κατὰ χώραν μνησθήσομαι. & κα. Καὶ τί λέγω περὶ ὧν μετέγραψαν βίβλων ἐν τοῖς ἑαυτῶν ἕκαστοι τῶν διαληφθέντων καιροῖς, ὅπου γε τούτων αὐτῶν ἔνιοι καὶ τῶν ἐκ παλαιοῦ γεγραμ· μένων ολοσχερῶς οὐκ ἐφείσαντο; Τῶν τοιούτων δ' ἁπλῶς ἔστιν ἃς ἔξεσαν, τινὰ μεταβαλόντες τῶν ἐν αὐταῖς, ἄλλα δ' αὖ ἐκβαλόντες τοτέλεον. Καί μοι παντὸς τοῦ λόγου μαρτύριον ἀψευδές, ὅπερ γενόμεμενον ἐφ' ἡμῶν ἀναπέφανται. Τῶν ἀρχόντων γὰρ ἀνήρ τις τῶν ἐκκλησιαστικῶν, ἀντεχόμενος κομιδή τὰ πρῶτα τοῦ σχίσματος, τὸν μὲν ἐν τούτοι; βαθμὸν, καὶ τὴν τάξιν οὐ πολλοστὸς, κἂν τοῖς λόγοις δὲ τῶν δοκούντων εἷς γνωριζόμενος, ἀρχαίαν τε καὶ ἀξι έπαινον δέλτον ὡς ἀληθῶς τοῦ Νυσταέων ἔχουσαν Γρηγορίου συγγράμματα, διχόθεν το παντελῶς ἀδιά· βλητον κεκτημένην, καὶ τὸ πιστὸν, ἔκ τε δηλαδή τοῦ ἀπταίστου καὶ τῆς τῶν ἡμερῶν παλαιότητος· ταύτην γοῦν ὁ τοιοῦτος κατ' ἀρχὰς τῆς διενέξεως μετιών, ὡς εἰς τὴν ἄνωθεν ἐκτεθείσαν τοῦ Πατρὸς ῥῆσιν κατήντησε, ζῆλόν τινα καὶ αὐτό; εἰ καὶ μὴ κατ' ἐπίγνωσιν σχὼν ἔξεσε τὴν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ και μένην ἐκ πρόθεσιν, ἣν ἐντυχόντες πολλοὶ τῇ τοιαύτῃ δογματική βίβλῳ τὸ πρὶν, οἰκείοις ὀφθαλμοῖς ἐγε γεγραμμένην τρανῶς ταύτῃ κατείδομεν, καὶ τῆς ὅλης ρήσεως ἀποξέσας τὴν ἐκ ἀφῆκεν αὐτὴν οὕτως ἀναγινώσκεσθαι· Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυ ρεῖται. Καὶ τότε μὲν διαφερόμενος οὗτος ἡμῖν ἐχόμενα τῆς ἑαυτοῦ γνώμης εἰργάσατο· τοῦ χρόνου δὲ προϊόντος, ἐπειδὴ μεθύστερον τῆς εἰρήνης ἐγένετο καὶ αὐτὸς, οἷα πληττόμενος ὑπὸ τοῦ συνειδότος, ὡς ἔοικε, τὸ τελεσθὲν ἀπεκάλυψεν. ᾿Αμέλει τοιγαροῦν καὶ ζητήσαντες ἐπιμελῶς τὴν βίβλον ἡμεῖς, ὅμμασιν αὐτοῖς ἑωράκειμεν, ὅπερ ἀκοῇ παρελάβομεν. Καὶ νῦν ἡ μὲν δέλτος, ὡς εἰκὸς, μένει καὶ καθέ στηκε παρ' ἡμῖν τὸν τόπον τῆς ἐκ προθέσεως ἐξε σμένον καὶ κενὸν φέρουσα· τὰ δέ γε τῆς ὑποθέσεως σημειωθέντα γραφῇ παρεδόθη κατὰ διάγνωσιν καὶ κρίσιν συνοδικήν, ὅπως ἂν ἔχοιεν εἰδέναι δι᾿ ἀσφάλειαν πάντως καὶ οἱ μεταγενέστεροι ταῦτα, καθὼς καὶ προέβησαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν ἀρτίως ἐπειδὰν οἱ πάντες μικροῦ τῆς ἑνώσεως καὶ τῆς ὁμονοίας ἐσμὲν, κατ' ἐκεῖνον δὲ τὸν τῆς διχονοίας τῆς καθολικῆς δη λονότι καιρὸν καὶ τῆς διαστάσεως ἦταν μὲν δι' ἔριν τῶν ἱερῶν βίβλων λυμεώνές τινες, ὁ δὲ ἐξετάζων οὐδεὶς τὰ περὶ τούτων καὶ σημειούμενος. Ὅτι δὲ τηνικαῦτα παρεφθάρησαν αὐτῶν οὐκ ὀλίγαι κἀν ταῖς μεταγραφαῖς, ἐντεῦθεν μάλιστα φανερόν. Εν γάρ τῷ τὰς βίβλους ἡμᾶς πάσας ἀνερευναν, καὶ βίβλον τοῦ αὐτοῦ Γρηγορίου πονήματα μίαν εύρομεν, ἥτις ἐν κατὰ τὸν πρὸς ᾿Αβλάβιον λόγον ῥητῷ τῷ περὶ τοῦ αἰτίου καὶ τοῦ αἰτιατοῦ φάσκοντι, τὴ δέ ἐστιν, ὅτι Τὸ ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρ PATROL. GR. CXLI. lenti homines adulterarunt, ex his quidem aufe. rentes, si quid scriptum esset quod ipsis non arrideret, in aliis aliud simile, ut illis videbatur apponentes, quæ omnia, uti vires concesserint, tempore opportuno commemorabo. 22. Et quid hic inquam de transcriptis ab eisdem alio atque alio tempore voluminibus, dum eorum nonnulli nec ab illis, quæ ab antiquo tempore exarata erant, manus abstinuerunt? in quibus multa eraserunt, aliis loco eorum suppositis, quibusdam etiam prorsus abolitis. Et dictum meum abunde confirmat, quod nostra hac plate factum fuisse compertum est. Εx principibus enim viris ecclesiasticis unus, primum quidem schismati quam addictissimus, sed gradu et ordine inter eos unus de multis, etsi in dicendi arte non imperitus haberetur, volumen satis vetustum et vere commendabile, Gregorii Nysseni commentarios continens, duplici ex capite uufli calumniæ obnoxium, et fidem sibi inconcussam retiuens, quod nullis mendis esset inspersum, et vetustate temporis esset conspicuum. Hoc igitur ille in principio dissidii percurrens, ut ad supra laudatum Patris dictum pervenit, zelo quodam abreptus, etsi non secundum scientiam, erasit præpositam Filio præpositionem ex, quam antea plerique nostrum in illo dogmatico tractatu cum volumen involveremus propriis oculis exaratam perspicue conspexeramus, et ab integro dicto ex eradeus, sententiam ita legi reliquit: Spiritue vero sanclus et ex Patre dicitur, et Filii esse astruitur. Et tum a nobis ille dissidens suæ opinioni peraccommoda pertentavit. Sed elabente tempore unionem amplexus, et conscientia, uti par est, vexatus, factum revelavit. Quare nos diligenter volumine conquisito, ipsis oculis inspeximus, quod auditu usurpaveramus. Et nunc volumen, ut ed. decet, persistit, et conservatur apud nos, locu.n ex præpositionis erasum vacuumque deferens: rei autem argumentum obsignatum, examine et judicio synodico scriptis traditum est, ut posteri ob sui securitatem hæc ipsa, uti peracta sunt, recognoscere possint. Et hoc nunc actum est, cum omnes fere paci et unioni aduæsimus, sed universalis dissidii discordiæque tempore erant plane ob conten - tionem sacrorum voluminum corruptores quidam, qui vero ea examinarent, obsignaretque nullus; tum vero multa eorum vitiata esse ex eorum exscriplione palam fit manifestum. Namque cum onna volumina conquireremus, ejusdem Gregorii tractalus continens unum invenimus, quod in dicto orationis ad Ablabium de causa et effectu dicente: Immutabilem et omnia similem naturam confitentes, discrimen causæ et effectus non inficiamur, paulo infra cum effectum subdividit, partem illius akeram, nempe, hoe quidem immediate a primo, uti et alia reliqua volumina in se continebat, altera, quæ necessario consequitur, cum in aliis omnibus legatur, hoc est, hoc vero per contiguum a primo, iu hoc

ton absque errore nulla erat, nee aliud quidpiam νούμεθα, μικρὸν κάτωθεν εἰς τὴν τοῦ αἰτια τοῦ διαί prorsus, licet oratio penderet, requireretque aliquid aliu} præterea, ut sensus integer haberelur. ρεσιν, λέγω τὸ μὲν ἐν σκέλος αὐτῆς, ἦτοι, τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, κατὰ τὰς λοιπές πάσας ἔφερε καὶ αὕτη καλῶς· τὸ δὲ δεύτερον, ὅπερ ἀκολουθοῦν ἐξ ἀνάγκης οὐδεμιᾷ τῶν ἄλλων πλὴν ταύτης ἐνδεῖ, τουτέστι, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχώς ἐκ τοῦ πρώτου, σφαλερῶς οὐκ εἶχε προσκείμενον· οὐδὲ μὴν ἕτερον τὸ παράπαν οὐδὲν, καὶ ταῦτ' ἐκ κρεμοῦς τοῦ λόγου τυγχάνοντος, προσαπαιτοῦντός τε καί τι λοιπὸν εἰς τὴν τῆς ἐννοίας συμπλήρωσιν. κγ'. Τοσαύτην παραφθορὰν καὶ λύμην ταῖς ἱεραῖς ἐνεποίησαν βίβλοις κατὰ καιροὺς οἱ κακασχάλω; τῷ ἐκκλησιαστικῷ σκανδάλῳ καὶ τῇ ταραχῇ ταύτῃ χαί ροντες. Μετὰ τῶν ἄλλων οὐκοῦν καί τινες ὧν ἔνεκα ὁ λόγος τὰ νῦν τοιουτοτρόπως έλυμήναντο, καὶ ὡς οἷόν τε παρέφθειραν. Τὸ δὲ πάντως οὐκ ἐξ ὧν ἴσως ἔφημεν ὑποψία τις ἄλλως καὶ στοχασμός, είδημο σύνη δὲ μᾶλλον ἐξ ὧν παραστήσομεν ἀκριβὴς, καὶ 23. Similem corruptionem calamitatemque, qui otio suo male utantur, et ecclesiastico dissidio turbisque non indelectantur aliis atque aliis temporibus sacris voluminibus intulerunt. Cum ali's itaque et nonnulla, de quibus nunc verba facimus, hunc in modum corruperunt, et uti illis libuit et integrum fuit, adulterarunt. Id vero prorsus ex jam dictis non suspicione et conjectura capimus, seul scientia polius ex afferendis exquisita, et com- κατάληψις. Αλλ' είπερ δοκεῖ τὸ ἀπὸ τοῦδε καλὸν καὶ prehensione confirmabimus. Sed si placet bonum quod inde oritur, neque id longe aberit, verba Laudatorum dictorum repetentes, examinemus. Quæ enim necessitas, ait magnus Basilius, si digniLate et ordine tertius est Spiritus, tertium quoque esse eumdem natura? Dignitate enim secundum esse a Filio, ab ipso esse possidentem, et ab ipso accipientem et nobis annuntiantem, et in summa ab ea causa dependenten, tradit pietatis ratio. Sed natura terlia uti, neque a sanctis Litterīs edocemur, neque ex iis, quæ dicta sunt, recla ducta sequela possumus demonstrare. Hæc uus voluminibus a recto neque intercidentibus, neque dilapsis, qui vero adversum stimulumn calcitrant adulterata proponunt. Quture lla, ab ipso esse possidentem, et ab ipso accipientem el annuntiantem nobis, et in summa ab ea causa dependentem, ignoranter abrogantes, præcedentia omnia ac subsequentia in editione rebus divinis exerciti Basilii, annexo tamen forte, quod dubitationem affert, confitentur contineri, atque exosculantur, nec ullo modo potuerunt vesani isti prospicere, quæ ipsi retinentes recte admittunt, illa, ut sententia pia sit, requirere, et forte illud, quod in dubio rein ponit, prorsus ablegare. Quandoquidem quomodo unquam dignitate secundum esse a Filio, hæc enim hic concedunt, et qua ratione vera intelligetur, non ab ipso esse habens, et ab ipso acripiens et aununtians nobis, et in summa ab ea causa pendes Spiritus sanctus? Quomodo autem subsequens forte dubitationem afferens, illi adaptabitur, pietatis ratio tradit? Ubi pii sermonis traditio est, in dubio rem ponens, forte, loeum habebit? Et quis mente captus, adeo intemperiis et insaniis agitur, ut similem prorsus sententiam recipiat? Nullus omnino. Nec levissimi quillem suspicabuntur, ni cerebrum in calcaneis habent, ut Groverbio fertur. Etenim si, quod concedet aliquis aut forte dabit, magnus Pater diceret, tum non incongruens videretur, et quod dubium adfert, forte, in medium libere produci. Αt nunc ipsissimio At verbis, uti par est, magnus dicens, ut pietatis ratio tradit, non simpliciter_dat, omnem dubitationis ansam per hæc verba plane vereque longe amandavit, τοῦ δέοντος μὴ μακρὰν τὰ τῶν προτεθέντων ῥητ ἐπαναλαβόντες, διασκεψώμεθα. Τις γὰρ ἀνάγκη, φησὶν ὁ μέγας Βασίλειο;, εἰ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον υπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; 'Αξιώματι μὲν γὰρ δευτε ρεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· φύσει δὲ τρίτη χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεδιδαγμεθα Για φῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἀκόλουθον δυνατὸν συλλογίζεσθαι. Ταῦτα μὲν ἀπὸ τῶν ἀδι απτώτων τοῦ ὀρθοῦ βίβλων ἡμεῖς. Οι δ' ἐναντίω; ἔχοντες τὰς νενοθευμένας προβάλλονται. Τοιγάρτοι καὶ τὸν παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνεν καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκεί της τῆς αἰτίας ἐξημμένον, διαγράφοντες ἀμαθῶς, τὰ πρὸ τούτων ἅπαντα καὶ μετὰ ταῦτα τῆς ἐκδόσεως τοῦ τὰ θεῖα σοφοῦ Βασιλείου πλην σὺν τῷ ἴσως διο στακτικῷ καθομολογοῦσι τελεῖν, καὶ προσίεται, μηδοπωσοῦν δυνηθέντες οι παράφρονες συνιδεῖν, ὡς ἅπερ αὐτοὶ παραδεχόμενοι καλῶς στέργουσιν, ἐκεῖνα μὲν ἀπαιτοῦσι κατ' ἔννοιαν εὐσεβῆ, τὸ δ᾽ ἴσως μάτ λιστα διστακτικὴν ἀποπέμπουσιν. Ἐπεὶ πῶς ποτε δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο γὰρ ὧδε συγκατατίθενται, καὶ κατὰ τίνα νοηθήσεται λόγον ὡς ἀληθῶς μὴ παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτ τοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείν νης τῆς αἰτίας ἐξημμένον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγι.ν, ὅπως δὲ μετὰ ταῦτα καθεξῆς καὶ τὸ ἴσως διστακτικόν, τῷ, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος, ἁρμόσειεν; «Ενθα πέφυκε λόγου παράδοσις εὐσεβοῦς χώραν το διστακτικὸν ἴσως ἐκεῖ κέκτηται; Καὶ τίς οὕτω φρεν νόληπτος καὶ φρενοβλαβής, ὡς τοιαύτην ἔννοιαν όλως προσήκασθαι; Πάντως οὐδείς. Οὐδ᾽ ὑποπτεύσετε γοῦν μόνον λογισάμενος καὶ ψιλῶς, εἰ μὴ κατὰ τὴν πτέρναν αὐτὴν, τὸ τῆς παροιμίας, φορῶν τὸν ἐγκέφαλον. Εἰ μὲν γὰρ, ὅ τι συγχωρήσει τις ἂν, ὁ θεῖος Πατὴρ ἔφασκεν, ἢ καὶ δώσει τυχόν, ἀρμόζον ἐτύγ· χανε τηνικαῦτα καὶ τὸ διστακτικὸν ἴσως παρρησ ἀζεσθαι· νῦν δ' οὕτως αὐταῖς λέξεσι, καθὰ θέμις, διαλαβεῖν ὁ μέγα; εἰπὼν, ὡς ὁ τῆς εὐσεβείας λέγος καὶ παραδίδωσιν, οὐχ ἁπλῶς δίδωσι, τότ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. 11. διστακτικὴν διάνοιαν δι' αὐτῶν πόρρω που ὄντι σα- Εt omnibus manifestum est, verba hac venerandi φῶς ἀπεκρούσατο. Καὶ προφανές τοῖς ὅλοις ἐστὶν ὅτι ῥήματα ταῦτα τοῦ σεπτοῦ Βασιλείου καὶ θεοφάντορος, οὐκ ἄλλου τινὸς, ἔκ τε τοῦ χωρὶς ἀντιῤῥήσεως πάσαις ἐμφέρεσθαι δέλτοις, καὶ πολλῷ πλέον, ἐξ ὧν δηλοῦσι τὰ ἐπαγόμενα. Λέγει γὰρ ἐν τούτοις αὐτὸς οὕτως ἀδιεχῶς, ώς μηδενί τινι μέσω διακοπτόμενος Φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεν διδάγμεθα Γραφῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατά ἀκόλουθον δυνατόν συλλογίζεσθαι. Λοιπὸν ἀσύ στατον ὅλως καὶ ἀναπόδεικτον. Ἐκεῖνο δὲ, τουτέστι τῷ ἀξιώματι δευτερεύειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Υἱοῦ, τῆς εὐσεβείας παραδίδωσιν ὁ λόγος. Διὸ καὶ βέβαιον πάντη καὶ ἀναμφίλεκτον. Τοιοῦτον τὰ ῥήματα ταῦτα φέροντα νοῦν ἔχονται τῶν ἑξῆς, ὥστε καὶ ἐξ αὐ τῶν τῆς ἐκδόσεως τοῦ μεγάλου πιστεύεσθαι. Τού. των δὲ κἀντεῦθεν μάλιστα τοῦ σοφοῦ τοῦδε Πατρὸς ἀναφανέντων ἡμῖν, ἀνάγκη τὸ διστακτικὸν ἴσως ἀλλότριον ὑπάρχειν προστεθὲν ὕστερον· ἐπειδήπερ ἀκατάλληλον ἐστιν αὐτοῖς, καὶ ἄμφω τοῦ αὐτοῦ τυγχάνειν ἀδύνατον. Οὕτω πολλαχῶς τὸ ἴσως διστακτικόν προσθήκην τελεῖν ὁ λόγος ἀπέδειξε, καὶ προσθήκην μηδὲν ἔχουσαν ὑγιες, ἅτε μηδ᾽ οἷς προσετέθη συνάδουσαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν μηδ' εἰς ἐνθύμησιν τὸ παράπαν ἐλθὸν τῷ θεολήπτῳ Πατρί, πλασάμενοι τῶν μαχίμων ἀνδρῶν ἔνιοι, κακῶς ἔν τισι βίβλοις προσέθεντο, διὰ τῆς ὀλιγοσυλλάβου εαυτησὶ καὶ βραχείας φωνῆς δόξαντες ἅπαξ τῆς ἑαυτῶν κεκρατηκέναι προθέσεως. Τὸ δὲ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας εξημμένον, τῆς τοῦ σοφοῦ διανοίας ἐν ἅπαν δὴ τὸ τοιοῦτο ῥητὸν, καὶ κείμενον ἐν δέλτοις πολλαῖς, ὅμως ἀνθ' ὧν πολέμιον περιφανῶς τοῦτο ταῖς αὐτῶν γνώμαις καθέστηκε, τῆς περικοπῆς ὅλης σκαιῶς ἀφελόμενοι, ταῖς μικρὸν ἄνωθεν ῥηθείσαις οὐκ ἐνα έγραψαν βίβλοις καταρχὰς τῆς τῶν τοιούτων συστά σεω; τὸ πᾶν τοῦ βουλήματος ἤδη νομίσαντες κατ' ἰσχὺν ἄρρηκτον ἔχειν αὐτοὺς, ἐφόσον τὸ δηλωθὲν τῆς χρήσεως ἐκ τοῦ μέσου δολερῶς πεποιήκασιν, οὐ μὴν Επιστήσαντες ἀκριβῶς τοῖς ἑκατέρωθεν εγνωσμένοις, * προσηκάμενοι δεόντως ἐνέγραψαν καὶ αὐταῖς, εἰ καὶ σφίσι προσέθεντο τὸ ἴσως διστακτικών, διὰ τού του δῆθεν ὡς ἔχοντα πλημμελῶς τὰ τοιαῦτα κλά ζοντες, ὅπερ καὶ προλαβὼν ὁ λόγος παρέστησεν ἱκανῶς, ἀλλότριον αὐτῶν, οἷα παντελῶς ἀσυνάντη τον. Οὐ τοίνυν ἐπιστήσαντες ἀκριβῶς, καθάπερ ἔφημεν, τοῖς τοιούτοις, οὐδὲ ἐμβαθύναντες οἱ προς κόπτειν σπουδάζοντες τὸ σχίσμα διὰ παντὸς, ὡς ταῦτα καὶ μάλιστα κατ᾿ εὐσεβῆ διάνοιαν καὶ λογι σμὸν ὀρθοδοξίας ἐχόμενον, τὸ τοιοῦτον ῥητὸν ἀναγ καίω; εἰσπράττονται· τὸ μὲν ὅτι μηδ' ἂν εἰσελεύ σεσθαι σοφίαν ποσῶς εἰς κακότεχνον ψυχὴν τῆς Θείας Γραφῆς ἀκηκόαμεν, καὶ ἄλλως δὲ κυριώτερον τοῦ Θεοῦ τάχα σφήλαντος ἐν τούτοις αὐτοὺς, καὶ μένειν εἰς ἔλεγχον τῆς κακουργίας αὐτῶν ταῦτα παρασκευάσαντος. Επεί τοί γε καὶ αὐτοὺς δήπουθεν παρῆκαν ἂν ἐν ταῖς οἰκείαις μεταγραφαίς, είπερ ἐμβατεύσαντες τοῖς τοιούτοις, τί καὶ βούλονται τῷ et divinorum revelatoris Basilii, non alterius cujuspiam esse, quod citra ullam contradictionem in omnibus voluminibus circumferuntur, et multo n;agis ex iis, quæ subsequentia important. Namque in bis nullo alio interjecto, ne medio aliquo oratio interrumperetur, subdit: Sed natura tertia uti, neque a sanctis Litteris edocemur, neque ex iis, quæ dicta sunt, recta ducta sequela possumus demonstrare, nempe hoc ait: Natura tertia uti Spiritum sanctum, neque a divinis Litteris didicimus, nequè ex dictis colligi consequenter potest. Prorsus igitur hoc sibi non constat, nec unquam demonstrabitur. Illud vero, Dignitate secundum esse a Filio Spiritum sanctum, pietatis ratio tradit. Pioptercaque firmum omnino est et citra ullam hæsitationem. Cum verba hæc similem sententiam referant, cum sequentibus cohærent, quare ex his quoque propria Basilii esso confirmatur. Hæc etiam com manifesto appareant sapientis hujus Patris propria esse, necesse est illud fortasse, quod rem dubiam reddit, minime genuinum esse, postmodum additum, dum cum illis nou congruit, et utraque ejusdem uniusque esse fieri nequit. Sie multis variisque modis forte illud dubietatis causam additionem esse oratio demonstravit, additionemque nihil sanum in se continentem, tanquam quæ neque cum iis, quibus addita est, consonet. Sed hoc cum nec in mentem prorsus venisset Numine aflato Patri, contentiosi homines imprudenter contingentes, in nonnullis voluminibus apposuerunt, reputantes per brevem banc et non multis syllabis constantem dictionem semel suum propositum confirmasse. Et illud, ab ipso possidentem, et ab ipso accipicntem et annuntiantem nobis, et in summa ab ea causa dependenten, dictum hoc totum ex mente sapientis originem suam agno - scens, et multis comprehensum voluminibus nihilominus quod palam eorum opinionibus adversatur, a reliqua pericope stupide removentes, in volumiinibus jam supra indicatis non ascripserunt, cum illa primum describerent, intentum suum satis ûrmeque ita ut in posterum infringi minime posset, corroborasse existimantes, dum dicti partem signatam dolose de medio tulissent, non accurate mentem figentes, quæ utraque ex parte dignoscuntur, illa cum accepissent uti par est, una cum illis scripserunt, licet illis apposuerint forte dubium movens, ea additione quasi similia vitio laborarent, temperantes, quod antea oratio abunde demonstravit, eaque nempe aliena esse, quod plaue cum aliis non cohæreant. Non accurate itaque hisce mentem figentes, neque penetrantes qui schisma sedula cura continuoque promovent, dictum hoc uti rectæ fidei consonans secundum piam sententjam et cogitationem necessario exigunt, tum quod intelleximus a divina Scriptura in animam pravam non ingressuram sa pientia:n, et etiam quod magis proprium fuerit, Deus in his ipsos fallens, ea ad h.ec tempora per

durare ad eorum maleficium coarguendum dispo- ὄντι κατέμαθον, ὡς διὰ τέλους ἀνεξέλεγκτον τοῦτο suit. Quandoquidem in propriis ea transcriptionibus τὸ μέρος τελεῖν τὴν κακουργίαν αὐτῶν· νῦν δ' αὕτη reliquissent, si peritiore investigatione indagan- διελέγχεται προδήλως ἐξ ὧν πολλάκις ἐνταυθοί διε tes, quid sibi velint, vere agnovissent, ut ad finem λάβομεν. η usqué hac ex parte maleficium eorum deprehensibile permaneret: nunc vero illud deprehenditur manifesto ex his, quæ sæpius hic inculcavimus. 24. Verumtamen ut in praesenti peraccommodo haec examine fubigantur, iudeque vere salian spehæc culationen: atque cognitionem consequantur, oradionis nostræ initio facto quod quæstioni de forte dubitanter rem exprimente præposuimus, quomodo, nec illud, qui ex schismate sunt, inficiantur, sed plane approbant, dignitate secundus esse, et qua ratione intelligetur, a Filio, si ab ipso esse non kabet, nec ab ipso accipit, et annuntiat nobis, et in summa ab illa causa non dependet Spiritus sanctus? Quæ hæc fuerit dignitas, qua secundus esse a Filio Spiritus sanctus pie recteque dicitur? Anne ea quæ oritur ex tempore, vel loco, vel facultate naturali? Nam secundum molem principatus, aut potestatem, aut dominationem, aut quidpiam aliud, quo simpliciter unum ab alio superari cognoscimus, nemini non notum est, Pneumatomachorum latratus esse, qui contra divinum præconium prave, imo contra semetipsos perniciosius bacchanal exercuerunt, et quod terribilem in Evangeliis commi nationem, a Domino contra blasphemos in Spititum sanctum factam vilipendentes, dum de universi opifce Spiritu similia oblatram, integrum propriis animalus interitum conciliarunt. Namque προεξένησαν. Ενθεν καὶ γὰρ οἱ μάταιοι, καὶ τῆς hinc nullius consilii homines, propriæque salutis hostes immanes, vitæ principis Spiritus majestatem imminuentes, essentiam et deitatem illius minus habere audacter contendebant, uti ab iniquo spiritu inflati inspiratique, cum quibus magirus hic Basilius depugnans, similem perpetuo absurditatem coarguebat, confidenterque ac libere condemnabat. Haud par fuerit, quibus illi suam hæresim stabiliebant, et quorum forentes auxiliis muniebantur, ad confirmandam improbitatem illa eadem interdum opinari nos omnino, magnum illum virum accepisse, dignitatem, inquam, qua dictum est a Filio Spiritum sanctum secundum esse. Hoc nos nec animo nec cogitatione complectimur, sapientis Basilii disciplinæ cultores, qui ex salutaribus gratiæ fluentis ac fontibus æque atque Israel aqua cognitionis infallibilis hausta, Spiritum sanctum ejusdem essentiæ ac divinitatis esse cum Patre et Filio definivit. Ex quibus sequitur omnino, eum simul cum Patre et Filio, supra omine tempus esse, qui temporum auctor est, omnibus praesentem, et omnia complentem, tanquam inde tinitum atque incircumscriptum, natura sua quam maxime fortem, nihil non potentem, uti universæ creature factorem, potestate, iurperio, et dominatione rerum omnium gloriosum uti, qui omnia pugillo continet, et omnia sola voluntate gubernat; ad hæc ejusdem sessionis cum Patre et Filiò, indeque etiam cum ipsis æqualis gloriæ et honoris, κδ'. Ινα γὰρ ἀπάρτι την προσήκουσαν καὶ τὰ περὶ τούτων ἐξέτασιν σχῇ, κἀντεῦθεν τῆς ὑγιοῦς ὄντως ἐπι τεύξηται θεωρίας καὶ γνώσεως, του λόγου τὴν καταρ χὴν ἐκείνην ἄντικρυς ποιησαμένων ἡμῶν, ἣν ἐθέμεθα πρὸ τοῦ κατὰ τὸ διστακτικὸν ἴσως ζητήματος, πως ὅπερ καὶ οἱ τοῦ σχίσματος ὁμολογοῦσι καὶ παραδέχον ται, δευτερεύειν ἀξιώματι, καὶ κατὰ τίνα λόγον νοτ θήσεται τοῦ Υἱοῦ μὴ παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Ποῖον ἀξίωμα τοῦτο καθι δευτερεύειν του Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐσεβῶς ὑπάρχει λεγόμενον; 'Αρα μὴ τὸ κατὰ χρόνον, ἢ τόπον ἢ δύναμιν φυσικήν, Τὸ δὲ κατ' ὄγκον ἀρχῆς, καὶ ἐξουσίας, καὶ κυριότη τος, ἢ καθ᾿ ἕτερόν τι τῶν ὅσοις ἀπαξαπλῶς ἄλλο καθυπερτερεῖν ἄλλου γινώσκομεν, ἀλλὰ φανερὸν ὡς ἅπαντα ταῦτα βαῦσματα τῶν Πνευματομάχων εἰσὶ, κατὰ τοῦ θείου κηρύγματος κακῶς λυττησάντων, καὶ καθ᾿ ἑαυτῶν κάκιον, ἐφ᾽ ᾧ τῆς ἐν Εὐαγγελίοις φοβερᾶς οὕτως ἀλογήσαντες ἀπειλῆς, ἣν ὁ Κύριος τοῖς εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀπειλεῖ βλασφημήσα· σιν, ἐν τῷ τοῦ παντουργοῦ τούτου Πνεύματος τοιαύτα καθυλακτεῖν, ἀπώλειαν παντελῆ ταῖς οἰκείαις ψυχαῖς ἑαυτῶν σωτηρίας ἐχθροὶ κατασμικρύναντες τὸ με γαλεῖον τοῦ ζωαρχικοῦ Πνεύματος τὴν οὐσίαν, καὶ τὴν θεότητα τούτου τὸ ἔλαττον φέρειν διετείνοντα τολμηρώς, καθάπερ ὑπὸ τοῦ πονηροῦ πνεύματος τὸν νοῦν ἐμφυσώμενοί τε καὶ ἐμπνεόμενοι, πρὸς οὓς τὸν πόλεμον ὁ πολὺς οὗτος Βασίλειος κεκτημένος διηνεκῶς, τὴν τοιαύτην ήλεγχεν ἀτοπίαν, καὶ παρ ῥησιαστικῶς κατεδίκαζε. Που τοίνυν δίκαιον, δι' αν ἐκεῖνοι τὴν αἵρεσιν συνίστων τὴν ἑαυτῶν, καὶ οἶ; ἐχρῶντο μαινόμενοι συνεργοῖς εἰς τὴν τῆς κακίας συγκρότησιν, κατὰ ταῦτα τὸ ἀξίωμα ποτε λυγίσασθαι τὸ παράπαν ἡμᾶς τὸν μέγαν εἰπεῖν, ἀξίωμα, φημί καθ᾽ ὅπερ εἴρηται δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον; Τοῦτο κατ' οὐδὲν ἥκιστα φρονοῦμεν αὐτῶν, μύσται τοῦ σοφοῦ Βασιλείου τυγχάνοντες, ε; ἐκ τῶν σωτηρίων τῆς χάριτος ναμάτων, κἐκ τῶν πηγῶν οὐχ ἧττον τοῦ Ἰσραὴλ ἀρυσάμενος ὕδωρ γνώσεως ἀψευδοῦς, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ θεότητος τῷ Πατρὶ δηλονότι καὶ τῷ Υἱῷ λίαν ὀρθῶς ἐδογμάτισεν· ἐξ ὧν ἔπεται πάντω; μετὰ τοῦ Πατρὸς τοῦτο καὶ τοῦ Υἱοῦ χρόνου παντά ὑπάρχον, ὡς ποιητὴν τῶν χρόνων ἐπέκεινα, παι τα χόθι παρόν, καὶ τὰ πάντα πληροῦν, ὡς ἀόριστος τε καὶ ἀπερίγραπτον, παναλὲς τῇ φύσει και την σθενὲς, ὡς πάσης δημιουργὸν κτίσεως, τὴν ἐξουσία, καὶ τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν κυριότητα τῶν ὅλων αὐτοῦ. ὡς περιδεδραγμένον αὐτῶν, καὶ ταῦτα κυβερνών μόνον τῷ βούλεσθαι, πρὸς τούτοις ὁμόθρονον το Πατρί τε καὶ τῷ Υἱῷ, κἀντεῦθεν ομόδοξον τοῖς

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. αὐτοῖς καὶ ὁμότιμον, ἁπλῶς πάντα πλουτοῦν, ὅσα et in summa ditatum omnibus, a dignitate divina θεϊκῶς καὶ κατ' οὐσίαν ὁ Πατὴρ σύναμα καὶ ὁ Υἱός, πλὴν τῶν καθ᾽ ἕκαστον αὐτῶν ἰδιοτήτων, καὶ εἴ τέ που τούτοιν ἀμφοῖν ἐστι πρόσφορον. Οὕτω περὶ τοῦ τῆς θεαρχικῆς Τριάδος ἑνὸς, τοῦ παναγίου δηλαδή Πνεύματος, θεολογοῦμεν ἡμεῖς. Τοιοῦτον αὐτὸ ταῖς τοῦ μεγάλου Πατρός Βασιλείου σοφαῖς εἰσηγήσεσιν ἐξακολουθοῦντες πρεσβεύομεν. Διὸ καὶ τὸ ἀξίωμα, καθ' ά δευτερεύειν λέγεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Υἱοῦ τῶν ἀναγεγραμμένων ἐκλαμβανόμενοι κατ' οὐδὲν, ἅτε πολύ φερόντων, τὸ δύσφημον, τό, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον. τῆς ἐκδόσεω; αὐτοῦ τοῦ θεηγόρου Πατρὶς Βασιλείου πιστεύομεν ἀναντιῤῥήτως τελεῖν, ὡς ἐξηγουμένου, πὼς εἴρηκε δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον, ὅτι φησὶν ὡς παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον. "Η δότωσαν οἱ πρὸς τοῦτο προθέμενοι τὴν ἐναντίαν παντάπασι βαδίζειν ἡμῖν ἑτέραν ἔννοιαν ταῖς εἰς τὴ Θεῖον ὀρθαῖς ὑπολήψεσι τῶν Πατέρων συντρέχουσαν, καθ' ἣν δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰρῆσθαι νομίζουσιν. ὡς ἔστιν ἄτοπον ἐπιεικῶς ταύτην μὲν ἀποδοκιμάζειν αὐτούς, ἄλλην δὲ μηδεμίαν τῶν εὐσεβῶν εἰσάγειν μηδοπωσοῦν δύνασθαι. Πόθεν; Ὅπου γε τῆς ἀληθείας ἐπὶ παντὸς λόγου καὶ πράγματος οὔσης μιας, ἀνάγκη δὴ πᾶσαν τελεῖν μίαν τινὰ καὶ ἐνταῦθα τὴν ἀληθινὴν ἔννοιαν. Αὕτη δὲ πάντως καθέστηκεν, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἣν πρὸς τοῦ μεγάλου διδαχθέντες ἀποδεδώκαμεν. Ὥσπερ γάρ, ἵνα κατ᾽ αὐτὸν τὰ θεῖα πολὺν καὶ αὖθις ἐρῶ, τάξει καὶ ἀξιώματι τοῦ Πατρὸς ἐστιν ὁ Υἱός δεύτερος, ὅτι παρ' αὐτοῦ κέκτηται μεθ' ὧν ἄλλων πλουτεῖ, καὶ τὴν αἰτίαν καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς ὑπάρξεως, οὐ κατ' ἔννοιαν ἑτέραν τινὰ τοῦ ἀξιώματος τε καὶ τῆς τάξεως οὐδαμῶς, ἐπειδήπερ αἱ λοιπαὶ πᾶσαι χωρὶς ταύτης ἀποφέρονται πολύ τι τὸ βλάσφημον· οὕτω δεύτερον τάξει, καὶ τοῦτ' αὐτὸ τοῦ θεηγόρου Πατρός, καὶ ἀξιώματι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατ' οὐδεμίαν αὐτῶν ἔννοιαν, ἀλλ᾽ ἢ πέφυκε τοῦ Μονογενοῦς, πλὴν ὅτι τοι παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχει, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνει καὶ ἀναγγέλλει ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξῆπται, κατὰ τὴν σοφὸν καὶ μέγαν Βασίλειον. Ἐκ τούτων καὶ μάλιστα τὰς genuinam pulchritudinem Patris retinere assevera βίβλους, αἷς ἔγκειται τὸ τοιοῦτον ῥητὸν, ἀποσώζειν minime alienum, quibus essentialiter simul una Pater et Filius adornantur, exceptis singulorum proprietatibus, et si quid est aliud quod ambobus istis conveniat. Hoc modo de uno Deitatis principis Triadis, sanctissimo nempe Spiritu, decernimus nos. Talem illum providentissimas magni Patris Basili instructiones sequentes tenemus. Proptereaque et dignitatem, qua secundus esse a Filio dicitur Spiritus sanctus, ex jam supra scriptis minime eripientes, ne in in:manes blasphemias prolabamur, ilud, ex ipso esse possidentem, et ab ipso accipientem et denuntiantem nobis, et in summa al illa causa dependentem, ex calamo manuque diviniloqui magnique Basilii processisse citra contradictionem credimus, aliquo modo exponentis, qua ratione dixerit, dignitate secundum esse a Filio Spiritum sanctumn, nempe quod ab ipso esse liabet, et ab ipso accipit et annuntiat nobis, et in summa ab illa causa dependet: aut qui sibi proposuerunt, aliam nobisque contrariam calcare viam, sententiam aliam, sanis Patrum de Numine apprehensionibus concordem insinuent, ob quam Spiritum sanctum a Filio secundum dictum esse opinantur. Quare absurdum est plane hanc ipsos rejicere, aliam vero nullam, quæ recta sit, afferre nullo modo posse. Undenam? Cum una in re sermoneque omnis veritas sit, hic etiam una veramque sententiam esse. Hæc vero fuerit, si compendio res expedienda est, quam a magno hoc instructi tradididimus. Quemadmodum enim, ut cum divinis. simo isto rursus eloquar, ordine et dignitate Frlius est secundus a Patre, quod ab ipso possideat, cum bonis reliquis quibus locupletatur, el causam et principium sua exsistentia, non alio prorsus significatu dignitatis et ordinis, dum reliqua omnia, unum hoc si excipias, immani blasphemia horreant: sic et Spiritus sanctus secundus est a Filio et dignitate et ordine, non ut ipsi opinantur, sed ut exsistit ab Unigenito, tantum quia ab ipso `essehabet, et ab ipso accipit, et annuntiat nobis, et in summa ab illa causa pendet, uti sapiens. magnusque Basilius decernit. His potissimum volu-. mina omnia, in quibus dictum simile exaratur, τὸ γνήσιον κάλλος τοῦ Πατρὸς διαβεβαιούμεθα τὰς δὲ λοιπὰς ὅσαις ποσῶς ἔγκειται δηλαδὴ τὸ νόθον καὶ παρέγγραπτον ἔχειν ἀποφαινόμεθα. κεʹ. Πρὸς & καὶ μὴ σθένοντες ἀντιλέγειν οἱ διὰ παντός κατ᾿ ὄρεξιν δὴ μόνην καὶ θέλημα τῆς οἰκείας ψυχῆς ἡγούμενοι, τοῦτο τρυφὴν φήσαιεν ἂν ἴσως, ἐπὶ τὸ ῥητὸν τοῦ Νυσσαέων αρχιποίμενος Γρηγορίου, τοῦ τοῖς δόγμασι διαβοή του μεταπηδήσαντες κατά τοὺς ἀγεννεῖς τῶν καταβαινόντων εἰς τὸ στάδιον ἀθλητῶν, οἵτινες ἔστιν οὗ γέμοντες ἀναιδείας ὁμοῦ καὶ φρονήματος, ἐπειδὰν ἡττηθῶσι καθ' ἓν ἀγώνι σμα, φημὶ τὴν πάλην τυχὸν, ἀθρόον καὶ παρευθύς θρασέως πως μεταπηδῶσιν ἐφ' ἕτερον, μήτε του; G mus, reliqua omnia, in quibus non legitur, spuria. atque adulterata esse decernimus. 23. Dictis cum contradicere nequeant, qui rebus in omnibus quod voluntati et libidini suæ obsecundat, idque propriæ animæ delicias atque oblectamenta reputant, dicent fortasse, in dictum Gregorii Nyssenorum antistitis, in dogmatibus statuendis celeberrimi, resilientes, uti ignavi luctatores descendentes in stadium, qui impudentia jactantiaque pleni, cum in uno certamine, lucta nenipe superati, statim ac repente in aliud transiliuut, nee minimum quidem spectatores reveriti, in quorum

CONSTANTINI MELITENIOT.R praesentia os præ pudore obvelare deberent, in θεατὰς αἰσχυνόμενος τὸ παράπαν, ἐφ᾽ οἷς ἐγκαλία eorumdem aspectu impudenter ut plurimum atque inconsiderate more juvenum sese gerunt. Ob hæc itaque forte dicent, qui semel temere frustraque adversus nos objectionem concipiunt, Quid porro de dicto Gregorii Nyssenorum olim præsulis dices, quod prepositionem ex in nonnullis voluminibus de Filio retinet, in plerisque vero aliis, ut tute ipse non indiligenter conspexisti, nullo modo? Qua patenti sequela eam cum Filio compones? unde eam orationi adaptari ipsa dictionis serie confirmabis? Namque nos illud, et Filii esse astruitur, ampleetentes de Spiritu sancto, et voluminum sic legentium vestigiis insistentes id aperte ex annexo apostolico testimonio bene se habere, et certum atque indubitatum retineri confirmamus. Cum ipse maximus Gregorius nempe eontinenter subjunxerit: Etenim si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus 57.58. › Illud vero: Et ex Filio esse as· truitur, aliorum voluminum lectione tu approbans, hoc nulla ratione demoustrare poteris cum sequenlibus componi, quin et potissimum, qui in examinandis adsunt meliore mente, ex his ipsis reprobatum repudiatumque manere dixerint. Hæ sunt adversariorum objectiones, ut ex his quæ alias saepe conjecimus, et nunc conjicimus. Ego vero inquam dictum: Ex Filio esse astruitur, ex sequentibus tantum abesse ut revellatur et destruatur, ut etiam multo magis, diceret qui in intima sententiarum potis est penetrare, id condirmetur et demonstretu:. Quia enim Apostolus Spiritum sanetuin sonora voce intonuit Spiritum Christi, proterra Gregorius in dogmatibus asserendis præclarissimus, ex Filio illum palam edixit. Quando ali· cujus spiritus modis omnibus eu est cujus spiritus est, hujusque doctor accuratus accedit magnus in rebus divinis pertractandis Basilius, qui in uno ex capitibus ad sancium Amphilochium, cum dixisset de Spiritu sancto, eum ex Deo esse, et Apostulum Ecclesiæ oratorem in testen adduxisset, • Spiritum, dicen tem, ex Deo accepimus ",» ad hæc comprobandum utitur, illum per Filium esse sapientissime, at verbis hisce expeditis enuntiatisque, et per Filium «pparere declaravit, Spiritum Filii ipsum appellans quemadmodum Dei. Plane nemo dicti hujusce expositione indiget; manifesta siquidem est, apertaque illius mens. Hanc, ut puto, et Cyrillus, rectorum dogmatum accuratissimus custos et magister, secutus, veluti diviniloqui Patris Basilii vestigiis per omnia insistens, in expositione dicti evangelici divinique secundum Joannem, Christi amicum verum, et qui in pectore illius recubuit, dicentis: Cum venerit Paracletus ", hunc in mo dum eloquitur: Ecce enim, ecce Spiritus veritatis, hoc est, suimetipsius Paracletum cum dixisset, a Patre procedere dicit. Quemadmodum enim est proprius Filii Spiritus, naturaliter in ipsu cxsistens, 07. Rom. 13, η " πτεσθαι τούτους ἐχρῆν, καὶ μᾶλλον ἐνώπιον αὐτῶν ἀνερυθριάστως ὡς τὰ πολλὰ νεανιευόμενοι. Διὰ ταῦτα γοῦν φήσαιεν ἂν ἴσως οἱ τὴν ἀντίθεσιν καθά παξ εἰκῆ καὶ μάτην ὠδίνοντες πρὸς ἡμᾶς, Τί εκ περὶ τῆς ῥήσεως εἴτοις ἂν Γρηγορίου τοῦ ποτε τῆς Νύσσης ἀρχιερατικῶς προεδρεύσαντος, ἥτις εὕρηται τὴν ἐκ πρόθεσιν ἐν μὲν βίβλοις τισὶν ἔχουσα κἀπὶ τοῦ Υἱοῦ, ταῖς δὲ πλείοσιν ἐπὶ τούτου, καθὼς οἶδας εἰς ἀκρίβειαν καὶ αὐτὸς, οὔμενουν; Εκ ποίας προφα νοῦς ἀκολουθίας τῷ Υἱῷ προσαρμόσοις αὐτήν; ὅθεν τι παραστήσεις προσήκουσαν τῷ λόγῳ κατὰ τὴν σύμφρασιν; Τὸ μὲν γὰρ καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται, δεχόμενοι περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κατὰ τὰς ἐχούσας ούτωσὶ βίβλους ἡμεῖς, τοῦτο σάφῶς ἐκ τῆς ἐπαγομένης ἀποστολικῆς μαρτυρίας πιστούμεθα κεῖσθαι καλῶς, φέρειν τε τὸ ἀσφαλὲς καὶ τὸ βέβαιον. Ἐπείπερ αὐτὸς ἐπήνεγκε προσεχῶς, ὁ μέγιστος δηλονότι Γρηγόριος· Εἰ γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησὶν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Τὸ δὲ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται, κατὰ τὰς λοιπὰς βίβλους προσιέμενος σύ, τὸ τοοῦ τον οὐδενὶ λόγῳ ποσῶς δυνήσῃ τοῖς ἐξῆς ἀποδεῖξαι συμβιβαζόμενον, εἰ μὴ καὶ πᾶς μάλιστα νουνεχής ἐκ τούτων αὐτῶν ἀνατρεπόμενον ἂν εἴποι καὶ ἀναι ρούμενον. Τοιαῦτα μὲν τὰ παρὰ τῶν ἀντιδιατιθεμέ νων ἡμῖν, ὅσον ἐξ ὧν πολλάκις εἰκάσαμεν, εἰκάσαι νῦν ἔπεισιν. Ἐγὼ δέ φημι πρῶτον μὲν ὡς οὐχ ὅπως τὸ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται, ῥητὸν οὐκ ἀνατρεπόμενον ἐκ τῶν ἑξῆς, οὐδ᾽ ἀναιρούμενον ἔστιν εἰπεῖν, ἀλλ' ἐκ τούτων καὶ πολλῷ πλέον, φαίη τις ἂν τῶν βαθύτητα καταλαμβάνειν νοήματος ἐπισταμένων, κατασκευαζόμενον αὐτὸ καὶ ἀποδεικνύ μενον. Ὅτι γὰρ ὁ ᾿Απόστολος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μεγαλοφώνως ἐκήρυξε Πνεῦμα Χριστοῦ, διὰ τοῦτο Γρηγόριος ὁ διαλάμψας ἐν δόγμασιν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο τρανῶς εἴρηκεν. Ἐπειδὴ τὸ πνεῦμά τινος πάντως ἐξ αὐτοῦ πέφυκε· καὶ τούτου κομιδή διδάσκαλος ἀκριβῆς ὁ μέγας καὶ πολὺς τὰ θεῖα Βασί λειος, ὃς ἔν τινι τῶν πρὸς τὸν ἱερὸν Ἀμφιλ χιον κεφαλαίων εἰπὼν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὡς ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸν ᾿Απόστολον τὸν τῆς Ἐχε κλησίας ζήτορα παραγα ών μάρτυρα, «Τὸ Πνεῦμα, λέγοντα, τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, τούτῳ πρὸς σύστασιν χρῆται καὶ τοῦ δι' Υἱοῦ τυγχάνειν αὐτὸ, σοφώτατα κατὰ ῥῆμα διαλαβὼν ταῦτα καὶ φάμενος, καὶ τὸ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υἱοῦ Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ καθάπερ Θεού. Πάντως οὐδεὶς ἐξηγήσεως χρήζει τινὸς ἐν τῷ παρόντι ῥητῷ· δήλη γὰρ πᾶσι καὶ φανερὰ καθέστη κεν ἡ τούτου διάνοια. Ταύτῃ, δοκῶ, καὶ Κύριλλος ὁ τῶν ὀρθῶν δογμάτων ἀκριβέστατος φύλαξ καὶ μυσταγωγός ἐξακολουθήσας, ὡσὰν τοῦ θεηγόρου Πατρός Βασιλείου κατ' ίχνια βαίνων παναληθῶς, ἐν τῇ ἐρ μηνεία τοῦ κατὰ τὸν ἐπιστήθιον Ἰωάννην, καὶ Χρι στοῦ φίλον γνήσιον εὐαγγελικοῦ καὶ θείου ῥητοῦ του λέγοντος. "Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, οὕτως 59 1 Cor. 11, 12. eo Juan xr, 26. »

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. ἔφησεν· Ἰδοὺ γὰρ, ἰδοὺ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, et per ipsum progrediens, ita et Patris. Quia enim τουτέστιν ἑαυτοῦ τὸν Παράκλητον εἰπών, παρὰ Christus dixerat, Paracletum Spiritum veritatis τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαί φησιν. Ωσπερ γάρ nuncupans, is addens, hoc est suimelipsius, ut ille, ἐστιν ἴδιον Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς ἐν αὐτῷ proprium Filii Spiritum naturaliter in ipso eπείτε ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ stentem, et per illum progredientem interpretatus Πατρός. Ὅτι γὰρ εἶπεν ὁ Χριστὸς τὸν Παράκλητον est, divini Patris Basilii aperte scopum indicans, Πνεῦμα τῆς ἀληθείας εἰρηκώς οὗτος καὶ προσθείς, alio id ipsum insinuantis sacro dicto. Pari ratione τουτέστιν ἑαυτοῦ, κατ' ἐκεῖνον, ίδιον Πνεῦμα τοῦ et magnus Gregorius de sanctissimo Spiritu, el ex Υιού φυσικῶς ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ Filio esse astruitur, cum confidenter admodum proπροϊόν ἐφηρμήνευσε, τὸν τοῦ θείου Πατρός Βατι- nuntiasset, statim subnexuit, «Si quis enim Spiriλείου σαφῶς δηλώσας σκοπὸν δι᾿ ἑτέρας τὸ αὐτὸ tum Christi non habet, ait,' hic non est ejus, › testiσημαινούσης ἱερᾶς χρήσεως. Τοῦτον δὴ τὸν τρόπον monium Christi præconis Pauli ex magno Basilio, καὶ Γρηγόριος ὁ πάνυ περὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ et aliud etiam aliunde petitum usurpans. Ilic jam παναγίου, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται manifestum est, ex parte demonstratum fuisse μετὰ πολλῆς παρρησίας εἰπὼν, ἐπήγαγε παρευθύς, inter præpositiones ex et per, cum res theologica «Εἰ γὰρ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησιν, ού. pertractantur, apud eos, qui secure recteque sacra τὸς οὐκ ἔστιν αὐτοῦ,» τὴν μαρτυρίαν τοῦ Χριστο dogmata definiunt, nullum esse discrimen: cum κήρυκος Παύλου κατὰ τὸν πολὺν καὶ μέγαν Βατίο in quibus illi probe per adaptarunt, divus hic Groλείον, καὶ ἑτέραν ἀπολεξάμενος. Ἐνταῦθα φανερὸν gorius ex apposuit. Εt hæc quidem primum, uti ότι μερικῶς συναποδέδεικται τούτοις μηδὲ τὴν ἐκ in præsentis contradictionis initio dixi, adversaδιαφέρειν, καὶ τὴν διὰ τοῖς ἐπὶ τῆς θεολογίας ὀρθῶς riorum tela sunt, quibus illi auxiliaribus utebanκαὶ πρὸς ἀσφάλειαν τῶν ἱερῶν δογμάτων αὐτὰς ἐκ- tur, in eosdem fortiter a me contorta. λαμβάνουσιν. Ἐπείπερ ἐν οἷς ἐκεῖνοι καλῶς παρέλαβον τὴν διὰ, τέθεικεν ὁ θεῖος Γρηγόριος οὗτος τὴν ἐκ πρόθεσιν. Καὶ ταῦτα μὲν ἐν πρώτοις καθὼς ἀρξάμενος τῆς παρούσης ἀντιθέσεως διαλαβεῖν ἔφθην, φημὶ περιτρέπων ἰσχυρῶς τοὺς ἐναντίους ἐξ ὧν εἰς οἰκείαν αὐτοὶ προσβάλοντο δῆθεν βοήθειαν. 5. Εἰ δὲ δεῖ με τῆς περικοπῆς μνησθέντα μι 25. Quod si, repetita pericope, paulo altius in ea χρὸν ἄνωθεν ἀκριβῶς ἐξετάσαι τὰ κατ' αὐτὴν, τάχ' comprehensa examinanda sunt, forte ex anteἂν κἀκ τῶν πρότερον φανεῖται τὴν ἐκ ὁ μέγας κἀπὶ cedentibus præpositionem ex magnus hic vir de τοῦ Υἱοῦ λέγων τε καὶ τιθέμενος. Ἐπεὶ περί τε και Filio dixisse apposuisscque comperietur. Quando νῶν καὶ ἰδίων, ὡς προλαβὼν εἰρήκειν τῶν ἐν τῇ de propriis et communibus, ut paulo ante innui, θεαρχική Τριάδι διεξιών, οὕτω διαλέγεται κατὰ quæ in Deitatis principe Triade sunt, pertractans, ῥῆμα θεολογῶν τούτοις, καὶ τῷ δόγματι προσηκόν verbis non aliis utitur de illis discernens, et uli τως ἐμπλατυνόμενος· Ο τε γὰρ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πα par est fusiore oratione dogma explanans: Cum τρὸς ἐξῆλθε, καθώς φησιν ἡ Γραφὴ, καὶ τὸ Filius ex Patre exivit, ut Scriptura ait, et Spiritus Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκε ex Deo et ex Patre procedit. Sed quemadmodum πορεύεται. Αλλ' ὥσπερ τὸ ἄνευ αιτίας εἶναι μόν absque causa esse, solius Pa'ris cum sit Filio et του τοῦ Πατρὸς ὄν, τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι Spiritui adap'ari nequit, sic contra ex causa esse ἐφαρμοσθῆναι οὐ δύναται· οὕτω τὸ ἔμπαλιν το quod est proprium Filii et Spiritus sancti, de Patre ἐξ αἰτίας εἶναι, ὅπερ διόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ considerari alienum est a natura. Cum vero com - Πνεύματος, τῷ Πατρὶ ἐπιθεωρηθῆναι φύσιν οὐκ mune sit Filio et Spiritui ingenitos non esse, ne ἔχει. Κοινοῦ δὲ ὄντος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι confusio circa subjectum consideretur, rursus eit τοῦ μὴ ἀγεννήτως εἶναι, ὡς ἂν μή τις σύγχυσις facile eorum in proprietatibus discrimen adinvenire, περὶ τὸ ὑποκείμενον θεωρηθείη, πάλιν ἔστιν ut ct commune conservetur, et proprium non confuntάμικτον τὴν ἐν τοῖς ἰδιώμασιν αὐτῶν διαφοράν datur. Hæc Gregorius hic in theologicis ac doἐξευρεῖν, ὡς ἂν καὶ τὸ κοινὸν φυλαχθείη, καὶ τὸ ίδιον μὴ συγχυθείη. Ταῦτα Γρηγόριος οὗτος ὁ πολὺς ἐν θεολογίᾳ καὶ δόγμασι διαλαμβάνων καὶ συντιθεὶς, τὸ ἀναίτιόν τε καὶ τὸ ἐξ αἰτίας ἐν τῇ θεαρχικῇ Τριάδι διαφορὰν μόνην δίδωσι, τὸ μὲν αἰ· τίας χωρὶς προςνέμων τῷ Πατρὶ, τῷ δ' ἐξ αἰτίας τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι. Πάλιν δὲ καὶ τούτοις ὡς ἂν άμικτον παρέξει διαφοράν, καντεύθεν τὸ Τριαδικὸν φυλαχθείη τῶν ὑποστάσεων εἰς δύο διαιρῶν τὸ ἐξ αιτίας θεοπρεπῶς, οὕτω φθέγγεται την διαφοράν ἐξηγούμενος· Ὁ γὰρ μονογενὴς Υἱὸς ἐκ τοῦ Παηγὰς παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὀνομάζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα. Τὰ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγετα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται. Τι του " gmate conspicuus, tractans, et componens absque causa esse, et ex causa esse in divinitatis principe Triate differentiam solam agnoscit, illud quod absqne causa est Patri attribuens, quod ex causa est, Filio et Spiritui. Rursusque his postremis, ut inconfuisam differentiam exhibeat, et inde Trinitas hypostaseon conservetur, illud quod ex causa est, ut tamen Deo convenit, subdividens, et differen - tiam exponens, ita pronuntiat: Unigenitus enim Filius ex Patre a divina Scriptura dicitur et hanc proprietatem oratio non excedit. Spiritus vero sanclus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur. Quid clarius dici potuit iis qui mente non vacilFant? Quid æquos sese exhibere non renuentibus apertius? Unigenitus, ait, Filius ex solo Patre dicitur '

a Scriptura divina, hoc enim palam innuit illud: των σαφέστερον τοῖς ὀρθὸν φέρουσι τὸν σκοπόν; Τι Et hanc proprietatem oratio non excedit, Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur, hoc discrimen inter se et Filium possidens, quod ex Pilio quoque exsistit. Et haec est sententia hujusce mente divina præditi Patris. Et ut clarius indigentibus explicem, si uti Filius ex solo Patre ita et Spiritus sanctus esset, hic etiam esset genitus uti Filius, non Spiritus sanctus. Nunc vero non aliud inter hos ambos discrimen, sed hoc solummodo dignoscitur, quo modis omnibus hic appellatur et est Filius, ille vero proprie Spiritus sanctus vocatur et est; quod exsistentiain Filius quidem possidet ex solo Patre, ex Patre vero simul et Filio Spiritus sanctus, ται, καθ' ἣν πάντως ὁ μὲν προσαγορεύεται καὶ πέφηνεν, οἷς τὴν ὕπαρξιν ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. δὲ τοῖς ἐθέλουσιν εὐγνωμονεῖν ἐκδηλότερον; Ο μόνο γενής, φησὶν, Υἱὸς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὀνομάζεται παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς. Τοῦτο καὶ γὰρ σημαίνει τρανῶς τό Καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται, ταύτην διαφορὰν ἔχον πρὸς τὸν Υἱόν, ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο καθέστηκεν. Οὗτος ὁ τοῦ θεό φρονος τούτου πέφυκεν ὧδε νοῦς. Ἵνα δὲ τόνδε βέλη τιον παραστήσω τοῖς χρήζουσιν, εἴπερ κατὰ τὸν Υἱὸν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν, ἦν ἂν καὶ τοῦτο γεννητὸς κατ' ἐκεῖνον Υἱός, οὐ Πνείς μά γε μὴν ἅγιον. Νῦν δ᾽ οὐκ ἄλλη τις αναμεταξύ τούτοιν ἀμφοῖν, αὕτη δὲ διαφορὰ καὶ μόνη γινώσκε ἔστιν Υἱός, τὸ δὲ κυρίως ἅγιον Πνεῦμα καλεῖται, καὶ κέκτηται τοῦ Πατρὸς, ἐκ δὲ τοῦ Πατρὸς ἅμα κἀκ κζ'. 'Αλλ' οὐ κεῖται, φασὶν οἱ τῆς ἀντικειμένης ἡμῖν μερίδος, ἔν τισι βίβλοις ἡ ἐκ πρόθεσις ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο καὶ διαφορὰν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ταύτην λέγομεν εἰπεῖν τὸν θεηγόρον Γρη γόριον. Ὡς ὁ μέντοι Μονογενῆς ὑπάρχων ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐκ ἔστιν, οὐδὲ λέγεται ποσῶς καὶ τοῦ Πνεύματος, καθὼς οὗτος ὁ σοφὸς διδάσκαλος παρακατιών διατράνῳ στόματι μυσταγωγεῖ καὶ διέξεισι. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ αὐτὸ τυγχάνον ἐκ τοῦ Πατρός, προσμαρτυρείται γοῦν εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ κατ' οἰκείωσιν· καὶ τὴν μαρτυρίαν ἣν ἐπιφέρων τίθησι συνεχῶς τούτῳ τῷ ῥητῷ κατὰ τὸν τοιοῦτον νοῦν προσαρμόζομεν. Επειδήπερ αὐτὸς οὕτως ἐπήνεγκεν Εἰ γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησίν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Πάλιν επερειδόμενοι ταῖς ἑαυτῶν βίβλοις οἱ περὶ τὴν ἀντίῤῥησιν ἑπτοημένοι διηνεκῶς ἐπὶ τὴν ἔκθεσιν τῆς μαρτυρίας ὡς εἰς ἀντίληψ.ν ἰσχυρὰν καὶ μεγάλην τινὰ καταφεύ γουσι, μήτε τῇ προφανεί ταύτης κατὰ τὸν σεπτὸν Βασίλειον ἑρμηνεία σοφῶς ὑποσχόντες τὰς ἀκοὰς, ᾗτινι καὶ ὁ θεῖος Κύριλλος, καθὼς ἐγγύθεν ἀπεδείξαμεν, καλῶς στοιχήσας ἐπηκολούθησε, καὶ μέντοι πρὸς σύστασιν τῆς δόξης αὐτῶν οίκοθεν διαφορὰν ἐννοήσαντες. Ως ἂν δὲ τὴν ἀπάντησιν εἰς αὐτὴν ἀρτίως ποιησώμεθα την διαφοράν, περὶ γὰρ τῆς μαρτυρίας ἱκανῶς τοῖς προσέχουσι πρὶν ἀπολελογή μεθα, τίνος ένεκεν, εἰ καὶ περὶ σχετικῆς ὁ λόγος ην τῷ μακαρίῳ διαφορᾶς, οὐκοῦν οὐδοπωσούν δηλούσης ὕπαρξιν κατὰ τὴν τῶν ὑπεναντίων ὑφήγησιν,, μὴ καὶ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχειν εἶν ρηκε προλαβών, ὅτε μετὰ τοῦ Πατρὸς ἐσκόπει τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔφησε τοῦτο τελεῖν, ὃ πάντως καὶ διαφορὰ τυγχάνει καθ᾽ ὕπαρξιν; Οὐ γὰρ δὴ τῶν ἄγαν τολμηρών και θρασέων φαίη τις ἂν, ὅτι, ἐπεὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἔστ: το καὶ καλεῖται τοῦ Πνεύματος, ήρκει διαλαβεῖν τὸν μέγαν ἐκεῖ τὴν καθ' ύπαρξιν μόνην διαφοράν, 8 μή πάντως εἴποιεν ἂν ἴσως οἱ τὸ πᾶν ἀντιλέγειν πρό ἡμᾶς καθάπαξ σπουδάζοντες καλῶς. Ἐνταῦθα δὲ διὰ τὸ μὴ καθ' ὕπαρξιν μηδαμῶς ἔχειν, παρέλαβε τὴν κατὰ σχέσιν διαφοράν. ή ταύτην ὡς κρείττονα 27. Sed non præfgitur, inquiunt qui oppositam partem sequuntur, in nonnullis voluminibus ex præpositio Filio, proptereaque differentiam Filii et Spiritus sancti eam dixisse fatemur diviniloquam Gregorium, quod Unigenitus ex Patre exsistens non est aut ullo modo dicitur Spiritus, ut hic ipse sapiens magister procedente oratione sonora voce instruit et enuntiat. Spiritus vero sanctus et ipse exsistens ex Patre astruitur quoque Filii esse secundum consortium et testimonium quod affert, et continenter huic dicto apponitur, sententiæ adaptamus, quando ipse hac ratione subintulit: Si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit, hic non est ejus. › Pariter insisténtes suis voluminibus, qui contradicendi studio gestiunt, atque continuo incitantur, ad testimonii expositionem, uti ad validam maguamque sui propositi defensionem confugiunt, et aperte magni Basilii expositioni aures sapienter minime pateraciunt quam divinus Cyrillus, ut non multo ante demonstravimus, ab ea non dissentiens secutus est, quinimo ad suam opinionem stabiliendam ex propriis discrimen excogitarunt. Ut vero nunc respondeamus ad ipsum discrimen, de testimonio siquidem abunde satis illis, qui sese attentos præbent, supra respondimus, quam ob causam si beato doctori de relativo discrimine sermo erat, nullo modo ullam exsistentiam connotante, ut adversarii interpretantur, non et a Patre Spiritum sanctum exsistere antea dixit, dum cum Patre Filium et Spiritum sanctum considerabat, sed ex Fatre illum esse dixit, quod prorsus discrimen exsistentiam importat. Neque enim quispiam, licet audacia eaque projecta emineat, dixerit, cum et Pater sit dicaturque Spiritus, satis fuisse magno comprehendere ibi solum exsistentiæ discrimen, quod fortasse non probe dicerent, qui in omnibus nobis contradicere denique animos intendunt. Hic vero quod nullum haberet secundum exsistentiam discrimen, quod secundum relationem est, assumpsit. Vel hoc, veluti potius et magis honora-

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. καὶ τελεωτέραν προτιμησάμενος, ὡς περιστὴν ἐκε! bile præferens, tanquam supervacaneum illud præteriit. Εt nihilominus vel levibus veri cognitoribus, non tantum solis cogitatione sublimibus palam est, si discrimen aliquod etiam inter hos, Filium, inquam, et Spiritum sanctissimum secundum exsistentiam non est, vere et proprie inter sese non differre, indeque in proprietatibus hypostaticis confusionem sequi, quod vere absurdissimum fuerit, et a pietate quam alienum. Rursusque sapiens hic discrimen secumtam exsistentiam nactus, nullum unquam præter hoc aliud, uti par est, hic prætulisset: non solum quod ipsum solum vere proprieque discrimen est, et quod secundum relationem est hoc, quod secundum νην παρέδραμε. Καὶ μὴν δῆλον τοῖς διαγινώσκουσιν ὁπωτοῦν, μή τοί γε μόνοις τοῖς ὑψηλοῖς τὴν διάνοιαν, ὡς εἰ μὴ διαφορὰ κάν τούτοις, τῷ Υἱῷ, λέγω, καὶ τῷ Πνεύματι τῷ παναγίῳ, καθ᾽ ὕπαρξίν ἐστί τις, ἀλλήλων οὐ διαφέρουσιν ἀληθῶς καὶ κυρίως, καὶ σύγχυ σις ἔνθεν τοῖς ὑποστατικοῖς ἰδιώμασιν· ὅπερ ἀτοπώ τατον τῷ ὄντι τελεῖ, καὶ τῆς εὐσεβείας ἀλλοτριώτατου. Αύθις δὲ τὴν καθ᾽ ὕπαρξιν κεκτημένος ὁ σοφὸς οὗτος, διαφορὰν ἑτέραν οὐκ ἄν ποτε παρὰ ταύτην, ὡς εἰκὸς, ἐνθάδε προέκρινεν, οὐ μόνον ἀνθ' ὧν αὕτη πέφυκε μόνη διαφορά κυρίως καὶ ἀληθῶς, ἡ δὲ κατὰ σχέσιν ἕπεται τῇ τοιαύτῃ, δηλαδὴ τῇ καθ᾽ ὕπαρ ξιν, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ αὐτὸς διὰ τοῦτο προθέμενος λέγειν ἐν τῇ θεαρχικῇ Τριάδι περὶ διαφορᾶς ἄνωθεν, τουτ- exsistentiam est consequitur, sed etiam quod ipse ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἔτι προϊὼν τῆς καθ᾽ ὕπαρ ξιν, οὐκ ἄλλης τινὸς ἐμνημόνευσε. Καὶ γὰρ ἐν πρώτ τοῖς μὲν εἴρηκε περὶ τοῦ Πατρὸς, ὡς αἰτίας εκτός ἐστιν, ήγουν οὐκ ἔκ τινος· ἐφεξῆς δὲ κοινὸν τὸ ἐξ αἰτίας τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τυγχάνειν εἰπὼν, τὸ διάφορον τῆς πρὸς τὸν Πατέρα θεϊκῆς ἐδήλωσε τού των υπάρξεως. Εἶτα καὶ τὴν πρὸς ἄλληλα διαφορὰν τούτων αὐτῶν ἐξηγήσασθαι βουληθείς, ὅπως τὰ τῆς ρήσεως κατὰ λέξιν γένηταί μοι διαλαβεῖν, οὕτως ἔφησεν· Ο γὰρ μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὀνομάζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται. Πάντως περὶ ὑπάρξεως κἀνταῦθα τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ὁ λόγος ἐστίν. Ὥστε καὶ ἡ μεταξύ τούτων διαφορά τοῖς κάλλιστα νοοῦσι καθ᾽ ὕπαρξιν· ἐπεὶ τοῖς ἑτέρως, φημὶ κατὰ σχέσιν, νῦν ἐκλαμβάνουσι τὴν διαφοράν ἀσυνάρτητον τῷ παντὶ τὸ περὶ τοῦ Πνεύματος τοῦτο καὶ ἀκατάλληλον. Ορις, ὁ μαχόμενος, πῶς ἀναγ καίως ή διάνοια τοῦ λόγου τὴν ἐκ πρόθεσιν ἀπαιτεῖ περὶ τὴν καθ' ὕπαρξιν ἐν τῇ σεπτῇ Τριάδι διαφορὰν καταγινομένη τετέλεον; Οὐκοῦν ἐντεῦθεν φανερόν ὡς ὁ τῶν δογμάτων ἄριστος οὗτος ὑφηγητής μετὰ τῆς τοιαύτης προθέσεως τὴν δηλωθεῖσαν αὐτοῦ ῥῆσιν ἐξέδωκεν. Ενιοι δὲ τῶν παντάπασι κακοσχολων ἀνα δρῶν τὴν ἀλήθειαν ἐν βίβλοις τισὶν ἐλωβήσαντο. Τοσαῦτα δὴ καὶ οὕτως ἔχοντα παρ' ἡμῶν λέλεκται κατὰ τὸ παρὸν καὶ περὶ τῆς ῥήσεως Γρηγορίου τοῦ διαπρεποῦς ἐν τοῖς δόγμασιν, ἐξ ὧν ἀπεδείξαμεν, ὡς ἀδελφὰ καὶ οὗτος τῷ σουῷ Βασιλείῳ φρονῶν, τὸ ἅγιον Πνεῦμα κἀκ τοῦ Υἱοῦ κατ' ἐκεῖνον ἔφησεν ἔχειν τὴν ὕπαρξιν· οἷς ἀμφοτέροις δίκαιον κανταῦθα τους πάντας ἀκολουθεῖν πεισθέντας καλῶς τοῖς πανσόφοις αὐτῶν καὶ θείοις διδάγμασιν. Οὗτοι γὰρ ὤφθησαν τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἀρχηγοὶ καὶ τῆς ὀρθοδοξίας ἐκε φάντομες ἅμα καὶ κήρυκες. κη'. Ομως ἐπεὶ πρὸς παράστασιν τοῦ τοιούτου δέγματος βεβαίαν καὶ ἀσφαλῆ καὶ ἄλλων πολλῶν εὐποροῦμεν πατρικῶν χρήσεων, αίπερ καὶ ἀδιάβλητοι, διὰ τὸ παρὰ πάσαις ταῖς ὁπουδήποτε βίβλοις ταῖς ἱεραῖς ὡσαύτως εκφέρεσθαι, καὶ κατὰ τὸ παντελὲς ἀπαράλλακτον, καὶ ταύτας, ὡς τὸ εἰκὸς, ἐνθάδε προς G id propter, cum sibi in deitatis principe Triade de discrimine dicere proposuisset, ex alto, ex Patre nempe, et orationen continuans illius, quod se cundum exsistentiam est, nec alterius meminit. Namqne in primis de Patre dixit, eum extra causam, non ex aliquo nempe esse, subsequenter cum commune esse asseruisset Fillo et Spiritui ex causa esse, eorumdem divinæ exsistentiæ respectu Patris differentiam insinuavit. Postmodum differentiam, quæ inter hos eosdem intercedit exponens, ut verba ipsa dicti comprehendam, ita enuntiavit Unigenitus namque Filius ex Patre a sacra Scriptura dicitur, neque ultra hoc illius proprietatem oratio extendit, Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et ca Filio. esse astruitur. Hle omnino de exsistentia Filii et Spiritus sermo est. Quare inter eos differentia, qui optime rem intelligunt, secundum exsistentiam est, et differentiam secundum relationem intelligere de Spiritu modis omnibus ineptum atque incongruum est. Videsne qui adversaris, sententiam orationis necessario præpositionem ex requirere, cum ad differentiam secundum exsistentiam in Triade omnino descendat? Hinc igitur manifestum est, praestantissimum hunc dogmatum interpretem cum hac præpositione jam allatum dictum evulgasse, et quosdam prorsus suo otio homines abutentes, veritatem in nonnullis voluminibus mutilasse. Tot et ita se habentia a nobis in præsentia de dicto quoque Gregorii, in asserendis dogmatibus præstantissimi, dicta sunt, quibus ostendimus hunc quoque consentanea cum sapiente Basilio tenenten), æque atque illum Spiritum sanctum etiam ex Filio exsistentiam habere asseruisse: quơs sequi par est etiam in hoc omnes, doctissimis eorumdem divinisque dogmatibus suasos. Hi etenim sanæ fidei duces reperti sunt, et orthodoxorum dogmatum interpretes simul ac præcones. 28. Nihilominus cum ad corroborandam stabiliendumque hoc dogma certum ac firmum et alis multis Patrum auctoritatibus abundemus, quæ calumniis obnoxiæ minime sunt, quod in omnibus voluminibus ubicunque gentium illa reperiuntur, sui semper similes habeantur, illas quoque, uti

addlecet, hic recitabinus: ut copia scripto tra:hila- θήσομεν, ὡς ἂν ἐκ περιουσίας τῶν γραφικών του των μαρτυριών ολοκλήρως τὰ στόματα τῶν ἀντιδι· κούντων ἐμφράξωμεν. Αὐτίκα γοῦν ὁ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρ Ιωάννης, τὸν τηλαυγή λέγω καὶ κύριο νον νοῦν, τὸν τὴν γλῶτταν ὁμοῦ καὶ τὰ χείλη χρυσ σοῦν, ἐν μὲν τῷ λόγῳ, τῷ εἰς τὴν Ενανθρώπησιν τοῦ Κυρίου, καὶ εἰς τὸν Κλίματι ἑκάστῳ ἄγγελοι έφει. στήκεσαν, οὕτως εἴρηκεν· "Ηλθεν ὁ Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς, ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον σῶμα. Καθ' ὅτε ρον δέ γε τῶν αὐτοῦ λόγων τῶν διδασκαλικῶν, ὃς καὶ οὕτω πως πρῶτος προφυλακτικὸς ἐπιγέγραπται· Καὶ οὕτως ἡμᾶς φυλάξοι, φησί, τὸ παρὰ Χρι στοῦ Πνεῦμα εἰς τὴν ἡμέραν τῆς μελλούσης ἀπολυτρώσεως. Τοῦ αὐτοῦ χρόνου καὶ ὁ διορατι rum auctoritatum adversariorum ora prorsus opprimamus. Primus itaque Ecclesiæ lumen Joannes, eminus splendens ac ignea mens, lingua simul et labiis aureus, tum oratione de Incarnatione Domini, et in illud: In singulis regionibus angeli astabant, sic sribit: Accessit Christus ad nos. Dedit nobis qui ex ipso est, Spiritum, et assumpsit nostrum corpus; tum in alio serwone præceptorio, qui et prima_prophylactica oratio inscribitur: Et sic nos serval, ait, Spiritus, qui a Christo est, in die futuræ redemptionis. Illo eodem tempore perspicacissimus Epiphanius oratione Ancyroto dicta, palam aperteque inquit: Ait itaque beatus Petrus iis, qui circa Anuniam erant: Cur tentavit vos Satanas, mentiri Spiritui sancto " }, κδ; Επιφάνιος ὢν ἐν τῷ λόγῳ τῷ ᾿Αγκυρωτῷ διαρ aitque: «Non es mentitus hominibus, sed Deo“. Ergo Deus ex Patre et Filio Spiritus, cui mentiti sunt, qui seposuerant sibi de pretio. Item, Spiritus sanctus ex Patre et Filio terlius appellatione. Et multis interjectis: Uterque inhabitat in homine justo, Christus et Spiritus ipsius. Si vero Christus I ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex utroque, ut Christus insinuat: μήδην καὶ τρανῶς φθέγγεται· Φησὶν οὖν ὁ μα κάριος Πέτρος τοῖς περὶ τὸν Ανανίαν, ο Τί ότι επείρασαν ὑμᾶς ὁ Σατανᾶς ψεύσασθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον;» Καί φησιν, «Οὐκ ἀνθρώπῳ ἐψεύσω, ἀλλὰ Θεῷ.» Δρα Θεὸς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ᾧ ἐψεύσαντο οἱ ἀπὸ τοῦ τιμήματος νοσφισάμενοι. Καὶ αὖθις· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τρίτον τῇ ὀνομασία. Καὶ μετὰ πολλὰ πάλιν· Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός, ο "Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται,» και, «Οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Καὶ τὸ νῦν τοῦτο ῥητὸν ἐν βίβλοις τισὶν εὕρηται κακούργως οὕτωσὶ κείμενον· Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος πιστεύεται Θεὺς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων. Η δὲ κακουργία σαφὴς, καὶ τοῖς πᾶσιν εὐφώματος, οὐχ ὅτι καὶ μόνον ἄδοξον ὁλικῶ; τὸ τυγχάνειν τὸν Χριστὸν ἐκ τοῦ Πνεύματος, ἐπείπερ οὐδεὶς τῶν πάντων ὡς ἀληθῶς, ὅστις τουτί το παράπαν ἐδόξασεν, ἀλλ' ὅτι καὶ τὸ τελεῖν ἐξ ἀλλή λων αὐτὰ τῶν παραλογωτάτων πάντη καθέστηκε. Ποῦ δέ τις καὶ θήσει τὸ ἀναφυόμενον ἐντεῦθεν και κόν; Τὸ Πνεῦμα γὰρ οὕτω καὶ ἐξ αὐτοῦ τυγχάνον φανήσεται. Πῶς; Ὁ μακάριος οὕτως εἰπὼν, Καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, μεθύστερον ὡς τάχος, ἢ παρ' ἀμφοτέρων, ἐπήγαγεν. Εἰ γοῦν οὕτως ἐκεῖ κεῖται Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος, οὐκ ἐκ τοῦ Παν τρός, συναγέτω τὸ ἑξῆς τοῦ λόγου πᾶς ὁ ταῦτα νῦν ἀκροώμενος. Ποία δὲ χρῆσις καὶ τῆς εὐαγγελικής καὶ θείας φωνῆς, ήνπερ παρευθύς εἰς μαρτυρίαν παραλαβών τίθησι, λέγων, Ὣς φησιν ὁ Χριστός, • Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται;» Περιστή πάντω; ἐστὶν, οὐδόλως ἀρμέδιος. ᾿Αλλὰ ταῦτα τὰ άτοπα πάντα συμβέβηκε τῷ τοιούτῳ ῥητῷ, διὰ τὴ μεταβληθῆναι τὸ ἐκ Πατρὸς εἰς τὸ ἐκ τοῦ Πνεύ ματος. Πόθεν δὲ τοῦτο γέγονε καὶ παρὰ τίνων; ἥκιστα σκοπεῖν προσῆκον ἡμᾶς. Εύδηλον γὰρ ὡς πρὸς τῶν πολεμίων τοῦ παρ' ἡμῶν δεικνυμένων να Qui ex Patre procedit, 63, et: c Hic de meo accipiet". Hoc quoque dictum in quibusdam voluminibus fraudulenter ita exaratum est: Si vero Christus et Spiritu creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex utroque. Et fraus manifesta est, et cuicunque deprehensu minime difficilis, non tantum quod omnino inopinabile est Christum esse ex Spiritu, cum nemo omnium vere id opinatus fuerit, sed quod alterum ab altero esse absurdissimum omnium reputatur. Quonam vero in loco quispiam posuerit quod inde oritur malum? Hac siquidem ratione et Spiritus ex semetipso esse deprehendetur. Quomodo? Cum beatus dixisset: et Spiritus ex Christo, postmodum ocissime subintulit: aut ex utroque. Si itaque sic ibi habetur, Christus ex Spiritu, non, ex Patre, quod inde sequitur colligat, quicunque nunc hæc audit. Quis propterea usus fuerit evangelicæ divinæque dictiowis, quam statim in testimonium adducens applical, dicens: Οι ait Christus: • Qui a Paire procedit? Supervacanea prorsus est et incongrua. llæc əbsurda omnia dicto contigere, quod immulatim sit illud: ex Patre, in illul: ex Spiritu. Ludenam vero, et a quibus id factum est? non est a nobis discernendam. Manifestum enim est, ab adversariis bujusce nunc demonstrati dogmatis factum fuisse, quod quidem facillimum fuit, unius solius litterulæ immutatione et variatione. Propositum vero, quod cum nobis credendum non esset, ita eos a recto dogmate excidisse, ut pie tenerent, Christum ex Spiritu esse, fortasse ob hanc eamdem rationem et quod reliquum est, nempe, et Spiritus ex Christo, uti non bene dictum • Joan. xv, 26. › "Act. v, 3. * ibid. 4. es Juan. Avi,

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. cereretur. Nihilominus longe a proposito aberra· runt, cum nihil inde utilitatis prætensæ accesserit, non tantum quod eorum malitiam pro viribus delerimus, sed quod magis est, multorum eloquiorum hujusce Patris fidem certam unius dicti adulteratio et corruptio haud infringet. Et prætereo ad hæc ipsa confirmanda reliquorum voluminum lectionem germanam in medium producere. Quænam vero sunt Patris multa illa eloquia jam commemorata? Ex his paulo ante nonnulla digessimus, et plura in praesentia suo ordine digeremus. Post pauca siquidem prælaudati dicti, hunc in modum, quasi- apud judices causam ageret, edisserit: Sed dixerit quispiam: Dicimus ergo duos esse Filios; et quomodo unigenitus? Atqui tu quis es, qui ex adverso ratiocinaris cum Deo! Etenim si Filium vocat qui ex ipso est, Spiritum vero sanctum qui ab utroque, quæ tantummodo mente intellecta a sanctis splendida, lumen impertientia, luminosam operationem habent. Et post pauca: Spiritus sanctus Spiritus veritatis est, lumen tertium a Patre et Filio. Rursusque paucis annexis: Quemadmodum enim nemo norit Patrem, nisi Filius, neque Filium nisi Pater; sic audeo dicere, neque Spiritum nisi Puter et Filius, a quo procedit, et a quo accipit: neque Filium et Patrem nisi Spiritus sanctus, qui vere glorificat, qui omnia instruit, qui ex Pa're et Fillo. Hisce astipulatur concordatque multis in locis secretorum Spiritus interpres Cyrillus, dicens tum in expositione in Joelem prophetam in dictum: ‹ Effundam de Spiritu meo, › Ut enim est Deus et ex Deo natura Filius, genitus enim ex Dec et Patre, proprius illius, et in illo, et ex illo Spiritus est, eu ipsa ratione, qua et ab ipso intelligitur Deo et Patre. Tum ad imperatorem Theodosium oratione: Baptizantem, ait, Jesum in igne et Spirits sancto, non alienum baptizalis immittentem Spiritum servi modo et administri, sed ut natura Deum cum suprema quctoritate, qui ex ipso est, et proprius ipsius. Itemnque in uno ex capitibus secundi Thesaurorum manifeste ostenditur, non alienum esse Filii Spiritum sanctum, sed in ipso et ex ipso. El in expositione Evangelii secundum Joannem, in δόγματος· καὶ τὸ πρᾶγμα ῥᾴδιον καὶ τῶν εὐχερε- repudiaretur, ideoque error in exscriptorem rejiστάτων καταπολύ, στοιχείου παραλλαγή τις ἑνὸς μόνου και μεταποίησις. Ὁ δὲ σκοπὸς, ὅτι μὴ χρεών πιστεύειν ἡμᾶς οὕτως ἐκπεσεῖν ἐκείνους τοῦ ὀρθοῦ δόγματος, ὡς καὶ πρεσβεύειν εὐσεβῶς τὸν Χριστὸν ἐκ τοῦ Πνεύματος, ἵνα τυχὸν ἐκ τούτου καὶ τὸ λοι πὸν, ὅπερ ἐστὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, δόξῃ κακῶς ἔχειν· διὸ καὶ πταίσμα τὸ πᾶν νομι σθείη τοῦ μεταγράψαντος. Πλὴν ὅμως ἐσφάλησαν τοῦ τοιούτου σκοπού, μηδέν τι κερδάναντες ὧνπερ ὑπέλαβον, μὴ μόνον οἷς τὴν σκαιωρίαν αὐτῶν ἀρτίως ὡς ἐνὸν διηλέγξαμεν, ἀλλὰ τὸ μεῖζον, οἷς τὴν ἀξιο πιστίαν τῶν πολλῶν λογίων τῶν τοῦ Πατρὸς ἡ τῆς μιᾶς ρήσεως νοθεία καὶ παραφθορά πάντως οὐκ ἀφαιρήσεται. Καὶ παρεῶ λέγειν εἰς δικαίωσιν νῦν τό γε τῶν λοιπῶν βιβλίων ἀνόθευτον. Τίνα δὲ καὶ ποῖα τὰ πολλὰ λόγια περὶ ὧν ἔφημεν τοῦ Πατρός, "Ηδη μὲν ἐκ τούτων μικρὸν ἄνωθεν ὀλίγα τινὰ προτεθείκαμεν, τὰ δὲ πλείω πρὸς τὸ παρὸν κατὰ τάξιν προθήσομεν. Μετά βραχέα γὰρ τοῦ προλεχθέντος ῥητοῦ διέξεισιν αὖ οὕτω δικανικώτερον· 'Αλλ' ἐρεῖ τις, Οὐκοῦν φαμεν δύο εἶναι Υιούς· καὶ πῶς μονογενής; Μενοῦνγε σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζό μενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὶν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέρων ὰ μόνον πίστει νοούμενα ὑπὸ τῶν ἁγίων φωτεινά, φωτόδοτα, φωτεινὴν τὴν ἐνέργειαν ἔχει. Καὶ μετά τι. α· Πνεῦμα ἅγιον Πνεῦμα ἀληθείας ἐστὶ, φῶς τρίτον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ μετ' ὀλίγα πάλιν· Ον γὰρ τρόπον οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ, οὕτω τελμῶ λέγειν ὅτι οὐδὲ τὸ Πνεῦμα εἰ μὴ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, παρ' οὗ ἐκπορεύεται, καὶ παρ' οὗ λαμβάνει, οὐδὲ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ δοξάζον ἀληθῶς, τὸ διο Τάσκον τὰ πάντα, ὅ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Γιοῦ. Τούτοις συνωδά διαγορεύει καὶ σύμφωνα πολλαχοῦ καὶ ὁ τῶν τοῦ Πνεύματος μυστηρίων ερμηνεύ, Κύριλλος, λέγων ἐν μὲν δὴ τῇ ἐξηγήσει τῇ εἰς τὸν προφήτην Ἰωὴλ κατὰ τὴν ῥῆσιν τὴν, «Εκχιῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, η φάσκουσαν Η μὲν γὰρ ἐστι θεὺς ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός, γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ίδιων αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ dictum:. Et suggeret vobis omnia quacunque dixi Θεοῦ καὶ Πατρός· ἐν δὲ τῷ πρὸς τὸν βασιλέα Θεοδόσιον λόγῳ, Βαπτίζοντα, ἔφη, τὸν Ἰησοῦν ἐν πυρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, οὐ τὸ ἀλλότριον τοῖς Ευπε ζομένοις ἐνιέντα Πνεῦμα δουλοπρεπώς καὶ ὑπηρετικῶς, ἀλλ' ὡς Θεὸν κατὰ φύσιν μετ' ἐξουσίας τῆς ἀνωτάτω τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ. Πάλιν ἐν μὲν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέ ριν τῶν Θησαυρῶν δείκνυται σαφῶς οὐκ ἀλλά τριον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ. Ἐν δὲ τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ ιωάννην Εὐαγγελίου εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, «Ἐκεῖνος ὑπομνήσει ὑμᾶς πάντα ἃ εἶπον ἐγώ, ο διαπρύσιον ❝ Jɔan. xiv, 26. 68 Joan. XIV, vobis st ' • clara voce pronuntiavit: ltaque uti sciens quæcunque in voluntate Unigeniti sunt, vobis annuntiabit Spiritus, non ex disciplina habens cognitionem, ne videatur administri ordinem complere, sed ut Spiritus ipsius et sciens omnia non edoctus illius, ex quo, et in quo est. Item oratione septima ad Hermiam hæc scribit: Igitur Dominus noster Jesus Christus, de omnibus, ut opinor, fidelibus bonisque ait: ‹ Veniemus ego et Pater, et mansio - nem apud eum faciemus". › Et in hoc cognoscimus in nobis esse ex Spiritu, quem tradidit nobis: incolam enim et inhabitantem possidebit cum, qui natura

vereque Deus est, non alienum, et disjunctum essen- οὕτως εἴρηκεν· Οὐκοῦν ὡς εἰδὸς τὰ ἐν τῇ βουληtialiter ab illo Spiritum accipiens, sed eum qui es ipso et in ipso est, et proprium ipsius, et aqualem cum illo dominationem possidentem. Hac eadem oratione Hermiam alloquens, dicit: Itaque si non est sanclus natura Spiritus, qui in nobis est, dicant illi, quam ille igitur naturam sortitus est, et si nolunt illi sanetam tribuere, unnon illis sermo in blasphemiam, quæ vitari non poterit, concidet? Et eo respondente: Videtur. Illud nihilominus aiunt Christum de eo dixisse: ‹ De meo accipiet, et annuntiabit vobis ".» Participat ilaque, ait, Spiritus Filium? Statim sanctus subinfert: Nequaquam, minime gentium. Qui enim ex ipso est, et in ipso, et proprius ipsius, quomodo unquam illum participabil? el æque ac extraneus relative sanctificabitur, et alienus natura erit ab illo, cujus proprius esse dicitur? llis similia quam plurima decernens venerabilis Cyrillus in suis Commentariis enuntiat, quæ omnia in unum congerere difficiilimum plane fue. rit. Quapropter de jam appositis solis contentus in praesenti, ail sanctissimum Anastasium accedo, ad qui de rectorum dogmatum veritate secundum nos disputans, manifestissime et palam ipse quoque de Spiritu pronuntiat: Nihilominus Dominus ex se ipso ostendens illum esse, insuplans discipulis dicebat: < Accipite Spiritum sanctum. tol tantisque a Deo edoctis Patribus, lot in locis et ita patenter Spiritum sanctum etiam ex Filio propriam exsistentiam nabere traditum est. σει τοῦ Μονογενοῦς πάντα ἡμῖν ἀναγγέλλει τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐκ μαθήσεως ἔχον τὴν εἴδησιν, ἵνα μὴ φαίνηται διακόνου τάξιν αποπληροῦν, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ εἰδὸς ἀδιδάκτως πάντα τὰ ἐξ οὗ, καὶ ἐν ᾧπὲρ ἐστιν. Οὗτος καὶ ἐν τῷ πρὸς Ερμείαν ἑβδόμῳ λόγῳ ταῦτα διαλαβών, Καὶ γοῦν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς περὶ παντὸς, οἶμαι, πιστοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ, «Ελευ σόμεθα, φησίν, ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιησόμεθα.» Καὶ ἔν τε τούτῳ για νώσκομεν ὅτι ἐν ἡμῖν ἐστιν ἐκ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔδωκεν ἡμῖν. Ενοικον γὰρ καὶ ἐνηυλισμένον καταπλουτείη τις ἂν τῇ φύσει τε καὶ ἀληθῶς ὄντα Θεόν, οὐκ ἀλλότριόν τι καὶ διεσπασμένον οὐσιωδῶς αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα λαβὼν, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἴδιον αὐτοῦ, καὶ τὴν ἴσην ὡς πρὸς αὐτὸ κυριότητα φοροῦν. Εντούτῳ κατὰ διάλεξιν αὖ πρὸς τὸν Ερμείαν διέξεισιν· Οὐκο οὖν εἰ μή ἐστιν ἅγιον φύσει τὸ Πνεῦμα τὸ ἐν ἡμῖν, φραζόντων ἐκεῖνοι, τίνα δὴ ἄρα λοιπὸν απεκληρώσατο φύσιν, καὶ εἰ μὴ βούλοιντο τὴν ἁγίαν ἀπονέμειν αὐτῷ, ἆρ᾽ οὐχὶ πάντη τε καὶ πάντως ἀποκινδυνεύσειεν ἂν αὐτοῖς εἰς ἀδιάφυκτον δυσφημίαν ὁ λόγος; Τοῦ δὲ ἀποκριναμέ νου τὸ, Εοικε. Πλὴν ἐκεῖνό φησιν, ὅτι ὁ Χριστὸς ἔψη περὶ αὐτοῦ, ὁ Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν.» Μέτοχον οὖν ἄρα φασὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ; κατὰ τάχος ὁ ἅγιος ἐπάγων, "Ηκιστά γε, φησί, πολλοῦ γε, οἶμαι, καὶ δεῖ. Τὸ γὰρ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἴδιον αὐτοῦ, πῶς ἂν αὐτοῦ μεταλάχοι πώποτε, καὶ ἐν ἴσῳ τοῖς θύραθεν σχετικῶς ἁγιάζοιτο, καὶ ἀλλότριον ἔσται κατὰ φύσιν, οὗ καὶ ἴδιον εἶναι λέγεται; Παλιά τοιαῦτα θεολογών Κύριλλος ὁ σεπτὸς ἐν συγγράμμασιν αὐτοῦ διαφόροις ἐκτίθησι. Τὸ ταῦτα δὲ πάντα συναγαγεῖν πράγμα κομιδῆ δυσχερέστατον. Διὸ καὶ τοῖς ῥηθεῖσιν ἀρκούμενος μόνοις πρὸς τὸ παρόν, ἐπὶ τὸν ἐν ἁγίοις μέτειμι πολὺν ᾿Αναστάσιον, ὅστις περὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς τῆς ἀληθείας ὀρθῶν δογμάτων θεολογῶν, οὕτω σαφέστατα καὶ διαῤῥήδην καὶ αὐτὸς εἶπε περὶ τοῦ Πνεύματος· Καὶ μὴν ὁ Κύριος ἐξ ἑαυτοῦ δεικνὺς αὐτὸ ὑπάρχειν, ἐμφυσῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε, «Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον.» Παρά τοσούτων ἀνδρῶν θεοσόφων ἐπὶ τοσούτοις τε λόγοις, καὶ οὕτως ἀναφανδὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὴν οἰκείαν ύπαρξιν ἔχειν τεθεολόγηται. 29. Attamen cum dicta similia, uti addecet, afferantur ad simile dogua corroborandum et plane .confirmandum, cum oporteret, licet non antea, saltem in præsentia morigeros habere nos, qui ad hæc usque tempora contentiose illud adversati sunt, cum nihil habeant accurata cogitatione et considérato consilio dignum, quod tantæ veritati opponant, nihilominus molestius exhibere negotium, inque nos violentius appetere videntur. Et quis, inquiunt, ex jam allegatis Patribus, quorum potissimum majori ex parte dicta digesta sunt, procedere etiam ex Filio Spiritum sanctum, saltem in uno ex iisdem decrevit, quod quam propriissime exsistentiam Spiritus significat? Ad hoc respondemnus primum quidem, quod in priori no-· stro commentario a nobis expositum est: Esse verbum potius exsistentiam divini adorandique Spiritus denotare, quandoquidem illud ver6ª Joan. xvi, 14. ** Joan. xx, 22. κθ'. Πλὴν καὶ τῶν ῥήσεων τούτων, ὡς τὸ εἰκὸς, λεγομένων ἡμῖν εἰς βεβαίωσιν τοῦ τοιούτου δόγμα τις καὶ λαμπράν πίστωσιν, δέον, εἰ καὶ μὴ πρότερον, ὅμως καταπειθεῖς εἰς δεῦρο λαβεῖν τοὺς πρὸς αὐτὸ μέχρι τοῦ παρόντος εριστικῶς ἀντιβαίνοντας, ἅτε μηδὲν ὅλως γενναῖον ἔχοντας πρὸς ταύτην τὴν ἀλήθειαν ἀντειπείν, λελογισμένης τε διανοίας καὶ φρενός συντετηρημένης επάξιον. Οἱ δὲ καὶ μάλιστα δοκοῦσιν ἰσχυρότερον ἐνοχλεῖν, καί γε βιαιότερον πρὸς ἡμᾶς ἐντεῦθεν ἐνίστασθαι· καὶ τὶς τῶν διαληφθέντων, φάσκοντες, Πατέρων, ὧν αἱ πλείους κατ' ἐξαίρετον χρήσεις εἰσὶν, ἐκπορεύεσθαι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν μιᾷ τούτων γοῦν ἐδογμάτισεν, ὅπερ δὴ καὶ κυρίως σημαντικὸν τῆς ὑπάρ ξεώς ἐστι τοῦ Πνεύματος; Πρὸς τοῦτό φαμεν πρώτα μὲν ἐκεῖνο τὸ λεχθὲν κὰν τῷ πρὸ τούτου συντάγματι παρ' ἡμῶν, ὅτι τὸ ἐστὶ ῥῆμα δηλοῖ μᾶλλον τὴν ὕπαρξιν τοῦ θείου καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος· ἐπεὶ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. quæcunque illa sint, resoluta in sese recipiat. Et hoc procedere, uti reliqua alia resolutum in illud est, ab Ecclesiæ doctis præceptoribus in exsistentiam suo modo Spiritus desumitur, illius erga Filium differentiam indicans, et diversum erga eum exsistentiæ modum. Namque, ut nomen generationis præteriret Scriptura, processionis nomen, ut Joannes Chrysostomus tradit, usurpavit. Cum itaque sibi proponunt, Spiritus exsistentiae modum exprimere, tum processionis vocem as umunt; cum de simplici solaque exsistentia illius sermonem faciunt, tum una excepta generatione, quæ propria Filii est, reliquis aliis verbis utuntur, et polis - simum cam illum ex Filio prædicant, quod modus exsistentiæ tunc nulli dubius remanet. Quis enim unquam audiens Spiritum sanctum ex Filio, generationem esse comprehendet, quæ ex eo divina exsistentia est? Proptereaque ut plurimum aliis eam dictionibus denotant, quibus omnibus consequenter modus illius exsistentiæ indicatur, processio scilicet, hoc si a quoquam ex iisdem concipiatur erit secundum alium modum generatio. Namque in causatis in sancta et divinitatis principe Triade hæc duo tantummodo sola modum exsistentice connotare apla mala sunt. Erit igitur illi, qui processionem in illis intelligere abnuet, Spiritus sanetus genitus, quo potestne excogitari absurdius? Sic verba, quæ per se stant, omnia promuntiața de Spiritu, modis omnibus et necessario prccessio consequitur: idque scientes Patres, quibus a Spiritu sancto res theologicas pertractare datum est, de simplici exsistentia illa usurparunt; et multo promptius, ut jam diximus, cum Spiritum esse cx Filio aperte significarunt, quod illa ratione modus a nullo in dubio poneretur. Namque Spiritum sanctum asserentes ex Patre exsistere, sæpius procedere usi sunt, tanquam quod inter ipsum et Filium discrimen exprimat, qui et ipse inde ex Patre ortum agnoscit. Sæpe etiam hanc dictionem ati dictum evangelicum collocant confirmare volentes Spiritus ex Patre divinam exsistentiam, quemadmodnm et dictum alterumn, De meo accipiel, assumunt, ut testimonium Douniκαὶ τῶν ὅλων ὡς ἀληθῶς ἀρχοειδέστερον ῥημάτων bis omnibus antiquius cum sit, reliqua omnia τελοῦν, ἅπαντα τὰ λοιπὰ τούτων ἀναλυόμενα πρὸς ἑαυτὸ δέχεται· τοῦτο δὲ τὸ ἐκπορεύεσθαι καὶ αὐτὸ πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀναλυόμενον ὅλοις, εἰς τὸ ἐστὶ παρὰ τῶν τῆς Ἐκκλησίας σοφῶν καὶ διδασκάλων εἰς τὴν πῶς ὕπαρξιν ἐξελήφθη τοῦ Πνεύματος, τὴν τού του πρὸς τὸν Υἱὸν ἐμφαῖνον διαστολὴν, καὶ τὸ διάφορον πρὸς αὐτὸν τῆς ὑπάρξεως. Ινα καὶ γὰρ τὸ ὄνομα παρέλθῃ τῆς γεννήσεως ἡ Γραφή, τὴν ἐκπόρευσιν, Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος φησίν, εἴρηκεν. Οταν οὖν πρόκειται τούτοις τὸ τοῦ Πνεύματος πῶς ὑπάρχειν εἰπεῖν, τηνικαῦτα δὴ τὴν ἐκπορεύεται λέξιν παραλαμβάνουσιν. Ηνίκα δ᾽ αὐτοῖς ὁ λόγος βούλεται περὶ τῆς ἁπλῶς καὶ μόνης ὑπάρξεως τούς του διαλαβείν, τότε χωρὶς τοῦ γεννᾶσθαι, τὸ δὲ πάν τως ἴδιον τοῦ Υἱοῦ, χρῶνται καὶ τοῖς λοιποῖς πᾶσι βήμασι, καὶ μᾶλλον ἐπειδὰν τοῦτο κηρύττωσι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καθότι μηδενὶ τῶν ἁπάντων ὁ τρόπος ἀμφίδοξος. Τίς γάρ ποτε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀκούσας ἐκ τοῦ Υἱοῦ γέννησιν τελεῖν ὑπολάβῃ τὴν ἐξ αὐτοῦ θείαν ὕπαρξιν; Διά το: τοῦτο καὶ ὡς ἐπιτοπολυ τοῖς ἄλλοις αὐτὴν δηλοῦσιν ὀνόμασιν, οἷς ἅπασίν ἐστιν ἑπόμενον ἐξ ἀνάγκης νοεῖν τὸν τρόπον τῆς ὑπάρξεως, ἤτοι τὸ ἐκπορεύεσθαι. Τούτου δὲ πρός τινος μηδοπωσοῦν νοηθέντος αὐτοῖς, ἔσται κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν ἔτε ρον, ἢ ὡς ἡ γέννησις. Ἐπὶ γὰρ τῶν τῆς ἁγίας καὶ θεαρχικῆς Τριάδος αἰτιατῶν τὰ δύο ταυτί μόνα τῆς πῶς ὑπάρξεως σημαντικὰ πέφυκεν. Εσται τοιγαρο οὖν τῷ μὴ βουλομένῳ τὴν ἐκπόρευσιν ἐπ' ἐκείνοις νοεῖν, γεννώμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὗπερ τί γένοιτ' ἂν ἀτοπώτερον; Οὕτως ἐπὶ τοῦ Πνεύματο; πᾶσι δὴ τοῖς ῥήμασι τοῖς ὑπαρκτικοῖς ἀπαραιτήτως ἀκολουθεῖ καὶ κατ' ἀνάγκην τὸ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦτο γινώσκοντες καὶ τῶν Πατέρων, οἷς ἐχαρίσθη πρὸς · τοῦ Πνεύματο; τὸ θεολογεῖν; ἐχρήσαντο τοῖς τοιούτοις ἐπὶ τοῖς ἁπλῶς ὑπάρξεως· τούτου, καθώς προειρή καμεν, καὶ μᾶλλον ἐν οἷς αὐτὸ διετράνωσαν είναι κακ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ μὴ τὸν τρόπον οὕτω τινὶ τυγ χάνειν ἀμφίδοξον. Ἐπεὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα λέγοντες ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὸ ἐκπορεύεσθαι πᾶσι τοῖς λοιποῖς πολλάκις ἐγκρίνουσιν, ὡς τὴν τούτου πρὸς τὸν Υἱὸν σημαίνον διαφοράν, ὅστις καὶ αὐτὸς ἐκεῖθεν ἐκ τοῦ Πατρὸς πέφηνεν. Ἔστι δ᾽ οὗ τὴν τοιαύτην φωνὴν καὶ ὡς χρῆσιν τιθέασιν εὐαγγελικήν, βουλόμενοι παραστῆσαι τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ p nicum, cum ostendere conantur, exsistentiam Πατρὸς θείαν ὑπαρξιν, ὥσπερ καὶ τὴν, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο ῥῆσιν ἐσχήκασιν ὡς μαρτυρίαν Κυριακὴν, ἀποδεῖξαι θέλοντες, ὅτι τὴν ὕπαρξιν ἔχει κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ τούτων εἰς ἀναντί͵ ῥητον πίστιν ἀρκέσουσιν ἡμῖν ὅ τε κλεινὶς Επιφάνιος καὶ ὁ θαυμαστὸς Κύριλλο;, ὧν ὁ μὲν Ἐπιφάνιος ἐν τῷ ᾿Αγκυρωτῷ τάδε φθέγγεται περι φανῶς καὶ τρανότατα· Πνεῦμα ἅγιον οὐ συνάδελ φον, οὐ πατράδελφον, ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογενής λέ γει, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ν ἵνα μὴ ἀλλότριον νομισθείη Πατρὸς μηδὲ Υἱοῦ. Καὶ μετὰ πλεῖστα τὸ ῥητὸν ὅπερ καὶ προτεθείκαμεν· 'Αμφότερα κατοι habere etiam ex Filio Spiritum sanctum. Hisque contradici minime posse, abunde probabunt inclytus Epiphanius, et admirabilis Cyrillus. Epiphanius enim in Ancyroto apertissime clarissimeque hæc profert: Spiritus sanctus non frater fratris, non patris frater, sed ex eadem essentia Patris et Fili. Namque et ipse Unigenitus dicit: «Spiritus Patris, et, «Qui ex Patre procedit, et, ‹ De meo accipiet, › ne alienus reputaretur Patris et Filii. Et multis additis dictum antea quoque a nobis allatum: Uterque inhabitat in homine justo, Christus et Spirituš illius. Quodsi Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utroque, ut ait Christus, qui a Patre procedit, › et, ‹ hic de meo

accipiet.» Et haec quidem venerabilis Epiphanius. κεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ τὸ At vero vere admirabilis Cyrillus, in tractatu in Joannem evangelistam, quem ille probe elaboravit in credentium commodum, in illud: «ille me glorificabil, quod de meo accipiet, divinum dictum post nonnulla hæc de Spiritu profert: Cum vero consubstantialis sit Filio et progrediatur, uti Deum addecet per ipsum, omnem illius rebus in omnibus perfectissimam habens operationem et virtutem, propterea ait: ‹ De meo accipiet, › Subsistere enim ipsum secundum seipsum Spiritum credimus, esseque reveru, quod est et dicitur. Inexsistens enim in essentia Dei prodit, et progreditur ex ipsa. Cum antea dixisset de Spiritu: Quandoquidem progreditur per Filium, propterea dicit Dominus noster, ‹ De meo accipiel,» illius progredi per Filium hanc postmodum probationem subnectit: Uti inexsistens essentia Dei prorsus ex illa prodit et progreditur, illud, per Filium, et illud, ex essentia Dei, necnon et illud, «De meo accipiel, o in eodem significatu ase sumeus, in fine hujusce expositionis habet: Nihil igitur detrahitur Spiritui, neque convitio subjacet, cum accipere dicitur ab Unigenito Spiritus illius; namque cum progrediatur naturaliter per ipsum, ut proprius ejus, cum omnibus quæ absolute habet, ac – cipere dicitur quæ sua sunt. Ad hæc in dictum: • Non enim loquetur a seipso, bæc ad verbun magis manifeste edisserit: Propterea id adnexuit: • Futura annuntiabit vobis, quod omnino ex mea essentia Spiritus, et quasi mens mea est, quod eloquetur ille futura, sicuti et ego. Namque antea dizi: «Etsi non potestis hac omnia addiscere. Sic ex voce illa Domini, De meo accipiet, hic quoque argumenta sumens, confirmat, etiam ex Filio Spiritum sanctum exsistentiam habere aliam vero ex Patre procedere, uti evangelicum testimonium ponit, ad ostendendum ex eo adorandi Spiritus divinam exsistentiam. Et huic Dominico dieto adamussim correspondere præcedens Salvatoris dictum, Spiritus nempe veritatis, et id idem nec aliud innuere, sapientissime probat, tantummodo sententiam a Patre in personam Unigeniti transferens. Hic enim veritas est. Quare illius verba in medium adducam, in illud: Cum igitur venerit Paracleius.» Ecce enim, ecce Spiritum dicit veri talis, suimetipsius nempe, Paracletum cum dixisset, a Patre eum procedere tradit. Quemadmodum enim est Spiritus proprius Filii, naturaliter in ipso exsistens, et per ipsum progrediens, ita et Patris. Et post pauca ejusdem pericopes, rursus superioribus similia scribit: Itaque in eodem loco et essentiæ unitatem ostendens, suimetipsius inquam, et Dei et Spiritum veritatis Paracletum esse asserens, a Patre eum dicit procedere. Et præcedente oratione resumit: Cum Spiritus veritatis, meus nempe, qui a Patre procedit, ille testimonium perhibebit de me.) Perhibebit vero quomodo? Cum enim in vobis et per vos admirabilja operabitur, testis erit justus verusque meæ divinæ auctoritatis, et in virtute magnitudinis. Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ώς φησὶν ὁ Χριστὸς, • Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται 2 x2³, • Οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Καὶ ταῦτα μὲν Ἐπιφάνιος ὁ σεπτός. Ο δέ γε θαυμάσιο; δντως Κύριλλος ἐν τῇ κατὰ Ἰωάννην τὴν Εὐαγγελιστήν πραγματείᾳ τῇ παρ' αὐτοῦ πονηθείσῃ καλῶς καὶ πρὸς ὠφέλειαν τῶν πιστῶν εἰς τὸ, ο Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο θεῖον ῥητὸν, μετά τινά ψησιν οὕτω περὶ τοῦ Πνεύματος. Ἐπειδὴ δὲ ὁμοούσιον τέ ἐστι τῷ Υἱῷ, καὶ πρόεισι θεοπρεπῶς δι' αὐτοῦ πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἐφ᾽ ἅπασι τελεωτάτην ἔχον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν, διὰ τοῦτό φησιν ἔτι Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. Υφεστάναι γὰρ αὐτὸ καθ' ἑαυτὸ τὸ Πνεῦμα πιστεύομεν· εἶναί τε κατ' ἀλήθειαν τοῦθ' ὅπερ ἔστι τε καὶ λέγεται. Ενυπάρχον γε μὴν τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ προκύπτει τε καὶ πρόεισιν ἐξ αὐτῆς. Πρώην εἰπὼν περὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς Ἐπεὶ πρόεισι διὰ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτό φησιν ὁ Κύριος ἡμῶν ὅτι • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, τοῦ προϊέναι διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο, μεθύστερον ἐπιφέρει κατασκευήν, ὡς ὑπάρχον τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ πάντως ἐξ αὐτῆς προκύπτει καὶ πρόεισιν, ἴσον τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ κεκτημένος· καὶ τὸ, ο ἐκ τῆς οὐσίας γε τοῦ Θεοῦ, ν κἀντεῦθεν δεχόμενος εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν, καὶ τὸ, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψε ται.» Λέγει δὲ πρὸς τὸ τέλος αὖ ταύτης τῆς ἐξη γήσεως· 'Ακατηγόρητον οὖν ἄρα παντελῶς, καὶ λοιδορίας ἁπάσης ἔξω κείσεται, τὸ λαβεῖν λέγει σθαί τι παρὰ τοῦ Μονογενοῦς τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ· προϊόν γὰρ δι' αὐτοῦ φυσικῶς, ὡς ἴδιον αὐτοῦ μετὰ πάντων ὧν ἔχει τελείως, λαμβάνειν λέγε ται τὰ αὐτοῦ. Πρὸς τούτοις εἰς τὸ ῥητὸν τὸ «Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ν ταῦτά γε μὴν διέξεισι πρὸς ἕπος ἀριδηλότερον· Διὰ γὰρ τοι τοῦτο προσ τέθεικεν, ὅτι «Καὶ τὰ ἐρχόμενα ἀναγγελεί ὑμῖν, ο ὅτι δὲ πάντως ἐκ τῆς ἐμῆς οὐσίας τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οἷον ἐμός ἐστι νοῦς, τὸ ἐμεῖς αὐτὸν τὰ ἐσόμενα, καθάπερ εγώ. Προείρηκα γὰρ «Εἰ καὶ μὴ δεδύνη σθε πάντα μαθεῖν.» Οὕτω περὶ τῆς, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, τοῦ Κυρίου φωνής καὶ οὗτος διαλαβών, ἔνθεν παρίστησιν ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχει τὴν ὕπαρξιν. Τὴν δὲ ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι ῥῆσιν, ὡς εὐαγγελικήν μαρτυρίαν τιθεὶς εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἐξ αὐτοῦ θείας ὑπάρξεως τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος, τὸ αὐτὸ τῇ τοιαύτῃ Δεσποτικῇ ρήσει, καὶ τὸ πρότερον παρὰ τοῦ Σωτῆρος λεχθέν, τὸ Πνεῦμα δηλαδὴ τῆς ἀληθείας δύνασθαι καὶ δηλοῦν κατασκευάζει σοφώτατα, μόνην τὴν διάνοιαν μεταφέρων ἄντικρυς ἀπὸ τοῦ Πατρός ἐπὶ τὸ πρόσωπον τοῦ Μονογενούς. Οὗτος γὰρ ἡ αλή θεια. Καὶ γοῦν ἵνα τῶν αὐτοῦ μνησθείην ῥητῶν, εἰς τό, ο Οπόταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος.» Ιδι γὰρ, ἰδοὺ λέγει Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτέστιν ἑαυτοῦ, τὸν Παράκλητον εἰπὼν, παρὰ τοῦ Πα τρὸς αὐτὸν ἐκπορεύεσθαί φησιν. "Ωσπερ γάρ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. vero meus est, ita et Dei et Patris. Hic perspicue divinus venerabilisque Cyrillus, in unam eamdem-" que sententiam utraque ex dicto, ‹ Spiritus, in-' quam, veritatis, et qui a Patre procedit, › referre ostenditur, idque ab alio diviniloquo Patre edoclus. Quis vero hic est? Divinissimus Basilius, qui tum in sermone adversus Eunomium Ariumque hæc continet aflirmanter: Erga Patrem conjunctionem intelligo, quia a Patre procedit, erga Filium vero, ‘'quoniam audio: ‹ Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus; › tum in fine orationis adversus Eunomium edisserit: Quomodo vero non est manifesti periculi plenum, a Deo Spiritum dissociare, cum illum Apostolus conjunctum nobis tradat, nunc Christi vocans, nunc Dei, cum scribit: ‹ Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus.» Et iterum: «Vos vero non Spiritum mundi accepistis, sed Spiritum qui ex Deo est “. › Dominus vero veritatis Spiritum· esse dicit, quoniam ipse est veritas et a Patre procedit. Attendito qui nunc audis, qua ratione magnus Basilius hæc apostolica atque evangelica dicta in unum colligens, Spiritum sanctum per illa proprium atque indivisum a Patre esse et Filio manifestissime calculo suo mani. festavit. Ut vero etiam Cyrillum validum pietatis propugnatorem perspicias, quonam modo dicta similia evangelica interpretatur, et sententiam hu jusce pariter Basilianæ concordem nec minimum distantem recte deprehendas: cum Spiritum a Patre et Filio non separari per hæc eadem et ipse, uti illis proprium est, explanans, exquisite cognoscito amborum in adducta materia propositum, quid nempe sacra bæc dicta apud illos iunuant, quandoquidem qua procedere a Palre in testimonium assumpserunt, illa eadem ratione et sequentem dictionem, Spiritum nempe veritatis intelligi tradiderunt. Si itaque a Patre exsistentiam divini adorandique Spiritus primum notat, secundam item significat, modis omnibus etiam ex Filio Spiritum sanctum exsistentiam habere, quenἐστιν ἴδιον Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ φυσικώς ἐν αὐτῷ τ8 Meus enim est Spiritus qui operatur in vobis. Uti ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός. Καὶ μετὰ βραχέα τινὰ τῆς τοιαύτης περικοτῆς εὕρηται πάλιν τοῖς προσέχουσιν οὕτω φθεγγό μενος· Έν ταυτῷ τοιγαροῦν καὶ τῆς οὐσίας τὴν ενότητα παραδεικνὺς ἑαυτοῦ τε, φημί, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὸν Παράκλητον εἶναι λέγων, παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκ πορεύεσθαί φησι. Καὶ πάλιν παρακατιών ταῦτα κατ' ἐπανάληψιν, «Οταν τοίνυν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, φησί, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτέστι τὸ ἐμὸν, ὅ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖ νος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ.. Μαρτυρήσει δὲ πῶς; Ενεργῆσαν γὰρ ἐν ὑμῖν τε καὶ δι' ὑμῶν τὰ παράδοξα, μάρτυς ἔσεται δίκαιός τε καὶ ἀλη θὴς τῆς ἐμῆς θεοπρεποῦς ἐξουσίας, καὶ τῆς ἐν δυνάμει μεγαλειότητος. Εμὸν γὰρ Πνεῦμα τὸ ἐνεργοῦν ἐν ὑμῖν. Ὥσπερ δὲ ἐμὸν, οὕτω καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ενταῦθα δείκνυται φανερῶς ὁ θεῖος καὶ σεπτὸς Κύριλλος εἰς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ὄντως έννοιαν συνάγων ἀμφότερα τὰ ῥητά, «τὸ Πνεύμα, φημί, τῆς ἀληθείας, καὶ τὸν παρὰ τοῦ Πατρὶς ἐκπορεύεσθαι·. καὶ τοῦτο παρ᾽ ἄλλου δε δίδακται θεηγόρου Πατρός. Τίς δέ ἐστιν οὗτος; Ο πολὺς τὴν σοφίαν Βασίλειος, δ; ἐν μὲν τοῖς κατ' Ευνομίου καὶ ᾿Αρείου λόγοις τρανότατα ταῦτά φησι· Τὴν μὲν πρὸς Πατέρα οικειότητα γιῶ, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὴν πρὸς Υιν δὲ, ἐπειδὴ ἀκούω, «Εἰ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Πρὸς δὲ τὸ τέλος τῶν κατ' Εὐνομίου λόγων οὕτω διέξεισιν· Πῶς δὲ οὐ φανερὸν ἔχει τὸν κίνδυνον διαιρεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, τοῦτο μὲν τοῦ ᾿Αποστόλου συνημμένως ἡμῖν παραδιδόντος, καὶ νῦν μὲν Χριστοῦ λέγοντος, νῦν δὲ τοῦ Θεοῦ ἐν οἷς γράφει, • Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ· › καὶ πάλιν· ο Ὑμεῖς δὲ οὐ τὸ Πνεῦμα τοῦ κόσμου ἐλάβετε, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ.» Τοῦτο δὲ τοῦ Κυ ρίου τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας λέγοντος, ἐπειδὴ αὐτὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Πρόσεχε, ὁ νῦν ἀκροώμενος, πῶς ὁ μέγας admodum et illud, De meo accipiet, divinum diΒασίλειος ταύτας τὰς ἀποστολικὰς ῥήσεις καὶ τὰς εὐαγγελικάς συναθροίσας εἰς ἕν, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δι᾽ αὐτῶν οἰκεῖον καὶ ἀδιαίρετον τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ σαφέστατα λίαν ἐγνωμοδότησεν. Ως ἂν δὲ καὶ Κύριλλον τὸν στερὸν ὑπέρμαχον τῆς εὐσε δείας εἰδής, τίνα δὴ τρόπον τὰς εὐαγγελικάς τοιαύτὰς φωνὰς ἐξηγήσατο, καὶ τὴν τούτου διάνοιαν ὡσαύ τως ἔχουσαν τῇ ἐκείνου καλῶς κατανοήσας, καὶ μὴ διαλλάττουσαν ὅλως καταλαβών· τὸ γὰρ τοῦ Πνεύ ματος πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀχώριστον δι' αὐτῶν καὶ οὗτος, καὶ ὡς ἰδιόν ἐστι τούτοις ἡρμής νευσε, γνώση πρὸς ἀκρίβειαν ἐν ταὐτῷ τὸν τῶν ἑκατέρων σκοπὸν, εἰς ὅ τι δηλαδή φέρει τὰ τῶν ἱερῶν τούτοις χρήσεων. Επειπερ καθ' όν λόγον παρειλή - φασιν εἰς μαρτυρίαν τὸ ἐκπορεύεσθαι παρὰ τοῦ * | Cor. 11, 12. ctum, ut oratio non multo antea demonstravit. Quare quantum ad Spiritus simplicem exsistent am, quid amplius importat decantalum adeo ab adversariis nostris procedit, quo vel solo hi omnes significatum exsistentiæ adorandi Spiritus circumcludere conantur? Sed quod mea in ipso sui exordio assumpserat oratio, hic plane apertissimum universis remanet, venerandos Patres sæpenumero procedendi vocem uti vocem Dominicam usurpasse, ad comprobandam ex Patre divinam sancti et vitæ auctoris Spiritus exsistentiain, uti et vocem illam, De meo accipiet, veluti testimonium evangelicum accipiunt; namque quod in medio adjacet Domi nicum aliud dictum, Spiritus, inquam, veritatis, nunc prætereo. Spiritum nempe sanctum ctiam '

ex Filio divinam suam exsistentiam vere possidere. Η Πατρὸς, κατ' ἐκεῖνον καὶ τὴν λοιπὴν ῥῆσιν αὐτὴν, Propterea procedendi dictione nonnulli ex Patribus τὸ Πνεῦμά φημι τῆς ἀληθείας, παραδεδώκασιν. certo tempore utuntur, cum scilicet Spiritum san- τοίνυν τὴν παρὰ τοῦ Πατρὸς ὑπαρξιν τοῦ θείου καὶ ctum ex Patre decernunt. προσκυνητοῦ Πνεύματος τὸ πρωτον δηλοί, σημαίνει καὶ τὸ δεύτερον πάντως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχειν τὴν ὕπαρξιν, καθάπερ καὶ τὸ, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, θεῖον ῥητὸν, ὡς ὁ λόγος μικρὸν ἄνωθεν προφθάσας ἀνέδειξε. Καὶ λοιπὸν, ὅσον πρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος ἁπλῶς ὕπαρξιν, τί πλέον αὐχεῖ τὸ πολυθρύλλητον παρὰ τοῖς ὑπεναντίοις ἡμῶν, ἐκ πορεύεται, πρὸς ὅ μονον ἅπαντες οὗτοι σπεύδουσι περικλείειν κακῶς τὴν σημασίαν τῆς ὑπάρξεως τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος; 'Αλλ' ὅ μοι κατ᾿ ἀρχὰς ὁ λόγος διέλαβεν ὁρμηθείς, ἐνταῦθα μάλιστα φανερὸν τοῖς πᾶσι καθέστηκεν, ὅτι τὸ ἐκπορεύεσθαι πολλάκις οἱ σεπτοί Πατέρες τιθέασιν ὡς χρῆσιν Κυριακή εἰς παράστασιν τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς θείας ὑπάρξεως τοῦ ἁγίου καὶ ζωαρχικοῦ Πνεύματος, ὥσπερ καὶ τὴν, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, φωνὴν, ὡς μαρτυρίαν εὐαγγελικήν δέχονται. Τὸ γὰρ λεχθὲν διὰ μέσου Δεσπο τικὸν ἄλλο ῥητὸν, τὸ Πνεῦμα, φημί, τῆς ἀληθείας, Ιδού παρίημι τοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ · τὴν θείαν αὐτοῦ τῷ ὄντι πλουτεῖν ὑπαρξιν. Διὰ τοῦτο τῷ ἐκπορεύεται χρῶνταί τινες τῶν ἁγίων κατὰ καιρὸν, ἡνίκα δηλαδὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς δογματίζουσιν. 30. Quodsi quia apud illos, ut opinantur adversarii, vox ista procedendi nulla est, cum etiam ex Filio Spiritus exsistentiam enuntiant, ideo non opinantur quodammodo Spiritum sanctum etiam ex Filio procedere, quid inquient, si quis contra rem examinans ab ipsis petat: Vos vero, o viri optimi, creditis Spiritum sanctum a Patre accipere quancunque illam acceptionem animo concipiatis? Non discordabunt a nobis de hac, quod non opportumia veniat, cum neque in divinis litteris inveniatur ex Patre Spiritum sanctum accipere. Plane statim respondebant, si quid eos pietatis amor concitat: Neque a Deo accipiat salutem corporis et animæ, quisquis non tenet, Spiritum sanctum a Patre accipere. Postmodum qua ratione fatentur se tenere Spiritum sanctum a Patre accipere, et potissimum cum id a nullo sancto, ut ipsi cate sciunt, ullo modo ɔsseratur: Spiritum vero sanctum adorandumque procedere etiam ex Filio, quod die clio hæe, ut ipsi existimant, nominatim non inveniatur, quam longissime pellunt, licet per alia verba idem pollentia eaque multa ab omnibus Patribus edoceantur? Et si apud alios, apud me certe non sunt ambarum harum vocum multum ad pie tatem conferentium justi et integri cognitores. Sententiam etenim, quæ haud est integra adversariis, piam esse prasens hæc oratio æquis lectori bus jam antea demonstravit, et non multo post clarius perfectiusque demonstrabit. Nihilominus major pars diviniloquorum Patrum, quemadmo· dum et aliam, ita et hanc taciti præterierunt, non eam reprobantes, nequaquam, absit hoc! sed conservantes processionis vocem, uti Dominicum testimonium approbandum ex Patre datoris vitæ ac principls Spiritus exsistentiam, quemadmodum rursus acceptionis sartam tectamque custodientes, ut dictum Dominicum, ad demonstrandum etiam ex Filio Spiritus sancti exsistentiam. 51. Et nihilominus nonuulli sancti, rursus Adversarii replicant, contra nos opponentes, aliquando Spiritum sanctum ex solo Paire procedere decreverunt. Qua igitur ratione contenditis, ensque non improbare asseveratis, etiam ex Fil o Spiritum sanctum procedere? Et similis additionis λ'. Εἰ δ' ὅτι παρ' αὐτοῖς ἡ λέξις οὐχ εύρηται κατά τοὺς ἀνθεστηκότας ῥητῶς, ἡνίκα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος θεολογοῦσι τελεῖν ὕπαρξιν, τούτου δὴ χάριν οὐ δοξάζουσιν οἱ τοιοῦτοι ποσῶς ἐκπορεύεσθαι κακ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τί φήσου σιν, εἴ τις ἔροιτο πρὸς αὐτοὺς κατὰ λόγον ἀντιπαρ εξετάσεως· Ὑμεῖς δ᾽ οὐ πρεσβεύετε λαμβάνειν, ὦ βέλτιστοι; τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τοῦ Πατρός, τινα νοεῖν βούλεσθε λῆψιν; Οὐ διοίσονται νῦν περί ταύτης διὰ τὸ ἄκαιρον· ἐπεὶ μηδ' εὑρίσκεται παρά τῇ θείᾳ Γραφῇ λαμβάνειν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πάντως ἀποκριθήσονται παρευθύς, εἰ κατ' εὐσέβειαν ζῆλον ἔχουσι, Μὴ δὴ λάβῃ παρὰ Θεοῦ μὴ σωτηρίαν σώματος, μή ψυχῆς, ὅστις μὴ φρονεί λαμβάνειν παρὰ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἶτα πῶς τὸ μὲν λαμβάνειν παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμολογοῦσι φρονεῖν, καὶ ταῦτα παρ' οὐδενὸς τῶν ἁγίων, καθὼς ἐπίστανται καὶ αὐτοὶ, μηδόλω; λεγόμενον, τὸ δέ γε τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ προσκυνη τὸν ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ μὴ τὴν λέξιν κατ' αὐτοὺς ἐκείνους εὑρίσκεσθαι ῥητῶς ἀποπέμπουσι, τὸν νοῦν δι' ὀνομάτων λοιπών ταυτοσημάνο των πολλών, παρὰ πάντων ἁπλῶς τῶν Πατέρων μυσταγωγούμενοι; Κἂν ἄλλοις, ἔμοιγε τέως οὐ δίκαιοι τῷ ὄντι διαιτηταὶ τῆς τοιαύτης περὶ τὰς εὐσε βεῖ; ἄμφω φωνὰς διακρίσεως. Ὅτι γὰρ καὶ ἡ τοῖ; άνθισταμένοις ἀπόστοργος εὐσεβὴς, ἔδειξε μὲν ὁ λόγος οὗτος καὶ προλαβών τοῖς εὐγνώμοσι· δείξει δὲ καὶ εἰσέτι μετ' οὐ πολὺ τρανότερόν τε καὶ τελεώτε ρον. Πλὴν οἱ πλεῖστοι θεόφθογγοι Πατέρες ἡμῶν, ὥσπερ τὴν λοιπήν, οὐδὲ ταύτην εἰρήκασιν, οὐκ ἀθε τοῦντες αὐτὴν, οὐ τοῦτο, μὴ γένετο, τηροῦντες δὲ τὴν ἐκπορεύεται λέξιν, ὡς ἂν μαρτυρίαν Κυριακή εἰ; παράστασιν τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρξεως του ζωαρχικού Πνεύματος, καθάπερ αὖθις γε τὸ λαμβάνειν παραφυλάττουσιν ὡς χρῆσιν Δεσποτικὴν εἰς ἀπόδειξιν τοῦ κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχειν τὴν ὕπαρξιν. λα΄. Καὶ μὴν ἔνιοι τῶν ἁγίων, οι μαχόμενοι πάλιν φασὶν, ἀντιπροτείνοντες πρὸς ἡμᾶς, ἐκ μόνου του Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔστιν ἐν οἷς ἐδογμάτισαν. Πῶς τοίνυν διισχυρίζεσθε, μὴ τοῦ τους λέγοντες ἀθετεῖν τὸ ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Γἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Καὶ ταύτης παράγουσι

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. num, et inclytum Cyrillure, hunc quidem in quadam oratione plane aperteque asserentem, Spiritum sanctum ex solo Patre procedere. Et orationem quidem non conmonstrant, licet muita cupiditate expetita sit, eam vero de Triade inscribi ubique locorum perstrepunt. Nyssenum vero Gregorium de Dei cognitione nemini non noto libro ita scribentem Spiritus ex paterna hypostasi procedens; proptereaque Spiritum oris, non autem Verbum oris David dixit, ut procedendi proprietatem Patri soli inhærentem confirmaret. Dum ex bis unum confinxerint, aliud corruperint, rentur ali· quid validum robustumque ad se tutandum obtinere. Sed confictum a se sapientissimo Cyrillo appinxerunt, quod cum plane mendacium sit, nee prorsus subsistal, ventis dissolvendum committatur. Cum enim hujusce Patris volumina eaque plurima evolverimus nos ipsi, præcantatam tantumdem orationem in nullo invenimus, nisi dictum solum nudum cum dicta præscriptione in chartulis quibusdam adversus Romanos concinnatis circumvolutum. Et hanc eamdem, si nunc exigatur a nobis, neque in presentia, neque in futurum unquam exhibere poterunt. Quam ob causam? Quod eam confictam ex propriis assumentis in publicum eðiderunt. At diviniloqui, et divina mente præditi Gregorii dictum eosdem adulterasse, non est opus mihi pluribus demonstrare, cum eos quam optime τῆς προσθήκης γεννήτορας, οἱονεὶ τόν τε σεπτὸν auctores proferunt, veneranium Gregoriua, NysacΓρηγόριον τὸν Νύσσης καὶ τὸν κλεινὸν Κύριλλον, τοῦτον μὲν δῆθεν ἔν τινι λόγῳ τρανῶς εἰπόντα καὶ καθαρῶς, ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου του Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ τὸν λόγον οὐκ ἐμφανίζουσι μὲν πολλάκις ζητούμενον παρ' ἡμῶν, ἐπιγράφεσθαι δὲ περὶ Τριάδος πανταχοῦ διακωδωνίζουσι· τὸν δὲ Νύσσης Γρηγόριον ἐν βίβλῳ τινὶ τῇ Θεογνωσίᾳ, φημί, γνώριμος δὲ πᾶσι καθέστηκεν ή βίβλος, καὶ αὐτὸν οὕτω φάμενον· Πνεῦμα τὸ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως εκπορευόμενον, τοῦδ' ἕνεκα γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος, ἀλλ' οὐχὶ Λόγον στόματος εἴρηκεν, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα τῷ Πατρὶ μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται. Τούτων τὸ μὲν πλασάμενοι, τὸ δὲ παραφθείραντες τῶν ῥητῶν, ἔχειν τι δικοῦσι τῶν ἰσχυρῶν, καὶ γενναῖον πρὸς ἄμυναν. Ἀλλ᾿ ἐκεῖνο μὲν ὅπερ πλασάμενοι προσε ῆψαν τῷ σοφωτάτῳ Κυρίλλῳ κακῶς, διὰ τὸ ψεῦδος τελεῖν, ὡς ἀνυπόστατον παντελῶς, αραι φε μέτωσαν. Δέλτους καὶ γὰρ τοῦδε τοῦ Πατρὸς οὐκ ὀλίγας ἀνελίξαντες καὶ ἡμεῖς τὸν ἀδόμενον λίγον ἐν οὐδεμια τούτων εὑρεῖν συνήθημεν, εἰ μὴ τὸ ῥητὸν καὶ μόνον γυμνόν μετὰ τῆς λεχθεί σης ἐπιγραφῆς ἐν χαρτίοις τισὶ κατὰ Ῥωμαίων γραφεῖσι περιφερόμενον. Καὶ οὗτοι δὲ τὸν τοιοῦ τον απαιτούμενοι παρ' ἡμῶν οὐκ ἔχουσι νῦν, οὐδ᾽ οὐ μήποτε παρασχεῖν ἕξουσιν. Πόθεν; ὂν οὐκ ἐκδρο θέντα παρά τινος οίκοθεν αὐτοὶ τυγχάνειν ἐπλάταν το. Τὸ δὲ τοῦ θεηγόρου καὶ θεόφρονος Γρηγορίου ῥητὸν οὐ χρεία τις λόγων ἐμοὶ τούτους νῦν ἐλέγξαν vir quillam sapiens ante nos deprehendit, et hujusce ν.θεύσαντας, οὓς κάλλιστα φθάσας ἤλεγξεν ἀνήρ τις πρὸ ἡμῶν τὰ θεῖα σοφὸς, καὶ τὴν τοῦ τοιούτου ζητοῦ νιθείαν τρανῶς ὑπ' ὄψιν παρέστησεν. Ομως δ' οὖν ἐπείπερ εἰκὸς μὴ τοῖς ἐκείνου συγγράμμασιν ἐντυχεῖν ἅπαντας τοὺς ἐντευξομένους τῷ καθ᾿ ἡμᾶς ταμόντι συντάγματι, τῶν τοιούτων ἕνεκεν, ἵνα μὴ δάξωμεν αὐτοῖς πόρξω που τῆς ἀληθείας τελεῖν, καὶ διὰ τοῦτο τὰ τοῦ πράγματος, ὡς ἐνὸν, ἀναβάλλεσθαί τε καὶ ὑπερτίθεσθαι, περὶ μόνης της παραφθοράς τοῦ λεχθέντος ῥητοῦ, δηλῶσαι καὶ αὐτὸς διὰ βραχέων πειράσομαι. Σκοπός τῷ μεγάλῳ κατὰ τὸ διαληφθέν τοῦτο ῥητὸν τοῦ Παναγίου Πνεύματος παραστῆσαι τὴν πῶς ὕπαρξιν. Λέγει γοῦν· Πνεῦμα τὸ τῆς Παν τρικῆς ὑποστάσεως εκπορευόμενον, καὶ θέλων ἐπαγαγεῖν τοῦ ἐκπορεύεσθαι τούτου κατασκευήν, τὸν προφητάνακτα Δαυΐδ διδάσκαλον ποιεῖται φθεγξάμενος· Τοῦδ' ἕνεκα γὰρ ι καὶ Πνεῦμα στόμα τος,» ἀλλ' οὐχὶ «Λόγον στόματος· εἴρηκε, καὶ τὴν ἑρμηνείαν συνεχῶς ἄριστα τούτοις ἐπήνεγκεν· "Ινα τὴν ἐκπορευτικήν ιδιότητα δηλαδὴ τῷ Πνεύματι μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται. Τοῦτο μὲν οὕτω Γρηγόριος εἶπεν, ὁ λαμπρὸς τῆς Ἐκκλησίας φωστήρ, προσαρμόσας τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδ.6τητα μόνῳ τῷ Πνεύματι, μὴ μέντοι τῷ Υἱῷ καὶ Λόγῳ κατ' αὐτὸν τὸν θεσπέσιον ἱεροψάλτην Δαυίδ, ὅστις γε ο Πνεύμα στόματος, ο ἀλλ' οὐχὶ ο λότον στόματος, ν ὁ μέγας φησίν, εἴρηκεν. Ἐπείπερ 70 Psal. xxx11, 6. PATROL, GR. CXLI. dicti corruptionem palam sub oculis posuit. Nihilominus itaque cum non inverisimile sit, illius scripta ad manus eorum pèrvenire non posse, qui præsens hoc nostrum commentarium legunt, eorum causa, ne videamur ipsis longe a veritate aberrare, [roptereaque ren differre, et iri aliud tempus remittere, de sola corruptione dicti similis aliquid insinuare, brevi tamen uti poteño oratione conabor. Magno huic viro propositum est in hoc dicto saulclissimi Spiritus processionis modum manifestare. Quare dicit Spiritus ex paternia Hypostasi, procedens, et hujusce processionis probationem superaddere intendens, vate item el rege Davide magistro utitur dicens: Id enim propter et Spiritum Doris,» sed non. Verbum oris "; dixit, et interpretationem continuo optime his adnexuit: Ui procedendi proprietatem, nempe Spiritui solo adha tentem confirmaret. Hoc quidem hac ratione protulit Gregorius, præclarum Ecclesia lumen, procedendi proprietatem soli Spiritui adaptans, non vero Filio et Verbo, uti divinus sacerque cantor David egerat, qui ‹ Spiritum oris,» non veto Verbum oris,» magnus ait, dixit. Quandoquidem, ut a Deo edocti Patris sententiam magis ac magis aperiam, licet Verbo oris Domini Dei, parens David assereret firmatos fuisse cœlos, prorsus erat unde confirmaret Filio et Verbo hanc procedendi proprietatem, quo89

miam quæ oris suut, dubio procul procedentia vo- ὡς ἂν τοῦ θεοσόφου Πατρός λευκότερον ἀπαργεί το care suescimus: Quæ enim procedunt ex labiis meis non irrita faciam ", concinens alio in loco David pronuntiat. Nunc vero hic a Spiritu motus, Spiritu oris, non vero Verbo oris enuntians, citra omnem controversiam conlirmavit soli Spiritui adhærere procedendi proprietatein. Et hoc quidem hac ratione, ut supra exposui, Gregorius in dogmatibus eximius dixit. Qui vero contraria tenent, dietumn simile ad sibi complacita, non qugque fraude immutarunt, dictionem Spiritui in vocem Patri invertentes, contrarium intentarunt alteri dicto. Namque in uno ex supra digestis beati Epiphanii dictis Patris in Spiritus dictionem detorserunt, ut ibi ostendimus. Sed ut inter seria τὴν ἔννοιαν, εἰ καὶ τῷ λόγῳ τοῦ στόματος Κυρίου διηγόρευεν, ὁ θεοπάτωρ Δαυίδ στερεωθῆναι τοὺς οὐρανοὺς, πάντως ἂν ὑπῆρχε προσμαρτυρῶν ἐντεῦ θεν καὶ τῷ Υἱῷ καὶ λόγῳ ταύτην τὴν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα· διότι τὰ τοῦ στόματος ἀτεχνῶς ἐκπορευόμενα καλεῖν οἴδαμεν. «Τὰ γὰρ ἐκπορευόμενα διὰ τῶν χειλέων μου οὐ μὴ ἀθετήσω, ο Δαυὶς ὁ ψάλ λων ἀλλαχοῦ καὶ τοῦτό φησιν. Νῦν δ' ὁ πνεύματο κίνητος οὗτος τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος, ν οὐ μὴν καὶ τῷ λόγῳ τοῦ στόματος εἰρηκώς, ὁμολογου μένως ἐπιστώσατο, μόνῳ τῷ Πνεύματι προτείναι τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα. Τοῦτο μὲν οὕτω, καθὼς ἄνωθεν ἔφθην διαλαβὼν, Γρηγόριος εἶπεν, ὁ διαπρεπής ἐν τοῖς δόγμασιν. Οἱ δ' ἐναντίως ἔχοντες τὸ τοιοῦτον ῥητὸν πρὸς τὸ τούτοις δοκοῦν κακοσχόλως ἀλλοίωσαν, μεταβαλόντες τὴν Πνεύματι λέξιν εἰς τὴν Πατρὶ τἀνάπαλιν, οὗ κατ' ἄλλο ῥητὸν πεποιήκασιν. Ἐν γὰρ ἑνὶ τῶν ἄνωθεν προτεθέντων τοῦ μάκαρος Επιφανίω ῥητῶν, μετέβαλον τὴν Πατρὸς εἰς τὴν Πνεύματος, καθὼς ἐκεῖσε παρεδηλώκαμεν· ἵνα δὲ σπουδάζων καὶ προσπαίξω τι μεταξύ τοῖς ὅλα ῥητὰ μεταβάλλειν ἀεὶ σπεύδουσι, πάντως παίγνιον ἑνὸς ἀμεταβόλου μεταβολή, πρὸς ἕτερον καὶ αὐτὸ στοιχεῖον ἐν ἀμετά βολον. Οὕτω κομιδή περὶ τὰ θεῖα τυγχάνουσιν εύλαδεῖς, ὡς κύβοις τὰ σεπτὰ παρεικάζειν καὶ ἱερὰ δόγματα, καὶ τὸ μεταπεττεύειν καὶ μεταῤῥιπτεῖν τὰ; τούτων φωνὰς ῥᾴδιον παντελῶς καὶ τῶν εὐχερεστάτων λογίζεσθαι, μόνον ὡς ἂν τὸ κατὰ γνώμην αὐτοῖς καὶ ὅπερ ἂν αἱροῦντο συστήσωσιν. Μήν aliquid jocer eorum gratia, qui dicta integra continuo immutare intendunt, prorsus lusus est unius immutabilis immutatio in aliam et ipsam unam immutabilem litteram. Sic circa cultum divinum pii similes sunt, ut veneranda sacraque dogmata cubis paria faciant, eorumque voces immutare, et jacere prorsus facile et quam expeditissimum repulent, dummodo quod sibi allulescit, sibique proponunt, corroborent. Sed suis ipsi technis bic etiam decepti sunt, tum quod sententiam integri dicti non perceperunt, tum quod majus est, quin imno maximum, quasi aliud agentes, quæ subse quitur, orationem, ut videtur, percurrerunt, quandoquidem si addecenti consideratione mentem illį applicassent, hujusce dicti corruptionem non inlentassent. Namque magnus hic vir procedendi & ἠπάτηνται κἀνταῦθα, τὸ μὲν οἷα μηδαμώς συνιδόντες proprietatem procedente oratione Spiritus esse notam propriam facit his ipsissimis verbis: Ut per Verbum ex niente divina paternaque nulli passioni obnoxiam et ineffabilem Filii generationem exciperemus, quod vero dicit Spiritus oris, sanctificantem et essentialem virtutem, et vitæ auctricem Spiritus hypostasim intelligeremus, procedendi proprietatis Nomine designatum. Et sanctus Pater Anastasius proprietatem divini Spiritus of time callens esse procedere, in sexto decimo capite libri, cui nomen Odego est, aperte clareque pronuntiat: Neque enim ingenita Patris persona carnem assumpsit, neque procedens sancti Spiritus hypostasis. Et hac ratione τὴν διάνοιαν τοῦ ὅλου ῥητοῦ, τὸ δὲ μείζον, ἢ μᾶλλον μέγιστον, οἷα παροδικῶς διελθόντες τὸν ἑξῆς λόγον, ὡς ἔοικεν, ἐπείπερ, εἰ μετὰ διασκέψεως πρεπούσης τὸν νοῦν προσεῖχον αὐτῷ, τοῦ τοιούτου ῥητοῦ τὴν νοθείαν οὐκ ἂν οὐδ᾽ ἐπεχείρουν ἐργάσασθαι. Καὶ γὰρ οὗτος αὐτὸς ὁ μέγας τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα παι ρακατιὼν ἀριδήλως τοῦ Πνεύματος λέγει χαρακτηρι στιχήν, ταῦτα ῥητῶς ἐκτιθέμενος· Ινα διὰ μὲν τοῦ Λόγον εἰπεῖν τὴν ὡς ἐκ νοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὶς ἀπαθεστάτην καὶ ἄῤῥητον τοῦ Υἱοῦ παραδεξώ μεθα γέννησιν, διὰ δὲ τοῦ εἰρηκέναι Πνεῦμα στόματος τὴν ἁγιαστικὴν καὶ ουσιώδη δύναμιν καὶ ζωαρχικὴν τοῦ Πνεύματος ὑπόστασιν ὑπολύ. procedendi proprietatem Spiritus esse ostendens, βωμεν, τῷ τῆς ἐκπορευτικῆς ιδιότητες ὀνόματι multis modis supra laudati dicti corruptionem manifestissime palamque refellit. Quibus admodum perspicue inclarescit, ipsum divinum Gregorium Spiritum sanctum non ex solo Patre procedere neque in dicto jam apposito decrevisse, neque in aliis suis dictis, in quibus de Spiritu pertractavit. Quare contradicentium nobis instantia prorsus eversa prostrataque est, δηλονότι χαρακτηριζομένην. Καὶ ὁ ἐν ἁγίοις δὲ Πατήρ Αναστάσιος, εἰδὼς ἰδίωμα τοῦ θείου Πνεύ μιτος εἶναι τὸ ἐκπορευτικὸν ἐν ἐξκαιδεκάτῳ κεφα λαίῳ τῆς αὐτοῦ βίβλου τῆς Οδηγοῦ κεκλημένης παρίστησι, τρανῶς ἄγαν φάμενος· Οὐ γὰρ τὸ ἀγέννητον τοῦ Πατρὸς πρόσωπον ἐσαρκώθη, οὔτε μὴν ἡ ἐκπορευτικὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπόστασις. Οὕτω μὲν ὁ λόγος τὴν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα δείξας τελεῖν τοῦ Πνεύματος πολλαχῶς ἐντεῦθεν τὴν παραφθορὰν τοῦ διαληφθέντος ῥητοῦ σαφέστατα και προδήλως διήλεγξεν. Ἐξ ὧν λίαν ἀναπέφανται καθαρῶς ὅτι μηδ' αὐτὸς ὁ θεῖος Γρη γόριος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι κατ' αὐτὸ δεδογμάτικεν, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐν τοῖς λοιποῖς οἰκείοις ῥητοῖς, ὅσοις εἰπεῖν ἔφθη περὶ τοῦ Πνεύματος. Καὶ λοιπὸν τὰ τῆς ἐνστάσεως τῶν ἀντιλεγόντων ἀνετράπη ἡμῖν παντάπασιν, κάνταῦθα καταβέβληται. " ** Psal. LxxxvIII, 53.

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II., 32. Nos nihilominus cum ipsis humanissime agentes hanc illis additionem concedimus. Esto, dicimus Spiritum sanctum ex solo Patre procedere, in quo etiam hoc dato nostrum sermouem lædere poterunt? Dicent tum omniuo everti, etiam ex Filio illum dici. Et nihilominus Patres, et ante eos Veritas, cujus ipsi præcones, et recta mentis consideratio non sinunt similem vocem hoc connotare, cum de Patre eam pronuntiari inveniunt, ni stultæ eorumdem hypotheses admittantur. Quandoquidem ad Patrem ait Dominus in Evangelio: Ut cognoscant te solum Deum verum 1. Hic ipse ergo, sed blasphemia in eorum capita convertatur, qui cogunt nos similia ore profari, falso sibi Dei nomen assumit. Et quo modo id fuerit, quæ proprie veritas est? Rursus cum audimus Christum dicemem De die autem illo, sive hora nemo novit nisi solus Pater '', negabimusne ipsi, qui apostolis et discipulis omnia quæ ante illos gesta sunt et postmodum futura cognita fecit, similem cogni tionem? Ad hæc si voces apostolicas a Deo dictatas, quæ perspicue de Patre enuntiant, Solus sap.eus Deus "; nunc, sulus habens immortalitaleal; lumen habitans inaccessibile **; et alibi: Rex sæculorum immortalis, invisibilis, solus Deus sapiens: si las, inquam, voces interpretemur, ut verba sonant, opposita illis omnia de Filio determinabimus, et palam de divina SapienLa omnimodam inscitiam, de vita mortem, de primo lumine pessimas tenebras, de seculorum Domino eorumque opifice postmodum enatam servitutem, et temporum ipsorum pedissequam, de Unigenito in uluis paternis exsistente materiam corporean et naturæ sensui subjectæ crassitiem prædicabimus, quibus prorsus eum Deum esse non agnoscemus, quæ est jam dictorum summa hujus supernaturaHis et Deo addecentis gloriæ alieuatio, quæ ab essentia et Deitate quam longissime eum pellat, adeo ut de Christo prædicatio inanis sit, vanaque fides a nobis recepta. Sed cum desuper testimonium habeamus a Patre: Bic enim, ait, Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, ipsum audite”, de prædicatione fideque nostra certi, nibil addubilamus: Deus, nemine id improbante, Filius est et genitoris essentiæ ac nature. ld cum clarum appareat, et reliqua omnia que commemoravimus plane est apud omnes, invisibilis uempe sæculorum rex sive Dominus, lumen habitans inaccessibile, immortalitatis pelagus; præterea sapiens, et sɛpientiæ dator, his omnibus paternis ditatus, ex his postremis ad anteriora nunc oratio remeans sic firmatur, bene sese habens, et in tula Drmaque basi inixa. Quare solus Pater hæc esse dicitur, et revera est, non ad destructionem Filii, ut suspicantur, sed ad absolutam eversionem deorum non exstautium, et eorum qui dii esse reputantur; qui Αβ'. Τέως ἡμεῖς χωριζόμεθα ταύτην φιλοτιμότατα τὴν προσθήκην αὐτοῖς. Εστω, φαμέν, ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· τί καὶ οὕτω δυνήσονται τὸν λόγον λυμήνασθαι τὸν ἡμεδαπόν; Εἰς ἀναίρεσιν ἁπλῶς φθέγξονται τοῦ κἀκ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο λέγεσθαι. Και μήν οἱ Πατέρες, ή Αλήθεια δὲ πρὸ τούτων, ἧς κήρυκες οὗτοι καὶ ὁ κατ' ὀρθὴν διάνοιαν λογισμὸς οὐ τοῦτον οἴδασι τὸν τρόπον ἐκδέχεσθαι τὴν τοιαύτην φωνήν, ὅταν ἐπὶ τοῦ Πατρὸς κειμένην εὑρήσουσιν, ἢ κατὰ τὰς λήρους αὐτῶν ὑποθέσει;. Ἐπεὶ πρὸς τὸν Πατέρα φησὶν ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος: Ινα γινώσκωσί σε τὸν μόνον ἀληθινὸν Θεόν. Οὗτος αὐτὸς, ἀλλὰ τὸ βλάσ φημον εἰς τὰς κεφαλὰς τρέποιτο τῶν ἡμᾶς ἐξερεύ γεσθαι τοιαῦτα τοῦ στόματος καταναγκαζόντων, Θεὸς ἄρα ψευδώνυμος. Καὶ πῶς τοῦτο δόξειεν ἂν ἡ κυρίως ἀλήθεια; Πάλιν δ' ἐπὰν ἀκούσωμεν Χριστοῦ λέγοντος - Περὶ δὲ τῆς ἡμέρας ἐκείνης ἢ τῆς ὥρας οὐδεὶς οἶδεν εἰ μὴ μόνος ὁ Πατὴρ, ο οὐ δώσομεν καὶ αὐτῷ τῷ τοῖς ἀποστόλοι; καὶ μαθητοῖς τὰ πρὸ αὐτῶν τε καὶ μετ' αὐτοὶς πάντα γνωρίσαντι ταύτην τὴν εἴδησιν; Πρὸς τούτοις ἕἳ καὶ τὰς ἀποστο λικὰς θεοπνεύστους φωνάς, αἵτινες διαρρήδην περί τοῦ Πατρὸς καταγγέλλουσι, πῆ μὲν ὅτι μόνος σο φὰς Θεός, πῆ δὲ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον, καὶ ἀλλαχοῦ, βασιλεὺς τῶν αἰώνων, ἄφθαρτος, ἀόρατος, μόνος Θεὸς σοφίς, εἰ καὶ ταύτας ἐκλαβώμεθα, καθώς βούλεται τούτο ὁ νοῦς, πάντων αὐτῶν τἀναντία τοῦ Υἱοῦ καταψηφι σήμεθα, καὶ δηλώσομεν τῆς μὲν σοφίας Θεοῦ κατηγοροῦντες τὸ παντελῶς ἄσοφον, τῆς ζωῆς θάνατον, τοῦ πρώτου φωτός σκότος ἔσχατον, τοῦ τῶν αἰώνων δεσπόζοντος, ὡς αὐτοῦ τούτων δημιουργοῦ, δουλείαν ὑστερογενῆ, καὶ χρόνων τινῶν δευτερεύουσαν, τοῦ πρὸς τὸν κόλπον τὸν πατρικὸν ὄντος Μονογενούς ὕλην σωματικὴν καὶ πάχος αἰσθητῆς φύσεως, ἐξ ὧν ὅλως ἀθετήσομεν καὶ τὸ Θεὸν τοῦτον τελεῖν· ὅπερ ἐστὶν ὡς ἀληθῶς τῶν εἰρημένων κεφάλαιον, τῆς τούτων τῶν ὑποφυῶν αὐχημάτων ἀλλοτριότητος, καὶ θεοπρεπῶν προξενούσης, ὡς εἰκὸς, ἀλλοτρίωσιν καὶ τῆς οὐσίας καὶ τῆς θεότητος, ὡς εἶναι κενὸν τὸ κήρυγμα τὸ κατὰ Χριστὸν, ματαίαν δὲ καὶ τὴν πί στιν ήν παρειλήφαμεν. Αλλ' ἐπείπερ ἄνωθεν τὴν μαρτυρίαν ἔχοντες παρὰ τοῦ Πατρός, Οὗτος γάρ, φησίν, ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς, ἐν ᾧ ηὐδόκησα· αὐτοῦ ἀκούετε, περί τε τὸ κήρυγμα καὶ τὴν πίσ στιν ἡμῶν πεπληροφορήμεθα, Θεὸς ὁμολογουμένως πέφυκεν ὁ Θεὸς Υἱὸς, καὶ τῆς τοῦ γεννήτορος οὐσίας και φύσεως. Τούτου δὲ φανέντος καὶ τὰ λοιπὰ πάντως ἐστὶν, ἅπερ ἀπηριθμησάμεθα, νῦν καθέκα - στον τοῖς πᾶσιν ἁπλῶς, ἀόρατος δηλαδή, τῶν αἰώνων βασιλεὺς, ἤτοι Κύριος, φῶς ἀπρόσιτον κατοικών, ἀθανασία, πέλαγος, προσέτι σοφός, καὶ τῆς σοφίας ἱοτὴρ πάντα πλουτῶν ταῦτα τὰ τοῦ γεννήτορος, ἀπὸ τῶν τελευταίων αὐτῶν ἐπὶ τὰ πρότερα πρὸς τὸ παρὸν ὁ λόγος επανιών οὕτως ἔσταται, καλῶς ἔχων, * Joan. xvi. 3. * fatth. xv, 5. ' ** Matth. XXIV, 36. 1. Rom. xvi, 17. 11 Tim. vi, 16. 1 | Tim. 1, 17.

cum nihil sint, a pestiferis et superstitiosis homi- καὶ πρὸς ἀσφαλῆ βάσιν καὶ βεβαίαν επερειδόμενος. mibus in deorum numeruin relati sunt, et quæ Dei sunt propria, ab iisdem constituti sunt vocari nuncuparique, secundum hunc sensum Salvator solum verum Deum Patrem appellavit, universos alios per hanc dictionem falso deos dictos a vero Deo longe repellens. Illud porro: De die aulem illo, sive hora nemo novit nisi solus Pater, secundum ai¡am mentem ad destruendam omnem creatorum cognitionem dictum est, tanquam quæ in similibus plane cæca sit, neque valeat futurorum sibi sciensiam vindicare. Hæc itaque de dictione solus non citra veritatem examinata sunt, sed quæ probis æquisque auditoribus ad illius intelligentiam abunde suffecerint. Quod si nonnulli hæc animis alienis fastidiunt, hos persuadebit dictio solus, cum nude illa prolata de Filio agnoscetur. Neque enim tum quispiam poterit contradicere, cum per ea quibus decertat, Patrem destruet. Et quonam in loco id positum sit? inquiunt. In propheticis illis verbis: Hic Deus, et non reputabitur alius præter ipsum ". Hic illud: Et non reputabitur alius præter ipsum, solum iudicat. De Filio vero sermonen esse, quod sequitur manifestissime ostendit. Namque subditur: In terra apparuit hominibus, et cum hominibus conversalus est”. Cum itaque satis pateat, id dictum esse de Filio, de quo nullum apud ullum vel minimum dubium est, cum hic ipse sit, qui in carne in terra apparuit et cum hominibus in corpore conversatus est, de dictione solus per nos explicatis quicunque suadebitur, nisi mente deperdita voJuerit damno non tolerando Patrem afficere apud sanas prudentesque homines, et quibus Filio favit, illis iisdem periculum omnium, quæ unquam fuere, atrocissimum ac miscrabilissimum Patri intentare. Possum etiam ex alio Scripturæ a Deo inspiratæ loco solum de Filio dictum demonstrare, quod dum quam proxime propositum scopum attingat, validius bellum nobis inferentes impetet, et illis fortiter resistet. Idque apud sano modo res intelligentes, Patrem neutiquam vulnerabit, et summan Christi gloriam omnibus sonore deprædicabit. Sed jam scriptura recitanda est, et dicti auctor, et effatum ipsum, ut inde quoque nobis de re proposita fidem comparemus. Prima adversus Arianos oratione, orbis terrarum lumen Athanasius scribit: Filius vero vice versa Deus cum eil, et imperio Patris semper regnans, et Spiritus sancti solus dator. Quo sensu solus illud accipietur hic, erga vos orationem meam in præsenti converto. Spoliabimusne Patrem Spiritus datione, ut soli illi processio lucriflat? Absit! et si multa atque ingentia quæ inde exoriuntur absurda, et magno prolixoque sermone indigent, prætereunda a nobis essent. Hæc vero omnia nemini non nota patent omnibus. Ne, quaeso, erga Patrein, Spiritus, inquam, funter, tantumdem improbi negotistores simus, ut primum illius * Baruch m, 56. " ibid. 58. Ο Ωστε τοιγαρούν μόνος ὁ Πατήρ ταῦτα λέγεται και ἔστιν, οὐ πρὸς ἀναίρεσιν τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ υπο λαμβάνουσι, πρὸς δὲ τελείαν ἀνατροπὴν τῶν οὐκ ὄντων μὲν νομιζομένων δὲ τυγχάνειν θεῶν, οἵτινες τὸ μηδὲν ὄντες ὑπὸ λοιμῶν καὶ δεισιδαιμόνων ἀν δρῶν ἀνεπλάσθησαν, καὶ τὰ τοιαῦτα θεοπρεπή παρά τούτων αὐτῶν ἐτάχθησαν κακῶς καλεῖσθαι καὶ ὀνη. μάζεσθαι. Κατὰ ταύτην τὴν ἔννοιαν ὁ Σωτὴρ και μόνον ἀληθινὸν ἔφησε τὸν Πατέρα Θεόν, πάντα τινά διὰ τῆς τοιαύτης φωνῆς ψευδώνυμον Θεὸν τοῦ ὄντος ἀποπεμπόμενος. Τὸ δὲ, «Περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, ἢ τῆς ὤρας οὐδεὶς οὐδὲν, εἰ μὴ μόνος ὁ Πατήρ, τοῦτο κατὰ νοῦν ἕτερον ἐπ' ἀναιρέσει λέλεκται πάν σης τῆς τῶν γεννητῶν γνώσεως ὡς ἐξαργούσης αυτ τῆς ἐν τοῖς τοιούτοις ολοσχερῶς, καὶ μὴ δυναμένη; αὐχεῖν ἐπιστήμην τοῦ μέλλοντος. Ταῦτα μὲν οὖν περί τοῦ μόνος ἡμῖν μετὰ τῆς ἀληθείας ἐξήτασται, πάνω τως δὲ τοῖς εὐγνώμοσι τῶν ἀκροατῶν ἀποχρώντα πρὸς τὴν αὐτοῦ κατανόησιν. Εἰ δέ τινες τῶν ἄλλως ἐχόντων εἰσὶν ἀποδυσπετοῦντες πρὸς τὰ λεγόμενα, δυσωπήσει πρὸς πειθώ τούτους αὐτὸ τὸ μόνος για μνὸν ἡνίκα κείμενον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ γνωρισθήσεται. Καὶ γὰρ οὐχ ἕξει τις τηνικαῦτα τὸ σύνολον ἀντει πῖν· ἐπείπερ ἀπολεῖ τὴν Πατέρα δι᾿ ὧν ἀγωνίσε ται. Καὶ ποῦ τοῦτο τέθειται; ζητοῦσι μαθεῖν. Ἐν ἐκείνοις τοῖς προφητικοῖς βήμασιν, «Οὗτος ὁ Θεὸς, καὶ οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. ο Εν τοῦθα τό, «Οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτὸν, κ τὸ μόνο; δηλοῖ. Τὸ δ' εἶναι περὶ τοῦ Υἱοῦ τὸν λόγον τὸ ἑξῆς τρανότατα δείκνυσι. Μετὰ τοῦτο γάρ φησιν· • Ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη.» Φανεροῦ τοίνυν ὑπάρχοντος, ὅτι τὸ λεγόμενον περὶ τοῦ Γιοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο μηδενός τῶν ἁπάντων μηδοπωσοῦν ἀμφιβάλλοντος, ἐπείπερ αὐτὸς οὗτος ὁ σαρκικῶς κάτω φανεὶς, καὶ τοῖς ἀ θρώποις συναναστραφεὶς μετὰ σώματος, τοῖς περὶ τοῦ μόνος παρ' ἡμῶν ἐγνωσμένοις πεισθήσεται πᾶς, εἰ μὴ μέλλοι φρενοβλαβῶς τὸν Πατέρα ζημιω θήσεσθαι ζημίαν οὐ φορητὴν τοῖς τέως γε νοῦν έχουσι, καὶ δι' ὧν κατεσπούδασε τοῦ Υἱοῦ, κίνδυνον τοῦ Πατρὸς ὑποστήσεσθαι, κινδύνων τῶν πώποτε γενομένων τισὶν ἐλεεινότερόν τε καὶ ἀθλιώτ ρον. Εχω καὶ ἀλλαχοῦ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς τὸ μόνος ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ δεῖξαι κείμενον, ὅπερ ὡς έγγιστα τοῦ προκειμένου σκοποῦ βάλλον ἰσχυρότερον δν ἀπο τιστρατεύσει τοῖς ἡμᾶς πολεμοῦσι, καὶ κραταιώς ἀντιστήσεται. Πλὴν οὔτε λυμανεῖ τὸν Πατέρα τοῖ; αὐτὸ δεχομένοις ὀρθῶς, καὶ τὴν ἄκραν τοῦ Χριστοῦ δόξαν τρανῶς ἀνακηρύξει τοῖς ἅπασι. Καὶ δὴ λεκτέον τὴν γραφὴν, τὸν εἰπόντα, καὶ τὸ ῥητὸν, ὅπως ἂν καὶ περὶ τούτου τὴ πιστὸν ἔχειν δόξωμεν. Ἐν τῷ πρώτος κατά 'Αρειανῶν λόγῳ φησὶν ὁ τῆς οἰκουμένης σωστής ᾿Αθανάσιος· 'Ο δὲ Υἱὸς τὸ ἔμπαλιν Θεὸς ὤν, καὶ τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρὸς ἀεὶ βασιλεύων, του τε Πνεύματος τοῦ ἁγίου αὐτὸς ὢν χορηγός μέν... Πῶς τὸ μένος νοήσωμεν κἀνταῦθα, πρὸς ὑμᾶς τή

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II.. tradamusque aliis ad destruendum, ut concedamus soli, absque Filio scilicet, quod cum illo possi dens Filius non minus abundat. Namque solum, ut demonstrat in colloquio cum Ario idem Athanasius, qui fere dogmatum parens est, non necessario divisionem aliquam simplicis et indivisibilis Triadis deitatis principum hypostaseon importat. Pari modo licet nonnulli ex illis, qui antiquitus res theologicas pertractarunt, procedere Spiritum sanetum ex solo Patre dixerint, non est quod obstet atque impediat, ne nos asseramus et teneamus Spirflum sanctum etiam ex Filio procedere. ἀντιδιατιθεμένους, ὦ οὗτοι, φθέγγομαι το παρόν. ac omnium bonorum absolutissimum prodamus, Στερήσομεν τὸν Πατέρα τῆς τοῦ Πνεύματος χορηγίας, ὡς ἂν μόνῳ κερδήσωμεν αὐτῷ τὴν ἐκπόρευσιν; Μὴ, κἂν εἰ τὰ πολλὰ καὶ μεγάλα παραδραμεῖν ἄτοπα προσῆκον ἡμᾶς, ἅπερ ἀνακύπτουσιν ἐντεῦθεν, οἷς μεγάλου καὶ πολλοῦ λόγου δέονται. Τὰ τοιαῦτα δὲ πάντα καὶ περιφανῆ καὶ γνώριμα τοῖς ὅλοις καθώ εστηκε. Μή δή γενοίμεθα κακοὶ τοσοῦτον ἔμποροι περὶ τὸν Πατέρα, τὴν τοῦ Πνεύματος λέγω πηγήν, ὡς τὸ πρῶτον καὶ τελεώτατον τῶν τούτου καλῶν προδιδόναι, καὶ παραχωρεῖν εἰς ἀφαίρεσιν, ἵνα παρ έξωμεν μόνῳ, τοῦ Υἱοῦ δηλονότι χωρίς, ὅπερ μετ' αὐτοῦ κεκτημένος οὐδὲν ἧττον πεπλούτηκεν. Τὸ γὰρ μόνον, ὡς ἀποδείκνυσιν ἐν διαλέξει τῇ πρὸς τὸν Αρειον ὁ αὐτὸς ᾿Αθανάσιος, ὁ σχεδὸν τῶν δογμάτων πατήρ, Οὐκ ἐξ ἀνάγκης διαίρεσίν τινα ποιείται τῶν τῆς ἁπλῆς καὶ ἀδιαιρέτου σεπτῆς Τριάδος θεαρχικῶν ὑποστάσεων. Οὕτως οὐδ' εἰ καί τινες ἦταν τῶν ἔκπαλαι θεολογησάντων ἀνδρῶν, ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸ; φάσκοντες, οὐδὲ τότε τὸ προσιστάμενον οὐδὲν, οὐδὲ τὸ κωλύον ἡμᾶς τοῦ πρεσβεύειν ἐκπορεύεσθαι κἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. 33. Verumtamen nune nemo ex Patribus dixit, ex solo Patre Spiritum sanctum procedere; quin imo nonnulli etiam ex Filio procedere Spiritum sanctum asserunt. Quorum omnium si dicta huc adducamus, dubia contradicentium omnia dissol. ventur. Primus itaque sanctitate præcellens Anastasius hæc habet, tractatu De rectis quæ secundum nos sunt, veritatis dogmatibus: Et Spiritus rursus qui ex ipso procedit es mittitur non solum a Patre sed etiam ex Filio. Puncto distinguent, sat scio, potior contentiosorum pars illud, qui ex Patre procedit; postmodum reliquum legent, missionem scilicet Spiritus sancti solam Fillo cum Patre attribuentes; sed eos redarguet, quod non post multa verba adnectitur, et quod supra in hac eadem oratione digessimus, nempe, Et tamen Dominus ex semetipso esse ostendens, insufflans discipulis dicebat: «Accipite Spiritum sanctum **, Namque inde decernitur et conârmatur, eumdem ipsum Spiritum sanctum ex Filio quoque procedere. Et qui vitas et res gestas sanctorum eorumque certamina mutato stylo enarravit, in Dionysio Areopagita, qui melius diceretur, secretorum revelator, cum de coonomia Christi sermo incidis set, in fine hæc ipsissima verba usurpat: Et in cœlum ascendit meus Christus, et ad sedem paternam revertitur, et qui ex ipso procedit Spiritum demittit discipulis, ut essent duces gentium infdelium. Etsi non antea, certe nunc prorsus suadendi essent adversarii, quandoquidem quot " ipsi continuo et ubique investigant, procedere, inquam, etiam ex filio Spiritum sanctum, jam tandem perspicue in Ecclesia pronuntiatum, ediclumque singulis annis, non tantum ut caetera dogmata scriptum, sed etiam traditum inveniunt. Qui vero simultatibus ac turbis addicuntur, hic quoque sed improbe veritatem oppugnant, contenduntque potius etiam in hoc dicto maligne ad λγ'. Νῦν δ' οὐχ ὅπως ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς οὐκ εἴρηκε τῶν ἁπάντ των οὐδεὶς, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἔνιοι τῶν ἁγίων ἐκπορεύεσθαι κἀκ τοῦ Υἱοῦ λέγουσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὧν πάντων εἰ καὶ νῦν ὧδε προσκομίσομεν τὰ ῥητὰ, λυθήσεται τὰ τῆς ἀπορίας τοῖς ἀντιλέγουσιν. Αὐτ τίκα γοῦν ὁ τὴν ἁγιωσύνην πολὺς ᾿Αναστάσιος τάξε φησίν, ἔνθα περὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ὀρθῶν τῆς ἀλη θείας δογμάτων διέξεισι· Καὶ Πνεῦμα πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ ἀποστελλόμενον οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Γιου. Στίξουσιν, οἶδα, τῶν ἐριστικῶν οἱ πλείους εἰς τὸ ἐκπορευόμενον, καὶ οὕτως ἀναγνώσονται τὸ λοι πον, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀποστέλλειν οἱονεὶ καὶ μόνον τῷ Υἱῷ μετά γε τοῦ Πατρὸς ἀπονέμοντες. Ελέγξει δὲ πάντως αὐτοὺς τὸ μετά τινα τοῦτο ῥηθὲν, ὅπερ φθάσαντες ἄνω τοῦ νῦν λόγου προδιελάβομεν, ὅτι καὶ μὴν ὁ Κύριος ἐξ ἑαυτοῦ δεικνὺς αὐτὸ ὑπάρχειν ἐμφυσῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε, ο Λάβετε Πνεύμα άγιον.» Τοῦτο καὶ γὰρ θεολογῆσαι κἀκεῖ συνίστησι τὸν αὐτὸν καὶ ἐκπορευόμενον κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ ὁ τὰς τῶν ἁγίων δὲ πολιτείας καὶ τὰς αὐτῶν ἀθλήσεις ἀφηγησάμενος μεταφραστικῶς, εἰς τὸ τοῦ ᾿Αρεοπαγίτου μαρτύριον Διονυσίου, φημὶ τοῦ τῶν ἀποῤῥήτων εκφάντορος, δεῆσαν εἰπεῖν περὶ τῆς οἰκονομίας Χριστοῦ πρὸς τὸ τέλος ἐπὶ λέξεως οὕτως ἐφθέγξατο· Καὶ εἰς οὐρα τοὺς ὁ ἐμὸς Χριστὸς ἀναφέρεται, καὶ πρὸς τὸν πατρικὸν ἐπάνεισι θρόνον, καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα ἐπὶ τῇ τῶν ἀπίστων ἐθνῶν κατα τέμπει τοῖς μαθηταῖς ὁδηγίᾳ. Κἂν εἰ μὴ πρότερον, τὸ γοῦν νῦν ἔχον ἐχρῆν παντάπασι πεισθῆναι τοὺς ἀντιλέγοντας· ἐπειδήπερ τὸ διὰ παντὸς ζητούμενον τούτοις καὶ πανταχοῦ, τὸ ἐκπορεύεσθαι λέγω κακ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἤδη καὶ κηρυτο τόμενον τρανῶς ἐπ' Ἐκκλησίας εὑρήκασι κατ' ἐνιαυτῶν, οὐ μόνον ὡς τὰ πολλὰ τῶν δογμάτων γραφόμε νον, πρὸς δὲ καὶ παραδιδόμενον. Οἱ δὲ τῆς μάχης * Joan. xx, 22.

κῶς κἀνταῦθα πρὸς τὴν ἀλήθειαν, φιλονεικοῦσί τε μᾶλλον πονηρευόμενοι κατ' αὐτῆς κὰν τῷ τοιούτῳ ῥητῷ καὶ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς ἡμᾶς, τοῦτο μὲν τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ μὴ προσιέμενοι με όλως ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγειν ἐκπορευόμενον, ὅπερ ὁ τῆς γρα φῆς ἐθέλει σκοπὸς, καὶ τοῦ συγγραψαμένου θεό φρονος· πρὸς ἀλλήλους δὲ πάλιν, οἷς ὅτι μηδ' αὐτοὶ κατὰ τὴν ἔννοιαν συμφωνοῦσι ποσῶς, ὡς ἅπαξ τῆς ὀρθῆς ἐκπεσόντες καὶ τῆς μιᾶς, τουτέστι τῆς ἡμῶν ἐξοκείλαντες. Οἱ μὲν γάρ φασι τούτων· Τὸ ἐκπο. ρευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα, δηλαδὴ τοῦ θρόνου τοῦ πατρικοῦ· καὶ οὐδ᾽ ὅλως φρίττουσι, τὸ ἐκ τῆς οὐ σίας τοῦ Πατρὸ;, ἐκ τοῦ θρόνου τοῦ Πατρὸς δογμα. τίζοντες· ἄλλοι· Τὸ ἐκπορευόμενον, ἢ ὡς ἐκπορευ τὸν Πνεῦμα Χριστοῦ, ψυχρότατοι σφόδρα τὸ νόημα, καὶ πρὸ αὐτοῦ τὴν διάνοιαν, οὓς τῆς τοιαύτης περὶ τὸ ῥητὸν περιεργίας οὐκ ἂν ἐπαινέσειέ τις, λόγους παιδευθεὶς διακρίνειν, καὶ αὐτοὺς συντιθέναι καλώ; ἐπιστάμενος· εἰς ἣν πάντως οὐκ ἄλλοθεν, καθάπερ δίδωσι τὸ πρᾶγμα νοεῖν, ἀπὸ δὲ τῆς κακίας τῆς καί ἡμῶν παραλόγως ἐνέπεσον. Καὶ τὸ ταύτης αἶτο, ὅτι, Θεοῦ κατ' οικείαν χρηστότητα μόνην ἐπινεύσαι, τος πρὸς ἡμᾶς τῇ τοῦ παρόντος δόγματος ἀληθείᾳ τὰς Γραφάς, ἐρευνήσαντες, πρώτως ἡμεῖς ἐπεβάλομεν. Τοῦτο τῆς καθ' ἡμῶν κακίας ἀρχή. Τούτου χάριν ἡμῖν ἀντιλέγουσιν, ἐξ ἧς καὶ μὴ δυνάμενοι καθόλου πρὸς τὴν παρ' ἡμῶν ταύτην ἀλήθειαν ἀντ εἰπεῖν, ἔστιν οὗ πρὸς παραλόγους καὶ ψυχράς modum se gerentes, et contra semetipsos, οι ἀεὶ τυγχάνοντες καὶ τῆς ταραχῆς ἀντιτείνουσι και contra nos. Contra nos, quod nullo modo eum ex Filio procedere volunt admittere, quod scripturæ et scriptoris divini scopus requirit; contra semel❤ ipsos rursus, quod non in illius intelligentia et sensu exponendo vel minimum concordant, tanquam qui a recta unaque, nostra scilicet, decesserunt. Quidam enim ex ipsis dicunt: Qui procedit ex ipso Spiritus, throno nempe paterno; neque horrent quod ex essentia Patris procedit, ex throno Patris procedere decernere. Alii, Qui procedit, qui processerat nempe Spiritus Christi, figida admodum sententia et ante ipsam frigidissimi ipsi mente, quos pro curiosa dicti exposi· tione, nemo sermones dignoscere edoctus, eosque probe compcnere scicns laudaverit: in quam ompino non aliunde, ut res dat intelligere, sed ex malitia, et contra nos improbitate stultissime deciderunt. Et illius causa est, quod cum Deus sua solummodo bonitate in nos declinarit, nos primi perscrutatis Scripturis præsentis dogmatis veritatem attigimus. Hoc adversum nos eorum improbie tatis principium. Id propter nobis contradicunt, et cum omnino non possint hanc nostram veritatem convellere, quandoque ad absurdas frigidlasque curiositates mente delusi abscessere, quod in boc quoque dicto pro more suv nunc passi sunt, cum non multum longe ab eruditis viris abirent, si modo illius sententiam capere vellent. Et alia quoque ratione, licet cogitatio ipsorum circa hoc c περιεργίας τὸν νοῦν κλαπέντες ἐχώρησαν, ὡς κάν vel minimum claudicaret, poterunt in se scriptorem considerare, qui cum in ipso primo schismatis exortu viveret, et dogmatis contradictionem calleret, nunquam hoc modo concinnasset, vel dictum compoṣuisset, si cum Latinis et ipse æque atque alii simultates exercebat, sed pure scripsisset, Qui procedit ex Patre, fugiens, ut quispiam diceret, contrariam suspicionem. Sed nunc ex ipsa verborum structura liquido confirmat se prorsus asserero etiam ex Filio procedere. Hæc considerare, his mentem applicare deberent, indeque nobis facti morigeri concordesque dogma suscipere, sapientem bune ac perillustrem virum audientes, nec alterius indigentes ad assensum præbendum. At hi in omnibus contrarii illius sententiam criminantur. Nihilominus, ut ex nescio quo similis sortis homine audivi, a conscientia propria lacerantur, qui magni illius viri prorsus mentem non ignorant, sed improbitate abrepti, nobis contradicere conantur: et ne vana ex me confingere videar, quod ab uno ex iisdem audivi minime occultabo. In ipso initio examinis divini ac venerandi hujusce dogmatis versabamur, interea advenit dies, quo oratio di- - clum continens legi suevit. Et cum id neque omnes latere, nec effugere posset illius lectio, illis qui mentem solidius fixerant obvium veluti munus imperatori Dei gratia magno oblatum est. Illo codem die cum monacho quodam ex eorum hæresi, factum est, ut a Deo iustructus imperator τῷ προκειμένῳ ῥητῷ συνήθως νῦν ἐπεπόνθεισαν. Επείπερ κατ' οὐδὲν λείπονται τῶν λογίων ἀνδρῶν, εἴ γε συνιδεῖν ἡβούλοντο τούτου τὴν ἔννοιαν. Κα ἄλλως δὲ, κἂν ἔκλαζέ τι πρὸς αὐτὸ τούτοις ὁ ποι γισμός, εἶχον σκέψασθαι πάντως καθ᾿ ἑαυτοὺς καὶ τὸν συγραψάμενον, ὅτι κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ πρώτου σχίσματος ὤν, καὶ τὴν ἀντιλογίαν γινώσκων του δόγματος, οὐκ ἂν οὕτω συνετίθει καὶ συνέταττε τὸ τοιοῦτον ῥητὸν, εἰ πρὸς τοὺς Λατίνους καὶ αὐτὸς επίσης τοῖς λοιποῖς διεφέρετο. Καθαρῶς δ' ετίθει τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρὶς, φεύγων, ὡς ἂν εἶποι τις, τὴν ἐναντίαν ὑπόληψιν. Ἀλλὰ νῦν ἐκ τῆς συνθήκης αὐτοῦ ταύτης παρίστησιν ἀτεχνῶς ἄλλο μηδὲν πάντως, τὸ δ' ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγειν ἐκπορεια μενον. Ταῦτα διανοήσασθαι προσῆκεν αὐτοὺς, του τοῖς ἀπαιωρῆσαι τὸ λογιζόμενον, κἀντεῦθεν ἡμῖν γενέσθαι καταπειθεῖς, καὶ συμψήφους χρηματίσει τῷ δόγματι, τοῦ σοφοῦ τούτου καὶ περιφανοῦς ἀχτκοότες ἀνδρὸς, καὶ μὴ δεηθέντες τινὸς ἑτέρου προς συγκατάθεσιν. Οὗτοι δὲ τοὐναντίον μάλιστα πάν τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ διαβάλλουσιν. "Ομως ἐξ ὧν ἔγνων ἐνωτισάμενος τούτων τινὸς, οἱ πλείονες καὶ τὸ συν ειδος πλῆττον αὐτοὺς ἔχουσιν, οἷς οὐ διέφυγε μέν ὁ τοῦ μεγάλου τὸ σύνολον νοῦς, ὑπὸ δὲ τῆς κακίας ἡμῖν ἀντιλέγειν βιάζονται· καὶ ἵνα μὴ λογισμοῖς δέξαιμι πλάττειν κατ' ἐμαυτὸν, ὅπερ αὐτῶν τινες ἐπυθόμην οὐκ ἀποκρύψομαι. Περὶ τὴν ἀρχὴν ἔτι τῆς ἐξετάσεως τοῦ θείου καὶ σεπτοῦ τούτου δόγματα; ἦμεν ἡμεῖς, ἐν τοσούτῳ δ' ἔφθασεν ἡ ἡμέρα καθ'

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. ὁ λόγος ὁ τὸ ῥητὸν ἔχων ἀναγινώσκεται. Κάπειδή noster sermonem haberet, præsentibus multis ' aliis, idque dictum recitante divina mente prædito imperatore, et simul ostendente, ille nulla posita mora occulta mentis revelavit, et jurejurando dicta confirmavit: Per meam salutem, sic more monachorum locutus, dum statim vitam beati Dionysii publice hodie in ecclesia legebamus, menten figens nescio quo modo in assignatum dictum volumen ira exardens igni tradere studueram, el forte ut ira subministrabal, rem peregissem, et animi consilia finem habuissent, nisi plenum nostrum orbem terra marique similium librorum esse scivissem. Similia narranti quæ rei ignorantia attribuetur? Quam rursus improbitatis summam non excesserit? Conspexi ipse quoque volumen satis antiquum atque velustum, multis capitibus, uti par erat, fidem sibi concilians, quod in universa hac oratione, uti in reliquis aliis neque minimam lineolam, tantum abest ut litteram, haberet erasam, sed in hoc spius a nobis laudato, nulloque crimini obnoxio dicto erasum referebat spatium inter procedit, et ex ipso dictiones, in quo scriptum erat,δι', quæ omnino præpositio est; namque postremnam dictionis εκπορευόμενον,qui procedit, syllabam, vov nempe, prius ibidem appositam eradens quispiam postea, et supra lineam apponens ul longe etiam inspicienti notæ litterarum designabant, cu: essent ab antiquis illis atque vetustis diversæ, et recentiorem manum palam præseferrent, dictum ita exaravit δ:', audacter nimis ac temerarie, tum postmodum apostrophum superaddidit illi αὐτοῦ ex ipso: adeo ut non secundun positum primo ἐκπορευόμενον αὐτοῦ, sed εκπορευόμενον δι' αὐτοῦ inde legeretur. Hoc Metaphrasta volumen una mecum ex ecclesiastico cœtu homines τοῦτο διαλαθεῖν τοὺς πάντας οὐκ ἦν, οὐδὲ διαδρᾶναι κατ' αὐτὴν τὴν ἀνάγνωσιν, τοῖς τῶν ἄλλων ἐπιστατικωτέροις τὴν διάνοιαν εὑρεθεν, ὡς δῶρόν τι τῷ θεομεγαλύντῳ βασιλεί προσενήνεκται. Κατὰ ταύτην δὲ τὴν ἡμέραν καὶ πρός τινα μοναχὸν τῆς συμμορίας αὐτῶν ἔτυχε ποιήσασθαι λόγον τὸν θεόσοφον ἡμῶν αὐτοκράτορα σὺν ἑτέροις οὐκοῦν πλείστοις κομιδή, καὶ τὸ τοιοῦτον ῥητὸν εἰπόντος τοῦ θεόφρονος Αύσου νάρχου, καὶ ὁμοῦ δείξαντος, ἐκεῖνος μηδὲν μελήσας μηδοπωσοῦν ἐξεκάλυψεν αὐτοῦ τὸ ἀπόῤῥητον, καὶ δι' ὅρκου προπιστωσάμενος τὸν λόγον αὐτοῦ, Μα τὴν σωτηρίαν μου, κατ' ἔθος τῶν μοναχῶν εἴρη κεν, ὡς τὸν βίιν τοῦ μάκαρος Διονυσίου καινῶς τὴν σήμερον ἐπ' ἐκκλησίας ἀνεγινώσκομεν, τὸν νοῦν ἐπιστήσας, πῶς οὐκ οἶδα καὶ αὐτὸς τῷ δηλωθέντι ῥητῷ, τὸ βιβλίον, τοῦ θυμοῦ ζέσαντος, πυρὶ παραδοῦναι βεβούλευμαι, καὶ τάχ' ἂν ὡς ὑπηγόρευεν ὁ θυμὸς διεπραξάμην, καὶ εἰς ἔργον τέλειον ἐξέβη τὰ τῆς βουλῆς, εἰ μὴ πλήρη τῶν κατ' αὐτὸ βίβλων τελεῖν ήπιστάμην την καθ' ἡμᾶς οι κουμένην πρὸς γῆν καὶ πρὸς θάλατταν. Ταῦτα τῷ φήσαντι ποίαν ἄγνοιαν ἐπιμαρτυρεῖ; Ποίας δὲ πάλιν ὑπερβολὴν κακίας ἀπέλειπεν; Εἶδον ἐγὼ καὶ βίβλον τινὰ τῶν ἀρχαίων καὶ παλαιῶν πολλαχόθεν, ὡς τὸ εἰκὸς, πλουτοῦσαν τὸ ἀξιόπιστον, ἥτις ἐν μὲν ἅπαντ τι τούτῳὶ τῷ λόγῳ, καθώς δῆτα κάν τοῖς λοιποῖς, οὐδὲ κεραίαν σχεδὸν ἐξεσμένην, μή τοί γε στοιχείον ἦν ἔχουσα, κατὰ μόνον δὲ τὸ πολλάκις παρ' ἡμῶν ἐνταῦθα διαληφθὲν ἀδιάβλητον πᾶσι ῥητὸν ἐξεσμέτον έρετέ τι χωρίον μεταξὺ τοῦ ἐκπορευόμενον καὶ τῆς αὐτοῦ λέξεως, ἐν ᾧπερ ἐγέγραπτο δι'· τοῦτο δέ πάντω; πρόθεσις. Καὶ γὰρ τὴν τελευταίαν τοῦ ἐκπορευόμενον συλλαβήν, δηλονότι τὸ νον, πρότερον κειμένην αὐτοῦ ξέτας τις ὕστερον, καὶ τοῦ στίχου θεὶς ἄνωθεν, ὡς καὶ μακρόθεν ὁ χαρακτήρ τῶν γραμμάτων υπέφαινεν, ἄλλος ὢν παρὰ τὸν ἀρχαῖον καὶ παλαιόν, καί τι φανερῶς καὶ ἀπόζων νεότητος, τὸ λεχθὲν οὕτως ἔγραψε δι' θρασέως καὶ τολμηρῶς, εἶτα καὶ ἀπόστροφον εἰς τὸ αὐτοῦ διεχάραξεν, ὥστε μὴ κατὰ τὴν ἔμπροσθεν θέσιν τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ, τὸ δὲ ἐκπορευόμενον δι' αὐτοῦ τοῦτο ἀναγινώσκεσθαι. Τὴν τοιαύτην μεταφραστικὴν βίο ὅλον σὺν ἐμοὶ καὶ τῶν ἐκκρίτων ἐθεάσαντο τῆς Εκκλησίας πολλοί, ποὺ πάντων δὲ καὶ μετά πάντων ὁ κανὼν τῶν δογμάτων, ὁ σεπτὸς οὗτος ἡμῶν πατριάρχης ἑώρακεν. Ἐξ ἧς πάντως δείκνυται καὶ τοῖς ὁπωσοῦν ἐπιβάλλουσι, καὶ μὴ συνεσχημένοι; ὁμοῦ κακίᾳ τῇ καθ᾿ ἡμῶν, ὅτι τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα καὶ τῶν πρὸ ἡμῶν ἔνιοι λέγειν τὸ ῥητὸν νενοήκασι. Διὰ τοῦτο γὰρ κἀκεῖνοι τοῦ σχίσματος ὄντες οὐδὲν ἧττον τῶν νῦν, ὡς εἶχον, αὐτὸ μεταποιῆσαι, καὶ μεταβαλεῖν ἐπειράθησαν. Οὕτω τρανῶς παρέστησεν ὁ λόγος τοῖς ἀντιβαίνουσι τὸ παρὸν, ὡς καὶ τῇ ἐκπορεύεται λέξει τινὲς τῶν ἁγίων ἐχρήσαντο, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν θεολογήσαντες. 28'. Αλλ' ἐπειδὴ καὶ τὸ ζητούμενον ευρηκότες ἡμεῖς τὴν ἀπορίαν αὐτοῖς εἰς τέλος διελυσάμεθα, φέρε λοιπὸν κἀνταῦθα προθέμενοι βραχέα περὶ τῆς λέξεως ταύτης εἰπεῖν, ἴδωμεν, εἰ δοκεῖ, πρῶτον, πῶς ὁ Χρυσορρήμων αὐτὴν Ἰωάννης ἡρμήνευσεν. Ότι, φησίν, οἶδε, τὴν εὐαγγελικὴν ἐξηγούμενος primarii multi conspexerunt, ante vero omnes et cum omnibus norma et regula doginatum venerandus noster patriarcha intuitus est. Ex quo prorsus ostenditur et quoquomodo attendentibus, et contra nos improbitati minime deditis, illud, ex Filio quoque Spiritum procedere, ante nos etiam nonnullos non recusasse. Ideoque qui ex schismate erant, non minus his qui nunc vivunt, pro facultate sua quisque immutare et invertere conati sunt. Sic palam hoc confirmavit adversus sese opponentes oratio, processionis dictione nonnullos sanctos usos fuisse, cum Spiritum sanctum etiam ex Filio exsistentiam habere decreverunt. 34. Sed quando quaestione comperta nos dubitationem illorum dissolvimus, age nunc etiam hic, cum animus sit pauca de dictione hac dicere, videamus, si placet, primum quomodo eam aurea lingua Joannes interpretatus est: Quod novit, ait evangelicam vocem exponens, et profunda Dei; et

י πάλιν τῇ περὶ τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος ταῦτα διέξεισι· Τίς δὲ ἡ δύναμις τοῦ ἐκπορεύεσθαι; [να τὸ τῆς γεννήσεως ὄνομα παρέλθῃ ἡ Γραφή, ἵνα μὴ Υἱὸν αὐτὸ καλέσῃ, λέγει· «Πνεῦμα ἅγιον, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· εἰσάγει αὐτὸ ἐκπορευόμενον ὡς ὕδωρ ἀπὸ πηγῆς βρύον, κατὰ τὸ εἰρημένον περὶ τοῦ παραδείσου· «Ποταμές δὲ ἐκπορεύεται ἐξ Εδέμ, ο ἐκπορεύεται καὶ τη γάζει. Τί λέγεις; Εκπορεύεται, φημί, πηγάζει κακ τοῦ Υἱοῦ βρύον, ὡς ἂν ὕδωρ ἀπὸ πηγῆς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Η τὰς ἐν Εὐαγγελίοις ἀθετεῖς παντάπασι τοσαύτας φωνάς; ὥσπερ πολλαχού διδάσκων ἡ αὐτοαλήθεια Χριστός είρηκεν· Ο διψών ἐρχέσθω πρός με καὶ πινέτω. Καί· Ὁ πιστεύων rursus homilia de adorando Spiritu hæc scribit: φωνὴν, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ· κἂν τῇ ὁμιλίᾳ δὲ Quæ autem vis es! nominis illius procedit? Ui I generationis nomen præteriret Scriptura, ne illum vocaret Filium, dicit: Spiritus sanctus qui ex Patre procedit inducit ipsum procedentem, uti aquam ex fonte scaturientem, uti dicitur de paradiso: • Fluvius vero procedit ex Eden,» procedit et ef fuit. Quid ais? Procedit, inquam, elluit, etiam ex FiNo scaturiens, uti aqua a fonte Spiritus sanctus. Num tot voces in Evangeliis positas prorsus reprobas, quas multis in locis docens ipsa veritas Christus dixit? Qui sitit veniat ad me, et bibat ". Et: Qui credit in me, flumina ex ejus venire fluent aque vive", quod interpretans evangelista, et POS prorsus a molestiis eximens: Hoc vero, inquit, dicebat de Spiritu, quem erant acce- εἰς ἐμέ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ρεύσουσιν pluri credentes in ipsum **. Et ad Samaria83 Εt ὕδατος ζώντος, ὅπερ φησὶν ἑρμηνεύων ὁ εὐαγ γελιστὴς, καὶ πραγμάτων ἡμᾶς ἀπαλλάττων τὸ τέτ λεον· Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν. Καὶ πρὸς τὴν Σαμαρείτιδα· Τὸ ὕδωρ ὁ ἐγὼ δώσω, γενήσεται πηγή ύδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Πάντως οὐκ ἂν οὕτως ήλασας πρὸς τὸ τῆς δυσσεβείας ἀκρότατον ἀτεχνῶς ὡς καὶ τῶν σωτηρίων κατεπαίρεσθαι τούτων φωνῶν καὶ καταθρασύνεσθαι. Καὶ παρεῶ τὰς ῥήσεις τὰς πατρικές οὖσας ἄντλημα τούτου τοῦ νάματος, αἱ διαρρήδην κηρύττουσαι πηγὴν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν, ἐν τῷ πρώτῳ συντάγματι δεόντως ἡμῖν προετέθησαν. Καὶ : Aqua quam ego dubo, fiet fons aquæ salientis in vitam æternam.. Omnino non adeo in impietatis sumniam pervenisti, ut contra salutares i-tas vọces hiscere audeas, et audacter et temerarie li guam obvertere. Et silentio praetereo Patrum Jicta, ex hoc fonte hausta, et palam intonautia fontem Spiritus Filium, in primo mostro Comnenta io, uti addecebat, digesta. Et præterea profunda filii Spiritum sanctumn nosse, non negabis omnino, quandoquidem Deus est verus, uti et Pater est, et pane creditur. Horum itaque, si quis jam adue seperes nostra insequens, nullum reprobare audeLis, tum quod hoc sit contra Filium, tum quod, μὴν ὡς καὶ τὰ βάθη τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον illud sit contra Spiritum: quin imo utraque simul & contra utrumque, Filium nempe et Spiritum. Ει si hæc ita sunt, quid dictionem investigas, dictionis sententiam fenens? Non ita diviniloqui Patres nostri, non ita dictioni simili mordicus adhærent. Et præsentis mei dicti testis sapiens Cyrillus fuerit. Hic etenim lib. vi, ad Mermian, nunc quidem ait ipsain evangelicam dictionem usurpans dicensque: Anne tibi planum est antecedens eloquium, et vidisti, Spiritum veritatis vocatum esse Paracletum? Dixit siquidem eum progredi ex Patre, quæcunque Patris sunt sua esse propria commonstrans. Nunc exponit clarissime et perspicue, hunc in modum de novo orationem disponens: Spiritun vero Patris Fii Spiritum esse ipse te per seipsum docebit dicens: ‹ Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a l'atre, Spiritus veritatis, qui a l'atre procedit; ille, ait, testimonium perhibebit de me. Intelligis itaque quomodo promittat nobis proprium cx Patre millere; et Spiritum quidem veritatis vocal, effundi vero ipsum ex Patre determinavit. Sic item de semetipso testimonium perhibiturum praenuntiavit. llac ad llermiam Cyrillus, rectorum dogmatum propugnator, diversis ejusdem orationis locis explamavit. Itaque non allis verbis ego quoque edico, atrinque quod in rem facit assumens:: Annon pa alatorum dictorum vis tibi innotescit, qui lineοἶδεν, οὐκ ἀντερεῖς· ἐπείπερ θεός ἐστιν ἀληθῆς κατά τὸν Πατέρα, καὶ δὴ καὶ πιστεύεται. Τούτων οὐκοῦν ὁ μαχόμενος, εἴ πού τις καὶ εἰσέτι τελεῖς τὸ παρά παν, οὐκ ἂν ἀποτολμήσεις οὐδὲν παρακρούσασθαι, τὸ μὲν ὅτι κατὰ τοῦ Υἱοῦ, τὸ δὲ ὅτι κατὰ τοῦ Πνεύμα τος, μᾶλλον δὲ καὶ ἀμφότερα καθ᾿ ἑκατέρων ὁμοῦ, τουτέστι κατὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. Καὶ εἰ ταῦτα, τί τὴν λέξιν ζητεῖς τὴν τῆς λέξεως ἔχων ἔννοιαν; Οὐχ οὕτως οἱ θεόφθογγοι Πατέρες ἡμῶν, οὐχ α' τω τῆς λέξεως ταύτης ἀντέχονται. Καὶ μάρτυς τοῦ παρόντος μοι λόγου Κύριλλος ὁ σοφός. Οὗτος γὰρ ἐν τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν πῆ μέν φησιν, αὐτὴν τὴν ῥῆσιν τὴν εὐαγγελικὴν πρώτην διαλαβὼν καὶ φθεγξάμενο, Αρά σοι σαφὲς τὸ πάροιθέν ἐστι λόγιον, καὶ προσδέδορκας ότι Πνεῦμα μὲν ἀληθείας ὠνόμασε τὴν Παράκλητον; 'Εφη με μὴν ὡς πρόεισιν ἐκ Πατρὸς, ἴδια πάντα δεικνύς ἑαυτοῦ τὰ τοῦ Πατρός· πῆ δ᾽ ἀπαγγέλλει τραν τατα καὶ περιφανῶς οὕτως ἀπ᾿ ἀρχῆς τὸν λόγον διατιθέμενος· "Οτι δὲ τὸ τοῦ Πατρὸς Πνευμα Πνεῦμά ἐστι τοῦ γιοῦ, αὐτός σε δι ἑαυτοῦ μετ σταγωγήσει λέγων, «"Οταν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεύμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὶς ἐκπορεύεται· ἐκεῖνος, φησί, μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ.» Συνίης οὖν ὅπως ὡς ἴδιον ἐπαγγέλλεται καταπέμψει ἡμῖν τὸ ἐκ τοῦ Πατρός; καὶ Πνεῦμα μὲν ἀληθείας *1 Joan. VII, 37. ** ibid. 58. ibid. 39. ** Joan. IV, 14. ! !

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II, ἀποκαλεῖ, προχεῖσθαί γε μὴν ἐξ αὐτοῦ διωρί- usque contentiosius nobis obsistebas? Jan plane tu quoque intelligis quisquis tandem es, qui simultate quadam adversus nos in hunc diem inimicitias exerces, quomodo sapiens Cyrillus in ambobus dictis evangelico testimonio utens, subintulit, ibi quidem progreditur, hic postmodum effunditur: licet palam sit, in hisce nullum fuisse impedimentum, quominus propriam testimonii dictionem, procedere nempe, usurparet, quod ea ipsa aptior, et seriei orationis magis opportuna videretur. Nihilominus Magnus ad sententiam mentem applicans, loco illius, procedit, progreditur, et effunditur, accepit, nullam inter ea differentiam agnoscens, ad significandum Spiritus exsistentiam. σατο τοῦ Πατρός; Καὶ μὴν ὅτι καὶ μαρτυρήσει περὶ αὐτοῦ προμεμήνυκε. Ταῦτα μὲν πρὸς Ερμείαν Κύριλλος, ὁ τῶν ὀρθῶν δογμάτων προασπιστής, ἐν διαφόροις μὲν τόποις κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον πλην διηγόρευσε. Λέγω τοιγαροῦν ὡς ἐκεῖνος κἀγὼ τὸ πρόσφορον λαβὼν ἑκατέρωθεν· "Αρά σοι σαφὴς ἡ δύναμις τῶν προτεθέντων ῥητῶν, ὁ μέχρι τοῦ νῦν φιλονείκως ἡμῖν ἀνθιστάμενος; Καὶ δὴ συνίης καὶ ἑαυτὸς, ὅστις τυγχάνεις ὢν, ὁ κατ' ἔριν πρὸς ἡμᾶς ἐς δεῦρο διαφερόμενος, πῶς Κύριλλος ὁ σοφὸς ἐν τοῖς ῥητοῖς ἀμφοτέροις τὴν εὐαγγελικήν χρῆσιν θεὶς, ἐπήγαγεν ἐκεῖσε μὲν τὸ πρόεισιν, ἐνταῦθα δὲ τὸ προγεῖται μεθύστερον· καίτοι προφανὲς ὡς κὰν τούτοις οὐδὲν τὸ κωλύον ἦν τὸ τῆς χρήσεως εἰπεῖν, τουτέστι τὸ ἐκπορεύεται, μᾶλλον δὲ καὶ τοῦτο πρὸς αὐτὴν ὑπῆρ χεν ἀκολουθότερον. Πλὴν ὁ μέγας περὶ τὴν ἔννοιαν φέρων τὸν λογισμὸν, τὸ πρόεισιν ἀντ᾽ αὐτοῦ καὶ τὸ προχείται μετέλαβε, μηδεμίαν διαφορὰν ἐν τοῖς τοιούτοις εἰςὼς, ὅσον πρὸς τὸ τὴν ὕπαρξιν σημᾶναι τοῦ Πνεύματος. λε'. Σὺ δ' ὁ ταύτην τὸ ἐκπορεύεσθαι μόνον δηλοῦν ἐθέλων, δυσχερανείς πάντως ἂν, εἰ τοῦτον αὐτὸ παι ραλαβόντα κἀπὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ γνωρίσεις ὑπάρξεως. Ως σμικρολόγος εἴ περὶ τὰ μέγιστα, καὶ σμικροφυὴς, καὶ τῶν θείω: θεωριῶν καὶ μαθημάτων οὐκ ἄξιος. Αλλ' οὐ πρὸς τοιούτου; οἱ σεπτοί Πατέρες ἡμῶν τὰ περὶ τούτων ἐν ταῖς ἀρχαῖς ἐκδεδώκασι, πρὸς ἁγίου; δὲ παντάπασι τοιούτων υψηλῶν ἄκου σμάτων ἀκροατάς, καὶ τῆς μεγαλοφυΐας, πρὸς δὲ μεγαλονοίας αὐτῶν ἐπιγνώμονας, πρὸς οὔς μετὰ τῶν ἄλλων καὶ Κύριλλος οὗτος ὁ σοφὸς τῶν οἰκείων ποι ησάμενος δογμάτων τὴν ἔκδοσιν, τοῦτο τὸ ἐκπορεύεκαι μεγαλοπρεπῶς κἀπὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ τέθεικε, μήτε τὴν σὴν ἀγνωμοσύνην καταπλαγείς, καὶ τὴν προσήκουσαν τούτῳ φρονῶν ἔννοιαν. Ἵνα δὲ τὸ ἀπὸ τοῦδε διαλάβωμεν καὶ τὴν ῥῆσιν εἰς ἐπήκουν πάντων, ἐπεὶ καὶ γλίχονται ταύτης τυχὸν ἀκοῦσαί τινες, ἐν τῇ πραγματείᾳ τῇ κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν Ιωάννην εἰς τὸ ῥητὸν τὸν Ὅταν ἔλθῃ ὁ Παράκλη τος, οὕτως ἔφησεν· Εἰ γὰρ οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐ γιὸς καθ᾽ ὑμᾶς, πῶς οὐκ ἀμείνοσι νουῖτ' ἂν τὸ Πνεῦμα παρὰ τὸν Υἱόν; Ποῦ ποτε τὰ νῦν οἱ φι λεκπόρευτοι πάντες ἐστέ; Δεῦτε καὶ τῆς ῥήσεως ταύτῆς ἀκροασάμενοι τοῦ λοιποῦ παύσασθε πανταχοῦ τὴν ἐκπορεύεται λέξιν ἀνακαλούμενοι, καὶ ἀεὶ καὶ μόνης αὐτῆς ὡς τὴν ὕπαρξιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δηλούσης ἀντιποιούμενοι. Τὸ γὰρ ἡμῶν σέβας οὐ περὶ τὰς φωνὰς, περὶ δὲ τὴν σημασίαν τῶν λέξεων. Επείπερ εἰ καταγίνεσθαι περὶ λέξεις ἐχρῆν ὄντως ἡμᾶς, μάλιστα τὴν πνεῦσιν δικαιότερον ἦν ἁρμόζειν τῷ Πνεύματι. Καὶ τούτου διδάσκαλος ἀκριβῆς ὁ θεῖος Πατὴρ ᾿Αθανάσιος, ὃς ἔνθα τὴν ὑπόκρισιν ἐλέγχει τῶν περὶ Μελέτιον, ὅπερ καὶ ἡ ἐπιγραφὴ, περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος προόδου, θεολογών τάδε περιφανώς είρηκεν· Οὐχὶ γεννήσει ἡ τοῦ Πνεύματος πρόοδος, ἀλλὰ πνεύσει ὁμοιοῦται διὰ τὴν μετάληψιν, ὡς πνοῆς ἐκ στόματος ἐρχομένης, καὶ τὸν μεταλαμβάνοντα ἁγιαζούσης, καθὰ δὴ καὶ λέγεται Πνεύματος. Ην πνεῦσιν ὁ διορατικώτατος φρονῶν Ἐπιφάνιος καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τοιαῦτα καὶ αὐτὸς κατὰ τὸν λόγον τὸν καλούμενον ᾿Αγκυρωτὸν y 35. Tu porro qui eam processionis voce exprimi contendis, non æquo animo feres, si hunc eumdem ið idem usurpasse de Filii quoque exsistentia agnoveris. Næ tu plane in rebus maximis nugator es et pusillanimis, et divinis speculationibus et disciplinis indignus. Sed non ad similis sortis homi nes venerandi Patres nostri tractatus de istis in principio, sed prorsus ad dignos sublimium horum anditionum auditores, et magnanimi ac ingentis sui animi cognitores tradiderunt, quibus cum aliis Cyrillus hic sapiens sua doginata tradens, hoc ipsum procedere magnifice de exsistentia Filii neque tua ignorantia perterritus, et addecentem sibi sententiam sustinens, pronuntia:it. U vero dictum etiam ipsum in audientiam omnium afferamus, cum illud auribus usurpare plerique exoptent, tractatu in Evangelium Joannis, ad illa verba: Cum venerit Paracletus, ita allocutus est: Namque si non ex Putre procedit, nempe ex essentia illius Filius, ut vos opinamini, quomodo non melioris conditionis intelligeretur esse Filio Spiritus? Ubiñam estis vos omnes processionis vindices? Agite, et dictum boc auscultantes desinite in posterum locis in omuibus processionis voceni ad exempla revocare, et semper, et solam ipsam uti exsistentiam Spiritus exprimentem exquirere. Cultus siquidem noster, non circa dictiones, sed circa dictionum significatus versatur. Quandoquidem si circa voces descenditis, oporteret, et revera convenientius esset, vos spirationem Spiritui allaptare, cujus magister accuratus est divinus Pater Athanasius, qui ubi Meletii hypocrisin reprehen.lit, quæ est inscriptio operis, de Spiritus sancti prigressu tractans, hæc apertissime scripsit: Non generationi Spiritus progressus, sed spirationi propter acceptionemr assimilatur, cum sit quasi spiratio ex ore adveniens, et accipientem sanctificans, qua dicitur Spiritus. Quam spirationem perspicacissi - mus Epiphanius reputans etiam ex Filio, hæc et ipse in oratione Ancyroto dicta efitur: Itaque Pater erat semper et Spiritus ex Patre et Fitio spiral; accepitque spirationem qnodammodo Spi

CONSTANTINI MELITENIOTA ritus progressui non absimilem, quod potissimum φθέγγεται· Τοίνυν Πατὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ immortalitatis veræ nomine digne Pater insignitus dixerat. Hunc sanctum nempe Spiritumn ex Filio spirare beatus et Dei fidelis servus Epiphanius aperte decrevit. Modis vero omnibus etiam ex Fillo spirat, quemadmodum ex Patre, cum oris illius spiritus sit. Et spiritum oris Patris esse, plena est testimoniis a Deo inspirata Scriptura. Item hunc ipsum spiritum oris Filii esse, solus nobis ad hoc probandum divinus Apostolus suffecerit, qui cum de impio in postremis diebus revelando, ut antea diximus, sermonem habuisset, circa finem, Quem Dominus Jesus Christus interimet spiritu oris sui”, ingenti voce clamavit. Cum vero Spiritus sanctus spiritus sit oris Filii, plane demonstratur etiam ex Filio suam exsistentiam habere. Hujusceque rei mystagogus est magnus Basilius, qui quarta adversus Eunominm oratione palam aperteque hæc nominatim habet: Neque enim minus quid habituri sumus ad cognoscendum Spiritum exsistere ex Deo, cum audimus Spiritum oris ejus. Sed satis est hoc. ipsum nomen ad significandam exsistentiam illius ex Deo. Quare quemadmodum dum dicitur Spiritus sanctus, spiritus oris Dei, satis est ad notandam ipsius exsistentiam ex Deo, sententia hujusce ma‍ ximi Patris: ita dum dicitur Spiritus sanelus, spiritus oģis Filii, vere proprieque satis fuerit ad denotandam ipsius exsistentiam ex Filio. Et hac ratione multis ex partibus oratio nostra demonstravit, exsistentiam habere etiam ex filio Spiritum sanctum, Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ πνεῦμα τοῦ στόματος τοῦ Υἱοῦ καθέστηκεν ἱκανὸν πρὸς ἀλήθειαν. Οὕτω τρανῶς ἔχειν κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πνέει· κατέλαβέ τέ πως τὴν πνεῦσιν τῇ τοῦ Πνεύματος προόδῳ κατάλληλον, εἰπόντος μά λιστα τοῦ τῆς ἀθανασίας τῆς ἀληθοῦς ἀξιωνύμου Πατρός. Τοῦτο, τὸ ἅγιον δηλαδή Πνεῦμα, και του Υἱοῦ πνέειν ὁ μακάριος καὶ τοῦ Θεοῦ θεράπων πιο στὸς Ἐπιφάνιος περιφανῶς ἀπεφήνατο. Πάντως δε πνέει κἀκ τοῦ Υἱοῦ καθάπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐπειδήπερ καὶ τοῦ στόματος αὐτοῦ πνεῦμα πέφυκεν, Οτι καὶ γὰρ πνεῦμα τοῦ στόματος τοῦ Πατρὸς ἡ θεόπνευστος Γραφή πλήρης τῶν χρήσεων. Ότι δὲ τοῦτ' αὐτὸ καὶ πνεῦμα τοῦ στόματος τοῦ Υἱοῦ, μόνος ἀρκεῖ πρὸς πίστιν ἡμῖν ὁ θεῖος Απόστολος, ὃς περὶ τοῦ ἀνόμου τοῦ μέλλοντος ἐν ἐσχάτοις καιροῖς ἀπο καλυφθῆναι, καθώς προδιελάβομεν, εἰρηκώς πρὸς τὸ τέλος. Ον ὁ Κύριος Ἰησοῦς ἀνελεῖ τῷ πνεύ ματι τοῦ στόματος αὐτοῦ, μεγαλοφώνως εβόησε. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πνεῦμα τελεῖν καὶ τοῦ στα ματος τοῦ Υἱοῦ, δήλωσις ἀκραιφνής ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν αὐτὸ κέκτηται· καὶ τούτου μυσταγω γὸς ὁ μέγας Βασίλειος. Οὗτος καὶ γὰρ εἰς τὸν κατ' Ευνομίου τέταρτον λόγον αὐτοῦ διαρρήδην καὶ σαφῶς ἐπὶ λέξεως ταῦτα διέξεισιν· Οὐδὲ γὰρ ἔλαττον τι ἕξειν μέλλομεν εἰς τὸ γινώσκειν τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐκ Θεοῦ, Πνεῦμα τοῦ στόματος αὐτοῦ ἀκούοντες αὐτό. Αλλ' ἱκανὸν καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ δηλῶσαι τὴν ἐκ Θεοῦ. Καὶ τοίνυν ἐν τρόπον τὸ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πνεῦμα τοῦ στόματος τοῦ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ δηλῶσαι τὴν ἐκ Θεοῦ κατὰ τοῦτον τὸν πάμμεγαν ἱκανόν ἐστιν· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ λέγεσθα: τὸ τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ δηλῶσαι τὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ πολλαχόθεν ἀπέδειξεν ὁ λόγος ἡμῖν τὴν ὕπαρξιν 36. Εt quid opus est, inquiunt, his multis, quo- λς'. Καὶ τί δεῖ, φασί, τῶν πολλῶν τούτων ὑμῖν, rum quædam forte ad manus nostras non perveneὧνπερ τισιν ἴσως οὐδ᾽ ἐνετύχομεν; Ο Δαμασκ re? Damascenus sapiens Joannes fere omnibus θεν σοφός Ἰωάννης μεταγενέστερος μικροῦ πάντων posterior prorsus prohibuit ex Filio dici Spiritum ῶν, ἀπηγόρευσεν ὅλως τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι τὸ sanctum, et· dictum illius ita digeritur: Spiritum Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ τὸ τούτου ῥητὸν οὕτως ἐκτέ· vero Filii dicimus, et Filio vero non dicimus. Et θειται· Πνεῦμα μὲν Υἱοῦ λέγομεν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ alio loco rursus id idem confirmans: Solus enim δὲ οὐ λέγομεν. Καὶ ἀλλαχοῦ τοῦτ' αὐτὸ πάλιν συνα causa Puter est, dixit. Hæc itaque adversarii ambo ιστῶν, Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ, ἔφησε. Ταῦτα in unum aggerantes nobis proponunt, postremo˙ μὲν οἱ τῶν ἐναντίων εἰς ἓν συνάγοντες άμφω προ loco conservata uti occursu infausta, et aspectu τείνουσι πρὸς ἡμᾶς, τὰ τελευταῖον τηρούμενα του terribilia, veruntamen tantundem eversu facilia iis τοις, ὡς δυσάντητα δῆθεν καὶ δυσαντίλεπτα, τὰ δὲ qui recte accurateque discurrunt, quantum illis qui aliter affecti sunt, reputantur expugnatu diffcilia. Namque ad primum illico respondentes dicimus, ut magna eorumdem quæstio brevi dissolvatur oratione, iis qui probe diligenterque nostris vocibus mentem intendunt, easque examinant, neque nos absque conjunctione pronuntiare, ex Filio esse Spiritum sanctum, sed hunc etiam ex Filio aperto ore prædicamus. His parvulis verbis et admodum pusillis problema, quod ipsi judicant maximum, dissolvimus, quo everso a nobis prorsus et alterum evertitur. Sed breviter propositum dictum expo60 11 Thess. 1, 8. τοσοῦτον εὐανάτρεπτα τοῖς κομιδή λογιζομένοις όρο θῶς, ὅσον παρὰ τοῖς ἔχουσιν ἄλλως τελεῖν δοκοῦσιν ἀκαταγώνιστα. Καὶ γὰρ πρὸς μὲν τὸ πρῶτόν φαμεν ἀντιφθεγγόμενοι παρευθύς, ἵνα τὸ μέγιστον τούτων ζήτημα μικρῷ λόγῳ λύσωμεν, ὅτι τοῖς προσέχουσι καὶ σκοπουμένοις ἀκριβῶς τὰς ἡμετέρας φωνὰς οὐ λέγομεν οὐδ᾽ ἡμεῖς ἀσυνδέτως, ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Γιου διαπρυσίως κηρύττομεν. Τούτοις τοῖς βήμασι τοῖς μικροῖς καὶ λίαν ὀλιγοστοῖς τὸ μέγιστον τῶν προ βλημάτων αὐτοῖς διαλύομεν, ούπερ καλῶς ἀναιρε θέντος ἡμῖν πάντως καὶ τὸ λοιπὸν συνανῄρηται

DE PROCESSIONE S., SPIRITUS ORAT. II. Γέως ὡς ἂν ἐπεξεργασάμενοι τὸ συντόμως ῥηθὲν ventes perfectius nostram de hoc sententiam ex. τελεώτερον τὸν ἡμῶν ἐν τούτῳ νοῦν παραστήσωμεν. Οὐκ ἀνατρέπων τὸ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὴν ῥῆσιν τήν, Ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐ λέγομεν, εἶπεν ὁ χαριτώνυμος. Επείπερ οὕτω γε πάντως ἢ τὰς τοσαύτας φωνὰς τῶν θεοφθόγγων καὶ σεπτῶν Πατέρων ἔδοξεν ἀγνοεῖν, καὶ ποῖος ἂν ταύτας ἕτερος εἶδεν, εἰ μὴ φαίη τις τὸν τοσοῦτον τὴν τῶν ἱερῶν δογμάτων ἐξέτασιν; ἢ γινώσκων, πρὸς ἀναίρεσιν καὶ τελείαν ἀνασκευήν τούτων χωρεῖν. Καὶ μὴν τοὺς πλείονας αὐτῶν γεννήτορας ἐπ' Ἐχε κλησίας ἔμνησε. Τοιγαροῦν οὐκ ἀνατρέπων τὸν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὴν διαληφθεῖσαν ὁ σοφὸς ῥῆσιν ἔφησεν, ἀλλὰ τὸ πρεσβεύειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, ὅπερ τῶν ἔκπαλαί εἰσιν ἐνομίσθη κακῶς, ἐντεῦθεν ἀποπεμπόμενος· διὰ τοῦτο γὰρ εἴρηκεν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, μὴ μέντοι κάκ τοῦ Υἱοῦ διηγόρευσεν. Ἐπεὶ τοῦτο πολλαχοῦ καὶ οὗτος τῶν δογματικῶν κεφαλαίων αὐτοῦ, προσέτι δὲ καὶ τῶν οἰκείων μελῶν ἔστιν οὗ προδήλως ἐκήρυ ξεν, ἐν ὅσοις δηλαδὴ τούτων διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ πανάγιον Πνεύμα τεθεολόγηκεν, ὅτι ταυτόν τό τε διὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο καὶ τὸ κἀκ τοῦ Υἱοῦ τοῖς κατά γε τὴν ἔννοιαν τῶν τοιούτων φωνῶν ἐμβαθύνουσι. Και θάπερ γὰρ ὁμολογίαν τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας αὐχεῖ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ, τὸν ὅμοιον τρόπον καὶ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ταύτην δείκνυσι, καὶ πρὸς αὐτὴν τοῖς εὐεπηβόλοις τὸν νοῦν ἀναφέρεται. Τὸ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, κἂν αἶ προθέσεις ἔχωσι τὸ πάντη ταυτόν, ὡς ἀρχόμενοι τοῦ λόγου κατά τὸ ἀρκοῦν παρεστήσαμεν, ὅμως δ᾽ οὖν τὸ νοεῖσθαι τὸν Υἱὸν πρώτην ἀρχὴν ὑποψίαν ἐπωσοῦν παρέχει καὶ δίδωσι. Καὶ μή μοι λεγέτω τις παραυτίκα, πρὸς ἀντίθεσιν μόνην ὀξὺς, ὅτι καὶ ὁ καὶ σύνδεσμος οὗτος δήλωσιν ἀρχῶν δύο κέκτηται. Καὶ γὰρ συντιθέμενος. μετὰ τοῦ Υἱοῦ πέφευγε ταύτην τὴν πονηρὰν ἔννοιαν, ἐπειδὴ κατὰ τὴν αἰτίαν οὐδαμῶς ἄναρχος ὁ Υἱός, πρὸς ἀρχὴν δέ, φημὶ τὸν Πατέρα, φυσικῶς ἀναγόμενος. Τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοίνυν ὡς ὕποπτον ἂν ὁ θεῖος Πατὴρ διδάσκει μὴ λέγεσθαι. Τὸ δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο δὲ κατὰ τὴν προβᾶσαν ἀπόδειξιν ταυτὸν ὄντως τῷ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πολλάκις ὡς ἡμῖν προείρηται, καὶ οὗτος ἐν τοῖς δογματικοῖς κεφαλαίοις αὐτοῦ δι ετράνωσε, πρὸς δὲ καὶ ἐπ' Ἐκκλησίας αὐτῆς ψάλλε σθαι πρὸς πάντων παρέδωκε. Τοῦτο καὶ Κύριλλος ὁ θεηγόρος δηλῶν ἐν τοῖς πρὸς Παλλάδιον οὕτως ἐφθέγξατο· Τρεπτὸν δὴ συ τοί που τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ ἐπ' αὐτὴν ὁμῶμος τὴν θείαν ἀναδραμεῖται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὶς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦμα. Πλειστάκις ὁ θειότατος εἰπὼν Κύριλ λος ὅτι τὸ ἅγιον Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, τοσαυτάκις δὲ καὶ ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ, τὰς δὲ ῥήσεις καν τοῖς δυσὶ λόγοις τεθείκαμεν· ἐπείπερ ἐξ ἀμφοῖν ἐνταῦθα, τοῦ Πατρὸς δηλονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ, γλώττη λαμπρα καὶ χείλεσι κομιδῆ διατράνοις ἐρεῖν ἔφθασεν, ἑρμηνεύων, ὡς οὐκ ἐξ ἀρχῆς φησι πρώτης ἐκ τοῦ Υἱοῦ· πρὸς ἔπος ἐπήγαγεν, ἢ ὡς δι' Υἱοῦ προχεόμενοr. plicemus. Non refellens illud, Spiritum sanctum etiam ex Filio dici, effatum illud: Ex Filio autem non dicimus, cui a gratia nomeu est, pronuntiavit. Tum siquidem tot diviniloquorum ac venerandorum Patrum vocés ignorasse videretur, et quisnam alius eo perfectius illas tenuerit, nisi quispiam asseruerit, hunc tantum sacrorum dogmatum exaininatorem, eas noscentem ad earum integram destructionem processisse; et tamen earum auctores majori ex parte coram Ecclesia bymnis editis kudavit. Itaque non destruens illud, eliam ex Filio, sapiens hic vir adducta verba pronuntiavit, sel opinionem ex Filio esse tanquam ex primo principio Spiritum sanctum, quod inter antiquos nonnulli perverse tenuerunt, longe hinc amandavit proptereaque ex Filio, non autein etiam ex Filio, scripsit. Quandoquidem illud bic ipse sæpius in capitibus dogmaticis suis, et in nultis quoque canticis aliquando perspicue admodum concinuit, in quibus nempe per Filium Spiritum sanctum esse decrevit. Idem enim est, per Filium, et, etiam ex Filio, apud eos qui in harum vocum sententiam profundius penetrant. Quemadmodum enim primariæ causæ confessionem in se compreliendit auctore magno Basilio illud, per Filium, æqua ratione et illud, ex Filio eamdem ipsam demonstrat, et ad eam judicio mentis compotum refertur. Illud porro ex Filio, licet præpositiones semper et ubique æqualibus viribus polleant, ut initio nostri discursus abunde satis probavimus, nihilominus primum principium dici de Filio, suspicionem quodammodo ingerit. Et nemo mihi protinus replicet, tantum ad contradicendum acutus, hanc præpositionem duorum principiorum indicium præ se ferre. Namque applicata Filio similem cogitationem vitavit, cum ratione causa nunquam absque principio Filius est, dum ad principium Patrem naturaliter referatur. Ex Filio itaque, quod absque suspicione non est, divinus hic Pater minime dici docet, Illud porro per Filium, quod, ut antecedente demonstratione probatum est, cum idem notet atque illud, etiam ex Filio, ut sepius a nobis antea dictum est, hic ipse in dogmaticis suis capitibus declaravit, et etiam in Ecclesia ab omnibus concini tradidit. Hoc quoque diviniloquus Cyrillus in iis quæ ad Palladium scripsit, ita declaravit: Mulabilis vero nusquam Spiritus est; quod si mutationi obnoxius est, in ipsum naturam divinam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, et eliam filii essentialiter ex ambobus, nempe ex Patre per Filium Spiritus effusus. Com dixisset sæpius divinissimus Cyrillus Spiritum sanctum per Filium, toties etiam et ex Filio quoque pronuntiavit. Dicta illius in duabus lisce orationibus attulimus quandoquidem hic ex ambobus, Patre scilicet et Filio, clara voce et sonoris admodum labiis dixit, interpretans, non prima causa Filio, verba illa subjunxit, nempe η uti Χ

' mente Damascenus & Κατὰ ταύτην τὴν ἔννοιαν καὶ ὁ Δαμασκόθεν σοφός ex prima causa non «Εκ τοῦ Υἱοῦ, φησίν, ὡς ἐξ ἀρχῆς πρώτης οὐ λέγο μεν.. Τὸ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τουτέστι διὰ τοῦ Υἱοῦ μεσιτεύοντος φυσικῶς, τοῦτο σχεδὸν καὶ τοῖς πνευματοφθόγγοις ἅπασι Πατράσι τεθεολόγηται, καὶ ἡμῖν ἐν διαφόροις συγγράμμασιν οὐδὲν ἧττον ῥηθὲν ἀν ύμνηται, κἀπὶ τῆς Ἐκκλησίας αὐτῆς διαπρύσιον. Οὕτω σαφῶς καὶ οὗτος ὁ θεσπέσιος μελῳδὸς τῷ δόγ ματι τούτῳ συνηγορών μᾶλλον φαίνεται, μὴ μέντοι πρὸς ἀναίρεσιν τούτου χωρῶν κατὰ τὴν τῶν ἐναντίων ὑπόληψιν. per Filium effusus. Non alia sapiens, ‹ Ex Filio, inquit, uti dicimus. Illud porro etiam ex Filio, hoc est per Filium mediantem naturaliter, hoc fere ab omnibns Spiritus afflatu loquentibus Patribus traditum nobisque non minus variis eorum scriptis relatum etiam in Ecclesia ipsa magis sonore decantalum est. Sic aperte hic quoque divinus Melodus simili dogmati potius patrocinari videtur, tantum abest ut ille ad illud evertendum, ut adversarii existiinant, tendat, 37. Solum item Patrem causam esse, etiam hoc ipsum a Numine instructo viro pie pronuntiatum est, non eo scopo prorsus ut destruat, aut evertal, intelligi etiam ex Filio Spiritum sanctum. Rerum siquidem factarum causa solus Pater asseritur, licet apud omnes in confesso sit, eas etiam ex Filio constitutionem possidere. Ut vero ne de voce solus rursus sermonem instituens, sæpius eadem repetens, tempus insumam, et eadem circumvolvens, modum excedere videar,,quod præcipue in antedictis longius prosecutus sum, magnus Basilus alirmat adversus Eunomium libro secundo, hunc in modum sermonem instituens et disponens: Quod a Filio factum asseritur, ad primam causam refertur; adeo ut etsi omnia per Deum Verbum producla esse credamus, sed causam cunctorum Deum esse non denegemus. Considera interim, quicunque in præsentia sermonem nostrum audis, tum illius a Filio, tum illius per Deum Verbum c vim, ut inde rebus in omnibus ambarum harum præpositionum vires æquales agnoscas: prætereaque ante hoc inspice, qua ratione creaturarum ipsarum solus Pater vere causa exsistit, quoniam quod factum esse dicitur a Filio, ad primam, ait, causam refertur, adeo ut etsi per Filium producta esse credamus, sed cunctorum causam esse Deum esse non denegemus. Sed ne turbetur quispiam vel minimum me in exemplum adduxisse creationem ad similia demonstranda. Namque colloquium Orthodoxi et Anomœi cujusdam exponens divinus Pater, cui ab immortalitate nomen fuit, hæc habet: Causa est Dei natura, et Filii, et Spirilus sancti, etiam universæ creatura. Sed Filii uti Verbi: In principio enim erat Verbum; › Spiritus vero, ut falus: «Flatus enim Omnipotentis qui docuit me; creationis vero, uti rerum creatarum, ex quibus proportione quadam earum conditor dige noscitur. Hic unam el divinitatis causatarum hypostaseon, el universæ creaturæ causam tradit, lie cet mox illius, et personarum deitatis discrimen quam maximum assignaverit. Quare non incommode ego etiam opem orationi fereus nunc, creationem in exemplum usurpavi. At magnus hic non minus et alia quoque ratione de nostro priore scopo sermonem instituens, in his quæ dixit procedente oratione perfecte nobis suppetias tulerit. Namque jam dicta continuans, hæc perspicue rursus tradit: Neque sermo, qui profeitur, per vocaΟ λζ'. Οτι δὲ καὶ μόνος ἐστὶν αἴτιος ὁ Πατήρ, καὶ τοῦτ' αὐτὸ τῷ θεοσόφῳ καλῶς εἴρηται, πλὴν οὐκ ἐπ' ἀναιρέσει τὸ σύνολον, οὐδ᾽ ἀνατροπῇ τοῦ νοεῖσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ τῶν κτισμάτ των γάρ λέγεται μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ, ὁμολογουμέν νως κἀκ τοῦ Υἱοῦ πλουτούντων τὴν σύστασιν. Ι:α δὲ μὴ πάλιν τι περὶ τοῦ μόνος εἰπών, λέγων τὰ αὐτὰ πολλάκις ἐνδιατρίβοιμι, καὶ τοῖς αὐτοῖς αὖθις ἐπεισκυκλῶν οὕτω περιστὸς πᾶσι δόξαιμι, περὶ εξ μάλιστα λόγον συχνὸν ἐν τοῖς προλαβοῦσι κατέβα λον, ὁ μέγας Βασίλειος τοῦτό φησιν ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον, τοιουτρόπως διαλαβὼν τὸν λότον καὶ διαθέμενος· Τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενήσ σθαι λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει· ὥστε, κἂν πάντα εἰς τὸ εἶναι παρῆχθαι διὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου πιστεύομεν, ἀλλὰ τὸ πάντων αἴτιον εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων οὐκ ἀφαιρούμεθα. Σκόπει μεταξύ, σύμπας ὁ τῶν κατά τὸ παρὸν λεγομένων ἀκροατής, τοῦ τε παρὰ τοῦ Υιοῦ τούτου καὶ τοῦ διὰ τοῦ Θεοῦ λόγου τὴν δύναμιν, ὡς ἂν κάνταῦθα τὸ κατὰ πᾶν γνοίης ταυτὸν ἀμφοτέρων γε τῶν τοιούτων προθέσεων· ὅρα δὲ πρὸ τούτου πῶς καὶ τῶν ποιημάτων αὐτῶν μόνος ὁ Πα τὴρ καθέστηκεν ἀληθῶς αἴτιος, ἐπειδή. Τέ γεγενῆσθαι λεγόμενον παρὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὴν πρώτην, φησίν, αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν κέκτηται· διὸ καὶ πάντα πιστεύομεν μὲν παρῆχθαι διὰ τοῦ Υἱοῦ, τούτων δὲ πάλιν αίτιον τὸν Θεὸν τῶν όλων γινώσκομεν. ᾿Αλλὰ μὴ θροησάτω τινὰ τῶν ἁπάντων μηδοπωσοῦν τὸ τὴν κτίσιν ἐν τούτοις με παραλαβεῖν εἰς παράδειγμα. Καὶ γὰρ ἐκθέμενος Ορθοδόξου διάλεξιν καὶ ᾿Ανομοίου τινὸς ὁ θεῖος Παν τὴρ ὁ τῆς ἀθανασίας ἐπώνυμος οὕτως εἴρηκεν· Αιεία ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς κτίσεως πάσης. ᾿Αλλὰ τοῦ μὲν Υἱοῦ ὡς λόγου, «Ἐν ἀρχῇ γὰρ ἦν Λόγος,» τοῦ δὲ Πνεύματος ὡς πνοῆς, «Πνοή γὰρ Παντοκράτορος, ἡ διδάξασά με, ο τῆς δὲ κτίσεως ὡς κτισμάτων, ἐξ ὧν ἀναλόγως ὁ γενε σιουργὸς αὐτῶν θεωρεῖται. Μίαν δὴ καὶ οὗτος τῶν τῆς θεότητος αἰτιατῶν ὑποστάσεων καὶ πάσης τῆς κτίσεως αἰτίαν φησί, κἂν αὐτίκα τὴν διαφορὰν ταύτης τε καὶ τῶν τοιούτων θεαρχικῶν προσώπων ὡς πλείστην επεσημήνατο. Λοιπὸν οὐκ ἀτόπως ἐπεκούρησα τῷ λόγῳ κἀγὼ, παραδείγματι πρὸς τὸ παρὸν τῇ κτίσει χρησάμενος. Ὁ δὲ μέγας οὐδὲν ἔλαττον καὶ ἄλλως τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς ἀψάμενος προτέρου σκοπού, καν τούτῳ δι' ὧν υπηγόρευσε, παρακατιών τελείως !

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. " per respirandi organa emissus est, sed Verbum vivens et operans: ‹ Omnia enim per ipsum facta sunt "; et Spiritus vivens et operans: ‹ Omnia enim hæc operatur unus et idem Spiritus *,» Cum prius dixisset, ut adnotavimus, creationis causam Deum, hic nunc per Verbum omnia producta esse testatur. Veluti itaque res creatæ etiam ex Filio, quorum rursus Pater causa est, sic et Spiritus sanclus etiam ex Filio; licet illius quoque Pater causa est. Quandoquidem una, uti doctores tradunt, deitatis causatarum hypostaseon et universæ creaturæ, Filii quidem et Spiritus naturalis, universæ vero creaturæ conditrix causa est. Qui vero dicit: Si Spiritus sanctus etiam ex Filio est, modis omnibus ejusdem duo principia, et dum causa fuerint, vide tur mihi plane nescire, etiam ex Filio et ex Spiritu res creatas esse: vel id si calleat, is tria ejusdem principia et tres causas existimare, neque absofute Deum perfectum Filium, nec rursus Deum perfectam Spiritum sanctum agnoscere: vel si ista sciverit, secundum gentilium de deorum multitudine errorem tres colere deos, quæ summa est perdite impietatis, et totius insaniæ temeritatisqne caput. Et nihilominus theologiæ doctores perfectum Deum Patrem, perfectum Deum rursus Unigenitum, perfectum Deum Spiritum sanctum agnoscentes, unum perfectum Deum hæc tria prædicant: pari modo et in constructione creaturarum Patrem perfeciumn conditorem, conditorem factorum rursus perfectum Unigenitam, perfectum conditorem Spie ritum sanctum enuntiantes, unum perfectuin couditorem bæc tria colunt et æstimant. Hinc el quæ dignis traduntur ab ipsis bona, præter hæc nos instruunt, uti ex uno illa exhiberi; idque aperte in presenti confirmabit divinissimus Athanasius, qui in quarta contra Arianos oratione, bunc in modum sermonem disponit: Elargiente Deo gratiam et pacem, eam et Filius elargitur. Una enim eademque gratia est ex Patre et Filio, uti est unum lumen solis et radii, et illuminatio solis per radium est. Præterea et Paulus ad Thessalonicenses scribens: ἡμῖν συνεκρότησε. Καὶ γὰρ ἐχόμενα τῶν λεχθέντων lia organa emissus, neque fatus qui dissolvitur et αὐτῷ ταῦτα περιφανώς αὖθις διέξεισιν· Οὔτε δὲ λό τος προφορικὸς διὰ τῶν φωνητικῶν ὀργάνων ἐκ - πεμπόμενος, οὔτε πνοή τις διαχεομένη, καὶ διὰ τῶν ἀναπνευστικῶν ὀργάνων ἐκπεμπομένη ἐστίν ἀλλὰ καὶ Λόγος ζῶν καὶ ἐνεργής, ο Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο,» καὶ Πνεῦμα ζῶν καὶ ἐνερ γόν, ο Πάντα γὰρ ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἓν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα.» Πρώην εἰρηκώς, ὡς ἔφημεν, καὶ αὐτὸς αἰτίαν τῆς κτίσεως τὸν Θεὸν, ἐνταῦθα νῦν διὰ τοῦ Λόγου πρὸς γένεσιν ἐλθεῖν τὰ πάντα μαρτύρε ται. Καθάπερ γοῦν τὰ ποιήματα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τούτων δὲ πάλιν πέφηνεν ὁ Πατὴρ αἴτιος, οὕτω καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· τέως ὁ Πατήρ αἴτιος καὶ τούτου καθέστηκεν. Επειδήπερ ἐν αἴτιον, κατὰ τὴν τῶν διδασκάλων παράδοσιν, ὁ Πατὴρ τῶν τε τῆς θεότητος αἰτιατῶν ὑποστάσεων, καὶ πάσης τῆς κτίσεως, τοῦ μὲν Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος φυσι κιν, δημιουργικὸν δὲ πάσης τῆς κτίσεως. Ὁ δὲ λέγων, Εἰ τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πάντως ἀρχαὶ δύο τοῦ αὐτοῦ καὶ δύο τὰ αίτια, δοκεί μοι μὴ ἂν ἐπίστασθαι τὸ παράπαν κἀκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τὴν κτίσιν τελεῖν, ἢ τοῦτ' ἐπιστάμενος ἀρχὰς ὁ τοιοῦτος τρεῖς δοξάζειν τῆς αὐτῆς καὶ τρία τὰ αίτια, μηδ' ἂν συνόλως Θεὸν εἰδέναι τέλειον τὸν Υΐν, μηδὲ πάλιν Θεὸν τέλειον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον • ἢ καὶ ταῦτα εἰδὼς κατὰ τὴν τῶν Ἑλλήνων πολύθεον ἐξαπάτην τρεῖς πρεσβεύειν Θεούς, τὸ τοῦ προειρημένου, δυσσεβήματος καὶ πάσης λοιπής κακοφροσύ νης κεφάλαιον. Καὶ μὴν οἱ τῆς θεολογίας μυσταγωγοί – τέλειον Θεὸν τὸν Πατέρα γινώσκοντες, Θεὸν πάλιν τέλειον τὸν Μονογενῆ, τέλειον Θεὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἕνα τέλειον Θεὸν τὰ τρία κηρύττουσιν· ὡσαύ τως κἀπὶ τῆς συστάσεως τῶν κτισμάτων αὐτῶν τὸν Πατέρα τέλειον δημιουργὸν καταγγέλλοντες, δημιο ουργὸν αὖθις τέλειον τὸν Μονογενῆ, τέλειον δημιουργὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἕνα τέλειον δημιουργὸν τὰ τρία καταλαμβάνουσιν. Εντεῦθεν καὶ τὰ παρ' αὐτῶν διδόμενα τοῖς ἀξίοις χρηστὰ διδάσκουσιν ἡμᾶς πρὸς τούτοις ὡς ἐξ ἑνὸς ταῦτα δίδοσθαι· καὶ τουτο τρα νῶς βεβαιώσει τὰ νῦν ὁ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος, ἷς ἐν τῷ τετάρτῳ κατὰ ᾿Αρειανῶν λόγῳ φησί, δια λαμβάνων ούτωσὶ καὶ διατιθέμενος· Διδόντος τοῦ Πατρὸς χάριν καὶ εἰρήνην, αὐτὴν καὶ ὁ Υἱὸς διδωσι. Μία γὰρ καὶ αὐτὴ χάρις ἐστὶν παρὰ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡς ἔστιν ἐν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος, καὶ τὸ φωτίζειν τοῦ ἡλίου διὰ τοῦ ἀπαυγάσματος γίνεται. Διὰ τοῦτο καὶ Παῦλος πρὸς τοὺς Θεσσαλονικεῖς λέγων, «Αύ τὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἡμῶν, καὶ ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς κατευθύναι τὴν ὁδὸν ὑμῶν πρὸς ἡμᾶς, • τὴν ἑνότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξεν· οὐ γὰρ εἶπε, κατευθύναιον, ὡς παρὰ δύο διδομένης παρὰ τούτου καὶ τούτου, αλλά, Κατευθύναι, να δείξῃ, ὅτι Πατὴρ δι' Υἱοῦ δίδωσι ταύτην. Οὕτω φρονῶ καὶ λογίζομαι περὶ τού των ἐγώ, ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς κατὰ πάντα πειθόμενος· διὸ καὶ τὴν ὕπαρξιν τοῦ θείου Πνεύμα τος πιστεύων κἀκ τοῦ Υἱοῦ μίαν ὁμολογῶ τυγχάνειν ἀρχὴν τὸν Πατέρα καὶ ἂν αἴτιον, ἀναφερομένης πρὸς αὐτὸν ὡς πρὸς πρώτην ἀρχὴν καὶ τῆς αἰτίας αὐτῆς τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος. Ipse Deus et Pater noster, et Dominus Jesus Christus dirigat viam vestrum ad nos 88, › unitatem Pairis et Filii conservavit: neque enim dixit, Dirigant, quasi a duobus id concederetur ab hoc et ab hue, sed dirigat, ut ostenderet eam a Patre per Filium tradi. Sic ego teneo sentioque de his, a Deo inspiratis Scripturis in omnibus fidem adhibens, proptereaque exsistentiam divini Spiritus credens ex Filo, unum fateor esse principium Patrem, et unam causam, cum referatur ad ipsum uti ad primum principium adorandi quoque Spiritus causa. 88 Colos. 1, 16. 7 I Cor. xii, 11. ** 1 Thess.!II, 11.

Η λη'. Οὐκοῦν ἐστι, φασί, θεογόνος καὶ ὁ Υἱός, εξα περ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ δημιουργὸς τῶν γενομένων αὐτῶν, ὅτι κάκ τοῦ Υἱοῦ τα πάντα συνέστηκεν· καὶ παροχεὺς ἁπάντων τῶν ἀγαθῶν, ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ ταῦτα νέμονται. Καὶ ε! τοῦτο, κατὰ τὸν Υἱὸν ἀνάγκη τελεῖν θεογόνον καὶ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. "Απαν καὶ γὰρ τὸ κυρίως ἐπὶ Θεοῦ θεωρούμενον ἡμῖν καὶ λεγόμενον ἢ της μακαρίας και ζωαρχικῆς Τριάδος κοινὸν, ἢ τῶν ταύτης σεπτῶν ὑποστάσεων μιᾶς ἴδιον· ὅτι φυσικά μόνον ἐπ' αὐτῆς οἴδαμεν καὶ προσωπικά, καθ᾽ ἃ τοῖς θεολογοῦσιν ἥνωταί τε καὶ διακέκριται. Παρὰ ταῦτα δ' οὐδὲν ἄλλο γινώσκομεν. ὥστ᾽ ἐπειδὴ θεογόνος ὁ Πατὴρ ὁμολογουμένως ἐστὶν, εἰ θεογόνος καὶ ὁ Υἱός, καὶ τοῦτο τοῦ Πατρὸς ἴδιον, ἀνάγκη δὴ θεογόνον τον λεῖν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὸ τῆς Τριάδος σεμνὸν ὅσον τὸ εἰς ὑμᾶς οίχεται. Πλὴν ποῖον καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ κεκτημένον τὴν ὕπαρξιν, εἰ μέχρις ἐκείνου χρεὼν στῆναι τὰ τῆς ζητήσεως, καὶ μὴ περαιτέρω προβῆναι, μηδ' ὁπωσοῦν τὴν ἐξέτασιν ταύτην διὰ τὸ ἄπειρον; Τοιαῦτα λέγοντες οἱ τῆς μοίρας τῶν ἀντιδιατιθεμένων ἡμῖν, εἰς ἀνάγκην άφυκτον ἄγειν οἷον ται τὸν λόγον καὶ ἀ αντίῤῥητον. Ἡμεῖς δ᾽ ἵνα τα παρ' αὐτῶν κατὰ τάξιν ἐλέγξωμεν, πώς θεογόνον καὶ τὸν Υἱὸν εἶναί φασιν, ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Καὶ μὴν καθέστηκεν αὐτὸ προηγουμένως ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐ διὰ τοῦτο δ' ἡμῖν θεογόνος ὁ Παν τὴρ εἴρηται, διὰ δὲ τὸν μονογενῆ πάντως Υἱόν, ἔστι; ἐξ αὐτοῦ τυγχάνει γεννώμενος. Εἰ δὲ θεογόνος ή Πατὴρ λέγεται κατ' αὐτοὺς, ἐπειδήπερ ἐξ αὐτοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἰδοὺ καὶ τοῦτο δεύτερός τις γόνος Θεοῦ. Καντεῦθεν τὸ μονογενὲς διεῤῥύηκε. Καὶ γὰρ πόθεν ὁ Υἱὸς ἄν ποτε κληθείη μονογενής, ὑπάρ χοντος γόνου καὶ τοῦ προσκυνητοῦ τούτου Πνεύματ τος; Αλλ' οὐ θαυμάζειν δεῖ τὸ παράπαν ἡμᾶς, εἰ ταύτην αὐτοὶ τὴν πλάνην πεπλάνηνται, θεογόνον δύο ξαντες τὸν τῶν ἁπάντων Θεὸν, ἀνθ' ὧνπερ ἐξ αὐτοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οἱ καὶ τῶν φώτων ἀκούον τες Πατέρα τῆς Γραφῆς λεγούσης αὐτὸν, φῶτα τὸν Υἱὸν ἐξηγοῦνται σφαλερῶς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Καὶ ταῦτα παράδειγμα τοῦ μὴ κατὰ τοιοῦτον λέγε σθαι τοῦτο νοῦν, καὶ τὸ Πατέρα τῶν οἰκτιρμῶν ὀνομάζεσθαι τὸν Θεὸν ἔχοντες. Καὶ γὰρ καθάπερ Πατὴρ καλείται τῶν εἰκτιρμῶν, ὡς αἴτιος οἰκτιρ μῶν ὑπάρχων καὶ πρύτανις, οὕτω καὶ Πατὴρ τῶν φώτων ὤν, καὶ τοῦτο κατονομάζεται. Φῶτα δὲ πάν τως αἱ ἐλλάμψεις εἰσὶ, τὰ οὐράνια πάντα χαρίσματα ταῦτα, κατὰ τὴν Γραφήν, καὶ δόσεις ἀγαθοὶ, καὶ τέλεια τῇ ἀληθείᾳ δωρήματα. Τούτων δὲ πάντων ὁ Θεὸς γενέτης και χορηγὸς καὶ πάσαις αὐταῖς ταῖς ὑπερκοσμίοις δυνάμεσιν. Όμως δ' οὖν οἱ τοιοῦτοι τοῦ τῆς Γραφῆς ἐκπεσόντες σκοπού, φῶτα τὸν Υἱὸν ἐνότ σαν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μὴ συνιέντες τὸ σύνο ολον, ὡς τοιουτοτρόπως Υἱὸς παρὰ τούτοις λέγεται καὶ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οἱ τῆς ἐννοίας γοῦν ἁμαρτήσαντες και τούτῳ τῆς ἀληθοῦς, ὡς καὶ Πα τέρα τὸν Θεὸν λέγειν τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος, ἀκολούθως κἀπὶ τοῦ πρὸς ἐξέτασιν προσκειμένου νῦν τῆς ἀληθείας αὖθις καὶ τῆς ὀρθῆς ἐννοίας δια 38. Itaque, inferunt, Filius quoque Deum general: si etiam ex Filio Spiritus sanctus est, quemadmodum est rerum factarum conditor, quod etiam´es Filio omnia producta sunt: et bonorum omnium suppeditator, quod omnia etiam ex Filio suppeditantur. Et si id fuerit, uti Filius generat, sic necessario et Spiritus sanctus generat. Quod enim proprie de Deo consideratur a nobis et dicitur, aut est commune beatæ et vitæ principis Triadis, aut illius venerandarum bypostaseon uni proprium, quod in illa tantummodo aut naturalia aut personalia agnoscantur, quibus apud theologos conjungitur et discernitur, et præ his nullum aliud deprehenditur. Quare cum Deum generet Pater, ut omnes fatentur, si Deum generaret et Filius, et non esset id Patri proprium, necesse esset et Spiritum san- ‹tum generare, et sic quodcunque esset in Triade venerandum per nos tolleretur. Et qualenam esset, quod ab ipso exsistentiam haberet, si in quæstione immorandum est, nec ultra illud neque minimum, ad evitaudum infinitatem examini huic procedere licet? Hæc contrariæ factionis homines nobis proponentes existimant eo deducere oratioHem nostram, ut neque vim argumenti effugere, meque contra aliquid opponere valeat. Nos porro ut ordine per ipsos allata refutemus, qua ratione Filium etiam Deum generare dicunt, quod etiam ex Filio Spiritus sanctus est? Et tamen Spiritus ex Patre principaliter subsistit, neque propterea a nobis. Pater generare Deum dicitur, sed solummodo propter unigenitum Filium qui ab ipso generatur. Quod si Deum generare Pater asseritur, ut ipsi aiunt, quod ex ipso Spiritus sanctus est, en et ipse secundus Dei Filius fuerit, indeque unigenitum deperdetur. Unde enim Filius unquam vocaretnr unigenitus, cum Filius exsistat adorandus etiam hic Spiritus? Sed minime mirum est, eos simili errore implícari, dum Deum generare universorum Deum opinati sunt, quod ex ipso Spiritus sanctus est, qui luminum Patrem eum vocitantem Scripturam audientes, lumina Filium et Spiritum sanctum non absque gravi errore interpretantur. Et bæc non in banc sententiam accipi, exemplo esse potest, quod Deum Patrem misericordiarum appellant. Namque uti Paler misericordiarum vocatur, quod causa sit misericordiarum et dispensator, sic et Pater luminum exsistens hoc ipsum etiam vocitatur. Lumina prorsus sunt illuminationes, colestia omnia dona hæc, ut Scriptura tradit, et bonæ dationes, et perfecta revera munera. Horum autem universorum Deus genitor est, et dator, etiam omnibus, quæ supra mundum sunt, virtutibus. Nihilominus hi a Scripture mente longe decidentes, lumina intellexerunt Filium et Spiritum sanetum), prorsus nou concipientes eadem ratione ab ¡psis dici Filium et ipsum Spirituın sanctum. Qui itaque etiain in hoc a vera sententia aberrarunt adeo, ut Deum adorandi Spiritus Patrem assererent, consequenter etiam in hoc quod hunc iu examen

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. ήμαρτον, ἐπεὶ θεογόνος ὁ Πατήρ, ἐπεὶ γεννώμενος proponitur, a veritate rectaque sententia delapsi, ἐξ αὐτοῦ πέφυκεν ὁ Υἱὸς, οὐχ ὅτι δὲ πρόεισιν ἔχον in maximarum rerumignoratione versati sunt. Ideo τὴν ὕπαρξιν ἐξ αὐτοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ο enim Deum generat Pater quod genitus ex eo Filius est, δὲ Υἱὸς οὐ θεογόνος σαφῶς, καθότι περ μηδὲ γίν non quod progreditur, ex ipso exsistentiam habens κέκτηται. Λοιπὸν οὐ θεογόνον κατὰ τὸν Υἱὸν οὔκουν Spiritus sanctus. Filius autem Dei genitor non est, οὐδ᾽ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ ἔστιν ἴδιον τοῦτο cum Filio careat: sic nec Dei genitor est, uti neque μάλιστα τοῦ Πατρὸς, καὶ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ Fillus est Spiritus sanctus. Et est hoc proprium et κατ' εξαίρετον. Τοιοῦτον τὸ καθ᾿ ἡμῶν καὶ τῆς ἀλη- præcipuum Patris, et hypostasis illius excellentiori θείας αὐτῆς παρὰ τῶν ὑπεναντίων ἀναπλασθὲν ἄτο quodam modo. Et hujus contra nos et ipsam veriπου. Οὕτω τῆς ἀρχῆς ὑποτεθείσης ψευδούς, καὶ τὸ tatem ab adversariis absurdi conficti, cum συμπέρασμα ψεῦδος καθέστηκεν. principium falsum supponatur, conclusionem item mendacium continere necesse est. – λθ'. Οἷον δὲ κἀκεῖνο, δι' οὗ τοῦτο συνάγουσι συλλογιστικῶς, ὅπερ καὶ τιθέασιν ὡς ἂν ἀξίωμα καὶ κοινὴν ἔννοιαν; "Απαν, φασί, τὸ κυρίως ἐπὶ Θεοῦ θεωρούμενον ἡμῖν καὶ λεγόμενον ἢ τῆς μακαρίας καὶ ζωαρχικῆς Τριάδος κοινὸν, ἢ τῶν ταύτης σεπτῶν ὑποστάσεων μιᾶς ἴδιον, ὡς ἀναγκαία τις ή παρούσα νῦν θέσις αὐτῶν. Ἔνθεν τοι καὶ ἀναπόδεικτον ταύτην προφέρουσι. Πλὴν πρὸς τούτου ἐρωτήσομεν δύο τινὰς ἐρωτήσεις ἡμεῖς, ἐὰν ἄρα δύνωνται πρὸς τὴν δευτέραν ἀποκρίνασθαι. Τὸ αἰτιατὸν λέγεσθαι τυγχάνειν ἐπὶ Θεοῦ πάντως ἂν κατὰ τὰς τῶν ἁγίων φωνάς φαίητε. Τοῦτο δὲ πότερον τῆς θεαρχικής Τριάδος κοινὸν, ἢ τῶν ταύτης σεπτῶν ὑποστάσεων μιᾶς ἴδιον; Ως ὁρῶ, κεχήνασι τὸ παρὸν ἀτονοῦντες πρὸς τὴν ἀπόκρισιν· ἐπείπερ οὐκ ἔχουσιν εἰπεῖν ούμενουν τούτων οὐδέτερον. Τὸ γὰρ αἰτιατὸν ὄντως ἐπὶ Θεοῦ καθορώμενον ὁμοῦ καὶ λεγόμενον οὔτε τῆς ζωαρχικῆς πέφηνε Τριάδος κοινόν, οὔτε τῶν ταύτης ὑποστάσεων μιᾶς ἴδιον, τῶν δύο δὲ μόνων, ὡς ἂν εἶποι τις, ίδιον καὶ κοινὸν, τουτέστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ θείου καὶ παντουργοῦ Πνεύματος. Ωστε κατεὐλήθη νῦν τὸ τούτων ἀξίωμα, καὶ τὸ τῆς κοινῆς ἐνα νοίας αὐτῶν παρὰ πάντων καταπεπάτηται. Πῶς ἄν ποτε τοιαύτην σύντομον νίκην νικήσειέ τις, εἰ μὴ δυνάμει τοῦ ἐμπνέοντος καὶ τοῖς νεκροῖς Πνεύματος; 'Ως ἂν δὲ διὰ πολλῶν τὸν λόγον συστήσωμεν, καὶ μᾶλλον αὐτῶν τῶν ἔγγιστα τοῦ σκοποῦ τὰ πέρξω καὶ τὰ μακρὰν καταλείψαντες, τὸ ἀποστέλλειν τὸ ἅγιον Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ἅμα καὶ τοῦ Υἱοῦ· τού- " του δὲ τοῦ θείου Πνεύματος οὐκ ἔστιν οὐδαμῶς οὐδὲ λέγεται, διὰ τὸ μὴ τὸ αὐτὸ καθάπαξ ἐγχωρεῖν ἀποστέλλον τελεῖν καὶ ἀποστελλόμενον· οὐδ᾽ ἀποστέλλειν ἔτερόν τι τὸ παράπαν αὐχεῖ, τυγχάνον ὁμόδοξον καὶ ὁμότιμον αὐτοῦ. Τί μοι τὸ παρὸν πρὸς τὸν ἀρχῆθεν σκοπόν; ἐχόμενα τούτου καὶ πλησιαίτερον. Αὐτὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πνεύμα τοῦ Πατρὸς καὶ πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, πνεῦμα δὲ τοῦ Πνεύματος οὔτε πέφυκεν, οὔτε μὴν ὀνομάζεται, διὰ τὸ μηδὲ ὑπάρ χειν ἑαυτοῦ, μηδ' εὑρίσκεσθαι τοῦτο καλούμενον. Ο δὲ πάλιν καθέστηκεν τοῦ Πνεύματος ἄλλο τι, τῆς θεότητος ἱσταμένης ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν. Λοιπόν καὶ τὴν ὑπαρξιν πλουτοῦν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἅμα καὶ τοῦ Υἱοῦ, ταύτην οὐ κέκτηται, καὶ παρ' ἑαυτοῦ τὸ σύνολον οὐδὲ ἔχειν τοῖς πιστοῖς καταγγέλλεται· διότι μηδὲ δυνατόν, μηδ' ἐνδεχόμε νον ὁπωσοῦν, τοῦτο τῆς ὑπάρξεως τῆς οἰκείας είναι παραίτιον. Τῆς δὲ Τριάδος τὸ τέλειον φερούσης ἐν η 39. Quale item est, quod illi ratiocinantes colligunt, et uti pronuntiatum et communem sententiam proponunt? Quidquid, inquiunt, proprie de Deo consideratur a nobis et dicitur, aut est beatæ vitæque principis Triadis commune, aut unius venerandæ bypostasis proprium. Et hanc positionem veluti necessariam absque ulla demonstratione in medium proferunt. Nos nihilominus hujusce causa duo ab ipsis petemus, si tamen ad secundum eorum respondere poterunt: Causatum esse in Deo, si sanctorum voces sequi non abnuitis, hoc estne divinitatis principis Triadis commune, an reverendæ illius hypostasis unius proprium? Ut video, jam aperto ore hiant, responsioni impares, cum neutrum dicere valeant. Namque causatum quo:i vere in Deo conspicitur, et de eo dicitur, neque vitæ principis Triadis commune est, neque unius illius hypostaseon proprium; sed duarum, ut quis. piam diceret, proprium et commune, Filii nempe et divini omniaque operantis Spiritus. Quare nunc corum pronuntiatum eversum, et communis enrumdem sententia ab omnibus conculcata est. Quanam ratione adeo compendiosam victoriam quispiam, nisi Spiritus, qui etiam demortuis inspirat, facultate consequeretur? Ut vero pluribus orationem corroboremus, iis potissimum quæ proposito proxima suut, et quæ longe proculne absunt, neglectis, mittere Spiritum sanctum Patris et Filii est, liujusce vero Spiritus sancti nullo molo est, neque dicitur, quod fieri nequit, ut idem sit mittens et missus; neque aliud quidpiam mittere prorsus gloriatur, quod ejusdem sit cum eo et glorie et honoris. Quid hoc ad quem mihi ab initio scopum proposueram? propius ad ipsum accedamus. Spiritus sanctus spiritus Patris, et spiritus Filii, spiritus vero Spiritus neque est neque voci:atur, quod non est sui ipsius, neque reperiatur ita nuncupatus. Neque rursus aliud quidpiam assignatur ipsi Spiritui, cum Deitas in tribus hypostasibus consistat. Quare cum exsistentiam habeat Spiritus sanctus ex Patre simul et Filio, èam non possidebit omnino etiam a semetipso, neque habere a fidelibus pronuntiatur, quod fieri nequit, neque omnino liceat ullo modo, hunc exsistentie proprie causam esse. Cum vero Trias perfectionem præ se ferat rebus omnibus in Deitate, persona alia essentialiter ex semetipsa non prodit, ad quod absurduin

effusa adversariorum oratio nos compellebat. idque θεότητι κατὰ πᾶν, οὐδὲ πρόσωπον οὐσιωδῶς ἕτερον plane minime adorandi Spiritus imminutio est, quemadmodum rursus nulla Uuigeniti extenuatio, cúm Pater habet Filium et Spiritum sanctum a se ipso, Spiritum sanctum solum a se ipso Filium possidere. Quid præterea?personalia a naturalibus distinguunt, non intelligentes in Deo etiam proprietates natura inesse, cum accidens ibi locum non habeat, et ille omni compositione superior sit, et amplius magisque proprie unaquaque persona divinitatis princeps, et solummodo proprietatem propriam, quæ' nullo modo unquam incepit, possideat. Proptereaque natura Pater vere pater est, hoc enim soli proprium est et perpetuum; et Filius natura filius est, omnia Patris possidens, unam si excipias paternitatem; sicuti et Spiritus sanctus natura est quod nuncupatur, licet neque paternitatem participet, neque filiationem sortitus sit. Natura itaque sunt in minime composita et quam maxime simplici Triade ipsæ differentiæ uniuscujusque hypostasis et proprietates, etiamsi jam dicti cum reliquis aliis plane id ignoraverint. ἐξ αὐτοῦ τούτου πρόσεσι, πρὸς ὅπερ ἄτοπον ὁ λόγος ὁ πολὺς τῶν ἀντικειμένων ἡμᾶς συνήλαυνε. Τοῦτο δὲ πάντως οὐχ ὑφεσις τοῦ προσκυνητοῦ Πνεύματος τις, ὥσπερ δ' αὖ οὐδεμία τοῦ Μονογενοῦς πάλιν ελάττωσις, ὅτι τοῦ Πατρὸς ἔχοντος τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα παρ' ἑαυτοῦ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρ' έαν τοῦ μόνον καὶ ὁ Υἱὸς οὗτος κέκτηται. Τί πρὸς τού τοις καὶ τῶν ὑποστατικῶν ἀντιδιαιροῦσι τὰ φυσικά, μή νοοῦντες ὡς ἐπὶ Θεοῦ καὶ αἱ ἰδιότητες φύσει πρόσεισιν; ἐπεὶ μηδ᾽ ἔχει τὸ συμβεβηκός χώραν ἐκεῖ, πάσης αὐτοῦ συνθέσεως ὄντος ἐπέκεινα, καὶ τὸ μεῖζον καὶ κυριώτερον εκάστου δὴ τῶν προσώπων ἔχοντος τῶν θεαρχικῶν καὶ μόνως τὴν ἰδιότητα τὴν οἰκείαν, καὶ μηδοπωσοῦν ἀρξαμένην μηδέποτε. Δ.ὸ κατὰ φύσιν ὁ Πατὴρ ὄντως πατὴρ, τοῦτο καὶ γὰρ μόνῳ αὐτῷ καὶ ἀΐδιον, καὶ υἱὸς κατὰ φύσιν πέφυκεν ὁ Υἱός, πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχων πλὴν τῆς πα τρότητος, ὡς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅπερ ονομάζε ται κατὰ φύσιν ἐστὶ, μήτε τοῦ Πατὴρ ὑπάρχειν μετα εσχηκώς, μήτε τὸ Υἱὸς κληρωσάμενον. Φύσει γοῦν ἐπὶ τῆς ἀσυνθέτου καὶ ἁπλῆς μάλιστα Τριάδος απο τῆς αἱ τε καθ' ὑπόστασιν ἑκάστην διαφοραὶ καὶ τὰ ἰδιώματα, κἂν οἱ δηλωθέντες μετὰ τῶν λοιπῶν - ἠγνόησαν καὶ τοῦτο παντάπασιν. 40. Satis abundeque de hoc disseruimus. Possum nihilominus et aliis multis scripto traditis testimoniis demonstrare, Spiritum sanctum etiam ex Filio exsistentiam habere, quæ omnia quam ocius suo ordine nunc in medium afferens, postmodum in adversariorum consultationem et adhortationem conversus, in moderatam laudem Dei, et particularem gratiarum actionem, uui potero, orationem in summam redigam, uti ab initio mihi proposue1am, et in proœmii aggressione primi mei Commeatarii constitueram, sicque addecentibus precibus effusis, uti par est, dignum divina annuente ope huic meo labori tinem imponam. Sed jam dicta compendio apponenda sunt, et uti se habent. Ante alios magnus Basilius in rebus divinis exponendis præcellentissimus oratione de fide hæc certis verbis enuntiat: «Vidimus enim, ait evangelista, gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre *, › hoc est non ex munere de novo illi tributis miraculis, sed ex communione secundum naturam possidente Filio paternæ deitatis dignitatem. Accipere siquidem commune quid est etiam creatura, sed ex nalura habere proprium est geniti. Uii itaque Filius naturaliter possidet quæcunque Patris sunt, uti vero Unigenitus omnia in semetipso congregata habet, nullo in alium diviso. In uno secundi Thesaurorum capite hisce non dissona admirabilis scribit Cyrillus: Quomodo inter res facias annumerabitur, qui divinæ paternæque essentiæ omnes in se complectitur naturaliter Patris proprietates ac excellentias? Et rursus in ålio: Quomodo non erit Filius vivens ex vivente Patre, cum in ipsum naturaliter generantis proprietas immeet? Ilic in dictum illud: "Joan. 1, 14. μ'. Ικανῶς καὶ ἀρκούντως ἡμῖν καὶ περὶ τούτων διείλεκται. Πλὴν ἔχω καὶ διὰ πολλῶν ἑτέρων γραφ:- κῶν δεῖξαι ῥητῶν ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κἀκ τοῦ Υἱοῦ φέρει τὴν ὕπαρξιν, & πάντα τάχιον ἀπάρτι καθ' εἱρμὸν ἐν τῷ μέσῳ προθείς, εἶτα πρὸς συμβουλὴν τῶν ἐναντίων τραπεὶς καὶ παραίνεσιν εἰς μετρίαν αἴνεσιν τὸν λόγον ὡς δύναμις ἀνακεφαλαιώσω, καὶ μερικὴν εὐχαριστίαν Θεοῦ, κατὰ τὸν ἀρχῆθεν σκου τὸν, καὶ τὴν ἐν τῷ προοιμίῳ μεταχείρισιν τοῦ ἡμε διποῦ πρώτου συντάγματος, καὶ οὕτως ἐπευξάμενο; τὰ εἰκότα, καθαπερεὶ θέμις ἐστὶν, ἄξιον σὺν Θεῷ πέρας ἐπιβαλῶ τῷ παρόντι πονήματι. Καὶ δὴ προσθετέον τὰ τῶν ῥητῶν ἐν συντόμῳ καὶ καθὼς ἔχουσιν. Εν πρώτοις ὁ μέγας Βασίλειος ὁ καὶ τὰ θεῖα πολὺς ἐν τῷ περὶ Πίστεως λόγῳ ῥητῶς ταῦτα διέξεισιν· • Εθεασάμεθα γὰρ, φησὶν ὁ Εὐαγγελιστής, την δόξαν αὐτοῦ, δόξαν ὡς Μονογενούς παρὰ Πατρός, τουτέστιν οὐκ ἐκ δωρεᾶς καὶ χάριτος δοθέντων αὐτῷ τῶν θαυμάτων, ἀλλ' ἐκ τῆς κατὰ φύσιν και νωνίας ἔχοντος τοῦ Υἱοῦ τῆς πατρικῆς θεότητος τὸ ἀξίωμα. Τὸ μὲν γὰρ λαβεῖν κοινὸν καὶ πρὸς τὴν κτίσιν, τὸ δὲ ἔχειν ἐκ φύσεως ἴδιον τοῦ γεννη θέντος. Ὡς μὲν οὖν Υἱὸς φυσικῶς κέκτηται τὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς δὲ Μονογενῆς ὅλα ἔχει ἐν ἑαυτῷ συλλαβών, οὐδενὸς καταμεριζομένου πρὸς ἔτε μον. Εν τινι τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέρου τῶν θη σαυρῶν τούτου· συνῳδὲ καὶ ὁ θαυμάσιος λέγει Κύ ριλλος· Πῶς ἂν εἴη τῶν γεννητῶν ὁ τῆς θείας τε καὶ Πατρώας οὐσίας ἔχων ἐν ἑαυτῷ φυσικῶς τὰ τοῦ Πατρὸς ἴδια καὶ ἐξαίρετα; Καὶ πάλιν ἐν ἁλίψ Πῶς οὐκ ἔσται Υἱὸς τῶν ἐκ ζῶντος Πατρὸς, δια βαινούσης εἰς αὐτὸν φυσικῶς τῆς τοῦ γεννήσαντος ιδιότητος; Οὗτος εἰς τὸ ῥητὸν τὸν οὐ

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II.' δύναται ὁ Υἱὸς ἀφ' ἑαυτοῦ ποιεῖν οὐδέν· ν ἔχει. Non potes! Filius ex scipso aliquid facere 0; › γὰρ ὁ Υἱός, φησὶν, ὥσπερ τὴν οὐσίαν, οὕτω καὶ τὰ τῆς οὐσίας ἀγαθά. Κατὰ δὲ τὸ ῥητὸν τὸ, «Οσοι δὲ ἔλαβον αὐτὸν, ν Ἐξ αὐτῆς, λέγει, τῆς οὐσίας αναλάμψας τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, τὸ ἴδιον αὐτῆς ἀγαθὸν κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Τούτων δὲ πάντων ἐξηγητής οὗτος αὐτὸς ἐν τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Ἐρμείαν καθίσταται, τοιαῦτα διεξιών καὶ οὕτω φθεγ γόμενος· Τὸ Πνεῦμά ἐστιν οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υιού. Γεγένηται γὰρ τὴν τοῦ Πατρὸς ιδιότητα πᾶσαν ἔχων ἐν ἑαυτῷ. Καὶ ἐπείπερ ἐστὶ τῆς ἀνωτάτω Θεότητος ὁ καρπὸς, πῶς ἂν νοοῖτο γυμνὸς τῶν τῆς Θεότητος ἀγαθῶν; Ιδιον δὲ Θεό τητος ὁ ἁγιασμός, οὗ τὸ Πνεῦμα δεκτικόν. "Αγιον γὰρ κατὰ φύσιν, καὶ τῆς ὅλης φύσεως ἁγιαστι· κόν. Ἐνταῦθα σαφῶς ἐδίδαξε τήν τε τοῦ σοφοῦ Βaσιλείου σεπτὴν ῥῆσιν ὁ Κύριλλος, ὡς τῶν θείων μυ σταγωγός, καὶ τὰς ἄλλας ἀτεχνῶς πάσας, αἳ τούτου τυγχάνουσα: μετὰ ταύτην καλῶς καὶ προσηκόντως ἡμῖν κατεστρώθησαν, ὅτι περὶ τοῦ προσκυνητού Πνεύματος ἦν ὁ λόγος αὐταῖς. Τοῦτο γὰρ τὸ ἀξίωμα τῆς πατρικῆς ἐστι θεότητος, τό τε τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας μέγιστον ἀγαθὸν καὶ ἰδίωμα τούτου φυσικὸν καὶ ἐξαίρετον, ἵνα συνελών εἴπω καθολικῶς τὴν τῶν ῥήσεων ἁπασῶν ἔννοιαν· ὅπερ καὶ τὸν Υἱὸν ἐπάγε σθαι καὶ ἔχειν φυσικῶς αἱ τοιαῦται ῥήσεις, ὡς ἐκ τῆς νῦν δῆλον, ὑπέγραψαν. Εἰ δὲ δεῖ καὶ τελεώτερον ἡμᾶς τὸν περὶ τούτου λόγον ποιήσασθαι, παραληπτέον καὶ τὰς λοιπὰς ῥήσεις τοῦ αὐτοῦ τούτου Πα τρός, δυναμένας λευκότερον παραστῆσαι τὰ τῆς προθέσεως. Οὗτος ἐν μὲν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ πρώτου των θησαυρῶν, ὁ μέγιστος τῷ ὄντι καὶ θειότατος δηλαδή Κύριλλος, Ὥσπερ, φησί, δίδωσι τὸ φυτὸν τῷ ἐξ αὐτοῦ προελθόντι καρπῷ τὴν αὐτῷ κατὰ φύσιν προσοῦσαν ποιότητα φορεῖν, οὕτως ὁ Υἱὸς εἰληφέναι παρὰ τοῦ Πατρὸς τὰ αὐτῷ προσόντα νοεῖται, πάντα ὢν ὅσα καὶ ὁ Παν τὴρ δίχα μόνου τοῦ εἶναι Πατήρ· ἐν δὲ τῷ Περὶ Τριάδος, Εν Υἱῷ, λέγει, μονογενεῖ κατὰ πάντα ὁμοίῳ καὶ ἴσῳ τῷ Πατρὶ χωρὶς τῆς πατρότητος. Καὶ αὖθις· Πάντων τῶν φυσικῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς κοινωνὸς ὁ Υἱός ἐστιν ἄνευ τοῦ Πατὴρ εἶναι. Τί δ' ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, «*Ην ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν; Αλλ᾽ ἐκεῖσε πλατυκώτερον διαλαμβάνων, ὡς ἂν ἐξηγούμενος ταῦτα διέξεισιν· Θεὸν ἀληθινὸν, ἐκ Θεοῦ Πατρὸς ἀληθινοῦ πεφηνότα δεικνύων δευ τὸν ὁ Μονογενής, «Πάντα, φησὶν, ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν. › Εἰ δὲ πάντα τῶν ἐνόντων τῷ Πατρὶ φυσικῶς ιδιωμάτων κληρονόμος ὁ Υἱς ὡς ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχων, ἀλλὰ re τὸ εἶναι Πατὴρ οὐχ ἕξει ποτέ. Καὶ τοῦτο γὰρ ἐν τῶν προσόντων τῷ γεννήτορι. Μενεῖ δὲ ὁ Υἱὸς οὐδε νὸς ἀποστερούμενος τῶν ἐνύντων τῷ Πατρὶ, καν μὴ νοῆται Πατήρ, πάντα δὲ ἔχων ἐν ἑαυτῷ τελείως τὰ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἴδια καὶ ἐξαίρετα. Πάλιν ὁ αὐτὸς ὡσαύτως χρώμενος τοῖς αὐτοῖς habet enin, ait, Filius, uti essentiam ita, essentiæ bona. Et in aliud dictum: • Quicunque autem acceperunt eum”, › ait: Ex ipsa essentia cum irradiat Patris Filius, proprium illius bonum naturaliter secum trahit. Herum omnium hic ipse interpres est sexto ad Hermiam libro; hæc edisserens et enulitians: Spiritus sanctus non alienus est a Filio: generatus enim est, universam Patris proprietatem in se continens. Et cum sit altissimæ Deitatis fructus, quomodo intelligetur Deitatis bonic spoliatus? Pro. prium vero Deitatis est sanctificativ, quam accipit Spiritus: natura siquidem sanclus est, et naturam universam sanctificat. Hinc aperte Cyrillus uti divinorum mystagogus sapientis Basilii dictum venerandum edocuit, omniaque alia plane, quæ cun hunc auctorem agnoscant, recte et uti addecet hoc in loco a nobis digesta sunt, quod de adlorand, Spiritu pertractabant. Ilæc enim dignitas palert e Deitatis est, paternæque essentiæ maximum bonum, et illius proprietas naturalis atque eximia, ut compendio in universum dictorum omnium sententiam comprehendam, quam et Filium in se trahere el naturaliter habere apposita dieta, ut ex jam adducto manifestum est, declararunt. Quod si nobis de hac eadem re absolutior serme instituendus est, assumenda sunt reliqua hujusce Patris dicta, quæ magis perspicue nostrum propositum confirmabuis. Is maximus vere et divinissimus Cyrillus in uno primi Thesaurorum capite: Quemadmodum, sil planta, qui ex ipsa productus est, fructui sibi natura innatam qualitatem communicat, ita et Filius sibi innata accepisse a Patre intelligitur, cum sit omnia que el Pater est, unam solam si excipias palernitatem. Ει De Trinitate libro: In Filio, ait, unigenito per omnia simili et Patri æquali absque.paternitate. Et rursus: Universa naturalia palerna bona participat Filius, si solam illi demas paternitatem. Quid porro in interpretatione Evangelii Joannis in dictum illud; Erat in principio apud Deum '?, in quo fusius rem tractat, tanquam interpres, Inec digerit: Deum verum ex Deo Patre vero apparere ostendens semetipsum Filius: «Quæcunque, ait, habet Pater mea sunt *.» Quodsi omnium, quæ insunt Patri, naturalium proprietatum hæres est Filius, tanquam qui ex illo exsistit, sed Patrem esse nunquam obtinebit. Namque hoc unum est ex iis quæ Genitori insunt: Manebit autem Filius, nullo ex iis quæ insunt Patri privatus, licet non intelligatur Pater, cum omnia in semetipso habeat perfecle paterna essentia propria et eximia. ldem rursus similiter eadem usurpans libro tertio ad Her• miam clara voce intonuit: Compellit vero sæpius ad confitendum sermo, intelligere oportere ex Dei Patrisque essentia per veram generationem ortu:n Filium Deum verum ex Deo vero, non in spurium quamdam, et alienam naturam traductum, sed es. 90 Joan. v, 19. οι Joan. 1, 12. es ibid. 2. o Joan. xvi, 15. PATROL. GR. CXLI.

sentialiter illud ipsum exsistentem, quod intelligitur ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν λαμπρώς είρηκε esse Pater, absque eo solo quod Pater sit. Postreinum omnium hic apponatur dictum ipsius ex secundo ejusdem ad Hermiam libro. Namque in eo divus Iric Cyrillus id apertissime dicit: Coæternum credimus Filium Patri, et omnia æquali mensura possidentem, excepta una soba generatione: id siqutdem soli Deo et Patri proprium est. Hæc omnia sigil. latim a Deo edocto, et divina mente prædito Patre asserente, et palam aflirmnateque in tut suis counmentariis comprobante, nunc quidem tradente, omnia esse Filium quæcunque Puter est, absque eo solo quod Pater est; nunc edicente, absque una paternitate hunc ipsum agnosci aqualem paremque per omnia Patri; et nunc iterum, omnium naturalium-paternorum bonorum participem esse Filium, excepto eo solo quod Pater non est, ipsissimis verbis pronuntiante; nunc etiam, omnium quæ insunt Patri naturaliter hæredem hunc esse, tanquam qui naturaliter ex ipso est, nihilominus Pater esse nunquam obtinebit, fatente: id enim ex iis est quæ Genitori insunt. Manebit yero Filius nullo ex i's quæ Pairi insunt, spoliatus, licet non intelligatur Pater, omnia vero perfecte possidens in ipso propria paternæ essentiæ atque eximiu; itemque alio loco: Filium exsistentem el agnitum esse essentialiter, quod intelligitur Pater, absque eo solo, quod Puter sit, affirmante; et in alio, hunc ipsum Patri coæternum, et habentem quidquid est in Patre æquali mensura, si generare tantum excipias: hoc enim soli Patri et Deo proprium est, plane pronuntiante: ex his omnibus manifestum est Spiritum sanctum etiam ex Filio exsistentiam habere. Quæcunque enim Pater est, eadem et Filius est, et omnia Patris in se possidet, solummodo Pater non cst, nec genitor, quo ipsum distinctio privavit. Quare Filius nungram omnino dicetur generare Filium: qu niam neque Pater est, sed tantummodo solus Filius est. Spiritus vero sanctus quare non affirmabitur et ipse emittere, omnia Patris propria naturaliter sibi vindicans, illud si excipias neque Patrem esse neque generare omnino, si Spiritus sanctus suam divinam exsistentiam non haberet etiam ex Filio, hoc item divinissimus Cyrillus se· cundum distinctionem accepisset et potissimum in illis, in quibus perspicue expressit: absque eo soto, quod non generat, addidisset: et efundit quasi in exsistentiam Spiritum sanctum; at munc co solo privaus Filium, neque hoc addens, plane illi concessit, non minus quam in aliis suis dictis, supra per nos allatis, quæ palam prædicant exsistere etiam ex Filio Spiritum sanctum. Talem præsens dogma ex dictis hujuscenrodi in præsenti demonstrationem simul Birmitudinemque consequitur, quod et ante illa quam verissimum esse, uti reetum, inoffensum et tutum, plurimis aliis Patrum testimoniis, quæ plane nulla expositione indigent, neque ad sui intelligentiam interpretatione, satis abundeque probavimus, non is, inΣυνωθεῖ δὲ μᾶλλον εἰς ὁμολογίαν ὁ λόγος τοῦ χρῆναι νοεῖν ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς οὐσίας διὰ τῆς ἀληθοῦς γεννήσεως ἀναφθῆναι τὸν Υἱν Θεὶν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, οὐκ εἰς ὀθνείαν τινὰ καὶ ἔκρυλιν ἐκπεφυκότα φύσιν, ἀλλ᾽ ὄντα τοῦτο οὐσιωδῶς, ὅπερ ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ, δίχα μόνου τοῦ εἶναι Πατήρ. Πάντων ἔσχατον προσκείσθω καὶ τὸ κατὰ τὴν δεύτερον τῶν πρὸς Ερμείαν αὐτοῦ λόγων ῥητόν. Ἐκεῖσε καὶ γὰρ ὁ θεσπέσιος οὗτος Κύριλλος τοῦτο τρανότατα λέγων εὑρίσκεται· Συναΐδιον πιστεύομεν τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, καὶ πᾶν ὁτιοῦν ἰσόμετρον ἔχοντα δίχα μόνου τοῦ τεκεῖν. Προσήκοι γὰρ ἂν τοῦτο μόνῳ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. Ταῦτα δὴ πάντα καθ᾿ ἕκαστον τοῦ θεοσόφου καὶ θεόφρονος τούτου Πατρὸς φάσκουτος ὁμολογουμένως καὶ φανερῶς ἐν τοσούτοις αὐτοῦ συγγράμμασι, καὶ ποτὲ μὲν πάντα τελεῖν ὁπόσα καὶ ὁ Πατὴρ, δίχα τοῦ Πατήρ εἶναι μόνου τὶν Υεν, λέγοντος - ποτὲ δὲ φθεγγομένου, πλὴν τῆς πατρότητος τοῦτον αὐτὸν ἴσον γινώσκεσθαι τῷ Πατρὶ κατὰ πάντα καὶ ὅμοιον· καὶ νῦν μὲν, ὅτι Τῶν τοῦ Πατρὸς κατὰ φύσιν ἀγαθῶν κοινωνός ἐστιν ὁ Υἱὸς, ἄνευ μέντοι γε του τυγχάνειν Πατὴρ, ἐπὶ λέξεως οὕτω διαλαμβάνοντος· νῦν δ' ὅτι Τῶν φυσικῶς ἐνόντων τῷ Πατρὶ κληρονόμος δ τοιοῦτος ὡς ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ὑπάρχων ἐστὶν, ὅμως δ' οὖν τὸ καθεστάναι Πατὴρ οὐχ ἕξει ποτέ, διεξιόντος· καὶ τοῦτο γὰρ τῶν προσόντων ἐν τῷ γεννήτορι. Μενεῖ δ' ὁ Υἱὸς ἀποστερούμενος οὐδενὶς Ο τῶν ἐνόντων τῷ Πατρὶ, κἂν μὴ νοῆται Πατης, πάντα δὲ ἔχων τελείως ἐν ἑαυτῷ τὰ ἴδια τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ ἐξαίρετα· πάλιν ἄλλοτε τοῦτο, τὸν Υἱὸν ὄντα καὶ γνωριζόμενον ὑπάρχειν οὐ σιωδῶς, ὥσπερ ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατὴρ, δίχα μόνου τοῦ Πατὴρ εἶναι, διαγορεύοντος ἐν ἑτέρῳ δὲ, τοῦτον αὐτὸν συναΐδιον τῷ Πατρὶ, καὶ ἔχοντα πᾶν ἐσόμετρον ὁτιοῦν, δίχα μόνου τοῦ τεκεῖν·· προσήκοι γὰρ ἂν τοῦτο τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ μόνῳ, σαφῶς ἀπαγγέλλοντος· ἐξ ἁπάντων πρόδηλον τούτων ὡς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὴν ὕπαρξιν ἔχει κάπ τοῦ Υἱοῦ. Πάντα γάρ ἐστιν ὁ Υἱὸς ὅσα καὶ ὁ Πατήρ. Καὶ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸ; ἔχων καθέστηκε, χωρίς μόνου τοῦ Πατὴρ τυγχάνειν, καὶ τοῦ τεκεῖν, ὅπερ ὁ προσδιορισμὸς τοῦτον ἀφείλετο. Τοίνυν ὁ Υἱὸς οὐκ ἄν ποτε ῥηθείη γενναν οὐδόλως Υιόν· ὅτι μηδὲ Πατήρ έστι, μόνον δὲ καὶ μόνος Υιός πέφυκε. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τίνος ένεκεν οὐδαμῶς ὁμολογηθή σεται προπέμπειν καθ' ύπαρξιν καὶ αὐτὸς, πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχειν ἴδια φυσικῶς ἄνευθε μόνος τοῦ Πατὴρ εἶναι καὶ τοῦ τεκεῖν μαρτυρούμενο;, πάντως εἰ μὴ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τὴν ἑαυτοῦ θείαν εἶχε κακ τοῦ Υἱοῦ, Κύριλλος ἂν ὁ θειότατος καὶ τοῦτο κατά τὸν προσδιορισμὸν παρελάμβανε, καὶ μᾶλλον ἐν οἷς ἀριδήλως εἴρηκε τὸ, δίχα μόνου τοῦ τεκεῖν, προσ ετίθει καὶ τοῦ προχεῖν, ὡς πρὸς ὑπαρξιν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Νῦν δ' ἐκεῖνο μόνον ἀφελόμενος τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο δι' ων οὐ προσέθηκεν, αὐτῷ δέδωκεν, οὐχ ἦτ τον ἢ ταῖς πολλοῖς ἄλλας βήσεσι, ἐκ τοῦ, ταῖς άνω

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. ris dignoscendis plus aliis valent, sed iis etiam, qui circa sermones segnes atque hebetes sunt: horum siquidem potiori parti expositio opus non fuerit. Et hæc collecta ex omnibus fere pietatis mystagogis proposuimus. Hæc omnes diviniloqui et Numine aflati Patres nostri, quibus sacrorumı venerandorumque dogmatum examen curæ fuit, stabiles solidæque Ecclesiæ columnæ, et inconcussa ac firmissinia veritatis propugnacula, sæpius in suis commentariis decreverunt, et patenter admodum, etiam ex Filio exsistentiam habere Spiri tom sanctum, quibus plane, ut in aliis theologicis eorum dictis, omnes fidem etiam in hoc adhibere, et sententiam sequi addecet, cum ipsis in uno, de quo nunc agimus, contradicere, in omnibus ab eisdem Deitatis dogmatibus contradicere sit. Qui autem hoc peragit, plane sancto adorandoque Spiritui, a quo ut plurimum, quinimo indesinenter agitati, et ut aptius dicam, aflati, divina sacraque rectæ fidei dogmata nobis exponebant, obsistit, id multis amentiæ signum, insaniæ aliis indicium est, quod ne patiamur in finem supplex exoro, neque quod inde imminet animæ periculum subeamus. θεν προτεθείσαις ἡμῖν, αἵτινες ἀναφανδόν κυρύττου- quam, qui alios sapientia superant, et in Scripu σιν ὑπάρχειν κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοιαύτην τὸ παρὸν δόγμα κἀκ τῶν ῥητῶν τούτων νῦν ἔσχε τὴν ἀπόδειξιν ἅμα καὶ τὴν συγκρότησιν, ὅπερ καὶ πρὸ αὐτῶν πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν ἔχειν ὡς ὀρθὸν ἄπταιστό, τε καὶ ἀσφαλὲς διὰ πλείστων χρήσεων ἑτέρων πατρικῶν ἀποχρώντως καὶ ἱκανῶς παρεστήσαμεν, μηδαμῶς ἐξηγήσεως δεομένων τινός, μηδ' ἑρμηνείας μηδεμιᾶς εἰς κατάληψιν, οὐ λέγω τοῖς τῶν πολλῶν ὑπερκειμένοις τὸν νοῦν, καὶ πλέον ἐν ταῖς Γραφαῖς τῶν ἄλλων γινώσκουσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀμελετήτως ἔχουσι τῶν λόγων αὐτοῖς· καὶ τοῖς τοιούτοις γὰρ αἱ πλείους σαφηνείας οὐ χρήζουσι. Ταύτας δὲ συλλεξάμενοι παρ' ὅλων ἀπαξαπλῶς τῶν τῆς εὐσεβείας μυσταγωγῶν προτεθείκαμεν. Οὕτως ἅπαντες οἱ θεηγόροι καὶ θεόφθογγοι Πατέρες ἡμῶν, ὅσοις ἡ τῶν ἱερῶν ἐμέλησε καὶ σεπτῶν δογμάτων ἐξέτασις, οἱ τῆς Ἐκκλησίας στεῤῥοὶ στῦλοι καὶ κρατ ταιοὶ, τὰ ἀκράδαντα τῆς ἀληθείας προπύργια, πολύ λάκις ἐν τοῖς αὐτῶν λόγοις ἐδογμάτισαν, καὶ περι φανῶς, ὅτι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχει τὴν ὕπαρξιν, οἷς δῆτα, καθὼς ἐν πάσαις ταῖς λοιπαῖς θεολογίαις αὐτῶν, τοὺς πάντας πείθεσθαι κάνε ταῦθα καὶ κατακολουθεῖν δίκαιον· ἐπειδὴ τὸ τούτοι; αὐτοῖς ἀντιλέγειν ἐν ἑνὶ, τουτέστι τῷ νῦν, ἐν ἅπασιν ἀντιλέγειν ἐστὶ τοῖς ῥηθεῖσιν ὑπ' αὐτῶν δόγμασιν. Ὁ δὲ τοῦτο ποιῶν ἀντιπίπτει σαφῶς τῷ ἁγίῳ καὶ προσκυνητῷ Πνεύματι, παρ' οὗ τὸ πλέον ἐνεργούμενοι, κυρίως δ' εἰπεῖν, ἐμπνεόμενοι καὶ μᾶλλον τὸ πᾶν τὰ θεῖα καὶ ἱερὰ τῆς ὀρθῆς ἐκεῖνοι πίστεως ἐξετίθουν ἡμῖν δόγματα· τὸ δὲ παραφροσύνης γνώρισμα τοῖς πολλοῖς, μανίας δέ τισιν ἀφάτου τεκμήριον, δ καὶ μὴ πάθοιμεν, ἀδελφοί, διὰ τέλους, παρα καλῶ, μηδὲ τὸν ἐντεῦθεν ὑποσταίημεν τῆς ψυχῆς κίνδυνον. μα'. Τρέπω γὰρ ἀπάρτι καλῶς τὸ τοῦ λόγου πρόσαπον πρὸς ὑμᾶς, τοὺς μέχρι τοῦ νῦν πρὸς τὴν ἀλήθειαν κακῶς ἀντιβαίνοντας, οὔσπερ οὐδ᾽ ἀδελ φοὺς αἰσχύνομαι καὶ πάλιν καλεῖν, κἂν ἐπὶ τοσοῦτον ἡμῶν καὶ ταύτης διέστητε. Προσοικειοῦμαι δὲ μά λιστα καὶ τὸ πάθος ὑμῶν, οὐχ ἧττον δὲ καὶ τὸν ἐκ τούτου ψυχικὸν ὄλεθρον, νόμῳ τῆς ἦς πρὸς ἀλλήλου; ὀφείλομεν ἀγάπης οἱ προσαγορεύεσθαι λαχόντες ἀπὸ Χριστοῦ, καὶ τῆς προτέρας κατ' ἐξαίρετόν ἐστιν ἐν οἷς ἀπὸ πάντων ὑμῶν φιλίας καὶ διαθέσεως· καὶ και ταλείπω τὴν κοινὴν φύσιν ἡμῶν, ἥτις προ τούτων αὐτὸ παραδίδωσιν· ἔτι τὸ πρὸς τῆς ἱερᾶς κολυμβήθρας γνήσιον περιέπω καὶ συγγενές· ἔτι τὴν ὁμιλίαν ὧν ἔφην αἰδοῦμαι κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ συνήθειαν, μέλη τὸ πρὶν ἡμέτερα, καὶ εἰ διετμήθητε πρὸ πολλοῦ, μέλη ποτέ τίμια, καὶ εἰ ἀπὸ μακροῦ διεφθάρητε. Τίς δαίμων τελχίν, ποῖος τοῦ καλοῦ καὶ τῆς εἰρήνης δεινῶς βασκήνας ἡμᾶς τοῦ σώματος τῆς τοῦ Χριστου θείας καθολικῆς Ἐκκλησίας διέσπασεν, ὥστε κατὰ τὸν ἀπόστολον Παῦλον λοιπὸν τὸ σύνολον τῇ ἀλεθείᾳ μὴ πείθεσθαι; Πότε συγκολληθήσεσθε πάλιν αὐτῷ; πότε τούτῳ συναρμολογηθήσεσθε, δόν τες ἑαυτοὺς ὁμονοίᾳ τῇ πρὸς ἡμᾶς, καὶ τέλεον τῆς ἀληθείας γενόμενοι; Τούτοις δὴ πείθεσθε, καὶ και τακολουθείτε τοῖς πρὸ ἡμῶν, οἵτινες, ὡς εἶχον δυνάμεως, ἀντεῖπον τῷ δόγματι, καλῶς, εἴπερ αὐτοὶ πάν λιν ἐπείθοντο, καὶ κατηκολούθουν τοῖς πρὸ αὐτῶν, se Gala!. v, 41. Converto siquidem nunc ad vos orationis faciem, ad hoc usque tempus improbe veritatem oppugnantes, quos fratres compellare rursus, licet tantumdem a nobis et ab ipsa dissociatos, non pudet. Vestros vero nili affectus, nec minus, quæ ex hoc oritur animæ perniciem opere maximo vindico lege charitatis quæ inter nos a Christo nomen sortitos intercedere debet, et præcipue omnium amicitiæ et benevolentiæ, et præterea coinmunem naturam, quæ ante alia id nobis insihuat, tum ante propter sacrum lavacrum germanum atque affine, tuin consortium et consuetudinem, eorum quos ut dixi revereor, membra nostra, licet multum ante tempus abscisa, membra aliquando honoranda, etsi longe ante deperdita. Quis maleficus dæmon, quis bonum pacemque vobis maxime invidens a corpore sanctæ catholicæque Christi Ecclesiæ distraxit, ita ut, cum apostolo Paulo loquor, prorsus veritati non obtemperetis "? Quando iterum ipsi conglutinabimini, quando ipsi conjungemini, vosmetipsos concordia nostrae tradentes et perfecte veritatem amplexi? Eos vos auditis et sequimini, qui ante vos, uti ipsis facultas fuit, dogma oppugnarunt; recteque id ageretis, si ipsi rursus audirent et sequerentur antiquiores, qui ampliori mensura et rebus a'iis omuibus apertis:ime Lose: exsuperant, quorum

μεθα; Τούτου μηχανὴ καὶ μεθοδεία τις τοῦ πονη ροῦ, τῆς ἐντεῦθεν ἡμᾶς ὠφελείας ἀπάγοντος. Αν ἑστῶσιν ὑποδεξώμεθα ταύτας ὡσί, τὸ κέρδος πολλαπλάσιον οὕτω δρεψόμεθα, συνιέντες ἐξ αὐτῶν τὸ τοῦ δόγματος ἀσφαλὲς, καὶ πρὸς τὴν εἰρήνην συντόνως μεταχωρήσαντες, μὴ φοβηθῶμεν τὸ τῆς φωνῆς ἄρθες καὶ ξένον ἡμῖν, μᾶλλον ὑποπτήξωμεν τὴν μέχρι νῦν ταύτης ἀθέτησιν, μὴ καὶ λόγον ἔσχατον ὑπόσχωμεν χάριν αὐτῆς, ἐν τῇ ἡμέρᾳ δηλαδὴ τῆς ἀνταποδόσεως. Καλὸν ἐρθοδοξίας ἡμᾶς, μὴ συνηθείας, ἐξέχεσθαι. Τότε χρή κρατεῖν τὸ ἔθος ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοίς, ὅτε με κανονικὰς παρατηρήσεις λυμαίνεται, καθώς περ ἐν τοῖς πολιτικοῖς πράγμασιν αὖ, όταν οὐκ ἀφορᾷ πρὸς νόμων ἀναίρεσιν. Ηνίκα δὲ πλείστην εἰς τὴν κατ' εὐσέβειαν λόγον ἀπεργάζεται τὴν βλά σεν ἡμῖν, τηνικαῦτα δεῖ μάλιστα φεύγειν ὡς ἐπίσ βουλον τοῦτο τῆς ψυχῆς καὶ πολέμιον. Εἰ δὲ κατά νοῦν δεδοίκατε, καὶ ποία τις ὑποτρέχει τὴν ἡμέτε ρον λογισμόν, ὅτι τὸ παρὸν οὐκ ἐμπεριείληπται δίγα μα τῷ ἱερῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως, εἰκὸς γινώσκειν ἡμᾶς, ὡς καὶ ἕτερα τῶν ἀναγκαίων πολλὰ τὸ τοιοῦ τον οὔμενουν οὐδαμῶς περιέχει σεπτόν Σύμβολον, ἐπεὶ μηδὲ οἷόν τε τὰ πάντα κατὰ λεπτὸν τῆς εὐσε βείας περιλαβεῖν εἰς ἔκθεσιν μίαν τινά, καὶ μᾶλλον ούτωσ! συνεπτυγμένην καὶ σύντομον· οὐ διὰ τοῦτο δ' ἡμεῖς ἀθετοῦμεν καὶ ἀποβάλλομεν ταῦτα μακράν, ἀλλά γε καὶ πρεσβεύομεν ἀσφαλῶς, καὶ διαπρυσίως κηρύττομεν. Καὶ ἵνα τὰ πολλὰ παρεάσας ἑνός τινος ἢ δύο μνησθῶ, καὶ τούτων αὐτῶν θεωρουμένων του παρόντος ἐγγὺς δόγματος, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ κεῖται Θεὸς κατὰ τὸ Σύμβολον τοῦτο τῆς πίστεως, οὐδὲ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ πρὸς ἔπος καὶ ῥητῶς ὁμοούσιον, καὶ ταῦτα κατ' αὐτὸν τὸν τῆς ἐκθέσεως τοῦ τοιούτου καιρόν, τῆς οὐσίας αὐτοῦ λογοπραγεθείσης καὶ τῆς θεότητος. Όμως καὶ Θεὸν ὑπάρχειν ὁμολογοῦμεν ἡμεῖς τοῦτο τρανῶς, καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ καταγγέλλομεν, καὶ οὐ δήπου και νοτομεῖν παρὰ τοῖς φρονοῦσιν ὀρθῶς τὴν κατ' εὐσέβειαν πίστιν οὐδαμῶς νομιζόμεθα. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὖθις, ὡς ἂν φαίην πλησιαίτερον τοῦ κατὰ σκοπόν, οὐδὲ Πνεῦμα λέγεται τῆς ἀληθείας ἐν τῷ αὐτῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως· πλὴν τῶν ἁπάντων οὐ δεὶς οὕτω καθέστηκεν αὐθάδης καὶ τολμηρὸς, ὡς τὴν vertinus? Ta machina sunt et faudes mali πρὸς τὴν ἀκρόασιν αὐτὴν ἀποδυσπετοῦντες φαινόdrmonis, qui nos ab inde exorientibus commodis abducit. Si promptis attentisque auribus illa percipiamus, fuctus inde uberiores decerpemus, intelligentes eorum ope dogmatis certitudinem, et al pacem contente ergentes, ne pertimescamus dictionis insuetum, et peregrinum, quin imo magis majorem in nos concipiamus metum illius improlatione, ne rationem extremam illius causa reddamus, in die scilicet retributionis. Optimum est nos rectæ fidei, non consuetudini addici. Tum robur obtinere debet consuetudo, cum canonicas observationes non vulnerat, uti fit in civilibus negotiis, cum eversionem legum non respicit; cum porro pietatis cultui noxam infert, et pericum lum nobis creat, tum modis omnibus illud ut insidiosum et inimicum animo fugiendum est. Quodsi in vobis metum concipitis, et ægre mente consistitis, quod præsens hoc dogma in sacro fidei Symbolo non deprehendatur, par est, vos agnoscere, multa alia necessaria venerandum hoc Symbolum nullo modo continere, cum nequcant omnia et singula minutatim una tantummodo expositione, et tantundem contracta atque compendiosa concludi; neque propterea nos illa vel improbamus, vel longe a nobis pellimus, quin imo ea tuto tenemus, et sonora voce prædicamus. Et ut multa silentio præteream, unius vel alterius mentionem solummodo faciam, quorum speculatio non longe ab hoc nostro dogmate aberit. Spiritum, sanctum Deum esse in hoc Symbolo fidei nusquam apparet, neque Patri et Filio verbis expressis consubstantialem esse, licet editionis illius teinpore ejus divinitas in controversiam versa esset. Nihilominus et Deum illum esse nos palam aperteque confitemur, et Patri Filioque consubstantiaJem esse recipimus, neque apud prudentiæ laude commendatus novum quippiam in fidei dogmatibus tentasse existimamur. Spiritus sanctus rursus, ut proximius scopum, qui nobis est propositus, attingam, neque in hoc eodem fidei Symbolo Spiritus veritatis dicitur, et tamen nemo usquam adeo temerarius, tantaque affectus confidentia fuerit, ut evangelicam Salvatoris vocem non amplectatur. Silentio quoque iuvolvo, quæ de incarnatione ἐν Εὐαγγελίοις φωνὴν τοῦ Σωτῆρος μὴ παραδέχε Unigeniti nos pietatis cultores divina et veneBanda dogmata profitemur, et præ aliis ipsam Deiparæ vocem, Dei Matris appellationi non absimilem, cujus gratia et qui postmodum præluxerunt sancti Patres nostri definitionem particularem edere coacti sunt, et cam in Ecclesia caui constituerunt. Uti igitur hæc omnia amplectímur et confitemur, licet nusquam in venerando fidei Symbolo habeantur, pari modo et Spiritum san- ¿tum exsistentiam habere ctiam ex Filio pro sus ab omnibus sentiendum est, ctsi nullo modo in eo comprehendatur, quod perspicue ab omnibua Spiritu amatis Patribus uno ore decretum est: illudque locis in omnibus prædicandum est, tum σθαι. Καὶ παραλείπω δὴ τὰ κατὰ τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Μονογενοῦς πρεσβευόμενα τοῖς εὐσεβέσιν ἡμῖν θεῖα καὶ σεπτὰ δόγματα, καὶ πρὸς τούτοις αὐτὴν τὴν Θεοτόκος φωνὴν, την κατάλληλον κλήσιν τῆς Θεομ τορος, ἧς χάριν ἐδέησε καὶ τοῖς μεταγενέστερον ἐκλάμψασιν ἱεροῖς Πατράσιν ἡμῶν ὅρον ἴδιον ἐχθεῖ ναι, τὸν δὲ ψάλλεσθαι καὶ αὐτὸν ἐπ' ἐκκλησίας τιραδεδώκασιν. Ως ταῦτα γοῦν πάντα στέργομεν καὶ ὁμολογοῦμεν ἡμεῖς μηδόλως εγκείμενα τῷ σεπτ Συμβόλῳ τῆς πίστεως, οὕτω καὶ τὸ τὴν ὕπαρξιν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔχειν κἀκ τοῦ Υἱοῦ δίκαιον φρονεῖν πάντας, εἰ καὶ μηδαμῶς ἐν τούτῳ παραλαμβάνεται, καθότι δεδογμάτισται καθαρῶς παρὰ πάντων όμου τῶν τοῦ Πνεύματος· ἔτι καὶ πανταχοῦ κηρύττειν

DE PROCESSIONE S. SPIRITUS ORAT. II. αὐτὸ προσηκόν ἐστι, κἂν τοῖς πρὸς ἀλλήλους, & in mutuis colloquiis, tum in commentariis, non φημί, λόγεις, κάν τοῖς συγγράμμασιν, οὐ μὴν προστεθῆναι κατὰ τὴν ὑπόνοιαν τήν τινων ἐν τῷ πολλάκις ῥηθέντι μοι Συμβόλῳ τῆς πίστεως, ἐπεὶ καὶ τῶν ἁγίων οἱ πλείονες τῶν θεολογησάντων τὸ σεπτὸν δόγμα τουτί, τὸ Σύμβολον, οὕτως ὡς κατ' ἀρ χὰς συνετέθη, καὶ νῦν αὐθές ἐστιν, ἀνεγίνωσκον, μήτε τι προσθέντες ἐπέκεινα μηδαμῶς, μηδὲ τὸ παράπαν μηδὲν ὑφελόμενοι. Τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀπαρα ποίητον τηροῦμεν, καὶ τηρήσομεν κατ' ἐκείνους διὰ παντός. Ο θεόςρων οὑτοσὶ καὶ θεόσοφος ἡμῶν αὐτ τοκράτωρ ἐγγυητής ἀξιόχρεως. Ὥστε, καὶ εἴ τινε; τῶν πάντων ἐστὲ τοιοῦτόν τι κακῶς ὑποπτεύοντες, τούτων ἀκροασάμενοι τὸ παρὸν μεταμάθετε καλῶς τὴν ἀλήθειαν. Εντεῦθεν καὶ τὴν διάστασιν. ἀποδαλόντες, καὶ ἀποθέμενοι τὸ διχονοεῖν, ἀσπάσασθε τελείως τὴν μεθ᾿ ἡμῶν εἰρήνην καὶ τὴν καταλλαγὴν Ενστερνίσασθε. Πάντες ἁπλῶς οἱ τελοῦντες τοῦ σχίσματος καὶ τῆς ταραχής μέχρι τοῦ νῦν γαλήνης τὰς ψυχὰς πληρωθέντες ἡμῖν τὸ ἀπὸ τοῦδε συνάφθητε. Μὴ τὴν εἰς κρεῖττον ποσῶς αἰσχυνθῆτε μεταβολήν, μηδὲ τὴν εἰς τὸ βέλτιον ἐντραπῆτε μετάθεσιν. Τὸ ἐν γενήθητε καὶ πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς ἡμᾶς, ἐπεὶ διαφοράν τινα καὶ παρ' ὑμῖν ἔγνωμεν. Τοῦτο νῦν, τὴν εἰρήνην φημί, καρποφορήσατε τῷ εἰρηνάρχῃ Χριστῷ, τῷ δι' ἀγαθότητα πάλαι συνάψαντι τὰ διεστῶτα πρὸς ἕνωσιν. Οὐχ οὕτως αὐτὸν θεραπευόν ἐστι τῶν πάντων οὐδὲν, ὡς τὸ μετ' ἀλλήλων ἡμᾶς εἰρηνεύειν ἑκάστοτε. Ταύτην καὶ σωματικῶς συνδιάγων ἐπὶ γῆς ὡς δῶρόν τι παρεῖχεν ἀεὶ τοῖς ἀποστόλοις καὶ μαθηταῖς· καὶ τῶν κάτω διατριβῶν ἀφιπτάμενος, πάλιν ὡς ἄν τινα κλῆρον αὐτοῖς ἐδίδου καὶ κατελίμπανεν. Πσπερ ἡμεῖς διὰ τέλους, ἀδελφοί, καθικετεύω, μὴ ἀποσταίητε· μᾶλλον προσδράμετε κατὰ τάχος αὐτῇ, καὶ τῶν ἐκ ταύτης καλῶν ἀπολαύ σετε. Πόσον οἴεσθε πλῆθος ἀνδρῶν ἅμα καὶ γυναι κῶν τῷ σχίσματι τούτῳ τὴν ψυχὴν ἀπολέσαι, δι᾿ ἣν σπεύδετε δῆθεν καὶ ὑπὲρ ἧς, κἂν μὴ δεόντως, μηδ' ἐν οἷς ἄξιον; πόσον μοναχῶν, πόσον μοναζουσῶν ὁ δολιόφρων ἐχθρὸς ἐσύλησεν, οὓς πάντας τῆς τοῦ Χριστοῦ κοινωνίας ἀποτεμών, οἰκεῖον κατάβρωμα παν τελῶς ἀπετέλεσεν; ἔστι δ' οὓς ἀποχωρίσας καὶ τῆς κοινῆς ἀγέλης ἡμῶν εἰς πάθη κακῶς ὕβρεως καὶ ἀτιμίας ἐνέβαλε; Ταύτην στήσετε καλῶς τὴν λύμην tamen in sæpius a me commemorato fi.lei Symbolo apponendum, cum pars sanctorum potior, qui venerandum hoc dogma pronuntiarunt, Symbolum ut ab initio concinnatum est, et nunc rursus est, recitarunt; nihil illi ultra addentes, neque vice versa quidquam dementes. Hoc etiam nos nulla vocula immutatum conservamus, et, ut illi ediderunt, perpetuo conservabimus. Divina mente præditus. et a Deo edoctus hic noster imperator spousor locuples fuerit. Quare etsi nonnulli ex vobisaliquid tale non ingenue suspicamini, his auditis recle nunc veritatem. addiscite. Hinc etiam dissidio ac dissensione exstinctis et contentionibus. sepositis perfectam nobiscum pacem compouite, et concordiam amico pectore suscipite. Omnes generaliter schismati tuibisque ad hoc tempus addicti animum tranquillitate oppletiin futurum uminini. Ne in melius immutatio vos pudeat, neque in magis integra transitus perterreat; inter vos et inter nos unum fieri non dedignemini, cum et inter vos dissidia nos non fugiant. Hunc in præsenti fructum, pacem scilicet, pacis. principi Christo date, qui sua bonitate-jan-olim disjuncta in unum. conjunxit perfecte. Nihil magis inter omnia illi complacitum est, quam mutuo nos concordiæ vinculo perpetuo colligari; illam, duui corpore in terris vitam ageret, veluti munus aliquod apostolis et discipulis semper exhibebat, et ex terrenis rursus avolans, iisdem uti hereditateu quamdam clargiebatur et relinquebat: a qua voi fratres, exoro, in finem usque ne disjungam.ni, imo ocius ad ipsam accurrite, el promanantia ex ipsa bona participabitis. Quantam hominum ac mulierum multitudinem, opinamini ob hoc dissidium animarum jacturam fecisse, pro quorum salute, etsi non uti par est, neque justum, tantum insudatis et afligimini? quantam monachorum, quautam monialium dolosus hostis rapuit et furatus. est, quos omnes a communione Christi abscidens, uti propriam escam exsorbuit, et alios etiam a communi nostro grege separatos in injurias et dedecora conjecit? Hanc noxam irritam probe continebitis, si tantummodo ad nos reversionem ὑμεῖς, ἐὰν μόνον πρὸς ἡμᾶς ἐπανέλθητε, καὶ τῶν feceritis, et ex lapsis nonnullos rursus revocaveriπεπτωκότων ἐπανακαλέσησθε πάλιν τινας, ὁπόσους μὴ τὸ κοινὸν χρέος δηλαδή προαφήρπασε. Μὴ τοίνυν παρίδητε μήτε τοὺς οὐτωσὶ κειμένους τῶν ἀδελφῶν, μήτε, τὸ μέγιστον, ἑαυτοὺς ἀπολλυμένους καὶ κινδυ νεύοντας. Γνῶτέ ποτε καὶ μόλις τὸ τοῦ δόγματος ἀσφαλές. Αφετε τὴν ματαίαν ἔριν καὶ τὸ φιλόνει κον, μεταμεληθέντες ἐφ᾽ οἷς ἀκαίρως ἐνέστητε καὶ λίαν ἐπισφαλῶς. Προσέλθετε τῇ ἀληθείᾳ, καὶ ἡμῖν κατὰ ταύτην ὁμονοήσατε. Τούτοις εἰ μὲν πείθομεν τοῖς λόγοις, ἀγαπητοί, δεῦτε καὶ τὰς δεξιᾶς ἀλλήλοις ἐμβάλωμεν. Ἰδοὺ πρῶτος ἐγὼ δίδωμι ταύτην ὑμῖν εἰς ἀδιάρρηκτον πνευματικὸν σύνδεσμον· καὶ ὑμεῖς ὡσαύτως ἡμῖν τὰς σφετέρας χαρίσησε, καὶ στῆτε μεθ' ἡμῶν οἱ πάντες κατά ταυτόν. Μεγαλύνωμεν tis, quos commune fatum non sustulit. Ne fratres sic jacentes, et quod potissimum est, ne vosmelipsos in perditionem ruentes periclitantesque megligatis. Cognoscite tandem aliquando dogmatis securitatem, inanes dissensiones contentionesque missas facite, et de illis quæ inopportune et non absque errore oppugnastis, pœnitentiam agite. Remigrate ad veritatem, et una nobiscum ad earl retinendam conspirate. His sermonibus si persuademus, o amici, eia agite jam dexteras alterutris porrigamus. En ego ipse primus omnium vobis in Indissolubilis spiritalis vinculi signum eam exhibeo ct vos similiter vestras concedite, et a nobis omnes state, et unanimes Dominum magnificemus.

Quodsi id abnuitis, nanc omnes Dei angelos vestri ὁμοφρόνως τὸν Κύριον. Εἰ δὲ μή, μαρτυρόμεθα νῦν curam gerentes in testimonium advoco, et ante eos ipsum Dominum nostrum, qui in Triade r ligiose colitur, nos quantum in nobis est, innocentes esse, quod debitum exsolvimus. Hæc post Deum illis edicimus, quius adhue vitæ aliquid superest: vobis, inquam, qui affectibus haud ebnoxii in similium conquirendorum sententia firmiores estis, quandoquidem quibus charitatis bɔnum omnino refriguit, et qui ob erga nos improbitatem mortui sunt, ad hos quænam verba nsurpanda venerint, quæ consilia, quæ monita, quorum resurrectio et correctio plane solius Dei fuerit? et nostrarum ad Deum precum perfectiorum et absolutiorum opus. πάντας τοὺς προστατεύοντας ἡμῶν ἀγγέλους Θεοῦ, καὶ πρὸ τούτων αὐτὸν τὸν Δεσπότην αὐτῶν τὸν ἐν Τριάδι σεπτῶς προσκυνούμενον, ὡς ἀθῶοι τὸ εἰς ὑμᾶς μέρος ἡμεῖς, ἀνθ' ὧνπερ τὴν ὀφειλὴν πεπληρ ρώκαμεν. Ταῦτα μετὰ Θεὸν πρὸς ἐκείνους φαμέν, παρ' οἷς τι καὶ ζωτικὸν ὑποφαίνεται, τὸ πρὸς ἡμᾶς λέγω τοὺς ὑγιαίνοντας οὕτως ἀπροσπαθές, καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἐρευνητικὴν τῶν τοιούτων διάνοιαν. Ἐπεί περ οἷς τὸ τῆς ἀγάπης ολοσχερῶς ἐψύγη καλών, καὶ οἴγε παντάπασι τῇ καθ᾿ ἡμῶν κακία νενέχρωνται, πρὸς τούτους αὐτοὺς τίνων δεῖ ῥημάτων ἁπλῶ;; ποίας δὲ συμβουλῆς τε καὶ παραινέσεως, οὓς μόνους σαφῶς πέφυκε τοῦ Θεοῦ διαναστῆσαι καὶ διορθώσασθαι; τὸ δὲ πάντως εὐχῆς ἔργον ἡμῖν τῆς τελεωτέ ρας καὶ μείζονος. μβ'. Αλλ' ήδη βουλομένῳ μοι καὶ τῷ τέλει τὴν ὑπὲρ ἡμῶν αἴνεσιν καὶ εὐχαριστίαν ἀφοσιώσασθαι τῷ χορηγῷ καὶ δοτῆρι τῶν ἀγαθῶν, ἴεται καὶ πρ κανταῦθα πρὸς πλατυσμὸν ὁ λόγος, καὶ τοῖς εἰς ἡμᾶς νῦν γεγενημένοις ὑπ' αὐτοῦ θαυμασίοις ἐμφισ λοχωρεῖν προτεθύμηται. Πάλιν δὲ τὰ τῆς πραγματ τείας καὶ τοῦ σκοποῦ πέρας ἔχοντα τὸ παρὸν οὐκ ἀνίησιν, ὅτι καὶ μακρότερα τὰ τῶν τοιούτων ἡμῖν τεραστίων Θεοῦ τῆς παρούσης καθέστηκε τοσαύτης ὡς ἀληθῶς ὑποθέσεως. Ενθεν τοι πρὸς αὐτὸν ἴσον ἐνδείξασθαι καὶ μόνον τὴν πρόθεσιν τῆς ἡμετέρας ψυχῆς ἀνθομολογησάμενος καὶ εἰπὼν, τὸν λόγον εἰς εὐχὴν τῶν ἀνηκόντων διὰ τὸ προσφορές καταπαύσω, 42. Sed cum jam auimus sit, in fine de rebus nostris laudem et gratiarum actionem bonorum datori largitorique referre, gestit subsilitque effunditurque latius oratio, et in iis, quæ in mos admiranda operatus est, immorari exoptat; sed vice versa cum tractationis propositique res intenta finem habuerint, id in praesenti non permittunt, quod Dei in nos admiranda præsenti hoc tantoque argumento revera diffusiora sunt. Hinc erga ipsum, ut vel solum animi nostri desiderium explicemus, id confitentes aientesque, orationen In supplicationem addecentem ad satietatem vitandam finiemus, ut paulo ante promisimus. Ut vero, uti par est, et nos debemus, laudationem c καθὼς τὰ τῆς ὑποσχέσεως ἔχει μικρὸν ἄνωθεν. Ινα exordiar, sacri cantoris Davidis quam opportunissime voces mutuatus non absimili ab eo stupore ad Altissimum contenta voce clamo: Quam magnificata sunt opera tua, Domine! omnia in sapientia fecisti”; non solummodo quæ in principio ex eo quod non erat, ad id quod erat, produxisti, sed quæ etiam certis diversisque temporibus in humana comnioda absolvisti, uti se habet et præsens erga nos opus, quod et maximum et in sapientia perfecisti. Cum enim non esset neque miserentis neque in humanum genus propensissimi Dei, qui sola sua bonitate genus nostrum ab initio condidit, tuam in finem Ecclesiam discissam et miserrime laborantem prætermittere ac negligere, quam unigenitus et coæternus Filius et Verbum tuum τὰ ἔσχατα δεινῶς κάμνουσαν, ἣν ὁ μονογενής τε καὶ Patris potentissimi propter viscera infinitæ erga nos misericordiæ tuæ, carnem assumens humanam, immaculatissimarum et sanctissimarum sua-· rum manuun extensione e terræ finibus in crucem collegerat, sibique ex vivifico et pretioso latere sanguine profuso asciverat, hanc eamdem rursus in unum convenire ætate bac nostra, et vulnus pessime se babens, quod malorum origo et fraudum architectus #gre ferens illam adprosperari, impegit, conglutinare tibi complacuisti. Igitur ante omnia in sola pacis atque amicitiæ fœdera, quas tua est rerum humanarum dispositio, uos • Psal. c111, 24. δὲ πρεπόντως καὶ ὡς χρεὼν τῆς δοξολογίας ἀπάρξωμαι, τοῦ ἱεροψάλτου δανεισάμενος Δαυὶὸ ἁρμοδιώτατα τὴν φωνὴν μετὰ τῆς ἐκείνου πρὸς τὸν Ὕψιστον βιώ διαπρυσίω; ἐκπλήξεως·. ῾Ως ἐμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε. Πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας, ο οὐχ ὅσα δηλαδή μόνον καταρχὰς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παρήγαγες δημιουργικῶς, ἀλλὰ καὶ ὅσα κατὰ και· ρούς διαφόρους τοῦ τῶν ἀνθρώπων ένεκεν διεπράξω συμφέροντος, ὡς καὶ τοῦτο τὸ νῦν ἔργον ἔχει τὸ εἰς ἡμᾶς, ὅπερ μέγιστον καὶ ἐν σοφίᾳ τετέλεκας. Καὶ γὰρ ἐπειδήπερ οὐκ ἦν τοῦ φιλοικτίρμονος σου καὶ φιλανθρώπου Θεοῦ τοῦ δι' ἀγαθότητα μόνην ἀπαρχῆς τὸ γένος ἡμῶν πλαστουργήσαντος τὸ τὴν Ἐκκλησίαν περιιδεῖν εἰς τέλος τὴν σὴν διεῤῥηγμένην, καὶ συναΐδιος Υἱὸς καὶ Λόγος σου τοῦ πανάρχου Πατρός διὰ σπλάγχνα τοῦ ὑπεραπείρου περὶ ἡμᾶς ἐλέους σου μορφωθεὶς τὸ ἀνθρώπινον, τῇ τῶν πανάγνων ἑαυτοῦ καὶ παναχράντων χειρῶν ἐκτάσει συνήγαγεν ἐκ περ ράτων ἐπὶ σταυροῦ, καὶ περιεποιήσατο τῷ τῆς οἰκείας ἐκρεύσαντι ζωοποιοῦ καὶ τιμίας πλευράς απ ματι, τὴν τοιαύτην συνελθεῖν καὶ πάλιν εἰς ἐν ηὐδί κησας ἐφ᾿ ἡμῶν, καὶ συνουλωθῆναι τὸ πάνυ γε χαλεπῶς ἔχον τοῦ πνεύματος, ὅπερ ὁ ἀρχέκακος καὶ δολιόφρων ἐχθρὸς μὴ φέρων ὁρᾶν εὐδοκιμούσαν προ ξένησεν. Οὐκοῦν ἐν πρώτοις εἰς σπονδὰς μόνας είρη νικὰς καὶ φιλίας οἰκονομικῶς συνελάσας ἡμᾶς, «Ο