NOTITIA IN JOANNEM VECCUM. (Fabric. Biblioth. Græc., ed. Harles., tom.!XI, p. 544.) Joannes Beccus sive Veccus, Græcis Béxxos, Béxos vel Bixwy ex Magnæ ecclesiæ chartophylace patriarcha CPol. ab a. 1274, in locum exauctorati Josephi, Galesii abbatis, usque ad obitum Mich. Palæolegi imp., post quem a. 1282 defunctum, Josephus sub Andronico iterum restitutus est, Joannes vero post id tempus iterum iterumque relegatus in carcere a. 1298 obiit. Photianus primum, deinde lectis Nicephori Blemmydæ scriptis Ativopwv, plurima scripsit, quibus Latinæ Ecclesiæ dogmata sive tueri sive cum Græca conciliare adnisus est omni studio, idem propter ingenium, eloquentiam atque doctrinam et imperatori Michaeli acceptissimus, et aliis admirandus. Ejus scripta multa interciderunt, certe non sunt edita: nam quæ sigillatim scripsit adversus Methonensem, adversus Joannem Phurnem, adversus archiepiscopum Bulgariæ, adversus Georgium Moschomparem, atque iterum adversus eumdem com™ positæ ävtippź, lucem necdum viderunt. Horum quidem meminit ipse apud Allatium, tom. Il Græciæ orthodoxæ, p. 8 sq. Vide infra, p. 678. Eorum tamen omnium epitome vel nervus continetur, ut est credibile, în scriptis, quæ typis exscripta habemus. Sunt autem hæc; 1. Περὶ τῆς ἑνώσεως καὶ εἰρήνης τῶν τῆς παλαιᾶς καὶ νέας Ρώμης Εκκλησιῶν, De unione Ecclesiarum veteris et novæ Romæ liber. Incipit: Tò inì mãoiv kyzvĉès toū Ewtñpo;. Græce cum Leonis Allatil versione in hujus Græcia orthod. Rom. 1652. 4, tomo 1, pag. 16-224. Sigillatim in hoc scripto Photium oppugnal Veccus p. 154 sq. In cal. niss 2. Ex Vecci λόγῳ sive libro Περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης τὸ τοῦ σκανδάλου ἀλόγιστον καὶ ἐκ μόνης istopía; àmočɛixvivros, De pace ecclesiastica, ad absurditatem scandali ex sola historia demonstratam, ampla excerpt dat Allatius de ætatibus ordinum pag. 165-169; et de purgatorio p. 591-626; et Guil. Beveregius tom. 1 Magni Synodici, pag. 273- 292, ubi multa de Synodo Photiana. Incip. "Hv åv paxápɩov ärßwę. (fabric.) V. supra, vol. X, p. 674, init. et infra, vol. XI, p. 59. n. 18, ed. vet. bibl. Reg. Paris. tom. II, p. 279 messe dicitur in cod. 1293, n. 22. Becci tomus dogmaticus. (Harl.) 3. Пleptic ExоUTE; to ȧylou veúuatos, De processione Spiritus sancti, capita 12, tom. 1Græciæ orthodoxæ, p. 223-259. Incip. Kalènel npò tŵv äλàwv oùx öàlyŋ tıg ávéxuye Cýtnois. (Fabr.) Jo. Verci et aliorum scripta quædam circa processionem Spiritus S. in Arcudii Opuscul. aureis theologicis, Romæ 1630, 4 et 1670, 4. (In Cat. bibl. Nic. Rossii p. 82 et in bibl. Bodlei, inter libros Kob. Huntington n. 6114 cat. mss. Angliæ; etc. vol. I, pag. 283, ab aliis ipsoque Fabric. citatur ed. a. 1671.) - MS. Paris, in cod. Radulph. in bibl. publ. Becus De processione Spiritus sanct. Ibid. De process. Spirit. sanct, contra Photium. V. Montfauc. Bibl. biblioth. Mss. p. 769 E, n. 45 et p. 775 A, n. 29. (Harl) Vide Jo. Boivini notas ad Nicephorum Gregoram, p. 752 et 728. Pachymeres, lib. IX; Allatius, De consensu, lib. II, c. 45, § 8, et de Georgiis infra pag. 673, seq. Vide etiam Lambecium lib. v, pag. 186 seq. (FABR. S. pag. 391, ed. Kollar. Ibi Lambec. scribit, Jo. Beccum sub Michaele Palæologo imp. esse a. C. 1275 d. 29 Maii patriarcham CPolit, electum; idem provocat de Becco ad Georgii Pachymeris; Historiam imperii Michael, Palæologi, lib. v, c. 24, et ejusd. Historiam imperii Andronici Sen. lib. 14, c, 29, cum observatt. Petri Possini part. 1, lib, mu, e. 6, § 4, et part. 11, lib. nt, cap. 2, 88, ac. 9.. tomo synodico Georgii Cyprii adversus Latinorum bæresin a. C. 1292, in cod. Matrit. Regio 68, n. 290. (V Iriart. Cat. codd. Gr. Matrit. p. 283.) Et in cod. Mosquensi synod. 554, n. 10. (V. Matthæi Notit. codd. Gr. Mosq. p. 233.) Beccus sede patriarchali deturbatur et condemnatur cum iis, qui isti assentiunt. Iriart. adnotat, illumn temum, sed PATROL. GR. CXII. Ju diverso multoque breviore titulo Græce prodiisse ex regis Franco Gallici bibl. codice 3442 descriptum, in Anselmı Banduri Imperio orientali, vol. Ít, p. 942. Refutatio Becci et Acinydni, quod quæ datur nobis, non sit grutia divina, sed ipsa natura et hypostasis Spiritus S. a Georgio Cyprio edita, laudatur in Marci monachi Dogmatica Collectione dictorum s. locorum, adornata contra Barlaam et Acindynum, et edita a Montfauc. in Bibl. Çuialin. e cod. Coislin. 288, p. 405 sq. De Joanne Becco, viro sui temporis et ingenio et eruditione celeberrimo, ejusque scriptis conf. supra, vol. II, pag. 497. G. Carei Histor. litt. SS. eccl. tom. 1, p. 319 sq. ad a. 1276. Jo. Fabric. in Historia bibl. Fabric. tom. II, p. 338; Sax. in Onom. lit. part. 11, p. 348 et Schrokh. in Hist. eccles. Christiana, Germanice scripta, tom. XXIX, pag. 455 sq., 446 sqq., 451 sqq., et 455 sq. (HARL.) Nic. Commenus Prænot. mystagog. pag. 212.,

NOTITIA. Epistola de professione fidei ad Joannem XXI, papam, Latine apnd Allatium De consensu, lib. 11, cap. 15, § 5, pag. 746–752. Incipit: Principis boni optimum esse finem. [Add. infra, vol. XI, p. 643, ed. vet. HARL.] 5. Eŋuelwua sive Synodalis sententia a. 1280, de loco Gregorii Nysseni (pro Spiritus sancti processione ex Patre et Filio), petita ex ejus homilia in Pater noster, quæ incipit: "Ote πposñysv ¿ µéras Mwone. Græce et Latine tom. I Græciæ orthodoxæ, pag. 366-374. Hujus oŋpetwµaros initium: Kał OplĘ Łµneonūsa từ ¿płakµ. (Fabr.) Paris., in bibl. publ. cod. 1258, n. 3. Becci scholia tria in totidem Basilii M. Gregorii Nysseni el Cyrilli Alexandrini. (Harl.) 6. Alabŕzŋ. Testamentum ab exsule scriptum. Græce et Latine tom. 1 Græciæ orthodoxæ p. 375–378, et lib. II De consensu, cap. 15, § 8, p. 763. Incipit: Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ἐξορίαις καὶ φυλακαῖς. Exstat etiam in notis Petri Possini ad Pachymerem tom. I, p. 541 sq. (FABR.) MS. Florentiæ in bibl· Laurent. cod. 51, n. 4, plut. 7. V. Bandin. Catal. codd. Gr. Laur. 1, p. 292. (HARL.) 7. Ad Alexium Agallianum, Magnæ ecclesiæ CPol. diaconum, De processione Spiritus S. epistola. Incipit: 'Eyw µèv oúx &v note áxoūsai éŕ0ŋv tolaūta. Tom. I Græciæ orthod. p. 360, 365. 8. Επισημείωσις τῶν αὐτοῦ ἁπασῶν βίβλων καὶ γραφῶν συμφωνίας, De omnibus suis libris et scriptio num suarum consensione, animadversio ad Theodorum Sugdææ episcopum. Hunc enim malo intelligere quam Theodorum Xiphilinum, magnum ecclesiæ œconomum, cui promiserat, se de dogmatibus non scriplurum neque contradicturum, quidquid alii dicerent, ὡς οὐ γράφοι, ὡς οὐκ ἀντείποι περὶ δογμάτων, xāv 3 tɩ héɣolev äñor, quod deinde servare non potuit, ut refert Pachymeres, lib. vi. Incipit: Kal thy nap οῦσαν δέξαι τὴν βίβλον, φίλον μοι ψυχῆς ἐνδιαίτημα, κύριε Θεόδωρε. Tom. 11 Gracia orthodoxe, pag. 1-10, Rom. 1659. 4. 9. Περὶ ἀδικίας ἧς ὑπέστη, τοῦ οἰκείου θρόνου ἀπελαθείς. De injustitia, qua affectus est, a proprio throno ejectus. Id pag. 11-36. Iucip. Έσιώπησα, μὴ καὶ εἰσέτι σιωπήσωμαι. 10. Adyos ánodoyntixò; xal ávtipöytixós, Oratio partim apologetica de injustitia, qua affectus est, partim antirrhetica ad pravas expositiones nonnullarum scripto traditarum auctorilatúm. Id. pag. 36-83. Inεἰμίι: Τὰ μὲν οὖν ἐφ' οἷς ἀδίκως τοῦ οἰκείου ἡμεῖς ἀπηλάθημεν θρόνου. 11. 'Amoloyla. Apologia, nullo modo nostras consuetudines destrui, si Ecclesiarum unionem acceptamus, sed ad conciliandam in Christo pacem multum conducere, quod inter se in asserendo dogmate conveniunt. ld. pag. 84-94. Incipit: Пpóσsxe, oùpavè, xai laifjow. [In bibl. Bodlei. codd. Borocc. 71 et 111. HARL. } 12. Tŵv mpò; tòv Zovydalas Bzódwpov a', ß', y'. Ad Theodorum, quem ipse Sugdææ episcopum ordinaverat, libri III, De processione Spiritus sancti ex Patre et Filio. Primi initium: 'Eneidh thy sŵayy:- Alxby Tuyóv, id. p. 95. Secundi: Σù µèv, dyanŋté åbehøź, pag. 117. Tertii, quo Photius speciatim oppugnatur: Háty sou ti ypáµpata npdę hµās, pag. 133-148. Hos libros ex Allatii versione Bartholdus Nibusius subjunxit Latine epistola ejusdem Allatii ad Boineburgium de consensione utriusque Ecclesiæ, Mogunt. 1655, 8. Tertium Græce et Latine dederat Allatius ipse ad calcem libri De purgatorio p. 82785%. Rom. 1652, 8. 13. Twv xps Kwvstativov a', B', y', &. Ad Constantinum (Meliteniotam, de quo dixi volum. IX, p. · Vol. X, p. 490. not. n. nov. edit.) libri IV de eodem argumento. Primi initium: 4ůávw µèv táξας καὶ οἷον διορισάμενος, p. 149. Secundi: Οὐδὲ τὴν δευτέραν σὴν ἀποπέμπομεν αἴτησιν, pag. 169. Terti: Ναι, ναι, τὰ ἐπηγγελμένα σοι, p. 287. Quarti: Απορεῖ καὶ πάλιν, καὶ οὐκ ἀποροῦμεν ἡμεῖς, p. 203-214. 14. Εἰς τὸν τόμον τοῦ Κυπρίου κατὰ τῶν νεοφανῶν αἱρέσεων αὐτοσχεδιασθείς, λόγος α', β'. In tomum Georgii Cyprii Patriarchæ CPol. Spiritum sanct. e Patre per Filium procedere negantis, et novas ejusdem hæreses, libri duo extemporales ad Theodorum Sugdææ episcopum, quem alloquitur p. 252: Eù ôt, γνήσιο υιλ, φίλτατέ μοι Θεόδωρε. Primi initium: "Εμελλεν ἄρα πολλὰς κατὰ καιρόν, pag. 215. Secundi: Δεύτερο; ἡμῖν οὗτος ὁ κατὰ τοῦ Κυπρίου ἀγών, pag. 252-286. Λόγον tertium contra Cyprium citat NicoJaus Comnenus, p. 356 Prænot. mystagogic. et tertium suum twv Toỹ Kunplov aiptoewv theyɣov memorat Veccus ipse in Aniwadversione de libris suis, tom. II Græciæ orthod. pag. 7. 15. 'Avrippηtixá. Refutationes adversus D. Andronici Camateri sub Manuele Comneno pridem Drungarii Viglæ sive præfecti vigilum (de quo supra in cap. anteced. § 7) super scripto traditis testimoniis de Spiritu sancto animadversiones. Incipit: Βουλόμενος ἡμᾶς τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην ἀεὶ προάγειν ἐπὶ τὸ βεβαιότερον, μ. 287.521. 16. 'Enıypaçal. Epigraphæ sive præscriptiones XIII, in dicta ac sententias sanctorum Patrum a se collectas de processione Spiritus sancti. Ιncip. Ρήσεις διάφοροι γραφικαὶ συλλεγεῖσαι εἰς ἀπόδειξιν τοῦ sival tò Ilveūpa xal èx toû Yloū, pag. 522-641. Has epigraphas Græce et Latine ediderat Petrus Arcudius, Corcyræus, in Opusculis aureis, Rom. 1630, 4; 1671, 4 [al. 1670], una cum scriptis quibusdam Gregor.i Palamæ et adversus Palamam Bessarionis, nec non Demetrii Cydonii, et Maximi Planudæ. Habentur et miss. in bibl. Cæsarea. Vide Lambecium V, pag. 186. (fabr.) Sive p. 317 sou. ed. Kollar. in

Iv, v, vi et VII. NOTITIA. cod. 150, n. 14. — It. ibid. p. 390 sqq. in co‹l. 262. — Venetiis in cod. Nauiano 303, n. 13 Kegálata· oð † kniypaph, etc. Atque (Mingarellius) in Cat. codd. Gr. Nanian. pag. 508, contendit, id opus, quod ab Allatio dividitur in epigraphas, dividendum esse in capita, et inscribendum: Capitula de processione Spiritus sancti. Idem docet, illain Collectionem esse apud Allatium in fine mutilam, et quæ apud ipsum postrema sint verba, ea in boc codice legi pag. 357, opus vero totum absolvi, p. 359, tum post illa verba sequi in codice testimonia desumpta ex Clemente Alexandrino, et aliud saneti Maximi Epistola ad Marinum. — In eod. cod. n. 14, Auctoritates Patrum, quibus Purgatorium esse confirmatur. Tum alia plura ad confirmandam processionem Spiritus sancti ex Filio. Ac demum aliud caput additur, qua-i supplementum operis Becci, et inscribitur, p. 367, Αποδείξεις καὶ ἐκ τῶν οἰκουμενικῶν ἁγίων συvóðwy; plura dedit ex eo Mingarell. Afferuntur postea auctoritates aliarum synodorum generalium 11, TE, Ibid. in bibl. Marc. codd. 160 et 161, Auctoritates Putrum de processione Spiritus sancti; capita numerantur in margine x1x, sine nomine quidem auctoris, qui tamen in posteriore col. per notam Bessarionis indicatur Veccus. V. Cat. codd. Gr. Marc. pag. 90. - Florent. in bibl. Medic. Lau. rent. cod. 14, 4, plut. 10, sunt xii capp. J. Becci èrtypaqŵv, cum totidem Gregorii Palamæ, confutationibus, et card. Bessarionis Apologiis. In cod. 12, n. 20, plut. 4. Collectio mirabilis, s. Jo. Verci Epigraphæ, etc. in hoc etiam cod. in fine operis alia afferuntur excerpta, quæ desunt in Allatii Græcia orthodoxa, tom. II, post pag. 641. Vid. Bandin. Cat. codd. Gr. Laurent. 1, p. 483 et 535. – Idem ibid. p. 546, conjicit, ea que exstant in cod. 22, n. 4, plut. 4, Ilepł Tpiadixň; xal áðuyxútov záźsw;, De ordine Trinitatis personarum distincto, ex Vecco esse desumpta, qui simile quoddam opus confecit, editum a Petro Arcudio, Romæ 1630.— Eadem krypapŵy collectio, Paris. in bibl. publ. cod. [1270, n. 4. Matriti, in cod. regio 77 insunt Gregorii Palamæ de processione Spiritus sancti Sermones; Joan. Becci• Epigraphæ, el Palamæ Antiepigraphæ; Barlaami monachi de eodem argumento, etc. V. Iriart. Cat.codd. Gr. Matrit. p. 279. sqq. singula copiosius persecutum. In cod. Coislin. C. Gregorii, archiep. Thessal contra Beccum et alia de eodem argumento. V. Montfauc. Bibl. Coisl. p. 171 sq. adů. ibid. p. 405 sq. Conſ. Oudin, in Commen!. de scriptorr. eccles. III, pag. 510 sq., ad a. 1270, qui præterea adnotat, illas sententias a Vecco collectas, reperiri apud Bzovium in Annulibus, tom. XIV, ad a. 1339, item Epistolam Joan. Vecci ad Romanum pontificem an. 1277 missam esse Gr. et Lat. in conciliis, ed. Labbeanæ tom. XI, col. 1033. Idem a pag. 506, historiam fataque Vecci et controversias inde enatas fusius enarrat, provocatque ad Henr. Spondanum in continuatione Annal. Baronii ad a. 1274, n. 15; ad a. 1283, n. 9 et 10; atque ad Anton. Arnoldum, doctorem Sorbonic. De perpetua Ecclesiæ catholicæ fide circa Euɩharistiæ sacramentum, lib. 111, capp. 3 et 4, pag. 299 sqq. Ilari, Memorat etiam Allatius, p. 767, De consensu, Kɛyálaiá tiva nepì taů dylov Ilveúµztro;, éapita quædam de Spiritu sancto. Incip. Elta xal máliv of aŭtol xa0' ¿¿ñç. Necnon Titulos de recens natis hæresibus, lucipit: Έμελλεν ἄρ᾽ ἀντ᾽ ἐπισκόπου κατὰ λύκου καὶ αἱρεσιάρχου. Nic. Comnenus, pag. 14 Prænot, mystagog, citat Jo. Vecci Orationem I de inauguratione sua, quæ in, cipit: 'Ακούσατε ἱερὸν συνέδριον, φίλοι συμπράκτορες, ἀρχιερεῖς ἀδελφοί. Orationem quariam de unione ecclesiarum, pag. 164, 207. Synodicon de clericorum ordinatione, apud Canonarcham, Christophorum Campanam pag. 292. Synodicon de officio parochi, pag. 310. Synodicum III, pag. 145. Synodicon an. 1275 promulgatum de capite corpori S. Mamantis abscisso, pag. 242. Epistolæm encyclicam pag. 203 parænéticam ad unionem, p. 346. (Fabr.) [Mosquæ, in cod. synod. 324, de synodo œcumenica, "HT noxatioryce Pátiov... el; tòv @póvov Κωνσταντινουπόλεως· ἀπὸ τοῦ λόγου τοῦ Βέκκου. Inc. Ην ἂν μακάριον. V. Matthæi Notit. cold. Gr. Mosq. pag. 212. Pertiuet ad n. 2. Idem forsan opus, in Cat. mss. Angliæ, ete. vol. 1, p. 55, n. 691, in cod. Guil. Laudi 39 sic citatur: Acta synodi æcumenica, quæ Photium, patriarcham, in thronum CPolit. restituit, et scandala novæ et antiquæ Romæ sustulit, ex relatione Becci scribe. Harl.] [In cat. inss. Gr. bibl. Escorial., in ed. Clarke Briefe von dem gegenwärt. Zustande des Konigr. Spanien, ex versione Germ. Jo. Tob. Kohler, Lemgo 1765, 8, pag. 406 citatur Jo. Bechii (vel potius, arbitror, Beceii) patr. CPol. dé unione ecclesiarum. (V. supra, n. 1.) In Plueri autem Cat. mss. Escor. pag. 173 mentio illius op. nulla fit; sed male tribuuntur J. Bechio (sic) patr. CPolit. Paraphrasis in Aristot. libros ethicorum ad Nicomachum, iteni adversus legem Saracenorum apologiæ IV, et adversus Mahumetem. bri IV, quæ a Clarkio 1. c. ascribuntur Joann. Cantacuzeno, imper. Byzant. (HARL.)

ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΑΠΕΙΝΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ HEPI ΤΗΣ ΕΝΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΕΙΡΗΝΗΣ ΤΩΝ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΑΣ ΚΑΙ ΝΕΑΣ ΡΩΜΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ. JOANNIS HUMILIS EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI DE UNIONE ECCLESIARUM VETERIS ET NOVE ROME. (Apud Leonem Allatium, Græciæ orthodoxe tom. 1, p. 61. 1. Rebus in omnibus verun, et mentiri nescium Servatoris permittit et nunc mihi in ipso orationis exordio dicere: Recte in Evangeliis Dominus pronuntiavit, Scrutamini Scripturas '. Namque a Deo hoc effatum oraculum a plerisque aliis, certis suisque temporibus peraccommodum usurpatum, nunquam vero atque nunc visum est aptins. Et cum præsenti argomento, de quo nunc verba facturus sum, decentissime præ aliis cohærere, quam ego ex evangelico textu præcentionem mutuatus sum, res ipsa declarabit, cuia de eo sermones præsens oratio aggressa fuerit, quodcunque sibi nomen vindicat, pro quo jam orationem instituimus, Ecclesiarum unio. Ecclesiarum, quarum? Romæ veteris, et junioris hujusce nostræque, quarum in separatione antea facta indolens atque ingemiscens, in unione hoc temporis acta subsulto gaudioque exsilio. Sed hujus separationis mentione inducta haesitans clamo: Unde milf dabuntur lacrymarum fontes, ut lugean, etsi non pro dignitate, et calamitatum magnitudini modo compare, lugeam nihilominus, quæ inde orbem terrarum a nobis babitatum oppressit, caliginem, noxamque, quæ ob eam in late patentes Romanorum campos nostræ sortis ifrupit, non corporei tantum principatus refectione, multas urbes et oppida, necnon insulas longe lateque hinc atque inde difusas, et integras nationes abripiens: sed ipsam etiam pietatem vulnerans, si modo Mohametus et Muchumetus pietatis noxa dicenda est, qui cum suis inter sacra fama orgia sua celebrando debacchantur, ibique, heu rem abominandam! indicunt thiasos, ubi anlea admirandum Christianorum mysteriorum absolvebatur mysterium. Et plane hujus dissidii impro- ▲ Joan. v, 39. α'. Τὸ ἐπὶ πᾶσιν ἀψευδὲς τοῦ Σωτῆρος δίδωσι καμο νῦν προοιμιαζομένῳ εἰπεῖν· Καλῶς ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος ἔφη· Ερευνᾶτε τὰς Γραφάς. Τὸ γὰρ θεόλεκτον λόγιον τοῦτο παρὰ πολλῶν μὲν καὶ ἄλλων ἴσως ἐῤῥέθη, καιροῖς ἰδίοις ἐφαρμοζόμενον, οὐδὲν δὲ οἷον καὶ νῦν. Καὶ ὅτι τοῦτο καὶ οὐκ ἄλλο τῷ παρ όντι πράγματι ἐφαρμόζει, περὶ οὗ νῦν ώρμημένος λέγειν ἐγὼ τῆς Εὐαγγελικῆς πυξίδος ἐδανεισάμην τὸ πρόασμα, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα φανεῖ, ὁπηνίκα πρὸς τοὺς περὶ αὐτοῦ λόγους ὁ παρὼν οὗτος λόγος επαπου δύσεται, δ δὴ καὶ λέγεται τὸ πρᾶγμα τοῦτο, περὶ οὗ καὶ λέγειν ἤδη ὠρμήμεθα, ἡ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐστιν ἕνωσις. Ἐκκλησιῶν, τίνων; Τῆς παλαιτέρας Ρώμης, καὶ τῆς νέας τε καὶ ἡμετέρας· ὧν ἐπὶ τῷ πρὶν χω ρισμῷ σπαραττόμενος, ἐπὶ τῇ νῦν ἐνώσει γέγηθα καὶ ἀγάλλομαι. Ἀλλὰ τοῦ χωρισμοῦ τούτου μνησθεὶς, διαπορούμενος κράζω· Ὢ πόθεν μοι δοθήσονται δακρύων πηγαί, ὡς ἂν ἀποκλαύσωμαι, εἰ καὶ μὴ ἀξίως, καὶ τῷ τοῦ πάθους μεγέθει ἀνάλογον, ἀποκλαύσωμαι δ' οὖν ὅμως τὴν ἐντεῦθεν καταλαβοῦσαν τὴν καθ' ἡμᾶς οἰκουμένην σκοτόμαιναν, τὴν ἐντεῦθεν ἐπελθοῦσαν τῷ πλάτει τῶν Ῥωμαϊκῶν σχοινισμάτ των ζημίαν τοῦ ἡμετέρου λάχους, οὐ μόνον ἐπὶ τῷ τῆς σωματικῆς ἀρχῆς ἀκρωτηριασμῷ, πολλῶν πόλεων καὶ χωρῶν, νήσων τε μακροδιαστάτων, καὶ ἐθνῶν ὁλοκλήρων ἀφαιρέσει κολοβωθέντος, ἀλλά τε δὴ καὶ εἰς αὐτὴν τὴν εὐσέβειαν ζημιωθέντος, εἴ γε τῆς εὐσεβείας ἐστὶ ζημία Μωάμεθ καὶ Μουχούμετ, ἔνδον τῶν ἱερῶν σηκῶν ὀργιάζοντες, κἀκεῖσε, βαβαὶ τοῦ· μύσους! ἐνθιασεύοντες, ὅπου πρὶν τὸ μέγα τῶν Χριστιανικῶν μυστηρίων ἀποτελεῖτο μυστήριον. Ότι γὰρ καὶ μέχρι τοσούτου ἡ τοῦ σχίσματος τούτου κακία, τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ἐλυμήνατο ὁ πολὺς τῆς κακώς σεως χρόνος, οι μόνοις ἡμῖν τοῖς παθοῦσιν, ἀλλὰ

καὶ πᾶσι τοῖς ἀπανταχοῦ γῆς ἔθνεσι δῆλον κατέστησεν. bitatem nostra hunc in modum devastasse, prolizum Εἰ δέ τις τὴν ἰσχὺν τοῦ ἀμάχου τούτου κακοῦ καὶ ἄλλως ἐθέλει σκοπείν, έχει διανοήσασθαι ταύτην, καὶ ἐξ ὧν αὐτὸς ἐγὼ ἐκ μόνης μνήμης πάσχω τὰ νῦν. Αλλον γὰρ τοῦ προκειμένου λόγου ἔχων σκοπόν, περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης εἰπεῖν δηλαδή, καὶ ἀπολογήσασθαι τοῖς τε νῦν τῶν ἀνθρώπων, τοῖς τε ἐσύστερον, ὡς καλῶς παρ' ἡμῶν ἡ τοῦ ὀλεθρίου τῶν Ἐκκλησιῶν σχίσματος ἠθετήθη διάστασις, καὶ ἀντηλλάγη αὐτῆς ἡ θεοφιλής εἰρήνη καὶ ἕνωσις, ἐγὼ δὲ τούτων ἀφέμενος, ἐπεὶ τῶν ἐκ τῆς διαστάσεως καταλαβόντων ἡμᾶς ἐμνήσθην κακῶν, συμφορὰς καὶ θρήνους πλέκειν ἠρξάμην. Καὶ εἰ μὴ τὸ τῆς προθέ σεως κατεπείγον ἡμᾶς ἀνθεῖλκεν ετέρωθεν, τάχ᾽ ἂν ἅπασαν ἀρτίως τὴν κτίσιν πρὸς πένθος συνεκινήσαμεν, τὰ ἐπισυμβάντα τῷ Χριστιανισμῷ κακά δι ηγούμενοι, ἐκ τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν διαστάσεως. Αλλ' ὅτι μὲν καὶ ἐντεῦθεν ἡ ἄμαχος τοῦ κακοῦ τούτου ἰσχὺς ἀναφαίνεται, δῆλον ἐξ ὧν οὔπω και συγχων ρούμεθα πρὸς τὰ κατὰ σκοπὸν εἰσβαλεῖν. infortunii tempus, non nobis tantummodo, qui ea perpessi sumus, sed et omnibus quaquaversum dispersis nationibus manifestavit. Quod si quis immensæ calamitatis pondus et alia ratione conjicere voluerit, ex his, quæ ipse nunc vel sola illius memoria patior, animo concipiet. Etenim cum presentis orationis alius sit scopus propositus, de ecclesiastica scilicet pace verba facere, et homini - bus tum hæc ætate viventibus, tum postmodum futuris respondere, probe a nobis noxii Ecclesiarum schismatis dissidium sublatum, locoque illius Deo amicam pacem et unionem introductam esse, ego ab illis absistens, malorum, quæ nos ob dissidium afiserunt, mentione inducta, infortunia et lessus cœpi concinnare. Et nisi propositum argumentum alio nos compelleret traheretque, fortasse universam rerum naturam mala, quæ Christianis ex Ecclesiarum dissithio eremere, prænarrantes, ad isetum concitassemus. Sed et hinc quoque immensa ooxæ magnitudo satis aperta remanet, quod ad ea, quæ proposuimus manum immittere nondum nobis concedatur. גון β'. Ἐπεὶ δὲ πᾶσα ἀνάγκη ἅψασθαι ὧν ἅπαξ καὶ προεθέμεθα, καὶ δή φαμεν ὡς τὸ τοῦ λόγου ἡμῖν σκοπιμώτατον πρὸς ἀπόδειξιν ἀφορᾷ τοῦ κακῶς παρεισφθαρήναι ταῖς Ἐκκλησίεις τὸ σχίσμα, καὶ μὴ κατὰ λόγους ἐκκλησιαστικούς, μηδ' ἐπ' αἰτίαις εὐλόγως, διεστώσεις λαοὺς καὶ κλήρους, ποιμένας καὶ ἱερεῖς, ἀλλὰ διὰ τινα σμικρολογίαν ἤχου, οὐδὲν μένο τα λυμαίνοντας τὴν εὐσέβειαν, εἰς διαφορὰν δὲ πί στεως ὅμως ἑκατέροις τοῖς μέρεσι δόξαντος. Προς γοῦν τὸν τοιοῦτον τοῦ λόγου σκοπὸν εἰς δύο ταῦτα συγκεφαλαιώσαι τὴν ὅλην πραγματείαν τοῦ λόγου βούλομαι νῦν· ἓν μὲν ἐγκατασκεύως ἐκθεῖναι τῷ λόγῳ τὰ γραφικὰ πάντα ῥητά, δι' ὧν οἱ κατὰ καιροὺς περὶ τῆς Τριάδος θεολογήσαντες φαίνονται διαρρήδην διατρανοῦντες τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχειν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ὅπερ ἡ τῶν 'Ρωμαίων Ἐκκλησία πρεσβεύει, ἐξ ἀμφοῖν αὐτὸ λέγουσα ἐκπορεύεσθαι· ἔτερον δὲ δι᾽ ἐπιχειρήσεων, ὧν ἂν καὶ δοίη Θεὸς ἀποδείξαι ὡς ἡ τῶν ἀρχηγῶν τοῦ σχέ σματος Ενστασις, καὶ ἔτι ἡ τῶν κατακολουθησάντων ἐκείνοις ροπὴ πρὸς τὰ ὅμοια, οὐ δικαίας εἶχον τὰς ἀφορμὰς πρὸς τὴν ἐπὶ τοσοῦτον ἔκτασιν τοῦ ὀλεθρίου τῶν Ἐκκλησιῶν σχίσματος. Εἰ γὰρ καὶ ἦν ἡμᾶς, enim satis esset, si dictis scripto traditis demonἀποδείξαντας ἀπὸ ῥήσεων γραφικῶν μηδέν τι σφαλλομένην ἐπὶ τῇ εὐσεβείᾳ τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ρώτ μης, συστῆσαι ὡς οὐ καλῶς εἶπον οἱ ἀντειπόντες καὶ τὸ ἀνάπαλιν, εἰ καὶ ἀπὸ μόνου τοῦ ἀποδείξαι τοὺς τοῦ σχίσματος σπουδαστὰς οὐκ ὀρθῶς χρησαμενους ταῖς ἐπὶ τῷ σχίσματι ἀντιῤῥήσεσι, γνωρίσαι ἦν τὸ μηδέν τι σφάλλεσθαι ἐπὶ τῇ εὐσεβείᾳ τὴν Ἐκε κλησίαν τῆς Ρώμης. Ἀλλ᾿ ἐπεὶ κατὰ πολλὴν τὴν περιουσίαν τῆς ἀληθείας ἡμεῖς τὴν τοῦ ψεύδους ἔλεγχον ποιήσασθαι προθυμούμεθα, πρὸς τὸ διό πλοῦν τοῦ ἀγῶνος ἀποδυσόμεθα· καὶ τὸ ἓν εἶδος τοῦ λόγου διελθόντες πρότερον, ὅπως ἂν καὶ δοίη Θεός, τὴν ἀπὸ τῶν Γραφῶν δηλονότι μεταχειρι σάμενοι μαρτυρίαν ἐπὶ συστάσει τοῦ πρὸς τὴν εὐ2. Cum vero prorsus necessarium sit, tandem aliquando ad propositum argumentum sermonem convertere, dicimus, orationis nostræ scopum primarium esse, demonstrare, prave dissidium hoc in Ecclesiis irrepsisse, et non ecclesiasticis rationibus, neque causis, jure popnlos et cleros. stores et sacerdotes separantibus, sed soni cujusdam inopportuna varietate, qui nihil pietatem læderet, – sed qui nihilominus hdei, ut utrisque partibus videbatur, differentiam induceret. Ut itaque propositum exsequamur, duobus commentationem hane nostram concludemus: altero dicta omnia scripto tradita, in quibus, qui pro tempore de Trinitate aliquid commenti sunt, videntur palam confiteri, Spiritum sanctum ex essentia esse Patris et Filii, quod Romana Ecclesia, ex utroque eum procedere asseverans, afirmat, digeremus: altero argumentis, Deo illa nobis suppeditante, anctorum dissidii conatus, necnon eorum, qui eos subsecuti sunt, ad similia propensionem, nullas rationales habuisse causas, ad exitiosum Ecclesiaruin dissidium tantumdem promovendum, ostendemus. Licet straverimus Romanam Ecclesiam bene sentire in omnibus, nec in ullo falli, comprobari, non recte adversarios opposuisse: et contra, vel sola illius demonstratione, probatores schismatis illis, quas ad fovendum schisma contradictiones usurparunt, non recte usos fuisse, manifestum remanere, Ecclesiam Romanam nullo modo falli in pietate. Verumtamen nos veritatis ipsius lumine maximopere suffulti, cum mendacium deprehendere exoptemus, duplex hoc certamen aggrediemur, et una orationis parte prius absoluta, ut Deus concesserit, ex scriptis testimonia assumentes, ad corroborandum sanam Romanæ Ecclesiæ doctrinam, in altera reliquum exponemus; redarguemus scilicet, quæ dixere et·

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHAR que conscripsere, qui pro tempore adversus Ro- σέβειαν υγιούς τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, ἐν manam Ecclesiam dissertationis certamen inierunt. 3. Sed enim cum non ad præsentes tantum homines, sed ad eos etiam, qui post nos nascentur et venient, verba facimus, nescio quid agendum nobis sit. Etenim si cum præsentibus sermo haberetur, tum si quispiam nobis contradiceret, Postris auribus illius oppositionibus auditis, forsan respondendi ansam Deus coucederet, ex quo omne donum perfectum, animum suum ad illum applicantibus et licet illos persuadere non valeremus, gratum tamen nobis accideret, intuentibus eos temeraria quadam pervicacia ductos contradicere, & at hoc ipsum victoriam existimaremus, contradictionibus mente ac ratione vacuis viuci. Sed cum ad posteros erit, et ad eos, quos tempus futurum ed Commentariorum horum nostrorum lectionem compellet, quando non novimus quam illi sententiam et consilium sequentur, sive rectum et discermendi vi pollens, atque, ut verbo expediam, paratum, quales multos probosque ætas hæc nostra tulit, sive pertinax, quales etiam nunc iique non pauci reperti sunt, nihil disceptationibus et rationalibus judiciis tribuentes, sed utcunque temere insulseque, qui eos præiverunt, sequentes, hoc ΚΑΙΝΟ sursum deorsumque, ut fproverbio fertur, Asserentes dissilium non esse deponendum, quod nostri majores, sive probe, sive maie, suscitarunt. Hi itaque, si secundæ conditionis fuerint, nostris hisce sermonibus, pro corroboranda ecclesiastica pace confectis, nullo modo consuadebuntur. Sed non propterea nobis silendum est, sed ad unum solum omnia intuentem oculum, et ad judicium illud, quod nemo fallit, et apud quod nobis insulse sese opponentium criminatio damnum nullum inferet, neque enim ibi criminantium opus; quemnat modum neque præter rationem indulgentium commendatio, emolumentum, neque enim ibi advocaforum opus, animus dirigendus. 4. Ad illud itaque judicium falli nescium respicientes, actutum rem ipsam aggrediamur, exorantes singulos, qui nostra hæc scripta in posterum legent,. recta conscientia, et mentram in partem propensa, in illis contenta examinare, et si lectori placuerit, a nobis error eorum, qui ante nos fuere, correctus, grauia Deo bonorum omnium datori et largitori: quod si de hac pace male vos consultos judicat, quicunque ille fuerit, tantum hoc de nobis sciat, quidquid a mobis aut excogitatum, aut dictum, aut factum, vel scripto consignatum fuit, ad stabiliendam Ecclesiæ pacem, non ad refellendum aliquod vel ex nostris ritibus, vel dogmatibus, a nobis pertentatum fuisse. Quicunque enim aJ ecclesiasticam hanc pacem accessit, nostras consuetudines et dogmata contemnens, dijudicansque Remnanam Ecclesiam noptra magis pio sentire aut δευτέρῳ ἐκθήσομεν τὸ λοιπόν, τὸν ἔλεγχον δηλαδή, ὧν τε εἶπον, καὶ ὧν συνεγράψαντο οἱ κατὰ καιροὺς πρὸς τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν τὸν τῆς διαλέξεως ἀγῶνα ἀναδεξάμενοι. γ. Ἐπεὶ δὲ οὐ πρὸς μόνους τους παρόντας τῶν ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ὀψιγόνους και μέλο λοντας τοὺς λόγους ποιούμεθα, οὐκ οἶδ' ὅ τι ἂν καὶ διαπραξαίμεθα. Εἰ γὰρ πρὸς μόνους τοὺς παρόντας ἦν ὁ λόγος ἡμῖν, εἰ καί τινες τῶν ἡμῖν ἐντυγχανόντων ἀντέλεγον, ἀλλά γε τέως τὸ ἐπὶ ταῖς ἀντιθέσεσιν, αὐτήκοον ἡμῶν παρεῖχεν ἂν ἀπολογίας ἡμῖν εὕρεσιν πρὸς Θεὸν, ἐξ οὗ πᾶν δώρημα τέλειον, τὸν νοῦν ἡμῶν ἀνατείνουσι· καὶ εἰ μή γε πεἶσαι αὐτοὺς εἴχομεν, ἀλλ' ἀγαπητὸν ἂν ἡμῖν συνορῶσιν αὐτοὺς, ἐξ ἀλόγου πεισμονῆς ἐρχομένους πρὸς τὴν ἀντίῤῥησιν, νίκην αὐτὸ τοῦτο ἡγεῖσθαι, τὸ μὴ ἐξ ἑλλόγων νικᾶσθαι τῶν ἀντιῤῥήσεων. Ἐπεὶ δὲ καὶ πρὸς τοὺς ὀψιγόνους ἐσεῖται, καὶ οὓς ὁ μέλλων χρόνος εἰς ἐντυχίαν τῶν παρόντων ἡμετέρων λόγων καλέσοι, ἐπεὶ μὴ οἴδας μεν, ὁποίας ἂν γνώμης καὶ προαιρέσεως ἔσοιντο, εἴτε τῆς εὐσυνειδήτου καὶ διακριτικῆς, καὶ τὸ ὅλον εἰπεῖν εἰρηνικῆς, ὁποίους πολλούς τε καὶ ἀγαθοὺς ὁ νῦν ἀνέδειξε χρόνος, εἴτε τῆς πεισματικῆς το, ὁποῖοι καὶ αὐτοὶ οὐκ ὀλίγοι νῦν ἀνεφάνησαν, οὐ λόγοις καὶ λογικαῖς διαγνώσεσι προσνέμοντες αυτοὺς, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω τὴν ἀλόγιστον τοῖς προηγησαμένοις κατακολούθησιν προαιρούμενο:, ἐν τοῦτο καὶ μόνον ἄνω καὶ κάτω τοῦ λόγου προφέροντες, τὸ μὴ δεῖν ἀθετῆσαι σχίσμα, ὅπερ οἱ πρὸ ἡμῶν, εἴτε καλῶς εἴτε κακῶς ἀπειργάσαντο. Πρὸς γοῦν τούτους, εἰ τῆς δευτέρας εἶεν προαιρέσεως, οὐδὲν μὲν τὸ πεῖθον ἔξουσιν ἴσως τὰ παρ' ἡμῶν ἐκτεθειμένα ἐπὶ συστάσει τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης. Οὐ διὰ τοῦτο δὲ καὶ σιωπητέον ἡμᾶς, ἀλλὰ πρὸς ἐν μόνον ὁρῶντας τὸν παντεπίσκοπον ὀφθαλμὲν, καὶ πρὸς τὸ ἀλάθητον ενατενίζοντας ἐκεῖνο δικαιωτήριον, πρὸς δ οὐδὲν ἡμᾶς ἡ τῶν ἀλόγως ἀνθισταμένων βλάψει κατηγορία οὐ χρεία γὰρ κατηγόρων ἐκεῖ· ὥσπερ οὖν οὐδὲ ἡ τῶν παραλόγως χαριζομένων ὀνήσεις σύστασις· οὐ χρεία γὰρ συνηγόρων ἐκεῖ. δ'. Πρὸς γοῦν τὸ ἀλάθητον ἐκεῖνο δικαιωτήριο ἀφορῶντας, εὐθὺ τοῦ σκοποῦ γίνεσθαι χρή, ἕκαστο ἀξιοῦντας τῶν τοῖς παροῦσιν ἡμετέροις γράμμασιν ἐντευξομένων ἐσύστερον, εὐθεῖ συνειδότι καὶ ἀῤῥε πεῖ βασανίζειν τὰ ἐμπεριειλημμένα· καὶ εἰ μὲν ἀρέσκει τῷ ἐντυγχάνοντι τὸ διορθωθὲν παρ' ἡμῶν σφάλμα τῶν πρὸ ἡμῶν, χάρις Θεῷ, τῷ παντὸς καλοῦ δοτῆρι καὶ χορηγῷ· εἰ δέ γε περὶ τῆς εἰρήνης ταύτης οὐ καλῶς βουλευσαμένους διανοεῖται ἡμᾶς, ὅστις ἂν καὶ εἴη οὗτος, ὃν τοῦτο μόνον ἐθέλω αὐτὸν εἰδέναι περὶ ἡμῶν, ὡς πᾶν εἴ τι παρ' ἡμῶν καὶ διενοήθη, καὶ ἐλαλήθη, ἐπράχθη τε καὶ ἐγράφη ἐπὶ συστάσει τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης, οὐκ ἐπ' ἀθετήσει οὐδε νὸς τῶν ἡμετέρων ἐθῶν καὶ δογμάτων τούτο γέγονε παρ' ἡμῶν. Πάς γάρ τις, ὃς ἐπὶ τὴν ἐκκλησιαστικὴν ταύτην ἦλθεν εἰρήνην, ὡς τῶν ἡμετέρων ἐθῶν καὶ δογμάτων κατεγνωκώς, καὶ ὡς τὴν Ῥωμαϊκὴν

Εκκλησίαν πρεσβεύειν διεγνωκώς εὐσεβέστερόν τι credere, cadat e Christi regno una cum Jude pro- ditore, illius sociis, et Servatoris crucifioribus connumeratus. Hoc terribili jurejurando tanquam sermonis fundamento antea localo, orationem exordiamur. τῆς ἡμετέρας, Εκπτωτος εἴη τῆς τοῦ Χριστοῦ βασιλείας, καὶ τῷ προδότῃ Ιούδα, καὶ τοῖς κοινωνοῖς αὐτοῦ, καὶ σταυρωταῖς τοῦ Σωτῆρος συντεταγμένος, Τοῦτο δὴ τὸ φοβερὸν ἔρκιον ὥσπερ τι τοῦ λόγου θεμέλιον προκαταβαλλόμενοι, τοῦ λέγειν ἐρχόμεθα. ε'. Ὅπερ δὲ καὶ ἔτι μοι τοῦ λόγου προαναταχθῆναι δοκεῖ, οὐδὲ τοῦτο παραδραμοῦμαι, τῷ προσήκοντι τόπῳ μὴ ἐφαρμόσαι· οἱ πολλοῖς πολλάκις, ὡς εἴρηται, τῶν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀνδρῶν γραφῇ καὶ μέλανι μαχεσάμενοι, δι' οὓς καὶ πρὸς τὸν ἐσύστερον ἀγῶνα ὁ παρὼν ἡμέτερος ἐπαποδύσεται λόγος, ὑπὸ τῆς δίκης ὥσπερ συνελαυνόμενοι, εἰς τὸ θριαμβεύειν δεν τοὺς γνώμης ηττωμένους ιδιορρύθμου, καὶ τοῦτο μόνον νίκην ἡγουμένης, τὸ πεισμονῇ χαίρειν ἁπλῶς, καὶ πρὸς πᾶν τὸ πρὸς εἰρήνην αὐτοὺς ἐκκαλούμενον ἀντιβαίνειν εὐκαίρως, ἀκαίρως, τὸν ὅλον τῆς αὐτῶν διαλέξεως λόγον, ὥσπερ τινὶ ἐγκαλλωπίζουσι κόσμῳ, ταῖς κατὰ τῶν προσδιαλεγομένων αὐτοῖς ὕβρεσι. Καὶ εἶθε κἂν ὕβρεσιν· ἴσως γὰρ ἂν ἔλαττον ἦν τὸ κακὸν, εἰς μόνους τοὺς ὑβρισμένους προϊσταμένης της ἀλόγου τούτων φορᾶς. Νῦν δὲ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ παντόλμους τὰς κατ᾿ αὐτῶν, καὶ τῆς αὐτῶν Ἐκκλησίας ἀπερεύγονται βλασφημίας, ὧν ἡ ἀτοπία εἰς αὐτὴν τὴν τῶν Χριστιανῶν διαβαίνει εὐσέβειαν. Καὶ οὐδὲ τοῦτο συνιδεῖν ἔσχον, ὡς αὐτὸ τοῦτο μόνον, τὸ μεθ' ύβρεών τε καὶ βλασφημιῶν διαλέγεσθαι προς αὐτοὺς, παρὰ τοῖς εὐγνώμοσι τῶν διαγνωμόνων δόξαν ἥττης ἐδίδου αὐτοῖς. Τις γὰρ ἂν καὶ νικᾶν ἔχων εἰ. ρηνικῶς, καὶ μάλισθ' ὅπου περὶ Θεοῦ καὶ τῶν θείων οἱ λόγοι, ὕβρεσι τῷ προσδιαλεγομένῳ ἀντεπιφύεται, ὥσπερ οὐκ ἀδελφοὺς ζητῶν πτήσασθαι, ἀλλ' ἀδελ φοὺς ἀποβάλλεσθαι φιλονεικών. Ἔγωγε τέως τοῖς τοιούτοις εντυγχάνων λόγοις αὐτῶν, καὶ τοὺς μὲν Ρωμαίους εἰρηνικῶς αὐτοῖς κατανοῶν ἐντυγχάνοντας, οἷς καὶ μᾶλλον τὸ πρὸς θυμοὺς ἐπιῤῥεπέστερον ὡμολόγηται, τοὺς δ' ἡμετέρους οὐ λογικῶς μαχομένοις οικότας, ἀλλ᾿ ὥσπερ μαχαίρα, καὶ σπάθη, καὶ δόρατι τὴν κατ' αὐτῶν ὁρμὴν ποιουμένους, ερυθριώ, καὶ ὥσπερ εἰς ἑαυτὸν λογιζόμενος τὴν αἰσχύνην, μια προῦ καὶ ἐκκαλύπτεσθαι θέλω. Γ΄. Διά τοι τοῦτο καὶ ἀντιλέγειν τοῖς ἀντιλογικοῖς τούτοις ἐσύστερον βουλόμενος Εγωγε, πρὸς μηδὲν τοιοῦτον παρασυρῆναι καθικετεύω Θεὸν, καὶ τοὺς ἐντευξομένους δὲ τοῖς ἡμετέροις γράμμασι τούτοις, τὴν αὐτὴν αἰτῶ χάριν, μηδέν τι τῶν ἡμετέρων πρὸς ἔριν ἀφορῶντας διαβαλεῖν. Ἡμεῖς μὲν γὰρ οὐ πρὸς ἀνθρώπους, ἀλλὰ πρὸς Θεὸν ὁρῶντες, τὴν εἰρήνην ταύτην δεῖν ᾠήθημεν ενστερνίσασθαι· εἰ δέ τισι μή δοκεῖ, οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς. Εἰ δὲ καὶ πρὸς τὰ κοσμικά τῆς Ῥωμαϊκῆς ἀρχῆς ἴδοιμεν, ἀλλ᾽ ἐνταῦθα οὐκ Επιν εἰπεῖν ὡς οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς. Εἰ μὲν γὰρ δι καίως καὶ ἐπί τινι πρὸς τὴν ἡμῶν εὐσέβειαν συντε λούντι ἡ τῆς Ῥωμαϊκῆς. Ἐκκλησίας μάχη, ἐξ ἧς ὁποῖα καὶ ὅσα καθ᾿ ἡμῶν ἐπεισέφρησε τὰ δεινά, οὐ τοῦ παρόντος λέγειν ἐστὶν, ἴσως γὰρ ἄλλοις ταῦτα καὶ ἱστορήθη· ἦμεν ἂν καὶ αὐτοὶ συνδιατιθέμενοι τοῖς ἐπιῤῥεπῶς ἔχουσι πρὸς τὸ σκάνδαλον· ἐπεὶ δὲ πάντη ἀδίκως, καὶ ἐκ μόνης ἐπηρείας Σατανικής τὰ " 5. Alterum dictis quoque nostris præponendum minime praeteriero, loco peropportuno adaptare, qui multos et sapius, ut diximus, Romans Ecclesiæ viros scripto et atramento oppugnarunt, et in quos secundo certamine noster bic Commentarius convertetur, a justitia veluti compulsos, ad semelipsos diffamandos, a sententia propria devictos, et hoc solummodo victoriam existimantes, prorsus pertinaciæ indulgere, et ad pacem adhortantibus, contra sese tempestive inopportuneque opponere, et universæ suæ dissertationis congeriem veluti aliquo ornatu exornare adversus eos, qui simul cum eis colloquuntur, injuriis, et utinam injuriis, tun enim malum minus foret, in solis injuria affectis, corum insulso impetu persistente: at nunc non id solum, sed et audacissimas in eos et corum Ecclesiam contumielias et convicia evomunt, quorum absurda temeritas ipsissimam Christianorum vulnerat pietatem. Neque comprehendere potuerunt, eo vel solo, quod injuriis et contumeliia dis-' putationes et colloquia contulerunt, & benevolis cognitoribus victoria excidisse judicatos fuisse. Quis enim, cum victoriam consequi possit paci fice, et potissimum in iis, in quibus de Deo divinisque rebus pertractatur, injuriis disserentem opprimere conatur, æque ac si fratres conquirere non studeat, sed eos subigere perdereque contendat? Ego plane similes eorum sermones percurrens, et Romanos deprehendens, quos ad iram propensiores esse fatentur, pacifica cum illis colle quia serere, nostros vero nulla cum ratione depra liantibus similes, ense, ut ita dicam, gladio et hastis eos impetentes, rubore equidem sufundor, et intra memetipsum infamiam repetens, tantum non faciem tegere delibero. η 6. Quapropter his contradictoribus ipse postmodum contradicturus, ne ad similia trahar, supplex Deuin exoro, eamdemque prorsus ab illis, qui hæc nostra commentaria lecturi sunt, gratian exposro, nihil ex his nostris contentioni addictos reprehendere. Nos etenim non homines, sed Deum inspicientes, pacem hanc apertis ulnis excipiendam esse arbitrati sumus. Id si aliter nonnullis visum fuerit, nil nostra refert. Quod si ad Romani principatus res sæculares animum advertamus, id vero dicere non possumus, nil nostra referre. Etenim si juste, et propter aliquid nostræ pietati conducens cum Romana Ecclesia pugna suscepta est, cujus causa tot tantaque mala in nos ingruerunt, quæ non est præsentis negotii dicere, et forte ab aliis eorum historia scripto demandata est, nos quoque una cum propensis ad scandalum conveniremus; sed cum nulla justa de causa, sed ex sola Satanæ

improbitate Ecclesiarum scandalum inter nos in- τῶν ᾿Εκκλησιῶν σκάνδαλον μέσον ἡμῶν συνορῶμεν jectum conspiciamus, tantum abest ut cum scandali curatoribus conveniamus, ut mœrore etiam ingenti aliciamur, et, quo possumus animi fervore, nostros exeremus, ut propriam insaniam deponant, et non ita tenere in proprias urbes et oppida novum bellum secundo exsuscitent, tantarum calamitalum ac infortuniorum causam. Sin minus, qui rursus scandali auctor fuerit, judicio erit obnoxius. Nos vero tandem orationem aggrediamur. παρεισφθαρέν, οὐ μόνον τοῖς σπουδασταῖς τοῦ σκαν δάλου οὐκ ἐσμεν συνδιατιθέμενοι, ἀλλὰ καὶ λύπην ὅσην ἡγούμεθα τοῦτο, καὶ θερμότερον τοὺς καθ' ἡμᾶς ἱκετεύομεν τῆς καθ' ἑαυτῶν ἀποσχέσθαι μανίας, καὶ μὴ οὕτω κατὰ τῶν οἰκείων πόλεων καὶ χωρῶν ἀρχὴν ἄλλην ἐκ δευτέρου ποιήσασθαι πολέμων καὶ συμβορῶν. Εἰ δ' οὖν, ἀλλ' αὐτὸς βαστάσει τὸ κρῖμα, ὅστις καὶ πάλιν ἀρχηγὸς σκανδάλου θελήσει γενέσθαι. Ἡμῖν δὲ καὶ δὴ τοῦ λόγου ἀρκτέον. ζ'. Τί φατε, ἄνδρες ἀδελφοί; Τί ὅτι περιμάχητον ἡμῖν χρῆμα τὸ τῶν Ἐκκλησιῶν σχίσμα δοκεῖ; ()τι, φασί, μακρὸς ἤδη χρόνος, ἐξ ὅτου τὸ σχίσμα τοῦτο προέβη· διὰ τοῦτο περιμάχητον τὸ σχίσμα ἡμῖν, ὅτι καὶ χρόνιον. "Αρ' οὖν ἔτι ἐσχέσθημεν σκοπητέον, ἢ 7. Quid inquitis, viri fratres? Quid in causa est, ut tantundem Ecclesiarum dissidio plaudatis, el pro eo promovendo etiam bella suscipere non vereamini? Quod, tradunt, longum jam tempus intercessit, ex quo dissidium hoc originem habuit; propterea pro eo etiam depugnandum putamus, ὅπως ἐσχέσθημεν ζητητέον; Ὅτι ἐσχίσθημεν, φασίν. quod et diuturnum. An igitur quod scissi sumus, considerandum; an quomodo, quærendum? Quod scissi sumus, inquiunt. Verumtamen mihi, quod et bene sentientibus singulis, non hoc videtur: sed qua ratione scissi sumus; et si invenerimus, qui ante nos schisma conflarunt, Romanam Ecclesiam incusantes, tanquam ingentibus sceleribus ob dogmata obstrictam, considerare et examinare, quæ illi Romanos criminantes opposuere, quæ hi semetipsos liberantes a crimine, responderunt, et cum recto judicii examine, aut eos recte sentientes sequi, et laudare, et beatos praulicare, aut decermere eos in hoc scandalo deliquisse, humano errore deceptos. Oportet autem nos, vel quod ab illis actum est, loco ignominiæ habere, et quod apud nos est laudabile, introducere, vel nullo de illo sermone habito respectu primigeniorum, quod saltem ad nos pertinebat, probe disponere, duplici emolumento, et quod aberrantes secuti non sumus, et quod posteris, et iis qui post nos nascentur, recti formam tradidimus. Mili itaque, existimo autem et cuicunque pertinaciæ insanientis osori, quod approbatum est, perplacet, et quaestio, qua ratione scissi sumus. Quod si quidam, quod scissi sumus, absque alio examine dissidium continuandum judicant, ego insulsum erga eos, qui ante nos fuere, obsequium modis omnibus detestor. 'Αλλ' ἐμοὶ, οἶμαι δ' ὅτι καὶ τῶν εὖ φρονούντων ἑκάστῳ, οὐ τοῦτο, ἀλλ' ὅπως ἐσχίσθημεν· κἂν εὑρήσει μεν τοὺς πρὸ ἡμῶν συστησαμένους τὸ σχίσμα, τὴν τῆς Ῥώμης Ἐκκλησίαν καταιτιωμένους, ὡς μεγάλα δῆθεν ἡμαρτηκυῖαν ἐπὶ τοῖς δόγμασι διασκοπῆσαι, καὶ διαβασανίσαι, ἅτε τοῖς Ῥωμαίοις ἐκεῖνοι έγκαλοῦντες προέτεινον, καὶ ἅπερ οὗτοι ἀπολύοντες ἑαυ τοὺς ἐγκλημάτων ἀπελογοῦντο, καὶ μετὰ τῆς ἐπὶ τῇ διακρίσει ευθύτητος ἢ ἀκολουθῆσαι λέγουσιν ἐκείνοις καλῶς, καὶ ἐπαινέσαι, καὶ μακαρίσαι, ἢ διαγνῶναι ὡς ἐκεῖνοι μὲν ἐπὶ τῷ σκανδάλῳ τούτῳ πεπλημμελήκασιν, ἀνθρώπινόν τι παθόντες πλημ μέλημα· ἡμᾶς δὲ δεῖ ἢ τὸ παρ' ἐκείνων γεγονὸς εἰς μοῖραν ψόγου παραπέμψαι, καὶ τὸ παρ' ἑαυτῶν ἐπαινετὸν ἀντεισενεγκεῖν, ἢ τέως μηδέν τι περὶ ἐκείνων εἰρηκότας, φειδοῖ τῶν πρεσβυγενείων, τὸ γοῦν εἰς ἡμᾶς αὐτοὺς καλῶς διαθεῖναι, καὶ διπλῆ κερδάναι, ὅτι τε τοῖς πεπλημμεληκόσιν οὐκ ἠκολουθήσαμεν, καὶ ὅτι τοῖς ἐψιγόνοις καὶ μεθ᾿ ἡμᾶς τὸν τοῦ καλοῦ παρεδώκαμεν τύπον. Ἐμοὶ μὲν οὖν, οἶ μαι δ' ὅτι καὶ παντὶ τῷ ἄλλῳ πεισμονὴν μισοῦν·· τὴν ἄλογον, τὸ δεδοκιμασμένον ἀρέσκει, καὶ ἡ το ὅπως ἐσχίσθημεν ζήτησις. Εἰ δέ τινες, ὅτι ἐσχίσθη μεν, ἀδοκιμάστως ἐξέχεσθαι τοῦ σχίσματος κρίνουσι. ἐγὼ δ᾽ ἀλλὰ τὴν ἄλογον τοῖς προηγησαμένοις κατ ακολούθησιν ολοσχερῶς ἀποστρέφομαι. 8. Sed jam aliunde comparet, qui non vesanum temporis sequitur, sed tanquam partis magis ratiomalis sectator, ratiocinatione magis seria contradicere studet; quid inquitis? nobis dicit. An vobis amplectenda videtur ecclesiastica pax Italorum, qui duas causas et duo principia unius Spiritus in beata Triade constituunt? Non, per Triadem, optimi. Sic enim ante omnia munior, ne de aliquo simili in suspicionem tibi veniam. Non hac ratione dicimus Romanæ Ecclesiæ pacem attendendam. Casum etenim a beata Triade adversus omnes precamur, qui similium hominum pacem, in consubstantiali Triade duo principia ponentium amplac:i volunt. Nanique haec sunt eorum, qui semel ad veritatis lumen nictantes, provriæ improη'. 'Αλλ' ήδη ἑτέρωθεν ποθεν ἀναφαίνεται ὁ μὴ τῷ ἀλόγῳ τοῦ χρόνου κατακολουθῶν, ἀλλ᾽ ἅτε δὴ τῆς λογιωτέρας ὢν μοίρας καὶ λογικωτέρας ἀντιβαίνειν ὁρμῶν· καὶ τί φατε; πρὸς ἡμᾶς λέγει. "Αρά γε ὑμῖν δοκεῖ τὴν τῶν Ἰταλῶν ἐκκλησιαστι κὴν εἰρήνην ἀσπάσασθαι, δύο αίτια, καὶ ἀρχὰς δύο τοῦ ἑνὸς Πνεύματος ἐπὶ τῆς μακαρίας πρεσβευόντων Τριάδος; Ού, νὴ τὴν Τριάδα, ὦ βέλτιστε. Οὕτω γὰρ προεξασφαλίζομαι, ὡς ἂν μηδέν τι καὶ περὶ ἡμῶν ὑποπτευθείη σοι τοιοῦτον. Οὐχ οὕτω φαμὲν τὴν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ειρήνην προσήκασα:. Εκπτωσιν γὰρ τῆς μακαρίας Τριάδος κατά παντὸς ἐπαρώμεθα τοῦ θελήσαντος τοιούτων ἀνδρῶν εἰρήνην προσήκασθαι, δύο ἀρχὰς ἐπὶ τῆς ὁμοουσίου λεγόντων Τριάδος. Ἐκείνων γὰρ ταῦτα, οἱ πρὸς τὸ

τῆς ἀληθείας ἅπαξ μύσαντες φῶς, τῷ τῆς ἑαυτῶν bitatis tenebras consectantur. Sed nos a sanctis κακίας ἐπορεύθησαν σκότει. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς μὲν τὸ παρά τῶν ἁγίων Πατέρων παραδοθὲν ἡμῖν ἀναγινώσκοντες Σύμβολον, οὕτω διαρρήδην βοῶμεν· ι Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον.» Καὶ οὕτω τοῦτο ἀναγινώσκομεν, καὶ οὕτω τοῦτο ἀναγνωσόμεθα μέχρι τελευ τείας ἀναπνοῆς, καὶ οὕτω φρονοῦντες τῇ Τριάδι παραστησόμεθα. Ἰταλοὶ δὲ προστιθέντες τῇ ἀναγνώσει τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, οὐχὶ δύο φασὶ τοῦ ἑνὸς Πνεύματος αίτια, διὰ τὸ κατ' οὐδένα τρόπον τῆς δυαρχίας ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οἱ μὲν γὰρ τῶν ἀρχαίων αἱρετικῶν, τοὺς περὶ Μανιχαίον φημι καὶ Μαρκίωνα, δυαρχίαν πρεσβεύσαντες ἀρχὴν ἀγαθοῦ, καὶ ἀρχὴν ἑτέ σαν κακοῦ ἐδόξασαν· οἱ δὲ περὶ Εὐνόμιον μετ' κείνους ἅπαντες, ὥσπερ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς μήνου, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐδογμάτισαν. Η δὲ τῶν Ῥωμαίων Ἐκκλησία, πάν των τούτων καθάπαξ ολιγωρήσασα ὡς γέλωτος καὶ χλεύης ἀξίων, ἐν τοῖς ὅροις τῆς εὐσεβείας ἀσαλεύ τως καὶ ἀπεριτρέπτως μεμένηκεν, οὔτε ἀρχὴν ἀγα θοῦ καὶ ἀρχὴν ἑτέραν κακοῦ δογματίσασα πώποτε, οὔτε τοῖς περὶ τὸν Εὐνόμιον προστεθείσα ποτε, ὡς εἰπεῖν τολμῆσαι τὸν μὲν Πατέρα ἀρχὴν τοῦ Υἱοῦ τος, κἀντεῦθεν ἀναφανῆναι δύο δοξάζειν ἀρχάς. Patribus nobis traditum Symbolum recitantes, sic palam enuntiamus: Et in Spiritum sanctum Dominum, vivificantem, qui ex Patre procedit. › Et học modo illud legimus, legemusque ad extremum usque spiritum, et ita sentientes Triadi assisteinus. Verum Itali lectioni addentes, et ex Filio procedere, non duas unius Spiritus causas astruunt, quod nullo modo ex duplici principio ex Patre et Filio Spiritum asserunt. Namque antiqui hæretici, Manetem scilicet et Marcionem secuti, duo principia statuentes, principium unum boni, et principium mali alterum tenuerunt: qui vero ab Eunomio steterunt, et post eos omnes, quemadmodum Filium ex Patre solo, ita et Spiritum sanctum ex solo Filio decreverunt. Verum Romana Ecclesia neglectis hisce omnibus, tanquam risu et ludibrio excipiendis, intra pietatis terminos inconcussa atque immutabilis permansit, neque boni principium, neque alterum mali unquam asseverans, neque Eunomii asseclis sese associans, ut auderet dicere, Patrem quidem solum Filii principium, Filium vero solum principlum aliud Spiritus: indeque convinceretur, duo principia asserere. μόνου, τὸν δὲ Υἱὸν μόνον ἀρχὴν ἑτέραν τοῦ Πνεύματ θ. ᾿Αλλὰ τοῖς τῶν μεγάλων Αγίων δόγμασιν ἐπε ερειδομένη, καὶ ταῖς ἐκείνων ἀκολουθοῦσα ἐγνοίαις, τὸν μὲν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου ἀνακηρύττει, τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγει. Καὶ μίαν ὅμως ἀρχὴν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος καθαρῶς πρεσβεύει τε καὶ ὁμολογεῖ, διὰ τὸ εἰδέναι ὑπὸ τῆς τῶν Πατέρων διδασκαλίας πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τον Πατέρα την πρώτην αἰτίαν ἀνάγεσθαι. Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα, καὶ μὴ δύο αἴτια δοξάζειν τοῦ Πνεύματος, οὐκ ἄλλο θέν ἔστι πάντως ἀλλ᾽ ἢ ἐξ αὐτοῦ τούτου, τοῦ πάντα, ὡς εἴρηται, τὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα την πρώτην αἰτίαν ἀνάγεσθαι. Εἰ δὲ καὶ μαρτυρίας δεῖ σοί. τινος τῶν θεολόγων ἀνδρῶν, ἵν᾽ ἐντεῦθεν ἔχῃς τὸ τῶν ῥηθέντων λόγων ἐχέγγυον, εἰς τὸ εἰδέναι μὴ δύο από τια τοῦ Πνεύματος ἢ εἶναι ἢ λέγεσθαι, τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἐν τῷ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, διὰ τὸ πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνάγεσθαι, ο μέγας Βa-D σίλειος εἰς μαρτυρίαν ἡμῖν ἀξιόπιστον παραχθήσε Οὗτος καὶ γὰρ ὁ τὰ θεῖα πολὺς, οὗ καὶ ὁ λόγος αήττητος, καὶ ὁ τρόπος ἀμίμητος, ἐπεὶ τὸν Εὐνόμιον περὶ τῆς αἰτίας τοῦ Πνεύματος δογματίζοντα ἐν ταῖς αὐτοῦ συγγράμμασιν εύρισκε λέγοντα, ἐκ μένου τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ, ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν κατ' αὐτοῦ λόγων πρὸς τῷ τέλει οὕτω φησίν· ὁ Ἐκεῖνο δὲ τίνι τῶν πάντων ἄδηλον, ὅτι οὐδεμία ενέργεια τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ ἔστι τι ἐν τοῖς οὔτι τῷ Υἱῷ ὑπάρχον, ὅ τοῦ Πατρὸς ἠλλοτρίωται; Πάντα γάρ, φησί, τὰ ἐμὰ τά ἐστι, καὶ τὰ σε ἐμά, Πῶς οὖν τὴν τοῦ Πνεύματος αἰτίαν τῷ Μονογενεῖ μίνῳ προστίθησι, καὶ κατηγόρημα τῆς φύσεως αὐτοῦ τὴν τούτου λαμβάνει δημιουργίαν; Εἰ μὲν οὖν 9. Sed magnorum Sanctorum decretis Innixa, eorumque sententias sectata, Filium ex Patre soto deprædicat, Spiritum sanctum et ex Filio esse dicit, et unum nihilominus principium in sancla Triade pure aperteque tenet et confitetur: quod sciat Patrum doctrinis instructa, omnia Filii ad Patrem primam causam referri. Namque ex Patre et ex Filio dicere Spiritum, et duas causas Spiritus non fateri, non aliunde prorsus est, quam ex hoc ipso, quod omnia, ut jam dictum est, Filii ad Patrem primam causam referantur. Quod si et theologorum virorum testimonio indiges, ut inde jam dictorum veluti pignus habens, ad agnoscendum, non duas causas Spiritus vel esse, vel dici Patrem et Filium, cum dicitur ex Patre et ex Filio esse Spiritus, quod omnia Filii ad Patrem, primam causam referantur, magnus Basilius testis fide dignus adducatur. Hic eniin, qui ad res divimas pertractandas multum valuit, cujus et oratio inexsuperabilis, et mores inimitabiles, curin Eunomium de causa Spiritus decernentem in propriís Commentariis reperiret dicentem, c ex solo Filio illum esse, secunda adversum eumdem oratione prope finem hæc habet: Illud vero cui non in. notescit, nullam Filii actionem disjunctam esse a Patre, neque esse quidpiam in rebus, quod insit Filio, et alienum sit a Patre? Omnia enim, inquit, mea tua sunt, et tua mea. Quanam itaque ratione Spiritus causam Unigenito soli attribuit, et prædicari de illius natura illius opificium vult? Si itaque duo principia contraria sibi astruens, hæc dicit, cum Manichæeo utque Marcione conteretur. Si vero ad unam ea, quæ sunt, reducit, quod

μετά Μανιχαίου καὶ Μαρκίωνος συντριβήσεται· εἰ δὲ μιᾶς ἐξάπτει τὰ ὄντα τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενή σθαι λεγόμενον, πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀνα φορὰν ἔχει. "Ωστε κἂν πάντα εἰς τὸ εἶναι παρήχθαι διὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου πιστεύωμεν, ἀλλὰ τὸ πάντων αἴτιον εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων οὐκ ἀφαιρούμεθα. ο Ἐπὶ τῷ ὑψηγόρῳ τούτῳ τῆς ἀληθείας κήρυκί τε καὶ μάρτυρι παρεισαχθήσεται καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς Θεολογίας ἐπώνυμος, ὃς ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστὴν λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Περὶ τῆς ἑορτῆς βραχέα φιλοσοφήσωμεν,» οὕτω φησίν· Οὐδὲ γὰρ ἔπρεπεν ἐλλείπειν ποτὲ ἡ Υἱὸν Πατρι, ἢ Πνεῦμα Υἱῷ.» Καλ με τ' ὀλίγα • Ην μὲν ἐκεῖ μεταληπτὸν, οὐ μεταληπτικόν, ἀόρατον, ἄχρονον, παντοδύναμον, εἰ καὶ πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν ὥσπερ τὰ τοῦ Μονογενούς ἅπαντα, οὕτω δὲ καὶ τὰ τοῦ Πνεύματος αναπέμπε ται. * Οὕτω γοῦν ὑπὸ μάρτυσιν ἀξιολόγοις τοῖς μετ γάλοις τούτοις Πατράσιν αναφαινομένου τοῦ πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν πρώτην αἰτίαν προστιθέντες τῇ ἀναγνώσει του Συμβόλου τὸ ι καὶ οὐχὶ δύο τοῦ ἑνός φασι Πνεύματος αίτια. Filio factum asseritur, ad primam causam refertur. δύο ἀρχὰς ἀντιπαρεξάγων ἀλλήλαις ταῦτά φησι. Adeo ut, etsi omnia per Deum Verbum producta esse credimus, verum omnium causam esse Deum omnnium a nobis non denegetur. Praeter hunc altiloquum veritatis præconem et lestem, adducatur quoque Gregorius, cui e theologicis cognomen est, qui in sua in Pentecosten oratione, cujus est illud principium, «De die festo breviter philosopheuuur, hæc ait, ‹ Neque enim addecebat deficere unquam, aut Filium Patri, aut Spiritum Filio: et paucis. interjectis: «Erat enim semper sese communicans, non particeps, invisibilis, sine tempore, onnipotens, et si ad primam causam, quemadmodum Unigeniti omnia, sic et ea, qna Spiritus sunt remittantur. › Hac ratione itaque sub testibus fide dignis, magnis hisce Patribus, aperte patente, omnia Filii ad Patrem primam causam referri, non absone nos diximus, Italos cum lectioni Symboli addunt, cet ex Filio Spiritum sanctum procedere, › mon duas unius Spiritus causas asserere. τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, καλῶς ἡμεῖς ἔφημεν ὡς Ἰταλοὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι,» 10. Et quando hoc adducta testimonia veluti stabile, et prorsus certum statuant, contentiosi animi, et vesanæ pertinaciæ abortus illis relinquamus, quibus contraria erga fidem opinatio sententiæ efficit æquilibritatem. Cum vero una fides ex Patribus ad nos corrivata sit, sors a Deo electa, quam generales et locales synodi confirmarunt, et quam ex eo tempore ad hanc ætatem tempus constabilivit, conservetur a nobis immutabilis, nequė res ulla sit nobis impedimento, ne cum fratribus nostris, placide composita pace, quiescamus, donec eamdem pietatis sententiam innuant dictiones ab illis propositæ. Et consilium fnerit, non ex meo capite, sed magni Athanasii zelo, quem si quis pietatis fundamentum nuncupaverit, a decoro non aberrabit. Cum enim primæ œcumenicæ synodi hic dux ac promotor apparuit, manifestum est illam ipsam, et post illam universas super fundamento ejus sermonum, pietatem exstruxisse. Quid porro est, in quo magnum hoc Ecclesiæ lumen, et ab immortalitate nomen sibi demeritum, æmulari vos fratres moneo? Ille ipse adsit, et sua lingua dictatis vocibus denuntiet; quinimo et theologus Gregorius, Basilius Magnus, et decernendis dogmatibus acutissimus Maximus cum eo conspirent, in quibus quanı optime suggerunt, quæ ex vocibus nascuntur differentias negligendas, dummodo secundum sententiam uno consensu fratres concordant. Præeat vero alios in rebus divinis exponendis Athanasius. Hic enim tomo ad Antiochenos, cujus principium est: c Persuasum habemus vos, cum sitis ministri Dei ac houi dispensatores, › ita scribit: ‹ Illis enim, qui nonnullos incusabant, ut trium hypostaseon affirmatores, cum hujusmodi voces in Scripturis non reperirentur, ac proinde suspecte videri possent, auctores fuimus, ne amplius in Nicænam confessionem inquirerent. Sed tamen de istis ob ι'. Καὶ ἐπεὶ τοῦτο αἱ ῥηθεῖσαι γραφικαί μαρτυ ρίαι κατὰ τὸ πάντη βέβαιον συνιστῶσι, τὰ μὲν τῆς φιλονείκου γνώμης καὶ πεισμονῆς ἀλόγου ἐκτόκια ἐκείνοις παρῶμεν, οἷς τὸ πρὸς τὴν πίστιν ἀντίδοξον καὶ τὸ πρὸς τὴν γνώμην ποιεῖται ἀντίῤῥοπον· ἡμῖν δ' ἐπεὶ μία πίστις ἡ ἐκ Πατέρων εἰς ἡμᾶς διαβιβςσθεῖσα, κλῆρος Θεόλεκτος, ἣν οἰκουμενικαί τε καὶ τοπικαὶ σύνοδοι ἐπεκράτυναν, καὶ ἦν δ' ἐξ ἐκείνου καὶ εἰς τὸν νῦν ἐβεβαίωσε χρόνος, κρατείτω μὲν παρ' ἡμῖν ἀμεταποίητος αὕτη, καὶ ἐμποδὼν δὲ μηδὲν ἡμῖν ἔστω πρὸς τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν εἰρηνεύειν, ἕως ἂν πρὸς τὴν αὐτὴν τῆς εὐσεβείας φέρωσιν ἔννοιαν, αἱ παρ' ἐκείνων προστιθέμεναι λέξεις. Καὶ ἡ συμβουλὴ οὐ κατὰ γνώμην ἐμὴν, ἀλλὰ κατὰ ζῆλον ᾿Αθανασίου τοῦ πάνυ, ὃν κρηπίδα τῆς εὐσεβείας καλέσας, οὐκ ἂν ἁμάρτῃ τοῦ δεόντος. Ἐπεὶ γὰρ τῆς πρώτης οι κουμενικῆς συνόδου οὗτος ἀρχηγὸς ἀνεφάνη, εἴδη λον ὅτι αὐτὴ ἐκείνη, καὶ αἱ μετ' ἐκείνην ἅπασαι ἐπὶ θεμελίῳ τῶν ἐκείνου λόγων τὴν εὐσέβειαν ᾠκοδό μησαν. Τί δέ ἐστιν, ἐφ᾽ ᾧ τὸν μέγαν τοῦτον τῆς Εκκλησίας φωστῆρα, τὸν τῆς ἀθανασίας επώνυ μον, παραζηλοῦν ἡμᾶς, ἀδελφοί, συμβουλεύω; Αὐ τὸς ἐκεῖνος παρίτω, καὶ ταῖς τῇ αὐτοῦ γλώσσῃ ἐκφωνηθείσαις λέξεσιν ἀπαγγελλέτῳ ἡμῖν· οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, Βασίλειός τε ὁ Μέγας καὶ ὁ δογματικώτατος Μάξιμος συγκροτησά τωσαν τούτῳ, ἐφ᾽ οἷς ἄριστα ὑποτίθεται τὰς ἐν λέξεσι παρορᾶσθαι διαφορὰς, όπηνίκα εἴη κατὰ τὴν ἐπὶ τῇ ἐννοίᾳ ὁμοφροσύνην συμβαίνειν τοὺς ἀδελ φούς. Προηγείσθω δὲ ἐπὶ τούτοις τῶν ἄλλων αὐτὸς ὁ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος. Οὗτος γὰρ ἐν τῷ πρὸς Αντιοχείς τόμῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Πεπείσμεθα δὲ ὅτι λειτουργοί καλοὶ, καὶ οἰκονόμοι Θεοῦ τυγχάνοντες, ο οὕτω φησίν· «Οὓς γὰρ ἐμέμφοντό τινες, ὡς τρεῖς λέγοντας ὑποστάσεις διὰ τὸ ἀγράφους καὶ ὑπόπτους ἐντεῦθεν εἶναι τὰς λέξεις, ἠξιοῦμεν μηδὲν πλέον ἐπιζητεῖν τῆς κατὰ Νίκαιαν ὁμολογίας, ἀνακρίνειν

tique sunt, num ex Arianorum sententia alienas peregrinasque, ac diversæ a se invicemn substantiv personas esse velint, et unamquamque hypostasiın per se ac seorsim divisam esse pro ratione cæterarum creaturarum, eorumque, qui ex hominibus nascuntur, existiment: an hic intelligant diversas res, quale est aurum, argentum, æs; an, ut alii hæretici, sub istis vocibus tria principia et tres deos constituant. Cæterum illi affirmabant se ita nec dixisse, nec sensisse. Percontantibus tem nobis, qua ratione tandem ista dicerent, aut cur oinnino istiusmodi vocabulis uterentur, responsum dederunt sese in Trinitatem credere, non quæ nomine tenus Trinitas, sed quæ vere Trinitas essel δὲ ὅμως τούτους διὰ τὴν φιλονεικίαν, μὴ ἄρα ὡς οἱ persicaciam rixandi quæstio est habita, interrogaΑρειομανίται λέγουσιν ἀπηλλοτριωμένας, καὶ ἀπὸ εξενωμένας, ἀλλοτριουσίους τε ἀλλήλων, καὶ ἑκάστην καθ' ἑαυτὴν ὑπόστασιν διῃρημένην, ὡς ἔστι τά τε ἄλλα κτίσματα, καὶ οἱ ἐξ ἀνθρώπων γεννώμενοι, ἢ ὥσπερ διαφόρους οὐσίας, ὥσπερ ἐστὶ χρυσός, ἢ ἄργυρος, ή χαλκός, οὕτω καὶ αὐτοὶ λέγουσιν, ἢ ὡς Φίλοι αἱρετικο! τρεῖς ἀρχὰς καὶ τρεῖς Θεοὺς λέγουσιν, οὕτω καὶ οὗτοι φρονοῦντες τρεῖς ὑποστάσεις λέγουσιν; Καὶ διεβεβαιώσαντο, μήτε λέγειν, μήτε πε φρονηκέναι ποτὲ οὕτως. Ερωτώντων δὲ ἡμῶν αὐτ τοὺς, Πῶς οὖν ταῦτα λέγετε, ἢ διὰ τί δὲ ὅλως τοιαύταις χρῆσθε λέξεσιν; ἀπεκρίναντο, Διὰ τὸ εἰς ἁγίαν Τριάδα πιστεύειν, οὐκ ὀνόματι μόνον Τριάδα, ἀλλ᾽ ἀληθῶς οὖσαν, καὶ ὑφεστῶσαν, Πατέρα τε ἀληθῶς ὄντα καὶ ὑφεστῶτα, καὶ Υἱὸν ἀληθῶς ἐνού- et subsisteret: et Patrem, ut qui vere esset et subsisteret: et Filium ut inexsistentem et subsistentem, et Spiritum sanctum ut subsistentem et exsistentem agnoscere: non tamen se dixisse tres deos aut tria principia, imo nec toleraturos quidem, si quis tale quidpiam aut dicat, aut sentiat: sed scire, esse sanctam Trinitatem, ut tamen una sit Deitas et unum principium, et Filium se agnoscere esse coessentialem suo Patri, ut dixerunt Patres: et Spiritum sanctum non creaturam, neque alienum, sed proprium et indisgregatum ab essentia Patris et Filii. Approbata igitur istiusmodi et interpretatione et excusatione, vicissim quoque et eos examinavimus, qui ab istis in (culpam devosim, sciscitantes ab illis, num pro Sabelliano dogmate ea mente loquerentur, ut sublatos vellent ex Trinitate Filium et Spiritum sanctum, quasi Filius essentia careat, aut Spiritus sanctus non subsisteret? Quin et ipsi quoque affirmarunt, neque se ita sensisse unquam, sed hypostasim eos intelligere, idem esse cum essentia: unam autem ideo sese hypostasim intelligere, partim quia Filius ex essentia Patris sit, partim quia în tribus sit identitas naturæ; unam enim sese Deitatem et unam naturam credere, neque aliam Patris, aliam Filii, aut Spiritus sancti esse naturam. Quinino et illi, qui eo crimine postulati erant, quod tres hypostases inducerent, cum istis in eamdem sententiam conveneστον ὄντα καὶ ὑφεστῶτα, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὑφεστη κὲς καὶ ὑπάρχον· μήτε δὲ εἰρηκέναι τρεῖς Θεούς, ἢ ἀρχά;· μήτε ὅλως ἀνέχεσθαι τῶν τοῦτο λεγόντων ἢ φρονούντων, ἀλλ᾽ εἰδέναι ἁγίαν μὲν Τριάδα, μίαν δὲ θεότητα, καὶ μίαν ἀρχὴν· καὶ Υἱὸν μὲν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, ὡς εἶπον οἱ Πατέρες· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα οὐ κτίσμα, οὐδὲ ξένον, ἀλλ᾽ ἴδιον καὶ ἀδιαίρετον τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρός. ᾿Αποδεξάμενοι δὲ τούτων τὴν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων, καὶ τὴν ἀπολο γίαν, ἀνεκρίναμεν τοὺς αἰτιαθέντας παρὰ τούτων, ὡς λέγοντας μίαν ὑπόστασιν, μὴ ἄρα ὡς Σαβέλλιος φρονεῖ, οὕτω καὶ οὗτοι λέγουσιν ἐπὶ ἀναιρέσει τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἢ ὡς ἀνουσίου ὄν τος τοῦ Υἱοῦ, ἡ ἀνυποστάτου τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ο cabantur, quasi qui dicerent, esse unam hypostaΟἱ δὲ καὶ αὐτοὶ διεβεβαιώσαντο, μήτε τοῦτο λέγειν, μήτε οὕτω πεφρονηκέναι πώποτε. Αλλ' ὑπόστασιν μίαν λέγομεν, ἡγούμενοι ταὐτὸν εἶναι εἰπεῖν ὑπό στασιν καὶ οὐσίαν· μίαν δὲ φρονοῦμεν, διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν, καὶ διὰ τὴν ταυτότητα τῆς φύσεως. Μίαν γὰρ θεότητα, καὶ μίαν εἶναι τὴν ταύτης φύσιν πιστεύομεν, καὶ οὐκ ἄλλην μὲν τὴν τοῦ Πατρὸς, ξένην δὲ τούτου τὴν τοῦ Υἱοῦ καὶ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αμέλει κἀκεῖ οἱ απο διαθέντες, ὡς εἰρηκότες τρεῖς ὑποστάσεις συνετίθεντο τούτοις. Καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ εἰρηκότες μίαν ὑπόστασιν, τὰ ἐκείνων ὥσπερ ἡρμήνευσαν καὶ ὡμολόγουν. Καὶ προβαίνων μεθ᾿ ἕτερα· «Τούτων τοίνυν οὕτως ὁμολογηθέντων, παρακαλούμεν ὑμᾶς, τοὺς μὲν οὔτ τως ὁμολογοῦντας, καὶ διερμηνεύοντας οὕτω τὰς Ὦ λέξεις, ἂς λέγουσι, μὴ κατακρίνετε, μηδὲ προπετῶς ἀποβάλλετε, ἀλλὰ μᾶλλον εἰρηνεύοντας καὶ ἀπολογουμένους προσλαμβάνεσθε, τοὺς δὲ μὴ βουλομένους οὕτως ὁμολογεῖν, καὶ διερμηνεύειν τὰς λέξεις, τούτους κωλύετε καὶ ἐντρέπετε, ὡς ὑπόπτους τῷ φρονήματι. Τούτων δὲ μὴ ἀνεχόμενοι, συμβουλεύετε καὶ ἐκείνοις τοῖς ὀρθῶς ἑρμηνεύουσί τε καὶ φρο νοῦσι, μηδὲν πλέον ἀλλήλους ἀνακρίνειν, μηδὲ λογο μαχεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον, μήτε ταῖς τοιαύταις λέξεσι διαμάχεσθαι, ἀλλὰ τῷ φρονήματι τῆς εὐσε βείας συμφωνείν. Οἱ γὰρ μὴ οὕτως διανοούμενοι, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λεξειδίοις φιλονεικούντε;, καὶ παρὰ τὰ ἐν Νικαίς γραφέντα ζητοῦντες, οὐδὲν ἕτερον ποιοῦντές εἰσιν, ἢ ποτίζουσιν ἀνατροrunt, vicissimque illi, qui unam hypostasim a88everarant, istorum interpretationi acquieverunt. › Et paulo infra: ‹ Cum igitur istiusmodi Illorum fuerit confessio, adhortamur vos, ne eos, qui ita confitentur, talemque interpretationem suæ confessioni accommodant, vos temere condemnare, aut rejicere velitis, sed potius, admissa illorum excusatione, recipiendos putetis: eos contra, qui talem confessionem non edunt, neque tali interpretatione in istis verbis utuntur, arcere vos vellemus et adversari, ut suspectæ mentis homines. Cæterum cum illos tolerandos non censebitis, consuletis illis, qui recte interpretantur, et recte sentiunt, ne ulterior ulla inter vos adhibeatur disquisitio, neque verborum pugnis studeatis ad nullam prorsus uide uti-

litatem, sed sensus cogitationesque pietatis exti- πὴν θολερὰν τοῦ πλησίον, ὡς φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἀγαπῶντες τὰ σχίσματα.» Καὶ ἔτι· ς Τὸ μὲν ἀσεβεῖν παντελῶς κεκώλυται. καν ποικίλοις δήμασι καὶ πιθανοῖς σοφίσμασι περιβάλλειν αὐτό τις ἐπισ χειρῇ· τὸ δὲ εὐσεβεῖν ὅσιον παρὰ πᾶσιν ὡμολόγη ται, καν ξενιζούσαις λέξεσί τισι χρήσεται, ἕως μόνον ὁ λέγων εὐσεβὲς ἔχει τὸ φρόνημα καὶ δι᾿ αὐτῶν, δ νενόηκεν, εὐσεβῶς βούλεται σημαίνειν.» Καὶ αὖθις μεθ᾿ ἕτερα· «Οὐκοῦν εἰ τὰ ῥήματα ταῦτα ὡς ξένα προφασίζονται οὗτοι, φρονείτωσαν τὴν διάνοιαν, καθ᾿ ἣν ἡ σύνοδος οὕτως ἔγραψεν· Οτι, εἰ καὶ μὴ οὕτως ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰσιν αἱ λέξεις, ἀλλὰ, καθάπερ εἴρηται πρότερον, τὴν ἐκ τῶν Γραφῶν διάνοιαν ἔχουσι, καὶ ταύτην ἐκφωνούμεναι σημαίνουσι τοῖς ἔχουσιν εἰς εὐσέβειαν τὴν ἀκοὴν ὁλόκληρον.» synodus ita scripsit, quod licet voces non ita in scriptione sententiam sortiantur, eamque probere. Nam qui ita affecti non sunt, sed tantummodo super istiusmodi voculis contentiose rixantur, et aliud quidpiam præterquam quod Nicææ scriptum est, requirunt, hi profecto nihil aliud agunt, quam quod proximis suis turbidam subversionem propinant ut inimici, et discordiarum schismatumque æmulatores.» Item: c impietas quidem modis omnibus abrogatur, licet eam variis verbis, et probabilibus argutiolis circumvestire quis tentet. Pietatem autem colere justum omnes confitentur, etsi peregrinis quibusdam vocibus utantur, dummodo dicens piam sententiam teneat, illisque, quod in animo habet, pie enuntiet.» Rursumque post alia: «Itaque, si verba isti hæc veluti peregrina abjudicant, teneant sententiam, secundum quam scriptione reperiantur, sed, ut antea dictum est, ex nuntiatæ significant apud eos, qui pietati aures integras conservarunt. › Quis igitur hisce fide digniorem aliam, aut clariorem doctrinam quæret, non esse vocibus attendendum, dummodo eamdem sententiam exprimant, licet sermonis articulatione multum varient? Dijudicata amborum professione, perspectoque unanimi consensu, dictiones recepit, nihil bæsitans, neque reformidans, et tamen pronuntiationis sono sibi-adversari videbantur, nisi ipse cate sapienterque examinatas admisisset. Non est, ait, certandum verbis in re non proficua, neque voculis contendendam, ne quis turbida eversione potare proximum videatur, et paci invidere, et consulto schismata aucupari. Et ad hoc quidem persuadendum laudabiliter non nemini satis superque fuisset viri tanti vel sola reverentia, neque testimonium aliud bene dicenti superadderet. Ego vero tibi et magnum iuter theologos Gregorium 1. opus hoc œconomiæ summis laudibus extollentem in medium proferam. Cum enim sibi argumenta laudationis instituisset supra alios, vitæ genus, et in sermonibus hominis vires, hoc inter illius laudes potissimum commemorat; quod, ut illius verbis utar, ‹ ambabus partibus aecitis leniter et benigne, verborumque sententia diligenter et accurate perpensa, posteaquam concordes reperit, mer, quantum ad doctrinam, ullo modo inter se dissidentes, ita negotium transegit, ut nominum sum concedens, rebus eos constringeret. Nam cum essentia una, inquit, et tres hypostases a nobis pie docerentur (quod alterum Divinitatis naturam, alterum trium personarum proprietates declam ret), atque endem quidem modo apud Romanos intelligerentur, cæterum ob linguæ illius angustiam, el verborum inopiam hypostasim ab essentia distinguere non possent, eoque factum est, ut pro ea, ne tres substantias admittere viderentur, personarum vocabulum inducerent, quid tandem contigit? Res profecto ridicula, vel potius miserenda. Diversa fidei speciem præbuit levis illa et jejuna de vocum sono altercatio. Hic deinde et Sabellismus cb tres personas excogitatus est, et Arianismus ob G Τίς τοίνυν τῶν τοιούτων ἀξιοπιστοτέραν ἄλλην καὶ σαφεστέραν διδαχὴν ἐκζητήσει, ὡς οὐ δεῖ τισι προς έχειν φωναῖς, ἔστ᾽ ἂν εἰς τὸν αὐτὸν συμβαίνωσι νοῦν, εἰ καὶ τῇ τοῦ λόγου διαρθρώσει παραπολὺ διαλ λάττοιεν; Ανακρίνας ἀμφοτέρων τὴν ὁμολογίαν, καὶ συνιεὶς τὸ ὁμόφρον, κατεδέξατο τὰς λέξεις, μηδὲν ἐνδοιάσας, μηδὲ ὑποστειλάμενος· καίτοι γε ὅσον κατὰ τὸν τῆς προφορᾶς ἦχον καὶ ἐναντίως ἔχειν ἐδόκουν ἀλλήλοις, εἰ μή σοφῶς αὐτὸς διεξετάζων προσίετο. Οὐ δεῖ γάρ, φησί, λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον, οὐδὲ φιλονεικεῖν τοῖς λεξειδίοις, ἵνα μὴ καὶ θολερὰν δοκῇ τις ανατροπήν ποτίζειν τὸν πλησίον; καὶ διαφθονεῖν τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἀνθαιρεῖσθαι τὰ σχίσματα. Ότι δὲ καὶ λίαν ἐπαινετῶς ἑτέρῳ μὲν ἂν ἤρκεσεν εἰς πειθὼ τὸ τοῦ ἀνδρὸς καὶ μόνον αἰδέσιο μον, καὶ οὐκ ἂν προσῆγε μαρτυρίαν ἑτέραν εὖ λέγοντι. Ἐγὼ δέ σσι καὶ τὸν μέγαν ἐν θεολόγοις Γρη γόριον καὶ μάλα ἐκθειάζοντα τὸ ἔργον τῆς οἰκονομίας παρίστημι. Ενστησάμενος γὰρ εἰς ὑπόθεσιν τῶν εγκωμίων αὐτῷ τό τε ὑπερκείμενον τοῦ βίου καὶ τὴν ἐν λόγοις τοῦ ἀνδρὸς δύναμιν, τοῦτο δὴ τὸ κράτιστον ποιεῖται τῶν ἐπαίνων αὐτοῦ, ὅτι, κατ' αὐτὴν ἐκεῖνον εἰπεῖν, «Προσκαλεσάμενος ἀμφότερα τὰ μέρη ούτωσὶ πράως καὶ φιλανθρώπως, καὶ τὸν νοῦν τῶν λεγομέ νων ἀκριβῶς ἐξετάσας, ἐπειδὴ συμφρονοῦντας εὗρε, καὶ οὐδὲν διεστῶτας κατὰ τὸν λόγον, τὰ ὀνόματα συγχωρήσας, συνδεῖ τοῖς πράγμασι. Τῆς γὰρ μιᾶς, φησὶν, οὐσίας καὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων, λεγομένων μὲν ὑφ' ἡμῶν εὐσεβῶς (τὸ μὲν γὰρ τὴν φύσιν δηλοί τῆς θεότητος, τὸ δὲ τὰς τῶν τριῶν ἰδιότητας), νοουμένων δὲ καὶ παρὰ τοῖς Ἰταλοῖς ὁμοίως, ἀλλ᾽ οὐ δυναμένων διὰ στενότητα τῆς παρ' αὐτοῖς γλώττης καὶ ὀνομάτων πενίαν διελεῖν ἀπὸ τῆς οὐσίας τὴν ὑπόστασιν, καὶ διὰ τοῦτο ἀντεισαγόντων τὰ πρόσο ωπα, ἵνα μὴ τρεῖς οὐσίας παραδεχθῶσι, τί γίνεται; Ως λίαν γελοῖον, ἢ ἐλεεινόν. Πίστεως ἔδοξε διαφορὰ ἡ περὶ τὸν ἦχον σμικρολογία, εἶτα Σαβελλισμὸς ἐνταῦθα ἐπενοήθη τοῖς τρισὶ προσώποις, καὶ "Αρειανισμὸς ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσι, τὰ τῆς φιλονεικίας ἀναπλάσματα. Εἶτα τί; Προστιθεμένου μια κροῦ τινος ἀεὶ τοῦ λυποῦντος, ὁ λυπηρὸν ἡ φιλονεικία

ἐποίει, κινδυνεύει συναποῤῥαγῆναι ταῖς συλλαβαῖς tres hypostases, quorum utrumque pertinax conκαὶ τὰ πέρατα. Ταῦτα γοῦν ὁρῶν καὶ ἀκούων δ tendendi studium effinxerat. Quid postea? Cum μακάριος ἐκεῖνος, καὶ ὡς ἀληθῶς ἄνθρωπος τοῦ exigua res aliqua quotidie accederet, quæ moleΘεοῦ, καὶ μέγας τῶν ψυχῶν οἰκονόμος, οὐκ ᾠήθη stiam afferret, moleste autem ut videretur, contenδεῖν παριδεῖν τὴν ἄτοπον οὕτω καὶ ἄλογον τοῦ λόγου tio faciebat, eo tandem res adducta est, ut periκατατομήν· τὸ δὲ παρ' ἑαυτοῦ φάρμακον ἐπάγει culum esset, ne orbis terrarum fines una cum sylτῷ ἀῤῥωστήματι. ο Ένθεν τοι καὶ ταῦτα διαπερά labis abrumperentur. Quæ cum beatus ille vir, et νας ἐπευφημίζει τοῖς ἐγκωμίοις, ο Τοῦτο δή, λέγων, vere homo Dei, magnusque animarum dispensator, τῶν μακρῶν πόνων καὶ λόγων λυσιτελέστερον· oculis auribusque usurparet, tam absurdam et a τοῦτο τῶν ἀοιδίμων ἐξοριῶν καὶ φυγῶν τοῦ ἀνδρὸς ratione alienam verbi sectionem dissimulandum ac ἐπάξιον· τοῦτο τῶν πολλῶν ἀγρυπνῶν καὶ χαμευ negligendum sibi non putavit: verum medicinăm νιῶν προτιμότερον· ὧν μέχρι τῶν κατορθούντων τὸ morbo quam primum adhibet. Quapropter his κέρδος.» Τὸ δὲ ὅτι οὐχ οὕτω μικρόν, αὐτές γε αὖθις absolutis encomiorum plaustra congerit: «Hoc, ilἀνωτέρω φησί· «Γένοιτο γὰρ ἀντιπαίδευμα καὶ τοῖς quiens, diuturnis illis laboribus et sermonibus νῦν ἡ πρᾶξις, εἴτε καὶ πρὸς ἐκεῖνον βλέποιμεν.» longe utilius est. Hoc pervulgatis, atque omni fama celebratis ipsius exsiliis et fugis nihilo inferius existimandum est. Hoc multis vigiliis et chamenniis præstamias, quarum utilitas in bis, qui hæc præstant deligitur, nec latius manat:» quæ non adeo pusilla est, ut idem paulo ante dixerat, ‹ Nam his quoque, qui nunc vivunt, hæc actio doctrina esse queat, si ipsum nobis imitandum proponemus, › Et his quidem, cui a theologia cognomen est, magno Athanasio, ex sententia consensum, differentiæ, quæ ex vocibus oritur, anteponendum esse suadenti assensum præbet. Ego vero praeterea lui.cce theologum in rebus etiam aliis majoris momenti nominum diversitatem concedentem tibi ob oculos exhibebo. Cum nonnullos intueretur, ob inscitiam Dei vocem de vivifico sanctoque Spiritu refugientes, alia vero aliqua tribuentes, non minus eamdem sententiam exprimens, Turpe est, inquit, turpe est, et perabsurdum, dum animo valemus, longos sermones texere circa vocis sonum, et occulere the savrum, quasi aliis eum invidentes. Turpius autem est eodem vitio teneri, quod vobis objicimus, alque cum anxiam vestram de minutis rebus contentio- ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐφ᾽ οἷς ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος τῷ μεγάλῳ ᾿Αθανασίῳ τὴν ἐκ τῆς ἐννοίας ὁμο φροσύνην τῆς ἐκ τῶν λέξεων διαφορᾶς προτίθεσθαι συμβουλεύοντι συγκροτεί. Ἐγὼ δὲ καὶ ἔτι τὸν τῆς θεολογίας ἐπώνυμον τοῦτον ἐν ἑτέροις πολλῷ μεί ζοσι συγχωροῦντα παραστήσω σοι τὸ τῶν ὀνομάτων διάφορον. Ἐπειδὴ γάρ τινας ἑώρα ὑπ' ἀμαθίας διευλαβουμένους τὴν Θεὸς φωνὴν ἐπὶ τῷ ζωοποιῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, πᾶν δὲ διδόντας ἕτερον όνομα, οὐδὲν ἧττον τὴν αὐτὴν διασημαίνον καὶ δυνάμενον ἔννοιαν, «Αἰσχρὸν μὲν, φησὶν, αἰσχρὸν, καὶ ἱκανῶς ἄλογον κατὰ τὴν ψυχὴν ἐρεωμένους, μικρολογείσθαι περὶ τὸν ἦχον, καὶ κρύπτειν τὸν θησαυρόν, ὥσπερ ἄλλοις βασκαίνοντας, αἴσχιον δὲ ἡμῖν, δ ἐγκαλοῦμεν παθεῖν, καὶ μικρολογίαν καταγινώσκοντας, αὐτοὺς μικρολογεῖσθαι περὶ τὰ γράμματα.» Τοιγαροῦν, G nem damnemus, litterarum tamen minutias anxie • Αλλὰ ταῖς συλλαβαίς δυσχεραίνετε, και προςπταίετε τῇ φωνῇ, καὶ λίθος προσκόμματος ἡμῖν τοῦτο γίνεται καὶ πέτρα σκανδάλου, ἐπεὶ καὶ Χριστός τισιν· ἀνθρώπινον τὸ πάθος. Συμβώμεν άλο λήνης πνευματικῶς. Γενώμεθα φιλάδελφοι μᾶλλον ἢ φίλαυτοι. Δότε τὴν δύναμιν τῆς θεότητος, καὶ δώσομεν ἡμεῖς τῆς φωνῆς τὴν συγχώρησιν. Ομολογήσατε την φύσιν ἐν ἄλλαις φωναίς, αἷς αἰδεῖσθαι μᾶλλον, καὶ ὡς ἀσθενεῖς ὑμᾶς ἰατρεύσομεν. "Εστιν ὰ καὶ τῶν πρὸς ἡδονὴν παρακλέψαντες.» Τί δέ; οὐχὶ καὶ τῷ μεγίστῳ Βασιλείῳ διακενής ἐπεγκαλοῦσι τισι διαμέμφεται, καὶ προσεπαινεῖ τὸ τῆς οἰκονομίας ἀποῤῥητον, καὶ πᾶσαν τοῖς κακούρα γος περιαιρών πρόφασιν, οὐδὲ τοὺς ἀφελεστέρους συγχωρεῖ βλάπτεσθαι, τὴν χείρω περὶ αὐτοῦ δόξαν Έχοντας. • Ἐκεῖνος γάρ, φησὶν ὁ θεῖος δηλαδὴ καὶ μέγας Βασίλειος, ἕνεκα μὲν τοῦ ὀρθοῦ, καὶ τῆς κατὰ τὴν ἁγίαν Τριάδα συναφείας καὶ συνθείας, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι κυριώτερον εἰπεῖν χρὴ καὶ σαφέστερον, μὴ ὅτι θρόνων ἐκπεσεῖν, οἷς οὐδὲ ἀπ' ἀρχῆς ἐπεπήδη σεν, ἀλλὰ καὶ φυγὴν καὶ θάνατον, καὶ τὰς πρὸ τοῦ θανάτου κολάσεις προθύμως ἐδέξατο ἂν ὡς κέρδο;, urgere.» Quapropter, Al syllabas moleste ferlis, atque ad vocem impingitis, lapisque offensionis et petra scandali hoc vobis elicitur. Nec mirum, cum Christus quoque nonnullis scandalo fuerit. Humanus is quidem affectus. Verum spiritualiter inter nos hanc controversiam transigamus: fraternæ potius charitatis studium, quam nostri amorem præ nobis feramus. Vim divinitatis ac potentiam nobis date, et nos vicissim divinitatis vocem vobis concedamus. Naturam aliis vocibus, quibus plus tribuitis confiteamini: ac vos ut infirmos curabimus, nounulla vobis grata et jucunda sufſfurantes. ▸ Quid præterea? Annon et magnum Basilium frustra criminantes incusat, lau libusque extollit dispensationem illius, que vix exprimi potest, et omnem maleficis accusandi ansam præripicns, simpliciores, qui de co non recte sentiebant, ladi haud permittit? Ille enim, ait divinus nempe magnusque Basilius, pro recta doctrina sanctæque Trinitatis conjunctione, et condeitate, aut si quo magis proprio et perspicuo verbo res ea notari potest, non modo de throno, ad quem nec ai▶ imtio quidem cupide prosiliit, exturbari ac dejici, scd etiam exsilio et morte, atque ante variis cru.

cialibus amici, prompto alacrique animo tulisset, οὐ κίνδυνον. Δηλοῖ δὲ οἷς ἤδη πεποίηκε καὶ οἷς πέπονθεν, ὅς γε καὶ ἐξορίαν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας κατακριθείς, τοσοῦτον ἐπραγματεύσατο μόνον, ὅσον ἐνὶ τῶν ἀκολούθων εἰπεῖν, ἀραμένῳ τὸ πυκτίον ἀκολου θεῖν. Οἰκονομεῖν δὲ τοὺς λόγους ἐν κρίσει τῶν δικαίων ἐνόμιζε, τῷ θείῳ Δαβὶδ περὶ τούτου συμβούλῳ χρώμενος, καὶ μικρὸν ὅσον τὸν τοῦ πολέμου καιρὸν διαφέρων, καὶ τὴν τῶν αἱρετικῶν δυναστείαν, ἕως ὁ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς αἰθρίας ἐπιλάβῃ και ρὸς, καὶ δῷ τῇ γλώσσῃ τὴν παῤῥησίαν. Οἱ μὲν γὰρ ἐζήτουν λαβέσθαι γυμνῆς τῆς περὶ τοῦ Πνεύματος φωνῆς, ὡς εἴη Θεό;· ὅπερ ἂν ἀληθὲς, εὐσεβὲς ἐκείν νοις ὑπελαμβάνετο, καὶ τῷ κακῷ προστάτῃ τῆς εὐσεβείας, ἵνα τὸν μὲν τῆς πόλεως μετὰ τῆς θεολό του γλώττης ὑπερορίσωσιν, αὐτοὶ δὲ κατασχόντες τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ τῆς ἑαυτῶν κακίας ὁρμητήριον ποιησάμενοι, ἐντεῦθεν τὸ λειπόμενον ἅπαν, ὡς ἔκ τινος ἀκροπόλεως καταδράμωσιν. Ο δὲ ἐν ἄλλαις μὲν φωναῖς γραφικαῖς καὶ μαρτυρίαις αναμφιλές κτοις ταὐτὸν δυναμέναις, καὶ ταῖς τῶν συλλογισμών ἀνάγκαις οὕτως ἦγχε τοὺς ἀντιλέγοντας, ὡς μηδ' ἀντιβαίνειν ἔχειν, ἀλλ' οἰκείαις συνδεῖσθαι φωναῖς· ἤπερ δὴ καὶ μεγίστη λόγου δύναμις καὶ σύνεσις. Δηλώσει δὲ καὶ ὁ λόγος, ὃν περὶ τούτου συνέγραψε, κινῶν τὴν γραφίδα ὡς ἐκ πυξίδος τοῦ Πνεύματος, τὴν δὲ κυρίαν φωνὴν τέως ὑπερετίθετο, παρά τε τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ καὶ τῶν γνησίων τούτου συναγωνιστῶν χάριν αἰτῶν τῇ οἰκονομίᾳ μὴ δυσχε ραίνειν, μηδεμιᾶς ἀντεχομένους φωνῆς τὸ πᾶν ἀπο λέσαι δι' ἀπληστίαν, τῷ καιρῷ παρασυρείσης τῆς εὐσεβείας. Αὐτοῖς μὲν γὰρ οὐδεμίαν είναι ζημίαν ὑπαλλαττομένων μικρὸν τῶν λέξεων, καὶ φωναῖς ἄλλαις τὸ ἴσον διδασκομένοις. Οὐδὲ γὰρ ἐν βήμασιν ἡμῖν εἶναι τὴν σωτηρίαν μᾶλλον ἢ πράγμασι. Μηδὲ γὰρ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἀποβαλεῖν ἄν, εἰ, τὴν τοῦ Ἠλειμμένου φωνὴν ἀντὶ τῆς Χριστοῦ πρὸς ὀλίγον ἐπιζητοῦντες, ἠξίουν μεθ᾿ ἡμῶν τάττεσθαι. Τῷ δὲ κοινῷ μεγίστην ἂν βλάβην γενέσθαι τῆς Ἐκκλησίας κατασχεθείσης: ο ac lucro potius quam periculo deputasset. Hoc vero ita esse, declarant ea quæ et fecit et passus est, ut qui etiam ob veritatis defensionem exsilio inultatus, nihil aliud negotii susceperit, quam uni ex asseclis, ut se acceptis pugillaribus sequeretur, imperaret. Ceterum sermones cum judicio disponere de Davidis consilio et sententia necessarium esse judicabat, ac belli tempus, et hæreticorum principatum aliquantisper tolerare, quoad libertatis tempus successisset, linguæque libertatem ac licentiam altulisset. Illi enim nudam et apertam vocem de Spiritu sancto, quod Deus esset, arripere studebant, quod quidem, tametsi verum erat, imp'um tamen illis, atque impio impietatis antistiti videbatur, ut eum quidem cum theologica lingua & civitate pellerent, ipsi autem Ecclesiam occuparent, eamque sceleris sui propugnaculum efficerent, atque hinc deinde, velut ex arce quadam, id omne quod reliquum erat, popularentur. At ille in aliis quidem vocibus e Scriptura petitis, testimoniisque minime dubiis eamdem vim habentibus, necessariisque argumentis, adversarios ita comprimebat, ut nullo modo repugnare ac contra niti possent: sed, quæ maxima sermonis virtus et prudentia est, propriis vocibus constringerentur: quemadmodum is liber, quem hoc argumento edidit, perspicue ostendet, in quo calamum quasi ex Spiritus pyxide movet. Sed tamen propriam vocem interinı usurpare differebat, tum ab ipsomed Spiritu, tum a sinceris ipsius propugnatoribus in gratiæ loco boc petens, ne hoc suo consilio offenderentur, nec committerent, ut dum unam voculam mordicus retinere conarentur, propter inexplebilem cupiditatem omnia perderent, convulsa nimirumı torbulento tempore ac destructa pietate. Ipsos enim nihil ex eo incommodi ac detrimenti accepturos, si vocabula paulum immutarentur, modo aliis verbis eadem docerentur: neque enim salutem nostram in verbis potius quain in rebus consistere; quippe cum nec Judæi quidem rejiciendi sunt, si ad aliquod tempus pro Christo vocem uncti sibi concedi postulantes, in nostrum numerum atque ordinem ascribi velint. At reipublicæ non posse majorem perniciem ac pestem afferri, quam si Ecclesia ab hæreticis occuparetur. > Hæc de magno Basilio astipulans Gregorius cognomento Theologus, assensum a se magno Athanasio exhibitum confirinat. Maximus autem, vere maximus, ad Pyrrbum presbyterum scribens, inter alia dicht, Neque enim voces nihil siguidcantës simpliciter afferimus, sed sententias vocibus exprimimus. Quam ob causam voces sæpenumero deiloquos Patres reperi concedentes, sententias nullo modo, quod non in syllabis, sed sententiis et rebus salutis nostræ mysterium exsistit: illud etenim faciebant, pacis curam gerentes, hoc, animos virtute confirmantes.» Sed vide præterea sanctum magnumque Basilium, quanam ille ratione consona symmystis Spiritus presbyteris scribens pacifice suş gerit. Hæc sunt: ‹ Magna est inclinatio temporis ad Ecclesiarum eversionem. Atque id jam diu Τοιαῦτα τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ προσμαρτυρῶν ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, τὴν παρ' αὐτοῦ γενομένην συγκρότησιν τῷ Πατρὶ ἡμῶν ᾿Αθανασίῳ συνίστησιν. Ο δὲ μέγιστος Μάξιμος προς Πύρρον ἐπιστέλλων πρεσβύτερον, ἔστιν οὗ φησι τῆς ἐπιστολῆς, «Οὐχ ἁπλῶς γὰρ φωνὰς ἀσήμους προφέρομεν, ἀλλ᾽ ἐν νοίας ταῖς φωναῖς διασημαίνομεν. Δι᾿ ἣν αἰτίαν φωνὰς μὲν πολλάκις παραχωροῦντας εὗρον τοὺς θεηγόρους Πατέρας, ἐννοίας δὲ οὐδαμῶς· ὅτι μὴ ἐν συλλαβαῖς, ἀλλὰ νοήμασί τε καὶ πράγμασι τὸ τῆς σωτηρίας ἡμῶν ὑπάρχει μυστήριον. Τὸ μὲν γὰρ ἐποίουν εἰρήνης φροντίζοντες, τὸ δὲ ψυχὰς τῇ ἀληθείᾳ στηρίζοντες.» ᾿Αλλὰ γὰρ ὄρα καθεξῆς καὶ πάλιν τὸν ἱερὸν καὶ μέγαν Βασίλειον, ὅπως καὶ ἐν ἄλλοις αὐτὸς σύμφωνα τοῖς αὐτοῖς συμμύσται; τοῦ Πνεύματος πρεσβυτέροις ἐπιστέλλων εἰρηνικῶς

υποτίθεται τάδε· ὡς • Ο καιρὸς πολλὴν ἔχει βο- quidem est cum intelleximus. Adificatio autem τὴν πρὸς καταστροφὴν τῶν Ἐκκλησιῶν, καὶ τοῦτο πολὺν ἔχομεν ήδη χρόνον, ἐξ οὗ καταμανθάνομεν. Οἰκοδομὴ δὲ Εκκλησίας, καὶ σφαλμάτων διόρθωσις, καὶ συμπάθεια μὲν πρὸς τοὺς ἀσθενοῦντας, ὑπερασπισμός δὲ πρὸς τοὺς ὑγιαίνοντας τῶν ἀδελφῶν οὐδὲ εἷς, ἀλλ᾽ οὔτε βοήθημα, ή θεραπευτικὸν τῆς προκατασχούσης νόσου ή προφυλακτικὸν τῆς προσ δοκωμένης οὐδέν. Καὶ ὅλως ἔοικε λοιπὸν ἡ τῆς Ἐκκλησίας κατάστασις, ἵνα ἐναργεῖ χρήσωμαι τῷ ὑποδείγματι, κἂν εὐτελέστερον εἶναι δοκεῖ, ἱματίῳ παλαιῷ ὑπὸ τῆς τυχούσης προφάσεως βαδίως και ταῤῥηγνυμένῳ, ὅ πρὸς τὴν ἐξ ἀρχῆς ἰσχὺν ἐπανελ θεῖν πάλιν ἀδυνατεῖ. Ὡς οὖν ἐν καιρῷ τοιούτῳ μεγάλης χρεία τῆς σπουδῆς, καὶ πολλῆς τῆς ἐπιμελείας εὐεργετηθῆναι τι τῆς Ἐκκλησίας. Ευεργε. σία δέ ἐστιν ἐνωθῆναι τὰ τέως διεσπαρμένα. Ενωσις δ᾽ ἂν γένοιτο, εἰ βουληθείημεν, ἐν οἷς μηδὲν βλάπτομεν τὰς ψυχὰς συμπεριενεχθῆναι τοῖς ἀσθενεστέροις. Ἐπεὶ οὖν πολλὰ στόματα ήνοικται κατὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, καὶ πολλαὶ γλῶσσαι εἰς τὴν κατ' αὐτοῦ βλασφημίαν, ἀξιοῦμεν ἡμᾶς, ὅσον ἐστὶν ἐφ᾽ ἡμῖν, εἰς ὀλίγον ἀριθμὸν περιστῆναι τοὺς βλασφημοῦντας, καὶ τοὺς μὴ λέγοντας κτίσμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δέχεσθαι εἰς κοινωνίαν, ἵνα μόνοι καταλειφθῶσιν οἱ βλάσφημοι.» Και μετά τινα· «Μηδὲν τοίνυν πλέον ἐπιζητῶμεν, ἀλλὰ προτεινώμεθα τοῖς βουλομένοις ἡμῖν συνάπτεσθαι ἀδελ τοῖς τὴν ἐν Νικαίᾳ πίστιν· κἂν ἐκεῖνοι σύνθωνται, ἐπερωτῶμεν καὶ τὸ μὴ δεῖν λέγεσθαι κτίσμα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μηδὲ κοινωνικούς αὐτῶν εἶναι τοὺς λέγοντας. Πέρα δὲ τούτων ἀξιῶ μηδὲν ἐπιζητεῖσθαι παρ' ἡμῶν. Πέπεισμαι γὰρ ὅτι τῇ χρονιω τέρα συνδιαγωγῇ, καὶ τῇ ἀφιλονείκῳ συγγυμνασίᾳ, καὶ εἴ τι δέει πλέον προστεθῆναι εἰς τράνωσιν, δώ σει ὁ Κύριος ὁ πάντα συνεργῶν εἰς ἀγαθὸν τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν.» Συνεδὰ τούτῳ καὶ ὁ θεῖος αὖθις γνωματεύει Γρηγόριος, Εν γε τῷ πρώτῳ τῶν αὐτοῦ Εἰρηνικῶν, ἔνθα ἐξ αὐτῶν προοιμίων οὕτω πως Έρχεται· ο Λύει μοι τὴν γλῶσσαν ἡ προθυμία, καὶ περιφρονῶ τὸν ἀνθρώπινον νόμον διὰ τὸν νόμον τοῦ - Πνεύματος· ούτε νωθέστερον εἶναι λέγων τοῦ με τρίου καλόν, οὔτε θερμότερον, ὡς ἢ δι᾽ εὐκολίαν πᾶσι συμφέρεσθαι, ἢ δι᾽ ἀταξίαν πάντων ἀποστατείν. Ομοίως γὰρ καὶ τὸ νωθὲ; ἄπρακτον, καὶ τὸ εὐαίτον ἀκοινώνητον. Ἀλλ᾽ οὗ μὲν ἂν ᾖ πρόδηλα τὰ τῆς εὐσεβείας, καὶ πυρὶ, καὶ σιδήρῳ, καὶ καιροίς, καὶ δυνάσταις, καὶ πᾶσι πρότερον ὁμόσε χωρητέον ἢ τῆς ζύμης μεθεκτέον τῆς πονηρᾶς, καὶ συγκαταθετέον τοῖς κακῶς ἔχουσιν· οὗ δὲ τὸ λυποῦν ὑπό μια καὶ φόβο; ἀνεξέταστος, βέλτιον τοῦ τάχους ή μακροθυμία καὶ τῆς αὐθαδείας ή συγκατάβασις. Καὶ πολλῷ κρεῖττον καὶ λυσιτελέστερον, ἐν τῷ κοινῷ σώματι μένοντας, καταρτίζειν ἀλλήλους, ὡς Ελλήλων μέλη καταρτίζεσθαι, ή καταγνόντας διὰ τῆς ἀποστάσεως, καὶ τὸ ἀξιόπιστον τῷ χωρισμῷ λύσαντας, ἔπειτα ἐξ ἐπιτάγματος ὥσπερ τυράννους, κι' οὐκ ἀδελφοὺς νομοθετεῖν τὴν διόρθωσιν.» Ο αὐτὸς ἐν θεολογία μέγας Γρηγόριος καὶ ἐν τῷ τρίτῳ Ecclesiæ, erratorum correctio, erga fratres, si infirmiores sunt, consensus quidam humanitatis plenus, si recte valeant, propugnatio ipsorunt salutis, plane nulla, ac ne præsidium quidem, quod aut præsentem morbum curare queat, aut impendentem propulsare. Omninoque similis jam est Ecclesiæ status, ut similitudine utar, quamvis vilior videri possit, evidenti tamen, veteri vestimento, quod vel levi de causa facile discinditur, pristinam vero soliditatem recuperare nullo pacto potest. Igiturų in tali tempore, magnum studium magnaque diligentia opus est in quibusdam Ecclesiis juvandis: juvabuntur autem, si quæ nunc divulsa sunt, conjungantur; conjungentur, si quis hus in rebus nullum animabus detrimentum efferimus, voluerimus nos infirmioribus accommodare et obsequi. Quoniam igitur multorum ora sege adversus Spiritum sanctumi aperuerunt, multorumque linguæ ad jaciendum in illum blasphe mias se acuerunt, optimum factu esse ducimus, ut quantum in vobis est, blasphemorum numerum minuatis, et ad paucos redikalis: atque eus, qui Spiritum sanctum creaturam esse negant, in communionem recipiatis, ut soli relinquantur blasphemi.. Et post pauca: e Ergo milil ultra quæramus, sed fratribus, qui nobiscum coire societateni volunt, diem, quæ Nicææ saucita est, proponamus, ac si in ea conveniant, illud quoque exigamus, Spiritum sanctum neque creaturam dici oportere, neque eos, qui dicunt, in communionem ipsis esse recipiendos. Nihil aliud est, quod praetere ea nobis inquirendum censeam. Persuasi enim mihi, si quid etiam est, quoad ampliorem eviden tiam addito opus sit, id frequenti collationi, minimæque contentiosæ inter nos exercitationi daturum esse Dominum, qui ipsum diligentibus omnia cooperatur in bonum. › Huic consona et divinus plane Gregorius præscribit prima oratione de pace, in qua ipso statim procemio exorditur, LinguaDi meam solvit alacritas, legemque humanam propter Spiritus legem contemno, nec segnieren, inquiens, quemquam esse debere, quam par sit, Bec ferventiorem: ita ut vei ob levitatem ad omnes se aggregel, vel ob lemeritatem et insolentiam ab omnibus se removeat; æque enim, et iners segnities est, et mobilitas atque inconstantia a societate et communione aliena: verum, ubi aperte se prodit impietas, tum vero nobis faciendum esse, ut adversus ignem et ferrum, et tempora, et principes, ac denique prius adversus omnia cominus feramur, quam ut mali fermenti participes afficiamur, ac male affectis assentiamor. At cum suspicio sola animum nostrum male habet, timorque nullis certis argumentis innixus, tum vero lenitatem potius quam celeritatem, et indulgentem demissionem potius quam arrogantiam et contumaciam adhibere convenit: multoque melius et conducibilius est, ut in communi corpore manentes, mutuo nos ipsos tanquam

πράγμα καὶ ὄνομα, ο οὕτω φησί προϊών· «Τ ταῦτα, ὦ οὗτος, καὶ μέχρι τίνος; Πότε δὲ τῆς μέσ θης ἐκνήψημεν, ἢ τῶν ὀφθαλμῶν τὴν λήμην περι - αιρήσομεν, καὶ πρὸς τὸ τῆς ἀληθείας φῶς ἀναβλέψωμεν; Ποια σκοτόμαινα ταῦτα, τί; νυκτομαχία, τις ζάλη φίλων καὶ πολεμίων ὄψιν οὐ διακρίνουσα; Διατί γεγόναμεν όνειδος τοῖς γείτοσιν ἡμῶν, μυσ κτηρισμός και χλευασμὸς τοῖς κύκλῳ ἡμῶν; Τίς ή φιλοτιμία τοῦ κακοῦ; Πόθεν οὕτως ἀθάνατα κάμνομεν; μᾶλλον δὲ οὐδὲ κάμνομεν, ἀλλ' ἐῤῥώμεθα τῷ κακῷ; Μαινομένων τὸ πάθος, καὶ ἡδόμεθα δαπα νώμενοι. Καὶ οὐδαμοῦ λόγος, οὐ φίλος, οὐ σύμμα χος, οὐκ ἰατρὸ;, ή φαρμακεύων ἢ ἐκτέμνων τὸ πάθος, οὐ παραστάτης ἄγγελος, οὐ Θεός· ἀλλὰ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν ἡμῖν αὐτοῖς ἐπικλείσαμεν. «Ινα τί, Κύριε, ἀφέστηκας μακρόθεν, καὶ πῶς ἀποστρέφῃ εἰς τέλος;» καὶ πότε ἐπισκοπὴν ἡμῶν ποιήσῃ; Καὶ ποῦ προβήσεται ταῦ τα, καὶ στήσεται; Δέδοικα μὴ καπνὸς ᾗ τοῦ προσω δοκωμένου πυρὸς τὰ παρόντα· μὴ τούτοις ὁ ᾿Αντίχριστος ἐπιστῇ, καὶ καιρὸν λάβῃ τῆς αὐτοῦ δυναστείας τὰ ἡμέτερα πταίσματά τε καὶ ἀῤῥωστήματα. Οὐ γὰρ ὑγιαίνουσι προσβαλεῖ τυχὸν, οὐδὲ τῇ ἀγάπῃ πεπυκνωμένοις.» Καὶ μετὰ βραχέα· Οὐ διαρρή σομεν ἡμῖν αὐτοῖς τίνα μὲν οὐ ζητητέον παντάπασι, τίνα δὲ ὑπὲρ ὧν μετρίως, τίνα δὲ συγχωρητέον, καὶ παραιτητέον τοῖς φιλέρισιν, ὅπως ἂν ἔχῃ ὡς οὐδὲν τὸν λόγον ἡμῶν παραβλάπτοντα; καὶ τίνα μὲν τῇ πίστει δοτέον μόνῃ, τίνα δὲ καὶ τοῖς λογισμοῖς; Ὑπὲρ δὲ τίνων καὶ πολεμητέον ἐκθύμως, λογικῶς, ἀλλ' οὐχ ὁπλιτικῶς; Τὸ γὰρ καὶ χεῖρας ἀνταίρειν παντελῶς ἔξω τῆς ἡμετέρας αὐλῆς, καὶ τοῖς μισοῦ σιν ἡμᾶς ἀποῤῥιπτέον. Οὐχ ἵνα μὲν ὅρον εὐσεβείας ἡγησάμεθα προσκυνεῖν Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν μίαν ἐν τοῖς τρισὶ θεότητά τε καὶ δύναμιν μηδὲν ὑπερσέβοντες, μηδὲ ὑποσέβον τες, ἵνα καὶ αὐτὸς μικρόν τι μιμήσωμαι τοὺς περὶ ταῦτα σοφούς. Τὸ μὲν γὰρ ἀδύνατον, τὸ δὲ ἀσεβές, μηδὲ μέγεθος ἐν ὀνομάτων κενότησι διακόπτοντες. Οὐδὲν γὰρ ἑαυτοῦ μεῖζον ἢ ἔλαττον. Τούτου γοῦν ὡρισμένου, καὶ τὰ ἄλλα ἐμονοήσωμεν, ήγουν τῆς αὐτῆς Τριάδος καὶ τοῦ αὐτοῦ σχεδόν δόγματός τε καὶ σώματος. Τὰς δὲ περιττὰς καὶ ἀχρήστους παρα φυάδας καὶ παρεξόδους τῶν νῦν ζητημάτων, ὥσπερ τι νόσημα κοινὸν ἐκκόψομέν τε καὶ ἀναιρήσομεν.» ᾿Αλλ' αἱ μὲν ὑποθῆκαι τῶν τῆς Ἐκκλησίας φωστή ρων, καθ' ἃς ὑποτιθέμενοι φαίνονται τὸ τῶν λέξεων διάφορον παρορᾷν, ὁπότε ἡ πρὸς ἔννοιαν ὁμοφροσύνη μέσον τῶν ἀπὸ Χριστοῦ κοινῇ καλουμένων ἐθνῶν καὶ ἀνδρῶν ἀναφαίνοιτο, τόσαι τε καὶ τοιαίδι, ἢ μᾶλλον οὐ τόσαι, ἐπεὶ καὶ ἄλλαι ἄλλων πολλαί, ὧν τὴν ἐνταῦθα ἔκθεσιν παρείδομεν διὰ τὸ πολύστιχον. alii aliorum membra, corrigamus, atque corriga- Εἰρηνικῷ, οὗ ἡ ἀρχή, «Εἰρήνη φίλη τὸ γλυκὺ καὶ mur, quam ut præjudicio per secessionem facto, et auctoritate per separationem amissa, ex edicto postea, velut tyranni et non fratres correctionem imperemus. Idem in theologia magnus Gregorius tertia oratione de Pace, cujus principium, ‹ Pax amica, et non re duntaxat, sed nomine quoque ipso jucunda, hæc in progressu orationis habet: ‹ Quid hæc committimus, fratres? et quandiu committemus? Quando ab hac crapula emergemus? aut hanc oculorum lemen detrahemus, atque ad veritatis lumen suspiciemus? Quæ hæc caligo est? Quis hic nocturnus conflictus? Quæ bæc tempestas, amicos ab hostibus non intermovens? Cur vicinis nostris opprobrium facti sumus, subsannatio et derisio bis, qui in circuitu nostro sunt? Quodnam hoc tam obnixum mali studium? Quid tam immortali labore fatigamur? Quid autem dico fatigamur? imo ex ipso malo, ut furiosi solent, robur comparamus, et cum absumimur, gaudemus, nec usquam est ratio, nec amicus, nec socius, nec medicus, qui morbum vel medicamentis pellat, vel amputet, nec opituletur angelus, nec Deus: verum præter alia, Dei quoque benignitatem nobis præclusimus. • Ut quid, Domine, recessisti longe? Quomodo averteris in linem? Quando nos visitabis? Quonam hæc progredientur, et ubi consistent? Equidem vereor, ne præsens rerum status ignis illius in exspectatione positi fumus quidam sit ne his Antichristus superveniat, ac nostros lapsus et morbos in principatus sui occasionem arripiat: nec enim, opinor, sanos adorietur, nec charitate septos et munitos.» Et paucis interjectis: Quænam ne quærenda quidem omnino sunt, quænam mediocriter, quænam contentiosis hominibus concedenda et relinquenda, quoquo modo tandem se habeant, utpote nullum doctrinæ nostræ detrimentum afferentia? Quænam fidei soli donanda? Quænam etiam ratiocinationibus, pro quibus denique acri animo pugnandum sit, rationibus tamen, non ferro atque armis? Nam adversas quoque manus attollere, prorsus a causa nostra alienum est, atque ad eos, qui nobis infensi sunt, abjiciendum. Non unam hanc pietatis regulam nobis propositam esse ducemus, ut Patrem, Filium et Spiritum sanctum, unam in tribus personis Deitatem, et potentiam adoremus, nibil supercolentes, aut subcolentes: libet enim nonnihil cos imitari, qui in rebus sciti ac solertes sunt; alterum enim fieri non potest, alterum nefarium et impium est: nec magnitudinem unam per nominum novitatem discindentes: nec enim quidquam seipso majus aut minus est. Hoc quippe posito et constituto, cæteris etiam in rebus consentiemus, saltem qui camdem Trinitatem colimus, atque ejusdem pene dogmatis et corporis sumus, ac superfluos et inutiles questionum hujusce tempestatis stolones ac deflexus, tanquam communem quemdam morbum exscindemus, et de medio tollemus. > Sed documenta Ecclesiæ minum, quibus, ut videntur, admonent, vocum differentias negligendas esse, cum sententiæ unus * Psal. x, f; xıɩ, 1.

tot ac consensus, inter nationes et viros a Christo communi nomine compellatos, intercedit, talia, imo neque tot, cum et alia aliorum permulta sint, quæ ob prolixitatem nimiam non exscribimus¸ ια'. Ἐπεὶ δὲ ἡ τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου ὑποθήκη 11. Verumtamen cum magni Athanasii monitum τῶν ἄλλων προτέτακαι, δεῖ σκοπῆσαι ἡμᾶς, ὅσην reliquis praepositum sit, considerandum est a noεἶχε διαφορὰν πρὸς τὴν λέξιν, ἐξ ἧς τὸ μέσον ἡμῶν bis, quænam esset differentia inter vocem ob quam τε καὶ Ἰταλῶν σκάνδαλον ἀνερράγη, ἡ τῶν λέξεων scandalum nos atque Italos turbans suscitatum ἐκείνων δύναμις, ἐφ᾽ αἷς ὁ ἰσάγγελος οὗτος Αθανά- est, et earum vocum vim quibus angelis compar στις τὴν καταλλαγὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἐποιήσατο· profligato dissidio Ecclesias reconciliavit; et, quod καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν, ὅτι οὐχὶ ἄλλων, ἀλλὰ τούτων non sine admiratione dicitur, non aliarum, sed αὐτῶν ἐθνῶν τε καὶ ἐκκλησιῶν, περὶ ὧν νῦν ὁ λό barum nationum, et Ecclesiarum, de quibus nos γος ἡμῖν. Τὸ γὰρ ἐκείνους μὲν μίαν ὑπόστασιν sermonem instituimus. Namque eos unam hyposta❤ λέγειν, τοὺς δ' ἡμετέρους τρεῖς ἐπὶ τῆς Τριάδος τὰς sim, nostros tres in Triade asserere, dogmatum ὑποστάσεις κηρύττειν, τὸ διαφορώτατον τῶν δογμά- eamque maximam differentiam importare vide των ἐδόκει. Σαβελλιανισμὸς γὰρ καὶ Ἀρειανισμὸς ἦν batur. Sabellianismus etenim vel Arianismus, τὸ ὑποπτευόμενον. Ἀλλ᾽ ὁ καλὸς οὗτος τῶν ψυχῶν quod suspicabatur, erat. Sed prudens bic animaοἰκονόμος οὐ πρὸς τὰς λέξεις, ἀλλὰ πρὸς τὴν διά rum curator non ad voculas, sed ad sententiam νοιαν βάψας τὸν νοῦν, τοσαῦτα καὶ εἶπε, καὶ ἔγρα mentem intendens, tot enuntiavit, et scripsit, quot ψεν, ὅσα δὴ καὶ προανατέτακται. Ἐνταῦθα δὲ τοῖς supra designata sunt. Hic vero, qui absque conἀφιλονείκως ἐνδιαιτῶσι τῷ πράγματι πολλὴν ἡ tentione et rixa res peragunt, multum ad conciλέξις ἔχει πρὸς τὴν καταλλαγὴν τὴν ροπήν. Καὶ liandam pacean dictio confert, hocque deprehenτοῦτο συνιδεῖν ἔστι τοῖς προσεκτικώτερον διασκο dere possunt, attentius negotium dijudicare non πεῖν βουλομένοις, τί μὲν αἱ λέξεις ἐκεῖναι ἐπὶ τῇ recusantes, quas voces illa, dum de Triade agereτῆς Τριάδος θεολογίᾳ ἡδύναντο, ὧν τὴν ἐκφώνησιν tur, vires habebant, quorum pronunciationem conπαριδών, τὴν ἔννοιαν εἰς καταλλαγήν παρέλαβε τῶν temnens, sententiam ad pacandas Ecclesias arriἐκκλησιῶν ὁ τῆς ᾿Αθανασίας ἐπώνυμος· τί δὲ καὶ puit, cui ab immortalitate nomen est, et quo αἱ λέξεις αὗται διάφορον ἔχουσιν ἐφ' αἷς νῦν αἱ discrimine disjunguntur hæ, pro quibus nunc eæαὐταὶ Ἐκκλησίαι εἰς ἄσπονδον τὸ κατ' ἀλλήλων μίσος dem Ecclesiæ, in sui odium fere inexpiabile inἀνήφθησαν. Ἐκεῖ μὲν γὰρ δόγμα ἐδόκει παρασα- flammantur. Namque ibi dogma videbatur comproλεύεσθαι δεδοκιμασμένον ὑπὸ Πατέρων, καὶ εἰς batum a Patribus, et indubitatæ certæque notæ in ὁμολογουμένην διαφορὰν τῇ Ἐκκλησίᾳ παραδοθεν Ecclesia, dimovi. Quis enim id temporis unam (τίς γὰρ τῶν τότε μίαν οὐσίαν καὶ τρεῖς ὑποστά- essentiam et tres hypostases in sancta Triade auσεις ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ἀκούων, τὸ τῆς ὑποστά diens, hypostaseos et essentiæ discrimen non σεως καὶ οὐσίας οὐκ ᾔδει διάφορον; ) ἐνταῦθα δὲ agnoscebat?) at hic nemo unquam ex nostris theoοὐδεὶς οὐδέποτε τῶν παρ' ἡμῖν θεολόγων εἶπε, τὸ logis affirmavit, Procedere, quod ex Deo essentiaμὲν ἐκπορεύεσθαι, τὸ οὐσιωδῶς ἐκ Θεοῦ ὑπάρχειν liter spiratum esse innuit, progredi vero, proveτὸ Πνεῦμα δηλοῦν· τὸ δὲ προϊέναι τε, καὶ προέρχει nire, efundique et emitti aliud quidpiam notare, σθαι, προχεῖσθαί τε καὶ ἐκπέμπεσθαι, ἄλλο τι δηλοῦν quam essentialiter esse Spiritum ex Patre. Nihildπαρὰ τὸ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ minus essentiæ atque hypostasis differentia nulli Θεοῦ. ᾿Αλλ' ὅμως οὕτω τῆς διαφορᾶς ουσίας τε καὶ ex iis, qui tum erant, controversa, divinus Athanaὑποστάσεως ἀνομολογουμένης ταῖς τότε ὁ θεοείκελος sius differentiam apprehendi concessit, apud quos ᾿Αθανάσιος τὴν τοιαύτην διαφορὰν παρ' ἐκείνοις εἰς differentia semel esse innotuerat, et invalucrat διαφορὰν ἀφῆκε λογίζεσθαι, παρ' οἷς καὶ εἰς δια propter linguæ abundantiam, quorum vero linguam φορὰν ἅπαξ ἐγνώσθη καὶ ἐλογίσθη διὰ τὸ τῆς propter sui inopiam peculiarem earum vocum γλώσσης πλατύ. ἂν δὲ τὸ ἑτερόγλωσσον στενόν τε usum induxisse cognoverat, cum illis pacate fraterτῆς προφοράς παραίτια ἰδικῆς τῶν λέξεων χρήσεως neque se gerens, vocum sententiam investigabat, ήδει, ἀλλὰ τούτοις ἡμέρως προσφερόμενος καὶ et prolationis sonum minime curans, intentionis ἀδελφικῶς, τὸν νοῦν τῶν λέξεων ἀνηρεύνα, καὶ τὸν fructum decerpebat, opus plane molitus viri Chriτῆς ἐκφωνήσεως παρορῶν ἦχον, τὴν τῆς διανοίας stum æmulantis, angularem lapidem, qui disjuncta τρύγα καρπὸν, ἔργον τοῦτο ποιῶν ἀνδρὸς Χριστὸν colligavit, copulavitque. Εt ibi, quid interrogati ab Et μιμουμένου, λίθον τὸν ἀκρογωνιαῖον, τὸν τὰ δια eodem Itali responderunt? Hypostasim dicimus, στῶτα συνδήσαντα καὶ συνάψαντα. Αλλ' ἐκεῖ μὲν idem esse hypostasim et essentiam existimantes, ὅ τι ἀνακρινόμενοι παρ' αὐτοῦ Ἰταλοὶ ἀπελογήσαν- unam vero tenemus, quod ex essentia Patris Filius το; Υπόστασιν μὲν λέγομεν ἡγούμενοι ταυτὸν est, et propter eamdem naturam. Equo animo εἶναι εἰπεῖν ὑπόστασιν καὶ οὐσίαν· μίαν δὲ φρονού sanctus responsionem admisit, et quod apud nos μεν διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν erat decretum, essentiæ et hypostasis discrimen Υῶν, καὶ διὰ τὴν ταυτότητα τῆς φύσεως, ἀσπασίως negligens, cum sententia concordassent, Ecclesiaὁ ῞Αγιος τὴν ἀπολογίαν προσήκατο, καὶ τὴν παρ' rum onionem pie perfecit. Hic autem cum nullum ἡμῖν δεδογματισμένην τῆς οὐσίας καὶ ὑποστάσεως a Patribus asseratur discrimen in explicando naδιαφορὰν παριδών, τὴν ἐπὶ τῷ συμφώνῳ τῆς ἐν- turaliter et essentialiter Spiritum esse ex Deo, in PATROL. GR. CXLI. ¦

vocibus hisce procedere, progredi, effundi, (tamque voiας καταλλαγὴν τῶν Ἐκκλησιῶν θεοφιλῶς ἀπειρuna omnes essentialiter esse ex Den Spiritum 110tant) juniores theologi, et, ut sibi videntur, Patribus dogmatistæ securiores, ex se ipsis differentias confingunt; et fictis hisce differentiis cum Romana Ecclesia contendente, ex Patre et Filio dici Spiritum, quod opinatur, nullum discrimen esse, sive ·∙dicas, ex Patre et Filio Spiritum sanctum progredi, sive ex Patre et Filio effundi, et provenire sive ex Patre et Filio illum procedere, com voces hæ universæ, essentialiter esse Spiritum ex Deo el Patre significent, reconciliationem respuunt. Et unum hoc potissimam dissidii cansam statuentes, duas scilicet causas esse Patrem et Filium, si quis ex Patre et Filio dicat Spiritum sanctum procedere, omnibus reliquis sententiam hanc oppugnantes aures substringunt. Itali si quidem non tantum illius, procedere, et progreli, provenire et effundi indifferens quantum ad sententiam, ad significandum, essentialiter esse Spiritum ex Deo, respondentes proponunt, se nempe non duas Spiritus causas asserere, quod apud nos Græcos in confesso sit, duas esse causas Spiritus, dum asseritur ex Patre et Filio Spiritum progredi et provenire. Quinimo et magni Basilii theologicam illam sententiam, in hujus orationis exordio appositam, omnia insinuantem, quæ Filii sunt, ad primam causam Patrem referri, tanquam validum firmamentum propria responsionis collocantes, non duas processionis causas dicere contendunt, quod magno Basilio auctore, quidquid a Filio dicitur esse, in primam causam Patrem reducitur. Latini itaque non absque ratione, ita responsionibus comparatis, ecclesiasticam pacem ambiunt: sed sectatores schismatis, ad nullum ex illis, quæ cum ratione proponuntur, animum advertunt. Et tamen divinissimus Athanasius Romanæ Ecclesiæ filios, unam hypostasin asseverantes Patrem et Filium, quod ex essentia Patris Films esset, et propter unitatemi naturæ, et uti pie sentientes complexus, et uti orthodoxes exosculatus est. Quis Je:emias hoc temporis ploraret, et plangeret, non ut ille super turrium et murorum disjectu antiquæ Jerusalem, sed super vastitate atque direptione filiarum nostræ Jerusalem, Ecclesiarum nempe subversione, quas p νων ἀνέχονται ἐπιστρέφεσθαι. Ο δὲ θειότατος in perditionem rapinamque Agaris nepos exposuit, nullam aliam ob causam quam solum ob hoc Ecclesiarum dissidium. Sed heus tu, qui zelum Atha- ' nasii, quod utinam nunquam tibi arrogasses, superas! Athanasius Romanan Ecclesiam, uuam liypostasim dicentem, Patrem et Filium, quod ex essentia Patris Filius est, et propter unam naturam in communionem recipit, et in hanc eamdem Ecclesiam rejicis, ex Patre et Filio asserentem Spiritum procedere, quod teneat nullum discrimen esse, sive dicas ex Patre et Filio cum progredi et provenire sive ex Patre et Filio procedere, propter voces unum idemque significantes, quæ universæ in his communiter innuunt, essentialiter ex Deo γάσατο. Ἐνταῦθα δὲ καὶ μηδεμιᾶς ῥηθείσης διαρορᾶς παρά τινος τῶν Πατέρων εἰς τὴν δήλωσιν τοῦ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ, ἐπὶ ταῖς λέξεσι ταύταις, ταῖς τοῦ ἐκπορεύεσθαι δηλαδή, καὶ προέρχεσθαι, καὶ προχεῖσθαι (κοινῶς γὰρ ἅπασαι) τὸ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν δηλοῦσι τὸ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ, οἱ νέοι θεολόγοι, καὶ κατὰ τὸ δικοῦν αὐτοῖς ἀσφαλέστεροι τῶν Πατέρων δογματ τισταί, διαφορὰς ἀφ' ἑαυτῶν ἀναπλάττουσιν· κἀπὶ ταῖς πεπλασμέναις ταύταις διαφοραῖς τὴν τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγήν οὐ προσίενται, διισχυριζόμενοι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦ μα, διὰ τὸ ἡγεῖσθαι μηδὲν διαφέρειν εἰπεῖν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα προέρχεσθαι, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προχεῖσθαι, καὶ προϊέναι, καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, ἅτε τῶν λέξεων τούτων ἁπασῶν δηλουσῶν τὸ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. 'Αλλ' ἓν τοῦτο αἱ τιώτατον τῆς διαστάσεως προβαλλόμενοι, τὸ δύο τοῦ Πνεύματος αἰτίας ἀν. φαίνεσθαι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ἐάν τις ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγῃ τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, πρὸς πᾶν ἄλλο τῇ ἐννοίᾳ ταύτῃ διαμαχόμενοι βύουσι τὰ ὦτα. Ἰταλοὶ γὰρ οὐ μόνον τὸ τοῦ ἐκπορεύεσθαι πρὸς τὸ προχεῖσθαι, προϊέναι τε, καὶ προέρχεσθαι ἀδιάφορον, ὅσον ἐπὶ τῇ σημασίᾳ τοῦ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ, εἰς ἀπάντησιν προβάλλονται τοῦ μὴ δύο τὰς αἰτίας δοξάζειν τοῦ Πνεύματος, διὰ τὸ καὶ παρὰ τοῖς Γραικοῖς ὁμολογεῖσθαι ἡμῖν δύο εἶναι τὰς αἰτίας τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέναι τε καὶ προέρχεσθαι· ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ μεγάλου Βασιλείου θεολογικήν ἐκείνην ἔννοιαν, ἥτις ἐν ἀρχαῖς τοῦ παρόντος λόγου διείληπται, τὴν πάντα δηλοῦσαν τὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν αναφέρεσθαι τὸν Πατέρα, ἐν ἰσχυρῷ τῆς αὐτῶν ἀπολογίας τιθέασιν, μὴ δύο τῆς εκπορεύσεως αἴτια λέγειν διενιστάμενοι, διὰ τὸ κατὰ τὴν μέγαν Βασίλειον, πᾶν εἴ τι παρὰ τοῦ Υἱοῦ λέγεται εἶναι, εἰς τὴν πρώτην αιτίαν ἀναφέρεσθαι τὸν Πατέρα. Λατῖνοι μὲν οὖν εὐλόγως οὕτω τὰς ἑαυτῶν ἀπολογίας τιθέμενοι, τὴν Ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην μεταδιώκουσιν· οἱ δὲ τοῦ σχίσματος σπου δασταὶ πρὸς οὐδὲν τῶν οὕτως εὐλόγως προτεινομέ Αθανάσιος οὗτος τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας υἱοὺς μίαν ὑπόστασιν λέγοντας τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν, καὶ διὰ τὴν ταυτότητα τῆς φύσεως, καὶ ὡς εὐσεβεῖς Αγκαλίσατο, καὶ ὡς ὀρθοδόξους περιεπτύξατο. Ω τίς Ἱερεμίας ἔσται καὶ νῦν, καὶ θρηνήσει καὶ κόσ ψεται, οὐχ ὡς ἐκεῖνος ἐπὶ τῇ καταβολῇ τῶν πυργω μάτων, καὶ τῶν βάρεων τῆς παλαιᾶς Ἱερουσαλήμ, ἀλλ' ἐπὶ προνομῇ τε καὶ ἁρπαγῇ τῶν τῆς καθ' ἡμᾶς Ἱερουσαλὴμ θυγατέρων, τῇ καταστροφή, φημί, τῶν Ἐκκλησιῶν, ἃς εἰς φθορὰν καὶ διάρπαγμα ὁ ἀσεβὴς τῆς ᾿Αγαρ ἀπόγονος ἔθετο ἐπ᾽ οὐδενὶ ἄλλῳ αἰτίῳ, ἀλλ᾽ ἢ ἐπὶ μόνῳ τούτῳ τῷ σχίσματι τῶν Ἐκκλησιῶν; Αλλ᾽, ὦ σὺ, ὁ τὸν ᾿Αθανασίου δ

$5 lio credunt dicenti: «Quidquid ex Filio dicitur esse, in primam causam Patrem reducitur,» quod ad duo principia evertenda, unumque stabiliendum sanctus iste, ut plane manifestum est, enuntiavit? Tu porro si magnum non dignoscis Basilium in quibus dicit, quod a Filio esse dicitur, ad primam causam relationem habere, astruentem, duorum principiorum amolitionem, et unius considerationem insinuantem, accurate mentem dictis sancti figens, actutum ad eorum dignotionem pervcneris. Attento itaque sis animo. Magnus Basilius pro Spiritu sancto adversus Eunomium Spiritus hostem decertans, non illi contradicit asserenti, ex Filio esse Spiritum, et nihilominus si sanctus ex Filio esse Spiritum non admitteret, forte inde magis ac magis os efrene Eunomii obturasse, cum posset dicere, Quanam ratione, Eunomi, at des dicere, ex Filio esse Spiritum sanctum, qui ex solo Patre est? Sed pessimo Deique hosti contradicit, quod ille ex solo Filie Spiritum esse sta tueret. Hoc enim iunuit dicens, ‹ Quomodo itaque causam Spiritus Unigenito soli vindicat? Quod antem duo principia apertissime inferret, quod ab Eunomio dicebatur, ex Patre solum Filium esse decernente, et Spiritum ex Filio solum, statim sanctus subdit: «Si itaque duo principia sibi col.- traria inducens hæc ait,» Eunomius scilicet, cum Manichæo atque Marcione conteretur; si vero ab una, quæ sunt, appendet, quod a Filio factum asζῆλον, ὡς μὴ ὠφελες, ὑπεραναβας, Αθανάσιος Spiritum esse: prætereaque quod magno Base τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν εἰς κοινωνίαν προσίεται, μίαν ὑπόστασιν λέγουσαν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, καὶ διὰ τὴν ταυτότητα τῆς φύσεως, καὶ σὺ τὴν τοιαύτην ἀπωθῇ Ἐκκλησίαν, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγουσαν εκπορεύεσθαι, διὰ τὸ ἡγεῖσθαι μηδὲν διαφέρειν εἰπεῖν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ αὐτὸ προϊέναι τε καὶ προέρχεσθαι, καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι διὰ τὸ τῶν λέξεων ἰσοδύναμον, ἐφ᾽ οἷς ἅπασαι αὗται δηλοῦσι κοινῶς τὸ οὐσιωδῶς ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν. Ἔτι δὲ διὰ τὸ τῷ μεγάλῳ πείθεσθαι Βασιλείῳ, ι πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα λέγοντι ἀναφέρεσθαι· ο ὅπερ εἰς ἀνατρο τὴν μὲν τῆς δυαρχίας, κατασκευὴν δὲ τῆς μοναρχίας ὁ ῞Αγιος οὗτος κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον είρη. χεν. Σὺ δ' ἀλλ᾽ εἰ μὴ τὸν μέγαν διαγινώσκεις Βασί λειον, ἐν οἷς λέγει τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λεγόμενον, πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, κατα σκευάζοντα τὴν τῆς δυαρχίας ανατροπήν, καὶ τὴν τῆς μιᾶς ἀρχῆς παρεισάγοντα ἔννοιαν, ἀλλ᾽ ἀκρι βῶς ἐπιστήσας οἷς ὁ ἅγιος ἐκεῖ λέγει, εἰς τάχος ἐλεύσῃ πρὸς τὴν τούτων διάγνωσιν. Σκόπει γάρ· ὁ μέγας Βασίλειος, περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κατ' Εὐνομίου τοῦ Πνευματομάχου μαχόμενος, οὐκ ἀντιλέγει αὐτῷ, ἐφ᾽ οἷς ἀκούει λέγοντος αὐτοῦ ἐκ τοῦ Τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα. Καίτοι γε εἰ μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ - εἶναι τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος παρεδέχετο, τάχ' ἂν ἐντεῦθεν μᾶλλον ἀπέφραξε στόμα Ευνομίου τὸ ἀπύλωτον, εἰπεῖν ἔχων· Πῶς ὅλως, Ευνόμιε, τολμᾷς λέγειν ἐκ seritur, ad primam causam relationem habet.» Aune τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον est hoc manifestius, unum principium et causam ἅγιον Πνεῦμα; 'Αλλ' ἀντιλέγει τῷ κακίστῳ καὶ θεο unam inducens, cum quis ex Filio dicit Spiritum esse? μάχῳ, ὅτι ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ ἐδογμάτιζεν ἐκεῖνος Cum sanctus ad stabiliendum illud, quæ sunt, ex εἶναι τὸ Πνεῦμα. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ λέγων· «Πῶς οὖν uno dependere principio, illud assumat, ad primau. τὴν τοῦ Πνεύματος αἰτίαν τῷ Μονογενεῖ μόνῳ προς- causam relationem habere, quod a Filio esse dicitur. τίθησιν;; Οτι δὲ δυαρχίας ἔμφασιν εἶχε τὸ παρ' Ευνομίου λεγόμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς, μόνον τὸν Υἱὸν δογματίζοντος εἶναι, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ μόνον, ἐπάγει ὁ ἅγιος παρευθύς· «Εἰ μὲν οὖν δύο ἀρχὰς ἀντιπαρεξάγων ἀλλήλαις, ταῦτά φησίν, ο ὁ Εὐνόμιος δηλονότι, «μετὰ Μανιχαίου καὶ Μαρκίωνος συντριβήσεται· εἰ δὲ μιᾶς ἐξάπτει τὰ ὄντα, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει.» Τί τούτου αριδηλότερον εἰς τὸ μίαν ἀρχὴν καὶ μίαν αἰτίαν νοεῖσθαι, ὅταν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγῃ τις εἶναι τὸ Πνεῦμα; Ἐπεὶ ὁ ἅγιος εἰς κατασκευὴν τοῦ μιᾶς ἐξάπτεσθαι τὰ ὄντα αἰτίας, τοῦτο λαμβάνει, τὸ πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ιβ. Αλλ' ἐπεί τινες κἀνταῦθα, ὡς καὶ ἐν πολλοῖς ἄλλοις, ἀναιδῶς οὐκ ὀκνοῦσι τὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου διαβάλλειν λέγοντες, Περὶ τῶν ποιημάτων ταῦτα ἐῤῥέθη, καὶ οὐ περὶ τοῦ Πνεύματος, διὰ τὴν γεγενῆσθαι λέξιν· τὸ γὰρ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενη μένον πῶς ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα, ἀποίητον ἂν καὶ ἀγένητον; ἀλλ᾽ αἰσχυνέσθωσαν οὗτοι προδήλως οὕτω τὸν τῆς Ἐκκλησίας φωστῆρα καὶ διδάσκαλον διαβάλλοντες. Μὴ γὰρ, ὅτι τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενήσθαι λεγόμενον ὁ ἅγιος εἶπε περὶ ποιημάτων εἶναι, αὐτῷ τὸν λόγον διαβαλλέτωσαν. Ἀλλὰ συνιέτωσαν περὶ τοῦ Πνεύματος εἶναι τὸν λόγον ἐκ τῆς περικο τῆς ἁπάσης περὶ οὐδενὸς ἑτέρου γεγενημένης, ἀλλ᾽ ἢ περὶ αὐτῆς τῆς τοῦ Πνεύματος υποστάσεως. Εἰ δὲ τῆς ἐμφαινούσης τὰ ποιήματα λέξεως πανούργως δραττόμενοι πρὸς ἐθελήκακον ἀντιλογίαν χωροῦσιν, ἀναφορὰν ἔχειν, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λεγόμενον. 12. Verumtamen cumn nonnulli hie quoque, quemadmodum et in plerisque aliis, impudenter satis præsumunt, magni Basilii verba in crimen adducere, dicentes ea de creaturis et non de Spiritu enuntiata esse, propter Verbum factum; quod enim a Filio factum est, quomodo Spiritus fuerit, qui neque factus est, neque productus? Sed dedecore suffundantur hi, qui adeo· manifeste lumen Ecclesiæ ac doctorem criminantur. Et quidem, si, quod a Filio facum esse dicitur, sanctus de creaturis enuntiavit, orationem accusent. Sed intelligant de Spiritu sermonem esse cum in textu illo universo nullius alius mentio fiat, nisi de ipsa Spiritus hypostasi. Quod si dictionem, quæ creaturas respicit, malitiose arripientes, ad perditam de industria contradictionem veniunt, intelligant, Fu- '

nomii intentioni sanctum respondentem, dictionem ἀλλ' ἀκουέτωσαν ὡς πρὸς τὴν Εὐνομίου έννοιαν Miam usurpasse, quasi diceret: Etiam si creatura Filii esset Spiritus, ut tu inquis, Eunomi, non soli Unigenito causa illius appingenda esset, quod nulla operatio Filii est a Patre abscissa, et quod a Filio fieri dicitur, ad primam causam relationem habet. Et hæc quidem, quod amplissima sit Basilii auctoritas, hunc in moduin, quæ ad causam Spiritus attinent, explanantis, abunde dicta esse videntur, ad stabiliendum, non intelligi duas causas Patrem et Filium Spiritus, cum quis ex Patre et Filie Spiritum sanctum esse affirmat. 13. Cum vero pro responsione Italorum oratio proponal dictionis procedere compares vires cum illis, provenire et progredi, digerantur hic a me dicta sanctorum, quibus innotescat, non tantum processionis nomen, sed et alias quasdam dictiones apertissime, et sine ullo velamine de ipsa ex $1, 1. Patre essentiali Spiritus exsistentia assumi. Statim enim magnus Basilius in secundo ad Amphilochium capite inter alias multas dictiones, quibus Spiri4us cum Patre et Filio communionem exponit, hæc guoque addit: Neque hinc solum naturalis communionis demonstratio, sed etiam quod ex Deo esse dicitur, non ut omnia ex Deo, sed veluti ex Patre, egressus, noǹ genitus ut Filius, sed ut Spiritus oris ejus. Ilisce familiaritas et connexio aperitur, sed modus exsistentiæ silentio involvitur. › Eritque ne mortalium cuiquam obscurum, in hisce dictionem, egredi Spiritum ex Deo non genitum ut Filium, sed ut Spiritum oris ejus, ex Patre essentialem, et naturalem ipsius exsistentiam connotari? Magnus et admirandorum effector Gregorius Neocæsariensis episcopus oratione, cujus principium, c Inimicissimi et alieni ab apostolica confessione sunt, qui Filium ex iis, quæ non exstant, asserunt, inquit: Domini Pater principium est, ab æterno eum generans, et Dominus est prototypus Spiritus.» Ει post pauca ibidem: c Ingenitus cum sit Pater, genitus vero ex Patre Filius, et Spiritus ex essentia Patris per Filium sempiterne emissus. Quis in dubium verterit, emissus hoc in loco, non tanta esse virtutis, ad essentialem Spiritus exsistentiam commonstrandam, quantam haberet, si appositum fuisset, procedens? Theologus Gregorius nonnullis suarum scriptionum locis, ‹ Audis generationem? modum ne curiosius inve. stigato. Audis Spiritumn ex Patre progredi? ratio mem ne anxie inquirito. Quod si Filii generationem et Spiritus progressum sollicitus exterebras, ego quoque a te pervestigabo animæ et corporis mistionem. › Quis hic audiens, Spiritum progredi a Patre, aliud dictionem notare existimabit, quam illud idem, si loco illius substitutum fuisset, procedere, ipsam scilicet ex Patre essentialem et naturalem Spiritus exsistentiam? 1Jem oratione ad Meronem philosophum ait: Quin pietatis nostræ ὁ ἅγιος ἀπαντῶν, τὴν λέξιν εἴρηκε ταύτην, οἱονεὶ λέγων ὡς, Εἰ καὶ ποίημα ἦν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, Ευνόμιε, κατὰ σὲ, ἀλλ' οὐχὶ μόνῳ τῷ Μονογενεῖ ἔδει προστιθέναι τὴν αἰτίαν αὐτοῦ, διὰ τὸ μηδεμίαν ἐνέργειαν τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένην τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ διὰ τὸ πᾶν, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λεγό μενον, πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχειν. Καὶ ταῦτα μὲν διὰ τὸ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἀξιόπιστον, οὕτω τὰ περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος αἰτίας ἐξηγουμένου, ἀρκούντως μὲν δοκεῖ ἔχειν εἰς παράστασιν τοῦ μὴ δύο αἰτίας νοεῖσθαι τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ὅταν τις ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγῃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. ιγ'. Ἐπεὶ δὲ εἰς ἀπολογίαν τῶν Ἰταλῶν ὁ λόγος προβάλλεται τὸ τῆς ἐκπορεύεσθαι λέξεως ἰσοδύνα μον πρὸς τὸ προϊέναι τε καὶ προέρχεσθαι, καταστρωθήτω μοι ὧδε καὶ τὰ τῶν ἁγίων ῥητὰ, ἐξ ὧν μοι διαγινώσκειν ἐγγίνεται ὡς οὐχὶ μόνον τὸ τῆς ἐκπορεύσεως ὄνομα, ἀλλὰ καὶ ἄλλαι τινὲς λέξεις λαμπρῶς καὶ ἀνεπισκιάστως ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιώδους τοῦ Πνεύματος υπάρξεως έκλαμβάνονται. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ έβδόμῳ τῶν Πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων, μετὰ τὸ ἐν ἄλλαις πολλαῖς λέξεσι παρατίθησι τὴν τοῦ Πνεύματ τος κοινωνίαν πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ ταῦτά φησιν • Καὶ οὐκ ἐντεῦθεν μόνον τῆς κατὰ τὴν φύσιν κοινωνία; ἡ ἀπόδειξις, ἀλλ' ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγεται, οὐχ ὡς τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ προελθὸν, οὐ γεννητῶς ὡς ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ· τῆς μὲν οἰκειότητος δηλουμένης ἐνταῦθα, τοῦ δὲ τρόπου τῆς ὑπάρξεως ἀῤῥήτου φυλασσομένου. Τίνι τῶν πάντων ἄδηλον ὡς ἐνταῦθα ἡ λέξις ἡ τοῦ «προελθεῖν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ οὐ γεννητῶς ὡς ὁ Υἱὸς, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, αὐτὴν τὴν ἐκ Πατρὸς ουσιώδη και φυσικὴν δηλοῖ αὐτοῦ ὕπαρξιν; Ο μέγας καὶ Θαυματουργός Γρηγόριος, Νεοκαισαρείας ἐπίσκοπος, ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Εχθιστοι καὶ ἀλλότριοι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας οἱ τὸν Υἱὸν ἐξ οὐκ ὄντων λέγοντες, φησὶν ὅτι, ο Τοῦ Κυρίου ὁ Πατὴρ ἀρχὴ, ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρωτότυ πος τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος ο Καὶ μετά τινα ἐν τῷ αὐτῷ· ο 'Αγεννήτου μὲν ὄντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς, τοῦ τε Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως ἐκπεμφ θέντος.» Τίς ἀμφιβαλεῖ ὅτι τὸ ἐκπεμφθέντος ἐνταῦθα τοσαύτην ἰσχὺν ἔχει εἰς τὴν τῆς οὐσιώδους ὑπάρ ξεως τοῦ Πνεύματος δήλωσιν, ὅτην ἂν εἶχεν εἰ καὶ τὸ ἐκπορευθέντος ἔκειτο; Ο Θεολόγος Γρηγόριος ἔν τισι τῶν αὐτοῦ οὕτως ἔφη· 'Ακούεις γέννησιν; τὸ πῶς μὴ περιεργάζον. Ακούεις ότι Πνεύμα προϊὸν ἐκ τοῦ Πατρός; τὸ ὅπως μὴ πολυπραγμό νει. Εἰ δὲ πολυπραγμονείς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρόοδον, καγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κράμα ψυχῆς καὶ σώματος. Τίς ἀκούων ἐνταῦθα προϊὸν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός, ἄλλο τι δηλοῦν τὴν λέξιν οιήσεται, ἢ ἐκεῖνο ὅπερ ἂν εἰ καὶ τὸ ἐκπορευόμενον ἔκειτο, αὐτὴν δηλαδὴ τὴν ἐκ Πατρὸς

50% οὐσιώδη καὶ φυσικὴν τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν;» Ο doctrinam præscribe, sic nos instituens, ut unum αὐτὸς αὖθις ἐν τῷ πρὸς Ηρωνα τὸν φιλόσοφόν φη σιν· ο Ορίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέναι Θεὸν ἀγέννητον τὸν Πατέρα, ἕνα δὲ γεννητὸν τὸν Υἱόν, ἕνα δὲ Πνεῦμα ἅγιον προ ελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ καὶ προϊόν. Τίς ἐνταῦθα τῆς ἀναφαινομένης ἐντεῦθεν διανοίας καταυθεντήσει, ως εἰπεῖν ἄλλο τι σημαίνειν προελθὸν ἢ προϊὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, εἰ μὴ τοῦτ' ἐκεῖνο, δ καὶ σημᾶναι ἔμελλεν, εἰ τὸ ἐκπορευόμενον ἔκειτο; Ὁ αὐτὸς ἐν ἄλλοις φησίν. Ιδιον δὲ Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος δὲ ἡ ἔκπεμψις.» Τί σοι ἄλλο ἡ ἐκπόρευσις. ιδ. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ τὴν δήλωσιν τῆς ἐκ Πατρὸς τοῦ Πνεύματος οὐσιώδους ὑπάρξεως, μὴ ἐκ μιᾶς μόνης λέξεως, τῆς ἐκπορεύσεως δηλαδή, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἄλε λων τῶν ῥηθεισῶν κατὰ τὸ πάντη βέβαιον παρεστή σαμεν, τοὺς ἐντευξομένους ἡμᾶς τῷ παρόντι συγκ γράμματι ἀξιοῦμεν τὴν τῶν ῥηθεισῶν τούτων γραφικῶν ῥήσεων διάνοιαν πρὸς εὐθύτητα ἐκδέξασθαι ἀπαρέγκλιτον, καὶ μὴ πρὸς ἔμιν τινὰ κατὰ πολλοὺς τῶν πρὸ ἡμῶν, οἵπερ, ὡς καλόν τι χρῆμα τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν διάστασιν ἐπισπεύδοντες, τὴν ἐκπόρευσιν μόνην τήν οὐσιώδη τοῦ Πνεύματος δηλοῦν ἔλεγον ὑπαρξιν, τὰς δ' ἄλλας τῶν λέξεων εἰς δήλωσιν τῆς διανο, ἧς τῶν χαρισμάτων παραλαμβάνεσία:. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ, ἵνα μὴ ἐν τῷ παρὰ ταῖς γραφαῖς τῶν ἁγίων εὑρίσκεσθαι τὸ Πνεῦμα προϊόν, καὶ ἐξ Υἱοῦ προερχόμενόν τε καὶ ἐκπεμπόμενον, Ο νοηθείη οὐσιωδῶς ὑπάρχειν αὐτὸ καὶ ἐξ Υἱοῦ, κάντεῦθεν ὥσπερ τις ἐπιγένηται πάροδος εἰς ἀφορμάς εἰρήνης τοῖς ἐφιεμένοις τὸ τῆς Ἐκκλησίας συνάψαι διεῤῥωγός, διαφορὰς τῶν λέξεων οὐκ ἐν ἀληθέσι καὶ οἷς ἔδει νοήμασιν, ἀλλ' ἐν σεσοφισμένοις καὶ οἷς οὐκ ἔδει ἀνέπλαττον. Εφ' οἷς προφανῶς τοῖς θεο λογήσασι τὰ νῦν ῥηθέντα Πατράσιν ἀντέλεγον, ζημίαν ὥσπερ ἡγούμενοι ἀδελφοὺς κτήσασθαι, οὓς αἱ τῶν τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων ὑποθῆκαι πρὸς τὴν ἡμῶν συνάγουσιν ἀδελφότητα, ἐν οἷς ὑποτίθενται τὰς ἐν λέξεσι διαφοράς παρορᾶσθαι ἡμῖν, ὁπηνίκα εἴη κατὰ τὴν ἐπὶ τῇ ἐννοίᾳ ὁμοφροσύνην συμβαίνειν τοὺς ἀδελφούς. Ὑμεῖς δὲ, οὓς ἀξιῶσαι ὁ λόγος ἡμῶν ἔφθη, τὴν τῶν ῥηθεισῶν γραφικῶν ῥήσεων διάνοιαν πρὸς εὐθύτητα˙ δέξασθαι ἀπαρέγκλιτον, κατανοήσαντες, όπως μὲν τὸ προϊέναι, προέρχεσθαι τε, καὶ ἐκπέμπεσθαι εἰς τὴν τοῦ ἐκπορεύεσθαι λαμβάνονται δύναμιν, λεγόμενα ἐπὶ τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς, ὅπως δὲ αὐτὰ ταῦτα, τὸ προϊέναι δηλαδή, προέρχεσθαι, καὶ ἐκπέμπεσθαι εὑρίσκονται παρὰ ταῖς Γραφαῖς ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος καὶ ἐξ Υἱοῦ ψηφίσασθε ἀῤῥεπῶς, είγε τι τῆς τῶν διδα σκάλων ἡμῶν ὑποθήκης ἀνάξιον ἐγεγόνει παρὰ τῶν τὴν εἰρήνην τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀσπασαμέν νων, ἐκπορεύεσθαι λεγούσης τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ ἀπολογουμένης μὴ δύο νοεῖν αἴτια τοῦ Πνεύματος, τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υΐν, διὰ τὸ τῷ μεγάλῳ πείθεσθαι Βασιλείῳ, ο Πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Υιού είναι λεγόμενον εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα, λέγοντι, ἀναφέρεσθαι.» Εὕδηλον γὰρ ὡς Deum ingenitum agnoscamus Patrem, unum items genitum Filium, unum denique Spiritum sanctum provenientem ex Patre aut prodeuntem.» Quis hic ex his verbis erutam sententiam in alium sensum detorquebit, ut dicat, aliud innuere, e progredi, ut prodire ex Patre, quam illud ipsum, quod appo- » situm procedere significaret? Idem in aliis dicit, • Proprium Patris est, non esse genitum, Filii generatio, Spiritus emissio.» Aliudne hic sibi emissio notabit, aliud processio? ἐνταῦθα ἡ ἔκπεμψις δηλοῦν βούλεται ἀλλ' ἡ ὅπερ 14. Sed enim cum manifestationem Spiritus ex Patre essentialis exsistentiæ, non una sola voce processionis, sed aliis jam adductis significari, veluti certum atque indubitatum probavimus, cos, qui hæc nostra commentaria legent, oramus, latarum scriptoque traditarum auctoritatum sen tentiam recta mente sinceraque, et minime contentiosa suscipere, ut plerique nostri progenitores, qui tanquam rem eximiam Ecclesiarum dissensio. nem procurantes, processionem tantummodo˚essentialem Spiritus exsistentiam signideare tradebant, reliquas alias dictiones ad distributionens donorum denotandan assumptas fuisse. Illi quippe, ne, cum in scriptis sanctorum reperiatur Spiritusproveniens, et ex Filio progrediens, et emissus, intelligeretur, essentialiter ipsum exsistere et ex Filio, indeque via straretur quædam ad pacein. ineundam peroptantibus Ecclesia abscissa copulare, differentias dictionum non in veris, et decen tibus sententiis, sed callidis et captiosis, et indecentibus contingebant. Quibus aperte Patribus, qui res theologice pertractatas, et jam adductas vulgaverunt, contradicebant, detrimenti loco habentes, fratres lucrari, quos doctorum Ecclesiæ monita ad nostram societatem accersunt: dum adnionent, differentias in vocibus esse a nobis negligendas, cum secundum sententiam in unum fratres conveniunt. Vos porro, quos supra oratio rogavit, ut recta mente sinceraque dictarum auctoritatum, nobisque in scriplo traditarum sententiam accipiatis, percepto, e progredi, provenire, et emitti de Spiritu ex Patre asserta, eamdem vim habere atque procedere: et hæc eadem, progredi nempe, provenire et emitti in scriptis reperiri de eodem Spiritu ex Filio, sententiam ferte neutram in partem propensi, an aliquid vestrorum doctorum monitis indignum peractum est ab iis, qui Romanæ Ecclesiæ pacem complexi sunt, procedere asseve - rantis Spiritum ex Patre et Filio, et respondentis non probare duas Spiritus causas, Patrem et Filium; quod fidem adhibeat magno Basilio tradenti, • Quidquid a Filio esse dicitur, ad primam causam Patrem referri.» Clarum etenim est, si dicens ex. Pate et Filio illum procedere, duas Spiritus causas dicit Patreni et Filium, dicentem etiam ez Pale et Filio provenire, progredi, aut emitti illum. !

ex duabus causis illam et progredi, et provenire, et ἐὰν ὁ λέγων ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπο· emitti dicere. Sed nemo, dummodo pietatem in ρεύεσθαι δύο τοῦ Πνεύματος αἴτια λέγῃ, τὸν Πατέρα pectore gerit, ex duabus causis aut provenire, aut καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ ὁ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ progredi, aut emitti dicet. Et quidem a Romanis προέρχεσθαι, ἢ προϊέναι, ἢ ἐκπέμπεσθαι λέγων in fidei Symbolo dictionis additionem, cum jam αὐτῇ, ἐκ δύο αἰτίων καὶ προϊέναι, καὶ προέρχεσθαι, facta sit, non bene factam esse dixero? bonum καὶ ἐκπέμπεσθαι λέγει αὐτό. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδεὶς, haud dicendum est, quidquid fratribus dissidium βουλόμενος εὐσεβεῖν ὡς ἐκ δύο αἰτίων ἢ προϊέναι, affert. Mihi quoque tecum hæc dicenti convenit. ἢ προέρχεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐρεῖ. Καὶ ὅτι μὲν ἡ παρὰ Verumtamen cum dictionis hujusce additio suo τῶν Ῥωμαίων γεγονυῖα ἐπὶ τῷ τῆς πίστεως Συμsensu pietatem nobis traditam nullatenus vulneret, βόλῳ προσθήκη τῆς λέξεως, ὅτι καὶ ὅλως γέγονεν, (neqne enim unum essentiæ, neque trinum hypo- οὐ καλῶς γέγονεν εἴπω; καλὸν οὐκ ἔστιν εἰπεῖν πᾶν staseon lædit), fratribus veniam do, et dictionis τὸ διάστασιν τοῖς ἀδελφοῖς προξενοῦν· σύμφημί σου additionem præteriens, consentientem sententiam τῷ λέγοντι καὶ αὐτός· ὅτι δὲ ἡ τῆς λέξεων ταύτης arripio, discipulusque efficior eorum doctorum, προσθήκη οὐδέν τι παρατιτρώσκει πρὸς ἔννοιαν τὴν qui in dictionibus discordantias negligentes, ob ἡμῖν παραδοθεῖσαν εὐσέβειαν· οὔτε γὰρ τὸ μοναδικών consensionem sententia pacem amplectebantur. τῆς οὐσίας λυμαίνεται οὔτε τὸ τῶν ὑποστάσεων τριαδι κόν· συγγινώσκω τοῖς ἀδελφοῖς, καὶ προσθήκην λέξεως παρατρέχων, τὸ σύμφωνον τῆς ἐννοίας ἁρπάζω, καὶ μαθητής διδασκάλων ἐκείνων, οἳ τὸ ἐν λέξεσι παρορῶντες ἀσύμφωνον τὴν ἐπὶ τῷ συμφώνῳ ἐννοίας εἰρήνην ήσπάζοντο. 15. Sat scio te rursum contradictionibus studen tem, ingerere, et quomodo proprietatem confusionem non introducet, qui asserit, procedere Spiritum et ex Filio? Ego tibi scripto traditis auctoritatibus, Triadis propriissimas proprietates tria hæc nomina esse, patrem, Filium, et Spiritum commonstrans, tuam hanc contradictionem convellam. enim si vera proprietas Spiritus, boc ipsum est, non esse eum Patrem, neque Filium, sed tantummodo Spiritum, et Spiritum Patris et Filii, poteris hinc accurate dignoscere, ea ratione qua Spiritus Patris, et Spiritus Filii sanctus Spiritus dicitur, et hypostaseon proprietates non confunduntur, eadem cum a nobis ex Patre procedere dicitur, et a Romanis ex Patre et Filio, inconfusum proprietatum conservari. At quænam sunt hujusce proprietatis scripta testimonia? Nyssenus, secunda adversus Eunomium oratione: «Hypostaseon, ait, proprietas apertam et inconfusam efficit personarum distinclionem, Patris, inquam, et Filii, et Spiritus sancti; his enim compellationibus non naturarumi discrimen edocemur, sed solas hypostaseon exploratas proprietates. Chrysostomus in uno suorum sermonum hæc inquit: ‹ Proprietatem enim cum dixero, Patrem Patrem intelligito, et Filium Fiium, et Spiritum sanctum Spiritum sanctum. Hæ enim proprietates non convertuntur. Nam non potest Pater Filius esse, aut Filius Pater, aut Spiritus sanctus Pater, aut Filius.» Et abbas Theodorus philosophus, ‹ Hæc tria nihilo inter sese discordant, nisi solummodo proprietate, hunc scilicet esse Patrem, hunc Filium, illum Spiritum sanctum. 16. Visue et aliud nune in examen proponere? Ait, effundi, progredi, emanare, et similia, etsi in nonnullis locis reperiuntur de Spiritu asserta ex Patre, essentialem indicant et naturalem illius ex Palre exsistentiam: non æque vero, cum ea dicuntur ex Filio, inferunt, naturaliter et essentialiter Spiritum esse ex Filio, sed ex eo spiritalium muιε'. Οἶδα ὅτι πάλιν βουλόμενος ἀντιλέγειν μοι, καὶ πῶς, φήσεις, οὐ σύγχυσις τῶν ἰδιοτήτων ἔσται τ λέγειν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Ἐγὼ δέ σοι διὰ γραφικών παραστήσας μαρτυριών ὡς αἱ τῆς Τριάδος κυρίως ιδιότητες τὰ τρία ταῦτα, ὀνόματά εἰσι, τὸ Πατήρ, Υιός τε, καὶ Πνεῦμα, τὴν σὴν ταύτην ἀντιῤῥησιν ἀποτρέψομαι· εἰ γὰρ ἡ κυ ρίως ἰδιότης τοῦ Πνεύματος αὐτὸ τοῦτό ἐστι, τὸ μήτε Πατέρα εἶναι αὐτό, μήτε Υἱὸν, ἀλλὰ μόνον Πνεῦμα, καὶ Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἔχεις ἐντεῦ θεν ἀκριβῶς διαγνώναι ὅτι, ὥσπερ Πνεῦμα Πατρός, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ τὸ ἅγιον λέγεται Πνεῦμα, καὶ αἱ τῶν ὑποστάσεων ἰδιότητες οὐ συγκέχυνται, οὕτω καὶ ὅταν καθ᾿ ἡμᾶς μὲν ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγησ ται, κατὰ δὲ τοὺς Ῥωμαίους ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τὸ ἀσύγχυτον τῶν ἰδιοτήτων τετήρηται. Τίνες δὲ αἱ γραφικαὶ τῆς τοιαύτης ιδιότητος μαρτυρίαι; Ὁ Νύσσης ἐν τῷ κατ᾿ Εύνομίου δευτέρῳ λόγῳ αὐτοῦ, «Ἡ τῶν ὑποστάσεων, φησίν, ο ἰδιότης τρανὴν καὶ ἀσύγχυτον ποιεῖται τὴν τῶν προσώπων διαστολήν, Πατρὸς λέγω καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος. Διὰ γὰρ τῶν κλήσεων τούτων οὐ φύσεων διαφοράν διδασκόμεθα, ἀλλὰ μόνας τὰς τῶν ὑποστάσεων γνωρι στικὰς ιδιότητας.» Ο Χρυσόστομος ἔν τινι τῶν αὐτ τοῦ λόγων οὕτω φησίν· ο Ιδιότητα γὰρ ὅταν εἶπω, τὸν Πατέρα Πατέρα νόησον, τὸν Υἱὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἅγιον. Αὗται γὰρ αἱ ἰδιότητες οὐκ ἀντιστρέφονται· οὐ δύναται γὰρ ὁ Πατήρ Υἱὸς εἶναι, ἢ ὁ Υἱὸς Πατήρ, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον είναι Πατήρ, ἢ Υιός.. Καὶ ὁ ἀββᾶς. Θεόδωρος ὁ φιλόσοφος, ο Ταῦτα, φησί, τα τρία οὐδὲν ἀλλήλων διαφέρουσιν εἰ μὴ μόνον κατὰ τὰ ἰδιώματα, καὶ τὸ τὸν μὲν εἶναι Πατέρα, τὸν δὲ Υἱόν, τὸ δὲ Πνεῦμα.» ις'. Τί βούλει ἀπάρτι καὶ ἕτερον προσθεῖναι εἰς σκέψιν; ὅτι, φησί, τὸ προχεῖσθαι, προϊέναι, καὶ ἀναβλύζειν, καὶ τὰ τοιαῦτα, εἰ καὶ ἔστιν οὗ λεγό μενα περὶ τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρός, οὐσιωδῶς δη λοῦσι καὶ φυσικῶς, ὑπάρχειν αὐτὸ ἐκ Πατρός· ἀλλ' οὐκ ἐπὰν λέγωνται ταῦτα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, δηλοῦσι τὸ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα καὶ

ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ τὴν ἐξ αὐτοῦ τῶν πνευματικῶν nerum distributionem. Dic sodes, quis ex Patribus χαρισμάτων διανομήν. 'Αλλ', ὦ ἀγαπητέ, πρῶτα μὲν id asseruit? Interroganti mihi responde: neque τίς τῶν ἁγίων εἴρηκε τοῦτο; Ερωτῶντί μοι ἀπο enim simpliciter ea, quæ ad rationem dogmatis κρίθητι. Οὐ γὰρ ἁπλῶς ἐκλαμβάνειν τὰ πρὸς τὸν conferunt, assumere cuicunque, ut allubescit, conλόγον τοῦ δόγματος συμβαλλόμενα ἑκάστῳ ἐφεῖται, ceditur, sed ut theologi Patres tradiderunt. Et hoc ἀλλ' ὡς οἱ θεολόγοι τῶν Πατέρων παρέδοσαν· καὶ neque simpliciter prolatum est neque exiguum continet discrimen, si ex Patre effundi Spiritum, et τοῦτο οὐχ ἁπλῶς ἐστι καὶ ὀλίγην ἔχων διαφοράν, εἶχε τὸ μὲν ἐκ Πατρὸς προχεῖσθαι τὸ Πνεῦμα provenire, et cmnanare, 'ex ipso, esse essentialiter καὶ προϊέναι καὶ ἀναβλύζειν τὸ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχειν Spiritum significant manifesto, ex Filio vero effundi, οὐσιω.ὡς τὸ Πνεῦμα ἐδήλουν, τὸ δὲ καὶ ἐκ et provenire, et emanare in aliam quamdam senτοῦ Υἱοῦ προχεῖσθαι, καὶ προϊέναι, καὶ ἀναtentiam trahas. Etenim si quæ erat in his differentia, δλύξειν εἰς ἄλλην τινά παραλαμβάνονται εν quomodo silentio involuta est ab iis, qui quam exactissime examinarunt, non tantum ea, quæ νοιαν. Είπερ γάρ τις ἦν ἐν τούτοις διαφορά, πῶς ἂν καὶ ἀπεσιωπήθη παρὰ τῶν τὴν ἀκρίβειαν sunımam dogmatis respiciunt, sed et alia multo his ἐπισκεψαμένων, μή τοί γε εἰς αὐτὰ, ἅπερ εἰς αὐτὸ tum videbantur? Primum itaque respondeto mibi minutiora, quæ utcunque neglecta" lædere neroτὸ κεφάλαιον ὁρῶσι τοῦ δόγματος, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄλλα quærenti, si quid simile tibi suppetit dicendum: πολλῷ τούτων μετριώτερα ἐν τῷ παρορᾶσθαι βλάpostea suadenti monentique credito,' in dogmaticis πτειν δοκοῦντα; Πρῶτα μὲν οὖν ἐρωτῶντί μοι ἀποdictionibus, de quibus Patres discrimen nullum κρίθητι, εἰ τοιοῦτον ἔχεις εἰπεῖν· ἔπειτα δὲ ὑποτιθε tradiderunt, non esse adeo temere et sine examine μένῳ πείσθητι ἐν ταῖς δογματικαῖς λέξεσιν, ἐφ᾽ ὧν a temetipso discrimen tradendum. Hujus vero disοἱ Πατέρες διαφορὰν οὐ δεδώκασι, μὴ οὕτως ἀπεριcriminis commentum præter rem esse cognoscetur a σκέπτως ἐξ ἑαυτοῦ διδόναι διαφοράν. Οτι δὲ καὶ te, dummodo affertu vacuus percurreris, quæ in meοὐκ εὔστοχος ἡ τῆς τοιαύτης ἐπίνοια διαφορᾶς, γνωσ dium afferam dicta, et ita se habent. In actis Nieænæ σθήσεται σοι ἀπροσπαθῶς ἐπιόντι, ἅπερ νῦν γρα primæ synodi, quibus Patres philosopho per Leontium φικὰ ἐκθήσομαί σοι ῥητὰ, ἃ καὶ ἔχουσιν οὕτως· Ἐν episcopum responderunt, dictorum principium est, τοῖς πρακτικοῖς τῆς ἐν Νικαίᾳ πρώτης συνόδου, ἐν «Illud etiam, amice philosophie, considerandum est, οἷς εἶπον οἱ Πατέρες πρὸς τὸν Φιλόσοφον διὰ τοῦ quod superest, hujus veritatis. › In illis, inquam, reἐπισκόπου Λεοντίου, ὧν ῥητῶν ἡ ἀρχή, ο Κἀκεῖνο peritur, «Spiritus sanctus procedens quidem ex Paδὲ νοητέον, ὦ φίλε, λοιπὸν τῆς ἀληθείας Φιλόσοφο, tre, proprius vero Filii, et ex ipso exsiliens. › Quid εὕρηται. Τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον μὲν ἐκ Πατρὸς, tibi hoc in loco illud, c ex Filio exsilire, vide › Γιον δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον;» Τί σοι tur? essentialiterae videtur exsilire, vel sine ἐνταῦθα τὸ, ι ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζειν, ο δοκεῖ; οὐessentia? Nescio an aliquis tantum ausus fuerit, σιωδῶς δοκεῖ ἀναβλύζειν, ἢ ἀνουσίως; Οὐκ οἶδα τίς ut absque essentia dicat. Quod si ˝cum essentia, τολμήσει ἀκουσίως ἐρεῖν· εἰ δὲ ἐνουσίως, καὶ ἐνυ utique et in bypostasi, cum quod essentialiter, ποστάτως, πάντως. Τὸ δὲ οὐσιωδῶς καὶ ἐνυποστάτως omnino et in hypostasi emanat. Essentialiter vero ἀναβλύζειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τί ἂν ἄλλο ἔσται ἢ τὸ οὐσιωδῶς et in hypostasi exsilire ex Filio, quid aliud fuerit, ὑπάρχειν ἐξαὐτοῦ; Εἰ δὲ καὶ μαρτυρίας δεῖ σοί τινος, quam essentialiter esse ex ipso? Quod si testimoὅπως ἡ τοῦ Πνεύματος ἀνάβλυσις, εἴτουν ὁ πηγατμός mio indiges, quomodo Spiritus emanatio, sive elaαὐτιώδης ἐστὶ καὶ ἐνυπόστατος, ἡ τοῦ μεγάλου Βασι xus essentialis est, et in hypostasi, percurre magni λείου ἀναγνωσθήτω σοι ῥῆσις, ἣν ἐν τῷ περὶ Πνεύματος Basilii dictum, quod ille oratione de Spiritu, cujus λόγω οὗ ἡ ἀρχή, «Ενθυμηθῶμεν, πᾶσα ψυχὴ ζητοῦσα principium est, e Recordemur omnis anima de divinis quærens, ο digessit. Que enim ibi ponuntur, non alia ratione Spiritus efluxum significant. ‹ Spiritns sanctus nihil in se ipso adscititium habet, sed ab æteruo omnia possidet, ut Spiritus Dei, et ex ipso apparens, sui causam eum habens, ut sui ipsius fontem, indeque emanans, fons vero ipse prædictorum bonorum. Sed ipse quidem ex Deo efluens in hypostasi, quæ vero ex eo effluunt, operationes ipsius sunt?» Vides quo pacto Spiritus efluxus enbypostatus dictus est? Et Spiritus in hypostasi effluxus, sive emanatio (nihil enim refert, sive effluxum sive emanationem dixeris), hoc adeo æstimabili scripto testimonio constabilitur. San- ་ clus Cyrillus, oratione ad Nestorium, cujus principium, ο Servatore nostro palatn edicente, Qui περὶ τῶν θείων, ο φησί. Τὰ γὰρ ἐκεῖ οὕτω δηλοῦσι τὸν τοῦ Πνεύματος πηγασμέν. ι Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐδὲν ἐν ἑαυτῷ ἐπίκτητον ἔχον ἐστὶν, ἀλλ' ἀἰδίως πάντα ἔχον ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός, αἴτιον αὐτὸν ἔχον, ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ, κἀκεῖθεν πηγά ζον, πηγὴ δὲ αὐτὸ τῶν προειρημένων ἀγαθῶν· ἀλλο αὐτὸ μὲν ἐκ Θεοῦ πηγάζον ἐνυπόστατόν ἐστι· τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ πηγάζοντα ἐνέργειαι αὐτοῦ εἰσιν.» Ορᾷς ὅπως ὁ τοῦ Πνεύματος πηγασμός ενυπόστατος εἴρηται; Καὶ ὅτι μὲν ἐνυπόστατος ὁ τοῦ Πνεύματος πηγισμός, εἴτε ἀνάβλυσις (οὐδὲν γὰρ διοίσει πηγασμὸν εἰπεῖν καὶ ἀνάβλυσιν), ἐκ τῆς οὕτως ἀξιολόγου γραφικής μαρτυρίας συνίσταται. Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλο λος ἐν τῷ πρὸς Νεστήριον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λέγοντος ἐναργώς, Ο φιλῶν Πατέρα ἢ μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου ἄξιος, ο φησίν· ι Εἰ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα • Matth. x, amat patrem et matrein super me, non est me dignus,» inquit *: «Licet sit in lypostasi Spiritus

propria, et jam intelligatur secundum se ipsum, ἰδικῇ, καὶ δὴ νοεῖται καθ' ἑαυτὸ, καθ᾽ ὁ Πνεῦμα qua Spiritus est, et nou Filius, verumtamen non est alienus ab eo; Spiritus enim veritatis appella tus est, et est Christus veritas, et effunditur ab ipso cadem, qua et a Patre ratione. • Quid hic ais? Videturne tibi, de essentiali exsistentia Spiritus ex Fiiio sermonem haberi, cum sanctus dicit, effundi Spiritum a Filiojæque atque effunditur ab ipso Patre? an vero de donorum dispensatione? lalem libro secundo Thesaurorum, sermone cujus illa epigraphe est, Ex essentia Patris et Filii Spiritum sanctum esse, s ait: • Cum itaque Spiritus sanctus ad nos accedens, conformes nos efficit Deo, progreditur vero et ex Palre et Filio, manifestum est illum divinæ essentiæ esse, essentialiter in ipsa et ex ipsa progredientem, quemadmodum nempe ex humano ore flatus excurrens, licet pusillum, nec tantæ dignitatis exemplum sit. Super enim omnia Deus est. › Considera hic quoque quomodo scribat sanctissimus Cyrillns, Progreditur Spiritus ex Patre et Filio, et imtelligis, essentialiter eum progredi et ex Filio, cum et essentialiter prodeat etiam ex Patre. Et profundi quidem, progredi, et emanare, atque similia essentialem Spiritus ex Patre et Filio exsistentiam denotare, jam dictis, ut puto, testimoniis satis abundeque demonstratum est. καὶ οὐχ Υἱὸς, ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέ λει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός.» Τί φής ἐνταῦθα περὶ τοῦ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ; Δοκεῖ σας ποιεῖσθαι τὸν λόγον ὁ ἅγιος, προχεῖσθαι λέγων τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐξ αὐ τοῦ τοῦ Πατρὸς, ἢ περὶ χαρισμάτων διανομής; Ο αὐτὸς ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἐπιγραφή, • "Οτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο φησίν • «"Οτε τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν γινόμενον συμ μόρφους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρόδηλον ὅτι τῆς θείας ἐστὶν οὐ. σίας, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν· ὥσπερ οὖν ἀμέλει καὶ τὸ ἐξ ἀνθρωπείου στόματος ἐκτρέχον ἐμφύσημα, εἰ καὶ μικρὸν καὶ οὐκ ἄξιον τοῦ λόγου τὸ ὑπόδειγμα· πάντα γὰρ ὑπερέχει Θεός.» "Ορα κἀνταῦθα πῶς φησιν ὁ μέγας ἐν ἁγίοις Κύριλλος, • Πρόεισι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ν καὶ σύσ νες οὐσιωδῶς αὐτὸ προϊέναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐπειδήπερ οὐσιωδῶς πρόεισι καὶ ἐκ Πατρός. 'Αλλ' ὅτι μὲν τὸ προγεῖσθαι, καὶ προϊέναι, καὶ ἀναβλύζειν, καὶ τὰ τοιαῦτα, τὸ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα δηλοῦσιν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, διὰ τῶν ῥηθεισῶν, ὡς οἶμαι, μαρτυριῶν ἱκανῶς ἀποδέδεικται. ιζ'. "Ο δέ μοι ἐνταῦθα ἐπιστασίας ἠξίωται, τοῦτο δώσω τῷ λόγῳ. «Πρόεισιν εἶπεν ὁ ἅγιος τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ,» καὶ δύο τούτων ὑποστάσεων Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑμνημόνευσεν· εἶτα μή τις διὰ τὸ δυϊκὸν τῶν ὑποστάσεων ὡς ἐκ δύο αἰτίων εἶναι τὸ Πνεῦμα οιήσαιτο, επήγαγε παρευθὺς ὅτι τῆς θείας ἐστὶν οὐσίας, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν, ἑνικῶς τοῦτο εἰπὼν, οὐδὲν ἄλλο πάντως ἐντεῦθεν ἐμφαίνων, ἢ ὅτι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγων τὸ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐκ δύο αἰτίων λέγει αὐτό. Καὶ ἔτι δὲ ἀριδηλότερον πάλιν ἐνέφηνε μὴ δύο εἶναι τὰς αἰτίας τοῦ Πνεύματος, κατὰ τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι αὐτὸν ἐν τῷ ἐπαγαγεῖν, «Ωσπερ οὖν ἀμέσ λει καὶ τὸ ἐξ ἀνθρωπείου στόματος ἐκτρέχον ἐμ φύσημα.» Εἰπὼν γὰρ πρότερον ι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα, ο οὐ προσέθηκε τῇ ἐπα γωγῇ, ὥσπερ οὖν καὶ τὸ ἐξ ἀνθρωπείων στομάτων, ἀλλὰ τὸ ἐξ ἀνθρωπείου στόματος» ένικῶς. Τὴν τοι αὐτὴν τῆς ἑνότητος ἔμφασιν, ἐν τῷ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἑτέρα τις γραφική ῥῆσις τοῦ μεγάλου Βασιλείου βεβαιώσει σοι· οὗτος καὶ γὰρ ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφή, ο Ότι θεία φύσις τὸ Πνεῦμα, φησι· «Πνεῦμα γὰρ τῷ ζῶντι Λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, ζῶσα δύο ναμις, καὶ θεία φύσις, ἄῤῥητος ἐξ ἀῤῥήτου στόμα της πεφηνυΐα, ἀῤῥήτως, καὶ κατὰ τὴν ἐμφύσησιν εἰς τὸν ἄνθρωπον ἀπεσταλμένη, καὶ κατὰ τὸν σωματι κῶς ὑπὸ τοῦ Κυρίου δειχθέντα τύπον, αὖθις ὑπ' αὐ τοῦ δι' ἐμφυσήσεως αποκαθισταμένη (συντρέχειν. γὰρ δεῖ τῇ κατὰ ἀρχὴν καινότητι τὴν νῦν ἀνακαί νέσιν) καὶ τὴν συνδρομὴν ἐξετύπωσεν ἐμφυσήσας, οὐχ ἕτερος ὢν παρὰ τὸν ἐξ ἀρχῆς ἐμφυσήσαντα, ἀλλ᾽ 17. Quod vero consideratione dignum duco, id nunc tradam orationi. «Progreditur, dixit sanclus, Spiritus ex Patre et Filio, el duarum harum hypostaseon Patris et Filii mentionem fecit; tum ne quis per has duas liypostases, duas Spiritus causas inferri suspicaretur, statim subjunxit, ‹ illum divinæ esse essentiæ, essentialiter iu ipsa, et ex ipsa provenientem; in singuJari numero efferens, nihil aliud prorsus ostendit, quam, cum ex Patre et Filio diceret Spiritum, non tanquam ex duabus causis eum asserere. Adhuc etiam manifestius rursus demonstravit non esse duas Spiritus causas, cum ille ex Patre et Filio progeditur, dum subdit, quemadmodum nempe et ex humano ore flatus excurrens. › Cum enim antea dixisset, ex Patre et Filio progredi Spiritum,» non adnexuit inductioni, quemadmodum ex humanis oribus, «sed ex bumano ore, numero singulari, et ejusdem unionis speciem exhibens, dum ex Patre et Filio Spiritus progreditur. Hoc idem aliud magni Basilii dictum scriptum tibi confirmabit. Hic namque in uno capite, cujus inscriptio, Divinam naturam esse Spiritum, tradit: Spiritus enim cum viventi Verbo in eorumn ordine collocatur ad creandum, viva virtus, et natura divina, ineffabilis, ex ineffabili ore exsistens ineffabili modo, et per inflatum in hominem missa, quæ secundum corporeum a Christo typum, ostensum, rursus ab eo per inflatum restituta. Concurrere enim dehet cum prima novitate, ea quæ nunc fit innovatio. Et concursum expressit sufflans, idem ille exsistens, qui a principio insufflavit, idemque, per quem Deus

αὐτὸς δι' οὗ Θεὸς δέδωκε τὴν ἐμφύσησιν, τότε μὲν & inflatum elargitus est, tum quidem cum anima, μετὰ ψυχῆς, νῦν δὲ εἰς ψυχήν.» Ἀλλ᾿ ὅπως μὲν ἡ παροῦσα τοῦ μεγάλου Βασιλείου ῥῆσις τὴν ῥηθεῖσαν τῆς ἑνότητος συνίστησιν ἔμφασιν, ἐροῦμεν ἐν τοῖς ἑξῆς. Νῦν δὲ ἔχεις πάντως, αγαπητέ, διαγνώναι ὑπὸ τοῦ ἀρτίως ἐκτεθέντος ῥητοῦ, ὅπερ ὁ πολὺς οὗτος καὶ μέγας Βασίλειος περὶ τῆς ἐμφυσήσεως εἴρηκεν, ὅπως οἱ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ σχίσματος ἀντικαθιστάμενοι τοῖς Ῥωμαίοις ἡμέτεροι ἀδελφοὶ ἐριστικῶς τὰ πολλὰ, καὶ οὐ πρὸς ἀλήθειαν τὴν πρὸς αὐτοὺς ἐποιοῦντο ἀντίῤῥησιν· ἤδη γὰρ ὁ μέγας οὗτ τος, καὶ πολὺς τὴν θεολογίαν Βασίλειος ἐμφυσᾶσθαι λέγει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Σωτῆρος τοῖς μαθηταῖς, οὐχ ὥστε χάρισμά τι διωρισμένον τούτους λαβεῖν, ὥσπερ οἱ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ σχίσματος ἅπαντες ἐξηγήσαντο,· ἀλλ' ὥστε ὅλον αὐτὸ τὸ Πνεῦμα σχετικῶς αὐτοῖς ἐνοικήσαι, ὥσπερ ἐσύστερον καὶ παντὶ πιο στεύοντι τὴν τοιαύτην σχετικὴν ἐνοίκησιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐγγίνεσθαι πιστεύομεν, είπερ ἀῤῥήτως καὶ ὑπὲρ λόγον καὶ ὅλην τὴν Τριάδα παντὶ πιστῷ δοξάζομεν ἐνοικεῖν. τηʹ. Εἰ δὲ προσίσταται πρὸς τοῦτό τισιν ἢ πρὸς τὸ μέλλον ἐπηγγελμένη τοῖς μαθηταῖς τοῦ Πνεύματος ἐπιφοίτησις, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐν σωματικῷ εἴδει τῶν πυρίνων γλωσσῶν τοῦ Πνεύματος ἐπιφοίτησιν, ἡ ἐν Εὐαγγελίοις ἐτελεῖτο παρὰ τοῦ Σωτῆρος επαγγελία. • Έδει γάρ, ο φησὶν ὁ τῆς θεολογίας επώνυμος, · καὶ αὐτὸ φανῆναι σωματικῶς. Καὶ ὅτι μὴ διωρι σμένον το Πνευματικὸν χάρισμα ἡ τοιαύτη εμφύσησις ἦν, ἀλλ᾽ ἡ σχετικὴ ἐνοίκησις ὅλου τοῦ Πνεύματος, σκόπει τὸ τοῦ ῥητοῦ χωρίον, καὶ ἐν τῇ ἐκθέσει αὐτοῦ εὑρήσεις ὅτι λέγει ὁ ἅγιος τὴν ἐμφύσησιν ταύτην ἐκείνου τοῦ Πνεύματος εἶναι, ὅπερ ἐστὶ τῷ ζῶντι Λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, οὐ γὰρ δὴ καὶ χάριν πνευματικὴν ἐρεῖ τις συντεταγμένην εἶναι τῷ λόγῳ εἰς τὸ δημιουργεῖν· ἀλλ' ὁ μὲν περὶ τῆς ἐμφυσήσεως λόγος διὰ μέσου μοι παρεισωδιάσθη εἰς ἀπόδειξιν τῶν ἄλλως μὲν τοὺς περὶ αὐτῆς λόγους παρὰ τῶν θεολόγων Πατέρων εξηγηθῆναι, ἄλλως δὲ παρὰ τῶν οὐ καλῶς διατεθέντων ἐσύστερον πρὸς τὴν εἰρήνην τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας. ιθ'. Εν δὲ ὁ τοῦ λόγου εἱρμὸς ἀποδειχθῆναι νῦν ἀπαιτεῖ ἔμφασιν τῆς ἑνότητος Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐν τῷ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα, καὶ δή μοι αὐτὴ ῥηθήσεται. Ο μέγας Βασίλειος νῦν μὲν τὸ Πνεῦμα τοῦτο θείαν ονομάζει φύσιν, ἄρρητον, ἐξ ἀῤῥήτου στόματος πεφηνυῖαν, ἂν εἶναι λέγων τὸ στόμα, ἐξ οὗ τὸ Πνεῦμα, καὶ οὐχὶ δύο· νῦν δὲ παρακατιών οὐκ ἄλλον εἶναι λέγει τὸν τοῖς μαθηταῖς ἐκφυσήσαντα, ἀλλ᾽ αὐτὸν δι' οὗ Θεὸς καὶ πά καὶ τῷ πρωτοπλάστῳ δέδωκε τὴν ἐμφύσησιν. Καὶ ἐν τῷ λέγειν οὐκ ἄλλον εἶναι τὸν τοῖς μαθηταῖς ἐμφυ σήσαντα, ἀλλ᾽ αὐτὸν, δι' οὗ τῷ πρωτοπλάστῳ Θεός ἐνεφύσησεν, ὁμολογουμένην ποιεῖται τῶν θείων προσώπων τὴν ἔμφασιν, τοῦ τε Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἐξ οὗ ἡ ἐμφύσησις, καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Υἱοῦ, δι' οὗ ἡ ἐμφύσησες· καὶ τὸ ἐντεῦθεν δηλούμενόν ἐστιν ὡς, τὸ εἴ τι περὶ τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται, οὐχ ὡς ἐκ δύο αἰτίων αὐτὸ λέγεται. Τοῦτο γὰρ η " nunc vero in animam. › Sed quomodo præsens magni Basilii dictum expositam unionis speciem constabiliat, infra dicemus. Nunc vero prorsus dignoscere poteris, dilectissime, ex jam adductis verbis quæ multus hic magnusque Basilius de inflatu enuntiavit, qui tempore schismatis Romanis adversabantur, fratres nostros contentiose, ut plurimum, nec veritati attendentes, adversus eos contradictionem molitos fuisse. Jam enim magnus hic multusque in rebus theologicis Basilius inflari dicit Spiritum a Servatore discipulis, non ut donum illi aliquod determinatum acciperent, quemadmodum omnes qui tempore schismatis erant, exposuere, sed ut totus ipse Spiritus in illis habitualiter inhabitaret, veluti postmodum omni redenti eadem habitualis sancti Spiritus inhabitatio ingeritur, si ineffabiliter et supra rationem omnem universam Triadem in singulis fidelibus credimus inhabitare. » 18. Quod si nonnullorum aures offendit tempore futuro promissus apostolis Spiritus adventus, sciant propter adventum Spiritus in corporea specie ignitarum linguarum, in Evangeliis factam Serva - toris promissionem: «Namque oportebat, o inquit cui a theologia cognomen est, c et ipsum corpore apparere.» Et nullum determinatum donum similem infatum fuisse, sed tantum totius Spiritus habitualem inhabitationem, si̟attente dictum consideres, etiam ex illius expositione comperies, sanctum dicere, inflatum illum illius Spiritus esse qui est cum viventi Verbo in eodem ordine collocatus ad creandum: namque nemo dicet donum spiritale in eodem cum Verbo ordine collocatum ad creandum. Sed de inflatu oratio hic interea interposita est, ad demonstrandum, aliter a Patribus theologis sententiam illius expositam fuisse, et aliter ab iis qui postmodum non bene affecti fuerunt unioni cum Romana Ecclesia. 19. Series vero orationis expostulat, ut notitia unionis Patris et Filii, dum ex Patre et Filio Spiritus progreditur, contradatur. Et jamjam ea conmemorabitur. Magnus Basilius nunc vocat Spiritum hunc divinam naturam, ineffabilem, ex inelabili ore comparentem, unum, inquiens, os esse, ex quo Spiritus, et non duo, nunc vero paululum progressus, non alium esse dicit eum qui discipulis inflaverat, sed eum ipsum, per quem Deus antiquitus homini primum creato inflatum contradidit. Et cum dicit, non alium esse, qui inflavit apostolis, sed eum ipsum, per quem primum homi ni Deus inflavit, divinarum personarum notitiam certam atque indubitatam expressit, et Dei et Patris, ex quo infalus, et Dei et Filii per queu inflatus; et quod inde indicatur est, non quicquid ex Patre per Filium dicitur de Spiritu, tanquam ex duabus causis dici. Hoc enim in fine octavi ad

δ Amphilochium capitis sanctus innuit illis, «Per σημαίνειν βουλόμενος καὶ ἐν τῷ τέλει τοῦ ὀγδόου Filium vox primariæ causæ confessionem continet, › Sed įauctoritatem illam iisdem verbis rursus hic recensere non gravabor, ad confirmandum, satis patere unionem Patris et Filii, quod ex Patre datur per Filium, quam magnus Athanasius oratione quarta adversus Arianos, cujus principium, ο Ariani statuentes defectores sese prævaricatoresque verita is exhibere, › expressit in hunc modum: ● Elargiente Patre gratiam et pacem, eam et Filius elargitur: una enim eademque gratia est, ex Patre in Filio, uri est uuium lumen solis et radii, et illuminatio solis per radium est. Propterea et Paulus ad Thessalonicenses scribens, Ipse Deus et Pater noster, et Dominus Jesus Christus Dirigat viam nostram ad vos, - unitatem Patris et Filii conservavit: neque enim dixit, Dirigant, quasi a duobus id concederetur, ab hoc et ab hoc, sed Dirigal, ut ostenderet cam a Patre per Filium tradi. Hac {ratione itaque dictis horum præcipuorum Patrum, Athanasii et Basilii, unitate palam illucescente Patris et Filii, ut nulli concedatur ex expositione tradita opinari, ex duabus causis esse, quidquid ex Patre per Filium, sive de creatione sermo sit per Filium ex Patre, sive de rerum creatarum providentia per Filium ex Patre, sive de donorum traJitione per Filium ex Patre. Quid reponoret quispiam, cum innumeris Scripturarum locis invenit, Spiritum sanctum ex Patre per Filium babere esse, et ex Patre per Filium exsistere, et ex Patre per Filium effundi, et ex Patre per Filium procedere? Et dictas sanctorum anctoritates in voce, per Filium, abunde confirmasse unitatem illius cum Patre, cum vox ea primariæ causæ confessionem contineat, nemo, ut opinor, dubitabit, nisi ille talis sit qui prorsus nullo timore percellitur, et pudore deposito inverecunde apertissimis Scripturis adversalur. πρὸς τὸν ᾿Αμφιλόχιον κεφαλαίων ὁ ἅγιος ἔφη· Η δι' Υἱοῦ φωνὴ τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογιαν ἔχει.» Αλλ' οὐδὲ τὴν ῥῆσιν ἐκείνην οκνήσω αὐτολεξεὶ καὶ πάλιν ἐκθεῖναι εἰς παράστασιν τοῦ δήλωσιν ἑνότητος ἐμφαίνειν τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἣν ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν τε τάρτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, • Οι Αρειομανῖται, ὡς ἔοικε, κρίναντες ἅπαξ ἀποστάται γενέσθαι καὶ παρ ραβίται τῆς ἀληθείας,» εἴρηκεν οὕτως εἰπών· «Διο δόντος τοῦ Πατρὸς χάριν καὶ εἰρήνην, αὐτὴν καὶ ὁ Υἱὸς δίδωσι. Μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ χάρις ἐστὶ παρὰ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡς ἔστιν ἐν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος, καὶ τὸ φωτίζειν τοῦ ἡλίου διὰ τοῦ ἀπαυγάσματος γίνεται. Διὰ τοῦτο καὶ Παῦλος προς Θεσσαλονικεῖς λέγων, — Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἡμῶν, καὶ ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός κατευ θῦναι τὴν ὁδὸν ἡμῶν πρὸς ὑμᾶς, τὴν ἑνότητα του Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξεν. Οὐ γὰρ εἶπε, Κατευθύνοιεν ὡς παρὰ δύο διδομένης παρὰ τούτου καὶ τούτου, ἀλλὰ Κατευθύναι, ἵνα δείξῃ ὅτι ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ δίδωσι ταύτην. Οὕτω γοῦν ἀπὸ τῶν ῥήσεων τῶν ἁγίων τούτων, Αθανασίου καὶ Βασιλείου, φημί, τῶν μεγάλων, τῆς ἑνότητος ἀναφαινομένης Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὡς μηδενὶ τῶν ἁπάντων παραχωρεῖσθαι ἀπὸ τῆς ἐξηγήσεως ταύτης οἴεσθαι, ὡς ἐκ δύο εἶναι αἰτίων πᾶν εἴ τι περ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, εἴτε δημιουργίαν εἴποις δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρός, εἴτε πρόνοιαν τῶν δημιουργηθέντων δι᾿ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς, εἴτε δόσιν χαρισμάτων πνευματικών δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρός. Τί ἄν τις εἰπεῖν ἔχῃ, ὅταν μυριαχοῦ τῆς Γραφῆς εὑρίσκῃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι, καὶ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὑπάρ χον, καὶ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον οὐσιωδῶς, καὶ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον; 'Αλλ' ὅτι μὲν αἱ ῥηθεῖσαι τῶν ἁγίων χρήσεις εἰς τὴν δι' Υἱοῦ φωτ νὴν ἱκανῶς παρέστησαν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἑνός τητα τούτου, ἅτε τῆς λέξεως, ταύτης τῆς προκα ταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογίαν ἐχούσης, ὁ ἀμφιβάλλων, οἶμαι, οὐδεὶς, εἰ μή γε τοιοῦτος ἀναφανείη τις, ἐς μηδεμίαν τὸ παράπαν ἡγεῖται δειλίαν καταπροδήλως ἀναίσχυντον ταῖς Γραφαῖς ἀντιβαίνειν. 20. Verum enim vero et ipsam communem pietatis nostræ notionem hoc idem nobis suggerere, non erit comprehensu difficile. Ubicunque enim per Filium accipitur, nisi pro naturali et essenκ'. Οτι δὲ καὶ αὐτὴ ἡ κοινὴ τῆς εὐσεβείας ἡμῶν ἔννοια τοῦτο νοεῖν ἡμᾶς δίδωσιν, οὐδὲ τοῦτο δυσχερὲς εἰς κατάληψιν. Οπου γάρ λαμβάνεται τὸ δι' Υἱοῦ, εἰ μὴ διὰ τὴν πρὸς τὴν Πατέρα φυσικήν καὶ diali cum Patre unione Filii secundum apparentem ουσιώδη ἑνότητα τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴν ἀναφαινομένην ex Per præpositione confessionem primariæ causæ, intelligere quis velit, erit prorsus necessarium, In usum ministerialis cogitationis assumere. Sed quando communis nostræ pietatis notio in similem sententiam accipi illud per Filium ut impium probibet, ac proscribit, clarum remanet, essentialem uni'atem voćem per Filium indicare, cum dicimus ex Patre per Filium Spiritum esse, et procedere. 1.1 ubi in confessis fuerit, indicare nempe vocem per Filium essentialem unitatem, facillime postmodum deprehendetur, nullum discrimen esse, ex Filio esse dicere, quod ex Patre per Filium est. Quodsi quibusdam incertum videtur has præpositiones alteram alterius locum occupare, magnus ἐκ τῆς διὰ ὁμολογίαν τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας τοῦτο νοεῖν τις ἐθέλει, ἔσται κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην εἰς χρῆσιν ὑπηρετικῆς ἐννοίας αὐτὸ λαμβανόμενον. ᾿Αλλ' ἐπεὶ ἡ κοινὴ τῆς εὐσεβείας ἡμῶν ἔννοια τὸ εἰς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν λαμβάνεσθαι τὸ δι' γιοῦ ἀπαγορεύει ὡς ἀσεβὲς, εὔδηλον ὡς οὐσιώδους ἑνός τητος, δήλωσιν ἡ δι' Υἱοῦ φωνὴ ἔχει, ἐν τῷ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι, καὶ ἐκπορεύεσθαι. Τούτου δὲ ὁμολογηθέντος, τοῦ ἔχειν δηλαδὴ τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν δήλωσιν οὐσιώδους ἑνότητος, ῥᾷον ἔσται λοιπὸν συνιδείν μηδέν τι διαφέρειν εἶναι καὶ ἐξ Υἱοῦ λέγειν τὸ ἐκ Πατρὸς ὑπάρχον δι' Υἱοῦ. Εἰ δέ τισιν ἄπορον εἶναι δοκεῖ ἀλλήλαις τὰς προθέσ σεις ταύτας ἀντεπιχωριάζειν, ἀλλ' ὁ μέγας Βασί

Basilius hoc quoque comprobabil. Hic enim in eo quod ita inscribitur de Spiritu sancto capite quarto ad beatum Amphilochiam, cujus principium est, ‹ Et ad hunc quidem modum se habent, quæ ab istis adferuntur, o ita scribit: • Neque enim solum cum de Deo sit sermo, harum vocum usus variat, verum etiam ca, quæ ab his signifcantur, s.rpenumero invertuntur, quoties altera alterius recipit significationem, veluti possedi hominem per Deum, inquit Adam; idem dicens, quasi dixisset, ex Deo. Εt alibi, Que præcepit Moyses 1.r.eli per mandatum Domini; et rursum: Nonne per Deum horum manifestatio est? Ita Joseph, loquens de insomniis apud eos qui erant in carcere palam est et hunc pro eo quod λειος συστήσει καὶ τοῦτο. Οὗτος καὶ γὰρ ἐν τῷ & ούτωσί πως ἐπιγραφομένῳ περὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος κεφαλαιώδει πέμπτῳ λόγῳ αὐτοῦ πρὸς τὸν μακάριον ᾿Αμφιλόχιον, οὗ ἡ ἀρχή, «Τὰ μὲν δὴ ἐκείν νων τοιαῦτα· ἡμεῖς δὲ δείξομεν, δ προεθέμεθα, οὕτω φησίν· «Οὐ μόνον δὲ ἐπὶ τῆς θεολογίας αἱ χρήσεις τῶν φωνῶν ἐπαλλάττονται, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ πρὸς τὰ ὑπ᾽ ἄλω λήνων σημαινόμενα πολλάκις αντιμεθίστανται, ὅταν ἑτέρα τὴν τῆς ἑτέρας σημασίαν ἀντιλαμβάνῃ, οἷον Εκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, φησὶν ὁ Αδάμ, ἴσον λέγων τῷ, ἐκ τοῦ Θεοῦ· καὶ ἑτέρωθι, · Όσα ενετείλατο Μωϋσῆς τῷ Ἰσραὴλ διὰ προστάγο ματος Κυρίου·» καὶ πάλιν· «Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστιν; ὁ Ἰωσὴφ τοῖς ἐν δεσμω τηρίῳ διαλεγόμενος. Σαφῶς γὰρ καὶ αὐτὸς ἀντὶ τοῦ ἐκ Θεοῦ εἰπεῖν διὰ τοῦ Θεοῦ εἴρηκεν. Καὶ ἀνάπα- erat, Ex Deo, dixisse, Per Deum. Et coutra, hæc λιν τῇ Ἐξ οὗ προθέσει ἀντὶ τῆς Δι' οὗ κέχρηται ὡς ὅταν λέγῃ Παῦλος, Γενόμενος ἐκ γυναικός" Τοῦτο γὰρ ἡμῖν ἑτέρωθι σαφῶς διεστείλατο, τῇ γυ ναικὶ μὲν προσήκειν λέγων τὸ ἐκ τοῦ ἀνδρὸς γεγεν νῆσθαι, ἀνδρὶ δὲ τὸ διὰ γυναικὸς, ἐν οἷς φησιν ὅτι, • Ωσπερ ἡ γυνὴ ἐξ ἀνδρὸ;, οὕτως ἀνὴρ διὰ γυναιαός. ο 'Αλλ' ὅμως ἐνταῦθα ὁμοῦ μὲν τὸ διάφορον τῆς χρήσεως ἐνδεικνύμενος, ὁμοῦ δὲ καὶ τὸ σφάλμα τινῶν ἐν παραδρομή διορθούμενος, τῶν οἰομένων πνευματικὴν εἶναι τὸ τοῦ Κυρίου σῶμα, ἵνα δείξη ὅτι ἐκ τοῦ ἀνθρωπείου φυράματος ή θεοφόρος σάρξ συνεπάγη, τὴν ἐμφαντικωτέραν φωνὴν προετίμησεν. Τὸ μὲν γὰρ Διὰ τῆς γυναικὸς παροδικὴν ἔμελλε τὴν Εννοίαν τῆς γεννήσεως ὑπεμφαίνειν· τὸ δὲ Εκ τῆς γυναικὸς ἱκανῶς παραδηλούν την κοινωνίαν τῆς φύσεως τοῦ τικτομένου πρὸς τὴν γεννήσασαν, οὐχ ἑαυτῷ που μαχόμενος, ἀλλὰ δεικνύς ὅτι βαδίως άλο λήλαις ἀντεπιχωριάζουσιν αἱ φωναί.» Ὅτι μὲν οὖν ἐπὶ τῆς θεολογίας αἱ χρήσεις τῶν φωνῶν ἐπιλο λάττονται, ἐκ τῶν ἤδη ῥηθέντων ὁ μέγας Βασίλειος οὕτω συνίστησιν. Εἰ δὲ καὶ δευτέρου ἡμῖν δεήσει μάρτυρος πρὸς παράστασιν τοῦ ἀντεπιχωριάζειν τις προθέσεις ταύτας ἀλλήλοις, καὶ ὁ ἅγιος Κύριλο λος προσεπιμαρτυρήσει ἡμῖν τὰ αὐτά· οὗτος γὰρ ἐν τοῖς κατὰ πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν πρὸς Παλλά διον λόγοις οὕτω φησί· < Τρεπτὸν δὲ οὗ τοί που τὸ Πνεῦμά ἐστιν· ἡ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτ τὴν ὁ μωμος τὴν θείαν ἀναδραμείται φύσιν, είπερ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν τοῦ Υἱοῦ τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοίν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦμα.» Ορα καὶ τὸν θαυμαστὸν Κύριλ λον ἀξιόπιστον ἐξηγητὴν ὄντα σοι τοῦ μηδὲν διαφέμεν εἰπεῖν οὐσιωδῶς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προχεί σθαι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχείο σθαι αὐτό. Εἰπὼν γὰρ οὗτος τὸ «Οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ο ἵνα τὸ τῶν προθέσεων ισοδύναμον παρα στήσῃ, εὐθὺς ἐπήγαγεν, Ηγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Αὗται μὲν αἱ τοῦ ἰσοδυνάμου τῆς ἐκ καὶ διὰ γραφικαί μαρτυρίας. ⋅ κα'. 'Ο δὲ λόγος πρὸς τὸν ἔλεγχον ἐπαναδραμείτω καὶ πάλιν τῶν οὐ καλῶς τὴν δι' Υἱοῦ ἐκλαμβανόντων φωνὴν, ἐν τῷ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον δι' *I Cor. x1, 8. – particula, Ex quo, usurpatur pro, Per quem, velut cum ait Paulus, Factus ex muliere, pro eo quod erat, Per mulierem. Nam id nobis alibi perspicuo distinxit, cum ait, Feminæ convenire, e viro natam esse, viro autem per feminam, in his quæ sic scribit: Quemadmodum mulier ex viro, ita vir per mulierem.» Quanquam hic Apostolus simul 08tendens diversum harum vocum usum, simul obiter corrigens quorundam erroren, existimantium Domini corpus esse spirituale, ut ostenderet carnem Dei gestatricem ex humana massa concretam fuisse, maluit uti verbo siguifcantiore. Nam hae dictiones, Per mulierem, transiturium generationis intellectum erant signiicature; at hæ, Ex muliere, sufficienter declarant communionem naturæ genitæ cum ea quæ genuit: non quod secum pugnet Apostolus, sed ostendit has voces facile sibi vicissim cedere. In theologia itaque usus vocum immutari, ex dictis magni Basilii verbis comprobatur: quod si et secundo teste indigemus, ad conArmanduni, has præpositiones alteram in ulterius loco apponi, sanctus Cyrillus id præstabit, qui secundum interrogationem et responsionem ad Palladium orationibus, hæc tradit: • Mulabilis vero nullo modo Spiritus est, quod si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, præterea et Filii, essentia-- liter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium ef fusus Spiritus.» Vide etiam ex admirando Cyrillo qui tibi fide dignus interpres accedit, nihil differre,. sive dicas essentialiter ex Patre et Filio effunai Spiritum, sive ex Patre per Filium eum effundisNamque eum dixisset, • essentialiter ex ambobus, o ut æquas præpositionum vires ostenderet, continuo annexuit, ‹ ex Patre scilicet per Filium. ➤ Et hæc quidem præpositionum ex et per æquivalentes vires comprobantia testimonia. 24. Oratio porro ad eos redarguendos interimrevertetur, qui vocem per Filium non bene interpretantur, cum dicitur Spiritus procedcre ex Patre- " f

per Filium. Namque, dum audiunt nonnulli, Spiri- Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς, ἀκούοντές τινες τὸ Πνεῦμα δι tum habere per Filium, quod sit, et per Filium ex Υἱοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον ἐν Patre procedere: Ecquid novi, inquiunt, est, si Πατρός· Καὶ τί καινὸν, φασὶν, εἰ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα per Filium Spiritus dicitur esse, et per Filium ex λέγεται εἶναι, καὶ δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι; Patre procedere? neque enim, per, hic ministe- οὔτε γὰρ ὑπουργικῶς τὴν διὰ ἐνταῦθα δώσομεν ἐκε rium denotare, concedemus, neque essentiam, et λαμβάνεσθαι, οὔτε μὴν οὐσιωδῶς, ἀλλ᾽ ἴσως κατ' forte etiam neutrum ex bis. Et quid vos adhæc di- οὐδέτερον τούτων. Καὶ τί φατε, ὦ πρὸς ταῦτα ὑμεῖς; citis? Quid dicimus? Erga Filium Patris habitum Τί φαμεν; Τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν τοῦ Πατρὸς σχέσιν dictio indicat; veluti enim, cum dicimus Spiritum ή λέξις ἐμφαίνει. Ἐπεὶ γὰρ, ὅταν λέγωμεν τὸ procedentem ex Patre, non valemnus comprehen• Πνεῦμα ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρός, οὐ δυνάμεθα dere dictionem ipsum nomen Patris significane νοῆσαι αὐτὴν τὴν δηλοῦσαν τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα tem, absque Filio: namque Patris appellatio reλέξιν ἄνευ καὶ Υἱοῦ· τὸ γὰρ Πατὴρ ὄνομα τὴν πρὸς lationem ad Filium, prorsus infert, sic cum ex Paτὸν Υἱὸν σχέσιν πάντως ἐμφαίνει, ὅταν ἐκ Πατρὸς tre per Filium dicitur Spiritus procedere, id dicitur δι' Υἱοῦ λέγηται τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι διὰ τὴν propter Patris erga Filium relationem, et non quod τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν σχέσιν είρηται τοῦτο, essentialiter sit medius Filius inter Patrem et καὶ οὐ διὰ τὸ οὐσιωδῶς μεσιτεύειν τὸν Υἱὸν Πατρί Spiritum: namque ut administrum medium esse τε καὶ Πνεύματι. Τὸ γὰρ ὑπουργικώς μεσιτεύειν affirmare, detestamur, et anathemale icimus. Quid εἰπεῖν καταργοῦμεν καὶ ἀναθεματίζομεν. Τί δε porro ad hæc nos? Ut administrum medium esse πρὸς ταῦτα ἡμεῖς; Οτι μὲν τὸ ὑπουργικῶς μεσι Filium, in exsistentia Spiritus ex Patre, delesta- τεύειν τὸν Υἱὸν τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Πνεύmini, et anathemate icitis, non vestræ id benevo- ματος καταργεῖτε καὶ ἀναθεματίζετε, οὐ χάριν lentia dedimus, sed debitum prorsus a vobis sol- ὑμετέραν τοῦτο, ἀλλὰ χρέος ἀπαραίτησιν ὑμῶν λοvendum reputamus. Verum vos essentialiter Filium γιζόμεθα· ὅτι δὲ τὸ οὐσιωδῶς μεσιτεύειν τὸν Υἱὸν esse medium in exsistentia Spiritus ex Patre palam ἐπὶ τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος διαρρή confiteri procrastinare, et habitualis operationis δην ὁμολογεῖν ἀναβάλλεσθε, καὶ σχετικῆς ἐμφάσεως manifestationem esse vocem per Filium contendere, δήλωσιν εἶναι τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν διατείνεσθε, neque nobis, neque veritati allubescit. Quo etenim οὔτε ἡμῖν οὔτε τῇ ἀληθείᾳ τοῦτο ἀρέσκει. Κατὰ τί alio nisi essentia medius erit Filius, in Spiritus γὰρ ἄλλο, ὅτι μὴ κατὰ τὸ οὐσιωδῶς τῇ ἐκ Πατρὸς ex Patre exsistentia? Quare attento animo aures ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος μεσιτεύσει ὁ Υἱός; Καὶ prebete. Ex Patre dicitur Spiritus per Filium, et c γοῦν προσχόντες, ἀκούσατε. Εκ Πατρὸς λέγεται τὸ ex Patris essentia Spiritum, esse a quo vertatur in Πνεῦμα δι' Υἱοῦ· καὶ ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς dubium? Et cum ex Patris essentia sit, et ipsam τὸ Πνεῦμα, τίνι καὶ ἔσται ἀμφιβαλλόμενον; "Οτι δὲ essentiam esse in hypostasi, quis non palam fa- ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον οὐσίας, καὶ αὐτὸ tebitur? Spiritu igitur essentialiter et in hypostasi οὐσία ἐστὶν ἐνυπόστατος, τίς οὐχ ὁμολογήσει τρα per Filium ex essentia Patris procedente, quis illud νῶς; Τοῦ οὖν Πνεύματος οὐσιωδῶς καὶ ἐνυποστά per Filium ad manifestandam habitualem intelli- τως δι' Υἱοῦ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἐκποgentiam, et non ad confirmationem intermedii es- ρευομένου, τίς ἂν ἐνταῦθα τὸ δι᾿ Υἱοῦ εἰς δήλωσιν sentialis decernet esse accipiendum? Quod enim σχετικῆς ἐννοίας, καὶ οὐκ εἰς παράστασιν μεσιτείας essentialiter ex essentia Patris est, cum immediate ουσιώδους δογματίσῃ παραλαμβάνεσθε; Τὸ γὰρ οὐ non sit ex Patre, essentialiter omnino habet Filium σιωδἧς ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας υπάρχον, ἐπεὶ intervenientem, in sua ex Patre exsistentia. Neque μὴ ἀμέσως ἐστὶν ἐκ Πατρὸς, καὶ οὐσιωδῶς πάνenim immediate quisquam reperiet Spiritum exsi- τως ἔχει τὸν Υἱὸν μεσιτεύοντα κατὰ τὴν ἐκ Πα stere; aut procedere ex Patre, licet admodum de τρὸς αὐτοῦ ὕπαρξιν. Οὐδὲ γὰρ ἀμέσως εὑρήσει τις fatigetur sacras Scripturas exterebrans. Qui enim τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον ἢ ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρός, immediate dicis ex Patre Spiritum, irritum facis καν μυρία κάμῃ πᾶσαν θεόπνευστον ἀνιχνεύων Γραillud per Filium, et qui per Filium dicit ex Patre Spiritum esse, immediate illum ex Patre esse non recipit. Hæc enim simul una esse fieri nequit, inmediate, et per Filium. Cui igitur attendendum est, deceruenti ex se ipso, immediate, an vero illis, qui per Filium ex Patre cum asseverant? Sanctis utique Patribus, et theologis aperte ex Patre, per Filium Spiritum esse tradentibus, non ex ventre eructanti, effutientique quidquid in buccam venerit. Et voce per Filium redargui, non bene opinari eum, qui immediate existimal esse Spiritum ex Patre, manifestum est ex eo, quod simul una esse non possunt, et immediate, et per Filium. φήν. Ο γὰρ ἀμέσως ἐκ Πατρὸς λέγων τὸ Πνεῦμα κατήργησε τὸ δι' Υἱοῦ. Καὶ ὁ δι' Υἱοῦ λέγων ἐκ Πα τρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα ἀμέσως εἶναι αὐτὸ ἐκ Πατρὸς οὐ προσίεται. Ταῦτα γὰρ συνυπάρχειν ἀλλήλοις ἀδύνατον, τό τε ἀμέσως καὶ τὸ δι' Υἱοῦ. Τίνι γοῦν προσθετέον, τῷ ἐξ ἑαυτοῦ δογματίζοντι τὸ, ἀμέσως, ἢ τοῖς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς θεολογοῦσιν αὐτό; Τοῖς ἁγίοις Πατράσι, καὶ θεολόγοις πάντως, τοῖς ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα θεολογήσασι, καὶ οὐχὶ τῷ ἀπὸ κοιλίας ἐρευγομένῳ σύμπαν τὸ παριστάμενον. Καὶ ὅτι μὲν ἐκ τῆς δι' Υἱοῦ φωνῆς ἐλέγχεται οὐ καλῶς οἴεσθαι ὁ ἀμέσως οἰόμενος εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς, δῆλον ἐκ τοῦ μὴ δύνασθαι συνυπάρχειν ἀλλήλοις τά τε ἀμέσως καὶ τὸ δι' γίου.

κβ. Ὅτι δὲ οὐ μόναις ταῖς θεολογούσαις τὸ Πνεῦμα φωναῖς ἡ δήλωσις ἔνεστι τοῦ ἀμέσως ἐκ Πατρὸ; εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ πολλαὶ καὶ ἄλλαι γραφικαὶ χρήσεις τοῖς εἰς βάθος διανοουμένοις τὸ αὐτὸ νόημα παριστῶσιν, δηλώσει τὰ ῥηθησόμενα. Τί γὰρ ἂν άλλο διανοήσαιτό τις, τῷ θαυματουργῷ Γρηγορίῳ λέγοντι ἐντυγχάνων, ὅτι, «Τοῦ Κυρίου ὁ Πατήρ ἀρχὴ, ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρωτότυπης τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος;.» Πως νοηθήσεται τὸ Πνεῦμα τοῦ Κυρίου πρωτότυπον, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα ἀμέσως ὡς ὁ Υἱὸς ἐκ Πατρός; Η πῶς νοηθήσεται ὁ μὲν Υἱὸς εἰκὼν τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ; Η πῶς νοηθήσεται ὁ μὲν Πατὴρ προεπινοούμενος τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, ὁ δὲ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προεπινοούμενος τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως; Η πῶς νοηθήσεται ὁ μὲν Πατὴρ μεί. ζων τοῦ Υἱοῦ, ὁ δὲ Υἱὸς μείζων τοῦ Πνεύματος; Η πῶς νοηθήσεται τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ συναπτόμενον τῷ Πατρί; κγ. Ἀλλὰ πάλιν, εἰ καὶ οὐσιωδῶς, φασὶν, ἐκ Πα τρὸς δι' Υἱοῦ ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα, τίς ὁ λόγος ἐν ταῖς ὑπὲρ πᾶσαν τάξιν θεωρουμέναις ὑποστάσεσι τῆς Τριάδος, τὴν τοῦ Υἱοῦ ὑπόστασιν μέσου Πατρὸς καὶ Πνεύματος λέγειν, ὡς κατηναγκασμένης ἐκεῖσε οὔ σης τῆς τάξεως Περὶ τῆς τάξεως ταύτης οὐδὲν ἐγὼ ἐρῶ σοι ἀπ' ἐμαυτοῦ, αὐτοὺς δ' ἐκείνους τοὺς περὶ ταύτης εἰρηκότα. Πατέρας προθήσομαί σοι ἐπὶ τοῦ μέσου, ὡς ἕκαστος ἐπὶ λέξεως εἴρηκεν. Αὐτίκα δ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς Ἀβλάβιον λόγον, οὗ ἡ ἀρχή, ο Ὑμᾶς μὲν δίκαιον τοὺς ἀκμάζοντας ἐν πάσῃ δυνάμει διαγωνίζεσθαι, φησί· «Τὸ ἀπαράλ λακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα. Ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνο - μεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου˙ καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος ἄλλην πάλιν διαφο μὰν ἐννοοῦμεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώ… του, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. Ωστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μου νογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούδης.» Τις τῶν ἁγίων ἀριδηλότερον παραστήσει τὴν ἐν τῇ Τριάδι τάξιν, καὶ τὴν κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα μεσιτείαν τοῦ Υἱοῦ; Εἰ δὲ εἰς παράστασιν τῆς ἐν τῇ Τριάδι τάξεως ὁ Νύσσης Γρηγόριος οὐκ ἀρκεῖ, συνεπιμαρτυρήσει αὐτῷ τὰ περὶ τῆς τάξεως καὶ ὁ μέγας Βασίλειος. Οὗτος καὶ γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον 'Αντιῤῥητικών λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Εἰ μὲν ἐβούλοντο πάντες, ἐφ' οἷς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπικέκληται, φησίν· Ἀλλὰ τάξις ἡ μὲν φυσική τίς ἐστιν, ἡ δὲ κατ ἐπιτήδευσιν φυσικὴ μὲν, ὡς ἡ τῶν κτισμάτων κατὰ τοὺς δημιουργικούς λόγους ταχθεῖσα, καὶ ἡ τοῦ ἀριθμοῦ θέσις, καὶ ἡ τῶν α.τίων πρὸς τὰ αἰτιατά σχέσις, ἐκείνου προδιωμο λογημένου τοῦ καὶ τῆς φύσεως αὐτῆς ποιητήν εξο και και δημιουργὸν τὸν Θεόν ἐπιτετηδευμένη δὲ καὶ 22. Neque solas, quæ de Spiritu pertractaverunt, voces aperte notasse, non esse immediate Spiritum ex Patre, sed multa alia scripto tradita testimonia, illis, qui sententiam eorum accurate percipiunt, confirmasse, infra dicenda ostendent. 'Quid enim aliud mente apprehendet, qui Thaumaturgum Gre gorium scribentem percurrit: «Domini Pater pri cipium, ab æterno ipsum generans, et Dominus prototypus Spiritus?, Et quanam ratione intelligi poterit Donini prototypon erga Spiritum, si et Spi ritus immediate uui et Filius ex Palre? Vel quomodo intelligetur Filius imago Patris, et Spiritus imago Filii? Vel quomodo intelligetur Pater ut causa prius, quam Filius; percipietur et Filius ratione causæ ante hypostasim ipsam Spiritus? Vel quomodo intelligetur Pater niajor Filio, et Filius major Spiritu? Vel quomodo intelligetur Spiritus per Filium Patri adhærescens? 23. Sed rursus, licet essentialiter, inquiunt, ex Patre per Filium Spiritus est, quæ ratio.fuerit, in Triadis hypostasibus supra omnem ordinem consideratis Filii bypostasim mediam inter Patrem et Spiritum fateri, quasi necessario ibi ordo introducendus sit? De hoc ordine nihil ipse de meo afferam, sed Patres illos, qui de eo sermonem habuere, in medium producam verbatim, ut illi enuntiarunt. Primus Nyssenus Gregorius oratione ad Ablabium, cujus illud principium est: e Justum est equidem vos, qui viribus pollets in omni robcre decertare,» scribit: «Immutabilem et per oninia similem naturam confitentes, discrimen causæ et effectus non iuficiamur, in quo solum disjungi alterum ab altero deprehendimus; cum credamus hoc quidem causam esse, illud ex causa: et illius, quod ex causa est, aliud rursus discrimen comprebenidimus. Namque hoc quidem est immediate a primo, hoc vero ex contiguo a primo. Adeo ut unigenitum indubitatum maneat in Filio, et ex Patre esse Spiritum, Filii mediatione, sibi ipsi unigenitum conservantis, et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine non arcentis. Quis ex Patribus apertius, qui in Triade est, ordinem explanabit, et prorsus necessariam ad Patrem et Spiritum Filii mediationem? Quod si ad stabiliendum in Triade ordinem Gregorius Nyssenus satis non est, testem se alterum de hoc ordine magnus BAST lius adjunget. Ita enim primo adversus Eunomium antirrhetico, cujus principium, Siquidem omnes vellent, super quos nomen Dei et Servatoris nostri Jesu Christi invocatum est, tradit; sed ordo alter naturalis est, alter artificiosus. Naturalis, qui creaturarum juxta creandi rationes dispositus est, et positio numeri, et causarum ad effectus relatio,, ante omnia cum illud in confessis sit, ipsius naturæ Deum et creatorem et opificem esse. Artificiosus vero et industria hominum excogitatus, qui in structuris, et disciplinis, et dignitatibus, et Dumero, et similibus. Horum primum occultans

' JCAN. VECCI CP. PATRIARCHE f8 Eunomius, secunda speciei ordinis mentionem & τεχνική, ὡς ἡ ἐν τοῖς κατασκευάσμασι καὶ μαθή fecit, atque, non esse opus asserere ordinem in Deo, cum ordo ordinante posterior sit. Illud autem vel non animadvertit, vel volens prudensque occultavit, esse genus aliquod ordinis, non nostra industria constitutum, sed secundum naturæ seriem contingens, veluti ignis ad lumen, quod ex eo est. In his etenim prius causam dicimus, posterius quod ab eo est, non intervallo ea ab invicem dirimentes, sed ante effectum causam intelligentes. Quomodo itaque rationi consentaneum fuerit, ordinem denegare, in quibus est prius et posterius, non mostra industria, sed ex naturali in ipsis exsistente consecutione? Qua ergo de causa ordinem assumere in Deo respuit? Opinatur, si ostenderit nequaquam aliter prius in Deo intelligi, reliquum se habiturum, in ipsa scilicet substantia eminentiam demonstrari. Nos vero secundum causarum ad ea, quæ ex ipsis sunt, relationem, præponi Filio Patrem fatemur, naturæ vero diversitate nullo modo, neque secundum exsuperantiam. Sic enim et Patrem esse Deum rejiceremus, cum essentialis diversitas naturalem conjunctionem respuat. › Idem ad Gregorium fratrem epistola, cujus principium, Quando plerique commune essentia in arcanis dogmatibus non dignoscunt,» scribit: «Qui Spiritum attraxit, per eum et Filium et Patrem simul attraxit, et Filium vere qui apprehenderit, habebit eumdem utrinque, hinc illius Patrem, hine Spiritum sanctum conductum. Neque enim vel scissura aliqua ullo pacto, vel divisio excogitanda est, ut, aut Filius absque Patre intelligatur, aut Spiritus a Filio separetur. › dlac ratione, et a similibus testibus ordine in Triade comprobato, quomodo absque periculo intelligere deprehendentur, qui dicunt: Quæ ratio, est, inur super omnem ordinem consideratas Triadis liypostases, Filii hypostasim mediam inter Patrem et Spiritum aflirmare, quasi ibi ordo per vim introduceretur? Sed illud, per Filium, non inferre rel.tionen, ut nonnulli existimant, conse- -quitur ex Scripturis redargui; et abunde redargui hac dictione cos, qui immediate opinantur, ex Patre esse Spiritum: nec non ordinem, qui in Triadle est, hac voce comprobari, satis ex jam μασι, καὶ ἀξιώμασι, καὶ ἀριθμῳ, καὶ τοῖς τοιούτοις. Τούτων τοίνυν τὸ πρότερον ἀποκρυψάμενος Εὐνόμιος, τοῦ δευτέρου είδους τῆς τάξεως ἐπεμνήσθη, καί φησι μὴ χρῆναι λέγειν ἐπὶ Θεοῦ τάξιν, ἐπείπερ ή τάξις δευτέρα τοῦ τάττοντος. Ἐκεῖνο δὲ ἢ οὐ σύνοιδεν, ἢ ἐκὼν ἀπεκρύψατο, ὅτι ἔστι τι τάξεως εἶδος, οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θέσεως συνιστάμενον, ἀλλ' αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἀκολουθία συμβαίνον, ὡς τῷ πυρὶ πρὸς τὸ φῶς ἐστι τὸ ἐξ αὐτοῦ· ἐν τούτοις γὰρ πρότερον τὸ αἴτιον λέγομεν· δεύτερον δὲ τὸ ἀπ' αὐτοῦ, οὐ διαστήματι χωρίζοντες ἀπ' ἀλλήλων ταῦ τα, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ τοῦ αἰτιατοῦ προεπινοοῦντες τὸ αἴτιον. Πῶς οὖν εὔλογον ἀρνεῖσθαι τὴν τάξιν, ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρῶτον καὶ δεύτερον οὐ κατὰ τὴν ἡμε τέραν θέσιν, ἀλλ' ἐκ τῆς κατὰ φύσιν αὐτοῖς ἐνυπαρ χούσης ἀκολουθίας; Τίνο; οὖν ἔνεκεν ἀθετεῖ τὴν τάξιν λαμβάνεσθαι ἐπὶ Θεοῦ; Ἡγεῖται, εἰ ἐπιδείξειε μηδαμῶς ἄλλως τὸ πρότερον ἐπὶ Θεοῦ νοεῖσθαι, λειπό μενον ἕξειν κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὴν ὑπεροχὴν ἐπι· δείκνυσθαι. Ἡμεῖς δὲ κατὰ μὲν τὴν τῶν αἰτίων πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν σχέσιν, προτετάχθαι τοῦ Υἱοῦ τὸν Παν τέρα φαμέν, κατὰ δὲ τὴν τῆς φύσεως διαφοράν οὐκέτι, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ χρόνου ὑπεροχήν· ἡ οὕτω γε καὶ αὐτὸ τὸ Πατέρα εἶναι τὸν Θεὸν ἀθετήσομεν, τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀλλοτριότητος τὴν φυσικὴν thy συνάφειαν ἀθετούσης.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς τὸν Γρηγόριον τὸν ἀδελφὸν ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Ἐπειδὴ πολλοὶ τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας ἐπὶ τῶν μυστικών δογ μάτων μὴ διακρίνοντες, φησίν, Ὁ τὸ Πνεῦμα ἑλκύσας δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα συν εφελκύσατο· καὶ τὸν Υἱὸν ἀληθῶς ὅστις λάβῃ, ἕξει αὐτὸν ἑκατέρωθεν, πῆ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, πῆ δὲ τὸ ἴδιον Πνεῦμα συνεπαγόμενον. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐπινοῆσαι τομὴν ἢ διαίρεσιν, ὡς ἡ Υἱὸν χωρίς Πα τρὸς νοηθῆναι, ἢ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διαζευχθῆναι.» Οὕτω καὶ παρὰ τοιούτων μαρτύρων τῆς ἐπὶ τῇ Τριάδι τάξεως συνισταμένης, πῶς οὐκ ἐπισφαλῶς νοεῖν ἐλεγχθήσονται οἱ λέγοντες, Τίς ὁ λόγος ἐν τοῖς ὑπὲρ πᾶσαν τάξιν θεωρουμέναις ὑποστάσεσι τῆς Τριάδος, τὴν τοῦ Υἱοῦ ὑπόστασιν μέσον Πατρὸς καὶ Πνεύματος λέγειν, ὡς κατηναγκασμένης ἐκεῖσε οὔσης τῆς τάξεως; Αλλ' ὅτι μὲν τὸ δι' Υἱοῦ οὐκ ἐπὶ σημασίᾳ σχέσεως, ὥς τινες οἷονται, παραλαμβάνεται ταῖς Γραφαῖς, καὶ ὅτι ἔλεγχον ἱκανὸν ἡ τοιαύτη δύναται λέξις τῶν ἀμέσως οιομένων ἐκ Πα τρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ ὅτι συστατική τίς ἐστι τῆς ἐν τῇ Τριάδι τάξεως ἡ φωνὴ αὕτη, αρκούντως τοῖς εἰρημένοις ἤδη ἐναποδέδεικται. allatis demonstratum est. 24. Porro in quibus Per essentialem exsistendiam notat, ita eam accipi, ut Eæ præpositionis vires exæquet, etiam ex illis, quæ naturaliter fiunt comparentque, cognoscetur. Ex radice siquidem per ramum astruentes fructum, quid aliud agimus, quam cum ex ramo enuntiamus? Et ex oculo per fontem fluvium dicentes, quid aliud quam ex funte asserimus? Sed sunt præterea alii, qui contendunt, esse Spiritum ex Patre et Filio, non affirmari ex Patribus, quod essentialiter inter Patrem et Spiritum mediet Filius, sed quod sit κδ'. "Οτι δὲ ἐφ᾽ οἷς ἡ διὰ δήλωσιν οὐσιώδους ὑπάρξεως ἔχει, εἰς τὸ τῆς ἐκ παραλαμβάνεται ἰσοδύναμον, καὶ ἀπὸ τῶν φυσικῶς γινομένων καὶ φαινομένων γνωσθήσεται. Ἐκ τῆς ῥίζης γὰρ διὰ τοῦ κλάδου λέγοντες τὸν καρπὸν, τί ἄλλο ἢ ὅτι ἐκ τοῦ κλάδου αὐτὸν λέγομεν; Καὶ ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ διὰ τῆς πηγῆς τὸν ποταμὸν λέγοντες, τί ἄλλο ἢ ὅτι ἐκ τῆς πηγῆς αὐτὸν λέγομεν; Αλλ' εἰσί τινες έτεροι, οἱ λέγουσι τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ μὴ λέγεσθαι παρὰ τῶν ἁγίων διὰ τὸ οὐσιωδῶς μεσιτεύειν Πατρὶ καὶ Πνεύματι τὸν Υἱόν, ἀλλὰ διὰ τὸ

si illud per Filium in illo significatu non accipia tur, tempus in processione Spiritus ex Patre per Filium interponetur, et pius rei intellectus inde amandabitur. Intende itaque animum, dilectissime, ad ea, quæ dicturi sumus. Una esse Filium et Spiritum ex Patre, quis negabit, nisi adversus pietatem palam insaniit? Sed non propterea per Filium ex Patre esse Spiritum, qui res theologicas pertractarunt asseverarunt; sed ut essentialis mediatio Filii in Spiritus ex Patre per Filium exsistentia piis bominibus credenda proponeretur. Qui vero temporis expressionem in voce per Filium timent, et in intellectum significationis simul eam accipiunt, ne quid inde pietatis impedimentum innascatur, audiant, nullo modo piam cogitationem impediri, si simul cum Filio ex Patre, et si per Filium ex Patre Spiritus sit. Quandoquidem et Filius simul est cum Patre, qui tamen ex Patre est, et nullum tempus inde præintelligitur, quo:1 Filius simul cum Patre exsistit, et simul cum Patre est, et ex Patre, neque locus, neque ullum aliud ex iis, quæ secundum nos de causis et effectibus innotescunt. Uti itaque qui una cum Patre exsistit Filius, et simul cum Patre est, nullam temporis præexsistentiam inducit, cum dichtur ex Paire sic et Spiritus simul cum Filio exsistens ex Patre, per Filium esse dicitur, et temporis onnem intellectum abhorret. Rursusque, quemadmodum Filius simul est cum Patre, et nihilominus εἶναι τὸ Πνεῦμα ἅμα Υἱῷ ἐκ Πατρός. Εἰ γὰρ μὴ & Spiritus simul cu.n Filio ex Patre. Namque, aiunt, πρὸς ἔννοιαν τῆς τοῦ ἅμα σημασίας, φασὶν, ἐκληφθήσεται τὸ δι' γιο, χρόνος ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος νοηθήσεται. Καὶ ἡ εὐσεβὴς ἐντεῦθεν ἐμποδισθήσεται ἔννοια. Πρόσεχες γοῦν, ἀγαπητέ, οἷς καὶ πρὸς τοῦτο ἐροῦμεν. Αμα μὲν εἶναι Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς τὶς ἀντερεῖ, εἰ μὴ κατὰ τῆς εὐσεβείας μέμηνε προφανώς; οὐ διὰ τοῦτο δὲ τὸ δι᾽ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῖς θεολογοῦσι τεθεολόγηται, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ οὐσιώδης μεσιτεία Υἱοῦ ἐπὶ τῇ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος τοῖς εὐσεβέσι πιστεύηται. Οἱ δὲ χρόνου έμφασιν ἐν τῇ δι' Υἱοῦ φωνῇ δεδιότες, καὶ ἔννοιαν τῆς τοῦ ἅμα σημασίας αὐτὴν ἐκλαμβά νοντες, ὡς ἂν μή τ ς ἐμποδισμὸς ἐντεῦθεν τῇ εὐσε βεία προσγένηται, ἀκουέτωσαν ὡς οὐδὲν ἡ εὐσεβὴς ἐμποδισθήσεται ἔννοια, εἰ ἅμα τῷ Υἱῷ ἐκ Πατρός, καὶ εἰ δι᾽ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμά ἐστιν. Ἐπεὶ καὶ ὁ Υἱὸς ἅμα μὲν ἐστι τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ καὶ ἐκ Πατρὸς, καὶ οὔτε τις χρόνου προεπίνοια ἐντεῦθεν ἐμφαίνεται διὰ τὸ τὸν Υἱὸν συνυπάρχοντα τῷ Π τρὶ, καὶ ἅμα Πατρὶ ὄντα εἶναι καὶ ἐκ Πατρὸς, οὔτε τόπου, οὔτε τοῦ τῶν ἄλλων τῶν ὅσα ἐπὶ καθ᾿ ἡμᾶς αἰτίων καὶ αἰτιατῶν ἀναφαίνεται. Ωσπερ γοῦν συν υπάρχων ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ ἅμα τῷ Πατρὶ ὤν, οὐδενὸς χρόνου ἔννοιαν έχει προεπινοουμένην ἐν τῷ λέγεσθαι ἐκ Πατρός, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἅμα Υἱῷ ὑπάρχων ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται εἶναι, καὶ πᾶσαν χρονικὴν ἀποτρέπεται ἔμφασιν. Καὶ πάν λιν, ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἅμα ἐστὶ τῷ Πατρὶ, καὶ ὅμως προεπινοεῖται ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἅμα ἐστὶ τῷ Υἱῷ ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ προεπινοεῖται τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ὅτι δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμά ἐστιν. Οὐδὲν γὰρ καὶ ὑποστελλόμεθα λέγειν τὰ παρὰ τῶν ἁγίων, καὶ ταῦτα τίνων; οὓς εὐσεβείας κήρυκας ἡ Ἐκκλησία παρέλαβε, ῥηθέντα τε καὶ δογματισθέντα. Επειτα δὲ καὶ τοῦτο καλῶς τῷ βουλομένῳ διανοηθήσεται, ὡς, εἰ κατευστοχείται τοῦτο τοῖς λέγουσι πάντα όσα περὶ τῆς ἐν τῇ Τριάδι τάξεως οἱ ἅγιοι εἰρήκασι, μάτην εἰρήκασι καὶ ἐπισφαλῶς. Τίς γὰρ καὶ διανοίας μετέχων, καὶ τῇ ἐκ λόγων συνέσει κοσμούμενος τὸ ἅμα σημαίνειν ἐρεῖ τὴν διὰ ἐν τῷ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογεῖσθαι; Εἰ γὰρ καὶ ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος τὴν τοῦ ἅμα σημασίαν ἐρεῖ τις νοεῖσθαι, ἀλλὰ προδήλως ἐλεγχθής σεται απατώμενος, ὅταν τὴν αὐτὴν ευρήσῃ διὰ καὶ ἐν τῷ διὰ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα συνάπτεσθαι τῷ Πατρί. Καὶ τούτου σοι ἀξιοπίστους ἐγὼ παραστήσω τοὺς μάρτυρας. Αὐτίκα ὁ μέγας Αθανάσιος εν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Ίσως θαυ μάσεις πῶς ἐντειλάμενον, ο φησίν· «Οὐ γὰρ ἐκτός ἐστι τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ ἐν τῷ λόγῳ ὄν, ἐν τῷ Θεῷ δι' αὐτοῦ ἐστιν.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Τοῦ δὲ Πνεύματος ὄντος ἐν τῷ λόγῳ, δῆλον ἂν εἴη ὡς καὶ ἐν τῷ θεῷ ἦν διὰ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα. Ὁ δὲ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ ἑβδόμῳ καὶ δεκάτῳ τῶν πρὸς Αμφιλόχιον κεφαλαίων οὕτω φησίν· «Εἰ δὲ τὸ Filio præintelligitur Pater ratione causæ, quod ex. Patre Filius, ita et Spiritus simul est cum Filio ex Paire, et nihilominus Filius præintelligitur Spiritu secundum causæ notionem, quod per Filtum ex Patre Spiritus est. Nihil enim ex iis quæ a Patribus, et quibus? quos pietatis præcones Ecclesia comprobavit, dicta aut decreta sant, asserera detrectamus. Postmodum et hoc quoque probe volens intelligat, si id dicentibus bene cesserit, universa per sanctos de ordine, qui in Triade est, tradita, gratis esse dicta, et nou absque errore. Quis enim, dummodo cerebrum habeat, prudentiaque quæ ex disciplinis oritur, sapiat, præpositionem Per, simul notare affirmabit, cum dicimus ex Patre per Filium Spiritum esse? Licet enim in Spiritus ex Patre per Filium exsistentia, simad significatum intelligi dicet, sed aperte deprehende tur aberrare, cum eamdem reperiet Per, et in illo, per Verbum Spiritum Patri.conjungi. Et hujusce rei testes ego tibi fide dignos apponam. Primus magnus Athanasius ad Serapionem epistola, cujus principium: • Fortasse admiraberis quoio.lo præcipiens, scribit: Neque enim extra Verbum Spiritus est, sed in Verbo exsistens, in Deo per ipsum est.» Et paucis interjectis: • Spiritus vero cum sit in Verbo, manifestum fuerit, in Deo fuisse per Verbum Spiritum.» Et magnus Basilius capile decimo septimo ad Amphilochium hæc habet: ‹ Si vero Spiritus eodem atque Fillus ordine collocatur, Filius autem eodem atque Pater, et Spi- '

rilus, et Pater duntaxat. Εt octavo capite ad eumdem: Unus et sanctus Spiritus, per unum Filium ubi Patri conjunctus. Si ergo testes fide digni sunt per Filium cuin Patre conjunctionis Spiritus Athanasius et Basilius magni, planum est, quemadmodum mediationen Filii Per præpositio in simili conjunctione denotal, ita et in Spiritus ex Patre per Filium processione, ab eadem Per essentialem meditationem significari: et insulse quidem qui simul vocem per Filium polare affirmant, illud accepisse ex iis, quæ diximus, ut reor, abunde ostensum est. iterum in decimo Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συντέτακται, ὁ δὲ Υἱὸς τῷ Παν τρί, καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ δηλονότι.· Ἐν δὲ τῷ δεκάτῳ ὀγδόῳ πάλιν τῶν αὐτῶν κεφαλαίων· • Εν δὲ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, δι' ἑνὸς Υἱοῦ τῷ ἑνὶ Πατρὶ συναπτόμενον.» Εἰ γοῦν ἀξιόπιστοι μάρτυρές εἰσι τῆς διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα συναφείας τοῦ Πνεύματος Αθανάσιος, καὶ Βασίλειος οἱ μεγάλοι, εὔδηλον ὅτι ὥσπερ μεσιτείαν τοῦ Υἱοῦ ἡ διὰ πρόθεσις ἐν τῇ τοιαύτῃ συναφείᾳ δηλοί, οὕτω καὶ ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος ἡ αὐτὴ διὰ οὐσιώδη μεσιτείαν δηλοῖ. Καὶ ὅτι μὲν οἱ τὸ ἅμα σημαίνειν τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν εἰρηκότες κακῶς αὐτὸ ἐξελάβοντο, ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς οἱ μαι, ἱκανῶς ἀποδέδεικται. Β΄ 25. Qui vero contradictiones intempestive ambiunt et jactant, rursus inquiunt: Εt quid novi est, si Nyssenus Gregorius in quadam sua oratione dixit: ‹ Præintelligi quidem Filio Patrem ratione causæ, præintelligi vero Filium Spiritu secundum Causæ rationem?» Quæ enim in universali audientia synodi a dicente non sunt enuntiata, sed i angulis, et commentariis privatim digestis, nihil in novi fuerit, si ea nos neglexerinus. Quid inquitis, fratres? Nihil novi fuerit, scripta Nysseni negligi? Nysseni? illius, cujus ego nullam compellationem parem habeo; quod laudationum extra tempus, tempus nobis non suppetat, neque in id studium incumbere præsens argumentum sinit ut excellentiam viri, si mode vir ille vocandus est, et non angelus, ostendamus. Sed solum quia ipse dixit, neque rejicienda verba, quod illius sunt. Quid enim a nobis despectui dignum judicatur? Quod unus est, aiunt, et quod non plena synodo illa diclavit. Sedenim, neque tallquam unum ex multis reputandum esse Nyssenunt in rebus theologicis pertractandis excellentissimum, vos ipsos dijudicare postulo, et aliorum abnuo calculum. Veruntamen non unum, sed tres a Nysseno dicta tradidisse, illi mihi testimonium præbebunt, qui eamdem eorum virorum ætatem tenent, ipsiusmet Nysseni inquam, maximi Gregorii, et Basilii præclarissimi, et qui eorumdem rebus in omnibus unam menteni et concordes animos non ignorant. Quid ex illis tribus quispiam dixit, quod cum aliis non communicavit? Quod si videtur non memini, quædam fortasse esse dictata a posteriori, qui in vita remanserat et considerationum defunctum antea participein non fecisse, at cum et adhuc cum viverent, ab eodem Spiritu inflati, de rebus Spiritus decernerent, et fine vitæ posito, eodem colligarentur Spiritu, non (admisero unquam ego, uni aliquid inspiratum etiam reliquis vita defunctis, quod a mente eorum, qui antea mortem obierant, non fuerit. Si autem quod plena synodo hujusce vel hujusce dicti audientiam non fecit, dicta condemnantur, ego universalem eorum audientiam fuisse contendo. Et quanam ratione despectui habenda sunt, quæ universalibus audientiis digna fuere? ex eo siquidem tempore ad hanc nostram κε'. Οἱ δὲ ταῖς ἀντιλογίαις ἀκαίρως φιλοτιμούμενοι καὶ πάλιν φασί· Καὶ τί καινὸν εἰ ὁ Νύσσης Γρη γόριο; ἔν τινι τῶν αὐτοῦ λόγων ἔφη, Προθεωρεί σθαι μὲν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, προθεωρεῖσθαι δὲ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν κατά τὸν τῆς αἰτίας λόγον; ν γὰρ οὐκ εἰς κοινὸν ἀκροα τήριον συνόδου παρὰ τοῦ εἰπόντος ἐῤῥέθη, ἀλλ' ἐν γωνίᾳ καὶ συγγράμμασιν ἰδικῶς ἐκτεθεῖσιν, οὐδέν τι καινὸν, εἰ παροπτέα ταῦτα ἡμῖν. Τί φατε, ἀδελ φοί; Οὐδέν τι καινὸν τὰ τοῦ Νύσσης παροπτέα γενέσθαι; τοῦ Νύσσης; τοῦ, ὅν πῶς ἂν καλέσω οὐκ ἔχω· ὅτι μηδὲ παροδίων καιρὸς ἡμῖν ἐγκωμίων, οὐδὲ σπουδὴ ἡμῶν τὸ προκείμενον τὸ μεγα λεῖον τοῦ ἀνδρὸς ἀποδείξαι, είγε ἄνδρα αὐτὸν καλεῖν χρὴ, καὶ οὐκ ἄγγελον. ᾿Αλλὰ μόνον ὅτι αὐτὸς ἔφη, και παροπτέα τὰ ῥήματα, ὅτι αὐτοῦ. Τί γὰρ ἡμῖν καὶ παροράσεως κρίνεται; "Οτι εἷς, φασὶ, καὶ ὅτι οὐ συνοδικῶς εἰρηκε ταῦτα. Αλλ' ὅτι μὲν οὐχ ὡς ἕνα τῶν πολλῶν ἔδει καὶ τὸν θεολογικώτατον Νύσσης ἕνα λέγειν, ὑμᾶς αὐτοὺς διακρίναι ζητῶ, καὶ τὴν παρ' ἄλλων οὐκ ἐκδέχομαι ψῆφον· ὅτι δὲ οὐχ εἷς ἦν, ἀλλὰ τρεῖς οἱ εἰπόντες, ἅπερ εἶπεν ὁ Νύσσης, ἐκεῖνοί μοι τῷ λόγῳ συμμαρτυρήσουσιν, ὅσοι τὸ σύγχρονον οίδασι τῶν ἀνδρῶν, αὐτοῦ τε τοῦ Νύσο σης, φημί, καὶ τοῦ μεγίστου Γρηγορίου, καὶ Βασι λείου τοῦ πάνυ, καὶ ὅσοι οὐκ ἀγνοοῦσι τὸ ἐπὶ πᾶ σιν ἡμόπνουν αὐτῶν καὶ ὁμόψυχον. Τί γὰρ ἄν τις καὶ εἴρηκε τῶν τριῶν, ὅπερ μὴ ἐκοινώσατο καὶ τοῖς ἄλλοις; εἰ δέ τινι δοκεῖ εἶναι τινα ἴσως ῥηθέντα παρὰ τοῦ ἐσύστερον τῷ βίῳ ἐναπομείναντος, ἐφ' οἷς ὁ εἰπὼν σκεμμάτων τῷ προοιχομένῳ οὐκ ἐκοινώνησεν· ἀλλ' ἐπεὶ καὶ ζῶντες τῷ αὐτῷ ἐμπνεόμενοι Πνεύματι τὰ ὑπὲρ τοῦ Πνεύματος ἐδογμάτιζον, καὶ μετὰ τὴν ἐνθένδε λῆξιν τῷ αὐτῷ συνδέδενται Πνεύ ματι, οὐ δέχομαι ἔγωγε ἐμπνευσθῆναι τι τῷ ἑνὶ και μετὰ θάνατον τῶν λοιπῶν, ὅπερ οὐχὶ καὶ τῆς τῶν προοιχομένων γνώμης εξήρτητο. Εἰ δὲ ὅτι μὴ συνο δικὸν ἐκάθισε τοῦδε ἢ τοῦδε τοῦ ῥητοῦ ἀκροατήριον, τὰ ῥητὰ ταῦτα τὸ παρεωρᾶσθαι καταδίκάζεται, ἀλλ᾽ ἐγὼ οἰκουμενικόν φημὶ τὸ τούτων ἀκροατήριον. Καὶ πῶς παροπτέα τὰ οἰκουμενι κῶν ἀξιωθέντα ἀκροατηρίων; ἐξ ἐκείνου γάρ καὶ εἰς δεῦρο ὅσαι διὰ μέσου καὶ οἰκουμενικαὶ καὶ το πικαὶ γεγόνασι σύνοδοι, τίς ἀμφιβαλεῖ ὡς ἐδέξαντο αὐτὰ, καὶ ἡσπάσαντο, καὶ ὥσπερ τινὰ θησαυρὸν

εὐσεβείας ἐναποκεῖσθαι τῇ Ἐκκλησίᾳ παραδεδώ- ætatem, quæ intercesserunt, universales ac proκασιν; Οὐκ ἔχει γοῦν τινὰ χώραν, ὦ ἀδελφοὶ, ὅσα τις τῶν ἁγίων εἴρηκε τούτων, παροράσεως κρίνεσθαι τοῖς τῆς Ἐκκλησίας τροφίμοις· ὥσπερ οὖν οὐδ' ὅσα ὁ μέγας Αθανάσιος εἴρηκεν, οὐδ' ὅσα ὁ τὴν θεολογίαν μέγιστος Κύριλλος. Καὶ γὰρ ἑκάτερος τούτων συνόδου ἦν ἀρχηγὸς, καὶ αὐτῆς οἰκουμενιχῆς, ὁ μὲν τῆς ἐν Νικαίᾳ καὶ πρώτης, ὁ δὲ τῆς ἐν Ἐφέσῳ καὶ τρίτης. Καὶ ὅτι μὲν οὐ παροπτέα τὰ τῶν ἁγίων τούτων ῥητά, ἐκ τοῦ οἰκουμενικῶν ἀξίως θἶναι ἀκροατηρίων συνίσταται. vinciales synodos, ea et amplexatas et exosculatas fuisse, et veluti pietatis quemdam thesaurum in Ecclesia reponi tradidisse, eritne, qui basitaverit? Non debent itaque, fratres, a singulis quibusvis separatim dictata Patribus, tanquam despecti digna condemnari apud Ecclesia alumnos: queinadmodum neque quæ magnus Athanasius, neque quæ in rebus theologicis maximus Cyrillus effatus est. Ambo enim hi synodis, illisque acumenicis, ille Nicænæ primæ, hic Ephesinæ et tertiæ præfuere. Et sanctorum horum pronuntiata non esse despicienda, quod audientiis universalibus digna judicata sunt, hac ratione plane firmiterque comprobatur. 26. Et quid tandem continet appositum Nysseni dirigatur? Nam quidquid ubicunque scripto mandatum reperitur, et veluti ad canonem et normam pietatis nobis concreditam adequatur, pietatem κς'. Τί δὲ τέως καὶ ἔχειν δοκεῖ τὸ ἀναγεγραμμένον τοῦ Νύσσης ῥητὸν, μὴ τῷ κανόνι διευθυνόμενον τῆς dictum, quod a traditae nobis pietatis regula non παραδοθείσης εὐσεβείας ἡμῖν; Πᾶν γὰρ εἴ τί γε καὶ εὑρίσκεται κείμενον ὁπουδήποτε τῶν Γραφῶν, ὡς πρὸς κανόνα ἢ γνώμονα την παράδοσιν τῆς ἡμῶν εὐσεβείας ἀπευθυνόμενον, τὴν εὐσέβειαν συγκροτεί, καὶ τὴν αὐτῆς ἀλήθειαν οὐ λυμαίνεται. Αλλ' ἐνταῦθα, φασίν, ὁ Πατήρ οὗτος ὁ Νύσσης ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον 'Αντιῤῥητικῶν, περὶ τὸ τέλος διαῤῥή δην οὕτω λέγων· «Τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθεωρεῖσθαι· ν καὶ πάλιν μετά τινα • Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπινοία μένῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένης τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως.» Πῶς οὐκ ἔννοιαν ἐμφαίνει τινὰ, δύο εἶναι τὰ τοῦ Πνεύματος, αἴτια τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν; Αλλ᾽, ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοὶ, ἐπεὶ οὐχ ἁπλῶς τὰ τῶν ἁγίων δεῖ παρ ορᾶσθαι ρητά, συμβιβάζεσθαι δὲ πάντα ἐπάναγκες παρ' ἡμῶν, ὥσπερ πρὸς κανόνα ἢ γνώμονα τὴν παράδοσιν τῆς εὐσεβείας ἡμῶν· εἰ καὶ προθεωρεῖ σθαι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα ὁ ἅγιος ἔφη τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ· καὶ πάλιν προθεωρεῖσθαι τὸν Μονογενῆ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ἀλλ᾽ οὐ δύο ἀναφαίνεσθαι ἐντεῦθεν τὰ τοῦ Πνεύματος αίτια • "Απαγε! βλάσφημον γὰρ ἐγὼ κρίνω διάνοιάν τε καὶ γλῶσσαν, ἥτις τοῦτο ἡ ἐννοήσ σει, ἢ λαλήσει ποτέ. ᾿Αλλὰ προθεωρεῖσθαι μὲν τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ φημί, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός· προθεωρεῖσθαι δὲ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὸν τῆς αἰτίας ῃ λόγον, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Καὶ οὕτω διὰ τῆς ἐξηγήσεως ταύτης τὸν νοῦν τοῦ ῥητοῦ σύμφωνον καθίστημι τῇ ἐννοίᾳ τῶν ἐκ Πατρὶς είναι δι' Υἱοῦ θεολογησάντων τὸ Πνεῦμα. Ως γάρ · ἐκεῖνοι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἰπόντες, οὐχ ὡς εἰς δύο διαιροῦντες τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος, τοῦτο εἰρήκασιν, ἀλλ᾽, ὡς βουλόμενοι παραστῆσαι τὸ Πνεῦμα οὐκ ἀμέσως προϊὸν ἐκ Πατρός. Πώς γὰρ ἂν καὶ νοηθείη τὸ τῶν τριῶν ὑποστάσεων συνεχές, ι εἰ μὴ τὸ τρίτον τῇ τάξει ἅγιον Πνεῦμα,» κατὰ τὸν μέγαν εἰπεῖν Βασίλειον, «διὰ τοῦ δευτέρου τῇ τάξει Υἱοῦ τῇ θεογόνῳ συναφθείη ἀρχῇ;» τῷ Πατρὶ δηλαδή οὕτω καὶ ὁ ἅγιος οὗτος προθεωρεῖσθα: εἰπὼν τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ, τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, ὅτι ἐκ τοῦ PATROL. GR. CXLI. constabilit et illius veritatem non lædit. Sed hic Pater, inquiunt, prima adversus Eunomium Antirrhetica apertissime circa finem dicit, ‹ Patrem Filio tantummodo causæ ratione præintelligi. › Rursusque nonnullis interjectis: «Quemadmodum conjungitur Patri Filius, et ex eo, quod sit, habens, posterior non est secundum exsistentiam, itaque et Unigenito adhæret sanctus Spiritus, intellectu solo secundum rationem causæ præintellecta Spiritus exsistentia. › Annon hisce quodammodo suspicionem importat, duas esse Spiritus causas, Patrem et Filium? Sed, o amici fratresque, non sunt simpliciter Patrum verba despicienda, sed necessario omnia conferenda a nobis veluti ad regulam et normam, pietatem, quam sequi debemus docentem. Licet præintelligi, sanctus asseruit, Filio Patrem secundum causæ rationem, et rursus præintelligi Unigenitum exsistentia Spiritus secundum causs rationem, at non duo inde Spiritus causae inferun tur. Apage; blasphemam enim ipse judico et mentem, et linguam, quæ id vel cogitaverit vel elocuta fuerit. Sed præintelligi plane Patrem Filio secun - dum causæ rationem aio, quod ex Patre Filius sit, et præintelligi Filium Spiritus hypostasi secundum cause rationem, quod per Filium Spiritus sit ex Patre. Et ita hac expositione dicti notionem concordem cum eorum sententia, qui ex Patre per Filium esse Spiritum tradiderunt, efficio. Ut enim illi ex Patre per Filium Spiritum dicentes, non ut in duo dividentes causam Spiritus,illud affirmarunt, sed tantummodo, ut comprobarent, Spiritum AON immediate ex Patre provenire. Quanam etenim ratione trium bypostaseon cohærent:a intelligeretur, ‹ti tertius ordine Spiritus sanctus» ut Basilii verbis utar, ‹ per Filium ordine secundum, Deigewo principio conjungeretur?, Patri scilicet, sic et sanctus iste præintelligi dicens Patrem Filio - ratione causa, quod ex Patre Filius sit, rursusque unigenitum præintelligi Spiritus bypostasi secundum causæ rationem, quod per Filium Spiritus, non duas Spiritus causas asseveravit. Et Sanctum

non ad insinuandas duas causas id enuntiasse, ex & Πατρὸς ὁ Υἱὸς, καὶ πάλιν τὸν Μονογενῆ προθεωρεί iis, quæ alibi dixit, comprobabitur, hoc pacto. Namque prima adversus Eunomium Antirrhetica, cujus principium, ο Fieri, ut videtur, non potest, ut quis de omnibus bene mereri,» hæc ait: «Ex higenito sole alium solem Filium intelliginius, qui simul cum primo cogitatione per generationem illuxerit, et in omnibus adæque se habens: et rur sus aliud simile lumen ad prædictum modum, nullo temporal intervallo a lumine genito abscissum, sed per ipsum equidem effulgens, principium vero suæ hypostaseos a prototypo lumine accipiens, fumeu quidem et ipsum ad similitudinem præcepti luminis lucens et illuminans.» Considera, quisquis es, si libet, in profundo sententia theologiam abditam, et quam libentissime sanctum exosculaberis. Quæ enim ibi dictionibus aliis expressit: • Palren, astruens, • Filio præintelligi causa, Filium vero præintelligi Spiritu secundum causæ rationem, o aliis atque aliis hic explanavit: namque cum dixisset, ‹ ex ingenito sole, solem alium Filium intelligimus, rursusque aliud simile lumen, Spiritus, minime adnexuit, nullo temporis intervallo abscissum ipsum ab ingenito lumine, quod innui contendunt, qui immediatum illum ex Patre fatentur, sed subdidit, nullo temporis intervallo a genito lumine abscissum; sed per ipsum elucens, et hypostaseos causam accipiens a prototypo lumine.» Dum enim dicit ex ingenito sole solem alian, Filium intelligimus simul cum priuni medi- c tatione per generationem una collucescentem, immediatam Patris et Filii naturalem et essentialem repræsentavit unitatem: cum vero dicit Spiri. tum aliud a genito lumine lumen non abscissuin, Spiritus rursus ad Filium naturalem et essentialem unitatem expressit. Postmodum cum hisce dictionibus Spiritum univisset cum Filio, et Flium cum Patre, ne quispiam Spiritus a Palre aliquam secretionem sive diremptum imaginaretur admirando quodam modo, et ex penitissima speculatione petitum statim subjunxit, sed per ipsum elucens, hypostaseos vero causam referens ex prototypo lumine.»Vides non duas causas astruentem sanctumn dixisse, e præintelligi quidem Patrem Filio causa; præintelligi vero Filium Spiritus hypostasi secundum causæ rationem? ƒ Attende et comprehende non aliam ob causam a sancto illa scripta esse, nisi ut oratio illius edoceret, naturalem et essentialem Spiritus unionem, non immediate esse ad Patrein, sed per Filium. Si itaque ex Patre per Filium Spiritum esse in hane sententiam accipis, quicunque fueris, qui eorum qui res theologieas pertractarunt, verba æquo animo audis, non altra tibi difficile existimabitur cum Ecclesia Romana uniri. Non enim qui dicunt Romani Spiritum ex Patre et Filio procedere, statim et duas Spiritus causas fatentur. quinimo ditis tanquam infensissimi devovent, et - anathemale subjiciunt eum, qui simile quispiam σθαι τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, οὐχὶ δύο τὰς αἰτίας του Πνεύματος είρηκε. Καὶ ὅτι οὐκ εἰς δύο αἰτίων ἔννοιαν εἴρηκεν ὁ ἅγιος τοῦτο, ἐκ τῶν ἐν ἄλλοις εἰρημένων αὐτῷ συστήσει ὁ λόγος. Οὗτος καὶ γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥητικών, οὗ ἡ ἀρχή· «Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετεῖν,» οὕτω φησίν· Ἐξ ἀγεννήτου ἡλίου ἄλλον ἥλιον τὸν Υἱὸν νοοῦμεν, ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα ὡσαύτως ἔχοντα· › καὶ πάλιν· «Ετερον τοι οὗτον φῶς τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι τοῦ γεννητοῦ φωτὸς ἀποτε μνόμενον, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς υποστάσεως αἰτίαν ἔχων ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωτός, φῶς μέντοι καὶ αὐτὸ καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ προεπινοηθέντος λάμπον καὶ φωτίζον.» Σκόπει ο βουλόμενος ἐνταῦθα τὴν τῷ βάθει τοῦ ῥητοῦ ἐγκειμένην θεολογίαν, καὶ σφόδρα τὸν ἅγιον ἀποδέξῃ. "Α γὰρ ἐκεῖ ἐν ἄλλαις λέξεσιν εἶπε, «Τὸν μὲν Πατέρα ο θεολο γῶν ο προεπινοεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, τὸν δὲ Υἱὸν προθεωρεῖσθαι τοῦ Πνεύματος κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ο ἐν ἄλλαις ἐνταῦθα ἐνέφηνεν. Εἰπὼν γὰρ ε ἐξ ἀγεννήτου ἡλίου ἄλλον ἥλιον τὸν Υἱὸν νοοῦ μεν, καὶ πάλιν ἕτερον τοιοῦτον φῶς, τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐπήγαγεν, οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι ἀποτε μνόμενον αὐτὸ τοῦ ἀγεννήτου φωτός, ὅπερ νοεῖν βού λονται οἱ ἀμέσως αὐτὸ λέγοντες ἐκ Πατρὸς, ἀλλ' εἶπεν, «οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι τοῦ γεννητού φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι᾽ αὐτοῦ μὲν ἐκλάμ ' πον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ. πρωτοτύπου φωτός.» Ἐν γοῦν τῷ εἰπεῖν,´ Εξ ἀγεννήτου ἡλίου ἄλλον ἥλιον τὸν Υἱὸν νοοῦμεν, ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμ ποντα, τὴν ἄμεσον τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ φυσικὴν καὶ οὐσιώδη παρέστησεν ἔνωσιν· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν τὸ Πνεῦμα ἕτερον φῶς, τοῦ γεννητοῦ φωτὸς μὴ ἀποτεμνόμενον, τὴν τοῦ Πνεύματος πάλιν πρὸς τὸν Υἱὸν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη παρέστησεν ένωσιν. Είτα ἐπεὶ ταῖς λέξεσι ταύταις τὸ μὲν Πνεῦμα ήνωσε τῷ Υἱῷ, τὸν δὲ Υἱὸν τῷ Πατρί, ἵνα μή τις οιήσαιτο διάστασίν τινα τοῦ Πνεύματος ἀπὸ τοῦ Πατρός, θαυμασίως σφόδρα καὶ θεωρητικώτατα εὐθὺς προσεπήγαγεν, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχων ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωτός.» Ορᾷς ὅπως οὐκ εἰς δύο αἰτίων ἔννοιαν δ ἅγιο; εἴρηκε τὸ προθεωρεῖσθαι μὲν τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, προθεωρεῖσθαι δὲ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον; "Ορα καὶ σύνες δι᾿ οὐδὲν ἕτερον τῷ ἁγίῳ ταῦτα ῥηθῆναι, ἀλλ᾽ ἵνα δηλώσῃ ὁ λόγος αὐτοῦ τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη τοῦ Πνεύματος ἕνωσιν μὴ ἀμέσως εἶναι πρὸς τὸν Πατέρα, ἀλλὰ δι' Υἱοῦ. Είπερ οὖν τὸ ἐκ Πατρὶς δι' Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα εἰς τὴν τοι αύτην ἔννοιαν δέχῃ, ὅστις ἂν καὶ εἴη; ὁ τῶν θεολογησάντων τὰ εἰρημένα εὐμενῶς ἀκροώμενος, οὐκέτι ἄν σοι δυσχερές οὐδὲν ὅλοις φανείη τῇ Ἐκκλησίᾳ τῆς Ῥώμης ἐνοῦσθαι. Οὐ γὰρ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ

Η ut ipsi cate sciunt, exprimat ex Patre naturaliter et essentialiter Spiritum esse, et quod præterea scium Patres nostros, qui inter theologos collocantur, et ex Filio Spiritum esse docent, ex Patre et Filio illum procedere confiteri; et ex ambobus illam essentialiter esse astruentes, sonora claraque voce denuntiant, et Dei fidem implorantes, asserunt parentes suos theologorum Patrum nostrorum Græcorum vestigia secutos id enuntiasse. Quinam vero hi sunt? Præclarissimus magnusque Basilius, excelsus Athanasius, divinus Chrysostomus, maximus Cyrillas, et qui plerasque et pulcherrimas de Spiritu, oratione, Ancyroto dicta, speculationes tradidit, speculationibus aptissimus Epiphanius. τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγωσιν οἱ Ρωμαῖοι τὸ vel sentire, vel dicere auserit; sed quod procedere Πνεῦμα, ἤδη καὶ δύο ἀρχὰς τοῦ Πνεύματος λέγου. σιν· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ παλαμναιοτάταις ἀραῖς καὶ φρικώδει καθυποβάλλουσιν ἀναθέματι τὸν τοιοῦ τόν τι νοεῖν ἢ λέγειν τολμώντα· ἀλλ᾽ ὅτι τὸ ἐκπορεύεσθαι δήλωσιν οἴδασιν ἔχειν τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν· οἴδασι δὲ τοὺς ἐν τοῖς Πατράσιν ἡμῶν θεολόγοις, καὶ ἐξ Ποῦ τὸ Πνεῦμα οὐσιωδῶς ὑπάρχειν θεολογοῦντας, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι αὐτὸ λέγουσι, τὸ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς ὑπάρχειν αὐτὸ ἐντεῦθεν δηλούντες, τραγῇ τῇ γλώττῃ ἀνακηρύττοντες, καὶ θεὸν διαμαρτυρόμενοι, ὡς οἱ Πατέρες αὐτῶν τοῖς θεολόγοι; Πατράσιν ἡμῶν τῶν Γραικών τούτους κατακολουθήσαντες εἰρήκασι τοῦτο. Τίνας λέγοντες τούτου;; Τὸν πολὺν καὶ μέγαν Βασίλειον, τὸν ὑψηλὸν ᾿Αθανάσιον, τὸν θεῖον Χρυσόστομον, τὸν μέγιστον Κύριλλον, καὶ τὸν πολλὰ καὶ κάλλιστα θεολογήσαντα περὶ τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ λόγῳ τῷ καλουμένῳ Αγκυρωτῷ θεωρητικώτατον Επιφάνιον. κι'. Τάχα δὲ οὐκ ἀπᾷδον τῷ τοῦ λόγου σκοπῷ, καὶ ῥήσεις αὐτῶν τὰς ἀριδήλως διατρανούσας ὑπάρ χειν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐγκαταστρῶσαι τῷδε τῷ λόγῳ, ὡς ἐπὶ λέξεων ἔχουσιν, δ δή μοι καὶ γίνε ται. Αὐτίκα ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρό; Ευνόμιον Αντιῤῥητικῶν, οὗ ἡ ἀρχή, ο Μόλις ποτέ κορεσθεὶς τῶν εἰς τὸν Μονογενῆ βλασφημιών, φησί· «Τίς γὰρ ἀνάγκη, εἰ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμ βάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως εκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγας φύσει δε τρίτη χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεδιδάγμεθα Γραφῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατά τὸ ἀκόλουθον δυνατόν συλλογίζεσθαι. Ως γὰρ ὁ Υἱὸς τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρός, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξίωματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τῷ εἶναι Πατέρα αὐτοῦ, καὶ ἔτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγή πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρω μια· εὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποβέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλλο τρίας ὑπάρχον φύσεως ἀκολουθεῖν εἴποιμεν.» "Ορα ἐνταῦθα, ὅπως ὁ ἅγιος πάντη διαῤῥήτην διατράνωσε τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι ἔχον. Ἐνταῦθα δὲ γενομένοις ἡμῖν τοῦ λόγου, οὐκ ἄκαιρὸν ἐκεῖνα εἰπεῖν, ἃ παραστῆσαι ἔχουσιν ἀκριβῶς ὡς τὸ τῶν Ἐκκλησιῶν σκάνδαλον ἐξ ἐριθείας ἦν τὰ πολλὰ καὶ ἀλογίστου φορᾶς τῶν πολλῶν· εὕρηνται γάρ τινες βίβλοι, ἐξ ὧν διαγέγραπται τὸ ι παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως τῆς αἰτίας ἐκείνης εξημμένον.» Σὺ γοῦν ἀρετῶς ἐνταῦθα δικάζων εἰπὲ πρὸς αὐτῆς τῆς Τριάδος, ὁ πρὸς αὐτὰ τὰ τῶν ἁγίων κακουργήτας ῥητὰ καὶ διαγράψας του γραφικού χωρίου τὴν περικοπήν, ἣν διεγίνωσκεν ὕλην τῇ ἐκκλησιαστική παρεχομένην εἰρήνῃ, πῶς οὐκ ἐξ ἐριθείας οὗτος καὶ ἀλογίστου γνώμης διαγνωσθείη πρὸς τὴν τῆς εἰρήτῆς ἀποτροπὴν διακείμενος; Ὅμως εἰ καὶ ἡ ἑιθεῖσα περικοπή του γραφικού χωρίου διεγράφη, | 27. Forte vero non ab orationis scopo aberravero, si eorumdem dicta palam edicentia, esse Spiritum et ex Filio, in hoc Commentario ipsissìmis eorum verbis apponam, quod actatum exsequor. Primus sanctus Basilius oratione tertia, adversus Eunomium Antirrbetica, cujus principium, Vix tandem aliquando exsaturatus in Unigenitum effusis blasphemiis, dicit: • Quæ enim necessitas est, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertium quoque esse cumdem natura? Dignitate enim secundum esse a Filio, ab ipso esse possidentem, et ah ipso accipientem, et nobis denuntiantem, et in summa ab ea causa dependentem, tradit pietatis ratio: sed natura tertia uti, neque a sauctis Litteris edocemur, neque ex his, quæ dicta sunt, recta ducta sequela possumus demonstrare. Quemadmodum euin Filius ordine quidem secundus est a Patre, quoniam ex illo, et dignitate, quod principium et causa, Pater illius est, et quod per ipsum accessus et adductio ad Deum et Patrem, natura vero neutiquam secundus, quod Deitas in utroque una, ita videlicet et Spiritus sanctus et si ordine Filio inferior est, et dignitate, nunquam tamen rito dicemus scqui eum alterius esse natura. Conspice in his quanam ratione sanctus manifeste admodum declaravit, Spiritum ex Filio habere, quod sit. Verumtamen cum ad hunc locum oratione perve. nerim, non intempestivum fuerit exponere, quæ accurate comprobabunt, Ecclesiarum scandalum ut plurimum ex contentione, et irrationali multorum impetu exortum fuisse. Namque reperiuntur nonnulli codices, ex quibus illud abrasum est, ab ipso esse habentem et ab ipso accipientem, et nobis annuntiantem, et modis omnibus ab ea causa dependentem. ‹ Tu itaque neutrain in partem propensus judicium ferens, dicito per Triadem, qui dicta sanctorum Patrum perdito depravavit et verba illa ex scripto abrasit, quæ agnoscebat materia: pacis ecclesiasticæ exhibere, quomodo contentione, et insulso consilio adl pacem convellendam affectus non cognoscetur? Ni-

secundas quis asseveraverit ordine et dignitate, 3 Spiritus autem ad Filium nullo modo, simul cum aliis et magnum Athanasium criminabitur, his iisdem verbis dicentem: ‹ Quæcunque Filius erga Pa - trein, et Spiritus erga Filium.» Si vero Spiritus ad Filium secunda partes proportione respondent, secundis partibus Filii ad Patrem, ipse quod scquitur, ratiocinationis consequentia, etiam me tacente, deprehendere poteris. Quod si durum tibi videtur rursum, et perceptu difficile, Spiritum esse Filio secundum et ordine et dignitate, secun_ dum proportionem secundarum partium, quas habet Filius ad Patrem ordine et dignitate, si hilominus licet allatus textus ex scripto codice era ἀλλὰ σὺ καὶ ἀπὸ τῶν ἐπιλοίπων σημείωσαι ὡς πολsus est, tu ex illis, quæ reliqua sunt, adnotato, λὴν ἔχουσι καὶ ταῦτα πρὸς καταλλαγὴν τὴν ἰσχύνο quantis et ipsa polleant ad pacandos animos, viri- λέγει γὰρ ὁ ἅγιος οὗτος ἐν τοῖς ἑξῆς·. Ως γὰρ ὁ bus. Dicit namque hic sanctus in sequentibus: Υἱὸς τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἀπ' ἐκεί • Quemadmodum enim Filius ordine Patri secun- νου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τῷ εἶναι dus, quod ab illo, et dignitate, quod principium et Πατέρα αὐτοῦ, φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι ἡ causa illius Pater est, natura vero non item se- θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· ν οὕτω δηλονότι καὶ τὸ cundus, quod Deitas in ambobus una, s pari ra- Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποβέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τά tione scilicet et Spiritus sanctus si Filio ordine et ξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλλο dignitate inferior est, nunquam tamen rite dice- τρίας ὑπάρχον φύσεως ἀκολουθεῖν εἴποιμεν. Τί σοι mus sequi, eum alterius esse naturæ. Quid tibi de ἐκ τούτων δοκεῖ; Πάντως οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἐντεῦθεν his videtur? Prorsus nihil aliud inde colligitur. τὸ συναγόμενον, ἢ ὅτι, ὥσπερ ἐστὶν ὁ Υἱὸς τάξει καὶ nisi, uti est Filius ordine et dignitate Patri secun- ἀξιώματι δεύτερος τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα dus, ita et Spiritus sanctus ordine et dignitate se- τάξει καὶ ἀξιώματι δεύτερόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ cundus est Filio. Etenim si res Filii ad Patrem τὰ μὲν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα δεύτερα είποι τις τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, τὰ δὲ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν οὐδαμῶς, μετὰ τῶν ἄλλων καὶ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον διαβαλεῖ, αὐταῖς λέξεσι λέγοντα «Οσα ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν.» Εἰ δὲ τὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον ἀνάλογόν ἐστι τῷ πρὸς τὸν Πατέρα δευ τερείῳ τοῦ Υἱοῦ, αὐτὸς τὸ ἀκόλουθον τῇ τοῦ λόγου ἀνάγκῃ, καὶ ἐμοῦ σιωπῶντος, νοεῖν ἔχεις. 'Αλλ' εξω περ τραχύ τι καὶ αὖθις δοκεῖ σόι καὶ δυσπαράδε κτον τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Υἱοῦ τάξει τε καὶ ἀξιώματι κατὰ τὴν ἀναλογίαν τοῦ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερείου τοῦ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, ἐὰν τῶν τοῦ Νύσσης ῥημάτων μνησθῇς, ἐν οἷς ἔλεγε στὸν Πατέρα μὲν προεπινοεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, τὸν δὲ υἱὸν προθεωρεί σθαι τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ο λεανθήσεταί σοι πᾶσα τραχύτης, καὶ τὸ ἐν τοῖς λόγοις τοῦ μεγάλου Βασιλείου δυσπαράδεκτον διὰ τῶν ὁμοίων τοῦ Νύσσης εὐπαράδεκτόν σοι γενήσεται, καὶ τὸν μὲν Υἱὸν προσεχῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς νοήσεις, τὸ δὲ Πνεῦμα διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ Πατρός. Εἰς τί γὰρ ἄλλο καὶ ἀφορᾷ ἡ τῶν λόγων τούτων διάνοια, ἢ ὅτι προεπινοεῖται μὲν ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, προεπινοεῖται δὲ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ. Σὺ τοίνυν ἀκούων τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ ἐκ Πατρὸς ὑπάρχον, καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ ἐκ Πατρὸς οὐσιωδῶς προχεόμενον, καὶ ἐξ d. Μed, Nysseni verba in memoriam revocaveris, quibus indicabat: c -Patrem Filio præintelligi ratione cauIf use. Filium vero præintelligi Spiritus hypostasi › secundum causae rationem, omnis tibi asperitas lenietur, et quod in verbis magni Basilii perceptu difficile est, similibus Nysseni verbis facillime percipietur, et Filium quidem continenter ex Patre concipies, Spiritum vero ex eo, qui continen'er est cum Patre. Quid enim aliud horum verborum sen-¨ tentia tinnit, quam Patrem præintelligi Filio ratione caus, quod ex Patre Filius, præintelligi vero et Spiritum Filio secundum rationem causæ, gɔd ex Filio Spiritus. Tu itaque audiens Spiritum ex Patre per Filium procedere, et ex Patre exsistere, et a Filio, quod sit, habere, et ex Patre essentialiter effundi, et similiter ex Filio essentialiter clundi, si ad sententiam magni Basilii di- Υἱοῦ ὡσαύτως οὐσιωδῶς προχεόμενον, εἰ πρὸς τὴν ctiones interpretatus fueris, semperque memoria recolueris dictum illud: «Quidquid dicitur a Filio esse, in Patrem primam causam relationem habet,cum Romana Ecclesia conciliationem ex corde amplecteris, et ex Filio asserente, Spiritum esse, decernenteque ad Patrem universa Filii referri. Illud porro rursus quomodo aliter percipere potetimus, quod magnus Athanasius dixit, Filium Spiritu majorem apertissime enuntians. Hic enim oratione prima contra Arianos, cujus principium: Hærcses quæcunque veritatem apprehenderunt, insaniam sibi, scribit: • Spiritus dator, in Spiritu dicit nunc ejicere dæmonia, hoc vero non aliter dictum est, quam propter carmen. Nam cum naῥηθεῖσαν ἔννοιαν τῷ μεγάλῳ Βασιλείς διερμηνεύεις τὰς λέξεις, καὶ ἐκείνου δὲ μνημονεύεις ἀεὶ τοῦ ῥητοῦ τοῦ λέγοντος, «Εί τι λέγεται παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, εἰς τὸν Πατέρα τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφο ρὰν ἔχει, ο τὴν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγὴν ἐνστερνίσῃ ἀπὸ καρδίας, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λεγούσης εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ πρὸς τὸν Πατέρα πάντα τοῦ Υἱοῦ δογματιζούσης ἀνάγεσθαι. Ἐκεῖνο δὲ πάλιν πῶς ἄλλως νοήσαι ἔχομεν, ὅπερ ὁ μέγας εἴρηκεν ᾿Αθανάσιος, τὸν Υἱὸν μείζονα τοῦ Πνεύμα τοῦ ἀριδήλως εἰπών; Οὗτος γὰρ ἐντῷ κατὰ ᾿Αρεια νῶν πρώτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Αἱ μὲν αἱρέσεις ὅσα: τῆς ἀληθείας ἐπινοήσασαι μανίαν ἑαυταῖς φανεραὶ τυγχάνουσι, ο φησίν· ο Ο τοῦ Πνεύματος δο-

τὴρ ἐν Πνεύματι λέγει νῦν ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια tura humana potis non sit, ex se ipsa ejicere daτοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἄλλως εἰρημένον ἢ διὰ τὴν σάρκα· monės, nisi virtute Spiritus, propterea ut homo ὡς γὰρ τῆς ἀνθρώπων φύσεως οὐκ οὔσης ἱκανῆς dicebat: Si vero ego in Spiritu Dei ejicio daἀφ' ἑαυτῆς ἐκβάλλειν τοὺς δαίμονας, εἰ μὴ δυνά- monia 5. Hæc itaque Judæis ut homo Dominus μει τοῦ Πνεύματος, διὰ τοῦτο ὡς ἄνθρωπος ἔλεγεν elocutus est: discipulis vero deitatem et magni- • Εἰ δὲ ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια. tudinem suam ostentans, non minorem semetipsum Τοιαῦτα μὲν οὖν τοῖς Ἰουδαίοις ὡς ἄνθρωπος εἴρη- Spiritu, sed majorem et aqualem denotans, elarκεν ὁ Κύριος· τοῖς δὲ μαθηταῖς τὴν θεότητα καὶ με- giebatur Spiritum, aiebatque, Ego illum mittam, et γαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκέτι ἐλάττονα ἑαυτὸν ille me glorificabit, et quacunque audiet loquetur. τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαί- Considera dictum hoc, et cum supra scriptis confer, νων, ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔλεγεν, «Εγώ αὐτὸ ut tres isti sine exceptione majores testes assumanἀποστέλλω, κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, καὶ ὅσα ἀκούσει, tur, confrmantes, Romanos non dicere duas cauλαλήσει.» Σκόπει τὸ ῥητὸν τοῦτο, καὶ πρὸς τὰ ἀνα sas Spiritus, licet illum ex Patre, et ex Filio asseγεγραμμένα συμβιβαζε, ἵνα τρεῖς οὗτοι ἀπαρά- rant. Etenim si neque magnus Basilius duas Spiritus γραπτοι λαμβάνοιντο μάρτυρες, συνιστῶντες Ρω causas constabilit dicens, Spiritum ex Filio ha. μαίους μὴ δύο λέγειν τὰ τοῦ Πνεύματος αίτια, εἰ p bere esse; c neque Nyssenus, Filium decernens καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῦτο λέγουσιν· εἰ γὰρ præintelligi Spiritu secundum rationem causæ;» neμήτε ὁ μέγας Βασίλειος δύο αιτίας τοῦ Πνεύματος que magnus Athanasius scribens: Filium majoεἴρηκε, λέγων τὸ, ο Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχων rem Spiritu, › neque Romani duas Spiritus causas τὸ εἶναι, ο μήτε ὁ Νύσσης τὸν Υἱὸν δογματίζων inferunt, dicentes illum ex Patre et Filio procedere. προεπινοούμενον τοῦ Πνεύματος κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ο μήτε ὁ μέγας Αθανάσιος, λέγων ο τὸν Υἷον μείζονα τοῦ Πνεύματος, ο οὐδὲ οἱ Ρωμαῖοι δύο αἰτίας τοῦ Πνεύματος λέγουσιν, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ / αὐτὸ λέγοντες ἐκπορεύεσθαι. κη'. 'Αλλ' ἐπὶ τρισὶ τούτοις μάρτυσι δέχου καὶ τὰς ῥηθησομένας ἄλλας μαρτυρίας εἰς τὴν ἀπόδει ξιν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τῇ εἰς τὸν προφήτην Ιωήλ, Ενθα τὸ, «ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, ἐξηγεῖται, φησίν· ι Η μὲν γάρ ἐστι Θεὸς, καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός· γεγέννηται γὰρ ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρός· ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ ἀμέλει ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῷ πρὸς βασιλέα Θεο δόσιον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Τῆς μὲν ἐν ἀνθρώποις εὐκλείας τὸ ἀνωτάτω, ν φησί· ο Βαπτίζοντα ἔφη τὸν Ἰησοῦν ἐν πυρὶ, οὐ τὸ ἀλλότριον τοῖ; βαπτιζομένοις ἐνιέντα Πνεῦμα δουλοπρεπῶς καὶ ὑπηρετικῶς, ἀλλ' ὡς θεὸν μετ' ἐξουσίας τῆς ἀνωτάτω, τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ.» Ο μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου ἐπιφανείας τοῦ Θεοῦ Λόγου, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Οἱ κακοτέχνως τὰς θείας Γραφάς βουλόμενοι νοείν, ο φησίν ο Αὐτὸς γὰρ αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπος. Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ. Ὁ Χρυσόστομος ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὴν ἀνθρώπησιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ εἰς τὸν Ἑκά- , στῳ κλίματι ἐφεστήκεσαν ἄγγελοι, οὗ ἡ ἀρχή, «Ονε τως ἐπεφάνη ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις, φησίν Ηλε θεν ὁ Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς· ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον σῶμα.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ λόγῳ, τῷ εἰς τὸ μυστήριον τοῦ βαπτί σματος, οὗ ἡ ἀρχή, «Πάλιν ἡμῖν ἡ τοῦ μακαρίου Δαυΐδ πνευματική κιθάρα, ο φητές. Διὰ τοῦτο δ Σωτὴρ δείκνυσιν ἑαυτὸν πηγὴν ζωῆς, καὶ ὕδωρ ζῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τῶν δύο Διαθηκῶν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Θεὸν δὲ ἕνα καὶ τὸν 28. Sed præ his tribus testibus habeto tibi infra ponenda alia testimonia, quibus demonstratur, Spiritum esse et ex Filio. Sanctus Cyrillus in expositione Joelis prophetæ, eo in loco, in quo illud: «Edundam e Spiritu meo',» interpretatur: • Ratione quidem, qua est Deus, et ex Deo secundum naturam Filius: namque ex Deo et Patre generatus est; proprius ipsius, et in ipso, et ex ipso est Spiritus sanctus, quemadmodum scilicet de ipso intelligitur Deo et Patre. Idem oratione ad imperatorem Theodosium, cujus principium: «Gloria, quæ in hominibus est, supremum, ait: • Baptizantem dixit Jesum in igne, non alienum iis, qui baptizantur, injicientem Spiritum, servi instar et administri, sed ut Deum cum suprema facultate, qui ex ipso est, el suus proprius. Sanctus Athanasius oratione de incarnata apparitione Dei Verbi, cujus principium. Qui malitiose divinas Scripturas volunt intelligere, ▸ tradit Ipse enim illum desuper mittebat ut Deus; et ipse illum in imo accipiebat, ut homo. Ex ipsc itaque in ipsum descendebat, ex divinitate ipsius in humanitatem ipsius.» Chrysostomus oratione in incarnationem Domini nostri Jesu Christi, et in illud, In quacunque regione assistebant angeli, cujus principium, «Vere apparuit nobis diving gratia,» refert: • Venit Christus ad nos, tradidir nobis, qui ex ipso est, Spiritum, et assumpsi nostrum corpus. Idem oratione in mysterium baptismnatis, cujus principium, e Rursus nobis sanct Davidis spiritalis cithara. Propterea Servator ostendit semetipsum fontem vitæ, et aquam viventem Spiritum sanctum. Idem oratione de duobus Testamentis, cujus principium, ‹ Deum vero unum * Matth. x1, 28. • Joan. xvi, 13, 14 ' Joel. 11, 28.

cumdemque a principio manifestarunt, lex et pro- αὐτὸν δεδηλώκασιν ἐξ ἀρχῆς νόμος, καὶ προφῆται,» phetæ. Propterea enim quod factum est divinæ virtutis templum corpus Domini deiferum, fis et tu templum secundum illius similitudinem. Accipis ´enim ab ipso missum Spiritum. Quemadmodum ¨ergo Christum agnoscens Deum agnovisti, ita et Spiritum Christi accipiens, Deum accepisti. Idem in prima Prophylactica, cuius principium, Quando ad bonum accedimus, præcavere oportet, qui bono contra operatur, diabolum. Et hac ratione servabit nos Spiritus, qui ex Christo est, in diem futura redemptionis. Sanctus itidem Cyrillus in capite quodam libri secundi Thesaurorum, • Proprius vero omnino est Spiritus essentiæ Filii, neque ex externo aliquo hypostasim habet. › In alio rursus, φησί· «Διὰ τὸ γὰρ γενέσθαι ναὸν τῆς θείας δυνάμεως τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου τὸ θεοφόρον, γίνῃ καὶ τὸ ναὸς καθ᾽ ὁμοίωσιν αὐτοῦ· δέχῇ γὰρ ἐκπεμπόμενον παρ' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα. Ὥσπερ οὖν Χριστὸν ἐπιγνούς, ἐπε ἔγνως Θεόν, οὕτω Πνεῦμα Χριστοῦ δεξάμενος, ἐδέξω Θεόν.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῷ πρώτῳ Προφυλακτικῷ, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Ἐπειδὴ τῷ ἀγαθῷ προσερχόμεθα, φυλάσ σεσθαι δεῖ τὸν ἀντιπράσσοντα τῷ ἀγαθῷ διάβολον, ο φησί· «Καὶ οὕτως ἡμᾶς φυλάξοι τὸ παρὰ Χριστοῦ Πνεῦμα εἰς τὴν ἡμέραν τῆς μελλούσης ἀπολυτρώσεως.» Ο ἅγιος πάλιν Κύριλλος ἐν ἐνὶ τῶν κεφα λαίων τοῦ δευτέρου των Θησαυρῶν φησιν· • Ιδιον δὲ πάντως τὸ Πνεῦμα τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἔξωθεν ὑποστατόν. Ἐν ἄλλῳ πάλιν· «Νομοθετοῦντος τοιγαροῦν τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ φυσικῶς ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, νομοθε τεῖ· › Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ· «Ανάγκη λοιπὸν ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχειν ὁμολογεῖν αὐτὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τήν τε δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν ἔχον.» Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ·. Οὐδεμίαν ἄρα φύσεως εἶδεν ὁ Παῦλος διαφορὰν τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος" ἀλλ' ὡς ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρχον τῷ τῆς κυριότητος ονόματι καλεί.» Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ· «Οὐκοῦν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάν νην φησί· «Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικών ἀγαθῶν οὐσιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱὸς κοινωνὸς ἔχει καὶ τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ πνεῦμα συνέχει· διὸ καὶ σωματικῶς αὐτὴ τοῖς μαθη ταῖς ἐμπεφύσησεν.» Ο αὐτὸς ἐν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέρου τῶν θησαυρῶν φησι· ο Δείκνυται σαφῶς οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ὥσπερ ἐνέργειά τις φυσική, πάντα δυναμένη πληροῦν, ὅσα καὶ βούλεται. ο Ο ἅγιος Επιφάνιος Κύπρου ἐν τῷ περὶ Τριάδος και Αναστάσεως λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «᾿Αλλὰ περὶ Τριάδος Θεοῦ καὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, οι ἀσθενεῖς ἡμεῖς, οἱ ἰδιῶται, μηδὲν σοφιζόμενοι, μηδὲ τῇ τῶν ἀνθρώπων κυβεία ἑαυτοὺς ἀνατιθέντες ἐκ θείων Γραφών μάλα τὰς μαρτυρίας συναγαγόντες τὰς παρακειμένας, εἰς εὐφρασίαν πιστῶν καὶ ἀντίῤῥη σιν κακοπίστων καὶ κενοδόξων,» οὕτω φησὶ μετά πολλά· ο Πατήρ μὲν, ὡς εἰπεῖν, τὸ εἶδος· Υἱὸς δὲ, ὡς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἡ ψυχή· Πνεῦμα δὲ, ὡς διὰ τοῦ άνθρωπου ἐμπνέον. Τινὲς γὰρ δολιεύονται καὶ οὕτω νομίζουσι τὴν θεότητα. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτως ἐμάτ θομεν. Αλλ' ἰδοὺ ὁ Πατὴρ ἐν οὐρανῷ, ἰδοὺ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν εἴδει περιστερᾶς ἐσχηματίζετο κατερχόμενον, καίτοι γε οὐ σῶμα περιστερᾶς λαμβάνον τύπῳ ἐσχηματίζετο κατερχόμενον καθ' ἑαυτὸ, οὐκ ἀλλοίας παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς οὐσίας ὑπόστασις ἐξ ὑποστάσεως τῆς Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῷ λόγῳ τῷ καλουμένῳ Αγκυρωτῷ φησιν·. Εξαπόστει λον τὸ φῶς σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου, ὁ Δαυίδ φησιν. Αὐτός ἐστιν ὁ Κύριος, ὁ εἰπών − Ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ αὐτῶν καὶ αἱ θύμα Legem ferente itaque Christo, tanquam in ipso et ex ipso Spiritu illius exsistente, Legem fert. Et rursus in alio: ‹ Necesse est itaque ex essentia exsistere confiteri ipsum Filii, et Dei, omnem illius facultatem et operationem habentem.» Item in alio: ● Nullam itaque naturæ differentiam novit Paulus Filii, et Spiritus sancti: sed tanquam in ipso et ex ipso naturaliter exsistentem, dominationis nomine nuncupat. Iterum in alio: Igitur ex essentia Filii est Spiritus sanctus. › Idem in expositione Evangelii secundum Joannem ait: Namque Dei et Patris naturalium bonorum essentialiter exsistens particeps, habet et Spiritum, quemadmoduma unusquisque nostrum proprium in se ipso Spiritum continet, et ex intimis visceribus ad exteriora ipsum effundit: quapropter et corpore illum discipulis insufflavit. › Idem in uno capite secundi libri Thesaurorum. ‹ Ostenditur palam non esse alienum Filii Spiritum sanctum, sed in ipso et ex ipso, quemadmodum actio quædam naturalis omnia potens, quæcunque vult, replere.» Sanctus Epiphanius Cyprius oratione de Triade et Resurrectione, cujus principium, & Sed de Triade Dei et Patris, et Filii, et Spiritus sancti, nos debiles et rudes, nihil ex mostra scientia proferentes, neque aleæ hominum mosmetipsos addicentes, ex divinis Scripturis præcipue testimonia apposita colligentes, ad consolationem fidelium, et male novaque sentientium regargutionem. Post multa hæc habet: • Pater equidem, ut ita dicam, species, Filius ut in homine anima, Spiritus ut per hominem spirans. Quidam enim fraudes suunt, nec Deitatem tenent. Nos vero hon ista didicimus. Sed en Pater in caelo, en Spiritus sanctus formam columbæ, cum descenderet, sibi assumpsit, licet non corpus columbæ induerit, sed figuram tantum secundum seipsum descendens accepit, non alienam ab essentia Patris et Filii, sed eamdem, hypostasis ex hypostasi Patris, et Filii Spiritus sanctus.» Idem, oratione cui no:nen fecit Aucyroto: Emile lumen tuum et veritatem tuam, David inquit. Ipse est Dominus, qui dixit: -g Postremis diebus effundam ex Spiritu meo in universam carnem, et vaticinabuntur filii eorum et filiæ, et adolescentuli eorum, visiones vide-

γατέρες αὐτῶν, καὶ οἱ νεανίσκοι αὐτῶν δράσεις ὄψον- bunt *,. tres personas sanctæ Trinitatis ostendit και - τρία πρόσωπα ἁγίας λειτουργίας δείκνυσιν ἡμῖν, ὑποστάσεως ἐξ ὑποστάσεως οὔσης τρίτης.» Αύθις ἐν τῷ αὐτῷ· Τὸ Πνεῦμα ἀκατάληπτον, οὐκ ἀλλότριον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐδὲ συναλοιφή ἐστι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Πνεῦμα ἅγιον οὐ συνάδελφον, οὐ πατράδελφον, ἀλλὰ ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογενής λέγει, — Τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψε ται, ἵνα μὴ ἀλλότριον νομισθείη Πατρὸς, μηδὲ Υἱοῦ· ν καὶ μετ' ὀλίγα· «Ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τρίτον τῇ ὀνομασίᾳ· κ καὶ μετὰ πολλὰ πάνυ· • Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ nobis, bypostasi ex hypostasi tertia exsistente.»Item in eadem: c Spiritus comprehendi non potest, non alienus Patris et Filii. neque contractio est Patris et Filii.» Et post pauca: • Spiritus sanctus non frater fratris, non Patris frater, sed ex eadem essentia Patris et Filii. Namque ipse Unigenitus dicit — Spiritum Patris, qui ex Patre procedit, et ex meo accipiet, — ne alienus a Patreet Filio existimaretur.. Et paucis interjectis:. Ex Patre et Filio tertius appellatione. Et post plurima annexa: • Utraque inhabitant in homine justo Christus et Spiritus ipsius. Si vero Christus ex Patre creditur, Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex utrisque, ut Christus insinuat,- Qui ex Patre procedit, Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ uic de meo accipiet. Et post pauca: «Sed dicet τοῦ Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ καὶ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστὸς,— Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Αλλ' ἐρεῖ τις· Οὐκοῦν φαμεν δύο εἶναι Υιούς. Καὶ πῶς Μονογενής; Μενούνγε. Σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν μὲν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέμων, & μόνα πίστει νοοῦμεν ὑπὸ τῶν ἁγίων φωτεινά, φωτοδότα, φωτεινὴν τὴν ἐνέργειαν ἔχει· κ καὶ μετ' ὀλίγα· «Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας ἐστὶ φῶς τρίτον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ον γὰρ τρόπον • Οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, οὐδὲ τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, ο οὕτω τολμῶ λέγειν ὅτι οὐ nescio quis. Igitur dicimus duos esse Filios, et quomodo Unigenitus? Atqui tu quis es, qui cum Deo contendis!? Etenim si Filium vocat ex se ipso. Spiritum sanctum ex utrisque, qua: solummodo fide a sanctis percipiuntur, luminis ipsa plena, lumen aliis impertientia, splendidam habent operationem. › Et paucis annexis: • Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est lumen tertium a Patre et Filio. Quo enim modo - Nemo novit Patrem nisi Filius, neque Filium nist Pater,· eodem modo audeo dicere, Neque Spiritum nisi Pater et Filius, ex quo procedit, et ex quo accipit, neque Filium et Patrem nisi Spiritus sanctus, qui vere glorificat, qui omnia δὲ τὸ Πνεῦμα εἰ μὴ ὁ Πατήρ καὶ ο Υιός, παρ' οὗ ἐκπορεύεται, καὶ παρ᾽ οὗ λαμβάνει, καὶ οὐδὲ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ δοξάζον ἀληθῶς, τὸ διδάσκον τὰ πάντα, 8 παρά τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ.» Καὶ μετά τινα· • Tol. νυν Πατὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ Υἱὸς ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πνέει. Επισφράγισμα τούτοις καὶ τὸ τοῦ δογματικωτάτου Νύσσης ῥητὸν, ὅπερ ἐν τῇ ἐξηγήσει τῆς εἰς τὸ, Πάτερ ἡμῶν, ἐμιλίας, ἧς ἡ ἀρχή, ο Οτε προσῆγεν δ μέγας Μωϋσῆς ἐν τῇ κατὰ τὸ ὄρος μυσταγωγίᾳ τὸν Ἰσραηλίτην λαόν, ο εὕρηται οὕτως ἐπὶ λέξεων ἔχον· 4 Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται. Εἰ γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησίν, οὗτος convertitur.» Tot igitur tantique sus, qui ex Filio, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Οὐκοῦν τὸ μὲν Πνεῦμα, τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ὄν, καὶ Χριστοῦ Πνεῦμά ἐστιν· ὁ δὲ Υἱὸς, ἐκ τοῦ Θεοῦ ὧν οὐκέτι καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετικὴ ἀκολουθία αὕτη. Τοσοῦτος μὲν οὖν καὶ τοιοῦτοι οἱ ἐκ τοῦ Υἱοῦ,. καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν εἰπόντες, ὧν οἱ μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οἱ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν εἰρήκασιν, ὡς μηδὲν διαφέρον ἡγούμενοι ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἰπεῖν, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ· κἂν καί τισι τοῦτο διαφέρον δοκεῖ, περὶ ὧν εἰπεῖν ἡμᾶς βραχέ ἄττα οὐκ ἄκαιρον. edocet, qui ex Patre et Filio.» Et post pauca: «Igitur Pater erat semper, et Filius erat semper, et Spiritus ex Patre et Filio spirat. › His omnibus in astruendis dogmatibus accuratissimi Nysseni dictum veluti sigillum apponatur, qui in Orationem Dominicam expositione, homilia, cujus principium est, Cum magnus Moyses adduceret in mystagogiam, quæ in monte absolvenda erat, populum Israelitem, hæc ad verbum expressit: e Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse omnium astipulatu confirmatur. Si quis enin Spiritum Christi non habet, inquit, hic non est illius. Itaque Spiritus, qui ex Deo est, et Christi Spiritus κθ'. Ἐπεὶ γὰρ μυριαχοῦ τῶν οἰκείων Γραφών, αἱ καὶ προανετάχθησαν, ὁ ἅγιος Κύριλλος εὕρηται λέγων τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, ἔδοξέ τισιν εἰπεῖν ἄλλο εἶναι τὸ ὑπάρχειν, καὶ ' Joel 11, 28. • Matth. xs, 27. est, Filius vero ex Deo cum sit, non est neque Spiritus, neque dicitur, et correlativa hæc series non et ex essentia Filii Spiritum esse docuerunt: quorum alii ex Filio, alii ex essentia Filii Spiritum esse affirmarunt, nullum esse discrimen rati, sive ex Filio Spiritum dicas, sive ex essentia Filii. Licet. nonnullis id aliud atque aliud esse videatur, de quibus quædam sed brevissime disserere non intempestivum fuerit. 29. Cum enim innumeris in locis propriarum scriptionum, quas ordine suo supra digessimus, sanctus 'Cyrillus reperiatur dicens, Spiritum exsistere, ex essentia Filii, visum est aliquibus, asserere,

'87 JOAN. VECCI CP. PATRIARCHR aliud esse exsistere, et aliud exsistentiam habere: άλλο τὸ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν· καὶ ὅτι μὲν ἐστί τι et esse aliquidl quod exsistit ex aliquo, sed non habens exsistentiam ab eo, verum hoc est; nec ipse jabnuo, mihique astipulabitur, quod exsistit ex hac urbe, ex ea suam originem agnoscit, et quod ex hoc choro exsistit, cum aliis, ex quibus chorus constat, chorum replet: et, ut verbo expediam, quod externe ab aliquo exsistit, et non essentialiter ab ipso. Verumtamen quod ex essentia alicujus est, quomodo fuerit aliud, quam illud quod exsistentiam ex eo babet, cujus ex essentia est? Etenim quod ex essentia bovis est, est bos, et exsistentiam prorsus possidet ex bove, ex cujus essentia est: et quod ex essentia hominis, homo est, et exsistent'am omnino habet ex homine, ex cujus essentia est. Propterea non arridet mihi eorum sententia, qui tradunt simpliciter atque indistincte, aliud esse exsistère, et aliud exsistentiam habere. Nam quod ex essentia alicujus est, et in essentia et hypostasi ex eo exsistere deprehendetur. Qui vero Romanis contentiose contradicunt, vero intellectu despecto, qui est, dicere Spiritum et ex Filio, et, ex essentia Fiii, et nibilominus non duas intelligere causas Spiritus, propter dictum magni Basilii asserentis, • quod a Filio dicitur esse, ad primam causain Patrem relationem habet; › neque enim molestum est sæpenumero eadem oratione repetere, atque inculcare, cum eo opportunius dictum aliud non suppetat, in absurda alia atque alia commenta contradictionem per vim adegerunt, discrimina comminiscentes inter, ex essentia Filii, et ex lypostasi illius Spiritum dici. 30. Et ut ex conficto isto discrimine magis ac magis absurditas pateat, qui dicit, ex essentia Patris Spiritum procedere, interrogetur, an in speciali intelligentia essentiam concipit Patris absque bypostasi, et dum dicit ex essentia Patris illum procedere, quasi alia quædam esset notitia, quam si diceret, ex hypostasi ipsius procedere, an vero cum dicit, ex essentia Patris Spiritum sanctum procedere non sine hypostasi, sed cum hypostasi Patris essentiam intelligit? Nam si ex essentia Patris in hypostasi esse Spiritum indicat, qui ex essentiɔ Patris illum asserit procedere, actum esset de gravi illa ac vene, randa sententia affirmantium ex essentia Filii, ut tradunt Scripturæ effundi, et emanare Spiritum, non vero ex liypostasi, indeque per vim concludentium, Spiritum non esse et ex Filio: et tum, qui ex essentia Patris contendit eum procedere, ex essentia in hypostasi et non absque hypostasi dicit: neque enim sine hypostasi est Patris essentia, et apertissimum omnibus remanet, amdem vim orationi inesse, et cum ex essentia Filii efluere Spiritus dicitur et emanare, quod essentia Filii, quemadmodum et Patris in hypostasi est. Quod si in ratione specialis intelligentiæ, qui hæc efferunt, concipere intendunt, ex essentia Patris Spiritum sanctum procedere, quasi diceretur, ex hypostasi ¡llius” procedere, et jam peræqua ratione compreη ὑπάρχον ἔκ τινος, μὴ ἔχον δὲ καὶ τὴν ὕπαρξιν ἐξ αὐτοῦ, ἀληθὲς τοῦτο, καὶ δέχομαι καὶ αὐτὸς, καὶ μαρτυρήσει μοι τοῦτο τὸ ὑπάρχον ἐκ τῆσδε τῆς πόλεως, ὡς ἐξ αὐτῆς τυχὸν ὠρμημένον, καὶ τὸ ἐκ τοῦδε τοῦ χοροῦ ὑπάρχον, τὸ σὺν τοῖς ἄλλοις, ἐξ ὧν ὁ χορός, συμπληροῦν τὸν χορόν· καὶ ἁπλῶς πᾶν τὸ ἐξωτερικῶς ἔκ τινος ὑπάρχον, καὶ μὴ οὐσιωδῶς ἐξ αὐτοῦ. Τὸ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχον τινὸς, πῶς ἂν εἴη ἄλλο τι, ἢ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ἐξ ἐκείνου, οὗ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ἐστίν; Τὸ γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ βοὺς βοῦς ἐστι, καὶ τὴν ὕπαρξιν πάντως ἐκ τοῦ βολ ἔχει, οὗ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ἐστί· καὶ τὸ ἐκ τῆς αὐ σίας τοῦ ἀνθρώπου ἄνθρωπός ἐστι, καὶ τὴν ὕπαρ ξιν πάντως ἐκ τοῦ ἀνθρώπου ἔχει, οὗ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ἐστί. Διὰ γοῦν ταῦτα οὐκ ἀρέσκει μοι τὸ νόημα τῶν λεγόντων ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀδιορίστως ἄλλο εἶναι τὸ ὑπάρχειν, καὶ ἄλλο τὸ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν. Τὸ γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας τινὸς ὑπάρχον, καὶ ἐνουσίως καὶ ἐνυποστάτως ὑπάρχον ἐξ αὐτοῦ νοηθήσεται. Οἱ δὲ τοῖς Ῥωμαίοις ἐριστικῶς ἀντιλέγον τες, τὴν ἀληθῆ ἔννοιαν παριδόντες, ἥτις ἦν τὸ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὅμως μὴ δύο νοεῖσθαι τὰ τοῦ Πνεύ ματος αίτια, διὰ τὸ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον «τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τὴν πρώ τὴν αἰτίαν τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχειν· ο οὐδεὶς γὰρ ἄκνος τὰ αὐτὰ πολλάκις τῷ λόγῳ ἀνακυκλοῦν, ὀπηνίκα οὐδέν ἐστιν εἰπεῖν αὐτοῦ καιριώτερον· εἰς ἄλλας ἀτόπους ἐννοίας παρεβιάσαντο τὴν ἀντίῤῥησιν, διαφορὰς ἀναπλάττοντες τοῦ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα. λ'. Καὶ ἵνα τὸ ἐκ τῆς πεπλασμένης ταύτης δια - φορᾶς ἀναφανείη άτοπον, ὁ λέγων ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, ἐρωτηθήτω, ἐν Ιδικῇ ἐννοίᾳ τὴν οὐσίαν νοεῖ τοῦ Πατρὸς παρὰ τὴν ὑπόστασιν, καὶ οὕτω λέγει τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι ὡς ἄλλης τινὸς ἀναφτι νομένης εννοίας, ἢ εἴπερ ἔλεγεν ἐκ τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι, ἢ ἐν τῷ λέγειν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα, οὐκ ἀνυπόστατον, ἀλλ᾽ ἐνυπόστατον τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν νοεῖ; Εἰ γὰρ ἐκ τῆς ἐνυποστάτου οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα δηλοῖ ὁ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγων αὐτὸ, οἴχεται τὸ σεμνὸν ἐκεῖνο νόημα τῶν λεγόντων ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, ὡς λέγουσιν αἱ Γραφαὶ ἀναπηγάζειν καὶ ἀναβλύζειν τὸ Πνεῦμα, οὔμενουν ἐκ τῆς ὑποστάσεως, κάντεῦθεν παραβιαζόντων μὴ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· καὶ λοιπὸν, εἴπερ ὁ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός λέγων αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι ἐκ τῆς ἐνυποστάτου, λέγει καὶ οὐκ ἀνυποστάτου, οὐ γάρ ἐστιν ἀνυπόστατος ἡ τοῦ Πατρὸς οὐσία· παντί που δῆλον ὡς ὁ αὐτὸς κρατήσει λόγος καὶ όπηνίκα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ἀναπηγάζειν τὸ Πνεῦμα λέγεται καὶ ἀναβλύζειν, ὅτι καὶ ἡ οὐσία τοῦ Υἱοῦ ἐνυπόστατος, ὥσπερ ἡ τοῦ Πατρός. Εἰ δὲ εἰς λόγους ἰδικῆς ἐννοίας θέλουσιν οἱ ταῦτα λέγοντες ἐκλαμβάνειν τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἢ εἴ περ

ἐλέγετο ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι, henduntur ex semetipsis decernentes, Spiritum csse οὐδὲν ἧττον καὶ πάλιν ἁλίσκονται ἐξ ἑαυτῶν δογματ τίζοντες, ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Εκ τῆς τοῦ Πατρὸς γὰρ οὐσίας καὶ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζει τε καὶ πηγάζει. Καὶ εἶχε κατὰ τοὺς τὰ τοιαῦτα τεχνολογοῦντας, ἐπηνίκα τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς λέγηται, ὁ τῆς ὑποστάσεως οὐ συμπαραλαμβάνεται λόγος, καὶ ἂν ὁπηνίκα τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγηται, ἡ τῆς ὑποστάσεως Έννοια χώραν οὐκ ἔχει, αναμφιβόλως καὶ οὕτω ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἐκ τῆς οὐσίας γὰρ τοῦ Πατρὸς εἰπόντες οἱ ἅγιοι καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως ἐμνημόνευσαν. λα'. ᾿Αλλ' ἐνταῦθα τὸ μέγα ἐκεῖνο τῶν πάντα διαπορούντων ἀνακύπτει καὶ πάλιν ἀπόρημα, και et ex Filio, ex Patris enim essentia et Filii emuit emanatque. Et, si æque atque illi, qui in similibus argutantur, affirment, cum ex essentia Patris dicitur, nullo modo comprehendi rationem hypostaseos, rursumque cuin ex essentia Filii dicitur, hypostaseos intelligentiam locum non habere, absque dubio et hoc pacto Spiritus est ex Patre et ex Filio. Patres etenim qui dicunt ex essentia Patris, iidem et ex essentia Filii dixerunt, et neque in Patre neque in Filio hypostaseos meminere. οὐσίας τοῦ Υἱοῦ εἶπον, καὶ οὔτε ἐπὶ Πατρὸς, οὔτε ἐπὶ 31. Sed hic ingens illa, eorum, qui de omnibus haesitant, emergit iterum dubitatio, aiuntque: Siφασιν· Εἴπερ ἄλλο ἐστὶν οὐσία, καὶ ἄλλο ὑπόστασις, quidem aliud est essentia, et aliud hypostasis, πῶς οὐ διαφέρει τὸ πῆ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας, πῆ δὲ ἐκ τῆς ὑποστάσεως λέγειν; Ἡμεῖς δὲ τὰ τοιαῦτα παιζόντων μᾶλλον ἢ σπουδαζόντων διαγινώσκομεν. Εδει γὰρ τοὺς τοιούτους διανοεῖσθαι ὡς, εἰ καὶ ἄλλο μέν ἐστιν οὐσία, ἄλλο δὲ ὑπόστασις ἐπὶ ὅλης εἰρημένα τῆς θεότητος. Τὸ μὲν γὰρ δηλοῖ τὸ ἐν τῇ Τριάδι μοναδικὸν, ὅπερ ἐστὶν ἡ μία οὐσία τῆς θεότητος, τὸ δὲ τὸ ἐν τῇ με νάδι τριαδικὸν, ὅπερ ἐστὶν ἡ τῆς μιᾶς ουσίας εἰς τρία πρόσωπα διαίρεσις ἀδιαίρετος, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστιν ὅλως εὐσεβοῦς ἐννοίας ἐχόμενον ἢ ἀνυπόστατον νιεῖσθαι τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν, ὁπηνίκα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς θεολογῶν λέγῃ τις, ἢ ἀκούσιον τὴν ὑπόστασιν, ἐπηνίκα ἐκ τῆς ὑποστάσεως φάσκῃ, ἵνα μὴ καὶ διαφόρους γεννήσεις τοῦ ἑνὸς Υἱοῦ ἐκ τοῦ ἑνὸς Πατρὸς δώσει νοεῖσθαι ὁ ταῦτα λέγων, κὰ τὸ πῆ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς θεολογεῖσθαι γεννώμενον τὸν Υἱόν, πῇ δὲ ἐκ τοῦ Πατρός, ὅπερ τῆς ὑποστάσεώς ἐστιν ἀναντιρρήτως δηλω τικὸν, καὶ διαφόρους ἐκπορεύσεις τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ αὐτοῦ Πατρὸς, διὰ τὸ πῆ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς θεολογεῖσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, πῆ δὲ ἐκ τοῦ Πατρός. 'Αλλ' ὅτι μὲν οὐκ ἄλλο ἐστὶ τὸ ὑπάρχειν, καὶ ἄλλο τὸ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν, δέδεικται, ἔκ τε τοῦ μὴ δύνασθαί τι ἐκ τῆς οὐσίας υπάρχειν τινὸς ἀκουσίως καὶ ἀνυποστά:ως, καὶ ἐκ τοῦ μὴ δύνασθαι ἡ ἀνυπόστατον τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν νοεῖν, ἐπηνίκα τις ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς λέγῃ τὸ Πνεῦμα, ἡ ἀνούσιον τὴν ὑπόστασιν, όπηνίκα ἐκ τοῦ Πατρὸς, τουτέστι τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως εἶναι λέγῃ αὐτό. λβ'. Ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐπὶ πᾶσι τῶν ἀναγεγραμένων ῥητῶν εύρηται τὸ Πνεῦμα διὰ μόνης τῆς τοῦ ὑπάρ χειν λέξεως λεγόμενον ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ φυτ σικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς, ἀλλ' ἔστιν οὗ καὶ διὰ τοῦ ἀναβλύζειν, καὶ ἐκλάμπειν, καὶ προέρχεσθαι, καὶ προχεῖσθαι, ἰσχυρὸν πάντως εἰς ἀπόδειξιν ἔσται τοῦ εἶναι καὶ ταῦτα δηλωτικὰ τοῦ φυσικῶς αὐτὸ καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐὰν διά τινων γρα φικῶν ῥητῶν φανείη λαμβανόμενα τοῖς θεολόγοις ταῦτα, εἰς δήλωσιν καὶ τῆς ἐκ Πατρὸς φυσικῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ οὐσιώδους ὑπάρξεως. Ἐὰν γὰρ τὸ ἐκλάμα πειν παρὰ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ἐὰν τὸ προέρχεσθα: παρὰ Πατρὸς τὸν Υἱόν, καὶ τὰ ἄλλα δηλώσιν οὐσιω qua de causa non differt, aliquando ex essentia, aliquando ex hypostasi dicere? Nos vero similia ludentiunt magis quam studentium esse contendimus. Namque hisce considerandum esset, si aliud est essentia, aliud hypostasis, de universa Deitate dictata: hoc enim notat unum, quod in Triade est, quæ est una Deitatis essentia, illud trinum in unitate, quæ est unius essentiæ in tres personas divisio indivisa, et a piis cogita· ` tionibus alienum est, vel sine hypostasi Patris essentiam intelligi, cum ex essentia Patris de rehu: divinis tradens quispiam dicit, vel sine essenti i hypostasim, cum ex hypostasi dicit, ne versas ac varias uníus Filii ex uno Patre generationes insimuare videatur, qui similia profert, quod aliquand ex essentia Patris genitum Filiumi asserat, aliquan lo ex Patre, quod sine ulla contradictione bypostasia notat, et diversas processiones Spiritus ex ipsɔ Patre, quod aliquando ex essentia Patris Spiritus procedere allirmetur, aliquando ex Patre. Verum non aliud esse, exsistere, et aliud exsistentiam habere, demonstratum est ex eo, quod non poss t aliquid ex essentia alicujus esse sine essentia et hypostasi, et quod fieri nequit, ut aut sine hypostasi Patris essentia concipiatur, cum quispiam asserit, ex essentia Patris Spiritum, aut sine essentia hypostasis, cum ex Patre, hypostasi paterna nempe, esse eumdem dicit. 32. Cum porro in omnibus supra descriptis testimoniis non reperiatur Spiritus per solam esse dictionem dictus esse ex Filio naturaliter et essentialiter, seul in aliquibus quoque per illas, emanare, elucere, provenire, profundi, prorsum maximam vin habebit ad demonstrandum, eas identideni significare, naturaliter illum et essentialiter esse ex Filio, si per quædam scripto tradita dicta apparuerit, easdem a theologis assumi, ad notandam ex Patre naturalcu Filii et essentialem exsistentiam. Etenim si elucere ex Patre Filium, si provenire ex Patre Filium, et alia indicant, eum essentialiter esse' ex Patre, maniſestum remanet et Spiritum elucentem, emanantem,

' provenientem ex Filio naturaliter et essentialiter ex δῶς ὑπάρχειν αὐτὸν ἐκ Πατρός, πρόδηλον ὅτι καὶ eo esse. Neque enim sine hypostasi ex Filio Spiritus effusio, emissio et effulsio intelligetur, quemadmodum neque Filii ex Patre. Et attento animo esto. Sanctus Cyrillus in uno ex capitibus, quæ ille de æternitate Filii concinnavit, et incipit: ‹ Fons sapientiæ et vitæ vocatur Deus, et est,» ait: ‹ Erat igitur Genitori coeternus Filius, veluti a quodam fonte paterna essentia emanans. Vide hic, veluti a quodam fonte paterna essentia Filium emanantem, et sententiæ animum adverte; emanare Filium ex paterna essentia, essentialiter et cum hypostasi eum inde esse notat, quod aptissime accommodabitur, cum et Spiritus ex essentia Filii emanare dicetur. Iterum idem magnus Cyrillus in alio capite primi Thesaurorum libri, et rursus in alio, et sepius in alio scribit: «Quod ex Patris essentia provenit Verbum. Quid aliud fuerit, quod ex Patris essentia provenit Vei burn, quam ex Patris essentia essentialiter Verbum subsistens? Id si ita est, omnino essentialiter concipietur et Spiritus proveniens, aut progrediens ex Filio. Idem in alio eorumdem capitum, item in alio, et sæpenumero in alio: e Pater eluminavit ex se ipso Filium indivise et inseparabiliter. Proptereaque nos Spiritus eluminationem ex Filio essentialem intelligimus et cum hypostasi, quemadmodum est et ex Patre Filti eluminatio, quæ indivisa et inseparabilis et est, et dicitur. τὸ Πνεῦμα ἐκλάμπον, καὶ προχεόμενον, καὶ προερ χόμενον ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ἐξ αὐτοῦ ἐστιν. Οὐ γὰρ ἀνυπόστατος ἡ ἐξ Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος πρόχυσις, καὶ πρόεσις, καὶ ἔκλαμψις νοηθήσεται, ὥσπερ οὐδὲ ἡ ἐκ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ. Σκόπει οὖν· αὐτίκα ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τῶν περὶ τῆς ἀϊδιότητος τοῦ Υἱοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, «Πηγή σοφίας καὶ ζωῆς καλεῖται καὶ ἔστιν ὁ Θεός, φησίν· «"Ην ἄρα τῷ γεννήσαντι συναΐδιος ὁ Υἱός, ὥσπερ ἀπ' τινος πηγῆς τῆς πατρώας ἀναβλύζων οὐσίας.» "Ορα ἐνταῦθα ὡς ἀπό τινος πηγῆς τῆς πατρώας οὐσίας ἀναβλύζοντα τὸν Υἱόν· καὶ ἐφίστα τῷ λόγῳ ὅτι τὸ ἀναβλύζειν τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς πατρώας οὐσίας τὸ οὐσιωδῶς καὶ ἐνυποστά τως αὐτὸν ἐκεῖθεν εἶναι δηλοῖ, ὅπερ ἁρμοδίως νοηθήσεται καὶ ὅταν ἀναβλύζειν τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας λέγηται τοῦ Υἱοῦ. Πάλιν ὁ αὐτὸς μέγας Κύριλλος ἐν ἄλλῳ κεφαλαίῳ τοῦ πρώτου τῶν θησαυρῶν, καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ, καὶ πολλαχοῦ ἐν ἄλλῳ φησίν· ο Ο ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας προελθὼν Λόγος.» Τί ἐστιν ἄλλο τὸ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας προελθὼν Λόγος ἢ ὅτι ὁ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας οὐσιωδῶς ὑφεστὼς Λόγος; Εἰ δὲ τοῦτο, πάντως ούσιωδῶς νοηθήσεται καὶ τὸ Πνεῦμα προερχόμενον, ἢ καὶ προϊὸν ἐξ Υἱοῦ. Ὁ αὐτὸς ἐν ἄλλῳ τῶν αὐτῶν κεφαλαίων, καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ, καὶ πολλάκις ἐν ἄλλῳ φησίν· «Ο Πατὴρ ἐξέλαμψεν ἐξ ἑαυτοῦ τὸν Υἱὸν ἀμερίστως καὶ ἀδιαστάτως.» Καὶ διὰ οὐσιώδη νοοῦμεν καὶ ἐνυπόστατον, ὥσπερ καὶ ἡ ἐκ τοῦτο ἡμεῖς τὴν τοῦ Πνεύματος Εκλαμψιν ἐξ Υἱοῦ Πατρός ἐστιν ἔκλαμψις τοῦ Υἱοῦ, ἀμέριστος καὶ ἀδιάστατος καὶ οὖσα καὶ λεγομένη. 33. Præsens etiam speculationis pars ex Patre el Filio in sancto Spiritu absolvatur. Qui adminiEirant omnes spiritus, sunt angeli, archangeli. principatus, et potestates, throni, et dominationes: est vero et ipse Spiritus sanctus, ut theologi fa- 'res nostri decreverunt, ex Patre et Filio; sed administratorii omnes spiritus sunt ex Patre et ex Filio sanquam factore, et opifice creaturæ et opifcia; Spiritus autem sanctus est ex Patre et Filio, veluti Triadis unus, et Triadis complementum. Quod itaque administratorii spiritus ex Patre sunt et ex Filio veluti creaturæ et opificia, et Spiritus sanctus ex Patre est et ex filio, veluti unus Triadis, et Triadis complementum, prorsus quærendum erát, accurateque dijudicandum, ab harum rerum exactissimis cogniLoribus Patribus, et theologis, quibusnam vocibus similium exsistentiarum diversitas dignosceretur, quibus nulla melior in vocibus omnibus relinqui debuerat, discriminis significantior. Ut igitur mihi, et veritati videtur, nulla alia dictione aptius exprimere potuerunt differentiam ex Patre et Filio exsistentia Spiritus, et ex Patre et Filio exsistentiæ administratoriorum spirituum, nisi hac sola, veluti reliquis aliis magis propria, quæ tinniret, ex essentia Patris et Filii esse Siri tum sanctum. Etenim si ex essentia Patris et Filii Spiritum esse Patres non decrevissent, quomodo aptius illius differentiam et administratoriorum λγ. Καὶ τὸ παρὸν δὲ τῆς θεωρίας τοῦ λόγου μέρος γινέσθω ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τὰ λειτουργικὰ πάντα ὑπάρχουσι πνεύματα, ἄγγελοι, ἀρχάγγελοι, ἀρχαί τε καὶ ἐξουσία:, θρόνοι καὶ κυριότητες· ὑπάρχει δὲ καὶ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τοὺς οὕτω θεολογήσαντας Πατέρας ἡμῶν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Αλλά τὰ μὲν λειτουργικὰ πάντα πνεύματα ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχει καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ποιητοῦ καὶ δημιουρ γοῦ ποιήματα καὶ δημιουργήματα· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχει καὶ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐν τῆς Τριάδος και συμπληρωτικὸν τῆς Τριάδος. Οτι γοῦν τὰ μὲν λειτουργικὰ πνεύματα ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχει καὶ τοῦ Υἱοῦ ὡς ποιήματα καὶ δημιουργήματα, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὑπάρχει καὶ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἂν τῆς Τριάδος, καὶ συμπληρωτικὸν τῆς Τριάδος, οὐκ ἔδει πάντως μή, ζητῆσαι καὶ ἀκριβώσασθαι τοὺς ἐξεταστικοὺς τῶν Πατέρων καὶ θεολόγων διὰ τοιαύτης λέξεως παραστῆσαι τὸ τῶν τοιούτων ὑπάρξεων διάφορον, ἧς οὐδεμία τις ἑτέρα λέξις ἐν πάσαις λέξεσιν ἀπο λειφθῆναι ἔμελλε τῆς διαφορᾶς ἐμφαντικωτέρα. Ως γοῦν ἐμοὶ καὶ τῇ ἀληθείᾳ [δοκεῖ, ἐν οὐδεμια τινι ἄλλῃ λέξει διατρανώσαι καθαρώτερον ἔσχον τὸ διάφορον, τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὰ λειτουργικά πνεύματα, ἀλλ' ἐν μόνῃ ταύτῃ, ὡς πασῶν τῶν ἄλλων κυριωτέρα, τῇ λεγούσῃ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα

τὸ ἅγιον. Εἰ μὴ γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς spirituum repraesentassent, cum et ipsi sint ex καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐθεολόγησαν οι Πατέρες, πῶς ἂν ἄλλως κυριωτέρως παραστῆσαι ἔσχον τὴν αὐτοῦ διαφορὰν πρὸς τὰ λειτουργικά πνεύματα, ἅτε καὶ αὐτῶν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπαρχόντων; Οἱ γοῦν λέγοντες τὸ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ μὴ δηλοῦν αὐτὸ τὸ τοῦ Πνεύματος οὐσιῶδες καὶ ἐνυπό στατον, τοσοῦτόν μοι δοκοῦσι τῆς ἀληθείας ἐσφάλε θα, ὡς τῆς θεότητος αὐτῆς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀλλοτριοῦν. Κατὰ τί γὰρ ἂν ἄλλο καὶ πιστευθείη θεὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, εἰ μή τις καὶ καρδίᾳ πο στεύσειεν ἀκριβῶς καὶ χείλεσιν ὁμολογήσει καθαρῶς ἐκ τῆς θείας ουσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ οὐσιωδῶς καὶ ἐνυποστάτης προϊέναι αὐτό; Όσοι γὰρ τῶν Πατέρων τὸν κατὰ τῶν Πνευματομάχων ἀγώνα ἐν ἰδίοις καιροῖς συνεστήσαντο, οὐδεμίαν ἄλλην ἀποδείξεως ἐποιήσαντο ὕλην τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα Θεὸν ἀλλ᾽ ἢ μόνον αὐτὸ τὸ ἀπὸ θείων ἀπου δεδειχέναι Γραφῶν ἐκ τῆς θείας ουσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οἱ γοῦν ταῖς ἀμέτροις καὶ παντὸς ὕψους καὶ βάθους ὑπερεκτεινομέναις λεπτότησι τῶν νῦν θεολογιών ἐμβαθύνοντες σκοπείτωσαν, μήποτε τὸ τῶν λε πτολογιῶν ἄμετρον παρασύρῃ αὐτοὺς τῆς ὁδοῦ τῶν Πατέρων, οίτινες ἀπεριέργως οὕτω καὶ ὡς αὐτ τοῖς δοκεῖ παχυλῶς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα· καὶ τῶν Ῥωμαίων μὴ κατηγορείτωσαν μάτην, οἱ ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντες ἐκπορεύεσθαι, καὶ εἰς ἐξήγη- ο σιν τῆς λέξεως ἐν τῷ ἑαυτῶν ὑπεραπολογείσθαι τις θέμενοι, τὸ οὐσιωδῶς καὶ ἐνυποστάτως ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν, ὅλον χορόν Πατέ ρων διαλαμψάντων ἐπὶ θεολογίᾳ τῆς ἑαυτῶν ἀπολο γίας προϊστῶσιν. Αλλ' οἱ μὲν λέγοντες μὴ τὸ οὐ σιώδες καὶ ἐνυπόστατον δηλοῦσθαι τοῦ Πνεύματος, ἐν τῷ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ θεο λογεῖσθαι αὐτὸ προερχόμενον, οὕτω τὸ μέγιστον τῆς εὐσεβείας, ὡς ἔφημεν, κολοβοῦντες λανθάνουσιν, ἅτε τὴν τῆς λέξεως παρακαλεύοντες δύναμιν, ἐξ ἧς οι θεολόγοι Πατέρες ἡμῶν Θεὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα κατὰ πολλὴν περιουσίαν τῆς ἀληθείας ἀπέδειξεν. "Α δὲ τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀπόλογον συγκροτεί, τοιάδε καὶ τόσα, ἱκανῶς μοι ἔχειν δοκοῦντα πρὸς σύστασιν τοῦ καλῶς ἡμᾶς ἐλθεῖν ἐπὶ τὰς τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγάς. Τα γραφικά γὰρ πάντα τῶν ἁγίων ἐξηπλώθη βητά, ὅπως ἂν πρός τε τοὺς νῦν τῶν ἀνθρώπων πρός τε τοὺς μεθ᾿ ἡμᾶς παραστήσαςμεν, ὡς ἐξ ἐπηρείας σατανικῆς, καὶ ἐξ οὐδενὸς εὐ λόγου αἰτίου αἱ Ἐκκλησίαι ἀλλήλαις τοσοῦτον χρόνον ἐκπεπολέμωνται, Καὶ εἰ μὲν οἱ τοῖς παρα ις. ἐντυγχάνοντες λόγοις εὐστόχως ἡμᾶς ἡγήσαιντο τῆς τῶν καταστρωθέντων ὧδε γραφικών μητων διανοίας καταστοχάσασθαι, τῷ Θεῷ χάρις εἰ δέ τισιν ἄλλως ἔχειν δοκεῖ τὰ περὶ αὐτῶν, τὸ αὐτεξούσιον τίς τούτων καὶ ἀφαιρήσεται, χρῆμα βασίλειον δοθὲν αὐτοῖς παρὰ τοῦ Θεοῦ; Ο δὲ εἰπεῖν μα ἔξεστιν ἀδελφικῶς, ὑπερπονοῦντι αὐτῶν, σκοπείτωσαν, μή ποτε αὐτοὶ καθ᾿ ἑαυτῶν μαίνονται, εἶχε ἀρκοῦσαν ἔχει μανίας ἀπόδειξιν, ὅσα ὁ χρόνος κακὰ παρὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν ταύτην μάχην τῷ ἡμετέρῳ γένει ἀνέδειξεν. Patre et ex Filio? Qui itaque dictitant, exsistentiam Spiritus ex essentia Patris et Filii non inferre ipsius Spiritus essentiam et hypostasim, tantumdem mihi videntur a veritate aberrare quantum est a Deitate Spiritum sanctum dejicere. Quo enim alio crcdetur Deus Spiritus, nisi quis et ex corde accurate crediderit, et labiis pure confessus fuerit, ex divina essentia Patris et Filii essentialiter, et in hypostasi eum provenire? Patres siquidem, qui adversus Spiritus hostes certamen propriis temporibus iniere, nullam aliam suæ demonstrationis materiam assumpserunt, Spiritum esse Deum, nisi illud tantummodo e divinis Litteris demonstrando, ex divina essentia Patris et Filii esse Spiritum sanctum. In immodicas igitur et super altitudinem omnem et profunditatem extensas subtilitates bnjusce temporis theologicarum tractationum, sese immergentes, caveant, ne aliquando innumeris de minimis et frivolis disputationibus a via Patrum abripiantur, qui non admodum curiose, et, ut illis complacitum fuerat, crasse, ex essentia Patris et Filii Spiritum esse asseruerunt; neque temere criminentur Romanos, qui ex Patre et Filio Spiritum dicentes procedere, et dictionis expositionem, dum semetipsos defendunt, apponentes, essentialiter et in hypostasi ex Patre et Filio Spiritum esse, integrum Patrum in rebus theologicis pertractandis præcipuorum chorum suæ responsioni præferunt. Qui vero contendunt, nec essentiam, nec hypostasim Spiritus notari, cum ex essentia Patris et Filii ille proveniens asseritur, absque dubio potissimam pietatis partem, utcunque detruncant; tanquam qui dictionis notionem distorqueant, cujus vi Patres nostri theologi Deum esse Spiritum cum multo veritatis æmolumento demonstrarunt. Hæc porro nostram causam sustinent ac tuentur, satisque esse mihi videntur ad corroborandum, probe a nobis cum Romana Ecclesia pacen initam fuisse. Namque omnia scripto tradita dicta digesta sunt, ut tum præsentibus, tum futuris hominibus comprobaremus, Satanica improbibate, et nulla rationali de causa Ecclesias iuter sese per tantum tempus inimicitias exercuisse. Elsi qui commentarium hoc nostrum percurrerint, existimabunt, nos ad dictorum hic exscriptorum sententiam exacte collimasse, Deo gratiæ: id si aliter nonnullis circa illa visum fuisse eorum liberum arbitrium quis coget, rem regiam, ipsis a Deo datum? Quod vero subest mihi fraterne pro illia indolenti dicere, cousiderent, ne ipsi in se ipsos iusaniant, si salis copiosam insaniæ demonstrationem habent, quot mala, post hoc ecclesiasticum dissidium exortum, nostram natiouem divexarunt.

34. Quando vero in principio hæc nostra oratio, ante dictorum expositionem promisit, auctores etiam schismatis, et illos, qui eos secuti sunt, redarguere, veluti eos qui nihil neque sanum, neque quod proxime ad verum accederet, in commentariis adversus Romanam Ecclesiam posteris consignatis, enuntiarunt, age jam alteram debiti partem exsolvamus. Et licet, ut nonnemo existimabit, adscripta testimonia videantur rationi consentanea, sunt nihilominus in concinnatis adversus Romanos commentariis diversis temporibus partes quædamn, quas supra posuimus, veritatis vim occulentes, ipsa eadem scripta, quæ usquedum ad nostras manus pervenere, in medium afferenda sunt, et singulæ partes suo ordine orationi inserendæ, et contra opponendum, quidquid nobis ex Deo suppeditabitur, et ad cujusque sententiæ eversionem conducet. 35. Igitur cum omnium antiquissimum schisma Photius suscitaverit, id temporis patriarchalis Byzantini thronl antistes, inventor primus et parens propositionum, quæ adversus Romanam Ecclesiam falso concinnatæ sunt, ab illius expositis ad excitandam conflictus flammam syllogismis orationem nostram exordiamur. Prima illius ratiocinatio reperitur hunc in modum ipsis ejusdem verbis expressa. PHOTIUS. Si simplex est Spiritus, procedit vero ex Patre el Filio, modis omnibus hi una persona reputabuntur. Hine introducetur Sabelliana contractio, seu potius semisabelliana. Et hic est primus Photii syllogismus. Ego vero jam ad illius argumenta refellenda dissolvendaque mne acsingens, mei ante omnia defensionem præponere judico, ne quis ex illis, qui nostrum hunc Commentarium legent, superbiæ jactantiæque nos accuset, quasi certamen hoc contradictionis inierimus ob inanem tumorem, animique elationem, vel ut nonnullis etiam videremur, satis virium habere, eorum, quos commemoramus, sapientiam dicendi copia et eloquentiæ abundantia superare. Absit, ut ita insaniendo deliremus, et similia de nobis imaginemur, et beatitatem rejiciamus, quæ pauperibus spiritu in Evangelio promittitur. Sed contradictionis universum certamen erit nobis veluti Ecclesiarum Deo complacite unionis studio inflammatis, ob quod ad hanc contradictionem descendimus veritate, mendacium subigere, non nobis in sapientia supereminentium gloriam apud nonnullos alios, vindicare conantes. Namque ante quam quispiam alius aliquid simile de nobis opineɩur, jam plane confitemur, omnibus, quibuscum in contradictionem venimus, et sapientia et eluquentia plurimum esse inferiores, et, quod ad sapientiæ vires spectat, nec adversis oculis co- λδ'. Ἐπεὶ δ᾽ ἐν ἀρχαῖς ὁ παρὼν οὗτος ἡμέτερος λόγος πρὸς τῇ ἐκθέσει τῶν ῥήσεων ἐπηγγείλατο, καὶ τοὺς τοῦ σχίσματος ἀρχηγούς, καὶ ὅσοι τούτοις ἐπηκολούθησαν, ἀπελέγξαι ὡς οὐδὲν ὑγιὲς καὶ τῆς ἀληθείας ἐχόμενον εἶπον, ἐφ᾽ οἷς συγγράμμασι κατά τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας πρὸς τοὺς ὀψιγόνους καταλελοίπασι· φέρε δὴ καὶ τὸ δεύτερον τοῦ χρέους ἀφοσιωτέον. Ἵνα γὰρ μή τις οιήσαιτο, ὡς, εἰ καὶ τὰ αναγεγραμμένα ῥητὰ ἔχει τὸ εὐλογοφανές, ἔστιν ὅμως ἐν τοῖς κατὰ διαφόρους καιροὺς ἐκτεθεῖσι κατὰ τῶν Ρωμαίων συγγράμμασι τινὰς εὑρεθῆναι περικοπᾶς τὸ εὐλογοφανὲς τῶν προανατεταμένων τῷ περιόντι τῆς ἀληθείας ὥσπερ ἐπικρυπτούσας, δεῖ καὶ αὐτὰς ταύτας τας γραφάς, ὅσαις τέως ἡμῖν ἐξεγένετο ἐντυχεῖν, ἐπὶ τοῦ μέσου προθεῖναι, καὶ ἑκάστην ἀναλεγομένους περικοπὴν, στιχηδὸν ἐγω κατατάξαι τῷ λόγῳ, καὶ ἀντιπροθεῖναι πᾶν, ὅπερ ἡμῖν σὺν Θεῷ δόξειεν εἰς τὴν ἑκάστου νοήματος συντεῖνον ἀνατροπήν. λε'. Τοίνυν, ἐπεὶ τοῦ σχίσματος ἀρχαιότατον Φώ τιος ἦν ὁ τότε τοῦ πατριαρχικοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως πρόεδρος θρόνου, καὶ αὐτὸς ἦν ὁ πρῶτος εύρε τῆς καὶ γεννήτωρ τῶν κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἐφευρημένων προτάσεων, τοὺς παρ' αὐτοῦ ἐκτεθέντας συλλογισμοὺς εἰς ἄναψιν τοῦ τῆς μάχης πυρσοῦ ἀρχὴν ποιητέον τῶν λόγων. Αὐτίκα ὁ πρῶτ τις τῶν τούτου συλλογισμῶν εὐρηται οὕτως ἐπὶ λέξεων ἔχων. ΦΩΤΙΟΣ. • Εἰ ἁπλοῦν μὲν τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, πάντως ἓν ἂν οὗτοι να μισθεῖεν πρόσωπον, καντεῦθεν εἰσαχθήσεται συνε αλοιφή Σαβέλλειος, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν, ἡμισαδέλ λειος.» Καὶ ταῦτα μὲν ὁ τοῦ Φωτίου πρῶτος συλλογι σμός. Ἐγὼ δὲ ἤδη πρὸς τοὺς ἐλέγχους τῶν παρ' αὐτοῦ ἐπιχειρημάτων διδοὺς ἑαυτὸν, ἐμαυτοῦ τέως ύπεραπολογήσασθαι κρίνων, μή πού τις τῶν ἐντευ ξομένων τῷ παρόντι τούτῳ ἡμετέρῳ συγγράμματι οιήσεως ἡμᾶς γράψηται, ὡς εἰς τὸν τῆς ἀντιῤῥή σεως ἀποδυσαμένους ἀγῶνα διὰ κενὸν φρονήμα τοῦ ὄγκον, ὅπως ἄν τισι καὶ δόξαιμεν ἱκανῶς ἔχειν τοὺς πρὸ ἡμῶν ὀνομασθέντας ἐπὶ σοφίᾳ νι καν κατὰ τὴν ἐν λόγοις περιουσίαν. Μὴ γὰρ οὕτω μανείημεν, ὡς τοιαῦτα περὶ ἡμῶν φαντάζεσθαι, καὶ τὸν μακαρισμὸν ἀπωθεῖσθαι, τὸν τοῖς πτωχοῖς τῷ πνεύματι ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ἐπηγγελμένον. Ἀλλ᾿ ὁ πᾶς τῆς ἀντιῤῥήσεως ἀγὼν ἡμῖν ἐστιν ὡς ἀναπτομένοις τῷ ζήλῳ τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν θεαρέστου ενώσεως, δι᾿ ὃν ζῆλον ἑνώσεως καὶ ἐπὶ τὴν ἀντίῤῥησιν ἐρχόμεθα ταύτην, ἀληθείᾳ τὸ ψεῦδος καταγωνίσασθαι θέλοντες, καὶ οὐχὶ δόξαν ἀπενέγκασθαι τῶν ἐπὶ σοφίᾳ πρός τινας ἄλλους πρεσβείων. Φθάνω γὰρ ἐγὼ πρὶν ἄν τινα καὶ οἰηθῆναι τι τοιοῦτον περὶ ἡμῶν ὁμολογῶν πάντων τούτων, ὧν πρὸς τοὺς λόγους ἔρχομαι τὴν ἀντίῤῥησιν ποιησόμε νος, ἐπὶ λόγῳ καὶ σοφίᾳ ἡττᾶσθαι καταπολύ· καὶ ὅσον κατὰ τὴν ἐπὶ τῇ σοφίᾳ δύναμιν οὐδ᾽ ἀντιβλέψας ἂν

τοῖς ἐκείνων, μή τοί γε και, συστάδην ἀνταγωνίσα· intueri posse, tantum abest, ut cominus et veluti σται ὁ ἡμέτερος ἴσχυσε λόγος. Ἐπεὶ δὲ πάσης σου φίας τὸ ἀκρότατον ἡ ἀλήθεια, ὅτι καὶ μόνος σοφὸς ὁ τῆς ἀληθείας Θεός ἐστιν, αὐτῷ δὴ τῷ τῆς ἀληθείας Θεῷ τὰς ἐλπίδας ἀνάψαντες, τῆς πρὸς τὸν ἔλεγχον εὐοδώσεως ἐπὶ τὸν κατὰ τῶν μὴ ἀληθευόντων ἀγῶνα χωροῦμεν. Καὶ ἐπεὶ Θεοῦ καὶ ἀληθείας ἐμνήσθημεν εἰς αὐτὴν ταύτην τὴν ἀλήθειαν, καὶ εἰς ἄλλο μηδὲν ὁρκίζομεν τοὺς ἐσομένους δια γνώμονας ἑκατέρων τῶν λόγων ἀπροσπαθῶς ἐπὶ τὴν διάγνωσιν ἔρχεσθαι, τοῦτο ἀκριβῶς εἰδότας, ὡς ὁ πᾶς ἡμῖν πόνος ὑπὲρ ἑνώσεως ἐστιν Ἐκκλησιῶν, ὧν ἡ διάστασις πολλὴν ζημίαν τῇ εὐσεβείς προεξέ νησε· καὶ ὁ πρὸς χάριν ἐντεῦθεν διαγνωσόμενος τὸ τοῦ καταβραβεύσαντος ἐπισπάσεται κρίμα οὐκ ἐπί τισι τῶν σωματικὴν ἴσως τὴν ζημίαν εχόν. των, ἀλλ᾽ ἐπ' αὐτοῖς, οἷς Θεὸς ὡς ἠδικημένος ἁγαν. ακτήσει. Οὕτω τοιγαροῦν τὰ τοῦ λόγου ἐπὶ τῷ δευτέρῳ αὐτοῦ εἴδει προκαταστήσαντες, καὶ δὴ χω ροῦμεν ἐπὶ τὸ λέγειν. Αλλ' ἐπαναληπτέον καὶ πάν λιν τὸν προανατεταγμένον συλλογισμόν. λς'. «Εἰ ἁπλοῦν μὲν, φησί, τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, πάντως ἐν ἂν οὗτοι νομισθείεν πρόσωπον, κἀντεῦθεν εἰσε αχθήσεται συναλοιφή Σαβέλλιος, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἡμισαβέλλειος. statarii milites cum illis confligere dicendo audeamus. Cum vero sapientiæ universæ vertex veritas sit, quod et solus sapiens veritatis Deus, in ipso veritatis Deo spe collocata jam ad eos refellendos, qui mendaciis addicti veritatem convellunt, ventis secundis in certamen descendimus. Et quando Dei et veritatis mentio inducta est, per eamdem veritatem, nec alium testem et conscium sacramento astringimus ambarum partium commentariorum cognitores futuros, ut animi affectu deposito, ael rei cognitionem accedant, illius plane gnari, nos omnem hunc laborem pro unione Ecclesiarum, quarum dissidium summopere pietati nocuit, suscepisse; et qui gratia aut amore dijudicaverit, judicium in se defraudantis præmio attrahet, non in quibus forte detrimentum corpori fit, sed in illis ipsis, pro quibus injuria Deus affectus indignabi tur. Hoc itaque pacto pro secunda illius parte oratione antea disposita, rem ipsam aggrediamur. Sed nunc denuo resumendus est syllogismus præpositus. 36. Si simplex, inquit, Spiritus est, ex Paire vero et Filio procedit, omnino hi una persona reputabuntur, indeque contractio Sabelliana, aut potius semisabelliana, introducetur. › Qui ad demonstrationes per syllogismos dialecticorum more procedunt, ante omnia tanquam bus est, determinationem, ne dictionum varia significatione, veritas obscuretur. Tu vero, sapientissime Photi, namque ad te veluti præsentem orationem converto, in apposito primo hoc syllogismo, et sub conditione circumplicato, si ex Patre, ais, et Filio Spiritus procedit, cum Spiritus simplex sit, necessario sequitur, ex Patre et Filio Spiritus processione contrahi hosce in unam per sonam, quod Sabellianain aut Semisabellianam haeresim indigetas. Cum itaque duarum personarum in unam contractionem necessario sequi affirmas, si quis ex Patre et Filio Spiritum procedere concedet, quod Spiritus simplex sit, quærendum plane est, hoc procedere quonam significatu hic a le Οἱ πρὸς τὰς διὰ συλλογισμῶν ἀποδείξεις ἐρχόμε νοι διαλεκτικῶς παντὸς ἄλλου τίθενται προυργιαί τερον τὸν τῆς ἐγκειμένης σημασίας ταῖς λέξεσι utilissimum præponunt sententia, quæ in dictioniπροσδιορισμόν, ἵνα μὴ τῷ πολυσήμῳ τῶν λέξεων τὸ τῆς ἀποδείξεως ὑποκλέπτηται ἀληθές. Σὺ γοῦν, σοφώτατε Φώτιο, τοὺς γὰρ πρὸς σὲ λόγους ὡς πρὸς παρόντα ποιήσομαι, τῷ ἐκτεθέντι τῷ πρώτῳ τούτῳ συλλογισμῷ, ὑποθετικῶς πλεκομένῳ, εἰ ἐκ τοῦ Πασ τρὸς, ἔφης, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, ἐπεὶ τὸ Πνεῦμα ἁπλοῦν ἕπεται ἐξ ἀνάγκης τῇ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος το συναλοίφεσθαι τούτους εἰς πρόσωπον ἐν, ὅπερ καὶ Σαβέλλειον καὶ ἡμισαβέλλειον αἵρεσιν ἀποφαίνῃ. Ἐπεὶ γοῦν τὴν τῶν δύο προσώπων εἰς ἕν συναλοι φὴν ἀκολουθεῖν ἐξ ἀνάγκης ἔφης, ἐάν τις ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι δώσει, διὰ τὸ ἁπλοῦν εἶναι τὸ Πνεῦμα, ζητητέον ἐστὶ τὸ ἐκπορεύεται τοῦτο, πῶς ἐκλαμβάνεται σο: ένα assumatur. Namque dices omnino, ex Deo naturaταῦθα. Πάντως γὰρ τὴν ἐκ Θεοῦ φυσικὴν καὶ οο σιώδη τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν δηλοῦν ἐρεῖς τὴν ἐκπόρευσιν, καὶ ἄλλο τι παρὰ ταύτην οὐδέν. Αλλ' ἡ ὕπαρξις αὕτη οὐκ ἀεὶ ἐν τῇ τοῦ ἐκπορεύεσθαι μόνη σημαίνεται λέξει, ἀλλὰ καὶ ἐν ἄλλαις πολλαῖς, ὧν ἐστι καὶ τὸ προϊέναι, καὶ τὸ προχεῖσθαι, καὶ προέρχεσθαι αὐτὸ ἐκ Πατρός. Οίδαμεν δὲ κατὰ τὴν κοινὴν ὥσπερ ἐμολογεῖσθαι τὴν ἔννοιαν τῇ καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίᾳ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ταῦτα πάντα ἐπὶ τοῦ ἁπλοῦ λέγεσθαι Πνεύματος, καὶ τὴν αὐτοῦ· τηρεῖσθαι ἁπλότητα, καὶ μηδεμίαν ἐνταῦθα Πατρὸ; καὶ Υἱοῦ συναλοιφὴν ἀναφαίνεσθαι. Καὶ σαφής τοῦτό ἐστιν ἀπόδειξις, τὸ μὴ τὸ δοκοῦν σοι ἀκολου θεῖν ἄτοπον, ἐὰν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οἱ Ρωμαῖοι lem et essentialem Spiritus exsistentiam, processione, nec aliud quidpiam notari. At exsistentia hæc non semper sola processionis dictione significatur, sed et plerisque aliis, inter quas locum habent, progredi, profundi, provenireque ipsum ex Patre. Scimus præterea communi, ut in confesso est, sententia nostræ Ecclesiæ, ex Patre et Filio hæc omnia de simplici Spiritu dici, et illius simıplicitatem conservari, nullamque inde Patris et Filii contractionen insinuari. Apertaque hæc est demonstratio, quod tibi absurdum videtur, non sequi, si ex Patre el Filio Romani procedere tradunt. Nam vel tum etiam, cum progreditur, et effunditur simplex Spiritus ex Patre et Filio, in unam cos

JOAN. VECCI CR. PATRIARCH.E personam contrairi asseres, ni et communibus sen- λέγωσιν ἐκπορεύεσθαι. "Η γὰρ καὶ τότε, δια tentiis impudenter contradicere velis: vel si id non fuerit, neque cum Romani ex Patre et Filio illum dicunt procedere, contractio eorumdem introducetur. Tu vero nihilominus, et alterum syllo gismum annectis: 37. Si ex Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, duplex omnino erit, et com,positus. › Quid hic ais, mi homo? Propterea duplex erit, et compositus, quod ex Patre et Filio secundum Italos procedit? Concede prius duplicem illum esse, et compositum, quod ex Patre et Filio exsistit secundum nostras Scripturas sɔeras: et tum concedetur, duplicem illum esse, et compositum, si ex Patre et Filio procedit. Verumtamen etiam, si ille ex Patre et Filio exsistat naturaliter, et essentialiter, et in hypostasi, propriam tamen simplicitatein non amittit; clarum est, neque duplicem, neque compositum esse, si ex Patre et Filio secundum Romanos procedit. Præterea 38.. Si ad duo principia refertur Spiritus sanctus, ubi erit tantumdem decantatus unius principatus? › Tolli, ais, unius admodum decantatum principatum, si ad duo principia Spiritus referatur. Et unius principatum admodum decantatum tolli, si ad duo principia Spiritus referatur, nemo contra iverit. Tu vero qua de causa veritatem non es reverilus, tanquam confessum arripiens, quod ab eo, qui una tecum disserit, non conceditur, et concludens, quod inde apparet absurdum? Ubi enim per te lialus deprehenditur, duo asserens in beata Triade principia? Aut ostende eum duo principia ascerentem, et tu ostenderis, cate infereus, tolki unias admodum decantatum principatum, si ad duo principia Spiritus refertur, aut id non ostendens, palam innotescis odio, et non veritate, tua et ratiocinaus, et concludens. Dicis præterea: 39. • Si producit Spiritum Pater, producit vero illum et Filius, erit Pater et contiguus productor Spiritus, et longinquus propter illius ex Filio productionem. › Habeto tibi et circa hæc oppositionem. In productione sola Spiritus contiguum et longinquum intelligis, quod cum a Latino non dicatur, tu tanien quasi ab illo diceretur, obtendis: an in aliis quoque quæ tua Ecclesia palam asseverante confitetur. Nam si contiguas ct longinquas productiones conúngis, quod Latinus dicat, Spiritum ex Patre et Filio produci, jam tibi commodum fuerit, el contiguas et longinquas profusiones, emissiones et suppeditationes comminisci, quod ista omnia ex Patre et Filio asserantur. Quod si bæc omnia ex Paire et Filio asseruntur, et in illis apud hommes pietat's cultores et studiosos longinquum et con:iBau: locum non habent, considera, guale tibi imπρόεισι, και προχεῖται τὸ ἁπλοῦν Πνεῦμα ἐκ Ματρὸς καὶ Υἱοῦ εἰς ἂν αὐτοὺς εἴποις συναλοίφεσθαι πρόσωπον, ἵνα καὶ ταῖς κοιναῖς ἀντιλέγειν ἀπαναι δεύσῃ ἐννοίαις· ἢ εἰ μὴ τοῦτο, οὐδ᾽ ἐπηνίκα Ρωμαίοι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ αὐτὸ λέγουσιν ἐκπορεύεσθαι, συναλοιφὴ αὐτῶν εἰσαχθήσεται. Σὺ δὲ ἀλλὰ καὶ δεύ τερον τόνδε προσεπιφέρεις συλλογισμόν, λέγων· λζ' «Εἴπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διπλοῦν ἂν εἴη καὶ σύνθετον.» Τί φῂς, ἄνθρωπε; Διὰ τοῦτο διπλούν ἔσται καὶ σύνθετον, ὅτι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κατὰ τοὺς Ί:αλοὺς ἐκπορεύεται; Δὸς πρότερον διπλοῦν αὐτὸ εἶναι καὶ σύνθετον, ὅτι ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρχει κατά τὰς παρ' ἡμῖν θείας Γραφὰς, καὶ τότε δοθήσεται διπλοῦν αὐτὸ εἶναι καὶ σύνθετον, ἐὰν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Εἰ δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρ χον φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς καὶ ἐνυποστάτες, τῆς οἰκείας απλότητος οὐκ ἐξίσταται, εὔδηλον ὡς οὐδὲ διπλοῦν καὶ σύνθετον ἔσται, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κατὰ τοὺς Ῥωμαίους ἐκπορευόμενον. Εἶτε, Ο λη'. «Εἰ πρὸς δύο ἀρχὰς ἀναχθήσεται, φῆς, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ποῦ τὸ πολυύμνητον ἔσται τῆς μοναρχίας;» ᾿Αναιρεῖσθαι τὸ τῆς μοναρχίας φῂς πολυύμνητον, εἰ πρὸς δύο ἀρχὰς τὸ Πνεῦμα ἀνάγεται. Καὶ ὅτι μὲν τὸ τῆς μοναρχίας ἀναιρεθήσεται πολυύμνητον, εξ πρὸς δύο ἀρχὰς ἀναχθήσεται τὸ Πνεῦμα, ὁ ἀντιλέγων οὐδείς. Σὺ δὲ πῶς οὐ τὴν ἀλήθειαν ἡδέσθης, ὡς ὁμολογούμενον λαμβάνων τὸ μὴ παρὰ τοῦ προσδιο λεγομένου δοθὲν, καὶ συνάγων τὸ ἐντεῦθεν ἀναφαι νόμενον ἄτοπον; Ποῦ γὰρ καὶ εὕρηταί σοι λέγων ὁ Ιταλὸς ἀρχὰς δύο ἐπὶ τῆς μακαρίας Τριάδος; "Η δεῖξον αὐτὸν δύο ἀρχὰς λέγοντα, καὶ σὺ δειχθήση καλῶς λέγων ἀναιρεῖσθαι τὸ τῆς μοναρχίας πολυ ύμνητον, εἰ πρὸς δύο ἀρχὰς τὸ Πνεῦμα ἀνάγεται ἢ τοῦτο μὴ δεικνύς, σαφῶς ἀποδέδειξαι πρὸς ἔχθραν καὶ οὐ πρὸς ἀλήθειαν καὶ συλλογιζόμενο; καὶ συμπεραίνων τὰ σά. Λέγεις πρὸς τούτοις· λθ'. «Εἰ προβάλλεται μὲν τὸ Πνεῦμα ὁ Πατήρ, προβάλλεται δὲ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς, εἴη ἂν ὁ Πατήρ καὶ προσεχὴς τοῦ Πνεύματος προβολεὺ;, καὶ πόρρω διὰ τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προβολήν.» ' Δέχου καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις ἀντίῤῥησιν. Εἰς τὸ προβεβλήσθαι μόνον τοῦ Πνεύματος τὸ προσεχὲς καὶ πόῤῥω νοεῖς, ὅπερ μὴ παρὰ τοῦ Λατίνου λεγόμενον, σὺ ὡς παρ' αὐτοῦ προτείνεις λεγόμενον, ἢ καὶ εἰς τὰ ἄλλα, ἃ καὶ παρὰ τῆς σῆς Ἐκκλησίας τρανῶς ὠμολόγηται. Εἰ γὰρ καὶ προσεχεῖς καὶ πόῤῥω ανα πλάττεις προβλήσεις διὰ τὸ τὸν Λατῖνον λέγειν τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προβεβλήσθαι, ώρα σου καὶ προσεχεῖς καὶ πόρρω προχύσεις, καὶ προέσεις, καὶ χορηγίας αναπλάττειν, διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ταῦτα πάντα ὁμολογεῖσθαι. Εἰ δὲ ταῦτα μὲν πάντα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὁμολογεῖται, τὸ δὲ προσεχὲς καὶ πόρρω χώραν ἐπὶ τούτοις οὐκ ἔχει τοῖς εὐσεβεῖν αἱρουμένοις, σκόπει οξόν σοι κρίμα ἐπήρ

τηται προβλήσεις πόῤῥω καὶ προσεχεῖς ἀναπλάτ- mineat judicium productiones longinquas et conτοντι. Ἐν ἑτέρῳ πάλιν λέγεις συλλογισμῷ· μ'. «Εἴπερ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσις τοῦ Αγίου Πνεύματος ἐντελής, περιττὴ ἄρα ἡ ἐκ τοῦ Υιού. Ο Αλλ' ἡμεῖς ἐκεῖνά σοι πρὸς ταῦτα εἰπεῖν ἔχομεν, ἐξ ὧν δι' ἔριν εἶναι γνωσθήσεται τὴν τῆς Ἐκκλησίας διάστασιν τοῖς νουνεχῶς ἐπιβάλλουσιν. Εἰ γὰρ διὰ τὸ τέλειον τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύσεως περιτὴν εἶναι λέγεις τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν, τί σὺ ἀπολογήσῃ τοῖς ἐροῦσί σοι, εἴπερ ἡ ἐκ Πατρὸς χορηγία τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐντελής, περιττήν ἅμα ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ὅτι γὰρ καὶ τελεία ἡ ἐκ Πα τρὸς χορηγία τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ ὅμως οὐ περιττὴ καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὴν τελειότητα τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀναμφίβολον. Σὺ δὲ, εἰ μὲν οὐχ ὁμου λογεῖς καὶ ἐκ Πατρὸς τελείαν εἶναι τὴν χορηγίαν τοῦ Πνεύματος, καὶ τοῦ Υἱοῦ δὲ ὁμοίως, καὶ μὴ περιττήν, οὕτω τὰ περιττὰ τῆς κατὰ σὲ περιττής ἐκπορεύσεως λάλει· εἰ δὲ καὶ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς χορηγίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος τελείαν ὁμολογεῖς, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τελείαν δέχῃ, καὶ περιττὴν εἶναι οὐ λέγεις, ἵνα μὴ τοὺς Ἐκκλησιαστικοὺς ὑπερ βήσῃ δρους - περιττά σοι λοιπὸν τὰ τῆς περιττῆς ἐκπορεύσεως. Ετερος τῶν σῶν λέγει συλλογισμών μα'. ι Εἰ προβάλλεται μὲν καὶ ὁ Υἱός, τὸ Πνεῦμα δὲ τῆς προβολή; ἀπεστέρηται, καταδεεστέρας ἂν εἴη τοῦτο παρὰ τὸν Υἱὸν δυνάμεως, δ τῆς Μακεδονίου παραφροσύνης. Ἐκεῖνά σοι πάντως εἰς ἀνατροπὴν καὶ τοῦ παρ όντος ἀποχρήσει συλλογισμού, ἅπερ εἰς τὴν τοῦ πρώτου σει τῶν συλλογισμῶν. Ἐπεὶ γὰρ κανταῦθα ἐκεῖνο ἄντικρυς λέγεις, ὡς, εἰ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα, εἰ μὴ καὶ ἐξ αὐτοῦ ἕτερον πνεῦμα ὑπάρχει, καταδεεστέρας ἂν εἴη τοῦτο παρὰ τὸν Υἱὸν δυνάμεως· ἀκούσεις καὶ πάλιν ὡς οὐ τότε μόνον τὸ ἄτοπον ἀκολουθήσει τοῦτο, ὅτι προβάλλεται μὲν καὶ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, αὐτὸ δὲ τῆς προβολῆς ἀπεστέρηται, ἀλλὰ καὶ ὅτι μὲν ὁ Υἱὸς ἐκπέμπει, καὶ προχεῖ, καὶ ἐκλάμπει τὸ Πνεῦμα, αὐτὸ δὲ οὐδ᾽ ἑαυτὸ οὔθ᾽ ἕτερον Πνεῦμα ἐκπέμπει, οὔτε προχεῖ, οὔτε ἐκλάμπει. Ταῦτα γὰρ πάντα ἐξ Υἱοῦ ἔχον τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἔχον αὐτά, κατὰ κοινὴν τῶν παρ' ἡμῖν γραφῶν ἔννοιαν ὡμολόγηται μηδεμίαν ἔνδειαν τῆς τοῦ Υἱοῦ δυνάμεως πάσχειν· ὅτι μὴ καὶ αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ, ἡ ἕτερον ἐξ αὐτοῦ ἐστι Πνεῦμα ἐκπεμπόμενον, καὶ ἐκλάμπον, καὶ προχεόμενον. Οὐκ ἄρα οὐδ᾽ ὅτι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προβέβληται, αὐτὸ δὲ τῆς προβολῆς ἀπεστέρη821, καταδεεστέρας παρὰ τὸν Υἱὸν δυνάμεως ἔσται. Προστίθης τοῖς ἄλλοις καὶ τοῦτο· μβ'. «Εἰ μὲν τὴν αὐτὴν προβολὴν ἔχει τοῦ Πνεύ ματος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, κοινὴ τούτοις ἡ τῆς προβο λῆς ἰδιότης. Καὶ πῶς ἔσται τὸ κοινὸν ἰδιότης; Εἰ δὲ τὴν ἐναντίαν, πῶς οὐ φθείρει ταύτην ἐκείνη ἡ Φθαρτικὰ γὰρ ἀλλήλων τὰ ἐναντία. Εἰ δὲ ἑτεροίαν, μέρος μὲν τοῦ Πνεύματος οὕτω, μέρος δὲ τρόπον ἄλλον " tinuas]comminiscenti. In alio rursus syllogismo infis: 40. • Si ex Patre processio Spiritus sancti perfecta. est, supervacanea igitur erit ex Filio. › Sed nos hisce tuis illa respondere possumus, quibus propter contentionem dissidium Ecclesi introductum esse, manifestum erit iis, qui accurate rem perpendent. Namque si propter ex Patre processionis perfectum, supervacaneum esse ducis processionem ex Filio, quid respondebis interrogautilus, si ex Patre Spiritus sancti suppeditatio perfecta est, supervacanea igitur erit ex Filio. Verumtamen et perfectam esse ex Patre Spiritus sancti suppeditationem, et nihilominus non supervacaneam ex Filio, propter perfectionem, quam ex Patre habet, indubitatum est. Tu porro si non faleris et ex Patre perfectam esse suppeditationen Spiritus, et Filii vero similiter et non supervaca neam, tum supervacanea secundum te supervācaneæ processionis effare. Quod si et ex Patre Spiritus sancti suppeditationem perfectam fateris, et ex Filio etiam perfectam recipis, et supervacaneam esse non dicis, ne ecclesiasticos terminos egrediaris, remanent tibi supervacanea processionis supervacaneæ argutiolæ. Alius ex tuis syllo• gisnis: 41. c Si producit quidem et Filius, Spiritus vero Productione viduatur, tenuioris esset facultatis quam Filius, quod fuit Macedonii deliramentum. Illa tibi ad refellendum hunc syllogismum satis superque fuerint, quæ ad primum tuum refellendum adduximus. Cum vero etiam hoc in loco aperte nimis insinuas, si ex Patre et Filio est Spiritus sanctus, si ex eodem etiam alius Spiritus non est, tenuioris illum futurum facultatis, audi quoque iterum. Hoc absurdum non sequitur solum, cum producit Spiritum, Filius, Spiritus vero productione privatur, sed tum etiam, cum Filius mittit, effundit, et eluminat Spiritum: Spiritus vero neque se ipsumn neque alium Spiritum emittit, neque effundit, neque eluminat. Hæc enim omnia ex Filio possidens Spiritus, tanquam qui ea ex Filio habet, ut nostrarum Scripturarum auctoritate confirmatur, nulli indigentiæ, quæ facultate Fili iufen or sit, subjicitur, quod neque ipse ex se ipso, neque alius ex eo Spiritus est missus, et elucens, et effusus. Non igitur neque cum ex Patre per Filium producitur, ipse vero productione privatur, tenuioris quam Filius facultatis erit. Aunectebas – et reliquis hæc: 42. Si eamdem Spiritus productionem liabet Filius atque Pater, communis horum fuerit productionis proprietas; et quomodo commune erit proprietas? Si vero oppositam, quomodo laue illa non destruit? Contraria cuim' unum aliud corrumpsit. Si partem, pars una Spiritus hac ratione,

10% pars modo alio procedet, et ex inæqualibus parti- ἐκπορευθήσεται, καὶ ἐξ ἀνίσων μερῶν ἔσται τοῦτο bus erit compositus. › συγκείμενον.» Ἀλλ᾽, ὦ τίς οὐκ ιλιγγιάσει ἀνατρέπειν βουλόμενος τοιούτων επιχειρημάτων συνθήκην; Ετης γὰρ, ΕΙ κοινή ἐστι Πατρὶ καὶ Υἱῷ ἡ τῆς προβολῆς ἰδιότης, πῶς ἔσται τὸ κοινὸν ἰδιότης; καὶ ἔδοξέ σοι ὡς ἰσχυ ρόν τι τοῦτο τάχα καὶ ἄμαχον εἶναι. Εγώ δέ σει λέγω, πῶς τῶν λίαν σοι ἀτόπων δοκεῖ εἶναί τι και νὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἰδίως αὐτοῖς μόνοις ἐνθεωρού μενον, καὶ μὴ εἶναι αὐτὸ κοινὸν καὶ τῷ Πνεύματι; Εστι γάρ κοινὴν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ὅ μὴ καὶ τῷ Πνεύματί έστι κοινόν· καὶ ὅτι μὲν οὐχὶ ἑνὸς, ἀλλὰ δύο προσώπων τὸ τοιοῦτόν ἐστι, κοινὸν καὶ ἐστι καὶ λέγεται· ὅτι δὲ ἰδίως αὐτοῖς ἐνθεωρεῖται τοῦτο, μὴ κοινωνοῦντος τούτοις τοῦ Πνεύματος, λέγεται ιδιότης αὐτῶν πρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος πάντως διαστολήν. Κοινὸν γὰρ ἐνθεωρεῖται αὐτοῖς τὸ ἔχειν αὐτοὺς Πνεῦμα ἐν ἀδιαίρετον, διὰ τὸ Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγεσθαι Πνεῦμα. ᾿Αλλ᾽ ἐπεὶ οὐκ ἔστι καὶ Πνεύματος Πνεῦμα, διὰ τοῦτο ἔχειν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἐν Πνεῦμα ἀδιαίρετον ἰδιότης ἐστὶν αὐτῶν, καὶ ἡ ἐν τούτῳ κοινωνία. Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἀϊδίως τοῖς δυσὶ μόνοις ἐνθεωρουμένη προσώποις, λύει σοι τὸ ἄπορον λέγοντι, Πῶς ἔσται τὸ κοινὸν ἰδιότης; Πάλιν πρόσεστι κοινὸν Υἱῷ καὶ Πνεύματι τὸ μὴ ἀγεννήτως εἶναι, καὶ ἴδιον αὐτῶν λέγεται τὸ ἐξ αἰτίας αὐτὰ εἶναι ὅπερ τῷ Πατρὶ ἐπιθεωρηθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει. Εἰ δὲ καὶ μάρτυρα θέλεις συστήσοντά σοι, πῶς καὶ κοινὸν Υἱῷ καὶ Πνεύματι λέγεται τοῖς δυσὶ μόνοις προσώποις τὸ μὴ ἀγεννήτως εἶναι, πῶς καὶ ἰδιότης τῶν δύο τούτων μόνον προσώπων λέγεται τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι αὐτὰ, εἰς λύσιν τῆς, ἣν ἐν τῷ ῥηθέντι συλλογισμῷ σὺ προέτεινας, ἀπορίας, λέγων, Πῶς ἔσται τὸ κοινὸν ἰδιότης; ὁ Νύσσης καὶ πάλιν παρέσται καὶ ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλία αὐτοῦ ἀριδήλως οὕτω φήσειεν ἄν·. Οτε γὰρ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθε, καθώς φησὶν ἡ Γραφή, και τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ παρὰ Πατρὸς ἐκπορεύε ται. Αλλ' ὥσπερ τὸ ἄνευ αἰτίας εἶναι, μόνου τοῦ Πατρὸς ὄν, τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι ἐφαρμοσθῆναι οὐ δύναται· οὕτω τὸ ἔμπαλιν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι, ὅπερ ϊδιόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, τῷ Πατρὶ ἐπιθεωρηθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει. Κοινοῦ δὲ ὄντος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ μὴ ἀγεννήτως n εἶναι, πάλιν ἐστὶν ἄμικτον τὴν ἐν τοῖς ἰδιώμασ. αὐτῶν διαφορὰν ἐξευρείν.» Πρόσχες τῇ τοῦ θεολόγου τούτου Πατρὸς μαρτυρίᾳ, καὶ ἐπίστησον, πῶς τε ἰδιότητα τῶν δύο μόνων προσώπων ἐκάλεσε τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι αὐτὰ, καὶ πῶς παρέστησεν εἶναι κοινὸν τοῖς αὐτοῖς δυσὶ· προσώποις τὸ μὴ ἀγεννήτως εἶναι αὐτά· ὅπερ ταυτόν δύναται πάντως, τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι αὐτά. Καὶ γνῶθι ὡς οὐ καλῶς ὥσπερ τι ἄτι που διηπόρεις λέγων, Πῶς ἔσται τὸ κοινὸν ἰδιότης; Τούτου δὲ λυθέντος πρὸς τὸ ἑξῆς τοῦ συλλογισμοῦ μέρος οὐδεμιᾶς λοιπὸν ἀντιῤῥήσεως χρεία. Ἐπεὶ γὰρ τὸ ἓν τῆς διαιρέσεως σκέλος οὕτω φαίνεται λέγ.ν. Εἰ δὲ τὴν ἐναντίαν τῷ Πατρὶ προβολὴν, τοῦ Πνεύματος δηλαδή, ἔχει ὁ Υἱός, ἔσται τάδε καὶ τάδε τὰ ἄτοπα, μηδενὸς ὄντος τοῦ τὴν ἐναντίαν ταύτην Sed qui, mi homo, non vertigine laborabit, dummodo hanc tuorum argumentorum compositionem refutare in animo habeat? Namque dicis: Si communis est Patris et Filii productionis proprietas, quomodo erit commune proprietas? et hoc visum est fortasse tibi validum et invictum. Ego porro dico: Et quanam ratione maxime absurdum tibi videtur, esse aliquod commune Patri et Filio. proprie in ipsis solis consideratum quod non sit commune Spiritui? Est etenim commune Patri et Filio, quod Spiritui commune non est, et quod non unius, sed duarum personarum hoc est, commune dicitur et est: quod vero proprie in illis consideratur, et illius particeps Spiritus non est, dicitur eorum proprietas, nempe, ut en distinguatur Spiritus ab illis. Commune enim in ipsis consideratur, habere eos Spiritum unum indivisum, quod Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Sed quando non est et hujus Spiritus Spiritus, propterea, quod Pater et Filius habent unum Spiritum indivisum, proprietas eorum est, et in hoc communio Patris et Filii ab æterno duabus solis personis insita, solvit dubitationem tuam, Quonam pacto commune erit proprietas? Rursus inest commune Filio et Spiritui, eos non absque ortu esse, et proprium eorum dicitur ex causa eosdem esse, quod in Patre admittere natura abhor ret. Quod si et testem poscis, qui comprobet tibi, quomodo commune Filio et Spiritui dicitur, duabus solis personis non absque ortu esse, et quomodo proprietas hǝrum duarum personarum solummodo dicatur, ex causa easdem esse, ad solvendum duLium, quod in jam dicto tuo syllogismo propusueras, Quomodo erit commune proprietas? Nysserus iterum aderit, et homilia in Orationem Dominicam manifeste id astruet: ‹ Cum enim Filius ex Patre exivit, ut Scriptura tradit, et Spiritus ex Deo et Patre procedit. Sed quemadmodum sine cau: a esse, solius Patris cum sit, Filio et Spiritui adla p;ari nequit; sic contra, ex causa esse, quod est Filii et Spiritus proprium, de Patre considerari alienum ist a natura: cum vero commune sit Filio et Spiritui non esse absque ortu, rursus est facile, diffeieutiam, quæ in eorum proprietatibus est, reperire. Adverte animum ad hoc theologi Patris testimotium, consideraque quomodo proprietatem duarum tantum personarum vocavit, ex causa eas esse: et quomodo repræsentavit, commune esse iisdein duabus personis, absque ortu non esse: quod idem omnino fuerit, ex causa eas esse: discitoque, non recte te tanquam de absurdo hæsitasse, quomodo erit commune proprietas? Quo soluto ad reliqua syllogismi refellenda contradictione (opus non est. Quando vero una divisionis pars ita concepta est, si vero contrariam Patris productionem Spiritus habet, scilicet Filius, erunt hæc, et hæc absurda. Cum nemo contrariam hanc productionem ☛ asserat, supervacanca fuerint, quæcunque addu-

λέγοντος προβολήν, περιττὸς ἔσται λοιπὸν πᾶς ὁ πρὸς & centur, ad absurda, quae iude consequuntur, reji τὴν ἀνατροπὴν τῶν ἐντεῦθεν ἀκολουθούντων ἀτόπων λόγος. Εφης ἐπὶ τούτοις καὶ τάδε· μγ'. «Εἴπερ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, δηλαδὴ τοῦ Πατρός, ὅ τε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα προεληλύθασι, προβάλλεται δὲ πάλιν ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, προβαλεῖται καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν. Ομοτίμως γὰρ ἄμφω προήγαγεν ὁ πατὴρ καὶ προβολεύς.» Ακουε δὴ καὶ πρὸς ταῦτα. Ἐπεὶ τὸ τὸν Πατέρα ἐμοτίμως Υἱὸν καὶ Πνεῦμα προαγαγεῖν ὕλην ἀπο δείξεως ποιῇ τοῦ προάγεσθαι καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν, ἐὰν ὁ Λατίνος εἴπῃ προάγεσθαι μὲν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμά ἐκ τοῦ Πατρὸς, προάγεσθαι δὲ πάλιν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, τί ἀπολογήση αὐτῷ ἀντιπροτείνοντί σοι, είπερ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, δηλα. Δὴ τοῦ Πατρὸς, ὅ τε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκλάμπου. 8 σιν, ἐκλάμπει δὲ πάλιν ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, ἐκλάμε ψει ἄρα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν; Ομοτίμως γὰρ ἄμφω προήγαγεν ὁ Πατήρ. Εἰπὶ πρὸς τῆς ἀληθείας αὐτῆς, τί ἀπολογήση πρὸς ταῦτα; "Αρ' οὐκ ἐλεγχθήσῃ κακῶς λέγων, εἰ διὰ τὸ ὁμοτίμως προάγεσθαι Υιόν καὶ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, προάγεσθαι δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα, λέγεις ἀνάγκην είναι προάγε σθαι καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν; Εύδηλον γὰρ ὡς οὐχ ὁμοτίμως προάγονται μόνον Υἱὸς καὶ Πνεῦσ με ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ ὁμοτίμως προχέονται, καὶ Αμοτίμως προέρχονται, καὶ ὁμοτίμως ἐκλάμπουσιν Καὶ ὅτι μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προχεῖται τὸ ὁμοτίμως ἐκ Πατρὸς προχεόμενον Πνεῦμα, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ προέρχεται τὸ ὄμοτίμως αὐτῷ προερχόμενον ἐκ Πατρὸς, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκλάμπει τὸ ὁμνείμω; αὐτῷ ἐκλάμπον ἐκ Πατρὸς, ἡ Ἐκκλησία ὁμολογεῖ· οὐ διὰ τοῦτο δὲ παραδέχεται, καὶ ὡς κατ' ἀνάγκην ἀκολουθοῦν, πραχεῖσθαι, καὶ προέρχεσθαι, καὶ ἐκε λάμπειν καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν, διὰ τὸ ὁμοτίμως ἄμφω εἶναι αὐτὰ ἐκ Πατρός. Αλλος τῶν τῶν λέγει συλλογισμών μδ. «Είπερ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ κοινωνεῖ τῆς τοῦ Αγίου Πνεύματος προβολῆς, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ταύτης κοινωνήσει. Πάντα γὰρ ὅσα τοῦ Πατρός κοινὰ πρὸς τὸν Υἱόν, ταῦτα καὶ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἄγων, Καὶ λοιπὸν ἔσται καὶ αἴτιον ἅμα καὶ αἱ τιατὸν, ὁ καὶ τῆς τῶν Ἑλλήνων μυθολογίας τερατω δέστερον. Οὐκ άληθης που η πρότασις, δι' ἧς βούλει τάχα κατασκευάζειν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα τῆς οἰκείας ὑπάρξεως τῷ Πατρὶ καὶ Υἱῷ κοινωνεῖν, ἐὰν ὁ Υἱὸς τῆς αὐτοῦ ὑπάρξεως κοινωνῇ τῷ Πατρί. Η γὰρ λέγουσα πρότασις πάντα ὅσα τοῦ Πατρὸς κοινὰ πρὸς τὸν Υἱόν, ταῦτα καὶ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐχ ἁπλῶς καὶ δίχα διαστολῆς τοῖς ἐπιστατικῶς τὰς θείας ἐπιοῦσι Γραφὰς ἐκληφθήσεται. Τοῦτο μὲν, ὅτι οὐδενός ἐστιν ἡ πρότασις αὕτη τῶν τὴν θεολογίαν παραδεδωκότων Πατέρων τῇ καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίᾳ, ἀλλὰ σόν ἐστι γέννημα ἐπὶ συγκρατήσει τοῦ σχίσματοῦ ἐπινοηθέν σοι· τοῦτο δὲ, ὅτι οἱ ἐπιστατικώτεροι τῶν τὰς θείας ἐπιόντων Γραφὰς οίδασι μέν τινα κοινά Πατρὶ καὶ Υἱῷ προσόντα, κοινὰ καὶ τῷ Πνεύ ματι, ἅπερ δηλαδὴ ἀγαθὰ φυσικῶς αὐτοῖς πρόσεστι, PATROL. GR. CXLI. cienda. Dicebas praterea et hæc: £3, 1 Si ex una causa Patre Filius et Spiritus sanclus emaparunt, producit autem rursus Filius Spiritum, producet et Spiritus Filium: pares euina digitale murosque eduxit Pater et productor. » Ad hac quoque, quæ opponimus, audi. Cum Patrem pares dignitate produxisse Filium et Spiritum, demonstrationis tuæ materiam assumis, produci quoque ex Patre Filium: Si Latinus inferas, produci Filium et Spiritum, ex Patre; produci vero rursus et ex Filio Spiritum, quid ipsi respondebis adverse te opponenti; si ex una causa, Palre nempe, tum fuius, tum Spiritus efulgent, iterum que Filius Spiritum emical, emicat itaque es Filium Spiritus: pares enim dignitate utrosque Pater produxit. Dicito perveritatem ipsam, quid ad hæc respondebis? Apnoe male inferre deprehenderis, si, quod pares dignitate producantur Filius el Spiritus.ex Patre, producatur et ex Filio Spiritus, concludis necessarium esse, produci quoque εκ Spiritu Filiumf Namque satis manifestum est, nΟΠ pares dignitate tantum praduci Filium et Spiritum ex Patre, sed et pares diguitate effundi, „pares di ‹ gnitate prevenire, pares quoque lignitate emicare. Et ex Filio quidem effundi, qui pari dignitate ex Patre effunditur Spiritus, et ex Filio effulgere, qui pari diguitate cum eo ex Patre effulget, Ecclesia fatetur, neque propterea admittit, quasi id neces sario consequatur, effundi, provenire, et effulgøre et ex Spiritu Filium, quod eadem dignitate ambe ex Patre sint. Alius rursus tuus syllogismus bæt continet: 44. Si communis est Patri et Filio sancti Spir ritus productio, utique illius quoque Spiritue mancus particeps eri. Omnia siquidem, quae sunt quæ communia Patris et Filii, eadem etiam referuntur ad Spiritum sanctum. Hinc erit ille causa simul et effcetus, quod ipsis centilium. fabulis menstrip= gius est. ✈ sus Veritas in enuntiato tuo postulatur, quo forte probare intendis, etiam Spiritum sanctum propriam exsistentiam Patri et File communicare, si Filius illius exsistentiæ cum Patre.commune quid habet. Namque propositio asserens, quacunque είναι Patris communia cum Filio, hæc quoque osse com - munia cum Spiritu sancto, neque temere, noqua absque distinctione ab iis, qui diligenti examine divinas Bcripturas evolvunt, accipietur. Primus quidem quod propositio hae nullius sit eorum Patrum, qui res theologicas nostre Ecclesia tradi derunt, sed tuus sit fetus ad stabiliendum schisma confictus. Secundum, quo.l qui attentius divinas Scripturas enucleant, agnoscunt quædam insida communia Patri et Filio, communia et Spirito, k

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHS bous duntaxat, que naturaliter illis insunt, nec καὶ οὐκ ἔξωθεν, οὐδὲ ἐπίκτητα, ὡς τὸ δίκαιον, τὸ aliunde adveniunt acquisita, ut justitia, bonitas, sapientia, et similia: agnoscunt etiam alia, quæ naturaliter insunt Fatri et Filio, et non insunt Spiritui, non quod Spiritus non sit ejusdem naturæ atque Pater et Filius, hoc enim longe abest ab omni pia cogitatione, sed quod naturales Patris ut Patris, et Fihi ut Fiki proprietates, non sint { communes Spiritui. Licet enim ejusdem naturæ sit Spiritus sanctus ac Pater et Filius, attamen tan1 quam Spiritus in Triade accipitur, et universam .communium naturalium bonorum communionem habebit ut Spiritus; sed naturalium proprietatum Patris et Filii, ut Patris et ut Fil.i, communionem non habebit. Quanam enim ratione naturales pro prietates bæc appellata fuissent, si communia essent et Spiritu? Naturalia siquidem hæc, quod natura insunt Patri et Filio: proprietates vero Patris et Filii, quod non insint Spiritui. llaque Spiritum una simul haberi a Patre et Filio, naturale est bonum Patris et Filii, sed ut proprietas eorumdem naturalis. Non ideo-ergo quia communicat F.lius cum“Patre, quod ex utrisque Spiritus sit, commu. micabit cum eisdem et Spiritus, ut et ipse sit ex se ipso. Hac distinctione considerata pro dictæ propositionis examine, qua asseritur, Quæcunque sunt Patris communia cum Filio, erunt etiam communia cum Spiritu sancto, indeque reprobate, non bene sentire eos, qui opinantur Spiritum propriæ exsistentiae cun Patre et Filio communem causam esse, si Filius commune quid habet cum Patre in eo, quod ex utrisque est-Spiritus sanctus, qua tu ratione et simili communione æque ac si necessario concluderes - aliquid verum, insinuas ac decernis gentilium fabulis, quod a Latinis asseveratur ut dogma, monstruosius esse? In syllogismis ergo Photii continebantur lec et similia, et jam a nobis allata satis sunt, ut opinor, ad ea evertenda. Porro in progressu orationis, futilemn instituens disputationem, hæc prætendi ab Italis, ait, asserentibus, ab Ambrosio, Augustino, et Hieronymo ex Filio processionem decretam fuisse, et ut ruborem forte excutiat ab Italis, pro hisce viris sapientia clarissimis responsionem suam bisce derivat, nempe: " 45. Licet id dixerint jam memorati, forte secundum dispensationem dixerunt, qua et magnus Basilius suo tempore usus est, vel ab accurata rerum notitia uti homines exciderunt, quod multi præstantes viri perpessi sunt, veluti Alexandrinus Dionysius, Methodius Patarensis, et alius et alius, qui sanctitatis sibi nomen vendicarunt, quorum wennulla dicta Ecclesiam non recepisse refert, licet in aliis maxima in admiratione haberentur. 2 Et hoc est Photii pro Ambrosio, Augustine, et Il eronymo responsum, in infamiam forte ftatorum illis cognatorum excogitatum; nos vero in iulamiam potius corum judicamus, qui ambabus, ut ἀγαθὸν, τὸ σοφὸν, καὶ τὰ τοιαῦτα· οἴδατι δὲ καί τινα φυσικῶς μὲν προσόντα Πατρὶ καὶ Υἱῷ, μὴ προσ όντα δὲ τῷ Πνεύματι, οὐ διὰ τὸ μὴ τῆς αὐτῆς Πα τρὶ καὶ Υἱῷ φύσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα (πόρξω γὰρ τοῦτο πάσης εὐσεβοῦς διανοίας), ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ εἶναι τὰ φυσικὰ τοῦ Πατρὸς καθὸ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ καθὸ Υἱοῦ ἰδιώματα κοινὰ καὶ τῷ Πνεύματι. Εἰ γὰρ καὶ τῆς αὐτῆς ἐστι Πατρὶ καὶ Υἱῷ φύσεως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα ἐν τῇ Τριάδι παραλαμβάνεται, καὶ πᾶσαν μὲν τὴν τῶν κοινῶν φυσικῶν ἀγαθῶν κοινωνίαν ἕξει ὡς Πνεῦμα, τὴν δὲ τῶν φυσικῶν ἰδιωμάτων Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καθό Πατρὸς, καὶ καθό Υἱοῦ κοινωνίαν οὐχ ἕξει. Πῶς γὰρ ἂν φυσικὰ ἰδιώματα εῤῥέθη Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ταῦτα, εἴπερ ἦσαν κοινὰ καὶ τῷ Πνεύματι; Φυσικά μὲν γὰρ ταῦτα, ὅτι φύσει πρόσεισι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἰδιώματα δὲ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὅτι μὴ πρόσεισι καὶ τῷ Πνεύματι. Τὸ γοῦν κοινῶς ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν φυσικὸν μὲν ἀγαθόν ἐστι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ὡς ἰδίωμα αὐτῶν φυσικόν. Οὐ διότι γοῦν κοινωνεῖ ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ὑπάρχειν ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα, κοινωνήσει αὐτοῖς καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸ ὑπάρχειν καὶ αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ. Τοιαύτης γοῦν ἐνθεωρουμένης διαστολής τῇ λεγούσῃ προτάσει, ο Πάντα ὅσα τοῦ Πατρὸς κοινὰ πρὸς τὸν Υἱόν, ταῦτα καὶ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κἀντεῦθεν ἐληλεγμένου μὴ καλῶς ἔχειν τοῦ οἴεσθαι κοινωνεῖν τὸ Πνεῦμα τῆς ἰδίας ὑπάρξεως τῷ Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἐὰν ὁ Υἱὸς κοινωνεῖ τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα· πῶς σὺ ἐκ τῆς τοιαύτης κοινωνίας, ὡς τάχα κατ' ἀνάγκην συμπεραίνων τι ἀληθὲς, εἰς τὸ λέγειν τερατωδέστερον τῆς Ἑλλή νων μυθολογίας ἀποφαίνῃ, τὸ παρὰ τῶν Λατίνων δογματιζόμενον; "Α μὲν οὖν ἐν τοῖς τοῦ Φωτίου Συλλογισμοῖς τόσα τε καὶ τοιάδε, καὶ ἀρκούντως ἔχειν οἶμαι καὶ τὰ παρ' ἡμῶν ῥηθέντα εἰς τὴν ἐκείνων ἀνατροπήν· ὁ δὲ καὶ ἐφεξῆς ἐρεῖ προϊών, λογοειδή ποιούμενος τήν διάλεξιν, ταῦτα προφασί ζεσθαι τοὺς Ἰταλούς φησι, λέγοντας παρά Αμβρο σίου, Αὐγουστίνου τε καὶ Ἱερωνύμου τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ θεολογηθῆναι ἐκπόρευσιν καὶ εἰς αἰσχύνην τάχα τῶν Ἰταλῶν συστήσασθαι, ὑπὲρ τῶν ἐπὶ σοφίᾳ περικλύτων τούτων ἀνδρῶν ἀπολογίαν βουλόμενος, οὕτω φησίν· ( με'. ι Π; εἰ καὶ εἰρήκασι τοῦτο οἱ δηλωθέντες, ἀλλὰ κατ' οἰκονομίαν ἴσως εἰρήκασιν, ᾗτινι καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν καιροῖς ἰδίοις ἐχρήσατο, ἢ καὶ τῆς ἀκριβείας ὡς ἄνθρωποι παρεσύρησαν, ο πολλοί πεπόνθασι τῶν μεγάλων ἔν τισιν, ὡς Αλεξανδρείας Διονύσιος, καὶ Μεθόδιος ὁ Πατάρων, καὶ ὁ δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα τῶν ἐπὶ ἁγιωσύνῃ ὀνομασθέντων, ὧν τινας ρήσεις οὐκ ἀποδεχθῆναι, λέγει «τῇ Ἐκκλησία, καὶ ταῦτα ἐπὶ τοῖς ἄλλοις σφόδρα θαυμαζομένων. Αὕτη μεν οὖν ἡ τοῦ Φωτίου ὑπὲρ Αμβροσίου, Αύ γουστίνου τε καὶ Ἱερωνύμου ἀπολογία εἰς αἰσχύνην τάχα συντεθειμένη τῶν ὁμογενῶν αὐτοῖς Ἰταλῶν. Ἡμεῖς δὲ αἰσχύνην μᾶλλον ταῦτα διαγινώσκομεν τῶν

ἀμφοτέραις απωθουμένων τὴν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλη- aiunt, manibus cum Romana Ecclesia pacem rejiσίας εἰρήνην. Καὶ σκόπει πρὸς τῆς ἀληθείας αὐτῆς ὁ βουλόμενος. Κατ' οίκονομίαν φῂς, Φώτιο, Αμβρόστον, Αὐγουστῖνον, καὶ Ἱερώνυμον ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολοῆσαι, ᾗ καὶ τὸν μέγαν Βασίλειον ἐν χαιροῖς ἰδίοις ὁμολογεῖς χρήσασθαι. Σὺ γοῦν πῶς οὐκ ἠδέσθης ὑψηλότερον ἢ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον ἑαυτῷ τὴν ἀκρίβειαν φανταζόμενος, καὶ τοῖς ἀσθενεστέροις μὴ συμπεριαγόμενο;; Πῶς δὲ οὐκ ἐλογίσω τοὺς ἐν ταῖς ἀρχαίαις ἐκείναις ἡμέραις ἐν τῷ στερεώματι τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησία; διαλάμψαντας πατέρας ἡμῶν, αὐτόν τέ φημι τὸν μέγαν Βασίλειον, τὸν ἐπώνυμον τῆς θεολογίας Γρη γόριον, τὸν Νύσσης αὖθις Γρηγόριον, Ιωάννην τὸν Χρυσορρήμονα, ἔτι δὲ καὶ τοὺς μετ' αὐτοὺς ἀναφανέντας πολλοὺς καὶ μεγάλους, οι πάντες, Αμβροσίου, Αὐγουστίνου τε καὶ Ἱερωνύμου τοῖς συγγράμμασιν ἐντυγχάνοντες, αὐτούς τε τοὺς τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν εἰρηκότας τοῦ Πνεύματος, τῷ τῶν ἁγίων συνηρίθμουν χορῷ, καὶ τὴν τὰ συγ γράμματα αὐτῶν ἀσπαζομένην Εκκλησίαν τῆς Ῥώμης κοινωνικὴν εἶχον, καὶ ὡς μητρὶ τῶν Ἐκε κλησιῶν προσεῖχον αὐτῇ; Οτι δὲ παρασυρῆναι τῆς ἀκριβείας αὐτοὺς ἔφης, ὡς τὸν δεῖνα καὶ δεῖνα τῶν παρ' ἡμῖν ἁγίων, ἀλλ' ἐνταῦθα οὐκ ἀληθεύων οὕτω φανήσῃ. "Ων γὰρ ἁγίων ῥήσεις τινὰς οὐκ ἀποδεχθῆ και τῇ Ἐκκλησίᾳ ἔφης, επισημανθῆναι πάντως αὐτὰς ἐν ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς βίβλοις οἱ τὰ · ἐκκλησιαστικὰ ἱστοροῦντες ἴσασι. Καντεῦθεν τὸ παρασυρῆναι τῆς ἀκριβείας ἐκείνους γέγονε δήλον. Εἰ γοῦν καὶ τοὺς βηθέντας Πατέρας τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας παρασυρῆναι τῆς ἀκριβείας διέγνων, οι τε ἄλλοι τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας Πατέρες, οὓς πολλοὺς καὶ μεγάλους ὁ τότε χρόνος ἀνέδειξεν, οἵ τε τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας φωστῆρες, οὓς ἡ τῶν Ἐκκλησιῶν τότε ήσπάζετο ένωσις, οὐκ ἄν ποτε παρεῖδον ἀνεπισήμαντον τὴ οὕτω γεγονὸς ἡμῖν ὕστε ρον ἀξιοζήτητον σφάλμα. Καὶ τοῦτο Φώτιος λέγει. μς'. «Εἶπον οἱ τρεῖς, ὡς Ρωμαῖοι λέγουσιν. Οἱ δὲ τῶν ἑπτὰ συνόδων ἀρχιερεῖς οὐκ εἶπον, οἳ καὶ συνεψηφίσαντο δόγμα προστεθῆναι μηδὲν ἔτι, μήτ' ἀφαιρεθῆναι τοῦ παραδοθέντος ὅρου τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τὸν κατατολμήσαντα παντάπασιν ἀποῤῥαγῆναι τῆς Ἐκκλησίας.» Καὶ Φώτιος μὲν ὡς οὐδέν τι κοινὸν ἡγεῖται, είπερ εἶπον τοῦτο οἱ τρεῖς, διὰ τὸ ὡς Ρωμαίους εἰπεῖν τοῦτο αὐτούς· ἐγὼ δὲ καὶ πάνυ καινόν φημι, ὅτι αὐτός τε Φώτιος, καὶ ὅσοι μετ' αὐτὸν τοῦ σχίσματος γεγόνασι ζηλωταί, οὐκ ἠθέλησαν οὗτοι στέργειν τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας τὴν ἕνωσιν, ὡς οἱ Πατέρες ἡμων τὴν κατὰ τῶν εἰπόντων πρώτως τὴν ἐκ Π.- τρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος, Αμβρος σίου, φημί, Αὐγουστίνου τε καὶ Ἱερωνύμου. Οτι δὲ καὶ ς τοῦ; τῶν ἑπτὰ συνόδων ἀρχιερεῖς συμψηφίσασθαι ο έφη ο δόγμα προστεθήναι μηδὲν, μήτ' ἀφαι ρεθῆναι τοῦ παραδοθέντος δρου τῆς πίστεως, ἀλλὰ καὶ τὸν κατατολμήσαντα παντάπασιν ἀποῤῥαγῆναι τῆς Ἐκκλησίας, ἐκεῖνο πῶς οὐ λογίζεται, ὅτι ὅρον ciunt. Et attente consideret, per veritatem ipsam, cui lubitum fuerit. Secundum dispensationem, ais, Photi, Ambrosium, Augustinum, et Hieronymum ex Patre et Filio Spiritum sanctum asseruisse, qua et magnum Basilium suo tempore usum fateris. Tu itaque quomodo verecundia non es suffusus, excelsius, et æque ac sanctus Basilius rerum accuralam cognitionem tibi vendicans, et infirmiorum misericordiam non capiens? Quomodo animo non concepisti Patres nostros antiquis iliis diebus in firmamento. nostræ Ecclesiæ compellucidos, magnum nempe Basilium, cui a theologia cognomen fuit Gregorium, alterum Nyssenum Gregorium, Joannem, cujus aureum eloquentia fumen est, prætereaque alios post eos plurimos summosque doctores, qui omnes Ambrosii, Augustini, et Hieronymi commentaria evolventes, ipsos, qui ex Filio processionem Spiritus asseverant, inter sanctorum numerum collocabant, et cum Romana Ecclesia eorum commentarios exosculante communicabant, illamque veluti Ecclesiarum matrem obs quiosi audiebant? Eos ab accurata rerum notitia excidisse, ais, ut hunc vel illum ex nostris sanctis, Sed mera te mendacia fundere hinc apparet. Namque quorum sanctorum dicta non approbasse ECclesiam dicis, ea omnia obsignata in ecclesiasticis voluminibus, qui res ecclesiasticas pertractant, optime norunt. Indeque eos ab accurata rerum notitia excidisse innotuit. Si itaque et allegatos Romana Ecclesi: Patres ab accurata rerum noti - tia excidisse cognovissent, tum alii Romanæ Ec clesiæ Patres, quos plurimos et summos ea ælas tulit, tuin Ecclesiæ nostræ lumina, qui įd temporis Ecclesiarum unionem exosculabantur, non neglexissent, sed scripto signassent, postmodum ncbis enatum, dignissimum tamen qui sciretur, errorem. Hoc quoque Photius ait. 40. • Dixerunt tres, ut Romani tradunt, sed septem synodorum præsules non dixerunt, qui simul una decreveruut, nullum ultra dogma apponi, neque tolli ex definitione ſidei tradita: quinimo qui similia ausus fuisset, eum penitus ab Ecclesia Dabscindi. Et Photius plane nihil novum opinatur, si id tres dixerunt, quia id veluti Romani dixerunt. Ipse vero et novum admodum asscro, eumdem Photiuaı, aliosque, qui schisma secuti sunt, noluisse Roma nae Ecclesiæ unionem amplecti, quemadmodum progenitores nostri eorum, qui primum ex Patre et Filio Spiritus processionem enuntiarunt, Ambrosii duutaxat, Augustini, et Hieronymi. Cum vero dical, ‹ et septem synodorum præsules simul omnes decrevisse, uullum in posterum dogma apponi, neque tolli, ex tradita Ndei definitione; imo qui similia susus fusisset, ab Ecclesia abscindi; qu modo illud animo non comprehendit, fiulei defini. tiorem ab universis synodis Nicænæ Symbola:n

nuncupatum fuisse, ut scire quisque poterit, qui τῆς πίστεως αἱ σύνοδοι ἅπασαι τὸ τῆς ἐν Νικαίᾳ varia variarum synodorum acta percurrit? Et ego sane hoc Nicanæ synodi Symbolum sine ulla suί immutatione robur habuisse aflirmo et in secunda, et in tertia, et in aliis quoque synodis subsecutis. Namque immutationem non additione, aut ademptione dictionum circumscribo, quod non in voci - jus, sed in sententiis nostra pietas definiatur. Verum Photius si additione et ademptione vocum immutationem traditæ in Nicæna synodo fidei defnitionis præscribit, præsules omnes a secunda synodo reliquisque aliis et audaces reputat, et præscriptis pœnis adversus audentes obnoxios facit. Nullus enim ex iis, qui ecclesiasticas res perscrutantur, ignorat, nonnullas dictiones e Nicænæ prima synodi Symbolo ademptas fuisse, alias etiam illi additas. Etsi Romani poenis subjiciendi sunt, quod secundæ synodi Symbolum recitantes, ex Patre et Filio Spiritum procedere addunt, multo antea aficiendi erant accusaudique secundæ synodi Patres, banc totam additionem inserentes de *processione Spiritus primæ synodi Symbolo. Sedenim illi ipsi, qui terribiles penas irrogant contra additionem et ademptionem ausuros in Symbo• lo Nicænæ synodi, et voces ex eo sustulerunt, et addiderunt. Quod indicium manifestum fuerit, ad. ditionem et ademptionem a Patribus nullam aliam reputari, quam illam ademptionem et additionem, quæ pietatis sententiam vuluerat. Quare Romani vocem addentes, dummodo piam de Triade sententiam conservant, non sunt a nobis inter schismaticos accensendi, si rectum judicium ferre volumus. Inter alia quoque in scripto Photii continebatur: πρώτης συνόδου Σύμβολον ἀπεκάλεσαν, ὡς εἰδέναι ἔχει ὁ τοῖς διαφόροις τῶν διαφόρων συνόδων προ κτικοῖς ἐντυγχάνων; Καὶ ἐγὼ μὲν τὸ τοιοῦτον τῆς ἐν Νικαία συνόδου Σύμβολον ἀπαραποιήτως κρατεῖν φημε, καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ, καὶ τρίτῃ, καὶ ταῖς ἐφεξῆς τῶν συνόδων. Τὴν παραποίησιν γὰρ οὐ προσθήκῃ καὶ ἀφαιρέσει λέξεων ἐπιγράφομαι, διὰ τὸ μὴ ἐν λέξε σιν, ἀλλ' ἐννοίαις τὴν ἡμῶν εὐσέβειαν περιωρίσθαι· Φώτιος δὲ, ἐὰν προσθήκῃ καὶ ἀφαιρέσει λέξεων τὴν παραποίησιν τοῦ παραδοθέντος ἐν Νικαίᾳ ὅρου τῆς πίστεως ἐπιγράφηται, τοὺς ἀπὸ τῆς δευτέρας συγκ όδου καὶ ἐφεξῆς τῶν ἄλλων συνόδων ἀρχιερεῖς, καὶ τολμητίας κρίνει, καὶ τῷ ὁρισθέντι ἐπιτιμίῳ κατά τῶν τολμητῶν ἐνόχους αὐτοὺς ἀποφαίνεται. Οὐδεὶς γὰρ τῶν τὰ ἐκκλησιαστικὰ ἱστορούντων ἀγνοεῖ ὡς τινὲς μὲν λέξεις ἀφῃρέθησαν τοῦ Συμβόλου τῆς ἐν Νικαίᾳ καὶ πρώτης συνόδου, τινὲς δὲ αὐτῷ προσετές θησαν. Καὶ είγε Ῥωμαῖοι ἐπιτιμίων κρίνωνται ἐπὶ τῷ Συμβόλῳ τῆς δευτέρας συνόδου ἀναγινώσκοντες ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, πολλῷ πρότερον οἱ τῆς δευτέρας συνόδου Πατέρες γραφὴν ἐπιτιμίων ἀποίσονται, τὴν ὅλην ταύτην προσθήκην ποιησάμενοι, τὴν περὶ τῆς τοῦ Πνεύμα τος ἐκπορεύσεως, ἐπὶ τῷ τῆς πρώτης συνόδου Συμπ βόλῳ. ᾿Αλλὰ μὴν αὐτοὶ ἐκεῖνοι οἱ τὰ φοβερὰ ἐπιτίμια ἀποφαινόμενοι κατὰ τῶν προσθήκην καὶ ἀφαίρεσιν τολμησόντων ἐπὶ τῷ Συμβόλῳ τῆς ἐν Νικαίᾳ συνόδου, αὐτοὶ καὶ λέξεις ἐκεῖθεν ἀφείλοντο, αὐτοὶ καὶ λέξεις ἐκεῖσε προσέθεντο. Καὶ δεῖγμα τοῦτο σαφές τοῦ προσθήκην καὶ ἀφαίρεσιν ὑπὸ τῶν Πατέρων νομίζεσθαι ἐκείνην τὴν προσθήκην τε καὶ ἀφαίρεσιν, ἢ τὴν ἔννοιαν τῆς εὐσεβείας λυμαίνεται. Ωστε Ρωμαῖοι, προσθήκην μὲν ποιησάμενοι λέξεως, εὐσεβῆ δὲ τὴν ἐπὶ τῇ Τριάδι περισώζοντες ἔννοιαν, οὐ σχίσματος κριθήσονται ἀφ' ἡμῶν τοῖς ὀρθῶς δικάζειν ἐθέλουσιν. Περικοπὴ τῆς τοῦ Φωτίου γραφής ἦν καὶ τό· 47. «Leonem papam cum apostolica ecclesia grarium reserasset, duo scuta inter alia sacra donaria asservata eduxisse, Græcis et litteris et verbis expositionem fidei continentia, quæ,» refert, • jussisse Leonen papam coram universo Roinino populo legi.♦ Et nescio quid hoc conferat Photio ad schisma constabiliendum. Neque enim Romani neglexerunt, quod papa Leo de hisce scutis effecit, quæ ad hæc tempora ita erecta custodiunt, et certis temporibus, et Graece legere fidei symbolum non abruunt. Quare vero id faciunt? ut plane ostendaut non dictionibus, sed sententiis pietatem ab eisdem coli. Id si nen esset, fortasse etiam in codice Evangelii additionem dictionis in Symbolo factam addere non retardassent. At hi non adeo pudorem perdiderunt; sed ct interrogati respondent, ita pronuntiare, Spiri tum ex Patre et Fillo procedere, cum nihil differat, aliquando eum dicere, ex Patre procedere, aliquando ex Patre et Filio: idque ut comprobent, inquiunt, noa in eo solo evangelico textu Patris nomen jacere, tacito nomine Filii; sed et in multis μζ'. «Τὸν πάππαν Λέοντα τὸ θησαυροφυλάκιον τῆς ἀποστολικῆς ἐκκλησίας ἀνοίξαντα, ἀσπίδας δύο τοῖς ἱεροῖς κειμηλίοις ἐναποτεθησαυρισμένας ἐξενεγκεῖν, Ελληνικοῖς καὶ γράμμασι καὶ βήμασιν έχούσας τὴν τῆς πίστεως ἔκθεσιν, ἃς καὶ δικαίωσαι ο λέγει «τὸν πάππαν Λέοντα ενώπιον ὑπαναγνωσθῆναι τοῦ Ῥωμαϊκοῦ πλήθους. Καὶ οὐκ οἶδα τί συμβάλλον τοῦτο Φωτίῳ ἐστὶν ἐπὶ συγκροτήσει τοῦ σχίσματος. Οὐ γὰρ παρεῖδον Ρωμαῖοι, ὅπερ ὁ πάππας Λέων ἐπὶ ταῖς ἀσπίτι ταύταις εἰργάσατο· καὶ γὰρ ἀναστηλωμένας οὕτω τηροῦσιν ἐς δεῦρο αὐτὸς, καὶ καιροῖς ἰδίοις, καὶ Ἑλληνιστί ἀναγινώσκειν τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον, οὐκ ἀνα βάλλονται. Τί τοῦτο ποιοῦντες; δεικνύντες πάντως ὡς οὐκ ἐν λέξεσιν, ἀλλ᾽ ἐννοίαις τὸ εὐσεβεῖν σπου δάζεται παρ' αὐτοῖς. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτ᾽ ἦν, τάχα ἂν οὐκ ὤχνησαν, καν τῇ εὐαγγελικῇ προσθεῖναι πυξίδι τὴν ἐν τῷ Συμβόλῳ γενομένην προσθήκην τῆς λέξ ξεως. Οἱ δὲ οὔτε τι τοιοῦτον ἀπενησχύνθησαν, ἀλλά καὶ ἐρωτώμενοι ἀπολογοῦνται, οὕτω λέγειν τὸ Πνεῦ μα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, ὡς μηδὲν δια φέρον, ποτὲ μὲν λέγειν αὐτὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύε σθαι, ποτὲ δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ κατασκε

άζειν τοῦτο βουλόμενοι λέγουσιν, οὐκ ἐπὶ μόνῃ τῇ aliis divina Scripturæ incisionibus, in quibus εὐαγγελική ταύτῃ περικοπῇ, τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς κεῖται, μὴ συνεκφωνουμένου καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πολλαῖς ἄλλαις περικοπαῖς ῥήσεων γρα φικῶν, ἐφ' αἷς οὐκ ἔστι μὴ καὶ τὸν Υἱὸν ἀρμοζόν ἕως ἐκεῖσε νοεῖσθαι. Οὐχ· ὅτι γοῦν μή συνεκφω νεῖται ἔστιν ὅτε ὁ Υἱός, μή συνεπινοηθήσεται τῷ Πατρὶ, ἀλλ' ὅτι τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖται, καὶ συνο εκφωνηθήσεται ἔστιν ὅτε, ὅπως ἂν δόξειε τῷ βουλομένῳ λέγειν περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, μόνον εἰ κατὰ τὴν εὐσεβῆ ἔννοιαν συνεπινοεῖται αὐτῷ μὴ συνεκφωνούμενος, καὶ συνεκφωνείται πάλιν αὐτῷ, ὅτε καὶ συνεπινοούμενος. Καὶ ἐπὶ τούτοις παράγουσι τὰ ἀποστολικὰ ἐκεῖνα ῥητὰ λέγοντες. Ο Απόστολος ἔφη, «Τῷ μόνῳ ἀοράτῳ σοφῷ Θεῷ, ο καὶ, ο Μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον.» Καὶ τίς οὕτως ἔσται πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀναιδής, ὡς τολμήσαι είν πεῖν μὴ τὸν Υἱὸν τῆς ἀκρασίας καὶ σοφίας τῷ Πατρὶ κοινωνεῖν, ἃς τῷ Πατρὶ μόνῳ ὁ Ἀπόστολος ἐν τῇ ῥηθείσῃ ἐπιφημίζει περικοπῇ; Ωσαύτως τίς ἄμοιρον ἐρεῖ τὸν Υἱὸν τῆς τῷ Πατρὶ μόνῳ μαρτυρουμένης παρὰ τοῦ ᾿Αποστόλου ἀθανασίας, καὶ τοῦ ἀπροσίτου φωτός, ὅπερ μόνον τὸν Πατέρα οἰκεῖν ὁ ᾿Απόστολος λέγει; Ταῦτα τὰ ἀποστολικὰ ῥητά παράγοντες Ίταλοὶ ἐπιφέρουσιν, ὡς Ἐὰν ἐνταῦθα, ὅπου ῥητῶς πρόσ. κεῖται καὶ τὸ μόνος ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, ὁ Υἱὸς οὐ διῄρηται τοῦ Πατρός, πῶς οὐχὶ καὶ συνεπινοηθήσεται τῷ Πατρὶ, ἐφ᾽ οἷς τὸ μόνος ὁ Πατήρ οὐ πρόσκειται; ᾿Αλλὰ καὶ τὴν εὐαγγελικήν ῥῆσιν ἐκείνην τὴν, «Περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ τῆς ὥρας οὐδ᾽ εἷς οἶδεν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος, ο ἐν ἰσχυρῷ τιθέασι τῆς ἀπολο γίας αὐτῶν. Ἰδοὺ γὰρ αὐτός ἐστι, φασίν, ὁ λέγων Υιός μόνον τὸν Πατέρα εἰδέναι. 'Αλλ' ὅτι τῷ ἀνθρωπ πίνῳ ἑαυτοῦ τὸ τῆς ἀγνοίας ταπεινὸν προσάπτει, ἀφίησι νοεῖν τὴν μετά Πατρός φυσικὴν αὐτοῦ ἑνότητα, καὶ τὴν ἐντεῦθεν μίαν γνῶσιν τοῦ Πατρὸς καὶ αὐτοῦ. Ἀφ' οὗπερ εὐαγγελικοῦ ῥητοῦ τῇ διανοίᾳ τῶν μελλόντων τὴν εὐσέβειαν ὑποδέχεσθαι τὴν τῆς φυσικῆς ἑνότητας ἐγκατέστησεν ἔννοιαν. Ποίου του του ῥητοῦ, τοῦ, «Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἓν ἐσμεν.» λόγων ἐλθεῖν. Πρὸς γὰρ τῷ τέλει τούτων οὗτος γενόμενος, οὕτω φησίν· μή. «'Αλλὰ τί δεῖ πολλά λέγειν; Ὁ Υἱὸς καὶ Δεσπότης τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι μυσταγωγεῖ. Καὶ ὁ μέγας δὲ Παῦλος αὖθις ἀποφαί νεται λέγων· ο Κἂν ἡμεῖς ἢ ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ. εὐαγγελίζηται ὑμῖν, παρ' ὅ εὐηγγελισάμεθα, ἀνά θεμα έστω,» Και τίς ἐπιζητεῖ διδάσκαλον ἄλλον, εἰ μὴ προφανῶς μέμηνεν; ο possumus aptam sensum elicere, nisi etiam Filium intelligamus. Non itaque quod non simul enuntiatur aliquando Filius, non una simul intelligetur cum Patre, sed quod cum Patre simul intelligitur, simul enuntiabitur tempore et modo, ut placuerit illi, qui verba de Patre et Filio instituerit, dummodo juxta piam sententiam simul cum eo intel· ligitur, licet non enuntiatus; et simul rursus enuntiabitur' tanquam qui cum eo simul intelligitur. Et ad hæc comprobanda' apostolica illa verba in medium afferunt. Apostolus dixit, ⚫ Soli invisibili sapienti Deo,, et, e Solus possidens immortalitatem, lumen habitans inaccessibile “.'» Et quis adeo adversus veritatem pudorem exuit, ut audeat dicere, invisibilitatis et sapientiæ una cum Patre participem non esse Filium, quas Patri soli Apostolus in jam dicta incisione vendicat? Similiter quis spoliabit Filium ea, quam Patri soli ApostaIns astruit immortalitate, et inaccessibili lumine, quod solum Patrem habitare Apostolus tradit 9 Hæc dicta apostolica producentes Itali subdunt: Si hic ubi expresse solus exprimitur de Patre, Filius a Patre non separatur, quomodo non simul intelligetur cum Patre in illis, in quibus solus Patri nonadjacet? Praterea evangelicum illud dictum,.De die illo, et de hora nemo novit, nisi Pater 80lus “, › non debile defensionis suæ argumentum proponunt. En enim, aiunt, ipse Filius est, qui dicit, solum Patrem scire. Sed quod sibi ipsi u homini abjectum ignorantiæ appingit, suam ipsius natúralem unionem cum Patre concipere concerit, indeque unain et Patris et Filii cognitionem. Quo evangelico dicto animo eorum, qui amplexaturi erant piétatem, naturalis unionis cognitionem insinuavit. Cujusnam vero dicti?• ilius:. Ego et. Pater unum sumus”. › Sed jam tempus est postrema Photii verba examinandi. Namque ille cum ad eorum finem pervenisset, hæc habet: Καιρός ἐστι λοιπὸν ἐπὶ τὰ τελευταία τῶν τοῦ Φωτίου Δύο γοῦν τούτων ῥητῶν, εὐαγγελικού τε καὶ ἀποστολικοῦ, ἰσχυροτάτων, ὡς δοκεῖ Φωτίῳ, πρὸς τὴν τῆς Ἐκκλησίας διάστασιν, πρὸς μὲν τὸ πρῶτον οὕτω κατ' ἐρώτησιν τὸν λόγον προάγομεν. Διότι ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος ἔφη τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκε πορεύεσθαι, γνωματεύεις, Φώτιο, τὴν κοινωνίαν ἡμᾶς τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας μὴ καταδέχεσθαι, λογούσης ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι; Αλλ' οἱ Πατέρες ἡμῶν Βασίλειός τε καὶ Γρηγόριος, “[ Tim. r, 17; VI, st Marco Xill, @ 48.. Sed quid opus est mulla aggerere? Filius et Dominus Spiritum ex Patre procedere nos initiando docet. Et magnus item Paulus rursus decernit: Licet nos, aut angelus de cœlo evangelizaverit vobis præter id, quod nos evangelizavimus, anathema sit. Et quisnam alium doctorem inquiret, ui plane insaniat? Nos Duo itaque hæc pronuntiata, evangelicum nempe et apostolicum validissima, ut videtur Photio, ad propagandum Ecclesiæ dissidium sunt. primo secundum interrogationem orationem digerentes respondebimus. Quia in Evangelio dixit Dominus, Spiritum ex Patre procedere, decernis, Phuli, a nobis cum Romana Ecclesia commuuionem respuendam esse, dicente ex Patre et Filio illum procedere? Sed Patres nostri Basilius, Gre1ª Joan. x, 30.

νης, τὴν ἐν Εὐαγγελίοις ταύτην φωνὴν ἀκριβῶς εἰσ δότες, Αμβρόσιον, Αὐγουστῖνον, καὶ Ἱερώνυμον, ἐπ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δογματίζοντας ἐκπο ρεύεσθαι (τοῦτο γὰρ ὡς προωμολογημένον παρὰ σοῦ λαμβάνω, ἄλλης ἀποδείξεως οὐχὶ δεόμενος) οὐκ ἀπὸ ἐπεμπον, ἀλλ' εἰς κοινωνίαν ἐδέχοντο, καὶ δι' αὐτῶν σύμπαν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας τὸ πλήρωμα. Ὡσαύτως καὶ οἱ Πατέρες τῶν ἁγίων οἰκουμενι κῶν ἑπτὰ συνόδων πάντας τοὺς μαθητὲς τῶν εἰρη μένων θεολόγων, Ῥωμαίων ἀνδρῶν, τοὺς τὸν κατά λόγον τῆς ἐν τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ ἱερατείας πληροῦνται, κοινωνικοὺς εἶχον καὶ ἀδελφούς. Τίσι γοῦν προσθετέον ἡμᾶς, πᾶσιν ἐκείνοις, ἢ σοὶ μέχρι καὶ τῆς ἐπὶ τῷ σχίσματι γνώμης, καὶ τοῖς ἡκολου θηκέσι σοι ἐπὶ μόνῳ τῷ σχίσματι, οὐμενουν καὶ ἐπὶ τῇ ἑνώσει, ἣν ἐν καλῷ τοῦ μεταμέλου γενόμενος, καὶ σύνοδον μεγάλην ἀθροίσας, πάλιν εἰς τὸν πρῶτον ἐπανήγαγες κόσμον; Ταῦτα μὲν οὖν πρὸς τὸ πρῶτ τον τῶν, ὡς δοκεῖ Φωτίῳ, ἰσχυροτάτων δύο ῥητῶν πρὸς τὴν τῆς Ἐκκλησίας διάστασιν. Πρὸς δὲ τὸ δεύ τερον, ἐν ᾧ τὸν μέγαν οὗτος εἰσάγει Παῦλον ἀνάθεσ με ἐκφωνοῦντα κατὰ τοῦ εὐαγγελισομένου αλλά τριόν τι τῶν Εὐαγγελίων αὐτοῦ, κανταῦθα δια σκοπῆσαι τὸν βουλόμενον. ὑποτίθημι, μήποτε ὁ πα ραλόγως τὸ ῥητὸν ἐκλαμβάνων τὴν τῆς καταδίκης ταύτης ψῆφον οὐ κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἐπενέγκοι, ἀλλὰ πρό γε αὐτῆς κατὰ πασῶν συνόδων, αἱ πολλὰ δόγματα διετράνωσαν, καὶ ἐκήρυξαν, ὧν οὐδ' ὅλως ὁ μέγας Παῦλος μνείαν ποιούμενος εύρηται. Οὗτος καὶ γὰρ ἡ κορυφαία τῶν ἀποστόλων ἀκρότης πρὸς τὴν τοῦ Εὐαγγελίου ἔννοιαν ἀπαγο ρεύει τὸν παρευαγγελισμόν· ἐκ δὲ τῆς ἐσομένης ἐπὶ τῷ Εὐαγγελίῳ αὐτοῦ ἐσύστερον προσθήκης τῶν λέξεων οὐδενὶ τῶν ἁπάντων ἔγκλημα προσάπτει παρο ευαγγελισμού. Ο γοῦν ἁπλῶς οὕτω καὶ ἀδιακρί τως τὴν τοῦ ἀναθέματος καταδίκην ἐπιψηφίζεσθαι θέλων τοῖς μετὰ τὸ Εὐαγγέλιον Παύλου δεδογματι κότι τινὰ μὴ πρὸς λέξιν τοῖς Παύλου εὐαγγελισμοῖς ἐμφερόμενα, οὐκ οἶδα πῶς ἀπολογήσεται οὗτος τοῖς Ομοούσιον δογματίσασι Πατράσιν ἡμῶν. Ποῦ γὰρ εἴρηται τοῦτο τοῦ Παύλου γραφῶν; Τὴν δὲ Θεοτό κος φωνὴν ἐν μὲν τοῖς τοῦ Παύλου Ευαγγελίοις εύ ρήσει τις οὐδαμοῦ, ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία τρα gorius, Gregorius alter, Joannes Chrysostomus vo- και Γρηγόριος Ετερος, καὶ δ᾽ χρυσορρήμων Ιωάν cem banc Evangelii accurate tenentes, Ambrosium, Augustinum, et Hieronymum, ex Patre et Filio Spiritum procedere præscribentes (hoc enim uti a te supra confessum arripio, nullius alterius demonstrationis indigus) non ejiciebant, sed iu communionem acceptabant, et per eos universæ Romanæ Ecclesiæ complementum: similiter et Patres sanctarum septem œcumenicarum synodorum cunctos dictorum theologorun, Romanorum hominum discipulos, qui sacerdotii in Romana Ecclesia catalogum complebant, socios æstimabant et fratres. Quibusnam adhærendum nobis est, omnibus illis, an tibi post schisma a te in Ecclesia propagatum hoc asserenti, et illis, qui te in solo schismate seculi sunt, et non etiam in unione, quam postmodum pœnitentia ductus admisisti, cum ma. gna coacta synodo rursus res ecclesiasticas pristino decori restituisti? Et hæc ad primum dictorum, ut videtur Photio, validissimorum pro Ecclesiæ dissidio stabiliendo dicta sint. Nunc secundum examinemus, in quo magnum bic introducit Paulum, anathema edicentem contra evangelizantem aliquod alienum a suo Evangelio. Hic quoque altente rem examinare volentem monco, nc, insulse dictum arripiens, condemnationis hujusce calculum in Romanam Ecclesiam, sed ante ipsam in omnes synodos, quæ pleraque.dogmata exposuerunt, et deprædicarunt, quorum nullam usquam magnus l'aulus mentionem fecisse reperitur, deferat. Namque hic summum apostolorum culmen prohibet, diversa ab evangelica sententia introduci: futura vero in suum Evangelium postmodum dictionum additione nulli omnium crimen appingit pravari cationis Evangelii. Qui itaque perperam sic, et absque discrimine anathematis ponam irrogare voluerit illis, qui post Evangelium Pauli quædanı, quæ in Evangelio Pauli non reperiuntur, decreverunt, nescio quomodo hie respondebit Patribus mostris consubstantiale præscribentibus. In quibus enim hoc Pauli scriptionibus invenitur? Deiparæ vocem in Evangeliis Pauli nemo usquam offendet, at Dei Ecclesia clara voce eam pronuntiat, et cam oppugnantes ut hæreticos rejicit. Et non quia Paulus dictiones luas non usurpavit, uti νῶς κηρύττει αὐτὴν, καὶ τοὺς μὴ οὕτω φρονοῦντας, prævaricatores Evangelii condemnantur, qui postmodum illis usi sunt; sed quod ex mente hi Pauli decreverunt, inter pietatis præcones collocantur. Inter alia hoc quoque nunc considera, per Deum ipsum, prudens rectusque rerum præsentium cognitor. Videturne tibi unquam, magnum Athanasium, et sæpius in his nostris commentariis commemoratos sanctos Patres nostros, pietatis vindices, quos ipse nequeo satis compellare uti aldecet, concepisse, aut clocutos fuisse aliquid Deo nostro et Servatori adversum? Et cuinam unquam simile quid in mentem veniet? Sed hi, licet Servator in Evangelio Spiritum ex Patre procedere dicat, non illius doctrinæ reprobationem ὡς αἱρετικοὺς ἀποβάλλεται καὶ οὐχ ὅτι μὴ Παῦλος τὰς λέξεις εἴρηκε ταύτας, παρευαγγελισμοῦ κρίνον ται οἱ ἐσύστερον εἰρηκότες, ἀλλ' ὅτι κατὰ τὴν Παύ λου διάνοιαν ἐδογμάτισαν οὗτοι, τοῖς κήρυξε τῆς εὐ σεβείας κρίνονται. ᾿Αλλὰ δεῦρο πρὸς τοῖς ἄλλοις σκό πει καὶ τοῦτο πρὸς αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ ὁ νουνεχής και εὐθυδίκης τῶν παρόντων ἐξεταστής. Δοκεῖ σοί ποτε τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον, καὶ τοὺς πολλαχοῦ τῆς παρ ούσης γραφῆς ὀνομασθέντας ἁγίους Πατέρας ἡμῶν, τοὺς τῆς εὐσεβείας προμάχους, τούς, πῶς ἂν καὶ και λέσαι οὐκ ἔχω, ἐννοῆσαι, ἡ φθέγξασθαί τι τῷ Θεῷ ἡμῶν, καὶ Σωτῆρι Χριστῷ μὴ δοκοῦν; Καὶ τίνι ἂν τῶν ἁπάντων λογισθείη τοῦτό ποτε; Ἀλλ᾽ οὗτοι, εἰ καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν Εὐαγγελίοις τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Παν

que ex his quidam ex Patre et Filio illum esse palam affirmarunt: alii ex Patre per Filium ess-, et procedere. Latinos itaque evangelicorum verborum prævaricationis insimulantes, propter additam in Symbolo dictionem, caveant; ne ante quam La - tinie, ipsis theologis nostris Patribus evangelicorum verborum prævaricationis crimen appingant, Etenim si prævaricationem quis judicat Evangelii, evangelicis dictionibus. in aliis theologicis additionem dictionem, non concors atque uniforme in sententia evangelicorum, et scripto consignatorum theologiæ Patrum dicterum consillerams, is et dicentein ex Patre per Filium Spiritum procedere, prævaricatorem Evangelii nuncupabit, et ex Patre et Filio eumdem esse asserentem, ejusdem prævaricationis obnoxium faciet, neque bos solum, sed et aientem ex Patre ipsum provenire. Forte etiam hic verecundia deposita contra tbeologiæ cognominem jactabit: Qua de causa, Christo in Evangeliis tradente, Spiritum ex Patre procedere, in multis tuis theologicis scriptis, tu provenire.ipsum ex Patre enuntiasti? Aut enim dictionibus tantum tris buis, quicunque tandem is fueris, et pervertisse serba evangelica criminaberis, proventre, loco it lius procedere affirmantem, vel si dicentis auctoritas ac præstantia tibi persuadet, utrasque has dictiones eamdem sententiam denotare, nulla relinquitur tibi causa, ob quem Romanam Ecclesia! unionem, quæ dictionem quidem in Symbolo fidei addidit, sed pietatis sententiam veram ac genuinam servat, exosculari amplectique refugias. τρὸς ἐκπορεύεσθαι ἔφη, οὐχὶ ἀθέτησιν τῆς αὐτοῦ δι- reputarunt, et ex Filis esse Spiritum docere. Namδασκαλίας ἡγήσαντο, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦ μα εἰπεῖν. Οἱ μὲν γὰρ αὐτῶν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ διαρρήδην ἐθεολόγησαν, οἱ δὲ ἐκ Πα τρὸς δι᾽ Υἱοῦ καὶ εἶναι καὶ ἐκπορεύεσθαι. Οι γοῦν τοὺς Λατίνους παραβάσεως τῶν εὐαγγελικῶν ῥημάτ των γραφόμενοι διὰ τὴν ἐν τῷ Συμβόλῳ προσθήκην τῆς λέξεως, δράτωσαν ὡς πρὸ τῶν Λατίνων αὐτοῖς τοῖς θεολόγοις ἡμῶν Πατράσιν γραφὴν παραβάσεως τῶν εὐαγγελικῶν ῥημάτων προσάπτουσιν. Εἰ γὰρ παραβασίαν κρίνει τις τοῦ Εὐαγγελίου τὴν ἐπὶ ταῖς εὐαγγελικαῖς λέξεσιν ἐν ἄλλαις θεολογίαις προσθήτην τῶν λέξεων, μὴ τὸ ἐπὶ τῇ ἐννοίᾳ διασκοπούμενοι σύμφωνον τῶν τε εὐαγγελικῶν τῶν τε γραφικών τῆς θεολογίας τῶν Πατέρων ῥητῶν, ὁ τοιοῦτος καὶ τὸν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι λέγοντα, παραβάτην τοῦ Εὐαγγελίου καλέσει, καὶ τὸν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγοντα ὑπάρχειν αὐτὸν τῆς αὐτῆς ἐγκαλέσει παραβασίας· καὶ οὐ μόνον αὐτοὺς, ἀλλὰ καὶ τὸν εἰπόντα ἐκ Πατρὸς προϊέναι αὐτό. Ἴσως γὰρ ὁ τοιοῦτος ἀπαναιδεύσεται εἰπεῖν καὶ πρὸς τὸν τῆς θεολογίας ἐπώνυμον· Διατί τοῦ Χριστοῦ ἐν Εὐαγγελίοις ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρός λέγοντος, ἐν πολλαῖς τῶν σῶν θεολογιῶν σὺ προϊέναι αὐτὸ ἐκ Πατρὸς ἔφης; Η γὰρ ταῖς λέξεσι χαρίζῃ, ὅστις ἂν εἴης τοιοῦτος, καὶ εἰς διαστροφὴν τῶν εὐαγγελικῶν ἐγκαλέσει; ῥητῶν τὸν τὸ προϊέναι ἀντὶ τοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγοντα· 4, ἐὰν τὸ μεγαλεῖον τοῦ εἰπόντος σὲ πείσῃ πρὸς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν άμφωτέρας ταύτας τὰς λέξεις ὁρᾷν, οὐδείς σοι τὸ λοιπὸν λόγος μὴ ἀπὸ καρδίας ἀσπάζεσθαι τῆς Ῥωμαϊκής Ἐκκλησίας τὴν ἕνωσιν, τὴν μὲν τῆς λέξεως προσ θήκην ἐπὶ τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως ποιησαμένης, σης. τὴν δὲ τῆς εὐσεβείας ἔννοιαν ἀπαραποίητον τηρούσ 40. Sed cum jam finem habeant Photii omnia, convertenda est oratio ad ea, quæ aliquando montis Gani præses monachius Joannes Phurnes adversus Latinos concinnavit, magnum quid esse rauis ad gloriam sibi comparandam, ut videtur, si interpestive et ambitiosius Ecclesia dissidiuin, iude imminens sibi præjudicium non conspiciens, promoveret. Hic enim ad episcopum quemdam Mediolanensem orationem suam convertens, cum archieμθ'. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ πέρας ἔχει πάντα τὰ τοῦ Φωτίου, τρεπτέον ἤδη τὸ τοῦ λόγου πρόσωπον, καὶ ἐφ' οἷς ὁ ποτὲ πρῶτος τοῦ Γάνου ὅρους μοναχὸς Ἰωάννης ὁ Φουρνῆς κατὰ Λατίνων συνέθηκε, μέγα τι, ὡς ἔπικεν, εἰς δόξαν οἰόμενες ἀκαίρως ἐπὶ τῷ σχίσματι τῆς Ἐκκλησίας φιλοτιμεῖσθαι, καὶ τὸν ἐντεῦθεν μὴ συνορῶν προκριματισμόν. Οὗτος γὰρ ὡς πρός τινα ἀρχιεπίσκοπον Μεδιολάνων τὸ τῆς λογογραφίας πρόσω οἶπον ἀποτείνων, ἐπεὶ τὸν ἀρχιεπίσκοπον τοῦτον εἰσάγει προτείνοντα εἰς ἀπόδειξιν τοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι piscopum induxisset, ad demonstrandum Spiritum καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὸ εὐαγγελικὸν ἐκεῖνο ῥητὸν, τό, ὅτι ὁ Υἱὸς ἔφη, «. Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν, ο επιφέρει εἰς ἀνατροπὴν τῆς τοῦ ἀρχιεπι σκόπου προτάσεως τάδε ΙΩΑΝΝΗΣ Ο ΦΟΥΡΝΗΣ. " • Ὅτι μὲν ἔχει πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱδ;, ἀλη θές ἐστι πάνυ καὶ ἀναντίῤῥητον, πλὴν ἀλλὰ τὰ κοινά της όλης Θεότητος, οἷον τὸ ἀΐδιον, τὸ ὑπερούσιον, καὶ τὰ τοιαῦτα. Τὸ δὲ χαρακτηριστικὴν ἰδίωμα τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ὁ Υἱὸς ἔχειν. οὐ δύναται. Το γὰρ Πατήρ ὄνομα προσωπικόν ἐστι, καὶ ἴδιον μόνον τοῦ ἀγεννήτου Πατρός.» " Joan. xv), 15. esse et ex Filio, proponentem evangelicum illud dictum, in quo Filius dicit, ο Omnia quæ habet Pater mea sunt ¹³, › ad convellendam archiepiscopi propositionem hæc infert. JOANNES PHURNES. Omnia Patris habere Filium, verum omninoest, nec illi contradici potest, verumtamen universæ Deitatis communia, veluti sempiternum, supersubstantiale, et similia: sed proprietatem, in qua est nota differentiæ paternæ hypostasis, Filius habere nequit. Pater namque nomen person: est, et proprium solius ingeniti Patris, J.

Ταῦτα μὲν πρὸς τὸν ἀρχιεπίσκοπον ὁ Φουρνῆς. Σὺ δὲ ὁ τοῖς παροῦσιν ἐντυγχάνων, σκόπει πρὸς ταῦτα. Τοῦ ἀρχιεπισκόπου προτείναντος, «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, ο αὐτὸς ἀντιπρο τείνει • Ναί, πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, πλὴν ἀλλὰ τὰ κοινὰ τῆς ὅλης Θεότητος, οἰηνεὶ λέγων ἐκεῖνα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχειν τὸν Υἱόν, ἅπερ ἔνεστι κοινὰ καὶ τῷ Πνεύματι. Τοῦτο γὰρ ἡ ἐπαγωγή δη λοι, ἐν οἷς λέγει, οἷον τὸ ἄθλιον, τὸ ὑπερούσιον, και τὰ τοιαῦτα. Ὁμολογουμένως γὰρ ἐντεῦθεν ἐμφαί νει, ὅτι κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ ἐκεῖνο μόνον θέλει εξω ναι, ὅπερ ἐστὶ ποινδν· καὶ τῷ Πνεύματι· οὐ μέντοι με ιδιαζόντως εἶναι τι κοινόν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ὅπερ μὴ πρόσεστι καὶ τῷ Πνεύματι. Ἀλλ' εγώ φημι ἐσφάλθαι τοῦτον τῆς ἀληθείας εἰς τοῦτο. Ως γὰρ καὶ ἐν ταῖς πρὸς τὸν Φώτιον ἀντιρρήσεσι παρεστής σαμεν, ἔστι μὲν κοινὰ τοῖς τρισὶ τὰ φυσικῶς αὐτοῖς ἐνυπάρχοντα ἀγαθὰ, ὡς φύσει αὐτοῖς προσόντα, καὶ οὐκ ἔξωθεν, οὐδ᾽ ἐπίκτητα, οἷον τὸ ἀἴδιον, τὸ ὑπερούσ σαν, καὶ τὰ τοιαῦτα· ἔστι δὲ καί τι κοινὸν Πατρι καὶ Υἱῷ, ὅπερ οὐκ ἔστι κοινὸν καὶ τῷ Πνεύματι. Καὶ τοῦτο· οὐκ ἐξ ἄλλων, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ γνώριμον ἔσται τοῦ τῆς ἀληθείας Πνεύματος, περὶ οὗ ὁ λόγος ἡμῖν. Ἔστι γὰρ κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐστι κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ὅτι ἐκπέμπουσι, καὶ προχέουσι, καὶ ἐκλάμπουσιν ἄμφω τὸ Πνεῦμα ἐνυποστάτως καὶ οὐσιωδῶς. Αὐτὸ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ προχεῖ, καὶ ἐκλάμπει, καὶ ἐκπέμπει ἕτερον ἐξ ἑαυτοῦ ἐνυπόστατον Πνεῦμα, ότι μὴ τὰ οἰκεῖα χαρίσματα. Ο γοῦν Φουρνῆς μηδέν τι θέ λων εἶναι κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ὅπερ μὴ καὶ τῷ Πνεύματι πρόσεστι, καὶ διὰ τοῦτο ἀντιλέγων τῷ ἀρχιεπισκόπῳ, ἐφ᾽ οἷς ἐκεῖνος προέτεινε τὸ Εὐαγγε λικὸν τοῦτο ῥητὸν, τὸ «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ ἐμά ἐστιν, ο εἰς ἀπόδειξιν τοῦ εἶναι τὸ τοῦ Πατρὸ; Πνεῦμα καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα, οὐ καλῶς Et kac quidem Pharnes ad archiepiscopum. Tu porro, qui haec legis, attende, adverteque animum. Archiepiscopa in medium afferente, • Quæcunque habet Pater Filii sunt, ipse contra opponit: Ita est. Omnia Patris Fitii sunt, sed quæ communia sunt universæ Deitatis, quasidiceret illa Patris habere Filium, quæ communia sunt et Spiritui: hoc enim inductio notat, cum dicit, veluti sempiternum, supersubstantl'ale, et simika: siquidem absque ulla hæsitatione hine infert, commune Patri et Filio solum illud se velte dícere,quod et Spirktui commune est: non tamien esse proprium aliquid Patri et Fillo, quod non sit et. Spiritui. Verum ego affirmo cum a vero aberrare. Quemadmodum enim in objectionibus adversus Photium probavimus, sunt commuDia tribus, quæ illis naturaliter insunt bona, cum navara ipsis immata sint, nec deforis acquirantur, ut sempiternum, supersubstantiale, et similia. Est vero et aliquid commune Patri et Fillo, quod Spiritui commane non est. Et hoc non ex aliis, sed ex ipse veritatis Spiritu, de que nobis sermo est, ma nifestum erit. Est enim commune Patri et Filio, ex utrisque osse Spiritum: et est commune Patri et Fito effundere, emittere, et effulgere amabos Spiriten in hypostasi et essentialiter: ipse vero Spiritus neque elulit, neque effulget, neque emittit affum ex seipso in hypostasi Spiritum, nisi solummodo propria munera. Igitur Phurnes negans aliquo.] commune Patri et Filio, quod non sit commune et Spiritui, ideoque contradicens archiepiscopo super iis, de quibus ille evangelicum hoc dictum proponebat, & Omnia quæ habet Pater mea sunt, › að demonstrandum Spiritum Patris esse Spiritum item Filii, non probe neque pro dignitate traditionis Scripturarum contra opponit. Quibus cum addat et illud, proprietatem, in qua est nota differentive paternæ hypostaseos, Filium habere non posse, ideoque putat se convellere posse, Filium emittere Spiritum, quemadmodum et Parter emit, neque apte neque Industrie inducit. Namque proprietas cum nota paterna hypostaseos ifta est, Patrem et Patrem esse et ingenitum, et Fili Patrem, et proprietatem hanc vere Filius habere nequit. Quod si proprietatem paterna hypostaseos Phurnes conten- και Πατέρα Υιοῦ, καὶ τὸ ἰδίωμα τοῦτο ἀληθῶς ὁ dit esse, emittere ipsum Spiritum, si hoc verumn est, nunquam Spiritus dictus fuisset et Filii Spiritus. Etenim si ut Pater, Pater habet Spirtlum, quando Filias Pater esse nequeat, Spiritum non habebit. Sed in confesso est Spiritum esse Spiritum Patris, et Spiritum Filii, et hoe ullo modo contradicitur, inde remanet manifestum, et ex Patre uti ex Deo esse Spiritum, et ex Filio uti ex Deo, tamen ex Batre veluti ex fonte sine principto, Deum producente principio, ex Filio vero velati per fontem, inde habentem quod sit, unde et suæ hypostasis causum habet. Haque sive Phurnes, sive quis alius dicat, non posse Spiritum esse et ex Filio, quod paterna hypostascos sit proprietas, οὐδ᾽ ἀξίως τῆς τῶν Γραφῶν παραδόσεως ἀντιλέγει. Οτι δὲ οἶ; λε γει οὗτος, προσεπάγει καὶ τοῦτο, ὅτι τὸ χαρακτη ριστικὸν ιδίωμα τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ὁ Υἱὸς ἔχειν οὐ δύναται, καὶ οἴεται ἀναιρεῖν ἐντεῦθεν τὸ δύνασθαι ἐκπέμπειν καὶ τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα ὡς ὁ Πατήρ, οὐκ ἦν τοῦτο ἐπιβολῆς εὐφυούς. Χαρακτηρι στικὸν γὰρ ἰδίωμα τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως τοῦτό ἐστι, τὸ εἶναι τὸν Πατέρα Πατέρα τε καὶ ἀγέννητον, Υἱὸς ἔχειν οὐ δύναται. Εἰ δὲ ἰδίωμα τῆς πατρικής ὑποστάσεως ὁ Φουρνής βούλεται λέγειν τὸ ἐκπέμπειν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα, εἶχε ἀληθὲς τοῦτο οὐκ ἄν ποτε ἐρμέθη τὸ Πνεῦμα καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα. Εἰ γὰρ καθό Πατὴρ ὁ Πατήρ ἔχει τὸ Πνεῦμα, ἐπεὶ ὁ Υἱὸς Πατὴρ εἶναι οὐ δύναται, Πνεῦμα οὐχ έξει. Αλλ' ὡμολόγη ται τὸ Πνεῦμα Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, καί ἐστι λοιπὸν ἀναντιρρήτως ἐντεῦθεν ἀναφαινόμε νον, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡς ἐκ Θεοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὡς ἐκ Θεοῦ, πλὴν ἐκ μὲν τοῦ Πατρός, ὡς ἐκ πηγῆς ἀνάρχου, καὶ θεογόνου ἀρχῆς, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ, ὡς διὰ πηγῆς ἐκεῖθεν ἐχούσης. τὸ εἶν ναι, ὅθεν καὶ αὐτὸ τὴν τῆς ὑποστάσεως ἔχει αἰτίαν. Εἴτε γοῦν ὁ Φουρνής, εἴτε τις ἕτερος λέγει, μὴ δύο

νασθαι τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διά το τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως εἶναι ἰδίωμα τὸ ὑπάρχειν ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, τῆς εὐθείας οὗτος ἔσφαλται Κανοίας. Ἐπεὶ δὲ προϊών πάλιν ὁ Φουρνής λέγει· γ. «Εἰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, τὸ ἴδιον μετακεκίνηται τοῦ Πατρός, ο " esse ex Patre Spiritum, ma iste a reela notione excidit. Et com in progressu orationis iterum Phurnes ineulcet: 50: • Si Spiritus sancturs ex Patre et ex Filio procedit, proprietas Patris dimota est, Nos obsistentes dicimus, Quemadmodum non dimovetur proprietas Patris, eum dicitur Spiritus esse ex Patre et ex Filio, pari ratione neque cum Gtentur Itali, Spiritum ex Patre et ex Pilio proeedere, Patris proprietas dimovetur. Asserentes quippe Spiritum esse et ex Filio, si veluti ex proprio absque Patre fonte dicerent eum esse, turny paternæ proprietatis dimotionem inferrent, sine principio fontem Spiritus et Filium uti et Pairem · decernentes: si vero cum dicunt, ex filio Spiritum esse, magnum Basilium proferunt affirmantem, quod a Filio dicitur esse, ad primnam causam Patrem relationem habet, › nullam suspicionem dimotionis paternæ proprietatis relinquunt. Ut igitur qui ex Patre et Filio falentur esse Spiritum, propter jam dicta paternam proprietatem immotam servant, sic propter eadem et qui ex Patre et Filio asserunt illum procedere, immotam paternam proprietatem conservant. Ad dicta Phurnæ, quæ subsequentur, et in quibus ait Ἡμεῖς διενιστάμενοι λέγομεν, ὡς ἐν τρόπον οὐ μετακινεῖται τὸ ἴδιον τοῦ Πατρὸς, ἐν τῷ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὕτως οὐδὲ ἐν τῷ κατὰ τοὺς Ἰταλοὺς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἡ τοῦ Πα της ιδιότης μετακεκίνηται.. Οἱ γὰρ λέγοντες τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὲν ὡς ἐξ Εξίας παρὰ τὸν Πατέρα πηγῆς ἔλεγον ὑπάρχειν αὐτὸ, ἔμελλον ἂν ἐμφαίνειν τῆς πατρικῆς ἰδιότητος μετακίνησιν, ἄναρχον πηγὴν τοῦ Πνεύματος καὶ τὸν Υἱόν, ὡς τὸν Πατέρα δοξάζοντε;· εἰ δὲ ἐν τῷ λέγειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν, τὸν μέγαν Βασί λειον ἑαυτῶν παριστῶσι λέγοντα, ο τὸ παρὰ τοῦ Τοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, ο οὐδεμίαν έμφασιν ἐῶσι πρὸς τὴν μετακίνησιν τῆς πατρική; ἰδιότητος. Ὡς γοῦν οἱ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγοντες υπάρχειν τὸ Πνεῦμα διὰ τὰ εἰρημένα τηροῦσι τὸ ἀμετακίνητον τῆς πατρικῆς ἰδιότητος, οὕτω διὰ ταῦτα καὶ οἱ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγοντες αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, τὸ ἀμετακίνησαν τηροῦσι τῆς πατρικῆς ιδιότητος. Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τῷ Φουρνῇ εἰρημένα, ἐν οἷς λέγει· να'. ι Ε! πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱός, αῦτα ἔχει καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τὸ συμφυὲ; καὶ ὁμόθεον, ἀναγκαίως πάντως τὸ ἐξ αὐτοῦ δεῖν ἐχε πορεύεσθαί τι συναχθήσεται, ο Ἡμεῖς ἐροῦμεν ὡς. Εἰ καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πα τῆς καὶ ὁ Υἱὸς, ταῦτα καὶ τὸ ἅγιον ἔχειν Πνεῦμα, εὐσεβές ἐστι λέγειν δι' ἐκεῖνα τὰ κοινὰ πάντως, ὧν τὴν κοινωνίαν διὰ τὸ πρὸς ἄλληλα συμφυές καὶ ὁμόθεον ἔχουσι τὰ τρία πρόσωπα τῆς Θεότητος, ἀλλ' οὐχὶ διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ συμφυές και ὁμήθεον τεθεολόγηται τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἵνα καθὼς δοκεῖ τῷ Φουρνῇ ἀκολουθήσῃ ἐκπορεύε σθαί τ: καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν συμφυὲς τοῦ Πνεύματος καὶ ὁμό θεον τὰ γὰρ τρία πρόσωπα τῆς θεότητος τὸ πρὸς 51. ‹ Si omnia quæ habet Pater et Filius, eadem habet et Spiritus sanctus, cum sit ejusdem naturæ et deitatis, necessario omnino, et ex codem aliquid procedere colligetur, " Nos dicimus: Etsi omnia, quæ habet Pater et Filius, eadem habere et Spiritum sanctum, pium est -airmare, prorsus de illis communibus, quorum communionem propter unam naturam et un2.31 deitatem inter se habent tres divinitatis person.r, sed non propter eamdem cum Patre Filii naturanıı, et eamdem divinitatem decretum est, Spiritum et ex Filio esse, ut, quemadmodum retur Phurnes, sequatur, procedere quoque aliquid ex Spiritu, ob Spiritus cum Patre et Filio eamdem naturam, eamdemque divinitatem, Tres enim Divinitatis perάλληλα συμφυές καὶ ὁμόθεον κοινῶς ἔχουσι, και sonæ communiter inter se prticipant eadem ὅπερ ἂν ᾖ τῷ ἑνὶ διὰ τὸ πρὸς τὰ λοιπὰ συμφυές, ἔσται καὶ τοῖς δυσί. Καὶ εἴπερ ἦν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ συμφυές, ἣν ἂν καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τὸ τοῦ Πνεύματος προς τον Πατέρα συμφυὲς ἐκ τοῦ Πνεύματος ἢ μᾶλλον ἀλλήλων ἂν ἦσαν τὰ τρία. Νῦν δ' ἀλλ' ἀκολουθεῖ μὲν εἶναι τὸν Υἱὸν συμφυῆ τῷ Πατρί, ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας ἐστὶ τοῦ Πατρός, οὐκ ἠνάγκασται δὲ εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα διὰ τὸ πρὸς τὸν Υἱόν συμφυές τοῦ Πατρός. Εί τι γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡς ὁ Υἱός, τοῦτο καὶ ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτό· οὐ μὲν εἴ τι καὶ ὁμοοὐσιόν τιν, τοῦτο καὶ ὡς ἐκ Πατρὸς τοῦ ὁμοουσίου ἐστί· καὶ τὸ Πνεῦμα γοῦν ὁμοούσιον μὲν τῷ Υἱῷ, turam, eamdemque divinitatem. Et quod insitum est uni propter eamdem com reliquis naturam, erit et duabus aliis. Et si Spiritus esset et ex Filio propter Filii eamdem cum Patre naturam, esset quoque et Filius ex Spiritu propter Spiritus eamdem cum Patre naturam; vel potius hæc tria unum esset ex alio. At nunc sequitur quidem esse Filium ejusdem cum Patre naturæ, quod ex essentia est Patris, nec ideo cogitur esse Pater ex Filio propier eandem naturam Patris cum Filio. Quidquid enim ex Patre, veluti Filias, id et ejusdem essentiz cum Patra est, quod illud ex essentia Patris est: non vero quidquid ejusdem essentia est euin aliquo, hoc veluti et ex Patre ejusdem essentiæ cal.

$23 JOAN. VECCI CP. PATRIARCHB Sic igitur et Spiritus ejusdem essentiæ cum Filio & άλλ' ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ· οὐ μὲν διότι ὁμο est, quod ex essentia Filii, at non quia ejusdem essentiæ cum Filio, ideo ex Filio. Namque si id esset, esset et ex Spiritu Filius, si ea, quæ ejusdem essentie sunt, inter se convertuntur. Quare qui alio atque alio tempore Spiritum Filii esse Spiritum expɔsuerunt propter eamdem naturam, frustra ac temere similes interpretationes confinxisse comprehenduntur. Et nunc quoque jam dictis Phurnes relarguitur, non recte asseruisse: 52. • Si quæcunque habet Pater et Filius, eadem habet et Spiritus sanctus propter eamdem naturam camdemque deitatem, prorsus et necessario aliquid ex eodem quoque procedere colligetur. ▸ Et non propterea quod Filius ejusdeni cum Patre naturæ est dici, Spiritum esse et ex Filio, unde Phurnes prædictum absurdum elicere conabatur, jam declaratum est. Quod si iste ediscere cupit causam, ob quam Spiritus et ex Filio dicitur, audiat, fidemque adhibeat magno Basilio decernenti, propterea esse Spiritum et ex Filio, ‹ quod quæcunque habet Pater Filii sint, › et principio absque causam Patri rursum conservanti, quod ● quidquid a Filio dicitur esse, ad primam causam Patrem refertur.» Ad subsequentem rursus syllogismumn, quem ille ita disponit: 53. ‹ Si duæ processionis Spiritus causæ sunt, liae et hæc.sequentur absurda, Refellenlum, abunde satis id fuerit, nullum ‘alium esse, qui asserat duas Spiritus causas; quo non supposito, frustra ipse absurdorum, inde subsequentium, ut comminiscitur, seriem concinnat. Interim quoque paululum progressus archiepiscopo laboriosus esse non desinit. hypostaticam proprietatem nominans Patris, ex Patre Spiritum esse, dicentemque et ex Filio illum esse, æque atque duos deos introduceret, criminatur. Qui haec profatur, nescio quibusnam oculis adversus intuebitur rebus theologicis tradendis instructissimum Gregorium Nyssenum, qui longum sermonem serit de iis, quæ in Triade sunt, proprielatibus, non asserentem hanc esse Patris hypostaticam proprietatem, quam Phurnes, esse nempe Spiritum ex Patre, sed apertissime proprietatem Patris stabilientem, esse Patrem, eumque absque causa esse. Quod si hypostaticam, proprietatem Patris hanc esse quispiam affirmaverit, esse Spiritum ex Pa. tre, altamen Pater hic noster Nyssenus et ex FiJio esse tradit Spiritum, et quod magis consideratione dignum est, non in aliis suis orationibus, sed in quibus Patris et Filii Spiritusque discrimen explicat, ipsamque Spiritus erga Filium proprieta tem determinat. Itaque si tres proprietates sanctàs suo ordine disponens, proprietatem Patris dicit, absque causa eum esse: proprietaten Filli, ex Patre esse, et hoc tantummodo circum. cludi proprietatem Filii aperte docet: proprietatem postmodum determinat Spiritus, esse cum ex ούσιον τῷ Υἱῷ διὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ἡ γὰρ ἂν ἦν καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, εἴπερ ἀντιστρέ φει τὸ πρὸς ἄλληλα αὐτοῦ ὁμοούσιον· ὥστε καὶ οἱ κατά καιρούς Πνεῦμα Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐξω ηγησάμενοι διὰ τὸ ὁμοφυές, μάτην τὰς τοιαύτας ἀναπλάττεσθαι ἐξηγήσεις ἐλέγχονται· καὶ νῦν δὲ ἐν τῶν ἤδη ῥηθέντων ὁ Φουρνῆς ἀπελήλεγκται, οὐ καλῶς λέγων, νβ'. «Εἰ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, ταῦτα καὶ τὸ ἅγιον ἔχει Πνεῦμα, διὰ τὸ συμφυές καὶ ὁμόθεον ἀναγκαίως πάντως τὸ καὶ ἐξ αὐτοῦ δεῖν ἐκπορεύεσθαί τι συναχθήσεται. Καὶ ὅτι μὲν οὐ διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα συμφυές τοῦ Υἱοῦ λέγεται ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀπόθεν ὁ Φουρνῆς τὸ ῥηθὲν ἄτοπον συνάγειν έσπούδαζεν, ἤδη δεδήλωται· εἰ δὲ μαθεῖν οὗτος ἐθέλει, διατί τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέο γεται, τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ πειθέσθω η κατασκευά. ζοντι, διὰ τοῦτο εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ τὴν ἄναρχον αἰτίαν τῷ Πατρὶ πάλιν τηροῦντε; διὰ τὸ 4 πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τήν πρώτην αἰτίαν, τὸν Πατέρα, τὴν ἀναφορὰν ἔχειν. Πρὸς δὲ τὸν μετὰ ταῦτα πάλιν συλλογισμὸν, ὃν οὔτ τως ἐκτίθησι λέγων, νγ'. «Εἰ δύο τῷ Πνεύματι τὰ αἴτια τῆς ἐκπορεύ σεως, τὰ καὶ τὰ ἀκολουθήσει τὰ άτοπα, ο Οὐδὲν ἕτερον εἰς ἔλεγχον ἱκανὸν, ἢ ὅτι, ἀλλ' οὐ δείς ἐστιν ὁ λέγων δύο τὰ τοῦ Πνεύματος αἴτιπ· καὶ τούτου μὴ τεθέντος μάτην αὐτὸς συμπλέκει τὸν ὁρμαθὸν τῶν ἐντεῦθεν ἀναφαινομένων ἀτόπων. Αλλά καὶ πάλιν ἐν τῇ μετὰ μικρὸν προόδῳ τοῦ λόγου τῷ ἀρχιεπισκόπῳ οὗτος διενοχλεῖ, ὑποστατικὸν ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς ὀνομάζων τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ διθεῖαν ἐγκαλῶν τῷ λέγοντι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό. Καὶ ὁ ταῦτα λέγων οὐκ οἶδα ποίοις ἀντιβλέψει τοῖς ὀφθαλμοῖς τῷ θεολογικωτάτῳ Γρηγορίῳ τῷ Νύσσης, πολύν μεν ποιουμένῳ τῶν ἐν τῇ Τριάδι ἰδιοτήτων τὸν λόγον, οὐ τοῦτο δὲ ὑποστα τικὸν ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς λέγοντι, ὅπερ καὶ ὁ Φουρ νῆς, τὸ εἶναι δηλαδὴ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ σαφῶς ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς παριστῶντι τ Πατέρα καὶ ἄνευ αἰτίας εἶναι αὐτόν· εἰ δὲ ὑποστα τικὸν ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς τοῦτο λέγει τις εἶναι, τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ὁ Πατήρ ἡμῶν οὗτος ὁ Νύσσης καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ δὴ μεῖζον, ὅτι οὐκ ἐν ἄλλοις τῶν αὐτοῦ λόγων, ἀλλ' ἐν οἷς τὴν τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα διαφορὰν δηλοί, καὶ αὐτὴν τοῦ Πνεύμα τος πρὸς τὸν Υἱὸν ἰδιότητα διαιρεῖ. Εἴπερ γοῦν, τὰς τρεῖς ἰδιότητας ὁ ἅγιος κατατάττων, ιδιότητα μὲν τοῦ Πατρὸς λέγει τὸ ἄνευ αἰτίας εἶναι αὐτὸν, ιδιό τητα δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, καὶ μέσ χρι τούτου ἱστασθαι τῷ Υἱῷ τὸ ἰδίωμα διδάσκει σαφῶς, ιδιότητα δὲ τοῦ Πνεύματος ἀποφαίνεται, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό, πῶς οὐ προφανῶς ἀντιλέγει τῷ Νύσσης & υποστατικών

ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς λέγων τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι Patre et ex Filio, quo pacto palam non contradi - τὸ Πνεῦμα; Καὶ ἵνα μὴ ἀφ' ἑαυτῶν τάχα τὰ τοιαῦτα πλάττεσθαι δόξαιμεν, τὴν περικοπὴν τῶν ἐκείνου ῥητῶν, ἣν ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλίᾳ αὐτοῦ φησιν, ἧς ἡ ἀρχή, ο Οτε προσῆγεν ὁ μέγας Μωτῆς τῇ κατὰ τὸ ὄρος μυσταγωγία τὸν Ἰσραηλίτην λαόν, ο ἐνταῦθα ἐχθήσομεν καὶ πάλιν ὡς πρότερον, οὕτως ἐπὶ λέξεων ἔχουσανος Οτε γὰρ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθε, καθώς φησιν Γραφὴ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἀλλ' ὥσπερ τὸ ἄνευ αἰτίας εἶναι μόνου τοῦ Πατρὸς ὄν, τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι ἐφαρμοσθῆναι οὐ δύναται, οὕτως τὸ ἔμπαλιν, τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι ὅπερ ἰδιόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, τῷ Πατρὶ ἐπιθεωρηθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει· κοινοῦ δὲ ὄντος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ μὴ ἀγεννήτως εἶναι, ὡς ἂν μή τις σύγχυσις περὶ τὸ ὑποκείμενον θεωρηθείη, πάλιν ἔστιν άμικτον τὴν ἐν τοῖς ἰδιώμασιν αὐτῶν διαφο ρὰν ἐξευρεῖν, ὡς ἂν καὶ τὸ κοινὸν φυλαχθείη, καὶ τὸ ἴδιον μὴ συγχυθείη· ὁ γὰρ μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ὀνομάζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα· τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται. Ει γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησίν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Οὐκοῦν τὸ μὲν Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἂν καὶ Χρι· στοῦ Πνεῦμά ἐστιν· ὁ δὲ Υἱὸς, ἐκ τοῦ Θεοῦ ὤν, ούτ κέτι καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν, οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετική αὕτη ἀκολουθία. Τοιαῦτα τοῦ ἁγίου τούτου περὶ τῶν ἰδιοτήτων θεολογοῦντος. καὶ σαφῶς εἰς ἰδιότητα μὲν τοῦ Υἱοῦ τιθεμένου, τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτὸν, ἰδιότητα δὲ τοῦ Πνεύματος ὁμολογοῦντος τρανῶς τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ λέγεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖσθαι, μάτην δ Φουρνῆς ὑποστατικὸν ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς ὀνομάζει τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα. Πρὸς δὲ τὰ ἐφ εξῆς τῶν συλλογισμῶν τίς οὐκ ἐρυθριάσει; Λέγει γὰρ συλλογιζόμενος οὗτος πρὸς τὸν αὐτῷ ἀντιλέγοντα· ν. «Εἰ δὲ διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγεις τὸ Πνεῦμα, ὅτι Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεται, τί περὶ τοῦ Ἰωσὴφ ἐροῦ μεν, εἰπόντες τοῖς ἀδελφοῖς, Μὴ φοβείσθε· τοῦ γὰρ Θεοῦ εἰμι ἐγώ; Μὴ τὸν Ἰωσὴφ τὴν ὕπαρξιν ἐκ τῆς θείας φύσεως έσχηκέναι νομίζομεν; Καὶ τοῦ Δαυἱ εἰπόντος, ο Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ, μὴ ἐκ τῆς θείας φύσεως εἶναι αὐτὴν δώσομεν; Βιδα!! πόσα ὁ κατὰ τῶν ἀδελφῶν ἄδικος παρ οξυσμός δύναται; Εἰ μὴ γὰρ ἐξ ἀκαίρου καὶ παραλής του ζήλου ἦν ἀντιλογία, πότε ἂνε τοιαῦτα εἰρήκει λόγοις καὶ τῇ ἐκ λόγων σοφίᾳ ἐντεθραμμένος ἀνήρ; Καὶ ὁ δὲ ἐπιφέρει τοῖς εἰρημένοι;, οὐδὲ τοῦτο ἀπὸ αἰσχύνης. Λέγει γάρ·. Πᾶν ὅπερ τινὸς εἶναι λέο γεται, οὐκέτι καὶ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἀνάγκη.» Καὶ οὐ συνιδεῖν διεσκέψατο τὸ τῆς προτάσεως ψεῦδος. Οὐδὲ γὰρ ἀληθὴς ή λέγουσα πρότασι·, ' Πᾶν ὅπερ τινός, οὐκέτι καὶ ἐξ αὐτοῦ·ο ἀλλ' ή λέγουσα, • Οὐ πᾶν ὅπερ τινὸς, ἤδη καὶ ἐξ αὐτοῦ.» Τινά μὲν εὑρεθήσονται καὶ τινὸς ὄντα, καὶ ἐξ αὐτοῦ μὴ δντα, ὡς τὰ ἔξωθεν τῆς φύσεως δ.τα τινός, οἷον τὸ τινὸς ἱμάτιον, καὶ ἡ τινὸς κλίνη, καὶ τὰ τοιαῦτα. cit Nysseno, qui hypostaticam proprietatem Patris decernit, ex Patre esse Spiritum. Et ne fortasse videamur ex nobis ipsis hæc confingere, illius verborun seriem, quam ille in Orationem Domini cam Homilia disposuit, cujus principium. Cum conduceret magnus Moyses in monte facta mystago– gia Israeliticum populum, hic iterum, ut et antea, apponemus hisce verbis digestam: ‹ Cum enim Filius ex Patre exivit, ut Scriptura tradit, et Spiritus ex Deo et Patre procedit, sed quemadmodum absque causa esse, solius Patris est, quod neque Filio, neque Spiritui adaptari potest, sic vice versa, ex causa esse, quod est proprium Filii et Spiritus, de Patre intelligi alienum a natura est. Cum vero Filio et Spiritui commune sit, ingenitos non esse, ne confusio circa subjectum introducatur, rursus potest immista in eorum proprietatibus differentia' reperiri, ut et commune conservetur, et proprium non confundatur. Namque unigenitus Filius ex Patre per Scripturam sacram dicitur, nec ultra hoc illius proprietatem oratio extendit. Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur et ex Filio esse astruitur. Si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit, hic non est illius. Itaque Spiritus, qui ex Deo est, et Christi Spiritus est; Filius qui ex Deo est, Spiritus neque est, neque dicitur, neque convertitur relativa ista sequela.» Hire sancto isto Patie de proprietatibus divinis decernente, et palam proprietatem Fi lji præscribente, eum ex Patre esse, et proprieta: tem Spiritus affirmante diserte, ex Patre eum dici, et ex Filio esse astrui, temere Phurnes hypostaticam proprietatem Patris vocat, ex Patre esse Spiritum. Sequentes vero syllogismos quis absque rubore percurrret? Ratiocinans enim hic alversus contradicentem scribit: 54. «Quod si propterca dicis, Spiritum ex Filio esse, quod Spiritus Filii dicitur, quid de Josepho dicemus, qui fratribus ait, Ne timeatis: Dei euin ego sum? Num Josephum exsistentiam ex divina natura habuisse opinemur? Et Davide dicente, ‹ Domini terra, num ex divina natura esse eam concedemus? > Papæ! Quas adversus fratres injusta exacerbatio vires habet? Nisi enim ex intempestivo irrationalique zelo contradictio exorta fuisset, quando similia unquam enuntiasset vir sapientia eloqquenLaque ins: ructus? Quod vero dictis adnexuit, nes que id ex verecun:lia hominis est. Subdit cnim: • Quod alicujus esse dicitur, non erit ex co necessario, › nec potuit suæ propositionis mendacium deprehendere. Neque enim vera est propositio asserens: Onne quod est alicujus, non est ex ipse,» sed ea: c Non omne quod alicujus, fum et ex ipso.» Reperientur enim nonnulla, quæ alicu jus sunt, et ex ipso non sunt, ut illa quæ sunt externa nature alicujus, veluti alicujus vestis, alicu-

JOAN. VECCI CP. PATRIARCH.B ὄντα, ὡς πάντα τὰ τῆς οὐσίας τινὸς ὄντα, οἷον τινὸς υἱὸς, καὶ ἐξ ἐκείνου ἐστί, καὶ τὸ τινὸς πνεῦμα, καὶ ἐξ ἐκείνου ἐστίν. Αλλ' εἶχε τοῦ παρα-ο δείγματος, ὅτι πλείστην έχει πρὸς τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν τὴν ἐμφέρειαν. Εἰ γὰρ ἐπὶ πάντων τῶν ὅσα έχει Πνεῦμα φθαρτόν, οὐκ ἔστιν ἐπ᾽ οὐδενὸς, οὗ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἔστιν ἐξ αὐτοῦ, πῶς ἄν τις εἴπῃ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα μὴ εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Ἐν τοσούτοις μὲν οὖν καὶ τὰ τοῦ Φουρνή, ὅσα τέως ἐμοὶ τῆς πρὸς ἀνατροπὴν ἀντιῤῥήσεως ἀξιωθῆναι εκρίθησαν. Εἰ τί που γὰρ ἄλλο ἦν καὶ διὰ μέσου αὐτῶν παροράσεως εκρίθη μοι καὶ οὐκ ἀντιῤῥήσεως, διὰ τὸ τὰ ῥηθέντα τῶν μὴ ῥηθέντων τὸν ἔλεγχον δύνασθαι. fus lectulus, et similia. Reperientur quoque Εὑρεθήσονται δὲ τινὰ καὶ τινὸς ὄντα, καὶ ἐξ αὐτοῦ wonnulla, quæ alicujus sunt, et ex eo sunt, ut omnia quæ alicujus essentia sunt, veluti alicujus filius, et ex eo est; alicujus spiritus, et ex eo est. Sed euge exemplum, quod tam prope accidit ad orationis nostræ scopum. Etenim si in omnibus, quibus spiritus corruptioni obnoxius est, non est in aliquo, cujus spiritus non sit ex ipso, quanam ratione contendet quispiam, Filii Spiritum non esse et ex Filio? His itaque concluduntur Phurnæ dicta, quæ mihi refutatione digna visa sunt. Nam si quid fraterea aliud in illis immiscet, despiciendum potius, quam contradictionibus subigendum judicatum est, quod ex iis, quae dicta sunt, eorum eliam,quæ dicta non sunt, refutatio facile parari possit, 55. Nunc vero Nicolai Methonensis pronuntiata examini subjicimus. NICOLAUS METHONENSIS. α νε'. Τὰ δὲ του Μεθώνης Νικολάου και ότι προτι θέντε πρὸς ἐξέτασιν. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΜΕΘΩΝΗΣ Οὗτος καὶ γὰρ τῶν αὐτοῦ λόγων ἀρχόμενος, αὐτ τίκα πολλὴν ὅτι περικοπὴν ἐν καταρχαῖς τοῦ λόγου ἐκτίθησι, δι᾿ ἧς ο πατρικὸν ὀνομάζει ἰδίωμα τὸ προάγειν ἐξ ἑαυτοῦ.» Αλλ' ἡμῖν οὐκ ἀρέσκει τὸ νόημα, διὰ τὸ μὴ καὶ ἀμφότερα παράγεσθαι ἐκ Πα τρὸς ὡς Υἱοῦ. Οὐ γὰρ τὸ ἁπλῶς προάγειν πατρικὸν ἰδίωμά ἐστιν· ἦν γὰρ ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱός· ἀλλὰ τὸ γεννητῶς προάγειν, τοῦτο ἀληθῶς ἰδίωμα τοῦ Πατρὸς, ὅτι καὶ τὸ ὡς Υἱὸς προηγμένον, ἐκεῖνο προῆκται ὡς ἐκ Πατρὸς, ἀλλ' ὡς ἐκ Θεοῦ τῆς πη γαίας, λέγω, θεότητος. Καὶ ἔστιν ἡ αὐτὴ καὶ μία πηγαία θεότης, ἐξ ἧς διαφόρως ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα προέρχονται. Αλλ' ὅτι μὲν ὁ Υἱὸς ἐκ τῆς πηγαίας ταύτης θεότητος γεννητῶς, καὶ ἀμέσως προάγεται, διὰ τοῦτο καὶ Πατήρ καὶ θεογόνος θεότης ή πηγαία θεότης ἐν τῇ τοῦ Υἱοῦ γεννήσει καλεῖται. Οτι δὲ τὸ Πνεῦμα, οὔτε γεννητῶς ἐξ αὐτῆς, οὔτε ἀμέσως ὡς Υιός, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς ἐστι διὰ τοῦ Υἱοῦ καθ᾽ ἔτερον τρόπον ὑπάρξεως, διὰ τοῦτο ὁ Πατήρ ἡ πηγαία θεότης ἐνταῦθα καλεῖται. Ὥστε οὐ τὸ ἁπλῶς προ ἄγειν, ἀλλὰ κατὰ τὸ πῶς τὸ πατρικὸν ἰδίωμα δείκνυ ται ἐν τῇ θεογόνῳ θεότητι. Εἰ μὲν γὰρ καὶ τὸ Πνεῦμα προσεχῶς καὶ ἀμέσως ὡς ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἦν, πάντως οὐδεὶς ἄν ποτε τῶν ἁγίων ἀπετόλμησε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἰπεῖν· ὅτι δὲ τὸν μὲν Υἱὸν Hic enim statim in suæ orationis exordio prolixa admodum loquacitate astruere conatur, ‹ paternam proprietatem esse ex se ipso producere. › Verumtamen nobis sententia ista non arridet, quod atra que non producantur ex Patre veluti Filii. Neque enim simpliciter producere paterna proprietas est: namque tum foret et Spiritus Filius, sed generando producere, hæc vere proprietas Patris, qua productum ut Filius producitur ex Patre, sed uti ex Deo, Deitatis inquam forte. Et est unus idemque Deitatis fons, ex quo varie Filius et Spiritus proveniunt. Sed cum Filius ex fonte hoc Deitatis ut genitus, et immediate producatur, propterea et Pater, et Deipara deitas fons Deitatis in generatione Filii nuncupatur. Quod vero Spiritos neque ut genitus ex ipsa, neque immediate ut Filius, sed ex ea est per Filium secundum alium exsistentiæ modum, propterea Pater fons Deita:is hic appellatur, adeo ut non simpliciter producere, sed hoc modo, paterna proprietas demonstretur in Deipara deitate. Nam si Spiritus contigue et immediate æque atque Filius ex Patre esset, omnino »ullus unquam ex sanctis ausus fuisset, et ex Filio Spiritum asserere. Quoniam vero Filium contigue et immediate Patres affirinant ex Patre, Spiritum vero per Filum ex Patre esse, et per Filium ex προσεχῶς καὶ ἀμέσως οἱ Πατέρες θεολογοῦσιν ἐκ τοῦ Patre procedere tradunt: propterea et ex Filio saepenumero in scriptioribus suis dixerunt Spiritum. Et est Spiritus, et veluti ex Deum-generante principio Patre, et veluti ex fonte filio, non tamen. separato fonte absque Patre: fons enim Spiritus et Pater, fons Spiritus et Filius: sed Pater quidem fons Spiritus et est et dicitur, uti fons Deitatis, et sine principio causa; Filius vero fons, per se ipsum naturaliter et essentialiter Spiritum ex Patre emanantem cdundens. Non recte itaque Methonen. sem paternæ proprietati processum Spiritus ascriberc, qui potius absque principio Deitatis fonti accommodatur, satis ut opinor, demonstravimus. Nunc porro considerandum est, quod ipse deinΠατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγουσι, διὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ πολλαχοῦ τῶν γραφῶν εἶπον τὸ Πνεῦμα. Καὶ ἔστι τὸ Πνεῦμα καὶ ὡς ἐκ θεογόνου ἀρχῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ ὡς ἐκ πη γῆς τοῦ Υἱοῦ, οὐ μέντοι γε ιδίας πηγῆς παρὰ τὸν Πατέρα. Πηγὴ μὲν γὰρ τοῦ Πνεύματος καὶ ὁ Πα τὴρ, πηγὴ τοῦ Πνεύματος καὶ ὁ Υἱός· ἀλλ' ὁ μὲν Πατήρ πηγὴ τοῦ Πνεύματος ἔστι τε καὶ λέγεται, ἅτε πηγαία θεότης καὶ ἄναρχον αἴτιον· ὁ δὲ Υις πηγὴ ἅτε δι' ἑαυτοῦ φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς τὰ ἐκ Πατρὸς ἀναβλύζον Πνεῦμα προχέων. Αλλ' ότι μὲν οὐ καλῶς ὁ Μεθώνης τῷ πατρικῷ ἰδιώματι τὴν τοῦ Πνεύματος πρόοδον ἀναφέρει, ὅτι; τῇ ἀνάρχῳ

πηγαία μᾶλλον ἁρμόζει θεότητι, ἱκανῶν, οἶμαι, πρὸς A' cups advectit, magni Dio ysii nunquan satis lauἀπόδειξιν ἦλθε. Σκεπτέον δὲ νῦν ἐστιν, ὅπερ ἐφο datum dictum illud, quod ita se habet: εξῆς οὗτος ἐπάγει, τὸ τοῦ μεγάλου Διονυσίου φημί πολυύμνητον, ἐκεῖνο ῥητὸν ὁ καὶ ἔχει οὕτως· νδ'. ε Οτι μέν ἐστι πηγαία θεότης ὁ Πατήρ, ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς θεογόνου θεότητος, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, βλαστοί θεόφυτοι, καὶ οἷον ἄνθη καὶ ὑπερούσια φῶτα, πρὸς τῶν ἱερῶν Λογίων παρειλήταμεν ὅπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτ᾽ εἰπεῖν, οὔτ᾽ ἐννῆσαι δυνατόν. ο Τὸ ῥητὸν τοῦτο τοῖς οἰκείοις λόγοις ὁ Μεθώνης συνείρων εἰς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν φαίνεται έκλαβάνων αὐτὸ, εἰς οἵαν καὶ πολλοὶ ἄλλοι τῶν μετ' αὐτὸν, καθώς τίνων καὶ αὐτὸς αὐτήκοος γέν γονα, προβαλλομένων ἐκ τῆς ὀνομαζούσης λέξεως τὰ δύο αίτιατα θεοφύτους βλαστούς, μὴ δύνασθαι ποτέ εἰπεῖν τινα τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, «δια τὸ μηδὲ βλαστὸν ἐκ βλαστοῦ εἶναι δύνασθαι, ο Καὶ ὁ μὲν Μεθώνη, τὸ τοῦ μεγάλου Διονυσίου τοῦτο ῥητὸν εἰς ἀνατροπὴν προβαλλόμενος, τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐν τῷ παραδείγματι εἰκόνα τῆς τῶν βλαστῶν δυάδος εἰς συκρότησιν τοῦ λόγου οἰκείου προτείνει, λέγων, «μὴ δύνασθαι βλαστὸν ἐκ βλαστοῦ εἶναί ποτε. Ἐγὼ δὲ φημι ὡς ἦν ἂν προσφυὴς ἡ τοῦ παραδείγματος τούτου εἰκὼν, είγε διεχεῖς ἦσαν οἱ θεόφυτοι ἐκεῖνοι βλαστοί, ὡς ἐνταῦθα ἔστιν ὅτε ἐν τοῖς κάτω τούτοις εὑρίσκεται. Νῦν δ' ἀλλ' ὅτι οὐχὶ διεχεῖς οἱ θεόφυτοι ἐκεῖνοι βλαστοί, γνωσθήσεται ἀπὸ τοῦ βλαστὸν μὲν τὸν Υἱὸν ὄνομά ζεσθαι, ἀλλὰ προσεχῇ τῷ ἐξ οὗ, βλασιὸν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ διὰ βλαστοῦ τοῦ Υἱοῦ, ἐκ τῆς ρίζης βλαστάνοντα τοῦ Πατρός. Βλαστοί γοῦν θεόαυτοι ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ εἰπόντι ἁγίῳ ἀνα μάσθησαν, οὐ διὰ τὸ διεχῶς ἐκεῖθεν ἐκρῦναι, ἀλλὰ διὰ μόνον αὐτὸ τὸ ἐκφῦναι. Τὸ γὰρ ἁπλῶς εἶναι, καὶ οὐ τὸ διῃρημένως ἐκεῖθεν εἶναι αὐτὰ λέξις δηλοι, μόνην τοῦ αἰτιστοῦ παριστῶσα τὴν ἔννοιαν. Πῶς οὖν ὁ Μεθώνης ὥσπερ διῃρημένους ἀπ' ἀλλή των βλαστού; τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι νομοθετεῖ, καὶ τὸν τοῦ Παύλου μαθητὴν μὴ εἰδέναι τὴν φυσικὴν τῆς Τριάδος ὑπεμφαίνει ταξιν, ἐκ τοῦ λέγειν μὴ «δύνασθαι εἶναι βλαστόν ἐκ βλαστοῦ;» Εἰ γὰρ κατὰ τὴν Μεθώνην ὥσπερ αποημένοι βλαστοὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρίς, πῶς τὸ Πνεῦμα τρίτον τῇ τάξει κατὰ τὸν p μέγαν Βασίλειον, καὶ ὁ Υἱὸς μέσος εἶναι Πατρός καὶ Πνεύματος λέγεται; Η πῶς τὸ Πνεῦμα τοῦ μὲν Υἱοῦ λέγεται ἀμέσως εἰκὼν, τοῦ δὲ Πατρὸς εἰπὼν δι᾿ Υἱοῦ; Ὅτι δὲ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Διονύσιος οὐ μα τὸ διεχῶς πατρόθεν ἐκφῦναι, ἀλλὰ δι' αὐτὸ μέκαὶ τὸ ἁπλῶς ἐκφῦναι, βλαστοὺς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ὠνόμασε, συνιδεῖν ἔστι τοῖς προσεκτικώτερον διασκοπουμένοις, καὶ ἐκ τοῦ μὴ ῥίζαν ἐνταῦθα τὸν Πατέρα καλεῖν, καὶ τοί γε εἰρημένον οὕτως ἐν ἄλλοις. Πηγαίαν γὰρ θεότητα τὸν Πατέρα εἰπὼν ἐπήγαγε παρευθύς, Ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα βλαστοί θεόφυται καὶ οἷον ἄνθη, καὶ ὑπερούσια φῶτα. Καίτοι γε ὡς πρὸς τοὺς βλαστούς βίζαν ἔδει παρὰ του μεγάλου Διονυσίου τὸν Πατέρα κληθήναι. Ο 56. Patrem quidem esse fontenu et originem in divinis a sacris Scripturis accepimus, Filium vero ct Spiritum Deiparæ deitatis, vel si dictu fas sit, quasi germina divina, floresve ac lumina supersubstantialia: quonam autem pacto sese habeant, neque eloqui, neque intelligere valemus. › Dictum hoc propriis sermonibus Methonensis complicans, in eam sententiam, ut apparet, altrahit, in quam et plerique alii post eum, quemadmodum etiam ego hisce meis auribus exponentes audivi, contendentes ex voce illa, qua duos effectus nominas germina a Deo nata, non posse aliquem unquam dicere, Spiritum et ex Filio: c Quod ex germine germen esse nequit.» Et Methonensis quidem hoc magni Dionysii dictum afferens, al evertendum Spiritum esse et ex Filio, exempli imaginen duorum germinum ad constabiliendam suani sententiam proponit, dicens, • fieri non posse, ut ex germine germen sit. › Ego vero dico: Aplissima hujusce exempli imago tum fuisset, si e Deo nata illa germina essent in duas partes divisa, quemadmodum hic est, et in his inferioribus, et quæ visui objiciuntur, reperitur; nunc vero a Deo nata illa germina non dividi in duas partes, planum il: germen enim Filius vocatur, sed con tiguum illi ex quo est, germen vero et Spiritus sanctus, sed per germen Filium; ex radice enascentia Patre. Germina itaque a Deo nata Filius et Spiritus a sancto nuncupati sunt, non quod in duo divisi inde exeant, sed quod tantum enascantur. Nam simpliciter esse, et non divisim iude emanare eos, dictio notat tantúm effecius nobis notionem insinuans. Quanam ergo ratione Methonensis veluti sejuncta a seipsis separataque germina Spiritum et Filium ex Patre esse decernit, et Pauli discipulum naturalem Triadis ordinem nescivisse supinnuit, cum dicat, non posse esse gernem ex germine?» Namque si, ut Mellonensis contendit, veluti separata germina Filius et Spi tus ex Patre, quomodo Spiritus tertius ordine erit, ut magnus Basilius tradit, et Filius medius esse inter Patrem et Spiritum dicetur? Vel quonindo Spiritus Filii dicitur immediata imago, Patris vero imago per Filium? Magnum porro divinis pertractandis Dionysium, nou quod divisim ex Patre enascantur, sed quod solum et simpl:ciser enascantur, germina Filium et Spiritum nuncupasse, intelligere possunt, qui accuratius dicta examinabunt, nec non ex eo, quod hic radicem Patrem non vocat, licet alios alibi hoc quoque modo elocutos invenimus. Fontem enim Deitatiș Patrem compellans, illico subdidit, Filius vero et Spiritus germina a Deo nata, et quasi flores, et supersubstantialia lumina. Et nihilominus si fere mizum ratio habenda esset, nuncupari debuerat a

magno Dionysio radix Pater. Sed ille, ne quis for- δὲ, ἵνα τις τάχα μὴ ἐπιμείνῃ τῇ λέξει, ἀπαραλλαtasse dictioni insisteret, illius, quod in exemplum afferebatur, immutabilitatem erga exemplum inraginatione concipiens, fontem Deitatis Patrem enunLians, germinum, et forum, et luminum nomine, qui inde proveniunt effectus significavit, quorum neutrum ullam cum fonte proportionem habet. Quibus itaque similes dictiones obviam fiunt, illi animo concipiant, similium auctores Patres theologos, non Spiritus et Filii divisionem inducere volentes hæc protulisse, sed tantummodo ad Patris effectus respicientes, pro vario dictionum usu, causám et effectum indicare statuentes, gemina ßumina eos ex uno fonte, a Deo nata ex radice germina, flores duos ex uno ramo, duo lumina ex uno sole, dixerunt: et ex his alii tantum effectum indicantes, tam variis vocibus, illum subinnuebant; alii vero quomodo effectus inter se respondeant, et ad causam referantur, ostendentes, hunc quidem dicebant immediate ex primo, illum vero per eum, qui immediate erat a primo. Qui vero potest attentius cogitationem suam figere in dictionem hanc, ‹ per eum, qui immediate est, et capere, quomodo ex Patribus nemo unquam Spiritum immediate ex Patre asseruit, ille et ex Filio Spiritum dicet, et causam Patri conservabit: quemadmodum qui dicit fructum ex radice per ramum, et ex ramo, et Nuvium ex oculo per fontem, et ex fonte. 56°. Et de his quidem hæc satis. Ad ea vero, quæ consequuntur, Methonensis dicta, cum nulla ɛlia nova sententia concludatur, sed eadem, quam et alii insinnarunt, et cui nos supra jam dictis respondimus, nihil dicimus, intempestivain respuentes loquacitatem. Eadem enim sæpius inculcare, pertractareque cum delirante futilitate satietatem alert: qualia sunt, que in progressu orationis agitautur, de uno principatu theologiæ, de singularitate generationis et processionis, de immutabilitate filiationis in paternitatem, et paternitatis in filiationem, de indivisibili relatione ad duo principia, de absolutissima perfectione singularum trium personarum, de discrimine missionis et processionis, in qua differentiațetiam admiranda illa complicat, procedere Gabrielem a Patre, veluti missum a Deo Patre,et Moysem quoque uti missum a Deo.» Hæc itaque cum subsequens illius oratio exponat, qui accurate antea in hoc nostro Commentario pertractata perlegerit, ad illa evertenda, aliis non indi. gebit. Proptereaque nos supervacaneum intempesti vomque esse duximus, iterum ex illis quidpiam repetere 7. Partem porro illam Mellonensium dictorum, in qua aliud, «Ex meo accipiet, enarrans illa alii mat, ‹ nihil ex hoc dicto evangelico significari, ex Filio Spiritum accipere, verum ex Patre, o quis a veritate aberrare non determinaverit, cum de eo Patrum expositiones percurrerit, quarum una in Ancorato magni Epiphanil jacet, quam vel solar, ξίαν τοῦ παραδείγματος φανταζόμενος, πηγαίαν θεό τητα τὸν Πατέρα εἰπὼν, τῷ τῶν βλαστῶν καὶ ἀνα θέων, καὶ φώτων ὀνόματι τὰ ἐκεῖθεν ὄντα αἰτιατά παρεδήλωσεν, ὧν οὐδὲν ὡς πρὸς τὴν πηγὴν ἔχει σχέσιν ἀνάλογον. Οἱ γοῦν ταῖς τοιαύταις τῶν λέξεων ἐντυγχάνοντες, συνιέτωσαν, ὡς οἱ τοιαῦτά τινα εἰρηκότες θεολόγοι Πατέρες οὐχὶ διέχειν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος παραστῆσαι βουλόμενοι, ἔλεγον τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ πρὸς μόνον τὸ ἐκ Πατρὸς ὁρῶντες αἰτιατὸν κατὰ διάφορον χρῆσιν τῶν λέξεων, τὸ αἷ τιον καὶ αἰτιατὸν σημαίνειν βουλόμενοι, διδύμους ποταμοὺς αὐτὰ ἐκ μιᾶς πηγῆς λέγοντες, θεοφύτους ἐκ ρίζης βλαστοὺς ἄνθη δύο ἐκ κλάδου ἑνὸς, φῶτα δύο ἐξ ἡλίου ἑνός. Καὶ οἱ μὲν, μόνον τὸ αἰτιατὸν δηλοῦντες ἐν διαφόροις οὕτω λέξεσιν, αὐτὸ ὑπηνίτε τοντο· ἄλλοι δὲ καὶ ὅπως ἔχουσι τὰ αἰτιατὰ πρός τε ἄλληλα, καὶ πρὸς τὸ αἴτιον ἐμφαίνοντες, τὸ μὲν ἔλεγον προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσο εχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. Καὶ ὁ δυνάμενος ἐπιστατικώτερον τῇ λέξει ταύτῃ ἐπιβαλεῖν, τῇ διὰ τοῦ προσεχῶς, καὶ συνιεὶς ὅπως οὐδέ τις τῶν ἁγίων εἴρηκέ του τὸ Πνεῦμα ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρός, ἐκεῖνο; καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐρεῖ, καὶ τὴν αἰτίαν τῷ Πατρὶ τηρήσει, ὡς ὁ λέγων τὸν καρπὸν ἐκ τῆς ῥίζης διὰ τοῦ κλάδου, καὶ ἐκ τοῦ κλάδου, καὶ τὸν ποταμὸν ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ διὰ τῆς πηγής, καὶ ἐκ τῆς πηγῆς. νεʹ. Περὶ μὲν οὖν τούτων τοσαῦτα. Πρὸς δὲ τὰ ἐφεξῆς τῶν τοῦ Μεθώνης ῥητῶν, ἐπεὶ μὴ καινήν τινα ἔχουσιν ἔννοιαν παρὰ τὴν ἣν εἶπον καὶ ἄλλοι, πρὸς ἦν καὶ ἀπηντήσαμεν ἐν τοῖς ἀνωτέρω, οὐδὲν λέγομεν τὴν ἄκαιρον παραιτούμενοι περιττολογίαν. Τὰ γὰρ αὐτὰ πολλάκις μεταχειρίζεσθαι πάντως προσκορὲς καὶ ἀδόλεσχον. Οἷα γὰρ τὰ ἐν τοῖς ἑξῆς τῶν λόγων αὐτοῦ περὶ τοῦ ἑνιαίου τῆς ἀρχαίας θεολογίας φησὶ περὶ τοῦ μοναδικοῦ τῆς γεννήσεως καὶ τῆς ἐκπορεύσεως, περὶ τοῦ ἀμετακινήτου της υἱό. τητος εἰς πατρότητα, καὶ τῆς πατρότητα; εἰς υἱότητα, περὶ τοῦ πρὸς διττὰς ἀρχὰς ἀμεγίστου τῶν σχέσεων, περὶ τοῦ παντελεστάτου καὶ πληρεστάτου εκάστου τῶν τριῶν προσώπων, περὶ διαφορᾶς ἀποστολῆς τε καὶ ἐκπορεύσεως, ἐφ᾽ ᾖτινι διαφορᾷ καὶ ἐκεῖνα τὰ θαυμάσια επισυμπλέκει, ε τὸ ἐκπορεύεσθαι τὸν Γαβριήλ παρὰ Πατρὸς, ὡς ἀπεσταλμένον παρὰ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς, καὶ τὸν Μωϋσῆν δὲ, ὡς ἀπεσταλμένον παρὰ Θεοῦ.» Περὶ τοιούτων γοῦν οὔσης τῆς τῶν ἐφεξῆς λόγων ἐκθέσεως, ὁ ἐπιμελῶς τὰ προδιειλημένα τῷ λόγῳ ἡμῶν ἐπελθὼν οὐχ ἑτέρων δεήσεται πρὸς ἀντιῤῥησιν. Καὶ διὰ ταῦτα περιττὸν ἡμεῖς καὶ ἄκαιρον ἡγησάμεθα εἰπεῖν τι καὶ πάλιν περὶ. αὐτῶν. να'. Τὴν δὲ περικοπὴν ἐκείνην τῶν τοῦ Μεθώνης ῥητῶν, ἐν ᾗ τὸ, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο εξηγούμενος οὗτος, «μηδὲν δηλοῦν λέγει τὸ εὐαγγελιών το ῥητόν, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λαμβάνειν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ο τίς ἂν οὐ διαγνοίη διαμαρτάνειν τῆς ἀληθείας, ἐπηνίκα ταῖς περὶ τοῦ ῥητοῦ τούτου ἐξηγήσεσι τῶν Πατέρων ἐντύχῃ, ὧν μία καὶ ἡ ἐν τῷ

Επιφανίου λόγῳ ἐστὶν, cum præ omnibus aliis esse possit, apponam hic iterum, ad refellendam perversam explicationem eorum qui dictum illud non intelligunt, neque volunt, eo indicari Spiritum esse ex Filio? Magnus itaque hic Epiphanius rerum divinarum cognitione hæc habet: «Si vero Christus ex Patre creditur, Deus ex Deo, et Spiritus ex Chrisio, aut ex utrisque, ut Christus dicit, Qui a Patre procedit, et, Hic el meo accpiet, quis scriptum boc percurrens non discernet æque atque hic sanctus, ex Filio accipere, non aliud esse, quam ex Filio cum esse, dictionem illam indicare, ex Patre eum procedele? Αγκύρῳ τῷ τοῦ μεγάλου ἦν καὶ ὡς ἀντὶ πάντων ἀρκοῦσαν ἐκθήσομαι καὶ πάλιν ἐν τῷ παρόντι, εἰς ἔλεγχον τῆς διαστρόφου ἐξηγήσεως, τῶν μὴ ἐκλαμβανόντων τὸ ῥητὸν εἰς δήλωσιν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Ο γὰρ πολὺς οὗτος τὰ θεῖα Ἐπιφάνιος ἔν τινι μέρει τοῦ εἰρημένου Αγκυρωτοῦ λόγου οὕτω φησίν. «Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὡς φησιν ὁ Χριστός, ο παρὰ Πατρός εκπορεύεται, καὶ οὗτος ἐκ τοῦ Υἱοῦ λήψεται·, τίς τῶν τῇ τοις αὐτῇ ἐντυγχανόντων γραφῇ οὐ διαγνοίη ἂν ὡς ὁ ἅγιος οὗτος τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν, εἰς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ, ἡ λέγουσα λέξις, παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι 58. Sed de infatu etiam prolixos longioresque ser mones Methonensis iste contexit, ut fortasse commonstret, spirituale esse douum, quod inflatum fuerat, et non relativam ipsam totius Spiritus inhabitationem. Neque erubescit in eo contradicens magno Athanasio, magno Basilio, et admirabili Cyrillo, sed dictionis Spiritus varios significatus arripiens, Spiritus nomen veluti unum ex iis, quæ in divinig Litteris varias sententias insinuant, Spiritum quoque a Filio inflatum accipere conatur, quibus quasi illudens Italo, varie ac multifariam divisum divini Spiritus processum ex hac sententia apparere aulumat, specialem vocans processum, ipsum aposto. lis traditum inflatum, et specialem antiquitus cum anima primum creato homini inflatum, nec non, qui cœlorum facultatem munivit, nec comprehendit se in his nihil sanum afferre. Neque enim Italus tum exsistentiam accipere prodigiose conflugit, qui est complementum Triadis, Spiritum, cum primum creato homini inflabatur ab opifice prius et deinceps discipulis a Servatore: neque essentialiter discipulis illum inhabitare existimat, sed relativam totius Spiritus inhabitationem denotare volens, verborum vim et mentis conceptum superantem in illis, qui illum accipiunt, coutendit demonstrare, non tradi Spiritum a Filio, quibuscunque ille tradatur, veluti ab essentia illius alienum, et ab i.lius essentia non exsistentem, sed veluti ex se emanantein illum mittente, et veluti propriam spirationem νζ. Ἀλλὰ καὶ εἰς τὸν περὶ τῆς ἐμφυσήσεως λόγον πολυστίχους ὁ Μεθώνη; οὗτος ἐξυφαίνει τους λόγους, εἰς τὸ ἀποδεῖξαι τάχα πνευματικὸν εἶναι χάρισμα τὸ ἐμφυσηθέν, καὶ μὴ τὴν σχετικὴν αὐτὴν τοῦ ὅλου ἐνοίκησιν Πνεύματος. Καὶ οὐκ ἐρυθριᾷ ἀντιλέγων εἰς τοῦτο ᾿Αθανασίῳ τῷ πάνυ, Βασιλείῳ τῷ μεγάλῳ, καὶ τῷ θαυμασίῳ Κυρίλλῳ· ἀλλὰ τὸ πολυσήμαντον τοῦ Πνεύματος μεταχειριζόμενος, ὡς ἔν τι τῶν εἰς διαφόρους ἐννοίας εὑρισκομένων παρὰ τῇ Γραφή ὀνομάτων τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ ἐμφυσώμενον παρὰ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα λαμβάνειν ἐθέλει. Ἐν οἶ; καὶ ὡς ἐμπαίζων δῆθεν τῷ Ἰταλῷ, καὶ πολυσχιδῆ τὴν τοῦ θείου Πνεύματος πρόοδον ἐκ τῆς ἐννοίας ταύτης, ἀναφαίνεσθαι λέγει, ἰδίαν ἀποκαλῶν πρόοδον αὐτὸ τὸ δοθὲν τοῖς ἀποστόλοις ἐμφύσημα, καὶ ἰδίαν τὸ πάλαι μετὰ ψυχῆς τῷ πρωτοπλάστῳ ἐμφυσηθέν, καὶ ὅτι τὸ πᾶσαν στερεώσαν τῶν οὐρανῶν τὴν δύναμιν. Καὶ οὐ σύνοιδε μηδὲν ἐν τούτοις ὑγιὲς εἶναι. Οὐ γὰρ ὁ Ἰταλίς τότε λαμβάνει υπαρξιν, τερατολογεῖ τὸ συμπληρωτικὸν τῆς Τριάδος Πνεῦμα, ὅτε τῷ πρωτ τοπλάστῳ ἐνεφυσᾶτο παρὰ τοῦ δημιουργοῦντος τὸ πρότερον, καὶ τοῖς μαθηταῖς παρὰ τοῦ Σωτῆρος τὸ δεύτερον· οὐδὲ οὐσιωδῶς δοξάζει τοῖς μαθηταῖς αὐτὸ ἐνοικεῖν, ἀλλὰ τὴν σχετικὴν τοῦ ὅλου Πνεύματος ἐνοίκησιν σημαίνειν βουλόμενος, τὴν ἀῤῥήτως, καὶ ὑπὲρ λόγον ἐγγινομένην τοῖς ὑποδεχομένοις αὐτὸ διαγωνίζεται πρὸς ἀπόδειξιν, τοῦ μὴ διδόναι τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱόν, οἷς ἂν καὶ δίδωσιν, ὡς ἀλλότριον τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καὶ ὡς μὴ ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχον αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ὡς αὐτοφυῶς αὐτὸ ἐκπέμποντα, καὶ ὡ; esscntialem, et in hypostasi effundente. lulum siqui οἰκείαν πνοὴν οὐσιώδη καὶ ἐνυπόστατον ἐξ ἑαυτοῦ προχέοντα. Αὐτὸ γὰρ μὴ οὕτω διδόναι, τῶν κατὰ μετοχὴν ἐχόντων αὐτὸ καὶ διδόντων ἐστί, προφητῶν δηλαδή τε καὶ ἀποστόλων, καὶ τῶν μετ' ἐκείνους τοῦ ἀποστολικοῦ ἠξιωμένων χαρίσματος. νη'. Ἐπεὶ δὲ πάλιν ἐν τοῖς ἑξῆς, ὁ μὲν Λατῖνος εἰς ἀπόδειξιν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ προβάλλεται τὸ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα Πνεύμα Χριστοῦ· ὁ δὲ Μεθώνης ἀνθυποφέρει, «Οὐ πᾶν ὅπερ ἐπί τινος, ἤδη καὶ ἐξ αὐτοῦ· καὶ ὡς μετάθε σιν πατρικῶν ὁρίων, καὶ καινοτομίαν κηρύγματος, καὶ πίστεως παραχάραξιν, καὶ ἀρῶν ἐπιφοράν, καὶ ἀτέλειαν τῆς τῶν ἁγίων ὁμολογίας, καὶ μα ποιότητα των μαρτυρικών άλλων, καὶ τῶν ἀ dem non ista ratione tradere eorum est, qui illum participatione possident, et tradunt, prophetarum scilicet et apostolorum, et post eos insignitorum apostolico munere. 58°. Cum autem rursus insequentibus Latinus ad demonstrandum, Spiritum esse ex Filio, proposal, quod dicatur Spiritus, Spiritus Christi, Methonensis contra opponit, ‹ Non quidquid alicujus, id jam et es eo est; › et paternorum terminorum immutationem, et prædicationis innovationem, et fidei prævaricationem, et dirarum impressionem, et sanctu rum confessionis imperfectionem, et martyrum certaminum inanitatem, et asceticorum laborum

JOAN. VECCE CP. PATRIARCH.E verum etsi Itali asserant procedere Spiritum ex δείς· ὅτι δὲ διὰ τὸ λέγειν τοὺς Ἰταλοὺς ἐκπορεύε Patre et Filio, non duo principia unius erunt, et hoc magnus Basilius dicto suo comprobabit, ‹ quod a Filio dicitur esse, ad primam causam Patrem referri, scribens. Nam qui hac ratione sermones perpendet, ob enuntiatuin dicens, ex Patre et Filio esse Spiritum, nunquam Romanos criminabitur, quasi duo principia Spiritus decernentes, cum dicunt, procedere Spiritum ex Patre et Filio. Et hæc de primo syllogismo. Secundus syllogi. smus est: ‹ Cum ex duobus esse Spiritum, ambarum personarum imperfectionem introducat., Sufficient ad hunc confutandum, quæ a nobis dicta sunt, ad evertendum unum ejusdem atque iste sententiae ex Photii syllogismis: cum propriæ probationis materiam habeat, non posse aliquid commune in Triade proprium esse, et omne proprium non esse commune: neque in eversione circumplexus hujus syllogismi, dubium remanebit ullum legenti quæ nos scripsimus, cum similes syllogismos Photii refutaremus. Similiter et alterius Mellonensis syllogismi refutatio facilis erit, in quo in unum confusionem Patris et Filii, et simplicitatis unius Spiritus divisionem confingit, si ex Patre et Filio Spiritum esse dicamus. Sed cum ad subsequentem syllogismum pervenerim, visum est necessarium, ipsum uti jacet, in Oratione digerere, et in illius refutatione productiore sermone uti. Syllogismus ita se habet: σθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐχὶ δύο ἀρχαῖ τοῦ ἑνὸς ἔσονται, ο μέγας Βασίλειος μαρτυρήσει καὶ πάλιν, κ τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι, εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα ἀναφέρεσθαι, λέγων· «Ο γάρ οὕτω τοὺς λόγου, διανοούμενος τῆς λεγούσης φωνῆς, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἄν ποτε τους Ρωμαίους διαβαλεῖ, ὡς δύο ἀρχὰς τοῦ Πνεύματος δογματίζοντας ἐν τῷ λέγειν αὐτοῦ, ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ ῥηθέντος πρώτου συλλογισμού. Ο δὲ τῶν συλλογισμῶν δεύτερος, • Ἐπεὶ τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα ἀτέλειαν εἶναι καὶ ἀμφοτέρων τῶν προσώπων ὁρίζεται, ἀρκέσει αὐτῷ εἰς ἀνατροπὴν, ὅσα ἡμῖν ἐῤῥέθη εἰς ἀνατρο πὴν ἑνὸς, τοῦ τῆς αὐτῆς ὄντος ἐννοίας τῶν τοῦ Φων τίου συλλογισμῶν· ἐπεὶ τῆς οἰκείας κατασκευής ὕλην ἔχει τὸ, μή δύνασθαί τι κοινὸν ἐν τῇ Τριάδι ἴδιον εἶναι, καὶ πᾶν ἴδιον μὴ κοινὸν εἶναι· οὐδ᾽ ἐπὶ τῇ ἀνατροπῇ τῆς τοῦ συλλογισμοῦ τούτου περιλή ψεως ἀπορίαν ἕξει τινὰ ὁ ἐντευξόμενος τοῖς παρ' ἡμῶν ἀνατρεπτικοῖς τῶν ὁμοίως αὐτῷ ἐχόντων τοῦ Φωτίου συλλογισμῶν. Ομοίως τῷ τοιούτῳ εὐχερής ἔσται καὶ ἡ τοῦ ἄλλου συλλογισμοῦ τοῦ Μεθώνης ἀνατροπή, ἐν ᾧ τὴν εἰς ἔν τε σύγχυσιν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ τὸν τῆς ἁπλότητος τοῦ ἑνὸς Πνεύματος μερισμὸν πλάττεται, ἐὰν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρ χον τὸ Πνεῦμα ῥηθείη. Ἐν δὲ τῷ ἑξῆς συλλογισμό γεγονότι μοι δεῖν ἔδοξεν αὐτόν τε τὸν συλλογισμόν, ὡς ἔχει, εγκαταστρῶσαι τῷ λόγῳ, καὶ πρὸς τὴν αὐτοῦ ἐμπλατυνθῆναι ἀνατροπήν. Ἔχει ὁ συλλογι σμὸς οὕτω 62. • Si quod unum sunt Pater et Filius, sunt ξβ'. «Ε' διότι ἂν εἰσι Πατὴρ καὶ Υἱὸς, εἰσὶ δὲ enim omnino unum natura, propterea ut ex Patre, ita et ex Filio concedendum est procedere Spiritum: hoc etenim innovata Latini dogmatis vox postulat: concedendum esset et Filium nece sario uti a Patre, ita et a Spiritu gigni, quod Pater et Spiritus unumn sunt natura; sin minus, periclitabiAur Spiritus non unum esse natura cum Patre. Et iterum Macedonio dicendi facultatem liberam concedemus. > Vir Dei, ipse ex te solus accusator simul et judes Romanorum constitueris? Et quis ex iis qui nunc sunt, aut unquam fuere, audivit ab Italis si· milem in sancta Triade interpretationem? Etenim si propter idem naturæ Latini dicerent, esse Spiritum uti a Patre, ita et a Filio, non tautum, quod ipse colligis, absurdum contingeret, esse nempe et Filium necessario uti ex Patre ita et a Spiritu, sed et multa alia præterea. Nam si propter eamdem naturam diceretur esse Spiritus ex Filio quemadmodum ex Patre, prorsus hanc eamdem ob causam Limiliter cogeretur gignere cum Patre. Item, si propter eamdem naturam ita esset ex Filio Spiritus uti ex Patre, esset et Filius quemadmodum Pater absque principio et absque causa. Nam Spiritus ex Paire est tanquam ex fonte absque principio etsi et ex Filio eumdem in modum, ut tu autumas, omnino et ipse esset sine princi- πάντως ἐν τῇ φύσει, διὰ τοῦτο ὡς ἐκ τοῦ Πατρός, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δοτέον έκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦ μα· τοῦτο γὰρ ἡ καινοφωνία τοῦ Λατινικού δόγμα τος ἀπαιτεῖ· δοτέον ἂν εἴη καὶ τὸν Υἱὸν ἐξ ἀνάγκης. ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννᾶσθαι· διότι ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐν εἰσι τῇ φύσει· εἰ δὲ μή, κινδυνεύει τὸ Πνεῦμα μὴ ἐν εἶναι τῇ φύσει μετά Πατρός. Και πάλιν παρρησιάζεται Μα κεδόνιος, ο *Ανθρωπε τοῦ Θεοῦ, αὐτό, ἀφ' ἑαυτοῦ μόνος κατα ήγορος ἅμα καὶ κριτὴς τῶν Ῥωμαίων γίνῃ; Καὶ τίς τῶν νῦν ἢ τῶν πώποτε ἀκήκοε παρὰ τῶν Ἰταλῶν τοιαύτην ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ἐξήγησιν; Εἰ γὰρ διὰ τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως οἱ Λατίνα: ἔλεγον εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐ μόνον 8 συνῆξας αὐτὸς ἄτοπον συνέβαινεν ἂν, το εἶναι δηλονότι καὶ τὸν Υἱὸν ἐξ ἀνάγκης, ὡς ἐκ τοῦ Πατρός, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ καὶ ἔτερα πάντως. Εἰ γὰρ διὰ τὸ ταὐτὸν τῆς φύσεω ἐλέγετο εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ Πατρός, πάντως δι' αὐτοῦ τούτου καὶ γενναν ὁ Υἱὸς ὁμοίως ἠναγκάζετο τῷ Πατρί. Καὶ πάλιν, εἰ διὰ τὸ ταυτὸν τῆς φύσεως, οὕτως ἦν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα ὥσπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἦν ἂν καὶ ὁ Υἱὸς ὡς ὁ Πατὴρ άναρχος καὶ ἀναίτιος. Τὸ γὰρ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡς ἐξ ἀνάρχου ἐστὶ πηγῆς. Εἰ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ κατὰ σὲ οὕτως, πάντως καὶ αὐτλο

χας. Ἀλλ᾽ οὐχ οὕτως, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά pio. Sed res aliter se habet. Ex Filio Spiritus ἐστιν, ὡς ἐκ πηγῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐχούσης τὸ εἶναι,· est, ut e fumte ex Patre esse habente, et ad καὶ πρὸς τὸν Πατέρα τὴν πρώτην αἰτίαν καὶ ἀρχὴν ἅπαντα τὸν τοῦ Πνεύματος πηγασμὸν ἀναγούσης κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον. Ρωμαῖοι μὲν οὖν εἰς τοιαύτην ἔννοιαν ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγουσιν εἶναι τὸ Πνεῦμα. Σὺ δὲ παρεισάγων αὐτοὺς διὰ τὸ ὁμοφυὲς δῆθεν ἀπολογουμένους τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, οὐ δικαίως κατηγορῶν αὐτῶν φαί της καινοφωνίαν Λατινικού δόγματος ἀποκαλῶν, ἅπερ ἐκεῖν: οὐ λέγουσιν, καὶ παρρησίαν ὀνομάζων ταῦτα Μακεδονίου. Αλλος πάλιν πλέκεται σοι συλλογισμὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν, καὶ αὐτές συμπεραίνων δῆθεν· Εγ. Εἰ διὰ τὸ ὁμότιμον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται· τῆς γὰρ αὐτῆς ἐστιν ὁμοτιμίας τῷ Πνεύματι ὁ Πατήρ. ο Patrem primam causam et principium omnem Spiritus efluxum referente, secundum magnum Basilium. Romani itaque ita sentientes asserunt ex Fiho esse Spiritum. Tu vero eos introducens, quasi responderent, propter eamdem naturam asserere, ex Patre et ex Filio Spiritum esse, præter fas eos insimulare videris, dictionem innovatam Latini dogmatis nuncupans, quæ illi non enuntiant, et illa libertatem dicendi Macedonii nominans. Alius iterum syllogismus complicatur, ex Spiritu generari Filium, quasi tu certo conciuderes: 63. Si propter eandem dignitatem Patris et Filii, ex Patre et Filio Spiritus procedit: ejusdem namque diguitatis est cum Spiritu Pater. › Καὶ τί σοι πρὸς ταῦτα ἐροῦμεν ἡμεῖς; Πολλαί σοι τάχα αἱ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πνεύματος γεννήσεις τερατευθήσονται, εἰ νῦν μὲν θέλεις ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ διὰ τὸ ὁμοφυὲς εἶναι τὸ Πνεῦμα, νῦν δὲ διὰ τὸ ὁμότιμον, νῦν δὲ διὰ τὸ ὁμόδοξον, νῦν δὲ διὰ τὸ ὁμοδύναμον. Ὁποῖον δὲ καὶ τὸ ἐπακολουθοῦν τοῖς ῥηθεῖσιν ήδη συλλογισμοί, σου, ἐν ᾧ διισχυρίζῃ σὺ ἀναφανή καί που τῶν Γραφών πάντως τὸν Υἱὸν λεγόμενον τοῦ Πνεύματος μείζονα, ἐὰν καὶ ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον λέγοιτο. Ὡς γὰρ ἔοικεν, ἠγνόησας ὁ σοφώτατος, ὡς ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ Αρειανών πρώτῳ λόγῳ μείζονα τοῦ Πνεύματος ἀριδήλως τὸν Υἱὸν ἀποφαίνεται. Ο δὲ μετὰ ταῦτα πλεκόμενός σοι συλλογισμός, ὁ τοῦ Ἰταλοῦ καταμε ρόμενος σφόδρα ἐν τῷ προτείνειν, «Πᾶν ὅπερ ἐπὶ τῆ; ὑπερουσίου Τριάδος καὶ νοεῖται καὶ λέγεται, ἢ κοινόν ἐστι τῶν τριῶν, ἢ ἑνὸς ἴδιον.» Οὗτος τῇ τῆς ἀληθείας χάριτι προανατέτραπται παρ' ήμων, εν οἷς ἀπεδείκνυμεν εἶναί τι κοινὸν τοῖς δυσὶν, ὅπερ μὴ πρόσεστι καὶ τῷ τρίτῳ, καὶ εἶναί τι ἴδιον τοῖς ουσί, μὴ κοινωνοῦντος αὐτοῖς καὶ τοῦ τρίτου. Ὡσαύτ τως καὶ ὁ ἕτερο; τῶν ἐπὶ τούτῳ συλλογισμῶν ὁ λέτων δύο ἀναφαίνεσθαι τὰ τοῦ Πνεύματος αἴτια τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ἐάν τις ἐκ τοῦ Πατρὸ; καὶ Υἱοῦ λέγῃ τὸ Πνεῦμα, ἐν ἐκείνοις ἡμῶν τοῖς ῥήμας ἡ ἀνατέτραπται, ἐν οἷς ἀπεδείκνυμεν ὡς ὁ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγων τὸ Πνεῦμα, μίαν αἰτίαν λέγει τοῦ Πνεύματος, διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ εξ- illa per Filium primigeniam causam indicat, ut Quid hisce tuis nos respondebimus? Pleræque fortasse Filii ex Spiritu generationes portentosa conûngentur; si nunc quidem vis ex Patre et Filio propter camdem naturam esse Spiritum, nunc propter eamdem dignitatem, nunc propter eamdem gloriam, nunc propter camdem potentiam. Quale porro est quod consequitur, ad tuos jam expositos' syllogismos, quo tu contendis, comparuisse in aliquibus Scripturis, prorsus Filium dici majorem Spiritu, si et ex Filio Spiritus procedere dicatur? Ut enim videtur, te sapientissimum latuit magnus Athanasius oratione prima contra Arianos, majorem Spiritu apertissime Filium decernens. Qui postmoduu a te syllogismus connectitur, et Italum graviter impetit, eo quod affirmat, Omne quod in supersubstantiali Triade intelligitur et dicitur, aut commune est trium, aut unius proprium.» Hic Dei gratia refutatus est a nobis, dum ostendimus, esse quid duorum commune, quod non conmunicatur et tertio: et esse proprium duorum, cujus tertius particeps non est, Similiter et al.us syllogismus subsequens, asserens, duas comparere Spiritus causas Patrem et Filium, si quis ex Patre et Filio Spiritum decernit, illis verbis a nobis rejectus est, quibus ostendimus, eum qui ex Palre et Filio Spiritum dicit, unam causam inferre, quod ex Patre per Filium ille sit: vox namque και αὐτὸ, ἅτε τῆς δι' Υἱοῦ φωνῆς δήλωσιν τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ἐχούσης, κατὰ τὸν μέγαν εἰπεῖν καὶ πάλιν Βασίλειον. Αλλ' οὐδὲ ὁ ἐφεξῆς συλλογισμός, ὁ ι ἀτελῆ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευ σιν λέγων, ἐὰν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοιτο ὑπάρχειν τὸ Πνεύμα, ο καινοῦ τινος δεηθήσεται τοῦ νοήματος εἰς ἀντίρρησιν. Αρκέσει γὰρ εἰς ἀνατροπὴν αὐτοῦ, ὅσα προς τὸν ὁμοίως αὐτῷ ἔχοντα συλλογισμὸν τοῦ Φω τίου ειρήκαμεν. Ὡσαύτως καὶ τῇ ἀνατροπῇ τοῦ ἀκολουθοῦντος αὐτῷ συλλογισμοῦ, τοῦ δύο ἀρχὰς τοῦ Πνεύματος λέγοντος τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ύλη παραληφθήσονται τὰ πρὸς τὸν ὁμοίως αὐτῷ ἔχοντα συλλογισμὸν τοῦ αὐτοῦ Φωτίου ῥηθέντα ἡμῖν. iterum cum magno Basilio affirmemus. Sed neque qui deinceps locum occupat syllogismus, qui imperfectum ex Patre processionem inculcat, si et er Fílio Spiritus esse astruatur, › nova aliqua excogitata sententia refutationem merebitur: namque ad eum convellendum satis erit, quæ ad consimilem Photii syllogismum.adduximus. Pari ratione pro refutatione, qui post hunc legitur, syllogiënti, et duo principia Spiritus Patrem et Filium constituentis, assumentur, quæ in æque se halentem ejusdem Photii syllogismum a nobis all a sunt.

65. Quemadmodum et qui post bus sequitur, { ξδ'. Οἷα δὲ καὶ ὁ μετ' αὐτοὺς, καὶ ὁ ἐγγὺς αὐτοῦ buicque proximus alius syllogismus, ambo simul eamdem habebunt responsionem. Unam siquidem propositionum vim uterque possidentes, cum vocant Patrem causam eorum, quæ ex ipso sunt, ratione hypostasis et non ratione natura,» hic quidem aliud, ille aliud absurdum comprobant; dum ipse ignoras, qui eos concinnasti, nullum unquam ex sanctis dixisse, Patrem causam esse eorum, quæ ex ipso sunt, ratione hypostasis, et non ratione naturæ. Mihi plane, qui fere omnes theolo - gias scriptiones sedulo indagavi examinavique, similes distinctiones reperire nusquam contigit: namque si similis distinctio apud nostros Patres theologos reperiretur essentiæ et hypostasis in causa earum personarum, quæ ex Patre sunt, nunquam secundum te, qui vocas causam Patrem corum, quæ ex eo sunt, ratione bypostasis, el non ratione naturæ, dictus fuisset Pater generans naturaliter. Verum nunc aliquando ex Patre, quod ejusdem hypostasim denotat, aliquando ex essentia Patris generari Filium scripturæ statount. Quibus manifesto apparet temere has dictinctiones ab earum auctoribus confictas fuisse. Nec erit præter rem scripto tradita testimonia bic recensere, Deum naturaliter generare, et fetum vel prolem essentie et naturæ Dei Filium dici, ut modis omnibus vesania redarguatur illius, qui asserere audet, πάλιν συλλογισμό;, οἱ δύο ἄμα διαλαμβάνουσι. Μιαν γὰρ οὗτοι δύναμιν τῶν προτάσεων καὶ ἀμφότεροι ἔχοντες, τὸ λέγειν δηλαδή «τὸν Πατέρα αἴτιον τῶν ἐξ αὐτοῦ τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως, καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως, ο ὁ μὲν ἄλλο, ὁ δὲ ἄλλο κατασκευάζουσιν ἄτοπα, ἐν τῷ ἀγνοεῖν σε τὸν αὐτοὺς συντιθέμε νον ὡς οὐδείς που εἴρηκε τῶν ἁγίων, ὅτι ὁ Πατήρ αἴτιός ἐστι τῶν ἐξ αὐτοῦ τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεω;, καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως. Έμοιγε τέως, πάτας σχεδόν θεολογικὰς ἐξηρευνηκότι γραφάς, διαιρέσεσι τοιαύταις ἐντυχεῖν οὐκ ἐγένετο. Εἰ γὰρ ἐλέγετό τις παρὰ τοῖς θεολόγοις Πατράσιν ἡμῶν τοιαύτη διαί ρεσις οὐσίας καὶ ὑποστάσεως ἐν τῇ αἰτίᾳ τῶν ἐκ Πατρὸς αἰτιατῶν προσώπων, οὐκ ἄν ποτε κατὰ σὲ · τὸν λέγοντα αἴτιον τὸν Πατέρα τῶν ἐξ αὐτοῦ τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως, καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσ σεως, ἐῤῥέθη ὁ Πατήρ γεννῶν φυσικῶς. Νῦν δὲ ἀλλὰ πῆ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὅπερ ἐστὶ τῆς αὐτοῦ δηλωτι κὸν ὑποστάσεως, πῆ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν δογματίζουσιν αἱ γραφαί. Οπίο θεν προδήλως καὶ ἀναφαίνεται, μάτην τὰς τοιαύτας διαιρέσεις αναπεπλάσθαι τοῖς αὐτὰς ἀναπλάττουσιν. Οὐκ ἀπὸ δὲ λόγου καὶ γραφικὰς ἐνταῦθα μαρτυρίας παραγαγεῖν, τοῦ γεννᾶν τὸν Θεὸν φυσικῶς, καὶ αἰ τοῦ γέννημα τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως τοῦ Θεοῦ λέγεσθαι τὸν Υἱὸν, ὅπως ἂν τὸ ἄλογον κατά κράτος Patrem causain esse eorum, quæ ex eo sunt, ratione hypostasis, et non ratione natura. Et ante alios magnus Athanasius in colloquio cum Ario in synodo Nicæna habito, cujus principium, ‹ Divina providentia cum amicissimis meis fratribus, accessi ad desideratos a me Christi servos,» tradit: Itaque Deus dicens ad proprium Filium per prophetam, ‹ Ex utero ante Luciferum genai te”, ex paterna essentia generationem Filii notat: › et paucis interjectis: «Nulla alia de causa uterum nominat, nisi ut ostendat, ipsum Filium ex Patris essentia genitum fuisse.» Et iterum: • Filium ex essentia Dei et Patris generatum accepimus. › Idem oratione, cujus principium, Recte fecisti mihi significans factum a te quæsitum,, hæc habet: «Non erit idem Filius et creatum, ne ex Deo et extra Deum, essentia illius reputetur.» Et multis interjectis ibidem: «Non extranea est et adinventa Filii essentia, neque ex iis, quæ non sunt, introducta, sed ex Patris essentia orta est, quemadmodum luminis splendor, et aquæ vapor. › Et magnus Basilius epistola ad Canonicas, cujus principium: Quantum nos tristis rumor, aures nostras circumsonans, › scribit: «Cum ex essen - tia Patris Filium esse docemur, ne decidamus ad corporeas passionum intelligentias: neque enim essentia divisa est a Patre in Filium, neque cum fuxisset genuit, sed modus divinae generatiouis explicari minime valet.» Sed et iterum magnus 10 Psal. cix, 3. ἀπελεγχθείη τοῦ λέγειν ἀποτολμῶντος τὸν Πατέρα αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεων, καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγα; ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς ῎Αρειον διαλέκτῳ τῇ γενομένῃ ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ, ἧς ἡ ἀρχή· «Τῇ τοῦ Θεοῦ προνοίᾳ ἀπείην προσεληλυθώς σὺν τοῖς φιλτάτοις μου ἀδελφοῖς πρὸς τοὺς ἐμοὶ ποθουμένους τοῦ Χριστοῦ δούλους, ο φησίν· Οὐκοῦν ὁ Θεὸς λέγων πρὸς τὸν ἴδιον Υἱὸν διὰ τοῦ προφήτου, «Εκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε, ο σημαίνει τὴν ἐκ τῆς Πατρικῆς οὐσίας γέννησιν τοῦ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα· Δι' οὐδὲν ἕτερον γαστέρα ὀνομάζει, ἢ ἵνα παραστήσῃ αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεγεννήσθαι. ο Καὶ μετ' ὀλίγα· «Τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός γεννηθέντα μαν θάνομεν.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή· «Καλῶς ἐποίησας δηλώσας μοι τὴν γενομένην παρὰ σοῦ ζήτησιν, ο οὕτω φησίν· ὁ Οὐκ ἂν εἴη ὁ αὐτὸς Υἱὸς καὶ κτίσμα, ἵνα μὴ καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔξωθεν τοῦ Θεοῦ ἡ οὐσία αὐτοῦ νομίζηται.» Καὶ μετὰ πολλὰ ἐν τῷ αὐτῷ· «Οὐκ ἔξωθέν τίς ἐστιν ἐφευρεθεῖσα ή τοῦ Υἱοῦ οὐσία, οὐδὲ ἐκ μὴ ὄντων ἐπεισήχθη, ἀλ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἔφυ, ὡς τοῦ φωτὸς τὸ ἀπαύγασμα, καὶ ὡς ὕδατος ἀτμίς. Καὶ ὁ μέγα; Βασίλειος ἐν τῇ πρὸς τὰς κανονικὰς ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή· «Οσον ἡγίασεν ἡμᾶς πρότερον φήμη λυπηρά τὰς ἀκοὰς ἡμῶν περιηχήσασα, ο φησίν·. Οταν δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι διδασκόμεθα, μὴ καταπίπτωμεν ἐπὶ τὰς σωματικὰς τῶν παθῶν ἐννοίας. Οὐ γὰρ ἡ οὐσία ἐμερίσθη ἀπὸ τοῦ

Alexandrinam Ecclesiam, cujus principium, ‹ Omnibus quidem nobis, qut in unum convenimus ex diversis diœcesibus,» ait: «Qui enim Arianam baresim anathematizarunt, agnoscunt non creallram, sed ex essentia fetum esse Verbum, et ossentiam Patris principium et radicem et fontem esse Filii.» An satis euse videbuntur hæc nostra scripta legenti tot scripto tradita testimonia, ad redarguendum Methonensem, non probe dixisse, • Patrem causam esse eorum quæ ex eo sunt, ratione hypostasis, et non ratione naturæ? › Namque si essentia Dei dicitur, et Filius essentia Patris fetus nominatur, quemadmodum adducta testimonia scripto dedita comprobant, quid cogit Methonensem, dividere essentiam Patris et hypostasim Patris in causa eorum, quæ ex eo sunt? Qui enim dicit, ex Patre esse Filium aut Spiritum, essentiam Patris in bypostasi palam protulit; et qui dicit ex essentia Patris esse Filium, aut Spiritum, totum Patrem evulgat: et qui ex essentia Filii Spiritum dicit, totum Filium profert, in sua essentia et hypostasi. Quod si quis ratione bypostasis, et non ratione nature contendet, Patrem causam esse eorum, qua es ipso sunt, et supervacanea hac et intempestiva de rebus minimis disceptatione in aliam sententiam trabere conatur, cum audit ex essentia Patris, illud, ex Patre, ad manifestandam hypostasim arripiens, illud vero ex essentia Patris ad manifestandam specialem intelligentiam determinans, ut inde tanquam necessarium aliquod consequatur, non intelligi Spiritum ex Filio, cum ex essentia Filii Spiritum dicunt scripturae, is enimvero perpendat, ad quæ alsurda intempestiva isthæc de frivolis disputatio ipsum compellet, quicunque fuerit, qui similia evulgat, aliud intelligi cum ex essentia Filli Spiritum scripturæ tradunt, et aliud cum e Filio eum esse decernunt. Ego vero neque hypostasim Filii in speciali divisione intelligi asseru, cum Spiritus ex essentia illius dicitur, neque essentiam illius ab hypostasi separari, cum ex Filio idem dicitur Spiritus: sed totum affirmo comprehendi Filium, cum et ex Filio, et ex essentia Filii dieeΠατρὸς εἰς Υιόν, οὐδὲ ῥυεῖσα ἐγέννησεν, ἀλλ᾽ ἄῤῥη- Athanasius epistola ex synodo Hierosolymitana ad τος τῆς θείας γεννήσεως ο τρόπος, ο ᾿Αλλὰ καὶ πάλιν ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ ἀπὸ τῆς συνόδου τοῖς ἐν Ἱεροσολύμοις, πρὸς τὴν ἐν Αλεξανδρείᾳ Εκκλησίαν, ἧς ἡ ἀρχή «Πᾶσι μὲν ἡμῶν τοῖς ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνελθοῦσιν ἐξ ἐπαρχιῶν διαφόρων, ο φησίν ο Οἱ γὰρ τὴν Ἀρειανήν αίρεσιν ἀναθεματίσαντες, γινώσκοντες εἰσι μὴ κτίσμα, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας γέννημα εἶναι τὸν λόγον, καὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ἀρχὴν καὶ ῥίζαν καὶ πηγὴν εἶναι τοῦ Υἱοῦ.» "Αρά γε αρκούντως ἔχειν σοι δόξουσιν τῷ τοῖς παροῦσιν ἡμῶν λόγοις ἐντευξομένῳ αἱ τοσαῦ και γραφικαὶ μαρτυρίας εἰς ἔλεγχον τοῦ μὴ καλῶς τὸν Μεθώνης εἰπεῖν, ο τὸν Πατέρα αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ τῷ λόγῳ τῆς ἀποστάσεως, καὶ οὐχὶ τῷ λίγῳ τῆς φύσεως; › Εἰ γὰρ ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ λέγε της, καὶ ὁ Υἱὸς τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ὀνομάζεται γέννημα, ὡς αἱ παροῦσαι μαρτυρίας γραφικαί παρα ιστῶσι, τίς ὁ λόγος διαιρεῖν τὸν Μεθώνης τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς καὶ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ αἰτίᾳ τῶν ἐξ αὐτοῦ; Ὁ γὰρ εἰπὼν ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα, οὐσίαν ἐδήλωσε τοῦ Πατρὸς ἐνυπόστατον· καὶ ὁ εἰπὼν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα, ὅλον τὸν Πατέρα δηλοί. Καὶ ὁ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἰπών, ὅλον τὸν Υἱὸν λέγει ἐνούσιον καὶ ἐνυπόστατον. Εἰ δέ τις τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως, καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως λέγειν ἐθέλει τὴν Πατέρα αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ, καὶ τῇ περιττῇ καὶ ἀκαίρῳ ταύτῃ λεπτολογίᾳ εἰς ἄλλην μὲν ἔννοιαν ἐκλαμβάνειν βού λεται, ὅταν ἀκούσῃ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, τὸ μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἰς τὴν τῆς ὑποστάσεως δήλωσιν ἐκλαμβάνων, τὸ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἰς δήλωσιν διοριζόμενος ἰδικῆς ἐννοίας, ἵν᾿ ἐντεῦθεν ὡς ἀναγκαῖόν τι ἀκολουθήσῃ τὸ μὴ νοεῖσθαι ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ, ὅταν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγωσιν αἱ γραφαί, ἀλλ᾽ οὗτος σκοπείτω, ὅποι ἀτοπίας ἡ ἀκαιρος αὕτη λεπτολογία συνωθήσῃ αὐτόν. Οστις γὰρ ἂν καὶ εἴη ὁ ταῦτα λέγων, λέγει ἕτερον μέν τι νοεῖσθαι, ὅταν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγωσιν αἱ Γραφαί, ἕτερον δὲ ὅταν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν θεολογῶσιν αὐτό. Ἐγὼ δὲ οὔτε τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ ἐν ἰδικῇ διαιρέσει νοείσθαί φημι, ὅταν τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέγηται, οὔτε τὴν οὐσίαν αὐτοῦ ἀποδιαιρείσθαι τῆς ὑποστά- tur Spiritus esse. Quinimo illud etiam addi staσεως, ὅταν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ αὐτὸ λέγηται Πνεῦμα, ἀλλ' διον φημὶ παραλαμβάνεσθαι τὸν Υἱόν, ὅταν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγοιτο ὑπάρ χειν τὸ Πνεῦμα. Μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἐπιπλέον ση μαίνεσθαι διαγινώσκω τὸ οὐσιωδῶς ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν, όπηνίκα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ έγηται, διὰ τὸ καὶ τὰ λειτουργικά πνεύματα ἐκ τοῦ Υἱοῦ μὲν εἶναι, ἀλλ᾽ ὡς αὐτοῦ ποιήματα καὶ δη μιουργήματα, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ μὲν εἶναι, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσία; αὐτοῦ, ὡς οὐσιωδῶς ὑποστατὸν ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' οὐχ ὡς ἐν τῶν ἐξ αὐτοῦ λει τουργικών πνευμάτων τῶν ποιητῶν καὶ κτιστῶν. Ἐγὼ μὲν οὖν, καθὼς ἔφην, ὅταν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Τι ῦ ὑπάρχειν ἀκούω τὸ Πνεῦμα, καὶ ὅταν ἐκ τοῦ tuo, essentialiter ex Filio Spiritum esse, cum ex essentia Filii dicitur, quod et ministratorii Spiritus ex Filio quidem sunt, sed ut illius creaturæ et opificia Spiritus vero sanctus ex ipso planc est, sed ex essentia ipsius, tanquam qui essentialiter ex ipao subsistit, sed non tanquam uiuis ex illius administratoriis spiritibus creatis et factis. Ego itaque, ut jam dixi, cum ex essentia Filii audio Spiritum esse, et cum eumdem ex Filio concipio, ex Filio nempe essentialiter Spiritum esse conjicio. Quod si quis inopinabiles atque inopportunas divisiones confingit, et dum ex essentia Filii Spiritus dicitur, non illum ex Filio essentialiter esse intelligit, sed exposcit, Quare

how ex hypostasi ait, qui ex essentia dixit? illud Υἱοῦ τὰ αὐτὸ εἶν βούλομαι, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δηλαδή animo volvat, in nonnuttis divinis Scripturis reperiri ex Patre Spiritum procedere, in akis Spiritum ex essentia Patris procedere. Si itaque cum ex Patre procedere reperitur, ex hypostasí illum procedere hic contendet, planum est, cum ex sentia Patris procedere legitur, aliam quamdam ex essentia Patris processionem concipere, et erit secundum ipsam unus Spiritus ex uno Patre duas habens processiones, unam ex hypostasi, et aliam ex essentia: quo quid dici potest absurdius, aut monstruosius? Sed et Filii ex Patre generationem duplicem hic concedet. Namque si aliquando Fi lium gigni ex Patre Scripturae tradunt, aliquando rum gigni er essentia Patris affirmant, quanam ratione non erit alia ex hypostasi Paris generaliu Filii, et alia ex essentia Patris, secundum eos qui determinant, ratione hypostasis, et non ratione natura Patrem causam esse eorum, quæ ex ipso sunt? Cum enim causam Filii Patrem constituit, qui ex bypostasi Patris cum generari asseruit, alia.n quamdam prorsus causam commonstrat, qui ex essentia Patris eum generari dicit: indeque duæ unius Filii causæ ex uno Patre comparent. Si itaque propter quod inde sequitur absurdum et falas, qui tantumdem similibus sententiis tra le - ris, ut vel nolens fatearis, nullum esse discrimen, sive ex Patre dicatur Spiritus procedere, sive ex essentia Patris, scito nullam differentiam esse, dum ais, aliquando ex essentia Filii Spiritum, aliquando vero ex Filio. Quod ubi indifferens esse demonstratum sit, quare non concipietur a te, qui ex essentia Patris procedit, et ex essentia Filii exsistit Spiritus sanctus, ex essentia quidem Patris procedens tanquam ex fonte absque principio Deitatis, ex essentia vero Filii exsistens, tanquam per Filium naturaliter et essentialiter ex Patre emamans? Id si ita a te intelligetur, Methonensis condemnabitur, tanquam qui temere supra digestum syllogismum connectit, in quo intempestiva, et de futilibus disceptatione commentæ ab ipso distin ctionis contendebat, ratione hypostasis, et non ratione naturæ Patrem esse causam eorum, quæ ex ipso sunt. Etenim si, ut alias etiam a me dictum est, aliud essentia est, aliud hypostasis in Deitate, sed non propterea cum dicit quis, ex Patre et ex essentia Patris, absque essentia bypostasim Patris intelligit, aut essentiam absque liypostasi. Quando vero post recensitos syllogismos, alii quoque ab ipso exaggerati sunt, sed nullus inter eos sit, qui nova ad si eversionem sententia indigeat præ his, quæ ad refellendos alios ejusdem syllogismos adducta sunt, et præsens nostra hæc oratio examinavit, propterea hic adversus eosdem refutationum finem facere decrevimus, illud solummodo observare monentes eum, qui supervaca- 'nea loquacitate atque intempestiva concinnatos a Mellonensi syllogismos percurrerit, aperte, et sine ulla hæsitatione in uno ex iisdem syllogismis Me- οὐσιωδῶς τὸ Πνεῦμα υπάρχειν. Εἰ δὲ ὁ τὰς παραλή γους διαιρέσεις ακαίρως ἀναπλαττόμενος, ἐν τῷ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα, οὐ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν αὐτὸ ἐθέλει μεῖν, ἀλλ' ἀπαιτεῖ, διὰ' τί μὴ ἐκ τῆς ὑποστάσεως είρηκεν ὁ ἐκ τῆς οὐσίας εἰπὼν, σκεψάσθω ὡς ἔν τισι μὲν τῶν θείων Γραφῶν, ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον εὕρηται, ἔν τισι δὲ ἐκ τῆς οὐσίας ἐκπορευόμενον τοῦ Πατρός. Εἰ γοῦν, ἐπηνίκα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον εὕρηται, ἐκ τῆς ὑποστάσεως εκπορευόμε τον αὐτὸ ἐθέλει οὗτος νοείν, εύδηλον ὡς, όπηνίκα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον εὕρηται, άλλην τινὰ τὴν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς νοήσει ἐκπόρευσιν, καὶ ἔσται κατ᾿ αὐτὸν τὸ ἐν Πνεῦμα ἐκ τοῦ ἑνὸς Πατρὸς δύο ἔχον τὰς ἐκπορεύσεις, μίαν ἐκ τῆς ὑποστάσεως, καὶ ἄλλην ἐκ τῆς οὐσίας· οὗ τί ατοπώτερον καὶ παραλογώτερον; ᾿Αλλὰ καὶ τὴν ἐκ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ γέννησιν διπλήν δώσει νοεῖσθαι ὁ τοιοῦτος. Εἰ γὰρ ἔστι μὲν οὗ γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγουσιν αἱ Γραφαι, ἔστι δὲ οὗ γεννάσθαι αὐτὸν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς θελογοῦσιν οὐσίας, πῶς οὐκ ἄλλη μὲν ἔσται ἡ ἐκ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Πατρός γέννησις τοῦ Υἱοῦ, ἄλλη δὲ ἡ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, κατὰ τοὺς λέγοντας τῷ λόγῳ τῆς ὑπου στάσεως καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως τὸν Πατέρα αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ; Ἐπεὶ γὰρ αἴτιον Υἱοῦ τὸν Πατέρα παρέστησεν ὁ ἐκ τῆς ὑποστάσεως εἰπὼν τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι αὐτὸν, ἄλλην τινὰ πάντως αἰτίαν ἀνέφηνεν, ὁ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἰπὼν γεννᾶσθαι αὐτὸν, κἀντεῦθεν δύο τὰ τοῦ ἑνὸς Υἱοῦ αἴτια ἐκ τοῦ ἑνὸς ἀνεφάνη Πατρός. Εἰ γοῦν διὰ τὸ ἐντεῦθεν ἄτοπον καὶ παράλογον ὁ ταῖς παραλόγοις σὺ χαριζόμενος ταύταις ἐννοίαις συνελαύνῃ καὶ ἄκων ὁμολογεῖν, μηδὲν διαφέρειν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγειν τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός· γνῶθι μηδὲ διαφοράν τινα ἀναφαίνε - σθαι καὶ ἐν τῷ λέγειν ότὲ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας του Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὁτὲ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ: Τούτου δὲ αδιαφόρου δειχθέντος, πῶς οὐ νοηθήσεταί σοι τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον ἅγιον Πνεῦμα, ἐκ μὲν τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ὡς ἐκ πηγαίας ἀνάρχου Θεότητος, ἐκ δὲ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὑπάρ χον, ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ἐκ Πατρὸς ἀναβλύζον; Εἰ δὲ τοῦτο οὕτω σοι νοηθήσεται, ὁ Μεθώνης διαγνωσθήσεταί σοι μάτην τον προανα τεταγμένον πλέκων συλλογισμόν, ἐν ᾧ κατὰ τὰς ἀκαίρους λεπτολογίας τῆς ἐφευρημένης αὐτῷ δια: ρέσεως ἔλεγε «τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως, καὶ οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως τὸν Πατέρα αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ.» Εἰ γὰρ, ὡς καὶ ἄλλοτέ μοι εἴρηται, άλλα μέν ἐστιν οὐσία, ἄλλο δὲ ὑπόστασις ἐπὶ τῆς Θεότητας, ἀλλ' οὐκ ἐπὰν λέγῃ τις ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἀνούσιον ὑπόστασιν νοεῖ τοῦ Πατρὸς, ἢ οὐσίαν ἀνυπόστατον. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἕτεροι μετὰ τοὺς ἀπηριθμημένους συλλογισμούς αὐτῷ ἐπλέκησαν, καὶ οὐδείς ἐστιν ἐξ αὐτῶν, ὃς καινοτέρου τινὸς εἰς ἀνατροπὴν νοήματος χρήζει παρὰ ταῦτα,

Palle, quod nullus sanctorum Patrum unquam asseruit. Cum itaque hic contradictionibus adver sus Methonensem finem ponere statuerimus, actutum aggrediemur, quæ et Bulgariæ Theophylactus að promovendum ecclesiasticum schisma concinnavit. Statim enim ille, et in ipso suorum sermonum ingressu ostendere contendens, Spiritum non esse ex Filio, veluti ad Italum convertens. orationem, hæc infit: οἷσπερεὶς ἀνατροπὴν τῶν παρ' ἡμῶν προεληλεγμένων, tionensem asseruisse, e immediate Spiritum ex συλλογισμῶν ὁ παρὼν οὗτος ἡμέτερος λόγος ἐχρήσατο· διὰ τοῦτο ἐνταῦθα λῆξαι καὶ τῶν ἐπὶ τούτοι; ἀντιρρήσεων διαγινώσκομεν, τοῦτο μόνον σημειοῦ σ'αι ὑποτιθέμενοι τῷ ἐντυγχάνοντι τοῖς διὰ περιττολογίαν ἄκαιρον έχθεῖσι τοῦ Μεθώνης συλλογισμοῖς, ὅτι καθαρῶς καὶ ἀνυποστόλως ἔν τινι τῶν τοιούτων συλλογισμῶν < ἀμέσως τὸ Πνεῦμα εἴρηκεν ἐκ Πατ τρός, ο ὅπερ οὐδεὶς τῶν ἁγίων οὐδέποτε εἴρηκε. Δῆξα: οὖν ἐνταῦθα τῶν ἐπὶ τοῖς τοῦ Μεθώνης ἀνα ειδήσεων διεγνωκότες, ἐπιβαλοῦμεν ἀπάρτι καὶ οἷς ὁ Βουλγαρίας Θεοφύλακτος ἐπὶ συγκροτήσει τοῦ ἐκε κλησιαστικοῦ συνεγράψατο σχίσματος. Αὐτίκα γὰρ οὗτος ἐν αὐτῇ τῶν οἰκείων λόγων τῇ εἰσβολῇ, οὓς ποιείται σπουδάζων ἀποδεῖξαι μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὡς πρὸς τὸν Ἰταλὸν σχηματίζων τον λόγον οὕτω φησίν· Θεοφύλακτος ὁ Βουλγαρίας. ξε'. «Γέγραπται, ἔφης, Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ, κἀγὼ τίθεμαι, ἀλλ' οὐχ ὡς ἐξ ἐκείνου προϊόν, ἀλλ' ὡς οἰκεῖον αὐτοῦ. Συγγενὲς γὰρ καὶ οὐκ ἀλλότριον, καὶ ὡς παρ' αὐτοῦ τοῖς ἀξίοις πεμπόμε-· νον, καὶ χορηγούμενον, καὶ μεταδιδόμενον.» R Theophylactus Bulyariæ. 65. Scriptum est, ais, Spiritus Filii, et Spiritus Christi, et ipse subjicio, non veluti ex eo proveniens, sed ut proprius illius; confìnis enim illi est, et non alienus, tanquam qui ab eo dignis millatur et suppeditetur. Harc ille. Nos vero nostroruin sermonum cognitores exposcimus, ut considerent, quomodo sapiens hic vir illud, ‹ non veluti ex eo proveniens, › accepit. Namque mihi videtur in eam sententiam illud accepisse, ac si dixisset, e non veluti ex eo procedeus. › flocque satis indicat inductio in qua ail: Sed tanquam qui ab ipso dignis mittatur, suppeditetur, et communicetur. llac enim omnia a procedente distinguuntur. Postquam vero exacte Καὶ ὁ μὲν ταῦτα. Ἡμεῖς δὲ τοὺς τῶν ἡμετέρων λόγων διαγνώμονας ἀξιοῦμεν σκοπῆσαι ὅπως ὁ σοφὸς οὗτος ἀνὴρ τὸ, «οὐχ ὡς ἐξ ἐκείνου προϊόν, ο ἐξελά βετο. Ἐμοὶ γὰρ δοκεῖ ὅτι οὕτως εἶπε τὸ, 4 οὐχ ὡς ἐξ ἐκείνου προϊόν,» ὡς ἐὰν εἰπεῖν ἔμελλεν, «οὐχ ὡς ἐξ ἐκείνου ἐκπορευόμενον. • Δηλοῖ δὲ τοῦτο καὶ ἡ ἐπαγωγή, ἐν ᾗ φησιν, ἀλλ' ὡς παρ' αὐτοῦ τοῖς ἀξίοις πεμπόμενον, καὶ χορηγούμενον, καὶ μεταδιδόμενον.» Ταῦτα γὰρ πάντα πρὸς τὸ ἐκπορευόμενον ἀντιδιαστέλλονται. Μετὰ δὲ τὸ σαφῶς διαγνωσθήναι palamque cognitum fuerit a vobis meorum scroἡμῖν τοῖς τῶν ἐμῶν διαγνώμοσι λόγων, ὡς τὸ προτέ καὶ ἐνταῦθα ἀντὶ τοῦ ἐκπορεύεσθαι ἐξειλήφθαι τῷ Βουλγαρίας, ἐρωτῶ ὑμᾶς, πῶς δύναται ὁ Βουλγαρίας τοῖς Ἰταλοῖς ἀντειπεῖν λέγουσι τὸ Πνεῦμα ἐκπορενά μενον ἐξ Υἱοῦ, ἐὰν ἡμεῖς δείξουμεν τοὺς τῶν θεολό γων ἐκκρίτους ἀριδήλω; διατρανοῦντας τὸ Πνεῦμα πρῖν ἐξ Υἱοῦ; Ἀλλ' ὅτι μὲν πρόεισι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἱκανῶς μοι προαποδέδεικται, καὶ περιττολογία δοκεί μοι λοιπὸν παλιλλογεῖν περὶ τῶν αὐτῶν, τὴν δὲ τῆς ὑμῶν διαγνώσεως εὐθύτητα ἀπαιτῶν εἰς τὸ διακρῖναι πῶς ἐθελοκακῶν ἔλεγε τα - ιαῦτα, συγκαλύπτων τὸ ἀληθὲς, 3 καὶ πολλοὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ μετ᾿ αὐτὸν πεπόνθασιν ἄλλοι, εὑρί σχοντες μὲν τὸ Πνεῦμα προϊὲν ἐξ Υἱοῦ, καὶ οὐχ ἁπλῶς προϊόν, ἀλλ' οὐσιωδῶς, καὶ προερχόμενον ἐξ γ. οῦ, καὶ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ οὐσιωδῶς, καὶ προερχόμενον καὶ αὐτὸ οὐσιωδῶ;, & πάντα τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν οὐσιωδῶς τὸ Πνεῦμα δηλοῦσιν, ἀντιλέγον· τες δὲ ὅμως τοῖς Ἰταλοῖς ἅτε γυμνὴν αὐτὴν τὴν λέξιν τῆς ἐκπορεύσεως ἀπαιτοῦντες, καὶ μὴ τὸ δη λεύμενον ἐντεῦθεν δεχόμενοι, ὅπερ ἐστὶ τὸ οὐσιωδῶς ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν. Τῷ γὰρ ἐν συλλαβαίς ἐκφωνουμένῳ προσέχοντες οὗτοι, ὥσπερ ἐν λέξεσι καὶ οὐκ ἐννοίαις ἀναφαινομένης τῆς εὐσεβείας ἡμῖν, παρέτρεχον τὸ ἐκ τῆς ἐννοίας δηλούμενον. Τὸ μὲν οὖν ῥηθὲν τοῦτο ἱκανὸν εἰς ἔλεγχον τοῦ ἀνδρὸς, ἐπὶ τῷ κατὰ ἰδιορρυθμίαν γνώμης τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἀπωθεῖσθαι καταλλαγήν. num examinatoribus, provenire hoc in loco pro eo, quod est procedere a Bulgaria episcopo assumptum: essa, interrogo vos, Quomodo poterit Buigarus kalis contradicere asserentibus Spiritum procedere ex Filio, si nos ostenderinus inter theologos præcipuos et celeberrimos aperte et palam asseverari Spiritum provenire ex Fdio? Verumtamen Spiritum provenire a Filio, satis a me antea demonstratum est, adeo ut inauis loquacitas a me judlicetur, si iterum eadem inculcem: et vestræ cognie tiouis rectumi judicium reposco ad discernendum, eum sponte deteriora consectatum, similia enurtiasse ad veritatem occultandam, quod et plerique alii ante eum et post cum perpessi sunt, qui reperientes, Spiritum provenire ex Filio, neque id simpliciter solum, sed essentialiter, et progredi eumdem essentialiter, quæ omnia ex Filio esse Spiritum essentialiter in:unt. contradicunt nihilo - minus Italis, quasi nudam ipsam processionis dictionem poscentes, nec recipientes, quid illa significatur, quod est essentialiter cz Filio Spiritum esse. Namque quod syllabis enuntiatur attendentes, quasi vero in dictionibus et non in sententiis pictus nostra consistat, quod sententia insinuabatur, negligebant. Itaque hoc, quod diximus, ad refulan..um hominem, qui propria contentiosaque oμί nione Ecclesiarum rejicit reconciliationem satis crit.

JOAN, VECCL CP. PATRIARCHE 66. Ad illud vero quid ipse dicet, cum proces-A ξς'. Πρὸς ἐκεῖνο δὲ τί ἐρεῖ οὗτος, ὅτε τὸ ἐκπο sionem Spiritus specialem habere intelligentiam dictitat, praeter eam, quam inferunt, mitti, suppeditari, et dari? Nam dictiones hasce, quæ sententia manifesto distinguuntur a processione, producit, quasi illis refellendus veniat Italus: quod vero quidam ex Patribus a Filio habere esse dixit Spiritum, alıns ex Filio esse Spiritum; et hic quidem ex essentia Filii illum esse, ille vero ex Filio naturaliter et essentialiter esse, et alius, suam lypostasim habere ex essentia Filii, borum inquam verborum nullam ipse mentionem facit. Ego autem ad ipsum veluti præsentem orationem convertam: Sapientissime vir, si contradicere optans, ut redargueres Italos, male asserentes, Spiritum procedere ex Patre et Filio, non admitti, et suppeditari, et dari, discrimen processionis animum advertebas, sed ad ipsum esse Spiritus es Filio, et ad provenire, et effundi eumdem ex Filio, et ad essentialiter esse eumdem ex Filio hoc pacto specimen aliquod præberes, non a ratione prorsus esse alienam, quam appingebas Italis dissilii causam per differentiam, quæ est inter procedere, et mitti', et suppeditari, et dari. At nunc cum suppeditari et mitti differant a voce procedere; provenire vero, progredi, et profundi nihil differant ab eo, quod infert, essentialiter esse, temere videris ecclesiasticum schisma ex ρεύεσθαι τὸ Πνεῦμα Ιδίαν λέγει ἔχειν τὴν ἔννοιαν παρὰ τὸ πέμπεσθαι, καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ εἰ πρὸς τὸ ἐκπορεύεσθαι ἀντιδιαστέλλονται τῇ ἐννοία, δοσθαι; Τὰς μὲν γὰρ λέξεις ταύτας, αἱ προδήλως οἶδεν ὡς εἰς ἔλεγχον δῆθεν ἐκτιθέναι τοῦ Ἰταλοῦ ὅτι δὲ ὁ μὲν τῶν ἁγίων παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι ἔχειν ἔφη τὸ Πνεῦμα, ὁ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ ὑπάρχειν αὐτὸ, ὁ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς καὶ Πνεῦμα, καὶ ὁ μὲν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν αὐτό, καὶ ἄλλος ὑποστατὸν εἶναι αὐτὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ τῶν ῥημάτων τούτων οὐδ᾽ ἡντιναοῦν μνείαν ποιούμενος φαίνεται. Ἐγὼ δὲ ὡς πρὸς παρόντα φημὶ πρὸς αὐτόν· Είγε, ὦ σοφώτατε ἄνερ, ἀντίῤῥησιν ποιήσασθαι θέλων εἰς ἔλεγχον τοῦ κακῶς λέγειν τοὺς Ἰταλούς, εκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, μὴ πρὸς τὸ πέμπεσθαι, καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ μεταδίδοσθαι τὴν τοῦ ἐκπορεύεσθαι διαφορὰν ἐθεώρεις, ἀλλὰ πρὸς αὐτὸ τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ, καὶ Υἱοῦ, καὶ πρὸς τὸ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν αὐτὸ ἐξ πρὸς τὸ προϊέναι καὶ προχεῖσθαι αὐτὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὕτως ἂν ἔμφασιν ἐδίδους τινὰ τὸ εύλογος φανὲς ἔχειν τὴν προσαπτομένην τοῖς Ἰταλοῖς αἰτίαν τοῦ σχίσματος ἀπὸ τῆς διαφορᾶς τοῦ ἐκπορεύεσθαι πρὸς τὸ πέμπεσθαι καὶ χορηγεῖσθαι καὶ δίδοσθαι. τῆς ἐκ τοῦ ἐκπορεύεσθαι λέξεως διαφερούσης, πως Νῦν δὲ πρὸς μὲν τὸ χορηγεῖσθαι καὶ πέμπεσθαι κατὰ τὴν τοῦ ὑπάρχειν οὐσιωδῶς σημασίαν διαφο δὲ τὸ προϊέναι καὶ προέρχεσθαι καὶ προγεῖσθαι ρούσης μηδέν, μάτην φαίνῃ τῷ τῆς Ἐκκλησίας ritus insufflationis, cui abunde nostra oratio oceurrit, quibus ad eam refellendam adversus alios σχίσματι ἐπισυγκροτῶν, ἀπὸ τοῦ λέγειν ἰδίαν decertantes rationibus usi sumus, qui'et ante te ἔχειν τὴν ἔννοιαν τὸ ἐκπορεύεσθαι παρὰ τὸ πέμeamdem insuflationis interpretationem tradiderunt. πεσθαι, καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ δίδοσθαι. Ὁποῖον Ego interim gratias tibi ago bone mentis, quando Σωτήρος γενομένης τοῖς μαθηταῖς τοῦ Πνεύματος τι βούλεται σοι καὶ ἡ ἐξήγησις τῆς παρά του te reperio unionem Ecclesiæ veluti a subtili, quod εμφυσήσεως, πρὸς ἣν ἐξήγησιν ἱκανῶς ὁ ἡμέτερος aiant, filo appendisse, in illis, quæ Italo insiuuas: • In aliis quidem concedo tibi vocem usurpandam ἀπήντησε λόγος, ἐν οἷς τοὺς ἀνατρεπτικούς αὐτῆς Spiritus ex Patre et Filio processionis, ut tibi linἐξέθετο λόγους πρὸς ἄλλους διαγωνιζόμενος, οἵτινες καὶ πρὸ σοῦ τὴν τοιαύτην τῆς ἐμφυσήσεως ἐξή gua permitit, in communibus nempe sermonibus et colloquiis, si allubescit, in Symbolo vero solo γησιν εἰσηγήσαντο. Ἐγὼ δὲ τέως χάριτάς σοι όμο non concedam. › Exosculor animi tui candorem, et λογῷ τῆς ἀγαθῆς γνώμης, ὅτι σε εὑρίσκω τὴν τῆς Ἐκκλησίας ἔνωσιν ὡς ἀπὸ λεπτοῦ ἐξαρτήσαντα agnosco unioni te magnum pondus addidisse, si μίτου. Ἐν οἷς γὰρ πρὸς τὸν Ἰταλὲν λέγεις, ο Έν paucos quosdain tuo ævo inter præsules eximios μὲν τοῖς ἄλλοις συγχωρήσω χρῆσθαί σε τῇ λέξει et conspicuos tibi contigisset proprii propositi de- τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ precatores babere. Quibus vero ratiocinans, iterum ἐκπορεύσεως, ὡς ἡ γλῶττά σοι δίδωσιν, ἐν κοινοῖς argumentaris: λέγω λόγοις, καὶ ὁμιλίαις ἐκκλησιαστικαῖς, εἰ βούλει· ἐν δὲ τῷ Συμβόλῳ μόνῳ οὐ συγχωρήσω, ο ἀποδέχομαί σου τὸ τῆς ψυχῆς ἱλαρὸν, καὶ διαγινώσκω πολλὴν δοῦναί σε τὴν ἐπὶ τῇ ἑνώσει ῥοπήν, είγε ὀλίγους τινὰς τῶν κατὰ σὲ τότε τὸν ἀρχιερα τικὸν κοσμούντων κατάλογον ἐξεγένετό σου συνηγόρους τῆς οἰκείας προθέσεως ἔχειν. Ἐν οἷς δὲ συλλογιζόμενος πάλιν λέγεις· constabilire, dicens, specialem habere intelligenLiam procedere, ac diversam ab ea, quam habent, mitti, suppeditari, et dari. Simile quidpiam tinnit quoque expositio facta a Servatore discipulis Spi67. • Si major est later Filio causa, si et Filius rst Spiritus causa, esset et hic eo major, o et ha sitans veluti magua quadam dubitatione Italum impetis, ♦ Ubi usquam invenisti majorem Filium Spiritu dici? > Considera, ne tibi hæc dubitatio in opprobrium ξ5'. «Εἰ μείζων ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, εἴπερ καὶ ὁ Υἱός ἐστι τοῦ Πνεύματος αἴτιος, ἔσται καὶ οὗτος μείζων αὐτοῦ· καὶ διαπορῶν ὡς μέγα τι πρὸς τὸν Ἰταλὸν διαπόρημα λέγεις, «Ποῦ σου τοῦτο ἐξεύρηται, μείζονα τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος λέγεσθαι; ν Σκόπει, μήποτε εἰς αἰσχύνην περιστήσεταί σοι

ἡ ἀπορία, ἐὰν ὁ Ἰταλὸς τὸν μέγαν παραγάγῃ σοι vertatur, si Italus magnum tibi Athanasium pro- Αθανάσιον ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν πρώτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Δἱ μὲν αἱρέσεις ὅσαι τῆς ἀληθείας ἐπινοήσασαι μανίαν ἑαυταῖς φανεραί τυγχάνουσι, λέγοντα οὕτως· «Τοῖς μαθηταῖς ὁ Κύριος, τὴν θεότητα καὶ μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκέτι ἐλάτ τοὺς ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων, ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔλεγεν • Ἐγὼ αὐτὸ ἀποστελῶ, κἀκεῖνο ἐμὲ δοξάσει, καὶ Στα ἀκούσει, λαλήσει.» Ορᾷς ὁ τῶν ἐμῶν λόγων ἐξεταστής, ὅπως οἱ πολλοὶ τῶν σοφῶν, ἐκ τοῦ μὴ ἐπιμελῶς· ἐπελθεῖν τὰ θεολογικὰ τῶν ἁγίων ῥητά, πρὸς τὴν ἕνωσιν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀπεδυσπέτησαν; Αλλὰ καὶ πάλιν ὁ ἐφεξῆς τοῦ Βουλγαρίας συλλογισμὸς τὴν εἰς τοὺς μαθητάς ἐμφύσησιν ἐπὶ τοῦ μέσου προσφέρει, και, ξη. • Εἰ τηνικαῦτα, ο φησί, ο τὸν Παράκλητον αὐτοῖς ὁ Κύριος ἔδωκε, ποῦ θήσεις τὸν Ἐὰν μὴ ἐγὼ ἀπέλθω, ἐκεῖνος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς; Καὶ ταῦτα λέγει ἀγνοῶν τὴν ἐν σωματικῷ εἴδει τῶν πυρίνων γλωσσῶν ἐπιφοίτησιν τοῦ Πνεύματος ἐπηγγέλθαι παρὰ τοῦ Σωτῆρος τοῖς μαθηταῖς. • Ἐπεὶ ἔδες, τοῦ Σωτῆρος ἡμῖν σωματικῶς ὁμιλή σαντος, καὶ αὐτὸ φανῆναι σωματικῶς, ο κατὰ τὸν μέγαν εἰπεῖν Γρηγόριον. Τοιοῦτον δὲ ἐστι καὶ ὅπερ ἐπισυνείρει τοῖς φθάσασι τῶν συλλογισμῶν λέγων . Ἡ κατὰ τὴν Πεντηκοστήν παρουσία τοῦ Πνεύ ματος, ἢ τοῦ αὐτοῦ, καὶ περιττή, ἢ ἄλλου Πνεύ ματος· καὶ ποῖον τοῦτο;, Ταῦτα γὰρ λέγων οὐκ οἶδεν ὡς ἐριστικῆς ταῦτα διανοίας καὶ ἐθελογνώμονος ἀναπλάσματα. Πόθεν γὰρ τὴν ἐν τῇ Πεντηκοστή παρουσίαν τοῦ Πνεύματος, εἰ τοῦ αὐτοῦ ἐστι Πνεύματος, περιττήν εἶναι λέγει; Εἰ γὰρ ἐν τῇ Πεντηκοστή παρουσίαν περιττήν εἶναι ἀποφαίνεται, ἐὰν αὐτοῦ ἐκείνου ἐστὶ τοῦ Πνεύματος, τοῦ πρὸ τῆς Πεντηκοστῆς ἐμφυσηθέντος τοῖς μαθηταῖς, πολλαὶ τῆς αὐτοῦ παρουσίας ἀναφανήσονται περιτο τότητες· δ τῆς ἐσχάτης ατοπίας ἐστίν. Ἐξ ὅπου γὰρ τῷ πρωτοπλάστῳ εἰς ψυχὴν ζῶσαν παρὰ τοῦ δημιουργοῦντος ἐνεφυσήθη, διαφόροις ἐπιδημίαις ἐσύστερον τοῖς ἀξίοις καταπεφοίτηκεν. Αλλ' όμως, εἰ καὶ πολλοῖς καὶ πολλάκις καταπεφοίτηκεν, ούτ δεμία τῶν αὐτοῦ παρουσιῶν περιττή· ὁ Βουλγαρίας δὲ ἐὰν, ὅτι πρὸ τῆς Πεντηκοστῆς ἐνεφυσήθη τοῖς μαθηταῖς, τὴν ἐν τῇ Πεντηκοστῇ παρουσίαν αὐτοῦ ἢ περιττὴν θέλῃ λέγειν, ἢ ἄλλου Πνεύματος παρα αυτίαν, οὐ τότε μόνον κατὰ τὸ περισσὸν ἐρεῖ καταπαρατηκέναι τὸ Πνεῦμα τοῖς μαθηταῖς, ἀλλὰ πρὸ τῆς ἐν τῇ Πεντηκοστῇ καθόδου, καὶ ὅτε τῷ δεῖνι καὶ τῷ δεῖν τῶν προφητῶν ἐν διαφόροις χρόνοις καὶ τρόποις ἐπιφοιτῆσαν ὡμίλησεν. Εἰ γὰρ καὶ νῦν μὲν ἐν εἴδε: πυρίνων γλωσσών, τότε δὲ οὐχ οὕτω τοῖς ὑποδεχομένοις ἐπιφοιτῶν ἦν, ἀλλ' ὅμως τὸ αὐτὸ Πνεῦμα ἦν τὸ ἐπιφοιτῶν, καὶ οὐδεμία τῶν τοῦ Πνεύματος διαφόρων παρουσιῶν περιττή κληθήσεται, τοῖς εἰς εὐθύτητα τῶν Γραφῶν τὰς ἑαυτῶν s Joan. xvi. 14. ducet oratione prima adversus Arianos, cujus principium, Hæreses quidemn, que veritatis insaniaur excogitarunt sibi ipsis manifeste sunt, hac tradentem: ‹ Discipulis Dominus deitatem et magnitudinem suam ostendens, non minorem semetipsum Spiritu, sed majorem et æqualem esse significans, tradebat Spiritum, dicebatque: c Ego illum nuitto, et ipse me giorificabit, et quæcunque audiet loquetur “. › Videsne, sermonum meorum cognitor, plerosque ex sapientibus, quod negligenter sanctorum dicta theologica pertractarunt, unionem cum Romana Ecclesia fastidivisse? Rursus qui sequitur Bulgari syllogismus factum discipulis inflatum in mediuin profert. 68. ‹ Et si tum,» ait, l'aracletum illis Domi· nus elargitus est, quonam in loco pones illul, Si ego non abiero, ille non veniet ad vos? › Die Hæc enuntiat ignorans, in corporea specie ignitarum linguarum Spiritus adventum promissum fuisse a Servatore discipulis. • Opus euim crat, cum Servator corpore nobiscum versatus fuisset, Spiritum etiam corpore comparere, › ut verbis magni Gregorii ular. Non est absimile, quod cum præcedentibus syllogismis complicat, dicens, Pentecostes adventus Spiritus, vel ejusdem, et supervacaneus, vel alterius Spiritus: et cujus? › Hæc enim dicens, non novit ea contentiosæ mentis, et propria adamantis esse commenta. Unde enin habet, die Pentecostes, Spiritus adventum, si ejusdem fuit Spiritus, supervacaneum fuisse? Namque si die Pentecostes adventum supervacaneum decernit, si ejusdem est Spiritus, ante Pentecostum discipulis inflati, multa ejusdem adventus redudantiæ comparebunt, quod extremæ absurditatis fuerit. Ex quo enim primum creato homini in viventem animam a Creatore inflatus est, diversis adventibus postmodum ad dignos descendit, nihilo. minus licet ad plures et sæpius descenderit, nanquam tamen ultus illius adventus supervacaneus reputatus est. Verum Bulgarus, si quod ante Pentecostem discipulis inflatus est, adventum illius in Pentecoste, aut supervacaneum vult dicere, aut alterius Spiritus adventum, non solum tum supervacanee afirmabit, descendisse Spiritum discipulis, sed et ante in Pentecoste adventum, et cum huic vel alteri prophetarum alio atque alio tempore, et modis diversis adveniens associatus est. Nam si nunc in forma ignitarum linguarum, tum vero non sinuili ratione acceptantibus adveniebat, nihilomnus idem adveniebat Spiritus, et nullus variorum Spiritus adventuum supervacaneus nuncupabitur ab illis, qui per rectas Scripturarum semitas propria vestigia dirigunt. Quæ si ita se habent, frustra sapiens hic vir enuntiat, ‹ In Pentecoste adventus

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHLE Spiritus, aut ejusdem et supervacaneus, aut alte- εὐθύνουσι τροχιάς. Καὶ εἰ οὕτω ταῦτα, μάτην rius, et cujus?: λοιπὸν ὁ σοφὸς οὗτος ἀνὴρ λέγει, «Η κατὰ τὴν Πεντηκοστήν παρουσία τοῦ Πνεύματος, ἢ τοῦ αὐτοῦ, καὶ περιττή, ἢ ἄλλου Πνεύματος· καὶ ποῖον τοῦτο; ν 69. Adl dictum vero prope fine syllogismorum, ubi veluti necessarium præ aliis omnibus conclu:lit, 4 procedere Spiritum ex solo Patre, refutandum, nihil aliud opporunius Italo fuerit, quam ejusdem ipsius conceptus, ab eodem in exordio orationis adversus Latinum propositus. Nam quemadmodum ibi hic vir, quasi os Itali obstruens, et in dubium inevitabile compellens, diceiat: c Si ex Filio Spi ritus procedit, quid fuit impedimento, ne Christils diceret: qui ex Patre et me procelit?» non alia ratione Latinus eidem reddens verba sua, fatebitur: Si ex solo Patre procedit Spiritus, quid impedimento fuit Christo, ne diceret, Qui ex solo Pare procedit? Et cum postea hic exprobrat Italo, vestigia Christi pauperum Evangeliste non sequi, quod superaddal, c et ex Filio;; iisdem et ipse exprobrationibus obnoxius erit, quod superaddat ex solo. Et hæc quidem ad dicta Bulgari refellenda adducta sunt. G 50'. Πρὸς δὲ τὸ εἰρημένον πρὸς τῷ τέλει τῶν τούτου συλλογισμῶν, ἐν ᾧ ὡς ἀναγκαῖόν τι ἐπὶ πᾶσι συνάγει τὸ «ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ο οὐδὲν ἄλλο ἔσται τῷ Ἰταλῷ χρήσιμο εἰς ἀνατροπὴν, ἀλλ᾽ ἢ αὐτὸ ἐκεῖνο τὸ νόημα αὐτοῦ. ὅπερ οὗτος ἐν ταῖς ἀρχαῖς τοῦ λόγου κατά του Λατίνου προέτεινεν. Ως γὰρ ἐκεῖσε οὗτος, ἐπιστομίζων δῆθεν τὸν Ἰταλὸν, καὶ ὥσπερ εἰς ἄφυκτον ἀπορίας συνελαύνων αὐτὸν, ἔλεγεν, «Εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, τί ἐκώλυεν εἰπεῖν τὸν Χριστόν, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐμοῦ ἐκπορεύεται;» οὕτω καὶ ὁ Λατῖνος, τοῖς αὐτοῦ χρησάμενος λόγους, ἐρεῖ πρὸς αὐτὸν, «Εἰ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα, τί ἐκώλυε τὸν Χριστὸν εἰπεῖν, ὅ παρὰ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται;» Καὶ ἐπεὶ οὗ ος ὀνειδίζει τὸν Ἰταλον, οὐ κατακολουθοῦντα τῷ τῶν πτωχῶν εὐαγγελιστῇ Χριστῷ, διὰ τὸ προστιθέναι ι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τοῖς αὐτοῖς καὶ οὗτος περ:- πεσεῖται ὀνειδισμοῖς, διὰ τὸ προστιθέναι τὸ και ἐκ μένου. Ἐν τούτοις καὶ τὰ ἐπὶ τῇ ἀντιῤῥήσει τῶν τοῦ Βουλγαρίας ῥητῶν. ο. Καὶ ἐν τοσούτοις πάντα λοιπόν, πρὸς ἃ ἡμεῖς ἐνδειξάμεθα τὴν σπουδήν, ὅσοις τέως ἡμῖν ἐξεγέ νετο ἐντυχεῖν εἰς ἀπόδειξιν τοῦ μὴ καλῶς τοῖς πρὸ ἡμῶν σοφοῖς ἀνδράσι σπουδάζεσθαι τὴν διάστασιν τῶν Ἐκκλησιῶν. Οἱ πολλοὶ γὰρ αὐτῶν οὐκ ἀδελ φικῶς τὰ παρὰ τῶν ἀδελφῶν εἰσαγόμενα δέχεσθαι ἀπεδέχοντο, ἀλλ' ἀντιθετικῶς αὐτοῖς προσεφέροντο· καὶ τούτων ἕκαστος, ὥσπερ τι πρωτεῖον ἐπὶ δόξη σοφίας οιόμενος ἀπενέγκασθαι, εἰ ἔγκλημα αἱρέσεως τοῖς πλησίον ἰσχύσει προσεπιτρέψασθαι, τοὺς φθά. σαντας παραγκωνίσασθαι ἔσπευδεν, ἐπὶ εὑρέσει σεσοφισμένων διανοημάτων τινῶν, εἴπως ἂν αὐτῷ γένοιτο δνομα τάχα πίστεως θερμοτέρας, καὶ ζήλου τινὸς ὑπὲρ τῆς ὀρθοδοξίας ἐπὶ τῷ καταγνώναι ἄλλων ψυχρότητα περὶ τὰ θεῖα καὶ προδοσίαν τῶν ἡμετέρων. Καὶ ταῦτ᾽ ἐποίουν οἱ πολλοὶ διὰ τὴν τῆς ἀγάπης απόψυξιν, πληνθυνθείσης τῆς ἀνομία;, κατὰ τὸ γεγραμμένον. Ημεῖς δὲ μηδὲν φρονοῦντες τοιοῦτον ἐπὶ τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν εἰρήνην εὐγνω 70. Et in his præterea adversus similes homines, quos ad hoc tempus videre contigit, nostra studia collocavimus, ut ostenderemus eos, qui ante nos ſuere sapientia illustres viri, perperam Ecclesiarum dissidium promovisse. Plerique enim ex ipsis non ut fratres addecet, quæ a fratribus afferebantur acceptare sustinebant, sed contradicentes in eos invehebantur, et ex ipsis unusquisque primas sibi in sapientia vendicare existimans, si hærescos crimen proximis valeret appingere, obvios quosque nonnullarum versutarum sententiarum commentis a se rejicere moliebatur, si forte sibi hoc modo obvenisset fama fidei fortasse ardentioris, et zeli alicujus pro recta fide tutanda, cum aliorum circa res divinas segnitiem, et rerum nostrarum infidam proditionem condemnasset. Et hæc plerique conabantur, quod refriguissęt charitas, et multiplicata esset iniquitas, ut scripto traditum est. Nos vero nihil simile animo volventes, Ecclesiarum conco.'- diam candidissime amplexati sumus. Et ne viderc- μονέστατα ήλθομεν. Καὶ ἵνα μή τισι δόξειεν αλοmur nonnemini inconsiderate et absque ullo examine, nullisque Scripturarum testimoniis fulti, eclesiasticam pacem exosculari, operæ pretium esse duximus, dicta sanctorum, diversis in locis dispersa, ad demonstrandum, Spiritum esse ex Patre et Filio, quod asserentibus Italis, Ecclesias dividens scandalum erupit, hic in prima parte orationis in unum recollecta digerere, tum deinceps in secunda refutationem eorum, qui contra jus fasque omne dissidium Ecclesiarum fovent, apponere. Et cum defensio a nobis relinquenda esset, dum non ita facilis multis videretur superatu longus temporis trelus, que ac si ne uno quidem die discindens Ecclesias schisma perdurasset, γίστως ἡμᾶς καὶ ἀβασανίστως ἐπὶ τὴν ἐκκλησια στικὴν εἰρήνην ἐλθεῖν, μηδέν τι ἐπισυγκροτουμένους ἀπὸ χρήσεων γραφικῶν, ἔδοξεν ἡμῖν, τὰ σποράτην εγκείμενα ῥητὰ ταῖς τῶν ἁγίων γραφαῖς, εἰς δήλωσιν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ὅπερ τῶν Ἰταλῶν λεγόντων, τὸ μέσον τῶν Ἐκκλη σιῶν σκάνδαλον ἀνεῤῥάγη, ἐνταῦθα κατὰ τὸ πρό τερον εἶδος τοῦ λόγου ἐκθέσθαι, καὶ πάλιν κατὰ τὸ δεύτερον τὸν ἔλεγχον τῶν μὴ δικαίως, μηδὲ καλῶς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἐπισυγκροτούντων διάστασιν. Ἐπεὶ γὰρ ἔδει ἀπολογίαν καταλιπεῖν ἡμᾶς, ἐφ' οἷς ἡμῖν ἔδοξε τὸ τοῖς πολλοῖς δοκοῦν ἄμαχον εἰς ανατροπήν κράτος τοῦ χρόνου οὕτω περιδεῖν, ὡς εἰ μηδεμίαν ἡμέραν τὸ μέσον τῶν Ἐκκλησιῶν

γέγονε σχίσμα, ἀπολογίαν ἀποχρῶταν κατὰ τὸ fortem atque invictam, ut opinor, defensione, δοκοῦν ἡμῖν τὰ παρόντα, καταλελοίπαμεν, τὴν τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας εἰρήνην πραγματευσάμενοι, καὶ τῶν ἡμετέρων ἐθῶν τε καὶ τάξεων ἀμεταποιή τως εἰς τὸ παντελὲς ἐξεχόμενοι, εἰς δόξαν Πατρός, Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, τῆς ὁμοφυσίου Τριάδος. Αμήν. quam hic concinnavimus, posteris reliquimus, Romana Ecclesiæ concordiam procurantes, et nostris consuetudinibus et ordinibus sine ulla mutatione ex toto adhærentes, in gloriam Patris Filii et Spiritus sancti, consubstantialis Triadis. Amen. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ. EJUSDEM (Græciæ Orthod. tom. I, p. 225.) Πρὸς τοὺς λέγοντας νενοθευμένην εἶναι τὴν παρὰ τῷ λόγῳ τοῦ μεγάλου Βασιλείου εὑρισκομέ την ῥῆσιν, τὴν λέγουσαν, «παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Δ'. Καὶ ἐπεὶ πρὸ τῶν ἄλλων οὐκ ὀλίγη τις ἀνέκυψε ζήτησις περὶ τῆς ῥήσεως, ἣν ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν κατ' Ευνομίου λόγων θεολογῶν περὶ τοῦ Πνεύματος εἴρηκε, φέρε δὴ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἐξεταστέον τὰ περὶ αὐτῆς. Ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ, καὶ μᾶλλον ἐν αὐταῖς τοῦ λόγου ταῖς εἰσβολαῖς εἴρηται λέγων ὁ ἅγιος· «Τίς γὰρ ἀνάγκη, εἰ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὴ καὶ τῇ φύσει; ἀξιώματι μὲν γὰρ δευτε ρεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, παραδίδω σιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· φύσει δὲ τρίτῃ χρή- " σθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων Γραφών δεδιδάγμεθα, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἀκόλουθον δυνατὸν συλλογίσασθαι. Ὡς γὰρ ὁ Υἱὸς τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τῷ εἶναι αὐτοῦ Πατέρα, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος, καὶ προσαγωγὴ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποβέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτ' ἂν εἰκότως ὡς ἀλλοτρίας ὑπάρχον φύσεως, ἀκολουθεῖν εἴποιμεν. › Αὕτη μὲν ἡ τοῦ μεγάλου Βασιλείου περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ῥῆτις. Επ! δὲ ταύτῃ δέον ἂν τοὺς τῆς ἡμετέρα; Εκκλησίας τροφίμους ἀγαλλιασθῆναι καὶ εὐφρανθῆναι, ὡς εὑρη - CAPUT I. Adversus eos, qui asserunt, magni Basilii dictum, quo affirmatur, ex Filio esse Spiritum sanclum, s et repetitur in illius oratione, adulieratum esse. Et cum ante alia in magnam disputationem ac controversiam vocetur dictum, quod magou Basilius tertia adversus Eunomium oratione, de Spiritu pertractans asseruit, age nunc ante alia, quid de eo sentiendum sit, expendanius. In hac oratione, imo in ipso illius ingressu bæc sanctus exarasse conperitur: c Que enim necessitas, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertium illum esse et natura? namque dignitate posteriorem esse Filio, tanquam qui ab co, quod sit, habet, et ab eo accipit, et nobis annuntiat, et prorsus illi causa adlert, nobis pietatis fermo tradit: natura vero tertia uti, neque a divinis Scripturis edocti sumus, neque ex jam dictis consequenter colligi potest. Quenadmodum enim Filius ordine quidem a Patre secundus est, quoniam ab illo est, et dignitate, quoniam origo atque causa, quod ille sit, Pater est, et quod per ipsum accessus et adductio ad Deum Patrem: matura vero nullo modo secundus, quod in utroque una Deitas est. Ita videlicet et Spiritus sanctus, etsi dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen verisimiliter alienæ esse naturæ inde consequi dixerimus.» Et hoc est magni Basilii de Spiritu sancto dictum, pro quo cum nostræ Ecclesiae alumnis gaudendum, maximaque delectatione la-tandum esset, quod præcipuum in rebus thecologicis pertractandis Basilium irepererint, vcl-

JOAN. VECCI CP. PATRIARCILÆ. multum dit magnus Basilius, c a Filio habere esse,» et iu- βούλονται, μεταφέροντας διαφοράν τινα δοῦναι δυνή. ter, ut Gregorius Nyssenus ait, eum esse ex Filio, › σονται τοῦ, «τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, et inter, ut rebus theologicis instructissimus aflir- • παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχειν τὸ εἶναι,» καὶ τοῦ, κατα mat Cyrillus, ex Filio eum exsistere, τὸν Νύσσης Γρηγόριον, «ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐ conferant studium ad refellendum abjiciendumque τό, ο καὶ τοῦ, κατὰ τὸν θεολογικώτατον Κύριλλο, magni Basilii dictum, quod palam iusinuat, ex ι ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ,» πολλὴν εἰσαγέτωσαν Filio Spiritum esse. • Quodsi minime diversa sunt, τὴν σπουδήν, ὅπως ἂν ἀνατραπείη αὐτοῖς τοῦ μετ sive cum asseras esse a Filio, sive ex Filio exsistere, γάλου Βασιλείου εἶναι τὴν ῥῆσιν, τὴν «παρὰ τοῦ sive ex Filio habere, quod sit, temere contra dictum Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ο θεολογοῦσαν. Εἰ δὲ μηδέν τι allatum machinas admovent, propriæ instantiæ vi διαφέρει παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγειν αὐτό, καὶ ἐκ veluti conficta accusantes, quæ optime a celeber- τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν, μάτην rimo Basilio decreta sunt. πρὸς τὴν ῥῆσιν ταύτην ἐνίστανται, τῷ βιαίῳ τάχα τῆς ἑαυτῶν ἐνστάσεως πλάσματος γραφόμενοι τὰ καλώς δεδογματισμένα Βασιλείῳ τῷ πάνυ. 5. Sed et aliis etiam argumentis demonstrare ε. ᾿Αλλὰ καὶ ἐξ ἄλλων ἐπιχειρημάτων ἔστι κατά possumus necessario prorsus volumina, quæ dictumn πᾶσαν ἀποδείξαι ἀνάγκην τὰς ἐχούσας βίβλους την explicant, non vero, quæ non exprimunt, sincerum, et purum, veritati ipsi annexum possidere. Namque magnus Basilius dignitate secundum Filio Spiritum ‹um excepisset, secundas has partes pietatis traditionem appellare non veritus, probatione indiguit, per quam vera sententia appareret, qua pietatis traditionem, secundas has partes Spiritus nuncupabat et cum neque eæ essent per imminutionem aliquam gloriæ, peræqua etenim est in utrisque divinitas, neque per ullam aliam rationem, qua respectu alterius secundas partes obtinentia primas obtinentibus submittuntur, et unum tantummodo pietatis terminum cognosceret, quo Spiritus Filio secundus est, qui erat, quod ex eo haberet esse, proptereaque esset ex ipso, hunc in modum eßatus est: ‹ Dignitate enim secundum esse Filio, tanquam qui ab eo esse habet, et ab co accipit, et annuntiat nobis, ei omnino illi causæ adbæret, pietatis tradit sermo. Sed tertia uti natura, neque a sacris Scripturis edocti sumus, neque ex illis, quæ diximus, consequi, possumus demonstrare.» Ilis dictis ita sermonis assignationem conclusit: ‹ Dignitate enim a Filio secundum esse, tradit pietatis sermo.» Probationem vero illius, Spiritum digni. tate esse secundum Filio per illud, quod ab eo habeat esse, et ab ipso accipiat, et nobis annuntiet, implevit; tantum non dicens: Propterea quod ex Filo est, secundus a Filio est. Quod si id non esset, nunquam etiam ab eo secundum affir.: atum esset. Et si tibi in animo est, quicunque Laudem fueris, qui refragaris, cognoscere, si a Filio non esset, neque secundus a Filio prorsus vocatus fuisset. Deme dictum hoc, et assi gna nobis aliam rationem, qua a Filio Spiritus secundus asseratur. Etenim præ hac una sola ratione, aut temporis intervallo, aut in sedendo inferiore subsello, aut gloriæ indigentia secundæ hæ partes concipientur. Et tum impretas hisce notionibus longe libereque vagabitur. Si itaque dictum asseiens, dignitate secundum esse a filio Spiritum, ο ‹ ex oratione illa universa erasissent, qui aliud palama aperteque enuntians ab eo esse habens, oblitteraverunt, forte tum corum improbitas, ut illis co!- ῥῆσιν ἢ τὰς μὴ ἐχούσας τοῦ ἀνοθεύτου μετέχειν, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀκιβδήλου. Ο γὰρ μέγας Βασίλειος ἀξιώματι δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δεξάμενος, καὶ παράδοσιν εὐσεβείας τὰ τοιοῦτον δευτερεῖον εἰπεῖν οὐχ ὑποστειλάμενος, κατασκευής ἐδεήθη, δι' ἧς ἂν ἀληθῆς ὁ λόγος ἀναφανείη, ὁ προ ράδοσιν εὐσεβείας ἀποκαλῶν τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν δεν τερεῖον τοῦ Πνεύματος. Καὶ ἐπεὶ οὔτε καθ᾽ ὑποδιβασμόν τινα δόξης, ἰσοκλεης γὰρ ἡ θεότης ἀμφοῖν, οὔτε κατά τινα λόγον ἄλλον, οἷς τὰ πρός τι τὸ δευ τερεῖον ἔχοντα τῶν πρωτευόντων ὑφίενται, ἀλλ᾽ ἕνα μόνον εὐσεβείας ἐγίνωσκεν ὅρον, καθ ἂν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ δευτερευόν ἐστιν· ὁ δὲ ὄρος, τὸ δι' αὐτοῦ ἔχειν τὸ εἶναι, καὶ κατὰ τοῦτο καὶ ἐξ αὐτοῦ, ἔφησε οὕτω· «Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημε μένον, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος. Φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεδιδαγμενα Γραφῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ ἀκόλουθο. δυνατὸν συλλογίσασθαι.» Καὶ ταῦτ᾽ εἰρηκώς, τὴν μὲν τοῦ λόγου ἀπόδοσιν οὕτως ἐποιήσατο. Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· ἡ τὴν δὲ κατασκευὴν τοῦ τὸ Πνεῦ μα δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ τῷ ἀξιώματι, διὰ τοῦ παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχειν, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνειν, καὶ ἀναγγέλλειν ἡμῖν, κατεσκεύασε, μονονουχί φάσκων, ὡς διὰ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ δευτερεύει αὐτοῦ. Εἰ γὰρ μὴ, οὐδέποτ' ἂν καὶ δευτερεύον ἐῤῥέθη αὐτοῦ. Καὶ εἰ βούλει ὅστις ποτ' ἂν καὶ εἴη; ὁ δὲ ενιστάμενος γνώναι, ὡς εἰ μὴ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἦν, οὐδὲ δευτερεύον ἂν ὅλως ἐῤῥέθη αὐτοῦ. ῎Αφελε την ῥῆσιν ταύτην, καὶ δὲς ἡμῖν σὺ ἕτερον λόγον τιν καθ᾽ ἂν τοῦ Υἱοῦ δευτερεύει τὸ Πνεῦμα. Παρὰ γὰρ τὸν τοιοῦτον λόγον ἢ διαστήματι χρόνου, ἢ καθές μας ὑψεδρία, ἡ δόξης ἐνδείᾳ τὸ δευτερεῖον νοηθήσεται, καὶ ἡ ἀσέβεια τοῖς νοήμασι τούτοις συμπαρρησιασθήσεται. Εἰ μὲν οὖν καὶ τὴν λέγουσαν φησιν, • δευτερεύειν άξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, διέγραφον τοῦ παντὸς λόγου οἱ τὴν «παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον ο διατρανοῦσαν ῥῆσιν διαγραψάμενοι, ἔσχεν ἂν ἴσω; τὰ τῆς πονηρίας αὐτῶν, ὅπερ ἐβού. λοντο ἀποτέλεσμα· νῦν δ' ὅτι τὸ τῆς ἀληθείας Πνεῦμα

τὴν αὐτῶν διάνοιαν ἔσφαλλε, τὸ μὲν ο παρὰ τοῦ lubitum erat, linem assecula fuisset: sed nunc verilaΥποῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα,» τοῦ λόγου διέγραψαν, δεν τερεύειν δὲ αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ ἐν πάσαις ἀφῆκαν ταῖς βίβλοις ἀνάγραπτον. Κἀντεῦθεν ὁ τους σοφοὺς δρασ σόμενος ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν δίδωσ: τοῖς τὰ τααῦτα ἐπιμελῶς σκοπουμένοις κατανοεῖν τὸ σκαιω· ρηθέν. Ὅτι γὰρ κατ' οὐδένα ἕτερον λόγον ειρήκαὶ ἄν ποτε τὸ Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Υἱοῦ ὁ μέγας Βασίλειος, λογίσασθαι ἔστι καὶ ἐξ ὧν οὗτος τοῖς εἰρημένοις ἐπάγει. Φησὶ γὰρ ὑποκαταβάς · ὡς γὰρ ὁ Υἱὸς τάξει καὶ ἀξιώματι δεύτερος τοῦ Πατρός, τάξει μὲν, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία, τῷ εἶναι Πατέρα αὐτοῦ, καὶ ὅτι δι᾿ αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγή πρὸς τὸν θεὸν καὶ Πατέρα· φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλονόνι και τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποδέθηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλλο τρίας ὑπάρχον φύσεως ἀκολουθεῖν εἴποιμεν.» Σκο πείτω ὁ βουλόμενος ὡς ὁ μέγας Βασίλειος, συστήσαι βουλόμενος τοῦ τῆς εὐσεβείας λόγου μὴ ἀπολεῖν τὸ δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τῆς ἀπολογίας τοῦ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερείου τοῦ Υἱοῦ συνίστησι τοῦτο. Φησί γαρ. ὡς Εἰ καὶ ὑποῦ θηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτι ἂν ὡς ἀλλοτρίας υπάρχον φύσεως ὑποβέβηκεν αὐτὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι· ἐπεὶ καὶ ὁ Υἱὸς δεύτερος ῶν τοῦ Πατρὸς τῇ τάξει καὶ τῷ ὀξιώματι, οὐκέτι καὶ φύσει ἐστὶ δεύτερος. Καὶ ἐφερμηνεύων ὁ ἅγιος τὸν λόγον καθ᾿ ὅν ἐστι δεύτερος τοῦ Πατρὸς ὁ Υιός, ο Τάξει μέν, φησί, τοῦ Πατρός ἐστι δεύτερος, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τῷ εἶναι Πατέρα αὐτοῦ· καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγὴ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα.» ς'. Ἀλλὰ τίς οἶδε, φασὶν οἱ ἀντιλέγοντες, εἰ τὸ του Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον ἀνάλογον Ο άγιος οίεται τῷ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερεύω του Υἱοῦ; Τίς οἶδεν; Ο τὰ θεολογικὰ ῥητὰ ἐπιμελῶς ἐπερχόμενος, ἐξ ὧν ἡ τοιαύτη αναλογία ἔχει τὴν διατράνωσιν· ών πολλῶν ὄντων, ἐλίγ᾽ ἅττα ἐν τῷ παρόντι ἐκθήσομεν, μόνες τοῖς τοῦ μεγάλου Αθα νασίου, οἷς ὁ μέγας οὗτος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολὴ ἐχρήσατο, ἀφο κεσθέντες. Οὕτω γὰρ ὁ ἅγιος ἐκεῖσέ φησι· Καὶ γὰρ εἰ διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου ἑνότητα οὐ θέλουσιν εἶναι τῶν γεννητῶν αὐτὸν τὸν Υιόν, διατί τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ τὴν αὐτὴν ἔχον ἐνότητα πρὸς τὸν Υἱόν, ἣν αὐτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, κτίσ σμα λέγουσιν, ο Καὶ μετὰ πολλὰ τῆς ἐπιστολής ταύτης· ο 'Αμέλει ὁ μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρι ἀποστέλλεται • Οὕτω γάρ, φησὶν, ὁ Θεὸς ἠγάπη σε τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ Εδωκεν· ὁ ὁ δὲ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει. «Εαν γάρ, φησίν, ἐγὼ ἀπέλθω, ἀποστελῶ τὸν Παράκλητον. ο Καὶ ὁ μὲν Υἱὸς τὸν Πατέρα δοξάζει, λέγων· • Πάτερ, ἐγώ σε ἐδόξασα.» Τὸ δὲ Πνεῦμα δοξάζει ς tis Spiritu corum cogitationes subvertente, illud, a Filio esse Spiritum,» ex oratione abrogarunt, sed ‹ secundum esse cum a Filio, › in omnibus libris descriptum reliquerunt. Ideque qui sapientes a prehendit in calliditate eorum, diligenter simila exanimantibus fraudent comprehendere concedit. Namque nulla alia ratione dicturum unquam Basilium magnum Spiritum secundum esse a Filio, argumentari licet ex his, quæ ipse dictis annectit: infra enim hæc habet: Etenim quemadmodum Fi- ‹ lius ordine et dignitate a Patre secundus est, ordine quidem, quod ex eu est, dignitate vero, quod priucipium et causa illius Pater est, eo quod per ipsum accessus et adductio ad Deum Patrem: natura autem nullo modo secundus, quod Deitas in utroque una, pari ratione videlicet et Spiritus sanctus, licet ordine et dignitate Filio inferior est, non tamen. inde verisimiliter alienæ esse naturæ sequi dixerimus.» Consideret, cui id collubitum fuerit, magnum Basilium, cum probare vellet, non esse alienum a pietatis ratione, secundum esse a Filio Spiritum, proportione, quæ est Filii ad Patrem, dum Filius secundas a Patre partes possidet, id comprobare. Ait enim: Licet ordine et dignitate Filio inferior sil, uon ideo Filio ordine et dignitate inferior est, quasi alienæ naturæ compos: quando et Filius, licet Patre secundus sit ordine et dignitate, non est propterea et natura secundus. Et exponens sauclus dictum, quo Filius a Patre secundus est, «Ordine quidem, inquit, secundus est: Patre, quod ex illo est, et dignitate, quod principium et causa, quod ille sit, Pater est; et quod per cum accessus et adductio ad Deum Patrem. › 6. Sed quis scit, inquiunt adversarii, an secundas partes Spiritus respectu Filii, proportione quidem respondere, sanctus opinetur secundis Filii partibus respectu Patris? Quis scit? Qui theologica dicta dili genter percurrit, quibus similis proportio plane innotescit. Quæ licet pleraque sint, pauca nihilominus hic apponemus, contenti tantummodo dictis magni Athanasii, quæ magnus ille epistola ad Serapiouein de Spiritu sancto usurpavit. Sanctus enim in ea ita loquitur: ‹ Etenim si propter Verbi unionem ad Patrem abnuunt esse, creaturam ipsum Filium, qua de causa Spiritum sanctum ejusdem unitat s ad Fi❤ lium, quam Filius habet ad Patrem, compotem creaturam asserunt?» Et pluribus interjects: • Profecto Filius quidem a Patre mittitur: • Sc enim, inquit, Deus mundum ditexit ut Filium suun unigenitura daret '';» Filius vero Spiritum mittit, • Si enim, ait, ego abiero, mittam furacletumn 17 Et Filius quidem Patrem glorificat, dicens: Pater, ego te glorificavi ".» Spiritus vero glorifcat Filium: ille coin, dicit, ne glorifcabit. ", Et Files quidem dicit: • Quæ audivi a Patre, hæc et lo 13- Joan. 11, 16. 17 Joan. xvi, 17. 18 Joan. xxir, 4. 1º Joan. xvt, 14.

quor in mundum ";» Spiritus vero ex filio accipit: Λ τὸν Υἱόν· ε Ἐκεῖνος γάρ, φησὶν, ἐμὲ δοξάζει, ο ◄ Ex meo enim accipiet, ait, et annuntiabit vobis ", › Et Filius quidem in nomine Patris venit: ‹ Spiritus verosanctus, quem mittet Pater. inquit, in no - mine weo”. › Hunc itaque ordinem et naturam erga Filium possidente Spiritu, quam et Filius possidet erga Patrem, qua ratione qui hunc creaturam asserit, non idem et de Filio necessario excogitabit?, Qui hæc theologica dicta accurate perpendet, æquo animo prorsus assensum præbebit, concordabitque cum affirmantibus, illa solummodo ratione Spiritum dici secundum a Filio, qua et Filius a Patre esse secundus astruitur. Quod si id uon esset, nunquam idem magnus Basilius decimo septimo ad Amphilochium capile scripsisset: • Quemadmo duin itaque se habet Filius ad Patrem, ita et sese Spiritus ad Filium juxta ordinem in baptismo a Verbo traditumı. Quod si Spiritus cum Filio eodem ordine enitet, et Filius cum Patre, Hiquet et Spirisum eodera ordine emicare cum Patre. › δεδομένην τοῦ Λόγου σύνταξιν. Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ τῷ Πατρὶ δηλονότι. ο Καὶ ὁ μὲν Υἱός φησιν, ο "Δ ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρός, ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον.» Τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει· Ἐκ τοῦ ἐμοῦ γὰρ λήψεται, φησί, καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν.» Καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἦλθε· ε Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φησίν, ο πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου.» Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντας τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱόν, οίαν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κτίσμα λέγων οὐ τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει; ν Ο τὰ θεολογικὰ ταῦτα ῥητὰ ἐπιμελῶς ἐπερχόμενος εὐγνωμόνως πάντη συνθήσεται τοῖς διαγινώσκουσιν κατ᾽ οὐδένα ἕτερον λόγον τὸ Πνεῦμα θεολογεῖσθαι δεύτερον τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἢ κατὰ μόνον αὐτὸν, καθ' ὂν καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός ἐστι δεύτερος. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο, οὐκ ἂν ὁ αὐτὸς μέγας Βασίλειος ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον ἔφη· • Ως τοίνυν Έχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω καὶ πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν ἐν τῷ βαπτίσματι παρα Υἱῷ συντέτακται, ὁ δὲ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ζ. Αλλ', ὢ τῆς ἐπηρείας! ὢ τῆς κακῆς νίκης! ἣν οἱ πολλοὶ νικᾷν βούλονται ἐκ τοῦ πάντα διαπο ρεῖν. Εἰ γὰρ κατὰ τὸν αὐτὸν, φασί, λόγον δεύτερον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας καὶ ἀρω χῆς τοῦ Υἱοῦ· ἢ εἰ μὴ τοῦτο, ὡς ἐκ δύο τέως ισοτί μων ἀρχῶν, τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ· ἡ ἀλλ' εἰ μηδὲ τοῦτο, ὡς ἐξ ἀνάρχου μὲν καὶ πρώτης αιτίας τοῦ Πατρὸς, ἐξ ἐνάρχου δὲ καὶ δευτέρας τοῦ Υἱοῦ, Πρὸς γοῦν ταῦτα, κἂν μὴ πρὸς ἡμᾶς ἡ μάχη, πρὸς γὰρ τὸν εἰρηκότα, τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι, καὶ δεύτερον ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ, ὡς δ Υιός ἐστι δεύτερος ἀξιώματι τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ἡμεῖς οὕτω φαμέν· Εἰ καὶ δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἔφη, ώς παρ' αὐτοῦ τὸ εἶνα: ἔχον, καὶ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερεῖον τοῦ Υἱοῦ, εἰς κατασκευὴν ἔλαβε τοῦ παράδοσιν εὐσεβείας εἶναι τὸ ῥῆμα, ἀλλ' οὐ διὰ ταῦτα τὸ Πνεῦμα ἢ ὡς ἐξ ἀνάρχου ἔσται καὶ πρώτης αιτίας τοῦ Υἱοῦ, ἡ ὡς ἐκ δύο ισοτίμων ἀρχῶν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἢ ὡς ἐξ ἀνάρχου μὲν αἰτίας τοῦ Πατρὸς, ἀνάρχου δὲ τοῦ Υἱοῦ. "Απαγε, βλασφημίας γέμει τὰ βήματα, πᾶσαν βλασφημίαν υπερνικώσης. Καὶ ὁ ταῦτα δια 7. Sed o improbitatem! o victoriam pessimam, quam plerique consequi contendunt, dum de omnibus hæsitant, et omnia in dubium vertere conatur! Etenim, si cadem ratione, inquiunt, atque Filius a Patre secundus est Spiritus a Filio, vel erit ex Filio, veluti ex prima causa et primo principio: vel, si hoc non est, veluti ex duobus saltem ejusden dighkatis principiis, Patre et Filio: vel, si c hoc quoque non fuerit, veluti ex primna et absque principio causa Patre, ex principium vero habente, et secunda Filio. Ad hæc igitur, licet pugna ista ad nos minime pertineat, sed ad illum, qui dixit Spiritum a Filio habere, quod sit, et esse secundum diguitate a Filio, quemadmodum Filius est secundus dignitate a Paire, nihilominus ita respondemus: Etsi secundum esse dignitate a Filio Spiritum sanctum tradiderit, tanquam qui ab co habet, quod sit, et secundas Filii partes ad Patrem ad corro-. borandum assumpsit, dictum boc pietatis esse traditionem; at non propteres Spiritus aut veluti ex prima et absque principio causa erit ex Filio, aut velnti ex duobus æqualis dignitatis principiis Patre et Filio, aut veluti ex causa sine principio Patre, ο πορῶν ἔμπροσθεν τοῦ μέλλοντος δικαστηρίου τῷ el causa eum principio Filio. Apage, apage istiusmodi verba quæ plena blasphemia blasphemias omnes exsuperante sordescunt. Næ ille qui bæc indubium incertumque revocat, ante tribunal adversus magnum Basilium sistetur, quod ille comminatus · st sese calumniantibus tres deos decernere. Nau:- que cum essent ea ætate, qui multa ex ejus theologicis dictis criminarentur, ita verbatim eorum caJumniam sanetus tragice deplorat: «Quis itaque furor est eorum, qui contra veritatem linguam exacuunt? Non despondeo animum, dum redarguor, sed Christi tribunal exspecto. Ibi me adversi sistenμεγάλῳ Βασιλείῳ ἀντικαταστήσεται, όπερ ἐκεῖνος ἠπείλησε τοῖς αὐτὸν συκοφαντοῦσιν, ὡς τρεῖς θεούς λέγοντα. Οτι γὰρ ἦσαν ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ οἱ ἐπὶ πολλαῖς τῶν θεολογιῶν αὐτοῦ τὰ παρ' αὐτοῦ θεολογούμενα διαβάλλοντες, οὕτως ἐπὶ λέξεων ὁ ἅγιος τὴν αὐτῶν διαβολὴν διατραγῳδεῖ· 4 Τίς οὖν ἡ μανία τῶν ἡμονημένην γλῶσσαν ἐχόντων κατὰ τῆς ἀληθείας; Οὐ μικροψυχῶν πρὸς τὸν ἔλεγχον, ἀλλ' ἐκε δέχομαι τὸ τοῦ Χριστοῦ δικαστήριον. Ἐκεῖ ἀντικαταστήσονται μοι οἱ τὴν ἐπήρειαν ταύτην ράπτοντες. Ο δε Κύριος τοὺς ὄντας αὐτοῦ· καὶ ὁ συκοφαντῶν πένητα παροξύνει τὸν ποιήσαντα αὐτόν. Εἰ τὴν τῶν se Jam xx, 15. 21 Joan. xvi, 14.» Joan. xiv, 26. '

Πατέρων πίστιν μεταδιώκω, τί, παρεὶς τοὺς Πατέ- tur, qui has fraudes consuunt. Novit Dominus suos; ρας, ἐμοὶ πολεμεῖς; Εἰ πιστεύω εἰς Πατέρα, εἰ ὁμολογῶ Υἱὸν, εἰ μὴ ἀθετῶ τὸ Πνεῦμα, τί, τὸ ἐμὸν πρόσωπον ὑποθέμενος, τῷ Κυρίῳ πολεμεῖς; Τίς κατέλιπε βαπτίζειν εἰς ὄνομα Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος; Ἐγὼ ἢ ὁ Δεσπότης; Τίνος τὰ βήματα; τοῦ κήρυκος, ἢ τοῦ ἀποστείλαντος; Τί, τὸ ἐμὸν πρόσωπον εὐεπίβατον ταῖς συκοφαντίαις εὑρὼν, δι' ἐμοῦ πολεμεῖς τῇ ἀληθείᾳ; δι᾿ ἐμοῦ κατασείεις τὸ ὀχύρωμα τῆς πίστεως; Αλλ' ἐγὼ μέν σοι ευάλωτος, ἡ δὲ πίστις άσειστος. et qui calumniatur pauperem, illius creatorem irri. tal. Si Patrum fidem sequor, quid, Patres præteriens, mihi bellum infers; si credo in Patrem, si confiteor Filium, si non rejicio Spiritum, quid, meam με 50nam assumens, cum Domino ferrum confers? Quis in mandatis dedit, ut baptizaretur in nomine Pa - tris, et Filii, et Spiritus sancti? Egone an Domi nus? Cujus sunt verba? præconis, an illius qui misit? Quid, persona mea calumniis appeti facili comperta, per me veritati bellum indicis? per me fidei fulcrum concutis? Sed ipse facile possum a te capi, verum fides inconcussa manel. 8. Et hæc quidem magnus Basilius adversus theologiæ detractores effudit. At nos nunc pro eo pa· rocinium suscipientes, vel potius ab eodem auxilium obtinentes, contra sese opponentes dictis illius theologicis supra dispositis, in quibus, qui certamen in nos subeunt, propter impetum et incursuin in nos, dicta illius calumniantur, tanquam ficta ca insimulantes, respondemus, nullum ex numeratis ab eorum calliditate absurdis consequi, si eadem ratione Spiritus est a Filio secundus, qua et Filius a Patre: neque enim veluti ex prima causa et principto Filio erit Spiritus: neque veluti ex duobus dignitate æqualibus principiis, Patre et Filio: nilque veluti ex prima et sine principio causa Patre, cura principio vero secundaque Filio, sed quod ex Patre per Filium Spiritus est, et sempiternam suam processiouem ex Patre non immediate et contigue, quemadmodum Filius generatiouem habet, sed est per Filium procedens ex Patre: propterea et a Filio babere, quod sit, a magno Basilio decerni, et secundum a Filio, uti Filius a Patre: nullasıque absurdum consequi, si asseras, secundas parLes erga Filium Spiritus proportione respondera secundis partibus Filii erga Patrem: et ex Filio 'esse credas, quod per Filinm ex Patre habet, quod sit. Etenim si id negabitur, nullum ex his, qui.e Spiritus ex Filio habere dicitur, verum esse concedetur. Spiritus enim ex Filio emanans, non lastquam ex propria extra Patrem fonte emanat, sed quod ex Patre per Filium emanat, ex Filio emanare, et per Filium effundi, et ex Filio provenire dicitur. Neque in bis dictionibus tantum, quæ eum naturaliter et essentialiter esse per Filium ex Patre inuuunt, omnia affirmantur esse et ex Filio, quæ per Filium sunt, sed ex Filio quoque suppeditari et mitti, quod ex Patre per Filium mittitur et suppeditatur. Propter hæc igitur bene se habet, tutoque per Filium exsistentem ex Patre Spirituın sanctum ex Filio esse asseveratur, et dignitate secundum esse a Filio. Nam, quia per Filium, ex Filio, et non veluti ex prima causa et principio, Filio, et quia per Filiumn, secundus est a Filio. Dictum meum sua auctoritate in exponendis rebus theologicis eximius Nyssenus comprobabit, dum decernit, ‹ Præintelligi Filio Patrem ratione cansæ; præintelligi vero Filium secundum cause radic η. Καὶ ἃ μὲν ὁ μέγας Βασίλειος κατὰ τῶν δια βαλλόντων τὰς αὐτοῦ θεολογίας φησί, ταῦτα. Ἡμεῖς δέ, πρὸς τοὺς ἀνθισταμένους ἐν τῷ παρόντι ταῖς προανατεταγμέναις θεολογικαῖς αὐτοῦ ῥήσεσιν ὑπερ αγωνιζόμενοι αὐτοῦ, ἢ μᾶλλον συμμαχούμενοι παρ' αὐτοῦ, ἐφ᾽ οἷς οἱ καθ' ἡμῶν ἀγωνιζόμενοι διὰ τὴν καθ᾿ ἡμῶν ὁρμὴν καὶ ῥοπὴν καὶ τὰς αὐτοῦ ῥήσεις συκοφαντοῦσι, πλάσματος αὐτὰς γράφοντες, φαμὲν ὡς οὐδέτερον τῶν ἀπηριθμημένων ἐκ τῆς αὐτῶν ἐπηρείας ἀτόπων ἀκολουθεῖ, εἰ κατὰ τὸν αὐτὸν λό γον ἐστὶ τὸ Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Υἱοῦ, καθ᾽ ἂν καὶ ὁ Υἱός τοῦ Πατρός· οὔτε γὰρ ὡς ἐκ πρώτης αιτίας καὶ ἀρχῆς τοῦ Υἱοῦ ἔσται τὸ Πνεῦμα, οὔτε ὡς ἐκ δύο ισοτίμων ἀρχῶν, τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὔτε ὡς ἐξ ἀνάρχου μὲν καὶ πρώτης αἰτίας τοῦ Πατρός, ἀνάρχου δὲ καὶ δευτέρας τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ὅτι ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ ὅτι τὴν ἀΐδιον αὐτοῦ ἐκπόρευσιν ἐκ Πατρὸς οὐκ ἀμέσως ἔχει καὶ προσεχῶς ὡς τὴν γέννησιν ὁ Υἱός, ἀλλὰ δι' Υἱοῦ ἐστιν ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρός· διὰ τοῦτο καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ τεθεολόγηται, καὶ δεύτερον τοῦ Υἱοῦ, ὡς ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός· καὶ οὐδέν ἐστιν ἄτοπον λέγειν τε τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον τοῦ Πνεύματος ἀνάλογον τῷ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερείῳ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ Υἱοῦ εἶναι πιστεύειν τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχον τὸ εἶναι. Ε! γὰρ μὴ τοῦτο δοθείη, οὐκ ἄν τι τῶν ὅσα τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ λέγεται ἔχειν ἀληθὲς εἶναι συγ χωρηθείη. Τὸ γὰρ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζον, οὐχ ὡς ἐξ ἰδίας παρὰ τὸν Πατέρα πηγῆς ἀναβλύζον ἐστὶν, ἀλλ' ὅτι ἐκ Πατρὸς ἀναβλύζει δι' Υἱοῦ, καὶ ἐξ Υἱοῦ λέγεται ἀναβλύζειν, καὶ δι᾽ Υἱοῦ προσεύ- η μενον, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προέρχεσθαι λέγεται. Καὶ οὐ μόνον ἐπὶ ταῖς λέξεσι ταύταις ταῖς δηλούται; φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν αὐτὸ δι᾿ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς πάντα λέγεται εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὅσα ἐστὶ δι' γιοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐξ Υἱοῦ χορηγούμενον καὶ πεμπόμενον, διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ πέμπεσθαι καὶ χορηγεῖσθαι, λέγεται ταῦτα. Διὰ γοῦν ταῦτα καλῶς ἔχει καὶ ἀσφαλῶς τὸ δι' Υἱοῦ ὑπάρχων ἐκ τοῦ Πατρὸ; ἅγιον Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ τε λέγεσθαι ὑπάρχειν αὐτό, καὶ τῷ ἀξιώματι θεολογεῖσθαι δεύ τερον τοῦ Υἱοῦ. Ὅτι γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐχ ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας καὶ ἀρχῆς τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ δεύτερον τοῦ Υἱοῦ. Καὶ μσοτυρήσει μοι τὸν λόγον ὁ θεολογικώτατο; Νύσσης PATROL. GR. CXLI,

αἰτίας λόγῳ θεολογών, προθεωρεῖσθαι δὲ τὸν Υἱὸν κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως.» Ως γὰρ ἐκεῖ προεπινοεῖσθαι λέγεται δ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, καὶ οὐδείς ἐστιν ἄλλο· ὁ τοῦ προεπινοεῖσθαι τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ λόγος ἢ ὅτι διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι· καὶ προεπινοείσθαι λέγεται τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, καὶ οὐδεὶς ἐστιν ἄλλος ὁ τοῦ προεπινοεῖσθαι τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος λόγος ἢ ὅτι διὰ τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ· οὕτω κάνε ταῦθα δεύτερος μὲν τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός, δεύτερον δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ. Οἱ γοῦν τῶν ἀληθῶν διαγεγραφότες βιο βλων τὴν δηλοῦσαν ῥῆσιν, «Τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ nei liypostasi Spiritus. Quemadmodum enim ii • Προεπινοείσθαι μὲν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα, τῷ τῆς præintelligi dicitur Pater Fibo causæ ratione, nec ulla alia assignari potest ratio, quare Filio præintelligatur Pater, nisi quod Filius ex Patre est et præintelligi Filius Spiritu ratione causæ, nec ulla alia assignetur ratio, quare præintelligatur Spirita Filius, nisi quod Spiritus per Filium est, pariter et hoc in loco, secundus est Filius a Patre, quod ex Patre est, secundus est Spiritus a Filio, quod per Filium est. Qui itaque a veris genuinisque voluminibus dictum indicans, ‹ Spiritum a Filio habere, quod sil, o eraserunt, si, ut antea fassi sumus, ex universa oratione delevissent dictum alterum insinuans, ‹ Spiritum dignitate esse secunduin a Filio, forte aliquem ex propria improbitate fructum cepissent. Sed cum veritatis Spiritus eo- Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι, ο εἰ μὲν, ὥσπερ μοι καὶ προεί rum conatus irritos fecerit, facile potest refelli ab harum rerum catis examinatoribus fraus. Πνεῦμα, ο τάχ' ἄν τι καὶ τῆς ἑαυτῶν πονηρίας αὐτῶν διάνοιαν ἔσφαλλεν, εὐέλεγκτον πρόκειται τοῖς 9. Quod et in aliis scripto traditis dictis passi sunt, quibus curæ fuit, dissidium Ecclesiæ non sine discrimine, væ miseris illis, propriæ salutis pessime constabilire, de quibus in praesenti sormonem habere non inopportunum fuerit. Cum euim fere in omnibus præsenti orationis parte a nobis comprehensis, illud in animo fuerit, demonstrare, volumina, quæ dictum illud, e Spiritum a Filio habere, quod sit, › continentia minimo esse immutata, sed potius illud non continentia; parkque nostræ demonstrationis consisteret, quod cogitatione discursuve dijudicari posset, volumina dictum non continentia, immutationem et fraudem subiisse, dissidii tempore ad centenos et plus etiam annos, eosque integros propagato, dum multi comparent, contemtiose admodum logicis dissertationibus adversus Romanos decertantes, a quibus verisimile est, dictum illud e magni Basilii libris abrogatum fuisse, quo valide redargui deprehendebant eos, qui Ecclesiarum dissidium propagare, el tantum non constabilire conantur, plurimum ad demonstrandum conducet, nonnullis dissidii tem- „pore propositam curam fuisse, dicta scripto tradita prævertere, si ea ipsa quae corruptionem subierunt, dicta in medium afferamus, et corruptionis patens κὰς ῥήσεις ἐπὶ τοῦ μέσου παρυφαπλώσαιμεν, καὶ facinus proponamus. Et ante omnia cum in rebus theologicis pertractandis præclarissimus Nyssenus ad Ablabium oratione hac scripsisset: • Naturz in omnibus simile confitentes, differentiam, quæ ex causa alque effectu oritur, non inficiamur, quo ρηται, τοῦ παντός λόγου διέγραφαν καὶ τὴν λέ γουσαν ῥῆσιν ο Δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ ἀπώναντο. Ἐπεὶ δὲ τὸ τῆς ἀληθείας Πνεῦμα τὴν ἐξεταστικοῖς τὸ σκαιώρημα. discerni allerum ab altero concipimus, quod hunc quidem causam credamus esse, hunc vero ex causa: et ex eo, qui ex causa est, rursus aliud discrimen intelligimus: hic enim est immediate ex primo, hic vero ex eo, qui est immediate ex primo: adeo ut et unigenitum sine ulla hæsitatione in Filio maneat, et Spiritum ex Patre esse a nemine controvertatur, Filii mediatione aiLimetipsi unigenitum conservante, et Spiritum a θ'. Οπερ οὖν καὶ ἐπὶ ἄλλαις πολλαῖς γραφικαῖς ἔπαθον βήσεσιν, οἷς μέλλον ἦν τὸ τῆς Ἐκκλησίας σχίσμα ἐπὶ κινδύνῳ, οἴμοι, τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας κ άκιστα συγκροτείν, περὶ ὧν καὶ εἰπεῖν ἀρτίως οὐκ άκαιρον. Ἐπεὶ γὰρ ἐν πᾶσι σχεδὸν τοῖς ἐν τῷ παι ρόντι μέρει τοῦ λόγου παρ' ἡμῶν προδιειλημμένοις γέγονεν ἡμῖν ἡ σπουδὴ ἀποδείξαι οὐ τὰς ἐχούσας βίβλους τὴν λέγουσαν ῥῆσιν, «τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι,» νενηθεῦσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον τὰς μὴ ἐχούσας· καὶ μέρος ἡμῖν τῆς ἀποδείξεως ἦν τὸ λογισμῷ δύνασθαι κρίνειν τὰς μὴ ἐχούσας βίβλους τὴν ῥῆσιν τὸ κίβδηλον καὶ νενοθευμένον παθεῖν διὰ τὸ τὸν τῆς διαστάσεως χρόνον εἰς ἑκατοντάδας ὅλας ἐξαπλωθῆναι ἐτῶν, καὶ οὐκ ὀλίγους διαμέσον ἀναρα γῆναι ἐνστατικῶς πάνυ πρὸς λογικὰς ἀποδυσαμένους κατὰ τῶν Ῥωμαίων διαλέξεις· ἐξ ὧν εἰκὸς ἦν ῥῆσιν ἐκείνην τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου βίβλων διαγρα φῆναι, ἐξ ἧς οὐκ ἀσθενὴς ὁ ἔλεγχος ἀναφαίνεται τῶν τὴν διάστασιν τῶν Ἐκκλησιῶν ἐπισπευδόντων, ὥσπερ καὶ ἐπισυγκροτούντων, οὐκ ὀλίγα συμβάλλον πρὸς ἀπόδειξιν ἔσται τοῦ ἀναδειχθῆναι τινας τῷ τῆς δια στάσεως χρόνῳ σπουδήν θεμένους, οἰκείαν τὴν ἔν τισι παραφθοράν τῶν γραφικῶν χρήσεων, ἐὰν αὐτ τὰς ἐκείνας τὰς τὴν παραφθορὰν παθούσας γραφι τὸν δοκοῦντα ἡμῖν ἔλεγχον τῆς παραφθορᾶς παραστήσαιμεν. Αὐτίκα τοῦ θεολογικωτάτου Νύσσης ἐν τῷ πρὸς Ἀβλάβιον λόγῳ θεολογοῦντος, «Τὸ ἀπα ράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντε;, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν, τῷ τὸ μὲν αἰτίον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου, καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος ἄλλην πάλιν διαφορὰν ἐννοοῦμεν· τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώ του, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς τοῦ πρώτου· ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας, καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν

Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης, ο οὐκ ὀλίγαι β!- naturali erga Patrem habitudine non arcente, όλοι εὑρέθησαν, ἐξ ὧν διεγέγραπτο τό, «τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου. non pauca volumina reperta sunt, ex quibus illud, ‹ hic vero ex eo, qui est inìmediate ex primo, ▸ sublatum erat. 10. Εt quis non discerneret, a Deo, qui segmenti hujusce particulam sustulerunt, in errorem abductos fuisse, segmentum universum sibi ipsi non cohærens, et suis partibus minime concordans inde percipiens? Et en manifestissimum; redargutionis caput. Illius qui ex causa est, differentiam in ista duo sanctus divisit: alterum nempe immediate ex primo, in quo vero et discrimen consideranduın reliquit. Neque illud comprehendere potuit, dim centèm, hic enim immediate ex primo, necessario cogi illud etiam fateri, alterum quid sit, distin1. Καὶ τὶς ἂν οὗ διαγνοίη θεόθεν ἐσφάλθαι τοὺς διαγραψαμένους τὸ τῆς περικοπῆς ταύτης τεμάχιον, τὴν ὅλην περικοπὴν ἀσυνάρτητον ἑαυτῇ, καὶ τοῖς ἑαυτῆς ἀσύμφωνον μέρεσιν ἐντεῦθεν κατανοῶν; Καὶ τοῦτο δὴ τοῦ ἐλέγχου τὸ πρόδηλον, τὴν διαφορὰν ὁ ἅγιος τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος εἰς δύο ταῦτα διείλεν, ὅτι τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ἐν τίνὶ λοιπὸν ἀφῆκε την διαφοράν θεωρεῖσθαι. Καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο συνιδεῖν ἔσχεν, ὡς ὁ λέγων τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου κατὰ πᾶσαν ἀπαιτεῖται ἀνάγκην εἰπεῖν, τὸ δὲ ἑτερόν τί ἐστι παρὰ τὸ προσεχώς. Πῶς γὰρ ἄλλως καὶ συνδεθείη ὁ λόγος, ἢ πῶς ἂν ἡ διαφορὰ θεωρη- ctum ab eo, quod immediate est. Quo enim pacto θείη τῶν διαφερόντων, μὴ τοῦ μὲν οὕτως, τοῦ δὲ ἐκείνως ἔχοντος; Καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ δὲ μεσιτεία, εἰ μὴ δι' αὐτοῦ εἴη τὸ Πνεῦμα, πῶς ἂν ἑαυτῇ φυλάξεις τὸ μονογενές, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς πρὸς τὸν Πατέρα φυτ σικῆς οὐκ ἀπείρξειε σχέσεως; Ορᾷς, ὁ θέλων ἐν εὐθύτητι διασκοπεῖν τὰ περὶ ὧν ὁ λόγος ἡμῖν, ὅπως αὐτὸ τὸ τῆς ἀληθείας έσφαλλε Πνεῦμα τοὺς τὴν πα ραφθορὰν μηχανωμένους τῶν γραφικῶν ῥήσεων ἐπὶ συγκροτήσει τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ σχίσματος; aliter oratio colligabitur? vel quomodo discrimen inter se differentium intelligetur, nisi hic quidem hoc, alius illo modo se habeat? Et Filii quoque mediatio, si per eum Spiritus nou est, quomodo sibi unigenitum conservabit, et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine non arcebit? Vides, qui recta mente hac, de quibus nubis sermo est, consideras, a Spigītu veritatis in errorem abductos eos, qui dictorum scripto traditorum corruptionem machinantur, ad constabiliendum ecclesiasticum schtsma? 11. Illud item perpende, quod in uno ex Antirrbeticis adversus Eunomium capitibus magni Basi- ¡¡i reperitur, in quo cum sanctus objectum sibi ab adversariis diluens, «Quare non dicitur et Spiritus Filius Filii? respondit: «Non quod non sit ex Deo per Filium, sed ne Trinitas multitudo innumera reputaretur, Filiis ex Filiis, quemadmodum et in hominibus usu venit, cogitatione comprehensis. Verum pars illis adversa, qui per Filium asserunt esse Spiritum, in nonuullis codicibus, • Now quod non sit ex Deo per Filium, o omittentes, reliqua descripserunt. Sed quid tandem ipsis conducere posset ad demonstrandum, Spiritum non esse per Filium, si sanctus dubium solvens, «quare non et Spiritus Filius filii dicitur?» dixit, c Non quod non sit ex Deo per Filium, sed ne Trinitas multitudo innumera reputaretur. › Suspendito, precor, quicunque es, qui ad rerum harum cogni tionem animum advertis, justas cognitionis lances, discernitoque quomodo adequatur interrogationi responsio. Nisi decretum esset, et plane in confessis, per Filium et ex Filio esse Spiritum, qua ratione dubitassel, qui dubium movit, e Quare non et Spiritus Filii Filius?, Dubitationem hujusce causæ undebau alio exortæ sunt, quam ex eo quod indubitatum erat, per Filiam esse Spiritum sanctum? Namque si ex Filio non eral, interrogatus sanctus, Quare non et Spiritus Filü Filius?, prompte quidem, et admodumn acriter dubium rejecisset, respondendo, quod non esset per Filium, aut ex Filio. Sed ille Spiritum quidem esse per Filium, affirmante illum Spiritum Filii apostolice ια΄. Καὶ δὴ σκόπει κἀκεῖνο, ὅπερ ἔν τινι τῶν κατ' Ευνομίου ἀντιῤῥητικών κεφαλαίων τοῦ μεγάλου εὕρηται Βασιλείου, ἐν ᾧ ὁ μὲν ἅγιος παρὰ τῶν ἀντιλεγόντων αὐτῷ διαπορηθείς, «Διὰ τί μή λέγεται καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ;» ἀπεκρίθη ότι ο Οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι᾿ Υἱοῦ, ἀλλὰ ἵνα ἡ Τριάς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον, υἱοὺς ἐξ Υἱῶν, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις ἔχειν ὑποπτευθεῖσα.. Ἡ δὲ ἀντίθε τις μοῖρα τῶν δι᾽ Υἱοῦ λεγόντων εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐν τισι βίβλοις τὸ, «Οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, μὴ διαγράψαντες, ἔγραψαν. Τί γὰρ συμβάλλον αὐτ τοῖς ἦν εἰς κατασκευὴν ἀποδείξεως τάχα τοῦ μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐὰν ὁ ἅγιος διαπορούσ μενος, Διατί μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ; ἔφη ὅτι οὐ διὰ τὸ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Τριάς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον.» Στῆσον, παρακαλώ, ὅστις ἂν εἴης, ὁ πρὸς τὴν διάγνωσιν τῶν παρόντων διδοὺς ἑαυτὸν, ἀρρεπῆ τῆς διαγνώσεως τὰ ζυγά, καὶ διάγνωθι ποίαν ἔχει τὴν ἀκολουθίαν πρὸς τὴν ἐρώτησιν ἡ ἀπόκρισις. Εἰ μὴ ἦν δεδογματισμένον διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, πῶς ἂν ὁ ἀπορήσας ηπόρησε, «Διατί μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ;» Α' τῆς ἀπορίας ταύτης ἀφορμαὶ πόθεν γεγόνασιν ἄλλοθεν, ὅτι μὴ ἐκ τοῦ ὁμολογεῖσθαι διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Εἰ γὰρ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἦν διαπορούμενος ὁ ἅγιος, • Διατί μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ; ν ἑτοίμως ἂν καὶ μάλα γοργῶς τὴν ἀποψίαν ἀποκρούσασθαι είχεν, ἀπολογησάμενος, διὰ τὸ μὴ εἶναι δι' Υἱοῦ, ἡ ἐξ Υἱοῦ. Ὁ δὲ τὸ μὲν δι' Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς λεγούσης αὐτὸ Πνεῦμα Υἱοῦ ἀποστολικῆς φωνῆς σαφηνίζει συνίστασθαι, πρὸς δὲ τὴν Τι; φωνὴν

Υἱοῦ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον λέγεται Πνεῦμα; οὔ τως ἔφη· Λέγομεν οὖν ὅτι τὸ εἰπεῖν Υἱὸν ἐξ Υἱοῦ τὴν Τριάδα τῆς θεότητος εἰς πλήθους ὑποψίαν προσο ήγεν ἀνθρώποις ἀκούσασιν. Ετοιμον γὰρ ἦν ὑπολαβεῖν ὡς, εἴπερ Υἱό; ἐξ Υἱοῦ γεγέννηται, καὶ ἐκ τούτου πάλιν ἕτερος ἂν εἴη γεγεννημένος, καὶ πάλιν ἄλλος, καὶ ἐπὶ πλῆθος ἑξῆς. Ἀλλ᾿ ἕκαστον ἐπὶ τῆς Τριάδος ἐν ἐπιγινώσκεσθαι δεῖ· εἷς γὰρ Πατήρ, εἷς Υἱὸς, ἐν Πνεῦμα ἅγιον. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος, ἅπερ καὶ ἀρκούντως, οἶμαι, τὴν πα2ραφθορὰν τῆς δηλωθείσης ἀπελέγχουσι ῥήσεως. voce, apertissime comprobat, sed de voce Filius & διαγωνιζόμενος, καὶ λόγον διδούς, διατί μὴ Υἱὸς τοῦ decertans, ct rationem reddens, quare non Filius Filii, qui per Filium est, Spiritus non dicitur? sic respondit: Dicimus itaque, asserere Filium ex Filio, Trinitatem deitatis multitudinis suspicionem ingerere hominibus, qui hæc audiunt. In promptu enim erat concipere, si Filius ex Filio nascitur, et ex hoc rursus alius generatur, itemque alius, et sic deinceps, filiorum numerus adaugeretur. Sed unumquodque in Triade unum tantum agnoscendum est: namque unus Pater, unus Filius, unus Spiritus sanctus. Et hæc quidem in rebus divinis eximius Basilius, quæ satis superque, nt opinor, jam dictæ sententiæ corruptionem redarguunt. ιβ'. Ἡμῖν δὲ διασκοπητέον ἑτέρας γραφικῆς πα ραφθορὰν ρήσεως, καὶ τὸν τῆς παραφθορᾶς ἔλεγχον. Ἐν βίβλῳ τῇ Θεογνωσία Γρηγόριος διδάσκει τῶν Νυσσαέων ὁ πρόεδρος λέγων· «Πνεῦμα τὸ τῆς πα τρικῆς ἐκπορευόμενον ὑποστάσεως· τοῦ δ᾽ ἕνεκα γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος, ἀλλ' οὐχὶ καὶ λόγον στό ματος είρηκεν ὁ Δαυΐδ; ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδι τητα τῷ Πνεύματι μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται.» Οἱ δὲ τὸ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθα: μὴ δεχόμενοι, τοῦτο μὲν ἐπιστῆσαι μὴ δυνηθέντες, ὡς τὸ ἐκπορεύεσθαι παθητικῶς μὲν ἐσχημάτισαι, φέρει δὲ δήλωσιν ἐνεργητικήν· ἐνεργεῖν γὰρ, ἀλλ' οὐχὶ πάσχειν ἐστὶ τὸ πορεύεσθαι· τοῦτο δὲ καὶ συν στῆσαι βουλόμενοι, ὅπερ αὐτοὶ ἀπὸ κοιλίας ἡρεύξαντο δόγμα, τὸ τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου δηλαδὴ τοῦ Πατρὸς 12. Nobis porro et alterius quoque dicti scripti corruptio consideranda est, corruptionisque rerutatio apponenda. In libro Dei-cognitio inscripto Gregorius Nyssaensium antistes docet, his verbis: • Spiritus ex paterna liypostasi procedens, propter caque Spiritum oris, non autem verbum oris David dixit, ut processivam proprietatem Spiritui soli inhærentem confirmaret. Qui per Filium Spiritum sanctum procedere, non acceptant, cum non possent hoc stabilire, ἐκπορεύεσθαι procedere formatione passiva enuntiari, sed vim activam denotare, agere enim et non pati est, τὸ πορεύεσθαι καὶ ἐκπορεύεσθαι, incedere et procedere, dogma vero, quod illi ex ventre eructarunt, firmare nitentes, Spiritum sciIrcet ex solo Patre procedere, πν! Spiritui dictiosen tribus litteris cum reperissent exarari concise, ο εκπορεύεσθαι, τὴν πνι λέξιν τρισὶ στοιχείαις εὑρόν nec non et simili ratione πρί Patri dictionem, τες διαχαραττομένην συγκοπτικῶς, κατὰ ταῦτα δὲ media littera immutata atque corrupta: facilis enim καὶ τὴν περὶ λέξιν, τὸ μέσον στοιχείον μεταποιήσαν est av ad p transitio, eos qui non considerate, sed per τές τε, καὶ παραφθείραντες, καὶ γὰρ ἡ τοῦ ν πρὸς transversum commentaria percurrunt, fefellerunt, τὸ ρ μεταποίησις ευχερής, τοὺς μὴ ἐπεσκεμμένως, quod erat Spiritus proprium, Patri tribuentes. Et ἀλλὰ παροδικῶς τὰς Γραφὰς ἐπιόντας ηπάτησαν, τὸ ut corruptionis fraus in apertum veniat, sermo τοῦ Πνεύματος ἴδιον τῷ Πατρὶ προσαρμόσαντε;. Καὶ ita dispouatur a nobis, ut ipsi digerunt: < Hujus ἕνα ὁ τῆς παραφθορᾶς ἔλεγχος διασαφηθείη, ὁ λόγος gratia Spiritus oris, non vero verbum oris David οὕτω προαγέσθω ἡμῖν, ὡς οὗτοί φασιν. «Τούτου dixit, ut processionis proprietatem soli Patri in- χάριν Πνεῦμα στόματος, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ λόγον στόμα hærentem astrueret. Dixisset utique David et τος εἴρηκεν ὁ Δαυίδ, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα verbum oris Verbum, quemadmodum et spiritum τῷ Πατρὶ μόνῳ προσοῦσαν πιστώσηται.» Εστω oris dixit Spiritum, au propterea similem proces- γοῦν εἰπεῖν τὸν Δαυΐδ καὶ τὸν Λόγον στόματος λόγον, sionis proprietatem et alteri cuipiam cum Patre ὥσπερ οὖν καὶ τὸ Πνεῦμα στόματος εἴρηκε πνεύμα· communicaturus erat? Et quæ hæc sermonis ne. ἆρ᾽ ἔμελλε διὰ τοῦτο τὴν τοιαύτην ἐκπορευτικὴν cessitas cogit? Sed si dixisset verbum oris esse ιδιότητα και τινι μετὰ τοῦ Πατρὸς ἑτέρῳ κοινώσαVerbum, uti et Spiritum oris dixerat Spiritum, σθαι; Καὶ ποίαν ἔχει τὴν ἀνάγκην ὁ λόγος; Αλλ prorsus processionis proprietatem et Verbo et ἐὰν εἶπε λόγον στόματος εἶναι τὸν Λόγον, ὥσπερ οὖν Spiritui communem fecisset. Cum enim verba καὶ πνεῦμα στόματος είπε τὸ Πνεῦμα, πάντως την oris procedente dicantur, ‹ Quæ procedunt, in- ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα, καὶ τῷ λόγῳ καὶ τῷ Πνεύ quit, de labiis meis, non irrita faciam 38, si ματι κοινώσασθαι ἔμελλε. Καὶ γὰρ ἐπεὶ τὰ τοῦ στό Spiritum oris spiritum, et Verbum oris verbum ματος ῥήματα ἐκπορευόμενα λέγεται·. Τὰ γὰρ David dixisset, necessario prorsus processionis εκπορευόμενα, ο φησί, «διὰ τῶν χειλέων μου οὐ μὴ proprietas utrisque communicaretur. Hoc igitur ἀθετήσω, ν ἐὰν τὸ Πνεῦμα στόματος πνεῦμα, καὶ sanctus destruens, ut demonstraret processionis τὸν Λόγον στόματος λόγον εἴρηκεν ὁ Δαυίδ, κατὰ proprietatem tantummodo inesse Spiritui, assum- πᾶσαν ἂν τὴν ἀνάγκην ἡ ἐκπορευτική ιδιότης μελpsit, nou dixisse Davidem et Verbum oris verbum. λεν ἀμφοτέροις κοινοῦσθαι. Τοῦτο γοῦν ὁ ἅγιος ἀναιρῶν, εἰς ἀπόδειξιν τοῦ τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα μόνῳ προσείναι τῷ Πνεύματι, παρέλαβε τὸ μὴ εἰπεῖν τὸν Δαυΐδ καὶ τὸν Λόγον στόματος λόγον. * Psal. LXXXVIII,

ιγ'. Ἐὰν δὲ οἱ δι' ἐναντίας, τὸ ἐκπορευτὸν καὶ ἐκπορευτικὸν διαιρούντες, οὐδὲν ἁρμόζειν φασὶ τῷ Πνεύματι τὸ ἐκπορευτικόν, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ μᾶλλον διὰ τὸ τὴν προφορὰν τῆς λέξεως ἐνεργητικὴν εἶναι· ἀλλὰ καὶ ἐντεῦθεν ὁ τῆς παρ' αὐτῶν γενομένης παραφθοράς συγκροτηθήσεται έλεγχος. Εἰ γὰρ καθα ρεύειν ήθελον τὴν συνείδησιν, οὐκ ἂν ἐκείνους διέλαθεν, ὅπερ ὁ ἅγιος ἐφεξῆς τῆς ῥηθείσης επάγει περικοπῆς, λέγων οὕτως· «Ἵνα διὰ μὲν τοῦ Λόγου εἰπεῖν τὴν ὡς ἐκ νοῦ, τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἀπαθε στάτην καὶ ἄῤῥητον τοῦ Υἱοῦ παραδεξώμεθα γέννησ σιν, διὰ δὲ τοῦ εἰρηκέναι Πνεῦμα, στόματος τὴν ἁγιαστικὴν καὶ οὐσιώδη δύναμιν, καὶ ζωαρχικὴν τοῦ Πνεύματος ὑπόστασιν ὑπολάβωμεν, τῷ τῆς ἐκπορευτικῆς ιδιότητος ὀνόματι δηλονότι χαρακτηρίζομένην.» Καὶ ὁ ἐν ἁγίοις δὲ Πατὴρ Αναστάσιος ἰδίωμα τοῦ Πνεύματος γινώσκει τὸ ἐκπορευτικόν. Εν γὰρ δεκάτῳ καὶ ἔκτῳ κεφαλαίῳ τῆς αὐτοῦ βίβλου τῆς Οδηγοῦ κεκλημένης οὕτω φησίν· Οὐ γὰρ τὸ ἀγέννητον τοῦ Πατρὸς πρόσωπον ἐσαρκώθη, οὔτε μὴν ἡ ἐκπορευτικὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὑπόστα σις. ο 'Αλλὰ καὶ Κλήμης ὁ Στρωματεὺς ἐν οἷς συνέθετο διαφόροις ὅροις, ὥστε παντὸς εὐσεβοῦς δόγματος προηγεῖσθαι αὐτοὺς τῷ βουλομένῳ θεολο γίαν μετιέναι, οριζόμενος, «Τί Πνεῦμα, καὶ κατὰ τί Πνεῦμα; καὶ ὁσαχῶς λέγεται Πνεῦμα; ο φησὶ· • Πνεύμα μέν ἐστι λεπτή, καὶ αῦλος, καὶ ἀσχημάτιστος ἐκπορευτική ύπαρξις. ο ιδ'. Οἷον δὲ κἀκεῖνο, ὅπερ οἱ τοιοῦτοι ἐσπούδασαν περὶ τὸ τέλος τοῦ πρώτου λόγου τῶν κατ' Εύνομίου Αντιῤῥητικῶν τοῦ αὐτοῦ Πατρὸς ἡμῶν, τοῦ τῶν Νυσταέων προέδρου; Εκεῖσε γὰρ ὁ ἅγιος ἐν τῷ κατ' Ευνομίου περὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος μάχεσθαι τὸν τῆς αἰτίας τοῦ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος λόγον, τῇ θεολογία προσεπιπλέκει, καί φησιν οὕτω • Εἰ μέν τινα χρονικὴν ἔμφασιν ὑπερετίθει τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ὁ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθεωρῶν, εἰκότως ἂν ὁ τῆς ἀἰδιότητος ἡμῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ λόγος ἐκινδυνεύετο· νυνὶ δὲ ποτὲ μὴ ἔσεσθαι ἐπὶ τῆς προαιωνίου φύσεως, ἴσως καὶ ὁμοίως ἐπί τε τῆς τοῦ Πατρὸς ζωῆς, καὶ τῆς τοῦ Μονογενοῦς, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ὁμολογίας οὐ δέχεται· ἔνθα γάρ χρόνος οὐκ ἔστι, καὶ τὸ ποτέ συνανῄρηται,» καὶ μετ' ὀλίγα· . Ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος η Ο λόγος ἐν μόνῃ τῇ τάξει την διαφορὰν ἔχων. Ως γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὑπαρξιν· οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· αἱ δὲ χρονικαὶ παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώ- {αν οὐκ ἔχουσιν· ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξηρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν. Καὶ ὁ μὲν ἅγιος οὕτω κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγου προθεωρεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ τὴν Πατέρα θεολογεί, σαφῶς παριστῶν ἐκ τοῦ Πατρὸς μετ και προσεχῶς καὶ ἀμέσως αἰτιατὸν τὸν Υἱὸν εἶναι, καὶ τὸν Υιόν αὖθις κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ 13. Quod si adversarii id ex quo proceditur, et id quod procedit distinguentes, non congruere dicant Spiritui τὸ ἐκπορευτικόν, id ex quo procedit, sel Patri potius, ob enuntiationem dictionis, vim agendi possidentis, ex his quoque corruptionis per eosdem libris illatæ comprobabitur argumentum. Etenim si animi conscientia bene curati exstimularentur, non eos latuisset, quod sanctus post dictum orationis segmentum suggerit, ita scribens: Ut cum Verbum diceret, veluti ex mente, Deo et Patre, nullis passionibus obnoxiam, et quæ verbis exprimi non potest, nativitatem intelligeremus; cum vero Spiritum, oris vim sanctificantem et essentialem, vitæque principem Spiritus hypostasim conciperemus, processive proprietatis nomine connotatam. Sailclus quoque Pater Anastasius proprietatem Spiritus processivam agnoscit. Namque decimo sexto capite libri, Modegi nuncupati, hæc habet:. Non enim ingenita Patris persona carnem assumpsit, neque processiva sancti Spiritus hypostasis? Quinino Clemens Stromateus in Definitionibus, quas ille concinnavit, ut dogmatum piorum traditionem præcederent præirentque, antequam rebus theologicis studium impenderetur, definiens, Quid Spiritus? et secundum quid Spiritus? et quot modis Spiritus?» tradit: c Spiritus est subtilis, et immate rialis, et supra omnen figuram, exsistentia processiva. 14. Quale porro est illud, quod isti in fine primi adversus Eunomium Antirrheticorum libri ejusden Patris nostri Nyssaensium antistitis conati sunt? Ibi enim sanctus adversus Eunomium de Filii et Spiritus æternitate contendens, rationein caus Filii et Spiritus inter alias res theologicas immiscet hisce fere verbis: Si temporalem quamdam intercapedinem hypostasi, seu subsistentiæ Filii anteponeret, qui Patrem sola principii ratione prius Filio concipit, jure censeri posset doctrina de Filii æternitate în periculum vocata. Nunc pari prorsus modo, aliquando non futurum esse, a Patre et Fiho, quin et a Spiritu exulat: nam ubi nullum tempus, ibi etiam aliquando sublatum est. Et paucis interjectis Eadem est nostra et de Spiritu sancto sententia, in solo ordine illius differentiam constitui. Quemadmodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, exsistentia tamen posterior non est: sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet, cogitatione sola secundum causæ rationem Filius prius, quam Spiritus sancti hypostasis concipitur: temporales autem dimensiones in illa omne sæculum antegressa vita locum non habcnt; ita ut excepla causa ratione sanctissima Trinitas in nullo discordet, probe sibi consonans. ▸ Et sanctus hoc parto secundum rationem causæ præintelligi Filium Patre deceruit, palam edicens, ex solo Patre contigue et immediate produci F¡- lium et Filium rursus secundum causæ rationem preintelligi hypostasi Spiritus, aperte statuens, per Filium ex Patre produci Spiritum. Qui vero

omnia prævertunt, existimantes forte profcuam θεωρεῖσθαι, φησί, τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως, futuram corruptionem ad stabiliendam propriam sententiam, cum sanctus scripserit, • Spiritum sanctum adhærere Filio cogitatione sola dum Spiritus hypostasi præintelligitur,» in plerisque illi com dicibus exararunt, Patris hypostasi, tantum adversus rectum nictantes, ut asseruerint Patre Filium secundnm causæ rationem præintelligi, dummodo e mentibus hominum evellant, Spiritum esse per Filium, et consequenter ex Filio. σαφῶς παριστῶν διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς αἰτιατὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα. Οἱ δὲ πάντα διαστρεβλοῦντες τάχα τι κέρδος πρὸς τὸν οἰκεῖον σκοπὸν ἐκ τῆς πα ραφθορᾶς οιηθέντες πορίσασθαι, λέγοντος τοῦ ἁγίου ὡς • Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τοῦ Μονογενοῦς ἔχετα: ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως. ἐν πολύ λαῖς ἐκεῖνοι βίβλοις τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως ἔγραψαν, τοσοῦτον πρὸς τὸ εὐθὲς μυωπάσαντες, ὡς τοῦ Πατρὸς εἰπεῖν τὸν Υἱὸν κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρεῖσθαι· ἵνα μόνον ἀδιανόητον ποιήσωσε τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. 15. Quale etiam contigisse comperimus in theologicis magni Epiphanii dictis, quæ ille libro, cui nomen Ancyroto, digessit. Ibi enim sanctus lunc in modum loquitur: Sed, ut reor, utraque in homine justo inhabitant; Christus et Spiritus illius. Quod si Christus ex Patre creditur, Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex utrisque, ut Christus loquitur: Qui ex Patre procedit, et: Hic ex meo accipiet. Qui vero in corrumpendis dictis plane insaniunt, Si Christus ex Spiritu creditur, › descripserunt, «Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo.» Nec intellexerunt, similem dicti corruptionem, mentis plane esse apertam corruptionem. Demus enim dictum ita dictatum fuisse: «Si Christus ex Spiritu creditur.» Nihil inde sequetur a pietate alienum, dum Christus ex Spiritu dicitur, si secundum assumptum ex Spiritu sancto, et Maria Virgine hic est, ut idemmet sanctus in progressu orationis edisserit, cui usui fuerit dicti corruptori, bus ad demonstrandum Spiritum non ex Christo? Sive enim ex Patre, sive ex Spiritu credi Christum Deum ex Deo sanctus dixisset, attameu ex Christo esse Spiritum modis omnibus declaravit, et dicti corruptio nibil illis profuit, ad corroborandum Spiritum non esse ex Christo. Imo quod postmodum adnectitur, caut ab utrisque, ut Christus loquitur: Qui ex Patre procedit, et hic ex meo accipiet, ɔ eorum gravem vesaniam redarguit, qui loco illius, 4 ex Patre credi Christum, Deum ex Deo,» intruserunt, ‹ Si Christus ex Spiritu creditur, Deus ex Deo. ιεʹ Ὁποῖόν τι γέγονε καὶ ἐν τοῖς θεολογικῶς παρὰ τοῦ μεγάλου Επιφανίου ἐν τῷ καλουμένῳ Αγκυρωτῷ εἰρημένοις. Ἐκεῖσε γὰρ ὁ μὲν "Αγιος οὕτω φησίν· «Αλλ', οἶμαι, ἀμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός, «Ο παρά τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ, Οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Οἱ δὲ περὶ τὰς παραφθορὰς τῶν ῥήσεων ἐπτοημένοι, «Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος, ο πιστεύεται ἔγραψαν, «Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ.» Καὶ οὐ συνῆκαν ὡς ἡ τοιαύτη παραφθορὰ τῆς ῥήσεως παραφθορὰ λογισμῶν ἐστιν ἄντικρυς. Ἔστω γὰρ οὕτω γεγράφθαι τὴν ῥῆσιν· • Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος πιστεύεται. Οὐδὲν γὰρ ἀποδον τῇ εὐσεβείς τὸν Χριστὸν λέγειν ἐκ Πνεύματος, εἴπερ κατὰ τὸ πρόσλημμα ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρθένου οὗ τός ἐστιν; ὡς καὶ αὐτὸς παρακατιὼν ὁ ἅγιος λέγει, τί συμβάλλον ἦν τοῖς τὴν ῥῆσιν διαφθείρασι πρὸς τὸ μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ; Είτε γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς, εἴτε ἐκ τοῦ Πνεύματος πιστεύεσθαι τὸν Χριστὸν, Θεὸν ἐκ Θεοῦ ὁ ἅγιος ἔφη. Τὸ γοῦν ἐκ τοῦ Χριστοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα πάντη σαφῶς διε τράνωσε, καὶ ἔμεινεν ἡ παραφθορὰ τῆς ῥήσεως οὐδὲν αὐτοῖς συντελέσασα εἰς κατασκευὴν τοῦ μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ. Ἀλλὰ καὶ τὸ έφεξῆς ἐπαγόμενον τὸ, ο ἢ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστὸς, «Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύε ται, καὶ οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,» πολλὴν τὴν ἄνοιαν κατηγορεῖ τῶν ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν, ι ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεσθαι τὸν Χριστὸν, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, κ λεγόντων, «Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ.» 16. Sed sane vere cæca res est improbitas, sæpeque sæpius et ut plurimum sapientes decipit. Et qui adulterandis codicibus, eorumque scripto traditis dictis manus admoverunt, non alio, quam ut propriam contumaciam tutarentur, ad id agendum permoti sunt. Nos porro jam dictas corruptiones, et earum commenta futilia reteximus, illud ostendere conantes, non frustra nos asseruisse, tempus indicasse dissidii nonnullos in adulterandis siwilibus sententiis suam operam collocasse. Quod cum demonstratum sit, simul quoque demonstratum venit, exemplarium librorum magni Basilii, illa commentitia esse, in quibus dictum asserens, ‹ Ex δ ις'. Αλλ' ὄντως τυφλὸν ἡ κακία, καὶ τοὺς σου φοὺς τῶν ἀνδρῶν σφάλλει ὡς τὰ πολλά. Καὶ οἱ πρὸς τὴν παραφθορὰν ἐξενεχθέντες τῶν γραφικῶν ῥή σεων οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ' ἐκ μόνου τοῦ βούλεσθαι οίκείαν πεισμονὴν συστῆσαι πρὸς τοῦτό γε ἐξηνέχθησαν. Ἡμεῖς δὲ τάς τε ῥηθείσας παραφθοράς, τόν τε ἐπὶ ταῖς τοιαύταις παραφθοραῖς διεσαφήσαμεν ἔλεγχον, ἀποδεῖξαι σπουδάζοντες ὡς οὐ μάτην ἐλέγομεν τὸν τῆς διαστάσεως χρόνον ἀναδεῖξαι τινας σπουδήν θεμένους οἰκείαν τὴν ἔν τισι παραφθοράν τῶν γραφικῶν χρήσεων. Οπερ καὶ ἀποδεδειγμένου συναποδέδεικται τὸ ἐψεῦσθαι μὲν τὰ ἀντίγραφα τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου βίβλων, αἷς ἡ ο παρὰ

ret: sincera vero ac integra, in quibus illud exaratum legitur, resipiscentes igitur aliquando, qui appositum magni Basilii dictum criminantur, et ad absurda et plane stupida dubia deferuntur, non veľnti idiotæ, indoctique, sed veluti ecclesiastica Unionis pertinaces atque improbi hostes, veritatem perperam oppugnare desinant. Quod si et aliarum sententiarum scripto demandatarum immutatio facta est, eamque tempus nobis notam fecerit, in aliis nostris scriptionibus evulgabimus. τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ο λέγουσα < ἔχον τὸ εἶναι» Filio Spiritum labere, quod sit, nusquam appaοὐκ ἐμφέρεται ῥῆσις" μάλα δὲ ἀληθεύειν, αἷς αὕτη ἐστὶν ἀνάγραπτος. Γνόντες γοῦν ταῦτά ποτε οἱ τὴν τοιαύτην τοῦ μεγάλου Βασιλείου διαβάλλοντες ῥῆσιν, καὶ πρὸς τὰ παράλογα τῶν διαπορημάτων παραφε ρόμενοι, οὐχ ὡς ἰδιῶται καὶ ἄσοφοι, ἀλλ' ὡς πρὸς τὴν ἔνωσιν τῶν Ἐκκλησιῶν ἰδιοπεισμονοῦντες ἐξ ἐριθείας, παυσάσθωσαν ἐπηρεασταὶ τῆς ἀληθείας καθεστηκέναι διακενής. Εἰ δὲ καὶ ἄλλων ῥήσεων γραφικών παραφθορὰ γέγονε, καὶ ταύτην ο χρόνος ἡμῖν γνωριεῖ, καὶ ἡμεῖς ἐν ἄλλοις ἡμῶν λόγοις καὶ περὶ τῶν τοιούτων διαληψόμεθα. Πρὸς τοὺς διαποροῦντας περὶ τῆς εὑρισκομένης έν τισι βίβλοις προσθήκης του, ίσως, ο διο στακτικοῦ ἐπιῤῥήματος. R CAPUT H. Ad eos, qui subdubitant, de additione, quæ in nonnullis codicibus reperitur, Fortasse, dubitativi adverbii. 4. Illud porro quanam ratione sine examine quispiam præterierit, quod verbis jam proxime examinatis adhæret, et ab eis·lem in dubium vertitur? Namque, inquiunt, si pium est asserere, Spi - ritum dignitate esse a Filio secundum, qua de causa in quibusdam voluminibus non pure atque ingenu: reperitur illud, «Nobis pietatis sermo tradit, sel illi advectitur, Fortasse» et procedente oratione: sanctus sermonem continuans dicit, ‹ si ordine et dignitate secundus a Filio est, non tamen verisi. militor alienæ esse naturæ inde consequi dicemus, › quare scriptum est, ‹ Ut id quoque concedamus?, Et hi quidem similia. Nos vero de hisce verhis α'. Ἐκεῖνο δὲ πῶς ἄν τις ἀνεξέταστον παραδρά μοι, ὅπερ ἐχόμενου τῶν προεξητασμένων διηπόρηται παρ' αὐτῶν; Φασὶ γὰρ ὡς, εἴπερ εὐσεβές ἐστιν εἰπεῖν ἀξιώματι τὸ Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Υἱοῦ, διατί ἐν τισι τῶν βίβλων οὐχὶ καθαρώς εὑρίσκεται τὸ, «Παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος, ο ἀλλὰ πρόσο κεῖται καὶ τὸ ἴσως· καὶ προϊόντος τοῦ λόγου, ἐν οἷς ὁ ἅγιος παρακατιών λέγει, «Εἰ καὶ ὑποδέθηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτ' ἂν εἰκόν τως, ὡς ἀλλοτρίας ὑπάρχον φύσεως, ἀκολουθεῖν εἴποιμεν, ο διατί εὑρίσκεται καὶ τὸ, εἶν᾿ ὅλως καὶ συγχωρήσωμεν;» Καὶ οἱ μὲν ταῦτα. Ἡμεῖς δὲ καὶ τὸν ἐπὶ ταύτῃ τῇ ἀπορίᾳ λόγον ἐξεταστικώτε τον μεταχειριζόμενοι, ἀπ' αὐτῆς τῆς κατὰ πᾶσαν dubitationem accuratius examinantes, ex ipsa, que ἀνάγκην νοεῖσθαι ἀπαιτουμένης ἐννοίας ἀποδείξου μὲν προσθήκην εἶναι τὸ, ἴσως. Οἱ γὰρ αὐτοὶ καὶ ἀφαιρέσει λέξεων εκακούργησαν, ώς παρ' ἡμῶν ἀπεδείχθη, ἐν οἷς διαγεγράφθαι τινῶν βίβλων άκρια βῶς παρεστήσαμεν τὴν λέγουσαν ῥῆσιν, ο παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο καὶ προσθήκην ἐδολιεύσαντο. β'. Καὶ γοῦν εἰπάτωσαν ἡμῖν ἐρωτώμενοι, πόθεν δῆλον παρὰ τοῦ ἁγίου ἐκδεδομένον εἶναι τὸ, ἴσως; Τις τῶν ἁπάντων, οἷς ἔργον ἐπιμελὲς βίβλοις ἐγκυπτάζεσθαι θεολογικαῖς, ἐνέτυχε τινι τῶν Πατέρων μετὰ τοῦ, ἴσως, θεολογοῦντι διστακτικώς; Τις ἐρεῖ ποτε τοῦ κύριος καὶ φρενῶν, ἐν δισταγμῷ τινε ὅλως τὴν θεολογίαν προβαίνειν, ὁπότε εἰς αὐτὸ τὸ τῆς εὐσεβείας ἀκρότατον οἱ τῆς Ἐκκλησίας ταύ τὴν ἐλογογράφουν διδάσκαλοι; Παράδοσιν εὐσεβείας ὁ μέγας Βασίλειος τὴν ῥῆσιν ἀποκαλεῖ, καὶ τὸ, ἴσως, προστίθησιν; Ποίαν ἔχει τὴν ἀκολουθίαν ὁ λόγος; Η γὰρ παράδοσις εὐσεβείας τὸ ῥῆμα, και τῆς ἡ χρεία του, ίσως; "Η μετὰ τοῦ ἴσως ἔδει τὸν λόγον ἐξενεχθῆναι; Καὶ πῶς ἂν εὐσεβείας ὠνομάσθη παράδοσις; Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ἐν ἄλλοις τισὶν, οὔμενουν ἐν θεολογίαις λογογραφῶν τις, Εἰ τὸ ἀναμφίβολον τοῖς λεγομένοις περιποιήσασθαι βούλεται τὸ, παραδί Ρωσι, καὶ τὸν ἴσως, ἀλλήλοις προσεπιπλέξειεν ἄν. Ἐπὶ γὰρ τοῖς ἀξιωματικῶς εἰρημένοις καὶ οὐδεμίαν αντίρρησιν δεχομένοις τὸ παραδίδωσιν, δίχα τῆς τοῦ Ίσως ὁ λόγος ὑφαινόμενος ἀπαιτεῖ, ὁ τὸν λόγον ἐκτι θέμενος ἐρεῖ προσφυῶς τὴν ἐς τὴν ἔννοιαν, ἢ τόδε necessario prorsus intelligenda est, sententia come monstrabimus, Fortasse illud supposititium esse. lidem enim et vocum ademptione dictum depravarunt, ut a nobis jam ostensum est in illis, quibus in nonnullis codicibus plane comprobavimus, dietum asserens, ‹ a Filio habere Spiritum sanctum, › subtraxisse, et nunc additione adulterarunt. 2. Quare respondleant, quæso, nobis interrogantibus; Quonain constat a sancto fortasse illud orationi annexum? Quis unquam ex iis, quibus studium unum incumbit, sanciorum theologicas seriptiones evolvendi, Patrem aliquem offendit, cum theologica pertractaret, fortasse, quasi do re dubia hæsitantem usurpasse? Quis unquam affirmabit, dummodo pleno pectore sapiat, cum dubitatione atque incertitudine res tradi divinas, et potissimum cum de pietatis ipso vertice agentes, eas Ecclesiae doctores scripto commendarent? Tra - ditionem pietatis magnus Basilius dictum summ nuncupat, et fortasse apponit? Quæ est ista conse - quentiæ ratio? Aut enim est pietatis traditio verbum, et quæ fuerit necessitas illius fortasse? Aut oratio cum illo fortasse enuntianda, et quomode. pietatis traditio appellabitur? Neque enim in aliis. tantum abest ut in rebus theologicis sententiam suam quispiam scripto proferens, dummodo certum atque indubium dictis suis comparare conatur, illa tradit, et fortasse simul una complicaverit. Namque in dictis cum dignitate et auctoritate pro-

ὁ λόγος ή συγχωρήσει ἴσως, ἢ ἐκχωρήσει ἴσως, ἤ τι τῶν, ὅσα τοῖς διστακτικοῖς ἐπισυμπλέκεται ῥῆμασί τε καὶ ἐπιῤῥήμασιν. Οὐκ ἔχει γοῦν τινα χώραν τὸ ἴσως, καὶ τὸ ἴν' ὅλως και συγχωρήσει μεν, οἴεσθαι παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐκδεδόσθαι ἐπὶ τῆς εἰρημένης θεολογίας. Καὶ οὕτω λοιπόν κατὰ τὸ πάντη βέβαιον ἀναφαίνεται ἀπ' αὐτῆς τῆς κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην νοεῖσθαι ἀπαιτουμένης ἐννοίας προσθήκην εἶναι τὸ, ἴσως, καὶ τὸ ἅμ᾽ ὅλως καὶ συγχωρήσωμεν. quæ necessario et modis omnibus sententia elicitur, γ'. Ἐκεῖνο δὲ πῶς οὐ συνιδεῖν ἔσχον, ὅπερ ἡ ἐπαfatis, et nulli contradictioni obnoxiis, illud tradit, τὸ ρῆμα, ή τήνδε τὴν σύνταξιν, παραχωρήσει ἴσως absque illius fortasse additione scriptor pronuntiaverit cum vero quæ contexitur oratio fortasse requirit, qui scriptum enucleat, aptissime dixerit, hanc sententiam, vel hoc verbum, vel hanc constructionem, permittet fortasse oratio, vel concedet, vel præbebit, vel quid simile ex iis, quæ verbis et adverbiis dubiis connectuntur. Nullus itaque remanet locus, neque fortasse, neque, ut id quoque concedamus, cogitandi a magno Basilio in jam dictis theologicis apposita fuisse, et hac ratione consequenter tanquam certissimum comparet, ex ipsa førtasse, et, ut id quoque concedamus, additionem esse. 3. Illud porro quomodo comprehendere non potuerunt, quod universa inductio apertissime astruit? γωγὴ πᾶσα παρίστησιν ἐναργώς; Εἰ γὰρ δυσχερῶς, Etenim si difficulter, ut ipsi aiunt, et violenter, et ut quispiam diceret invitum, et coacte sibi permittentem a se ipso sanctum extorsisse verba illa, Spiritum esse secundum a Filio dignitate, qua ratione sententiam istam constabiliens, tot deinceps de secundis dignitatis partibus verba infercit, ut non tantum secundas Filii partes a Patre ad dicendorum probationem assumeret, sed similem angelorum naturam insuper adderet, et pleraque de eorum dignitatibus scripto consignaret, quousque tandem et illud pronuntiaret, «Non omne, quod ordine et dignitate secundum aut tertium est, idem et diversam naturam habet? › Si coacte sanctus dixisset, Spiritum secundum esse a Filio dignitate, fortasse etiam cursim illud præteriisset, ut eum quoque, qui non ita attente rem examinasset, falleret. Verumtamen ille in dissertatione de eo ita perdurat, ut non tantum, postquam multa de dignitatibus angelorum disputasset, induceret, ‹ Non emnino, si quid est ordine et dignitate secundum aut tertium, habebit et naturam diversam, › sed et paucis interjectis adderet, Quemadmodum multæ mansiones apud Patrem, dignitatum nempe diversitates. Natura vero similis eorum, qui gloriGicantur. Sic profecto et Spiritus sanctus dignitate quidem et ordine tertius est. Accepimus enim ipsum tertium a Patre et Filio numeratum, cum ipse Dominus in traditione salutaris baptismatis ordinem tradiderit. In naturam autem tertiam a Filio et Patre dejectum Spiritum nusquam audivimus. › Huncne in modum, qui dogmata tradont, in sermones effunduntur, cum violenter atque coacte de illis sibi sermonem concedi cognoscunt? Non est hoc, non. Facilius enim sese sanctus expediisset, demonstrans falsa asserere eum, qui Spiritum secundum a Filio ordine et dignitate afffirmabat, quam si admittens Spiritus & Filio partes secundas, summopere elaboraret, ad illud commonstrandum, quanam ratione quod est ordine et dignitate secundum, non idem esset et natura secundum. 4. His itaque mendacium aperte deprehenditur asserentium a sancto adverbium fortasse quod hæsitationem ingenerat, appositum fuisse. Totum enim ille studium conferebat suum, ad illud amolienὡς αὐτοί φασι, καὶ σὺν βίᾳ, καὶ, ὡς ἄν τις ἐρεῖ, κατά τινα ἀκούσιον παραχώρησιν ἐδέξατο ὁ ἅγιος εἰπεῖν τὸ Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Υἱοῦ ἀξιώματι, πῶς διὰ τὴν τῆς ἐννοίας ταύτης κατασκευήν του σοῦτον ἐφεξῆς τοῖς περὶ τοῦ ἐν τῷ δευτερείῳ ἀξιώματος εμπλατύνεται λόγοις, ὡς μὴ μόνον τὸ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερεῖον τοῦ Υἱοῦ εἰς κατασκευὴν, ὧν λέγειν ἠβούλετο, παραλαβεῖν, ἀλλὰ καὶ τὸ ὁμοφυὲς τῶν ἀγγέλων προσθεῖναι, καὶ πολλὰ περὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ἀξιωμάτων λογογραφῆσαι, μέχρι τοῦ ἐπα· γαγεῖν, «Οὐ πᾶν, εἴ τι τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι δεύτερόν ἐστι καὶ τρίτον, τοῦτο καὶ τὴν φύσιν ἐτέραν ἔχει; Εἰ περιστατικῶς εἰρήκει ὁ ἅγιος το Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Υἱοῦ τῷ ἀξιώματι, τάχ᾽ ἂν καὶ κατ' ἐπιδρομὴν παρῆλθεν αὐτὸ, ὡς καὶ λανθά νειν σχεδὸν τῶν μὴ πάντη ἐπεσκεμμένως αὐτὸ ἐπερχόμενον. 'Ο δὲ ἀλλ' οὕτω ἐπιμένει ταῖς περὶ αὐτοῦ ῥήσεσιν, ὡς μὴ μόνον μετὰ τὸ πολλὰ λογογραφῆσαι περὶ τῶν ἐν ἀγγέλοις ἀξιωμάτων ἐπαγαγεῖν, «Οὐ πάντως εἴ τι τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι δεύτερόν ἐστι καὶ τρίτον τοῦτο, καὶ τὴν φύσιν ἑτέραν ἔχει. ο ᾿Αλλὰ καὶ αὖθις μετ' ὀλίγα προσθεῖναι, «"Ωσπερ πολλαὶ μοναὶ παρὰ τῷ Πατρὶ, τουτέστιν ἀξιωμάτων διαφοραί· φύσις δὲ ὁμοία τῶν δοξαζομένων· οὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀξιώματι μὲν υποβέβηκε καὶ τάξει· παρειλήφαμεν γὰρ αὐτὸ τρίτον ἀπὸ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἀριθμούμενον, αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἐν τῇ παραδόσει τοῦ σωτηρίου βαπτί σματος παραδεδωκότος τὴν τάξιν εἰς φύσιν δέ τινα τρίτην ἀπὸ Υἱοῦ καὶ Πατρὸς ἐκβαλλόμενον οὐδαμοῦ μεμαθήκαμεν.» Οὕτω ταῖς ῥήσεσιν οἱ δογματί ζοντες ἐμπλατύνονται, αἷς ἡ κατὰ τὸ βίαιον συγ χώρησις ἔνεστιν; Οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστι. Ῥᾷον γὰρ ἂν ἦν τῷ ἁγίῳ τὴν ἀγῶνα πάντα ἐνδείξασθαι, πρὸς τὸ ἀποδεῖξαι ψευδόμενον τὸν τὸ Πνεῦμα δεύ τερον τοῦ Υἱοῦ τάξει τε καὶ ἀξιώματι λέγοντα, ἢ δεξαμένῳ τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον τοῦ Πνεύ ματος, ἔπειτα μεγάλην ποιεῖσθαι σπουδήν, πως ἂν ἀποδειχθείη τὸ τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι δεύ τερον μὴ καὶ τῇ φύσει δεύτερον εἶναι. δ. Διὰ γοῦν ταῦτα τὸ ψεῦδος πρόδηλον ἀπελήλεγκται τῶν λεγόντων παρὰ τοῦ ἁγίου εἰρῆσθα:, τὸ διστακτικὴν, ἴσως, ἐπίβρημα. Πᾶσα γὰρ αὐτῷ ἡ σπουδὴ πρὸς τὸ παρὰ τοῦ Πνεύματομάχου Ενοι

μίου ἐν συλλογιστική συμπεράσματι ἐπιφερόμενον dum quod ex Spiritns hostis Eunomii syllogismo ἦν, τὸ εἶναι δηλαδὴ τὸ Πνεῦμα τρίτον τῇ φύσει. Τὸ δὲ τὸ Πνεῦμα τάξει καὶ ἀξιώματι τρίτον εἰπεῖν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἀδιάστως καὶ ἱλαρῶς πάντη ἐδέξατο. Τοῦ γὰρ αἱρετικοῦ Εὐνομίου ὡς πρόταση ειθεμένου τὸ παρὰ τῶν ἁγίων μαθεῖν τρίτον ἀξιώ ματι καὶ τάξει τὸ Πνεῦμα, τίνες δὲ οἱ ἅγιοι, και ἐν ποίοις λόγοις τὴν διδασκαλίαν πεποίηνται, οὐ λέγοντος, ἀλλ' εἰς ἐν ἀποτεινομένου μόνον, τὸ συλλογιστικαῖς δῆθεν ἀνάγκαις διαστρεβλῶσαι τὸν λόγον, καὶ συμπερᾶναι τρίτον εἶναι καὶ τῇ φύσει τὸ Πνεῦμα, πρὸς τὸ κακόσχολου συμπέρασμα τὸν ζῆλον ὁ ἅγιος ἀνεξώσατο, καὶ συγχωρῶν τῇ προτάσει ὡς ἐλάττονι, κατὰ τὰς συλλογιστικές μεθόδους κειμένη. Αποτρέπεται τὸ συμπέρασμα, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐπαγαγεῖν τὸν Ευνόμιον καὶ μείζονα πρότασιν ἀληθῆ, την, Πᾶν τὰ τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι τρίτον, καὶ τῇ φύσει τρίτον ἐστὶ, καὶ πρὸς τὸ διατείνεσθαι μὴ παρὰ τῶν ἁγίων δεδιδάχθαι Γραφῶν τρίτη φύσει χρῆσθαι τὸ Πνεῦμα· οὐδὲ ἐκ τῶν εἰρημένων δυνατόν φησιν είναι συλλογίσασθαι αὐτὸ κατὰ τὸ ἀκόλουθον. Δδειχται ἄρα προσθήκην εἶναι τὸν ἴσως, ὅπερ ἀποδεῖξαι ὁ λόγος ἡμῶν ἐπηγγείλατο. Μὴ γοῦν συγκλώ θεῖν ἐπιχειρείτωσαν τὰ ἀσύγκλωστα οἱ πρὸς ἐν μόνον ὁρῶντες, τὸ φίλερι, καὶ πρὸς εἰρήνην ἀνέν δτον. Πρὸς τοὺς λέγοντας ὡς, ἐπεὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ περὶ Πίστεως λόγῳ αὐτοῦ εἶπε χρήσασθαί ποτε λέξεσι πρὸς τὰς κατὰ καιρὸν αἱρ! σεις ἀγωνιζόμενος ἄλλουν άλλαις, ὡς ἂν ἡ χρεία αὐτὸν κατηνάγκασεν, οὐ δεῖ προσέχειν πάσαις ταῖς θεολογίαις αὐτοῦ. α'. Ὡς ἀπόλοιτο ἡ κακία, καὶ ὁ ταύτης ἀρχη γέτης διάβολος. Ψυχὴ γὰρ ἅπαξ ἁλοῦσα κακίᾳ, εύ χερῶς οὐκ ἀνανεύει αὐτῆς, ἀλλὰ ῥύμῃ καὶ ἀκατα σχέτῳ τὴν τῆς οἰκείας εφέσεως μεταδιώκει ἐκπλήρωσιν. Τοιοῦτόν τι παθόντες καὶ οἱ πρὸς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν διάστασιν ἀνεπιστρόφως ἑαυτοὺς ἐπι δέντες, πρὸς τὸν ἔσχατον κολοφῶνα τῆς κακίας ἀναῤῥιχῶνται· καὶ ἐπὴν αὐτοῖς ἀποδειχθείη έναρ γέστατα τοῦ μεγάλου Βασιλείου ῥῆσιν εἶναι τὴν λέγουσαν ο παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα το ἅγιον,» καὶ προσθήκην ἐν ταῖς βίβλοις τοῦ μεγάλου Βασιλείου εἶναι τὸ ἴσως, καὶ τὸ, «ἵν᾿ ὅλως καὶ συγχωρήσωμεν, ο οὐκ ὀκνοῦσιν εἰς ἔπειτα τὴν αἰσχί στην τῶν διαβολῶν διαβάλλειν αὐτόν. Ημῶν γὰρ διὰ τὸν ὑπὲρ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης ζῆνου πολλὰς προβαλλομένων περικοπὰς τῶν ἐκείνου θελ λογιῶν, ἐξ ὧν προδήλως ἀναφαίνεται μηδὲν ἐμποτῶν τῇ εὐσεβείᾳ τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν καθ!- στασθαι ἐκ τοῦ λέγειν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὗτοι μετὰ πολλὰς ἄλλας ἀν τιρρήσεις, ἐξ ὧν οὐδὲν αὐτοῖς ὄφελος, ὡς δυσάνπητόν τινα, καὶ δυσαντίβλεπτον ἀντίῤῥησιν τελευ ταῖον ἐπιφέρουσι τὸ μὴ πάσας τὰς ἐκείνου θεολογίας τὸ βέβαιον ἔχειν, ὡς αὐτοῦ ἐκείνου ἐν τῷ περὶ Πί στεως λόγῳ ἐν τοῖς Ἀσκητικοῖς ἐκεῖνος ἐκδέδωκε, διομολογοῦντος ο άλλοτε άλλοις χρήσασθαι λέξεσι, inferebatur, nempe Spiritum natura esse tertium: sed Spiritum ordine et dignitate tertium dicere a Patre, libenter spontaneeque excepit. Hæretico siquidem Eunomio veluti pronuntiatum ponente, se a Patribus didicisse tertium dignitate et ordine Spiritum, quinam vero saneti, et in quibus seriptionibus doctrinam enuntiarint tacente, et illud unum solumque enitente, syllogismorum nempe necessariis consequentiis orationem distorquendo concludere, tertium esse et natura Spiritum, að male compactam conclusionem studia sua sanclus contulit, et concedens enuntiatum veluti minorem, syllogismorum methodis digestam, conclusionem refellit: quod non suppeteret Eunomio major propositio vera: Omne nempe, quod est ordine et dignitate tertium, est quoque tertium natura, contendensque non a sacris Scripturis didieisse, tertia natura Spiritum uti, neque ex dietis fieri posse, inquit, ulla argumentatione concludi. Demonstratum est itaque fortasse supposititium esse, quod oratio nostra probare promiserat. Ne itaque quæ simul componi non possunt, una compingere tentent, qui unam solam ambiunt contentionem, et pacem obstinate et contumaciter repudiant. CAPUT III. Adversus eos, qui contendunt quod magnus Basilius in oratione sua de fide dixerit, ‹ aliquando dictiones usurpasse, adversus consurgentes hæreses decertantem, alias atque alias pro diversis temporibus, ul necessitas ipsum compellebat, › non esse omnibus illias theologicis dictis attendendum. 1. O utinam pereat improbitas, et illius primus auctor diabolus: semel enim animus improbitate mancipatus, ab ea difficulter eximitur, quinime impetu, qui coerceri nequit, proprii desiderii complementum consectatur. Simile quid perpessi, qui Ecclesiarum dissidio, inexorabiles, et sine spe ulfa reconciliationis addicuntur, ad extremum improbitatis verticem perveniunt; et cum illis apertissime ostensum fuerit, magni Basilii dictum esse asserens, ‹ ex Filio esse Spiritum sanctum, › el in magni Basilii voluminibus illud, fortasse, additamentum esse, quemadmodum et illud, ut id quoque concedamus, non verentur postmodum nomen illius pessimis criminationibus maculare. Nob's etenim ob ecclesiasticæ pacis studium, ex illius theologicis dictis pleraque segmenta in medium afferentibus, quibus manifesto iudicatur, Romanamn Ecclesiam pietatem neque convellere, neque labefactare, cum asserit, ex Patre et Filio esse Spiritum sanctum, isti post multas objectiones, ad nulſam partem utiles, veluti inauspicatam et aspectu terribilem tandem contradictionem opponunt, non omnia illius dicta theologica firmitatem et stabilita– tem habere: eodem ipso oratione de fide, quam ille inter Ascetica publicavit, ingenue asserente, ‹ diversis temporibus alias atque alias dictiones usur-

´ passe, ut necessitas illum compellebat, adversus ὡς ἂν ἡ χρεία αὐτὴν κατηνάγκασεν, πρὸς τὰς enascentes hæreses decertantem. Et hi quidem κατὰ καιρὸν αἱρέσεις ἀγωνιζόμενον.» Καὶ οἱ μὲν hæc inquiunt. ταῦτα. 2. Nos vero adversus eorum effrenem impetum β'. Ἡμεῖς δὲ, πρὸς τὴν ἀχάλινον ὁρμὴν τούτων obviam euntes, non sic simpliciter et ex aliarum ἀντιφερόμενοι, δεῖν ἔγνωμεν μὴ ἁπλῶς οὕτω καὶ ἐξ dictionum, scripto mandàtarum collectione, sed ex ἐράνου ἄλλων ῥήσεων γραφικών, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ eadem ipsa jam laudata oratione tantum menda- ἐκείνου τοῦ ῥηθέντος λόγου τὸν ἔλεγχον τοῦ τόσου cium esse refellendum decernimus, et simili ra- ψεύδους ποιήσασθαι ποιήσασθαι δὲ οὕτω Διελείν tione. Dividamus orationis segmentum, quo adver- μὲν τὴν τοῦ λόγου περικοπήν, ἐξ ἧς τοῖς δι' ένανsarìi ducti pronuntiant, non omnia theologica dicta τίας εἰπεῖν γέγονε μὴ δεῖν τὰς ἁπάσας θεολογίας magni Basilii firmitatem habere, et præsenti hoc τοῦ μεγάλου Βασιλείου τὸ βέβαιον ἔχειν, καὶ τῷ nostro sermone referamus: tum postea quæ de ea παρόντι λόγῳ ταύτην εγκαταστρῶσαι· ἀπολογήσαnobis videntur, regeremus, sic auditorum rectitu- σθαι δὲ τὰ ἐπὶ ταύτῃ δοκοῦντα ἡμῖν, καὶ οὕτω τῆς dini decernendum, relinquemus, art omnia magni τῶν ἀκροατῶν ἀναρτῆσαι ευθύτητος τὸ διαγνώναι, Basilii dieta theologica firmitatem habeant, quod εἶχε δὴ μὴ τὸ βέβαιον τὰς ἁπάσας τοῦ μεγάλου ille dictionibus usus est alio atque alio tempore Βασιλείου ἔχειν θεολογίας, διὰ τὸ λέξεσιν ἐκεῖνον diversis, adversus exortas certis temporibus hæ- χρήσασθαι ἄλλοτε ἄλλαις πρὸς τὰς κατὰ καιρὸν αἰreses decertans. Et jam hoc ipsum præstantes, ρέσεις ἀγωνιζόμενον. Καὶ δὴ τοῦτο ποιοῦντες, οὕτω orationis segmentum exscribimus. c Atque quan- τὴν τοιαύτην τοῦ λόγου περικοπὴν ὡδὶ ἐκτιθέμεθα. › diu quidem adversus consurgentes variis temporibus • Εως μὲν οὖν ἀγωνίζεσθαι πρὸς τὰς ἐπανισταvarias hæreticorum factiones pugnandum fuit, μένας κατὰ καιρόν αἱρέσεις ἐχρῆν, ἐπομένοις τοῖς eorum, a quibus in certamen provocabar, in dicendo προειληφόσιν ἀκόλουθον ἡγούμην τῇ διαφορὰ τῆς styli vestigiis insistens, consequens esse arbitrabar, ἐπισπειρομένης ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἀσεβείας ταῖς ut ei impietatis pesti, quam diabolus seminaret, ἀντιθέτοις φωναῖς κωλύειν, ἢ καὶ ἀνατρέπειν τὰς ejusdem modi oppositis ipsi vocabulis obviam irem, έπεισαγομένας βλασφημίας, καὶ ἄλλοτε ἄλλαις, ὡς et maledicta, quæ in Deum inde nascerentur repri- ἂν ἡ χρεία τῶν νοσούντων κατηνάγκασε, καὶ ταύ mnerem, vel etiam penitus refutarem: et aliis alias, ταις πολλάκις ἀγράφοις μὲν, ὅμως δ᾽ οὖν οὐκ ἀπεprout videlicet hæreseos morbo laborantium uti- ξενωμέναις τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας.» litas necessario videbatur postulare, atque his Ταῦτα μὲν ἡ περικοπὴ ἐξ ἧς τοῖς δι' ἐναντίας εἰ sepennaro ejusmodi, quæ licet in sacrosancta G πεῖν γέγονε μὴ δεῖν τὰς ἁπάσας Θεολογίας του Scriptura nusquam reperirentur, a pio tamen, et μεγάλου Βασιλείου τὸ βέβαιον ἔχειν, sanctis Litteris consentaneo sensu neutiquam abhorrerent. Et hæc continentur in pericope, quibus adversarii conantur (comprobare, universa theologica non esse: 3. At tu, qui judex in hoc certamine sedes, considera, accurateque perpende, quo pacto refutatio nostra, non e longe peritis, et alienis scripturis concinnata, sed ex iis ipsis, quæ sanctus pronuntiavit in ipsa orationis serie illis occurrat. Namque cum dixisset, Consequens esse arbitrabar, ut ei impietatis pesti, quam diabolus seminaret, ejus. dem modi oppositis ipsi vocabulis obviam ire, et maledicta, quæ in Deum inde nascerentur, reprimere, aliis alias, prout videlicet hæreseos morbo laborantium utilitas necessario videbatur postulare, › statim subnectit, ‹ atque his sæpenumero ejusmodi, quæ licet in sacrosancta Scriptura nusquam reperirentur, a pio tamen et sanctis Litteris consentaneo sensu neutiquam abhorrerent. › Qui itaque dictionibus scripto minime traditis`se usuni fatetur, simulque contestatur easdem neque peregrinas, neque alienas esse a pio sacrarum Scripturarum sensu, quomodo dignus fuerit, cui in nonumilis ex dictis suis theologicis fides adhibenda non sit? Namque licet ad illius tempora scripto consignatæ ex his dictionibus quapiam forte non sint, attamen cum eas a pietate alienas non esse, sanctus ipse contestetur, illis attendendum es: æque atque aliis, quas ante ipsum pietatis doctores magni Basilii "dicta firma ac stabilia censenda γ. Σὺ δὲ ὁ τοῖς παροῦσιν ἀγῶσιν ἐνδιαιτών, άθρει δή, καὶ ἀκριβῶς διασκόπει, ὅπως ὁ παρ' ἡμῶν ἔλεγχος αὐτοῖς ἀπαντα οὐ πόῤῥωθεν καὶ ἐξ ἄλλων ηρανισμένος γραφῶν, ἀλλ' ἐξ αὐτῶν ὧν ὁ ἅγιος ἔφη τοῦ λόγου καθ' εἱρμὸν προϊόντος. Εἰπὼν γὰρ Ακόλουθον ἡγούμην τῇ διαφορὰ τῆς ἐπισ σπειρομένης ὑπὸ τοῦ διαβόλου ἀσεβείας ταῖς ἀντιθέτοις φωναῖς κωλύειν, ἢ καὶ ἀνατρέπειν τὰς ἐπεις. αγομένας βλασφημίας, καὶ ἄλλοτε ἄλλαις, ὡς ἂν ἡ χρεία τῶν νοσούντων κατηνάγκασεν, ὁ ἐπάγει εὐθὺς, o καὶ ταύταις πολλάκις ἀγράφοις μὲν, ὅμως δ᾽ οὖν οὐκ ἀπεξενωμέναις τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας.» Ο γοῦν λέξεσιν ἀγράφοις ὁμολογῶν χρήσασθαι, διαμαρτυρόμενος δὲ μὴ ἀπεξενωμένες εἶναι αὐτὰς τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας, πῶς ἂν εἴη δίκαιος ἐπί τινι τῶν παρ' αὐτοῦ θεολογηθέντων διαπιστεῖσθαι; Εἰ γὰρ καὶ ἄγραφοι μέχρις εκείνου τυχὸν τινὲς ὑπῆρχον τῶν λέξεων τούτων, ἀλλ᾽ ἐπεὶ οὐκ ἀπεξενωμένας τῆς εὐσεβείας ταύτας ὁ ἅγιος μαρτυρεί, οὕτω δεν προσέχειν αὐτ ταῖς, ὡς ἐκείναις, αἷς οἱ πρὸ αὐτοῦ διδάσκαλοι τῆς εὐσεβείας ἐχρήσαντο. Καὶ γὰρ κἀκείνων ἑκάστη καιροῖς ἰδίοις πρὸς ἀποτροπὴν τῶν ἀναφυομένων αἱρέσεων ἐλάμβανε τὰς ἀρχές, ταῖς μὲν συλλαβαίς ἴσως οὐ διειλημμένη ταῖς πρὸ τῆσδε ἢ τῆσὸς τῆς

αἱρέσεως θεολογηθείσαις γραφαῖς, ἐκ δὲ τῆς ἐν: usurparunt: earu: quippe singula certis tempoνοίας αὐτῶν εἰς ἔγγραφον ἔκθεσιν παραδιδομένη. Ἐπεὶ γοῦν ὁ μέγας Βασίλειος ταῖς ἐννοίαις τῶν προγενεστέρων αὐτοῦ θεολόγων ἀκολουθῶν, λέξεσιν ἐπεθάῤῥησε χρήσασθαι ἀγράφοις μὲν, εξηρτημέναις δὲ τῆς τῶν παλαιοτέρων θεολογιῶν ἐννοίας, θαῤῥητέον καὶ ἡμῖν ταῖς τοιαύταις λέξεσι χρῆσθαι, ὡς ἐξ αὐτοῦ μὲν τὴν ἀρχὴν λαβούσαις, μὴ ἀπεξενωμέναις δὲ τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας. ribus ad refellendas recens exortas bæreses, ori- § ginem habuere, syllabis fortasse, ante hanc vel aliam enatam hæresim in theologicis scriptionibus non comprehensis, verumtamen ex sensu earum expositæ, scriptoque demandatæ. Cum igitur magnus Basilius sententiis theologorum qui eum præiverunt, insistens, dictionibus non scriptis ntl ausus 'est, sed quæ tamen ab antiquiorum theologorum sensi penderent, audendum quoque et nobis fuerit, illas casdem voces usurpare, tanquam quæ ex eo principium sumpsere, nec a pio Scripturarum sensu ac mente recedunt. δ. Καὶ ἵνα ὁ λόγος παραστήσεις καθαρώτερον ὅπως ἀγράφοις μὲν ἔστιν ὅτι ὁ θεόληπτος οὗτος Πατὴρ ἐχρῆτο ταῖς λέξεσιν, οὐκ ἀπεξενωμέναις δὲ τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας, ἐκεῖνα δὲ ἐπισκεπτέον ἡμᾶς, ἅπερ ἐν ἀρχαῖς εἰρημένα ἐστὶ του τρίτου λόγου τῶν κατ' Ευνομίου Αντιῤῥητικών λόγων αὐτοῦ, ἐν οἷς οὕτω λέγει·. Μόλις ποτέ κορε σθεὶς τῶν εἰς τὸν Μονογενῆ βλασφημῶν, ἐπὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μετελήλυθεν, ἀκόλουθα τῇ ὅλῃ αὐτοῦ προαιρέσει καὶ περὶ τούτου διαλεγόμενος. Γράφει δὲ οὕτως· Αρκούντων δὲ ἡμῖν τοσοῦτον περί της Μονογενοῦς, ἀκόλουθον ἂν εἴη, καὶ περὶ τοῦ Παρακλήτου λοιπὸν εἰπεῖν, οὗ τοι ταῖς ἀνεξετάστοις τῶν πολλῶν ἀκολουθοῦντας δόξαις, τὴν δὲ τῶν ἁγίων ἐν ἅπασι φυλάσσοντας διδασκαλίαν, παρ' ὧν τρίτον αὐτὸ ἀξιώματι καὶ τάξει μαθόντες, τρίτον εἶναι καὶ τῇ φύσει πεπιστεύκαμεν.. Μέχρις ὡς τὸ τεμάχιον τῶν τοῦ Εὐνομίου προθεὶς λόγων. ἐλέγχειν αὐτὸν ἀπάρχεται, καί φησιν·. Ὅτι μὲν γὰρ οὐκ οίεται δεῖν τῇ ἁπλῇ καὶ ἀνεπιτηδεύτῳ πίστει τῶν πολλῶν ἐμμένειν, ἀλλὰ τεχνικοῖς τισι καὶ σεσοφισμένοις λόγοις πάλιν πρὸς τὸ δοκοῦν ἑαυτῷ παρακρούεσθαι τὴν ἀλήθειαν, ἱκανῶς ἐξ ὧν εἶπεν ἐδήλωσεν. 'Ατιμάζων γὰρ τὴν τῶν πολλῶν δόξαν, ή δοξάζουσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, προσποιεί τὰ τὴν τῶν ἁγίων φυλάσσειν διδασκαλίαν, καὶ τοὺς ταύτην αὐτῷ παραδεδωκότας ἀποσιωπῇ· καὶ ῶν ἅπερ κἀν τοῖς περὶ τοῦ Μονογενοῦς λόγοις ποιῶν ἀπεδείχθη. Εἶτά φησι παρὰ μὲν τῶν ἁγίων μεμαθηκέναι τὸ τρίτον εἶναι καὶ τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, παρ' ἑαυτοῦ δὲ πεπιστευκέναι τὸ καὶ τρί του εἶναι τῇ φύσει. Τίνες δὲ οἱ ἅγιοι, καὶ ἐν ποίοις λόγοις τὴν διδασκαλίαν πεποίηνται, εἰπεῖν οὐκ ἔχει.» Ταῦτα μὲν πρὸς τὸν τοῦ Εὐνομίου δ άγιος ἔλεγχον. ε'. Σὺ δὲ, δν ὁ λόγος εἰς διαιτητὴν τῶν παρόντων ἀγώνων ἐκάλεσεν, ὅρα ὅπως ὁ ἅγιος τὸν τοιοῦτον μετέρχεται ἔλεγχον, καὶ ὅποι αὐτῷ τείνει ὁ τοῦ ἐλέγχου σκοπός· φιλοψευδῆ μὲν προηγουμένως ἐλέγχει τὴν κάκιστον, ὡς λέγοντα, παρὰ τῶν ἁγίων μεμαθηκέναι τὸ τρίτον εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, καὶ εἰπεῖν οὐκ ἔχοντα τίνε; οἱ ἅγιοι, καὶ ἐν ποίοις λόγοις τὴν διδασκαλίαν πε ποίηνται· οὐ μὴν δὲ καὶ ἀποδοκιμάζει ταῦτα τὰ ῥήματα, ὡς τῆς εὐσεβοῦς διανοίας αλλότρια. Πρὸς δὲ τὸ ἀπὸ τῶν ῥημάτων τούτων δῆθεν συναγόμενο παρὰ τοῦ Εὐνομίου ἀπαντῶν, ὅπερ ἦν τὸ παρ' εαυ4. Et ut oratio apertius exhibeat, atque repræsentet, qua ratione dictiones non scriptas aliquando numine afflatos hic Pater, sed pio sacrarum Scripturarum sensui consentaneas usurpabat, illa a nobis consideranda sunt, quæ principio tertii libri adversus Eunomium Antirrheticorum dictata sunt, scilicet: ‹ Vix tandem blasphemiis in Unigenitum saturatus, ad Spiritum sanctum transiit, totique suæ consentanea voluntati de ipso etiam disserit, sic dicens, «Cum vero hæc de Unigenito sufficiant, reliquum est, ut de Paracleio quoque dicamus nec opiniones multorum absque ulla examinatione sequemur, sed sanctorum in omnibus doctrinam conservabimus, a quibus cum dignitate et ordine tertium ipsum didicerimus, tertiumi quoque natura esse credidimus.» Adhæc usque sermonam Eunomianorum fragmentum exseribens, refutationem illius hisee verbis aggreditur: ‹ Quod igitur non putet, oportere in simplici ac secura ſide multorum permanere, sed artificiosis quibusdam ac cavillatoriis rationibus, ad id, quod sibi videtur, veritatem rursus commutat, satis verbis suis osteudit. Cum enim contemnat opinioneŋi multorum, qua Spiritum sanctum glorificant, sanctorum se simulat conservare doctrinam, et tacet eos, qui ei ipsam tradiderunt: nunc etiam ea ipsa faciens, quæ cum de Unigenito baberet orationem, facere demonstratus est. Deinde ait 2 sanctis didicisse, ordine ac dignitate tertium esse Spiritum: a se autem ipso credidisse natura quam que tertium esse. Qui vero illi sancti, sint, es in quibus sermonibus eam doctrinam fecerint, non potest dicere. Et his quidem sanctus Eunomium refutal. 5. Tu porro, quem oratio præsentium certaminum arbitrum seu judicem instituit, considera, quanam ratione hanc refutationem disponat, et quonam refutationis illius scopus respiciat, primum quidem et ante omnia pessimum mendacia memorare convincit, tanquam qui dicat a Patribus didicisse, Spiritum ordine et dignitate tertium esse, nec possit indicare quinam hi saneti sint, et quibūs in sermonibus doctrinam similem asserant, ΠΟΤΕ ideo tamen verba hæc veluti a più sensu aliena condemnat; ad illud vero, quod ex ejuscemodi verbis Eunomius colligebat, quo erat, a seipso

σει, εἰς γραφὴν ἀσεβείας ἐνταῦθα τὸν ἐκείνου περιίστησιν ἔλεγχον. Εἶτα εἰ καὶ ψευδῶς ὁ Εὐναμιος ἔφη παρὰ τῶν ἁγίων μαθεῖν τρίτον εἶναι τὸ Πνεῦμα τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, μήπω ἐν ταῖς γραφαῖς τῶν ῥημάτων τούτων εὑρισκομένων, καὶ ἐδέξατο ταῦτα ὁ ἅγιος καὶ πολὺν παρακατιὼν ἐποιή σατο λόγον τοῦ μὴ συνάγεσθαι τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει, εἰ καὶ τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι τρίτον εἶναι λέγειν αὐτὸ, εὐσεβές ἐστιν. "Ωστε ὁ ἔλεγχος οὐκ ἦν παρὰ τοῦ ἁγίου ὡς τι λυμαινομένης τῆς εὐσεβείας παρὰ τὸ λέγειν τὸν Εὐνόμιον τρίτον εἶναι Πνεῦμα τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, ἀλλὰ παρὰ τὸ λέγειν αὐτὸν ῥηθῆναι τὰ ῥητὰ ταῦτα παρὰ ἁγίων τινῶν προτέρων. Τῷ τέως γὰρ φιλοψευδῆ ἀποδείξαι credero, et tertium esse natura, respondens, dicla- τοῦ ἐκεῖνον πεπιστευκέναι καὶ τρίτον εἶναι τῇ φύσ que illius refellens; impietatis reum agit. Postmodum licet falso Eunomius fassus est, a sanctis didicisse, tertium esse Spiritum ordine et dignitate, et si scripto similia verba demandata non fuissent, nihilominus ea sanctus excepit, prolixumque orationem prosequens sermonem habuit, non colligi, eum tertinm esse natura, quamvis ordine et dignitate tertium illumn dicere, a pietate non abhorreat. Quare refutationein sanctus orsus non est, quasi pietas læderetur, dum Eunomius asserebat, Spiritum esse tertium et ordine et dignitate, sed quod diceret, dicta ista ab antiquioribus quibusdam Patribus pronuntiata fuisse, eum falsa prologui commonstrare in animo habuit. Demum ea sanctus admittens enuntiansque, e ut pietatis ratio tra- τοῦτον ἠθέλησεν. Εφεξῆς δὲ δεξάμενος ταῦτα ὁ dit, dignitate Spiritum esse secundum a Filio, > totum refutationis caput constituit:ad refellendum, quod ex semetipso crediderat Eunomius, tertium illum esse et natura. Quonam vero pacto Spiritus secundas ad Filium partes magnus Basilius probaverit, et quomodo hoc item pietatis traditionem nuncupaverit præcedentibus nostris sermonibus', Deo opem ferente, demonstravimus. ἅγιος, καὶ τοὺς. λόγους εἰπὼν, καθ' οὓς ὁ τῆς εὐσεβείας παραδίδωσι λόγος ἀξιώματι τὸ Πνεῦμα εἶναι δεύτερον τοῦ Υἱοῦ,» τὸ σύμπαν περιίστησι τοῦ ἐλέγχου, εἰς τὸ παρ' ἑαυτοῦ πεπιστευκέναι τὸν Εὐνόμιον λέγειν καὶ τρίτον αὐτὸ εἶναι καὶ τῇ φύσει. Οπως δὲ καὶ ἐδέξατο τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον τοῦ Πνεύματος ὁ μέγας Βασίλειος, καὶ ὅπως παράδοσιν εὐσεβείας ἀπεκάλεσε τοῦτο, εἰ καὶ μὴ ὁ Εὐνόμιος εἶχεν εἰπεῖν παρὰ τίνων ἁγίων τοῦτο μεμάθηκεν, ἐν τοῖς προηγησαμένοις τῶν λόγων ἡμῶν ἀποδεδείχαμεν σὺν Θεῷ. 6. Nunc autem hoc solum necessario dicendum arbitramur, quando magnus Basilius dictiones hasce ad sua usque tempora scripto minime traditas et excepit, et scripto consignavit, veluti sacrarum Scripturarum pio sensui consentaneas, manifeste, cum umbris depræliari, ad veritatis lumen nictantes, qui contendunt, quod magnus Basilius oratione sua de Fide asseruerit, aliquando se usurpasse dictiones adversus cerlis temporibus exortas hæreses depugnans, alio tempore alias, ut necessitas ipsum compellebat, omnibus illius dictis theologicis attendendum non esse. Et hæc quidem ad ea, quilus adversarii dicta pericopes sententiam criminantur. 7. Cumque præterea in alio orationis segmento sanctus scribat, Haud dubie manifestum hoc infidelitatis argumentum fuerit, et signum superbiæ certissimum, si quis eorum quæ scripta sunt, ς'. Νῦν δὲ τοῦτο μόνον εἰπεῖν ἀναγκαῖον ἡγευ μεθα, ὡς, ἐπεὶ ὁ μέγας Βασίλειος τὰς λέξεις ταύτας ἀγράφους οὔσας μέχρις αὐτοῦ καὶ ἐδέξατο καὶ γραφῇ παραδέδωκεν, ὡς μὴ ἀπεξενωμένας ούσας τῆς κατὰ τὴν Γραφὴν εὐσεβοῦς διανοίας, προδήλως σκιαμαχοῦσι, πρὸς τὸ τῆς ἀληθείας μύοντες φῶς οἱ λέγοντες ὡς, ἐπεὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ περὶ Πίστεως λόγῳ αὐτοῦ εἶπε ο χρήσασθαί ποτε λέξες: πρὸς τὰς κατὰ καιρὸν αἱρέσεις ἀγωνιζόμενος ἄλλοτε ἄλλαις, ὡς ἂν ἡ χρεία αὐτὸν κατηνάγκασεν, ο οὐ δεῖ προσέχειν πάσαις ταῖς θεολογίαις αὐτοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ἐφ᾽ οἷς οἱ δι᾿ ἐναντίας τοῦ λημματίου επελάβοντο τῆς ῥηθείσης περικοπής. ζ'. Ἐπεὶ δὲ ἐν ἑτέρᾳ πάλιν τοῦ λόγου περικοπή ὁ ἅγιος λέγει, ο Φανερά έκπτωσις πίστεως καὶ ὑπερηφανίας κατηγορία ἢ ἀθετεῖν τι· τῶν γεγραμ μένων, ἢ ἐπεισάγειν τὸ μὴ γεγραμμένον,» καὶ τὸν aliquid velit rejicere, aut eorum quæ non scri- Απόστολον παράγει «ἐν ὑποδείγματι ἀνθρωπίνῳ pta, introducere, adducatque Apostolum, sumpto ex hominibus exemplo vehementissime interdicentem, ne quid corum, quæ in divinis Litteris habentur, dematur aut addatur. Sic enim est apud illum: Tamen hominis confirmatum testamentum nemo spernit aut superordinat, et has dictiones, qui nobis contradicunt, perpugnaciter arripientes, existimant, nos jure merito incusare, quasi male egerimus, nosmetipsos cum Ecclesia Romana reconciliantes, quæ ex Patre et Filio Spiritum sanctumn procedentem in fidei Symbolo recitat; nos bune in modum defensionem nostram digeremus, et hujusmodi pericopes verba penitissime considerantes, orationem adversus similia σφοδροτέρως ἀπαγορεύοντα τὸ προσθεῖναι, ἢ ὑφε λεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς, δι' ὧν φησιν· • Ομως ἀνθρώπου κεκυρωμένην διαθήκην οὐδεὶς ἀθετεῖ, ἢ ἐπιδιατάσσεται,» καὶ τούτων τῶν λέξεων πάλιν οἱ ἀντιλέγοντες ἡμῖν ἐνστατικώτερον ἀντιλαμβανόμενοι, ἐντεῦθεν οἴονται καὶ ἔτι ἀπελέγχειν κακῶς πεποιηκότας ἡμᾶς, σπεισαμένους Εκκλησίᾳ τῇ Ῥωμαϊκῇ, ἥτις ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορευό μενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῷ Συμβόλῳ ἀναγινώσκει τῆς πίστεως· τοιόνδε καὶ ἐπὶ τούτοις ποιούμεθα τὸν ἀπόλογον, κατ' ἐπιστασίαν τῆς τοιαύτης περικοπῆς τὸν ἡμέτερον λόγον ούτωσὶ πρὸς τὸν ἡμῖν ἀντιλέγοντα σχηματίζοντες. Δεύρο δή λέγε μοι, ὅστις ἂν εἴης, ὁ διὰ τὸ τὸν μέγαν λέγειν Βa-

σίλειον φανερὰν ἔκπτωσιν τῆς πίστεως εἶναι ἢ nobis objicientes efformabimus. Agedum: dicito ἀθετεῖν τι τῶν γεγραμμένων, ἢ ἐπεισάγειν τὸ μὴ γεγραμμένον, καὶ διὰ τὸ τὸν ᾿Απόστολον απαγορεύειν τὸ προσθεῖναι, ἢ ὑφελεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύστοις Γραφαῖς, αἱρέσεως τὴν Ῥωμαϊκὴν Εκκλησίαν γραφόμενος, διὰ τοῦτό σοι ἐγκαλοῦνται Ῥωμαῖοι, ὅτι τῶν Γραικῶν ἐν τὸ συμβόλῳ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον ἀνομολογούντων, προστιθέασιν οὗτοι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ναὶ πάντως διὰ τοῦτο ἐρεῖς παραβάσεως εὐσεβείας γράφεσθαί σοι τὸν Ἰταλὸν, καὶ τὴν τοῦ οἰκείου λάτου ἀπόδειξιν εναργεστάτην καὶ ἀναμφίβολον οἴῃ εἶναι, τὴν ἐν Εὐαγγελίοις τοῦ Σωτῆρος προτείνων φωνὴν, ἐν ᾗ ὁ Σωτὴρ ἔφη, «τὸ Πνεῦμα τῆς ἀλη θείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται.» Επιφέρεις γὰρ ὡς, τοῦ Σωτῆρος οὕτω γε εἰρηκότος, ὁ προστιθεὶς τὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὴν Εὐαγγελικήν παραχαράττει ἀλήθειαν, καὶ τὰς ἀναγεγραμμένας τοῦ μεγάλου Βασιλείου περὶ τῆς προσθήκης φωνάς εἰς καταδρομὴν ὅτι πολλὴν τοῦ Ἰταλοῦ πανταχοῦ τοῦ λόγου προφέρεις. η'. Ἀλλ᾽ ἴσθι ὡς οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ᾽ ἐξ αὐτοῦ τοῦ τῆς θεολογίας κήρυκος Βασιλείου τοῦ πάνυ ἀποίσῃ καὶ πάλιν τὸν ἔλεγχον, ὥσπερ οὖν κάν τοῖς προτέροις, καὶ οὐκ ἐξ αὐτοῦ μὲν, ἐκ τῶν ἐν ἄλλοις δὲ θεο λογηθέντων ἴσως αὐτῷ, ἀλλ᾽ ἐξ αὐτῆς τῆς ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ, οὗπέρ εἰσι καὶ αἱ προανατεταγμέναι πο ρικοπαὶ, ἐκδοθείσης παρ' αὐτοῦ πίστεως, ἥτις καὶ οὕτως ἐπὶ λέξεων ἔχει· ο Βασιλείου ἔκθεσις πίστεως. ( Πιστεύομεν τοίνυν καὶ ὁμολογοῦμεν εἰς ἕνα μόνον: ἀληθινὸν, ἀγαθὸν Θεόν, Πατέρα παντοκράτορα, ἐξ οἱ τὰ πάντα, τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν καὶ Θεοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ εἰς ἕνα τὸν μονογενῆ αὐτοῦ Υἱόν, Κύριον καὶ Θεὸν ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, μόνον ἀληθινὸν, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, καὶ ἐν ᾧ τὰ πάντα συνέστηκεν· δ; ἐν ἀρχῇ ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ θεὸς ἦν, καὶ μετὰ ταῦτα κατὰ τὴν Γραφὴν ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη - ὃς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα Θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσε, καὶ διὰ τῆς ἐκ Παρθένου γεννήσεως μορφήν δούλου λαβὼν, καὶ σχήματι εὑρεθεὶς ὡς ἄνθρωπος, πάντα τὰ εἰς ἑαυ τὸν καὶ περὶ ἑαυτοῦ γεγραμμένα ἐπλήρωσε κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ Πατρός, γενόμενος ὑπήκοος μέχρι θανάτου, θανάτου δὲ σταυροῦ. Καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν κατὰ τὰς Γραφάς, ὤφθη τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ μαθηταῖς καὶ τοῖς λοιποῖς, ὡς γέγραπαι. Ανέβη τε εἰς οὐρανοὺς, καὶ κάθηται ἐν δε Γιὰ τοῦ Πατρὸς, ὅθεν ἔρχεται ἐπὶ συντελείᾳ τοῦ αἰῶνος τούτου, ἀναστῆσαι πάντας καὶ ἀποδοῦναι ἑκάστῳ κατὰ τὴν πρᾶξιν αὐτοῦ· ὅτε οἱ μὲν δίκαιοι προσληφθήσονται εἰς ζωὴν αἰώνιον καὶ βασιλείαν οὐρανῶν, οἱ δὲ ἁμαρτωλοὶ κατακριθήσονται εἰς κόλασιν αἰώνιον, ὅπου ὁ σκώληξ οὐ τελευτᾷ, καὶ τὸ πῦρ οὐ σβέννυται. Καὶ ἐν μόνον Πνεῦμα ἅγιον, τὸν "Joan. xv, 26. mihi, quisquis fueris, qui, quod magnus Basilius fassus est, manifestum esse infidelitatis argumentum, ex iis, quæ scriptioni commendata sunt, aliquid rejicere, sive ex iis, qua scripta non sunt, introducere; et quod Apostolus prohibet aut addere, aut demere aliquid ex numine affatis Scripturis, hæreseos crimen Romana Ecclesia appingis, proptereaque reos agis Romanos, quod Græcis in Symbolo Spiritum ex Patre procedentem pronuntiantibus, illi addunt, et ex Filio. Ita est omnino, inquies, meritoque a te lalum veluti pietatis violatorem accusari, tuique dicti probationom apertissimam esse, et prorsus certissimam arbitraris, evangelicam Servatoris vocem propouens, qua Servator pronuntiavit, «Spiritus veritalis, qui a Patre procedit ".. lnfers siquidein, Servatore ita asserente, qui addit, Εt ex Fillo, Et evangelicam veritatem adulterat; ut supra allatas magni Basilii voces de additione, vehementer Italum criminando, singulis orationis membris volvis revolvisque. › 8. Verumtansen scito, non ex aliis, sed ex ipsis magni theologiæ præconis Basilii verbis rursus refutaberis, quemadmodum et de aliis supra exposuimus, neque ex ipsius, sed in aliis tractatibus ab eodem de rebus divinis decretis, sed ex eadem metipsa oratione, cujus et supra adducta segmenta sunt, et fide in ea tradita, quæ hunc in modum nec aliis verbis producta est.. Credimus igitur et confitemur unum solum, et verum, et bonum Deum, et Patrem omnipotentem, ex quo omnuia, Deum Patrem Domini et Dei nostri Jesu Christi: Et unicum unigenitum ejus Filium, Dominum et Deum nostrum Jesum Christum, solum, verum, per quem omnia facta sunt, visibiliaque alque invisibilia, et in quo omnia constant, quique in principio erat apud Deum, et Deus erat et pust hæc secundum Scripturas in terris visus est, et· cum hominibus conversatus est. Qui cum in forma Dei esset, non rapinamn arbitratus est esse se æqualein Deo, sed semetipsum exinanivit: et per nativitatem ex Virgine formam servi cum accepisset, et habitu inventus esset ut homo, omnia, quæ in ipsum, et de ipso scripta fuerunt, complevil, secundum mandatum Patris factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis. Et postquam tertia die resurrexisset a mortuis secunduir Scripturas, visus est a sanctis discipulis suis, reliquis, sicut scriptum est: Εt ascendit in cœlum, et sedet ad dexteram Patris, unde venturus est in consummatione sæculi hujus ad excitandos omues et reddendum unicuique juxta opus illius: quando justi quidem assumentur ad vitam æternam, pec catores vero sempiterno addicentur supplicio, ubi vermis eorum nʊn moritur, et ignis non exstinguitur. Credimus item unum solum Spiritumi san-

ctum, Paracletum, in quo obsignati sumus in die redemptionis, Spiritum veritatis, Spiritum adoptionis, in quo clanamnus, Abba Pater, qui dividit et efficaciter operatur dona, quæ a Deo dauitur, singulis, prout vult, ad utilitatem: Spiritum, inquam, quæcunque audiverit a Filio docentem et commonenten omnia: bonum, deducentem in omnem veritatem, et confirmantem omnes credentes ad cognitionem veram et exactam, et cultum Dei pium, et adorationem spiritalem, et veram confessionem Dei Patris, unigenitique ejus Filii, Dominique ac Dei nostri Jesu Christi. Et hæc ipsa equidem tria nomina seorsum singula suam pecu• liarem quamdam proprietatem aperte significant, quæ pie considerari in ipsis potest, atque in Palre quidem proprietas Patris, in filio proprietas Filii, in Spiritu sancto postremo sua quædam a duobus diversa proprietas: cum neque Spiritus sanctus a se ipso loquatur, neque Filius a semetipso faciat quidquam: ac Pater quidem Filium mittat, Filius vero Spiritum sanctum. Sic sentimus, et sic baptizamus in Trinitate consubstantiali, idque ex præcepto Domini nostri Jesu Christi, qui dixit: ● Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patric, et Filii, et Spiritus sancti, docentes cos servare omnia, quæcunque mandavi vobis s. Quæ servantes et charitatem erga illum habere pos demonstramus, et digni efficimur, qui in ea wabeamus, sicut scriptum est: contra negligentes eam servare, ab ea disjuncti, aut aliter affecti convincimur. Qui enim non diligit me, inquit Dominus, sermiones meos non servat? Et item, • Qui habet mandala mea et custolit ea, ille est, qui diligit me ". › Et hæc equidem est Basilio fides tradita ipsissimis verbis. magno Παράκλητον, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ἐν ᾧ ἐστρα γίσθημεν εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώσεως· τὸ Πνεῦμε τῆς υἱοθεσίας, ἐν ᾧ κράζομεν, ᾿Αββᾶ ὁ Πατήρ, το διαιροῦν καὶ ἐνεργοῦν τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ χαρίσματα ἑκάστῳ πρὸς τὸ συμφέρον, καθὼς βούλεται· τὸ δια δάσκον καὶ ὑπομιμνήσκον πάντα, ὅσα ἀκούει παρά τοῦ Υἱοῦ· τὸ ἀγαθὸν, τὸ ὁδηγοῦν εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν, καὶ στηρίζον πάντας τοὺς πιστεύοντας πρὸς γνῶσιν ἀσφαλῆ, καὶ ὁμολογίαν ἀκριβῆ, καὶ προσκύνησιν πνευματικὴν καὶ ἀληθῆ Θεοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ μονογενούς αὐτοῦ Υἱοῦ, τοῦ Κυρίου και Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Καὶ ἑαυτοῦ ἑκάστου ὀνόματος τὴν τοῦ ὀνομαζομένου ιδιότητα σαφῶς ἡμῖν διευκρινοῦντος· καὶ περὶ ἕκαστον τῶν ὀνομαζομένων πάντως τῶν ἐξαιρέτων ἰδιωμάτων εὐσεβῶς θεωρουμένων, τοῦ μὲν Πατρὸς ἐν τῷ ἰδιώματι τοῦ Πατρὸς, τοῦ δὲ Υἱοῦ ἐν τῷ ἰδιώματι τοῦ Υἱοῦ, τοῦ δὲ ἁγίου Πνεύματος ἐν τῷ οἰκείῳ ἰδιώματα, μήτε τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀφ' ἑαυτοῦ λαλοῦντος, μήτε τοῦ Υἱοῦ ἀφ' ἑαυτοῦ τι ποιοῦντος, καὶ τοῦ μὲν Πατρὸς πέμποντος τὸν Υἱον, τοῦ δὲ Υἱοῦ πέμποντος τὸ ἅγιον Πνεῦμα· οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτω βα τίζομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον, κατὰ τὴν ἐντολὴν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, εἰπόντος • Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίσ ζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, διδάσκοντες τους τηρεῖν πάντα, ὅσα ἐνετειλάμην ἡμῖν.» "Απερ την ροῦντες μὲν τὴν εἰς αὐτὸν ἀγάπην ἐπιδεικνύμεθα, καὶ ἐν αὐτῇ μένειν καταξιούμεθα, καθώς γέγρα πται, μὴ τηροῦντες δὲ ἐναντίως ἔχοντες ἐλεγχόμεθα. . Ὁ μὴ ἀγαπῶν γάρ με, ο φησὶν ὁ Κύριος, ο τοὺς λόγους μου οὐ τηρεῖ.» Καὶ πάλιν • Ο έχων τις ἐντολάς μου καὶ τηρῶν αὐτάς, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἀγα πῶν με.» Αὕτη μὲν ἡ παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐκδοθεῖσα πίστις αὐτολεξεί. θ'. Σὺ δὲ ἐκ ταύτης, ἐφ' οἷς λέγεις, οὕτως ἀπελε χθήσῃ. Ἐν ταύτῃ γὰρ μὴ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύε σθαι λέγων τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος, ἅπερ ἡ προσθήκη τῶν Ἰταλῶν βούλεται, σιγῇ καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, ὅπερ ἐν Εὐαγγελίοις ἡ Κυριακή φωνή παραδέδωκε· καὶ τοῦτο ποιῶν παρίστησιν ἐναργώς μὴ τοιαύτην εἶναι προσθήκην τὴν παρ᾽ Ἰταλῶν ἐν τῷ Συμβόλῳ γενομένην προσθήκην, οἵανπερ καὶ 9. Qua asserta tua hunc in modum redarguenLur. Namque in ea a Filio Spiritum procedere, quod Italorum additio contendit, tacens, silet quoque et ex Patre procedere, quod Dominica vox In Evangelio enuntiavit, quo aperte palamque confirmat, non talem esse additionem ab Italis in Symbolo factam, qualem idem ipse, caterique nostri deiferi Patres, eum, qui saue fidei quidpiam addiderit, vel aliquid ex ea detraxerit, amathe- οὗτος αὐτὸς, καὶ οἱ λοιποὶ θεοφόροι Πατέρες ἡμῶν mati subjicientes, prohibuerunt. Vera siquidem tumn addiuo, et detractio est, cum non dictionibus, sed sententiis alienis externisque dides sana violatur. Etenim, si dictionum additione Evangelica veritas vulneratur, fidemque aliis propinare, in qua Evangelica Servatoris voces prorsus non digerantur, sed silentio involutæ dissimulentur, Dominicas voces est violare, et Evangelium adulterare: si hoc, inquam, verum est nunquam hic magnus Basilius asseverasset, planum apertumque esse a fide casum, et superbiæ indicium, aut ex iis quæ scripta sunt aliquid rejieere, aut ex non απηγόρευσαν, πάντα τὸν προστιθέντα τῇ ὑγιαινούση πίστει, ἢ ἀφαιρούμενον ἐξ αὐτῆς, καταδικάζοντες ἀναθέματι. Αληθῆς γὰρ προσθήκη ἐστὶ καὶ ἀφαί ρεσις τὸ μὴ λέξεσιν, ἀλλ' ἐννοίαις ἑκατέρως τούτων την υγιαίνουσαν πίστιν παθεῖν. Εἰ γὰρ ἐν λέξεσι προσθήκη τὴν Εὐαγγελικήν παραχαράττει ἀλήθειαν, καὶ τὸ πίστιν πάντως παραδιέναι, καὶ τὰς Εὐαγγε λικὰς τοῦ Σωτῆρος φωνὰς ἐν τῇ τοιαύτῃ πίστει έχει τίθεσθαι, αλλά ταύτα, παρατρέχειν σιγῇ, καὶ τοῦ: ἀθετεῖν ἐστι τὰς τοῦ Κυρίου φωνάς, καὶ παραχαράτο τειν τὸ Εὐαγγέλιον. Αλλ' εἰ τοῦτο ἦν ἀληθὲς, οὐκ ἂν ὁ μέγας οὗτος Βασίλειος νῦν μὲν ἔλεγεν ο φανε- ** Matth. xxvi, 19, 20. 24 Joan. xiv, 24. sr ibid. 21.

> ρἂν ἔκπτωσιν πίστεως εἶναι καὶ ὑπερηφανίας κατη- scriptis inserere. Nunc vero definitionem fidei pieγερίαν ἢ ἀθετεῖν τι τῶν γεγραμμένων, ἢ ἐπεισάγειν τὸ μὴ γεγραμμένον·, νῦν δὲ ὅρον πίστεως καὶ εὐσεβείας παραδιδοὺς τὴν ἐν Εὐαγγελίοις γεγραμμένην ἡφίες τοῦ Κυρίου φωνήν, τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι λέγουσαν. 'Αρα, ὅτι γε ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῇ ἐκθέσε: ταύτῃ τῆς πίστεως οὐκ ἔφη τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, ἠθέτηκε τι τῶν γεγραμμένων, καὶ τῇ καταδίκῃ ἕνα χον κατέστησεν ἑαυτὸν, ἣν οἱ Πατέρες ἡμῶν κατεδί χασαν τοὺς ἐπὶ τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως προπτιθέντας ἢ ἀφαιροῦντας; καὶ ποῖος ᾅδης κατὰ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας φωστῆρος ἐκείνου τοιαύτην ἀπερεύξεται βλασφημίαν; Αὐτός ἐστιν ὁ ι φανερὰν ἔκ· πτωσιν πίστεως» ἀποκαλῶν· τὸ ἀθετεῖν τι τῶν tatisque tradens, Domini vocem in Evangeliis seripto consignatam deseruit, eam nempe, quæ Spiritum ex Patre procedere intonat. Num itaque magnes Basilius, quod in l:ac fidei expositione Spiritum ex Patre procedere, tacuit, aliquid ex scriptis violavit, et panis iis obnoxius factus est, quibus Patres nostri eos subjecere, qui in Fidei Symbolo adderent, vel detraherent? Et quisnam orcus adversus illud Ecclesiæ lumen similem blasphemiam eructaverit? Ille ipse est, qui ‹ baud ɖubium a fide casum › nuncupat, ‹ aut aliquid ex scriptis improbare, aut addere, Apostolum, sumpto ex homine exemplo vehementissime interdicentem, ne quid eorum quæ in divinis Litteris habentur, dematur, aut γεγραμμένων, ἢ ἐπεισάγειν, καὶ ἐν τῷ παράγειν addatur, adducens. Hic est qui hanc iutonat, et in τὴν Ἀπίστολον ἐν ὑποδείγματι ἀνθρωπίνω αφοδρο τέρως ἀπαγορεύοντα τὸ προσθεῖναι ἢ ὑφελεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύσταις Γραφαῖς, ὁ Αὐτός ἐστιν ὁ ταῦτα λέγων, καὶ ἐν τῇ ἐκδοθείσῃ παρ' αὐτοῦ πίστει σιων τῇ παρατρέχει τὴν περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ Πνεύματος Εξαγγελικὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, είπερ ὑφεσίν τινα τῆς ἀκριβούς εὐσεβείας διεγίνωσκε τὸ ὑφελεῖν μέχρι στοιχείων τε καὶ γραμμάτων τῶν εινας ἐγκειμένων ἐν ταῖς θεοπνεύστοις γραφαῖς λέο ξεων; Οὐκ ἔστι τούτο, οὐκ ἔστιν. Αλλ' ἐν τῷ φανερὰν ἔκπτωσιν πίστεως, καὶ ὑπερηφανίας κατη γορίαν ἀποκαλεῖν τὸ ἀθετεῖν τι τῶν γεγραμμένων, ἢ ἐπεισάγειν τὸ μὴ γεγραμμένον, καὶ ἐν τῷ παράγειν τὸν ᾿Απόστολον ἐν ὑποδείγματι ἀνθρωπίνῳ αφαιρετέρω; ἀπαγορεύοντα τὸ προσθεἶναι ἢ ὑφελεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύστους Γραφαῖς, εἶτα παράδοσιν ἐκτίθεσθαι πίστεως, και την Ευαγγελικήν φωνήν ἀποσιωπὴν, τὴν λέγουσαν τὸ Πνεῦμα ἐκ του Πατρός ἐκπορεύεσθαι, ἐναργὴ ποιεῖται ἀπόδειξιν τοῦ μὴ τῶν γεγραμμένων εἶναι ἀθέτησιν τὸ λέξεις ἐν ταῖ, θεολογίαις ἀποσιωπάσθαι Εὐαγγελικάς τε καὶ ἀπού λικας, όπηνίκα ἐκ τῆς ἐννοίας τῶν ἄλλων ἀπασῶν λέξεων αἱ θεολογίαι τὸ ἀκριές; καὶ ἐντελὲς ἀποφέ ρονται. Καὶ εἰ μὴ εὐσεβείας ἐστιν ἀφαίρεσις ἡ τῶν γραφικῶν ἀφαίρεσις λέξεων, όπηνίκα ἔχῃ τὸ τῆς εὐσεβείας απηρτισμένον ἡ ἔννοια, οὐδὲ εὐσεβείας ἐστὶν ἀθέτησις τῶν λέξεων ἡ προσθήκη, όπηνίκα ή τῶν προστιθεμένων λέξεων ἔννοια τὴν εὐσέβειαν ἀπαραποίη τον συντηρεί. Ὅθεν οὐδὲ σὺ ἐκ τῶν περὶ tatem additione in Symbolo facta ullo modo προσθήκης καὶ ἀφαιρέσεως τῷ ἁγίῳ ῥηθέντων ἐν exposita a se fide silentie involvit de processione Spiritus evangelicam Servatoris vocem, si aceur:40 pietatis imminutionem aliquam censuisset, vel linco– lis vel litterulis voces, qui in divinis Litteris dignruntur, quoquo modo mutilare? Non est bọc, non est. Verumtamen, dum minime dubium infidelitatis argumentum, et superbia indicium vocat, aliquid scriptis rejſeere, et ex non scriptis introducere: dumique Apostolum adducit, sumpte ab homine exemplo, vehementius interdicentem, ne quid eorum, quæ in divinis Litteris habentur, dematur aut addatar, tum postmodum fidei editionem trađens, evangelicam vocem asserentem, Spiritum ex Patre procedere, tacitus præterit, plane cemonstrat, eorum, quæ scripta sunt, violationem non esse, dictiones tum evangelicas, tum apostolicas, cuan de theologicis tractamus, silentio obruere, dummodo ex aliarum omnium dictionum sententia theo.ogica dicta accuratum perfectumque intellectum præseferunt. Et si nulla pietas imminuitur, dum scriptæ dictiones detrahuntur, dummodo sententia pietatis erit violatio dictionum additio, dummodo additarum dictionum sententia nulla in re pieLatem immutat. die neque tu ex iis, quae tradun tur de additione et detractione a sancto in jam adducto libri segmento, probe ac merito nos reprehendis, qui Romanæ Ecclesiæ societatem amplexati sumus, tanquam ii, qui dignoscimus, pieJædi. 10. Potes item et ex alus jam laudatæ orationis verbis hoc idem agnoscere, Promittit etenim sanctus is, qui ab eo postularant, fidei expositionem, integram, et nullius rei allerius admissione adulteratain tradere, et ea ratione, qua ex divinis Litteris acceperat. Namque in una ejusdem orationis pericopa, hæc plane babentur, τῇ δηλωθείσῃ περικοπῇ καλῶς ἡμᾶς ἀπελέγχειν ὑπέλαβες, τῇ Ῥωμαϊκῇ σπειραμένους Εκκλησία ὡς διαγνόντα, μηδὲν τὴν εὐσέβειαν ἐκ τῆς ἐν τῷ Συμβάλω προσθήκης λυμαίνεσθαι. ι'. Ἔστι δέ σοι καὶ ἐξ ἄλλων τοῦ ῥηθέντος λόγου λέξεων τοῦτο καταμαθεῖν. Προεπαγγέλλεται γὰρ ὁ έγις τοῖς αἰτησαμένοις αὐτὸν τὴν τῆς πίστεως Έκθεσιν ἀνοθεύτως καὶ ἀκαπηλεύτως παραδούναι, καὶ ὡς αὐτὴν ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἔμαθεν. Ἐν γὰρ μιᾷ τῶν τοῦ ῥηθέντος λόγου περικοπών οὕτω λέγει σαφῶς· «Διακόνου δὲ πιστοῦ ἴδιον ἴστε πάντως καὶ αὐτοὶ τὸ, ἅπερ ἂν εἰς τοὺς συνδούλους οικονομήσαι παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ Δεσπότου πιστευθῇ, ταῦτα διατῶται τούτοις ἀναθεύτως καὶ ἀκαπηλεύτως. Ωστε κἀγὼ ἅπερ ἔμαθον ἐκ τῆς θεοπνεύστου ΓραPorro fidelis ministri hoc esse proprium sine dubio scitis vos quoque nimirum, ut quæ a benigno Domino in conservos suos distribuenda acceperit, hæc ipsis integra, et nullius rei alterius

admistione adulterata custodial. Quocirca ego φῆς, ταῦτα ἡμῖν παραθέσθαι κατὰ τὸ ἀρέσκον Θεῷ quoque quæ ex divinis Litteris accepi, hæc quemadmodum Dei voluntas est, ad communem utilitatem exponere vobis teneor necessario.» Qui igitur postulatain fidem integram, et nulla in re adulteratam postulantibus tradere profitetur, eaque illis apponere promittit, quæ ipse ex divinis Litteris didicit, si vel dictionibus divina Scripturæ foctrina præscribitur, quənam ratione in fide tradenda silentio præteriit, dictionem illam ipsam, quam Dominus in Evangeliis pronuntiavit? Et si præteriit, quomodo mendacii, illiusque ingentis non erit reus, qui promiserat quidem apponere, quæ ex divina Scriptura didicerat, et ea tamen quæ maxime omnium necessaria videbantur, tacuit? Sane qui magnum Basilium pietatis doctorem confitetur, quemadmodum ego, et Spiritus diversorium eum tenet, assensum præbebit, nullamı aliam ob causam eum asserere, traditam ab se fidem integram esse, et nulla in re adnlteratam, et ut eam ex divinis Litteris didicerat, et nihilominus dictionibus evangelicis de processione Spiritus carentem, quam quod non dictionibus, sed sententits in fide additionem, aut imminutionem esse dicat et decernat. Adeo itaque firma patenteque demonstratione, non in dictionibus sed in sententis consistere additionem vel detractionem in ade, frustra sermones confundere deprehendimini, qui cum Romana Ecclesia societatem initam et pacem nobis exprobratis. CAPUT 1V. Adversus eos qui addubitant super eo dicto, a Filio esse dicitur, ad Patrem refertur. › Quod πρὸς τὸ κοινῇ συμφέρον ὀφειλέτης εἰμί. Ὁ γοῦν τὴν ἀπαιτηθεῖσαν παρ' αὐτοῦ πίστιν ἀνέθευτον καὶ ἀκαπηλευτον τοῖς αἰτησαμένοις παραδοῦναι ἐπαγγελλό μενος, κἀκεῖνα αὐτοῖς παραθέσθαι καθυπισχνούμε νος, ἅπερ ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς ἔμαθεν, εἰ μέχρι λέξεων ἡ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς διδασκαλία διώρισται, πῶς ἂν ἐν τῷ παραδιδόναι τὴν πίστιν σιωπῇ παραδεδραμήκει λέξιν αὐτὴν ἐκείνην, ἣν ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος εἴρηκεν; Εἰ δὲ παρέδραμε, πῶς οὐκ ἂν τοῦ μεγίστου ψεύδους εάλω, ἐπαγγειλάμενος μὲν εἰπεῖν, ἅπερ ἔμαθεν ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς, σιωπῶν δὲ τὰ μᾶλλον δοκοῦντα τῶν ἄλλων ἀναγκαιότερα; Πάντως ὁ τὸν μέγαν Βασίλειον διδάσκαλον εὐσεβείας ὁμολογῶν, ὥσπερ ἐγώ, καὶ Πνεύματος καταγώγιον πιστεύων εἶναι αὐτὸν, σύνε θοιτο ἂν οὐ δι' ἄλλο τι λέγειν αὐτὸν τὴν παρ' αὐτοῦ δοθεῖσαν πίστιν ἀνόθευτον εἶναι καὶ ἀκαπήλευτον, καὶ ὡς αὐτὴν ἔμαθεν ἐκ τῆς θεοπνεύστου Γραφής, καὶ ταῦτα ἐλλιπῶς τῶν ἐπὶ τῇ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος Εὐαγγελικών λέξεων ἔχουσαν, ἀλλ᾽ ἢ διὰ τὸ μὴ ἐν λέξεσιν, ἀλλ' ἐννοίαις κρίνειν αὐτὸν τὴν ἐν τῇ πίστει προσθήκην καὶ ὕφεσιν. Οὕτω δὲ βεβαίας ἀναφαινομένης τῆς ἀποδείξεως τοῦ μὴ ἐν λέξεσιν, ἀλλ' ἐννοίαις περιεἶναι τὸ ἐπὶ τῇ πίστει προσθεῖναι καὶ ὑφελεῖν, μάτην λοιπὸν λέγοντες ὑμεῖς ἀπελέγ χεσθε οἱ τὴν ῾Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγὴν καὶ εἰρήνην διεγκαλούντες ἡμῖν. 1. Sed cum, dum de dictis illis, quæ per Filium et ex Filio esse Spiritum astruunt, alia atque alia objiciendo, qui rebus similibus inhiant, defessi fuerint, rursus incerti, uæsitabuntque, inquiunt: Et. undenam addisceremus, quod a Filio esse dicitur, ad Patrem relationem habere? Nos al eorum, quæ ab ipsis postulantur, demonstrationem cum aptius nihil aut opportunius afferre valeamus, quam quæ magnus Basilius in fine secundæ adversus Eunomium orationis dixit, illa eadem in medium adducimus, quæ hunc in modum se habent: ‹ Illud vero cui non patet, quod nulla Filii operatio a Patre divisa est: nec est aliquid in rebus, quod Filio insit, et a Patre alienuin sit? ‹ Omnia, › inquit, ‹ mea tua suut, et tua mea Quomodo ergo Spiritus causam et originem Unigenito soli attribuit, et ad ejus accusandam naturam hujus creationem accipit? Si igitur duo principia in oppositum inter se ducens, hæc ait, cum Manichæo et Marcione conteretur. Quod si ab uno dependere ac prodire omnia putat, quod a Filio esse dicitur factum, ad primam causam refertur, quare et si cuncta producta esse per Verbum Deum st Joall. xv, 10. 28. j Πρὸς τοὺς διαποροῦντας, «Εἰ τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ είναι λεγόμενον πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ἀναφο ρὰν ἔχει.» α'. ᾿Αλλ' ἐπεὶ όπηνίκα ταῖς παρὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα δηλούσαις ρήσεσι τῶν ἁγίων ἀποκάμωσιν ἀντιλέγειν οἱ πρὸς τοῦτο ἐπιῤῥε πεῖς διαποροῦντες, καὶ πάλιν φασί· Καὶ πόθεν μα θεῖν ἔξομεν τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχειν; ἡμεῖς εἰς ἀπόδει ξιν, ὧν ἀπαιτοῦσι, μηδὲν ἔχοντες εἰπεῖν προσφυέ στερον, ὧν ὁ μέγας ἔφη Βασίλειος περὶ τὰ τέλη τοῦ δευτέρου τῶν κατ' Ευνομίου λόγων αὐτοῦ, ἐκεῖνα δὴ καὶ προτείνομεν, ἃ καὶ ἔχουσιν οὕτως· «Ἐκεῖνο δὲ τίνι τῶν πάντων ἄδηλον, ὅτι οὐδεμία ενέργεια τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ ἔστι τι ἐν τοῖς οὖσι τῷ Υἱῷ ὑπάρχον, ὁ τοῦ Πατρὸς ἠλλοτρίω ται; ι Πάντα γάρ, ο φησί, ο τὰ ἐμὰ τά ἐστι, και τὰ σὰ ἐμά.» Πῶ; οὖν τὴν τοῦ Πνεύματος αἰτίαν τῷ Μονογενεῖ μόνῳ προστίθησι, καὶ κατηγόρημα τῆς φύσεως αὐτοῦ τὴν τούτου λαμβάνει δημιουρ γίαν; Εἰ μὲν δύο ἀρχὰς ἀντιπαρεξά, ων ἀλλήλαις ταῦτά φησι, μετὰ Μανιχαίου καὶ Μαρκίωνος συντρε βήσεται· εἰ δὲ μιᾶς ἐξάπτει τὰ ὄντα, τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αιτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει. Ὥστε κἂν πάντα εἰς τὸ εἶναι παρήχθαι διὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου πιστεύωμεν, ἀλλὰ τὸ

πάντων αίτιον εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων οὐκ ἀφαι- credimus, omnium tamen esse causam Deum non ρεύμεθα. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμεῖς τῷ λόγῳ προτείνομεν εἰς ἀπόδειξιν τοῦ τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος εἰς τὴν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, κἂν καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λέγηται εἶναι αὐτό. β'. Οὗτοι δὲ ἐριστικώτερον ἡμῖν καὶ πάλιν ἐπισ φυόμενοι, 'Αλλ' ὁ μέγας, φασί, Βασίλειος, ὅσον ἐστιν εικάσαι ἀπὸ τῶν ῥηθεισῶν λέξεων, οὐ περὶ τῆς θεότητος τοῦ Πνεύματος ἐνταῦθα θεολογῶν ἔφη τὰ εἰρημένα, ἵνα ἡμῖν λύσις τοῦ ζητουμένου γένηται ταῦτα. Αλλ' ἐπεὶ κτίσμα τοῦ Υἱοῦ ὁ Εὐνόμιος ἐβλασφήμει, διαιρῶν δὲ αὐτὸ τοῦ Πατρός, μόνου τοῦ Υἱοῦ ἔλεγε κτίσμα εἶναι αὐτὸ, ὡς προτάσεις ὁ ἅγιος προτιθέμενος, τὸ «Μηδεμίαν ενέργειαν τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένην τοῦ Πατρὸς εἶναι, μηδὲ εἶναί τι ἐν τοῖς οὖσι τῷ Υἱῷ ὑπάρχον, ἢ τοῦ Πατρὸς ἠλλωτρίω ται, ο συνάγει ἐντεῦθεν τὸ κακῶς καὶ ἐπισφαλῶς τὴν τοῦ Πνεύματος αἰτίαν τῷ Μονογενεῖ μόνῳ τὸν Ευνόμιον προστιθέναι, καὶ κατηγόρημα της φύσεως αὐτοῦ τὴν τούτου λαμβάνειν δημιουργίαν. Τοιαῦτα τοῖς ἡμετέροις ἀντιπροτεινόντων αὐτῶν, ἡμεῖς πάν λιν, Καὶ τί, φαμὲν, ὑμῖν δοκεῖ, βέλτιστοι; "Αρά γε διὰ τοῦτο κακιστέος Ευνόμιος ἔδοξε τῷ Πατρὶ Βατιλείῳ, λέγων ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, διότι ἔφθη κτίσμα Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἰπεῖν; Καὶ εἰ διὰ τοῦτο ἀναμφίβολος καθ᾽ ὑμᾶς ἀκολουθεῖ ἔννοια κατὰ τὸ σιωπώμενον, ὡς, εἰ μὴ κτίσμα, ἀλλὰ Θεὸν τὸ Πνεῦμα φρονῶν ὁ Εὐνόμιο; ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ ἔλεγεν εἶναι αὐτὸ, οὐκ ἂν παρὰ τῷ Πατρὶ Βασιλείῳ ἐκακίσθη. Η γὰρ κτίσμα τὸ Πνεῦμα κατ' Ευνόμιον, καὶ τὸ βλάσφημον εἰς τὴν ἐκείνου τρέποιτο κεφα λήν, ἢ οὐ κτίσμα κατὰ τὴν τῆς θεολογίας ἀλήθειαν, καὶ εἰ διὰ τὴν τοῦ κτίσματος δόξαν κακιστέος ὁ Ευνόμιος λέγων ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ενδηλον ὡς ὁ Θεὸν τὸ Πνεῦμα φρονῶν οὐ κακιστέος, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ λέγων αὐτό. Καὶ ὁρᾶτε ὑμεῖς, μήποτε τὸν καπνὸν φεύγοντες έμπεσείσθε πυρί. Οι γὰρ παρὰ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα διεν ιστάμενοι, ὥσπερ ἐπιλανθανόμενοι μὴ μόνου τοῦ Πατρός Πνεῦμα εἶναι αὐτό, δοκεῖτε τὸν μέγαν παράγειν Βασίλειον ἐκ τῆς κατ' Ευνομίου ἀντιῤῥή πως συνιστώντα, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν θεϊκὴν οὐσίαν αὐτοῦ. γ'. Φημὶ γὰρ καὶ πάλιν ὡς, ἐὰν καθ᾽ ὑμᾶς ὁ κατ' Ευνομίου γέγονε γογγυσμός, λέγοντος ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, τῷ δοξάζειν αὐτὸν κτίσμα εἶναι τὸ Πνεῦμα, πρόδηλον ὡς οὐκ ἂν ἐκακίσθη πρὸς τὸ ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ λέγειν αὐτὸ, εἰ Θεὸν ἐφρόνει αὐτό· καὶ τῆς ἐννοίας ταύτης ἀκολουθεῖν ἠναγκα σμένης κατὰ τὸ σιωπώμενον, οἱ παρὰ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα διενιστάμενοι, λανθάνουσι παρὰ μόνου τοῦ Υἱοῦ συνιστῶντες εἶναι αὐτό. 'Αλλ' εἶπερ τὸ ἐντεῦθεν ἀνακύπτον ἄτοπον καὶ παράλογον παρίστησιν εναργώς μὴ διὰ τὴν τοῦ κτίσματος δόσ ξαν κακίζεσθαι παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου τὸν αι ρετικὸν Εὐνόμιον, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ λέγοντα εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ διὰ μόνον αὐτὸ τὸ ὅλως ἐκ μόνου εἰπεῖν, εἴτε ὡς ὁ Εὐνόμιος έβλασφήμει κτίσμα, είτε PATROL. GR. CXLI. ο negamus. › llec itaque nos bac nostra oratione proponimus, ut ostendamus, causam Spiri us ad Pa:rem referri, licet ille et a Filio esse dicitur. 2. At hi porro contentiosius nobis insistentes, Sed magnus, inquiunt, Basilius, ut ex dictis vocibus conjicere possumus, non de deitate Spiritus, quæ adducta sunt, enuntiavit, ut quæstionis nostræ solutio essent: sed cum Fili creaturam Eunomius improbe blasphemoque assereret, separans, que eum a Patre, solius Filii creaturam affirmaret, præponens sanctus veluti pronuntiata. ‹ Nullam operationem Filii a Patre divisam esse: > et, ‹ Non esse aliquid in rebus, quod Filio insit, et a Patre alienum sit;» inde colligit, male, et non sine errore, causam Spiritus Unigenito soli attribui, et ad accusandam illius naturam, hujus creatione: assumi. Hæc illis objicientibus nos rursus respondemus: Et quid, inquimus, vobis videtur? viri optimi. Num propterea Patri Basilio condemnandus visus est Eunomius dicens ex solo Filio Spiritum, quod antea dixerat creaturam Filii Spiritum? Et si propter hoc absque dubio per vos sequetur illud, licet verbis non exprimatur, si Spiritum non creaturam, sed Deum tenens Euno-· mius, ex solo Filio esse dixisset, nunquam a magno Bas lio male habitus fuisset. Etenim aut creatura est Spiritus secundum Eunomium, et blasphemia in caput illius vertatur, aut nou creatura, ut vera sancit theologia, et si propter creaturæ opinionem Eunomius damnandus est, asserens ex solo Filio Spiritum, manifestum est eum, qui Deum Spirituin tenet, damnandum non esso, licet dicat ex solo Filio illum esse. Et cavete vos, ne dum fumum fugitis in ignem incidatis. Namque qui a solo Patre esse Spiritum contenditis, quasi obliti non solius Patris Spiritum illum esse, 1.8 videmini, magnum Basilium, objectione, quam ille Eunomio proposuit, adducitis constabilientem, er solo Filio esse Spiritum secundum divinam illus essentiam, 3. Namque iterum repelo, si per vos adversus Eunomium querela habita est, dicentem ex solo Filio esse Spiritum, dam ille opinatur, Spiritum creaturam esse, manifestum est, eum non male tractatum fuisse, quod ex solo Filio diceret Spiritum, si Deum illum esse crederet: et ex hac viulenta sententia sequi, licet taceatur, qui a solo Patre Spiritum esse contendunt, illos imprudenter a solo Filio eum esse comprobare. Sed si quod hinc subsultat absurdum, et plane inopinabile, aperte confirmat, non propter creaturæ opinionem male acripi hæreticum Eunomium a magno Basilio, ex solo Filio asserentem Spiritum esse, sed quod solum eum omnino ex solo dixerat, sive, ut Eunomius impie sentiebat, creatura, sive, ut theolo7

> gica veritas insinual, Deus est Spiritus sanctus; ὡς ἡ ἀληθὴς θεολογία βούλεται, Θεός ἐστι τὸ cullus relinquitur dubitationis locus, quin co. gnoscamus, sanctum illud tantummodo adversus Eunomium inculcasse, Spiritum sanctum, licet ille secundum divinam suam essentiam non sit a solo Filio, disgregatus a Patre, sed etiam si creatura esset Filii, Eunomi, ut astruis, neque hac ratione operæ pretium erat, causam illius Unigenito soli appingere separareque a Patre, quod e omne quod a Filio factum est, ad Patrem primam cɔusam refertur; necnon absque ulla hæsitatione patente, non propter creaturæ opinionem a magno Basilio objurgatum Eunomium dicentem, ex solo Filio esse Spiritum, sed quod solum ipsum prorsus ex solo Filio diceret, patet una simul refutatio eorum, qui addubitant an quod a Filio dicitur esse, referatur ad Patrem, Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐδεὶς λοιπὸν ἔτι λόγος ἀμφιβο λίας διαγνώναι ὑμᾶς ὡς ὁ ἅγιος μονονουχί του το φαίνεται πρὸς τὸν Εὐνόμιον λέγων, ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ κατὰ τὴν θεϊκὴν οὐσίαν αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ ἀποδιῃρημένον τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ οὐδ' εἰ ποίημα ἦν τοῦ Υἱοῦ, Ευνόμιε, κατὰ σὲ, οὐδὲ οὕτως ἔδει σε τὴν αἰτίαν αὐτοῦ μόνῳ τῷ Μοντ γενεῖ προστιθέναι, καὶ τοῦ Πατρὸς ἀποδιαιρεῖν, διὰ τὸ ι πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ πεποιημένον εἰς τὸν Πατέρα την πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχειν. ᾿Αναμφιβόλως δὲ ἀναφαινομένου τοῦ μὴ διὰ τὴν τοῦ κτίσματος δόξαν παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου και κίζεσθαι τὸν Εὐνόμιον λέγοντα ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ διὰ μόνον αὐτὸ τὸ ὅλως ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ λέγειν αὐτό, συναναφαίνεται ό ἔλεγχος τῶν διαπορούντων, εἰ τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λεγόμενον πρὸς τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχει. δ'. Σὺ δὲ, εἰ μὴ ἀρκούντως σοι δοκεῖ ὁ τοιοῦτος ἔλεγχος ἀναφαίνεσθαι, ἀλλ' ἀκριβέστερον ἐπελθὼν καὶ ἅπερ ὁ ἅγιος ἐφεξῆς τῆς ἀναγεγραμμένης περι κοπῆς ἐπάγει ῥητα, ἔτι κατανοήσεις ὅπερ διὰ πολλῶν αναγεγραμμένων καθαρῶς παρέστησέ σοι ὁ λόγος. Μετὰ γὰρ τὸ τὸν Εὐνόμιον ἀπελέγξαι ὁ ἅγιος, και μονονουχὶ πρὸς αὐτὸν εἰπεῖν ὡς, εἰ καὶ ποίημα ἦν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, Ευνόμια, κατὰ σὲ, ἀλλ᾽ οὐδὲ οὕτως ἔδει σε τὴν αἰτίαν αὐτοῦ μόνῳ τῷ Μονογενεί προστιθέναι, διὰ τὸ πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ πεποιη - μένον εἰς τὸν Πατέρα την πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχειν, εἰς τοὺς περὶ θεότητος τοῦ Πνεύματος λόγους εἰσβάλλει, καὶ παραστῆσαι θέλων ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὴν αὐτοῦ θεότητα ὑπο άρχειν αὐτὸ, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀφρί τως ἐκπορευόμενον, ταύτά φησιν ἐπὶ λέξεων· «Πώς δὲ οὐ φανερὸν ἔχει τὸν κίνδυνον διαιρεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα; τοῦτο μὲν τοῦ ᾿Αποστόλου συν ημμένως ἡμῖν παραδιδόντος, καὶ νῦν μὲν Χριστοῦ λέγοντος, νῦν δὲ τοῦ Θεοῦ, ἐν οἷς γράφει· «Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ· κ καὶ πάλιν· ο Ὑμεῖς δὲ οὐ τὸ Πνεῦμα τοῦ κόσμου ἐλάβετε, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο δὲ τοῦ Κυρίου τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας λέγοντος, ἐπειδὴ αὐτὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκτι ρεύεται.» Ταῦτα μὲν ἐπὶ λέξεων ὁ ἅγιος. Σὺ δὲ σκόπει τὸ, «Πῶς δὲ οὐ φανερὸν ἔχει τὸν κίνδυνον διαιρεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα;» Οὐ γὰρ εἶπεν ὁ ἅγιος· Πῶς δὲ οὐ φανερὸν ἔχει τὸν κίνδυνον προςτιθέναι τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, μήτε δι' αὐτοῦ, μήτε ἐξ αὐτοῦ ὄν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου; 'Αλλ᾽ εἶπε, • Πῶς δὲ οὐ φανερὸν ἔχει τὸν κίνδυνον διαιρεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα; Ωστε πᾶσα ἦν αὐτῷ ἡ σπου δή, πῶς ἂν ἀποδείξεις τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ συν απτόμενον, διαιρούμενον ἀπ' αὐτοῦ κατὰ τὸν Εὐνή. μιον. Καὶ δῆλον ἐξ ὧν ἐπιφέρει μαρτυριῶν, ἀπο στολικῶν τε καὶ Εὐαγγελικῶν, ἐξ ὧν ἀποδείκνυσι συνημμένως εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ καὶ το Πατρὸς, καὶ οὐ διότι τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο οὐχὶ κα τοῦ Πατρὸς, οὐδ᾽ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς, διὰ τοῦτο οὐχ 4. Tu porro, si jam allatam refutationem tanquam minus validam non usquequaque probas, accuratius examinatis quæ post jam descriptam pericopem sanctus verba connectit, adhuc illud percipies, quod multis supra digestis manifesto oratio comprobavit. Cum enim sanctus redarguisset Eunomium, et tantum non ad eum protulisset, licet creatura esset Filii Spiritas, ut tu opinaris, Eunomi, Lac etiam ratione neque addecebat te causam illius -Unigenito soli appingere, quod quidquid a Filio factum est, in Patrem primam causam referatur, de divinitate Spiritus sermonem arripit, constabilireque studens, ex Patre et Filio secundum propriam deitatem esse illum, tanquam qui ineffabiliter ex Patre per Filium procedat, hæc ipsissimis verbis edisserit: Quo pacto autem dividere Spiritum a Deo non habet manifestum periculum? partin Apostolo conjunctim nobis tradente, et modo Christi Spiritum dicente, et modo Dei, ubi seribit: Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus s ". Et rursus: Vos autem non Spiritum mundi accepistis sed Spiritum, qui ex Deo est *: › partim vero Domino, Spiritum veritatis, quoniam ipse veritas est, dicente, et a Patre procedit. Et hæc quidem ipsissima verba Basil.i sunt. At tu porro considera illud attentius: ‹ Quo patto dividere Spiritum a Deo, manifestum periculum non habet?. Neque enim sauclus dixit: Quo pacto manifestum periculum non habet, conjungere Spiritum Filio, cum neque per ipsum neque ex ipso sit, sed ex solo Patre? Sed dixit: «Quo pacto manifestum periculum non habet, dividere Spiritum a Deo?, Hine patet omnes illius conatus fuisse, demonstrandi, quanam ratione Spiritus, qui Patri conjungitur, separaretur ab eo, ut prætendebat Eunomius, et testimoniis annexis palam sit, tum ex Evangelio, tum ex Apostolo, quibus demonstrat, conjunctum esse Spiritum Patri et Filio: non propterea, quod Filii est. Patris non esse: ncque quia ex faire, ideo non • Rom. sus, 9. 301 Ler. 11 12.

DE FROCESSIONE S. SPIRITUS. διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἢ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Τὰς γὰρ Εὐαγγελικά; per Filium, aut ex Filio. Evangelica enim dicta βήσεις τήν τε λέγουσαν· «Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀλη θείας·» καὶ τὴν «Παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι» εἰς μαρτυρίαν ἐνταῦθα τῆς εἰρημένης συναφείας ὁ ἅγιος φέρει, εἰδὼς ἀκριβῶς ὡς ὅπερ ἡ ἐκπορεύεταις δύναται δηλοῦν λέξις ἐπὶ τῇ φυσικῇ σχέσει τε καὶ οἰκειότητι τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Πατέρα, τοῦτο δύναται δηλοῦν καὶ ἐπὶ τῇ φυσικῇ σχέσει τε καὶ οἰκειότητα τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υΐν, ἡ λέγουσα αὐτὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Καὶ εἶχε τις διαπιστῶν ἐστι τῷ τῶν ῥήσεων τούτων ίσοδυνάμῳ, ἐξ ὧν εἰς μαρτυρίαν παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου παραγομένων ἀναφαίνεται, συνημμένως εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρὸς, κἀκεῖνα τὰ μέρη ἐπιζητείτω τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου γραφῶν, ἐν οἷς εὑρίσκεται λέγων, «Τὴν μὲν πρὸς Πατέρα οικειότητα, νοῦ, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὴν πρὸς Υἱὸν δὲ, ἐπειδὴ ἀκούω, «Εν τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτ τοῦ.» Καὶ ὁ μὲν ἡμέτερος ἀπόλογος πρὸς τοὺς διαποροῦντα;, εἰ τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λεγόμενον εἰς τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχει, οὗτος, ἱκανῶς οἶμαι ἀποδοθείς. Δεῖ δὲ καὶ τὰ ἔτι ῥηθησόμενα ως πόρι σμά τι τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ἐπαγαγεῖν. Ἐπεὶ γὰρ δ ἅγιος πᾶσαν τὴν σπουδὴν ἐποιεῖτο ἀποδεδειχέναι μὴ κτίσμα Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, εἴπερ ἀποδεδείχει, μηδόλως ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό, συναποδεδει γμένον ἂν ἔμελλεν ἔχειν, καὶ τὸ μηδὲ κτίσμα είναι αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ. Τὸ γὰρ μηδόλως ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον, πῶς ἂν εἶχε λόγον ποίημα αὐτοῦ λέγεσθαι; πάροδος γὰρ Ευνομίῳ πρὸς τὸ εἰπεῖν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ποίημα οὐδεμία τίς γέγονεν ἄλλη ἀλλ᾽ ἢ μόνον αὐτό, τὸ διαῤῥή ην τοῖς τότε θεολογεῖσθαι, ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ κατὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Οὐ γὰρ ὡς ἐκ πρώτης αιτίας καὶ ἀρχῆς ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ἀλλ' ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον δι᾿ Υἱοῦ. Καὶ οὐ μόνον τοιαύτην ἂν εἶχεν ὁ λόγος την δύναμιν, ὥστε ἀναφέρεσθαι τὸ Πνεῦμα, μὴ εἶναι τοῦ Υἱοῦ κτίσμα, ἐὰν ὁ ἅγιος ἐπιδεῖξαι εἶχε, μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό. Αλλά και τι άλλο βαθύτερον τοῖς ἐξεταστικωτέροις ἐντεῦ θεν ἦν συνιδεῖν. Ὁ γὰρ Ευνόμιος ποίημα τοῦ Υἱοῦ λέγων τὸ Πνεῦμα, καὶ τοῦ Μονογενοῦ, ἔλαττον, τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐξουδένωσιν ὡς ὁμολογουμένην λαμβάνων, ἐντεῦθεν πρὸς τὴν ἀπόδειξιν τῆς τοῦ Μονογενοῦς ἐλαττώσεως ώρμα, ὡς αὐτὸς ὁ μέγας Βασίλειος μαρτυρεῖ ὀλίγῳ πρότερον τῆς εἰς ἐξέτασιν προκειμένης περικοπῆς οὕτως ἐπὶ λέξεων λέγων· † Ὁ μὲν Κύριος περὶ τοῦ Παρακλήτου, ἡ ἐκεῖνος ἐμὲ δεξάσει, ο φησίν, ε ἡ δὲ κατήγορος γλῶσσα, ἐμπή. διον εἶναι τῷ Υἱῷ τῆς πρὸς τὸν Πατέρα συγκρίσεως ἀποφαίνεται. Ἐπειδὴ γὰρ τοῦ Πνεύματος, φησί, ποιητῆς ὁ Υἱὸς, ἵλεως δὲ ἡμῖν, Κύριε, τοῖς λαλου μένοις εἴης, τοῦτο δὲ τοιοῦτόν ἐστιν, ὡς μηδεμίαν σεμνότητα τῷ δημιουργήσαντι προστιθέναι, διὰ τοῦτο οὐδὲ συγκρίνεσθαι τῷ Πατρὶ ἄξιος, ἐκ τῆς ὧν ἐποίησεν εὐτελείας, τὸ ὁμότιμον τῆς ἀξίας αφηρημέ³¹ Joan, xiv, 17; xv, 26. tum quod asserit, Spiritum veritatis,» tum illud, «Ex fatre procedit ",, in jam asserte conjunctionis testimonium profert, plane sciens, quam processionis vox sententiam insinuat in naturali relatione, et affinitate Spiritus ad Patrem, eamdem quoque connotare in naturali relatione et· affinitate Spiritus ad Filium, qua nuncupatur Spi. ritus veritatis. Quod si quis hujuscemodi dictorum æquales vires esse non suadetur, quibus in testimonium a magno Basilio adductis apparet, conjunctum esse Spiritum Filio et Patri, partes alias scriptorum magni Basiki inquiral, quibus ille insinuat: Cum Patre quidem affinitatem intelligo, quando a Patre procedit, cum Filio vero, dum audio, e Si quis Spiritum Christi non habet, hic ilius non est. • Εt ratiocinatio equidem nostra adversus eos, qui hæsitant, an quod a Filio esse dicitur, ad Patrem refertur, hoc modo satis abundeque, ut ipse existimo, expeditur. Quæ aulem subnectentur, dictis nostris veluti corollarium conjungenda sunt. Cum enim sanctus summopere atque ex integro incumberet demonstrare, non esse creaturam Filii Spiritum; si demonstrasset, nullo modo eum esse ex Filio, jam etiam illud demonstratum fuisset, neque creaturam illum esse Filii. Etenim quod nullo modo ex ipso est, quanam ratione creatura illius diceretur? Aditus enim Eunomio ad asserendum Spiritum creaturam Filii, nullus alius fuit, quam hic, quod palam ab his, qui eo tempore vivebant, ex Patre per Filium esse Spiritum enuntiaretur, et consequenter ex filio. Non enim veluti ex prima causa et principio ex Filio Spiritus est, sed ex Patre exsistens per Filium. Et neque id tantummodo sermo inferret, ut assereretur Spiritus non esse Filii creatura, si sanctus demonstrare potuisset, ex Filio euin non esse. Sed aliud quoque et id multo accura- (ius, qui accuratius res expendunt, concipere potuissent. Nam Eunomius creaturam Filii Spiritum tradens, et Unigenito minorem, sancti Spiritus contemptum tanquam omnibus probatum accipiens, hinc ad demonstrandam Unigeniti die miuutionem proficiscebatur, ut testatur idem magnus Basilius paulo ante jam ad examen propositam pericopem; hæc verbatim edisserens: ‹ Et Dominus quidem de Paracleto dicit; ille me glorificabit, at ista maledica lingua, impedimentum esse ipsum Filio censet, ne cum Patre comparetur. Quando enim Spiritus, inquit, factor est Filius (propidus autem tu, Domnine, in liis, quæ loquimur, nobis. sis) hoc vero hujuscemodi est, ut nullum decus addat Creatori, propterea nec Patri comparari dignus est, quoniam humilitate eorum, quæ fecit, dignitatis æqualitate privatus est. llæc sanctus verbatim enuutians, et Eunomii blasphe¬ miam palam omnibus depredicaus ac commonstrans,

Εύνομίου βλασφημίαν ἐκπομπεύων καὶ παριστῶν ὡς τὸ πρὸς τὸν Πατέρα ὁμότιμον τοῦ Υἱοῦ ἐκ τού του ἀναιρεῖσθαι κατασκευάζει ὁ Εὐνόμιος ἐκ τοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ πεποιήσθαι, ἐφεξῆς τὴν πολλάκις ῥηθεῖσαν περικοπὴν ἀποφέρει λέγων, • Ἐκεῖνο δὲ τίνι τῶν πάντων ἄδηλον, ὅτι οὐδεμία ενέργεια τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρό;;» καὶ τὰ λοιπὰ τῆς περικοπῆς. Ἐπεὶ οὖν ὁ ἅγιος εἰς ἐλάττωσιν τῆς τοῦ Μονογενούς δόξης, καὶ εἰς ἐμπόδιον τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοτιμίας αὐτοῦ κατενόει τὸν Εὐνόμιον λέγοντα τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ πεποιῆσθαι, εἴπερ εἶχε παραστῆσαι ἀπὸ Γραφῶν μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ, ποίαν ἂν ἄλλην εὗρεν ἀνατροπὴν τῶν Εὐνομίου βλασφημιών, εἰ μὴ τὸ ἀποδεῖξαι μηδόλως ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα. "Αν γὰρ ἀπεδείχθη, οὐδόλως ἐκ τοῦ Υἱοῦ υπάρχον τὸ Πνεῦμα, ἡ τοιαύτη ἀπόδειξις ἔμελλε τὸ κατήγορον Εύνομίου στόμα εμφράξαι, λέγοντος ὡς ἡ εὐτέλεια τοῦ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ποιηθέντος Πιεύματος οὐ συγχωρεῖ τὸν Υἱὸν ὁμότιμον τῷ Πατρί εἶναι. Καὶ τὸ μὲν ἀποδεῖξαι τὸν ἅγιον μηδόλως ἐν τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὕτω χρήσι. μον ἔμελλεν εἰς ἀνατροπὴν τῶν Εὐνομίου ἀναφανή. και βλασφημιών· ὁ δὲ ἅγιος ἀποδεῖξαι τοῦτο μή ἔχων, πρὸς μὲν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἀντιλέγει τῷ Εὐνομίῳ, μυριαχοῦ τῶν οἰκείων συγγραμμάτων τοῦτο τρανότατα λέγοντι· πρὸς μόνον δὲ τὸ ἐκ μόνου λέγειν αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ ἀντιλέγει τῷ και κίστῳ καὶ θεομάχῳ. Ὁ δὲ μὴ πρὸς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀντιλέγων, πῶς οὐ τὸ ἐξ ἀμφοῖν προδήλως οὗτος συνίστη σιν; οὐ γὰρ δή τις ἐρεῖὡς ὁ ἅγιος, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ μὴ εἶναι λέγων τὸ Πνεῦμα συνίστησιν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτό· οὐδὲ συλλογίζεσθαι δεῖ ὡς, εἰ ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἔστιν, ἐκ μόνου ἄρα ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, ἀλλ᾽ εἰδέναι ὡς ὁ μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ λέγων προδήλως τὸ ἐξ ἀμφοῖν αὐτὰ εἶναι συνίστησιν. Ὁ δὲ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι θέλων ἀποδείξαι τὸ Πνεῦμα, ἄλλως οὐχ ἕξει τὸ το pacto eamdem cum Patre dignitatem filii ex νος.» Ταῦτα λέγων ἐπὶ λέξεων ὁ ἅγιος, καὶ τὴν τοῦ hoc convelli comprobel Eunomius, quod Spiritus a Filio factus est, postmodum sæpissime repetitam pericopem connectit, dicens: «Illud vero cui non patet, quod nulla operatio Filii a Patre divisa est?» Et quæ sequuntur pericopes. Cum itaque sanctus in contemptum Unigeniti gloriæ, et impedimentum æqualis cum Patre dignitatis illius existi inaret Eunomium dicere, Spiritum a Filio factum esse, si potuissct ex Scripturis comprobare, eum non ex Folio esse, quam aliam Eunomianarum blasphemiarum refutationem aptiorem attulisset, quam demonstrando, nullo modo ex Filio Spiritum esse? Etenim si demonstratum fuisset, nullo modo ex Filio esse Spiritum, similis demonstratio. maledicum Eunomii os obstructura erat, asserentis, humilitatem a Filio facti Spiritus non permiųere, ut Filius eadem - sit ac Pater dignitate. Εt saue sanctum demonstrare Et multo modo ex Filio-Spiritun sanctum esse, adeo necessarium ad refutandas Eunomii Mapben.ias videbatur; sed id cum demonstrare non posset, illud, ex Filio Spiritum esse, sanetus neque negat, neque contradict Eunomio, sæpissime in propriis commentariis id ipsum et apertissime repetenti; illud vero, ex solo eum dicere Filio, pessimo Dei hosti multis objectis pernegat. Qui vero non ad illud, ex filio, sed ad illud, ex solo Filio esse Spiritum sanctum contradicit, quomodo hic, ex utro- · que manifesto non constabilit? Neque enim quispiam dicet, sanctum, dum ex solo Filio non esse Spiritum, astruit, confirmare, eum esse ex solo Patre, neque hoc · parto ratiocinandum est, si ex solo Filio Spiritus non est, ex solo ergo Patre est, sed sciendum, eum, qui Spiritum non esse ex solo Filio asseveral manifesto ex utroque eum esse comprobare: qui vero ex solo Patre esse Spiritum demonstrare conatur, ad probandum illi non ita facile futurum, nisi ad refelBendum in semet susceperit, prorsus ex Filio. Spirum non esse. Hoc enim tantummodo nec aliud constabilire poterit, ex solo Patre Spiritum esse. τῆς τοιαύτης ἀποδείξεως εὐχερές, εἰ μὴ πρὸς ἀνατροπὴν ἀποδύσεται τοῦ ὅλως ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα. Τοῦτο γὰρ μόνον καὶ οὐκ ἄλλο συστῆσαι ἕξει τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα. CAPUT V. Ad eos qui dubitant, Quomodo Spiritus procedit Πρὸς τοὺς διαποροῦντας, «Πῶς ἐκπορεύεται τὸ per filium?, 1. Cum dubiorum absurdum mente concipio, que plerique de incomprehensa Triade excogitant, dum interrogationes, quas cogitatione consequi non Valeas, mecum revolvo, et quod ipsi pelagus pertransire tentant, et quantan profunditatem investigare audent, projectæ et ad similia concitæ cupialitatis confidentiam demiror, et quasi ipse ego essem, qui talia fidenter aggrederer, totus mente auiinoque metuens inhorresco. Quæ porro sunt, quæ illi de processione sanctissimi Spiritus addubitant? Nos, inquiunt, Filium et Spiritum una simul ex Patre enanantia didicimus. Εt qua ratione qui cum Filio simul emanat ex Patre, per Filium proredit? Et bi quidem here. Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ;: α΄. Οτε τὸ τῶν ἀποριῶν ἀναλογίσομαι ἄτοπον, &; οἱ πολλοὶ περὶ τῆς ἀκαταλήπτου διανοοῦνται Τριάδος· ὅτε τὸ τῶν ἐρωτήσεων κατὰ νοῦν λάβω ἀνέφικτον, καὶ οἷον ἐπιχειροῦσιν οὗτοι πελαγος νήχεσθαι, καὶ ὅσον ἀνιχνεύειν ἀποτολμῶσι βυθόν, τῆς πρὸς τὰ τοιαῦτα κινουμένης διανοίας ἀποθαυμάζω τὴν τόλμαν, καὶ ὡς αὐτὸς ἐγὼ τυγχάνων ὁ τούτων κατατολμῶν φρίττω καὶ νοῦν καὶ διάνοιαν. Οία γὰρ διαποροῦσι περὶ τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεω;; Ἡμεῖς, φασὶν, Υἱὸν καὶ Πνεῦμα ἅμα προερχόμενα ἐκ Πατρός μεμαθήκαμεν. Καὶ πῶς δι᾿ Υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ ἅμα Υἱῷ προερχόμεν νον ἐκ Πατρός; Καὶ οἱ μὲν ταῦτα.

2. Nos vero de similium dubitationum solutione rogati, aliunde eam conquirere non valemus, quam ex aliarum dubitationum interrogationibus, ad· versus objectas dubitationes propositis. Quam enim solutionem quispiam unquam invenerit eorum, ad quæ: nulla ratio naturalis pertingit, et quæ omni ævo el lempore potiora sunt, et quorum comprehensionis mensura nulta præscribitur? Namque qui de illis anxie investigando sese sollicitant, licet multam defatigentur, ut cognitioni de iis Anem μmponant, et comprehensionem aliquam assequantur, tandem illis-unus terminus et una compreliensio accedit, immoderata en cognoscere, nullique cognitioni obnoxia. De his itaque, quæ neque mente comprehendi, neque cogitatione cognosci bitantibus satisfecerit? Plane eos, qui de similibus dubitant, non aliun«le quis coercebit, neque dubi inductione, ut sic illi in dubia conjecti; de quibus aliquando dubitationibus finem imponant. β'. Ἡμεῖς δὲ, λύσιν τῶν τοιούτων ἀπαιτούμενοι ἀποριῶν, ἄλλοθεν οὐκ ἔχομεν ἐφευρεῖν, ἀλλ' ἐξ Επερωτήσεως ἄλλων ἀποριῶν ταῖς ἀπορίαις αὐτῶν ἀντεπαγομένων. Τίνα γὰρ ἄν τις καὶ ἐπινοήσαιτο λύσιν ἐπ' ἐκείνοις, ὧν λόγος φυσικὸς ἐφικνεῖται οὐδεὶς, καὶ ἅπερ αἰῶνος παντὸς καὶ χρόνου ἀνώτερα, καὶ ὧν οὐδὲν καταλήψεως μέτρον; Τοῖς γὰρ πάνυ περὶ ταῦτα ζητητικοῖς πολλὰ καμοῦσι πέρας ἐπιθεῖναι τῇ περὶ αὐτῶν γνώσει, καὶ κατάληψιν ἐφευρεῖν, ἔν τι πέρας καὶ μία κατάληψις ἐπιγίνεται μόλις, άπειρα γνώναι ταῦτα καὶ ἀκατάληπτα. Ἐπὶ γοῦν τοῖς οὕτως ἀκαταλήπτοις καὶ ἀπερινοής τοις τίνα ἄν τις λύσιν τοῖς ἀποροῦσιν ἐπινοήσαιτο; Πάντως τοὺς ἐπὶ τοιούτοις διαποροῦντας, οὐκ ἔστιν ἄλλοθεν στῆναι τοῦ ἀπορεῖν ἀλλ᾽ ἢ ἐξ ἐπαγωγῆς ἄλλων ἀποριῶν, ὡς ἂν διαπορηθέντες οὗτοι queunt, qua quispiam solutione incertis atque du - ἐφ᾽ οἷς οὐκ ἔστιν αὐτοὺς λύσιν ἀπορίας δοῦναι τινα, οὕτω τοῦ, ἀπορεῖν μόλις ἀπόσχωνται. tationem eximet, quam ex aliarum dubitationum nullam solutionem comminisci possunt, tandem γ. Καὶ γοῦν ἐρωτῶσιν ἡμῖν εἰπάτωσαν οὗτοι, πῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται ἐκ Πατρός; Τοῖ; δυνησομένοις δοῦναι λόγον ἡμῖν πῶς τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἐκ Πατρὸς ἕτοιμοι λόγον ἀποδοῦναι ἡμεῖς πῶς ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ. Εἰ δὲ διὰ τὸ ἅμα Υἱῷ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι γίνονται πρὸς τὸ ἀπορεῖν, πῶς δι' Υἱοῦ, διά τινα έμφασιν χρόνου οἰόμενοι, καὶ πάλιν, εἰπάτωσαν ἡμῖν αὐτοὶ πρότερον, πῶς ὁ Υἱὸς καὶ ἅμα ἐστὶ τῷ Πατρί, καὶ ἐκ Πατρὸς ἔχει τὸ εἶναι, καὶ ἡμεῖς ἐμοῦ. μεν, πῶς τὸ Πνεῦμα ἅμα ἐστὶ τῷ Υἱῷ, καὶ διὰ τοῦ Υποῦ ἔχει τὸ εἶναι. Εἰ γὰρ ἔχει χρόνου δύναμιν ή διὰ ἐν τῇ δι' Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος, ἔξει πάντως καὶ ἡ ἐκ πρόθεσις τὴν αὐτὴν τοῦ χρόνου δύναμιν κατὰ τὴν ἐκ Πατρὸς γέννησιν τοῦ Υἱοῦ. Αλλ' οὐδεὶς εὐσεβῶν, εἰ μὴ κατὰ τὸν ᾿Αρειον μα νείη, καὶ Εὐνόμιον, χρονικὴν ἔννοιαν τῆς τοῦ Υἱοῦ προεπινοήσει γεννήσεως. Οὐκ ἄρα οὐδὲ κατὰ τὴν δι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν τοῦ Παναγίου Πνεύματος χρονική τις έννοια πάροδον ἕξει τινά. Οὐ δεῖ γοῦν ἀπορεῖν καὶ ἀνταπορεῖσθαι δ᾽ οἷς ἅπας λόγος ἀπορίας ἀργεῖ, ἵνα μὴ οἱ ἀποροῦντες καὶ ἀνταπυρούμενοι δοκῶσι παρακύπτειν εἰς μυστήρια Θεοῦ δίκην μεμηνότων καὶ παραπλήγων. Οὐ μὴν ὅτι τὸ πάντα διαπορεῖν περὶ Θεοῦ ἐπικίνδυνον καὶ ἐπισφαλές, ἀπαγορευτέον λέγειν καὶ ἀκούειν τι περὶ Θεοῦ, ἵνα μὴ τὸ ἐπὶ παντὶ λόγῳ τῆς θεογνωσία; ἀνεπιχείρητον εἰς τὸ πάντη ἄθεον ἀντιπερισταίη. Αλλ' ἐπεὶ διὰ τὸ ἐκ μέρους γινώσκειν, καὶ ἐκ μέσ τους καταλαμβάνειν τὸ περὶ τοῦ Θεοῦ ζητεῖν ἃ δεῖ, σκίνδυνον καὶ ἐπωφελές, ἔστιν οὗ δεῖ φεύγειν τὸ ἀπορεῖν, ἔστιν οὗ δεί ζητεῖν, καὶ ἀνερευνᾷν. 3. Quare interrogantibus nobis respondeant, quanam ratione Spiritus sanctus procedat ex Patre? Illis qui rationem nobis reddere poterunt, quomodo Spiritus procedit ex Patre, prompti sumus nos quoque rationemi reddere, quomodo Spiritus procedat per Filium. Quod si ex eo, quod simul cum Filio Spiritus ex Patre emanat, in dubitationein veniunt, quomodo per Filium, quod aliquod tempo. ris intervallum videatur intercedere, rursus-dieant ipsi nobis prius: Quanam ratione Filius et simul est cum Patre, et ex Patre habet quod sit? Et nos exponenus, quomodo Spiritus simul est cum Filie, et ex Filio habet, quod sit. Etenich si per in Spiritus processione per Filium tempus includit, habebit prorsus et ea propositio easdem vires, et teurpas exprimet in generatione Filii ex Patre. Sed nemo dummodo pietatem colat, et cum Ario et Ennomio non insanit, tempus ante Filii generationem præintelliget. Sic itaque neque in processione sanctissimi Spiritus per Filium temporis aliqua intercapedo locum habebit. Non ergo dubitandum est, neque dubiis dubia reponenda de rebus iis, de quibus dubitatio omnis cessal; me et ii qui dubine tant et ii qui contra addubitant, arcana Dei my. steria, æque atque inșanientes et fatui obiter atque per transennam intueri videantur. Sed non pro. plerea quod de omnibus, que de Deo dicuntur, dubitationem habere, multum mali multumque peri. culi continet, ideo et de Deo sermones, et auditiones longe amandandæ sunt, ne dum de Dei cognitione omnia intentata relinquuntur, negotium in Deum etiam prorsus sustollendum referatur. Verumtamen cam, ut ex parte quidem cognoscamus, et ex parte comprehendamus, de Deo quærere, quæ oporteal, el periculo el noxa caret, aliquando dubia vitanda sunt, aliquando ea movenda, et solncite investiganda. δ. Διὰ γοῦν ταῦτα κάν τοῖς παροῦσιν ἡμεῖς τὸ μὲν ἀκατάληπτον, παριστῶντες καὶ ἀνέφικτον τῆς ἀκριβοῦς ἐπὶ τῇ Τριάδι ζητήσεως ταῖς ἀναγεγραμ μένοις ἀπορίαις τὰς τῶν ἀντιλεγόντων διεκρουσά 4. O5 hæc nos quoque, in præsenti, quod neque comprehendi, neque capi intellectu potest exquisite de Triade quæstionis proposito, jam descriptis dubitationibus dubitationes contradicentium retun-

JOAN. VECCE CP. PATRIARCH.E dinus; nihilominus cum pauca etiam nobis suppe- μεθα· ἔχοντες δὲ ὅμως καὶ ὀλίγ' ἅττα εἰπεῖν, ὅσον tant, quibus dubitantium desideriis occurrere mirimum possumus, eaque non de nostris, sed quibus sacræ Scripturæ nos conducere consuevere, ad veri declarationem quandam, eamque subobscuram, hæc ad animi dubios incertosque profamur. Vos dubitatis, quomolo simul cum Filio Spiritus ex Patre, et quomodo per Filium ex Patre procedit? At nestra oratio Patres nostros theologos cate novit, in aliquibus rebus theologicis exponendis, imagines quasdam usurpasse, quibus concipi datur, non esse prorsus absurdum, esse duos effectus, qui simul a prima causa emanent, et alius nihtominus per alium sit. Ante alios Gregorius, cui a theologia cognomen est, solem, radium, et lumen aslefingendum nulli assimilandam Triadlem assumit. Lumen itaque et radius e solari disco una promamant, nec unum sine altero, sed aliud per aliud: namque per radium lumen: et bujus demonstratio est, ipse noster sensus improbabilis. In quo ergo vulnerat illius simul rationem, quæ per radium luminis emanatio fit. Quod vel anum solummodo exemplum a nomine, et cognitione Theologo traditum abunde persundabit, ne in posterum in controversiam voces, simul cum Filio et per Filium esse Spiritum ex Patre. Item rursus, oculum, funtem, et fluvium sententia sua exemplare dat, et notitiæ vestigia: el sunt equidem ex oculo fons et fluvius simul, quamvis in confesso sit apud omnes per ſontem fluvium esse, nec illud per fontem ex oculo fluvium exsilire, simul esse cum fonte ledit. Et si G no: displicet, dictis ea quoque, quæ aliter alii sed in eamdem sententiam exempli causa dictarunt, subdantur, fons, fluvius, aqua, radix, ramus, fruclus, rosa, flos, odor. Similia exempla animo volventes, qui addubitant, qua ratione et simul cum Filio et per Filium Spiritus ex Patre, ultra quam par est, curiosi esse desinent. Satis enim vobis est, ad compescendam curiositatem, scire eos, qui per Filium processionem decreverunt, eam absque tempore et supra tempus tenuisse, et nunquam quippiam sive periculosum, sive errori implicitum decrevisse. CAPUT VI. Ad eos qui dicunt: • Si per Filium procedit, quomodo non sunt duæ exsistentiæ Spiritus? 1. Εt quo pacto, inquiunt, possumus dicere per Filium Spiritum procedere, absque eo quod coucipiamus duas Spiritus exsistentias, unam ex Patre, alteram per Filium? Ecquisuam, o amici, bæe vos edocuit improbitatis atque stultitiæ plem? Qui enim similia cffutiunt, non omnes utroque modo, sed bi quidem malitiose, hi vero imprudenter, multitudinis auribus obstrepunt. Namque qui contentionibus addicuntur, reliquosque omnes superare summopere aubelant, in quos sese inferunt, alque intrudunt, hi maligne omnia et comminiscuntur, et enuntiant. Alii naturam nacti simplicem, nullaque μικρόν τι τὴν τοῦ ἀποροῦντος παραμυθήσασθαι ἔφεσιν, καὶ ταῦτα οὐκ ἐξ ἑαυτῶν, ἀλλ' ἐξ ὧν αἱ θεῖαι Γραφαὶ τὴν ψυχαγωγίαν ἡμῶν πραγματεύο ονται πρὸς ἀμυδράν τινα τοῦ ἀληθοῦς ἔμφασιν τάδε πρὸς τοὺς διαποροῦντας φαμεν. Υμεῖς ἀπο ρεῖτε, πῶς ἅμα {Υἱῷ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ πῶς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεται ἐκ Πατρός; Ο δὲ ἡμέτερος λόγος τοὺς θεολόγους ἡμῶν οἶδε Πατέ ρας, εἰκόνας τινὰς παραλαβόντας ἔστιν οὗ τῶν θεο λογιῶν, ἐξ ὧν ἔστι διανοήσεσθαι μή πάντη εἶναι ἀμήχανον, εἶναί τινα δύο αἰτιατά, καὶ ἅμα τοῦ πρώτου αιτίου προερχόμενα, καὶ ὅμως διὰ θατέ ρου τὸ ἕτερον. Αὐτίκα Γρηγόριος ὁ τῆς Θεολογίας ἐπώνυμος, ἥλιον, ἀκτῖνα, καὶ φῶς εἰς εἰκόνα τῆς ἀνεικονίστου παραλαμβάνει Τριάδος. Φῶς γοῦν καὶ ἀκτὶς τοῦ ἡλιακοῦ δίσκου ἅμα προέρχονται, καὶ οὐδέτερον τοῦ ἑτέρου χωρίς, ἀλλὰ διὰ θατέρου τὸ ἕτερον. Διὰ γὰρ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς. Καὶ τούτου ἀπόδειξις αὐτὴ ἀναπόδεικτος ἡμῶν αἴσθησις. Τι γοῦν ἐλυμήνατο τὸν τοῦ ἅμα λόγον ἡ διὰ τῆς ἀκτῖνος τοῦ φωτὸς πρόοδος; Καὶ ἤδη ἐν τοῦτό σοι παράδειγμα πρόκειται παρὰ τοῦ καὶ τὴν κλῆσιν, καὶ τὴν γνῶσιν Θεολόγου δοθέν, ἱκανὸν πεῖσαι, μὴ ἀμφιβάλλειν σε, ἅμα Υἱῷ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Ἀλλὰ καὶ πάλιν ὁ αὐτ τὸς ὀφθαλμὸν, πηγήν, καὶ ποταμὸν εἰς παραδε! - γματα τῆς αὐτῆς ἐννοίας λαμβάνει καὶ εἰσὶ μὲν ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ ἡ πηγή, καὶ ὁ ποταμό; ἅμα, ἀλλὰ διὰ τῆς πηγῆς ὁμολογουμένως ὁ ποταμὸς, καὶ οὔτ δέν τι λυμαίνεται τὸν τοῦ ἅμα λόγον τὸ διὰ τῆς πηγῆς ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ προϊέναι τὸν ποταμόν. Εἰ δὲ βούλεσθε, τοῖς εἰρημένοις ἐπισυναφθήτωσαν καὶ ἅπερ ἄλλοι ἄλλως, εἰς δὲ τὴν αὐτὴν εἶπον ἔννοιαν παραδειγματικῶς, πηγή, ποταμός, δωρ, ρίζα, κλάδος, καρπός, ῥόδον, ἄνθος, ὀσμή Τὰ τοιαῦτα, λογιζόμενοι παραδείγματα οἱ διαποροῦντες, πω; καὶ ἅμα Γιῷ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, πέρα τοῦ μετρίου πολυπραγμονεῖν ὑποστέλλεσθε. ἱκανὸν γὰρ ἡμῖν εἰς τὴν τῆς που λυπραγμοσύνης ἀπιτροπὴν τὸ εἰδέναι ὡς οἱ τὴν δι' Υἱοῦ δεδογματικότες εκπόρευσιν ἄχρονον, καὶ ὑπέρο χρονον ταύτην ἐφρόνουν, καὶ οὐκ ἄν ποτε ἐπισφα λές τι περὶ αὐτῆς ἐδογμάτισαν. Πρὸς τοὺς λέγοντας, «Εἰ δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεται, · πῶς οὐχὶ δύο υπάρξεις τοῦ Πνεύματος; α'. Καὶ πῶς ἔστι, φασί, δι' Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα εκπορευόμενον, καὶ μὴ δύο νοεῖν ὑπάρξεις του Πνεύματος, μίαν ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἑτέραν διὰ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ είς, ὦ ἑταῖροι, ἐδίδαξεν ὑμᾶς ταῦτα, ἢ κακουργίας, ἢ ἀνοησίας ὄντα μεστά; Τῶν γὰρ ἀπερευγομένων ταῦτα οὐ πάντες ἀμφότερα, ἀλλ᾽ οἱ μὲν κακούργως, οἱ δὲ ἀνοήτως τῆς τῶν πολλῶν ἀκοῆς καταφλυαροῦσιν αὐτά. Οἷς μὲν γὰρ ή γνώμη φιλόνεικος, καὶ περισπούδαστον τὸ πάν τας νικᾶν οἷς ἅπαξ καὶ εἰσωδίζουσιν ἑαυτούς, οξ του κακούργως πάντα καὶ διανοοῦνται καὶ λέγουσιν. Αλλοι δὲ γνώμης τυχόντες ἀπερισκέπτου καὶ ἀγα

λοῦς ἐκ τῶν τοιούτων ανοήτως κακουργούμενα δια- prudentia communitam ex similibus malitiose comδέχονται, καὶ τὸ τῆς κακουργίας βάθος μὴ κατο οπτεύοντες, ὡς εὐλόγους ἀπορίας πρὸς οὓς ἂν καὶ βούλωνται ταῦτα προσφέρουσιν. gesta excipientes imprudenter, et ingentem improbitatis summam non conspicientes, tanquam a ratione non alienas dubitationes, ad quos ipsis colJubitam est, proferunt. 2. Nos vero nihil veritatis præponentes, licet accus trices linguæ ea nobis sed falso objiciunt, a quibus nos et operatione, et sermone, et cogitatione longe absumus, ad eos qui hæsitant, quo pacto dicere possumus per Filium Spiritum procedere, et non duas unius Spiritus exsistentias concipere, dicimus. Addecebat equidem vos, ο amici, semel pietatem colere professos, nail, quod in divina Scriptura traditur, calumniose invadere. Sed cum minime curiosum, quæ ex Scripturis habetur, fidei contemnentes, duas exsistentias unius Spiritus concipitis, si per Filium Spiritus ex Patre procedit, audite, neque in hisce inferioribus, et sensui subjectis, in quibus duo effectus conspicinntur ex prima causa provenientes, quorum unus per alium est, duas exsistentias dici posse illius, quod est tertium ordine, et non continenter ex prima causa subsequitur. Εt ut rursus ad demonstranda ea, quae cupio, exemplis utar iis ipsis, que in præcedenti capite usurpari. Dicite nobis, qui de similibus dubitationes injicitis, an duæ solaris luminis exsistenti sunt, una er disco, altera per radium? Pulam facite nobis, an due exsistenti:r unius sunt flavii, una ex oculo, et altera ex fonte? β'. Ἡμεῖς δὲ μηδὲν ἔμπροσθεν τῆς ἀληθείας τις θέμενοι, κἂν καὶ αἱ κατήγοροι γλῶσσαι ἐκεῖνα· ἡμῶν καταψεύδωνται, ὧν ἡμεῖς πόρρω καὶ πράξει, καὶ λόγῳ, καὶ διανοία τυγχάνομεν πρὸς τοὺς διαπορούντας, πῶς ἔστι λέγειν δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, καὶ μή δύο νοεῖν ὑπάρξεις τοῦ έως Πνεύματος; λέγομεν ὡς "Εδει μὲν ἡμᾶς, ὦ φίλοι, ἅπαξ ἐπαγγειλαμένους τὸ εὐσεβεῖν, τὸ εὐσεβεῖν, μηδενὶ τῶν παρὰ τῆς θείας εἰρημένων Γραφῆς ἐπηρεαστικῶς ἐπιφύεσθαι· ἐπεὶ δὲ τὸ ἀπολυπραγμό νητον τῆς ἀπὸ τῶν Γραφῶν πίστεως ἐκφαυλίζοντες, δύο ὑπάρξεις τοῦ ἑνὸς φαντάζεσθε Πνεύματος, εἰ δι᾽ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται ἐκ Πατρὸς, ἀκούσατε ὡς οὐδὲ ἐν τοῖς κάτω τούτοις καὶ φαι νομένοις, ἐφ᾽ ὧν πραγμάτων εἰσί τινα δύο αἰτιατὰ ἐκ πρώτου αἰτίου προϊόντα, ὧν διὰ θατέρου τὸ ἕτερον, δύο ὑπάρξεις ἔστιν εἰπεῖν τοῦ τρίτου τῇ τάξει, καὶ μὴ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτον αἰτίου ὑπάρχοντος. Ἵνα γὰρ καὶ πάλιν εἰς ἀπόδειξιν ὧν βούλομαι, τοῖς παραδείγμασι χρήσωμαι, οἷς κάν τῷ προεκτε θέντι κεφαλαίῳ, εἴπατε ἡμῖν οἱ ταῦτα διαποροῦντες, ἐὰν δύο τοῦ ἡλιακοῦ φωτὸς ὑπάρξεις εἰσι, μία ἐκ τοῦ δίσκου, καὶ διὰ τῆς ἀκτῖνος ἑτέρα; Γνωρίσατε ἡμῖν, ἐὰν δύο ὑπάρξεις τοῦ ἑνός εἰσι που ταμοῦ, μία ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ, καὶ ἑτέρα ἡ διὰ τῆς πη- Quod si in similibus sensui obnoxiis, et natur:r γῆς; Εἰ δὲ ἐπὶ τούτων αἰσθητῶν ὄντων, καὶ κτιστής φύσεως ὅροις ὑποκειμένων, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν δύο τὰς ὑπάρξεις εἶναι τοῦ ἑνὸς πράγματος, ὅπερ διὰ τοῦ συμπροϊόντος αὐτῷ αἰτιατοῦ ἐκ πρώτης αἰτίας ἔχει τὴν ὕπαρξιν, πῶς ἐφ᾽ ὧν ἅπας ἀργεῖ φύσεως λό γης, τοιαῦτα διαπορεῖτε, οἷάπερ διαπορεῖτε; Σύνετε, ὡς οὐ χρὴ τὸν εὐσεβεῖν ᾑρημένου περαιτέρω των παραδεδομένων αὐτῷ πολυπραγμονεῖν, ἀλλ᾿ ἀκού οντα δι᾿ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρὸ;, πιστεύειν ὡς ἐν τὸ Πνεῦμα, καὶ μία ἡ τοῦ ἑνὸς Πνεύματος ύπαρξις. Πρὸς τοὺς ζητοῦντας μαθεῖν, τίς ἐστιν ἡ με σιτεία τοῦ Υἱοῦ, ἦν ὁ Νύσσης Γρηγόριος θεος λογεί, λέγων, Τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας, καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέ σεως μή ἀπειργούσης; α'. Τί σοι ποιήσομεν, ἄνθρωπε, ἅπαξ αἱρετισα μένῳ τὴν πολυπράγμονα ζήτησιν, καὶ παντὸς ἄλλου προυργιαίτερον τιθεμένῳ τὸ πάντα διαπορεῖν; Λε γοις ἀπαιτεῖς ἡμᾶς ἐφ᾽ οἷς ὁ Θεολόγος δεδογμάτισε Νύσσης μεσιτείαν εἰπὼν τοῦ Υἱοῦ ἐν τῷ περὶ Τριάδος θεολογεῖν· καὶ οἱ λόγοι μήτι γε τὴν ἡμῶν ὑπερβαίνουσι γνῶσιν, καὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἐλυσπωμένων τῆς κάτω, καὶ χαμαὶ συρομένων, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἄλλου, βίῳ καὶ λόγῳ καθαροῦ τε καὶ ὑψηλοῦ· τάχα γὰρ εἰ καὶ αὐτὸς ἐκεῖνος παρὴν ὁ τὴν μεσιτείαν ταύτην θεολογήσας, καὶ λόγους ἀπητεῖτο ἑρμηνείας creatæ finibus terminatis non possumus dicere, duas esse unius rei exsistentias, quæ per effectum - una secum emanantem ex prima causa exsistentiam - possidet, quomodo de iis, de quibus natura ratio nutat, similia, et quæcunque illa sint, dubitatis? Comprehendite non oportere eum, qui pictatem semel exosculatus est, ultra sibi tradita, curiose perquirere: sed dum audit, per Filium Spiritama procedere ex Patre, credere unum esse Spiritum, et unam unius Spiritus exsistentiamı. CAPUT VII. Ad eos qui addiscere cupiunt, quænam sit mediatio Filii, quam Nyssenus Gregorius tradit, dicens: • Filii mediatione, illi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali ergą Patrem relatione minime arcente?» 4. Quid tibi faciemus, o homo, qui semel curiosis questionibus animum addixisti, et relius reliquis veluți potius ducis, de omnibus dubitationes proponere? Rationes a nobis deposcis, ob quas Theologus Nyssenus, de Triade sermonem habens, Filii mediationem insinuat. Et rationes non tantun cognitionem nostram, eorumque, qui æque atque nos rerum harum inferiorum luto volutati conspurcantur, sed et alterius cujuscunque, qui vita meuteque pura atque sublimi condecoratur, eXSHperant Forte enim si idem ipse præsens adesset,

qui mediationem istam decrevit, et de dicto ratio· ἡ ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ῥήσει, καὶ αὖθις ἐξηγήσεως λόγους ἐπὶ τῇ ἑρμηνείᾳ, καὶ ἑτέρας πάλιν ἐπεξηγήσεως ἐπὶ τῇ ἐξηγήσει, οὐκ ἂν ἁπλῶς ἔστησέ σου τὴν πολυπραγμοσύνην, εἰ μὴ πρὸς τὸ τῆς θεολογίας κατα ἔφυγεν ἀκατανόητον καὶ ἀκατάληπτον. Εἰ γὰρ τῶν δογμάτων λόγοι, ἐπεὶ μὴ ἀνάγκαις είκουσι φυσικαῖς, καὶ περὶ ἀκαταλήπτου εἰσὶν εἰρημένοι οὐσία; καὶ φύσεως, τοῖς εὐσεβεῖν αίρουμένοις πίστει ἀναπο· δείκτῳ ἀσπασθήσονται τὰ πολλὰ· εἰ δὲ καί τις χρεία λόγων ἔσται τοῖς φιλομαθῶς, οὐκ ἐριστικῶς, διαπο· ρουμένοις, ὁ οὗτος λόγους ἀπαιτούμενος ἐκεῖνα ἐρεῖ, ἅπερ παραστῆσαι δυνήσεται ἁγίοις ἀνδράσι καὶ θεολόγοις προειρημένα, οὓς ἡ Ἐκκλησία διδα σκάλους εὐσεβείας καὶ παρέλαβε, καὶ ὁμολογεῖ, ὅπερ οὖν καὶ ἡμεῖς νῦν ποιήσομεν, σὺν Θεῷ ἐφ' οἷς nes interpretationis expostularetur, rursus expositionis sermones alios de interpretatione, aliasque rursus enarrationes super expositione, non ita facile curiositatem tuam compescuisset, ni ad theologiæ refugium illud confugisset, res divinas neque cognosci, neque comprehendi posse. Sermones enim de dogmatibus, cum necessitatibus naturalibus non subjaccant, prolatique sint de incomprehensibili essentia et natura, pietatis cultores fide, quæ demonstratione non eget, ut plurimum amplectentur. Quod si aliquando sermonum opus fuerit iis, qui disciplinarum studio, et non contentionis adðubitant, a quo sermones deposcuntur, ille prorsus dicet, quae probare poterit a sanctis Patribus theologicisque viris, quos Ecclesia et pietatis ma- διηπόρηκας. gistros et accepit, et agnoscit, antea fuisse dictata. hi nos quoque opere præstabimus, Deo ita annyente, super iis, de quibus nos interrogas. β'. Τὸ τῆς μεσιτείας όνομα πολλά σου συνταρά τει τὸν λογισμόν, καὶ διαστηματικὰ σὺ φαντάζῃ, καὶ νοήματα πραγματικὴν διαίρεσιν, ὡς ἐπὶ τῶν καθ' ἡμᾶς ὑποστάσεων ἀνατυποῖς ἐν τῷ νῷ, καὶ μέχρι τοσούτου τὰ σωματικὰ ταῦτα φαντάζῃ δια τῆς λέξεως, ὡς μηδὲ ὑποστέλλεσθαι λέγειν ἐκεῖνο τὸ φρίκης γέμον, ὡς ταὐτόν ἐστι, τρεῖς δοξάζειν Θεούς, καὶ μεσιτείαν Υἱοῦ λέγειν ἐπὶ Τριάδος. Καὶ σὺ μὲν ταῦτα φαντάζῃ, καὶ τοιαῦτα ἐξ ὧν φαντάζῃ λέγειν ἀποτολμᾷς, τὸ ἐμὸν πρόσωπον εὐεπίβατον ταῖς συ κοφαντίαις εὑρὼν, καὶ δι' ἐμοῦ πρὸς τὸν εἰρηκότα 2. Mediationis nomen tuum animum anxie nimisque conturbatum tenet: hinc intervalla excogitas, et realem separationem, quemadmodum in nostris individuis fit, mente comminisceris, et eo usque corporalia bæc concipis propter hanc diclionem, ut non vercaris etiam enuntiare, quod plane christiana pictas horret, idem esse tres Deos asserere et mediationem Filii in Triade statuere. Et tu quidem hæc comminisceris, et similia ex arimo tibi confictis effari præsumis, cum personam meam magis calumniis patentem inveneris, et per me dictorum auctori bellum infers. Ipse - διαβιβάζων τὸν πόλεμον· ἐγὼ δὲ οὐκ ἐμαυτοῦ, ἀλλ' porro non mei sed illius defensionem suscipiens, hac tibi de mediatione hac tradere cogor. Dum maximus in rebus theologicis pertractandis Nysse. nus oratione ad Ablabium scribat: «Simile natura confitentes, discrimen, quod ex causa oritur et ef fectu, non infcias iuus, in quo solo unum ab alio discerni deprehendimus, quod hoc quidem causam esse credanius, hoc vere ex causa: illiusque quod ex causa est, aliam rursus differentiam intelligimus:. hoc enim est continenter ex primo, hoc vero ex eo quod continenter est ex primo: ita ut unigenitum sine ulla hæsitatione in Filio maneat, et ex Patre esse Spiritum minime dubitetur, Filii mediatione, et ipsi unigenitum conservante, et Spiritum anaturali erga patrem relatione non arcente; mediationem hanc nihil aliud esse aio, quam naturalem relationem, qua per Filium Spiritus Patri conjungitur, tanquam qui ex Patre per ipsum procedit. 3 Quol si tu mediationem hypo-tasis Filii audiens, in tria aliqua essentiali divisione distimeta, tres Deitatis hypostases discerpis, hoc absurde tibi animo fingere, sententiam cate examinans, qua Filius secundus dicitur a Patre, percipies. Has enim secundas partes probe discutiens, facilem tibi feceris et mediationis illius cognitionem. Namque interrogo te. Quid putas esse, dum secundum a Patre Filium audis? Nam secundus a Patre Filius dicetur tempore, et in ipso tempore producta exsiἐκείνου ὑπεραπολογούμενος ταῦτά σοι περὶ τῆς μετ σιτείας ταύτης λέγειν προηγμαι. Ἐπεὶ ὁ θεολογι πώτατος Νύσσης ἐν τῷ πρὸς Ἀβλάβιον λόγῳ φησί, • Τὸ ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνού. μεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι· τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου. Καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος Ελλην πάλιν διαφορὰν ἐννοοῦμεν· τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μή ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» Τὴν μεσιτείαν ταύτην οὐδὲν ἄλλο εἶναί φημι ή φυσι κήν σχέσιν καθ᾽ ἦν ἐστι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα συναπτόμενον τῷ Πατρὶ, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρευόμενον δι' αὐτοῦ. γ'. Εἰ δὲ σὺ μεσιτείαν τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως ἀκούων εἰς τρία διηρημένα κατά τινα ουσιώδη διαί· ρεσιν τὰς τρεῖς φαντάζῃ τῆς θεότητος υποστάσεις, ἀλλὰ γνώσῃ μὴ καλῶς φαντάζεσθαι τοῦτο, ἐὰν τὴν ἔννοιαν διασκοπήσης καλώς, καθ᾽ ἣν ὁ Υἱὸς δεύτε ρος εἴρηται τοῦ Πατρός· τὸ γὰρ τοιοῦτον δευτε ρεῖον διασκοπήσαντί σοι καλῶς, εὐχαρὴς ἔσται σοι καὶ ἡ τῆς μεσιτείας αὐτοῦ γνῶσις. Ερωτῶ γάρ σε. Τί δῆτα οἴει, δεύτερον τοῦ Πατρὸς ἀκούων τον Υιόν; Αρά γε δεύτερος ὁ Υἱὸς δοθήσεται τοῦ Πατρὸ;

p'am alio, quod excellentiam corum, quæ prima sunt erga secunda et affinia, infert? Ecquis absque Ario, et iis; qui æque atque Arius dementiunt atque insaniunt, similem blasphemiam eructabit? Reliquum est igitur ut tantummodo secundum effectum ex Patre secundus a Patre Filius intelligatur, et dicatur. Quod et magnus Basilios aperte constabilit, ‹ secumdum a Patre Filium, et ordine et dignitate, › dicens, ‹ quod ex Patre est. Si ergo manifesto hinc apparet, non alia ratione Filium secundum a Patre dici, nisi tantuminodo quod ex Patre tanquam causa ipse est, quod alias dixeram, et nunc repeto, si secundas partes Filii erga Patrem accurate consideraveris,!poteris comprehendere mediationem Fitii secundum eamdem rationem causæ et effectus dictam esse, quandoquidem est et Filii persona ex Patre producta: est etiam et Spiritus, sed illa quidem continenter ex prima, hæc vero ex eo, qui continenter est ex primo, continens illius quod ex alio est, secundum a Patre Filium ostendit, mediumque inter Patrem et Spiritumn. Continenter enim cum sit ex Patre, ut effectus, Filius secundus ab eo dicitar. Neque corporee hic primum et secundum intelligendum est, neque divisum a primo secundum; quod vero per se Spiritum Patri conjungit, medius inter Patreni et Spiritum dicitur, et Spiritus tertius a Patre et ordine et dignitate, quod ex Patre per Filium procedat. Neque hic corporee tertium intelligendum est, neque divisum a primo tertium propter secundi mediationem, sed conjunctum, ut Deum addecet, in unitate essentie inconfusum. Hoc indicat in rebus theologicis maximus Nyssanus, cum ait: χρόνῳ καὶ τῇ κατὰ χρόνον ὑπάρξει; ἀλλὰ δυνάμε:; stentia? num facultate? numn dignitale! num quaἀλλὰ ἀξίᾳ τινί; ἀλλά τιν: τῶν ἄλλων τῶν, ὅσα ὑπεροχὴν δηλοῦσι τῶν πρὸς τὰ οἰκεῖα δεύτερα πρώτων; Καὶ τὶς ἄνευ Αρείου, καὶ τῶν κατὰ τὸν "Αρειον παραπλήγων καὶ μανικῶν, τοιαύτην ἀπερεύξεται βλασφημίαν; Λείπεται τοίνυν κατὰ μόνον τὸ ἐκ Πατρὸς αἰτιατὸν δεύτερον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν καὶ ·οεῖσθαι καὶ λέγεσθαι· ὅπερ καὶ δ μέγας Βασίλειος παρίστησιν εναργώς, ο δεύτερον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν τάξει τε καὶ ἀξιώματι λέγων, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός. Εἴπερ γοῦν ἐντεῦθεν λαμπρῶς ἀναφαίνεται τὸ μὴ ἄλλως τὸν Υἱὸν δεύτερον τοῦ Πατρὸς λέγει σθαι, ὅτι μὴ κατὰ μόνον τὸ ἐκ Πατρὸς αιτιατόν εξναι αὐτὸν, ὅπερ εἶπον καὶ πάλιν φημὶ, ἐὰν τὸ πρὸς τὴν Πατέρα δευτερείον τοῦ Υἱοῦ διασκοπήσης και δῶς, ἐξέσται σοι ἐντεῦθεν καταλαβεῖν ὡς καὶ ἡ με σιτεία τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸν αὐτὸν λόγον τοῦ αἰτιατοῦ εἰρημένη ἐστίν· ἐπεὶ γάρ ἐστι καὶ τὸ τοῦ Υἱοῦ πρόσ ωπον αἰτιατὸν ἐκ Πατρὸς, ἔστι δὲ καὶ τὸ τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ τὸ μέν ἐστι προσεχῶς ἐκ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ τοῦ αἰ. τιστοῦ προσεχὲς δεύτερόν τε τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἀναφαίνει, καὶ μέσον Πατρός τε καὶ Πνεύματος. Προσεχῶς μὲν γὰρ ὢν ἐκ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὸ αἰ. τιατὸν ὁ Υἱὸς δεύτερος αὐτοῦ λέγεται. Καὶ οὐκ ἔστι σωματικῶς ἐνταῦθα νοεῖν τὸ πρῶτον καὶ δεύτερον, οὐδὲ διῃρημένον ἀπὸ τοῦ πρώτου τὸ δεύτερον, δι' ἑαυτοῦ δὲ τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα συνάπτων, μέσος Πατρὸς καὶ Πνεύματος λέγεται, καὶ τὸ Πνεῦμα τρίτον ἀπὸ Πατρὸς καὶ τάξει καὶ ἀξιώματι λέγεται, διὰ @ τὸ ἐκ Πατρὸς δι᾽ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Καὶ οὐκ ἔστι σωματικῶς οὐδ᾽ ἐνταῦθα τὸ τρίτον νοεῖν, οὐδὲ διῃ ρημένον ἀπὸ τοῦ πρώτου το τρίτον διὰ τὴν τοῦ δευ τέρου μεσιτείαν, ἀλλ᾽ ἡνωμένον θεοπρεπώς εἰς ἕνα τητα οὐσίας ἀσύγχυτον. Τοῦτο δηλοῖ ὁ θεολογικώτατος Νύσσης λέγων, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειρο γούσης. Εἰ γοῦν τὸ τοῦ αἰτιστοῦ προσεχές, το τε πρὸς τὸν Πατέρα δευτερεῖον τοῦ Υἱοῦ νοεῖσθαι δίδω σι, καὶ τὴν πρὸς ὅλην τὴν ἁγίαν Τριάδα μεσιτείαν αὐτοῦ, διατί σὺ τριῶν θεῶν φαντασίαν ὡς ἀπὸ ταύτῆς ἀναπλάττῃ τῆς λέξεως, μήτε τὸ τοῦ Θεοῦ δυσω κούμενος φοβερόν, μήτε τὸ τοῦ εἰρηκότος αιδούμε νος ἀδιάβλητον. δ. Καὶ ἄλλως δέ. Τίς ποτε δύναται τρια πρόσωπα νοῆσαι ὑφεστῶτα, καὶ καθ' ἑαυτὰ κατὰ τὸ τῆς συνο αλοιφῆς ἀνώτερον καὶ συγχύσεως, καὶ μὴ νοῆσαι μεσιτείαν ἐν τοῖς τρισίν; Εἰ γὰρ μή ἐστι μέσον, οὐδὲ Τριάς· καὶ εἰ μὴ συναλαφὴ τῇ Τριάδι παρεισο φθαρείη, τὸ μέσον ἐν αὐτῇ πάντως ἐστίν. Ἡ γοῦν ἁγία καὶ μακαρία Τριάς, ἐπεὶ ὑπὲρ πάντα λόγον καὶ πᾶσαν κατάληψιν καὶ μονάς ἐστι καὶ Τριάς, καθ' δ· μὲν λόγον ἐστὶν Τριὰς ἀληθὴς καὶ ἀσύγχυτος, ἔχει τὸ μέσον, καθ᾽ ἂν δὲ λόγον μονάς ἐστιν, οὔτε τὸ τοῦ δευτέρου, οὔτε τὸ τοῦ τρίτου, οὔτε τὸ τοῦ μέσου όνομα δέχεται. Καὶ ἐπεὶ ὁ τῶν προσώπων λόγος ἐστὶ καθ᾽ ἦν ἐστι Τριὰς ὁ Θεός, κατὰ τὴν τοιοῦτον λόγο; νοηθείς, ἂν καὶ τὸ μέσον· κατὰ δὲ τὸν τῆς μιᾶς οὐο Filii mediatione et illi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali erga Patrem relatione non arcente. › Si ergo continens, et effectus erga Patrein secundas Filii partes dat intelligere, tum að universam sanctam Triadem illius mediationem, qua tu ratione trium Deorum imaginem, tanquam ex hac dictione id haberetur, tibi effingis, neque Dei timore perterritus, neque auctoris inculpatum reveritus? 6. Alia quoque ratione. Quis unquam imtelligere poterit tres personas et se ipsis subsistentes, omni commistione et confusione superiores, et inter easdem mediationem nullam concipere? Etenim si medium non est neque erit Trias, et si commistio T:iadi non inferatur, medium in cadem modis omnibus fuerit. Sancta itaque et beata Trinitas, cum sermones omnes, et comprehensionem exsupere!, unitas est et Trinitas: et secundum eam rationcın, qua Trinitas est vera et inconfusa, medium habet; secundum vero rationem, qua unitas est, neque secundi, neque tertii, neque medii nomen admittit, Et cum personarum ratio sit, qua Trinitas Deus est, secundum haue rationem et medium intelligo-

JOAN. SECCI CP. PATRIARCHE tur: et secundum unius essentiæ et Deitatis ratio- σίας καὶ θεότητος λόγον, καθ' ὅν ἐστι μονὰς ὁ Θεὸς, nem, qua Deus unitas est, neque intelligetur, neque enuntiabitur in Trinitate medium. Propterea ex 'causa Patre continenter effectum, personam nempe Filii secundam a Patre dicimus, theologorum Patrum nostrorum vestigiis insistentes, et per Filium ex Patre procedentem Spiritum, tertium a Patre dicimus, ut est a Servatore nostro in baptismale ordo traditus. Hincque indubitata fides nostra secundum et tertium ratione personarum in beata Triade, et intelligit, et asserit. Cum vero Trinitas deitas una sit, nunquam Deus secundus diceretur Filius, neque tertius Deus Spiritus sanctus: sed neque medius inter Patrem et Spiritum Filius, secundum Deitatis rationem. Quod enim unum est, prorsus medium excludit. Non ideo tamen quod inter Patrem et Spiritum secundum unius, ideoque medium non admittentis essentiæ ac Deitatis rationem, Filius medius neque intelligitur, neque dicitur, propterea neque essentialis erit ipsius erga Patrem et Spiritum mediatio: sed quod secundum rationem personarum, qua, ut dictum est, Deus Trinitas est, sua essentia et hypostasi Verbum ὃ οὔτε νοηθείη, ούτε ῥηθείη ἂν τὸ μέσον ἐν τῇ Τριάδι. Διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἐξ αἰτίου Πατρὸς προσεχῶς αίτια· τὸν πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ, δεύτερον λέγομεν τοῦ Πατρὸς, τοῖς θεολόγοις ἡμῶν Πατράσιν ἑπόμενοι, καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον Πνεῦ μα τρίτον ἀπὸ Πατρός λέγομεν, κατὰ τὴν ἐν τῷ βα πτίσματι παραδεδομένην ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν σύνταξιν, καὶ ἀναμφίβολος ἐντεῦθεν πίστις ἡμῖν, τὸ δεύτερον καὶ τρίτον κατὰ τὸν τῶν ὑποστάσεων λό γον ἐν τῇ μακαρίᾳ Τριάδι καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι. Οτι δὲ μία ἡ τῆς Τριάδος θεότης ἐστί, δεύτερος Θεὸς οὐδέποτ' ἂν ῥηθείη ὁ Υἱός, οὐδὲ τρίτος Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ οὐδὲ μέσος Πατρὸς καὶ Πνεύματος ὁ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς θεότητος λόγον της γὰρ ἓν πάντως καὶ ἄμεσον, οὐ μὴν ὅτι μὴ μέσος Πατρὸς καὶ Πνεύματος κατὰ τὸν λόγον τῆς μιᾶς, καὶ διὰ τοῦτο ἀμέσου οὐσίας καὶ θεότητος ὁ Υἱός ἐστί τε καὶ λέγεται, διὰ τοῦτο οὐδὲ οὐσιώδης ἔσται ἡ πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τὸ Πνεῦμα μεσιτεία αὐτοῦ· ἀλλ' ὅτι κατὰ τὸν τῶν ὑποστάσεων λόγον, καθ' εν λόγον, ὡς εἴρηται, Τριάς ἐστιν ὁ Θεὸς ἐνούσιος, καὶ ἐνυπόστατος λόγος μέσος ἐνουσίου καὶ ἐνυποστάτου Πατρὸς, καὶ ἐνουσίου καὶ ἐνυποστάτου ἐστὶ Πνεύμα τος, φυσική τε καὶ οὐσιώδης, καὶ οὐχὶ κατὰ ψιλήν μόνην φωνὴν σχέσεως, ὥς τινες εἰπεῖν τετολμήκασιν, ή μεσιτεία ἔσται αὐτοῦ. Ἡ γὰρ φυσική σχέσις, καθ᾿ ἣν ὁ Υἱὸς τοῦ μὲν Πατρός ἐστι δεύτερος, διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ προσεχῶς εἶναι, τοῦ δὲ Πατρὸς καὶ Πνεύματος μέσος, διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐχ ἁπλῶς ἐστι δηλουμένη ἐν ψιλῇ φωνῇ μόνῃ, ἀλλὰ δήλωσιν ἔχει πραγμάτων συναπτομένων σχετῶς, προσώπων δηλαδή ἐνουσίων καὶ ἐνυποστάτων. Καὶ ἐπεὶ ὁ Υἱὸς ἐνούσιος καὶ ἐνυπόστατος ὢν προσεχῶς ἐστι καὶ ἀμέσ σως ἐκ Πατρὸς ἐνουσίου καὶ ἐνυποστάτου, τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐνούσιον καὶ ἐνυπόστατον δν διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρός εκπορεύεται, ἡ τοῦ Υἱοῦ μεσι τεία πῶς οὐ φυσικὴ καὶ ουσιώδης, ἀλλὰ κατὰ ψιλὴν μόνην φωνὴν σχέσεως νοηθήσεται, καὶ ῥηθήσεται; Οπως δὲ ὁ θεωρητικώτατο; καὶ διαβατικώτατος νοῦς οὐ φθάνει τὸ κατὰ τὴν μονάδα νοῆσαι ἄμεσον, καὶ τὸ κατὰ τὴν Τριάδα φαντάζεται μέσον, καὶ όπως οὐ φθάνει τὸ κατὰ τὴν Τριάδα φαντάσασθαι medium est inter Patrem sua essentia, et sua hypostasi subsistentem, et inter Spiritum sua quoque essentia et hypostasi subsistentem; naturalis vero atque essentialis, et non secundum nudam solam vocem relationis, ut quidam asserere non dubitarunt, mediatio ipsius erit. Nam naturalis relatio, qua Filius secundus est a Patre, quod es ro continenter est, sed inter Patrem et Spiritum medius, quod ex Patre per Filium Spiritus sanctus procedit, non simpliciter indicatur nuda voce soJummodo, sed res, quæ relative una simul conjunguntur, personas scilicet, essentia et hypostasi subsistentes aperte exprimit. Εt cum Filius essentia, et hypostasi exsistens, continenter sit et immediate a Patre, essentia et hypostasi subsistente, “Spiritus autem sanctus essentia et hypostasi subsistens per Filium ex Patre procedat, media:io Filii quanam ratione non erit naturalis et essentiadis, sed sola nuda voce relationis intelligetur, et enuntiabitur? Modum vero, quo mens speculationi addictissima, et res alias intentissime penetrans, non est potis, quod in monade est, immeliatum μέσον, καὶ τῷ ἀμέσῳ τῆς μονάδος ἐλλάμπεται, λόγος concipere, et in Triade medium concipit, et quod φυσικός παραστήσει οὐδείς. in Triade medium est, non est potis animadvertere, oratio consequitur. 5. Nihilominus cum naturæ illius nulli imagini obnoxiæ, imagines nonnullæ desumuntur ab illis, qui eorum, quæ supra nos sunt, et comprehendi mequeunt, cognitionem ambiunt, ex hisce nostris cogitatione comprehensis, ultra jam dicta, illud quaque apponemus. Licet nihil ex iis, que sunt, sed super omnia divina essentia sit, nos nihilominus imaginis, exen plique gratia ignem supponeimus, aut lunen ipsam esse. Qui itaque all specutandum hune ignem aggreditur, cum in illo, quod 1 sque principio, neque fine ullo circumscribitur, et monadis immediato illustratur, nulla naturalis ε'. Όμως ἐπεὶ τῆς ἀνεικονίστου ἐκείνης φύσεως εἰκόνας ἐστὶ παραλαμβάνειν τινάς τοὺς εἰς τὴν γνώσιν ἀνατεινομένους τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς καὶ ἀκαταλή πτων, ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς καὶ καταλήπτων ἐπὶ πᾶσι τοῖς εἰρημένοις καὶ τοῦτο ἐροῦμεν, εἰ καὶ μηδὲν τῶν ὄντων καὶ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα ἡ θεία οὐσία ἐστίν. Ἀλλ᾿ ἡμεῖς ὑποθώμεθα ὡς ἐν εἰκόνι καὶ παραδείγματι πῦρ ἢ φῶς εἶναι αὐτήν. Ο γοῦν διαβαίνειν ἐπιχειρῶν νοῦς εἰς θεωρίαν τοῦ τοιούτου πυρός, ὅταν μὲν, εἰς τὸ ἄναρχον καὶ ἀτελεύτητον ἐξαπλού μενος, οὐκ ἔχει, ὅποι στῇ, καὶ ἀπερείσεται δόρι

στην μονάδα τὸ πᾶν ἐκεῖνο τῆς οὐσίας φαντάζεται longe lateque vagatus, non reperit, ubi suisistat, πέλαγος· καὶ ἔστι γε μονάς άριστος ἀληθῶς, μήτε ποθὲν ἀρχομένη, μήτε που λήγουσα· ὅταν δὲ κατά πίστιν ἀνεξέταστόν τε καὶ ἀναπόδεικτον, ποία γαρ ἂν εἴη ἐν τοῖς ὑπὲρ φύσιν ἀπόδειξις; εἰς Τριάδα προσώπων διελεῖν ὁρμήσῃ τὴν τοιαύτην μονάδα, ὅλος τῆς κατ' ἐπίνοιαν γίνεται διαιρέσεως, πᾶν νηο μα ουσιώδους, καὶ πραγματικῆς διαιρέσεως ἀπωθεύμενος, καὶ τούτου ὄντος γε όμολογουμένου ἐν αὐτῇ τῇ κατ' ἐπίνοιαν θαυμαστῇ διαιρέσει, πῶς ἂν εἴη τριὰς ἡ Τριάς, εἰ μὴ τὸ μέσον εἴη ἐν αὐτῇ;; γὰρ καὶ προειρήκειμεν, εἰ μή ἐστι μέσον, οὐδὲ Τριάς, καὶ εἰ μὴ ἐστι μέσον, τάχα ἂν ἀναζήτῃ Σαβέλλιος, καὶ ἡ τοῦ Σαβελλίου συναλοιφή. aut accumbat, unitatem nullis terminis circumscriptam, universum illul essentiae pelagus cogno. scit: et est vere unitas interminata, neque alicum 'e principium agnosceris, neque loco in aliquo finiens: sed cum fide omni examine et demonstratione superiore, (quæ enim in iis, quæ supra naturam suit, demonstratio esse poterit?) hanc monadem in Triadem dividere tentaverit, totus in divisione per intellectum excogitata fit, omnem essentialis, realisque divisionis cogitationem expellens: et hoc cum jam in confessis sit, in hac per intellectum pertentata admirabili divisione, quomodo Trinitas trinitas fuerit, nisi esset in ipsa medium? Quemadmodum enim antea diximus, si medium non est, neque Trinitas erit: et si medium non fuerit, fortasse Sabellius, Sabelliique contraelio reviviscet. ς'. Εἰ δὲ σὺ τὴν κατ᾽ ἐπίνοιαν ἀκούων διαίρεσιν, οὐ φυσικὴν καὶ οὐσιώδη τὴν τοῦ μεσιτεύοντος ἐν τῇ κατ' ἐπίνοιαν διαιρέσει προσώπου μεσιτείαν δέχεσθαι θέλεις, ἀλλὰ λέγεις ὡς, ἐπεὶ ἡ διαίρεσίς ἐστι κατ' ἐπίνοιαν, καὶ ἡ μεσιτεία λοιπὸν ἐν ψιλῇ μόνῃ ἐστὶ φωνῇ, ἀλλὰ πολλῆς ἴσθι γέμειν τοῦτο τῆς πλάνης, καὶ οὐ τὸ τυχὸν λυμαίνεσθαι τὴν εὐσέβειαν. Εἰ γὰρ διὰ τὴν κατ᾽ ἐπίνοιαν διαίρεσιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς διαιρουμένοις προσώποις μεσιτείαν ἐν ψιλῇ μένῃ φωνῇ διανοῇ καὶ φαντάζῃ, τὸ κεφά λαιον οιχήσεταί σοι τῆς εὐσεβείας, καὶ ἡ Τριάς οὐκέτι προσώπων ἐνουσίων καὶ ἐνυποστάτων ἔσται Τριάς, ἐπινοίᾳ δὲ καὶ ψιλῇ μόνῇ φωνῇ τὸ εἶναι ἐχόντων. ᾿Αλλὰ ποῖος ᾄδης τοιαύτην ἀπερεύξεται βλασφημίαν; Εἰ γὰρ καὶ ἡ τῶν εἰρημένων προσύπων διαίρεσις κατ᾽ ἐπίνοιαν ἐστί τε καὶ λέγεται, ἀλλά YE αὐτῶν ἕκαστον πρόσωπόν ἐστιν ἀληθῶς ἐνούσιον καὶ ἐνυπόστατον, καὶ οὐχ ὅτι ἡ διαίρεσις κατ' ἐπίνοιαν, ἤδη καὶ ἡ τούτων ὕπαρξις κατ' ἐπίνοιαν. Καὶ διὰ ταῦτα ἡ τοῦ Υἱοῦ μεσιτεία φυσικὴ καὶ ουσιώδης ἐστὶ μέσου Πατρός τε καὶ Πνεύματος. 6. Quod si ta intellectu factam divisionem ant diens, naturalem et essentialem personæ, quæ in divisione secundum intellectum media est, mediationem admittere renuis, sed contendis, cum divisio per intellectum fit, mediationem queque esse in sola nuda voce, scito hoc plane maxime temeratium esse, errorisque plenum, nec utcunque piet:tem vulnerare. Etenim si propter secundum intellectum divisionem, et in divisis personis mediationem in nu la sola voce fintelligis, ac comminisceris, summa tibi pietatis periclitabitur, et Trinitas non erit personarum essentia et hypostasi subsistentium trinitas, sed cogitatione tantummodo, et nuda sola voce exsistentium. At quisnam ores similem blasphem miam eructabit? Licet emm dictarum personarum divisio secundum intellectum sit, et asseratur, est tamen unaquæque earum persona vera, essentia et hypostasi subsistens. Et non quod divisio secundum intellectum est, earum quoque exsistentia secundum intellectum erit. Proptereaque Filii nicdiatio naturalis ei essentialis est inter Patrem et Spiritum. 7. Hos ego tibi mediationis trado sermones, illius Interpretem illum ipsum Patrem, qui tradiderat, nactus. Namque cum prius dixissot: e Per eum, qui continenter est, statim mediationis nomen adjunxit, inde commonstrans, mediationis nominis causam esse hoc ipsum, per Filium ex Patre Spiritum esse. Tu ergo ne solis vocibus malitiose insiζ. Τούτους ἐγὼ τῆς μεσιτείας δ δωμί σοι τους λόγους, ταύτης ἐξηγητὴν αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν είρη κότα Πατέρα εὑρίσκων. Εἰρηκώς γὰρ πρότερον τὸ · διὰ τοῦ προσεχῶς,, οὕτω τὸ τῆς μεσιτείας ἐπήγαγεν ὄνομα, δεικνὺς ἐντεῦθεν ὡς αἴτιον τοῦ τῆς μεσιτείας ὀνόματος τοῦτ' αὐτὸ ἦν τὸ διὰ τοῦ Τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα. Σὺ γούν μὴ μόναις ταῖς λέξεσι πανούργως ἐπικαθήμενος εἰς stens, quasi tres naturas inferrent dicta criminare, Τριάδα φύσεων τὰ εἰρημένα διάβαλλε, μηδὲ φυσιο κοῖς λόγοις τὰ ὑπὲρ φύσιν θέλε κατανοεῖν. Αλλ' εἰδὼς ἀνέφικτον εἶναι παντὶ κατανοήσαι, πῶς καὶ τρία καὶ ἐν ἡ θεότης ἐστὶ, καὶ τὸν τῆς Τριάδος φύλαττε λόγον, καθό Τριὰς ὁ Θεὸς, μηδὲν ὑποστέλ λίμενος τὸ μέσον λέγειν ἐν τῇ Τριάδι, καὶ τὸν τῆς μονάδος πίστευε ὅρον, καθό μονάς ἐστιν ὁ Θεὸς, μηδόλως ἀποτολμῶν τὸ μέσον λέγειν ἐν τῇ Τριάδι, Καὶ οὕτω μὴ ταῖς λέξεσιν, ὡς ἔφην, πανούργως ἐπικαθήμενος, ἀλλὰ ταῖς ἐννοίαι; τῶν λέξεων ἐμβαθύνων, γνῶναι έχεις ὡς οὐχὶ διὰ τὸ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς μεσιτεύειν τὸν Υἱὸν τῇ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος, ή θεία φύσις διήρηται, neque a natura petitis rationibus, quæ supra naturam sunt, percipere præsume. Sed gnarus omnibus incomprehensum esse cognitione, qua ratione Deitas et unum et tria sunt, et Trinitatis rationem conserva, qua Deus Trinitas est, non refugiens in Trinitate medium dicere, et unitatis finitionem teneto, qua unitas Deus est, nullo modo audens, in unitate medium interponere. Et sic non vocibus, ut dixi, insistens, sed in sententias dictionum penetrans, capies, non propterea quo! naturaliter et essentialiter Filius mediat in Spiritus ex Patre processione, naturam divinam dividi, sed quod coujungatur Spiritus essentialiter Patri per Filium, I

unitatem essentiæ Triadem cogi. His de mediatione ἀλλὰ διὰ τὸ συνάπτεσθαι τὸ Πνεῦμα οὐσιωδῶς δια expositis, ad aliam dubitationem convertamus orationen. CAPUT VIII. Adversus eos, qui ordinem in Trinitate respuunt: neque per Filium exsistere Spiritum acceptant. 1. Qut ordinis nonen in sancta Trinitate infciantur, sanctorum, ut videtur, scriptionibus minime exerciti, quæ et ordinem dici et modum, quo dicatur, aperte explanant, illud indignabundi audiunt, et divisiones, quæ nullæ sunt, in indivisibili natura confingunt. Nos vero ordinem dici ab iis, qui res theologicas nobis tradiderunt, sanctis Patribus, in primo nostro Apologetico jam publici juris facto, accurate constabilivimus. Modum vero quo is asseratur, jam exponamus. Verum opponentiam prius dubitatione proposita, nos postea quæ cd ejus refutationem faciunt, in medium afferremus. Quomodo, inquiunt, ordo in Triade dicendus est, absque co quod in tres Deos divinitas discerpatur! τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ, εἰς μονάδα· οὐσίας θεολογεῖται ἡ Τριάς. Τοιαῦτα περὶ τῆς μεσιτείας εἰπόντος ἐφ' ἑτέραν ἀπορίαν τραπώμεθα. Πρὸς τοὺς μὴ δεχομένους τάξιν λέγειν ἐπὶ Τριάδος, μηδὲ δι' Υἱοῦ ὑπάρχειν ἐκ Πατρίς δεχομένους τὸ Πνεῦμα. α'. Οἱ τὸ τῆς τάξεως ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ἀπαρνούμενοι ὄνομα, ταῖς τῶν ἁγίων, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἐντυχόντες γραφαῖς, αἳ καὶ ὅτι λέγεται τάξις, καὶ ὅπως λέγεται διετράνωσαν πρὸς αὐτὴ δυσχεραί νουσι, καὶ διαιρέσεις τὰς οὐκ οὔσας ἐπὶ τῆς ἀδιαιρέτου πλάττονται φύσεως. 'Ημεῖς δὲ, ὅτι μὲν λέγεται τάξις παρὰ τῶν τὴν θεολογίαν παραδεδω κότων ἡμῖν ἁγίων Πατέρων ἐν τῷ παρ' ἡμῶν ἐκτεθέντι πρώτῳ Απολογητικῷ παρεστήσαμεν ἀκρι βῶς· ὅπως δὲ λέγεται, εἰπεῖν ἤδη προήγμεθα. Αλλά τὴν τῶν ἀντιλεγόντων ἀπορίαν προτείναντες πρὶν, ἐφεξῆς τῶν εἰς ἀνατροπὴν αὐτῆς συντεινόντων φροντίσομεν. Πῶς ἔστι, φασί, τάξιν λέγειν ἐπὶ Τριάδος, καὶ μὴ εἰς τρεῖς θεοὺς τὴν θεολογίαν περιίστασθαι; 2. Attende, qui dubitationem moves et cognosces te maxime ab iis, quæ in dubium vocas, aberrare. Ordo equidem male diceretur, si indefinite, et qua quisque vellet sententia, eum sancti tradidissent: at nunc cum illi aperte modum prædeterminarint, quo nomen ordinis præscripserunt, et modus sit, nihil aliud ordinem notare nisi solam rationem cans:e relationis ad effectus, qua relatione inter se conjunctionem tres Deitatis personæ possident, fas et cuilibet dignoscere, qui circa læc recto judicio uti vult, non tres Deos ordinis nomen inferre, indicareve, sed personæ causam, et duorum effectuum, quoruin alter per alterum a prima causa dependet, unionem indiscissam atque infragilem. Et idem fuerit hunc ordinem de medio tollere, et trium personarum unam naturam continuitatemque unam pervertere. Etenim absque hoc ordine in unam essentiam ac divinitatem trium hypostaseon continuitas non conservabitur. Et quanam id fuerit sa:ione, nobis considerandum est. Filius sese Patri enjungens, naturaliter et essentialiter conjunctus e se Pairi et dicitur et creditur, quod ex essentia Καὶ ὅπως, σκοπητέον ἡμῖν. Ὁ Υἱὸς ἐνούμενος τῷ Patris sit, illius genuinus fetus. Et hic est, inter Patrem et Filium assertus ordo, quem et inagnus Basilius insinuavit, cum diceret, e priorem esse or dne Patrem Filio, secundum causarum ad ea, quæ ex ipsis sunt, relationen.» Spiritus sese adjun. g us Filio, naturaliter et essentialiter illi conjuncus esse, et dicitur et creditur, quod per Filium est, et hic est inter Filium et Spiritum assertus ordo, quem et Nyssenus approbavit, cum assereret, * præintelligi Filium hypostasi Spiritus secundum causæ rationem. › Trium itaque personarum una matura, et una continuitas, secundum causarum sul ea, quae ex causis sunt, relationem, ex simili ❤rdime comparet, quod ex Patre per Filium Spiritus β'. Πρόσεχε ὅστις ἂν εἴης ὁ διαπορῶν, καὶ γνώση, μὴ τῶν διηπορημένων κατευστοχῶν. Ην ἂν ἡ τάξις οὐ καλῶς εἰρημένη, εἰ ἀπροσδιορίστως, καὶ καθ᾿ ἣν ἄν τις διάνοιαν βούλοιτο τὴν τάξιν προς φέρειν, ἐκδεδώκασι λέγεσθαι ταύτην οἱ ἅγιοι. Νῦν δ᾽ ἐπεὶ καθαρῶς τὴν ἔννοιαν προσδιωρίσαντο, και ἣν ὅλως τὸ τῆς τάξεως παραδεδώκασιν ὄνομα, ἡ δὲ ἔννοια τὸ μηδὲν ἄλλο σημαίνειν τὴν τάξιν, ὅτι μὴ μόνον τὸν λόγον τοῦ αἰτίου πρὸς τὰ αἰτιατά σχέσεως, καθ' ήντινα σχέσιν τὸ πρὸς ἄλληλα συμφυὲς τὰ τρία πρόσωπα τῆς θεότητος ἔχουσιν, Εξεστι διαγνώναι τῷ βουλομένῳ εὐθυγνωμονεῖν περὶ τὰ τοιαῦτα, ὡς οὐχὶ τριῶν θεῶν ἔμφασις τῷ τῆς τάξεως ὀνόματι ἀναφαίνεται, ἀλλ᾽ αἰτίου προσώπου καὶ δύο αἰτιατῶν, ὧν διὰ θατέρου τὸ ἕτερον τῆς πρώτης αἰτίας εξήρτηται, ἄσχιστος καὶ ἀδιάρρη κτος Ένωσις. Καὶ ταὐτόν ἐστι τὸ τὴν τοιαύτην τάξιν ἀρνήσασθαι, καὶ τὸ τῶν τριῶν προσώπων συμφυές τε καὶ συνεχὲς ἀπαρνήσασθαι. Τοιαύτης γὰρ τάξεω; ἄνευ εἰς μίαν οὐσίαν καὶ θεότητα τὸ τῶν τριῶν ὑποστάσεων συναφὲς οὐ διασωθήσεται. Πατρὶ κατὰ τοῦτο φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς ἡνῶ. σθαι τῷ Πατρὶ καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται, καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτῆς γνήσιον γέννημα. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ μέσον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λεγομένη τάξις; ἥνπερ καὶ ὁ μέγας ἔφη Βασίλειος, ἐν οἷς ἔλεγε ο προτετάχθαι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα κατὰ τὴν τῶν αἰτίων πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν σχέσιν. Τὸ Πνεῦμα ἐνούμενον τῷ Υἱῷ, κατὰ τοῦτο ἡνῶσθοι αὐτῷ φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται κατὰ τὸ εἶναι δι' Υἱοῦ· καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ μέσον Υἱοῦ καὶ Πνεύματος λεγομένη τάξις, ήνπερ καὶ ὁ Νύσσης ἔφη, ἐν οἷς ἔλεγε ο προθεωρεῖσθαι τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὴν τῆς α' τίας λόγον. ὁ Ἔστι λοιπὸν τὸ τῶν τριῶν πους-

ώπων συνεχές τε καὶ συμφυές κατὰ τὴν τῶν αἰτίων saucius procedit, et eo per Filium wuitur conjunπρὸς τὰ αἰτιατὰ σχέσιν ἐκ τῆς τοιαύτης ἀναφαινό- giturque cum Patre. Si itaque cum Paler ordine μενον τάξεως διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύ- prior est Filio, et Filius Spiritus hypostasi præinεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ταύτῃ διὰ τοῦ telligitur, una trium personartun natura, unaque Υἱοῦ ἡνῶσθαι, καὶ συνάπτεσθαι αὐτὸ τῷ Πατρί. Εἰ continuitas manifesto apparet, quomodo ordo diviγοῦν ἐν τῷ τὸν Πατέρα προτετάχθαι τοῦ Υἱοῦ, sionem, et non potius naturalem unionem indicat? καὶ ἐν τῷ τὸν Υἱόν προθεωρεῖσθαι τῆς τοῦ Πνεύματος υποστάσεως τὸ συνεχές τε καὶ συμφυὲς τῶν τριῶν προσώπων τῆς θεότητος ἀναφαίνεται, πῶς διαίρεσιν ἡ τάξις, καὶ οὐχὶ μᾶλλον φυσικήν παρ ίστησιν ένωσιν; "Α μὲν οὖν εἰπεῖν ἡμᾶς ἔδει τὸν τῆς τάξεως λόγον βουλομένους διασαφῆσαι, ταῦτα γ΄. Εἰ δέ γε οἱ ἀντιλέγοντες παντί τρόπῳ, ταύτην ἀνατρέπειν βουλόμενοι, οὐχὶ δι' Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρός φασι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ ἡνώσθαι διὰ τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ προσεχῶς καὶ αὐτὴ ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρίς, ἄμεσον αὐχεῖν καὶ αὐτὸ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἑνός τητα· σκοπητέον μήποτε διαίρεσιν θεότητος ἀπὸ της παραδοθείσης παρὰ τῶν ἁγίων τάξεως φαντα ζόμενοι, αὐτοὶ μᾶλλον οὐσιώδη διαίρεσιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀπελεγχθείεν δοξάζοντες. Έστω γάρ, ὡς αὐτοί φασιν, οὐχὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπο ρευόμενον ἐκ Πατρός, ἀλλὰ προσεχῶς καὶ ἀμέσως, ὡς ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς προϊόν, ἆρ᾽ οὐχὶ δεύτερον καὶ αὐτὸ τοῦ Πατρός; Καὶ εἰπάτωσαν τὴν εἰρηκότα θεολόγον Πατέρα, καὶ πείσουσιν, ἢ μὴ ἔχοντες εἰπεῖν τε καὶ ἀποδεῖξαι, πειθέσθωσαν, καὶ τοῖς ἁγίοις ἀντιλέγειν ὀκνείτωσαν. Ἡμεῖς γὰρ, τὸ δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγοντες, ἐπὶ τοῦ μέσου τοὺς εἰπόντας παράγομεν· τρίτον ἀπὸ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τετάχθαι κηρύττοντες, τοὺς εἰρηκότας ἁγίους εἰς πίστιν, ὧν προτείνομεν, προβαλλόμεθα· διὰ τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα συνάπτεσθαι λέγοντες, οὐκ ὀλίγας γραφικὰς τὰς περὶ τούτου χρήσεις προτείνομεν· καὶ ὁ θέλων τὸ ἐπὶ τοῖς εἰρημένοις ἅπασι ματ θεῖν ἀληθὲς, τοῖς παρ' ἡμῶν διατρανωθεῖσι περὶ τούτων ἐν ἄλλοις συγγράμμασιν ἐντυχών, είσεται ἀκριβῶς. 3. Quæ igitur asserenda nobis erant, ordinis rationem explicare intendentibus, hæc sunt. Quod si qui contradicunt, modis omnibus eum evertere cupientes, non per Filium ex Patre dicant Spiritum sanctum procedere, proptereaque neque conjungi Patri per Filium, sed continenter et ipsum procedentem ex Patre, immediatam et ipsum euun Patre unionem jactare, considerandum est, ne Deitatis divisionem ex tradito a sanctis ordine confingentes, ipsi potius essentialem divisionem Filii et Spiritus tenere deprehendantur. Esto enim, ut ipsi fatentur, non procedat per Filium ex Patre Spiritus, sed continenter immediateque uti et Filius ex Patre emanet, an non et ipse secundus erit a Patre? Et producant, qui similia dixerit, Patrem theologum, et persuadebunt: quod si non habent neque dicere, neque commonstrare, suadeantur ipsi, et Patribus contradicere non æque audeant. Nos enim per Filium procedere asseverantes in undium producimus dicentes tertium esse Spiritum a Patre palam. evulgantes sanctos, similium enuntiatorum auctores, quorum testimoniis, quæ contendimus, comprobamus. Per Filium Patri Spir.- tum unici tradentes, non pauca scripto tradita lestimonia producimus, et qui avet dictorum veritatem addiscere, quæ a nobis de rebus hisce in aliis Cou mentariis exposita sunt, percurrens, accurate cognoscet. δ. Οὗτοι δὲ, εἴπερ ἐπ' ἀνατροπῇ τῆς τάξεως σπεύδοντες, οὐχὶ μόνον τὸν Υἱὸν, αλλὰ καὶ τὸ Πνεῦμα δεύτερον τοῦ Πατρὸ; τετάχθαι εἰπεῖν ἀπαναισχυντήσουσιν, σκοπείτωσαν μήποτε, ὡς ἔφην, διαίρεσιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀπελεγχθείαν δοξάζον τες. Καὶ ὅπως, δῆλον ἐντεῦθεν. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰ δεύτερόν ἐστι τοῦ Πατρὸς κατὰ τὴν τοῦ αἰτιατοῦ σχέσιν, εύδηλον ὡς οὐχὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρός. Αναίρεσις γὰρ προφανής τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, τὸ πρὸς τὸν Πατέρα κατὰ τὴν τοῦ αἰτιατοῦ σχέσιν δευτερεῖον τοῦ Πνεύματος ἔσται. Ἀλλ' εἰ τοῦτο δοθείη, ἔστι δὲ προωμολογημένον παρὰ τῇ τῶν Πατέρων θεολογία, μηδὲ εἶναι τὸ Πνεῦμα δοτὸν τῇ τοῦ Υἱοῦ οὐσίᾳ καὶ θεότητι, πῶς ἂν πηγὴ τοῦ Πνεύματος ῥηθείη ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα πηγάζον καὶ ἀναβλύζον ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ οὐσίας καὶ θεότητος; Εἰ δὲ μήτε ὁ Υἱς πηγὴ τοῦ Πνεύματος, μήτε τὸ Πνεῦμα πηγάζον, καὶ ἀναβλύ ζαν ῥηθείη ἐκ τοῦ Υἱοῦ, πῶς οὐκ ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα &ῃρημένον οὐσιωδῶς τοῦ Υἱοῦ; Ἡ δὲ διαίρεσις αὕτη πόθεν ἐπηκολούθησεν ἄλλοθεν ὅτι μὴ ἐκ τῆς τόλμης τῶν λεγόντων δεύτερον τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν τοῦ αἰτιατοῦ σχέσιν τετάχθαι; 4. Hi porro, si ad convellendum ordinem incumbentes, non fautym Filium, sed et Spiritum Patre ordine secundum esse affirmare inverecunde præsumant, confiderent me, ut dixi, divisionem Filii et Spiritus insinuare deprehendantur. Et quanam ratione, hisce manifestum fuerit. Spiritus sanetus, si secundus est a Patre, relatione effectus, palam est non esse per Filium ex Patre. Destructio enim manifesto illins sunt, Spiritum esse per Filium, secundae Spiritus partes erga Patrem si effectus relatio attendatur. Id si concedatur, et sit praterea jam in confessis ex Patrum theologicis scriptis, exhiberi Spiritum a Filii essentia et Deitate, quo pacto fons Spiritus dicetur Filius, et Spiritus emanans atque exsiliens ex Filii essentia et divinitate? Quod si neque Filius est fons Spiritus, neque Spiritus emanans et exsiliens ex Filio d.ce tur, quomodo Spiritus non erit divisus essent aliter a Filio. Et hæc divisio undenam aliunde subsecuta est, quam ex audacia dicentium secundum Spiritums a Patre ordine esse relatione effectus!

5. Mi homo, negas Spiritum esse per Filium? tum rursus inculco. Imprudens illum a Filio separas secundum ipsam illius essentiam. Nam si ex Patre est et non per Filium, Patri quidem essentialiter unitus est, tanquam qui ex essentia illius est Unionem vero essentialem cum Filio undenam habebit, nisi quis ita velit sentire, essentiam Spi. rītus uniri cum essentia Filii, quemadmodum essentia unius fratris cum essentia alterius. Sed hoc blasphemum est, et ab indivisa illa essentia quam longissimum. Fraternam siquidem consubstantialitatem. hypostaseon essentialibus exsistentiis divisam quis in Deo constituet, ct similem essentialis exsistentiæ trium personarum divisionem concedet? Jpsæ siquidem tres hypostases cogitatione distinctae, indivisum inter se, non cogi. tatione sed re possident. Et cum re inter se indivisa sint tres Deitatis hypostases, quomodo concipi poterit, quod hoc mode imaginemur trinm bypostaseon indivisum, si quispiam continenter et immediate Spiritum asserat ex Patre, et per Filium inficietur? η ε'. ῎Ανθρωπε, ἀρνῃ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν διὰ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ πάλιν φημ', λέληθας ἀλλοτριῶν αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν αὐτοῦ. Εἰ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχει, καὶ οὐχὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, τῷ μὲν Πατρὶ οὐσιωδῶς ἤνωται, ἅτε ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρ χον αὐτοῦ, τὴν δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν οὐσιώδη ἕνωσιν πῶς ἂν ἕξοι, εἰ μή τις βούλεται φρονεῖν οὕτω τὴν οὐσίαν τοῦ Πνεύματος τῇ τοῦ Υἱοῦ ἐνοῦσθαι οὐσίᾳ, ὡς τὴν τοῦ ἀδελφοῦ τῇ τοῦ ἀδελφοῦ; ᾿Αλλὰ τοῦτο βλασφη μόν ἐστι, καὶ τῆς ἀδιαιρέτου ἐκείνης οὐσίας ἐν πορ ῥωτάτῳ. Τῆς γὰρ ἀδελφικῆς ὁμοουσιότητος κατά τὰς τῶν ὑποστάσεων οὐσιώδεις υπάρξεις διηρημέ νης, τίς ἂν τολμήσεις καὶ ἐπὶ Θεοῦ τοιαύτην διαίο μεσιν τῆς οὐσιώδους ὑπάρξεως τῶν τριῶν ὑποστά σεων φαντασθῆναι; Αὐτα! γὰρ αἱ τρεῖς ὑποστάσεις ἐπινοία διαιρούμεναι τὸ πρὸς ἀλλήλαις ἀδιαίρετον οὐκ ἐπινοίς, ἀλλὰ πράγματι ἔχουσι. Καὶ ἐπεὶ πράγματι ἀλλήλων αδιαίρετοι εἰσιν αἱ τρεῖς τῆς θεότητος ὑποστάσεις, πῶς ἔστι νοηθῆναι τὸ οὕτω θεωρούμενον ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσιν ἀδιαίρετον, ἐάν τις προσεχῶς καὶ ἀμέσως λέγῃ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ ἀπαρνῆται; ς'. Σκόπει γὰρ ἀπροσπαθῶς, πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, ὁ τῶν ἐμῶν λόγων ἐξεταστής. Ὁ Υἱὸς διά τοῦτό ἐστί τε καὶ λέγεται μία οὐσία μετὰ Πατρὸ;, ὅτι ἐκ τῆς οὐσία; τοῦ Πατρὸς ἀῤῥεύστως καὶ ἀδιαιρέτως ἐστί· τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦτο ἐστί τε καὶ λέγεται μία ουσία μετὰ Υἱοῦ καὶ Πατρὸς, ὅτι ἡ τοῦ Πνεύματος οὐσία διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ἐκ Πατρός. Εἰ δέ τις ἀνέλῃ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ, αὐτὴν τὴν ἄτμη. τον, καὶ ἄσχιστον, καὶ ἀδιαίρετον οὐσίαν τέμνει, καὶ σχίζει, καὶ διαιρεῖ. Οταν γὰρ ἂν βούλοιτο ἐπινοῆσαι τὴν τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν ἔνωσιν, καὶ ἐμπεριχώρησιν, οὐκ αὐτὸ τὸ τῆς φύσεως ἀδιαί ρετον ἡ τοιαύτη ἔνωσις καὶ ἐμπεριχώρησις νοηθείη, ἀλλὰ δοτὴ καὶ διαιρέσεως μετέχουσα τῆς κατὰ τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ὑπάρξιν τῶν ἐκ τοῦ πρώτου αἰτίου δύο αἰτιατῶν; Ἵνα γοῦν μηδεὶς τῶν ἀσεβεῖν αἱρουμένων λάθῃ τῇ τοιαύτῃ βλασφημία περιπαρείς, δεῖ τὰς τῶν θεολόγων Πατέρων φωνὰς ἀπὸ καρδίας ἀσπάζεσθαι, τῶν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ θεολογησάντων τὸ Πνεῦμα, καὶ τὴν παραδοθεῖσαν παρὰ τῶν ἁγίων ἐπὶ τῆς Τριάδος λέγεσθαι τάξιν στέργειν καὶ ἀποδέχεσθαι, ὡς οὐ μόνον διαίρεσιν θεότητος οὐκ 6. Considera enim effectibus omnibus semolis, per ipsam Triadem, meorum sermonum cognitor. Filius propterea est, et dicitur una essentia cum Patre quod ex essentia Patris immutabiliter et indivise est: Spiritus propterea est et dicitur una essentia cum Filio et Patre, quod essentia Spiritus per Filum est ex Patre: quod si quis demat illud per Filium, ipsam inscissam, infragilem, et indivisam essentiam scindit, frangit, et dividit. Quam enim unionem Spiritus ad Fílium, aut continentiam comminiscetur, si non secundum ipsum indivisum naturæ similis unie et continentia intelligatur, sed participata, divisionisque particeps, illius scilicet, quæ secundum naturalem et essentialem exsistentiam ex prima causa duorum eflectuum est? No itaque quispiam, qui pietatem colere studeat, simili blasphemia confodi deprehendatur, theologorum Patrum voces ex corde deosculandæ sunt, qui ex Patre per Filium Spiritum decreverunt; et traditus per sanctos in Triade ordo amplectendus et approbandus, qui tantum abest, ut divisionem Deitatis introducat, quemadmodum calumniatores praetendunt, ut etiam naturalem et essentialem trium εἰσάγουσαν, ὡς οἱ συκοφαντοῦντές φασιν, ἀλλὰ καὶ hypostaseou unionem palam aperteque comprobet. 7. Hoc item jam dictis insuper addendum videtur. Verbum cum sit ex intellectu, continenter, et immediate ex intellectu exsistit, proptercaque tanLammodo intellectus dicitur verbum. Si itaque et Spiritus continenter et immediate ex intellectu flueret, solius intellectus Spiritus diceretur, at et Verbi dicitur Spiritus. Hinc manifesto apparet, ideo Verbi dici Spiritum, quod per Verbum ex intellectu emanat. Nam si per Verbum non esset, nunquam Verbi Spiritus d.ceretur. Dicitur etenim alterum alterius naturaliter et essentialiter, aut quod ex ipso est, aut quod per ipsum, cujus dientur, τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ἕνωσιν τῶν τριῶν ὑπαστάσεων ἐναργῶς παριστῶσαν. ζ. Καὶ τοῦτο δὲ τοῖς εἰρημένοις δεῖ προσεπιπο· ρίσασθαι. Ο λόγος ὑπάρχων ἐκ νοῦ, προσεχῶς καὶ ἀμέσως ὑπάρχει ἐκ νοῦ, καὶ διὰ τοῦτο μόνον τοῦ νοῦ λέγεται λόγος. Εἴπερ οὖν καὶ τὸ Πνεῦμα προσο εχῶς καὶ ἀμέσως προείη ἐκ τοῦ νοῦ, μόνον ἂν τοῦ τοῦ ἐλέγετο Πνεῦμα. ᾿Αλλὰ μὴν καὶ τοῦ Λόγου λέγεται Πνεῦμα, καὶ δῆλον ἐντεῦθεν, ὡς διὰ τοῦτο τοῦ Λόγου λέγεται Πνεῦμα, ὅτι διὰ τοῦ Λόγου πρό εἰσιν ἐκ τοῦ νοῦ. Εἰ γὰρ μὴ διὰ τοῦ Λόγου ἦν, οὐκ ἄν ποτε λόγου Πνεῦμα ἐλέγετο. Τὸ λέγεσθαι γάρ τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου φυσικώς τε καὶ οὐσιωδῶς, ἢ διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχειν λέγεται, ἢ διὰ τὸ ὑπάρ

χειν δι' αὐτοῦ, οπερ καὶ λέγεται, ὡς τὸ φῶς τῆς est, veluti lumen radii, quod per radium, et solis ἀκτῖνος, ὅτι διὰ τῆς ἀκεῖνος, καὶ τοῦ ἡλίου, ὅτι ἐκ τοῦ ἡλίου. Καὶ τὸ Πνεῦμα γοῦν τοῦ Υἱοῦ λέγεται Πνεῦμα, ὡς ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πατρὸς Πνεῦμα, ὡς ὑπάρχων ἐκ τοῦ Πατρός. Πρὸς τοὺς λέγοντὰς ὡς, ο Ἐπεὶ συμπροϊέναι, καὶ συμπαρομαρτείν λέγεται τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ, οὐκ ἔστι διὰ τοῦ Υἱοῦ. α'. Ἐνταῦθα μει ὁ λόγος πρὸς ἀγῶνα οὔτε με χρὸν ἀποδυόμενο; ἔρχεται. Βούλεται γὰρ χρήσεσι γραφικαῖς ἀντιπαραθείναι ῥητά γραφικά, ἐξ ὧν τοῖς μὲν φιλονεικότερον ἀναγινώσκουσιν ἢ ἐπηρεαστιχώτερον ἔπεισι διανοεῖσθαι ἑαυτοῖς ἐναντοφωνῆσαι τοὺς ταῦτα θεολογήσαντας, τοῖς δὲ ἀφιλονείκως ἐπερχομένοις αὐτά, καὶ μὴ πρὸς ἐπήρειαν ἐγγίνε. ται, θαυμάζειν τὸ ποικίλον τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ καὶ πολύτροπον, καθὸ τοὺς ἁγίους ἡμῶν Πατέρας ὠδήγησε διὰ πάντων ὁμοῦ τὸ τῆς θεολογίας εύ ρύθμως συναρμόσασθαι σύμφωνον. Τῶν γὰρ ἀπάν των ἁγίων, ὅσοι τὸ τῆς θεολογίας βῆμα περιεκάθε ισαν, θεολογησάντων, ἔστι μὲν οὗ συμπροϊόν, καὶ συμπαρομαρτοῦν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἔστι δὲ οὗ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον αὐτὸ καὶ ἐν οἷς ἐχρήσαντο παραδείγμασιν, ἔστι μὲν οὖν ο δίδυμον ἀκτῖνα τοῦ Πατρὸς καὶ δίῤῥυτον ἢ δίκρουνον ποτα μόν, ἔστι δὲ οὗ ὡς ἐξ ἡλίου ἀκτῖνα καὶ φῶς, καὶ ὡς ἐκ πηγῆς ποταμόν τε καὶ ὕδωρ, τὸν Υἱὸν εἰρηκότων καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οἱ πρὸς τὴν τῆς Ῥωμαῖ κῆς Ἐκκλησίας ἕνωσιν κακοσχόλως διενιστάμενοι εἰς τὴν πρὸς ἄλληλα εναντιοφωνίαν τὰ τοιαῦτα τῶν ἁγίων ῥητὰ ἐκλαμβάνοντες, τὰ μὲν εἰς παράδειγμα τοῖς ἁγίοις παρειλημμένα τοῦ εἶναι διὰ θατέρου τὸ ἕτερον παρορῶσι, τὰ δὲ εἰς ἀποτροπὴν τοῦ ὑπάρχειν διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, δοκοῦντα συντείνειν αὐτ τοῖς, προτείνουσι καὶ προβάλλονται. Καὶ δέον ἂν τὸ τῶν ἑκατέρων ζητῶν σύμφωνον τούτους κατανοεῖν ἐξ ἑνὸς μόνου τοῦ παρὰ τῶν αὐτῶν θεολόγων ἀμφό τερα ταῦτα θεολογεῖσθαι, τί γὰρ ἂν καὶ βεβαιότε ρον τούτου πρὸς ἀπόδειξιν ἔσται τῆς τῶν γραφικών ρήσεων συμφωνίας, είγε κοιναῖς ἐννοίαις ὡμολόγη ται μηδένα τῶν ἁπάντων ἐναντία ἑαυτῷ λέγειν καὶ. δογματίζειν, καὶ μάλιστα εἰ παρὰ τοῦ Πνεύματος δ τῆς θεολογίας ἐγγίνεται φωτισμὸς τοῖς περὶ αὐτοῦ θεολογοῦσι τοῦ Πνεύματος; Οἱ δὲ ἀλλὰ, τῆς πεισμο4. νῆς ἅπαξ καὶ τοῦ ἰδιορρύθμου γενόμενοι, πρὸς μὲν τὸν τῶν παραδειγμάτων ἥλιον, τὴν ἀκτῖνά τε καὶ τὸ φῶς τους νοερούς μύουσιν ὀφθαλμούς, καὶ τὴν τῶν παραδειγμάτων πηγήν, τόν τε ποταμὸν καὶ τὸ ὕδωρ τοῖς ῥεύμασι τῆς ἑαυτῶν ἐθελογνωμοσύνης παρασύρειν ἐπιτεχνάζονται, τὴν δὲ δίδυμον ἀκτῖνα, καὶ τὸν δίῤῥυτον, ἢ καὶ δίκρουνον ποταμόν, ὡς τάχα ἐναντία τῶν εἰρημένων, καὶ ἀνατρεπτικὰ ἄνω καὶ κάτω τοῦ λόγου προφέρουσι. Καὶ οἱ μὲν οὕτως. β'. 'Ημεῖς δὲ, τῆς εἰρήνης τῶν Ἐκκλησιῶν ἀντεχόμενοι, δι' ἦν τὸν πρὸς τοὺς τὰ τοιαῦτα τεχνολο γοῦντας ἀγῶνα προθύμως υποδυόμεθα, οὕτω φαμέν. ὡμολόγηται μὲν συμπροϊέναι τὸ Πνεῦμα, και quoniam ex sole. Spiritus ergo dicitur Filii Spiritus, tanquam qui est per filium, et Patris Spiritus, ta:quam qui est ex Patre. CAPUT IX. Ad eos, qui dicunt, ‹ Quando una simul emanare cum Filio, et una simul consequi Spiritus dicītur, non esse per Filium. › 4. Hic nostra oratio ad certamen accingitur celebre. Conatur etenim auctoritatibus scripto traditis, alia scripto consignata dicta opponere, quibus qui contentiosius ea percurrunt, sive caIumniosius examinant, animo comprehendant, eorum auctores sibiipsis adversantia concinnasse, qui vero ea sine contentione et rixa considerant, variam ac multiplicem Dei sapientiam admirentur, quæ sanctos Patres nostros ita disposuit, ut per oninia theologiæ consonum simal et concinne admodum componerent ac coagmentarent: omnibus siquidem sanctis, qui theologiæ suggestum ascenderunt, et res theologicas tractarunt, asserentibus, aliquando e una simul emanare cum Filio, et una simul consequi Spiritum ex Patre:» aliquando < per Filium illumn exsistere:» et in exemplis, quibus illi usi sunt, aliquando, e duplicem Patris radium, et dupliciter Quentem; ac, dupliciter roentem Auviam: › aliquando, ‹ veluti ex sole lumen et radium, › et, ‹ veluti ex fonte Aluvium et aquam › Filium et Spiritum sanctum nuncupantiLus, qui cum Romana Ecclesia unionem, otio sun abutentes, exagitant, similia sanctorum dicia, quasi sibiipsis adversantia accipientes, quæ in exemplis adducta sunt, ad comprobaudum, unum per aliu.l esse, negligunt; quæ vero ad refellendum, esse per Filium Spiritum, videntur conducere, proferunt, proponuntque. Εt cum opus esset utrorumque dictorum concordiam ac consensiouem concipere, vel eo solo, quod utraque hæc ab iisdem theologis. ennntiala sunt, quid enim aptius dictorum scripto traditorum consensionem constabiliverit; dum communibus notionibus sine ulla hæsitatione apud omnes in confesso sit, neminem omnium contraria sibiipsi tradere ant decernere, et potissimum si ex Spiritu dicti illius theologici lumen accessit illis, qui de eodem Spiritu verba faciunt? Illi enimvero pertinacia semel et propriæ voluntatis libidini addicti, ad solet, radium, et lumen exempti causa prolata intellectuales oculos occludunt, necnon fontem, Duvium, et aquam cum sui ipsius arbitratus fluxibus transversa trahere conantur: duplicem autem radium et dupliciter fluentem ruentemque fluvium, quasi dictis adversarentur, eaque convellerent, rursum deorsunque, in oratione conculcant. Et hi quidem ita se gerunt. 2. Nos porro qui ecclesiasticæ paci inhæremus, ob quam adversus similia comminiscentes alacriter certamen aggredimur, ita dicimus. Nemini dubina controversum est, Spiritum simul cum Filio emas

lare, et progredi, secundum suam ex Patre exsi- συμπαρομαρτεῖν τῷ Υἱῷ κατὰ τὴν ἐκ Πατρὸς αὐτ stentiam, et in confessis quoque est, eumdem esse et per Filium, et neutrum alteri [adversatur, neque alterum convellit, et quod ex uno alterum cousequitur, inter sese utraque concorditer congruuni. Εt de iis accuratum sermonem haberi, feri nequit, ab iis, qui callent, supra omnem demonstrationem esse, et naturalem rationem exsuperare illius naturam divinam atque incomprehensam. Ubi enim illins incomprehensum fuerit, si quis se scire contendat, quo pacto Spiritus una cum Filio emanans, per Filium ex Patre progreditur?, Verumtamen cum ad subobscuram quamdam cognitionis rerum incomprehensarum speciem consequendum, supra digestas imagines Patres tradiderint, ex iisdem ipsis nos quoque enarrare conabimur, quomodo possit intel. ligi, una simul emanans cum Verbo Spiritus, et una simul cum eo progrediens, et për Verbum ex Patre efluens, et quomodo nullum ex his dictis ad aliud destruendum conducit. ' τῶν ὕπαρξιν, ἀλλὰ συνωμολόγηται ὑπάρχειν αὐτὸ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐδέτερον τῷ ἑτέρῳ μάχεται εἰς ἀνατροπὴν, ἀλλ᾽ ὅτι θατέρῳ τὸ ἕτερον ἔπεται, σύμφωνα ἀλλήλοις ἑκάτερα ἀναφαίνεται. Καὶ τὸ μὲν ἀκριβές τι λέγειν περὶ αὐτῶν οὐκ ἔστι τοῖς εἰδόσιν ὡς πάσης ἀποδείξεως ἡ θεία φύσις ὑπεραν ῴκισται, καὶ ὡς πάντα φυσικόν λόγον ὑπερεκτρέ χει ταύτης τὸ ἀκατάληπτον· ποῦ γὰρ τὸ ταύτης ἀκατάληπτον, εἴπερ εἰδέναι τις ἑνσταίη, ὅπως τὸ συμπροῖἐν τῷ Υἱῷ, διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστι προϊὸν ἐκ Πατρός; Ἐπεὶ δὲ εἰς ἀμυδράν τινα φαντασίαν τῆς τῶν ἀκαταλήπτων ἐκείνων γνώσεως τὰς ἀναγεγραμμένας εἰκόνας οἱ Πατέρες παραδεδώκασιν, ἐξ αὐτῶν τούτων εἰπεῖν καὶ ἡμεῖς πειρασόμεθα, πῶς ἔστι νοεῖν καὶ συμπροϊόν, καὶ συμπαρομαρτοῦν τῷ λόγῳ τὸ Πνεῦμα καὶ διὰ τοῦ Λόγου προϊὸν ἐκ Πατρὸς, καὶ πῶς οὐδέτερον τῶν ῥητῶν ἑκατέρων εἰς τὴν θατέρου συντείνεται ἀνατροπήν. γ΄. Αὐτίκα γὰρ ἐπὶ τοῦ ἡλίου συμπρόεισι, καὶ συμπαρομαρτεῖ τῇ ἀκτῖνι, τὸ φῶς, ἀλλ' ὅμως διὰ τῆς ἀκτῖνος αὐτὸ προϊέναι καταμανθάνομεν. Καὶ ἐπὶ τῆς πηγῆς τοῦ ποταμοῦ καὶ τοῦ ὕδατος συμπρόεισι καὶ συμπαρομαρτεῖ τὸ ὕδωρ τῷ ποταμῷ, ἀλλ᾽ ὅμως διὰ τοῦ ποταμοῦ αὐτὸ προϊέναι κατανοοὔμεν· καὶ οὔτε τὴ συμπροϊέναι τῇ ἀκτῖνι τὸ φῶς ανατρεπτικὸν τοῦ εἶναι διὰ τῆς ἀκτῖνος αὐτὸ, οὔτε τὸ διὰ τοῦ ποταμοῦ προϊέναι τὸ ὕδωρ ἐναντίον τοῦ 3. Non aule alia in sole una simul prosilit, unaque simul consequitur eum radio lumen, et nihil ominus per radium lumen promanare conspicimus, et în fonte fluvii et aquæ, simul prosilit et una simul consequitur Auvius aquam et tamen per Buvium aquam defluere, et vere concipimus. Et non propterea quod simul cum radio lumen emanat, lumen esse per radium refellit: neque quod aqua cum fuvio prosilit, simul profluere destruit. Sedenim rationes accuratius examinantes, et penitius indagantes, quomodo una c συμπροϊέναι ἀλλήλοις ταῦτα διαγινώσκομεν. Τὰ δὲ simul cum radio exsilit, et per radium ex sole lumen emanat, et quomodo simul cum fluvio effluit, et per durium exsilit aqua ex fonte, et quomodo neutrum ex jam dictis ad alind convellendum confert, tum subinde rei litem imponimus. Poscimus, in effectibus, qui ita se habent, potestne unus sine alio esse? At plane discernimus neque (radium posse esse absque lumine, neque solare lumen absque radio, neque fluvialem aquam sine fluvio, neque fluvium sine aqua, et curiosius conquirentes rationem p:opter quam in similibus effectibus nnus absque alio esse nequeat, aperte cognoscimus nullam aliam ob causam id contingere, quam quod unum ex altero est. lloc enim nec aliud potissima causa censetur, quare in jam dictis effectibus unum absque alio esse nequeat. Id enim si non esset, nibil impediret, quo minus unum absque alio esset, quemadmodum de duobus ex uno sole radiis, et de duobus ex uno fonte profluentibus fluviis. 4. Jam itaque cum didicerimus, ex co quod unum per aliud est, fieri non posse, ut unumn sine altero sit, statim certissima demonstratione constat, una simul continuo progredi. Ea siquidem, quorum unum sine alio esse nequit, quo pacto simul non fuerint? Et cum u ¡a simul emanare, consequatur ex eo,quod unum abs - que alio esse nequeat, et unum absque alio esse non flusse, comparet ex eo quod unum per alium sit, quaτῶν λόγων ἐξεταστικώτερον μεταχειριζόμενοι, καὶ πολυπραγμονοῦντες κατανοῆσαι, πῶς τε συμπρόεισι τῇ ἀκτῖνι, καὶ διὰ τῆς ἀκτῖνος πρόεισιν ἐξ ἡλίου τὸ φῶς, καὶ πῶς συμπρόεισι τῷ ποταμῷ, καὶ διὰ τοῦ ποταμοῦ πρόεισι τὸ ὕδωρ ἐκ τῆς πηγῆς, καὶ πῶς οὐδέτερον τῶν εἰρημένων εἰς τὴν τοῦ ἑτέρου συν τείνει ἀνατροπήν, εἰς τοῦτο διαγνώσεως λήγομεν. Ζητοῦμεν εἰ ἔστιν ἐπὶ τῶν οὕτως ἐχόντων αἴτια τοῦ εἶναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου χωρίς, καὶ οὔτε ἀκτῖνα διαγινώσκομεν δύνασθαι εἶναι δίχα φωτός, οὔτε φῶς ἡλιακὸν ἀκτῖνος χωρίς, οὔτε ποτάμιον υ ποταμοῦ δίχα, οὔτε ποταμὸν ὕδατος δίχα. Κα πολυπραγμονοῦντες τὸν λόγον, καθ' δν ἐστιν ἀδύνα τον ἐν τοῖς τοιούτοις αἰτιατοῖς, εἶναι τὸ ἕτερον του ἑτέρου χωρὶς, ἐξ οὐδενὸς, ἄλλου τοῦτο συμβαίνειν διαγινώσκομεν, ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τοῦ εἶναι διὰ θατέρου τὸ ἕτερον. Τοῦτο γὰρ μόνον καὶ οὐδὲν ἄλλο αιτιώτατόν ἐστι τοῦ μὴ δύνασθαι ἐν τοῖς ῥηθείσιν α τιατοίς εἶναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου χωρίς, ὡς ἐπὶ τῶν ἐξ ἑνὸς ἡλίου δύο ἀκτίνων, καὶ ἐπὶ τῶν μιᾶς πηγῆς προχεομένων δύο ποταμών. δ'. Ηδη γοῦν ἐκ τοῦ εἶναι διὰ θατέρου τὸ ἕτερον καταμαθόντες τὸ ἀδύνατον τοῦ εἶναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου χωρίς, συναποδεδειγμένον εὐθὺς ἔχομεν καὶ τὸ συμπροϊέναι ἀλλήλοις αὐτά. Τῶν γὰρ τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου χωρὶς εἶναι ἀδύνατον, πῶς ταῦτα οὐχ ἅμα; Καὶ ἐπεὶ τὸ μὲν συμπροϊέναι ἀλλήλοις αὐτὰ Ακολούθησεν ἀπὸ τοῦ μὴ δύνασθαι χωρὶς ἀλλήλων εἶναι αὐτὰ, τὸ δὲ μὴ χωρὶς ἀλλήλων εἶναι αὐτα δύο

νασθαι, ἀναφαίνεται ἀπὸ τοῦ εἶναι διὰ θατέρου τὸ nam ratione una simul, enauare adversabitur, et ἕτερον πῶς τὸ συμπρο έναι ἀλλήλοις αὐτὰ ἐναντίον ἂν εἴη τῷ διὰ θατέρου τὸ ἕτερον αὐτῶν εἶναι; Τὸ γὰρ ὡς ἡγουμένῳ τινὶ ἑπόμενον οὐκ ἂν εἴη ἐναντίον, ὑπερ ἔπεται. Οὐκ ἄρα τὸ τὸ Πνεῦμα συμπροΐένα: τῷ Υἱῷ ἐκ Πατρὸς εἶναι αὐτό. Καὶ τούτου δειχθέν τος, συναποδέδεικται τι ἐπισφαλὲς τῶν οἰομένων ἀλλήλοις ἐναντία εἶναι αὐτὰ, καὶ διὰ τοῦτο λεγόν των ὡς, ἐπεὶ συμπροϊέναι καὶ συμπαρομαρτείν λέγεται τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ, οὐκ ἔστι διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ δεῖ πεπαῦθαι λοιπὸν τοὺς ἀνυποστόλως ἀπερευγομένους σύμπαν τὸ παριστάμενον. Εἰ δὲ τὸ παράδειγμα τῆς διδύμου ἀκτῖνος καὶ τοῦ διῤῥύτου ποταμοῦ, διὰ τὸ ἐν τοῖς κατ' αὐτὰ αἰτιατοῖς δύνα σθαι εἶναι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου χωρὶς, προβάλλεσθαι θέλουσιν εἰς ἐναντιοφωνίαν τάχα τινὰ τῶν ῥηθέντων· ἀλλὰ γνώτωσαν ὡς, ἐπεὶ ἀδύνατόν ἐστιν ἐναντιοφωνῆσαι κατά τι ἑαυτοῖ; τοὺς ἀμφότερα τὰ μέλη τῶν παραδειγμάτων θεολογήσαντας, τὰ μὲν τῶν παραδειγμάτων ἐξελήφθη ἐκείνοις εἰς παράστασιν τοῦ εἶναι τῶν δύο αἰτιατῶν τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου τὰ δὲ ἐξελήφθη ἐκείνοις εἰς παράστασιν τοῦ εἶναι ἕκαστον τῶν τοιούτων αἰτιατών καθ' αὐτή τε καὶ ἰδιοῦπόστατον. Τοῦτο γὰρ σημαίνουσιν ἡ δίδυμος ἀκτὶς καὶ ὁ δίῤῥυτος ποταμός. Καὶ πείσειαν ἂν πρὸς τοῦτο τὸν ἀντιλέγοντα καὶ τὸ τρισήλιον, καὶ τὸ τρισάκτινον τῆς Θεότητος, γραφικώς είρημένα διὰ τὸ τρισυπόστατον. ΚΕΦΑΛ. Ι. Πρὸς τοὺς λέγοντας. Ἐπειδὴ ἀναβλύζειν καὶ πηγάζειν λέγεται τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διατί μὴ ἐκπορεύεσθαι λέγεται καὶ ἐκ τοῦ γιου.» α'. "Α μὲν περὶ τῆς ἐκπορεύεται ο λέξεως ἡμεῖς εἴπομεν, τὸ πρὸς τὸ ἀναβλύζειν, καὶ πηγάζειν, καὶ προχεῖσθαι ἰσοδύναμον αὐτῆς διασκοπησάμενοι, ἐν ἑτέροις ἡμῶν λόγοις ἐῤῥέθη· ἐπεὶ δὲ παρὰ τῶν διενισταμένων φιλονεικότερον, καὶ ἔτι περὶ τῶν αὐτῶν σαφέστερόν τι λέγειν προσαπαιτούμεθα, τὰ δοκοῦντα καὶ πάλιν πρὸς τὸ τῆς ἐννοίας συμβάλλειν ἡμῖν καθαρώτερον, οὐδαμῶς ἐκνοῦμεν ἐπεξεργάζει σθαι. Ἐπεὶ γὰρ οἱ ἀποροῦντες διαποροῦσι, πῶς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζον, καὶ πηγάζον, καὶ προχεί μενον Πνεῦμα, οὐχὶ καὶ ἐκπορευόμενον λέγεται ἐξ αὐτοῦ; Τάδε σαφηνείας χάριν φαμέν. β. Η εκπόρευσις ου τὸ ἁπλῶς ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα δηλοῖ, ἀλλὰ τὸ πῶς εἶναι. Διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τρόπος ὑπάρξεως, ὅ ἐστι διαφορὰ ὑπάρξεω; παρὰ τοῖς Πατράσι τὸ τῆς ἐκπορεύσεως τεθεολόγητα: όνομα. Καὶ ἐστιν ἡ κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν δηλουμένη ύπαρξις διαφέρουσα πρός τε τὴν ἄναρχον ὕπαρξιν τοῦ Πατρὸς τῷ τοῦ ἀγεννήτου δηλουμένην ὀνόματι, καὶ πρὸς τὴν ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ ἐξιδιωσαμένην τὸ γεννητόν. Τρία γοῦν ταῦτα ονόματα ταῖς τῶν τριῶν προσώπων ἀφωρίσθησαν ιδιότησιν, ἑκάστου τῶν ὀνομάτων οὕτω γε δυναμένου τὸ ὠνομασμένον ἐξ αὐτοῦ πρόσωπον ἐν τῇ μακαρία PATROL. CR. CSLI. destruet, unum ex iis per aliud esse? Namque quod ex aliquo tanquam ex priori consequitur, nunquam contrarium erit illi ex quo consequitur. Non igitur, Spiritun una cum Filio ex Patre prosilire contrarium fuerit illi, per Filium ex Patre eumdem esse. Idque cum demonstratum sit, una simul quoque error demonstratus est eorum, qui ea sibi invicem adversari opinantur; proptereaque asserentium, cum simul cum Filio emauare, et simul progredi Spiritus dicatur cum Filio, non esse per Filium. Hinc in posterum illis obmutescendum est, qui quidquid in buccan venerit, inverecunde effutiunt. Quod si exemplum duplicis radii, et in duo dispartiti fluvii, quod in effectibus secundum ipsos unum absque alio esse potest, obtendent, aliquid proferri, quod contrarium sonet jam dictis, sciant, cum feri nequeat, ut sibiipsis adversentur, qui aml:o hæc dicta exempli causa produxerunt, nonnulla ex exemplis ab illis assumpta esse ad comprobandum ex his duobus effectibus, alterum quidem continenter ex primo, alterum per eum, qui continenter est ex primo alla ad demonstraudum ex his effectibus unumquemque esse secundum se, et propria hypostasi subsistentem. lloc enim denotat duplex radius, dupliciter sectus fuvius. Id quoque adversario persuadebit, et trisolium, et triradium Deitatis graphice expressa propter trinun bypostaseon. CAPUT X. Ad eos, qui dicunt: «Cum effluere, et emanare dicatur Spiritus ex Filio, quare non dicatur etiam procedere et ex Filio? › 1. Quæ de processionis dictione diximus, æquas illius cum emanatione, effluxione, et progressione vires examinantes, in aliis nostris orationibus habentur. Cum vero ab iis, qui contentiosius rebus istis obsistunt, de iisdein aliquid, quod dilucidius sit, et rem repræsentet, afferre in medium præterea exigimur, quæ nobis occurrunt, ad seulentiam apertius enodandam opportuna, elaborare ullo modo cunctabimur. Εt cum, qui addubitant, in dubium vertant, quomodo qui ex Filio emanare, fuere, et effundi dicitur Spiritus, non item dicatur et ex eodem procedere? bæc, ut magis res elucescat, proponimus.. 2. Processio non notat simpliciter, ex Patre Spiritum esse, sed modum, quo est. Propter hoc enim et modus exsistentiæ, quæ est exsistenti:e differentia, a Patribus processionis nomen coastitutum est. Et secundum processionem significata exsistentia differt, et ab exsistentia sine principio, ingeniti nouine coanolata, et ab exsistertia Filii sibi genitum vindicante. Hæc ergo tria nomina trium personarum proprietatibus decreta sunt, cutn singula hæc nomina viribus ita pofleant, ut ex se personam nuncupatam in beata Triade denotent. Ut idem plane sit ingenitum et Pater, genitum et

Filius, procedens et Spiritus. Namque qui in Τριάδι δηλοῦν, ὡς ταυτὸν εἶναι ἀγέννητον εἰπεῖν, ἢ Triade ingenitam personam dixerit, nihil aliud quam ipsum Patrem notavit; et qui dixerit in Triade genitam personamn, nullum alium quam Filium expressit; et qui in Triade procedens dixerit, nullum alium quamı Spiritum sanctum significavit: et contra, qui Patrem dixerit, in Triade ingenitam personam indicavit; et qui Filium dixerit, genitam personam innuit, et qui Spiritum intellexerit, quod in Triade procedit, actutum animo concepit. Et cum semel a theologis Patribus unicuique personæ, quæ ex causa est, exsistentiæ nomina, earumdem inter se discrimen indicantia, generatio nempe et processio decreta sunt, et Filii nomen genitum sibi asciscit, et quandocunque etiam dicatur de Spiritus nomine, statim procedens concipitur, sive pronuntiatione orationis enuntiet genera - tionem de Filio, qui dicit, emanare, aut effluere, aut efundi, aut progredi eum ex Palre, sive mon enuntiet, secundum omnem consecutionis necessitatem, genitum deprehendi illius, qui emanal, aut elluit, aut effunditur, aut progreditur, Filii progressum; et qui dicit emnauare, aut emuere, aut effundi, aut progredi Spiritum ex Patre, sive prolatione vocis processionem Spiritus exprimat, sive - non exprimal, prorsus necessario consequitur pro- · cedentem intelligi illius, qui emanat, aut effluit, aut effunditur, aut progreditur, Spiritus progressum. Etenim Filius emanaus cum sua proprietate emarat, modo scilicet generationis, non processionis. Et Spiritus emanans cum sua proprietate emanat, Hodo nempe processionis, non generationis. ρευτῶς, καὶ Πνεῦμα ἀναβλύζον, μετὰ τῆς οἰκείας γεννητῶς. 3. Propter haec itaque cum omnes fere dictiones, quæ simpliciter esse significant, inveniantur de Spiritu ex Filio, prorsus periculose mihi videntur obsistere ecclesiastica paci, qui modis omnibus piam sententiam lædi opinantur, quod dicant Itali ex Filio procedere, qui ex ipso emanat et effluit, progreditur, et emittitur Spiritus. Quemadmodum enim Filius emanaus et effluens ex Patre, Filius, generatus, non vero procedens effunditur, et emamat. ita et Spiritus ex Patre et Filio effusus, et prosilieus, Spiritus est procedens, et nullo inodo generatus. CAPUT XI. Adversus eos, qui dicunt, emanare et effluere ex Filio Spiritum, non secundum Verbi divinitatem, sed secundum rem assumptam dici, propter spirisofia dona. 1. Cum vero non desius alii qui ex Filio effusionem et effluxum Spiritus non secundum Verbi divinitatem ex eo esse contendant, sed secundum carnem et rem assumptam, quod spiritalia, ut ipsi tradunt, dona siguificet, ex Filio emanans et profusus Spiritus, certamen adeundum est, et quæ ipsi de similibus, inquiunt, examinanda, Joannem, auέκπορευτὸν εἰπεῖν, καὶ Πνεῦμα εἰπεῖν. Ὁ γὰρ εἰπὼν τὸ ἐν τῇ Τριάδι ἀγέννητον πρόσωπον οὐδὲν εδήλωσεν ἕτερον ἢ τὸν Πατέρα· καὶ ὁ εἰπὼν τὸ ἐν τῇ Τριάδι γεννητὸν πρόσωπον, οὐδὲν ἐδήλωσεν ἔτερον ἢ τὸν Υἱόν· καὶ ὁ εἰπὼν τὸ ἐν τῇ Τριάδι ἐκπο ρευτὸν, οὐδὲν ἐδήλωσεν ἕτερον ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ ἀνάπαλιν ὁ Πατέρα εἰπὼν τὸ ἐν τῇ Τριάδι ἀγέννητον πρόσωπον, παρεδήλωσε· καὶ ὁ Υἱὸν εἰπὼν τὸ γεννητὸν ἐσήμανε πρόσωπον· καὶ ὁ Πνεῦμα ἀκούσας, τὸ ἐν τῇ Τριάδι ἐκπορευτὸν νενός, κε παρευθύς. Καὶ ἐπεὶ ἅπαξ παρὰ τῶν θεολόγων Πατέρων τῇ ἑκάστου τῶν δύο αἰτιατῶν προσώπων ὑπάρξει ὀνόματα δ λωτικὰ τῆς πρὸς ἄλληλα διαφο ρᾶς αὐτῶν ἡ γέννησις καὶ ἡ ἐκπόρευσις ἀφωρίσθησαν, καὶ τὸ τοῦ Υἱοῦ ὄνομα τὸ γεννητὸν προσεπάγεται, ὁπηνίκα ἂν καὶ ῥηθείη, καὶ τῷ τοῦ Πνεύματ τος ὀνόματι τὸ ἐκπορευτὸν συνεπινοεῖται, καν προενέγκῃ τῇ προφορᾷ τοῦ Λόγου τὴν γέννησιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ὁ λέγων ἀναβλύζειν, ἢ πηγάζειν, ἢ προς χεῖσθαι, ἢ προϊέναι αὐτὸν ἐκ Πατρὸς, κἂν μὴ προσ ενέγκη, κατὰ πᾶσαν ἀκολουθεῖ τὴν ἀνάγκην γεννητὴν νοεῖσθαι τὴν τοῦ ἀναβλύζοντος, ἢ πηγάζοντας, ή προχεομένου, ἡ προερχομένου Υἱοῦ πρόοδον. Καὶ ὁ λέγων ἀναβλύζειν, ή πηγάζειν, ἢ προχείσθαι, ἢ προϊέναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, κἂν προενέγκη τῇ προφορᾷ τοῦ λόγου ἐπὶ τοῦ Πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν, κἂν μὴ προενέγκῃ, κατὰ πᾶσαν ἀκο λουθεῖ τὴν ἀνάγκην ἐκπορευτὴν νοεῖσθαι τὴν τοῦ ἀναβλύζοντος, ἢ πηγάζοντος, ἢ προχεομένου Πνεύ ματος τρίοδον. Υἱὸς γὰρ ἀναβλύζων μετὰ τῆς αἰα κείας ιδιότητος ἀναλύζει, γεννητῶς γὰρ, οὐκ ἐκποἰδιότητος ἀναβλύζει· ἐκπορευτῶς γὰρ, ἀλλ' οὐ γ΄. Διὰ γοῦν ταῦτα, ἐπεὶ ἀπάσας σχεδὸν τὰς δι λούσας τὸ ἁπλῶς ὑπάρχειν λέξεις ἔστιν εὑρεῖν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος ἐξ Υἱοῦ, πάντη ἐπισφαλῶς δοκοῦσί μοι διενίστασθαι πρὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην οἱ καὶ ἀμωςγέπως λυμαίνεσθαι τὴν τῆς εὐσεβείας οἰόμενοι ἔννοιαν ἀπὸ τοῦ λέγειν τοὺς Ἰταλοὺς ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον καὶ πηγάζων, προϊόν τε, καὶ προερχόμενον Πνεῦμα. Ὥσπερ γὰρ ὁ Υἱὸς ἀναβλύζων καὶ προερχόμενος ἐκ Πατρὸς Υἱὸς γεννητῶς, ο μενουν εκπορευτῶς προχεῖται, καὶ ἀναβλύζει· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προχεόμενόν τε καὶ ἀναβλύζον Πνεῦμα ἐκπορευτόν, ο μενουν γεννητόν ἐστιν. Πρὸς τοὺς λέγοντας, τὸ ἀναβλύζειν και πηγάζειν ἐκ τοῦ γιοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ κατὰ τὴν τοῦ λότου θεότητα, ἀλλὰ κατὰ τὸ πρόσλημμα είν ρηται διὰ τὰ πνευματικὰ χαρίσματα. α'. Ἐπεὶ δέ εἰσιν ἕτεροι τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ πρόχυσιν καὶ ἀνάβλυσιν, τὸν πηγασμόν τε τοῦ Πνεύματος μὴ κατὰ τὴν τοῦ Λόγου θεότητα ἐξ αὐτοῦ εἶναι διενιστάμενοι, ἀλλὰ κατὰ τὴν σάρκα τε καὶ τὸ πρόσω λημμα, διὰ τὸ τὰ πνευματικά, ὡς αὐτοί φασι, δηλοῦν χαρίσματα, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζον καὶ προχεόμενον Πνεῦμα, γυμναστέον δὴ καὶ ἅπερ ε

τοῦ περὶ τῶν τοιούτων φασίν. Ἰωάννην τὸν χρυσο- reum illud eloquentiæ lumen, et ex auro Spiritus δήμονα, τὴν τοῦ Πνεύματος χρυσήλατον σάλπιγγα, εὑρίσκουσι λέγοντα, ἐν τῷ περὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή· ε χθὲς ἡμῖν, ὦ φιλόχριστοι, ἡ τοῦ ἁγίου καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος επιφοίτησις ἀνυμνεῖτο. Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ἐξ ὧν ἐχορήγησέ μοι τῷ Κυριακῷ ἀνθρώτῳ. Λήψεται αὐτό, τὸ δεδωκός, τὸ ἐλθὸν, καὶ μεῖναν ἐν ἐμοὶ, τὸ χρῖσάν με, τὸ ἁγιάσαν, τὸ ἀναγαγόν εἰς τὴν ἔρημον, τὸ ὑποστρέψαν με νικητήν.» Καὶ πάλιν· Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν·» καὶ ἵνα δείξῃ ὅτι οὐ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐμνημόνευσεν, ἀλλὰ τῶν δωρεῶν, ἐπάγει μετὰ τὸ εἰπεῖν· ὁ Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψετα::· εὐθὺς, ο Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν· ἔλαβον αὐτὰ ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Καὶ πάλιν • Διὰ τοῦτο εἶπεν, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ἐπειδὴ ὁ Θεὸς ἡγίασε την σάρκα Πνεύματι ἁγίῳ, καὶ ἀπέστειλε τὴν δωρεάν τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ εἰς τὴν σάρκα τοῦ Χριστοῦ. ὁ Ἐλθοῦσα δὲ ἡ χάρις ὅλα τὰ δῶρα ἐνέθηκε τῷ Χριστῷ, λέγει, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν.» Ταῦτα τὸν Χρυσορρήμονα ευριο σκοντες ἐξηγούμενον ἐν τῷ ῥηθέντι λόγῳ αὐτοῦ ἐπὶ τῇ εὐαγγελικῇ ζήσει τῇ, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,» ἀξία; ὥσπερ λαβόμενοι λέγειν, & βούλονται, οἱ πάντα πρὸς τὸ δοκοῦν ἑαυτοῖς μεθέλκειν πειρώμε ναι, Ιδού, φασὶν, τὸ τοῦ Χρυσορρήμονος ἀξιόπιστον παρίστησιν ἐναργῶς κατὰ τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Κυ μίου λέγεσθαι τὸ ἐξ αὐτοῦ λαμβάνειν τὸ Πνεῦμα τὸ άγιον, ἅτε θείας αὐτοῦ σαρκὸς δεξαμενης γεγονυίας τοῦ Πνεύματος. Καὶ πῶς οὐ πρόδηλόν ἐστι διὰ τὰ πνευματικά χαρίσματα τοῦτο εἰρῆσθαι; Καὶ τοῦτο κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς ὡς ἐντεῦθεν ἀποδεδειγμένον λαμβάνοντες, ἐφεξῆς ἀξιοῦσι μηδένα ἔτι λείπεσθαι λόγον τοῦ πίστιν προσκεῖσθαι ἅπασιν ἀναμφίβολον τὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὄνομα οὐκ εἰς δήλωσιν αὐτῆς τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος φύσεως, ἀλλ᾽ εἰς ἐν οἱῳδήτινι ἂν μέρει τῆς θείας Γραφῆς εὑρίσκηται προχεόμενον ἐξ Υἱοῦ. Καὶ οἱ μὲν ταῦτα. confectam tubam dicentem reperiunt, in sua de sanctissimo Spiritu oratione, cujus principium, • Heri, ο Christi amatores, sancti et adorandi Spiritus celebrabatur adventus. De mee accipiet, ex his quæ mihi homini Dominico suppeditavit. Acci piet ipse qui exhibuit, qui advenit, et mansit super me, qui unxit me, qui sanctificavit, qui duxit me in desertum, et victorem reduxit.» Et rursus, ‹ De meo accipiet, et annuutiabit vobis **, › ut ostendat, se non sancti Spiritus sed donorum meminisse, subdit post illa, ex meo accipiet, protinus: e Omnia quæcunque babet Pater mea sunt ", › accepi ipsa ex Spiritu sancto. Et iterum, Propterea dixit, De meo accipiet, quoniam Deus sanctificavit carnem Spiritu sancto, Adveniens vero gratia omnia dona Christo indidit, dicit: De meo accipiet, et annuntiabit vobis, › Hæc Chrysostomum ita exponentem in laudata oratione invenientes, super evangelico dicto, Ex neo accipiet, o quasi securitatem nacti, quæcunque illis collubitum fuerit, effari, qui omnia, ut sibi videtur, et pro libidine trahere conantur, En, aiunt, Chrysostomi auctoritas aperte commonstrat, secundum humanitatem Domini dicl, ex ipso accipere Spiritum sanctum,' quasi divína illius caro Spiritus conceptaculum factum esset. Εt quo pacto palam non est, propter spiritalia dona hæc dicta fuisse? Et hoc, ut ipsi existimant, quasi inde demonstratum sit, assumentes, contendunt deinceps, nullam relinqui rationem, quo minus fides apud omnes sit, eaque certissima, sancti Spiritus, nomen, non ad indicandam Spiritus sancti naturam, sed ad iudicanda spiritalia dona accipi, in quocunque Scripturarum loco inveniatur Spiritus, emanans, effluens et prosiliens ex Filio. Et hi quidem haec proferunt. δήλωσιν πνευματικών χαρισμάτων ἐκλαμβάνεσθαι λεγόμενον τὸ Πνεῦμα ἀναβλύζον καὶ πηγάζον, καὶ 2. Nos vero refutationem eorum, quæ ipsi exponere non reformidant, non aliunde, quam ex hac ipsa oratione, cujus et adductum segmentum pars est, auspicabimur. Etenim si sanctus inventus fuerit, antequam ad verba illa, ‹ De meo accipiet, › β'. Ἡμεῖς δὲ τὸν ἔλεγχον, ὃν προεξηγεῖσθαι οὐχ ὑποστέλλονται, οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου, ούπερ καὶ ἡ ῥηθεῖσα περικοπή μέρος ἐστὶ, ποιησάμεθα. Εἰ γὰρ εὑρεθείη ὁ ἅγιος, πρινὴ πρὸς τοὺς λόγους εἰσβαλεῖν, τῆς «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,ο ῥητοῦ ἐξηγήσεως, πολὺν ὑφαίνων τὸν λόγον περὶ exponenda pervenial, prolixo sermone de nomini τῶν ὀνομάτων τοῦ Πνεύματος, καὶ διαιρῶν τὸ τοῦ Πνεύματος όνομα εἰς τε τὴν δήλωσιν αὐτῆς τῆς αὐθεντίας καὶ τῆς φύσεως τοῦ τῆς Τριάδος συμ πληρωτικού Πνεύματος, καὶ εἰς τὴν δήλωσιν τῆς τῶν πνευματικῶν χαρισμάτων διανομῆς, καὶ δα σαφῶν ἀκριβῶς, καὶ διερμηνεύων πάνυ λεπτῶν, πῆ μὲν ἐστιν ἀκοῦσαι τὸ τοῦ Πνεύματος όνομα, καὶ νοῆσαι αὐτὸν τὸν Παράκλητον, πῆ δὲ ἀκοῦσαι πάλιν Όνομα Πνεύματος, καὶ νοῆσαι χάριν τινὰ δηλουμέν την πνευματικήν, τίς ἂν εἴη δίκαιος ἔκτοτε, ὡς τοῦ Πνεύματος καταγώγιον καθαρώτερον τάχα τοῦ Χρυσορρήμονος, καὶ ὡς ὑψηλότερος αὐτοῦ θεολόγο, * Joan, ΣΤΙ, 15. ss ibid. bus Spiritus pertractans, et dividens Spiritus nomen tum ad exprimendum dominatum et naturam, qui Trinitatis completivus est, Spiritus, tum ad expriinendum spiritualium donorum partitionem, et accurate explanans, et perquam minutatim interpretans, aliquando fas est audire Spiritus nomen, et ipsum Paracletum concipere, aliquando rursus audire Spiritus nomen, et gratiam aliquam spirita - lem eo denotatam intelligere, quis justius poterit, perinde ac si ipso Chrysostomo purius Spiritus diversorium, et eo acutior excelsiorque theologus esset, decernere et determinare, spiritale donum

ρισμα δηλοῦσθαι ἀπανταχοῦ, ἐν εἰῳδήτινι ἂν τῆς θείας Γραφῆς μέρει λέγεται τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον, καὶ ἀναβλύζον καὶ πηγάζον ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ ἵνα μὴ ἐπὶ πλέον ὁ λόγος τὸν ἔλεγχον ἀναβάλληται τῶν απερισκέπτως τὰ τοιαῦτα δογματιζόντων, αὐτὰ ἐκεῖνα τὰ εἰρημένα τῷ Χρυσορρήμονι περὶ τῶν ὀνομάτων τοῦ Πνεύματος ἐν αὐτῷ τῷ ἀναγεγραμ μένῳ λόγῳ αὐτοῦ, ἐξ οὗπερ τὰς ἀφορμὰς ἔσχον εἰ πάντα διαστρεβλοῦντες πρὸς τὸ δοκοῦν ἑαυτοῖς, ὡς ἔχουσιν ἐπὶ λέξεων ἐνταῦθα καταστρωθήσονται. Φησὶ γὰρ οὕτως·. ᾿Αναγκαῖον δέ ἐστιν ἐπιμεἶναι τῇ τοῦ ἁγίου καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος ἐξηγήσει, καὶ σαφέστερόν τι περὶ τῆς ἁγίας καὶ ἐνδόξου δυ νάμεως εἰπεῖν, οὐκ ἐξ ὧν λογιζόμεθα, ἀλλ' ἐξ ὧν ubique significari, in quacunque sacra Scriptura δογματίζειν καὶ ἀποφαίνεσθαι, τὸ πνευματικὸν χάparte dicitur Spiritus, esse, emanare et exsilire ex Filio? Et ne diutius eorum, qui similia inconsiderate præfiniunt, refutationem protrahamus, illa eadem a Chrysostomo pronuntiata de nominibus Spiritus in eadem supra laudata oratione, ex quibus, qui omnia pro libidine, et ad quod allubescit, detorquent, sui enuntiati ansam arripuerunt ut sese habent, verbatim hic digerentur. Sic enim loquitur Operæ pretium autem est ut perseveremus diutius in sancti adorandique Spiritus enarratione, et manifestius aliquid de sancta gloriosaque facultate dicamus, non per ea, quæ cogitamus, sed per quæ docemur, Spiritum sanctum natura esse inseparabilem, utpote qui ex inseparabiti et indivisibili natura progressus est, nomen autem ejus Spiritus – διδασκόμεθα. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν μὲν φύσιν ἐστὶν ἀδιαίρετον, ἅτε δὴ ἐκ τῆς ἀδιαιρέτου καὶ ἀμερίστου φύσεως προελθὸν, ὄνομα δὲ αὐτοῦ Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας, Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, Πνεύμα Κυρίου, Πνεῦμα τοῦ Πατρός, Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, Πνεῦμα Χριστοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Λέγεται τοί νυν Πνεῦμα ἅγιον. Αὕτη γάρ ἐστιν ἡ κυρία καὶ πρώτη προσηγορία, ἡ ἐμφαντικωτέραν ἔχουσα τὴν διάνοιαν, καὶ παριστῶσα τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν φύσιν.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χρισ στοῦ οὐκ ἔχει, καὶ μὴν ἐχρῆν εἰπεῖν, εἰ δέ τις Πνεῦμα Θεοῦ οὐκ ἔχει, ἀλλ᾽ εἶπε, Χριστοῦ. Ἀλλὰ τοῦτο εἶπεν, ἵνα δείξῃ ὅτι ἴσον ἐστὶν εἰπεῖν Πνεῦμα Θεοῦ καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ. Ταῦτα τὰ ὀνόματα τῆς ἁγίας καὶ ἀχράντου δυνάμεως τοῦ ἁγίου ἐστὶ καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος. Εστι δὲ ἄλλα ονόματα οὐ τῇ φύσει προσήκοντα, ἀλλὰ τῇ ἐνεργεία. Βαθύς ὁ λόγος, καὶ χρήζει ἀκοῆς προσεχοῦς καὶ ἀσφαλούς καὶ πιστῆς. Λέγεται δὲ πάλιν τὸ Πνεῦμα ζωῆς Πνεῦμα, ἐπειδὴ ὁ Σωτὴρ λέγει, «Εγώ εἰμι ἡ ἀλή - θεια καὶ ἡ ζωή.» Λέγεται οὖν Πνεῦμα ζωής, καθώς καὶ ὁ Παῦλος λέγει· ο Ο γὰρ νόμος τοῦ Πνεύματος τῆς ζωῆς.» Ταῦτα τὰ ὀνόματα αὐτῆς τῆς αὐθεν τίας, αὐτῆς τῆς φύσεως. Εστι δὲ ἄλλα ονόματα, ἁ οὐ προσγράφεται τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, ἀλλὰ τῇ δυο νάμει καὶ τῇ ἐνεργείᾳ αὐτοῦ, οἷον αἱ δωρεαὶ αὐτοῦ. Λέγω δὲ καὶ προσδιασαφηνίζω τὴν ἔννοιαν, καὶ ἐπάγω τὴν μαρτυρίαν. Επειδὰν χαρίσηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐχαῖς τῶν ἁγίων ἢ ἐμοὶ ἢ ἑτέρῳ sanctus, Spiritus veritatis, Spiritus Dei, Spiritus Domini, Spiritus Patris, Spiritus Filii, Spiritus Christi.» Εt post perpauca: «Itaque dicitur Spiritus sanctus. Ista enim est prima et propria appellatio, et ut evidentiorem babens intelligentiam Spiritus sancti naturam demonstrat.» Et paucis interjectis: Si quis autem Spiritum Christi non habet, et sane oportebat dicere, si quis autem Spiritum Dei non habet, sed dixis, Spiritum Christi. Verum hoc dixit, ut ostenderet, idem esse dicere Spiritum Dei, et Spiritum Christi. Ilæc nomina sanctæ et immaculatæ virtutis sancti sunt et adorandi Spiritus. Sunt vero et alia nomina non natura convenientia, sed operationi. Profundus sermo, ο ct opus habet auribus attentis, munitis et fidelibus. Dicitur etenim Spiritus Spiritus vitæ, cum Salvator dicat, c Ego sum veritas et vita 8. › Dicitur Spiritus vitæ, ut Paulus dicit, ‹ Lex enim Spiritus vita.» Hac nomina ejusdemn sunt auctoritatis, et ejusdem naturæ. Sunt et alia nomina, quæ non ascribuntur Spiritui sancto, sed virtuti illius, et cperationi, ut sunt dona ejus. Dico itaque et insuper declaro sententiam, postea testimonium subinducturus. Quando dat Spiritus sanctus precibus sanctorum vel mihi, vel alteri Christianorum sanctifcationem, accipio donum ita ut sanctum habeam, et corpus et animam. Donum mihi exhibitum yoca- 'ur Spiritus sanctitatis: hoc est numus. Si dede rit Spiritus sanctus cuipiam donum non habenti Χριστιανῷ ἁγιασμὸν, καὶ λάβω δῶρον, ὥστε ἅγιον sapientiam, non habenti intelligentiam, sed det illi solam fidem, quales sunt multi habentes donum, ut credant solum Scripturis, ignorantes Scripturas, et Scripturis credentes, illud donum vocatur, et Spiritus Adei. Si quis accipiat donum, et virtutemn a Spiritu sancto, ut credat promissioni bonorum, quæ dantur in futuro sæculo, ille Spiritum promisSionis accepit. Si quis accipit sapientiæ donum, donum illud vocatur Spiritus sapientiæ, et omnia Jona Spiritus sancti nuncupantur Spiritus. Et attende diligenter, quia hac modo tibi speculativo declaramus. Quando quis habet donum charitatis, σε Joan. 51, 6. 538 Rom. viii, 2. ἔχειν τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν, ἡ δωρεὰ ἡ δοθεῖσά μας καλεῖται Πνεῦμα ἁγιωσύνης, τουτέστι χάρισμα. Ἐὰν δῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δωρεάν τινι μὴ ἔχοντι σοφίαν, μὴ ἔχοντι γνῶσιν, ἀλλὰ δῷ αὐτῷ μόνην πίσ στιν, οἷοί εἰσι πολλοὶ χάρισμα ἔχοντες τοῦ πιστεύειν μόνον Γραφαῖς, οὐκ εἰδότες τὰς Γραφὰς, καὶ ταῖς ἐκεῖ Γραφαῖς πιστεύοντες, καλεῖται δωρεά και Πνεῦμα πίστεως. Εάν τις λάβῃ δωρεὰν καὶ δύναμιν παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πιστεύειν τῇ ἐπαν γελίᾳ τῶν διδομένων ἀγαθῶν ἐν τῷ μέλλοντι, ἔλαβε Πνεῦμα ἐπαγγελίας. Εάν τις λάβῃ σοφίας δώρον, καλεῖται ἡ δωρεὰ Πνεῦμα σοφία;· καὶ πάντα τὰ

χαρίσματα τοῦ Πνεύματος καλεῖται Πνεῦμα. Καὶ ἡ dicitur habere Spiritum claritatis. Quando quis acceperit donum martyrii, dicitur habere virtutis Spiritum, hoc est donum: quod datum Spiritus sanctus appellatur, et donum eodem nomine, quo is, qui donat. Et paucis interjectis. Ita et bea » ‹ tus Isaias: Egredietur, inquit, de radice Jesse virga, et flos ex ea ascendet, et requiescet super eum Spiritus Dei ". Hic est nomen ipsius naturæ Spiritus, deinceps sequuntur dona: Spiritus sapi entiæ et intellectus, Spiritus consilii et fortitudinis, Spiritus cognitionis, Spiritus pietatis, Spiritus timoris Dei.» Et post pauca: «Arcepit docens Spi ritum sapientiae, et addiscens Spiritum intelligentiæ, ut intelligat. Propterea Isaias sapientiam ascribit dicenti, intellectum audienti. Et inquit, sapienlem architectum, et intelligenten auditorem. Spiritus consilii datur consiliario, Spiritus fortitudinis consilium accipienti.» Εt post alia nonnulla pericoEt pes: • Repeto igitur nomina ineftabilis natura spiritus Dei, spiritus qui ex Deo, spiritus Domini, spiritus Patris, spiritus Filii, spiritus Christi, spiritus qui excitavit Christum, spiritus vitæ, spiritus veritatis. Dein dona, spiritus virtutis, spiritus cliaritatis, spiritus temperantia, spiritus promissionis, spirit: dei, spiritus revelationis, spiritus adoptionis diliorum. › πρόσεχε τύπον διασαφηνιζόντων ἡμῶν ἐκ μέρους τὰς θεωρίας. Οταν τις ἔχῃ χάρισμα ἀγάπης, λέγε. ται ὅτι Πνεῦμα ἀγάπης ἔχει. Οταν λάβῃ τις χάρι σμα μαρτυρίου, λέγεται Πνεῦμα δυνάμεως ἔχειν, τουτέστι χάρισμα· ἐπειδήπερ τὸ δωρούμενον Πνεῦμα ἅγιον καλεῖται, καὶ τὸ δῶρον ὁμωνύμως τῷ χαρίζοντι, ο Καὶ μετ' ὀλίγα·. Οὕτω καὶ ὁ μακάριος Ἰσαΐας· ο Ἐξελεύσεται, φησί, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. ο δε τὸ ὄνομα τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος· λοιπὸν δὲ τὰ χαρίσματα· πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, πνεῦμα γνώσεως, πνεῦμα εὐσε βείας, πνεῦμα φόβου Θεοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα • Έλαβεν ὁ διδάσκων πνεῦμα σοφίας, ο διδασκόμε νας πνεῦμα συνέσεως, ἵνα συνῇ. Διὰ τοῦτο Ἰσαΐας τὴν σοφίαν ἐπιγράφει τῷ λέγοντι, τὴν σύνεσιν τῷ ἀκούοντι, καί φησι, σοφὸν ἀρχιτέκτονα, καὶ συνετόν ἀκροατήν. Πνεῦμα βουλῆς δίδοται τῷ γνωμοδοτούν τι, πνεῦμα ἰσχύος τῷ τὴν γνώμην δεχομένῳ.» Καὶ μετά τινα τῆς περικοπῆς· «Επαναλαμβάνω τοίνυν τὰ ὀνόματα τῆς ἀφράστου φύσεως, πνεῦμα Θεοῦ, πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, πνεῦμα Κυρίου, πνεῦμα Πατρός, πνεύμα Υἱοῦ, πνεῦμα Χριστοῦ, πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος τὸν Χριστόν, πνεύμα ζωῆς, πνεῦμα ἀληθείας. Λοιπὸν τὰ χαρίσματα, πνεῦμα δυνάμεως, πνεῦμα ἀγάπης, πνεῦμα σωφρονισμού, πνεῦμα ἐπαγγελίας, πνεῦμα πίστεως, πνεῦμα ἀποκαλύψεως, πνεῦμα υἱοθεσίας. γ. Ταῦτα σαφῶς τοῦ Χρυσορρήμονος Πατρός 3. Hæc palam Chrysostomo discernente, tradenδιηυκρινηκότος καὶ παραδεδωκότος, πῆ μέν ἐστιν teque aliquando audimus spiritus nomen, et Paraἀκοῦσαι τὸ τοῦ πνεύματος όνομα, καὶ νοῆσαι αὐτὸν τὸν Παράκλητον, πῇ δὲ ἀκοῦσαι πάλιν όνομα πνεύματος, καὶ νοῆσαι χάριν τινὰ δηλουμένην πνευμα τικήν. Ποῦ εἰσιν οἱ σύμπαν τὸ δοκοῦν αὐτοῖς ἀπυλώτῳ ἀπερευγόμενοι στόματι, καὶ διενιστάμενοι εὐχὶ τὴν φύσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δηλοῦσθαι, ἀλλὰ τὰ πνευματικά χαρίσματα πανταχοῦ ἐν οἷῳδήτινι ἂν τῆς θείας Γραφῆς μέρει εὑρίσκηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχον, καὶ ἀναβλύζον, καὶ προχεόμενον ἐξ Υἱοῦ, ὡς ἂν κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς ἐντεῦθεν ἀποδειχθείη μὴ τὴν κατὰ τοῦ Λόγου θεότητα ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν εἶναι τοῦ Πνεύματος, μηδὲ προχεῖσθαι ταύτην καὶ ἐξ αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει τοι καὶ ἐκ τοῦ Πατρός; Εἰ γὰρ τὸν περὶ τῶν ὄνο μάτων λόγον ὁ ἅγιος ποιούμενός φησιν· ε Όνομα δὲ αὐτοῦ, Πνεῦμα ἅγιον, πνεῦμα ἀληθείας, πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, πνεῦμα τοῦ Πατρός, πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Καὶ προστίθησιν·. Αὕτη γάρ ἐστιν ἡ κυρία καὶ πρώτη προσηγορία, ἡ ἐμφαντικωτέραν ἔχουσα τὴν διάνοιαν, καὶ παριστῶσα τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν φύσιν, καὶ ἐπάγει ταῦτα τὰ ὀνόματα αὐτῆς τῆς αὐ. θεντίας, αὐτῆς τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος φύσεως· τις ἂν μὴ βουλόμενος τὴν ἀλήθειαν ἐπηρεάζειν δια κενῆς οὐχ ὁμολογήσειε τὴ ἐν ταῖς Γραφαῖς ἀδιορία στως εἰρημένον ἅγιον Πνεῦμα αὐτῆς τῆς φύσεως, αὐτῆς τῆς αὐθεντίας τοῦ Παρακλήτου όνομα εἶναι; Καὶ εἰ τοῦτο, πῶς ἂν τολμήσειεν εἰπεῖν χάρισμα * Isa. x1, 1, 2. cletum ipsum intelligimus, aliquando rursus audimus nomen spiritus, et aliquod spiritale donum per illud indicatum cognoscimus. Ubinam sunt illi, qui, quidquid visum fuerit, effreni ore effutiunt, con· tenduntque, uon naturam sancti Spiritus denotari, sed semper spiritalia dona in quacunqque Scripturæ parte reperitur, Spiritum sanctum esse, emanare et effundi ex Filio, ut indle, pro arbitrio, mutuque suo demonstrent, non secundum Verbi divinitatem, ex Filio naturam esse Spiritus, nec effundi eam ex ipso, quemadmodum scilicet et ex Patre? Namque si de nominibus Spiritus verba facieus sanctus, ait, • Nomen vero ipsius, Spiritus sanctus, spiritus ve ritatis, spiritus Dei, spiritus Patris, spiritus Filii.» Et addit: llæc enim est propria ét prima arpellatio, quæ sententiam habet expressiorem, et naturam Spiritus sancti repræsentat. › Tum subdit deinde Hæc sunt nomina ipsius saneti Spiritus naturæ, quis, dummodo veritatem frustra oppugnare non appetit, non fatebitur, qui in Scripturis indistincte Spiritus sanctus vocitatur, ipeius naturæ, ipsius dominatus Paracleti nomen esse? Et si id est, quanam ratione audebit armare donum spiritale denotari cum prope locis Scripturæ innumeris reperitur, nunc quidem Spiritus sanctus ex Patre et Filio progrediens, nunc ex utroque exsistens, et nunc ex Patre emanans, nunc ex Filio

exsiliens naturaliter et essentialiter? Nemo, ut δηλοῦσθαι πνευματικόν, ὅταν μυριαχοῦ τῆς Γραφῆς: reur, adversus veritatem ita inverecundus fuerit, ut ex his, quæ Chrysostomus de nominibus Spiritus præscripsit, certam patentemque demonstratio. nem non habeat, ipsam Paracleti naturam significari, cum quis simpliciter et iudistincte Spiritum sanctum pronuntiat. εὑρίσκηται, νῦν μὲν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊόν, νῦν δὲ ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρχον, καὶ νῦν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς πηγάζον, νῦν δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζον φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς; Οὐδεὶς ἂν, οἶμαι, τῆς ἀληθείας οὕτω καταναιδεύσηται, ὡς μὴ ἐξ ὧν ὁ Χρυσορρήμων ἔφη περὶ τῶν ὀνομάτων τοῦ Πνεύματος ὁμολογουμένην ἔχειν ἀπόδειξιν τοῦ αὐτὴν τὴν τοῦ Παρακλήτου φύσιν δηλοῦσθαι, ὁπηνίκα τις Πνεύμα άγιον λέγῃ ἁπλῶς καὶ ἀπροσδιορίστως. δ. Ταύτης δ' ὁμολογηθείσης τῆς ἀποδείξεως, πῶς οὐκ ἀναντίῤῥητος ἀκολουθήσει ἐντεῦθεν ὁ ἔλεγο χος τῶν λεγόντων ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζειν τε καὶ ἀναπηγάζειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς χάρισμά τι πνευματικόν. Αλλ' ἰδοὺ πάλιν λαλαγοῦντές φασι· Καὶ εἰ μὴ πανταχοῦ πνευματικὸν δηλοῦται χάρι4. Hac demonstratione pro certo habita, quanam ratione hinc citra contradictionem non sequetur refutatio dicentium, ex Filio emanare, prosilireque Spiritum sanctum, veluti donum quoddam spiritale? Sed adhuc ultra blaterantes obstrepunt. Et, ubicunque Spiritus sancti mentio introducitur, semper donum spiritale denotari, et tanquam a conce- Η σμα, ὅπου ἂν ῥηθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἀπὸ placulo carne Domini, dona dignis impendi. Quibus nos rursus hæc objicere non detrectamus. Addecebat vos, qui inconsiderate de nominibus Spiritus decernitis, illis, quæ jam supra nostra oratione complexi sumus, suaderi, at cum, licet exilem, reprehensionis tamen ansam vobis præbent in supra laudata oratione a beato Chrysostomo exposita, illa evangelica interpretante, ο De meo accipiet, age jam ea dilucidius exponantur, ut magis ac magis vestra interpretationis absurda sententia redar· guatur. Aureo eloquio præditus Pater adversus illos certamen subiens, qui ex boc dicto, Spiritus naturam infra esse naturam Filii comprobare nitebantur; quo enim pacto, dicentes, esse potest Spiritus Filio æqualis, qui ex eo accipit et mutuatur? in una prædictæ orationis parte hæc ad verbum edisserit, ‹ De meo accipiet, et annuntiabit vobis, ɔ et ut ostendat non Spiritus sancti sed donorum mentionem fecisse, subdit postquam dixit: De meo accipiet confestim: Quæcunque habet Pater, mea sunt. › 5. Et aurea eloquentia Pater hæc tradit. Vos · vero dictionibus malitiose insistentes, audientes sanctum tradere, non Spiritus sancti, sed donorum mentionem fecisse, Verbum arripientes ex animo: Vide modo, inquitis, en eloquio aureo Pater illud, 4 De meo accipiet;» non ad ipsum Spiritum, sed ad dona illius refert. Nos autem non aliis, sed iis solummodo, quæ jam dictus Pater ante et post verba adducta concinnavit, vestram plane absurdam, et a ratione alienam demonstrabimus. Ait enim paulo ante verba allata: • De meo accipiet, de his, quæ nibi homini Dominico suppeditavit, accipiet, ipse qui dedit, qui venit et stetit super me, qui unxit me, qui sanctificavit, qui in eremum conduxit et victorem reduxit. › Quid hic vos dicitis, qui nimia licentia libertateque dicendi quidquid in buccan venerit, enuntiare non veremini? Spiritnmne, qui ex Dominico homine accipit, spiritale donum dicitis, et non Paracletum ipsum? Verumtamen dictis attentius animum advertens, pronuntiatum Spiriδεξαμενῆς τῆς τοῦ Κυρίου σαρκὸς, καὶ διανέμειν τὰ χαρίσματα τοῖς ἀξίοις. Πρὸς οὓς οὐδὲ ἡμεῖς πάλιν λέγειν ἀναδυόμεθα. Εδει μὲν ὑμᾶς τοὺς απερισκέπτως περὶ τῶν ὀνομάτων τοῦ Πνεύματος δογματίζοντας πεισθῆναι τοῖς ἱκανῶς ἤδη τῷ λόγῳ περὶ τούτων διειλημμένοις, ἐπεὶ δὲ ὑμῖν εἰς ἀγενή τινα γίνεται πρόφασιν τὰ τῷ μακαρίῳ Χρυσορρή μονι ἐξηγηθέντα καλῶς ἐν τῷ ἤδη δηλωθέντι λόγῳ αὐτοῦ ἐπὶ τῇ Εὐαγγελική ρήσει τῇ, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο φέρε δὴ καὶ ἔτι διασαφητέον τὰ περὶ τούτων, ὡς ἂν εἴη ἐπὶ πλέον τὴν ἄτοπον ἔνα νοιαν ἀπελέγχεσθαι τῆς ὑμετέρας παρεξηγήσεως. Ο Χρυσορρήμων Πατὴρ, κατ' ἐκείνων τὸν ἀγῶνα ποιούμενς, οἵπερ ἐκ τῆς ῥήσεως ταύτης συστῆσαι ἐσπούδαζον τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν τῆς τοῦ Υἱοῦ καθυφίεσθαι φύσεως, πῶς γὰρ ἂν εἴη, ἔλεγον, ἴσον Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, ἐξ αὐτοῦ λαμβάνον καὶ δανειζόμε νον; ἐν μέρει τοῦ ῥηθέντος λόγου οὕτως ἐπὶ λέξεων ἔφη· «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν, ο και, ἵνα δείξη, ὅτι οὐ τοῦ ἁγίου Πνεύματος έμνημό νευσεν, ἀλλὰ τῶν δωρεῶν, ἐπάγει μετὰ τὸ εἰπεῖν. • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο εὐθὺς, ο Πάντα όσα έχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν. ο ε'. Καὶ ὁ μὲν Χρυσορρήμων Πατήρ ταῦτα. Ὑμεῖς δὲ ταῖς λέξεσι πανούργως ἐπικαθήμενοι ἀκούοντες ὡς ὁ ἅγιος ἔφη ὅτι οὐ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐμνη· μόνευσεν, ἀλλὰ τῶν δωρεῶν, ὅλοι τῆς λέξεως γίνετ σθε, καὶ "Ορα, φατέ· ἰδοὺ γὰρ ὁ Χρυσορρήμων Πατήρ το, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,» οὐκ εἰς αὐτὸ τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ εἰς τὰ τοῦ Πνεύματος αναφέρει χαρίσματα. Ἡμεῖς δὲ οὐκ ἐξ ἄλλων, ἀλλ᾽ ἐξ ὧν καὶ πρὸ τῆς ῥήσεως ταύτης καὶ μετὰ τὴν ῥῆσιν ταύτην αὐτὸς ὁ Χρυσῤῥήμων ἔφη, τὸ τῆς ὑμῶν διανοίας ἀλόγιστον ἀπελέγξομεν. Φησὶ γὰρ ὀλίγῳ τῆς ῥήσεως πρότερον, «Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Εξ ὧν ἐχορή γησέ μοι τῷ Κυριακῷ ἀνθρώπῳ, λήψεται αὐτὸ τὸ δεδωκὸς, τὸ ἐλθὸν, καὶ μεῖναν ἐν ἐμοὶ, τὸ χρισάν με, τὸ ἁγιάσαν, τὸ ἀναγαγὸν εἰς τὴν ἔρημον, τὸ υποστρέψαν με νικητήν.» Τι γοῦν ὑμεῖς φατε, οἱ κατὰ πολλὴν ἄδειαν τὸ παριστάμενον οὐχ ὑποστελλόμενοι λέγειν; 'Αρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Κυριακοῦ ἀνθρώπου λαμβάνον πνευματικών χάρισμα εξ ναί φατε, καὶ οὐχὶ αὐτὸν τὸν Παράκλητον: Αλλ' ὁ

τοῖς εἰρημένοις ἐπιστατικώτερον εμβαθύνων αὐτὸν tus nomen, Paracletum insinuare afirmabit, nisi ἐρεῖ τὴν Παράκλητον δηλοῦν τὸ εἰρημένον ἐνταῦθα τοῦ Πνεύματος όνομα. Εἰ μὴ γὰρ τὸν Παράκλητον ένα ταῦθα δηλοῖ τὸ τοῦ πνεύματος ὄνομα, πῶς ἀπὸ τοῦ Κυ ρίου ὁ ἅγιος λέγει ὅτι «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ἐξ ὧν ἐχορήγησέμοι τῷ Κυριακῷ ἀνθρώπῳ, αὐτὸ τὸ δεδωκός τὸ ἐλθὸν, καὶ μεῖναν ἐν ἐμοὶ, τὸ χρῖσάν με, τὸ ἁγιάσαν με; › Μὴ χάρισμα ἐρεῖτε εἶναι πνευματικὸν αὐτὸ τὸ δεδωκὸς τῷ προσλήμματι τὰ χαρίσματα, τὸ ἐλθὸν, καὶ μεῖναν ἐν αὐτῷ, τὸ χρίσαν, τὸ ἁγιάσαν τὸ πρόσλημμα; Εγνωτε πάντως, εἰ μὴ ἐκοντὶ μυωπάζειν πρὸς τὴν ἀλήθειαν βούλεσθε, ὡς τὸ ἐκ τοῦ Κυριατοῦ ἀνθρώπου λαμβάνον Πνεῦμα αὐτός ἐστιν ὁ Παράκλητος. Εἰ δὲ, ὅτι ἔφη ὁ Χρυσορρήμων ὅτι οὐ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐμνημόνευσεν, ἀλλὰ τῶν δωρεῶν, εἰς πνευματικὸν χάρισμα θέλετε ἐκλαμβάνειν ἐνα ταῦθα τὸ τοῦ Πνεύματος ὄνομα ἀλλ' ἀκριβῶς τοῖς νῦν ρηθησομένοις προσεχόντες, γνωριεῖτε ἑκάτερον εἰς τὴν αὐτῷ προσφυῇ ἔννοιαν ἀποτεῖνον. Καὶ δὴ προσέχετε ἀκριβῶς. ῾Ο ἅγιος ὀλίγῳ πρότερον τῆς περικοπῆς ταύτης, περὶ ἧς ὁ λόγος ἡμῖν, τὸ τῶν αἱρετικῶν εἰσάγει πρόσωπον, διαποροῦν πρὸς αὐτὸν καὶ λέγων· Εἶδες πῶς ἀφ' ἑαυτοῦ οὐ λαλεῖ τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει; Μὴ δύναται ἡ αὐθεντία δειχθῆναι τοῦ Πνεύματος; οὐκ ἔδειξεν ἡ Γραφή υποκείμενον αὐτὸ τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ Υἱοῦ, δανειζόμενον παρ' αὐτοῦ, καὶ ἄλλοις χορηγούν; Ταύτην τὴν ἀπορίαν παρὰ τῶν αἱρετικῶν προτεινομένην ὁ ἅγιος τῷ λόγῳ καταστρωννύς, οὐχὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος τὸν τῆς ἀντιῤῥήσεως λόγον ποιεῖται, οὐδὲ πρὸς τοὺς αἱρετικούς λέγει, ὡς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον Πνεῦμα, οὐχ ὁ Παράκλητό; ἐστιν, ἀλλὰ τὸ πνευματικὸν χάρισμα. Καὶ πῶς γάρ; εἴπερ αὐτὸ ἐκεῖνο εἶναι τὸ πνεῦμά φησι, τὸ δε· δωχὸς, τὸ ἐλθὸν, καὶ μεῖναν ἐν τῷ Κυριακῷ ἀνθρώπῳ, τὸ χρίσαν, καὶ ἁγιάσαν αὐτόν; ἀλλ' ὡς τὰ βάθη τοῦ Πνεύματος μετὰ τοῦ Πνεύματος έρευνῶν, ἐπεὶ τοὺς αἱρετικούς ᾔδει ἐκ τοῦ ταπεινού τῆς λήψεται λέξεως εἰς τὴν τῆς παρεξηγήσεως ἀπάτην ἐλθόντας ἐπὶ τῷ τοῦ Πνεύματος ονόματι, μονονουχί οὕτω προφέρει τον λόγον. ὡς εἰ καὶ τὸ ταπεινὸν τῆς λήψεται λέξεως ὑμᾶς κινεῖ τοὺς αἱ ρετικοὺς τὴν τοῦ Πνεύματος αὐθεντίαν καταβιβάζειν εἰς ὄφεσιν, ὡς ὑποκείμενον δῆθεν αὐτοῦ τῇ ἐξουσία τοῦ Υἱοῦ, καὶ δανειζομένου παρ' αὐτοῦ, καὶ ἄλλοις χορηγοῦντος, ἀλλ᾽ οὐχὶ κατὰ τὴν θείαν αὐτοῦ φύσιν ἐκ τοῦ Κυριακοῦ ἀνθρώπου τὸ θεῖον Πνεῦμα λαμβάν νον ἐστὶν, ἵν᾿ ἔχῃ τὸ εὔλογον ὁ λόγος ὑμῶν. 'Αλλ' ἐπειδὴ τὴ κατὰ χρόνον ἄναρχον ἅγιον Πνεῦμα, ἐνοιπῆσαν τῷ τὴν ἀρχὴν λαβόντι προσλήμματι, δεξαμε.. τὴν αὐτὸ πάντων τῶν οἰκείων χαρισμάτων ἀπέδειξε, χρεία δὲ ἦν πάντας τοὺς πιστεύοντας ἐσύστερον λαμβάνειν ἐκ μέρους ἀπὸ τοῦ Κυριακοῦ σώματος ὡς ἀπὸ δεξαμενῆς. Ἐκ γὰρ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ πάντας λαμβάνειν Ἰωάννης ὁ τῆς ἀληθείας μαρτυρεῖ κήρυξ· διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Κυριακοῦ ἀνθρώπου λαμβάνον ἐῤῥέθη αὐτό. enim hic Spiritus nomen Paracletum indicat, quomodo ex persona Domini sanctus ait: ‹ De meo accipiet, de his, quæ mihi homini Doninico suppeditavit, ipse, qui dedit, qui venit, et stetit super me, qui unxit me, qui sanctificavit me?, Annum donum esse affirmabitis spiritale, ipsum qui dedit homini assumpto dona, qui venit, et stetit in ipso, qui unxit, qui sanctificavit assumptum? Noveritis aperte, ni sponte in veritate,soleque caligare vullis, Spiritum ex Dominico homine assumentem ipsumn Paracletum esse. Et si, quod Chrysostomus dixit, Spiritus sancti non meminisse, sed donorum, in donum hic spiritale, nomen Spiritus accipere præsumitis, attentius actutum dicendis animum adver tentes, intelligetis, utrumque sibimet aptam sententiam continere, et attentissimis animis audite. Sanctus paulo ante dictam pericopem, de qua nune nobis sermo est, hæreticorum personam introducit haesitantem, ipsumque alloquentem. Viden, non a seipso Spiritum loqui, sed a Filio accipere? Num potest dominatus Spiritus demonstrari? Non ostendit ipsum Scriptura dominatui Filii obnoxium, et ab illo mutuantem reliquis suppeditare? Hanc dubitationem ab hæreticis propositam sanctus in oratione digerens, non de ipso nomine contradictionem orditur, neque hæreticis respondet Spiritum, qui ex Filio accipit, Paracletum non esse, sed Spiri tale donum. Εt quanam id ratione peragit? Si eumc dem ipsum esse Spiritum dicit, qui dedit, qui venit, qui stetit in Dominico homine, qui unxit, qui sanctificavit illum, sed altitudines Spiritus cum Spiritu investigans, cum sciret hæreticos, ex tenuilate dictionis accipiet in prava interpretationis fraudem gradum fecisse, de Spiritus nomine tantum orationem ita instituit. Et si dictionis accipiet exilitas, vos hæreticos ad Spiritus principatum sub movendum excitat, quasi ille subesset dominatul Fili, mutuareturque ab eo, et aliis suppeditaret, ς'. Οὐχὶ τὸ ὄνομα γοῦν τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰς δήλωσιν πνευματικοῦ χαρίσματος ὁ ἅγιος ἐκλαμβά νων τὰ περὶ τῆς λήψεως ταύτης ἔφη, ἀλλ' αὐτὴν ἐκείνην τὴν λῆψιν εἰς δήλωσιν τῆς τῶν πνευματι κῶν χαρισμάτων διανομής εξηγούμενος, ἀφῆκε non ideo tamen natura sua divina a Dominico homine Spiritus sanctus, (accipit, quo vester sermo non esset a ratione alienus. Sed cum secundum tempus citra principium Spiritus sanctus, qui habitavit in eo, qui assumptionem accepit conceptacu lum illum omnium propriorum donorum effecit. Oportebat vero omnes, qui postmodum credidissent, ex parte veluti conceptaculo a Dominico corpore accipere. Ex complemento enim illius Joannes veritatis præco omnes accipere astruit: ideoque ex Dominico corpore accipere dictus est. 6. Non itaque nomen sancti Spiritus ad notandum spiritale donum sanctus assumens, de acceplione illa similia tradidit, sed illam ipsam acccptionem ad significandam spiritalium donorum distributionem, exponens, considerandum reliquit,

' ipsum Paracletum, qui in assumpto datus, inve- νοείσθαι, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ Παράκλητος ὁ τῷ προσctuaque inhabitavit, eumdem esse, qui ab assumpto veluti a conceptaculo distributionem donorum efficit: ut jam sit, et accipiens Spiritus, et acce ptus, et hoc quidem innuere Paracletum, qui accipit non mutuatus, hoc vero dona, quæ ab ipso exhibente Paracleto accipiuntur. Et addiscit hac latius, qui omnia secundum partes percurrerit, quæ pro sententiae hujuscemodi structura, in jam spius laudata oratione explicuit. Εt Sanctus quidem non alio pacto de similibus, quæ in adducta pericope habentur, in propria oratione tradidit. Vos vero, qui cuncta temere pronuntiare non veremini quod spiritalia dona iudicentur dictione accipiet, ipsum Spiritus nomen nale interpretantes, lanc pravata nominis interpretationem arripitis, ad decernendum non absque errore, non ex Verbo esse Spiritum, sua natura ac divinitate. Verumtamen contentionibus, et vobis ipsis complacendi studio sepositis, si optatis addiscere, an ex Filio Spiritus sit, illud procurate, ex divinis Scripturis cognoscere, undenam ipse Spiritus sanctus rei assumptæ per Dominum exhibitus est? Unde exsistens naturaliter et essentialiter, datus invectusque est Dominico corpori? Num ex Patre solo, tanquam ex eo solo exsistens rei assumptæ Spiritus donatus est? Al magnus Athanasius clamat de Filio Ex ipso itaque in eumdem descendebat, ex divinitate sua, in humanitatem suam. › Num rursus ex Filio solo, perinde ac si ex ipso solo exsisteret, rei assumptæ attributus est Spiritus? At Chrysostomus, in sæpius laudata oratione inter alia hæc quoque aperte tradit: ‹ Deus sanctificavit carnem Spiritu sancto. Et misit donum Spiritus Pater in carnem Christi: et cum adveniens gratia universa dona Christi indidit, dicit: De meo accipiet, et annuntiabit vobis.» λήμματι δοτῶς ἐνοικήσας, καὶ ἐπακτῶς, αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὴν ἀπὸ δεξαμενῆς τοῦ προσλήμματος διανομὴν τῶν χαρισμάτων ποιούμενος· ὡς εἶναι καὶ τὸ λαμβάνον Πνεῦμα, καὶ τὸ λαμβανόμενον Πνεῦμα, καὶ τὸ μὲν δηλοῦν τὸν Παράκλητον, δς λαμβάνει μὴ δανειζόμενος, τὸ δὲ τὰ χαρίσματα, ἅπερ παρ' αὐτοῦ τοῦ διδόντος Παρακλήτου λαμβάνονται. Καὶ εἴσεται τὰ περὶ τούτου πλατύτερον ὁ πᾶσιν ἐντευξόμενος κατὰ μέρος τοῖς περὶ κατασκευῆς τοῦ νοήματος τούτου ῥηθεῖσιν ἐν τῷ πολλάκις ῥηθέντι λόγῳ αὐτοῦ, Καὶ ὁ μὲν ἅγιος οὕτω καὶ ἐπὶ τοιούτοις τὰ τῆς αναγεγραμμένης περικοπῆς ἐν τῷ οἰκείῳ λόγῳ προήνεγκεν, ὑμεῖς δὲ οἱ πάντα, ὡς ἔτυχε, λέγειν ἀποτολμῶντες, διὰ τὸ τὰ πνευματικά δηλοῦσθαι χαρίσματα ἐκ τῆς λήψεται λέξεως, αὐτὸ τὸ τοῦ Πνεύματος παρεξηγούμενοι ὄνομα, ἀφορμὴν ποιεῖσθε παρεξήγησιν τοῦ ὀνόματος τοῦ δογματίζειν ἐπι σφαλῶς, μὴ ἐκ τοῦ Λόγου εἶναι τὸ Πνεῦμα κατά τὴν αὐτοῦ φύσιν τε καὶ θεότητα. Αλλ' ἀποθέμενος τὸ φιλόνεικον καὶ αὐτάρεσκον, εἰ ζητεῖτε ὄντως μα θεῖν, εἰ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι ζητήσατε γνῶναι ἀπὸ τῶν θείων Γραφών, αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πόθεν τῷ προσλήμματι Κυρίου ἐδέθη, πόθεν ὑπάρχον φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς, δοτὸν καὶ ἐπακτόν τῷ Κυριακῷ σώματι ἐγεγόνει; *Αρ' ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, ὡς ἐξ αὐτοῦ μένου ὑπάρ χον τῷ προσλέμματι ἐδόθη τὸ Πνεῦμα; Αλλ' δ μέγας Αθανάσιος βοᾷ περὶ τοῦ Υἱοῦ· Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ.» Αλλ' ἐκ τοῦ Υἱοῦ μόνου, ὡς ἐξ αὐτοῦ μόνου ὑπάρχον τῷ προσλήμματι ἐδέθη τὸ Πνεῦμα; 'Αλλ' ὁ Χρυσοῤῥήμων ἐν μέρει τοῦ πολ λάκις ῥηθέντος λόγου λέγει τρανῶς, «Ο Θεός ἡγίασε τὴν σάρκα Πνεύματι ἁγίῳ, καὶ ἀπέστειλε τὴν δω ρεὰν τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ εἰς τὴν σάρκα τοῦ Χριστοῦ· καὶ ἐπειδὴ ἐλθοῦσα ἡ χάρις ὅλα τὰ δῶρα ἐνέθηκε τῷ Χριστῷ, λέγει. «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν.» ζ'. Καὶ δίδεικται λοιπὸν ἐντεῦθεν σαφῶς ὡς οὔτε ἀπὸ μόνου τοῦ Πατρὸς οὔτε ἀπὸ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ θεῖον Πνεῦμα δοτὸν καὶ ἐπακτὴν τῇ σαρκὶ τοῦ Κυ ρίου ἐγεγόνει, ἀλλ' ἐξ ἀμφοῖν, καὶ πάντως ὡς ἀμε φοῖν ὑπάρχον, καὶ ἐξ ἀμφοῖν δοτὸν γέγονε τῇ σαρκί. 7. Et hinc palam probatum remanet, neque ex solo Patre, neque ex solo Filio divinum Spiritum datum invectuinque Dominicæ carni fuisse, sed ex utroque: et prorsus tanquam ex ambobus exsisstens, ex ambobus datus est carni. Quod si forte er Patre quidem rei assumptæ datum fuisse Spiri- Εἰ δ᾽ ἴσως ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς δοθῆναι τῷ προσο tum, veluti ex eo exsistentem; ex Filio vero exhibitum, non veluti ex eo exsistentem affirmare vultis, haud scio, an quispiam unquam futurus est, qui inde emergentem impietatem non agnoscat. Cum ergo Spiritum sanctum et ex Patre et ex Filio exhibitum esse rci assumptæ nemo, qui divinas Scripturas evolvit, nescius est, ni exhibitus sit ex Filio veluti ex eo exsistens, quemadmodum scilicet et ex Patre, manifestum sit, ministratorio, servilique modo ex Fulio exhiberi, quo quid absurdius, quid contumeliosius dici potest? Hæc igitur absurda quæ inde exoriuntur, edocti, tandem vos, qui ex filio non esse Spiritum naturaliter et essentialiter contenditis, ne malitiose verbis Chrysostomi, quæ de λήμματι βούλεσθε λέγειν τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ δοθῆναι, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον, οὐκ οἶδα εἴ τις ἂν ἐναπολειφ θείη λοιπὸν τὴν ἐντεῦθεν ἀναφαινομένην ἀγνοήσας ἀσέβειαν. Ἐπεὶ γὰρ τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δοτὸν τῷ προσε λήμματι, οὐδεὶς τῶν τὰς θείας ἐπιόντων Γραφάς ἀγνοεῖ, εἰ μὴ δοτὸν εἴη καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον, καθώσπερ ἀμέλει τοὶ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς πρόδηλον ὡς διακονικῶς καὶ ὑπηρετικῶς ἐκ τοῦ Υἱοῦ διδόμενόν ἐστιν, οὗ τί ἀτοπώτερον, ἢ βλασφημότερον; Ταῦτ᾽ οὖν τὰ οὕτως ἀνακύπτοντα άτοπα μαθόντες μόλις ὑμεῖς οἱ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μὴ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα διενιστάμενοι φυσικῶς τε κα

in sta οὐσιωδῶς, μὴ τοῖς τοῦ Χρυσορρήμονος επηρεαστι- dieto illo evangelico: e De meo accipiet, κῶς ἐπιφύεσθε ρήμασιν, ἅπερ περὶ τῆς • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται ο Εὐαγγελικής ρήσεως εἴρηκεν ἐν τῷ περὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος λόγῳ αὐτοῦ μηδὲ λέγετε ὡς τὸ ἀναβλύζειν, καὶ πηγάζειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, οὐ κατὰ τὴν τοῦ λόγου θεότητα, ἀλλὰ κατὰ τὸ πρόσλημμα είρηται διὰ τὰ πνευματικά χαρίσματα. de Spiritu sancta oratione tradidit, adhærescatis, neque asseratis, emanare progredique ex Filio Spiritum, non secundum Verbi divinitatem, sed secundum re:n assumptam propter spiritalia dona, dielum fuisse. Πρὸς τοὺς προβαλλομένους τὴν ῥῆσιν τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, την λέγουσαν ότι «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὡς ἀπὸ στόματος, πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ.» α'. Επειδή περ τὸν περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰ ρήνης ᾿Απολογητικὸν σχεδιάσαντες πρότερον, ἐκεῖνα ὕλην τοῦ παντὸς ἐποιησάμεθα λόγου, οἷς ἡμῖν ἐξεγένετο ἐντυχεῖν ἐν συγγράμμασι τῶν, οἷς τὰ θεομισὲς σκάνδαλον τῶν Ἐκκλησιῶν ὡς θεοφιλὲς ἐσπου ιάζετο· ἔτι δὲ καὶ οἷς πολλοὶ τῶν τῆς καθ' ἡμᾶς γενεᾶς ἀντεῖπεν ἡμῖν, τὴν εἰρήνην τῶν Ἐκκλησιῶν ἀπωθούμενοι, τοῦ δὲ χρόνου ἤδη προβαίνοντος, ἀνε φάνησάν τινες ἕτεροι ἀπὸ τῆς πολυζητήτου των Γραφῶν ἐρεύνης ἐκλεξάμενοί τινας ῥήσεις, δοκούσας πολὺ τὸ κατὰ τῶν ἄλλων κράτος ἔχειν ἐπὶ συγκροτήσει τοῦ σχίσματος· δέον ἡμῖν ἔδοξεν ἐν ἰδίῳ γυμνάσαι λόγῳ καὶ τὰ περὶ τῶν λέξεων τούτων. Ἐπεὶ γὰρ τῶν ἁπάντων ὅσα διαφόρως προετάθη ἡμῖν εἰς ἀντίῤῥησιν ἔδοξε τοῖς ἀντιλέγουσι πλέον ἔχειν ταύτας τὸ δυσάντητόν τε καὶ δυσαντίβλεπτον ἔχνος οὐδεὶς αὐτά τε τὰ παρὰ τῶν ἀντιλεγόντων CAPUT XII. Adversus eos, qui dictum sancti Cyrilli proponunt, Spiritum sanctum ex solo Paire procedere, ut ab ore, sed apparere per Filium. 1. Cum ante alia pro ecclesiastica pace orationem apologeticain tumultuario et subitario opere concinnantes, illa universæ nostræ orationis argumentum suscepimus, quæ reperire forte contingeret in eorum Commentariis, a quibus in Deo inviso Ecclesiarum dissidio, tanquam Deo grato continuando promovendoque nimia cogitatione, ae cura incumbebatur: tum præterea quæ multi hac nostra ætate vitam agentes, pacem Ecclesiarum rejicientes, nobis opposuere; et tempore jam pro cedente quidam alii ex sedula Scripturarum investigatione dicta quædam collegerunt, quæ multo aliis validiora ad confirmandum dissidium reputata sunt, operæ pretium nobis visum est, dicta similia propria singularique oratione discutere. Εt cum inter omnia varie nobis proposita, atque objecta, contradicentibus visum est, hisce minus aliis aliπροτεινόμενα ὡς τῶν ἄλλων ἰσχυρότερα προθεῖναι " ἐπὶ τοῦ μέσου, καὶ τὰς ἐφ' ἑκάστῳ αὐτῶν εὐλόγους ἀντιθέσεις ἀντιπροτεἶναι εἰς ἔλεγχον τῶν οὐ καλῶς τα γραφικά ἐξηγουμένων ῥητά. "Εν μὲν οὖν τούτων ἐστὶ ῥητόν τι, ὅπερ, ὡς αὐτοί φασ.ν, ἐν τῷ περὶ Τριάδος ἐκτεθέντι παρὰ τοῦ θαυμαστοῦ Κυρίλλου εὑρίσκεται λόγῳ, τὸ Πνεῦμα δηλοῦν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι· ἕτερον δὲ, ὅπερ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ Θεολόγος ἐν τῷ τρισκαιδεκάτῳ, τῶν θεολογι κῶν αὐτοῦ κεφαλαίων, οὗ ἡ ἀρχή· Τὸ θεῖον, ἀκατάληπτον ὂν, πάντως καὶ ἀνώνυμον ἔσται, ο φησίν· ἐν γὰρ τῷ τοιούτου κεφαλαίου τέλει εὕρηται λέγων ὁ ἅγιος· «Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. Οὐδεμία γὰρ ὁρμὴ ἄνευ Πνεύματος, καὶ Υἱοῦ δὲ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ.» Ταῦτα μὲν τὰ δοκοῦν. τὰ τοῖς πρὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην ἀντιλέ γουσιν, ἐπιπλέον τὸ σχίσμα τῶν Ἐκκλησιῶν συγπροτείν β. Ἡμεῖς δὲ, ἤδη γινόμενοι πρὸς τὸ ἐλέγχειν αὐτούς, ὡς τὴν τῶν τοιούτων ῥητῶν ἔννοιαν πρὸς τὸ τῆς ἐξηγήσεως κακόσχολον ἐκλαμβάνοντας, οὐκ ἀφ' ἑαυτῶν τὰς πρὸς αὐτοὺς ποιησόμεθα ἀντιῤῥή σεις, ἀλλὰ τὸν ἐπὶ θεολογία περίβλεπτον Βασίλειον; τὸν πολὺν τοῦ ἑαυτῶν προστησόμεθα λόγου. Πρὸς γὰρ τὸν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα,» καὶ πρὸς τὸν ο μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ,» οἷς καὶ τὸ ι οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ ο συνδιανοηθήσεται, quid reponi, aut objici posse, non cunctabimur, quæ ab adversariis veluti aliis validiora proponuntur, in medium afferre, singulisque rationi consentaneas objectiones contra opponere, ad eos redarguendus, qui dicta scripto tradita male interprelantur. Unum ex bis fuerit dictum, quod, ut ἱρεί tradunt, in oratione de Trinitate ab admirabili Cyrillo scripta reperitur, Spiritum innuens, ex Patre solo procedere: aliud quod ex Damasco theologus in tertio decimo theologicorum capitum, cujus principium: ‹ Deus cum prorsus comprehendi nequcat, prorsus et sine nomine erit,» pου suit. Namque in fine illius capitis sanctus scribit: ‹ Spiritus Patris tanquam qui ex Patre procedit. Nullus enim motus absque Spiritu, et Filii quoque Spiritus non veluti ex ipso, sed veluti per ipsum ex Patre procedens. Solus enim causa est Pater. Et hæc quidem, qui ecclesiasticam pacem respuunt, magis ac magis Ecclesiarum dissidium constabilire judicant. po2. Nos porro cum jam prope simus ad ipsos refellendos, veluti sententiæ similium dictorum malos nec fidos interpretes, non de nostris adversus eosdem objectiones refutationesque ordiemur, sed celebrem in rebus theologicis Basilium nostræ præponemus orationi. Ad illud siquidem, ‹ ex solo Patre Spiritum sanctum procedere, nec non ad illud, solus Pater causa, quibus una simul, • non tanquam ex ipso intelligetur, illius expo1

} › silio satis fuerit, quam ille in nonnullis dictis evan- ἡ τούτου ἀρκέσει ἐξήγησις, ἣν ἂν τισι τῶν Εὐαγ gelicis digessit, in quibus nomnen Patris cum addi• tione 4 solius a circumfertur, ad comprobandum, non ad excludendum Filium, Patris nomen referri, in quibus solus dicitur Pater. Nihilominus licet tanquam certissimum ex magni Basilii expositionibus confirmare possimus, non ad excludendum Filium dictionem poni c ex solo Patre Spiritum, insinuantem, e procedere;» ne interim inconsiderate et sine ullo examine quidquid a contradicentibus proponitur, sequi videatur, antequam aggrediamur secundum obsistentiam ex habitis a magno Basilio expositionibus, demonstrare, nihil differre, sive aliquando dixeris, ex Patre solo Spiritum,» sive c ex Palre et Filio,» protendenti bus nobis cex solo, o instanter hæc dicimus. • Ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ» λέγειν αὐτὸ, οὕτω φαμέν. γελικῶν ῥητῶν ἐποιήσατο, ἐν οἷς τὸ τοῦ Πατρὸς όνομα μετὰ τῆς τοῦ μόνου προσθήκης ἐμφέρεται εἰς παράστασιν τοῦ μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ εἰρήσθαι τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα ἐφ᾽ οἷς μόνος λέγεται ὁ Πατήρ. Πλὴν ἀλλ᾽ εἰ καὶ κατὰ τὸ πάντη βέβαιον ἐκ τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐξηγήσεων ἔχομεν πα ραστῆσαι, μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι τὴν φωνὴν τὴν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ο λέγουσαν «ἐκπορεύεσθαι, ο ἵνα τέως μὴ δόξωμεν ἀλογίστως, καὶ ἀνεξερευνήτως τοῖς ἀντιλέγουσιν ἕπεσθαι πρὸς πᾶν τὸ παρ' αὐτῶν προτεινόμενον, πρινὴ μεταλειρίζεσθαι κατ' ἀντιπαράστασιν τὸ ἀποδείξαι ἀπὸ τῶν ῥηθεισῶν τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ εξηγήσεων, μηδέν τι διαφέρειν, ἔστι μὲν οὗ ἐκ τοῦ Πατρός μόνου ο λέγειν ε τὸ Πνεῦμα, ο ἔστι δὲ οὗ πρὸς τοὺς τὸ ι ἐκ μόνου ο προτείνοντας, κατ' ἔνστασιν 3. Et quo pacto vos probare poteritis ah admirabili Cyrillo dictatum fuisse, ex solo Patre Spiritum sanctum procedere?» Ex oratione, inquiunt, quam divus Cyrillus de Trinitate composuit, continuoque chartulas præ manibus tenent, comiplures cas quidem, quod aliæ ex aliis eo fine descriptæ sint, nihil vero ad fidem sibi conciliandam habent, quod dignum consideratione sit. In nulla enim ex his schedulis ea quam ipsi comminiscuntur, inscriptionem, sancti Cyrilli oratio de Trinitate reperitur integre descripta, procemiis, certaminibus, et epilogis perfecta, quibus fabula deprehendi posset. Tum enim facilius fabula deprehensa fuisset, si quis integram orationem concinnasset, tanquam quæ et modo dicendi, et scriptionis caractere sancti Cyrilli nullo negotio innotuisset, et figmentum posset dignosci. Oratio itaque integra nušla propterea reperitur in schedulis maximo numero productis, ut dictum est. Sed frustulum orationis, tanquam segmentum illius, quam ipsi ferunt compositam fuisse a sancto orationem in similibus omnibus schedulis invenitur. Et schedulæ quidem productæ segmentum hoc referunt, quo magis ac magis Ecclesiarum dissidium constabiliri videtur. Eoque adversarii instantibus nobis respondent, dum ab illis exposcimus, ut demonstrent an ex solo Patre Spiritus est. 4. Nos vero illis propria reddentes, et uulenam, inquimus, fidem assequetur, dictum sancti Cyrilli esse, quod ait, ex solo Patre Spiritum procedere?, Undenam? isti aiunt. Quod illud in codicibus circumferatur, annorum antiquitate conspicuis, quod ad promerendum sibi fidem abunde est. Et hi quidem ad nostram instantiam, quam demonstrari ab iisdem inquirimus, fidem auctoritatemque dicti, codicum antiquitatem, in quibus dictum habetur, obtendunt. At nos fidei, quam inde sibi astruunt, opponentes, (adhuc enim certamen secundum obsistentiam contradictionis continuantes, recusamiis et illud ‹ ex solo admittere, et secundum obsistentiain demonstrare, licet ex solo Patre quispiam γ'. Καὶ πῶς, ὦ ὑμεῖς, ἔχετε παραστῆσαι τῷ θαυ μαστῷ θεολογηθῆναι Κυρίλλῳ τὸ ι ἐκ μόνου του Πατρὸς τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα; ο Ἐκ τοῦ λόγοι, φασὶ, τοῦ περὶ Τριάδος συντεθειμένου τῷ ἁγίῳ Κυρίλλῳ καὶ παρευθύς δελτάρια μετὰ χεῖρας αὐτοῖς, πολλὰ μὲν ὅτι ἄλλα ἐξ ἄλλων μετεγράφη κατὰ σπουδήν, οὐδὲν δὲ καὶ εἰς πίστιν εὐπαράδε στον ἔχοντα. Εν γὰρ οὐδενὶ τῶν δελταρίων, ὃ κατά τὴν παρ' αὐτῶν συντεθεῖσαν ἐπιγραφὴν τοῦ ἁγίου Κυρίλλου λόγος περὶ Τριάδος εὕρηται δι' ὅλου έξυφασμένος, προοιμίοις, καὶ ἀγῶσι, καὶ ἐπιλόγοις απαρτιζόμενος, ἐξ οὗπερ τὸ δράμα ἔμελλε γενέσθαι εὐφώρατον. Ῥᾷον γὰρ ἂν ἐφωράθη τὸ δράμα, εξ περ λόγον ὅλον συνεπλάσατό τις, ὡς ἀπὸ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου τῆς φράσεως, καὶ τοῦ τῆς Γραφῆς χαρακ κτῆρος δυναμένων εὐέλεγκτον ποιῆσαι τὸ δραμα τούργημα. Λόγος μὲν οὖν ὅλος οὐχ εἴρηται διὰ ταῦτα ἐν τοῖς εἰς πλῆθος προτεινομένοις δεκταρίοις. ὡς εἴρηται, τεμάχιον δέ τι λόγου, ὡς τάχα περικο πή, τοῦ, ὡς αὐτοί φασι πεπονημένου τῷ ἁγίῳ λά γου ἐν πᾶσι τοῖς τοιούτοις εἴρηται δεκταρίοις, Και τὰ μὲν δελτάρια προτεινόμενα τὴν περικοπὴν φέ ρουσι ταύτην, καθ᾽ ἣν ἐπιπλέον τὸ τῶν Ἐκκλησιῶν σχίσμα συγκροτεῖσθαι δοκεῖ· καὶ διὰ ταύτης οι ἀντιλέγοντες πρὸς τὴν ἡμῶν ἔνστασιν ἀπαντῶσιν, καθ' ἣν ἀποδεῖξαν ἀπαιτοῦμεν αὐτοὺς, εἰ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμά ἐστιν. δ. Ἡμεῖς δὲ τούτοις ἀνθυποφέροντες τὰ παρ' ἑαυτῶν, καὶ πόθεν ἕξει, φαμέν, τὸ πιστὸν ῥῆσιν τοῦ ἁγίου Κυρίλλου εἶναι τὴν ῥῆσιν ἥτις ε ἐκ μόνου τὸ Πνεῦμα ο λέγει «τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι;; Πόσ θεν; οὗτοί φασιν· ἐκ τοῦ βίβλοις ταύτην ἐμφέρεσθαι χρόνου παλαιότητι συγκροτουμέναις πρὸς τὸ ἀξιό πιστον. Καὶ οἱ μὲν πρὸς τὴν ἐνστατικῶς ἀπαιτου μένην παρ' ἡμῶν ἀπόδειξιν τοῦ τῆς ῥήσεως ἀξιοπίστου τὴν τῶν βίβλων προβάλλονται παλαιότητα, αἷς ἡ ῥῆσις ἐμφέρηται· ἡμεῖς δὲ, πρὸς τὸ ἐντεῦθεν ἀξιόπιστον αὐτοῖς ἀντιλέγοντες ἔτι γὰρ τὸν ἀγῶνα τῆς κατὰ τὴν ἔνστασιν ἀντιῤῥήσεως υποδύομενοι, οὔπω βουλόμεθα καὶ τὸ μόνου δέξασθαι, καὶ κατ' ἀντιπαράστασιν ἀποδεῖξαι ὡς, εἰ καὶ ἐκ μόνου τοῦ

Πατρός εὑρίσκεται τις τῶν ἁγίων λέγων τὸ Πνεῦμα, ἡ sanctorum inveniatur dicere Spiritum, nihil ditἀλλ᾽ οὐδὲν φησὶ διαφέρον πρὸς τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρχον αὐτό, ἀξιοῦμεν τοὺς τῶν ἑκατέρων λόγων ἀκροατὲς ἀπροσπαθῶς διατεθῆναι πρὸς τὴν διάγνωσιν. Οἱ μὲν τὴν ῥῆσιν προβαλλόμενοι ταύτην, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, λέγουσαν εἶναι, μόνου τοῦ ἁγίου Κυρίλλου ταύτην εἶναί φασι, καὶ ἐν μιᾷ περικοπῇ τῶν αὐτοῦ συγγραμμάτων όμολογοῦσι ταύτην εὑρίσκεσθαι, καὶ ἀπόδειξιν τοῦ ταύτης ἀξιοπίστου οὐδὲν ἕτερον προβάλλεσθαι ἔχουσιν, ἢ τὴν τῶν βιβλιων, αἷς ἡ ῥῆσις ἐμφέρεται, παλαιό τητα. ε'. Ἡμεῖς δὲ ἀνθυποφέρομεν ὡς ἐπεὶ παρὰ πάν των τούτων κοινῶς ὡμολόγηται μόνου τοῦ ἁγίου Κυρίλλου εἶναι ταύτην τὴν τῆσιν, πῶς ἄντις τὸ τῆς δίκης φιλῶν ἀῤῥεπὲς οὐ τὰ νικητήρια δώσει τοῖς ἔχουσιν ἀποδεῖξαι σαφῶς παρά τε τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου, παρά τε τοῦ μεγάλου Βασιλείου, παρά τε τοῦ Νύσσης, παρά τε τοῦ Χρυσοστόμου, παρά τε τοῦ μεγάλου Επιφανίου θεολογηθῆναι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐνυποστάτως καὶ οὐσιω ἕως; Σκεπτέον, πρὸς τῆς ἀληθείας αὐτῆς, εἰ ἔστιν ὅμως ἡ τοῦ ἑνὸς μαρτυρία τριῶν καὶ δὶς τοσούτων εἰς ἀξιοπιστίαν προτιμοτέρα. Ε: δὲ καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον, ὃν ἐν μιᾷ ταύτῃ τῶν οἰκείων συγγραμμάτων περικοπῇ φασιν οὗτοι τὸ Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἰπεῖν ἐκπορεύεσθαι, παραστῆσαι ἕξει ὁ τούτοις ἀντιφερόμενος πολλαχοῦ τῶν συγγραμμάτων αὐτοῦ διαρρήδην διατρανοῦντα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς, καὶ ἐνυποστάτως καὶ οὐσιωδῶς εἶναι τὸ Πνεῦμα, τίς ἂν πιστεύσειεν αὐτὸν ἑαυτῷ & ἐναντία τὸν ἅγιον θεολογεῖν; ς'. Πρὸς μὲν οὖν τὸ παρὰ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου μόνου ῥηθῆναι τὴν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς» λέγουσαν ῥῆσιν εἰς ἀντίῤῥησιν προβαλλόμεθα τὸ παρὰ τῶν αναγεγραμμένων θεολόγων Πατέρων ῥηθῆναι τὸ «ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ·, εἰς δὲ ἀπόδειξιν τοῦ μηδὲ ἐν τῇ μια ταύτῃ περικοπῇ τῷ ἁγίῳ Κυρίλλῳ τὴν φωνὴν ταύτην μηθῆναι τὸ μηδενὶ τῶν ἁπάντων πιο στεύεσθαι εἰπεῖν τι τὸν ἅγιον Κύριλλον ἑαυτῷ· πρὸς δὲ τὴν παρ' αὐτῶν προβεβλημένην παλαιότητα τῶν βίβλων παλαιότης ἀντιπροβληθήσεται βίβλων. Καὶ είχε τι ἴσως έχει βίβλων παλαιότης βίβλων παλαιό τητι μάχεσθαι, ἀλλὰ κἀνταῦθα ὑπερεκπερισσοῦ τὸ ν:κἦν ἐπιβραβευθήσεται τῷ τὸ πλεῖον ἔξοντι ἐπὶ τῷ ἀριθμῷ. Εἰ γὰρ καὶ πολλὰ προτείνουσιν οὗτοι δελτάρια, ἄλλα ἐξ ἄλλων μεταγραφέντα, οἷς ἡ ῥῆσις αὕτη ἐμφέρεται, ἀλλ᾽ ἐγώ, νὴ τὸ τῆς ἀληθείας κράτος, ἐπὶ μακρὴν ἤδη χρόνον τοῦ ζητήματος κινουμένου, ἅπαξ ἑνὶ μόνῳ δελταρίῳ πεπαλαιωμένῳ τὰς ὄψεις ἐπέβαλον, τὴν ῥῆσιν φέροντι ταύτην, καὶ τὸ δελτάριον, ὡς ἐξ ἐράνου καὶ συλλογής διαφόρων συγγραμμάτων συγκείμενον, οὐ μέρος ἐδόκει βίβλου τῶν, ὁποῖαι πολλαὶ τῷ θεηγόρῳ Κυρίλλῳ διεπονήθησαν. Οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῦτο μικρὸν εἰς ἀποτροπὴν τῆς ῥήσεως, τὸ ἐν μηδεμιᾷ τῶν βίβλων ταύτην εύ ρίσκεσθαι ὧν ἑκάστου τὰ τοῦ ἁγίου συγγράμματα ο όλου αὐχεῖ. Τέως ὅμως εἰ καὶ παλαιὸν ἦν τὸ ἐμφανισθέν μοι τοῦτο δελτάριον, ἀλλὰ τίνα παραδέξε ferre ab eo, ex Patre nempe et Filio illum esse,) rogamus utrorumque sermonum auditores, omui affectione semota, in judicium venire. Qui dictum hoc proponunt, ex solo Patre Spiritum esse insinuans, solius sancti Cyrilli illud esse asserunt, et in uno segmento illius scriptionum invenirt fatentur, et ad fidem illi auctoritatemque conciliandam, nihil aliud afferunt, quam codicum in quibus repcritur, antiquitatem. 5. Nos vero contra objicimus. Cum apud lios omnes unis animis in confesso sit, hoc dictum sancti Cyrilli solins esse, quanam ratione quis. piam, æqui amans, et gemina justum lance suspendens, victoriam non illis concedet, qui palam demonstrant, et a magno Athanasio, et a magno Basilio, nec non Nysseno, atque Chrysostomo, lum etiam a magno Epiphanio traditum fuisse, et ex Filio Spiritum esse sua hypostasi, et essentia? Et considerandum utique est, per veritatem ipsam, an unius testimonium, trium vel sex auctoritate ad fidem comparandam potius sit? Quod si et illum ipsum quem in una tantum propriorum commentariorum pericopa asserunt hi, Spiritum ex solo Patre procedere affirmasse, comprobare poterit qui illis opponitur, multis aliis scriptionum lecis aperte edicentem, ex Patre et Filio naturaliter, hypostatice, et essentialiter Spiritum esse, quis credet, eumdem sanctum sibimetipsi adversari? 6. Ad illud itaque sancti Cyrilli solius dictum insinuans, c ex solo Patre, η contra opponinius quod a jam laudatis Patribus theologis traditur, c ex Patre et Filio: 2 ad demonstrandum neque in una hac pericopa a sancto Cyrillo dictionem hanc fuisse insertain, quod nullus ex omnibus credet, sanctum Cyrillum adversantia sibimetipsi enuntiasse. Ad præeteusam per ipsos codicum autiquitatem, codicum aliorum antiquitas proponetur. Et si quid forte codicum antiquitas codicum antiquitatem contundere valet, hinc quoque multis ex partibus palmarium dabitur illi, qui majori nup mero constipatus accedet. Licet enim ipsi multas schedulas proferant, alias ex aliis descriptas, in quibus dictum hoc circumfertur, sed mili, vim ipsam veritatis testor, cum quæstio hæc multos jam annos in controversia sit, semel una solummodo schedula vetustatem ferens, et in qua dictum legebatur, objecta est, eaque veluti ex varia collectione, congerieque diversarum scriptionum confata, non pars libri videbatur, quales multæ per deiloquum Cyrillum elaboratæ sunt. Ilæc etiam non parvi momenti fuerit ad refellendum dictum, quod in nullo codice reperiatur, qui sancti scripta per omnes suas partes complectatur, illisque superbiat. Interea licet ve tustatem præ se ferebat comperta per me schedula,

' sed quadam comparatione conferetur ad vetustatem και σύγκρισιν, πρὸς παλαιότητα βίβλων τῶν τοῦ codicum beati Cyrilli, quorum plane, ut ipse animadverti, ‹ ex Patre et Filio Spiritum, decernentíum numerum, ob affluentem copiam, et testis sit veritas, numerumi non novi? 7. Quæ igitur a nobis per instantiam dici decreta sunt, ad refellendum ex solo Patre. et stabiliendum ex Patre et Filio Spiritum oratio supra promisit, hæc sunt. Verumtamen operæ pretium est universum illud segmentum, in quo ex solo habetur hac in oratione digerere, tum deinceps, quod promissum est, perficiendum. Segmentum hisce verbis concipitur: Sanctissima et veneranda Trinitas ante omnia sæcula, et semper exsistens, immaculata est et sempiterna, increata, invisibilis, incorporea, incomprehensibilis.» Et post pauca: ‹ Adorandæ tres hypostases cognoscuntur, et creduntur in Patre principii causæque experte, ingenito, sempiterno; et in Filio Unigenito, generato ineffabiliter, impassibiliter, indicibiliter, ante omnia sæcula ex essentia ipsa Patris, ideoque consubstantiali, ejusdem throni et dignitatis consorte, secundum omnia simili et æquali Patri citra paternitatem; principium vero et causam per generationem Patrem habente et in Spiritu sancto, vivificante, adorando, procedente ex Patre, hoc est ex essentia Patris, non generatione quemadmodum Filius, ne duo Filii sint in Trinitate, sed procedente, ut dictum est, ex solo Patre, veluti ab ore, sed qui comparuit per Filium, locutusque est in universis sanctis apostolis et prophetis, nihilominus, uti dixi, ex essentia Patri et Filii exsistente, et ejusdem cum Patre et Filio essentiæ. Incommunicabilis vero et ipse est quemadmodum Pater et Filius ad omnem creaturam secundum essentiæ rationem. › Et segmentum quidem hoc est. ο 8. Nos porro jam demonstrandi certamen aggressi, illi, qui dictionem solam, ex solo allirmantem arripit, dicimus. Et quid tibi, o optiine, videtur? Num solummodo dictioni huic attendendum est, an vero et aliæ, quæ eam præcedunt, et subsequuntur, in toto eo segmento apposite examinandæ, et ex illis omnibus simul, dieta alia scripto tradita ad mutuam concordiam consensionemque adducenda? Sat scio te non primum sed secundum mihi assensurum. Et si id est, considera sanctum, antequam ex solo, diceret, procedente ex Patre, dixisse, c hoc est ex essentia Palris; deinceps addidisse, ‹ non generatione quemadmodum Filius, ne duo filii sint in Trinitate, sed procedente, ut dictum est, ex solo Patre veluti ab ore, sed qui apparuit per Filium.» Si tu ergo sententiam jam dictorum penetrare concupiscis, cum aliis scripto traditis'dictis eorumdem consensionem conferens percipies. Et attento animo sis: ‹ Procedente › prius dixit ‹ ex essentia Patris, › tum adnexuit, ‹ Procedente, ut dictum est, ex solo Patre, veluti ab ore, sed qui apparuit per Filium. › Si itaque ex solo Patre veluti abore, ad μακαρίου Κυρίλλου, ὧν ἐν ταῖς περιλήψεσιν ἐντυ χών, «ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογούσαις, τὸν ἀριθμὸν διὰ τὸ περιὸν τοῦ πλή θους ἐπὶ μάρτυρι τῇ ἀληθείᾳ οὐκ οἶδα; ο ζ'. "Α μὲν οὖν ἡμῖν κατ᾽ ἔνστασιν ῥηθῆναι ἐκρίθη εἰς ἀποτροπὴν τῶν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα ὁ λόγος ἄνα θεν ἐπηγγείλατο, δεῖ προηγουμένως μὲν τὴν ὅλην περικοπὴν ἐγκαταστρῶσαι τῷ λόγῳ, ᾗ τινι περικοπῇ τό Ἐκ μόνου ἐμφέρεται, ἐφεξῆς. δὲ τὸ ἐπηγγελμένου ἀφοσιώσασθαι· ἔχει δὲ ἡ περικοπὴ ὧδε· «Ἡ παναγία, καὶ σεπτὴ Τριὰς πρὸς πάντων τῶν αἰώνων, καὶ εἰς ἀεὶ ὑπάρχουσα, ἄχραντός ἐστι, καὶ ἀΐδιος, ἄκτιστος, ἀόρατος, ἀσώματος, ἀκατάληπτος· καὶ μετ' ὀλίγα· «Α' προσκυνηταὶ τρεῖς ὑποστάσεις γινώσκονται, καὶ πιστεύονται ἐν Πατρὶ ἀνάρχῳ, ἀναιτί, ἀγεννήτῳ, ἀϊδίῳ, καὶ ἐν Υἱῷ μονογενεῖ, γεννηθέντι ἀῤῥήτως καὶ ἀπαθῶς καὶ ἀφράστως πρὸ πάντων αἰώνων ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τοῦτο μπου σίῳ, καὶ συνθρόνῳ, κατὰ πάντα ὁμοίῳ, καὶ ἴσῳ τῷ Πατρὶ χωρὶς τῆς πατρότητος, ἀρχὴν δὲ καὶ αἰτίαν τὸν Πατέρα ἔχοντι γεννητῶς, καὶ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ, ζωοποιῷ, προσκυνουμένῳ, τῷ ἐκπορευομένῳ ἐκ τοῦ Πατρός, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, οὐ γεννητῶς, καθάπερ ὁ Υἱὸς, ἵνα μὴ δύο υἱοὶ ἐν τῇ Τριάδι, ἀλλ' ἐκπορευομένῳ, καθάπερ εἴρηται, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὡς ἀπὸ στόματος, πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ, καὶ λαλήσαντι ἐν τοῖς ἁγίοις πᾶσι προφήταις, καὶ ἀποστόλοις, πλὴν, ὡς εἶπον, τῆς οὐσίας αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχοντι, καὶ τὸ ὑμνούστον ἔχοντι πρὸς Πατέρα καὶ Υἱόν. Ακοινώνητον δὲ καὶ αὐτό ἐστιν, ὥσπερ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς πᾶ σαν κτίσιν κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. Αλλ' ἡ μὲν περικοπή αὕτη. η'. Ἡμεῖς δὲ, ἤδη τὸν κατὰ τὴν παράστασιν ἀγῶνα ἀναδεχόμενοι πρὸς τὸν ἐπιδραττόμενον τῆς λέξεως μόνης τῆς λεγούσης, τὸ ἐκ μόνου, φαμέν. Καὶ τί σοι δοκεῖ, βέλτιστε; μῶν τῇ λέξει ταύτῃ μόνη προσχεῖν, ἢ καὶ τὰς πρὸ αὐτῆς, καὶ μετ' αὐτὴν ἐν πάσῃ τῇ περικοπῇ θεωρουμένας σκοπῆσαι, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ἅμα τὰς γραφικὰς ῥήσεις ἀλλήλαις πρὸς μίαν ἐπισυμβιβάσαι τὴν συμφωνίαν; Οἶδα μὴ ῇ πρὸς τὸ πρῶτον, ἀλλὰ πρὸς τὸ δεύτερον συντεθῆναι σε. Καὶ εἰ τοῦτο, σκόπησον ὡς ὁ ἅγιος, πρινὴ τὰ ι ἐκ μόνου ο εἰπεῖν, ι τῷ ἐκπορευομένῳ, ο ἔφη, < ἐκ τοῦ Πατρὸς, ν τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, ο καὶ οὕτως ἐπήγαγεν, «οὐ γεννητῶς, και εκπορευομένῳ, καθάπερ είρηται, ἐκ μόνου τοῦ θάπερ ὁ Υἱὸς, ἵνα μὴ δύο υἱοὶ ἐν τῇ Τριάδι, ἀλλ Πατρὸς ὡς ἀπὸ στόματος, πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ.. Εἰ γοῦν σὺ ἐμβαθύναι θελήσεις τῇ διανοίᾳ τῶν εἰδ ρημένων ῥητῶν, τὴν πρὸς τὰς ἄλλας γραφικός βή σεις ἁρμονίαν τῆς αὐτῶν συμφωνίας κατανοήσεις. "Ορα γὰρ, «τῷ ἐκπορευομένῳ, ο πρότερον, ἔφη, · ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, ο εἶτα ἐπήγαγεν, · ἐκπορευομένῳ, καθάπερ εἴρηται, ἐκ μόνου του Πατρός, ὡς ἀπὸ στόματος, πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ.

Ε: γοῦν τὸν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὡς ἀπὸ στόμα- distinctione. Filii accipis, considera eum, qui dicit της ν εἰς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ ἐκλαμβάνεις, σκόπει, ὡς ὁ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς λέγων τὸ Πνεῦμα, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ οὐ δύναται εἶναι αὐτό. Εἰ γὰρ διέσταλται τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς κατὰ τὴν ἐκ μένου φωνήν, ὅλος ὁ Υἱὸς ὅλου διέσταλται τοῦ Πα. τρίς, οὐσία δηλαδὴ ἐνυπόστατος, οὐσίας ἐνυποστάς τοῦ. Καὶ εἰ διέσταλται κατὰ σὲ ἐνυπόστατος οὐσία τοῦ Υἱοῦ τῆς ἐνυποστάτου τοῦ Πατρὸς οὐσίας κατὰ τὴν ἐκ μόνου φωνήν, πῶς ὁ ἅγιος οὗτος ταύτη δὴ τὴν ἐκ μόνου λέγων φωνὴν, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός λέγει τὸ Πνεῦμα σὺν ἄλλοις τῶν Θεολόγων πολλοῖς, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ; θ'. 'Αλλ' ἐνταῦθα οιδά σε σφύζοντα, πρὸ; ἀντιλο γιαν ἐκεῖνο εἰπεῖν βουλόμενον 8 πολλῶν πολλάκις εἰπόντων αὐτήκοο; γέγονα. Τινὲς γὰρ ἀκούοντες τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς ουσίας τοῦ Υἱοῦ, μὴ δυνάμενοι τῇ ἀληθινῇ ἐπιβαλεῖν ἐννοίᾳ, καθ᾽ ἦν καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγεται εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ τὴν τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχει, ὡς εκ πρώτης αιτίας καὶ ἀρχῆς εἰς ἀλόγους διαιρέσεις ἐκφέρονται οὐσίας τε καὶ ὑποστάσεω;, καὶ διαιροῦντες δίχως εἰς οὐσίαν, καὶ ἰδικῶς εἰς ὑπόστασιν τὸν ὅλον Γΐν, τὴν ἐνυπόστατον, καὶ ἰδιοῦ πόστατον οὐσίαν, κατὰ τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Πνεύματος ἀδιαίρετον αὐτ τοῦ διαίρεσιν, κατὰ τὰς θεολόγους φωνὰς τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ. διὰ τὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Τὲν φασὶν ὁμοούσιον τοῖς ἁγίοις εἰρῆσθαι. Καὶ οὐκ εἴξασιν, ὡς εἰ διὰ τοῦτο ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ γιοῦ τὸ Πνεύμα εἴποι τις εἶναι, ἐπεὶ καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος τῷ Πνεύματι, ἐκ τῆς τοῦ Πνεύματος ουσίας ῥηθήσε ται. Εστι μὲν γὰρ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ ὁμοούσιον, ἀλλ' οὐχὶ ἀκολουθεῖ, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι διὰ τὸ ὁμοούσιον. "Ην γὰρ ἂν καὶ πᾶν ἐμοούσιον τινὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ ὁμοουσίου, ὅπερ οὐκ ἔστιν. 'Ηγείται δὲ μᾶλλον τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Γιοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὥστε ἀκολουθεῖν, διὰ τοῦτο ἐμούσιον τῷ Υἱῷ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ γιοῦ τὸ Πνεῦμα ἐστίν. ex essentia Patris Spirituín, ex essentia Filii eum esse affirmare non posse. Etenim si Filius a Patre distinguitur, secundum dictionem illam ex solo, totus Filius a toto Patre distinguitur, essentia nempe in hypostasi ab essentia in hypostasi. Etsi per te essentia in hypostasi Patris ratione illius vecis, ex solo distinguitur, quanam ratione sanclus bis dictionem illam ex solo astruens, et ex essentia Patris tradit Spiritum, cum aliis plerisque theologis, et ex essentia Filii? 9. Sed hic video te tarditatis impatientem, ad nobis objiciendum, quo i sæpius a multis dictitari ipse hisce auribus meis audivi, ocius approperare. Quidam enim audientes Spiritum ex essentia Filii, cum non valeant rectam sententiam deprehendere, qua et ex essentia Filii dicitur Spiritus esse, et suæ hypostasis causam et reruin omnium Deo, tanquam ex prima causa et principio possidere, in temerarias quasdam essentiæ et hypostasis divisiones prorumpunt, et dividentes seorsim in essentiam, et seorsim in hypostasim totum Filium, in bypostasi, eaque propria essentiam, secundum suam ex Patre et Filio indivisam divisionem, ut theologi aiunt, illud ex essentia Filii, propter eamdemn Spi ritus cum Filio essentiam a sanctis traditum, referunt. Neque notaut, si propterea ex essentia Filil Spiritum esse quispiam astruat, cum et Filius ejusdem cum Spiritu essentiæ sit, ex essentia Spiritus diceretur. Est enim Spiritus ejusdem cum Filio essentiæ, at non sequitur et ex essentia Filii Spiritum esse, quod ejusdem essentiæ sit. Quidquid enim ejusdem essentiæ est cum aliquo, ex essentia illius, cum quo ejusdem essentiæ est, esset, quod tamen non est. Verum potius præcedit hoc, ex essentia Filii esse Spiritum, ita ut sequatur, propterea ejusdem cum Filio essentiæ esse Spiritum, quod ex essentia Filii Spiritus est. 10. Si itaque propter divisionis extra modum absonum in Filio seorsim in essentiam, et seorsim in hypostasim, absurdum quoque atque ineptum est, differentiam comminisci, inter ex essentia Filii, ι. Εἰ γοῦν διὰ τὸ τῆς διαιρέσεως ἄλογον ἐπὶ τοῦ Γιου, ἰδικῶς μὲν εἰς οὐσίαν, ἰδικῶς δὲ εἰς ὑπόστασιν, αλογόν ἐστι διαφέρον οἴεσθαι εἶναι τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εἰ διέσταλται κατὰ σὲ ἡ ἐνυπόστατος αὐτία τοῦ Υἱοῦ τῆς ἐνυποστάτου et ex Pilio esse, si sejungitur per te essentia in τοῦ Πατρὸς οὐσίας, κατὰ τὴν ο ἐκ μόνου φωνήν, πῶς ὁ ἅγιος, καθάπερ μοι καὶ προείρηται, ὁ ταύτην ἐκ τὴν ἐκ μόνον λέγων φωνὴν, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἐνταῦθα λέγων τὸ Πνεῦμα, ἐν ἄλλαις πλα καῖς τῶν θεολογιῶν αὐτοῦ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας φησὶ τοῦ Υἱοῦ; Τοῦ γὰρ Υἱοῦ διεσταλμένου κατὰ τοὺς λέγοντας ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, οὐ δεῖ τὴ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς λεγόμενον Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ εηθῆναι ποτε. Εἰ δὲ ἐκ τῆς οὐσία; ἀμφοῖν εἶναι αὐτὸ ομολόγηται, λείπεται κατὰ τὸ πάντη βέβαιον δέξα εθαί σε, μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ τὰ ι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἰρήσθαι, ἀλλ᾽ εἰς δήλωσιν, ὡς προϊών ἀποδείξει ὁ λόγος, τοῦ, πρώτην αἰτίαν, καὶ ἄναρχον μένον τὸν Πατέρα εἶναι. hypostasi Filii ab essentia in hypostasi Patris prepter illam dictionem ex solo, quanam ratione sanclus, ut antea quoque a'me pronuntiatum est, qui vocem hanc ex solo dictitat, ex essentia Patris hic asserens Spiritum, in aliis plerisque suis theologicis scriptis, et ex essentia ait Filii? Namque sepa - rato Filio, secundum eos, qui ita asseverant, a Patre, non addecet, ex essentia Patris assertum Spiritum, ex essentia Filii ullo modo dici. Quod si ex essentia utriusque illum esse, in confesso est, reliquum est, veluti certissimum illud te amplecti, non ad distinctionem Filii, ex solo Patre < pronuntiatum esse, sed ad insinuandam, ut infra oratio demonstrabit, primam, causam et citra principium Patrem esse.

JOAN. VECCL CP. PATRIARCHE 11. Addlemus aliud quoque hanc sententiam constabiliens, ex ejusdem segmenti verborum circumplexu, quod facile persua·lebit, si modo æquus esse velis auditor. Hic enim ubi ex solo Patre > invenitur, adnexum est «veluti ab ore.» Et cum Spiritus et oris Filii dicatur Spiritus, ut divinus ait, Apostolus, quomodo non hinc quoque a te dignoscetur, non ad distinctionem Filii ex solɔ Patre apponi? Namque cum Filius ex ventre Patris gigui asseratur, Spiritus vero progressio veluti ab ore Patris dicta sit, nunquam assertum fuisset Spiritum progredi et ex ore Filii, si ex solo Patre progrederetur. Præterea, cum os Patris in theologicis scriptis tradatur, quo pacto ad distinctionem Fili illud ex Patre solo, > sanctus enuntiasse intelligetur, «veluti ab ore Patris Spiritura procedere, › affirmans? 12. Quod si et proxime appositum accuratius expendas, hinc quoque deprehendes, nostram sententiam, qua contendimus vocein ex solo Patre > non ad distinctionem Filii scriptam fuisse. Namque cum antea dixisset ‹ sed procedente, ut dictum est, ex sulo Patre tanquam ab ore,» subnexuit • qui apparuit per Filium. Quod enim ex solo Patre est, si secundum distinctionem Filii ex solu co esset, minime appareret per Filium. Etenim distinctio Filii a Patre nusquam admittet in exsistentia Spiritus ex Patre illud, per Filium. Quod si fortasse hic quoque, ut plane audivi ex multis, qui ex ventre eructant, quidquid in mentem subit, ex Filio apparere, non vis pro exsistentia Spiritus accipere, sed pro illius manifestatione, et donorum illius distributione, at ex aliis Patrum dictis, quid hoc vocis înşinuatur, a te expiscandum est, et non temere veritati ludificandum. Statim enim magnus Basilius tradit de Spiritu: Sempiterne omnia ipsum possidere, veluti Spiritum Dei, et ex ipso apparentem. › Et sapientissimus Cyrillus de Christo⚫ • Deum mediatorem hominum, ut Scripturæ tradunt, componi dicimus, tum ex nostra humanitate perfecte se habente, secundum propriam rationem, tum ex eo, qui apparuit, Deo secundum naturain Filio, hoc est Unigenit.» Item: «Proprius est η Spiritus Filii, non solummodo qua Verbum est, et ex Patre apparuit, sed qua etiam intelligitur a nobis homo factus. Manifestum itaque est, Deum esse Spiritum, qui ex eo proprio possidet, et naturaliter ut Deus: reliquæ vero creaturæ magis improprie, tanquam quæ ex Creatore atque Opifce possident, et ex eo dicuntur. Divina itaque Scriptura adco aperte et de Filio apparere verbo, loco illius esse, acceptante, net non de Spiritu, proptereaque de Spiritus exsistentia uno eodemque significatu apparere, el procedere enuntiante, recte quidem a nobis supra prolatum est, ex solo Patre exsistens, si secundum distinctionem a Fitio, ex solo eo esset, nunquam appositurum fuisse; cum Filii a Patre ια'. Καί τι δὲ ἕτερον τῆς αὐτῆς ἐννοίας ἐροῦμεν σι.- στατικὸν ἐκ τῆς ἐν τῇ ῥηθείσῃ περικοπῇ περιλή ψεως, ὅπερ εὐπειθῶς ἀποδέξῃ, εἰ εὐγνώμων γίνη μοι ἀκρατής. Ενταῦθα γὰρ, ὅπου τὸ «ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς» εὕρηται, πρόσκειται τὸ, ο ὡς ἀπὸ στό ματος.» Καὶ ἐπεὶ τὸ Πνεῦμα καὶ τοῦ στόματος τοῦ Υἱοῦ λέγεται Πνεῦμα, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, τῶς οὐχὶ καὶ ἐντεῦθεν διαγνωσθήσεταί σοι, μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐκ μόνου Πατρός λέγεσθαι. Ἐπεὶ γὰρ ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ γαστρὸς γεννᾶσθαι λέγεται τοῦ Πατρὸς, ἡ δὲ τοῦ Πνεύματος πρόοδος, ὡς ἀπὸ στόματος εἴρηται τοῦ Πατρός, οὐκ ἄν ποτε ἐῤῥέθη προέρχεσθαι τὸ Πνεῦμα καὶ τοῦ στόματος τοῦ Υἱοῦ, εἴπερ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἦν αὐτὸ προερχόμενον. Ἔτι δὲ καὶ ἐπεὶ στόμα τοῦ Πατρὸς θεολογεῖται παρά ταῖς Γραφαῖς ὁ Υἱός, πῶς ἂν εἰς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ νοηθείη τὸ ι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς» λέγων ὁ ἅγιος, «ὡς ὁ ἀπὸ στόματος τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύε σθαι λέγων τὸ Πνεῦμα; ιβ. Εἰ δὲ καὶ τὸ ἔγγιστα επαγόμενον ακριβέστερον πως κατανοήσεις, καὶ ἐντεῦθεν δέξασθαι ἔχεις τὴν ἔννοιαν, καθ᾿ ἣν ἡμεῖς φαμεν τὴν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς φωνὴν, μὴ πρὸς τὴν τοῦ Υἱοῦ εἰρῆσθαι διαστολήν. Μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν, ἀλλ' ἐκπορευομένῳ, καθάπερ είρηται, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ο ὡς ἀπὸ στόματος, ἐπάγει, ο πεφηνότι δὲ δι' Υἱοῦ. Τὸ γοῦν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον, εἰ κατὰ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν διαστολήν, ἐκ μόνου αὐτοῦ ἦν, οὐκ ἂν πεφηνός δι' Υἱοῦ ἦν. Η γὰρ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς διαστολή τοῦ Υἱοῦ οὐκ ἄν ποτε παραδέξαιτο ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος τὸ, δι' Υἱοῦ. Εἰ δ᾽ ἴσως κάν ταῦθα, ὡς ἔχω μαθὼν ἐκ πολλῶν τῶν ἀπὸ κοιλία; ερευγομένων σύμπαν τὸ παριστάμενον, τὸ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι οὐκ εἰς τὴν ὕπαρξιν ἐθέλεις ἐκλαμβάνει τοῦ Πνεύματος, ἀλλ᾽ εἰς τὴν αὐτοῦ φανέρωσιν, και τὴν τῶν αὐτοῦ χαρισμάτων διανομήν, ἀλλ' ἐξ ἄλλων ῥήσεων πατρικῶν τὴν σημασίαν δεί σε κατανενοη κέναι τῆς λέξεως, καὶ μὴ τῆς ἀληθείας ἐπηρεαστὴν καθεστηκέναι διακενής. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγας Βασί λειος λέγει περὶ τοῦ Πνεύματος, ο Αϊδίως πάντα ἔχειν αὐτὸ, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφη νός.» 'Ο δὲ σοφώτατος Κύριλλος περὶ τοῦ Χριστοῦ, Τὸν Θεὸν μεσίτην καὶ ἀνθρώπων κατὰ τὰς Γραφὰς συγκείσθαί φαμεν, ἔκ τε τῆς καθ' ἡμᾶς ἀνθρωπότητος τελείως ἐχούσης κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, καὶ ἐκ τοῦ πεφηνότος ἐκ τοῦ Θεοῦ κατὰ φύσιν Υἱοῦ, τουτέστι τοῦ Μονογενοῦς.» Καὶ πάλιν • Ιδιόν ἐστι τὸ Πνεῦ. μα τοῦ Υἱοῦ, οὐ τοίπω μόνον ᾗ λόγος ἐστὶ πεφηνώς ἐκ Πατρὸς, ἀλλ᾽ ᾖ καὶ νοοῖτο καθ᾿ ἡμᾶς ἄνθρωπος γεγονώς, πρόδηλον δήπουθεν, ὡς Θεὸς μὲν τὸ Πνεῦμα, τὸ ἐξ οὗ κυρίως ἔχον καὶ φυσικῶς ὡς Θεός. Τὰ δ᾽ ἄλλα ποιήματα καταχρηστικώτερον ὡς ἐκ ποιητοῦ, καὶ δημιουργοῦ πεφηνότα, ἐξ οὗ λεγόμενα.» Τῆς γοῦν θείας Γραφῆς οὕτω φανερῶς καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τοῦ ὑπάρχειν λαμβανούσης τὸ ο πεψη· νέναι,» καὶ ἐπὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ κατὰ τοῦτο ἐπὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως ταυτιζούσης τὸ πέψη νέναι καὶ ἐκπορεύεσθαι καλῶς ἡμεῖς ἀνωτέρω σοι Εφημεν τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον, εἰ κατά

τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν διαστολήν, ἐκ μόνου αὐτοῦ ἦν, distinctio nusquam in exeistentia Spiritus ex Palre οὐκ ἄν ποτε δι' Υἱοῦ πεφηνὸς ἦν, ὡς τῆς τοῦ Υἱοῦ illud per Filiun admisisset διαστολῆς ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, οὐκ ἄν ποτε παραδεξομένης ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξειν τοῦ Πνεύματος τὸ & Υιού. ιγ΄. Σὺ γοῦν, τὰς ἀληθεῖς ταύτας, καὶ παντὶ ψεύδε: ἀνεπισκιάστους, ἐννοίας δεχόμενος, μηδενὶ δίδου τὰ ὦτα τῶν οίκοθεν, καὶ μὴ ἀπὸ χρήσεων γραφικών τὴν διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπόρευσιν ἐξηγουμένων τοῦ Πνεύματος, τῶν μὲν σχέσεως εἶναι σημαντικὴν τὴν φωνὴν διατεινομένων, τῶν δὲ τοῦ ἅμα, ἔστι δὲ ὧν καὶ ἀντὶ τῆς μετὰ τὴν διὰ πρόθεσιν λεγόντων γεῖσθαι. ἂν ἡ ἀναίδεια κατὰ τοῦ μεγάλου προχω ρεῖ Βασιλείου, πολὺν ἐκείνου ποιουμένου τὸν λόγον εἰς τὸ παραστῆσαι, ὡς ἡ διὰ πρόθεσις ἐν ταῖς θεο λογικαῖς φωναῖς τῇ ἐκ προθέσε: εἴωθεν ἀντεπιχωριάζειν. Καὶ ὅτι μὲν τὸ τοῦ μεγάλου Βασιλείου αξιότι τον πρόδηλον ποιεῖται τὸν ἔλεγχον τῶν ἐπισφαλῶς λεγόντων τὰ περὶ τῆς διὰ προθέσεως, εἰς τὴν δι' Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν, παντί που δῆλον. Ἔστι δὲ καὶ ἀπό τινος ρήσεως τοῦ τῶν Νυσσαέων φωστῆρος ἐπιπλέον ἐλεγχθῆναι αὐτοῖς. Οὗτος γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν τάδε λέγει περὶ τοῦ Πνεύματος. «Τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, πάλιν αὐτοῦ τῷ μὴ Πατήρ εἶναι καθάπερ ἐκεῖνος, διαχωρίζεται. Τῇ δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείᾳ, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρ ξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν, ἀφίσταται πάλιν τῇ ἰδιάζοντι, ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστά σης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα τὸ Πνεῦμα νομισθῇ πρὸς ταύτην ἔχειν, τῷ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι ἐν τῷ ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἱτέρωθεν ἀγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως. Σκόπει καὶ τὴν τοῦ ἁγίου τούτου διάΜιαν, ὅπως ἂν ἀπὸ ψυχῆς καταγνῷς τῶν μὴ αἰδουμένων τὰς ἀλόγους εξηγήσεις εἰς τὴν διὰ τοῦ γιοῦ παιεῖσθαι φωνήν.» Ὁ ἅγιος καὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υιού πεφηνέναι φησί, καὶ τὴν κτίσιν διὰ τοῦ Μονο γενῦς ὑποστῆναι· εἶτα ἵνα μὴ κοινότητά τινα τὸ Πνεῦμα νομισθῇ πρὸς τὴν κτίσιν ἔχειν ἐκ τοῦ, διά τοῦ ν καὶ αὐτὴν πεφηνέναι, τὴν διαφορὰν τῆς Υποστάσεως τοῦ τε Πνεύματος τῆς τε κτίσεως διατρανάσαι θέλων, διακρίνεσθαι, ἔφη τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως ἐν τῷ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀναλλοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἑτέρωθεν ἀγαθότητος. Τὸ γοῦν Πνεῦμα διακρινόμενον ἀπὸ τῆς κτίσεω; ἐν τῷ ἑτέρωθεν ἀγαθότητος, πῶς οὐ μᾶλλον ἂν διεκρίνετο προχει ρότερον καὶ ἐκ τοῦ τὴν διὰ ἐπὶ μὲν τῆς τοῦ Πνεύ ματος υπάρξεως λαμβάνεσθαι ἀντὶ τοῦ ἅμα, ἢ ἀντὶ τοῦ μετὰ ἢ εἰς δήλωσιν σχέσεω;, ἐπὶ δὲ τῆς κτίσεως εἰς ἄλλην τινὰ δύναμιν; Οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ἔστι τὸ μὲν Πνεῦμα δι' υἱοῦ παρὰ Πατρός, φυσικῶς διαφέρον της κτίσεως, τῷ ἀτρέπου, καὶ ἀναλλοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἑτέρωθεν ἀγαθότητο, ἡ δὲ κτίσις ἐστὶ δι' Υἱοῦ παρὰ Πατρὸς δημιουργικῶς, ἡ κτιστὴ καὶ δούλη, ἀποδέουσα τοῦ Δεσπότου καὶ ποιητοῦ, τῷ τρεπτῷ καὶ ἀλλοιωτῷ, καὶ ἐπιδεεῖ τῆς ἐκ Θεοῦ ἀγαθότητος. 13. Τu igitur veras hasce nuluique mendacio obvolutas sententias amplexus, nemini aures ad· vertas, qui ex propriis, et non scripto traditis auctoritatibus, per Filium ex Patre processionem interpretantur, et eorum partim vocem relationem denotare contendunt, partim simul; nonnulli etiam loco cum propositionem per intelligi astruunt. Quorum plane impudentia adversus magnum Basilium debacchatur, qui prolixa oratione probare studet, per propositionen in theologicis dictis, loco illius ex usurpari saepenumero solere. Et magni quidem Basilii auctoritatem dignitatemque aperte eorum convellere, qui haud recte de per propositione sermones congerunt, cosque ad exsistentiam Spiritus per Filium accommodant, omnibus mani - festum est. Præterea testimonio Nyssaensiuw luminis Gregorii, magis ac magis redarguantur. Ilic etenim in primo adversus Eunomium Autirrhetico de Spiritu hæc habet: ‹ Patri secundum increatum conjunctus, rursus ab eodem quod Pater non est, quemadmodum et ille separatur: ad Filium vero secundum increatum conjunctione, et cum causam exsistentiæ ex rerum omnium Deo babeat, rursus proprietate sejungitur, quod non ut Unigenitus ex Patre substitit, et quod per ipsum Filium apparuit. Rursus vero cum creatio per Unigenitum substitisset ne communionem aliquam cum ea Spiritus babere existimaretur, quod per Fillum appareat, in constanti, atque immutabili, et bonitatis, quæ alterius sit, minime indigente, discernitur Spiritus a creatura. › Considera hujusce quoque sancti sententiam, ut ex animo inverecundoruin absurdas interpretationes, quas illi in vocem ‹per Filium › aggerunt, condemnes. Sanctus et Spiritum per Filium apparere tradit, et creaturas per Unigenitum substitisse: postmodum ne Spiritus communionem aliquam habere cum creatura existimaretur, quod per Filium et illa appareat, discrimen lypostasis tum Spiritus, tum creationis exponere studens, distingui tradidit Spiritum a creatura in constanti, atm que immutabili et bonitatis, quæ alterius sit, minime indigente. Spiritus itaque distinctus a creatura in constanti atque immutabili, et bonitatis, quæ alterius sit, minime indigente, quomodo non potius distingueretur et aptius, ex eo quod per in Spiritus quidem exsistentia assumeretur, loco illius simul, vel loco cum, aut ad notandum relationem: in creatura vero ad aliam quamdam facultatem? Non est hoc, non est. Sed est Spiritus per Filium ex Patre naturaliter, a creatura differens, constanti atque immutabili, et bonitatis, quæ alterius sit, minime indigente. Creatura vero est per Filium a Patre, ut opificium, creata, et serva, multo Domino et opifice inferior, inconstanti et mutabili, et, quæ ex Deo est, bonitatis indigente.

14. Hoc pacto ergo ex testimoniis scripto mandatis per propositione non concedente, ex solo Patre in exsistentia Spiritus ex Patre in distinctionem Filii accipi, suademusne tibi jam dictis, hanc sententiam amplecti, an vero et aliis auctoritatibus scriptis indiges, ut clarius addiscas, ad comprobandum, primam causam Patrem esse atque' intelligi, illud c ex solo Patre» accipi, si modo hactenus in aliquibus theologicis dictis reperiri contigerit? Sat scio alia quoque testimonia tibi opus esse: quæ licet non exigantur, in medium tamen a nobis necessario adducenda, cum ea supra nos allaturos promiserimus. Magnus Basilius in una ad Amphilochium epistola, cujus principium, Dictum illud evangelicum multorum quæstione exagitatum, de Domino Jesu Christo, ignorante diem et horam, scribit: «lllud Nemo videtur certe dictum generali notione; ita ut ne persona quidem ulla excipi videatur, at non esse ita accipiendum, usu ipso Scripturarum deprehendimus. Nam dictum est, ‹ Nemo bonus nisi solus Deus 3, at nequaquam eo loci, se Filius statuit extra omnem boni numerum, et rationem, cum istud diceret: sed cum Pater sit primum et principale bonum, subintellecto primo, credimus dici secundum. Conspice tum sapientia incomparabilem, tum rebus aliis magnuṁn multumque Basilium, quanam expositione evange licum dictum: Nemo bonus nisi solus Deus, ▸ adornet. Palam enim insinuat, Patris nomen denotari verbis illis, nisi solus Deus.»Ob id etenim subjungit, «At nequaquam eo loci se Filius statuit extra omnem boni numerum, cum istud di cerct.. Nam cum dixisset, nisi solus Deus, deinceps adnectens, e non extra omnem boni numerum semetipsum Filius collocat, cum hæc diceret. De Patre illa dicta esse significavit, e nisi solus Deus. Exponens porro, quo pacto una simul intelligi potest Filius cum Patre, et non disjungi a Patre in evangelico hoc dicto, Nemo bonus nisi solus Deus, › rursus subnectit, sed cum Pater sit primum et principale bonum, credimus secundo loco dici bonum. › An học dílucidius afferri potest, ad probandum, non ad distinctionem Filii pronunLiari, e Nemo bonus nisi solus Deus,, sed ad declarandum primum bonum Patrem esse, atque intelligi? 15. Quod si magni Basilii auctoritas tibi persuadet, dicis ab eo non adversari, prorsus dignosces, non temere nos in principio orationis professos esse ex magni Basilii in evangelica dicta expositionibus, demonstraturos, non ad distinctionem Filii illud ex Patre solo appositum fuisse, si hactenus modo in aliquibus theologicis dictis reperiri contigisset, sed ad comprobandum solummodo, primam causam Patrem esse atque intelligi. Et 37 Luc. xvi, 19. ιδ'. Οὕτω γοῦν ἀπὸ χρήσεων γραφικῶν τῆς γιὰ προθέσεως μὴ παραχωρούσης, τὸ ι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἢ ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος εἰς διαστολὴν λαμβάνεσθαι τοῦ Υἱοῦ, ἆρά γε πείθο μέν σε ἐκ τῶν ἤδη εἰρημένων ἡμῖν τὴν ἔννοιαν παραδέξασθαι ταύτην, ἢ δεῖ σοι καὶ ἑτέρων γραφι κῶν μαρτυριῶν, ὅπως ἂν σαφέστερον γνοίης εἰς παράστασιν τοῦ πρῶτον αἴτιον τὸν Πατέρα εἶναί τε, καὶ νοεῖσθαι τὸ «ἐκ μόνου» λαμβάνεσθαι ι τοῦ Πατρός,» εἴπερ ἂν τέως τοῦτο καὶ εὑρεθείη ἔν τισι θεολογικαῖς ῥήσεσι κείμενον; Οίδα ὡς δεῖ σοι καὶ μαρτυριῶν ἑτέρων, &ς καὶ μὴ ἀπαιτούμενοι, ἡμεῖς προαγαγεῖν ἠναγκάσμεθα, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτάτω τοῦ λόγου αὐτὰς προεπαγγειλάμενοι. Ο μέγας Βασίλειος ἐν μιᾷ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον ἐπιστολῶν, ἧς ἡ ἀρχή, «Ἐζητημένον ἤδη παρὰ πολλοῖς τὸ Εὐαγ γελικὸν ῥητὸν, περὶ τοῦ ἀγνοεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τὴν ἡμέραν τοῦ τέλους καὶ τὴν ὥραν, ο φησί, «Τὸ οὐδεὶς καθολικὸν μὲν εἶναι δοκεῖ ῥῆμα, ὡς μηδὲ ἐν πρόσωπον διὰ τῆς φωνῆς ταύτης ὑπεξαιρεῖσθαι· ἔστι δὲ οὐχ οὕτω παρὰ τῇ Γραφῇ ἀναφερόμενον, ὡς τετηρήκαμεν ἐπὶ τοῦ, Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς Θεός. Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἑαυ τὸν ἔξω τιθεὶς τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φύσεως ὁ Υἱὸς ταῦτα λέγει· ἀλλ' ἐπειδὴ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ὁ Πατὴρ, τῷ οὐδεὶς συνυπακουομένου τοῦ πρώτου, τὸ δεύτερον εἰρῆσθαι πιστεύομεν.» "Ορα τὸν τὴν σοφίαν ἀσύγ κριτον, καὶ πολὺν καὶ μέγαν Βασίλειον, ποίας ἐξηγήσεως τὸ Εὐαγγελικὸν ῥητὸν ἀξιοῖ τὸ, κ οὐ δεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἶ; ὁ Θεό….» Προδήλως γὰρ τὸ τοῦ Πατρὸς ἐμφαίνεσθαι δηλοῖ ὄνομα, ἐν τῷ· εἰ μὴ εἰς ὁ Θεός, ο Διὰ τοῦτο γὰρ ἐπάγει, «Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἑαυτὸν ἔξω τιθεὶς τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φύσεως, ὁ Υἱὸς ταῦτα λέγει.» Εἰπὼν γὰρ, «εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός, εἶτα ἐπαγαγὼν ὡς οὐχὶ ἔξω τιθεὶς ἑαυτὸν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φύσεως, ὁ Υἱὸς ταῦτα λέγει, ο πελ τοῦ Πατρὸς εἰρῆσθαι δεδήλωκε τὸ, ε εἰ μὴ εἶ; ὁ Θεός.» 'Εφερμηνεύων δὲ ὅπως δύναται συνεπινοείσθαι ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ διαστέλλεσθαι τοῦ Πατρὸς ἐν τῇ Εὐαγγελικῇ ταύτῃ φωνῇ τῇ, «οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός, ν ἐπιφέρει καὶ πάλιν· «Αλλ' ἐπειδὴ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ὁ Πατήρ τῷ οὐδεὶς συνυπακουομένου τοῦ πρώτου, τὸ δεύτερον εἰρῆσθαι πιστεύο ομεν.» Τί τούτου γένοιτ᾽ ἄν σοι σαφέστερον εἰς παράστασιν τοῦ μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ λαμβάνεσθαι τὸ, «Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός, ο ἀλλὰ πρὸς δήλωσιν τοῦ πρῶτον ἀγαθὸν τὸν Πατέρα εἶναί τε καὶ νοείσθαι; ις'. Καὶ εἴ γέ σε τὴ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἀξιό. πιστον πείθει μὴ ἀντιλέγειν τοῖς παρ' αὐτοῦ εἰρη μένοις, ἔχει διαγνῶναι πάντως ὡς οὐ μάτην ἐπηγ γειλάμεθά σοι ἐν καταρχαῖς τοῦ λόγου ἐκ τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐπὶ τοῖς Εὐαγγελικοῖς ῥητοῖς ἐξηγήσεων ἀποδεδειχέναι μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἰρῆσθαι, εἴπερ ἂν τέως τοῦτο καὶ εὑρεθείη ἔν τισι θεολογικαῖς ῥήσεσι κείμενον, ἀλλὰ πρὸς μόνην παράστασιν τοῦ πρῶτον

αἴτιον τὸν Πατέρα εἶναί τε καὶ νοεῖσθαι. Εἰ δέ σε si te turbat, et ad varias comminiscendi debilaταράττει καὶ πρὸς ἀμφιβολίας λογισμοὺς ἐνάγει τι νάς, μή ποτε τό, «Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο οὐ ταυτόν τι δύναται τῷ λόγῳ τῷ, «Οὐδεὶς ἀγαπ θὸς, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός·, οὐ γὰρ περὶ τοῦ ἐνδε, ἀλλὰ περὶ τοῦ μόνου ὁ λόγος ἡμῖν· τὸ γὰρ κατὰ πολύ περίεργον τῶν ἀντιλεγόντων ἴσως προχωρῆσαι μέχρι καὶ τοιούτων ἀντιῤῥήσεων οὐκ ὀκνήσει, ἀλλ' ὁ αὐτὸς ἐξηγητής λύσει σοι κἀνταῦθα τὸ διαπό ρήμα ἐν τῇ περὶ τῆς ὑποχωρήσεως αὐτοῦ πρὸς τοὺς Καισαρεῖς ἀπολογητικῇ ἐπιστολῆ ἧς ἡ ἀρχή, ο Πολο λάκις ἐθαύμασα, τί ποτε πρὸς ἡμᾶς πεπόνθατε, ο λέγων· «Καὶ γὰρ ἐπὶ τῆς θείας φύσεως είρημένα νοοῦμεν, τό, Ο μόνος ἔχων ἀθανασίαν, καὶ μόνῳ σοφῷ Θεῷ, καὶ τὸ, ο Οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός·» Τὸ γὰρ εἷς ἐνταῦθα τῷ μόνος ταυτόν δη2οι.» Τί φής; Ὁ πολὺς ἀρκεῖ σοι Βασίλειος, τό, 1 εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο ἀντὶ τοῦ, «εἰ μὴ μόνος ὁ θεὸς, ο σαφῶς ἐξηγούμενος; Οἶδα ὡς οὐκ ἂν ἀνα τείποις αὐτῷ, τὸ τῆς θεολογίας αὐτοῦ αἰδούμενος ἀδιάβλητον. Καὶ λοιπὸν εἴπερ σε κὶ τούτου ἀξιόπι στον δυσωπεί, προηγουμένως μεν, τὸ «εἰ μὴ εἷς ὁ θεός, ἀντὶ τοῦ, εἰ μὴ μόνος ὁ Θεός, ο νοεῖν, ἐφεξῆς δὲ διὰ τὸ, ο οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἑαυτὸν ἔξω τιθεὶς τῆς τοῦ ἀγαθοῦ, φύσεως, ὁ Υἱὸς ταῦτα λέγει μὴ πρὸς ἀντ τιδιαστολὴν τοῦ Υἱοῦ ἐκλαμβάνειν, οπουδήποτε τῶν Γραφῶν εὑρίσκεται κείμενον τὸ, ο μόνος ὁ Θεός, καὶ μόνος ὁ Πατήρ, ο ἔχεις δέξασθαι, ὡς εἰ καὶ εἰ μηκέ που τῶν ἑαυτοῦ γραφῶν ἐφάπαξ ὁ θαυμάσιος Κύριλλος, τὸ ο ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ οὕτως οὐδενὶ λόγῳ ἐναντίον τὸ τοιοῦτον ἀνακανείη ῥητὸν τοῖς παρ' αὐτοῦ τε τούτου πολλαχοῦ τῶν συγκ γραμμάτων αὐτοῦ ἐκφωνηθεῖσι ῥητοῖς εἰς θεολογίαν του, εκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα καὶ τοῖς παρὰ τῶν ἄλλων Πατέρων, ὁπόσοις πρὸ αὐτοῦ καὶ μετ' αὐτὸν, τὸ αὐτὸ τεθεολογήκασι, διὰ τὸ τὴν λέγοντα ι ἐκ μόνου τοῦ Πατρός.» Ἐπειδὴ γὰρ ὁπουδή ποτε τὸ μένος λαμβάνεται ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, εἰς δήλωσιν τοῦ πρῶτος ὁ Πατὴρ λαμβάνεται, οὐδὲν διαφέρει ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ πρώτης αἰτίας του Πατις εἰπεῖν, οἷον μόνος ἀγαθό; ὁ Πατήρ, ὅτι πρῶτον αγαθὸν ὁ Πατήρ, μόνος οἶδε τὸν Υἱὸν ὁ Πατὴν, ὅτι πρώτος οἶδε τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ. Τὸ γὰρ Πνεῦμα εἰ καὶ ο δε σὺν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱον, ἀλλὰ διὰ τὸ τὸν Πατέρα πρώτον εἰδέναι, οἶδε καὶ αὐτὸ τὸν Υἱόν· μόνος εἰς τὴν ἡμέραν τοῦ τέλους ὁ Πατήρ, ὅτι πρῶ της οὐδὲν αὐτὴν ὁ Πατήρ· εἰ γὰρ καὶ ὁ Υἱὸς εἶδε ταύτην σὺν τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ διὰ τὸ τὸν Πατέρα πρῶτον εἰδέναι, οἶδε καὶ αὐτὸς τὴν ἡμέραν ταύτην τὸ ις. Καὶ ἐγὼ μὲν οἶμαι δέξασθαί σε τὰ εἰρη μένα, ταῖς ἤδη ῥηθείσαις ἐξηγήσεσι τοῦ μεγάλου Βασιλείου πεισθέντα· σὺ δὲ εἶχε μήπω ταῦτα δέ ξασθαι θέλεις, ἀλλὰ καὶ ἔτι πλείοσι περικοπαῖς τῶν περὶ τῆς τοῦ μόνον φωνῆς ἐξηγήσεων ἀπαιτεῖς ἡμᾶς, συγκροτήσαι τὴν δηλοῦσαν ἔννοιαν, μὴ πρὸς ἀντιδιαστολὴν τοῦ Υἱοῦ, τὸ μόνος ὁ Πατὴρ είρησθαι ἐν ταῖς Γραφαῖς, ἀλλὰ πρὸς δήλωσιν τοῦ πρώτῳ τῷ Πατρί προσεῖναι τὴν ἀγαθότητα, ὅπου μόνος ἀγαθὸς λέγετα: ὁ Πατήρ, καὶ τοῦ πρώτῳ τῷ Πατρὶ προσεἶναι τὴν PATROL. GR. CXLI. tiones commovet, an, Nemo bonus nisi unus Deus,» æque valeat sententia atque hoc,. Nemo bonus nisi solus Deus: neque enim de uno, sed de solo nobis sermo est. Nimia enim contra:licen:- tium curiositas forte ad similes objectiones procedere non verebitur, idem nec alius interpres hic quoque dubitationi tuæ satisfaciet, in apologetica epistola ad Cæsarienses de sua secessione, cujus principium, e Sepenumero admiratus sum, quidnam animos vestros erga nos affecerit, dicens: Ita enim intelligimus et illa de natura divina pronuntiata, utpote qui solus habet immortalitatem, et soli sapienti Deo, et illud, ‹ Nemo bonus nisi unus Deus nam hic unitatis dictio iden significat ac si dixisset, «nisi solus Deus.» Quid hic nis? Satisne est tibi magnus multusque Basilius, illud, • nisi unus Deus,. pro eo, e nisi solus Deus, aperte interpretans? Scio te illi non reluctaturum, illius theologica dicta, omni reprehensionis calumnia extracta reveritum. Quare si hujusce infracta auctoritas tibi suadet, antecedenter quidem illud c nisi unus Deus,. loco illius, c nisi solus Deus, intelligere, postmodum vero illis, • nequaquam eo lori sese Filius statuens, extra omnem boni rationem similia enuntiat, non ad distinctionem Filii desumi, ubicunque tandem in Scripturis reperitur, ‹ solus Deus, et solus Pater, poteris item tibi persuadere, si semel in suis scriptionibus admirandus Cyrillus pronuntiavit, c ex solo Patre.» Sel hac quoque ratione, nullo modo dictum simile adversaretur illis, quæ ab eodem plerisque in locis sugrum Commentariorum dictata sunt, affirmantė ex Patre et Filio esse Spiritum, et aliorum quoque Patrum, quotquot ante eum, et post eum hoc idem 5 abiliverunt, testimoniis, quod qui asseruerit, ‹ ex solo Patre, cum ubicunque solus accipitur dè Patre, innuit, primum Patrem assumi, codem setsu, ex solo Patre, et ex prima causa Parre diceret, veluti solus bonus Pater, quod primum bonum Pater sit; solus scit Filium Pater, quod primus scit Filium Pater. Namque Spiritus licet sciat Filium cum Patre, sed quod Pater primus novit, cognoscit et ipse Filium; solus seit diem finis Pater, quod primus eam Pater novit; licet enim et Filius illam sciat cum Patre, sed quod Pater eam primus novit, novit illam et ipse: scientiam enim possidet Filius a Patre. γὰρ εἰδέναι ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει. 16. Et ego quidem opinor te hæc mea dićta ampleraturum, allatis magni Basilii interpretationibus persuasum. Quod si eas rejicis et contemnis, sel et adhuc pluribus aliis dic.is de solius voce significatu nos exposcis constabilire sententiam innuentem, non ad distinctionem Filii solus Pater in Scriptuhis dici, sed ad manifestationem primo Patti boni - tatem inesse, ubi solus Pater bonus dicitur, et primo Patri inesse cognitionem, ubi solus Pater scire asseritur, et primo Patri causam inesse, ubi

' solus causa Pater astruitur, caeteras quoque peri- γνῶσιν, ὅπου μόνος εἰδέναι λέγεται ὁ Πατήρ, καὶ τοῦ copas magni Basilii interpretationum hic apponere non gravabimur, quas existimamus ad proposituin nostrum comprobandum maxime idoneas. Namque in supra laudata epistola, quæ una est ex illis, quas ad Amphilochium dedit, postquam exposuisset, i Nemo bonus nisi unus Pater, et declarasset, quo· modo illud Dominus in Evangelio pronuntiavit, ‹ non se ipsum statuens extra bonitatis rationem, sed prinium bonum esse Patrem indicans, subdit; • Simile est, ‹ Nemo novit Filium nisi Pater:) neque enim ibi ignorantiam Spiritui appingit, sed primo Patri cognitionem illius inesse naturæ teslatur.» Vides eliam hic non ad distinctionem Spirilus sanctum exponere, intelligi, ex solo Patre Filium cognosci, sed ad commotandum primo Patri cognitionem inesse naturæ Filii? Considera, hiuc tibi et astrue, et infer, neque ad distinctionem Filii solum Patrem accipi in divinis Litteris, ubi simul una et Filius intelligendus est. Nam hic quoque esset distinctio Spiritus a Patre, cum dicitur, πρώτῳ τῷ Πατρὶ τὴν αἰτίαν προσεἶναι, ὅπου μόνο; αἴτιος λέγεται ὁ Πατήρ, οὐδὲ τὰς ἄλλας περικοπάς προθεῖναι ὀκνήσομεν τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐξηγήσεων, ἃς διανοούμεθα πρὸς συγκρότησιν τοῦ προκειμένου ἡμῖν συντείνειν σκοποῦ. Ἐν γὰρ τῇ ἀνωτέρω δηλωθείσῃ ἐπιστολῇ τῇ μιᾷ τῶν πρὸς Αμε φιλόχιον μετὰ τὸ ἐξηγήσασθαι τὸ, ο Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Πατήρ,» καὶ διασαφῆσαι, ὡς ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις ἔφη τοῦτο, «οὐχὶ ἔξω τιθεὶς ἑαυ τὸν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φύσεως, ἀλλὰ πρῶτον ἀγαθὸν εἶναι τὸν Πατέρα δηλῶν, ἡ ἐπάγει τοιοῦτον εἶναι καὶ τό, ο Οὐδεὶς οἶδε τὸν Υἱὸν, εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἄγνοιαν τοῦ Πνεύματος κατηγορεῖ ὁ Υἱός, ἀλλὰ πρώτῳ τῷ Πατρὶς ἐνυπάρχειν τὴν γνῶσιν τῆς φύσεως μαρτυρεῖ.» Ορᾷς ὅπως κἀνταῦθα οὐκ εἰς διαστολὴν τοῦ Πνεύματος ἐξηγεῖται, νοεῖσθαι τὸ παρὰ μόνου τοῦ Πατρός γινώσκεσθαι τὸν Υἱόν, ἀλλ᾽ εἰς δήλωσιν τοῦ πρώτῳ τῷ Πατρὶ ἐνυπάρχειν τὴν γνῶ σιν τῆς τοῦ Υἱοῦ φύσεως; "Ορα καὶ πορίζου ἐντεῦ θεν μηδ' εἰς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ τὸ, 4 μόνος ὁ Πα τὴρ ν λαμβάνεσθαι παρὰ τῇ Γραφῇ, ὅπου δεῖ συν επινοεῖσθαι καὶ τὸν Υἱόν. Ην γὰρ ἂν κανταῦθα διαστολὴ τοῦ Πνεύματος ἀπὸ τοῦ Πατρὸ;, ἐν τῷ, • Οὐδεὶς οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ. ο 'Αλλ' έφεξῆς ἐπάγει καὶ πάλιν ὁ μέγας Βασίλειος οὕτω • Καὶ τὸ, Οὐδεὶς οἶδε, την πρώτην εἴδησιν τῶν τε ὄντων καὶ τῶν ἐσομένων ἐπὶ τὸν Πατέρα ἀνάγον τος, καὶ διὰ πάντων τὴν πρώτην αἰτίαν τοῖς ἀνθρώ ποις ὑποδεικνύοντος, εἰρῆσθαι νομίζομεν· καὶ μετ' ὀλίγα τῆς περικοπῆς ταύτης προσεπιφέρει· • Παρασιωπήσας τοίνυν ὡς ὁμολογούμενον τὸ ἑαυτοῦ πρόσωπον ὁ Κύριος, εἰδέναι τὸν Πατέρα μόνον φησί, τὴν τοῦ Πατρὸς γνῶσιν κατὰ τὸ σιωπώμενον καὶ ἑαυτοῦ εἶναι λέγων.» Σκόπει τὸ τῆς ἐξηγήσεως βάθος, καὶ κατανόει τὸν λόγον, καθ᾽ ἐν μόνον τὸν Πατέρα εἰδέναι ὁ ἅγιος ἐξηγεῖται. Φησί γάρ «Την τοῦ Πατρὸς γνῶσιν ὁ Κύριος καὶ ἑαυτοῦ εἶναι λέγει κατὰ τὸ σιωπώμενον. › Εἰ τὸ τοῦ λόγου τούτου βάθος ἐξερευνήσεις, ἀμυήτους εἶναι τῶν δογματι κῶν μυστηρίων διαγνώσῃ τοὺς ὥσπερ τι μέγα προ τείνοντας διαπόρημα, Εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχει, διατί ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος, «8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ο ἔφη, μὴ προσθεὶς καὶ τὸ ἐξ Nemo novit Filium nisi Pater, Infra quoque rursus hæc magnus Basilius subnectit: Nemo novit, rerum cum præseutium tum futurarum scientiam Patri adscribi, primamque omnium causam hominibus designari arbitramur.» Et paucis hujusce pericopes interjectis subinfert: ‹ Suam igitur personam silentio transmittens, veluti rem positam in confesso Dominus, Patrem solummodo cognoscere dicit, scientiam Patris et suam esse statuens per reticentiam. › Considera interpretationis acumeu, et dictum accuratius pensita, quo solummodo Patrem cognoscere exponit. Ait enim, ‹ Patris scientiam, et suam esse Dominus dicit per reticentiam.» Sermonis hujusce profunditatem pervestigans, plane arcanorum dogmatum rudes eos conjicies, qui veluti alicujus considerationis dubitatiomem proponunt, Si et ex Filio Spiritus est, quam ob causam in Evangeliis Donniuus, c qui ex Palre procedit ",dixit, non addens, ex me? Si enim magnus Basilius causam reticendi nominis Filii, in quibus dicit Patrem solummodo hoc scire, illam aperte assignat, quod Patris cognitio per reticentiam cogmtio sit et Filii, quis magis potis fuerit, veluti Spiritus, et forte purius, quam ipse sit Basilius, ἐμοῦ. Εἰ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος αἰτίαν τοῦ παραdiversorium addubitare, quare non et nomen Filii palam aperteque una cum Patris nomine enuntietur, et si non enuntiatur, quare una simul intelligitur? σιωπηθῆναι τὸ ὄνομα τοῦ Υἱοῦ, ἐφ᾽ οἷς λέγει τὸν Πατέρα μόνον εἰδέναι τοῦτο, λέγει σαφῶς τὸν τὴν τοῦ Πατρὸς γνῶσιν κατὰ τὸ σιωπώμενον γνῶσιν εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ, τίς ἂν εἴη δίκαιος ἔκτοτε ὡς τοῦ Πνεύματος καταγώγιον καθαρώτερον τάχα, ἢ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον διαπορεῖν, διατί μὴ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον τῷ τοῦ Πατρὸς συνεκφωνείται ὀνόματι; καὶ εἰ μὴ συνεκφωνείται, διατί συνεπινοείται; 17. Magnus Basilius veluti pronunțiatum et dogina edicit, secundum reticentiam una cum Patre intelligi Filium, ubi Patris nomen cum additione etiam sulius elatur, et tu inquis, quisquis tandem fueris, qui hæc in dubium vocas, Quare non et una cum Paire Filius pronuntiatur in processione Spiss Malh x1, ss Juan. xv, 26. ιζ. Ο μέγας Βασίλειος ὡς ἀξίωμά τι καὶ δόγμα ἐκφέρει κατὰ τὸ σιωπώμενον συνεπινοεῖσθαι τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, ὅπου τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα μετά προσθήκης τοῦ μόνου ἐῤῥέθη, καὶ σὺ λέγεις ὄστις ἂν εἴης, ὁ ταῦτα διαπορῶν, Διατί μὴ συνεκφωνεῖται ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ἐν τῇ προόδῳ τοῦ Πνεύματος; |

Αλλ' εἰ καὶ σὺ κρεῖττον ἢ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον ritus? Verumtamen etiamsi tu ipso Basilio melius theologia splendoribus illuminari imaginaris, ego nihilominus ab illius theologicis dictis prorsus dependere non recuso, quo magistro ac præceptore modum quoque novi, quò solus accipitur de Patre. Ipse enim theologie lumen interpretans illul, • Nemo novit Filium nisi Pater, s ait: To loci non ignorantia Spiritus a Filio prædicatur, seð primo Patri inesse cognitionem illius naturæ lèstatur, o et illud, c nisi unus Deus,. loco illius, c nisi solus Pater, accipiens, et exponens tradit, significatum præseferre dictionem illam, primum bonum esse Patrem.» Et cum ex similibus exposttionibus comperiam solus de Patre pro primo accipi, neque ubi solus Pater causa dicitur, aut ex solo Patre, ignorem verba denotare, primam causam Patrem intelligi; cum enim nihil ex iis, qua Filii sunt, proprie ipsi inest, et nihil ex illis, que Filii sunt, propria operatio est, præ operatione Patris, quanam ratione solus causa Pater non dicetur? Quod magnus hic Pater de cognitione illius diei et horæ affirmat, plane veluti dogma constituens, nunquam Filium horam illam cogniturum, nisi Pater cognovisset, illius sermonibus confidens, hoc ipsum et ego de Spiritus progressu enuntiabo: Νunquam Spiritus progressus fuisset ex Filio, nisl progressus fuisset ex Patre. Unde enim Spiritum Filius habuisset, qui nihil præter Patrem proprium habet, nisi a Patre naturaliter illum possideret? Et cum omnia, quorum filius causa est, ad Patremn primam causam referantur, quanam ratione non solus causa Pater astruetur, ut Damascenus theologus indigitat? Et cum rursus omnium Patris naturalium bonorum Filius particeps est, quo pacto qui ex Patre dicitur esse, non dicetur esse et ex Filio? et quomodo Patris Spiritus non dicetur et Filii Spiritus? Et qua ratione Spiritus exsistens ex Patre, non dicitur ex Filio quoque exsistere? Namıque id si non esset, nunquam magnus Athanasius ad Serapionem epistoła, cujus principium, ‹ Red dita est mihi nunc a tua pietate scripta epistola, › scripsisset: ‹ Profecto Patre mittente Spiritum, Filius sufflans tradit illum discipulis, cum omnia quæ habet Pater Filii sint. › φαντάζει ταῖς τῆς θεολογίας αὐταῖς ἑναστράπτεσθαι, ἐγὼ δὲ τῶν αὐτῷ θεολογηθέντων ολοσχερῶς ἐξέχεσθαι οὐκ ἀναδύομαι, καὶ ὑπὸ καθηγητῇ καὶ διδα σκάλῳ αὐτῷ τὸν λόγον οἶδα καθ' δ τὸ μόνος λαμ βάνεται ἐπὶ τοῦ Πατρός. Αὐτὸς γὰρ οὗτος ὁ τῆς θεολογίας φωστὴρ ἐξηγούμενος, τὸ «Οὐδεὶς οἶδε τὸν Υΐν εἰμὴ ὁ Πατήρ, ο λέγει, «Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἄγ νοιαν τοῦ Πνεύματος κατηγορεῖ ὁ Υἱός, ἀλλὰ πρώτῳ τῷ Πατρὶ ἐνυπάρχειν τὴν γνῶσιν τῆς ἑαυ τοῦ φύσεως μαρτυρεῖ.» Καὶ τὸ, «εἰ μὴ εἷς ὁθεὸς, ο ἀντὶ τοῦ, εἰ μὴ μόνος ὁ Πατήρ, ο ἐκλαμβά νων, ἐν τῇ ἐξηγήσει φησί δήλωσιν ἔχειν τὸ ῥῆμα τοῦ πρῶτον ἀγαθὸν εἶναι τὸν Πατέρα. Καὶ ἐπεὶ ἐκ τῶν ἐξηγήσεων τούτων οἶδα τὸ μόνος ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἀντὶ τοῦ πρώτου λαμβάνεσθαι, οὐδὲ ὅπου μόνος ὁ Πατήρ αἴτιος λέγεται, ἢ ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, ἀγνοῶ δήλωσιν ἔχειν τὰ ῥήματα του πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα νοεῖσθαι. Ἐπεὶ γὰρ οὐδέν τι τῶν τοῦ Υἱοῦ ἰδίως αὐτῷ ἔνεστι, καὶ οὐδέν τι τῶν τοῦ Υἱοῦ ὡς ἰδία ἐνέργειά ἐστι παρὰ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Πατρός, πῶς οὐκ ἂν μόνος αἴτιος ῥηθείη ὁ Πατήρ; Ὅπερ γὰρ ὁ μέγας οὗτος Πατήρ περὶ τῆς γνώσεω; λέγει τῆς περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνη: καὶ τῆς ὥρας σαφῶς δογματίζων, οὐδ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς ἔγνω ἐκείνην, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ ἔγνω, τοῖς ἐκείνου λόγοις αποθαῤῥήσας, τοῦτο καὶ αὐτὸς περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος προόπου ἐρῶ. Οὐκ ἄν ποτε τὸ Πνεῦμα προῆλθεν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὴ προῆλθεν ἐκ τοῦ Πατρός. Πόθεν γὰρ ἂν καὶ ἔσχεν Πνεῦμα ὁ Υἱὸς ὁ μηδὲν ἔχων ἴδιον παρὰ τὸν Πατέρα, εἰ μὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς φυσικώς είχεν αὐτό; Καὶ ἐπεὶ πάντα, ὧν ἐστιν ὁ Υἱὸς αἴτιος, εἰ; τὸν Πατέρα τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει, πῶς οὐχὶ μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ κατὰ τὸν ἐκ Δαμα σκοῦ θεολόγον ῥηθήσεται; Ἐπεὶ δὲ πάλιν πάντων τῶν τοῦ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν κοινωνός ἐστ τιν ὁ Υἱὸς, πῶς οὐχὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς λεγόμενον εἶναι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ῥηθήσεται εἶναι; καὶ πῶς τὸ τοῦ Πατρὸς Πνεῦμα εὐχὶ καὶ τοῦ Υἱοῦ ῥηθήσεται Πνεῦμα; καὶ πῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα μὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν βηθήσεται; Εἰ γὰρ μὴ τοῦτ᾽ ἦν, οὐκ ἂν ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπι· στολή ἧς ἡ ἀρχή, ο Ενέτυχον καὶ τῇ νῦν γραφείση ἐπιστολῇ παρὰ τῆς σῆς εὐλαβείας, ο ἔφη· «Αμέλει τοῦ Πατρὸς πέμποντος τὸ Πνεῦμα, ὁ Υἱὸς ἐμφυσῶν εἰἔωσιν αὐτὸ τοῖς μαθηταῖς, ἐπειδὴ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν. ο ιη΄. Εἰ δὲ σὺ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀκούων τὸ Πνεῦμα 1 καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, δύο κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην τὰ αίτια θέλεις νοεῖν, ἀλλ' ἐγὼ ταῦτά σοι ὑποτίθημι. Επείπερ ὁ τῆς εὐσεβείας ἀπαιτεῖ λόγος έπεσθαι τοῖς παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων παραδοθεῖσιν ἡμῖν θεο λογικώς, πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα ακούεις, καὶ μίαν πάντως αἰτίαν, διὰ τὸ πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς αὐτὸν ἀναφέρεσθαι, καὶ περαι τέρω πολυπραγμονεῖν σε οὐ δεῖ, θέλεις εἰς διαστο τὴν τοῦ Υἱοῦ ἐκλαμβάνειν, ὅπου τὸ τοῦ Πατρὸς όνομα μετά προσθήκης του μόνου εὑρίσκεται. Αλλ ὁ μέγας Βασίλειος εξηγησάμενος το, ο Οὐδεὶς οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, ο καὶ παραστήσας οὐκ εἰς & 18. Quod si tu ex Patre audiens Spiritum et ex Filio, duas prorsus necessario causas intelligere vis, ego hæc tibi suggero. Quandoquidem pietatis ratio deposcit, quæ a sanctis Patribus nobis tradita sunt, theologica dicta sequi, primam causa H Patrem audis, et unam omnium causam, quod quidquid a Filio esse dicitur, in ipsum referatur, ultraque curiosius indagare non addecet, contendis ad distinctionem Filii accipi, ubi Patris nomen cum solius additione reperitur. At magnus Basilius interpretans, ‹ Nemo novit Filium nisi Pater, › et confirmans non ad distinctionem Filii illud esso enuntiatum, sed ad insinuandum, primum Patri

cognitionem illius natura fuesse; itemque expo- διαστολὴν τοῦ Πνεύματος τοῦτο ρηθῆναι, ἀλλ᾽ εἰς nens, Neque Filius cognovisset diem finis nisi Pater,» eoque aperte prof. ssus, Filium son secerni a Patre, sed tantummodo Patri primam cognitionem attribui, quod ex Patre Filius habeat omuem cognitionem, non permittit tuæ curiositati, quod es solo Patre, semel et in una tantum pericopa, ut tradunt, reperiatur, omnia reliqua sanctorum theologica dicta respuere, quæ aperte ex Patre et Filio Spiritum esse decernunt. Propterea ta sanctorum dicta invicem conferens, et illud, ‹ ex solo Patre, semel, ut aiunt, et in uno solum testimonio habetur, non ad refellenda adeo multa conferLaque, et scripto tradita, et in superioribus digesta testimonia, quæ ex Patre et Filio Spiritum esse comprobant, pervestigans, cum Romana Ecclesia facilis ac benevolus antiquam in gratiam redi, quæ asscrit, ex Patre et Filio Spiritum procedere, el unam causam, et unum principium in beata Triade profitetur δήλωσιν τοῦ πρώτῳ τῷ Πατρὶ τὴν γνῶσιν τῆς τοῦ Υἱοῦ φύσεως ἐνυπάρχειν. Καὶ πάλιν διερμηνεύσας τό, «Οὐδ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς ἔγνω τὴν ἡμέραν του τέλους εἰ μὴ ὁ Πατήρ,» καὶ ἐν τούτῳ διατρανώσας, μὴ τὸν Υἱὸν διαστέλλεσθαι ἀπὸ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ τῷ Πατρ τὴν πρώτην γνῶσιν προσμαρτυρεῖσθαι, διὰ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχειν καὶ τὸν Υἱὸν τὸ εἰδέναι, οὐκ ἐξ τὴν σὴν πολυπραγμοσύνην διὰ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἅπαξ, καὶ ἐν μιᾷ τινι περικοπῇ, ως φασιν, εὑρισκόμενον, τὰς ἄλλας πάσας θεολογικὰς τῶν ἁγίων φωνὰς ἀθετεί, αἱ διαῤῥήδην ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεολογοῦσιν εἶναι τὸ Πνεῦμα. Διὰ γοῦν ταῦτα πρὸς ἄλληλα συμβιβάζων σὺ τὰ τῶν ἁγίων ῥητά, καὶ τὸ ο ἐκ μόνου Πατρός» ἅπαξ, ὡς φασι, καὶ ἐν μια περικοπῇ εὑρισκόμενον, μὴ εἰς ἀνατροπὴν ἐκλαμβάνειν θέλων τῶν εἰ; πολὺ πλῆθος ἐξηπλω μένων μητῶν γραφικῶν τῶν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν θεολογούντων, τὴν τῆς Ρω· μαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγὴν εὐμενῶς καὶ ἐνστέρ πως προσίεσο, τὸ Πνεῦμα λεγούσης ἐκ Πατρὶς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, καὶ μίαν αἰτίαν, καὶ μίαν ἀρχὴν ἐπὶ τῆς μακαρίας πρεσβευούσης Τριάδος. › 19. Quodsi laudatis expositionibus allentius animum advertas, et mutua:n dictorum scripto concreditorum conciliationem examines, neque dictum a Damasceno theologo prolatum, ‹ Ex Filio vero Spiritum non dicimus, ο turbas ciebit. Namque ab iis, qui ‹ ex solo Patre › vocem in sententiam BasiDiane expositionis accipiunt dignoscetur, quemadJianæ modum etiam initio orationis fassi sumus, qua ratione et hic Damascenus theologus, non tanquam ex ipso, sed tanquam per ipsum procedentes Spiritum asseruit, et quomodo aliis in locis, «Ex Filio autem Spiritum non dicimus, decrevit. Namque cum ad Patrem universa causalitas deferatur, prima causa Pater asseritur, et cum prima causa sit, propterea et sola causa ab æquis cognitoribus, et iis, qui fidei decreta præscribunt, creditur. Nul Jus itaque dubitandi locus relinquitur, ne cognoscamus, propterea, • Ex Fulio Spiritum non dici. mus,» Damascenum dixisse, ne quis primam causam et principium Spiritus Filium existimaret. Etsi enim, ut nonnulli opinantur, propterea saltctus dixit, Ex Filio autem Spiritum non dicimus, ut Filium a Patre sejungeret, Runquam dixisset, ● non tanquam ex ipso, sed veluti per ipsum procedens.» Nam a Patre Filii sejunctio, quemadinodum a me dictum est, nunquam in Spiritus ex Patre exsistentia, illud ‹ per Filium › admittet. Verum ego, quas tibi `magui Basilii expositiones de voce solius in testimonium adducere, non ad distinctionem Filii banc dictionem assumi, promiseram, satis abundeque produxi. 20. Quod si tu temel trabendum concredis iis, qui veluti rem bonam Ecclesiarum dissidium procurant, et dissidi causarum non infimam protengunt, a nullo Christianorum dogina approbandum 10'. Εἰ γὰρ ταῖς ῥηθείσαις προσέχειν ἐπιστατικώ τερον ἐξηγήσεσι, καὶ τὸν πρὸς ἄλληλα συμβιβασμό τῶν γραφικῶν ῥήσεων ἐρευνᾷς, οὐδὲ τὸ ῥητὸν ἐκεῖνο, ὅπρ ὁ ἐκ τῆς Δαμασκοῦ Θεολόγος ἔφη, τό, «Ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ο ταραγμόν σο: εμποιήσει τινά. Τοῖς γὰρ τὴν «ἐκ μόνου τοῦ Πα τρὸς ἡ φωνὴν εἰ; τὴν ἔννοιαν προσιεμένοις τῆς ῥηθείσης παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐξηγ σεως, συνδιαγνωσθήσεται, ὡς καὶ ἐν καταρχαῖς τοῦ λόγου εἰρήκειμεν, ὅπως καὶ οὗτος ὁ ἐκ τῆς Δαμασκοῦ θεολόγο; οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ὡς δι᾿ αὐτοῦ ἐκποι ρευόμενον ἔφη, καὶ ὅπως, «Ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ο ἐν ἄλλοις ἐθεολόγησεν. Ἐὶ γὰρ διὰ τὸ εἰς τὸν Πατέρα τείνεσθαι τὸ πᾶν τῆς αἰτίας, πρῶτον αἴτιον λέγεται ὁ Πατήρ, καὶ διότι πρώτον αἴτιον, διὰ τοῦτο καὶ μόνον τοῖς εὐθυγνώμοσε πο στεύεται τῶν δογματιστῶν, οὐδεμία λοιπὸν ἀμφι βολίας πρόφασις λείπεται, μὴ διαγινώσκειν, ὡς διὰ τοῦτο, «Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ν ὁ Διμασκηνὸς ἔφη, ἵνα μή τις τήν πρώτην αιτίαν καὶ ἀρχὴν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν εἶναι δοξάσῃ. Εἰ γὰρα ὥς τινες ὑπειλήφασι, διὰ τοῦτο ὁ ἅγιος ἔφη, • Εκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ἵνα διαστείλῃ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, οὐκ ἂν ποτε ἔφη, • οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ὡς δι᾿ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον.» Η γὰρ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς διαστολὴ τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ μοι καὶ προείρηται, οὐκ ἂν ποτε ἐν τῇ ἐκ Πατρός ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος παραδέξαιτο τὸ δι' γιου. Αλλ' ἐγὼ μὲν ὡς ἐπηγγειλάμην σοι τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐξηγήσεις περὶ τῆς τοῦ μόνου.» φωνῆς εἰς μαρτυρίαν παραγαγεῖν τοῦ μὴ πρὸς διαστολή, τοῦ Υἱοῦ τὴν φωνὴν ταύτην λαμβάνεσθαι, ἀρχούν τως παρήγαγον. κ'. Εἰ δὲ σὺ δίδως ἑαυτὸν πα ασύρεσθαι τους ὥσπερ τι καλὸν χρῆμα τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν δά στασιν ἐπισπεύδουσι, καὶ μέρος ποιουμένοις τῶν τῆς διαστάσεως ἀφορμῶν τὸ μὴ δεῖν λέγειν μηδένα

tandem tempore vera tuæ mentis ratio oculusque collustrabitur? Et si tu, quisquis tandem fueris, qui ita affectus, ad voces omnes, pacem adhortantes aures claudis, nihilominus propter æquos audi - tores rursus ipse repetam, quæ eos proponere audivi, qui propter hanc causam pacem Ecclesiarum rejiciunt, quæque apprime ad eos refellendos utitia atque conducibilia videntur. Ante alia vero pietatis esse violatorem asserunt, vel unum apicen in Symbolo fidei addere præsumentem. Verumta, men cum audiunt, Sed Deus Spiritus in Symboło non legitur, neque consubstantialis Patri et Filio, oporteretque, ut ipsis aftubescit, pietatis violationis crimen inuri theologiam hanc in Symbolo non traditam decernentibus, ipsi quidem concedunt uon esse impietatis accusandos, non tra·lita in Symbolo præscribentes, verumtamen sensu non a pietate alieno, tum deinceps veluti validum quid, et cui respondere nequeas, objiciunt. Sed maximus Gyrillus, qui praefuit tertia synodo, si sciebat ex Fillo Spiritum esse, quare non apposuit in Symbolo, ‹ et ex Filio?» Cum postea audiunt, pro dictis suis objectionibus, Patres secundæ synodi, ob nullam aliam causam quam ut cum Spiritus hostibus certamen subirent, coacti et ad eum exitum, qui illis tantummodo fuit propositus, congressumn ¡llum atque sententias dirigentes, ut divinita - tem Spiritus declararent, quod clarum remanet ex additione, solummodo de Spiritu facta, quam ob causam Spiritum Deum et Patri et Filio consubstantialem palam aperteque non deprædicarunt, quod magis ac dilucidius aliis omnibus dictionibus de eo appositis, illius deitatem demonstrasset, constabilissetque? Haec igitur audientes, necnon et illa præterea, admirabilem Cyrillum tertiæ synodi congressum ob solam Deiparæ vocem celebrasse, et tamen in symbolo nullo modo manifeste Domini Matrem Deiparam nuncupasse, sed Mariam Virginem, pudore equidem suffunduntur; verumtamen cum semel decreverint, ecclesiasticam pacem turbas ctendo respuere, a propria pertinacia non desistunt. Χριστιανῶν δόγμα τῷ παραδοδέντι Συμβόλῳ τῆς esse, in tradito fidei Symbolo non inclusum, quc πίστεως μὴ ἐμφερόμενον, πότε ἂν ὁ ἀληθὴς λόγος τῆς σῆς διανοίας εναυγασθείη τοῖς ὀφθαλμοῖς; Πλὴν εἰ καὶ σύ, ὅστις ἂν εἴης, ὁ οὕτω διακείσθαι βουλόμενος, βύεις τὰ ὦτα πρὸς πᾶν τὸ πρὸς τὴν εἰρήνην σε ἐκκαλούμενον, ἀλλὰ διὰ τοὺς εὐγνώμονας τῶν ἀκροατῶν ἐγὼ καὶ πάλιν ἐρῶ, ὦ τε προτεινομένους ἀκήκοα, τοὺς διὰ ταυτηνὶ τὴν αἰτίαν τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἀπωθουμένους εἰρήνην, καὶ ἅπερ ἐμοὶ συντείνονται δοκεῖ πρὸς τὴν τούτων ἀνατροπήν. προηγουμένως μὲν παραβάτην εἶναι τῆς εὐσεβείας φασί, τὸν μέχρι γοῦν καὶ μιᾶς κεραίας τολμήσοντα προσθεῖναι ἐπὶ τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως. υπηνίκα δὲ ἀκούσωσιν Ἀλλὰ Θεὸς τὸ Πνεῦμα ἐν τῷ Συμβόλῳ οὐκ εἴρηται, οὐδ᾽ ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ, καὶ δεῖ λοιπὸν κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς εὐσεβείας ἐγκαλεῖσθαι παραβασίαν τοὺς τὴν θεολογίαν ταύτην μὴ τῷ Συμβόλῳ ἐμφερομένην θεολογοῦντας, δέχον και μὲν μηκέτι κρίνεθαι ἀσεβείας τοὺς καὶ τὰ μὴ ἐμφερόμενα τῷ Συμβόλῳ θεολογοῦντας εἰς ἔννοιαν εὐσεβῆ· ἐφεξῆς δὲ ὡς ἰσχυρόν τι τάχα καὶ ἅμα χον προτείνουσιν εἰς ἀντίρρησιν, Αλλ' ο μέγιστος Κύριλλος τῆς τρίτης συνόδου ἀρχηγὸς ὤν, εἴπερ ξῆς: ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον, πῶς οὐ προσἔθετο ἐν τῷ Συμβόλῳ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; ν ο Ακούνητες δὲ καὶ ἐπὶ ταῖς τοιαύταις ἀντιλογίαις αὐτῶν ὡς οἱ Πατέρες τῆς δευτέρας συνόδου δι' ούτ δὲν ἕτερον, ἀλλ᾽ ἢ διὰ τὴν κατὰ τῶν Πνευματομά χων ἀθροισθέντες ἀγῶνα, καὶ σκοπὸν ὅλον τῆς εἰς τὸ αὐτὸ συνδρομῆς τὴν τῆς θεολογίας τοῦ Πνεύματ τος διατράνωσιν ἔχοντες, ὅπερ δῆλον ἀπὸ τοῦ καὶ την προσθήκην πᾶσαν περὶ μόνου γενέσθαι τοῦ Πνεύματος, διατί μὴ Θεὸν τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁμοούστον Πατρὶ καὶ Υἱῷ ἐν τῷ Συμβόλῳ φανερῶς ἀνε κήρυξαν, ὅπερ πλέον τῶν προστεθεισῶν ἀπισῶν λέ. ξεων περὶ αὐτοῦ, ἔμελλε τὴν αὐτοῦ θεότητα παριστν καὶ διατρανοῦν; Ακούοντες γοῦν ταῦτα, ἔτι δὲ καὶ προσεπακούοντες ὡς ὁ θαυμαστός Κύριλλος τὸν τῆς τρίτης συνόδου σύλλογον διά μόνην την Θεοτόκος ἐποιεῖτο φωνὴν, καὶ ἵνα τί μὴ ἐν τῷ Συμβόλῳ προδήλως Θεοτόκον· ἀνηγόρευσε τὴν τοῦ Κυρίου μητέρα, ἀλλὰ Μαρίαν Παρθένον, αἰσχύ νονται μὲν, δεδογμένον δὲ ἅπαξ αὐτοῖς πρὸς τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην αφηνιάζειν, τῆς σφῶν αὐτῶν πεισμονῆς οὐκ ἀφίστανται. κα'. Ἀλλ᾽ οὗτοι μὲν ἐχόντων, ὡς ἔχουσι. Γένη το δὲ καν γοῦν ὀψὲ τοῦ χρόνου καὶ αὐτοὺς ἐπιγνόντας τὰς κατὰ καιροὺς γενομένας παρὰ Πατέρων ἡμῶν μεγάλας οἰκονομίας, τὸν μὴ κατ' ἐπίγνωσιν παρε δεῖν ζῆλον, καὶ πρὸς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν εἰρήνην Παρώτερον ενατενίσαι. Ὑμεῖς δὲ, ὦ εὐγνώμονες τῶν ἐμῶν λόγων ἀκροαταί, αὐτὰ τὰ φαινόμενα ἐξότου ἡ μέσον ἡμῶν τε καὶ Ἰταλῶν εἰρήνη γέγονε, μάρτυρας ἀπαραγράπτους παραλαμβάνοντε; τῆς τῶν δογμάτων ἡμῶν συντηρήσεως, καὶ τοῦ μεταποιήτου τῶν ἡμετέρων ἐθῶν, καὶ πάσης τῆς πατροπαραδότου ἡμῶν εὐταξίας τε καὶ κοσμιότη της, ολοσχερῶς τῆς εἰρήνης ἐξέχεσθε, ἀδιστάκτως ἐπὶ τῷ εἰρηνάρχῃ πεποιθότες Χριστῷ, τῷ τὰ διε 21. Et hi quidem pro libidine sua sese gerant, agantque. Uuinam vero, licet sero, verum aliquando contingeret, ut agnitis, quæ a Patribus nostris cere tis temporibus magnæ dispensationes transacta sunt, zelum secundum cognitionem non negligant, sed ad Ecclesiarum pacem multo alacrius ac promptius oculos Gigant. Vos vero, meorum sermonum æqui auditores et judices, res ipsas, quæ oculis contemplatur, ex quo inter nos et italos pax intercessit, veluti testes omni exceptione majores accipientes, dogmatum nostrorum conservationis, nostrarum consuetulinum permanentis retinentiæ, necnon universi a Patribus nobis traditi instituti atque ornatus paci adhærescite, citra ullam hrsi·

tationem spe vestra in Christo principe pacis, qui a στῶτα συνδήσαντι καὶ συνάψαντι, πολὺν ἐντεῦθεν disjuncta colligavit atque conjunxit, collocata, ἐν τῷ τῆς μισθαποδοσίας καιρῷ εὑρεῖν τὸν μισθόν ubcrem inde mercedem, cum merces persolvitur, a παρὰ τοῦ μισθαποδότου Θεοῦ. remuneratore Deo consecuturi. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΓΑΛΛΙΑΝΟΝ ΚΥΡΙΟΝ ΑΛΕΞΙΟΝ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΔΙΑΚΟΝΟΝ EJUSDEM AD AGALLIANUM DOMINUM ALEXIUM MAGNÆ ECCLESIE DIACONUM EPISTOLA, Joannes miseratione divina humilis archiepiscopus Constantinopolitanus, sed ob verum Patrum dogma, ex Patre nempe per Filium Spiritus sancti processionem, propria sede pulsus, et in exsilium perpetuum et carcerem, ut ibl inclusus usque deperet, donec finem vitæ posuisset, condemnatus, Alesio diacono dilecto secundum Spiritum ilio, lenedictionem in Christo, et paternam salutaClonem. 1. Nunquam animo agitaveram iis, quæ nunc te audio proloqui, aures meas aliquando onerandas. Verumtamen cum nuntiatum fuerit,te adversariorum nostrorum partes tuentem contendere, vere propter eamdem naturam a sanctis Patribus dictum fuisse, ex essentia Filii esse Spiritum sanctum, non duxi pretium operæ me facturum, si quæ ad aures meas pervenerunt, silentio præteriere. Quare cloquar ipse, tu vero allende, atque animum adverte. Annon tenes me sæpenumero tibi declarasse, mon simpliciter propter eamdam naturam, quæ nulJum præpositionis ex ad sui insinuationem inter Triadis personas usum habet, ex essentia Filii Spiritum a Sanctis esse, fuisse pronuntiatum, sed propter camdem naturam, quæ certe et definite effectum innuit? Ει nunc dicito mihi, per Deum, quo malo raptus, meorum omnium memoriam abΙωάννης ταπεινὸς ἐλέῳ Θεοῦ ἀρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, διὰ δὲ τὸ ἀληθὲς τῶν Πατέ ρων δόγμα, τὴν ἐκ Πατρός δηλονότι δι' Υἱοῦ ἐκπό. ρευσιν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, τοῦ οἰκείου θρόνου ἀπελαθείς, καὶ τὴν ἕως θανάτου ἐξορίαν καὶ φυλακὴν καταδικασθείς ᾿Αλεξίῳ διακόνῳ ἀγαπητῷ κατά Πνεῦμα υἱῷ εὐλογίαν τὴν ἐν Χριστῷ, καὶ πατρικὸν ἀσπασμόν, α'. Ἐγὼ μὲν οὐκ ἄν ποτε ἀκοῦσαι ᾠήθην τοιαῦτα, οἷάπερ καὶ ἤκουσα λέγειν σε ἐπεὶ δὲ ἤκουσα τῶν ἡμῖν ἀντιδικούντων ὑπερμαχόμενον διατείνεσθαι, ἢ μὴν διὰ τὸ ὁμοούσιον τοῖς ἁγίοις εἰρῆσθαι, τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι τὸ ἅγιον, οὐ δεῖν πάλιν ᾠήθην σιγῇ τὰ ἠκουτισμένα παραδραμεῖν, Καὶ δὴ λέγω ἐγώ, ἄκουε δὲ σύ. Οὐκ οίδας ὡς ἐγὼ πολλάκις σοι διεσάφησα, μὴ διὰ τὸ ἁπλῶς ὁμοούσιον, ὅπερ οὐδεμίαν τῆς ἐκ προθέσεως εἰς τὴν ἑαυτοῦ δήλωσιν μεταξὺ τῶν τῆς Τριάδος προσώπων ἔχει τὴν χρείαν, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τοῖς ἁγίοις εἰρῆσθαι, διά δέ γε τὸ ὁμοού στον ὡρισμένως αἰτιατόν; Καὶ νῦν εἰπέ μοι, ὦ πρὸς Θεοῦ, τί παθόντι σοι τῶν μὲν ἐμῶν ἐπιλαθέσθαι γέγονε πάντων, τῶν δὲ λεγόντων ἐκ τῆς οὐ σίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγεσθαι διὰ τὸ ὁμοούσιον κανταῦθα παιζόντων ὑπερμαχείν;

EPIST. AD AGALLIANUM. jicere, asserentium vero ex essentia Filii Spiritum propter eamdem naturam dici, atque sic puncto signantium, defensionem suscipere ani rum induxisti? β. Εἰ τὴν ἐν τούτῳ πλάνην ἐθέλεις μαθεῖν, ἐπεὶ τῆς θεολογίας οὐκ ἔστιν ἀλλότριον ἐκ τῶν καθ' ἡμᾶς δηλοῦν ἡμᾶς τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς, ἔστιν οὗ παραδείγμασι τοῖς ὑλαίοις χρωμένους καὶ αἰσθητοῖς τῶν ἄλλων ἐκείνων καὶ ὑπὲρ νοῦν, πρόσχες ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων ἡμῶν· τί μὲν, ὅταν τῆς αὐτῆς οὐσίας τὸν Παῦλον εἶναι τῷ Πέτρῳ φαμέν, ἔστιν ἡμῖν τὸ δηλούμενον τί δὲ, ὅταν ἐκ τῆς τοῦ Πέτρου τὸν Παῦλον εἶναι οὐσίας· καὶ πάντως προσεσχηκώς τῷ παρατηρήματι, ὑπὸ μὲν τῆς τῶν ῥήσεων μιᾶς εὐα ρήσεις δηλούμενον τὸ τὸν Παῦλον ὁμοούσιον εἶναι Πέτρῳ κατὰ τὸ ὁμοειδές. "Οπερ δὴ ὁμοούσιον, καὶ ἐπὶ τῶν ὁμοειδῶν ἄλλων πάντων ἀνθρώπων διήκει, καὶ ἀντιστρέφει ἡ ῥῆσις. Τῆς γὰρ αὐτῆς οὐσίας Παῦλον τῷ Πέτρῳ, καὶ Πέτρον αὖ τῆς αὐτῆς τῷ Παύλῳ, λέγομεν ἀντιστρέφοντες, ἐπὰν τὸ κατὰ τὰ ὁμοειδέ; αὐτῶν σημαίνειν θέλοιμεν ἡμοούσιον. Ὑπὶ δὲ τῆς λεγούσης ἐκ τῆς τοῦ Πέτρου τὸν Παύλον εἶναι ουσίας, εἶπε, πατέρα Παύλου είναι τύχοι τὸν Πέτρον. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο, οὐδὲ ἐκ τῆς το Πέτρου ἂν ποτε ῥηθείη Παῦλος ουσίας. Αλλ' ὅτι εὑρήσεις δηλούμενον τὸ τὸν Παῦλου δηλαδή αἰτιατὸν ἐξ αἰτίου εἶναι τοῦ Πέτρου, οὐχ ὡς ἐν τινι τῶν ὧν ἐξωτερικῶς, ήτουν ποιητικῶς αίτιος είναι πέφυκε Πέτρος, ἀλλ' ὁμοούσιον αἰτιατὸν, καὶ τῆς ἰδίας τῷ αἰτίῳ αὐτοῦ φύσεως γέννημα. Καὶ ἡ ῥῆσις ὧδε οὐκ ἀντιστρέφει· εἰς ταύτην, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, εὑρήσεις μεριζόμενον τὴν διαφορὰν ὑπὸ τῶν εἰρημένων δύο ῥήσεων τὸ μεταξύ Παύλου καὶ Πέτρον λεγόμενον ὁμοούσιον. 2. Si errorem, quo in similibus aberras, aves addiscere, cum a theologica tractatione allenum non sit, nos ex hisce nostris, ea quæ supra nos sunt, sæpe scilicet ex materiæ ac sensui rebus obnoxiis, illorum quæ extra materiam sunt, et mentem humanam superant, ductis exemplis indicare, attento animo audi de rebus humanis sermonem. Quid cum ejusdem esse essentiæ Paulum et Petrum: quid cum ex Petri essentia Paulum esse dicimus, a nobis indicatur: et modis omnibus, siquidem perattente observationem meam consideraveris, percipies, ab uno horum dictorum signillcari, Paulum esse ejusdem ac Petrum naturæ secundum eamdem speciem, quæ natura et ad alios quoque omnes ejusdem speciei·homines transit: et dictum hoc vicissim vertitur: namque ejusdem essentiæ Paulum cum Petro, et Petrum item ejusdem cum Paulo dicimus, nomina reciprocantes, cum unam eorumdem essentiam secundum speciem indicamus. At in dicto alio, quo asserimus, ex Petri essentia Paulum esse, Pauli parentem, si ita obtigerit esse, notamus. Namque si id non esset, neque ex Petri essentia Paulus unquam diceretur. Quo item invenies indicari Paulum, nempe effectuin, ex Petro sui causa esse, cujus non uti unius ex iis, quæ externa sunt, factitia nenipe, causa Petrus natura sua est, sed ejusdem essentiæ effectus, uniusque naturæ cum sui causa factus. Et dictum hac ratione conceptumn non-convertitur, etin lioc discrimen dliCvidentem comperies eamdem, quæ inter Petrum et Paulum est, naturam, ut mihi videtur, hisce duobus dictis expressum. γ. Εἰ μὲν οὖν καὶ σοὶ ταῦτα συνδοκεί, τινῶν ἄλλων λόγων εἰς τὴν τῆς διαφορᾶς κατασκευὴν μὴ δεόμενος, αὐτόθεν ὑπὸ τοῦ ληφθέντος ἐξ ἀνθρώπων ἡμῖν παραδείγματος λάμβανε καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατὰ μὲν τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν σύμμορφον τῆς αὐτῆς τῷ Υἱῷ θεολογεῖσθαι ουσίας, καὶ ἀντιστρέρειν τὴν ῥῆσιν, ὡς καὶ τὸν Υἱὸν τῆς αὐτῆς τῷ Πνεύματι λέγεσθαι· κατὰ δὲ τὸ φυσικῶς καὶ οὐ ποιητικώς αἰτιατὸν ἐξ Υἱοῦ, τουτέστι, δι' Υἱοῦ εἶναι αὐτὸν ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ θεολογεῖσθαι οὐσίας, καὶ τὴν ῥῆσιν μὴ ἀντιστρέφειν. Καὶ οὕτω ταῦτα λαμβάνων τῆς πλάνης ἀπαλλάττου καλῶς. Εἰ δέ γε τῆς τῶν ματαιολόγων ἅπαξ ήττηθείς φλυαρίας, καὶ λόγων τῶν εἰς κατασκευὴν τῶν εἰρημένων δύο τρόπων τῆς ἡμῶν χρήζεις ὁμοουσιότητος, ἵν᾽ ἐντεῦ δεν πρὸς τὸ διάφορον βεβαίως οδηγηθεὶς τῆς τε λε γούσης ρήσεως, τῆς αὐτῆς τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα εἶναι εὐσίας, καθ᾽ ἦν τὸ ἁπλῶς αὐτῶν σημαίνεται ὁμοούστον, τῆς τε ἐκ τοῦ Υἱοῦ λεγούσης προϊέναι ουσίας αὐτὸ, καθ᾽ ἦν τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὁμοούσιον αἰτιατὸν δηλοῦται αὐτοῦ, πρὸς ἀντιδιαστολὴν τῶν ποιητικῶς δι' Υἱοῦ αἰτιατῶν, ἐγώ σοι καὶ τοὺς τῆς κατα σκευῆς διὰ βραχέων, ὡς οἷόν τε λόγους παραδού καὶ οὐκ ἀποκνήσω. Καὶ ἄκουε δή. Εἰ μηδέν τι διέφέρε τῆς αὐτῆς οὐσίας τῷ Πέτρῳ τὸν Παῦλον, καὶ 3. Quod si hæc eadem tu quoque probas, ad corroborandum hoc discrimen, aliis rationibus et argumentis omissis, hoc ex hominibus desumpto per nos exemplo teneto, sanctum etiam Spiritum propler unam cum Filio formam ejusdem cum Filio substantiæ decerni, et dictum hoc contraveıti, αἱ Filius quoque ejusdem cum Spiritu essentia assratur; sed secundum naturalem et non factitium effectum ex Filio, hoc est per Filium esse illum ex Filii essentia affirmarf, et dictum non contraverti. Et hunc in modum bæc concipiens, ab errore te, ut decet hominem probum, libera. Quod si nugatorum) vaniloquentia inductus, momenta rationum ad duos jam dictos modos propositæ nobis consubstantiałitatis roborandos exposcis, ut inde cate et solide discrimine percepto, tum dicti asserentis, Spiritum eadem esse ac Filium essentia, quo simpliciter eorum una natura exprimitur, tum affirmantis, illum ex Filii essentia progredi, quo per Filium ejusdem essentiæ effectus illius indicatur, ad distinctionem eorum, quæ sunt per Filium tanquam a Creatore producta, ego tibi et probationis hujusmodi, uti fieri potest, rationes tradere non gravabor. Et attentus aures porrige. Si nihil discreparet, ejusdem essentiæ cum Petro Paulum esse, et ex essentia

Petri Paulum esse, astruere, sed utrumque dic- ἐκ τῆς τοῦ Πέτρου αὐτὸν λέγειν εἶναι οὐσίας, ἀλλ' tum, unam eamdemque secundum speciem, nempe naturam indicaret, nihil differret, si dicta æque una converteres, tanquam quæ unum idemque connotarent. Quæ enim eadem sunt, eodem quoque modo enuntiantur. Idemque esset dicere, ejusdem essentiæ cum Petro Paulum, et cum Paulo Petrum, et Paulum ex essentia Petri esse, et Petrum rursus ex essentia Pauli. Sed hoc æque fieri poterit, atque oriens sol ab occasu exoriri Quis enim unquam audiit, Patrem ex Filii essentia esse? 4. Quid hie ais? Annon satis tibi est hæc mutuae conversionis demonstratio, ad unius ejusdemque naturæ discrimen intelligendum, an alio quoque exemplo id a nobis constabiliri peroptas? Et sodes attende animum buic secundo, ex creaturis item desumpto, at non ex iis, quæ æque atque nos sensibus subjacent, sed excelsioribus et minine materiatis, cujus firmitatem nec Satan ipse, qui natura sua veritati adversatur, convellere atque in dubium vertere poterit. Quænam vero sunt creaturæ, de quibus mihi sermo est? Angeli et animæ. Quid enim tibi de hisce videtur? Dicine de iisdem potest, Gabrielem et Michaelem ejusdem esse essentiæ et Theodori animam ejusdem esse naturæ cum anima doannis, et vice versa, an von? Annues, sat scio. Specie enim similes inter sese angeli omnes, et animæ omnes inter se ejusdem speciei, et rationis participes sunt. Et quanam ratione de his sine ulla hæsitatione affirmari dices dictum, quo secundum speciem essentia eadem astruitur? Verumtamen si quis te interrogabit, Estue angelus ex essentia alicujus angeli, aut anima ex essei.tia alterins animæ? concedesue id? Imo et magnum reboalis, sat scio, contendens, nunquam quid simile ad aures hominis pervenisse. Quod si, quod est secundum speciem eadem natura per dictum asserens, hoc ex bufusce esse essentia, pro libitu indicaretur, cum jam nemo inficias eat, et de animabus et de angelis dictum astruens, ejusdem esse essentiæ hoc et hoc, et vice versa, ad notandum dici secundum speciem homousion, qua ratione et dictum asserens, ex essentia angeli angelum esse, et ex essentia animæ alium animam, tantum repu- η taretur absurdum, ut interrogatus de hoc contendes, neque ip aures unquam hominum incidisse? Quod hoc modo Geri prorsus nequit, ex nullo alio est, quam quod in angelis aut animabus nullus mveniatur ejusdem essentiæ effects. 5. Quare cum, ubi quod ejusdem essentia est, causam sui non habet, ex essentia dici minime potest, manifestum remanet, ubi ex essentia diciLur, propter effectum ejusdem essentia dici. Sic veritas vim obtinet, cui respondere nequeas. Sic undequaque sui concurs est, ut tum ex creatura, quæ palam est, et sensibus obnoxia, tum ex ea quæ invisa, intellectu tantum percipitur, sibi ad- ´versantes seque oppugnantes refellat, Pari ratione αἱ ζήσεις ἀμφότερα: μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς, τῆς γε κατὰ τὸ ὁμοειδές δηλαδὴ ὁμοουσιότητος ἦσαν δη λωτικαί, διέφερεν ἂν οὐδαμῶς, καὶ ἐπίσης τὰς ῥής σεις ὡς τῶν αὐτῶν σημαντικὰς ἀντιστρέφειν. Τὰ γὰρ ταυτὰ καὶ ταυτῶς. Καὶ ἦν ἂν ταυτὸν τῆς αὐ τῆς οὐσίας τῷ Πέτρῳ λέγειν τὸν Παῦλον, καὶ τῷ Παύλῳ τῆς αὐτῆς Πέτρον, καὶ Παῦλον ἐκ τῆς τοῦ Πέτρου εἶναι οὐσίας, καὶ Πέτρον αὖθις ἐκ τῆς τοῦ Παύλου. ᾿Αλλὰ τοῦτο τόσα γε ἀδύνατον, ὅσα καὶ ἥλιον ἐξ ἑσπέρας ἀνασχεῖν τὸ ἑῷον. Τίς γάρ ποτε Πατέρα ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ ἀνήκουν εἶναι αὐτίας; δ. Τί φής; Αρκεί σοι ὁ ἐκ τῆς ἀντιστροφῆς οὗτος τῆς ἀποδείξεως τρόπος ἐπὶ τῇ διαφορᾷ τῆς ὁμοουσιότητος, ἢ καὶ ἐξ ἄλλου τινὸς συστῆσαι ταύτην ἡμᾶς ἐθέλεις τοῦ παραδείγματος; Καὶ δὴ πρόσεχες ἄλλῳ δευτέρῳ, ἐκ τῶν κτισμάτων μὲν καὶ αὐτῷ, οὔμενουν τῶν καθ' ἡμᾶς αἰσθητῶν, τῶν ὑψη λοτέρων δὲ καὶ ἀΰλων, οὗ πρὸς τὸ ἀναντίζξητου οὐδ᾽ ἂν αὐτὸς Σατάν, ὁ φύσει τῆς ἀληθείας πολέ μιας ἀντειπεῖν ἕξει. Τίνων λέγω κτισμάτων; Αγγέλων τε καὶ ψυχῶν. Τί γάρ σοι καὶ ἐπὶ τούτων δοκεῖ; "Αρ' ἔστι καὶ ὑπ' αὐτῶν τῆς αὐτῆς εἶναι οὐσίας εἰπεῖν τὸν Γαβριὴλ τῷ Μιχαήλ, καὶ τὴν τοῦ Θεοδώρου ψυχήν τῆς αὐτῆς οὐσίας εἶναι τῇ τοῦ Ἰωάννου, καὶ τὸ ἀνάπαλιν, ἢ οὐ; "Εστιν, οἶδα, ἐρεῖς· ὁμοειδεῖς γὰρ ἀλλήλοις ἄγγελοι πάντες, καὶ ψυχαὶ πᾶσαι ἀλλήλαις εἴδους καὶ λόγου μετέχουσι τοῦ αὐτοῦ. Καὶ πῶς οὐκ ἂν ἐπὶ τούτων λέγεσθαι ἀκωλύτως ἐρεῖς, ῥῆσιν ἐξ ἧς τὸ κατὰ τὸ ἐμοειδὲς παρίσταται ὁμοούσιον; "Αν δέ τίς σε ἔροιτο, Εστι τις ἄγγελος ἔκ γε ουσίας ἀγγέλου τινὸς ἢ ψυχή τις ἔκ γε οὐσίας ψυχῆς ἑτέρας; δώσεις καὶ τοῦτο; Καὶ μέγα βοήσεις οἶδα, μηδ' εἰς ἀκοὴν ποτε πεσεῖν ἀνθρώπου τοῦτο διατεινόμενος. Εἰ γοῦν τὸ κατὰ τὸ ὁμοειδές ὁμοούσιον ὑπὸ τῆς λεγούσης ῥήσεως ἐκ τῆς τοῦ ε είδε εἶναι οὐσίας τοῖς λέγουσιν ἐδηλοῦτο, ὁμολογου μένου τοῦ καὶ ἐπὶ ψυχῶν καὶ ἀγγέλων τὴν λέγω σαν ῥῆσιν τῆς αὐτῆς εἶναι οὐσίας τόδε τῷδε, καὶ τὸ ἀνάπαλιν, εἰς δήλωσιν τοῦ κατὰ τὸ ὁμοειδές λέγεσθαι ἐμπουσίου, πῶς ἂν τὴν καὶ ἔκ γε ουσίας ἀγγέλου εἶναι λέγουσαν ἄγγελον, καὶ ἔκ γε ουσίας ψυχῆς ἑτέραν ψυχὴν ἐς τόσον ἦν ἀδύνατον λέγεσθαι, ὡς ἐρωτώμενόν σε περὶ τούτου, μηδ' εἰς ἀκοὴν ποτε ανθρώπου τοῦτο πεσεῖν, διατείνεσθαι; Τὸ οὕτω ἀδύνατόν ἐστι πάντως οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τοῦ μήτι ὁμοούσιον αἰτιατὸν ἢ ἐν ἀγγέλοις εἶναι ἢ ἐν ψυχαῖς. ε'. Τοίνυν ἐπεὶ ἔνθα τὸ ὁμοούσιον οὐκ ἔστιν α!- τιατὸν τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἰρῆσθαι ἀδύνατον, εὔδηλων ὡς ἔνθα εἴρηται τὸ ἐκ τῆς οὐσίας διὰ τὸ ὁμοούσιον εἴρηται αἰτιατόν. Οὕτως ἀναπάντητον ἔχει τὴν ἰσχύν ἡ ἀλήθεια. Οὕτω πανταχόθεν σύμφωνός ἐστιν ἑαυτῇ, ὡς ἔκ τε τῆς φαινομένης κτίσεως καὶ αἰσθητής, ἔκ τε τῆς ἀθεάτου καὶ νοερᾶς τοὺς αὐτῇ ἀντιδικούν τας ἐλέγχεσθαι. Καὶ σὺ λοιπὸν ἐκ τῆς ἀναπαντήσου ταυτησί βεβαίως μαθὼν ἀποδείξεως, ἐκ τῆς οὐσίας

28! SENTENTIA SYNODALIS. τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεσθαι, εἰς παρά- tu quoque demonstratione hac, quam nulla couστασιν ἀκριβῆ τοῦ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ἴδιον αὐτὸ τυγχάνειν ἐκπόρευμα ἐκ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ τοῦ Πατρός αἰτίου, δι' αὐτοῦ προχείμενον τοῦ Υἱοῦ, τοὺς μὲν ἐπὶ τούτῳ ἀντιδικοῦντας οιμώζειν ἔα, σὺ δὲ τῇ ἀληθείᾳ τοῦ δόγματος εδραζόμενος, Έρρωσο. vellet responsio, firmiter addiscens, ex essentia Filii Spiritum sanctum dici, ad exactam probationem, essentiæ Filii propriam esse eam processionem, ex primo, et principali Patre causa, per ipsum Filium effusam, qui contra nos obstrepunt pro hac re, fac propriis malis ingemant, et lu veritatis dogmate animum obfirmato. Vale. ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΥΝΟΔΙΚΟΝ. EJUSDEM SENTENTIA SYNODALIS. (Apud Leon. Allatium, Gracic orthod. tom. 1, p. 306.) Μηνὶ Μαίῳ γ', ἡμέρᾳ ἕκτῃ, ἐνδικτιῶνος ἐγδύης, προκαθημένου τοῦ παναγιωτάτου ἡμῶν δεσπότου, τοῦ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως νέας Ρώμης κυρίου Ιωάννου ἐν τοῖς κατὰ τὸν ἅγιον Θεοφύλα στον κελλίοις αὐτοῦ συνεδριαζόντων τῇ μεγάλη ἁγιωσύνῃ αὐτοῦ, καὶ ἱερωτάτων ἀρχιερέων, τοῦ Χαλκηδόνος. καὶ ὑπερτίμου Νικολάου, τοῦ ᾿Αθη νῶν, καὶ ὑπερτίμου Μελετίου, τοῦ Λαρίσσης, καὶ ὑπερτίμου Νικάνδρου, τοῦ Σεῤῥῶν, καὶ ὑπερτίμου Λέοντος, τοῦ Χερσώνος Θεοδώρου, τοῦ Σογδαίας Θεοδώρου, τοῦ Προικονήσου Νικολάου, καὶ τοῦ Βερροίας Λέοντος, παρισταμένων καὶ θεοφιλεστάτων δεσποτικῶν ἀρχόντων. α. Καὶ θρίξ ἐμπεσοῦσα τῷ ὀφθαλμῷ τὸ φαυλό τατον ἐπισκοτεῖ μὲν καὶ τούτῳ, πολλὴν δὲ καὶ τὴν ζημίαν ἐπιφέρει τῷ λοιπῷ σώματι. Εἰ γὰρ τοῦ σώ ματος λύχνος ὁ ὀφθαλμός ἐστιν, τούτου διακειμένο κακῶς, πᾶσα πάντως ἀνάγκη, καὶ σύμπαν τὸ σῶμα τῇ καχεξία ταύτῃ συνδιατίθεσθαι, καὶ ὅτα καὶ λύχνου σβεσθέντος αὐτοῦ, ἀμαυροῦσθαι τὸ παρ' ἐκείνου ποδηγετούμενον. Καὶ θείας ὡσαύτως Γραφῆς κατὰ τὸ τυχόν κακουργηθείσης, καὶ μέχρι καὶ μιας κεραίας παθούσης τὴν πρόσθεσιν, ἢ τὴν ἀφαί ρεσιν, οὐκ ὀλίγη καὶ ἡ λύμη ἐπενεχθείη ἂν τῷ τῆς Ἐκκλησίας ἅπαντι σώματι. Καὶ τί γὰρ ἄλλο τῷ τοιῷδε σώματι, οὗ κεφαλὴ ὁ Χριστὸς, εἰς ὀφθαλμῶν λογισθείη ἂν τάξιν καὶ χρείαν, ἢ αἱ τῶν ἁγίων Πατέρων γραφαί, ἐκ τῆς κεφαλῆς αὐτῆς τὰς τοῦ ὀπτικοῦ κεκτημέναι ἀρχὰς καὶ φωταγωγοῦσαι τοὺς ἐντυγχάνοντα·; Τί γοῦν ποιητέον ἐπὶ τῷ σωματικῷ ὀφθαλμῷ, καὶ τί διανοητέον ἐπὶ τῷ πνευματικ τούτῳ, οὗ χωρὶς τῆς ὀρθότητος οὐδεὶς τὸν Κύριον έφεται; Πάντως ὥσπερ ἐκεῖνον ἐκκαθαίρειν ἔθος τοῖς περὶ ταῦτα δεινοῖς, καὶ πρὸς τὸ λυσιτελούν τη Mensis Maii die 3, feria sexta, indictione octava, præsidente sanctissimo omino nostro patriarcha Constantinopoleos nove Romne, domino Joanne in cellis suis prope sauctum Theophylaetum considentibus una cum sanctitate ejus sanctissimis prasulibus, Chalcedonensi et hypertimo Nicolao, Atheniensi et hypertimo Metetio, Larissæo et hypertimo Nicandro, Serrarum et hypertimo Leone, Chersonensi Theodoro, Segia Theodoro, Præconesi Nicolae, Berroensi Leone: alstantibus et piissimis dominis principibus.» 4. Capillus res vilissima in oculum cadeus, tenebras offundit, multumque noxæ reliquo corpori affert. Etenim si corporis lucerna est, eo male se habente, prorsus necesse est, corpus universum illa eadem ægritudine male affligi, et, veluti lampade illius exstincta, quod ab eo ducitur, oblenebrari. Similiter et sacra Scriptura, utcunque depravata, etiamsi unus tantum apex vel additione vel detractione male habitus sit, non mediocrem in universum Ecclesiæ corpus jacturam induxerit. Et quodnam aliud corpori, cujus caput Christus est, oculorum vicem usumque suppleverit, quam sanctorum Patrum monumenta, a capite ipso conspiciendi facultatem possidentia, et perlegentes illuminantia? Quid igitur agendum est de corporeo oculo, et quid in spirituali hoc excogitandum, quo non dirigente moderanteque nemo Dominum aspi ciet? Plane quemadmodum eum purgare, qui in ea scientia plurimum valent, consueverunt, eumque ad utilem et omnium corporis membrorum consti? tutionem optimami relucere: ita procuran lum

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHI.E est, uti fieri potest, studiumque impendendum, & Ολομελείᾳ τοῦ σώματος ἀποκαθιστῶν· οὕτω καὶ ut ab eo festuca, quæ objicitur, et ipsam trabem exsuperat, per idonea fidei dogmata germanaque dematur, ut eo jam a morbo libero, et in pristinum statum restituto lumen splendeat, tenebræque fugentur. Verum ad quos cura ista et diligentia magis pertinebit, quam ad nos ipsos, quibus miseratione Dei Patrum horum administratio demandata est, necnon aliæ omnes divinarum Litterarum et Patrum trailitiones, ut tanquam legitimi silii, paternorum testamentorum depravatione, vel pedius hereditate ab illis nobis proveniente, magna equidem continuoque duratura, iujuste spoliati, summopere indoleamus, et super illis potissimum, in quibus pacis pulchritudo resplendet, et Ecclesiarum reconciliatio roboratur; et masime si inverecunde ille et pe: fide pertraclantur; ut multa contingunt a quibusdam, qui veritatem discerpunt, pro libidine adeo immu - tatam, ut non tantum impune veritas omni sceI re faceretur, sed fagitium ipsum ex divinis quoque Litteris robur auctoritatemque accipiat. Quodsi et Nyssaensium lumen injuriæ, et lide dignus liber antiquusque deprava ioni obnoxius fit; quantum id addat ad animi ægritudinem, animas ipsas effundentium, ne aliquod scandalum reliquum sit, quod ecclesiasticam pacem impediat? Quænam rursus diligentia intentanda est, et quanam ratione conandum, ut veritas libere et cum Halucia appareat, futurumque in tempus securitatem obtineat? Prorsus quam maxima, et qualem nos addecet in similibus ponere, et pro viribus «lectu quoque ipso perfcere. Quemnam itaque successum res habuerit, et quale principium, hɔc nostro sermone apertissime indicabitur. 2. Jam divini Numinis ope ecclesiastica pace perfecta, et multorum annorum scandalo gratia sancti Spiritus propulsato (oportebat enim aliquando similem caliginem dissolvi, et concordiæ lumen illucescere, et ex supervacuo Deum pacis devincire) debebamus nos etiam pro viribus pacem promovere, et ex sacris Scripturis, ut videbatur peropportunum, eam constabilire, ne ex ventre τοῦτον ἄξιον καθόσον οἷόν τε περιποιεῖσθαι, καὶ τὸ φαινόμενον μὲν κάρφος, ὑπερβάλλον δὲ καὶ αὐτὴν τὴν δοκόν, ὑπεξαιρεῖσθαι διὰ τὸ τῶν δογμάτων ἀξιοπρεπὲς καὶ ἀνόθευτον, ὡς ἂν ὑγιαίνοντος τού του, καὶ καθὼς ἦν ἀποκαταστάντος, τὸ φῶς ἐπὶ λάμπῃ καὶ ἡ σκοτεία διώκηται. Τίσι δ' ἂν ἄλλοις τῆς τοιαύτης μελήσεις περιποιήσεως ή πάντως ἡμῖν τοῖς ἐν τῷ ἐλέει τοῦ τῶν Πατέρων Θεοῦ, τὴν τῶν τοιούτων οἰκονομίαν λαχοῦσι, καὶ ἐφ' ἑτέραις ἁπάσαις γραφικαῖς τε καὶ πατρικαῖς παραδόσε σιν, ὡς ἂν υἱοὶ φαινώμεθα γνήσιοι τῶν πατρῴων διαθηκών παραχαραττομένων ὑπεραλγοῦντες, ἢ μᾶλλον ἡμῶν ἑαυτῶν ἀδικουμένων, τὴν ἀπ' ἐκείνων κληρονομίαν τὴν μεγάλην ὄντως καὶ ἀεὶ διαμένου σαν, πολλῷ δὲ πλέον ἐφ᾽ αἷς τὸ τῆς εἰρήνης ἐπιλαμπει καλὸν καὶ ἡ τῶν Ἐκκλησιῶν καταλλαγή ένα ισχύεται· καὶ τοσοῦτον ἴσως, ὅσον καὶ κακουργεῖο σθαι ταύτας· ὡς τὰ πολλὰ συμβαίνει παρά τινων τὴν ἀλήθειαν σπαραττόντων, μεταποιούντων αὐτὰς, πρὸς ὅπερ καὶ βούλονται, ἵνα μὴ μόνον ἀνεύθυνον ᾗ τὸ περὶ τὸ ἀληθὲς ἁμαρτάνειν αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν θείων Γραφών λογίζηται ισχυροποιούμενον. Εἰ δὲ καὶ ὁ τῶν Νυσσαέων φωστὴρ ὁ ἀδικούμενός ἐστι, καὶ ἀξιόπιστος βίβλος καὶ παλαιὰ, ἡ παθοῦσα τὴν παραχάραξιν, ὁποῖον τοῦτο, εἰς ὀδύνην ψυχής τοῖς προϊεμένοις καὶ αὐτὰς τὰς ψυχὰς, ὑπὲρ τοῦ μηδὲν ὑπολελείφθαι, διὰ τὴν ἐκκλησιαστικήν είν ρήνην, μηδενὶ σκάνδαλον. Ὁποίαν δὲ πάλιν πρα γματευτέον τὴν ἐπιμέλειαν, καὶ ὅπως σπουδαστέον ὡς ἂν τὸ ἀληθὲς τὴν παῤῥησίαν ἔχῃ, καὶ τὸ ἀσφαλὲς τὸ εἰσέπειτα πάντως μεγίστην, καὶ οἷαν εἰκὸς ἐπὶ τοιούτοις ἡμᾶς ἐκπονῆσαι, καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν διαπράξασθαι. Οπως τοίνυν προέβη, καὶ οἵαν ἔσχε τὴν καταρχήν, αὐτὸς ὁ λόγος προϊών δηλώσει σαφέ στατα. β'. Ηδη μὲν σὺν Θεῷ τῆς ἐκκλησιαστικῆς τελε σθείσης εἰρήνης, καὶ τοῦ πολυετούς σκανδάλου ἐκε ποδὼν γεγονότος τῇ τοῦ Πνεύματος χάριτι, (Έδει γάρ ποτε τὴν τοιαύτην διαλυθῆναι σκοτόμαιναν, καὶ τὸ τῆς ὁμονοίας ἐπιλάμψαι φῶς, καὶ πολλῇ τῇ περιουσία τὸν τῆς εἰρήνης νικήσαι Θεόν), ἦν μὲν ἡμῖν κατ θόσον οἷόν τε συναίρεσθαι τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἐκ Γραφῶν ἁγίων, καθὼς καὶ ἦν ἄξιον, αὐτὴν συνιστᾶν, ἵνα μὴ loqui insimularemur, sed ex luminibus a Deo εκ κοιλίας λέγοντες ελεγχοίμεθα, ἀλλ' ἐκ ποταμῶν paratis, et ventribus viva aqua repletis. Quapropier nunc hanc viam, nunc illam, alias aliam et prorsus universas in auris obsequentis auditum, singulis fere diebus dirigebamus, divina misericordia ad jam perfectam pacem, et aliis viam aperientes. Et licet inter cos ob aliquem metum laudabilem scandalum irrepsisset, facili eos negotio semper obsequiosos, nec nobis, nec nostris reluclantes habuimus. Sed o invidentiam, et Satauicas machinas! Nonnulli ex nostris contrariæ parti addicti, eum non absonum id illis visum fuisset, si aliquo modo paci adversarentur, sese a nostra Ecclesia inter se congredientes avulserunt; qui continuo pro pace sacris Scripturis oblatis anguθεοκροτήτων, καὶ κοιλιῶν ζῶντος πεπληρωμένων ὕδατος. Ὅθεν καὶ νῦν μὲν ταύτην, νῦν δὲ ἐκείνην, ἄλλοτ᾽ ἄλλην, καὶ ἀπαξαπλῶς ἀπάσας, εἰς ἀκοὴν ὠτίου δεχόμενοι, εὐοδούμενοι καθ' ἑκάστην ἦμεν τῷ τοῦ Θεοῦ ἐλέῳ πρὸς τὴν τελεσθείσαν εἰρήνην, και ἄλλοις ὑποδεικνύοντες τὴν ὁδόν. Εἰ τί που καὶ σκάνο. δαλον ἦν ἐν αὐτοῖς διά τινα φόβον ἐπαινετόν, ῥᾳδίως εἴχομεν αὐτοὺς ἀπειθεῖς, καὶ μηδὲν ἀντίξουν πρὸς ἡμᾶς καὶ τὰ ἡμέτερα φέροντας. 'Αλλ', ὢ τοῦ φθόνου καὶ τῶν σατανικών μηχανών! ἔστησαν εἰς ἐναντίαν μοῖραν καὶ τῶν ἡμετέρων τινὲς, καὶ δόξαν τούτοις ἀγαθόν τι ποιεῖν, εἴπως διαπολεμοῖεν πρὸς τὴν εἰρήνην, ἔσχισαν τα νούς τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας, καὶ καθ' ἑαυτοὺς ἐγγόνισαν· οἱ καὶ ταῖς ὑπὲρ

SENTENTIA SYNODALIS.· τῆς εἰρήνης ἁγίαις Γραφαῖς διὰ παντὸς καταγχόμε- stati debebant quidem aliquando procedere, depoναι, ἔμελλον μέν ποτε προσελθεῖν, καὶ ἀποθέσθαι μὲν τὸ πεισματικὸν καὶ δυσήνιον, ἀγαπῆσα: δὲ τὴν μεθ' ἡμῶν εἰρήνην, καὶ τῇ ὁλοκληρίᾳ τῆς Ἐκκλησίας συγκολληθῆναι· δ δὲ καὶ ἐγένετο ὕστερον. ᾿Αλλὰ τότε καθ' δν μὲν καιρὸν ἡ τούτων ἔτι πεισμονὴ χώραν εἶχε, καὶ περὶ πλείονος τῆς ἀληθείας τὴν ἰδίαν ἐτίθουν ἀρέσκειαν, τί ἕτερον ἐπὶ ταῖς τοιαύταις γραφαῖς ἦν αὐτοῖς εὐπορον; Τῶν γὰρ ἐπιβόλων λόγων καὶ γνώσεως οἱ ἄνδρες ἦσαν, ως μὲν ἄλλως, καὶ ὡς αὐτοῖς βουλητὸν ἐπεξηγεῖσθαι, ἄ; δὲ καὶ νόθους είναι διισχυρίζεσθαι, ἔστι δ' οὗ καί τινας ὁμολογεῖν μὲν τῶν Πατέρων εἶναι, τοῦτο μόνον ὑγιῶς λέγοντας, προφέρειν δὲ ἀπολογίαν, φοβεράν οίμοι καὶ ἀναξίαν ὅλως τῆς τῶν Πατέ των προθέσεως, ὅτι πρὸς τοὺς τότε κινουμένους λόγους παρὰ τῶν αἱρετιζόντων ποιούμενοι τάς γραφές, ἔστιν οὗ καὶ τοῦ εἰκότος οἱ Πατέρες διέπιστον τῶν οὕτω λεγόντων μή συνορώντων ὡς οὐ δόξα ὅλως Θεοῦ καὶ σύστασις ἀληθείας τὸ διὰ ψευδῶν τινων συγκροτεῖσθαι καὶ ἀναξίων τοῦ Πνεύματος. Αλλ' ὅπερ ελέγομεν, ὅλοι τό τε τοῦ ἰδίου θελήματος ὄντες οἱ εἰρημένοι, καθ᾿ ἑαυτῶν ἐσοφία ζοντο, καὶ ἄδειαν εἶχον λόγων, ἐφ᾽ οἷς ἐνδεείς και θίσταντο τοῦ συμφέροντος, πολλὰ μὲν καὶ διά φάρα λέγοντες, εἰς ἐν δὲ καὶ τὸ αὐτὸ καταντῶντες, τὰ ἀντιλέγειν τῇ εἰρήνῃ, καὶ πρὸς τὴν τῶν Γραφών ἀλήθειαν διαμάχεσθαι, ὅσα καὶ διαφόροις τρόποις τὸν οἰκεῖον πραγματευόμενοι όλεθρον. Ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἦταν ἡμῖν, ταυτὸ δὲ εἰπεῖν καὶ τῇ ἀληθείᾳ ἀνεκτά, τῶν Γραφών σωζομένων, λέγειν ἐκείνου; τὴν ἐπεξήγησιν, οἷαν ἐβούλοντο. Τὸ δὲ καὶ εἰς σίδηρον ἀπιδεῖν, καὶ τὴν γραφὴν ἀποξύειν, ἔστι μὲν ἐκ προχείρου κατανοῆσαι γενέσθαι διά ψυχῆς μόνης ὄρεξιν, τῷ δέ γε ἐπηβόλως κατανοοῦντι ἐντεῦθεν διαγνωσθήσεται καὶ ὡς, ἐπεὶ μηδόλως οἱ τοιοῦτοι ἀντειπεῖν πρὸς οὕτω φανερὰν ἀλήθειαν εἶχον, ἀπα λείψειν ταύτην διέγνωσαν. Τίς δὲ ὁ τρόπος, καὶ παρὰ τίνος, καὶ ἐπω;, ὁ λόγος ἤδη ἐρεῖ. γ. Προσῆν ἐφ' ἑτέροις βίβλοις τῷ τοῦ μεγάλου Α' κονόμου ἐκείνου τοῦ Ξιφιλίνου γαμβρῷ, οὗ Πεν τεκλησιώτης τὸ ἐπίκλην, ὃς καὶ αὐτὸς σύναμα τῷ συγγάμβρῳ αὐτοῦ τῷ τῆς καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίας ῥαιφερενδαρίῳ τῷ Ἐσκαμματισμένῳ τῆς ἐναντίας μοίρας τότε καθίστατο, καὶ βίβλος πολλὴν τὴν σε μιότητα ἐκ τῆς ἀρχαιότητος ἔχουσα ἐν ᾗ πονήματα ἦσαν διάφορα θεοκρότητα τοῦ τῶν Νυσσαίων φω στῆρος, Γρηγορίου δηλαδὴ τοῦ μεγάλου καὶ θαυμα σίου Πατρός. Εἷς οὖν τῶν ἐκεῖσε λόγων ἦν καὶ εἰς τὸ, Πάτερ ἡμῶν, ὁμιλία, ἧς ἡ ἀρχή, «Ότε προσήγεν ὁ μέγας Μωσῆς τῇ κατὰ τὸ ὄρος μυσταγωγία τὸν Ἰσραηλίτην λαόν ο καθ' δν γενομένῳ τῷ τοιῷδε Πατρὶ περὶ κοινῶν καὶ ἰδίων τῶν τῆς θεότητος ὑποστάσεων θεολογήσαί τε καὶ διδάξαι, ἐπῆλθεν εἰπεῖν·. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Πατρός λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται. Τι τοιόνδε οὖν τεμάχιον τοῦ ῥητοῦ, καὶ τὴν ἐντεῦ δὲν εἰς τὴν εἰρήνην συγκρότησιν, συνετέλεσε μέν ་ nereque pervicacem effrenemque animum, et nobiscum una pacem amplecti, et cum reliquis Ecclesiæ partibus conglutinari; quod tandem factum est. Verumtamen cum eorum pertinacia invalesceret, ipsique propria placita veritati præponerent, quid aliud in similes scripturas ausuri erant, quam quod ipsis offerret occasio? Erant siquidem viri illi et sermone et cognitione versatiles, bas quidem in alium sensum, et ut illis placebat, raplare, las vero tanquam spurias cotendentes rejicere, aliquando etiam quasdam ex illis confiteri Patrum esse, hoc tantummodo recte dicentes, afferre autem responsum terribile, ve mihi misero, et prorsus indignum Patrum proposito, quod in quæstiones, eo ævi motas a sectatoribus commentaria edentes, fuisse cum ex æquo Patres decederent. An hi, qui talia loquuntur, non intelligunt, nullam omnino Dei gloriam, nullamque diviuæ rei constitutionen esse, quæ a falsis et Spiritu indiguis promovetur? Sed quod jam dicebamus, omnes tum proprii arbitrii facti, contra semetipsos captiose agebant, abutebanturque otio dicendi ea, ex quibus nullum ipsis commodum emanabat; multa quidem ac varia in medium afferentes, in unum vero ac idem collimantes, ut paci contradicerent, et Scripturarum veritati adversarentur, variis multisque modis propriam sibi procurantes ruinam. Sed hæc omnia erant quidein nobis ipsis, quod iulem est dicere, et veritati tole rabilia, si, salvis Scripturis, pravam ipsi suam interpretationem, quæcunque illa foret, adjicerent. At enim in ferrum animum intendere, eradereque scriptum, facile quispiam adverterit, pro libidine tantummodo, et affectata cupiditate actum fuisse: at is, qui prudenter res examiuat, hinc colliget, similis sortis homines cum patenti adeo veritati adversari non possent, eam e medio tollere animun induxisse. Modum, auctorem, ratiouenque ipsam hæc nostra oratio prosequetur. 3. labuit inter alios libros magnus œconomus Xiphilinus a suo genero cognomento Penteclesiota, qui simul cum uxoris suæ sororis mariw, nostræ Ecclesiæ referendario, Escammatismeno nuncupato, adversus partes tuebatur, volumen, ex ipsa antiquitate dignitatem habens, in quo varia commentaria divinitus inspirata continebantur Nyssaensium luminis Gregorii, magni illius atque admirabilis Patris. Inter eas orationes legebatur et illa, in Pater noster, lemnilia, cujus principium: • Cum adduceret magnus Moyses mystagogia, quam in monte acceperat, populum Israelitem. › In ea cum de communibus et propriis divinarum hypostaseon tractare, edocereque contingeret, subintulit, ‹ Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et exFilio esse affirmatur.» Hanc sententie particulam, indeque comparata pro pace subsidia, in commodum publicum attulit beatæ memoriæ ille magnus @cenomus Xiphilinus, volu-

JOAN. VECC! CP. PATRIARCH men illud percurreus, et al hune ocum perve- τῷ κοινῷ ὁ τῆς μακαρίας μνήμης ἐκεῖνος μέγας niens, volumenque sibi al legendum comparasse ex Penteclesiota fassus est. Omnibus id patuit, et nobis ipsis, et ipsi, qui volumen possidebat, nostrisque adversabatur. Hinc non parvæ suppetiæ, Deo miserente, ad pacem ecclesiasticam stabiliendam accessere. Referendarius ergo, sororis uxoris Penteclesiotæ maritus, ejusdem cum possessore libri sententiæ, id propriis oculis intuitus, et ad adeo patens dictum non valens se opponere, quod fidem etiam ex multis aliis, quæ in libro conLinebantur, large comparaverat, planum hoc documentum eradere, cum adhuc nostra oppugnaret, sibi proposuit, ferroque usus ex eradit, non considerans alia quoque volumina ad hoc ipsum comprobandum conquisita fuisse, quæ omnia exprimerent, et ex propositionem abunde redderent, cum depravata nondum fuissent, 4. Sed cum aliquando per vicacia cessassot, pacem amplexatus, nobiscum communionem iniit, quemadmodum et alii plures, sæpius cum ipso nostra mediocritas de nonnullis conferebat; casu vero factum est, ut voluminis illius aliquando recordaremur. Referendarius veluti a quopiam summotus, volumen quidem laudabat, de eoque, quod ipsi visum fuerat, enuntiabat, inter congressus vero de volumine confessus est: se in eo loco, in quo erat, ‹ et ex Filio esse affirmatur, gladiolo e serie illa verborum ex erasisse, nescio quanam ratione id fassus sit, et quam ob causam. Id tamen totum veritatis et Dei Patrum fuit. Quid inde subsecutumn est? Consideratio fixa, et ossium tabes nostram petit mediocritatem, quomodo talis sententia adulterata dem perdiderat, ecclesiasticæ paci tantumdem profcua; et quomodo tot per annos, e periculo elapsa, cum in Ecclesiam veteris Roma bellum desæviret, nunc demum per crudelem plagiarium corrupta sit, ut in posterum cum desideraretur ex, securitas Ecclesiae non esset, et quando etiam apponeretur fidem volumen non haberet neque soliditatem, cum jam recens apposita fuisse censeretur propter rasuræ suspicionem. 5. Itaque hac de re omnes, qui tum aderant, sanctissimos antistites nostros, et comministros nostra mediocritas participes facit, medelamque negotio poscit: unaque cum illis comminiscitur, quanam ratione Ecclesiæ jus conservari posset. El commune consilium accedit, et synodalis sententia, relinquendum esse locum illum vacuum, in quo ex antea exarata erat: quod tutu:n non esset, nunc iterum rescribi, rursumque idem posteris suspicionem injiceret, propter scripturam recentem novam; remque gestam signandam scripto, ut inde testimonium publicum et fides proveniat, scripturæ sententiam depravatam fuisse, propter eorum, qui postmodum venturi sunt, securi'atem: οἰκονόμος ὁ Ξιφιλίνος, διερχόμενος τὴν τοιαύτην βίβλον, καὶ κατὰ τοῦτο τὸ χωρίον γενόμενος, ἐν τῷ ταύτην ἐκ τοῦ Πεντεκλησιώτου χρήσασθαι εἰς ἀνά γνωσιν· πασίδηλον δὲ ἐγεγόνει, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς, καὶ αὐτῷ δὲ τῷ τὴν βίβλον ἔχοντι, καὶ ἀντικαθισταμένῳ πρὸς τὰ ἡμέτερα. Ην τοῦτο, καὶ οὐκ ὀλίγη συγ κρότησις γέγονεν ἐν τῷ ἐλεοῦντι θεῷ εἰς τὴν εἰρή νην ἐντεῦθεν τῷ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματι. Ο γοῦν ῥαιφερενδάριος σύγγαμβρος ὧν καὶ ὁμογνώ μων ἔτι τῷ τὴν βίβλον ἔχοντα, οἰκείοις ὀφθαλμοῖς τὸ τοιοῦτον ἰδὼν, καὶ μὴ ἔχων ὅ τι καὶ δράσειε πρὸς τοῦτο, φανερὸν ὄν, καὶ τὸν ἀξιόπιστον ἀπὸ πολλῶν τῶν τῆς βίβλου πλουτούν, τὸ σαφῆ τοῦτον ἔλεγχον ἀπαλείφειν ἔγνω, ἔτι τοῖς ἡμετέροις μαχα μενος, καὶ χρῆται σιδήρῳ, καὶ ὑποξύει τὸ ἐκ, μὴ ὑπολογισάμενος, ὡς καὶ ἕτεραι βίβλοι εἰς τὸ αὐτὸ Ερευνήθησαν, κἀκεῖναι οὕτως εἶχον καὶ τὸ ἐκ ἐπλούτουν, καὶ τὸ ἀνέθευτον ὑπεξέφευγον. δ'. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ ἔληξέ ποτε τούτῃ τὸ ἰδιόπεισμον καὶ τῆς εἰρήνης ἐγένετο, και μεθ' ἡμῶν τὸ κοινωνικὸν ἔσχεν, ὥσπερ καὶ ἕτεροι πλείονες, πολλάκις μὲν περί τινων πρὸς αὐτὸν ἐκοινολογεῖτο ἡ με ρι της ἡμῶν. Ἔτυχε δέ πως αναμνησθήναί ποτε τὴν ἡμῶν μετριότητα τῆς δηλωθείσης βίβλου. Ο δέ γε ῥαιφερενδάριος, ὥσπερ ὑπό τινος παρωθούμενος, ἐπῄνει μὲν τὴν βίβλον, καὶ περὶ αὐτῆς τὰ δοκοῦντά οἱ ἔλεγεν· διωμολόγησε δὲ μεταξὺ λέγων περὶ τῆς βίβλου ὡς ἐν τῷ τόπῳ, οὗπερ ἦν, ε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται, η χρησάμενος μαχαίρα τὰ ἐκ τοῦ λόγου ἀπέξυσεν, οὐκ οἶδ' ὅπως ὁμολογή σα; αὐτὸ καὶ παρ' ἣν τὴν αἰτίαν. Τέως δὲ ὅλον ἦν τοῦτο τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ τῶν Πατέρων Θεοῦ. Τί τὸ ἐπὶ τούτοις; Εμμέριμνος λογισμός, και σής ὀστέων ἐμπίπτει τῇ ἡμῶν μετριότητι, όπως τοιοῦ τον ῥητὸν ἐνοθεύθη, καὶ τὴν ἀξιοπιστίαν ἀπώλεσε τῇ ἐκκλησιαστικῇ εἰρήνῃ τὰ πολλὰ συμβαλλόμενον, καὶ ὅπως χρόνοις τοσούτοις τὸν κίνδυνον ἀποδράν, ὅτε καὶ ὁ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας τῆς πρεσβυτέρας ῥώμης ἐσφάδαζε πόλεμος, ἀρτίως παρεχαράχθη ὑπὸ ἀποτόμῳ τομεῖ, ὡς μήτε τὸ ἐντεῦθεν τοῦ ἐκ λείποντος ἀσφαλὲς εἶναι, μήτε μὴν προστεθέντος καὶ πόλιν τὸ ἀξιόπιστον ἔχειν τὴν βίβλον καὶ ἀσφα λὲς, ἐκ τοῦ προσφάτως λογίζεσθαι προστεθῆναι διὰ τοῦ ξύσματος ὕποπτον. ε. Κοινοῦται τοίνυν τὰ περὶ τούτου ἡ μετριότης ἡμῶν τοῖς παρευρεθεῖσιν ἱερωτάτοις ἀρχιερεῦσιν ἀδελφοῖς ἡμῶν καὶ συλλειτουργοῖς· ἀναζητεῖ θε ραπείαν τοῦ πράγματος· σκοπεῖ σὺν αὐτοῖς, πῶς ἂν ἐπανασωθείη τῇ Ἐκκλησίᾳ τὸ αὐτῆς δίκαιον. Καὶ κοινὴ βουλή προβαίνει, καὶ γνώμη συνο δικὴ εἶναι μὲν τὸν τόπον καινὸν, καθ᾿ ἂν τὸ «ἐκ › κείμενον διαγέγραπται· ὅτι μηδ' ἀσφαλὲς, ἀπό γε τοῦ νῦν γραφῆναι καὶ πάλιν αὐτὸ, ὑποψίαν τοῖς εἰς ἔπειτα ἔχον διὰ τὸ τῆς γραφῆς ὑπόγυιον, σημειωθῆναι δὲ τὰ τοῦ πράγματος, καὶ κοινὴν μαρτυρίαν καὶ πίστιν ἐντεῦθεν· εἶναι, ὅπως τὸ γρα φικὸν παρεχαράχθη ῥητὸν, διὰ τὴν τῶν ἐψιγόνων ἀσφάλειαν. Μηδὲ γὰρ ἂν εἶναι τὸ ἀπὸ τοῦδὲ οὕτω

AD THEODORUM SUGD.EÆ EPISC. LIB. I. σημειωθέντος τοῦ ἀληθοῦς, διαπιστεῖν τινα, και προ- neque cuim fieri posse, ut, sic veritate signata, φάσεις, ὃς οὐ χρὴ, κατὰ τοῦ ῥητοῦ προφασίζεσθαι. Έδοξε τοῦτο κοινῶς καὶ ἤδη τὴν σήμερον περα τοῦται διὰ τῆς παρούσης συνοδικῆς πράξεως, όμολογοῦντος μὲν καὶ πάλιν τοῦ ῥαιφερενδαρίου, καὶ οὐκ ἀρνουμένου τὸ σύνολον, ὅτι τὸ «ἐκ ο παρ' αὐτοῦ διαγέγραπται, ζητοῦντος δὲ καὶ συγγνώμην, ὅτι καθ᾿ ἂν καιρὸν ἀφ᾿ ἡμῶν οὗτος ἐσχίζετο, τὸ τοιοῦτον πεποίηκεν. Οθεν καὶ ἡ παρούσα συνοδική πράξις, εἰς δήλωσιν γεγονυία, ἀπετέθη τῷ καθ᾿ ἡμᾶς χαρτοφυλακείῳ εἰς ἀσφάλειαν μὲν τῶν εἰς ἔπειτα, ὠφέλειαν δὲ τῶν ἐντυγχανόντων τῇ βίβλῳ, μανθανόντων ἐντεῦθεν καθαρὰν καὶ ἀδόλωτον τὴν ἀλήθειαν. alius diffidat, et prætextus haud decoros contra dictum præterat. Visum id fuit omnibus, et jau hdie hac synodica actione perficitur, rursus id idem fatente referendario, et non negante, ex ab eodem abrasum fuisse, veniamque petente, quod eo tempore id perfecerit, cum a nobis dissidebat. Quare hæc synodalis actio, quæ rem revelat, 10 - stro chartophylacio reposita est, ad posterorum securitatem, eorumque, qui librum percurrunt, utilitatem, cum inde discant puram atque incorruptam veritatem. ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΟΥΓΔΑΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ. EJUSDEM AD SUGDÆÆ EPISCOPUM THEODORUM LIBER PRIMUS. (Græciæ orthodoxæ tom. II, p. 35.) α'. Ἐπειδὴ τὸν εὐαγγελικὸν ζυγὸν ἄρτι έπωμισά μενος, καὶ μέλλων ἤδη πρὸς τὴν Σουγδαίων ἀπαίρειν, ἧς ποιμενάρχην σε δι' ἡμῶν τὸ ἅγιον Πνεύμα προεχειρίσατο, περί τινων ἡμᾶς ήρου δογματικῶν, τὰς δὲ, ἐφ' αἷς προέθου δὴ ἐρωτήσεσιν, ἀποκρίσεις ἡμῶν ἐγγράφους ἐξενεχθῆναι σοι την ἡμῶν ᾐτήσω εὐτέλειαν, ἵν' ἔχῃς τοῖς βουλομένοις σου ἀντιλέγειν, ἐνστατικώτερον ἀπαντῶν, διὰ τὸ καὶ πλέον ἢ ἐν τοῖς ἑτέρωθι τῆς οἰκουμένης κλίμασι, τοὺς ἀφ᾽ ἡμῶν σχισματικούς παραβάλλειν ἐκεῖ· ἡμεῖς, τῷ εὐλόγῳ τῆς αἰτήσεως είξαντες, τὴν παροῦσαν γραφὴν κατ' ἀριθμὸν τριάδος ἐρωτήσεων σῶν, καὶ ἀποκρίσεων ἡμετέρων προβαίνουσαν, ἐγχαράττομεν. β' Αὐτίκα ἐπὶ τῶν ἄλλων ταύτην πρώτην 20ου α ἐρώτησιν· Εἰ καλῶς οἱ ἀντιδιατιθέμενοι διενίστανται λέγοντε;, ὡς εἰ καὶ τὰ ι προϊέναι,» καὶ ο προχεί 1. Cum jam humeris tuis jugum evangelicum sustuleris, et Sugdæam, cujus te per nos Spiritus sanctus ovili Christi præesse pastorem promovit, iter tibi emetiendum sit; de nonnullis quæstionibns dogmaticis perquirens, ad propositas per to interrogationes responsiones in scriplo tradi, nostram mediocritatem expostulasti, ut promptas atque paratas ac magis firmas, adversus eos, qui tibi contradicere conantur, responsiones habeas, quod multo abundantius ibidem, quain in aliis terræ regionibus, eorum, qui a nobis scissi sunt, copia conveniat: nos jnsis luæ petitioni obtemperautes, præsens hoc responsionum nostrarum scriptum, terno tuarum interrogationum numero responden - tes, concinnavimus. 2. Et primum quidem atque ante alia, sic interrogas: An recte, qui sese nobis et contentiose oppo. nunt, asseruerint, licet exsilire, et effundi, et

emanare, nonnullis in locis de Spiritu ex Patre σθαι, ο καὶ ν ἀναβλύξειν, ν ἔστιν οὗ λεγόμενα περί τοῦ Πνεύματος, ἐκ Πατρὸς οὐσιωδῶς δηλοῦσι, καὶ φυσικῶς ὑπάρχειν αὐτὴ ἐκ Πατρὸς, ἀλλ' οὐκ ἐπὰν λέγονται ταῦτα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὴν φυσικὴν αὐτ τὴν τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν τοῦ ἁγίου, ἀλλὰ τινα πνευματικά δηλοῦσι χαρίσματα. Το πάνυ παράλογον τῆς τῶν πλαττομένων τας τοιαύτας ενστάσεως διαφοράς, ὁ χρυσορρήμων Ἰωάννης, σάλπιγξ τοῦ Πνεύματος ή χρυσήλατος, ἐν τῷ περὶ τοῦ παναγίου Πνεύματος συγγραφέντι παρ' αὐτοῦ λόγῳ συστήσει σοι. Πολὺν γὰρ οὗτος ἐκεῖ περὶ τῶν τοῦ Πνεύματος ονομάτων ἐξυφαίνων τὸν λόγον, καὶ διαιρῶν τὸ τοῦ Πνεύματος όνομα εἰς τε τὴν δήλωσιν αὐτῆς τῆς αὐθεντίας, καὶ φύσεως τοῦ τῆς Τριάδος συμπληρω τικοῦ Πνεύματος, εἰς τε τὴν δήλωσιν τῆς τῶν πνευματικῶν χαρισμάτων διανομής, καὶ διασαφῶν ἀκρι βῶς, καὶ διερμηνεύων πάνυ λεπτῶς, πῆ μὲν ἔστιν ἀκοῦσαι τὸ τοῦ Πνεύματος ὄνομα, καὶ νοῆσαι αὐτὸν τὸν Παράκλητον, πῆ δὲ ἀκοῦσαι πάλιν ὄνομα Πνεύο ματος, καὶ νοῆσαι χάριν τινὰ δηλουμένην πνευμα τικήν, οὕτως ἐπὶ λέξεων λέγει· ο 'Αναγκαίον δέ ἐστιν ἐπιμεῖνα: τῇ τοῦ ἁγίου καὶ προσκυνητού Πνεύματος ἐξηγήσει, και σαφέστερόν τι περὶ τῆς ἁγίας καὶ ἐνδόξου δυνάμεως εἰπεῖν, οὐκ ἐξ ὧν λογι ζόμεθα, ἀλλ' ἐξ ὧν διδασκόμεθα. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν μὲν φύσιν ἐστὶν ἀδιαίρετον, ἅτε δὴ ἐκ τῆς ἀδιαιρέτου καὶ ἀμερίστου φύσεως προελθόν, ὄνομα δὲ αὐτοῦ Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας, Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, Πνεῦμα Κυρίου, Πνεῦμα τοῦ Πατρός, Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, Πνεῦμα Χριστοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Λέγεται τοίνυν Πνεῦμα ἅγιον. Αὕτη γάρ ἐστιν ἡ κυρία καὶ πρώτη προσηγορία, ἡ ἐμφατικωτέραν έχουσα τὴν διάνοιαν, καὶ παριστῶσα του ἁγίου Πνεύματος τὴν φύσιν.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγα πάλιν· • Εἰ δέ τι; Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, καὶ μὴν ἐχριν εἰπεῖν, Εἰ δέ τις Πνεῦμα Θεοῦ οὐκ ἔχει, ἀλλ᾽ εἶπε Χριστοῦ· ἀλλὰ τοῦτο εἶπεν, ἵνα δείξῃ ὅτι ἴσον ἐστὶν εἰπεῖν Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ. Ταῦτα τὰ ὀνόματα τῆς ἁγίας καὶ ἀχράντου δυνάμεω; τοῦ ἁγίου ἐστὶ καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος. Εστι δὲ ἄλλα ονόματα οὐ τῇ φύσει προσήκοντα, ἀλλὰ τῇ ἐνεργείᾳ. Βαθὺς ὁ λόγος, καὶ χρήζει ἀκοῆς προσεχοῦς καὶ ἀσφαλοῦς καὶ πιστῆς. Λέγεται δὲ πάλιν τὸ Πνεῦμα ζωῆς Πνεῦμα, ἐπειδὴ ὁ Σωτὴρ λέγει, • Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή.» Λέγεται οὖν Πνεῦμα ζωῆς, καθὼς καὶ ὁ Παῦλος λέγει, Ο γὰρ νόμος τοῦ Πνεύματος τῆς ζωῆς. Ταῦτα τὰ δόματα αὐτῆς τῆς αὐθεντίας, αὐτῆς τῆς φύσεως. Εστι δὲ ἄλλα ὀνόματα, ἃ οὐ προσγράφεται τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, ἀλλὰ τῇ δυνάμει, καὶ τῇ ἐνεργείᾳ αὐτοῦ, οἷον αἱ δωρεαὶ αὐτοῦ, λέγω δὲ καὶ προσδιασαφηνίζω τὴν ἔννοιαν, καὶ ἐπάγω τὴν μαρτυρίαν. Επειδὰν χαρί σηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εὐχαῖς τῶν ἁγίων, ἢ ἐμοὶ, ἢ ἑτέρῳ Χριστιανῷ ἁγιασμὸν, καὶ λάβω δῶρον, ὥστε ἅγιον ἔχειν τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν, ἡ δωρεά dicta, illum ex Patre e, essentialiter et naturaliter esse indicent, non tamen idlein innuere, nec Spiritus ex Filio naturalem exsistentiam denotare, sed spiritualia quædam dona, cum ex Filio eadem dicuntur. Eorum, qui similia discrimina commimiscuntur atque proponunt, absurditatem lingua aureus, et tuba Spiritus ex auro ducta, Joannes oratione quam ille habuit de sanctissimo Spiritu comprobabit. Copiose namque ille in ea de nominibus Spiritus sermonem instituens, et Spiritus nomen subdividens, tum ad auctoritatem et doni. nium, ipsamque naturam Spiritus, qui Triados complementum est, tum ad spiritualium donorum distributionem manifestandam, et accurate rem explanans, et acute admodum extricans, aliquando nomen Spiritus inferre proponereque ipsum Paracletum, aliquando eodem nomine gratiam aliquam insinuari, his iisdem verbis denotat: r Opera preti»m autem est, ut perseveremus diutius in sancti adorandique Spiritus enarratione, et manifestius aliquid de sancta gloriosaque facultate dicamus, non per ea que comminiscimur, sed per quæ doce. mur. Spiritus sanctus natura est indivisibilis, utpote qui ex inseparabili et indivisibili natura progressus est: nomen autem ejus, Spiritus sanctus, Spiritus veritatis, Spiritus Dei, Spiritus Domini, Spiritus Patris, Spiritus Filii, Spiritus Christi. Et paucis annexis: Itaque dicitur Spiritus sanctus. Ilæc enim est prima et propria appellatio, et ut evidentiorem habeus intelligentiam, Spiritus saucti naturam demonstrat. Et post pauca: • Si quis autem Spiritum Christi non habet; et sane oportebat dicere, Si quis autem Spiritum Dei non habet: sed dixit Spiritun Christi; dixit id vero, ut ostenderet, idem esse dicere, Spiritum Dei, et Spiritum Christi. Hæc nomina sanctæ et immaculatæ virtutis, sancti sunt et adorandi Spiritus. Sunt vero et alia nomina, non naturæ convenientia, sed operationi. Profundus sermo, et opus habet auribus attentis, munitis, et fidelibus. Dicitur enim Spiritus vitæ, cum Salvator dicat: e Ego sumn veritas et vila '.. Dicitur Spiritus vitæ, ut PauJus dicit: Lex enim Spiritus vitæ. Hæc nomina ejusdem sunt auctoritatis, et ejusdem natura. Sunt et alia nomina, quæ non adscribantur Spiri. tui sancto, sed virtuti illius et operationi, ut sunt dona ejus. Dico itaque et insuper declaro senten - tiam, postea testimonium subinducturus. Quando dat Spiritus sanctus precibus sanctorum, vel mihi vel alteri Christianorum, sanctificationem, accipio donum ita ut sanctum habeam et corpus et animam. Donum mihi exhibitum vocatur spiritus sanctitatis, lioc est munus. Si dederit Spiritus sanctus cuipiam donuin, non habenti sapientiam, 1 Juan. Xιν, Mujus orationis principium est: lleri, ο Christi amatures, sacri et adorandi Spiritus cele brabatur cdenius.

AD THEODORUM SUGD.E.E EPISC. LIB. I. ἡ δοθεῖσά μοι καλεῖται πνεῦμα ἁγιωσύνης, τουτέστι non habenti intelligentiam, sed det illi solam fχάρισμα. Ἐὰν δῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον δωρεάν τιν μὴ ἔχοντι σοφίαν, μὴ ἔχοντι γνῶσιν, ἀλλὰ δῷ αὐτῷ μόνον πίστιν, ὡς εἰσι πολλοὶ χάρισμα ἔχοντες τοῦ πιστεύειν μόνον Γραφαῖς, οὐκ εἰδότες τὰς Γραφάς, καὶ ταῖς Γραφαῖς πιστεύοντες, καλεῖται δωρεὰ ἐκεῖ καὶ πνεῦμα πίστεως. Εάν τις λάβῃ δωρεάν καὶ δύναμιν παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος πιστεύειν τῇ ἐπαγγελίᾳ τῶν διδομένων ἀγαθῶν ἐν τῷ μέλλοντι, ἔλαβε πνεῦμα ἐπαγγελίας. Εάν τις λάβῃ σοφίας δώρον, καλεῖται ἡ δωρεὰ πνεῦμα σοφίας, καὶ πάντα τὰ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος καλεῖται πνεῦμα, καὶ πρόσεχε τύπον διασαφηνιζόντων ἡμῶν ἐκ μέρους τῆς θεωρίας. Όταν τις ἔχῃ χάρισμα ἀγάπης, λέγεται ότι πνεῦμα ἀγάπης έχει. Όταν λάβη τις χάρισμα μαρτυρίου, λέγεται πνεῦμα δυνάμεως ἔχειν, τουτέστι χάρισμα. ἐπειδήπερ τὸ δωρούμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἁγιόν ἐστι. Καλεῖται καὶ τὸ δωρούμενον "Πνεῦμα ά του, καλεῖται καὶ τὸ δῶρον ὁμωνύμως τῷ χαρίζον τ:. ι Καὶ μετ' ὀλίγα· › Οὕτω καὶ ὁ μακάριος Ησαΐας· • Ἐξελεύσεται, φησὶ, ράβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ιεσσαί, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ.» Ωδε τὸ ὄνομα τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος, λοιπὸν δὲ τὰ χαρίσματα πνεύμα σοφίας καὶ συνέσεως, πνεῦμα γνώσεως, πνεῦμα εὐσεδείας, πνεῦμα φόβου Θεοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα πάλιν Ελαβεν ὁ διδάσκων πνεῦμα σοφίας, ὁ διδασκόμενος πνεῦμα συνέσεως, ἵνα συνῇ. Διὰ τοῦτο Ησαΐας τὴν σοφίαν ἐπιγράφει τῷ λέγοντι, τὴν σύνεσιν τῷ ἀκούοντι, καί φησι, Σοφὴν ἀρχιτέκτονα, καὶ συνετὸν ἀκροατήν. Πνεῦμα βουλῆς δίδοται τῷ τὴν γνώμην δεχομένῳ.» Καὶ μετά τινα τῆς περι κοπῆς· ο Επαναλαμβάνω τοίνυν τὰ ὀνόματα τῆς ἀφράστου φύσεως, πνεῦμα Θεοῦ, πνεῦμα τὸ, ἐκ τοῦ Θεοῦ, πνεῦμα Κυρίου, Πνεῦμα Πατρός, Πνεῦμα Υιού, Πνεύμα Χριστοῦ, Πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος τὸν Χριστόν, πνεῦμα ζωῆς, πνεῦμα ἀληθείας. Λοιπὸν τα χαρίσματα, πνεῦμα δυνάμεως, πνεῦμα ἀγάπης, πνεῦμα σωφρονισμοῦ, πνεῦμα ἐπαγγελίας, πνευμα πίστεως, πνεῦμα ἀποκαλύψεως, πνεῦμα υἱοθεσίας.» Ταῦτα σαφῶς τοῦ χρυσορρήμονος Πατρός διηκρινης αύτο; καὶ παραδεδωκότος, πῆ μὲν ἔστιν ἀκοῦσαι τὸ τοῦ Πνεύματος δνομα, καὶ νοῆσαι αὐτὸν τὸν Παρά κλητον, τῇ δὲ ἀκοῦσαι πάλιν ὄνομα πνεύματος, καὶ dem, quales sunt multi habentes donum, ut cre dant solum Scripturis, ignorantes Scripturas, et Scripturis credentes; illud donum vocatur et spiritus fidei. Si quis accipiat donum et virtutem a Spiritu sancto, ut credat promissioni bonorum, quæ dantur in futuro særulo, ille spiritum promissionis accepit. Si quis accepit sapientiæ donum, illud vocatur spiritus sapientiæ; et omnia dona Spiritus sancti nuncupantur spiritus: et attende diligenter forinam, qua tibi parten specula». tionis exponimus. Quando quis habet donum charitatis, dicitur habere spiritum charitatis. Quando quis acceperit donum martyrii, dicitur habere virtutis spiritum; hoc est donum, quod datum Spiritus sanctus appellatur, et donum eodem nonine, quo is qui donat.» Et paucis interjectis: «lla et beatus Isaias: e Egredietur, inquit, de radice Jesse virga et flos ex ea ascendet, et requiescet super eum Spiritus Dei. Hic est nomen ipsius natura Spiritus; deinceps sequuntur dona: spiritus sapientiæ et intellectus, spiritus consilii et fortitudidis, spiritus cognitionis, spiritus pietatis, spiritus timoris Dei.» Et post pauca: ‹ Accep.t docens, spiritum sapientiæ, et addiscens, spirituma intelligentie, ut intelligat. Propterea Isaias sapientiam ascribit dicenti, intellectum audienti; et, inquit, sapientem architectum, et intelligentem auditorem. Spiritus consilii dicitur consiliatio; spiri tus fortitudinis, consilium accipienti.» Et post alia nonnulla pericopes: ‹ Repeto igitur nomina ineffabilis naturæ Spiritus Dei, Spiritus qui ex Deo, Spiritus Domini, Spiritus Patris, Spiritus Filii, Spiritus Christi, Spiritus qui excitavit Christum, Spiritus vitæ, Spiritus veritatis: deinde dona, spiritus virtutis, spiritus charitatis, spiritus temperantiæ, spiritus promissionis, spiritus - fidei, spiritus revelationis, spiritus adoptionis filiorum. Hæc palam Chrysostomo discernente tradenteque aliquando audimus Spiritus nomen, et Paracletum ipsum intelligimus; aliquando rursus audimus nomen spiritus, et aliquod spirituale donum per illud indicatum cognoscimus; quanam ratione, qui, quidquid visum νοῆσαι χάριν τινὰ δηλουμένην πνευματικὴν, πῶς fuerit, efreni ore efutiunt, contendunt, non nattἔξουσιν οἱ σύμπαν τὸ δοκοῦν αὐτοῖς ἀπυλώτῳ ἀπε ρευγόμενοι στόματι διενίστασθαι, μὴ τὴν φύσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλὰ τὰ πνευματικά δηλού σθαι χαρίσματα; Ἐν οἱῳδήτινι ἂν τῆς θείας Γραφής μέρει εὑρίσκηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπάρχον, καὶ ἀναβλύζον, καὶ προχεόμενον ἐξ Υἱοῦ; Εἰ γὰρ τὸν περὶ τῶν ὀνομάτων λόγον ὁ ἅγιος ποιούμενός φησιν, • Όνομα δὲ αὐτοῦ Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας, Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, Πνεῦμα τοῦ Πατρός, Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, καὶ προστίθησιν, «Αύτη γάρ ἐστιν ἡ κυρία καὶ πρώτη προσηγορία, ἡ ἐμφατικωτέραν ἔχουσα τὴν διάνοιαν, καὶ παριστῶσα τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν 3 isa. x', 1. 2. ram sancti Spiritus, sed spiritualia dona in quacunque sacra Scripturæ parte reperitur, Spiritum sanctum esse, emanare, et effundi ex Filio indicari? Namque, si de nominibus spiritus verba f ciens, sanctus ait: Nomen vero ipsius, Spiritus sanctus, Spiritus veritatis, Spiritus Dei, Spiritus Patris, Spiritus Filii,, et addit: • Hæc enim est propria et prima appellatio, quæ sententiam habet expressiorein, et naturam Spiritus sancti repræsenlal; s tum subdit deinde: «llæc sunt nonna sanctæ et immaculatæ virtutis sancti et adorǝnji Spiritus,» rursumque: «llec nomina sunt aucto

ritatis ipsius natura Spiritus sauci:» quis, dum- φύσιν·, καὶ ἐπάγει, «Ταῦτα τὰ ὀνόματα τῆς ἁγίας modo veritatem frustra oppugnare non appetit, καὶ ἀχράντου δυνάμεως τοῦ ἁγίου ἐστὶ καὶ προσκυ non fatebitur, qui in Scripturis indistincte Spiri- νητοῦ Πνεύματος· ὁ καὶ πάλιν, «Ταῦτα τὰ ὀνόματα tus sanctus vocitatur, ipsius natura, ipsius doini- αὐτῆς τῆς αὐθεντίας, αὐτῆς τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύ natus Paracleti nomen esse? Et si id est, quanam ματος φύσεως· ο τίς ἂν, μὴ βουλόμενος τὴν ἀλήθειαν ratione audebit affirmare, donum spirituale deno- ἐπηρεάζειν διακενῆς, οὐχ ὁμολογήσει τὸ ἐν ταῖς tari, cum prope locis Scripturae imumeris repe- Γραφαῖς ἀδιορίστως εἰρημένον ἅγιον Πνεῦμα, αὐτ riatur, nunc quidem progrediens, nunc euanans τῆς τῆς φύσεως, αὐτῆς τῆς αὐθεντίας τοῦ Παραnunc exsiliens Spiritus sanctus ex Filio-? Nemo, ut κλήτου όνομα είναι; Καὶ εἰ τοῦτο, πῶς ἂν τολμή reor, adversus veritatem ita iuverecundus fuerit, ut σειὴν εἰπεῖν χάρισμα δηλοῦσθαι πνευματικόν, ὅτι ex his, quæ Chuysostomus de nominibus Spiritus μυριαχοῦ τῆς Γραφῆς εὑρίσκεται, νῦν μὲν προϊν, præscripsit, certam patentemque demonstrationem νῦν δὲ προχεόμενον, νῦν δὲ ἀναβλύζον τὸ Πνεῦμα non habeat, ipsam Paracleti naturam significari, τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Οὐδεὶς ἂν, οἶμαι, τῆς ἀληθείας cum quis simpliciter et indistincte Spiritum san- οὕτω καταναιδεύσηται, ὡς μὴ ἐξ ὧν ὁ Χρυσορρήμων etum pronuntiat. Hac demonstratione pro certo ha- ἔφη περὶ τῶν ὄνομάτων τοῦ Πνεύματος, ὁμολογου bita, citra contradictionem sequetur refutatio dicen- μένην ἔχειν ἀπόδειξιν, τοῦ αὐτὴν τὴν τοῦ Παρα Lium, ex Filio p: osilire, emanare, elundi Spiritum κλήτου φύσιν δηλοῦσθαι, όπηνίκα τις Πνεῦμα ἅγιον sanctum, veluti donum quoddam spirituale. λέγει ἁπλῶς καὶ ἀπροσδιορίστως. Καὶ ταύτης όμως λογουμένης τῆς ἀποδείξεως ἀναντίῤῥητος ἀκολουθήσει τὸ λοιπὸν ἔλεγχος τῶν λεγόντων ἐκ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ προγεῖσθαι, καὶ ἀναβλύζειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς χάρισμά τι πνευματικόν. 3. Verba quoque Chrysostomi attentius considerauti, aliis etiam rationibus hos eosdem refelIere, suggeretur. Cum enim bi, ut dictum est, ubicunque audiunt, Spiritum provenientem, promanantem, sive exsilientem ex Filio, nou naturam ipsam Spiritus, sed spiritualia dona intelligere amant, separata et veluti funiculo divisa ab ipsa natura Spiritus, absurdam eorum sententiam non leviter refellunt, quæ Chrysostomus ipse suggerit, cum Isaiæ dictum in propria scriptura digerit:;, ‹ Et vide, quæ beatus Isaias enuntiat: «Egredicetur virga de radice Jesse, et nos ex ea ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini.» Εt hic Et veluti puncto sententiam terminans, adnectit; • Hic ponen naturæ ipsius Spiritus. > Et addit: ⚫ Deinceps sequuntur dona, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus, cognitionis, spiritus pietatis, spiritus timoris Dei. Si itaque Isaias, Spiritum Dei super eum requieturum primo dicens, Spiritus sancti naturam indicavit, et subdens postea, Spiritus sapientiæ et intellectus, alia quoque Spiritus dona manifestavit, apertum remanel, ut et sanctus Pater Chrysostomus exponit, cum Spiritus sanctus sanctorum precibus vel mihi vel alteri Christiano elargitus D. fuerit significationem, aut sapientiam, aut intellectum, aut fidem, aut charitatem, aut hoc vel aliud, (plurina namque sunt, nec numero comprehendi possunt dona) Spiritus, ipsum sanctum Spiritum imtelligendum esse, in sua per Filium habituali inhabitatione, in iis qui digui fuerint, donorum. Spiritus enim Dei, Isaias primo dixit, tum Spiritus sapientiæ et intellectus, aliaque superaddidit, innuens, quæ eadem cum donante appellatione dona nuncupantur, non propriam quandam et veluti funiculo divisam a Spiritu exsistentiam habere, sed ipsum Spiritum sanctum ο ο γ΄. Ἔτι δὲ τῷ ἐπιστατικώτερον ἐπισκεπτομένῳ τὰ ῥηθέντα τῷ Χρυσορρήμονι και κατ᾿ ἄλλους λό γους ἀπελέγχειν οὗτος τοιούτους ἐπιγενήσεται. Ἐπεὶ γὰρ οὗτοι, ὡς εἴρηται, ὅποι ἂν ἀκούσωσι Πνεῦμα προϊόν, ἢ προχεόμενον, ἢ ἀναβλύζον ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐ τὴν φύσιν αὐτὴν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ τὰ πνευ ματικὰ νοεῖν χαρίσματα θέλουσιν, ἀποδιῃρημένα ὥσπερ, καὶ οἷον διεσχοινισμένα τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος, οὐκ εἰς ἀγενῆ τῆς παραλόγου ταύτης ἐννοίας ἔλεγχον ἔσται, καὶ ἅπερ ὁ αὐτὸς χρυσοβή μων λέγει Πατήρ, ἐν τῷ τὴν Ἡσαΐου ῥῆσιν τῇ οἰ κείᾳ καταστρωννύειν γραφῇ· 'Ομα γάρ τι οὕτω καὶ ὁ μακάριος Ησαΐας, ο Εξελεύσεται,» φησὶ, κράβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν Πνεῦμα Κυ ρίου.» κἀνταῦθα στίζων ἐπάγει·. Ωδε τὰ ὄνομα τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος, ο καὶ προστί θησι· «Λοιπὸν δὲ τὰ χαρίσματα, πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, καὶ πνεῦμα βουλῆς, καὶ ἰσχύος, πνεῦμα γνώσεως, πνεῦμα εὐσεβείας, πνεῦμα φόβου Θεοῦ. Εἰ γοῦν ὁ Ἡσαΐας, Πνεῦμα Θεοῦ ἐπαναπαύσεσθαι ἐπ' αὐτὸν προηγουμένως εἰπὼν, τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος φύσιν ἐδήλωσεν, ἐπαγαγὼν δὲ τὰ, • Πνεῦμα σοφίας, καὶ συνέσεως» καὶ τἆλλα τὰ οὐ Πνεύματος χαρίσματα διεσάφησεν, εὔδηλον, καθὼς καὶ ὁ χρυσορόμων ἐξηγεῖται Πατήρ, ὡς, ὅταν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὐχαῖς τῶν ἁγίων ἑωρήσηται ἢ ἐμοὶ ἢ ἑτέρῳ Χριστιανῷ ἁγιασμὸν, ἢ σοφίαν, ἢ γνώσιν, ἢ πίστιν, ἢ ἀγάπην, ο ἢ τὸ, ἢ τὸ (πολλὰ γὰρ καὶ οὐκ ἀριθμῷ περιληπτὰ τοῦ Πνεύματος τὰ χα ρίσματα,) αὐτό τις ὀφείλει τὸ ἅγιον Πνεῦμα νοεῖν ἐν τῇ δι' Υἱοῦ ἐπιγινομένῃ τοῖς ἀξίοις σχετικῇ ἐνοικήσει αὐτοῦ, διανεμητικὸν τῶν χαρισμάτων γινόμε νον. Πνεῦμα γὰρ Θεοῦ ὁ 'Ησαΐας πρότερον ἔφη, καὶ οὕτω πνεῦμα σοφίας, καὶ συνέσεως, καὶ τἄλλα ἐπ ήγαγε, δηλῶν ὅτι τὰ ὁμωνύμως τῷ δωρουμένῳ τῇ τοῦ πνεύματος κλήσει καλούμενα δῶρα, οὐκ ἰδίαν Adverte, Spiritum sanctum promanare cliam ex Filio. ་

AD THEODORUM SUGDEE EPISC. LIB. Ι. τινὰ ἀποδιῃρημένην τοῦ ἁγίου Πνεύματος ύπαρξιν esse, qui, cum sapientiam largitur, Spiritus s ἔχουσιν, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐστι, τὸ ἐν τῷ σοφίαν δωρεῖσθαι πνεῦμα σοφίας λεγόμενον, καὶ ἐν τῷ ἁγιωσύνην δωρεῖσθαι πνεῦμα ἁγιωσύνης λεγόμενον. Οἱ γοῦν προϊέναι, καὶ προχεῖσθα: καὶ ἀναβλύζειν ἐξ Υἱοῦ, τὸ ἅγιον ἀκούοντες Πνεῦμα, καὶ εἰς τὰ χαρίσματα, οὔμενουν εἰς τὴν τῆς αὐτοῦ φύσεως δήλωσιν, τὰς λέξεις ἐκλαμβάνοντες ταύτας, πολλὴν τὴν κατὰ τῆς ἀληθείας νοσούσι κακίαν. δ. Ἵνα δέ σοι καὶ ἀπὸ γραφικῶν δῆλον γένοιτο τῶν μαρτυριῶν τὸ τοῦ νοήματος πλημμελὲς, τῶν ἐν ἰδίᾳ τινὶ νοούντων εἶναι ὑπάρξει τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὰ χαρίσματα, ἀποδιηρημένα τρόπον τινὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, ἄκουσον καὶ οἷα ὁ ἅγιος Κύριλλος περὶ τούτου ἐν τοῖς προς Ερμείαν φησίν. Εκεῖτε γὰρ ἐν μέρει τοῦ διαλόγου ταῦτα ἐπὶ λέξεων κεῖται. Ο Αγιος· Τὸ δὲ δὴ τὴν θείαν ἡμῖν ἐγχαράττον εἰκόνα, και σημάντρου δίκην ἐμποιοῦν τὸ ὑπερκόσμιον κάλ λος, οὐχὶ τὸ Πνεῦμά ἐστιν; — Ο Ερμείας· Αλλ' οὐχ ὡς Θεὸς, φασὶν, ἀλλ᾽ ὡς θείας χάριτος υπουργόν. — Ο Άγιος· Οὐκ αὐτὸ τοιγαροῦν ἡμῖν, ἀλλ' ἡ δι' αὐτοῦ χάρις ενσημαίνεται. — Ο Ερμείας· Εοικεν. — Ο Άγιος· "Ην οὖν ἀναγκαῖον, εἰκόνα τῆς χά ριτος, καὶ οὐχὶ μᾶλλον Θεοῦ διακεκλῆσθαι τὸν ἄνθρωπον.» Καὶ μετά τινα· Αλλ' εἰ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος διεσχοινισμένη τις ἦν ἡ δι' αὐτοῦ χάρις, τί μὴ ἔφη σαφῶς ὁ μὲν μακάριος Μωϋτῆς ὅτι παρενηνεγμένῳ τῷ ζώῳ πρὸς τὸ εἶναι λοιπὸν ἐνεφύσησε χάριν ὁ πάντων δημιουργὸς τὴν διὰ πνοῆς τῆς ζωῆς, Χριστὸς δὲ ἡμῖν, ο Λάβετε χάριν τὴν δι' υπουργίας τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ο άλλο ὠνόμασται μὲν ἐν ἐκείνῳ πνοὴ ζωῆς· ζωὴ γάρ ἐστιν ἀληθῆς ἡ τῆς θεότητος φύσις, εἴπερ ἐστὶν ἀληθὲς ὡς ἐν αὐτῇ ζῶμεν, καὶ κινούμεθα, καί ἐσμενο διὰ δὲ τοῦ Σωτῆρος φωνῆς Πνεῦμα ἅγιον αὐτό που κατὰ τὸ ἀληθὲς ταῖς τῶν πιστευόντων ψυχαῖς ἐγκατοικίζοντός τε καὶ ἐνιέντος τὸ Πνεῦμα; • Καὶ ὁ μὲν ἅγιος Κύριλλος ταῦτα. Ὁ δὲ τῆς Ραϊθοῦ πρε σβύτερος Θεόδωρος ὁ δογματικώτατος ἐν τῷ περὶ ἀπεριγράπτου λόγῳ αὐτοῦ δευτέρῳ οὕτω φησίν· • Ίδωμεν οἷα λέγειν περὶ Θεοῦ ἀνέχονται· Τῇ ἐνερ γείς, φασὶν, ἐν πᾶσιν ἐστιν ὁ Θεὸς, τῇ οὐσίᾳ δὲ οὐδαμοῦ· ἐνέργειαν λέγοντες, τὸ προϊὸν ἐκ τῆς Ενεργείας φασὶν ἀποτέλεσμα. Φαίην δ' ἂν ἔγωγε τῆς • Joan. ΧΧ, pientiæ dicitur, et cuin sanctimoniam impartitur, sanctimoniæ Spiritus nuncupatur. Qui itaque progredi et efundi, et promanare ex Filio Spiritum sanctum audiunt, et ad dona notanda, non ad naturam illius insinuandam, dictiones similes accipiunt, plane contra veritatem malitiose se gerunt, et turpiter ex cerebro laborant. 4. Ut vero tibi et ex scriptis testimoniis, quartum a vero aberrent, innotescat, qui in propria quadam sancti Spiritus exsistentia dona, quodammodo ab illius essentia separata, intelligunt; audi quæ et divus Cyrillus de hac eadem re in eo Dialogo, quem ad Hermiam direxit, pronuntiat; ίπι ejus euim parte hæc ad verbum habentur: «Sauclus. - Quod vero divinam imaginem imprimit, et notæ instar cœlestem pulchritudinem inferens, nonnie Spiritus est? — llermias: Sed non ut Deus, inquiunt, sed ut divinæ gratiæ administer.—Sanctus: Non ipse igitur nobis, sed gratia, quæ per ipsum confertur, imprimitur. Dermnias: Videtur. Sanctus: Necesse igitur fuerit gratiæ imaginem, et non potius Dei, hominem nuncupari. Et paucis annexis: Sel si essentia Spiritus divisa est, quæ per eum gratia datur, quamnam ob causam manifeste dictum est a beato quidem Moyse, animali ad id, quod est, producto, Creatorem omnium gratiam, quæ per Spiritum vitæ est, insulasse, et nobis a Christo: «Accipite gratiam, quæ administro Spiritu sancto datur *, › sed dictus est apud illum Spiritus vitæ: namque vita vera est Deitatis natura, si verum est, quod dicitur, In ipso vivimus, wovemur, et sumus, et a Salvatore, Spiritus sanctus; a Salvatore, inquam, qui vere in infidelium animos "introducit immittitque Spiritum sanctum?, Et hæc quidem sanctus Cyrillus. Theodorus presbyter, in dogma - tibus decernendis accuratissimus, secunda de Incircumscripto oratione, hunc in modum eloquitur: • Consideremus, quæ de Deo dicere sustinent. Operatione, inquiunt, Deus in omnibus est, essentia vero nullo in loco; operationem vocantes, qui ex operatione procedit effectum, Ipse vero dixerim, a natura divina, operationem illius mitti, distribui, donum etiam, muxus, inflatus, pollicitatio, intercessio, et, si quid aliud hujusmodi, ne singula recenseam, ad primam causam referenda sunt, ut, ex quo sit, ostendatur, et non tria principia divisa, proindeque Deos introducentia, admit lantur; æqualem enim impietatem inferunt, sir; cum Subellio personas connectunt, sive cum Ario nalura dividuntur. Hac ratione et nomina, Spiritus naturam indicantia, et differentia donorum, dılıgenti enumeratione comprobantur, cum ex Filio emanare et profundi et exsilire Spiritus dicitur, ilJum ipsum esse Spiritum Sanctum, unum ex Triade, et qui Triadem complet. - Eudem Spiritum sanctum, uuun ex Triade, cunque vero his humilius enuntiantur, dari scilicet, Triaden ipsam complere, et ex Filio promanare, effundi, et exsilire, dici, diviniloquus Gregorius, oratione de Spiritu sancto, comprobabit, diserte haec scribens: Ego vero totus cohorresco, αύκηdantiam appellationum considerans; quæ cum to! sint tantæque, nihilominus Spiritum oppugnantes inverecunde sese gerere præsumunt. Spiritus Dei dicitur, Spiritus Christi, mens Christi, Spiritus Domini, ex se ipse Dominus, Spiritus adoptionis, veritatis, liberiatis, Spiritus sapientia, prudentia, consilii, fortitudinis, intelligentia, pietatis, timoris Dei: facit enim omnia creatque, universa essentia complens, et omnia continens, essentia quæ mundana sunt, omnia implens. Εt post pauca: μια PATROL. GR. CXLI.

30.) esse indivisan.» Et quibusdam annexis: c Cum τοῦ Θεοῦ φύσεως ἀχώριστον εἶναι τὴν ἐνέργειαν vero vivat natura divina, 'vivas habet et operationes; et absque essentia fieri nequit, ut operatio emergat ubi operatio apparuerit, simul una cum ea el essentia ex qua emanat, consideratur.» Ει post pauca: ‹ Igitur non operatione tantuin Deus rebus praesens est, sed essentia. Namque demonstratum est absque essentia nullam esse operationem. › Et paucis additis: ‹ Quomodo`itaque, {quod dicitur, verum fuerit, Spiritum Domini orbem adimplesse? Essentia Deus cum sit, quæ sunt omnia, natura divina adimplevit, et in omnibus est. Et postmodum: • Operatio absque essentia non emanat, et in omnibus est; essentia ergo in omnibus est, ut a propheta dicitur: • Nonne coelum et terram ego impleo dicit Dominus*? › Hæc Sanctornm pronuntiata, ad ora corum obturanda qui ex Filio provenire, effundi et exsilire veluti donum quoddam, Spiritum sanctum contendunt, maximopere conducent. 5. Quod si et dicto illi inter alia Cyrilli accuratius mentem fixeris, quod ille, dumi Filium habere Spiritum pertractat, pronuntiat, ‹ eodem quo et Pater modo Spiritum habere veluti omnium naturalium Patris bonorum participem, non asci - titium neque extraneum, sed ut quisque nostrum proprium in semetipso spiritum continet, el ex intimis visceribus in externa effundit; › maximum quoque tibi inde contra importuna discrimina adjumentum habebis. Etenim si sanctus Cyrillus hominis exemplum usurpaus, Filium, ait, Spiritum effundere, quemadmodum nostrum singuli proprium spiritum ex intimis visceribus foras effundunt; quid aliud similis effusio erit, quam ex Filio naturalis Spiritus exsistentia? Nam et in biominibus, et in omnibus aliis, quæ spiritum habent corruptioni obnoxium, uniuscujusque spiritus a spirante exsistentiam possidet. 6. Propterea magnus Basilius in nonnullis suis theologicis dictis cum quis Spiritum Dei pronuntiat, satis esse, tradit, nomen hoc exsistentiam illius ex Deo notare. Cum igitur in plerisque Scripturæ locis Spiritus Patris, Spiritus quoque Filii Spiritus sanctus vocitatur, si veluti Spiritus oris Patris exsistentiam ex eo habere dicitur, habebit utique et similem ex Filio exsistentiam, veluti vivens, et essentialis Filii Spiritus, quod el os Patris Filius in divinis Scripturis asseritur. Et sic jam habes absolutum, ad primam tuam interrogationem, responsum, scriptis testimoniis dr. Nxtil, 21. In expositions Evangelii Joamnis, ad illa: Ει ego rogabo Pa.rem, et alium Peracletum dabit vobis. In quarta scilicet adversus Eunomina oratione. Filium os Patris esse, reperies in oratione αὐτοῦ.» Καὶ μετά τινα· «Ἐπειδὴ δὲ ζῶσα ἡ θεία φύσις, ζώσας ἔχουσα καὶ τὰς ἐνεργείας, χωρὶς δὲ οὐσίας ἀδύνατον προελθεῖν ἐνέργειαν. Ενθα ἂν ἡ ἐνέργεια φανῇ, συνθεωρεῖται ταύτῃ καὶ ἡ οὐσία, ἐξ ἧς προέρχεται.» Καὶ μετά τινα· «Οὐκοῦν οὐ μόνον τῇ ἐνεργεία πάρεστι τοῖ; οὖσι Θεός, ἀλλὰ καὶ τῇ οὐσίᾳ, δέδεικται γάρ, οὐχ ὅτι χωρὶς οὐσίας ἐστὶν ἐνέργεια.» Καὶ μετά τινα· • Πῶς οὖν ἔσται τὸ λεγόμενον ἀληθὲς, ὅτι Πνεῦμα Κυρίου πεπλήρωκε τὴν οἰκουμένην; Οὐσία Θεὸς ὤν, πάντα τὰ ὄντα τῆς θείας οὐσίας πεπλήρωκε, καὶ ἐν πᾶσι τοῖς οὖσιν ἐστί.» Καὶ μετά τινα·«Ἡ δὲ ἐνέργεια χωρὶς οὐσίας οὐ πρόεισι, καὶ ἐν πᾶσιν ἐστιν· ἡ οὐσία ἄρα ἐν πᾶσιν ἐστι, κατὰ τὸν διὰ τοῦ Προφήτου λεγόμενον, «Οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ, λέγει Κύριος;» Οὐκ ὀλίγον σοι πάντως αἱ χρήσεις αὗται πρὸς ἐπιστομισμὸν τῶν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ προχεῖσθαι, καὶ ἀναβλύζειν, ὡς χάρισμά τι πνευματικὸν τὸ Πνεῦμα λεγόντων τὸ ἅγιον, συντελέσουσιν. ' ε'. Αλλ' εἰ καί τινι τῶν τοῦ μεγάλου Κυρίλλου ἐπιστατικώτερον ἐπιβαλεῖς ῥήσεων τῇ παρ' αὐτοῦ εἰρημένῃ, ὅπου τὸ Πνεῦμα τὸν Υἱὸν ἔχειν θεολογεί • καθ' ὃν τρόπον καὶ ὁ Πατὴρ, ὡς πάντων τῶν φυσικῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς κοινωνόν, οὐκ ἐπα κτὸν δηλονότι, οὐδ᾽ ἔξωθεν, ἀλλ' ὡς ἕκαστος ἡμῶν τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ Πνεῦμα συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων εἰς τὸ ἔξω προχέει· ο μετ γάλην καντεῦθεν ἕξεις κατὰ τῶν παραλόγων δια φορῶν τὴν συγκρότησιν. Εἰ γὰρ ἐν ὑποδείγματι ἀνθρωπίνῳ ὁ ἅγιος Κύριλλος τὸν Υἱόν φησι τὸ Πνεῦμα προχέειν, ὡς ἕκαστος ἡμῶν τὸ ἴδιον πνεύμα ἐκ τῶν ἐνδοτάτων αὐτοῦ σπλάγχνων εἰς τὰ ἔξω προχέει, τί ἂν ἄλλο ἡ τοιαύτη πρόχυσις εἴη παρὰ τὴν ἐξ Υἱοῦ φυσικὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν; Καὶ ἐπ' ἀνθρώπων γὰρ, καὶ ἐπὶ πάντων ἄλλων, ὅσα πνεῦμα ἔχει φθαρτόν, τὸ ἑκάστου πνεῦμα παρὰ τοῦ ἐχε πνέοντος ἔχει τὴν ὕπαρξιν. Γ΄. Διὰ τοῦτο ὁ μέγας Βασίλειο; ἔν τίσι τῶν οἱκείων θεολογιῶν, ὅταν τις λέγῃ Πνεῦμα Θεοῦ, ἀρχ κεῖν φησι καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ δηλῶσαι τὴν ἐκ Θεοῦ. Εἰ γοῦν πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς πνοὴ μὲν τοῦ Πατρὸς, πνοὴ δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον εἴρηται Πνεῦμα, ἐὰν ὡς πνοή του στόματος τοῦ Πατρὸς τὴν ἐξ αὐτοῦ ἔχειν ὕπαρξιν λέγοιτο, εἴη. ἂν τὴν τοιαύτην καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὕπαρξιν ἔχον, ὡς ζῶσα καὶ οὐσιώδης πνοὴ τοῦ Υἱοῦ. Ὅτι καὶ στόμα τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς ταῖς θείαις θεολογείται Γραφαῖς. Εχεις ἐντελῶς ἤδη τὴν ἐπὶ τῇ πρώτη σου ερωτησει ἀπόκρισιν ἀπὸ γραφικών συγκεκροτημένην μαρτυ dogmatica; Theodori presbyteri Raytheni, cujus principium Absurdum existimo, el probe me id existimare duco. S. ito porro Orationem, in qua d.- ctum simile continetur, in nonnullis voluminibus divo Anastasio ascript.

AD THEODORUM SUGDÆ.E EPISC. LIB. I. ριῶν, ἐφ' οἷς οἱ δι' ἐναντίας τὰς παραλόγους διαφο- comprobatum, de iis ob quæ adversarii absurdas ράς τῶν ἀναγεγραμμένων λέξεων πλάττονται. descriptarum dictionum differentias comminiζ'. "Α δὲ καὶ περὶ τῆς «πεφηνέναι» λέξεως κατά δεύτερον τὸν πρὸς ἡμᾶς λόγον λέγειν ἔφης αὐτούς, μηδὲ αὐτὴν εἰς δήλωσιν ὑπάρξεως εκδεχομένους τοῦ Πνεύματος ὁ μέγας, ἀπελέγξει καὶ ταῦτα Βασί λειος, ἐν μὲν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, . Ὅτι θεία φύσις τὸ Πνεῦμα, ο λέγων· 1 Πνεῦμα γὰρ τῷ ζῶντι Λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, ζῶσα δύναμις, καὶ θεία φύσις ἄῤῥητος ἐξ ἀρνήτου στόματος πεφηνυία.» Ἐν δὲ τῇ ἑρμης νείᾳ τοῦ τριακοστοῦ τετάρτου ψαλμοῦ, «Ὡς οὖν ὁ δημιουργός Λόγος εστερέωσε τὸν οὐρανὸν, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τουτέστιν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ.» Ο γάρ, νῦν μὲν ἐκ τοῦ θείου στόματος πεφηνέναι, νῦν δὲ ἐκ τοῦ αὐτοῦ στόματος ἐκπορεύεσθαι λέγων τὸ Πνεῦ μα, οὐδεμίαν τῶν τοιούτων λέξεων διαφοράν συγχω ρεῖ ἀναφαίνεσθαι. Καὶ σὺ λοιπὸν τοῖς ῥηθεῖσιν ἅπασι πρὸς ἀπόδειξιν χρῷ τοῦ μηδὲν ἐπισφαλὲ; τετραχέναι τοὺς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ προχεῖσθαι, καὶ ἀναβλύζειν, ὅτι δὲ πεφηνέναι ὁμολογοῦντας, ὅτι γε τὴν μετὰ τῆς Ῥωμαϊκής Εκκλησίας +σπάσαντο ἕνωσιν, τῇ τῆς ἐκπορεύσεως λέξει διὰ τὸ στενὸν ἴσως τῆς γλώττης ἀντὶ πασῶν χρωμένης τῶν λέξεων. η. Ἐπεὶ δὲ κατὰ τρίτην προέθου ἐρώτησιν, εἰ μὴ πλημμελῶς, βλασφήμως δὲ μᾶλλον, ἀμέσως οὗτοι καὶ προσεχῶς εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διενίστανται, ἔχεις ἀπὸ πασῶν αὐτοὺς ἐπιστομίσαι τῶν ῥήσεων, ὅσαι τὴν δι᾿ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τοῦ παναγίου Πνεύματος τεθεολογήκασιν ὑπαρξιν. Εἰ γὰρ ἀμέσως, οὐχὶ δι' Υἱοῦ, καὶ εἰ δι' Υἱοῦ πάντως, εὐκ ἀμέσως· ἐπεὶ ταῦτα συνυπάρχειν ἀλλήλοις ἀδύνατον. Αλλ' ἀμέσως μὲν οὐκ ἂν εὔρῃ τις τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον, ἢ ἐκπορευόμενον ἐκ Πατρὸς, κἂν μυρία κάμῃ πᾶσαν θεόπνευστον ἀνιχνεύων Γραφήν, δ:' Υἱοῦ δὲ καὶ ἐν πολλοῖς καὶ πολλάκις. Αὐτίκα γάρ ὁ θεῖος καὶ μέγα; ἀληθῶς ᾿Αθανάσιο; ἐν τῷ λόγῳ, ὃς ἐπιγέγραπται, ο Ελεγχος ὑποκρίσεως των περί Μελέτιον, καὶ Εὐσέβιον,» οὗ ἡ ἀρχή, ο ᾿Ανθρωπος καθ' ὁμοίωσιν Θεοῦ γέγονε, ο φησίν· «ν δὲ ἀδύ νατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα δοξάζεσαι; μὴ προοδικῶς ἂν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς λέγουσιν.» Ο μέγας Βασίλειο; ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Διατί μή καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ· «Τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεύμα εἶναι,» φησί, ο τρανῶς ἐκήρυξεν ὁ ᾿Από στολος λέγων, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάδο μεν, ο καὶ τὸ δι' Υἱοῦ πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υιού Πνεῦμα όνομάσας αὐτὸ, καθάπερ Θεοῦ, καὶ νῦν Χριστοῦ προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ ἀνθρώπου.» Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς ᾿Αβλάβιον λόγῳ, «Τὸ ἀπαράλλακτον, ο φησί, στῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αίτια τὴν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν τῷ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ scuntur. 7. Quæ porro de apparere dictione, secundo loco in sermone tuo ad nos dato, proponis scribisque, dum asserunt, eamque ad insinuandam exsistentiam non accipiunt, eos vel maxime magnus refellet Basilius, in eo capite cujus inscriptio est, Divinam Spiritus esse naturam; Spiritus enim cum vivente Verbo in eodem ordine collocatus ad crean - dum, vivens potestas et divina natura, inefbilis ex ineffabili ore apparens.» Et in expositione psalmi quadragesimi quarti: fe Quemadmodum itaque creans Verbum firmavit cœlum, ita et Spiritus Dei, qui ex Patre procedit, hoc est ex ore illius.»; Qui enim nunc ex divino ore apparere, nunc ex illius ore procedere Spiritum asserit, nullam similium dictionum differentiam vel imaginari quemquam permittit. Tu porro οmnibus jam dictis ad demonstrandum alere, nullo errore sese implicasse eos, qui ex Patre, et ex Filio, promanere, profundli, et exsilire, nec non apparere, profitentur, quod cum Romana Ecclesia, quæ dictionem processionis, ob angustiam forte lingua, præ aliis dictionibus usurpat, unionem amplexati sunt. 8. Cum vero et tertia tua interrogatione proponas, an aberrent, vel blasphement potius, qui immediate et continenter Spiritum esse ex Patre autumant; eorum omnium ora frenabis dictis omnibus, quæ, per Filium ex Patre, sanctissimi Spirits exsistentiam stabiliunt. Etenim, si immediate, non utique per Filium; et, si per Filium, prorsus non immediate; cum hæc una simul esse nequeant, sed immediate Spiritum exsistere, aut ex Patre Spiri - tum procedere, licet delassetur divinas Scripturas investigando, nunquam quispiam repererit; per Filium vero in multis et sæpissime. Primùs, divinus ac vere magnus Athanasius, oratione, cui tipalus, e Refutatio simulationis eorum, qui Meletinn atque Eusebium sequuntur, › et principium est, ‹ tlomo ad imaginem Dei factus est, › scribit: • Haud deri poterat, in Triadis gloria Spir.tum glorificari, ui procederet ex Deo per Filium, sed factus fuisset ex Deo, ut tradunt.» Magnus Basilins, in capite cujus inscriptio est, ‹ Quare non et Filius Filii Spiritus: «Scilicet Spiritum ex Deo esse, aperte enuntiavit Apostolus, dicens: Spiritum, quiex Dco est, accepimus; et per Filium apparere, clare significavit, cum illum Spiritum Filii nuncupavit, uti Dei, et mentem Christi compellans, et Dei Spiritum, uti et hominis.» Gregorius Nyssenus, oratione ad Ablabium: ‹ fmmutabilitatem naturæ confitentes, non imus inficias secundum causam et causatum differentiam in qua sola dicerni alind ab alio deprehendimus; cum hoc quidem causam credamus esse, illud ex causa, et illius etiam quod ex causa est, rursus aliud discrimen observemus: hoc

' eleniin est immediate ex primo, hoc vero per id αἰτίου καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος ἄλλην πάλιν διάφο quod contiguum atque immediatum est, ex primo. › S. Cyrillus secundo ad Hermiam libro, inquit: • Sanctum vero Spiritum dices, qui ex Deo Patro per Filium effundiur naturaliter, veluti, ut exemnμια explicem respirationis ex ore humano, propriam nobis exsistentiam indicans. Sanelus Maximus eum dicit, «ex Patre essentialiter per Filium, qui genitus est, modo, qui verbis exprimi non potest, procedere. › Divinus Tarassius, sua ad Antiochenos atque Alexandrinos epistola:. Et in Spiritum sanctum,» ait, c qui ex Patre per Filium procedit; eumdemque Deum esse agnoscimus.» Damascenus, Theologicorum capite tertio decimo dicit de Patre: • Ipse itaque mens est, Verbi abyssus, Verbi genilor, et per Verbum his manifestantis Spiritus prodietur. Et post nulla ibidem: c Spiritus sanctus, abscondita Divinitatis manifestans, facultas Patris ex Patre est per Filium procedens.» El hæc sunt scriptis mandata testimonia, quibus ex Patre per Filium Spiritus exsistentia satis manifeste patet, el abunde ora coercentur eorum, qui asseverare non verentur, Spiritum ex Patre esse immediate et continenter. › 9. Verumtamen et hic adversarii non eamdem sequuntur sententiam, sed dissimili studio longe diversa pronuntiant. Quidam enim illud, ‹ cum Filio, s aut c simul cum Filio,» aut e una cum Filio, quam supra diximus processionem per Fiium immodica dicendi libertate, et, quidquid animo occurrerit, blalerandi securitatem accipiunt, alii, cum per Filium exsistentiam couvellere pertinaciter non audeant, ad eam, ‹ quæ ex utroque, ▲ asseritur, opponuntur. Primos paucis hisce dietls refelles, tum divi Damasceni affirmantis, «Per Verbum productor est Spiritus Pater;» quid enim differt, productorem Spiritus per Verbum, et causam per Filium, Patrem dicere? tum Nysseni, - quod ille primo adversus Eunomium antirrhetico scribit, in quo secundum rationem causa Spiritus bypostaseos Filium dicit præintelligi. Etenim si quis dictum alio modo, quam quod causam ex Patre per Filium Spiritus habet, exceperit, nunc quam ad piam catholicamque sententiam illud direxerit. Et, si causatus per Filium ex Patro Spiritus est, quanam ratione admitti queuut, qutas ab ipsis de præpositione per inconsiderate atque inconsulto proferuntur? 10. Illis porro, qui dictum, & per Filium ex Patre,» certant non coluerere cum dicto, «Ex utreque, ante alios magnus Basilius, regis, quod aiunt, cubitu resisted uno ex capitibus ad Amphilocbiuus cujus principium est, • Eorum porro Reperies it in expositione verborum, 4 Quid apud Zachariam significet aureum candelabrum, et super eo lucéria et luminaria. › ρὰν ἐννοοῦμεν· τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτ του, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶ; ἐκ τοῦ πρώτου.» Ο ἅγιος Κύριλλος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερμεία, φησίν, ο Ἅγιον δὲ Πνεῦμα προσερεῖς τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς, καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων ἀναπνοῆς, τὴν ἰδίαν ἡμῖν κατασημαῖνον ὕπαρξιν.» ῾Ο ἅγιος Μάξιμος, «ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς» αὐτὸ 4 δι' Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστως ο λέγει ο ἐκπορευόμενον.» Ο θεῖος Ταράσιος ἐν τῇ πρὸς ᾿Αντιοχεῖς καὶ ᾿Αλεξανδρεῖς Ἐπιστολῇ αὐτοῦ, «Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα, κ φησί, κ' τὸ ἅγιον τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπο ρευόμενον, καὶ αὐτὸ Θεὸν εἶναι γνωριζόμενον. Ο Δαμασκηνὸς ἐν τῷ τρισκαιδεκάτῳ τῶν θεολογι κῶν αὐτοῦ κεφαλαίων φησὶ περὶ τοῦ Πατρός • Αὐτὸς μὲν οὖν ἐστι νοῦς, Λόγου ἄβυσσος, Λόγου γεννήτωρ, καὶ διὰ Λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος» καὶ μετὰ πολλὰ ἐν τῷ αὐτῷ· «Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἡ ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρός, ἐκ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἐκπορευομένη. Αὗται δὴ αἱ δι' ὧν ἡ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξις τοῦ Πνεύματος δεδήλωται γραφικαί ῥήσεις επιστομίζειν ἱκανῶς ἔχουσι τοὺς ἀμέσως καὶ προσεχῶς ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα εἶναι λέγειν ἀπο τολμώντας. θ'. Ἐπεὶ δὲ κάνταῦθα εἰς διαφόρους σε δι' έναν τίας διαιρούνται τὰς δόξας, καὶ οἱ μὲν αὐτῶν εἰς τὸ «μετὰ τοῦ Υἱοῦ.» ή «ἅμα τῷ Υἱῷ, ο ἢ ν σύν τῷ Υἱῷ,» κατὰ πολλὴν ἄδειαν τοῦ λέγειν & βού λονται, τὴν δι᾿ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἐκλαμβάνονται, οἱ δὲ πρὸς μὲν τὴν δι᾽ Υἱοῦ ὑπαρξιν ἀντιλέγειν αὐθα δῶς οὐκ ἀποτολμῶσι, πρὸς δὲ τὴν ἐξ ἀμφοῖν ἀντιλέγουσιν· τοὺς μὲν πρώτους δι᾿ ὀλίγων τούτων επιστομίζειν ἔχεις τῶν χρήσεων, τῆς τε τοῦ θείου, Δαμασκηνοῦ τῆς, «Οτι διὰ τοῦ Λόγου προβολεύ; ἐστι τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ ο τί γὰρ διαφέρει προβολέα τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Λόγου, ἡ αἴτιον δι' Υἱοῦ τὸν Πατέρα εἰπεῖν; Καὶ τῆς τοῦ Νύσσης, ἐν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον θεολογεῖ ἀν τιῤῥητικῶν, ἐν ᾗ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τῆς τοῦ Πνεύματος υποστάσεως τὸν Υἱόν φηπ προεπινοείσθαι. Εἰ μὴ γὰρ διὰ τὸ τὴν αἰτίαν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὸ ἅγιον τὸ ῥητὸν τοῦτο εκλήψεται τις, ἄλλως οὐχ ἕξει εἰς εὐσεβῆ τὴν ἔν- νοιαν ἀπευθῦναι αὐτό. Εἰ δὲ αἰτιατὸν διὰ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμά ἐστι, ποίαν ἔξουσι χώραν τὰ περὶ τῆς, διά, παρ' αὐτῶν παραλόγως λεγόμενα; ι'. Τοὺς δὲ τὸ δι' Υἱοῦ λεγόμενον ἐκ Πατρὸς ἀσυμβίβαστον εἶναι πρὸς τὸ ἐξ ἀμφοῖν λέγοντας προηγούμένω; μὲν βασιλικῷ τῷ πήχει ὁ μέγας Βασίλειος ἀντιπαλαμήσεται ἐν ἑνὶ τῶν πρὸς τὸν μακάριον Αμφιλόχιον κεφαλαίων, οὗ ἡ ἀρχή, «Τὰ μὲν δὴ Est hoc in tertio decimo gico. lut quinto capite. capite theolo-

AD THEODORUM SUGDEÆ EPISC. LIB: I ἐκείνων το αῦτα· ἡμεῖς δὲ δείξομεν 8 προεθέμεθα,» dicta hæc sunt, nos vero quod proposuimus, οὕτω λέγων σαφῶς - «Οὐ μόνον δὲ ἐπὶ τῆς θεολο γίας αἱ χρήσεις τῶν φωνῶν ἐπαλλάττονται, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθίστανται· ὅταν ἑτέρα τὴν τῆς ἑτέρας ση μασίαν ἀντιλαμβάνῃ, οἷον, τ· Ἐκτησάμην ἄνθρωπου διὰ τοῦ Θεοῦ,» φησὶν ὁ ᾿Αδάμ, ἴσον λέγων, τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ· καὶ ἑτέρωθι “Οσα ἐνετείλατο Μωυσῆς τῷ Ἰσραὴλ διὰ προστάγματος Κυρίου·» καὶ πάειν, «Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστιν; ο ὁ Ἰωτὴρ τοῖς ἐν δεσμωτηρίῳ διαλεγόμενος. Σαφώς γὰρ καὶ αὐτὸς ἀντὶ τοῦ, Ἐκ Θεοῦ, εἰπεῖν, Διὰ τοῦ Θεοῦ εἴρηκε. Καὶ ἀνάπαλιν, τῇ ι ἐξ οὗ ο προθέσει ἀντὶ τῆς κ δι᾽ οὗ ο κέχρηται· ὡς ὅταν λέγῃ Παϋ195, ο Γενόμενος ἐκ γυναικός.» Τοῦτο γὰρ ἡμῖν, Στέρωθι σαφῶς διεστείλατο, τῇ γυναικὶ μὲν προσέχειν λέγων τὸ ἐκ τοῦ ἀνδρὸς γεγεννῆσθαι, ἀνδρὶ δὲ τὸ διὰ γυναικὸς, ἐν οἷς φησιν ὅτι • Ως πρώτη ἡ γυνὴ ἐξ ἀνδρὸς, οὕτως ἀνὴρ διὰ γυναικός.» Αλλ' ὅμως ἐνταῦθα ὁμοῦ μὲν τὸ ἀδιάφορον τῆς χρήσεως ἐνδεικνύμενος, ὁμοῦ δὲ καὶ τὸ σφάλμα τινῶν ἐν παραδρομή διορθούμενος, τῶν ολομένων πνευματικὸν εἶναι τὸ τοῦ Κυρίου σῶμα, ἵνα δείξῃ ὅτι ἐκ τοῦ ἀνθρωπείου φυράματος ή θεοφόρος σαρξ συνεπάγη, τὴν ἐμφαντικωτέραν φωνὴν προςτίμησε. Τὸ μὲν γὰρ διὰ τῆς γυναικὸς παροδικὴν ἔμελλε τὴν ἔννοιαν τῆς γεννήσεως υπεμφαίνειν· τὸ δὲ ἐκ τῆς γυναικὸς ἱκανῶς παραδηλοῦν τὴν κοινωνίαν τῆς φύσεως τοῦ τικτομένου πρὸς τὴν γεννήσασαν, οὐχ ἑαυτῷ που μαχόμενος, ἀλλὰ δεικνὺς ὅτι ῥᾳδίως ἀλλήλαις ἀντεπιχωριάζουσιν αἱ φωναί.» - Έφεξῆς δὲ καὶ ὁ μέγας αὐτοὺς καταγωνίσηται Κύριλλος ἐν μὲν τῷ πρώτῳ τον πρός Παλλάδιον, οὕτω καθαρῶς λέγων· «Τριπεὴν δὲ οὗ του που τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδραμείται φύσιν, εἶπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦμα·, ἐν δὲ τῇ ἑρμηνεία τοῦ κατὰ Ἰωάννην, οὕτω διασαφῶν, • Εἰ δὲ νομίζουσι δύνασθαι τὸ δι' Υἱοῦ, λεγόμενον ἐφ' Υἱοῦ, καταφέρειν αὐτοῦ τὴν οὐσίαν τῆς πρὸς τὸν Πατέρα ισότητός τε και φυσικῆς ὁμοιότητος, ὡς ὑπουργὸν εἶναι μᾶλλον ἢ δημιουργόν - διασκεπτέ σήκωσαν οἱ παράφρονες, καὶ εἰς μέσον ἡμῶν ἡκόν των ἀπολογησόμενοι, τί ποτε ἄρα καὶ περὶ αὐτοῦ tandem et de ipso Patre deprehendemus, et queu τοῦ Πατρὸς ἐννοήσομεν, τίνα δὲ εἶναι καὶ αὐτὸν υποληψόμεθα, όταν φαίνηται δεχόμενος τὸ δι' οὗ Πατέρα τῇ θείᾳ Γραφῇ; «Πιστὸς γὰρ, φησὶν, ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς κοινωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ·, καὶ, • Παῦλος ἀπόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ θελήματος θεον, ο καὶ πάλιν πρός τινας ὁ Παῦλος ἐπιστέλλει ι απε οὐκ ἔτι δοῦλος, ἀλλὰ Υιός· εἰ δὲ Υἱὸς καὶ κληρονόμος διὰ Θεοῦ., Ταῦτα δὴ σύμπαντα την ἀναφορὰν εἰς τὸ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἔχει πρόσ ωπον. Καὶ οὐ δήπου πρὸς τοῦτο μανίας ἐλάσειέ τις, εἰ μὴ τύχοι τοῖς προειρημένοις τὰ ἴσα φρονῶν, ὡς τὰ τῆς ὑπουργίας ὄνομά τε καὶ πράγμα καὶ αὐτῆς bisce verbis aperte intonans:— ‹ Neque enim solum, cum de Deo sit sermo, harum vocum usus variat, verum etiam ea, quæ ab his significantur, sæpenu mero invertuntur, quoties altera alterius recipit. significationem, veluti:. Possedi hominem per Deum *,» inquit Adam, idem dicens, quasi dixis. set, ex Deo. Et alibi: «Quæ præcepit Moyses Israeli per mandatum Domini › Et rursus: • Nonne per Deum horum manifestatio est'? › για Joseph, loquens de insomniis apud eos qui erant in carcere: palaui est et hunc pro eo, quod erat, Ex Deo, dixisse, Per Deum, et contra, hæc particula, Ex quo, usurpatur pro, Per quem», velut cum ait Paulus, «Factus ex muliere, pro co, quod erat, per mulierem. Nam is nobis alibi perspicue distinxit, cum ait, feminæ convenire ex viro natam esse, viro autem per feminam, in bis, quæ sic scribit: Quemadmodum mulier ex viro, ita vir per mulierem., Quanquam hic Apostolus, simul ostendens diversum harum vocum asum, simul obiter corrigens quorumdam errorem, existimantium Domini corpus esse spirituale, ut ostenderet carnem, Dei gestatricem, ex humana massa concretam fuisse, maluit, uti verbo signifi-. cautiore. Nam hæ dictiones, Per mulierem, transit torium generationis intellectum erant significatura: at he, ex muliere, sufficienter declarant commu- »ionem naturæ genitæ cum ea quæ‹ genuit: non quod secum pugnet Apostolus, sed ut ostenlat, has voces facile sibi vicissim cedere.» - Postmodum et magnus eos Cyrillus devincet, tum in primo ad Palladium apertissime scribens: ‹ Mutabilis vero nullo modo Spiritus est; quod si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, præterea et Filii essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus:» tum expositione in Joannem, hunc in modum explanans: • Quod si existimant, illud, quod dicitur de illo, per Filium, posse illius substantiam ab æqualitate et naturali similitudine, quam cum Patre habet, dejicere, quasi Filius administer sit potius quam creator; considerent mente capti isti, et in medium nostri prodeant, responsuri, quid * Gen. IV, 1. • Lerit. χχιν, 23. * Baruch. eum esse excogitabimus, cum in sese recipiat illud, per eum, in divinis Litteris: • Fidelis enim, ait, Deus, per quem vocati estis in consortium Filii ejus; ɔ et: ‹ Paulus apostolus Jesu Christi, per voluntatem Dei,» et rursus ad quosdam Paulus scribit: ‹ Itaque jam non est servus sed Filius: quod si Filius, et hæres per Deum "., Hæc enim omnia ad personam Patris referuntur. Et plane haud sanum sinciput illius fuerit, qui prædictis æquum assensum non præbeat, ministerii nomen et rem, ipsi Patris gloriæ consentanee attribuens; quando quidem de eo, Per eum, dictio praedicatur. Namque * Gal. 1, 4. 'I Cor. xi, 12..* Gal. iv, 7.

IOAN. VECCI CP. PATRIARCH.B plerumque divina Scriptura indifferenter dictiones κατηγορείσθαι τῆς τοῦ Πατρὸς δόξης ευλόγως ειν usurpat, rem subjectam non lædens, et in rebus exponendis, nominibus abutitur, quibus probe se eas indicare putet.» Dictis similibus, qui c ex Patre per Filium › exsistentiam, cum ea, quæ est «ex utroque › non cohærere contendunt, refelluntur. Et hoc concesso fatendum est, quæcunque Spiritus ex Filio habet, quod ea per Filium habeat, ea ex Filio habere, probe dici. Spiritus enim ex Filio emanans, non tanquam ex proprio, ac diverso a Patre fonte emanat, sed, quod ex Patre per Filium cinanat, ideo ex Filio emanare; et, quod per Filium effunditur, ex Filio dicitur effundi. Nec tantummodo in dictionibus illis omnibus, quæ significant naturalem atque essentialem illius per Filium ex Patre exsistentiam, dicitur esse et ex Filio, quod per Filium est, sed etiam ex Filio exhiberi, et mitti, quod ex Patre per Filium mitti et exhiberi dicitur. πεῖν· ἐπείπερ ἠνέχθη καὶ ἐπ' αὐτοῦ τὸ δι᾿ οὗ Αδιαφορεῖ γὰρ ἔσθ' ὅτε περὶ τὰς λέξεις ἡ θεία Γραφή, μηδὲν ἀδικοῦσα τὸ ὑποκείμενον, καταχρηστικώτερον δέ πως ἐπιφέρουσα τοῖς σημαινομένοις τά τε βήματα καὶ τὰ δι' ὧν ἂν οἴηται καταδηλοῦσθαι καλῶς. Ἐν ταύταις δὴ ταῖς ῥήσεσι, καὶ οἱ τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν ἀσυμβίβαστον πρὸς τὴν ἐξ ἀμφοῖν εἶναι διενιστάμενοι καταγωνισθήσονται. Τού του δὲ δοθέντος, ὁμολογηθήσεται καὶ πάνθ' ὅσα τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ ἔχει, διὰ τὸ δι' Υἱοῦ ἔχειν αὐτά, λέγεσθαι ταῦτα ἔχειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Τὸ γὰρ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀναβλύζον, οὐχ ὡς ἐξ ἰδίας παρὰ τὸν Πατέρα πηγῆς ἀναβλύζον ἐστὶν, ἀλλ' ὅτι ἐκ Πατρὸς ἀναβλύζει, δι' Υἱοῦ καὶ ἐξ Υἱοῦ λέγεται ἀναβλύζειν, καὶ δι' Υἱοῦ προχεόμενον, λέγεται προχεῖσθαι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ δι' Υἱοῦ προερχόμενον, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προέρχεσθαι λέγεται. Καὶ οὐ μόνον ἐπὶ ταῖς λέξεσι ταύταις ταῖς δηλούσαις φυσικῶς καὶ οὐσιω δῶς ὑπάρχειν αὐτὸ δι' Υ οῦ ἐκ Πατρὸς πάντα λέγεται εἶναι ἀλλὰ καὶ ἐξ Υἱοῦ χορηγούμενον καὶ πεμπόμενον, διὰ τὸ ἐκ σθαι λέγεται ταῦτα. 11. Praeterea, qui ex Patre Spiritum immediate esse enuntiant, his iisdem scripto mandatis testimoniis rejicientur. Thaumaturgo siquidem Gregorio decernente, ο Domini Patrem esse principium ab æterno eum generantem, et Dominum Spiritus prototypum (40);, quomodo intelligetur ergo, Spiritus Dominum prototypum, si Spiritus immediate, quemadmodum Filius, ex Patre est? sive, quomode intelligetur, Filium imaginem esse Patris, et Spiritum imaginem Filii? sive, quomodo intelligetur, Patrem Filio præintelligi tanquam causam, et Filium secundum eamdem causæ rationem hy. postasi Spiritus? sive, quomodo intelligetur, Pafrem majorem esse Filio, et Filium Spiritu sancto? sive, quomodo intelligetur, Spiritum per Filium conjungi Patri? Et quæ preterea sanctus Athanasius ad Serapiouem epistola de Spiritu sancto, dictavit; probans, e camdem unionem habere Spiritum erga Filium, quam ipse habet ad Patrem, quod Filius a Patre, Spiritus vero a Filio mittatur; et Pater quidem a Filio, Filius vero a Spiritu glorificetur.» Quibus satis aperte decernit, eumdemn ordinem et naturam habere Spiritum erga Filium, quam Filius habet erga Patrem. Haec magnas tibi atque ingentes suppetias ferent ad eos refellendos,. qui immediate ex Patre Spiritum esse, ex ventre eruçtant, nec intelligendis Scripturis studium collocant. Quare, tu, per Filium exsistere Spiritum şanctum, multa cum confidentia et pura in Deuni spe, et ex Filio, fateri ne reformides. Nos porro ad tres tuas interrogationes divinis Scripturis, ut jam vilisti, constabilitis responsionibus adductis, si " Prototypum Spirits Dominum Thaumaturgus Gregorius nuncupavit, Oratione, cujus `iilud est principium: Inimicissimi et alieni ab apostolica confessione sunt. Imaginem vero Filii Spiritum, inter alios et divus Cyrillus, in libro Thesaurorum; et, Filium secundum causæ rationem Spiritu præinκαὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὅσα ἐστὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, Πατρὸς δι' Υἱοῦ πέμπεσθαι, καὶ χορηγεί ό ια΄. Ἔτι δὲ οἱ ἀμέσως ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα λέγοντες εἶναι, κακ τῶν γραφικῶν τούτων ἀπελεγχθήσονται βήσεων. Τοῦ γὰρ Θαυματουργοῦ Πατρὸς Γρηγορίου ἀριδήλως θεολογοῦντος ὅτι «Τοῦ Κυρίου ὁ Πατὴρ ἀρχὴ, ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρωτό τυπος τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος, ο πῶς νοηθήσεται τὸ πρὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Κυρίου προτότυπον, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα ἀμέσως ὡς ὁ Υἱὸς ἐκ Πατρός; ἢ πῶς νοηθήσεται ὁ μὲν Υἱὸς εἰκὼν τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ; ἢ πῶς νοηθήσεται ὁ μὲν Πατὴρ προεπινοούμενος τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ, ὁ δὲ Υιός κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λέγον προεπινοούμενος τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως; ἢ πως νοηθήσεται ὁ μὲν Πατήρ μείξων τοῦ Υἱοῦ, ὁ δὲ Υἱὸς μείζων τοῦ Πνεύματος; ἢ πως νοηθήσεται τὸ Πνεῦμα δια τοῦ Υἱοῦ συναπτόμενον τῷ Πατρί; Ἀλλὰ καὶ ἅπερ ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγει ἐπιστολῇ, κατασκευάζων 4 τὴν αὐτὴν ἔχειν ἑνότητα τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱν, ἣν αὐτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρᾳ, ἀπὸ τοῦ τὸν μὲν Υἱὸν παρὰ Πατρός, τὸ δὲ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἀποστέλλεσθαι· καὶ τὸν μὲν Πατέρα παρὰ τοῦ Υἱοῦ, τὸν δὲ Υἱὸν παρὰ τοῦ Πνεύματος δοξάζεσθαι. ο Έν οἷς καὶ πάνυ καθαρῶς λέγει, τοιαύτην τάξιν, καὶ φύσιν ἔχειν τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, οἷαν ὁ Υϊς ἔχειν πρὸς τὸν Πατέρα, μεγάλην, καὶ οὔτι μικρόν παρέξει σοι τὴν συγκρότησιν πρὸς τὸν ἔλεγχον τῶν ἀμέσως ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα ἀπὸ κοιλίας ἐρευγομένων, καὶ τὰς Γραφάς μὴ διερευνώντων. Τοίνυν καὶ σὺ μὲν τὸ δι' Υἱοῦ ὑπάρχον ἐκ τοῦ Πα τρὸς ἅγιον Πνεῦμα μετά πολλοῦ τοῦ θάῤῥους καὶ καθαρᾶς τῆς εἰς Θεὸν ἐλπίδος, καὶ ἐξ Υἱοῦ λέγειν telligi, Gregorius Nyssenus in primo adversus Eunomium Antirrhetico: et majorem Spiritu, magnus Athanasius adversus Arianos oratione prima; et, Spiritum per Filium adjungi Patri, Damascenus in Theologicis, cap. 14.

AD THEODORUM SUGDEE EPISC. LIB. II. μὴ ὑποστέλου. Ἡμεῖς δὲ τὰς ἐπὶ ταῖς τρισὶν έρω- η quid aliud, postquam in urbem tibi sorte concessan τήσεσιν ἀποκρίσεις ἀπὸ τῶν θείων, ὡς ἤδη ἔγνως, Γραφῶν συγκεκροτημένας προενεγκόντες, εἴ τί σοι ἕτερον, μετὰ τὸ εἰς τὴν λαγοῦσαν σε ἀπελθεῖν, λόγου καὶ ἐρωτήσεως ἄξιον, καὶ τούτου τὴν λύσιν δι' ἑτέ μου λόγου ποιήσασθαί σοι ἐπαγγελλόμεθα. accesseris, ab iis, qui sese opponunt, propositum fuerit, consideratione et interrogatione dignum, illius quoque solutionem sermone alio tibi nos exhibituros spondemus.· ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΟΥΓΔΑΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟΝ. EJUSDEM AD SUGDÆÆ EPISCOPUM THEODORUM LIBER SECUNDUS. α'. Σὺ μὲν, ἀγαπητὲ ἀδελφὲς τὰς διαφόρους τῶν ἀντιδιατιθεμένων σοι ἀντιῤῥήσεις, καὶ δ, πῆ μὲν ἐπὶ διαβολαῖς τῶν Γραφῶν, τῆ δὲ ἐπὶ ἀλλοκότοις οὗτοι παρεξηγήσεσι λέγουσι, δι' ἐγγράφου ἡμῖν ἐγνώρισας ὑπομνήσεως· ἡμεῖς δέ σοι ἀφοσιούμενοι τὸ ἐπάγγελμα, τὰς ὧν αὐτοί φασι πάντων ἀνασκευάς, διὰ γραφικῶν συγκεκροτημένας παρέχομεν τῶν μαρτυριῶν, ὡς ἄν σοι ἐντεῦθεν καὶ γένοιτο τὰ παρὰ τῶν ἀντιλεγόντων ἀναισχύντως πλέον ἢ ἀνοήτως λεγόμενα εὐσθενῶς ἀπελέγχειν. Καὶ ἄκουε δή. β'. Αὐτίκα πρὸ τῶν ἄλλων, ἐπεὶ κεφάλαιον τῆς ἀναφορᾶς πρῶτον σοι γέγονεν, ἣν οὗτοι ποιοῦνται διαβολὴν, ἐφ᾽ οἷς ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος ἐν τῷ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ἀντιῤῥητικῶν τρίτῳ θεολογεί, ἡ τοιαύτη θεολογία τοῦ λόγου, ὡς ἐπὶ λέξεων ἐστιν Έχουσα, προανατετάχθω μοι, ὡς ἂν τῶν εἰς ἀνασκευὴν τῆς διαβολῆς ἐχομένως ῥηθέντων μοι τὰ ἐφεξῆς τὴν οἰκίαν ἕξει κατὰ τάξιν τὴν ἀπολογίαν. Εχε: δὲ ἡ θεολογία ἐπὶ λέξεων οὕτω· «Τίς γὰρ ἀνάγκη, εἰ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον υπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; 'Αξ ώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγ γέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένο», παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων Γραφῶν δεδιδάγμεθα, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὰ ἀκόλουθον δυνατὸν 1. Tu quidem, frater dilectissime, varias ab adversariis nostris objectiones, tum Scripturas calumnlantibus, tum absurdis et temere excogitatis interpretationibus rem interturbantibus, tibi propositas, dalis litteris ad nostri memoriam auu tasti. Nos vero quo obstricti sumus, promissuINI solventes, quæ ipsi in medium afferunt, omniuni refutationes scripto traditis testimoniis firmatas exhibemus, ut tibi promptum sit, dicta inverecunde magis, quam insulse proposita, robuste valideque refellere. Et attento sis animo. 2. Ante omnia, cum caput tuæ ad nos relationis primum fuerit, eorumdem criminatio de iis, quæ magnus in rebus divinis apprehendendis esponendisque Basilius tertio adversus Eunomium Antirrbetico tradit, ille de rebus theologicis discursus universus, uti sese habet, ejusdem verbis ante alia digerendus est, ut, quæ apta sunt ad retundendam criminationem, postea propositis, reliqua suo ordine proprium responsionem consequantur. Discursus autem, illius verbis, non aliis, digeretur: • Quæ cnim necessitas est, si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertium et illum esse natura? Namque dignitate posteriorem esse Filio, tanquam qui ab eo, quod sit, habet, et ab en acripit, et nobis communicat, et prorsus illi causa allieret, nobis pietatis sermo tradit: natura sero tertia uti, neque: divinis Scripturis edocti sumus,

neque, ex jam dictis consequenter colligi potest. συλλογίσασθαι. Ως γὰρ ὁ Υἱὸς τάξει μὲν δεύτερος Quemadmodum enim Filius ordine quidem a Patre secundus cst, quoniam ab illo est, et dignitate, quoniam origo, atque causa quod ille sit, Pater est, et quod per ipsum accessus, et adductio ad Deum Patrem; natura vero nullo modo secundus, quod în utroque una Deitas est: ita videlicet et Spiritus sanctus, et si dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen verisimiliter, aliena esse naturæ, inde consequi dixerimus.» Et hoc magni Basilii de Spiritu sancto theologicum dictum, ut primo relationis tuæ capite continetur, inter te et sese tibi opponentes certamen exsuscitat, dum tu contendis libros, qui dictum jam propositum integrum, nec aliqua sui parte imminutum, ut supra digestum est, continent, firmitatem sibi vindicare, nec ulli calumniæ subjici: illi vero ex adverso alia atque alia, etiam longe aliunde petita, contentiose producant, libros, qui similia continent, falsidicis fallacils prorsus onustos esse, in iis nempe quæ asserunt, Tanquam qui ab eo, quod sit, habet, et ab eo accipit, et nobis annuntiat, et prorsus illi causæ adhæret; › qui vero similia non habent, et ex quibus talia abjudicantur, verissimos >c sincerissimos esse: et, duas sic in partes libris viderit. τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ, καὶ αἰτία τῷ εἶναι αὐτοῦ Πατέρα, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγὴ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα φύσει δὲ οὐκ ἔτι δεύτερος, διότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποβέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώ ματι, οὐκ ἔτ᾽ ἂν εἰκότως ὡς ἀλλοτρίας ὑπάρχον φύσεως ἀκολουθεῖν εἴπομεν.» Αὕτη τῶν τοῦ μεγά λου Βασιλείου θεολογικῶν περὶ Πνεύματος οὖσα περικοπή, ὡς τὸ πρῶτον ἐδήλου σοι τῆς ἀναφοράς, μέγαν μεταξύ σου καὶ τῶν ἀντιδιατιθεμένων ίστησι τὸν ἀγῶνα· σοῦ μὲν διενισταμένου ἢ μὴν τὰς ἐντελῶς ὡς ἐνταῦθα καὶ ἀναγέγραπται, ταύτην ἐχούσας βίβλους τὸ βέβαιον αὐχεῖν, καὶ ἀπαρεγχεί ρητον, τῶν δέ γε δι' ἐναντίας πολλά διισχυριζομένων ἑτέρωθεν τὰς μὲν οὕτως ἐχούσας ἀκριβῶς νενοθεῦ σθαι, ἐφ' οἷς αὗται τὸ, ο παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον ο διαλαμβάνουσι· τὰς δὲ μὴ οὕτως ἐχούσας, ὧν ταῦτα δηλαδή διαγέγρα πται, καὶ μάλα τὸ ἀληθὲς ἔχειν καὶ ἀκραιφνές· καὶ ὅτι μὲν, εἰς δύο οὕτω μέρη γινομένων τῶν βίβλων, ἓν ὁποιονοῦν τι νενόθευται, δηλονοτιὴ καὶ τυφλῷ. divisis, unam prorsus adulteratam esse, vel cæcus γ΄. Ἐπεὶ δὲ σκέμματος ἀκριβούς τῆς ἀληθείας πρὸς εὔρεσιν, καὶ λόγου πιστικού χρεία, την πιστικὸν τοῦτον λόγον ἡμεῖς δυσὶ τούτοις τρόποις, και, ὡς ἐγᾦμαι, ἀναντιῤῥήτοις, εὑρίσκομεν, ἑνὶ μὲν κατὰ κρίσιν εὑρισκομένῳ τὴν ἀπὸ λογισμῶν, ἑτέρῳ δὲ κατ᾽ ἀπόδειξιν συναγομένῳ τὴν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, περὶ ὧν δή σοι καὶ λέγομεν, καὶ οὕς δή σοι πρὸς ἀποτροπὴν τῶν ἐναντίων παραδιδίαμεν. Προηγείσθω δὲ ὁ ἀπὸ λογισμῶν. Τοῦ μεγάλου Βασιλείου, οἱ ἀντιδικοῦντές φασιν, ἐστὶ τὸ «Παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, ο καὶ ὅσαι ἄλλαι τὸν Υἱὸν λέξεις αἴτιον προς φανῶς δηλοῦσι τοῦ Πνεύματος. Καὶ τίς ἡ ἀπόδειξις έρωτώμενοι, Τὸ μὴ πάσαις, φασὶ, ταῖς βίβλοις ταύ ταις ἐμφέρεσθαι, αἷς ὁ τὴν ῥηθεῖσαν θεολογίαν περ ριέχων λόγος κεκαλλιγράφηται. Καὶ τοῦτο μόνον ἀρκοῦσαν εἶναι ἀπόδειξιν οἴονται τοῦ διεφθορότος τῶν τὴν ῥῆσιν ἐχουσῶν, ὡς καὶ ἀνατέτακται. Ἐγὼ δέ φημι ὡς, εἰ μὲν οὐδ᾽ ὅλως ἐν οὐδεμιᾷ τῶν βίβλων ἡ ῥῆσις ἐνεφέρετο αὕτη, ἦσαν ἂν καὶ πάσης ἀντιῤ ῥήσεως ἀνώτερα τὰ περὶ αὐτῆς· ἐπεὶ δὲ τῶν μὲν διαγέγραπται, ταῖς δὲ τῶν βίβλων ἐμφέρεται, σχο πεῖν δεῖ τοὺς ἀῤῥεπεῖς τε καὶ εὐθυγνώμονας ὁποῖον μέρος τῶν βίβλων νενόθευται, ἆρά γε τὸ παρ' αἶ; ἡ ῥῆσις ἐντελῶς οὕτω κεῖται, ὡς καὶ εἴρηται, ἢ τὸ παρ' αἷς ἐστιν ἡ ἀφαίρεσις. Τοῖς γὰρ οὕτω γε δια σκοπουμένοις διαγνωσθῆναι πέπεισμαι ἀκριβῶς πολλῆς τῆς ἠλιθιότητος γέμειν τὸ οἴεσθαι τὰς τὸ ἐντελὲς ἐχούσας βίβλους πεπλάσθαι. Εἰ μὲν γὰρ μετὰ τὴν τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας διάστασιν αἱ βίβλοι ἐγράφησαν αὗται, πῶς ἄν τις τοῦ καὶ φρενῶν κύ ριος δέξαιτο τοὺς ἐν καιρῷ τῆς μεταξὺ τῶν Ἐκκλη σιῶν μάχης τους παρ' ἡμῖν γράφοντας βίβλους ή πα ρεντίθεσθαί τι ταῖς βίβλοις ἡμῶν, τοῖς ἀντιδίκοις 3. Cum vero et accurate considerationis, et sermonis qui fidem faciat ad inveniendam veritatem, opus sit, nos sermonem hunc, qui sit, duobus hisce modis, et, ut ego reor, quibus remo contradixerit, altero secundum judicium, quod a rationibus petitur, altero secundum demonstrationem, qui ex Scripturis colligitur, expediemus. Ει nunc in tui gratiam de iisdem agimus, eosdemque ad confutationem adversariorum promimus; præeatque qui a ratiocinationibus est. Qui contraria asserunt, illud, e quod ab ipso, quod sit, habet, › et reliquas alias voces, quæ Filium causam esse Spiritus, aperte iusinuant, Basilii Magni nullo nodo esse, affirmant. Hujus ratio si postuletur ab þis, non illa omnibus in libris circumferri, in quibus hæc continens oratio exarata est, et hoc solummodo abunde satis esse existimant ad demonstrandum dictum simile, referentes libros, ut supra positum est, corruptos fuisse: contra ipse contendo, si nullo in volumine dictum hoc esset exaratum, esse quæ de eo afferri possent, omni objectione superiora. Verumtamen cum in nonnullis non habeatur, in sonnullis aliis inseratur; considerandum est ab iis, qui neutram in partem propendent, et recta mente res dijudicant, quænam pars voluminum corrupta sit; an ea in quibus integrum, ut supra posuimus, ascribitur, an vero altera in quibus nusquam apparet. Qui enim? hac ratione rem perpendunt, plane mihi suadeo, summæ vesaniæ notam incurrere, si volumina dictum præferentia, conficta existiment. Namque si post dissidium cum Romana Ecclesia, volumina ista exscripta sunt, quomodo quispiain, dummodo sanus

AD THEONORUM SUGDÆÆ KPISC. LIB. II. τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἰσχὺν παρεχόμενον; Εἰ δὲ πρὸ τῆς sit, et animus illlus non sit a sapientia remotus, διαστάσεως, τίνα ἂν ἔχοι λόγον τὰς βίβλους νοθεύε σθαι ἐπ' ἐκείνοις τοῖς λόγοις καὶ δόγμαζί, περὶ ὧν οὐδὲν ζήτημα ἦν; δι᾽ ὁποῖόν τι ἔστιν ὅτε καὶ παρτ φέρονταί τινες πρὸς κακουργίαν τοιάνδε. Οὔτε γοῦν ὁ τῆς μάχης χρόνος οὔτε ὁ τῆς εἰρήνης συγχωρεί παραδέξασθαι τὰς τὴν ῥῆσιν ἐντελῶς ἐχούσας βίὕψους εἰς προσθήκην νοθευθῆναι παρέγγραπτον, τὰς δὲ μὴ οὕτω καὶ μάλα βεβαίως ὁ συνετός διαγνώσε καὶ τὸ κατ' ἀφαίρεσιν καὶ διαγραφὴν νενοθευμένον ἔχειν, καὶ κίβδηλον. Ἐπεὶ γὰρ ὁ τῆς διαστάσεως χρόνος εἰς ἑκατοντάδας διας ἐτῶν παρετάθη, καὶ οὐκ ὀλίγοι ἀνεφάνησαν διὰ μέσου ἐνστατικῶς πάνω πρὸς λογικὰς διαλέξεις κατὰ τῶν Ρωμαίων ἀποδυ σάμενοι τῶν μάλα εἰκότων λογιεῖται τις βίβλων, τινῶν διαγραφῆναι βήσιν ἐκείνην, ἐξ ἧς οὐκ αγεννής ὁ ἔλεγχος ἀναφαίνεται τῶν τὴν διάστασιν τῶν Ἐκ κλησιῶν ἐπισπευδόντων ὥσπερ καὶ ἐπισυγκροτούν των. Διὰ γοῦν ταῦτα ἐμοὶ τέως δοκεῖ τὸν ταῖς β' ὅλοις ἐπιγραφόμενον τὴν παραφθοράν, αἷς ἐντελῶς ἡ ῥῆσις κεῖται, ὡς προανατέτακται, κοιναῖς ἄντικρυς ἐννοίαις μαχόμενον φαίνεσθαι, ὡς τὴν πειρώμενον τον ήλιον διαβεβαιοῦσθαι σκότους εἶναι ποιητικόν, τὰ ὑπὲρ γῆν διιππεύοντα, καὶ πληροῦν πάλιν φωτός τὰ ἡμέτερα, ἐν τῷ τὸν δυτικὴν ὑποτρέχειν ὁρίζοντα. Καὶ λόγος μοι πρῶτο; οὗτος, οὗπερ ἑνὸς ἔφημεν πρὸς ἀποτροπὴν τῶν ἐναντίων παραδοῦναι σοι τρόπου. Ο γὰρ λογισμῷ κρίνειν δυνάμενος δισταγμού παντὸς δίχα πεποιθότως πάνυ τὰ εἰρημένα επικρινεί. prima ratio fuerit ad adversarios refellendos, unius Etenim, qui ratione dijudicare poterit absque ulla decernet. a Imittet, tempore, quo inter Ecclesias inimicitiæ Exercentur, nostrorum librorum exscriptores omisisse aut apposuisse aliquid nostris voluminibus. quo:l robur adversariis nostris adversum nos conciliasset. Si ante dissidium, quæ causa fuerit liª byros adulterandi in sermonibus iis atque dogniatibus, de quibus nulla quæstio mota erat, propter quam aliquando ad similia maleficia nonnemo adigitur? Neque itaque pugnæ tempus neque pacis permittit, ut admittamus volumina, dictum integrum continentia, additione inserta adulterata fuisse; at illa, quæ non continent, prudens quilibet et quam certissime spurium in 'se habere et ementitum, agnoscet. Etenim, cum dissidii tempus ad annorum centenas periodos, easque integras, extensam fuisset, et interim non pauci contentiose aimodum dialecticis disputationibus Romanos adlerirentur, serosimillimum quispiam existimaverit, dietuin ikud aliquibus voluminibus ademptum fuisse, quo valida satis refutatio eorum enascitur, qui Ec• clesiarum dissidium studiose procurant, et constabilire conantur. Quapropter reor, qui volumi nibus dictum referentibus, corruptionem ascribit, in quibus integra sententia legitur, ut supra annotavimus, palani aperteque communibus notionibus adversari, quemadmodum qui solem tenebrarum esse auctorem, confirmare nititur, cum super ter rena, equitat, et nostra bæc omnia lunine conplere, cum occiduum Anientem subit. Et hæc ex illis modis; quos tibi tradendos esse diximus. hæsitatione asseveranter nimis dicta hæc nostra 4. Nunc reliquum est, et demonstrationem, quæ ex Scripturis elicitur, et est secundus jam cominenoratus a nobis modus, in medium afferre. Nam magnus Basilius, dignitate secundum a Filio Spiri tum, cum excepisset, pietatis traditionem appellare non veritus, probatione indiguit, per quam vera sententia appareret, pietatis traditionem secundas has partes nuncupaverat. Εt, cum sciret, Spiritum neque ratione temporis secundam dignitate esse a Filio, neque imminutione aliqua gloriæ, peræqua enim est in utroque divinitas, neque ulla alia ratione, qua respectu alterius secundas partes obtinentia primas obtinentibus eubmittuntur, et unuin tantummodo pietatis terminum, cognosceret, quo Spiritus a Filio secundus est, qui erat, quod ex eo haberet, quod esset, proptereaque esset ex ipso, hunc in modum effatus est: ‹ Dignitate enim secundum esse a Filio, tanquam qui ab eo, quod sit, habet ab eo accipit, et aununtiat nobis, et omnino illi causæ adhæret, pietatis tradit sermo: sed tertia nti natura, neque a sacris Scripturis edocti sumus, neque ex illis quæ diximus, consequi, possumus demonstrare.» Et his dictis sententiæ assignationem conclusit. • Dignitate enim a Filio sc cundum esse, tradit pietatis sermo: natura vero uti tertia, › dicendum omnino non est: probatioδ. Λοιπὸν δὲ ἡμῖν ἀπάρτι ἐστὶ καὶ τοῦ κατὰ τὴν ἐπὶ τῶν γραφῶν συναγομένου ἀπόδειξιν δευτέρου τρόπου ἐπιμνησθῆναι. Ο γὰρ μέγας Βασίλειος ἀξιώματι δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δεξάμε νος, καὶ παράδοσιν εὐσεβείας τὸ τοιοῦτον δευτερεῖον εἰπεῖν οὐχ ὑποστειλάμενος, κατασκευῆς ἐδεήθη, δι' ἧς ἂν ἀληθῆς ὁ λόγος ἀναφανείη, ὁ παράδοσιν εὐσε Γείας ἀποκαλῶν τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον τοῦ Πνεύματος. Καὶ ἐπεὶ οὔτε κατά χρόνον ᾔδει το Πνεῦμα δευτερεύον Υἱοῦ τῷ ἀξιώματι, οὔτε καθ' ὑποβιβασμόν τινα δόξης, ισοκλεὴς γὰρ ἡ θεότης ἀμφοῖν, οὔτε κατά τινα λόγον ἄλλον, οἷς τὰ πρός τι τὴ δευτερεῖον ἔχοντα τῶν πρωτευόντων ὑφίενται, ἀλλ᾽ ἕνα μόνον εὐσεβείας εγίνωσκεν ὅρον, καθ' ἂν τὸ Πνεύμα τοῦ Υἱοῦ δευτερευόν ἐστιν. Ὁ δὲ ὄρος, τὸ δι' αὐτοῦ ἔχειν τὸ εἶναι, καὶ κατὰ τοῦτο, καὶ ἐξ αὐτοῦ, ἔφησεν οὕτω·. Αξιώματι μὲν γὰρ δευτε ρεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεδιδάγμεθα Γραφών οὔτε ἐκ τῶν εἰρη μένων κατὰ τὸ ἀκόλουθον δυνατὸν συλλογίσασθαι.» Τὴν μὲν οὖν του λόγου ὁ ἅγιος ποιεῖται ἀπόδοσιν, λέγων· ο 'Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· φύσει δὲ τρίτῃ

r nem vero illius, Spiritum dignitate esse secundum χρῆσθαι οὐκ ἔστι λέγειν αὐτό.» Τὴν δὲ κατασκευή a Filio, per illud, «quod ab eo labet, quod sit, et τοῦ τὸ Πνεῦμα δευτερεύειν Υἱοῦ τῷ ἀξιώματι, ab eo accipit, et nobis annuntiat; › tantum nou ἀπὸ τοῦ «παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχειν, καὶ παρ' αὐ dicens, propterea quod ex Filio est, ideo secundos τοῦ λαμβάνειν, καὶ ἀναγγέλλειν ἡμῖν, ο μονονουχί a Filio est. Et si tibi in animo est, quicunque tanz φάσκων ὡς διὰ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ δευτερεύειν dem fueris, qui refragaris, cognoscere, si a Filio αὐτοῦ. Καὶ εἰ βούλει, ὅστις ποτ' ἂν καὶ εἴης ὁ διεν non esset, neque secundus a Filio prorsus vocalus εστάμενος, γνώναι, ὡς, εἰ μὴ παρὰ τοῦ δ᾽ οὗ ἦν, fuisset, deme dictum hoc, assigna nobis aliam ra- οὐδὲ δευτερεύον ἂν ὅλως ἐῤῥέθη αὐτοῦ· ἄφελε τὴν tionem qua a Filio Spiritus secundus asseratur. ῥῆσιν ταύτην καὶ δὸς ἡμῖν σὺ ἕτερον λόγον τινά, Etenim præ hac una sola ratione, aut temporali καθ᾽ ἂν τοῦ Υἱοῦ δευτερεύει τὸ Πνεῦμα. Παρὰ γὰρ intervallo, aut in sedendo inferiori subsellio, aut τὸν τοιοῦτον λόγον ἢ διαστήματι χρόνου, ἢ καθέδρας gloriæ indigentia, secundæ hæ partes Spiritus con- ὑφεδρία, ή δόξης ἐνδείᾳ, τὸ δευτερείον νοηθήσεται. cipientur. Si itaque dictum asserens, dignitate Εἰ μὲν οὖν καὶ τὴν λέγουσαν ῥῆσιν ε δευτερεύειν secundum esse a Filio Spiritum,» ex oratione illa ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ο διέγραφον τοῦ universa erasissent, qui aliud palam aperteque παντὸς λόγου οἱ τὴν παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον διαenuntians, c ab eo, quod sit, habet, ο obliterave- γραψάμενοι, ἔσχον ἂν ἴσως τὸ τῆς πονηρία: αὐτῶν, runt, forte tum eorum improbitas, ut illis collubi- ὅπερ ἐβούλοντο ἀποτέλεσμα· νῦν δ' ὅτε τὸ τῆς ἀλη tum erat, finem assecuta luisset. Sed nunc verita- θείας Πνεῦμα τὴν αὐτῶν διάνοιαν ἔσφαλλε, τὸ μὲν tis spiritu eorum cogitationes subvertente, illud, • παρὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα,» τοῦ λόγου • a Filio esse Spiritum, o abrogarunt; «sed διέγραψαν. ο δευτερεύειν δὲ αὐτὸ τοῦ Υἱοῦ, ὁ ἐν το secundum esse eum a Filio, in omnibus libris σαις ἀφῆκαν ταῖς βίβλοις ἀνάγραπτον. Κἀντεῦθεν ὁ descriptum reliquerunt. Indeque, qui sapientes τους σοφούς δρασσόμενος ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν .apprehendit in callididate eorum, diligenter similia δίδωσι τοῖς τὰ τοιαῦτα ἐπιμελῶς διασκοπουμένοις examinantibus, fraudem comprehendere concedit. κατανοεῖν τὸ σκα:ωρηθέν. Καὶ ἔτι δὲ, ὅτι κατ' οὐδο Et nulla alia ratione dicturum unquam Basilium ένα ἕτερον λόγον εἰρήκει ἄν ποτε τὸ Πνεῦμα δεύ Magnum, Spiritum secundum esse a Filio, argu- τερον τοῦ Υἱοῦ ὁ μέγας Βασίλειος, λογίσασθαι ἔστι mentari licet ex his, quæ ipse dictis adnectit: infra καὶ ἐξ ὧν οὗτος τοῖς εἰρημένοις ἐπάγει· φησὶ γὰρ enim hæc habet: «Etenim, quemadmodum Filius ὑποκαταβάς· «Ὡς γὰρ ὁ Υἱὸς τάξει καὶ ἀξιώματι ordine et dignitate a Patre secundus est; ordine δεύτερος τοῦ Πατρὸς, τάξει μὲν ὅτι ἀπ' ἐκείνου, quidem, quod ex eo est; dignitale vero, quod prin- καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τοῦ εἶναι Πατέρα cipium et causa illius Pater est, et quod per ipsum αὐτοῦ, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος, καὶ προσαγωγή accessus et adductio ad Deum Patrem; natura au- πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Πατέρα, φύσει δὲ οὐκ ἔτι δεύtem nullo modo secundus, quod Deitas in utroque τερος, διότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλον una pari ratione videlicet, et Spiritus sanctus, licet ordine, et dignitate inferior est, non tamen inde verisimiliter, aliena esse nature, sequi dixerimus. Consideret cui id collibitum fuerit, non alienum esse a pietatis ratione secundum esse dignitate a Filio Spiritum, quod es proportione, quæ est Filii ad Patrem, dum Filius secundas a Patre partes possidet, comprobatur. Ait enim: Licet ordine, et dignitate Filio inferior sit, non ideo Filio ordine et dignitate inferior est, quasi alienæ naturæ compos: quando et Filius, licet a Patre secundus – ότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποβέβηκε την Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκ ἔτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλλοτρίας ὑπάρχον φύσεως ἀκολουθεῖν εἴποιμεν. Σκοπείτω ὁ βουλόμενος τοῦ τῆς εὐσεβείας λόγου μὴ ἀποδεῖν τὴ δευτερεύειν ἀξιώματι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· ἐκ τῆς ἀναλογίας τοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, δευτερείου τοῦ Υἱοῦ συνίστησι τοῦτο. Φησὶ γὰρ ὡ;, Εἰ καὶ ὑποδέθηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκ ἔτι ἂν ὡς ἀλλοτρίας ὑπάρχον φύσεως, ὑποβέβηκεν αὐτὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι. Ἐπεὶ καὶ ὁ Υἱὸς δεύτερος ὢν τοῦ Πατρὸς τάξει τε καὶ sit ordine et dignitate, non est propterea natura ἀξιώματι, οὐκέτι καὶ φύσει ἐστὶ δεύτερος· καὶ secundus et exponens sanctus dictum, quo Filius a Patre secundus est: «Ordine quidem, inquit, secundus est a Patre, quod ex illo est, et dignitate, quod principium et causa, quod ille sit, Pater est; el quod per eum accessus et adductio ad Deum Patrem.. 5. Sed quis scit, inquiunt adversarii, an serundas partes Spiritus respectu Filii, proportione quiden, respondere sanctus opinetur secundis Filii partibus, respectu Patris? Quis scit? Qui theologica dicta diligenter percurrit, quibus similis propartio plane innotescit. Quæ licet pleraque sint, pauca nihilominus hic apponemus, contenti tantummodo dictis magni Athanasii, quæ magnus ille ἐφερμηνεύων ὁ ἅγιος τὸν λόγον, καθ' ὅν ἐστι δεύ τερος τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, ο Τάξει μέν, ο φησί, • τοῦ Πατρός ἐστι δεύτερος, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ, καὶ αἰτία τῷ εἶναι Πατέρα αυτ τοῦ καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγή πρὸς τὸν θεὸν καὶ Πατέρα. ε'. ᾿Αλλὰ τίς οἶδε, φασὶν οἱ ἀντιλέγοντες εἰ τὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν δευτερεῖον ἀνάλογον ὁ ἅγιος οἴεται τῷ πρὸς τὸν Πατέρα δευτερείῳ τοῦ Υἱοῦ; Τίς οἶδεν; Ο τὰ θεολογικὰ ῥητὰ ἐπιμελῶ; εξερχόμενος, ἐξ ὧν ἡ τοιαύτη αναλογία ἔχει τὴν διατράνωσιν, ὧν πολλῶν ὄντων ὀλιγά τα ἐν τῷ πα ρόντι ἐκθήσομεν, μένοις τοῖς τοῦ μεγάλου Αθανα σίου, οἷς ὁ μέγας οὗτος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίω α περὶ