Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
col. 957–958page 471 of 511
PG 141:957ἡ ἀλήθεια βούλεται, ἀλλ᾽ ὡς αὐτοὶ νοοῦσι πρὸς τὸ κατηγορεῖν ἐρχομένους. Εἰ δὲ καὶ ὡς περὶ Θεοῦ καὶ πίστεως προφέρονται τὰ αἰτιάματα, οὐ μέτρω τινὶ πρὸς ὀργήν ἐστι τότε τὸ ἀνθρώποις ἀλογώτερον ἀναπτόμενον. Τάχα γὰρ ὁ τοιοῦτος τὰ μεγάλα οίεται θεραπεύειν Θεὸν, εἰ μέχρι σφαγῆς καὶ αἵματος τὸν κατηγορούμενον τὰ τοιαῦτα μετέλθῃ, εἰς ὅπερ δὴ κινδύνου παρ' ὀλίγον ἤλθομεν καὶ ἡμεῖς. Ἐπὶ γὰρ τρισὶν ὅλαις ἡμέραις θα ῥεῖν οὐκ εἴχομεν ἀκριβῶς, ἧς ἡμέρας τὸ ἑωθινὸν εἴδομεν ζῶντες, ταύτης καὶ τὸ τέλος ὁμοίως ἰδεῖν. Γ΄. Μετά δε την αὐτῶν τρίτην, τὰ ἐκ τῶν ῥηθέντων 6. κωδώνων ἤχουν πάλιν κηρύγματα, καὶ πάλιν ἀτά κτου πλήθους ὁρμὴ, καὶ πάλιν ἀνδρῶν, οὐ πάντων μὲν, οὐκ ὀλίγων δὲ τέως φονώντων ἄθροισμα παμμιγές, ναοὺς ἐπλήρου, καὶ πρόνας, καὶ τοῦ ναοῦ τὰ μετ τεωρότερα, καὶ ταῦτα μάλιστα κατ' ἐξαίρετον, ὡς ἐκεῖσε τῆς τῶν ἀρχιερέων ὁμηγύρεως γινομένης, διὰ συζήτησιν τάχα τῶν καθ᾿ ἡμᾶς. Ἐγὼ δ᾽ ἐνταῦθα τοῦ λόγου γενόμενος, ὅπως ἂν αὐτῷ καὶ χρησαίμην οὐκ ἔχω. Ὧν γὰρ κατηγορῆσαι βούλομαι δικαστῶν, τούτων υπερηγορήσαι πείθει με ἡ ἀλήθεια, καὶ οὐκ οἶδ᾽ ὑποτέρωσε ῥέψω, εἴτε πρὸς κατηγορίαν; διὰ τὸ ἄδικον τῆς πράξεως τέλος, εἴτε πρὸς ὑπερηγορίαν διὰ τὸ πρὸς τὴν πρᾶξιν ἀκούσιον. Οὐ γὰρ ἑκόντες ἦλθον πρὸς τοῦργον, ἀλλ' ἄκοντες πρὸς αὐτὸ συν ηλάθησαν, καὶ οὐχ ὡς δικασταὶ ποιεῖν συγκεχώρηντο, ἀλλ' ὡς κατάδικοι πάσχειν ἠπείληντο, εἰ μὴ τὰ ἅπαξ ἀθέσμως καὶ ἀκανονίστως ἀποφανθέντα καθ' ἡμῶν ἐπιβεβαιώσωσιν. Ἡ δὲ ἀπειλὴ οὐ χρημάτων, οὐ κτημάτων, οὐ τῆς ἀρχιερωσύνης αὐτῆς ἔκπτωσις ἦν, ἀλλὰ θάνατος, καὶ οὗτος ἀπηνὴς καὶ βιαιότατος. Οἷς γὰρ ἐδόκει μετὰ τὴν ἡμῶν καταδίκην την πλ σαν ἐπ' αὐτοὺς τρέψαι κακίαν, ὡς ὁ χρόνος ἀκριβῶς παρέστησεν ὕστερον, ἐκεῖνοι τῶν, ὡς εἴρηται, χυ δαίων καὶ φονικῶν ἀνδρῶν τάς συναγωγάς ᾠκονόμουν, ὡς ἂν, εἴ τίς που μικρὸν πρὸς τὰ παρακελευόμενα ὑπογρύξεις, θάνατον τὸ ἐπιτίμιον ὑπο σταίη. Τί γοῦν εἶχον ποιῆσαι οἱ πρὸς ἄλογον μανίαν πλήθους, καὶ ὁρμὴν ἀκάθεκτον, ἀντέχειν οὐκ ἐξισχύοντες; Τί ἄλλο γε ἢ τοῦ καιροῦ ἐνδοῦναι τῇ δυσ ναστείᾳ, καὶ μὴ ἐπιχειρεῖν ὀλίγαις ῥανίσιν ὕδατος φλόγα ὅλην εἰς αἰθέριον ὑψουμένην σβεννύειν; Τέως δ᾽ οὖν οὕτω καὶ ἐπὶ τοιούτοις εἶχε τούτους τὸ δικα στήριον, καὶ ἡμῖν τὸ λοιπὸν τὰ λείποντα τῶν ἀδικημάτων ἀφηγητέον, καὶ ὅποι ταῦτα κατήντησεν. ζ. Εἶχε μὲν γὰρ ταῦτα, ὡς ἔφην, ἀρχὴν τὸ πρὸ τῆς καθ' ἡμῶν συνοδικῆς διαγνώσεως ἀντικαταστῆ και τῷ θρόνῳ τὸν ἡμῶν ἐπὶ τούτῳ ἀντίζηλον, καὶ προσέτι ως παρ' αὐτοῦ καὶ μόνου τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἐξενεχθῆναι ἀπόφασιν, καὶ τὸ δὴ μείζον, τὸ μηδὲ παρ' αὐτοῦ, ἀλλὰ παρ' ἀνδρῶν ἀνιέρων, καὶ τούτων παλαιᾷ τῇ καθ' ἡμῶν κακία προστετηκότων, ὡς ἐπ' ὀνόματι αὐτοῦ ταύτην σχεδιασθῆναι, τὴν δ' ἐπὶ τὸ πλέον ἔσχηκε πρόοδον, ἐκ τῶν, ὡς ἤδη ἀπαγγελού
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. I
ἡ ἀλήθεια βούλεται, ἀλλ᾽ ὡς αὐτοὶ νοοῦσι πρὸς nes accusationem induci, qui, non ut veritas reτὸ κατηγορεῖν ἐρχομένους. Εἰ δὲ καὶ ὡς περὶ Θεοῦ
καὶ πίστεως προφέρονται τὰ αἰτιάματα, οὐ μέτρω
τινὶ πρὸς ὀργήν ἐστι τότε τὸ ἀνθρώποις ἀλογώτερον
ἀναπτόμενον. Τάχα γὰρ ὁ τοιοῦτος τὰ μεγάλα οίεται
θεραπεύειν Θεὸν, εἰ μέχρι σφαγῆς καὶ αἵματος τὸν
κατηγορούμενον τὰ τοιαῦτα μετέλθῃ, εἰς ὅπερ δὴ
κινδύνου παρ' ὀλίγον ἤλθομεν καὶ ἡμεῖς. Ἐπὶ γὰρ
τρισὶν ὅλαις ἡμέραις θα ῥεῖν οὐκ εἴχομεν ἀκριβῶς,
ἧς ἡμέρας τὸ ἑωθινὸν εἴδομεν ζῶντες, ταύτης καὶ
τὸ τέλος ὁμοίως ἰδεῖν.
quirit, sed ut fillis volupe est, ad accusandum
accedunt. Quod si de Deo, et fide aecusationes instituuntur, tumn mensura aliqua, quod in homine
est magis rationis expers, incenditur: namque
maximum se cultum Deo præstare existimat, si
usque ad necem, et sanguinem accusatum de similibns puniat, ad quod ferme periculum nos
tantum non devenimus. Per tres enim integros
dies, ut diximus, nimis male metuebamus,
diei, cujus matutinas horas vivi aspeximus, finem
eadem conditione videremus.
an
Γ΄. Μετά δε την αὐτῶν τρίτην, τὰ ἐκ τῶν ῥηθέντων 6. Die vero, qui tertium consequebatur, rursus
κωδώνων ἤχουν πάλιν κηρύγματα, καὶ πάλιν ἀτά- eædem cum campanarum strepitu proclamationes
κτου πλήθους ὁρμὴ, καὶ πάλιν ἀνδρῶν, οὐ πάντων μὲν, audiebantur: rursus inordinatæ multitudinis impeοὐκ ὀλίγων δὲ τέως φονώντων ἄθροισμα παμμιγές, tus, rursus hominum non omnium, attamen non
ναοὺς ἐπλήρου, καὶ πρόνας, καὶ τοῦ ναοῦ τὰ μετ paucorum, cadem miuitantium, confuşanea, atque
τεωρότερα, καὶ ταῦτα μάλιστα κατ' ἐξαίρετον, ὡς miscellanea mistura, et inconstans congressus
ἐκεῖσε τῆς τῶν ἀρχιερέων ὁμηγύρεως γινομένης, templa complebant, et porticus, et templorum
διὰ συζήτησιν τάχα τῶν καθ᾿ ἡμᾶς. Ἐγὼ δ᾽ ἐνταῦθα partes erectiores, ad quas potissimum concurreτοῦ λόγου γενόμενος, ὅπως ἂν αὐτῷ καὶ χρησαίμην bant, cum in illis praesulum coetus congrederetur,
οὐκ ἔχω. Ὧν γὰρ κατηγορῆσαι βούλομαι δικαστῶν, res nostras dijudicaturus. Ipse vero cu: huc oraτούτων υπερηγορήσαι πείθει με ἡ ἀλήθεια, καὶ tione devenerim, quomodo ea uti debeam, non·
οὐκ οἶδ᾽ ὑποτέρωσε ῥέψω, εἴτε πρὸς κατηγορίαν; liquet. Quorum enim judicum accusationem instiδιὰ τὸ ἄδικον τῆς πράξεως τέλος, εἴτε πρὸς ὑπερη- tuo, horum defensionem suscipere veritas ipsa
γορίαν διὰ τὸ πρὸς τὴν πρᾶξιν ἀκούσιον. Οὐ γὰρ ἐκον- persuadet, et nescio quam in partem propendenτες ἦλθον πρὸς τοῦργον, ἀλλ' ἄκοντες πρὸς αὐτὸ συν dum mihi sit, sive ad accusationem ob injustum
ηλάθησαν, καὶ οὐχ ὡς δικασταὶ ποιεῖν συγκεχώρηντο, actionis exitum, sive ad defensionem, ob actionem
ἀλλ' ὡς κατάδικοι πάσχειν ἠπείληντο, εἰ μὴ τὰ ἅπαξ non sponte sed coacte perfectam. Neque enim
ἀθέσμως καὶ ἀκανονίστως ἀποφανθέντα καθ' ἡμῶν sponte ad opus accesserunt, sed inviti compulsi
ἐπιβεβαιώσωσιν. Ἡ δὲ ἀπειλὴ οὐ χρημάτων, οὐ
sunt, et illis non tanquam judicibus sententiam
κτημάτων, οὐ τῆς ἀρχιερωσύνης αὐτῆς ἔκπτωσις dicere concedebant, sed uti reis metuenda minitaἦν, ἀλλὰ θάνατος, καὶ οὗτος ἀπηνὴς καὶ βιαιότατος. bantur, ni semel præter jus omne fasque contra
Οἷς γὰρ ἐδόκει μετὰ τὴν ἡμῶν καταδίκην την πλ nos scripta decreta constabilirent. Et minæ erant
σαν ἐπ' αὐτοὺς τρέψαι κακίαν, ὡς ὁ χρόνος ἀκριβῶς non pecuniarum, non possessionum, non ipsius
παρέστησεν ὕστερον, ἐκεῖνοι τῶν, ὡς εἴρηται, χυ- pontificatus amissio, sed mors, eaque crudelis et
δαίων καὶ φονικῶν ἀνδρῶν τάς συναγωγάς ᾠκονό quam maxime violenta. Quibus enim videbatur,
μουν, ὡς ἂν, εἴ τίς που μικρὸν πρὸς τὰ παρακε post nostram condemnationem malum esse in se
λευόμενα ὑπογρύξεις, θάνατον τὸ ἐπιτίμιον ὑποomne convertenduin, qnod postmodum tempus subσταίη. Τί γοῦν εἶχον ποιῆσαι οἱ πρὸς ἄλογον μανίαν
sequens aperte demonstravit, illi, ut dictum est,
πλήθους, καὶ ὁρμὴν ἀκάθεκτον, ἀντέχειν οὐκ ἐξι- vilium, et truculentorum hominum congressus
σχύοντες; Τί ἄλλο γε ἢ τοῦ καιροῦ ἐνδοῦναι τῇ δυσ procurabant, ut si quis aliquando vel minimum
ναστείᾳ, καὶ μὴ ἐπιχειρεῖν ὀλίγαις ῥανίσιν ὕδατος præ his, quæ præcipiebantur, hisceret, morte
φλόγα ὅλην εἰς αἰθέριον ὑψουμένην σβεννύειν; Τέως multaretur. Quid igitur acturi erant, qui in vesaδ᾽ οὖν οὕτω καὶ ἐπὶ τοιούτοις εἶχε τούτους τὸ δικα- nau rabiem, et perditum multitudinis impetum
στήριον, καὶ ἡμῖν τὸ λοιπὸν τὰ λείποντα τῶν ἀδικη - contraire non poterant? Quid aliud, nisi violentiæ
μάτων ἀφηγητέον, καὶ ὅποι ταῦτα κατήντησεν.
cedere, neque intentare paucis aquæ guttis flainmam integram ad æthera usque excitatam exstinguere? Tandem hoc modo, ei
hisce de rebus ad
tribunal ventum est, nobisque interim quæ reliqua sunt, injustitiæ, quemnam fiuem nacta sunt, enarrandum.
ζ. Εἶχε μὲν γὰρ ταῦτα, ὡς ἔφην, ἀρχὴν τὸ πρὸ
τῆς καθ' ἡμῶν συνοδικῆς διαγνώσεως ἀντικαταστῆ
και τῷ θρόνῳ τὸν ἡμῶν ἐπὶ τούτῳ ἀντίζηλον, καὶ
προσέτι ως παρ' αὐτοῦ καὶ μόνου τὴν καθ᾿ ἡμῶν
ἐξενεχθῆναι ἀπόφασιν, καὶ τὸ δὴ μείζον, τὸ μηδὲ
παρ' αὐτοῦ, ἀλλὰ παρ' ἀνδρῶν ἀνιέρων, καὶ τούτων
παλαιᾷ τῇ καθ' ἡμῶν κακία προστετηκότων, ὡς ἐπ'
ὀνόματι αὐτοῦ ταύτην σχεδιασθῆναι, τὴν δ' ἐπὶ τὸ
πλέον ἔσχηκε πρόοδον, ἐκ τῶν, ὡς ἤδη ἀπαγγελού
7. llorum itaque principium fuit, ut dixi, ante
synodale decretum contra nos latum, loco nostri
in thronum nostrum promovere æmulum, necnon
ab ipso, eoque solo contra nos sententiam publicari, et quod immanius est, neque ab ipso, sed al
hominibus profanis, et his antiquæ adversum) nos
improbitati deditis, sub nomine nihilominus illius
dictari, qnæ usque quo processerit ex factis ipsis
enuntiabimus. Quartus dies erât, ex quo, quæ ab
col. 959–960page 472 of 511
PG 141:959μεν, γεγενημένων. Τετάρτη μὲν γὰρ ἦν, ἐξότου ἡ Ε παρ' αὐτοῖς ὀνομασθεῖσα καθαίρεσις ἀνεγνώσθη, καὶ ἡμεῖς πρὸς δικαστήριον ἐκαλούμεθα. Ακουε, οὐρανέ, καὶ ἐνωτίζου, ἡ γῆ. Ὁ καθαιρεθεὶς πρὸς ἀπολογίαν καλεῖται, ὁ τὴν ἀπόφασιν καταδικισθεὶς πρὸς τὴν ὑπὲρ αὐτοῦ ἀπάντησιν, ὁ τοῦ θρόνου καὶ πρὸ τῆς ἀποφάσεως ἐξωσθεὶς πρὸς δικαιολογίαν. Ινα τί γέα νηται; Ἵνα τὰ πρὸς ἀπολογίαν, καὶ ἀπάντησιν, καὶ δικαιολογίαν αὐτοῦ εὐλογοφανῆ νομισθέντα τὴν οίω κείαν ἰσχὺν ἕξει. Καὶ τί ἂν εἴη τῆς τούτων ἰσχύος τὸ τέλος; ὁ πατριαρχικός θρόνος; Αλλ' οὗτος προς αφηρέθη, ἄλλος ἐπ' αὐτοῦ κεῖται. Τῷ γὰρ γενικωτέρῳ τὴν καθέδραν ταύτην καλοῦμεν ὀνόματι Καὶ τίς οὐκ ἂν καὶ τῶν πάντη δυσκινήτων πρὸς τὸ νοεῖν ἕωλα ἡμῖν ἀποβήσεσθαι διαγνοίη πάνθ' ὅσα ἡμεῖς καὶ δίκαια, καὶ ἀληθὴ ὑπεραπολογησόμεθα ἑαυτῶν; Σὺ δὲ, τὰ μηνύματα ἔλεγον, δίχα παντὸς ἀρχιερατικοῦ σημείου πρὸς τὸ ἡμέτερον ἀπάντησαν δικαστή. ριον. Χάρις ὑμῖν τῆς ἀληθείας ταύτης· οὐ γὰρ ἀδι χίας ἐνταῦθα ἐρῶ. Εντεῦθεν γὰρ τὴν ἀλήθειαν ἀκρι βῶς παρεστήσατε, ὡς οὐχὶ δικάσαι, ἀλλὰ κυρώσαι τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀθέσμως ἐξενεχθεῖσ ν ψῆφον ἠθροίσθητε. Εὗγε ὑμῖν τῆς εἰς τοῦτο φιλαδελφίας! καλῶςἄρα καὶ ἀληθῶ; φθάσας ἀνωτέρω, ὡς παρ' ὑμῶν δεδικαιωμένος, ἐφ᾽ οἷς ἠδίκημαι, τῆς ὑμῶν ὑπερη γόρηκα τιμιότητος. Η γὰρ ὀλίγη τις ἡμῶν ἡ δια καίωσις κανονικῶς οὕτω πάντων τῶν ἤδη ῥηθέντων παρηκολουθηκότων; η'. Τάχα δ' ἀλλὰ τὰ ἑξῆς κανονικώτερα τις οἰήσεται προβῆναι καὶ ἐνθεσμότερα; Καὶ δὴ πρόσεχε μοι τῷ λόγῳ, δεύγνω μόνως ἐπακροώμενος. Ως γάρ και νονικὰ πρὸς ἡμᾶς οὕτω γεγόνασι τὰ μηνύματα, ἔτι καὶ τοῦτο κανονικὸν ἔχοντα. τὸ μὴ διὰ ἀρχιερέων, ἀλλὰ διὰ λαϊκῶν τινων καὶ κληρικῶν διακόνων γενέσθαι, τὴν Παύλου φωνὴν ἡμεῖς δανεισάμενοι, ὡς ὁ Παι λος βοῶν, ἀπελογησάμεθα, Καίσαρα ἐπεπέκλητο, οὕτω κἀγὼ βασιλέα ἐπικέκλημαι ἀκροατὴν τῶν κατ' ἐμὲ καὶ ἀπροσπαθῆ διαγνώμονα. Τὴν γοῦν φωνὴν ταύτην τοῖς πάντα τὰ καθ᾿ ἡμῶν δεινὰ ἐξαρεύουσιν οἱ ἀγγελιαφόροι διακομίσαντες, ἐπανῆλθον ἐκεῖθεν, Η μὴν, λέγοντες, οὐκ ἂν σοι ὅλως ἐξέσται καὶ με νης τῆς βασιλικῆς ὄψεως ἀξιωθῆναι. Μὴ τοῦτο οἷου, μή τι ἔσεσθαί σοι ὄφελος ἐντεῦθεν προσδόκα. "Αρ' οὖν οὐχὶ καὶ τοῦτο, προσερήσομαι γάρ σε, ἂν ὁ λόγος εὐγνώμονα προσεκαλέσατο ἀκροατήν, μεγάλην παρ ίστησι τὴν πρὸς τὸ δίκαιον ῥοπὴν τῶν ἐμῶν δικα στῶν; Τάχα γὰρ εἰ καὶ ἀνδροφόνος τις, ή και τι ἄλλο τῶν εἰς ἔσχατον ἀπηγορευμένων εἰργασμένος κακῶν, τὴν τοῦ κρατοῦντος ἐπεκαλεῖτο ἀκρόασιν, ἐφ' οἷς ᾤετο παρὰ τῶν ἀποφηναμένων τὴν κατ' αὐτοῦ ψῆφον ἀδικηθῆναι, οὐκ ἂν ἐπετιμήθη τῆς ἐπικλήσεως; Ἡμῖν δὲ καὶ τοῦτο ἔγκλημα ελογίσθη, κα οὐκ οἶδεν, ὁποίᾳ ἑτέρᾳ δίκῃ τὴν τοῦ βασιλέως ἐπίσ κλησιν ἐπιβοήσεται ὁ κρινόμενος. Εἰ γὰρ, ὅτε τὸ μὲν ἐπὶ τῇ δίκῃ πρόσωπον πατριάρχης, τὸ δ' ἔγκλημα Εχθρα κατά Ρωμαίων, καὶ δογμάτων παραφορά, περιττόν τι, καὶ εἰς οὐδὲν συντελοῦν ἡ τοῦ βασιλέως ἀκρόασις ἐλογίσθη, ἐπὶ ποίῳ ἂν ἑτέρῳ προσώπῳ, καὶ ἐφ' ἑτέρᾳ ποίᾳ δίκῃ οἱ ταῦτα λογιζόμενοι τὴν
illis depositio nomen habuit, pronuntiata fuerat, & μεν, γεγενημένων. Τετάρτη μὲν γὰρ ἦν, ἐξότου ἡ
cum nos ad tribunal vocamur: Audi, cœlum, et
auribus percipe, terra! Depositus accersitur ad respondendum, qui decreto condemnatus est, ad illi
contradicendum; a throno etiam ante sententiam
lalam ejectus, ad depulsaudiam calumniam. Sed
quo scopo? ut quæ ille respondiendo, contradicendo, injuriam depulsando protulisset, non alisque
ratione prolata esse existimata, proprium robur haberent. Et quis tandem eorum roboris finis futurus
erat? Patriarchicus thronus? Sed hic antea ablatus
est, alius super illo jacet: namque generaliori nomine cathedram ipsam vocitamus. Ε: quisnam
etiam ex iis, qui ad intelligendum ineptissimi
sunt, inania, quæcunque nos in nostri defensionem
sive justa sive vera adduxissemus futura non dignovisset? Tu vero, nuntii præcipiebant, absque ullo
præsulatus signo ad nostrum procedito tribunal.
Gratia sit vobis ob hanc veritatem, neque enim dicam, injustitiam. Hinc enim veritatem apertissime
ostendistis, vos, non ut judicaretis, sed ut contra
nos præter fas latam sententiam stabiliretis congregatos fuisse. O amorem fraternum a vobis tanti
habitum! Probe igitur vereque supra veluti ex vobis innocens declaratus, in his, quæ injuste passus
sum, pro vestra dignitate respondi. Neque enim
nostræ innocentiæ parva declaratio est, cum res
supradictæ modo quo diximus processerint.
8. Sed quæ subsecuta sunt, fortasse quispiam
παρ' αὐτοῖς ὀνομασθεῖσα καθαίρεσις ἀνεγνώσθη, καὶ
ἡμεῖς πρὸς δικαστήριον ἐκαλούμεθα. Ακουε, οὐρανέ,
καὶ ἐνωτίζου, ἡ γῆ. Ὁ καθαιρεθεὶς πρὸς ἀπολογίαν
καλεῖται, ὁ τὴν ἀπόφασιν καταδικισθεὶς πρὸς τὴν
ὑπὲρ αὐτοῦ ἀπάντησιν, ὁ τοῦ θρόνου καὶ πρὸ τῆς
ἀποφάσεως ἐξωσθεὶς πρὸς δικαιολογίαν. Ινα τί γέα
νηται; Ἵνα τὰ πρὸς ἀπολογίαν, καὶ ἀπάντησιν, καὶ
δικαιολογίαν αὐτοῦ εὐλογοφανῆ νομισθέντα τὴν οίω
κείαν ἰσχὺν ἕξει. Καὶ τί ἂν εἴη τῆς τούτων ἰσχύος
τὸ τέλος; ὁ πατριαρχικός θρόνος; Αλλ' οὗτος προς
αφηρέθη, ἄλλος ἐπ' αὐτοῦ κεῖται. Τῷ γὰρ γενικω
τέρῳ τὴν καθέδραν ταύτην καλοῦμεν ὀνόματι Καὶ
τίς οὐκ ἂν καὶ τῶν πάντη δυσκινήτων πρὸς τὸ νοεῖν
ἕωλα ἡμῖν ἀποβήσεσθαι διαγνοίη πάνθ' ὅσα ἡμεῖς
καὶ δίκαια, καὶ ἀληθὴ ὑπεραπολογησόμεθα ἑαυτῶν;
Σὺ δὲ, τὰ μηνύματα ἔλεγον, δίχα παντὸς ἀρχιερατι
κου σημείου πρὸς τὸ ἡμέτερον ἀπάντησαν δικαστή.
ριον. Χάρις ὑμῖν τῆς ἀληθείας ταύτης· οὐ γὰρ ἀδι
χίας ἐνταῦθα ἐρῶ. Εντεῦθεν γὰρ τὴν ἀλήθειαν ἀκρι
βῶς παρεστήσατε, ὡς οὐχὶ δικάσαι, ἀλλὰ κυρώσαι
τὴν καθ᾿ ἡμῶν ἀθέσμως ἐξενεχθεῖσ ν ψῆφον ἠθροί
σθητε. Εὗγε ὑμῖν τῆς εἰς τοῦτο φιλαδελφίας! Καλώς
ἄρα καὶ ἀληθῶ; φθάσας ἀνωτέρω, ὡς παρ' ὑμῶν
δεδικαιωμένος, ἐφ᾽ οἷς ἠδίκημαι, τῆς ὑμῶν ὑπερηγόρηκα τιμιότητος. Η γὰρ ὀλίγη τις ἡμῶν ἡ δια
καίωσις κανονικῶς οὕτω πάντων τῶν ἤδη ῥηθέντων
παρηκολουθηκότων;
η'. Τάχα δ' ἀλλὰ τὰ ἑξῆς κανονικώτερα τις οιήσε
magis ex canonum legumque præscripto artilata ται προβῆναι καὶ ἐνθεσμότερα; Καὶ δὴ πρόσεχε μοι
esse existimabit? Qui æquo animo audis, orationi
attendito. Ut enim secundum canones nobis nuntil
missi sunt, qui hoc etiam in se canonicum continebant, cum non per præsules, sed laicos quosdam. et administrous clericos, facti sunt, Pauli
vocem nos mutuo accipientes, ut Paulus clamans, Cæsarem appellavit, ita et ipse Cæsarem
appello auditorem rerum mearum, et perturbationis expertem cognitorem. Voces has nostras cum
illi, qui mala omnia in nos moliebantur, nuntii
attulissent, inde reversi, Haul fas est, inquiunt,
tibi vel solo imperatoris aspectu frui. Ne id cogites, neque inde tibi utilitaten aliam exspectes.
Annon etiam hoc, interrogabo enim te, quem oratio mea æquum auditorem appellavit, magnam ad
jus observandum, meorum judicum propensionem
ostendit? An vero si homicida, sive aliorun, quæ
acerrimis pœnis prohibentur, facinorum patrator,
imperatoris audientiam appellasset, pro quibus se
injustitia affectum ab iis, qui calculum tulerant,
cognovisset, ob appellationem criminis notam incurrisset? At nobis hoc quoque crimen reputatum
est: necdum capio quodnam aliud judicium reus
præ illo, quod imperatoris est, appellabit. Etenim si
cum, qui judicio sistitur, patriarcha est, crimen,
adversus Græcos odium, et in dogmatibus error,
supervacaneum quid et prope inutilis imperatoris
auditio reputata est, in quanam alia persona, et in
quo alio judicio, qui similibus obnoxii reputanτῷ λόγῳ, δεύγνω μόνως ἐπακροώμενος. Ως γάρ και
νονικὰ πρὸς ἡμᾶς οὕτω γεγόνασι τὰ μηνύματα, ἔτι καὶ
τοῦτο κανονικὸν ἔχοντα. τὸ μὴ διὰ ἀρχιερέων, ἀλλὰ
διὰ λαϊκῶν τινων καὶ κληρικῶν διακόνων γενέσθαι,
τὴν Παύλου φωνὴν ἡμεῖς δανεισάμενοι, ὡς ὁ Παι
λος βοῶν, ἀπελογησάμεθα, Καίσαρα ἐπεπέκλητο,
οὕτω κἀγὼ βασιλέα ἐπικέκλημαι ἀκροατὴν τῶν κατ'
ἐμὲ καὶ ἀπροσπαθῆ διαγνώμονα. Τὴν γοῦν φωνὴν
ταύτην τοῖς πάντα τὰ καθ᾿ ἡμῶν δεινὰ ἐξαρεύουσιν
οἱ ἀγγελιαφόροι διακομίσαντες, ἐπανῆλθον ἐκεῖθεν,
Η μὴν, λέγοντες, οὐκ ἂν σοι ὅλως ἐξέσται καὶ με
νης τῆς βασιλικῆς ὄψεως ἀξιωθῆναι. Μὴ τοῦτο οἷου,
μή τι ἔσεσθαί σοι ὄφελος ἐντεῦθεν προσδόκα. "Αρ'
οὖν οὐχὶ καὶ τοῦτο, προσερήσομαι γάρ σε, ἂν ὁ λόγος
εὐγνώμονα προσεκαλέσατο ἀκροατήν, μεγάλην παρ
ίστησι τὴν πρὸς τὸ δίκαιον ῥοπὴν τῶν ἐμῶν δικα
στῶν; Τάχα γὰρ εἰ καὶ ἀνδροφόνος τις, ή και τι
ἄλλο τῶν εἰς ἔσχατον ἀπηγορευμένων εἰργασμένος
κακῶν, τὴν τοῦ κρατοῦντος ἐπεκαλεῖτο ἀκρόασιν,
ἐφ' οἷς ᾤετο παρὰ τῶν ἀποφηναμένων τὴν κατ' αὐτοῦ
ψῆφον ἀδικηθῆναι, οὐκ ἂν ἐπετιμήθη τῆς ἐπικλή
σεως; Ἡμῖν δὲ καὶ τοῦτο ἔγκλημα ελογίσθη, κα
οὐκ οἶδεν, ὁποίᾳ ἑτέρᾳ δίκῃ τὴν τοῦ βασιλέως ἐπίσ
κλησιν ἐπιβοήσεται ὁ κρινόμενος. Εἰ γὰρ, ὅτε τὸ μὲν
ἐπὶ τῇ δίκῃ πρόσωπον πατριάρχης, τὸ δ' ἔγκλημα
Εχθρα κατά Ρωμαίων, καὶ δογμάτων παραφορά,
περιττόν τι, καὶ εἰς οὐδὲν συντελοῦν ἡ τοῦ βασιλέως
ἀκρόασις ἐλογίσθη, ἐπὶ ποίῳ ἂν ἑτέρῳ προσώπῳ,
καὶ ἐφ' ἑτέρᾳ ποίᾳ δίκῃ οἱ ταῦτα λογιζόμενοι τὴν
col. 961–962page 473 of 511
PG 141:961τοῦ βασιλέως παρουσίαν δικαιώσωσιν Γέγονε δ' οὖν ἐφ' ἡμῖν οὕτω καὶ τοῦτο· καὶ τότε μὲν ἐπὶ τοιούτοις ἥ τε σύνοδος διελύθη, καὶ τὸ καθ᾿ ἡμῶν διεσκεδάσθη συνέδριον. θ'. Κατὰ δὲ τὴν ἐξ ἐκείνης τρίτην πρὸς τῇ συνο δικῇ ὁμηγύρει καὶ τῇ ἀρχοντικῇ συνελεύσει, ἡ αὐτὴ καὶ πάλιν μετὰ τῆς αὐτῆς κακίας τῶν πολλῶν τοῦ πλήθους, εἰ καὶ μὴ πάντων, ὁρμή τε καὶ συνδρομή, καὶ μηνυταὶ πάλιν, καὶ τοῖς πρότερον ἔμοια τὰ μηνύματα. Ἡμεῖς δὲ Θεῷ μὲν τὸ πρῶτον ἑαυτοὺς ἀνα θέμενοι, σκέμμασι δὲ τὸ δεύτερον, οἷς ἡμῖν ἐδόκει συμφέρειν χρησάμενοι, καὶ τὸ ἀπελθεῖν πρὸς τοὺς καλοῦντας, καὶ τὸ μὴ ἀπελθεῖν ὁμοίως ἐπικίνδυνον ἑωρῶμεν, τὸ μὲν εἰ μετὰ τῆς ὑπὲρ ἡμῶν ἔσται ἀπο λογίας, τὸ δὲ ὡς πᾶσαν ἄδειαν παρέξον τοῖς διαβάλω λουσι τὰ ἡμέτερα. Η μὲν γὰρ μετὰ τῆς ἀπολογίας ἡμῖν παρουσία εἶχεν ἂν πρὸς ἡμέτερον κίνδυνον ἀν ἅψαι τὰ πλήθη, ὅτι γε τὸ ἐν τούτοις ἀλογιστότερον εὐχ ὑπερηγορίαν ἡμῶν, τῆς δὲ κοινῇ σπουδαζομένης ἐπιχειρήσεως κατηγορίαν καὶ ἀναίρεσιν ταύτην λο γίσασθαι ἔμελλε, καὶ οὐχ ἑαυτοὺς συνιστῶν· τοῖς δὲ Λατίνοις προσβοηθεῖν οὕτω ποιοῦντες ἐνομίσθημεν ἄν, καὶ τάχ᾽ ἂν διὰ τοῦτο καὶ θυσίαν Θεῷ προσφέρειν ἡγήσατο ὁ πικρῷ θανάτῳ παραδώσων ἡμᾶς. Τοιοῦτον γάρ, ὡς ἔφημεν, ἄνθρωπος, αλογώτερον ἀκροώμενος, ὅταν τι. ἐπὶ τοῖς περὶ Θεοῦ καὶ πίστεως αἰτιῷτο ζητήμασι. Τὸ δὲ μὴ ἀπελθεῖν ὅλως ἐπιπλέον ἂν εἰς τὸν εἰρημένον του; καθ᾿ ἡμῶν ἠρέθισε κινδύνου, ὡς πίστιν τάχα τῶν καθ᾿ ἡμῶν αἰτιαμάτων δυο νόμενον παρασχεῖν. Ὅτι γοῦν ἐπικίνδυνα ταῦτα ( ἐδέκουν ἡμῖν καὶ ἀμφότερα, τρίτην ἄλλην ὁδεῦσαι διέγνωμεν. Τὸ γὰρ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἡμετέροις ἔθεσιν ἀπαράτρωτον, καὶ τὴν ἀπαράθραυστον τῆς ἡμῶν εὐσεβείας συντήρησιν ἑαυτοῖς συνειδότες, δέον έλος γισάμεθα, τὴν μὲν ἀπέλευσιν μὴ ἀναβάλλεσθαι, μίαν δὲ μόνην ἀπολογίαν τὴν τῆς οἰκείας πίστεως ὁμολογίαν ποιήσασθαι, πρὸς ἄλλο δὲ πᾶν πρὸς τῶν ἀντι διατιθεμένων ἡμῖν ἐριστικῶς προσφερόμενον ἀπο σιωπῆσαι, καὶ πρὸς πᾶσαν ἐπελθοῦσαν, καὶ ἐπελευσομένην ἡμῖν ἀδικίαν, μηδὲν πρὸς τὸ παρὸν παρα φθεγξασθαι. Καὶ γέγονε τοῦτο. Καὶ εἶχεν ἡμᾶς τὸ δικαστήριον οὐ δικασθησομένους, ἀλλ᾽ ἣν προπεπόν θα μεν καταδίκην, βεβαιότερον ἴσως ἀποισομένους δι' ἔν, ὡς ἔοικε, μόνον τὴν ἡμετέραν παρουσίαν κατά επειγόντων τῶν ἡμῖν ἐξυφαινόντων τὰ πάνδεινα, τὸ καὶ ἀτιμίαν ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ προστρίψαι ἡμῖν. Οἷα γάρ εἴπομεν; οἷα δὲ καὶ ἠκούσαμεν; ι. Αὐτίκα πρώτως περὶ ὧν ἐλογογραφήσαμεν περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνώσεως ἀνεκρινόμεθα. Καὶ ἦν μὲν ἡ σπουδὴ τοῖς ἀντιδικοῦσι στάδιον δια λέξεως ὑπανοῖξαι, καὶ μέγαν ἀντιῤῥήσεως συγκροτῆσαι ἀγῶνα, ὡς ἂν διὰ παρεξηγήσεων, αἷς αὐτοὶ νομοθετικώτερον πλέον ἢ ἀποδεικτικώτερον ἐπὶ ταῖς θεολογικαῖς τῶν Πατέρων χρῶνται φωναῖς, τὸ ἀλος γώτερον τοῦ πλήθους καταδημαγωγήσωσι, καὶ οὕτω την καθ' ἡμῶν δῆθεν ἀπενέγκωνται νίκην· ἡμῖν δ' ὅτι τὸ τυρευόμενον τούτοις οὐκ ἠγνοεῖτο· τὸ δ᾽ ἦν
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. 1.
τοῦ βασιλέως παρουσίαν δικαιώσωσιν; Γέγονε δ' tur, præsentiam imperatoris appellabunt? Hac igi
tur ratione boc quoque de nobis transactum est:
tum deinceps synodus dissolura est, et adversus
nos conctus congressus dissipatus
οὖν ἐφ' ἡμῖν οὕτω καὶ τοῦτο· καὶ τότε μὲν ἐπὶ
τοιούτοις ἥ τε σύνοδος διελύθη, καὶ τὸ καθ᾿ ἡμῶν
διεσκεδάσθη συνέδριον.
θ'. Κατὰ δὲ τὴν ἐξ ἐκείνης τρίτην πρὸς τῇ συνοδικῇ ὁμηγύρει καὶ τῇ ἀρχοντικῇ συνελεύσει, ἡ αὐτὴ
καὶ πάλιν μετὰ τῆς αὐτῆς κακίας τῶν πολλῶν τοῦ
πλήθους, εἰ καὶ μὴ πάντων, ὁρμή τε καὶ συνδρομή,
καὶ μηνυταὶ πάλιν, καὶ τοῖς πρότερον ἔμοια τὰ μηνύματα. Ἡμεῖς δὲ Θεῷ μὲν τὸ πρῶτον ἑαυτοὺς ἀνα
θέμενοι, σκέμμασι δὲ τὸ δεύτερον, οἷς ἡμῖν ἐδόκει
συμφέρειν χρησάμενοι, καὶ τὸ ἀπελθεῖν πρὸς τοὺς
καλοῦντας, καὶ τὸ μὴ ἀπελθεῖν ὁμοίως ἐπικίνδυνον
ἑωρῶμεν, τὸ μὲν εἰ μετὰ τῆς ὑπὲρ ἡμῶν ἔσται ἀπο
λογίας, τὸ δὲ ὡς πᾶσαν ἄδειαν παρέξον τοῖς διαβάλω
λουσι τὰ ἡμέτερα. Η μὲν γὰρ μετὰ τῆς ἀπολογίας
ἡμῖν παρουσία εἶχεν ἂν πρὸς ἡμέτερον κίνδυνον ἀν
ἅψαι τὰ πλήθη, ὅτι γε τὸ ἐν τούτοις ἀλογιστότερον
εὐχ ὑπερηγορίαν ἡμῶν, τῆς δὲ κοινῇ σπουδαζομένης
ἐπιχειρήσεως κατηγορίαν καὶ ἀναίρεσιν ταύτην λο
γίσασθαι ἔμελλε, καὶ οὐχ ἑαυτοὺς συνιστῶν· τοῖς δὲ
Λατίνοις προσβοηθεῖν οὕτω ποιοῦντες ἐνομίσθημεν
ἄν, καὶ τάχ᾽ ἂν διὰ τοῦτο καὶ θυσίαν Θεῷ προσφέρειν ἡγήσατο ὁ πικρῷ θανάτῳ παραδώσων ἡμᾶς.
Τοιοῦτον γάρ, ὡς ἔφημεν, ἄνθρωπος, αλογώτερον
ἀκροώμενος, ὅταν τι. ἐπὶ τοῖς περὶ Θεοῦ καὶ πίστεως
αἰτιῷτο ζητήμασι. Τὸ δὲ μὴ ἀπελθεῖν ὅλως ἐπιπλέον
ἂν εἰς τὸν εἰρημένον του; καθ᾿ ἡμῶν ἠρέθισε κίνδυ
νου, ὡς πίστιν τάχα τῶν καθ᾿ ἡμῶν αἰτιαμάτων δυο
νόμενον παρασχεῖν. Ὅτι γοῦν ἐπικίνδυνα ταῦτα (
ἐδέκουν ἡμῖν καὶ ἀμφότερα, τρίτην ἄλλην ὁδεῦσαι
διέγνωμεν. Τὸ γὰρ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἡμετέροις ἔθεσιν
ἀπαράτρωτον, καὶ τὴν ἀπαράθραυστον τῆς ἡμῶν
εὐσεβείας συντήρησιν ἑαυτοῖς συνειδότες, δέον έλος
γισάμεθα, τὴν μὲν ἀπέλευσιν μὴ ἀναβάλλεσθαι, μίαν
δὲ μόνην ἀπολογίαν τὴν τῆς οἰκείας πίστεως ομολογιαν ποιήσασθαι, πρὸς ἄλλο δὲ πᾶν πρὸς τῶν ἀντιδιατιθεμένων ἡμῖν ἐριστικῶς προσφερόμενον ἀποσιωπῆσαι, καὶ πρὸς πᾶσαν ἐπελθοῦσαν, καὶ ἐπελευ
σομένην ἡμῖν ἀδικίαν, μηδὲν πρὸς τὸ παρὸν παρα
φθεγξασθαι. Καὶ γέγονε τοῦτο. Καὶ εἶχεν ἡμᾶς τὸ
δικαστήριον οὐ δικασθησομένους, ἀλλ᾽ ἣν προπεπόν
θα μεν καταδίκην, βεβαιότερον ἴσως ἀποισομένους δι'
ἔν, ὡς ἔοικε, μόνον τὴν ἡμετέραν παρουσίαν κατά
επειγόντων τῶν ἡμῖν ἐξυφαινόντων τὰ πάνδεινα, τὸ antea condemnationem subivimus, firmius repor
9. Tertia postmodum die synodalis congregatio
cum principum assistentia cogitur, iterumque cum
eadem multorum ex vili plebecula improbitate, et
si non omnium, impetus, et concursus, et nuntii
prioribus non absimiles. Nos porro Deo uosmel
ipsos primum committentes, et animo postmodum,
quæ nobis utilia esse videbantur, revolventes, et
ad accersentes accessum, et in spernendis imperiis contumaciam, æque periculosum esse deprehendebamus; illum, si eum nostra defensione comitaretur; hanc, tanquam quæ postra calumniantibus plenam facukatem omnia agendi concessisset.
Namque nostra præsentia cum defensione poterat
að nostra dainna multitudinem concitare, quod in
ea pars, quæ minus ratione uteretur, non nostri
defensionem, sed conatus adversus nos publici
accusationem, et demolitionem illam esse reputasset et nos non nobis suppetias ferre, sed Latimis esse adjumento, si id agerenus, existimare
mur. Et forte etiam ob hanc eamdem causam sa·
crificium Deo offerre opinatus quispiam, neci nos
pessimae tradidisset: talis enim homo est, et nulla
ratione duce res dijudicat, cum de Deo ac fide
quastio est, et judicium constituitur. Εt contulinacia magis ac magis in noxam nostram excitasset,
tanquam quæ crimina adversus nos in judicium
'«lelala, uti vera constabilisset. Cum itaque utraque
nobis periculosa viderentur, tertium inire consi -
lium decrevimus. Namque cum in omnibus nostris.
consuetudinibus invulneratam et nostræ pietatis
infractam integritatem conservatam 2 nobis
apprime teneremus, facto opus esse judicavimus,
accessum nempe non diutius protrahere. et satis
pro nobis responsum, ɛi nostræ fidei professionem
emitteremus, reliqua vero omnia, quæ nobis
adversarii contentiose opponerent, silentio pertransiremus, et ad omne, quod injuste passi eramus, vel in posterum toleraturi essemus, nihil
tum responderemus. Quod et factum est. Et ad
tribunal accessimus non judicandi, sed quam
καὶ ἀτιμίαν ἐπὶ τῇ ἀδικίᾳ προστρίψαι ἡμῖν. Οἷα γάρ
εἴπομεν; οἷα δὲ καὶ ἠκούσαμεν;
taturi, ob quod, ut videbatur, tantummodo wostram præsentiam studiose poposcebant, qui atrocissima quæque in nos moliebantur, et nobis præter injustitiam infamiæ quoque notam inurebant. Quæ enim tum diximus? quæ et audivimus?
ι. Αὐτίκα πρώτως περὶ ὧν ἐλογογραφήσαμεν
περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνώσεως ἀνεκρινόμεθα.
Καὶ ἦν μὲν ἡ σπουδὴ τοῖς ἀντιδικοῦσι στάδιον διαλέξεως ὑπανοῖξαι, καὶ μέγαν ἀντιῤῥήσεως συγκρο
τῆσαι ἀγῶνα, ὡς ἂν διὰ παρεξηγήσεων, αἷς αὐτοὶ
νομοθετικώτερον πλέον ἢ ἀποδεικτικώτερον ἐπὶ ταῖς
θεολογικαῖς τῶν Πατέρων χρῶνται φωναῖς, τὸ ἀλος
γώτερον τοῦ πλήθους καταδημαγωγήσωσι, καὶ οὕτω
την καθ' ἡμῶν δῆθεν ἀπενέγκωνται νίκην· ἡμῖν δ'
ὅτι τὸ τυρευόμενον τούτοις οὐκ ἠγνοεῖτο· τὸ δ᾽ ἦν
10. Statim illa, quæ nos de unione ecclesiastica
scripto tradidimus, in judicium vocata sunt. Et
adversariis tantum illud incumbebat, disputationis stadium aperire, et ingens contradictionis
certamen constituere, ut per pravas interpretationes, ad quas construendas illi nomothetarum
magis more, quam demonstrationum methodis
Patrum vocibus utuntur, vesaniorem plebeculæ
multitudinem quasi lenocinio allicerent, sicque
adversus nos victoriam reportarent. Nos porro eo-
col. 963–964page 474 of 511
PG 141:963τὸ τὰ πλήθη πρὸς τὴν καθ' ἡμῶν ὀργὴν ἀναφθῆναι, ἐκ παλαιᾶς προκατειλημμένα τῆς φήμης, πολλὰ πρὸς τὴν μισουμένην αὐτοῖς ἐκκλησιαστικὴν σπεί δειν ἡμᾶς ἔνωσιν. Τοιαύτη τις γέγονεν ἡ ἀπολογία. Εἰ περὶ πίστεως ἡμεῖς σήμερον ἀνακρινόμεθα, ἔφη μεν, ἐν παρρησίᾳ βοῶμεν πιστεύειν, καὶ ὁμολογεῖν, καὶ φρονεῖν ὡς ἡ ἁγία καὶ καθολική Εκκλησία φρο νεῖ, καὶ ὁμολογεῖ, παρ' ἧς τὸ βάπτισμα έδεξάμεθα, παρ' ἧς τὸ ἄδολον γάλα τῆς πίστεως ἐποτίσθημεν, παρ' ἧς τοὺς δογματικούς λόγους ἐμαθητεύθημεν, οὓς ἐξ ἔτι νηπίου καὶ εἰς τήνδε τὴν πολιὰν ἀναλόγως τῶν ἡλικιῶν ἑκάστη διήλθομεν, μανθάνοντες πρότερον, καὶ διδάσκοντες ὕστερον. Καὶ ἡ μὲν ἀπο λογία ἡμῶν αὕτη· τὴν δ᾽ ἀμοιβαίαν πρὸς ταύτην ἀπόκρισιν ἀκόλουθον ἐξενεχθῆναι κατὰ τὸ ἁρμόδιον οὐδαμῶς οἶμαι. Ὀρθοδόξου γὰρ Χριστιανισμού παι ραδοχὴν οἱ δικάζοντες τῆς ἀρχιερωσύνης στέρησιν ὑμᾶς ἐδικαίωσαν, οὐκ οἶδ' ὅπως, καὶ ὅθεν εἰ; τὴν τοιαύτην κινηθέντες ἀπόφασιν, πάντως δ᾽ οὐκ ἄλ λοθεν, ἀλλ' ἐξ ὧν προειρήκαμεν. Οὐ γὰρ οἷοί τε ούτ δαμῶς ἦσαν πρὸς ἄλογον μανίαν πλήθους και όλο μὴν ἀντέχειν ἀκάθεκτον, ἣν ἐφ' ἑαυτὸν ἕκαστος ἐπιε σπεύσασθαι ᾤετο, εἴ τί που καὶ μικρὸν ἐνσταίη, πρὸς ἅπερ εἰ τὰ καθ᾿ ἡμῶν δυνάμενοι ἤθελον. Αλλ' ή μὲν ἀπόφασις τοιαύτη, καὶ διὰ τοιαῦτα. 41. ια'. Ἡμεῖς δὲ ὅπερ τότε δι' οὓς ἔφημεν λόγους, Ει ἀπολογήσασθαι οὐκ ἐδοκιμάσαμεν, νῦν εἰς λαμπρόν προτείνομεν τὸν ἀπόλογον. Εδει, ὦ πάντες ἱεροί, ὦ πάντες κανόνων θείων καὶ πατρικῶν εἰδήμονες διατάξεων, ἱερωσύνην ἀφαιρεθῆναι τὸν τὴν ῥηθεῖσαν ὁμολογίαν καὶ ψυχῇ φρονοῦντα καὶ γλώσσῃ κα ρύττοντα; Ορθόδοξον ἡμῖν προσμαρτυρεῖς τὸν Χρισ στιανισμὸν, ὁ δικάζων, καὶ τὴν ἱερωσύνην ἡμῶν ἀφαιρῇ; "Οτι γε, ἴσως ἐρεῖς, τὰ περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνώσεως Ελογογράφησας. Καλώς, καλώ;, εἰ μὴ τὸ φρόνημα ἡμῶν τῆς ἄκρας είχετο εὐσεβείας, εἰ τὰ ἡμέτερα ἠθετήκαμεν, εἰ ἀλλότριον δόγμα τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ παρεισεφθείραμεν. Εἰ δ᾽ ἐπὶ τούτοις πᾶσιν ἀθῶσι καὶ ψυχὴν καὶ γνώμην ἡμεῖς, καὶ σύμπαν τὸ τῆς λογογραφηθείσης ὑφ᾽ ἡμῶν πραγματείας κεφάλαιον ἢ πρὸς εἰρήνην ἑκατέρων τῶν Εκκλησιῶν ἦν συμβολή, καλῶς τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, καὶ λίαν συμφερόντως προβαίνουσα, εἰ πάνθ' ὅσα καὶ εἴπομεν, καὶ ἐγράψαμεν, καὶ διαλλάκτες ἡμᾶς οὔμενουν κενοφωνιῶν παριστῶσι δογματιστές, ὡς ἡ κατὰ τῆς ἀληθείας θρασυνομένη γλώττα των ἡμᾶς διαβαλλόντων ἀνακηρύττει, ἵνα τί ἀναξία μὲν τῶν πασχόντων, ἀναξία δὲ τῶν ποιούντων ἐπ' ἀφαι ρέσει τῆς ἡμῶν ἱερωσύνης ἐξηνέχθη ἡ ἀπόφασις; ιβ'. Καὶ πῶς, φησὶν ὁ ἀντιλέγων, ἡμῖν πυρί παρ ραδιδομένης τῆς βίβλου τῆς σῆς, πρὸς τὴν εἰς τοῦτο οὐκ ἔστῆς ἀντίῤῥησιν; Ὅτι οὐδ' ὁ καιρὸς ἐτύγχανεν ἀκροάσεως, ἀλλ᾽ ἀκαταστασία τὸ πᾶν, καὶ σύγχυση εἶχε καὶ θόρυβος, καὶ τὸν χυδαῖον λαὸν οἱ ἀνάπται διασπάσαι ἡμᾶς, καὶ διαμερίσαι φύρδην παρώτρι νον. Καὶ πάλιν οὐδ' ἔτι πυρὸς τροφὴ τὰ γράμματα
rum machina, et molimina cum non præterirent, τὸ τὰ πλήθη πρὸς τὴν καθ' ἡμῶν ὀργὴν ἀναφθῆναι,
erant vero, iram populi contra nos succendere, qui ἐκ παλαιᾶς προκατειλημμένα τῆς φήμης, πολλὰ
ab antiquo tempore famae apud eosdem vulgate· πρὸς τὴν μισουμένην αὐτοῖς ἐκκλησιαστικὴν σπεί
hærebant ad unionem stabilien:lam maximum in δειν ἡμᾶς ἔνωσιν. Τοιαύτη τις γέγονεν ἡ ἀπολογία.
modum ab eodem modo habitam studium nos nec Εἰ περὶ πίστεως ἡμεῖς σήμερον ἀνακρινόμεθα, ἔφη·
exiguum contulisse. Et responsio quidem, utcunque μεν, ἐν παρρησίᾳ βοῶμεν πιστεύειν, καὶ ὁμολογεῖν,
illa fuerit, ita se habuit: Si de fide nos hodie in- καὶ φρονεῖν ὡς ἡ ἁγία καὶ καθολική Εκκλησία φρο
quirimur, palam et libere vocem sustollentes νεῖ, καὶ ὁμολογεῖ, παρ' ἧς τὸ βάπτισμα έδεξάμεθα,
dicimus, credere, et profteri, et tenere quemad- παρ' ἧς τὸ ἄδολον γάλα τῆς πίστεως ἐποτίσθημεν,
modum sancta catholicaque Ecclesia profitetur, et παρ' ἧς τοὺς δογματικούς λόγους ἐμαθητεύθημεν,
tenet, a qua sacro lavacro abluti sumus, a qua οὓς ἐξ ἔτι νηπίου καὶ εἰς τήνδε τὴν πολιὰν ἀναλό
sincerum tidei lac bausimus, a qua sermones do- γως τῶν ἡλικιῶν ἑκάστη διήλθομεν, μανθάνοντες
gmaticos didicimus, quos ab infantia ipsa ad caui- πρότερον, καὶ διδάσκοντες ὕστερον. Καὶ ἡ μὲν ἀποtudinem hanc capitis præqua #latibus propor- λογία ἡμῶν αὕτη· τὴν δ᾽ ἀμοιβαίαν πρὸς ταύτην
Lione pertractavimus, prius adliscentes, et pust- ἀπόκρισιν ἀκόλουθον ἐξενεχθῆναι κατὰ τὸ ἁρμόδιον
modum docentes. Ad hæc vero, quæ subsecuta est οὐδαμῶς οἶμαι. Ὀρθοδόξου γὰρ Χριστιανισμού παι
eorum responsio, hoc in loco digerere, ineptum ραδοχὴν οἱ δικάζοντες τῆς ἀρχιερωσύνης στέρησιν
prorsus existimo. Namque Christianos nos et or- ὑμᾶς ἐδικαίωσαν, οὐκ οἶδ' ὅπως, καὶ ὅθεν εἰ; τὴν
thodoxos esse judices declararunt, nibilominus τοιαύτην κινηθέντες ἀπόφασιν, πάντως δ᾽ οὐκ ἄλ
præsulatus privationem decreverunt, nescio qua λοθεν, ἀλλ' ἐξ ὧν προειρήκαμεν. Οὐ γὰρ οἷοί τε ούτ
ratione, et unde moti, ad simile decretum pro- δαμῶς ἦσαν πρὸς ἄλογον μανίαν πλήθους και όλο
lapsi sunt, et plane non aliunde, neque rebus aliis, μὴν ἀντέχειν ἀκάθεκτον, ἣν ἐφ' ἑαυτὸν ἕκαστος ἐπιε
nisi iis, quas supra præmemoravimus. Neque enim σπεύσασθαι ᾤετο, εἴ τί που καὶ μικρὸν ἐνσταίη, πρὸς
poterant vix conpolis animi multitudinis rabiei, ἅπερ εἰ τὰ καθ᾿ ἡμῶν δυνάμενοι ἤθελον. Αλλ' ή
et effrenata appetitioni resistere, quam in se μὲν ἀπόφασις τοιαύτη, καὶ διὰ τοιαῦτα.
quisque convertendam fore putabat, si vel minimum illis obstitisset, quæ adversus nos pɔtentes
alioquin viri intentabant. Condemnatio itaque, uti diximus, nec aliam ob causam hæc fuit,
41. Nos vero, qui tum propter jam adductas ια'. Ἡμεῖς δὲ ὅπερ τότε δι' οὓς ἔφημεν λόγους,
rationes nihil respondimus, nunc palam apertoque, ut omnnes audiant, ore respondemnus. Alde G
cebatne, o universi sacerdotes, et qui divinorum
canonum, et sanctarum constitutionum sclentiam
lenelis, sacerdotio eum privari, qui prælaudatam
telei professionem et animo credit, et lingua deprædical? Orthodoxum nobis, o judex, Christianismuin allestaris, et sacerdotium adimis? Forte
dices, quod pro ecclesiastica unione scripta publicaverim. Bene, bene, si nostra sententia non rectam sinceramque, et excellentissimo quodam
modo pietatem præseferret: si res vestras improbavimus si alienum ab Ecclesia dogma introduximus. Quod si in his omnibus innoxii, et
animo et mente sumus, et summa nostri scripti
tractatio non alia erat, quam utriusque Ecclesiæ
nexus, bene et admodum utiliter Dei gratia procem
dens: si quæcunque diximus, aut scripsimus mediatores uus, et pacificatores, non novorum dogmatum assertores comprobant, et non ut contra
veritatem impudens audaxque lingua calumniantium contendit, quare indignum illis qui patiuntur, indignum et illis, qui ita decreverunt, de
nostri sacerdotii ademptione decretum latum est?
12. Ει qua de causa contradicens asserit, cum
volumen tuum igni traderetur, illius defensionem
aggressus non es, nec adustioni tete opposuisti?
At tempus illud auditionem non admittebat, cum
omnia turbato rerum ordine confusione tumultuque jactarentur, et seditionis auctores vilem plebeculam nos discerpere, et in frusta concidere
ἀπολογήσασθαι οὐκ ἐδοκιμάσαμεν, νῦν εἰς λαμπρόν
προτείνομεν τὸν ἀπόλογον. Εδει, ὦ πάντες ἱεροί,
ὦ πάντες κανόνων θείων καὶ πατρικῶν εἰδήμονες
διατάξεων, ἱερωσύνην ἀφαιρεθῆναι τὸν τὴν ῥηθεῖ
σαν ὁμολογίαν καὶ ψυχῇ φρονοῦντα καὶ γλώσσῃ κα
ρύττοντα; Ορθόδοξον ἡμῖν προσμαρτυρεῖς τὸν Χρισ
στιανισμὸν, ὁ δικάζων, καὶ τὴν ἱερωσύνην ἡμῶν
ἀφαιρῇ; "Οτι γε, ἴσως ἐρεῖς, τὰ περὶ τῆς ἐκκλη
σιαστικῆς ἑνώσεως Ελογογράφησας. Καλώς, καλώ;,
εἰ μὴ τὸ φρόνημα ἡμῶν τῆς ἄκρας είχετο εὐσεβείας,
εἰ τὰ ἡμέτερα ἠθετήκαμεν, εἰ ἀλλότριον δόγμα τῇ
τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ παρεισεφθείραμεν. Εἰ δ᾽ ἐπὶ
τούτοις πᾶσιν ἀθῶσι καὶ ψυχὴν καὶ γνώμην ἡμεῖς,
καὶ σύμπαν τὸ τῆς λογογραφηθείσης ὑφ᾽ ἡμῶν πραγ
ματείας κεφάλαιον ἢ πρὸς εἰρήνην ἑκατέρων τῶν
Εκκλησιῶν ἦν συμβολή, καλῶς τῇ τοῦ Χριστοῦ
χάριτι, καὶ λίαν συμφερόντως προβαίνουσα, εἰ πάνθ'
ὅσα καὶ εἴπομεν, καὶ ἐγράψαμεν, καὶ διαλλάκτες
ἡμᾶς οὔμενουν κενοφωνιῶν παριστῶσι δογματιστές,
ὡς ἡ κατὰ τῆς ἀληθείας θρασυνομένη γλώττα των
ἡμᾶς διαβαλλόντων ἀνακηρύττει, ἵνα τί ἀναξία μὲν
τῶν πασχόντων, ἀναξία δὲ τῶν ποιούντων ἐπ' ἀφαι
ρέσει τῆς ἡμῶν ἱερωσύνης ἐξηνέχθη ἡ ἀπόφασις;
ιβ'. Καὶ πῶς, φησὶν ὁ ἀντιλέγων, ἡμῖν πυρί παρ
ραδιδομένης τῆς βίβλου τῆς σῆς, πρὸς τὴν εἰς τοῦτο
οὐκ ἔστῆς ἀντίῤῥησιν; Ὅτι οὐδ' ὁ καιρὸς ἐτύγχανεν
ἀκροάσεως, ἀλλ᾽ ἀκαταστασία τὸ πᾶν, καὶ σύγχυση
εἶχε καὶ θόρυβος, καὶ τὸν χυδαῖον λαὸν οἱ ἀνάπται
διασπάσαι ἡμᾶς, καὶ διαμερίσαι φύρδην παρώτρι
νον. Καὶ πάλιν οὐδ' ἔτι πυρὸς τροφὴ τὰ γράμματα
col. 965–966page 475 of 511
PG 141:965μοι γέγονε, τὸ ἐπὶ τῇ διαστροφῇ τῶν νοημάτων ἔγκλημα διαφεύξῃ, Οὐ τοῦτο ἔγωγε, βέλτιστε, οὐδὲ ἐνενοήθη τοῦτο· ὅτι δὲ ἐντεῦθεν τὸ σὺν περίεργον ἀπελέγχεται, καὶ μάλα τρανῶς φημι. Καὶ τί γὰρ ἄλλο, ἢ ἵνα τὴν ἐκ τῆς βίβλου σύστασιν ἡμᾶς ζημιώσῃς, ἐπραγματεύσω, καὶ ἵνα τοῖς πολλοῖς ἐντεῦθεν δόξαν παράσχης μεγάλων ἀληθῶς ἀτοπημάτων καὶ ἀσε βειῶν περιληπτικὴν εἶναι τὴν βίβλον; Αλλ' εἰς μάν την σοι πρὸς τοῦτο τὰ ἔνεδρα. Οὐ γὰρ ἔμελλε θεὸς τοὺς ἐν εἰλικρινεῖ τῇ ἁπλότητι ζῶντας δούλους απο τοῦ παρ:δεῖν. Σὺ μὲν γὰρ χθὲς καὶ πρὸ τρίτης ἴσως τὸ τοιοῦτον ἐσκαιώρησας βούλευμα· Θεὸς δ᾽ ὁ τὰ πάντα πριν γενέσθαι εἰδὼς πόρρωθεν τῆς ἀληθείας προσῳκονόμει την σύστασιν. Οὐκ ὀλίγοι μὲν γὰρ τῶν εἰς τὰ μέρη τῆς ᾿Ανατολῆς παρ' ἡμῶν χειροτονηθέντων ἀρχιερέων ἀντίγραφα τῆς βίβλου ταύτης κομισάμενοι ἔχουσιν, οὐκ ὀλίγοι δὲ μοναχοὶ τῶν ἐν διαφόροις τῆς γῆς μέρεσι παροικούντων. Καὶ εἰ θεὺς ἄνωθεν εὐδοκεῖ, καὶ θύρα μοι δικαστηρίου άρξες ποῦς ἀνοιγῇ, ῥᾷον ἡμῖν ἔσται συμμαχουμένοις ὑπὸ τοῦ Πνεύματος, συκοφάντας καὶ τῆς ἀληθείας έχω θροὺς ἀποδεῖξαι τοὺς ἡμᾶς διαβάλλοντας. Η γάρ πᾶσα ἡμῶν † ἐν τοῖς λόγοις σπουδὴ διὰ τὸ κοινῇ λυσιτελοῦν τῇ ἡμετέρᾳ βασιλείᾳ καὶ ἡγεμονίᾳ ἐγι νετο· καὶ πρὸς ἐν τοῦτο μόνον ἑώρα τὸ σκοπιμώτ τον, πείσαι τὸ ἀντιλέγον μὴ ἀντιβαίνειν πρὸς τὴν εἰς ρήνην, ἅτε μηδὲν τῆς εὐσεβείας λυμαινομένης, ἐφ' οἷς Λατίνοις μὲν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἡμῖν δὲ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι ὠμολόγηται, ιγ΄. Ποίαν ὁ ἀντιλέγων, καὶ τῆς εὐσεβείας ἡμᾶς παραβάτας ἀποκαλῶν, καὶ τῶν Ῥωμαίων ἐχθρούς, ἕξει καθ' ἡμῶν τὴν ἰσχύν; Λύκος πάντως χανὼν εἰς μάτην ἀπελεγχθήσεται, ἐπὶν ἡμεῖς τὴν τῶν Ἐκ κλησιῶν εἰρήνην ἐπὶ παραδείγματι ταῖς τῶν Πατέ ρων ἡμῶν κοινωφελέσιν οἰκονομίαις, ας θεοκινήτως ἐκεῖνοι πρὸς ἔνωσιν τῶν Ἐκκλησιῶν κατὰ καιροὺς ἀπειργάζοντο, ἀπεδείξαμεν. Οτι δὲ ἐκ τοῦ, ὡς εἰς παράδειγμα της πάντων παρ' αὐτῶν Πατέρων γε γενημένας οικονομίας ἡμᾶς ἀφορᾷν, εἰ; τοῦτο τῆς ἐγχειρήσεως ἐληλύθαμεν, τὰ παρ' ἡμῖν, ὡς καὶ ἄνω θεν προεπηγγειλάμεθα, πρὸς τὸ παρὸν εὑρισκόμενα, ὀλίγα τῆς πονηθείσης ἡμῖν βίβλου συστήσει τεμάχια. Οὕτω γὰρ ἐν μέρει ἐπὶ λέξεως αὕτη διαλαμβά ει. Αὐτίκα τὸν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ στερεώματος ήλιον, τὸν πολὺν καὶ μέγιστον ᾿Αθανάσιον, οὗ καὶ ὁ λόγος αήττητος, καὶ ὁ τρόπος ἀμίμητος, ἐπεὶ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ σκάνδαλον οὐ τὸ τυχὸν ἀνεῤῥάγη μέσον τῶν Ἐκκλησιῶν τούτων αὐτῶν, περὶ ὧν νῦν ὁ λόγος ἡμῖν, εὑρίσκομεν τὴν καταλλαγὴν ἀμφ' τί ρων οὐδενί τῳ ἄλλῳ τρόπῳ διοικονομισάμενον, ἀλλ' ἢ τὸ συνηγορῆσαι τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐφ᾽ οἷς οἱ κατὰ τὴν ἑψαν εἰς ἀντίπαλον μοίραν τοὺς ἐν ἐκείνῃ κεκρίκασι. Καὶ τίς ἡ συνηγορία; Αὐτὸς ἐκεῖνον ἐν ταῦθα παρίτω, καὶ ταῖς τῇ αὐτοῦ γλώσσῃ ἐκφωνη θείσαις λέξεσιν ἀπαγγελλέτω ἡμῖν. Ἐν γὰρ τῷ πρὸς Αντιοχείς τόμῳ οὗτος οὕτω φησίν· Οὓς γὰρ μέμ φονταί τινες ὡς τρεῖς λέγοντας υποστάσεις διὰ τὸ ἀγράφους καὶ ὑπόπτους ἐντεῦθεν εἶναι τὰς
μοι
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. I.
γέγονε, τὸ ἐπὶ τῇ διαστροφῇ τῶν νοημάτων ἔγκλημα concitarent. Rursusque licet scripta igni supposita
διαφεύξῃ, Οὐ τοῦτο ἔγωγε, βέλτιστε, οὐδὲ ἐνενοήθη
τοῦτο· ὅτι δὲ ἐντεῦθεν τὸ σὺν περίεργον ἀπε
λέγχεται, καὶ μάλα τρανῶς φημι. Καὶ τί γὰρ ἄλλο,
ἢ ἵνα τὴν ἐκ τῆς βίβλου σύστασιν ἡμᾶς ζημιώσῃς,
ἐπραγματεύσω, καὶ ἵνα τοῖς πολλοῖς ἐντεῦθεν δόξαν
παράσχης μεγάλων ἀληθῶς ἀτοπημάτων καὶ ἀσε
βειῶν περιληπτικὴν εἶναι τὴν βίβλον; Αλλ' εἰς μάν
την σοι πρὸς τοῦτο τὰ ἔνεδρα. Οὐ γὰρ ἔμελλε θεὸς
τοὺς ἐν εἰλικρινεῖ τῇ ἁπλότητι ζῶντας δούλους απο
τοῦ παρ:δεῖν. Σὺ μὲν γὰρ χθὲς καὶ πρὸ τρίτης ἴσως
τὸ τοιοῦτον ἐσκαιώρησας βούλευμα· Θεὸς δ᾽ ὁ τὰ
πάντα πριν γενέσθαι εἰδὼς πόρρωθεν τῆς ἀληθείας
προσῳκονόμει την σύστασιν. Οὐκ ὀλίγοι μὲν γὰρ
τῶν εἰς τὰ μέρη τῆς ᾿Ανατολῆς παρ' ἡμῶν χειροτο
νηθέντων ἀρχιερέων ἀντίγραφα τῆς βίβλου ταύτης
κομισάμενοι ἔχουσιν, οὐκ ὀλίγοι δὲ μοναχοὶ τῶν ἐν
διαφόροις τῆς γῆς μέρεσι παροικούντων. Καὶ εἰ θεὺς
ἄνωθεν εὐδοκεῖ, καὶ θύρα μοι δικαστηρίου άρξες
ποῦς ἀνοιγῇ, ῥᾷον ἡμῖν ἔσται συμμαχουμένοις ὑπὸ
τοῦ Πνεύματος, συκοφάντας καὶ τῆς ἀληθείας έχω
θροὺς ἀποδεῖξαι τοὺς ἡμᾶς διαβάλλοντας. Η γάρ
πᾶσα ἡμῶν † ἐν τοῖς λόγοις σπουδὴ διὰ τὸ κοινῇ
λυσιτελοῦν τῇ ἡμετέρᾳ βασιλείᾳ καὶ ἡγεμονίᾳ ἐγινετο· καὶ πρὸς ἐν τοῦτο μόνον ἑώρα τὸ σκοπιμώτ
τον, πείσαι τὸ ἀντιλέγον μὴ ἀντιβαίνειν πρὸς τὴν εἰς
ρήνην, ἅτε μηδὲν τῆς εὐσεβείας λυμαινομένης, ἐφ'
οἷς Λατίνοις μὲν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἡμῖν δὲ ἐκ
Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι
ὠμολόγηται,
fuerint, an propterea, quod illis impingitur, dogmatum eversionis crimen effugies? Non hoc ego,
o optime, neque id unquam mente revolutum est
mea: sed hinc supervacaneam tuam operositatem
deprehendi apertissime dico. Εt quiluam aliud
attendisti, quam ut nos volumine spoliares, præterraque ut multis inde suspectum redderes, quasi
illud absurdas impietates, easque immanes vere
in se contineret? Sed fraudes in cassum decidere.
Neque enim Deus servos suos, et pura simplicitate viventes neglecturus erat. Namque tu heri,
et nudius tertius tuo corde astutiam concepisti. At
Deus qui antequam fiant, res agnoscit, de longe
veritatis condirmationem præparabat. Perplures siquidem a nobis præsules ordinati hujusce volum
nis exempla ad Orientem una secum detuleruo',
nec pauci monachi in variis terrarum partibus habilantes. Quodsi Deus desuper annuerit, et integri
rectique judicii semel aditus patnerit, facile nobis
Γιerit, a Spiritu auditis, calumniatores, et verilatis hostes nostros accusatores ostendere. Nam
universum nostrum studium, quod in scribendo
posuimus, publica, et vestri imperii ac dominatus utilitatis causa impensum est; illiusque potis -
simus fuit scopus, illi adversantibus, ne contreirent unioni persuadere, cum nullo modo pietas
lederetur, dum Latini, cx Patre et Filio, eos vero,
ex Patre per Filium Spiritum sanctum procedere
profitemur.
13. Quod adversarius, et qui nos veritatis præ
varicatores nuncupat, et Græcorum hostes, nullius roboris esse, lupus prorsus frustra hiasse
deprehendetur, cum nos Ecclesiarum unionem
exemplo desumpto ex Patrum nostrorum valde
prolicuis dispositionibus, quas illi a Deo moti
pro unione Ecclesiarum, præscriptis temporibus
usurparunt, demonstraverimus. Nos porro veluti
in exemplum omnes sanctorum Patrum disposttiones aspicientes, similia aggressos fuisse quæ,
ut etiam supra promisimus, nunc inveniuntur a
nobis compositi voluminis frusta comprobabunt,
quæ ad verbum ita se habent. Et ante alios ecclesiastici firmamenti solem multum et maximum
ιγ΄. Ποίαν ὁ ἀντιλέγων, καὶ τῆς εὐσεβείας ἡμᾶς
παραβάτας ἀποκαλῶν, καὶ τῶν Ῥωμαίων ἐχθρούς,
ἕξει καθ' ἡμῶν τὴν ἰσχύν; Λύκος πάντως χανὼν εἰς
μάτην ἀπελεγχθήσεται, ἐπὶν ἡμεῖς τὴν τῶν Ἐκ
κλησιῶν εἰρήνην ἐπὶ παραδείγματι ταῖς τῶν Πατέ
ρων ἡμῶν κοινωφελέσιν οἰκονομίαις, ας θεοκινήτως
ἐκεῖνοι πρὸς ἔνωσιν τῶν Ἐκκλησιῶν κατὰ καιροὺς
ἀπειργάζοντο, ἀπεδείξαμεν. Οτι δὲ ἐκ τοῦ, ὡς εἰς
παράδειγμα της πάντων παρ' αὐτῶν Πατέρων γεγενημένας οικονομίας ἡμᾶς ἀφορᾷν, εἰ; τοῦτο τῆς
ἐγχειρήσεως ἐληλύθαμεν, τὰ παρ' ἡμῖν, ὡς καὶ ἄνω
θεν προεπηγγειλάμεθα, πρὸς τὸ παρὸν εὑρισκόμενα,
ὀλίγα τῆς πονηθείσης ἡμῖν βίβλου συστήσει τεμά
χια. Οὕτω γὰρ ἐν μέρει ἐπὶ λέξεως αὕτη διαλαμβά
ει. Αὐτίκα τὸν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ στερεώματος Allanasium, cujus est et sermo inexsuperab.lis,
ήλιον, τὸν πολὺν καὶ μέγιστον ᾿Αθανάσιον, οὗ καὶ
ὁ λόγος αήττητος, καὶ ὁ τρόπος ἀμίμητος, ἐπεὶ ἐν
ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ σκάνδαλον οὐ τὸ τυχὸν ἀνεῤῥάγη
μέσον τῶν Ἐκκλησιῶν τούτων αὐτῶν, περὶ ὧν νῦν
ὁ λόγος ἡμῖν, εὑρίσκομεν τὴν καταλλαγὴν ἀμφ' τί
ρων οὐδενί τῳ ἄλλῳ τρόπῳ διοικονομισάμενον, ἀλλ'
ἢ τὸ συνηγορῆσαι τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐφ᾽ οἷς
οἱ κατὰ τὴν ἑψαν εἰς ἀντίπαλον μοίραν τοὺς ἐν ἐκείνῃ
κεκρίκασι. Καὶ τίς ἡ συνηγορία; Αὐτὸς ἐκεῖνον ἐν·
ταῦθα παρίτω, καὶ ταῖς τῇ αὐτοῦ γλώσσῃ ἐκφωνηθείσαις λέξεσιν ἀπαγγελλέτω ἡμῖν. Ἐν γὰρ τῷ πρὸς
Αντιοχείς τόμῳ οὗτος οὕτω φησίν· Οὓς γὰρ μέμ
φονταί τινες ὡς τρεῖς λέγοντας υποστάσεις διὰ
τὸ ἀγράφους καὶ ὑπόπτους ἐντεῦθεν εἶναι τὰς
non
et modus inimitabilis, cum sua ætate scandalum
contemnendum exortum fuisset inter has
easdem Ecclesias, de quibus est oratio nostra,
utriusque reconciliationem reperimus, nullo alio
modo dispositam, quam defensione suscepta Ro -
manæ Ecclesiæ super iis, pro quibus ab orientalibus occidentales in oppositam partem trahebantur. At quænam fuerit defensio? Idem ipse præse::s suis illam verbis pronuntiet. Namque tomo
ad Antiochenos hæc continet: Illis enim, qui
nonnullos incusabant, ut trium hypostaseon affir.
matores, cum hujusmodi voces in Scripturis non
reperirentur, ac proi"de suspecta videri possent,
anclores fuimus, ne amplius in Nicænam confes-
col. 967–968page 476 of 511
PG 141:967λέξεις, ἠξιοῦμεν μηδὲν πλέον ἐπιζητεῖν τῆς κατὰ Νίκαιαν ὁμολογίας. ἀνακρίνειν δὲ ὅμως διὰ τὴν φιλονεικίαν, μὴ ἄρα ὡς οἱ Ἀρειομανῖται λογοῦσιν, ἀπηλλοτριωμένας καὶ ἀλλοτριουσίους ἀλη λήλων, ἢ ὡς ἄλλοι αἱρετικοὶ τρεῖς ἀρχὰς καὶ τρεῖς Θεοὺς λέγουσιν, οὕτω καὶ οὗτοι φρονοῦντες τρεῖς ὑποστάσεις λέγουσι; Καὶ κατὰ τὴν ἐπὶ τῇ ἀνακρίσει ταύτῃ ἀπολογίαν τῶν τὰς τρεῖς ὑποστάσεις λεγόντων, καὶ μετὰ τὴν παρ' αὐτῶν προενεχθεῖσαν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων εἰς ἔννοιαν εὐσεβῆ, επιφέρει· Αποδεξάμενοι δὲ τούτων τὴν ἑρμη νείαν τῶν λέξεων, καὶ τὴν ἀπολογίαν ἀνεκρίνα μεν τοὺς αἰτιαθέντας παρὰ τούτων ὡς λέγοντας μίαν ὑπόστασιν, μὴ ἅμα ὡς Σαβέλλιος φρονεί, οὕτω καὶ οὗτοι λέγουσιν ἐπὶ ἀναιρέσει τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος; Εἶτα καὶ τὴν αὐτῶν ἐπὶ τῇ ἀνακρίσει ταύτῃ ἀπολογίαν καταστρω νύει τῷ λόγῳ, καὶ ἐφεξῆς τῷ συμφώνῳ τῆς ἐννοίας ἐπὶ τῷ διαλλάττοντι τῶν λέξεων ἐπιθειάζων, φησίν· Ἀμέλει κἀκεῖ οἱ αἰτιαθέντες, ὡς εἰρηκότες τρεῖς ὑποστάσεις, συνετίθεντο τούτοις, καὶ αὐτ τοὶ δὲ οἱ εἰρηκότες μίαν ὑπόστασιν, τὰ ἐκείνων ὥσπερ ἡρμήνευσαν, καὶ ὡμολόγουν. Καὶ προ Εμίνων τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ἐπισυν βρει· Τούτων τοί νυν οὕτως ὁμολογηθέντων, παρακαλοῦμεν ὑμᾶς τοὺς μὲν οὕτως ὁμολογοῦντας, καὶ διερμηνεύον τας οὕτω τὰς λέξεις, ἃς λέγουσι, μὴ κατακρίνετε, μηδὲ προπετῶς ἀποβάλλετε, ἀλλὰ μᾶλλον ειρηνεύοντας καὶ ἀπολογουμένους προσλαμβάνεσθε, τοὺς δὲ μὴ βουλομένους οὕτως ὁμολογεῖν, καὶ διερμηνεύειν τὰς λέξεις, τούτους κωλύετε, καὶ ἐντρέπετε, ὡς ὑπόπτους τῷ τρο νήματι. Τούτων δὲ μὴ ἀνεχόμενοι συμβουλεύετε κἀκείνοις τοῖς ὀρθῶς διερμηνεύουσί τε καὶ φρονοῦσι, μηδὲν πλέον ἀλλήλους ἀνακρίνειν, μηδὲ λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον, μήτε ταῖς τοιαύταις λέξεσι διαμάχεσθαι, ἀλλὰ τῷ φρενή ματι τῆς εὐσεβείας συμφωνεῖν. Οἱ γὰρ μὴ οὕτω διανοούμενοι, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λεξειδίοις φιλονεικοῦντες, οὐδὲν ἕτερον ποιοῦντες εἰσιν, ἢ ποτίζουσιν ἀνατροπή θολερών των πλησίον, ὡς φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἀγεια πῶντες τὰ σχίσματα. Καὶ ἔτι· Τὸ μὴ ἀσεβεῖν παντελῶς κεκώλυται, κἂν ποικίλοις όμασι καὶ πιθανοῖς σοφίσμασι περιβάλλειν αὐτό τις ἐπιχειρῇ·· τὸ δὲ εὐσεβεῖν ὅσιον παρὰ πᾶσιν ὡμο λόγηται, κἂν ξενιζούσαις λέξεσί τισι χρήσηται, ἕως μόνον ὁ λέγων εὐσεβὲς ἔχει τὸ φρόνημα, καὶ δι' αὐτῶν ὁ νενόηκεν εὐσεβῶς βούλεται σημα νειν. Καὶ αὖθις μεθ᾽ ἕτερα· Οὐκοῦν εἰ τὰ ῥήματα ταῦτα ὡς ξένα προφασίζονται οὗτοι φρονήτωσαν τὴν διάνοιαν, καθ' ἦν ἡ σύνοδος οὕτως ἔγραψεν "Οτι, εἰ καὶ μὴ οὕτως ἐν ταῖς γραφαῖς εἰσιν αἱ λέξεις, ἀλλὰ, καθάπερ εἴρηται πρότερον, τὴν ἐκ τῶν γραφῶν διάνοιαν ἔχουσι, καὶ ταύτην ἐκφωνούμεναι σημαίνουσι τοῖς ἔχουσιν εἰς εὐσέβειαν τὴν ἀκοὴν ὁλόκληρον. ιδ'. Ταῦτα τῆς ᾿Αθανασίου βροντοφώνου γλώττης τὰ ἀπηχήματα λογογραφούσι μὲν ἡμῖν τὰ περὶ τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν ἑνώσεως τῆς βίβλου μέρος. Να δ᾽ ἐφ᾽ οἷς πεπόνθαμεν ἀπολογουμένοις, ἀπολογο; γενόμενα εύκαιρος, ἂν καὶ μέχρι τοῦδε στῆσαι κατά
'
stonem inquirerent, sed tamen de istis ob pervica- λέξεις, ἠξιοῦμεν μηδὲν πλέον ἐπιζητεῖν τῆς κατὰ
ciam rixandi quæstio est habita, interrogatique
sunt, Num ex Arianorum sententia alienas peregrinasque, ac diversæ a se invicem substantiæ personas esse velint? an ut ali hæretici sub istis
* vocibus tria principia et tres deos constituant? Et
post eorumdem ad interrogata responsionem, el
vocum ab ipsis prolatarum piam rectamque expositionem, subdit: Approbata igitur istiusmodi el
interpretatione et excusatione, vicissim quoque et
eos ex«minavimus, qui ab istis in culpam devocabuntur, quasi dicerent esse unam hypostasim,
sciscitantes ab illis, Num pro Sabelliano dog.nute
ea mente loquerentur, et sublatos vellent ex Trinitate Filium et Spiritum sanctum? Tam eorumdem responsionem in oratione digerit, demumque
sententiæ con ordans cum diversitate dictionum
collaudans, infit; Quinimo et illi, qui eo crimine
postuluti erant, quod tres hypostases inducerent,
cum istis in eamdem sententiam convenerunt, vicism
simque illi, qui unam hypostasim asseverarunt,
istorum in:erpretationi acquieverunt. Et post alia
atque alia subnectit: Cum igitur istiusmodi illorum fuerint sententiæ, adhortamur vos, ne eos, qui
ita confitentur, talemque interpretationem suis
dictionibus accommodant, vos temere condemnare,
aul rejicere velius, ut suspecta mentis homines.
Cæterum cum illos tolerandos non censebiɛis, consulelis illis, qui recle intepretantur, et recte sextiunt, ne ulterior ulla inter vos adhibeatur disquisitio, neque verborum pugnis studeatis ad nullum
prorsus utilitatem, sed sensus cogitationesque pielatis exhibere Nam qui ita affecti non sunt, sed tantummodo super istiusmodi voculis contentiose rixantur,
hi profecto nihil aliud agunt, quam quod proximis
suis turbidum subversionem propinant, ut inimici,
et discordiarum et schismatum æmulatores, Necnon:
Impietas quidem modis omnibus abrogatur, licet
eum variis verbis, et probabilibus argutiolis circumvestire quis tentet: pietatem autem colere justum omnes confitentur, el si peregrinis quibusdam
vocibus utantur, dummodo dicens piam sententiam
teneat, ittisque quod in animo habet, pie pronuntiet.
Rursumque post alia: Itaque, si verba isti hæc
veluti peregrina abjudicunt, teneant sententiam secundum quam synodus ita scripsit: Quod licet voces non ita in scriptione reperiantur, sed, ut antea
dicium est, ex scritione sententiam sortiantur,
eamque pronuntiată significant, apud eos, qui pielali aures integras conservarunt.
Νίκαιαν ὁμολογίας. ἀνακρίνειν δὲ ὅμως διὰ τὴν
φιλονεικίαν, μὴ ἄρα ὡς οἱ Ἀρειομανῖται λόγουσιν, ἀπηλλοτριωμένας καὶ ἀλλοτριουσίους ἀλη
λήλων, ἢ ὡς ἄλλοι αἱρετικοὶ τρεῖς ἀρχὰς καὶ
τρεῖς Θεοὺς λέγουσιν, οὕτω καὶ οὗτοι φρονοῦντες
τρεῖς ὑποστάσεις λέγουσι; Καὶ κατὰ τὴν ἐπὶ τῇ
ἀνακρίσει ταύτῃ ἀπολογίαν τῶν τὰς τρεῖς ὑποστά
σεις λεγόντων, καὶ μετὰ τὴν παρ' αὐτῶν προενεχ
θεῖσαν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων εἰς ἔννοιαν εὐσεβῆ,
επιφέρει· Αποδεξάμενοι δὲ τούτων τὴν ἑρμη
νείαν τῶν λέξεων, καὶ τὴν ἀπολογίαν ἀνεκρίνα:
μεν τοὺς αἰτιαθέντας παρὰ τούτων ὡς λέγοντας
μίαν ὑπόστασιν, μὴ ἅμα ὡς Σαβέλλιος φρονεί,
οὕτω καὶ οὗτοι λέγουσιν ἐπὶ ἀναιρέσει τοῦ Υἱοῦ
καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος; Εἶτα καὶ τὴν αὐτῶν ἐπὶ
τῇ ἀνακρίσει ταύτῃ ἀπολογίαν καταστρω νύει
τῷ λόγῳ, καὶ ἐφεξῆς τῷ συμφώνῳ τῆς ἐννοίας
ἐπὶ τῷ διαλλάττοντι τῶν λέξεων ἐπιθειάζων,
φησίν· Ἀμέλει κἀκεῖ οἱ αἰτιαθέντες, ὡς εἰρηκότες
τρεῖς ὑποστάσεις, συνετίθεντο τούτοις, καὶ αὐτ
τοὶ δὲ οἱ εἰρηκότες μίαν ὑπόστασιν, τὰ ἐκείνων
ὥσπερ ἡρμήνευσαν, καὶ ὡμολόγουν. Καὶ προ
Εμίνων τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ἐπισυν βρει· Τούτων τοί
νυν οὕτως ὁμολογηθέντων, παρακαλοῦμεν ὑμᾶς
τοὺς μὲν οὕτως ὁμολογοῦντας, καὶ διερμηνεύον
τας οὕτω τὰς λέξεις, ἃς λέγουσι, μὴ κατακρί
νετε, μηδὲ προπετῶς ἀποβάλλετε, ἀλλὰ μᾶλλον
ειρηνεύοντας καὶ ἀπολογουμένους προσλαμ
βάνεσθε, τοὺς δὲ μὴ βουλομένους οὕτως ὁμολο
γεῖν, καὶ διερμηνεύειν τὰς λέξεις, τούτους
κωλύετε, καὶ ἐντρέπετε, ὡς ὑπόπτους τῷ τρο
νήματι. Τούτων δὲ μὴ ἀνεχόμενοι συμβουλεύετε
κἀκείνοις τοῖς ὀρθῶς διερμηνεύουσί τε καὶ
φρονοῦσι, μηδὲν πλέον ἀλλήλους ἀνακρίνειν,
μηδὲ λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον, μήτε ταῖς
τοιαύταις λέξεσι διαμάχεσθαι, ἀλλὰ τῷ φρενή
ματι τῆς εὐσεβείας συμφωνεῖν. Οἱ γὰρ μὴ οὕτω
διανοούμενοι, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τοῖς τοιούτοις
λεξειδίοις φιλονεικοῦντες, οὐδὲν ἕτερον ποιοῦν
τές εἰσιν, ἢ ποτίζουσιν ἀνατροπή θολερών των
πλησίον, ὡς φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἀγεια
πῶντες τὰ σχίσματα. Καὶ ἔτι· Τὸ μὴ ἀσεβεῖν·
παντελῶς κεκώλυται, κἂν ποικίλοις όμασι καὶ
πιθανοῖς σοφίσμασι περιβάλλειν αὐτό τις ἐπι·
χειρῇ·· τὸ δὲ εὐσεβεῖν ὅσιον παρὰ πᾶσιν ὡμο·
λόγηται, κἂν ξενιζούσαις λέξεσί τισι χρήσηται,
ἕως μόνον ὁ λέγων εὐσεβὲς ἔχει τὸ φρόνημα,
καὶ δι' αὐτῶν ὁ νενόηκεν εὐσεβῶς βούλεται
σημα νειν. Καὶ αὖθις μεθ᾽ ἕτερα· Οὐκοῦν εἰ τὰ ῥήματα ταῦτα ὡς ξένα προφασίζονται οὗτοι
φρονήτωσαν τὴν διάνοιαν, καθ' ἦν ἡ σύνοδος οὕτως ἔγραψεν "Οτι, εἰ καὶ μὴ οὕτως ἐν ταῖς
γραφαῖς εἰσιν αἱ λέξεις, ἀλλὰ, καθάπερ εἴρηται πρότερον, τὴν ἐκ τῶν γραφῶν διάνοιαν ἔχουσι,
καὶ ταύτην ἐκφωνούμεναι σημαίνουσι τοῖς ἔχουσιν εἰς εὐσέβειαν τὴν ἀκοὴν ὁλόκληρον.
14. Hær Athanasiana lingue sonori tonitrus
instar tonantis strepitus, cum de Ecclesiarum
unione scriberemus, voluminis partem fecimus,
nunc vero cuin de iis, quæ passi sumus, respondeuius, peropportuna defensio fuerit, quamn hic
ιδ'. Ταῦτα τῆς ᾿Αθανασίου βροντοφώνου γλώττης
τὰ ἀπηχήματα λογογραφούσι μὲν ἡμῖν τὰ περὶ τῆς
τῶν Ἐκκλησιῶν ἑνώσεως τῆς βίβλου μέρος. Να
δ᾽ ἐφ᾽ οἷς πεπόνθαμεν ἀπολογουμένοις, ἀπολογο;
γενόμενα εύκαιρος, ἂν καὶ μέχρι τοῦδε στῆσαι κατά
De depositione sua oration II
col. 969–970page 477 of 511
PG 141:969τὸ παρον ἐπικρίνω. Τὴν γὰρ αὐτοῦ ἐπὶ πλέον ἐλπίζων ἐξάπλωσιν, εὔχομαι, είπω; ἂν Θεό; ἔτι ζῶν τας ἡμᾶς ἐπ' ἀκροατῶν ἀγωνίσασθαι τιμώντων εὐθύτητα περί τε τῆς ἡμῶν εὐσεβείας περί τε τῆς φιλορωμαιότητος εὐδοκήσεις διὰ τὴν ἐπί δυσὶν ὅμως Η τρισὶ μάρτυσιν Εὐαγγελικὴν πίστιν τῶν εἰρη μένων, προσθήσω δὴ τοῖς ἀκροαταῖς ὑμῖν εἰς ἀνά μνησιν, καὶ τὰ ἐν προοιμίοις μοι ἐπὶ τῇ ὁμοίᾳ δυσ νάμει προανατεταγμένα, όπως δηλαδὴ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος, τὰ κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ἧς ἀκρο γωνιαῖος καὶ συνδέτης λίθος Χριστὸς ὁ Θεός, διοικονομούμενος, τοὺς μὴ λέγοντας Πνεῦμα Θεόν, ἐν ἄλλαις δὲ φωναῖς τὸ ἴσον ἐμφαίνοντας, τοῖς Θεὸν αὐτὸ τρανῇ τῇ γλώττῃ ἀνακηρύττουσι, συγκατήλ λαττεν. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ὅπως ὁ τῆς θεολογίας φερώ νυμος τὴν αὐτὴν ὁδὸν τῆς τῶν μερῶν τούτων καταλλαγῆς μετερχόμενος, μηδὲ τὸ Ἰουδαίων ἔθνος ἀποβαλεῖν ἄν, εἰ τὴν τοῦ ἠλειμμένου φωνήν ἀντὶ τῆς Χριστοῦ πρὸς ὀλίγον ἐπιζητοῦντες, ἠξίουν μεθ' ἡμῶν τάττεσθαι, εἰς πλάτος ἐλογογράφει καὶ διαρρήδην. Ταῦτα τοῖς προαναταχθεῖσι προσθείς, ἱκανὰ τὴν ἡμῶν, ὡς οἶμαι, ὄντα δεφένδευσιν ἐφ᾽ οἷς καὶ ἡμεῖς τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τοῦ παναγίου ἐκπόρευσιν Πνεύματος, μηδὲν τῆς, ἐξ ἀμφοῖν διστ φέρειν ἀποδεικνύντες ἀπὸ Γραφῶν, πρὸς τὴν τῆς ἐκκλησιαστικῆς οἰκονομίας εἰρήνην δεδώκαμεν ἑαυ τοὺς, τὸν λόγον πέρατι δίδωμι. Σὺ δ', ὦ πατριαρχῶν δυάς, ὧν ὁ μὲν τὴν ᾿Αλεξάνδρου, ὁ δὲ τὴν ᾿Αντιοχέων κοσμεῖτε, οὔ; νῦν ἡ Κωνσταντίνου έχει παρ' ἑαυτῇ, μνήσθητε ὡς ἔστιν ὁ δικάσων ἡμᾶς οὐκ α ἄλλως, ἢ ὡς δικάζομεν, καὶ ὁ εὐθύνας ἀπαιτήσων ἡμᾶς, καθὼς ἡμεῖς τὸν πλησίον εὐθύνομεν. Καὶ εἶχε μὴ ἐπαχθὲς ὑμῖν ἐναγομένοις παρ' ἡμῶν εἰς ἔννοιαν, ὧν ἀκριβῶς οἴδατε, λογίσασθε, τί μὲν αἱ κανονικαὶ διατάξει; καὶ οἱ πατρικοί θεσμοί διατάττονται, τί δὲ ἡμεῖς ἀκανονίστως καὶ ἀθέσμως πε πόνθαμεν. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΛΟΓΟΣ, ΠΩΣ ΜΕΝ ΕΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ, ΕΦ ΗΠΕΡ ΑΔΙΚΙΑ ΥΠΕΣΤΗ, ΠΩΣ ΔΕ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΕΣΙ ΡΗΣΕΩΝ ΤΙΝΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ. α'. Τὰ μὲν οὖν ἐφ᾽ οἷς ἀδίκως τοῦ οἰκείου ἡμεῖς ἀπηλάθημεν θρόνου ἐν τούτοις, ἐν οἷς καὶ οὐχ ὡς τὴν εὐσέβειαν προδιδόντες, οὐδ᾽ ὡς τῶν Ρωμαίων
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
τὸ παρον ἐπικρίνω. Τὴν γὰρ αὐτοῦ ἐπὶ πλέον ἐλ- terminare propono. Sed illius prolusiorem tractaπίζων ἐξάπλωσιν, εὔχομαι, είπω; ἂν Θεό; ἔτι ζῶν
τας ἡμᾶς ἐπ' ἀκροατῶν ἀγωνίσασθαι τιμώντων
εὐθύτητα περί τε τῆς ἡμῶν εὐσεβείας περί τε τῆς
φιλορωμαιότητος εὐδοκήσεις διὰ τὴν ἐπί δυσὶν ὅμως
Η τρισὶ μάρτυσιν Εὐαγγελικὴν πίστιν τῶν εἰρη
μένων, προσθήσω δὴ τοῖς ἀκροαταῖς ὑμῖν εἰς ἀνά
μνησιν, καὶ τὰ ἐν προοιμίοις μοι ἐπὶ τῇ ὁμοίᾳ δυσ
νάμει προανατεταγμένα, όπως δηλαδὴ ὁ πολὺς τὰ
θεῖα Βασίλειος, τὰ κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ἧς ἀκρογωνιαῖος καὶ συνδέτης λίθος Χριστὸς ὁ Θεός, διοικονομούμενος, τοὺς μὴ λέγοντας Πνεῦμα Θεόν, ἐν
ἄλλαις δὲ φωναῖς τὸ ἴσον ἐμφαίνοντας, τοῖς Θεὸν
αὐτὸ τρανῇ τῇ γλώττῃ ἀνακηρύττουσι, συγκατήλ
λαττεν. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ὅπως ὁ τῆς θεολογίας φερώ
νυμος τὴν αὐτὴν ὁδὸν τῆς τῶν μερῶν τούτων
καταλλαγῆς μετερχόμενος, μηδὲ τὸ Ἰουδαίων
ἔθνος ἀποβαλεῖν ἄν, εἰ τὴν τοῦ ἠλειμμένου φωνήν
ἀντὶ τῆς Χριστοῦ πρὸς ὀλίγον ἐπιζητοῦντες, ἠξίουν
μεθ' ἡμῶν τάττεσθαι, εἰς πλάτος ἐλογογράφει καὶ
διαρρήδην. Ταῦτα τοῖς προαναταχθεῖσι προσθείς,
ἱκανὰ τὴν ἡμῶν, ὡς οἶμαι, ὄντα δεφένδευσιν ἐφ᾽ οἷς
καὶ ἡμεῖς τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τοῦ παναγίου
ἐκπόρευσιν Πνεύματος, μηδὲν τῆς, ἐξ ἀμφοῖν διστ
φέρειν ἀποδεικνύντες ἀπὸ Γραφῶν, πρὸς τὴν τῆς
ἐκκλησιαστικῆς οἰκονομίας εἰρήνην δεδώκαμεν ἑαυ
τοὺς, τὸν λόγον πέρατι δίδωμι. Σὺ δ', ὦ πατριαρχῶν
δυάς, ὧν ὁ μὲν τὴν ᾿Αλεξάνδρου, ὁ δὲ τὴν ᾿Αντιοχέων κοσμεῖτε, οὔ; νῦν ἡ Κωνσταντίνου έχει παρ'
ἑαυτῇ, μνήσθητε ὡς ἔστιν ὁ δικάσων ἡμᾶς οὐκ α
ἄλλως, ἢ ὡς δικάζομεν, καὶ ὁ εὐθύνας ἀπαιτήσων
ἡμᾶς, καθὼς ἡμεῖς τὸν πλησίον εὐθύνομεν. Καὶ
εἶχε μὴ ἐπαχθὲς ὑμῖν ἐναγομένοις παρ' ἡμῶν εἰς
ἔννοιαν, ὧν ἀκριβῶς οἴδατε, λογίσασθε, τί μὲν αἱ
κανονικαὶ διατάξει; καὶ οἱ πατρικοί θεσμοί διατάττονται, τί δὲ ἡμεῖς ἀκανονίστως καὶ ἀθέσμως πεπόνθαμεν.
tionem moliturum me sperans, exopto, dummodo
Ders concesserit, et vita permiserit, ante auditores, qui integritatem colant, de nostra pietate, et
in Græcorum nationem benevolentia, certamen
inire. Propter nihilominus in duobus vel tribus
testibus evangelicani dictorum fidem, vobis anditoribus in memoriam inducam, quæ statim in orationis exordio, ab eadem sententia minime discordantia collocavi: quomodo nempe magnus in rebus divinis pertractandis Basilius, res Ecclesiæ,
cujus lapis angularis et colligator Christus est,
disponens, cos, qui non asserebant Spiritum
Deum, sed aliis vocibus id exprimebant, quæ
eum aperte clara voce Deum intonabant, invicem
conciliabat; necnon quomodo, cui ex theologia
nomen est, Gregorius similem viam easdem partes conciliandi iniens, neque Judæorum gentem
ejiciendam, si deuncti vocem, loco Christi ad tempus sibi concedi postulantes, in nostrum numerum
atque ordinem ascribi vellent, longiori sermone
et palam prosequebatur. Hæc suprapositis addens
satis superque esse pro nostra defensione opinor,
si nos ex Patre per Filium sanctissimi Spiritus
processionem, nihil differre a sententia, quæ illam ex utroque fatetur demonstrantes ex scripto
traditis testimoniis, ad ecclesiasticæ unionis dispensationem nosmetipsos dedidimus, finem orationi imponam. Vos vero, o patriarchæ, quorum
alter Alexandrinam, alter Antiochenam Ecclesiam
adornatis, et quos nunc apud se Constantinopolis
tenet, reducite in memoriam nos ab alio eadem
ipsa lance, qua judicamus fore judicandos, et
rationes a nobis reposcendas modo, quo nos in
proximi gesta iuquirimus. Εt si non videtur odio
sum, per nos vobis in mentem reduci, quæ optime
per vos ipsos nostis, animo et cogitatione convertite, quid canonum constitutiones, et Patrum sancita præcipiunt; quid item nos præter eanones
et jura perpessi sumus.
ΛΟΓΟΣ, ΠΩΣ ΜΕΝ ΕΝ ΔΕΥΤΕΡΟ ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ, ΕΦ ΗΠΕΡ ΑΔΙΚΙΑ ΥΠΕΣΤΗ, ΠΩΣ ΔΕ
ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΕΠΙ ΠΑΡΕΞΗΓΗΣΕΣΙ ΡΗΣΕΩΝ ΤΙΝΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ.
EJUSDEM
ORATIO, PARTIM SECUNDO APOLOGETICA PRO INJUSTITIA QUA AFFECTUS
EST, PARTIM ANTIRRHETICA AD PRAVAS EXPOSITIONES NONNULLARUM
SCRIPTO TRADITARUM AUCTORITATUM.
α'. Τὰ μὲν οὖν ἐφ᾽ οἷς ἀδίκως τοῦ οἰκείου ἡμεῖς
ἀπηλάθημεν θρόνου ἐν τούτοις, ἐν οἷς καὶ οὐχ ὡς
τὴν εὐσέβειαν προδιδόντες, οὐδ᾽ ὡς τῶν Ρωμαίων
PATROL. GR. CXLI.
1. Res itaque, pro quibus injuste nos solio
pulsi sumus, hunc in nodum se habuere, in quibus non uti pietatis proditores, neque uti Græ
col. 971–972page 478 of 511
PG 141:971δέ γε, τῆς εὐσεβείας λυμαινομένης οὐδὲν, κατὰ τὴν ἐπὶ τὸ κρεῖττον πρόνοιαν τῆς ἡμῶν βασιλείας καὶ ἡγεμονίας, τὴν εἰρήνην τῆς Ῥωμαϊκής πραγματεύσασθαι Εκκλησίας, ἐπιτομώτερον διεξήλθομεν. Ἐπεὶ δὲ ἐπὶ ταῖς ἐπιβολαῖς, ἂς υἱ νέοι θεολόγοι ἐπὶ τοῖς δογματικοί; προτείνουσι λόγοις, ἄλλαις οὔται; ὡς τὰ πολλὰ παρὰ τὰς, αἷς καὶ ἀπηντήσαμεν, πρὸ; ὡς καὶ ἱκανῶς ἐν τῇ παρ᾽ ἡμῶν λογογραφηθείσῃ βίβλω πρότερον διενέστημεν, λόγον ἴδιον καὶ πάλιν δοῦναι ἡμᾶς χρή. Πολλοὺς δ᾽ αὐτὸς εἶναι οὐκ ἀγνοώ, τὸν λόγον ἄλλως καὶ Πάτροκλον ἄντικρυς πρόφασιν τὸ φιλορωμαιον ἡμᾶς οἰομένους προβάλλεσθαι, δοκεί μοι τέω; ἐπὶ σμικρὸν τὸν ἐπὶ τοῖς δογματικοῖς ὑπερθεμένῳ λόγοις ἀπόλογον, ὀλίγα τινὰ τοῦ λόγου προανατάξασθαι, δι' ὧν ἂν ἀποδειχθείη τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν εἰρήνην ἀληθῶς ἡμᾶς σπουδάσαι διὰ φιλορωμαιότητα. Τούτου γάρ μοι καὶ προαποδει χθέντος, ἀκολουθήσει λοιπὸν ὁμαλῶς δευτέρας ἀξιουμένου τῆς ἀποδείξεως τοῦ πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἡμῶν ὑγιοῦ;, ἐπὰν ὁ λόγος, δογματικῶς προβαίνων, τὸν ἔλεγχον τῶν νεοφανῶν ἐπὶ ταῖς θεολογικαῖς ποιοῖτο ῥήσεσιν ἐξηγήσεων, τῆς εὐσεβείας προδότας καὶ τῶν Ῥωμαίων ἐχθροὺς ἀποδεδεῖχθαι μᾶλλον τοὺς ἀντιλέγοντας. έχθροί, ὡς οἱ διαβάλλοντές φασιν, ὡς φιλορώματος β. Πρὸς ταῦτα καὶ γοῦν ἡ δικάζων βλέπων ἀκροατής πρόσεχε δὴ τὰ πρῶτα ἡμῖν ἐξ ἱστορίας ἀναντιῤῥήτου ποιοῦσι τῆς ἀποδείξεως, τὴν τῆς ἡμῶν αὐτῶν ὑπερηγορίαν φιλορωμαιότητος. Ὁ γὰρ ἐπισ φανὴς καὶ βίῳ καὶ λόγῳ καὶ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων ὁμώνυμος Πέτρος, ὁ τὸν πατριαρχικὴν τῆς ᾿Αντιοχείας θρόνον κοσμῶν, ὅ τε ὁ Κηρουλάριος Μιχαήλ, ἐφ᾽ οὗ τὸ τῶν Ἐκκλησιῶν ἀνερβάτη σχίσμα ἐπὶ τὸν τῆς Κωνσταντίνου ἐδείκνυτο, ἐπὶ τῷ σχίσματι δυσχεραίνων, καὶ τῶν κακῶν αὐτὸ μέγιστον ἁπάντων ἡγούμενος, τοιάδε τινὰ, πρὸς τὸν τοιοῦτον Κηρουλάριον ἐπιστέλλων, τῆς ἐπιστολής ἐν μέρει φησί· Παρακαλῶ καὶ ἱκετεύω, καὶ δέο γιαι, καὶ νοερῶς τῶν σῶν ἁγίων ἐράπτομαι πο δῶν, ἵνα τοῦ ἄγαν ἀκριβοῦς ἡ θεοειδὴς ἐνδοῦσα μακαριότης σου σ. νέλθῃ τοῖς πράγμασι. Δέος γὰρ μή ποτε, ράψαι τὸ διεῤῥωγός μουλομένη, χεῖρον τὸ σχίσμα ποιήσῃ, καὶ τὸ καταπεπτωχές ἀνορθώσει σπουδάζουσα, μείζω τὴν πτώσιν ἐργάσηται. γ'. Σκόπησον δὲ, εἰ μὴ φανερῶς ἐντεῦθεν, ἤγουν ἐκ τῆς μακρᾶς ταύτης διαστάσεως καὶ διχονοίας καὶ τοῦ τῆς καθ' ἡμῶν ἁγίας ἐκκλησίας, τὸν μέγαν τοῦτον καὶ πρῶτον ἀποστολικὸν θρόνον ἀποῤῥαγῆναι συνέση, πᾶσαν ἐν τῷ βίῳ κακίαν πληθυνθῆναι, καὶ τὸν σύμπαντα κόσμον ἔχειν κακῶς, καὶ ὅπως οἱ βασιλείαι πᾶσαι τῆς γῆς τεταραγμέναι εἰσὶ, καὶ πανταχόθεν θρῆνος, καὶ οὐαὶ πολὺ, καὶ λιμοί, καὶ λοιμοί συνεχείς κατά χώραν καὶ πόλιν, καὶ οὐδαμή σ δαμῶς ὡς ἐπίπαν τὰ ἡμέτερα εὐοδοῦνται στι τεύματα. Τί οὖν πρὸς ταῦτα, ὡς σὺ φής, ἂν ἑαυτῷ
δέ γε, τῆς εὐσεβείας λυμαινομένης οὐδὲν, κατὰ τὴν
ἐπὶ τὸ κρεῖττον πρόνοιαν τῆς ἡμῶν βασιλείας καὶ
ἡγεμονίας, τὴν εἰρήνην τῆς Ῥωμαϊκής πραγματεύ
σασθαι Εκκλησίας, ἐπιτομώτερον διεξήλθομεν.
Ἐπεὶ δὲ ἐπὶ ταῖς ἐπιβολαῖς, ἂς υἱ νέοι θεολόγοι ἐπὶ
τοῖς δογματικοί; προτείνουσι λόγοις, ἄλλαις οὔται;
ὡς τὰ πολλὰ παρὰ τὰς, αἷς καὶ ἀπηντήσαμεν, πρὸ;
ὡς καὶ ἱκανῶς ἐν τῇ παρ᾽ ἡμῶν λογογραφηθείσῃ
βίβλω πρότερον διενέστημεν, λόγον ἴδιον καὶ πάλιν
δοῦναι ἡμᾶς χρή. Πολλοὺς δ᾽ αὐτὸς εἶναι οὐκ ἀγνοώ,
τὸν λόγον ἄλλως καὶ Πάτροκλον ἄντικρυς πρόφασιν
τὸ φιλορωμαιον ἡμᾶς οἰομένους προβάλλεσθαι, δοκεί
μοι τέω; ἐπὶ σμικρὸν τὸν ἐπὶ τοῖς δογματικοῖς
ὑπερθεμένῳ λόγοις ἀπόλογον, ὀλίγα τινὰ τοῦ λόγου
προανατάξασθαι, δι' ὧν ἂν ἀποδειχθείη τὴν τῶν
Ἐκκλησιῶν εἰρήνην ἀληθῶς ἡμᾶς σπουδάσαι διὰ
φιλορωμαιότητα. Τούτου γάρ μοι καὶ προαποδει·
χθέντος, ἀκολουθήσει λοιπὸν ὁμαλῶς δευτέρας ἀξιουμένου τῆς ἀποδείξεως τοῦ πρὸς τὴν εὐσέβειαν ἡμῶν
ὑγιοῦ;, ἐπὰν ὁ λόγος, δογματικῶς προβαίνων, τὸν
ἔλεγχον τῶν νεοφανῶν ἐπὶ ταῖς θεολογικαῖς ποιοῖτο
ῥήσεσιν ἐξηγήσεων, τῆς εὐσεβείας προδότας καὶ
τῶν Ῥωμαίων ἐχθροὺς ἀποδεδεῖχθαι μᾶλλον τοὺς
ἀντιλέγοντας.
corum hostes, sicuti calumniatores contemfant, έχθροί, ὡς οἱ διαβάλλοντές φασιν, ὡς φιλορώματος
sed ut Græcis amicos, nullaque in parte vulmerata
pietate, et meliora nostro imperio ac dominatui
providentes, Romanæ Ecclesiæ pacem procurasse,
ad compendium verba conferentes, narravimus.
Verum cum auctoritates, quas recentiores theologi in colloquiis ad dogmata spectantibus proponunt, aliæ diversa:que sint, nec concordent cum
iis, quibus nostra responsione satisfecimus abunde
in volumine, quod antea de hac materia scripsi
mus, nunc iterum peculiari sermone illis respondendum nobis esse videtur. Multos porro esse,
nec me fallit, qui orationem aliter et Patrocli
haud dubie obtentu, nostram in Græcos benevolentiam referri proponique a nobis existimant;
quare mihi videtur parvum ad tempus de rebus
dogmaticis responsione dilata, pauca quadam
orationi præponere, quibus plane apertum fiet,
ecclesiasticam pacem nos vere propter Græcorum
benevolentiam procurasse. Quod ubi prius demonstravero, sequetur postea de plano, qui sua
non destituetur demonstratione, erga pietatem
noster cultus innoxius, cum oratio, uti dogmata
requirunt procedens, recens natarum in theolo
gicis dictis interpretationum examine facto, et
his refutatis, proditores magis pietatis, et
det.
Græcorum hostes, qui nobis contradicunt, osten
2. llis igitar, auditor qui in te judicium suscipis,
animum advertens, ante omnia attente considera,
nos ex historia, quam nemo oppugnaverit, nostra,
qua cuin Græcis conjungimur, amicitiæ argumenta
defensionemque suscipere. Namque vita et sermone
præcelebris, et apostolorum principis cognominis
Petrus, pauiarchicum Antiochiæ thronum exormans, cui Michael Cerularius, sub quo Ecclesiarum schisma prorupit, Constantinopolitanum
obtinebat, pro schismate indolens, et malorum
omnium atrocissimum reputans, ad hunc Cerularium scribens, inter alia dicit: Oro, obsecro, precans efflagito, et mente tuos sanclos pedes amplectoř,
ut, de exquisito studio aliquid demittens, tua sancta
beatitudo rebus ipsis sese accommodet. Timor enim
est, ne dum illa scissum consuere studel, majorem
scissuram efficiat, et collupsum erigere tentans,
graviorem lapsum efficiat.
3. Animo porro volve, annon clare hinc, et longa
hac duntaxat separatione ac dissensione, et a nostra
hac Ecclesia, magni hujusce et primi apostolici
throni abruptione, factum est, ut omnis generis mala
apud hominės – cumulate redundarint, universus lèrrarum orbis graviler laborarit, regna omnia in:erturbata vacillarint, ubique ejulatibus, et lacrymis, et
ingentibus ærumnis, dire atque inhumane conflictata
sint, peste ac fame continuis regiones et urbes eacruciatæ, nulloque in loco unquam noster exercitus
upprosperatus sit. Quid ad hæc igitur tu dices, quem
mihi hac oratione judicem elegi? Annon satis ista
β. Πρὸς ταῦτα καὶ γοῦν ἡ δικάζων βλέπων
ἀκροατής πρόσεχε δὴ τὰ πρῶτα ἡμῖν ἐξ ἱστορίας
ἀναντιῤῥήτου ποιοῦσι τῆς ἀποδείξεως, τὴν τῆς ἡμῶν
αὐτῶν ὑπερηγορίαν φιλορωμαιότητος. Ὁ γὰρ ἐπισ
φανὴς καὶ βίῳ καὶ λόγῳ καὶ τοῦ κορυφαίου τῶν
ἀποστόλων ὁμώνυμος Πέτρος, ὁ τὸν πατριαρχικὴν
τῆς ᾿Αντιοχείας θρόνον κοσμῶν, ὅ τε ὁ Κηρουλά
ριος Μιχαήλ, ἐφ᾽ οὗ τὸ τῶν Ἐκκλησιῶν ἀνερβάτη
σχίσμα ἐπὶ τὸν τῆς Κωνσταντίνου ἐδείκνυτο, ἐπὶ
τῷ σχίσματι δυσχεραίνων, καὶ τῶν κακῶν αὐτὸ
μέγιστον ἁπάντων ἡγούμενος, τοιάδε τινὰ, πρὸς τὸν
τοιοῦτον Κηρουλάριον ἐπιστέλλων, τῆς ἐπιστολής
ἐν μέρει φησί· Παρακαλῶ καὶ ἱκετεύω, καὶ δέο
γιαι, καὶ νοερῶς τῶν σῶν ἁγίων ἐράπτομαι πο
δῶν, ἵνα τοῦ ἄγαν ἀκριβοῦς ἡ θεοειδὴς ἐνδοῦσα
μακαριότης σου σ. νέλθῃ τοῖς πράγμασι. Δέος
γὰρ μή ποτε, ράψαι τὸ διεῤῥωγός μουλομένη,
χεῖρον τὸ σχίσμα ποιήσῃ, καὶ τὸ καταπεπτωχές
ἀνορθώσει σπουδάζουσα, μείζω τὴν πτώσιν
ἐργάσηται.
γ'. Σκόπησον δὲ, εἰ μὴ φανερῶς ἐντεῦθεν,
ἤγουν ἐκ τῆς μακρᾶς ταύτης διαστάσεως καὶ
διχονοίας καὶ τοῦ τῆς καθ' ἡμῶν ἁγίας Εκκλη
σίας, τὸν μέγαν τοῦτον καὶ πρῶτον ἀποστολι
κὸν θρόνον ἀποῤῥαγῆναι συνέση, πᾶσαν ἐν τῷ
βίῳ κακίαν πληθυνθῆναι, καὶ τὸν σύμπαντα
κόσμον ἔχειν κακῶς, καὶ ὅπως οἱ βασιλείαι
πᾶσαι τῆς γῆς τεταραγμέναι εἰσὶ, καὶ πανταχό
θεν θρῆνος, καὶ οὐαὶ πολὺ, καὶ λιμοί, καὶ λοιμοί
συνεχείς κατά χώραν καὶ πόλιν, καὶ οὐδαμή σ
δαμῶς ὡς ἐπίπαν τὰ ἡμέτερα εὐοδοῦνται στι
τεύματα. Τί οὖν πρὸς ταῦτα, ὡς σὺ φής, ἂν ἑαυτῷ
col. 973–974page 479 of 511
PG 141:973ΙΓ. δικαστὴν ὁ λόγος ἐφίστησιν; "Αρ' ἱκανῶς ἔχει ταῦ. τα, συστῆσαι φιλορωμαίους ἀκριβῶς εἶναι τοὺς τὴν Ένωσιν τῶν ᾿Εκκλησιῶν ἐπισπεύδοντας, ὧν ἡ διά στασις πληθυσμός κακίας ἐν τῷ βίῳ ἐγεγόνει, καὶ οὐαὶ πολύ, καὶ θρήνων παραιτία πολλῶν; Πάντως οὐδεὶς, μὴ ἀναιδῶς ἀντιβαίνειν θέλων πρὸς τὴν ἀλήθειαν, μὴ ὡς φιλορωμαίους ἡμᾶς τὴν εἰρήνην τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησία; ἐρεῖ πραγματεύσασθαι. Εἰ δὲ τοῦτο ἡμεῖς, εὔδηλον ὡς τὸ ἐναντίον ἐχθροί, καὶ μισορώμαιοι πάντες οἱ ἀντιλέγοντες, καὶ πλείονος ἔτι χρεία τοῦ λόγου λοιπὸν πρὸς ἀπόδειξιν τῆς αὐτῶν μισορωμαιότητος οὐδενός. Καίτοι γε ἅπερ ὁ ἅγιος ἐκεῖνος καὶ προφητικός ὡς ὄντως ἀνὴρ κατ' ἐκεῖνο καιροῦ ἐξῆρε κακά, καπνὸς τοῦ μέλλοντος ἦσαν πυρὸς, ὁ τῆς ἡμῶν ἀρχῆς καὶ ἡγεμονίας ἐξ ἐκείνου καὶ εἰς τὸ νῦν ἄλλοτε ἄλλο μέρος ἐπιὸν σύμπαν αὐτὸ ἐπιβόσκεται. Ετι γὰρ τότε Συρίας ἁπάσης καὶ Μεσοποταμίας ἄρχοντες ἦμεν· ἔτι πᾶσα Ἰβηρία τοῖς ἡμῶν ὑπέκειτο αὐτοκράτορσιν· ἔτι τὰ σχοινίσματα ἡμῶν ἐς Δάνουσιν ἐκτεινόμενα Βουλα γαρίαν πᾶσαν καὶ τὴν παρὰ Τριβαλλῶν οἰκουμένην ἐντὸς περιέκλειον· ἔτι Κύπρος, καὶ Κρήτη σὺν αὐτῇ Σικελία, αἱ τῶν νήσων περιφανέστεραι, Καλαβρία τε καὶ τῆς Ἰταλίας τὸ πλέον, τοῖς Ῥωμαίων βο σιλεῦσιν ἐδούλευον. Τί γὰρ ἄν τις Πελοποννήσου. ἀπαριθμοίη, καὶ νήσους Εὐβοίας, καὶ ὅσαι τῷ Αία γαίῳ καὶ 'Αδριατικῷ πελάγει σποράδην διαλαμβάνονται; Νῦν δὲ ὅποι τὰ ἡμέτερα συνεστάλη, αἰσχύνη καὶ ὅλως λέγειν ἐστίν. δ'. 'Αλλ' οἶδα σφύζοντα πρὸς ἀντίβξησιν τὸν ἐν α εἰδήσει τῆς εἰρημένης ὄντα ἐπιστολῆς. Τάχα γάρ ἀντιπροσταίη ἂν ἡμῖν ὁ τοιοῦτος ἑτέρωθεν, και μέρους αὐτῆς ἄλλου ἐπιδραξάμενος, ἐν ᾧ τὴν προσο θήκην φαίνεται κακίζων ὁ ἐπιστέλλων, τούτου μόνου ἔσται, καὶ κατὰ θεῖον τάχα και θερμότερον πίστεως ζῆλον τὴν διάστασιν τῆς ἑνώσεως ἀνθαιρεῖσθαι ἐρεῖ. Ἡμεῖς δ᾽ ἐξ ὧν μὲν προειρήκαμεν, τῆς τε ἡμῶν αὐτῶν φιλορωμαιότητος, τῶν ἀντιδίκων τὰς ἀποδείξεις ποιησάμενοι μισορωμαιότητος, τῇ δὲ τῆς εὐσεβείας ενεχομένους παραστῆσαι αὐ τοὺς προδοσίᾳ, ὅτι ὀφείλοντες, τὴν μὲν ὀφειλὴν ἀποδοῦναι καθυφιστάμενοι, ἐπὰν ὁ λόγος δογματι χῶς, ὡς ἔφημεν, προϊὼν τὸν τῶν νεοφανῶν ἐπὶ ταῖς θεολογικαῖς ποιεῖτο βήσεσιν ἐξηγήσεων ἔλεγ χον, ἀναρτήσομεν· τὸ δέ γε παρὸν, ἐπεὶ τῆς ἐν τῇ διειλημμέν ᾗ ἐπιστολῇ περικοπῆς ἐκείνης ἐμνήσθημεν, ἣν ποιήσαι τ' ἂν ἴσως, ὡς πρὸς αὐτοῦ τὰ μάλιστα οὖσαν, ὁ ἀντιλέγων περὶ πολλοῦ, τὸν δικαστήν σε καὶ ἀκροατὴν μὴ παροδικῶς, ἀλλὰ καὶ πάνυ πρὸς ἀκρίβειαν ἐπιστατικῶς, τὰ ἐν τῷ μέρει τούτῳ τῆς ἐπιστολῆς ἐπιέναι ἀξιώσομεν. Καὶ ἄκουε δή. Ως γὰρ ὁ ῥηθεὶς Κωνσταντινουπόλεως ὅλως τῆς δια στάσεω; ὤν, ἐπὶ πολλοῖς ἄλλοις αἰτιάμασιν, ὧν οὐ δένα λόγον ὁ ᾿Αντιοχείας ποιεῖται, καὶ τὴν ἐν τῷ Συμβόλῳ προσθήκην ἀπηριθμήσατο, Εγωγε, ὁ ᾿Αντ τιοχείας αὐταῖς φησι λέξεσιν, ἵνα τὴν ἐμὴν φανε ρώσω γνώμην, εἰ τὴν ἐν τῷ ἁγίῳ Συμβόλῳ προσθή την διωρθώσαντο, οὐδὲν ἂν ἕτερον ἐπεζήτουν, ἀδιάφορον καταλιπών σὺν τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ περὶ
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. ΙΓ.
97%
δικαστὴν ὁ λόγος ἐφίστησιν; "Αρ' ἱκανῶς ἔχει ταῦ. probant, Grecorum amicos esse, qui Ecclesiarum
τα, συστῆσαι φιλορωμαίους ἀκριβῶς εἶναι τοὺς τὴν
Ένωσιν τῶν ᾿Εκκλησιῶν ἐπισπεύδοντας, ὧν ἡ διά -
στασις πληθυσμός κακίας ἐν τῷ βίῳ ἐγεγόνει, καὶ
οὐαὶ πολύ, καὶ θρήνων παραιτία πολλῶν; Πάντως
οὐδεὶς, μὴ ἀναιδῶς ἀντιβαίνειν θέλων πρὸς τὴν
ἀλήθειαν, μὴ ὡς φιλορωμαίους ἡμᾶς τὴν εἰρήνην
τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησία; ἐρεῖ πραγματεύσασθαι.
Εἰ δὲ τοῦτο ἡμεῖς, εὔδηλον ὡς τὸ ἐναντίον ἐχθροί,
καὶ μισορώμαιοι πάντες οἱ ἀντιλέγοντες, καὶ πλείο
νος ἔτι χρεία τοῦ λόγου λοιπὸν πρὸς ἀπόδειξιν τῆς
αὐτῶν μισορωμαιότητος οὐδενός. Καίτοι γε ἅπερ
ὁ ἅγιος ἐκεῖνος καὶ προφητικός ὡς ὄντως ἀνὴρ
κατ' ἐκεῖνο καιροῦ ἐξῆρε κακά, καπνὸς τοῦ μέλλον
τος ἦσαν πυρὸς, ὁ τῆς ἡμῶν ἀρχῆς καὶ ἡγεμονίας
ἐξ ἐκείνου καὶ εἰς τὸ νῦν ἄλλοτε ἄλλο μέρος ἐπιὸν
σύμπαν αὐτὸ ἐπιβόσκεται. Ετι γὰρ τότε Συρίας
ἁπάσης καὶ Μεσοποταμίας ἄρχοντες ἦμεν· ἔτι πᾶσα
Ἰβηρία τοῖς ἡμῶν ὑπέκειτο αὐτοκράτορσιν· ἔτι τὰ
σχοινίσματα ἡμῶν ἐς Δάνουσιν ἐκτεινόμενα Βουλα
γαρίαν πᾶσαν καὶ τὴν παρὰ Τριβαλλῶν οἰκουμένην
ἐντὸς περιέκλειον· ἔτι Κύπρος, καὶ Κρήτη σὺν αὐτῇ
Σικελία, αἱ τῶν νήσων περιφανέστεραι, Καλαβρία
τε καὶ τῆς Ἰταλίας τὸ πλέον, τοῖς Ῥωμαίων βο
σιλεῦσιν ἐδούλευον. Τί γὰρ ἄν τις Πελοποννήσου.
ἀπαριθμοίη, καὶ νήσους Εὐβοίας, καὶ ὅσαι τῷ Αία
γαίῳ καὶ 'Αδριατικῷ πελάγει σποράδην διαλαμβάνονται; Νῦν δὲ ὅποι τὰ ἡμέτερα συνεστάλη, αἰσχύνη
καὶ ὅλως λέγειν ἐστίν.
δ'. 'Αλλ' οἶδα σφύζοντα πρὸς ἀντίβξησιν τὸν ἐν α
εἰδήσει τῆς εἰρημένης ὄντα ἐπιστολῆς. Τάχα γάρ
ἀντιπροσταίη ἂν ἡμῖν ὁ τοιοῦτος ἑτέρωθεν, και
μέρους αὐτῆς ἄλλου ἐπιδραξάμενος, ἐν ᾧ τὴν προσο
θήκην φαίνεται κακίζων ὁ ἐπιστέλλων, τούτου
μόνου ἔσται, καὶ κατὰ θεῖον τάχα και θερμότερον
πίστεως ζῆλον τὴν διάστασιν τῆς ἑνώσεως ἀνθαιρεῖσθαι ἐρεῖ. Ἡμεῖς δ᾽ ἐξ ὧν μὲν προειρήκαμεν,
τῆς τε ἡμῶν αὐτῶν φιλορωμαιότητος, τῶν ἀντιδίκων τὰς ἀποδείξεις ποιησάμενοι μισορωμαιότητος,
τῇ δὲ τῆς εὐσεβείας ενεχομένους παραστῆσαι αὐ
τοὺς προδοσίᾳ, ὅτι ὀφείλοντες, τὴν μὲν ὀφειλὴν
ἀποδοῦναι καθυφιστάμενοι, ἐπὰν ὁ λόγος δογματιχῶς, ὡς ἔφημεν, προϊὼν τὸν τῶν νεοφανῶν ἐπὶ
ταῖς θεολογικαῖς ποιεῖτο βήσεσιν ἐξηγήσεων ἔλεγ
χον, ἀναρτήσομεν· τὸ δέ γε παρὸν, ἐπεὶ τῆς ἐν τῇ
διειλημμέν ᾗ ἐπιστολῇ περικοπῆς ἐκείνης ἐμνήσθημεν,
ἣν ποιήσαι τ' ἂν ἴσως, ὡς πρὸς αὐτοῦ τὰ μάλιστα
οὖσαν, ὁ ἀντιλέγων περὶ πολλοῦ, τὸν δικαστήν σε
καὶ ἀκροατὴν μὴ παροδικῶς, ἀλλὰ καὶ πάνυ πρὸς
ἀκρίβειαν ἐπιστατικῶς, τὰ ἐν τῷ μέρει τούτῳ τῆς
ἐπιστολῆς ἐπιέναι ἀξιώσομεν. Καὶ ἄκουε δή. Ως
γὰρ ὁ ῥηθεὶς Κωνσταντινουπόλεως ὅλως τῆς δια
στάσεω; ὤν, ἐπὶ πολλοῖς ἄλλοις αἰτιάμασιν, ὧν οὐ
δένα λόγον ὁ ᾿Αντιοχείας ποιεῖται, καὶ τὴν ἐν τῷ
Συμβόλῳ προσθήκην ἀπηριθμήσατο, Εγωγε, ὁ ᾿Αντ
τιοχείας αὐταῖς φησι λέξεσιν, ἵνα τὴν ἐμὴν φανερώσω γνώμην, εἰ τὴν ἐν τῷ ἁγίῳ Συμβόλῳ προσθή
την διωρθώσαντο, οὐδὲν ἂν ἕτερον ἐπεζήτουν,
ἀδιάφορον καταλιπών σὺν τοῖς ἄλλοις καὶ τὸ περὶ
unionem summo studio procurant, quarum dissidium miseriarum omnium, et lacrymarum, et ejulatuum causa fuit? Prorsus nemo, ni inverecunde
veritatem oppugnat, nos non veluti Græcorum
amicos, Roman Ecclesiæ unioni narasse operam
affirmabit. Quod si nos Grecorum amore id pertractavimus, manifestum remanet, eorum, qui illi
sese opponunt, acerrimum odium in Græciam
ostendi neque pluribus opus est ad demonstrandum hoc eorum in Græciam odium, et mirandam ab
caden animi alienationem. Et nihilominus quas
sanctus ille vir, et vere [prophetico spiritu afflatus
ærumnas ea tempestate exposuit, futuræ flammæ
fumus fuere, quæ nostræ ditionis atque imperii ab
eo usque ad hoc tempus in aliam alque aliam partein irrumpens, universa depascitur. Nam tum
Syria universa atque Mesopotamia in manu nostra
erant adhuc Iberia omnis nostris subjecta erat
imperatoribus adhuc ditionis nostræ termini ad
Danubium extensi, Bulgariam universam, et quæ
a Triballis habitabatur, regionem in sese concludebant: adhuc Cyprus, et Creta, et Sicilia ipsa, insula um celebriores, Calabria, et Italiæ potissima
pars Græcorum imperio serviebant. Non est opus
hic referre et Peloponnesum, et Eubœam insulami,
et tot alias, quas Ægæum et Adriaticum mare
sparsin præterfuit. Nunc vero uti res nostræ
contractæ sunt, pudor est prorsus dicere.
4. Sed video jam micantem, et tantum non ad
contradicendum inflammaturn eum, qui banc epistolam recte tenet. Neque is forte aliunde nobis
sese opponet, et partem illius aliam, in qua videtur additionem scriptor criminari assignans, affirmabit, eo solo, et divino forte ac ardenti fidel
zelo dissidium unioni præponere. Nos vero ex iis,
quæ diximus de propenso nostro in Græcos studío, et adversantium in eosdem malevolentia, demonstrationibus petit is, cum præterea eosdem pietatis propriæ proditores ac desertores ostendere
debeamus, debitum persolvemus, cum oratio eo
devenerit, ubi de dogmate agens, recentiumn in rebus theologicis interpretationum dicta examinabimus. At nunc cum pericopes illius epistola menLionem fecerimus, quam mirum in modum suas
Lutari partes adversarius contendet, te judicem et
auditorem exorabimus, non in transitu et per
transennam, sed accurato studio atque attente
animo, quæ in hac epistolæ parte continentur,
p..rcurrere. Et jam mentem applica. Ut diximus,
Constantinopolitanus cum esset divisioni addictissimus, inter alias multas criminationes, ad quas
Antiochenus animum non advertit, et additionem in
Symbolo factam enumerat: Ego, his iisdem verbis
Antiochenus respondet, ut meam sententiam exponam: si additionem in Symbolo correxerint, nihil
ultra ab ipsis exquirerem, inter alia et quæstione.n
de azymis veluti indifferens relinquens. Et aper.e
ostendi, cum ad Venetiarum episcopum scriberem,
col. 975–976page 480 of 511
PG 141:975τῶν Αζύμων ζήτημα, καὶ φανερῶς ἔδειξα δι' ὧν πρὸς τὸν ἐπίσκοπον Βενετίας ἐπέσταλκα, πρὸ τοῦ Πάσχα γενέσθαι τὸ δεῖπνον, ἐν ᾧ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν καὶ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς τὸ τῆς θείας μυ σταγωγίας τοῖς μαθηταῖς παρέδωκε μυστήριον. καθ' ὅν καιρὸν οὐκ ἦν νόμιμον ἄζυμα ἐσθίεσθαι, ὁ δὴ καὶ τὴν σὴν θεοειδῆ μακαριότητα συναιν καταδέξασθαι, ἵνα μὴ τὸ πᾶν ἐκζητήσαντες, τὸ πᾶν ἀπολέσωμεν. Σκόπει τὴν λέξιν, ὁ τοῖς παροῦσιν εὐγνωμόνως ἐνδιαιτῶν· Εἰ τὴν ἐν τῷ ἁγίῳ Συμβόλῳ προσθήκην διωρθώσαντο, ἔφη· οὐκ εἶπεν, Εἰ τὴν ἐντεῦθεν ἀσέβειαν ἀπετρέψαντο, εἰ τὴν ἐνα τεῦθεν ἀπεβάλοντο ἀθεΐα», ὅπερ οἱ νῦν σοφοί, οἱ νῦν τῆς εὐσεβείας διάπυροί φασι ζηλωταὶ, ἀλλ', Εἰ τὴν προσθήκην διωρθώσαντο. Λείπεται οὖν τὸν συνε τὴν ἀκροατὴν ἐν πνεύματι πραότητος καὶ εἰρήνης διασκοπεῖν, ἐπὶ τίσιν ἂν καὶ ἦν ὁ τῆς διορθώσεως τῷ εἰρηκότι σκοπός. Ὡς ἔγωγε ταχὺ ἂν ἐκεῖνον, καὶ τὴν ἐκ τῆς προσθήκης δοκοῦσαν πλημμέλειαν λογί ζομαι παριδεῖν, εἴ γε μικρόν τι τοῦ τῆς εἰρήνης πνεύματος, καὶ τὸν πρὸς ὅν ἐπέστελλε μετέχοντα κατενόει, ἔχων, δ λογίζομαι συνορᾷν, ἐξ ὧν ἐν ἄλλῳ τῆς ἐπιστολῆς ἐκεῖνος μέρει οὕτω αὐτολεξεί φησι Καλὸν γὰρ πρὸς τὸ καλοθελὲς ὁρῶντας ἡμᾶς, καὶ μᾶλλον ἔνθα μὴ Θεὺς, ἡ πίστις τὸ κινδυ γευόμενον, νεύειν ἀεὶ πρὸς τὸ εἰρηνικόν τε καὶ φιλάδελφον. 'Αδελφοὶ γὰρ καὶ ἡμῶν οὗτοι, καὶ μὴ τοσαύτην ἀκρίβειαν ἐπιζητεῖν ἐν ἀλλογλώσσοις ἔθνεσιν, ἦν αὐτοὶ περὶ λόγους ἀναστρεφόμενοι ἀπαιτούμεθα· καὶ πάλιν· Ἐν τῇ εὐαγεστάτῃ μονῇ τοῦ Στουδίου ζώννυνται οἱ διάκονοι, πράγμα ποιοῦντες ἐκκλησιαστικῇ παραδόσει ανα κόλουθον. Καὶ ὄρα, ὅπως σὺ παλλὰ σπουδάσας καὶ κοπιάσας, τὴν τοιαύτην οὐκ ἠδυνήθης ἐκκόψαι μονολόγιστον συνήθειαν. Καὶ εἰ τῶν ὑψ ἡμᾶς τελούντων περιγενέσθαι οὐ δυνάμεθα, πως τὸ μέγιστον ἐκεῖνο ἔθνος, καὶ ὑψηλὸν τῶν ἰδίων ἐθίμων ἐκστῆσαι δυνησόμεθα; ε'. Ἐκ δὲ τούτων καὶ τῶν τοιού των συνορᾷν ἔχω, ὅπως τὰ περὶ τῆς διορθώσεως τῆς προσθήκης ὁ ᾿Ανα τιοχείας τῷ Κωνσταντινουπόλεως ὑπετίθετο. Προς ἔτι δὲ καὶ τὰς τῶν πρὸ ἡμῶν ἐπισυγκροτούντων τὸ σχίσμα γραφάς πολυπραγμονῶν, κἀκεῖθεν ἔχω συνάγειν τοῦ εἰκότος μὴ ἁμαρτάνειν, τοιαῦτα περί τοῦ θείου ἀνδρὸς ἐκείνου διανοούμενος, κἀπὶ τοιῷδε τὰς περὶ τῆς διορθώσεως υποθήκας ἐκείνου ὑπάρ χειν τῷ σκοπῷ λογιζόμενος. Εὑρίσκω γὰρ Θεού. λακτόν τινα ἀρχιεπίσκοπον Βουλγαρίας, πολὺς δὲ ἦν καὶ οὗτος ἐν λόγοις, ἐν τῷ Συμβόλῳ μόνῳ τῆς προσθήκης κακίζοντα, ἐν ἄλλαις δὲ ἁπάσαις γραφαῖς τε καὶ διαλέξεσι ἀνενδοιάσω; ἐνδιδόντα αὐτὴν, καὶ μὴ ἄν ποτε οὕτω πρὸς τὴν τοιαύτην ἔνδοσιν δ.273 θῆναι διαγινώσκω, είγε τὴν εὐσέβειαν τοῦτο τὸ μέσ ρος κολοβοῦσθαι ὁ σοφὸς ἐκεῖνος ᾤετο ἀνήρ. Ἐπεὶ δὲ τούτῳ νεώτερον καὶ ὅσον τῆς καθ' ἡμᾶς ἐστιν εἰ πεῖν, τὸν Βλεμμίδην εὑρίσκω ἐκεῖνον, οὗ πολὺ τὸ ἐν λόγοις κλέος ἐστὶν, οὗ τὴν σοφίαν οὐδ᾽ ὁ πάνυ ἀπεχθῶς διακείμενος μὴ ἐπὶ πολὺ προελθεῖν δόξης δια βαλεί, γραφήν τινα περὶ τῆς ὑποθέσεως εγχαράτο
Conam ante Pascha factam esse, in qua Salvator τῶν Αζύμων ζήτημα, καὶ φανερῶς ἔδειξα δι' ὧν
noster et Dominus Jesus Christus sacra mystagogia
mysterium discipulis tradidit, quo tempore azyma
comedere secundum legem non erat, quod et divinam
tuom beatitudinem approbasse laudo; ne tolum
quærentes, folum amiltumus. Attente considera
dictionem, qui hæc æquo animo dijudicas: Si in
sancto Symbolo factam additionem correxerint, dixit, non vero: Si inde impietatem oblitteraveriut,
aut Inde adversus Deum blasphemiam ejecerint,
quod qui nunc sapientes reputantur, et pietatis
zlo inflammantur contendunt; sed: Si additionem
correxerint. Reliquum est itaque ut prudens auditor in lenitatis pacisque spiritu consideret, quo
tandem correctionis propositum illi tendebat. Ego
plane eum et quod videbatur in additione delictum
facili negotio neglecturum existimo, si vel pusil—
lum pacis spiritum, in eo, ad quem litteras dabat,
contineri prospexisset, idque colligo nec male ex
illis, quæ ille in alia epistolæ parte verbis hisce digerit: Bunum enim est, nos ad æquitatem propensos,
el potissimum ubi neque Deus, neque fides in periculo vertitur, semper ad pacem et fratrum amorem
inclinari: fratres enim nostri isti sunt, et non admodum exactum discussionem verborum indagare in
gentibus, quæ aliena lingua utuntur, ut a nobis requiritur, qui in dicendi arte exercitamur. Et rursus:
In sanctissimo monasterio Studii cinguntur diaconi,
rem aggressi, quæ ecclesiasticæ traditioni non consonal. Et considera, licet tu multum insudaveris, et
laborem insumpseris, non potuisse te consuetudinem
illam, quæ solis illis in usu est, evellere. Quod si
illis, quæ in nostra manu sunt, non possumus modum imponere, quanam ratione immanem illam
gentem et sublimem a propriis consuetudinibus dimovere poterimus?
πρὸς τὸν ἐπίσκοπον Βενετίας ἐπέσταλκα, πρὸ τοῦ
Πάσχα γενέσθαι τὸ δεῖπνον, ἐν ᾧ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν
καὶ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς τὸ τῆς θείας μυ
σταγωγίας τοῖς μαθηταῖς παρέδωκε μυστήριον.
καθ' ὅν καιρὸν οὐκ ἦν νόμιμον ἄζυμα ἐσθίεσθαι,
ὁ δὴ καὶ τὴν σὴν θεοειδῆ μακαριότητα συναιν
καταδέξασθαι, ἵνα μὴ τὸ πᾶν ἐκζητήσαντες, τὸ
πᾶν ἀπολέσωμεν. Σκόπει τὴν λέξιν, ὁ τοῖς παροῦ
σιν εὐγνωμόνως ἐνδιαιτῶν· Εἰ τὴν ἐν τῷ ἁγίῳ
Συμβόλῳ προσθήκην διωρθώσαντο, ἔφη· οὐκ εἶπεν,
Εἰ τὴν ἐντεῦθεν ἀσέβειαν ἀπετρέψαντο, εἰ τὴν ἐνα
τεῦθεν ἀπεβάλοντο ἀθεΐα», ὅπερ οἱ νῦν σοφοί, οἱ νῦν
τῆς εὐσεβείας διάπυροί φασι ζηλωταὶ, ἀλλ', Εἰ τὴν
προσθήκην διωρθώσαντο. Λείπεται οὖν τὸν συνε
τὴν ἀκροατὴν ἐν πνεύματι πραότητος καὶ εἰρήνης
διασκοπεῖν, ἐπὶ τίσιν ἂν καὶ ἦν ὁ τῆς διορθώσεως
τῷ εἰρηκότι σκοπός. Ὡς ἔγωγε ταχὺ ἂν ἐκεῖνον, καὶ
τὴν ἐκ τῆς προσθήκης δοκοῦσαν πλημμέλειαν λογί
ζομαι παριδεῖν, εἴ γε μικρόν τι τοῦ τῆς εἰρήνης
πνεύματος, καὶ τὸν πρὸς ὅν ἐπέστελλε μετέχοντα
κατενόει, ἔχων, δ λογίζομαι συνορᾷν, ἐξ ὧν ἐν ἄλλῳ
τῆς ἐπιστολῆς ἐκεῖνος μέρει οὕτω αὐτολεξεί φησι -
Καλὸν γὰρ πρὸς τὸ καλοθελὲς ὁρῶντας ἡμᾶς,
καὶ μᾶλλον ἔνθα μὴ Θεὺς, ἡ πίστις τὸ κινδυ
γευόμενον, νεύειν ἀεὶ πρὸς τὸ εἰρηνικόν τε καὶ
φιλάδελφον. 'Αδελφοὶ γὰρ καὶ ἡμῶν οὗτοι, καὶ
μὴ τοσαύτην ἀκρίβειαν ἐπιζητεῖν ἐν ἀλλογλώσ
σοις ἔθνεσιν, ἦν αὐτοὶ περὶ λόγους ἀναστρεφόμενοι ἀπαιτούμεθα· καὶ πάλιν· Ἐν τῇ εὐαγε
στάτῃ μονῇ τοῦ Στουδίου ζώννυνται οἱ διάκονοι,
πράγμα ποιοῦντες ἐκκλησιαστικῇ παραδόσει ανακόλουθον. Καὶ ὄρα, ὅπως σὺ παλλὰ σπουδά
σας καὶ κοπιάσας, τὴν τοιαύτην οὐκ ἠδυνήθης
ἐκκόψαι μονολόγιστον συνήθειαν. Καὶ εἰ τῶν ὑψ
ἡμᾶς τελούντων περιγενέσθαι οὐ δυνάμεθα, πως
τὸ μέγιστον ἐκεῖνο ἔθνος, καὶ ὑψηλὸν τῶν ἰδίων
ἐθίμων ἐκστῆσαι δυνησόμεθα;
5. Ex his et aliis colligo, modum de currectione
additionis, quem Antiochenus Constantinopolitano
suggerit. Eorum præterea, qui ante nos schisma
promoverunt, scripta curiose volutans, inde etiam
colligo, me a recto non aberrare, cum similia de
divino illo viro edissero, illiusque de correctione
propositum non aliud quam quod dixi fuisse exi- p
stimo. Invenio siquidem Theophylactum quemdam
Bulgariæ archiepiscopum, dicendi quoque arte
celebrem, tantummodo in Symbolo additionem
reprobantem, in aliis vero omuibus scriptis et
publicis colloquiis dubio procul eam permittenten,
et nunquam eum simile quid reor permissurum,
si pietatem in hac parte lædi sapiens ille vir opinatus fuisset. Sed receps etiain et fere hac nostra
ætate factum adjiciatur. Blemmidem illum invenio,
dicendi gravitate et copia magnum, cujusque sapientiam etiam quam maxime infensi in ingentem
gloriam pervenisse fatebuntur, scriptum de hoc
argumento ab se conciunatum direxisse ad Bulgariæ quendam archiepiscopum electum, quamvis isε'. Ἐκ δὲ τούτων καὶ τῶν τοιού των συνορᾷν ἔχω,
ὅπως τὰ περὶ τῆς διορθώσεως τῆς προσθήκης ὁ ᾿Ανα
τιοχείας τῷ Κωνσταντινουπόλεως ὑπετίθετο. Προςἔτι δὲ καὶ τὰς τῶν πρὸ ἡμῶν ἐπισυγκροτούντων
τὸ σχίσμα γραφάς πολυπραγμονῶν, κἀκεῖθεν ἔχω
συνάγειν τοῦ εἰκότος μὴ ἁμαρτάνειν, τοιαῦτα περί
τοῦ θείου ἀνδρὸς ἐκείνου διανοούμενος, κἀπὶ τοιῷδε
τὰς περὶ τῆς διορθώσεως υποθήκας ἐκείνου ὑπάρ
χειν τῷ σκοπῷ λογιζόμενος. Εὑρίσκω γὰρ Θεού.
λακτόν τινα ἀρχιεπίσκοπον Βουλγαρίας, πολὺς δὲ
ἦν καὶ οὗτος ἐν λόγοις, ἐν τῷ Συμβόλῳ μόνῳ τῆς
προσθήκης κακίζοντα, ἐν ἄλλαις δὲ ἁπάσαις γραφαῖς
τε καὶ διαλέξεσι ἀνενδοιάσω; ἐνδιδόντα αὐτὴν, καὶ
μὴ ἄν ποτε οὕτω πρὸς τὴν τοιαύτην ἔνδοσιν δ.273θῆναι διαγινώσκω, είγε τὴν εὐσέβειαν τοῦτο τὸ μέσ
ρος κολοβοῦσθαι ὁ σοφὸς ἐκεῖνος ᾤετο ἀνήρ. Ἐπεὶ
δὲ τούτῳ νεώτερον καὶ ὅσον τῆς καθ' ἡμᾶς ἐστιν εἰπεῖν, τὸν Βλεμμίδην εὑρίσκω ἐκεῖνον, οὗ πολὺ τὸ
ἐν λόγοις κλέος ἐστὶν, οὗ τὴν σοφίαν οὐδ᾽ ὁ πάνυ ἀπε
χθῶς διακείμενος μὴ ἐπὶ πολὺ προελθεῖν δόξης δια
βαλεί, γραφήν τινα περὶ τῆς ὑποθέσεως εγχαράτο
col. 977–978page 481 of 511
PG 141:977τοντα ταύτης πρός τινα Βουλγαρίας μὲν ἀρχιεπ! σκοπον τῷ χρόνῳ ἀναδειχθέντα, διὰ δὲ βίου θεοφίλειαν πρὸς ὄρος τὸν ᾿Αθω ἀναχωρητικῶς ἐλόμενον ζῇν, οὗ καὶ αὐτοῦ τῆς ἐν λόγοις περιουσίας πολλοὶ μὲν τῶν εἰσέτι ζώντων οἱ μάρτυρες, ἀκριβὴς δὲ ἀπόδειξις, ἅπερ τῷ βίῳ μετὰ θάνατον ἐκεῖνος καταλέλοιπεν οἰκεία συγγράμματα· Ἰάκωβος ἡ κλῆσις ἦν τῷ ἀνδρί. Πρὸς τοῦτον ὁ Βλεμμίδης επιστέλλων ἐκεῖνος, τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν διάστασιν ἀποδύρεται, τὴν κατὰ τῶν αἰτίων αὐτῆς ἐντεῦθεν παριστῶν ἑαυτοῦ ἀγανάκτησιν. Πο:ῶν δὲ οὕτω, δίδωσί μοι νοεῖν μὴ ἄν ποτε τοιαῦτα πρὸς ἐκεῖνον λέγειν, καὶ γράφειν, εἰ μὴ κἀκεῖνον ἤδη ἐπὶ τῇ τῶν Ἐκκλησιῶν ὀδυνώμεν νον διαστάσει, ὡς καὶ ἕτερός τις ἐκ τῆς τῶν γραμ μάτων ἔχει συνιδείν περιλήψεως. Νικήτας δέ τις τὴν κλῆσιν ἐν ἰδίοις καιροῖς τοὺς ἀρχιερατικούς τῆς Θεσσαλῶν μητροπόλεως οίακας έγκεχειρισμένος, διάλεξίν τινα συντίθεται Γραικοῦ δῆθεν καὶ Ἰταλού, καὶ τὸ κράτος τῷ Ἰταλῷ ἀπονέμει, εὐφυῶς πως τὸν αὐτὴν μετιόντα· ἐνάγων πρὸς τὸ ἱλαρῶς ἐπὶ τῇ ἑνώ σαι διατεθῆναι. Ησαν γὰρ, ἦσαν ὡς ἀληθῶς οὐκ ὀλίγοι τῶν πρὸ ἡμῶν ἀποδεχόμενοι μὲν τὴν ἕνωσιν ταύτην, μὴ ἐγχειρῆσαι δὲ ὅμως ἀποτολμῶντες αὐτῇ, δι' ἅπερ οἱ ἐγχειρήσαντες ἡμεῖς ταύτῃ πεπόνθαμεν. Τούτους πάντας, ἐξ ὧν εἶπον, καὶ ἐξ ὧν τοῖς ἰδίοις συγγράμμασι παρεδήλωσαν, ἱλαρῶς ἐπὶ τῇ τῶν ᾿Εκε κλησιῶν ἑνώσει διατιθεμένους εὑρίσκων, συνάγω μὲν ἐντεῦθεν, καὶ ἀσφαλῶς, ὡς οἶμαι, τοῦ εἰκότο; μὴ ἁμαρτάνειν διανοούμενος, ἅπερ δὴ καὶ εἶπον διανοεῖσθαι περὶ τοῦ θείου ἐκείνου ἀνδρὸ;, ἐφ᾽ οἷς τῶν Ἐκκλησιῶν ἐκεῖνος ἐπισπεύδων τὴν ἕνωσιν ἐν μέρει τῆς περὶ τούτου ἐπιστολῆς, τὸ; Βὶ τὴν προσε θήκην διωρθώσαντο, εἴρηκε. *ς'. Διαγινώσκω δὲ καὶ αὐτοὺς τὴν ἐν τῷ Συμ βέλω προσθήκην ὅλως κακίζοντας, οὐχ ὅτι τὸ τῆς εὐσεβείας λυμαίνεται καθαρὸν, ἀλλ᾿ ὅτι γεγονυία, ὡς ἄρα καὶ γέγονε, τοῦ μεγάλου, καὶ οὐ τοῦ τυχόντος παραιτία σκανδάλου ἐγένετο. Εἰ δέ τις καὶ βαθύτερον, εἴτ᾿ οὖν διερευνητικώτερον τὰ τοῦ πράγ ματος ἐθέλει διασκοπῆσαι, οὐ τὴν προσθήκην ἀρχήν τ.να ὥσπερ καὶ ῥίζαν τοῦ σκανδάλου εὑρήσει, ἄλλας δὲ καὶ ἄλλας ἐκ καιρικών περιπετειών σκανδάλων αἰτίας, ἄλλοτε ἄλλοθεν ἀναφαινομένα, καὶ τὴν προσ θήκην, ὁποῖα τῆς ἔριδος τὰ ἐκτόκια, ἁπλῶς οὕτω παραῤῥιπτομένην ἑαυτῶν ἐν μέσῳ ἐχούσας. Καὶ εἰ τοῦτο διασκοπηθὲν οὕτως ἔχον ἀναφανῇ, πόσον οὐκ ἂν τὸ πρὸς τὴν ἔνωσιν ἐπιῤῥεπὲς ἡμῶν δεφενδεύ σει, καὶ εἰς τοῦτο σπουδὴν ἡμῶν ἀνεπίληπτον παρατ στήσει; Αὐτίκα ἡ τοῦ ᾿Αντιοχείας Πέτρου επιστολή, καλεῖ γὰρ ἡμᾶς ἡ τοῦ λόγου ῥύμη καὶ πάλιν εἰς μνήμην αὐτῆς, ἀγνοεῖν ἀριδήλως ὁμολογεῖ, ὅπως καὶ δι' ἥντινα τὴν αἰτίαν ἡ τοῦ πάππα ἐξεκόπη ἀναφορὰ, πολλὰ πρότερον ἐπιμεμφομένη τῷ τοῦ Κωνσταντινουπόλεως χαρτοφύλακι, ὡς ἐν τοῖς πρὸς τὸν τοιοῦτον ᾿Αντιοχείας γράμμασι διαλαβόντι, ἀπὸ τῆς ἁγίας οικουμενικῆς ἔκτης συνόδου τὴν ἐν τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις ἀναφορὰν ἐκκοπῆναι τοῦ πάππα. Εἰ γοῦν ἡ ἐν τῷ Συμβόλῳ προσθήκη εἰς τόσον ην βλασφημίας κορυφουμένη, ὅταν οἱ νῦν
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. IL
τοντα ταύτης πρός τινα Βουλγαρίας μὲν ἀρχιεπ!- divino instinctu percitus, in monte Atho solitariamr
σκοπον τῷ χρόνῳ ἀναδειχθέντα, διὰ δὲ βίου θεοφίλειαν
πρὸς ὄρος τὸν ᾿Αθω ἀναχωρητικῶς ἐλόμενον ζῇν,
οὗ καὶ αὐτοῦ τῆς ἐν λόγοις περιουσίας πολλοὶ μὲν
τῶν εἰσέτι ζώντων οἱ μάρτυρες, ἀκριβὴς δὲ ἀπόδει
ξις, ἅπερ τῷ βίῳ μετὰ θάνατον ἐκεῖνος καταλέλοιπεν
οἰκεία συγγράμματα· Ἰάκωβος ἡ κλῆσις ἦν τῷ
ἀνδρί. Πρὸς τοῦτον ὁ Βλεμμίδης επιστέλλων ἐκεῖνος,
τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν διάστασιν ἀποδύρεται, τὴν κατὰ
τῶν αἰτίων αὐτῆς ἐντεῦθεν παριστῶν ἑαυτοῦ ἀγαν
ἀκτησιν. Πο:ῶν δὲ οὕτω, δίδωσί μοι νοεῖν μὴ ἄν
ποτε τοιαῦτα πρὸς ἐκεῖνον λέγειν, καὶ γράφειν, εἰ
μὴ κἀκεῖνον ἤδη ἐπὶ τῇ τῶν Ἐκκλησιῶν ὀδυνώμεν
νον διαστάσει, ὡς καὶ ἕτερός τις ἐκ τῆς τῶν γραμ
μάτων ἔχει συνιδείν περιλήψεως. Νικήτας δέ τις
τὴν κλῆσιν ἐν ἰδίοις καιροῖς τοὺς ἀρχιερατικούς • Latinique concinnavit, et potiores partes Latino
τῆς Θεσσαλῶν μητροπόλεως οίακας έγκεχειρισμένος,
διάλεξίν τινα συντίθεται Γραικοῦ δῆθεν καὶ Ἰταλού,
καὶ τὸ κράτος τῷ Ἰταλῷ ἀπονέμει, εὐφυῶς πως τὸν
αὐτὴν μετιόντα· ἐνάγων πρὸς τὸ ἱλαρῶς ἐπὶ τῇ ἑνώσαι διατεθῆναι. Ησαν γὰρ, ἦσαν ὡς ἀληθῶς οὐκ
ὀλίγοι τῶν πρὸ ἡμῶν ἀποδεχόμενοι μὲν τὴν ἕνωσιν
ταύτην, μὴ ἐγχειρῆσαι δὲ ὅμως ἀποτολμῶντες αὐτῇ,
δι' ἅπερ οἱ ἐγχειρήσαντες ἡμεῖς ταύτῃ πεπόνθαμεν.
Τούτους πάντας, ἐξ ὧν εἶπον, καὶ ἐξ ὧν τοῖς ἰδίοις
συγγράμμασι παρεδήλωσαν, ἱλαρῶς ἐπὶ τῇ τῶν ᾿Εκε
κλησιῶν ἑνώσει διατιθεμένους εὑρίσκων, συνάγω
μὲν ἐντεῦθεν, καὶ ἀσφαλῶς, ὡς οἶμαι, τοῦ εἰκότο;
μὴ ἁμαρτάνειν διανοούμενος, ἅπερ δὴ καὶ εἶπον
διανοεῖσθαι περὶ τοῦ θείου ἐκείνου ἀνδρὸ;, ἐφ᾽ οἷς G
τῶν Ἐκκλησιῶν ἐκεῖνος ἐπισπεύδων τὴν ἕνωσιν ἐν
μέρει τῆς περὶ τούτου ἐπιστολῆς, τὸ; Βὶ τὴν προσε
θήκην διωρθώσαντο, εἴρηκε.
vitam agere elegisset, hujus etiam in orationibus·
præstantiam multi adhuc superstites contestantur;
Sed nulla certior erit demonstratio quam ipsius
scripta, quæ post ipsius mortem omnium manibus
teruntur; nonien erat viro Jacobo. Ad hune Blem -
mida scribens, et ecclesiastica dissidia deplorans,
ipsius in dissilii causas indignationem exponit.
Quo mihi satis innuere videtur, nunquam similia
eum vel dicturum, vel scripturum fuisse, nisi
etiam illum agnovisset hoc Ecclesiarum dissidium
moleste ferre, ut etiam alius quispiam ex iis, quæ
in litteris continentur, perspiceret. Nicetas quoque sua ætate archieratica Thessalonicensis me.
tropoleos tenens gubernacula colloquium Græci
*ς'. Διαγινώσκω δὲ καὶ αὐτοὺς τὴν ἐν τῷ Συμ
βέλω προσθήκην ὅλως κακίζοντας, οὐχ ὅτι τὸ τῆς
εὐσεβείας λυμαίνεται καθαρὸν, ἀλλ᾿ ὅτι γεγονυία,
ὡς ἄρα καὶ γέγονε, τοῦ μεγάλου, καὶ οὐ τοῦ τυχόν
τος παραιτία σκανδάλου ἐγένετο. Εἰ δέ τις καὶ βαθύτερον, εἴτ᾿ οὖν διερευνητικώτερον τὰ τοῦ πράγματος ἐθέλει διασκοπῆσαι, οὐ τὴν προσθήκην ἀρχήν
τ.να ὥσπερ καὶ ῥίζαν τοῦ σκανδάλου εὑρήσει, ἄλλας
δὲ καὶ ἄλλας ἐκ καιρικών περιπετειών σκανδάλων
αἰτίας, ἄλλοτε ἄλλοθεν ἀναφαινομένα, καὶ τὴν προσ
θήκην, ὁποῖα τῆς ἔριδος τὰ ἐκτόκια, ἁπλῶς οὕτω
παραῤῥιπτομένην ἑαυτῶν ἐν μέσῳ ἐχούσας. Καὶ εἰ
τοῦτο διασκοπηθὲν οὕτως ἔχον ἀναφανῇ, πόσον οὐκ
ἂν τὸ πρὸς τὴν ἔνωσιν ἐπιῤῥεπὲς ἡμῶν δεφενδεύ
σει, καὶ εἰς τοῦτο σπουδὴν ἡμῶν ἀνεπίληπτον παρατ
στήσει; Αὐτίκα ἡ τοῦ ᾿Αντιοχείας Πέτρου επιστολή,
καλεῖ γὰρ ἡμᾶς ἡ τοῦ λόγου ῥύμη καὶ πάλιν εἰς
μνήμην αὐτῆς, ἀγνοεῖν ἀριδήλως ὁμολογεῖ, ὅπως
καὶ δι' ἥντινα τὴν αἰτίαν ἡ τοῦ πάππα ἐξεκόπη
ἀναφορὰ, πολλὰ πρότερον ἐπιμεμφομένη τῷ τοῦ
Κωνσταντινουπόλεως χαρτοφύλακι, ὡς ἐν τοῖς πρὸς
τὸν τοιοῦτον ᾿Αντιοχείας γράμμασι διαλαβόντι, ἀπὸ
τῆς ἁγίας οικουμενικῆς ἔκτης συνόδου τὴν ἐν
τοῖς ἱεροῖς διπτύχοις ἀναφορὰν ἐκκοπῆναι τοῦ
πάππα. Εἰ γοῦν ἡ ἐν τῷ Συμβόλῳ προσθήκη εἰς
τόσον ην βλασφημίας κορυφουμένη, ὅταν οἱ νῦν
attribuit, apte quodammodo Græcum adducens
ad unionem hilariter suscipiendam. Erant siquidem, erant et vere iique quam plurimi ante nos,
qui hanc unionem amplectebantur, sed illi manus“
apponere non audebant, ob ea ipsa quæ nos, qui
manus apposuimus, perpessi sumus. Hos omnes ex
iis, quæ illi in propriis commentariis exsecuti sunt,
hilari vultu, in Ecclesiarum unionem propensos
fuisse inveniens colligo, et certissime, ut reor,
me a recto non aberrare, et pracique dum
considero, quæ supra jam me dixi considerare de
divino illo homine, quibus ille Ecclesiarum unionem studiose procurans in parte suæ epistolæ, in
qua de ea pertractat, scripsit: Si additionem correxerint.
6. Certum interea scio, eosdem hos ipsos additionem in Symbolo culpæ obnoxiam facere, non
quod pietatis puritatem commaculet, sed quod
utcunque facta sit, gravem peperit et periculosamn
offensionem. Εt si quis alius curiosiusque res
perpendet, additionem hanc nunquam offensionis
causam originemque fuisse, sed inter alias atque
alias ex tempore varietatum atque eventuum offensionum causas alio atque alio tempore, et variis
rerum cursibus et perturbationibus enatas, hanc
quoque additionem, veluti simultatis abortum temere projectam, et utcunque reperiet. Quod si id
quoque meditate consideratum ita se habere compertum fuerit, quare non et nostram ad unionem
propensionem tuebitur, nostrumque in ea procuranda studium inculpatum ostendet? Et ne longe
abeam, ipsa Petri Antiocheni epistola, sermonis
siquidem impetus ejus nos memoriam recolere inducit, aperte fatetur nescire se, quomodo et qua de
causa papæ commemoratio abrogata sit, cum antea
pluribus questus esset de Constantinopolitano
chartophylace, quod in litteris ad hunc Antiochenum datis asseruerit, a sancia sexta œcumenica
synodo ex sacris diptychis pape commemorationem
erasam fuisse. Si igitur additio in Symbolo tanta
impietatis nota laboraret, quanta eam hujus ævi
col. 979–980page 482 of 511
PG 141:979σοφοί, οἱ νῦν ζηλωταί, οἱ νῦν τῆς ἀληθείας διάπυ ΗΠΑ ροι λέγουσιν ἐρασταὶ, καὶ εἴπερ αὕτη τὸ κορυφαιν τατον, ὡς δοκεῖ, τοῦ σκανδάλου ἦν ἀληθῶς, πώς ἂν ὁ πολὺς ἐκεῖνος ἀνὴρ ἀγνοεῖν εἰρήκει ποτέ, ὅπως καὶ δι' ἥντινα τὴν αἰτίαν ἡ τοῦ πάππα ἐξεκόπη ἀναφορά. "Οτι δὲ μάρτυρα ἑαυτὸν δίδωσιν ἀπαράγραπτον τοῦ τὸν πάππαν ἐν Κωνσταντινουπόλει πρὸ χρόνων πέντε καὶ τεσσαράκοντα μετὰ τῶν ἄλλων ἐν τῇ θείᾳ μυσταγωγία πατριαρχῶν ἀναφέρεσθαι, πόσην οὐ παρέξει τοῦτο τὴν σύστασιν τῷ λέγοντι, μὴ ὡς προηγούμενόν τι, καὶ μέγα, καὶ με τον σκάνδαλον τῶν Ἐκκλησιῶν τὴν προσθήκην λο γισθῆναι ἀρχῆθεν; Ἰδοὺ γὰρ κατὰ τὸ ταύτῃ πρόδηλον, ἡ τοῦ λέγοντος ἀξιοπιστία συνίστησιν, ἐπὶ τῶν ἡμερῶν αὐτοῦ τὴν τοῦ πάππα εἶναι ἀναφορὰν παρ' ἡμῖν. ζ' Ἡμεῖς δὲ, τὸν χρόνον διασκοπούμενοι, ἐξ οὗ ἡ προσθήκη ἄχρι καὶ εἰς τὸν τοῦ Κηρυλαρίου, ἐν ᾧ καὶ αὐτὸς, οὗτος ὁ ᾿Αντιοχείας ήκμαζεν, ὅθεν καὶ τὸ ἀδιάλλακτον τοῦ σχίσματος ήρξατο, τοῦτον μὲν εύο ρεῖν οὐ πάνυ εὐχερὲς ἔχομεν, διὰ τὸ μὴ σαφῶς ἡμᾶς τὴν βασιλείαν εἰδέναι, ἐν ᾗ ὁ πάππας Λέων τὴν προσθήκην του Συμβόλου, οὐκ οἶδα οἷς λόγοις, καὶ οἴῳ τρόπῳ γενέσθαι επέκρινε· τὸν δὲ ἀπὸ τῆς τοῦ Μονομάχου βασιλείας ἐν ᾧ τὰ ῥηθέντα πάντα ἐγίνετο, εὑρίσκομεν κατ' ἀναποδισμόν μέχρι της Κώνσταντος τοῦ ἐγγόνου Ηρακλείου ἀρχῆς, ἐφ᾽ οὗ δὴ Κώνσταντος ὁ μέγας ήκμαζε Μάξιμος, ὀλίγον ἢ οὐδὲν τοῦ τῶν τετρακοσίων ἀριθμοῦ ἀποδέοντα· καὶ πρώτην ὥσπερ ἀρχὴν ἀντιῤῥήσεως ἐπὶ τῇ προσθήκη ἐν ταῖς ἡμέραις τοῦ μεγάλου Μαξίμου γεγονυίαν εὑρίσκομεν, καὶ ταύτην εἰς οὐδὲν πλέον προκεχω ρηκυίαν κατανοοῦμεν, ὅτι μὴ ἐς ὅσον μόνον τοὺς ἐν Κωνσταντινουπόλει τῶν τοῦ τότε πάππα ἐπιλαβέσθαι συνοδικῶν. Τὴν δ᾽ ἀφορμὴν τοῦ τότε σκανδάλου, διὰ τὸ τοῦ ᾿Ανατολικοὺς ἐπὶ τῇ τῶν Μονοθελητῶν αἱρέσει διενοχλεῖσθαι κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον εξ ναι διαγινώσκομεν, ὡς ἔστι καὶ ἄλλον πάντα δια γνῶναι, τὸν μὴ παρέργως πρὸς Μαρῖνον πρεσ σβύτερον Κύπρου ἐπιστολὴν τοῦ μεγάλου μετιόντα Μαξίμου. Χρόνος δ' ἐξ ἐκείνου ἐς Φώτιον τὴν διὰ μέσου ἄγων εἰρήνην, τῆς διπλῆς ἑκατοντάδος πολύ τι μέρος ὑπερελαύνων, καὶ πάλιν τὴν προσθήκην κακίζων εὑρίσκεται Φώτιος. Καὶ τὴν δὲ πάλιν τὴν ἀφορμὴν ἐκ τοῦ τὸν Φώτιον τοῦ παι τριαρχικοῦ ἀπωθεῖθαι θρόνου παρὰ τοῦ τῆς Ρώμης προέδρου ἐπ᾽ ἀντιλήψει τοῦ Ἰγνατίου εἶναι οὐκ ἀγνοοῦμεν. Εντεῦθεν γὰρ καὶ δι᾽ οὐδὲν ἄλλο τα μεγάλα καὶ πάνδεινα κατὰ τῆς Ρωμαϊκῆς ἐκκλησίας εἶπε, καὶ ἔγραψε Φώτιος. Καὶ ὅπως μὲν οὐ κατά τινα θεῖον ζῆλον, ἀλλὰ κατ᾽ ἔριν οὐκ ἀγαθὴν εἰς τὰ τοιαῦτα Φώτιος προήχθη, πλατύτερον ἐν τῇ Ο παρ' ἡμῶν ἐκτεθείσῃ βίβλῳ, καὶ πάνυ σαφῶς παρ εστήσαμεν. Τέως δὲ οὐδὲ τὸ ἐπ' αὐτοῦ σκάνδαλον ἐπιπολὺ παρετάθη, ἀλλ' αὐτὸν καὶ γενέτερα ἔσχε, καὶ ἀναιρέτην, καὶ διὰ μεγάλης οὗτος καὶ ἀντικρὺς οἰκουμενικῆς συνόδου τῷ φαρμάκῳ τῆς διορθώσεως τὸ τοῦ σκανδάλου τραῦμα ἰάσατο. η'. Καὶ πάλιν ἐξ ἐκείνου καὶ ἐς τὸν Κηρουλάριον χρόνο; ὁ διὰ μέσου τὸν ἑβδομηκοστόν σὺν τῷ ἑκαστοστῷ ὑπερεκτεινόμενος, εἰρήνη βαθεῖα τὰς
JOAN. VECCI CP. PATRIARCHAR
sapientes, et aelole, et veritatis studio incensi σοφοί, οἱ νῦν ζηλωταί, οἱ νῦν τῆς ἀληθείας διάπυamatores notant, ipsaque esset, ut existimatur,
offensionis vere pars potissima, qua ratione percelebris ille vir unquam enuntiasset, ignorare se,
quomodo, el qua de causa papæ commemoratió devasa sit: et cum tester se sine ulla exceptione
praebeat, papam ante annos quinque et quadraginta
ΗΠΑ cum aliis patriarchis inter sacra Missarum
solemnia in Byzantina urbe commemoratum fuisse,
quamna.n probationis vim non exhibebit, asserenti,
non veluti præcedentem et magnam solamque Ecclesia um offensionem, additionem ab initio reputala fuisse? Namque, ut vides, aperte dicentis
auctoritas comprobat, sua ætate apud eos papæ
commemorationem fuisse.
ροι λέγουσιν ἐρασταὶ, καὶ εἴπερ αὕτη τὸ κορυφαιν
τατον, ὡς δοκεῖ, τοῦ σκανδάλου ἦν ἀληθῶς, πώς
ἂν ὁ πολὺς ἐκεῖνος ἀνὴρ ἀγνοεῖν εἰρήκει ποτέ,
ὅπως καὶ δι' ἥντινα τὴν αἰτίαν ἡ τοῦ πάππα
ἐξεκόπη ἀναφορά. "Οτι δὲ μάρτυρα ἑαυτὸν δίδωσιν
ἀπαράγραπτον τοῦ τὸν πάππαν ἐν Κωνσταντίνουπόλει πρὸ χρόνων πέντε καὶ τεσσαράκοντα μετὰ τῶν
ἄλλων ἐν τῇ θείᾳ μυσταγωγία πατριαρχῶν ἀναφέ
ρεσθαι, πόσην οὐ παρέξει τοῦτο τὴν σύστασιν τῷ
λέγοντι, μὴ ὡς προηγούμενόν τι, καὶ μέγα, καὶ με
τον σκάνδαλον τῶν Ἐκκλησιῶν τὴν προσθήκην λο
γισθῆναι ἀρχῆθεν; Ἰδοὺ γὰρ κατὰ τὸ ταύτῃ πρόδη
λον, ἡ τοῦ λέγοντος ἀξιοπιστία συνίστησιν, ἐπὶ τῶν
ἡμερῶν αὐτοῦ τὴν τοῦ πάππα εἶναι ἀναφορὰν παρ' ἡμῖν.
ζ' Ἡμεῖς δὲ, τὸν χρόνον διασκοπούμενοι, ἐξ οὗ ἡ
προσθήκη ἄχρι καὶ εἰς τὸν τοῦ Κηρυλαρίου, ἐν ᾧ
καὶ αὐτὸς, οὗτος ὁ ᾿Αντιοχείας ήκμαζεν, ὅθεν καὶ τὸ
ἀδιάλλακτον τοῦ σχίσματος ήρξατο, τοῦτον μὲν εύο
ρεῖν οὐ πάνυ εὐχερὲς ἔχομεν, διὰ τὸ μὴ σαφῶς
ἡμᾶς τὴν βασιλείαν εἰδέναι, ἐν ᾗ ὁ πάππας Λέων
τὴν προσθήκην του Συμβόλου, οὐκ οἶδα οἷς λόγοις,
καὶ οἴῳ τρόπῳ γενέσθαι επέκρινε· τὸν δὲ ἀπὸ τῆς
τοῦ Μονομάχου βασιλείας ἐν ᾧ τὰ ῥηθέντα πάντα
ἐγίνετο, εὑρίσκομεν κατ' ἀναποδισμόν μέχρι της
Κώνσταντος τοῦ ἐγγόνου Ηρακλείου ἀρχῆς, ἐφ᾽ οὗ
δὴ Κώνσταντος ὁ μέγας ήκμαζε Μάξιμος, ὀλίγον ἢ
οὐδὲν τοῦ τῶν τετρακοσίων ἀριθμοῦ ἀποδέοντα· καὶ
πρώτην ὥσπερ ἀρχὴν ἀντιῤῥήσεως ἐπὶ τῇ προσθήκη
ἐν ταῖς ἡμέραις τοῦ μεγάλου Μαξίμου γεγονυίαν
εὑρίσκομεν, καὶ ταύτην εἰς οὐδὲν πλέον προκεχωρηκυίαν κατανοοῦμεν, ὅτι μὴ ἐς ὅσον μόνον τοὺς ἐν
Κωνσταντινουπόλει τῶν τοῦ τότε πάππα ἐπιλαβέσθαι συνοδικῶν. Τὴν δ᾽ ἀφορμὴν τοῦ τότε σκανδάλου,
διὰ τὸ τοῦ ᾿Ανατολικοὺς ἐπὶ τῇ τῶν Μονοθελητῶν
αἱρέσει διενοχλεῖσθαι κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον εξναι διαγινώσκομεν, ὡς ἔστι καὶ ἄλλον πάντα δια
γνῶναι, τὸν μὴ παρέργως πρὸς Μαρῖνον πρεσ
σβύτερον Κύπρου ἐπιστολὴν τοῦ μεγάλου μετιόντα
Μαξίμου. Χρόνος δ' ἐξ ἐκείνου ἐς Φώτιον τὴν
διὰ μέσου ἄγων εἰρήνην, τῆς διπλῆς ἑκατοντά
δος πολύ τι μέρος ὑπερελαύνων, καὶ πάλιν τὴν
προσθήκην κακίζων εὑρίσκεται Φώτιος. Καὶ τὴν
δὲ πάλιν τὴν ἀφορμὴν ἐκ τοῦ τὸν Φώτιον τοῦ παι
7. Nos porro tempus examinantes, ex quo additio facta est, ad tempora Cerularii, quo et Antiochenus iste vitam celebris agebat, et dissidium,
quod nunquam postea placari potuit, initium habuit,
illud equidem reperire facile non est, quod non
exacte teneamus imperatorem, sub quo Leo papa,
nescio quas ob causas, et qua ratione additionem
istam in Symbolo teri decreverit. Verum illud a
Monomachi imperio, sub quo jam dicta omnia per·
acta sunt, retrocedentes reperimus, a Constantis
Heraclii nepotis imperio, sub quo et magnus Maximus Dorebat, qui quatuor centum fernie aut circiter anni numerantur, et tum veluti primum contradictionis principium de additione ætate sancti
Maximi ofenderuus, eamque non ultra progressam, c
quod tantum qui Byzantii erant, papæ, qui præerat, synodalia decreta perstringerent. Offensionis
vero tum obortæ causam eam esse, quod Orientales ob Monothelitarum hæresim infestarentur,
idque apertissimum esse cognoscimus, et, ut quilibet alius cognoscere potest, qui non perfuncto
rie magni Maximi ad Marinum Cypri presbyterum
epistolam percurrerit. Ex eo ad Photium ducento -
rum annorum spatium et multo plurium, per quod
pax Ecclesiis arrisit, excurrit, qui rursus additionem calumniatur. Verum illius quoque causam
non aliam plane agnoscimus, quam Photii per Romanum pontificem, res Ignatii tutantem e patriarchali sede ejectionem. Hinc enim ille, nec aliunde
ingentia illa atque gravissima adversus Romanam τριαρχικοῦ ἀπωθεῖθαι θρόνου παρὰ τοῦ τῆς Ρώμης
προέδρου ἐπ᾽ ἀντιλήψει τοῦ Ἰγνατίου εἶναι οὐκ
ἀγνοοῦμεν. Εντεῦθεν γὰρ καὶ δι᾽ οὐδὲν ἄλλο τα
μεγάλα καὶ πάνδεινα κατὰ τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας εἶπε, καὶ ἔγραψε Φώτιος. Καὶ ὅπως μὲν οὐ
κατά τινα θεῖον ζῆλον, ἀλλὰ κατ᾽ ἔριν οὐκ ἀγαθὴν
εἰς τὰ τοιαῦτα Φώτιος προήχθη, πλατύτερον ἐν τῇ
Ecclesiam oblocutus est scripsitque. Et Photium
quidem non zelo divino, sed rabie et simultate non
bona percitum ad siurilia adactum fuisse, fusius in
libro a nobis edito, et satis aperte demonstravimus.
Quidquid tamen sit, neque tum obortum scandalum
diuturniores moras habuit: sed idem auctor et
progenuit, et radicitus exstirpavit,-et magna, et Ο παρ' ἡμῶν ἐκτεθείσῃ βίβλῳ, καὶ πάνυ σαφῶς παρtantum non œcumenica synodo correctionis veneno
ad vulnus scandali medicas adhibuit manus.
εστήσαμεν. Τέως δὲ οὐδὲ τὸ ἐπ' αὐτοῦ σκάνδαλον
ἐπιπολὺ παρετάθη, ἀλλ' αὐτὸν καὶ γενέτερα ἔσχε,
καὶ ἀναιρέτην, καὶ διὰ μεγάλης οὗτος καὶ ἀντικρὺς οἰκουμενικῆς συνόδου τῷ φαρμάκῳ τῆς διορθώ
σεως τὸ τοῦ σκανδάλου τραῦμα ἰάσατο.
8. Itemnque a Photio ad Cerularium tempus intercurrens, et septuaginta supra et centum annos
exsuperans, tranquillum et placidissima pace
η'. Καὶ πάλιν ἐξ ἐκείνου καὶ ἐς τὸν Κηρουλά
ριον χρόνο; ὁ διὰ μέσου τὸν ἑβδομηκοστόν σὺν τῷ
ἑκαστοστῷ ὑπερεκτεινόμενος, εἰρήνη βαθεῖα τὰς
col. 981–982page 483 of 511
PG 141:981ἀμφοτέρας περιεχόρευεν Εκκλησίας. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ ἐπ' αὐτοῦ δὴ τοῦ Κηρουλαρίου Μιχαήλ σκάνδαλον ἐκ κοσμικῶν πραγμάτων ἔσχε τὰς ἀφορμάς, ὡς μαθεῖν ἔστι τὸν πολυπραγμονῆσαι βουλόμενον, ἅπερ ιστόρηται διακυκήσας ὁ Ἰταλος Αργυρός. Τις οὖν τῶν μὴ ὡς ἔτυχε ταῦτα καθιστορούντων, οὐκ ἂν ἐκ μόνου τῶν ἀριθμῶν τῶν χρόνων, ὧν διὰ μέσου κατ' ἄλλας ἀφορμὰς σκάνδαλον ἡ προσθήκη παῤῥησιαζομένη συνεστέλλετο πάλιν, καὶ ὑπεπέδιξε, δια γνοίη μὴ ταύτην εἶναι τὸ προηγούμενον καὶ μέγα καὶ μόνον σκάνδαλον τῶν Ἐκκλησιῶν; Διαγνούς δὲ ὁ τοιοῦτος ἁπλῶς οὕτω καὶ ὡς ἐν παρέργῳ κατά καιροὺς εἰς ἀφορμὴν σκανδάλου προτείνεσθαι τὴν προσθήκην μεταξύ Γραικῶν καὶ Λατίνων, καὶ παρ ορᾶσθαι πάλιν αὐτὴν, ὡς ἔχουσαν ἴσως μέγα βλάβος οὐδὲν, πῶς οὐκ ἂν ἐλαρώτερον διατεθείη τοῖς τὴν ἔνωσιν αὐτῶν ἐπισπεύδουσι; Τοίνυν καὶ ἡμῖν ταῦτα πάντα ἀπηριθμήθη, αὐτὸ βουλομένοις συστῆσαι, τὸ μὴ οὕτω μέγα καὶ τοῖς πρὸ ἡμῶν ὡς τοῖς νῦν τὸ τῆς προσθήκης αιτίαμα κατὰ τῆς Ῥωμαῖο κῆς Ἐκκλησίας λογίζεσθαι, ὡς ἂν ἐντεῦθεν καὶ παραστήσαιμεν μὴ οὕτω ἡμᾶς ἐκκυλισθῆναι τοῦ δέοντος, ὡς τοῖς ἀντιδικοῦσι δοκεῖ, δι᾿ ἣν σπουδήν ἐπὶ τῇ τῶν Ἐκκλησιῶν ἑνώσει ἐνεδειξάμενα. θ'. Εἰ δέ γε μικρὸν ἡμεῖς ὑπερθέσθαι προθέμενοι τὸν ἐπὶ τοῖς δογματικοῖς ἡμῶν λόγοις ἀπόλυ γον, καὶ ὅσον τὸ ἡμῶν φιλορωμαιον παραστῆς σαι ἐπὶ πλέον τάχι ή προσήκε, τὴν ὑπερηγορίαν τὴν ταύτης ἡμῶν ἐποιησάμεθα φιλορωμαιο τητος, ἅτε τὴν ὕλην εὐχερῶς ποριζομένου τοῦ λό γου, καὶ ἔτι πλείω τοῖς ῥηθεῖσιν ἐπισυνείρειν οὐκ ἀποροῦντος, εἰ μή γε αναγκαιότερος ἡμῖν ἐδόκει ἀγὼν ὁ ὑπὲρ τῶν δογματικῶν ἀπόλογος συγγνώμην ἐπὶ τούτῳ αἰτοῦμεν. Τὴν μέντοι ἀνωτέρω γενομέ την κακ τούτων πάντων συγκροτουμένην, τὴν τῶν ἀντιδοκούντων ἀπόδειξιν μισορωμαιότητος, εἰς μνή. μην αγοντές σοι καὶ πάλιν τῷ δικαστῇ τε καὶ ἀκρι στῇ, ἵνα λοιπὴν ἀπάρτι, καὶ ἦν ἐπὶ τῇ προδοσία τῆς αὐτῶν εὐσεβείας ὑπέστημεν, προστεθῇ, γινώμεθα δὴ καὶ πρὸς τῷ ἐπηγγελμένῳ ἐλέγχω ὧν ἐπὶ ταῖς θεολογικαῖς οὗτοι νεοφανών ποιοῦνται ῥήσεων ἐξηγήσεων. Τί γάρ ἐστιν ὁ τῶν ἄλλων πάντων ὕστερον ἐφευρόντε; φασί; Τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκε πορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ φασὶ, τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν σημαίνειν τοῦ Πνεύ ματος, ἀλλὰ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ διήκειν αὐτὸ ἐκπυ γευόμενον ἐκ Πατρός. Ἐγὼ δὲ τί ἐστι τὸ διήκειν τοῦτο οὐκ οἶδα, καὶ ὅθεν αὐτοῖς ἡ τοῦ διήκειν τούτου ἔννεια ἧκς, διαπορῶ. Καὶ πάντα λογισμὸν ἔνδον ἀνα κινῶν, εἰ πῶς ἂν ἔξω, κἂν γοῦν ἀμυδρώς τι νοῆσαι περὶ αὐτοῦ οὐδέν τι πλέον τῆς ἀπορίας ἔχων εὑρίσκου μαι· πλὴν εἰ μή τινα φύσιν νοοῦσι θεότητος καθ᾽ ἣν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέναι ἐροῦσιν. Ἀλλὰ τοῦτο τῆς τῶν λεγόντων οὐκ ἔστι συνέσεως. Συνε τοὺς γὰρ εἶναι τοὺς ἄνδρας ὁμολογῶ, ἀληθῶς μένο του υπ' κακίας ἀμαυρουμένους τὴν σύνεσιν. "Οτι δὲ όμως με συνετοί, σφόδρα διαπορῶ, ὅθεν οἱ τοι οὗτοι ὄντες κινούμενοι την λέξιν ταύτην τοῦ, διή
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
Michaele Cerulario prognatum sæcularia negotia
peperere, ut curiosus addiscere poterit ex iis, quæ
perturbasse admodum in historia traditur Argyrus
Italus. Quis igitur ex iis, qui similia mature diligenterque percurrunt, vel ex sola annorum enumeratione, per quos aliis atque aliis scandalorum
causis obortis, additio hac in publicum elucta,
audacterque exprobrata atque objecta, rursus
comprimebatur et retrocedebat, non dijudicabit,
eam non fuisse, neque præcedens, neque magnum,
neque solum Ecclesiarum scandalum? Et cum
plane cognoverit, temere et quasi aliud agentes ad
inchoanda promovendaque scandala inter Græcos et
Latinos additionem objectasse, rursusque denuo
ἀμφοτέρας περιεχόρευεν Εκκλησίας. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ salutare Ecclesiis efulsit. Sed et scandalum sub
ἐπ' αὐτοῦ δὴ τοῦ Κηρουλαρίου Μιχαήλ σκάνδαλον
ἐκ κοσμικῶν πραγμάτων ἔσχε τὰς ἀφορμάς, ὡς
μαθεῖν ἔστι τὸν πολυπραγμονῆσαι βουλόμενον, ἅπερ
ιστόρηται διακυκήσας ὁ Ἰταλος Αργυρός. Τις οὖν
τῶν μὴ ὡς ἔτυχε ταῦτα καθιστορούντων, οὐκ ἂν ἐκ
μόνου τῶν ἀριθμῶν τῶν χρόνων, ὧν διὰ μέσου κατ'
ἄλλας ἀφορμὰς σκάνδαλον ἡ προσθήκη παρρησιαζομένη συνεστέλλετο πάλιν, καὶ ὑπεπέδιξε, δια
γνοίη μὴ ταύτην εἶναι τὸ προηγούμενον καὶ μέγα
καὶ μόνον σκάνδαλον τῶν Ἐκκλησιῶν; Διαγνούς
δὲ ὁ τοιοῦτος ἁπλῶς οὕτω καὶ ὡς ἐν παρέργῳ κατά
καιροὺς εἰς ἀφορμὴν σκανδάλου προτείνεσθαι τὴν
προσθήκην μεταξύ Γραικῶν καὶ Λατίνων, καὶ παρ
ορᾶσθαι πάλιν αὐτὴν, ὡς ἔχουσαν ἴσως μέγα
βλάβος οὐδὲν, πῶς οὐκ ἂν ἐλαρώτερον διατεθείη τοῖς eamdem neglexisse, quasi ipsa nullam in se noxana
τὴν ἔνωσιν αὐτῶν ἐπισπεύδουσι; Τοίνυν καὶ ἡμῖν
ταῦτα πάντα ἀπηριθμήθη, αὐτὸ βουλομένοις συστήσαι, τὸ μὴ οὕτω μέγα καὶ τοῖς πρὸ ἡμῶν ὡς τοῖς
νῦν τὸ τῆς προσθήκης αιτίαμα κατὰ τῆς Ῥωμαῖο
κῆς Ἐκκλησίας λογίζεσθαι, ὡς ἂν ἐντεῦθεν καὶ
παραστήσαιμεν μὴ οὕτω ἡμᾶς ἐκκυλισθῆναι τοῦ
δέοντος, ὡς τοῖς ἀντιδικοῦσι δοκεῖ, δι᾿ ἣν σπουδήν
ἐπὶ τῇ τῶν Ἐκκλησιῶν ἑνώσει ἐνεδειξάμενα.
"
θ'. Εἰ δέ γε μικρὸν ἡμεῖς ὑπερθέσθαι προθέμενοι
τὸν ἐπὶ τοῖς δογματικοῖς ἡμῶν λόγοις ἀπόλυ
γον, καὶ ὅσον τὸ ἡμῶν φιλορωμαιον παραστῆς
σαι ἐπὶ πλέον τάχι ή προσήκε, τὴν ὑπερηγορίαν τὴν ταύτης ἡμῶν ἐποιησάμεθα φιλορωμαιο
τητος, ἅτε τὴν ὕλην εὐχερῶς ποριζομένου τοῦ λόγου, καὶ ἔτι πλείω τοῖς ῥηθεῖσιν ἐπισυνείρειν οὐκ
ἀποροῦντος, εἰ μή γε αναγκαιότερος ἡμῖν ἐδόκει
ἀγὼν ὁ ὑπὲρ τῶν δογματικῶν ἀπόλογος συγγνώμην
ἐπὶ τούτῳ αἰτοῦμεν. Τὴν μέντοι ἀνωτέρω γενομέ
την κακ τούτων πάντων συγκροτουμένην, τὴν τῶν
ἀντιδοκούντων ἀπόδειξιν μισορωμαιότητος, εἰς μνή.
μην αγοντές σοι καὶ πάλιν τῷ δικαστῇ τε καὶ ἀκρι
στῇ, ἵνα λοιπὴν ἀπάρτι, καὶ ἦν ἐπὶ τῇ προδοσία τῆς
αὐτῶν εὐσεβείας ὑπέστημεν, προστεθῇ, γινώμεθα
δὴ καὶ πρὸς τῷ ἐπηγγελμένῳ ἐλέγχω ὧν ἐπὶ ταῖς
θεολογικαῖς οὗτοι νεοφανών ποιοῦνται ῥήσεων ἐξηγήσεων. Τί γάρ ἐστιν ὁ τῶν ἄλλων πάντων ὕστερον
ἐφευρόντε; φασί; Τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκε
πορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ φασὶ, τὴν
ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν σημαίνειν τοῦ Πνεύ
ματος, ἀλλὰ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ διήκειν αὐτὸ ἐκπυ
γευόμενον ἐκ Πατρός. Ἐγὼ δὲ τί ἐστι τὸ διήκειν
τοῦτο οὐκ οἶδα, καὶ ὅθεν αὐτοῖς ἡ τοῦ διήκειν τούτου
ἔννεια ἧκς, διαπορῶ. Καὶ πάντα λογισμὸν ἔνδον ἀνακινῶν, εἰ πῶς ἂν ἔξω, κἂν γοῦν ἀμυδρώς τι νοῆσαι
περὶ αὐτοῦ οὐδέν τι πλέον τῆς ἀπορίας ἔχων εὑρίσκου
μαι· πλὴν εἰ μή τινα φύσιν νοοῦσι θεότητος καθ᾽ ἣν
ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέναι ἐροῦσιν. Ἀλλὰ
τοῦτο τῆς τῶν λεγόντων οὐκ ἔστι συνέσεως. Συνε
τοὺς γὰρ εἶναι τοὺς ἄνδρας ὁμολογῶ, ἀληθῶς μένο
του υπ' κακίας ἀμαυρουμένους τὴν σύνεσιν. "Οτι
δὲ όμως με συνετοί, σφόδρα διαπορῶ, ὅθεν οἱ τοιοὗτοι ὄντες κινούμενοι την λέξιν ταύτην τοῦ, διή
eccluderet, annon hilarius affectus eos, qui unionem affectant, amplexabitur? Hæc singula itaque
a nobis commemorata sunt, ut illød comprobaretur,
non ita gravem additionis accusationem erga Romanam Ecclesiam iis, qui ante nos fuere, quemadmodum iis,qui nune vitam agunt, existimatam fuisse:
Hludque præterea non ita nos a recto atque decoro dimotos fuisse, ut adversariis videtur, cum stulia nostra pro unione Ecclesiarum ineunda collocavimus.
9. Quodsi paululum nos de dogmatibus sermonem, et de iis responsionem differre proponentes,
tantumque ut nostram in Græcam nationem bene❤·
volentiam probaremus, fusius nihilominus longiusque quam addecebat, nostræ in Græcos benevolentie defensionem protraximus, materiam nobis oratione suppeditante, et plura præterea dictis superaddere in promptu habente, nisi nos magis neces:
sarium certamen ad se vocaret, de dogmatibus
nempe responsio, si quid erratum in hoc est, æquo
animo ignoscite. Supra porro firmatam, et his onnibus constabilitam de adversariorum in Græcos
odio demonstrationem in memoriam tibi rursus
judici et auditori revocantes, et nunc suo ordino
quam pro eorumdem pietatis proditione noxam
sustinuimus, adjiciatur, apponamus jam manus
promisse refutationi novarum interpretationum,
quas illi de theologicis dictis pronuntiant. Quid
enim est, quod nunc demum omnium postremum
commenti sunt? Ex Palre per Filium Spiritum
sanctum procedere asserunt, non notare ex Patre
per Filium exsistentiam Spiritus, sed per Filium
pervadere ipsum ex Paire procedentem. Ego vero,
quidnam sit hoc pervadere, nondum novi, et undenam ipsis hujuscemodi persuasionis cogitatio in
mentem advenit, nondum eapio, et omnia animo'
circumvolvens, ut ipsius vel imbecillam sententiam
assequar, nihilo minus in eadem semper dubita -
tione atque obscuritate circumvolvor: nisi ipsł
Anxum quemdam Deitatis intelligant, secundura
quem ex Patre per Filium Spiritum procedere dicunt. Verumtamen hoc asserentium prudentiæ
evidenter adversatur. Fatcor siquidem prudentes
homines esse, licet improbitate corumdem vers
col. 983–984page 484 of 511
PG 141:983Πατρὸς οὐσιώδους ὑπάρξεως τοῦ παναγίου καὶ ζω αρχικού Πνεύματος. Πολλὰ δὲ τὸν περὶ τούτου που λυπραγμονων λόγον, μέλι; τὸ προκατειλημμένον τῇ δόξῃ αἴτιον εἶναι τῶν τοιούτων ἐφευρημάτων διαγινώσκω. Καὶ τί γὰρ ἄλλο τῆς ἀσφαλούς διαγνώσεως ἀποπλανήσει ποτέ ψυχήν, συνετῶς διακρίνειν τὰ παρεμπίπτοντα δυναμένην; Καὶ τούτου ἐχέγγυον ἀσφαλὲς ἔχω τὸ μὴ παρὰ μὲν τοῖς οὕτω, παρὰ δὲ τοῖς οὕτω τὴν ἐπὶ τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς λογίζεσθαι Γραι κῶν καὶ Λατίνων διάστασιν, παρὰ δὲ πᾶσιν ἁπλῶς ἴσον λογίζεσθαι τῆς εὐσεβείας ἐκπεσεῖν, καὶ Λατί νους εἰπεῖν εὐσεβεῖν. Τοσοῦτον γὰρ τὸ τοῦ σχίσματος χρόνιον τὴν ἄλογον ταύτην ἐπεκράτυνε δόξαν, ὥς τινα; περὶ συνελεύσεως ἢ διαστάσεως ἄλλης ἡστινοσούν κειν, ἐφεῦρον, εἰς ἀναίρεσιν τάχα τῆς δι' Υἱοῦ ἐπ διαθέσεως Λατίνων καὶ Γραικῶν εἰπεῖν βούλεσθαι, καὶ λέγειν ὡς Χριστιανός τις καὶ Λατίνος οὕτως, η τόδε ἢ τόδε πρὸς ἀλλήλους εἶπον, ἢ διεπράξαντο. ι'. Ὅπου γοῦν ἐς τοσοῦτον πάντως τῶν ἡμετέρων προκατελήφθησαν, ὡς εἰς διαστολὴν Χριστιανοῦ τὸ τοῦ Λατίνου λογίζεσθαι ὄνομα, τί ἂν ὅλως ἐκεῖ λογισθείη πρὸς καταλλαγὴν τῶν ἀμφοτέρων μερῶν Ικανόν; Καὶ τί λέγω περὶ τοιαῦτα λέγειν καὶ ζη τεῖν ἀξίων, ὅπου καὶ γυναῖκες καὶ παῖδες, ἔτι περὶ τὴν γυναικωνίτιν ἀναστρεφόμενοι, καὶ ἄνδρες τῶν ὅλως οὐδὲν γεωργικοῦ ἢ ἄλλου τινός βαναύσου βίου πλέον εἰδότων μεγάλου εγκλήματος κρίνουσι, τοὺς μικρὸν γοῦν τι τολμῶντας υπογρύξαι πρὸς τὴν τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης, συναίνεσιν; Οπερ γὰρ τὸν ἐν ἁγίοις θεολογικώτατον εὗρον, τὸν Νυστ στις λέγω Γρηγόριον, περὶ τῆς κατ' ἐκεῖνο καιρού λογοποιούμενον ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ λέ γοντα· οὗτος γὰρ, 'Απῆλθέ τις ἐς βαλανείον, φησί, καὶ οὐχ ὅπως ἕξει θεραπείαν ὁ Κύριος αὐτοῦ ἐκ τοῦ βαλανέως μαθεῖν ἀπαιτεῖ, ἀλλ᾽ εἰ ἐξ ὄντων ἢ ἐξ οὐκ ὄντων ὁ Υἱος, ἐρωτᾷ. Καὶ ἀπῆλθέ τις ἐς τὴν μακέλλην, καὶ οὐχὶ πόσον τιμᾶται το ἐπ' αὐτ τῆς προτιθέμενον ώνιον, λογοπραγεῖ, ἀλλὰ τὸ ἐξ ὄντων καὶ ἐξ οὐκ ὄντων εἰς ζήτησιν μετὰ τῶν ἐκεῖ εὑρισκομένων προτίθεται· τοῦτο καὶ νῦν ἐν πᾶσι καὶ διὰ πάντων σχεδόν εὑρίσκω γινόμενον, καὶ παῖ δες μὲν ἐς διδασκαλεία, γυναῖκες δὲ ἐν αἷς ποιοῦνται συνδιαγωγαῖς μετ᾿ ἀλλήλων ηλακάτης ένεκα καὶ ἀτράκτου, ἔτι δὲ γεωργοὶ καὶ ἄλλο πᾶν ὁτιοῦν μετα ιόντες βάναυσον ἐπιτήδευμα, εν οὗτοι πάντες τῶν μετὰ χεῖρας τίθενται προυργιαίτερον τὸ ἀνακρίνειν καὶ πολυπραγμονεῖν περὶ τῶν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι λεγόντων. Τί οὖν σύ, ἂν ὁ παρὼν ἐμὸς λόγο; εἰς δικαστὴν προκαλεῖται, καὶ διαγνώμονα, πάσχειν ἡμᾶς οἴει, ὑπὸ γυναικῶν, καὶ παίδων, καὶ ἄλλων τοιούτων ἀνακρινομένους ἀνθρωπαρίων, ἐφ' ο ἡμεῖς τῇ Ῥωμαϊκῇ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν ὑπε τιθέμεθα σπένδεσθαι, καὶ τοῦ εἰκότος μηδὲν οἴεσθαι διαμαρτάνειν, διὰ ἐκείνους μὲν λέγειν, τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, τοὺς δὲ παρ' ἡμῖν θεολογικοὺς πάντας ἁγίους ἐκ Πατρὸς καὶ
Πατρὸς οὐσιώδους ὑπάρξεως τοῦ παναγίου καὶ ζω
αρχικού Πνεύματος. Πολλὰ δὲ τὸν περὶ τούτου που
λυπραγμονων λόγον, μέλι; τὸ προκατειλημμένον
τῇ δόξῃ αἴτιον εἶναι τῶν τοιούτων ἐφευρημάτων
διαγινώσκω. Καὶ τί γὰρ ἄλλο τῆς ἀσφαλούς διαγνώ
σεως ἀποπλανήσει ποτέ ψυχήν, συνετῶς διακρίνειν
τὰ παρεμπίπτοντα δυναμένην; Καὶ τούτου ἐχέγγυον
ἀσφαλὲς ἔχω τὸ μὴ παρὰ μὲν τοῖς οὕτω, παρὰ δὲ τοῖς
οὕτω τὴν ἐπὶ τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς λογίζεσθαι Γραι
κῶν καὶ Λατίνων διάστασιν, παρὰ δὲ πᾶσιν ἁπλῶς
ἴσον λογίζεσθαι τῆς εὐσεβείας ἐκπεσεῖν, καὶ Λατί
νους εἰπεῖν εὐσεβεῖν. Τοσοῦτον γὰρ τὸ τοῦ σχίσματος
χρόνιον τὴν ἄλογον ταύτην ἐπεκράτυνε δόξαν, ὥς τινα;
περὶ συνελεύσεως ἢ διαστάσεως ἄλλης ἡστινοσούν
prudentia obscuretur. Quoniam vero nihilominus κειν, ἐφεῦρον, εἰς ἀναίρεσιν τάχα τῆς δι' Υἱοῦ ἐπ
prudentes sunt, diu mecum multumque suspensas
habeo rationes, undenam similis sortis homines
moti pervadendi dictionem adiuvenerint, ad sanctissimi et vitæ principis Spiritus ex Patre per Filium
essentialem exsistentiam destruendam, et cum
multa curiosius examino, tandem anteceptam animo opinionem similium inventionum causam esse
cijudico. Et quodnam aliud a recto sccuroque
judicio unquam aberrare faciet animum, qui alias
prudenter de incident bus judicium ferre potest?
Et hujus signum certissimum est, quod non apud
aliquos boc modo, apud alios vero alio, de dissidio
Latinorum atque Græcorum propter res ecclesiasticas enuntiatur, sed apud omnes uno ore asseri
tur, eadem in lance esse, a pietate abscedere, et διαθέσεως Λατίνων καὶ Γραικῶν εἰπεῖν βούλεσθαι,
Latinos pietatem colere asseverare. Intervallum καὶ λέγειν ὡς Χριστιανός τις καὶ Λατίνος οὕτως, η
siquidem schismatis adeo longum vesanam hanc τόδε ἢ τόδε πρὸς ἀλλήλους εἶπον, ἢ διεπράξαντο.
opinionem corroboravit, ut quidam cum de congressu atque dissidio, vel aliqua alia actione, in
quibus Latinus et Græcus conveniunt, sermonem habent, sic pronuntient, Christianus quidam et
Latinus hunc vel in hunc modum, hoc vel illud inter se collocuti sunt aut peregerunt.
ι'. Ὅπου γοῦν ἐς τοσοῦτον πάντως τῶν ἡμετέρων
προκατελήφθησαν, ὡς εἰς διαστολὴν Χριστιανοῦ τὸ
τοῦ Λατίνου λογίζεσθαι ὄνομα, τί ἂν ὅλως ἐκεῖ
λογισθείη πρὸς καταλλαγὴν τῶν ἀμφοτέρων μερῶν
Ικανόν; Καὶ τί λέγω περὶ τοιαῦτα λέγειν καὶ ζητεῖν ἀξίων, ὅπου καὶ γυναῖκες καὶ παῖδες, ἔτι περὶ
τὴν γυναικωνίτιν ἀναστρεφόμενοι, καὶ ἄνδρες τῶν
ὅλως οὐδὲν γεωργικοῦ ἢ ἄλλου τινός βαναύσου βίου
πλέον εἰδότων μεγάλου εγκλήματος κρίνουσι, τοὺς
μικρὸν γοῦν τι τολμῶντας υπογρύξαι πρὸς τὴν
τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης, συναίνεσιν; Οπερ
γὰρ τὸν ἐν ἁγίοις θεολογικώτατον εὗρον, τὸν Νυστ
στις λέγω Γρηγόριον, περὶ τῆς κατ' ἐκεῖνο καιρού
λογοποιούμενον ὑπάρξεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ λέγοντα· οὗτος γὰρ, 'Απῆλθέ τις ἐς βαλανείον, φησί,
καὶ οὐχ ὅπως ἕξει θεραπείαν ὁ Κύριος αὐτοῦ ἐκ
τοῦ βαλανέως μαθεῖν ἀπαιτεῖ, ἀλλ᾽ εἰ ἐξ ὄντων
ἢ ἐξ οὐκ ὄντων ὁ Υἱος, ἐρωτᾷ. Καὶ ἀπῆλθέ τις ἐς
τὴν μακέλλην, καὶ οὐχὶ πόσον τιμᾶται το ἐπ' αὐτ
τῆς προτιθέμενον ώνιον, λογοπραγεῖ, ἀλλὰ τὸ ἐξ
ὄντων καὶ ἐξ οὐκ ὄντων εἰς ζήτησιν μετὰ τῶν ἐκεῖ
εὑρισκομένων προτίθεται· τοῦτο καὶ νῦν ἐν πᾶσι
καὶ διὰ πάντων σχεδόν εὑρίσκω γινόμενον, καὶ παῖ10. Quando igitur omnes nostri animo ita præoccupati sunt, ut ad differentiam Christiani Latini
lounen contra opponant, quid ibi prorsus excogi
tari poterit satis ad utrasque partes conciliandas?
Quid vero hæc profero de iis, qui similia et dicere,
et inquirere apti sunt, ubi et mulieres et pueri
adbuc în gynæceis immorantes, et viri, qui nihil
præter agriculturæ et vilis alicujus artificii scientia pollent, in maximo scelere ponunt, et de crimine eos accusant, qui vel hiscere audent, ad
ecclesiasticam pacem comprobandum? Quod enim
inter sanctos in theologicis scientissimum reperi,
Gregorium, inquam, Nyssenum, de exsistentia
Filii Dei, quæ ea ælate in controversia erat dicentem: Abiit quispiam in balineum, non quomodo ex
balineo Dominus suus utilitatem capiat, discere inquirit, sed an ex iis, quæ non sunt, an vero ex iis
quæ sunt, Filius sit, interrogat. Abiit alius in macellum, et non quantum sit illius pretium, quod
venale proponitur, indagat, sed quæstionem de iis
quæ sunt, et de iis quæ non sunt cum iis, qui ibi reperiuntur, movet; hoc etiam nunc in omnibus et
per omnia fere peragi comperio, et pueri in ludis
litterariis, et mulieres in convictibus inter se fusi δες μὲν ἐς διδασκαλεία, γυναῖκες δὲ ἐν αἷς ποιοῦν
colique gratia, necnon agricolæ cæterique alii,
vilibus a tificiis addicti, unum idque prius et potius habent, dijudicare et inquirere de iis, qui
Spiritum ex Filio adstruunt. Quibus itaque tu,
quem oratio judicem appellat et cognitorem, nos
subjacere opinaris, qui a mulieribus et pueris,
alioque similium homuncionum genere in examen
vocamur, quod Romanæ nostram Ecclesiam conciLiare couamur, et ab co, quod par est, ne lilum
quidem decedere putamus, licet illi dicant, Spiritum ex Patre et Filio procedere, nostri vero, qui
res ticologicas tractaveruni sancti Patres, ex Patre et Filio cum emergere, præterea effundi et
exsilire, nonnullis etiam in locis, naturaliter et esται συνδιαγωγαῖς μετ᾿ ἀλλήλων ηλακάτης ένεκα καὶ
ἀτράκτου, ἔτι δὲ γεωργοὶ καὶ ἄλλο πᾶν ὁτιοῦν μετα
ιόντες βάναυσον ἐπιτήδευμα, εν οὗτοι πάντες τῶν
μετὰ χεῖρας τίθενται προυργιαίτερον τὸ ἀνακρίνειν
καὶ πολυπραγμονεῖν περὶ τῶν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα
εἶναι λεγόντων. Τί οὖν σύ, ἂν ὁ παρὼν ἐμὸς λόγο;
εἰς δικαστὴν προκαλεῖται, καὶ διαγνώμονα, πάσχειν
ἡμᾶς οἴει, ὑπὸ γυναικῶν, καὶ παίδων, καὶ ἄλλων
τοιούτων ἀνακρινομένους ἀνθρωπαρίων, ἐφ' ο::
ἡμεῖς τῇ Ῥωμαϊκῇ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς Ἐκκλησίαν ὑπε
τιθέμεθα σπένδεσθαι, καὶ τοῦ εἰκότος μηδὲν οἴεσθαι
διαμαρτάνειν, διὰ ἐκείνους μὲν λέγειν, τὸ Πνεῦμα
ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, τοὺς δὲ παρ'
ἡμῖν θεολογικοὺς πάντας ἁγίους ἐκ Πατρὸς καὶ
!
col. 985–986page 485 of 511
PG 141:985γιοῦ προϊέναι αὐτὸ, ἔτι δὲ προχεῖσθαι, καὶ πηγάζειν, ἔστι δὲ οὗ φυσικῶς, καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ; Πόθεν μοι λόγων ἀναστομωθήσον ται φλέβες, ὡς ἂν ἱκανῶς τὰ τοιουτοτρόπως προσ τριβόμενά μοι σκώμματα διηγήσωμαι; Κατὰ γὰρ τὸν Δαυΐδ εἰπεῖν, Οἱ καθήμενοι ἐν πύλαις κατ' ἐμοῦ ἠδολέσχουν, καὶ εἰς ἐμὲ ἔψαλλον οἱ πίσ γοντες οἶνον· ἀλλ᾽ ἡμεῖς μὲν Θεοῦ συναιρομένου ἠνέγκαμεν ταῦτα, μανίαν δήμων ὑπέστημεν, θυμοῦ κοσμικῶν ἀρχόντων ἔργον γεγόναμεν, βάρος ἀδίκου ἀποφάσεως ἑβαστάσαμεν. ια΄. Σὺ δ' ἐπὶ Θεῷ τῆς ἀληθεία; ἐφόρῳ καὶ μάρ τυρί δίκασον ἀῤῥεπῶς, εἰ δίκαια ταῦτα, εἰ ἀληθῶς, καὶ ὡς ἔδει, πεπόνθαμεν, ἄνθρωποι, μηδὲν μὲν ἐφ' οἷς ἡ καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησία ενασμενίζει ἔθεσι νεοχη μοῦντες, τὴν εὐσέβειάν τε συντηρεῖν ἀπὸ τῶν θείων ἀποδεικνύντες Γραφῶν, τὴν δὲ μετὰ τοῦ μεγαλοδυνάμου τῶν Λατίνων ἔθνους εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν, διὰ μεγάλην τῆς ἡμῶν ἀρχῆς καὶ βασιλείας ὠφέλειαν συνεργοῦντες. Δίκασον μὲν οὖν, ὡς ἄρα καὶ βούλει, σὺ ἐπὶ τούτοις. Ἐγὼ δὲ καὶ τῶν νέων θεολόγων ἐπι βολὰς, ἂς τῶν ἄλλων τάχα ίσχυροτέρας ἐκ νέου ἐφεῦρον, ἐπεξεργασαίμην ἂν, ὡς καὶ προσεθέμην. Τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὔ φασι τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρ ξιν σημαίνειν τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' οὕτω λέγε σθαι τοῦτο, ὅτι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα διήκει. Καὶ εἰ μέν τι ἄλλο πρὸς σαφήνειαν τῆς διήκειν λέξεως ἔχουσι λέγειν, αὐτοὶ λεγόντων, καὶ εἰς οἰκείαν προτεινόντων δεφένδευσιν· εἰ δὲ ἀφ' ἡμῶν μαθεῖν βούλονται, ὅπως ἡμεῖς τὴν λέξιν ταύ την καταδεχόμεθα δέξασθαι τῶν ἄλλων γραφικών ῥήσεων ἐπαξίως, ὅσαι τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τοῦ παναγίου δηλοῦσι Πνεύματος ὑπαρξιν ἡμῶν λεγόνο των, ἀκουόντων αὐτοὶ, ὡς ὁπηνίκα ἡμεῖς τὸν ἅγιον Κύριλλον ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐν τῷ Υἱῷ φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς διῆκον παρὰ Πατρὶς τὸ Πνεῦμα θεολογοῦντα εὑρίσκομεν, οὐδὲν ἄλλο συν οραν ἔχομεν, ἢ ὅτι οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρός, πρὸς ὅν πάντα τὰ ἑαυτοῦ ἀναφέρει ὁ Υἱὸς, τὸ Πνεῦμα ἔχων ἐστί. Καὶ ὅταν τῷ μεγάλῳ Βασι λείῳ ἐν τῷ δεκάτῳ ὀγδόῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων ἐντυγχάνωμεν λέγοντι ὡς Η φυσική ἀγαθότης, καὶ ὁ κατὰ φύσιν ἁγιασμὸς, καὶ τὸ βασιλικὸν ἀξίωμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ γενοῦς ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διήκει, οὐδὲν ἄλλο νοοῦ μεν, ἢ ὅτι οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς, πρὸς ὄν πάντα τὰ τοῦ Πνεύματος αναφέρεται, ταῦτα πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔχει τὸ ἅγιον, ὥσπερ καὶ τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ἑαυτοῦ ὕπαρξιν. Εἰ μὴ γὰρ τὴν τοιαύτην διὰ τοῦ Υἱοῦ ὕπαρξιν είχεν, οὐκ ἂν διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ταῦτα ἔχειν ἐλέγετο. ιβ'. Καὶ τί τοσαῦτα περὶ τοῦ διήκειν φαμέν, ἑνὸν διὰ πολλῶν ἄλλων ῥήσεων γραφικῶν ἀναπάντητα παραστῆσαι μηδὲν ἄλλο ἢ τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τοῦ παναγίου Πνεύματος ύπαρξιν τὴν δι' Υἱοῦ ση μαίνειν εκπόρευσιν; Ο γάρ θεῖος καὶ μέγας άλης
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
γιοῦ προϊέναι αὐτὸ, ἔτι δὲ προχεῖσθαι, καὶ πηγά- sentialiter, ex Patre et Filio? Undenam mihi serζειν, ἔστι δὲ οὗ φυσικῶς, καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχειν ἐκ
Πατρὸς καὶ Υἱοῦ; Πόθεν μοι λόγων ἀναστομωθήσονται φλέβες, ὡς ἂν ἱκανῶς τὰ τοιουτοτρόπως προστριβόμενά μοι σκώμματα διηγήσωμαι; Κατὰ γὰρ
τὸν Δαυΐδ εἰπεῖν, Οἱ καθήμενοι ἐν πύλαις κατ'
ἐμοῦ ἠδολέσχουν, καὶ εἰς ἐμὲ ἔψαλλον οἱ πίσ
γοντες οἶνον· ἀλλ᾽ ἡμεῖς μὲν Θεοῦ συναιρομένου
ἠνέγκαμεν ταῦτα, μανίαν δήμων ὑπέστημεν, θυμοῦ
κοσμικῶν ἀρχόντων ἔργον γεγόναμεν, βάρος ἀδίκου
ἀποφάσεως ἑβαστάσαμεν.
ια΄. Σὺ δ' ἐπὶ Θεῷ τῆς ἀληθεία; ἐφόρῳ καὶ μάρ
τυρί δίκασον ἀῤῥεπῶς, εἰ δίκαια ταῦτα, εἰ ἀληθῶς,
καὶ ὡς ἔδει, πεπόνθαμεν, ἄνθρωποι, μηδὲν μὲν ἐφ'
οἷς ἡ καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησία ενασμενίζει ἔθεσι νεοχ- η
μοῦντες, τὴν εὐσέβειάν τε συντηρεῖν ἀπὸ τῶν θείων
ἀποδεικνύντες Γραφῶν, τὴν δὲ μετὰ τοῦ μεγαλοδυνάμου τῶν Λατίνων ἔθνους εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν, διὰ
μεγάλην τῆς ἡμῶν ἀρχῆς καὶ βασιλείας ὠφέλειαν
συνεργοῦντες. Δίκασον μὲν οὖν, ὡς ἄρα καὶ βούλει,
σὺ ἐπὶ τούτοις. Ἐγὼ δὲ καὶ τῶν νέων θεολόγων ἐπιβολὰς, ἂς τῶν ἄλλων τάχα ίσχυροτέρας ἐκ νέου
ἐφεῦρον, ἐπεξεργασαίμην ἂν, ὡς καὶ προσεθέμην.
Τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα
τὸ ἅγιον, οὔ φασι τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν σημαίνειν τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' οὕτω λέγε
σθαι τοῦτο, ὅτι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα
διήκει. Καὶ εἰ μέν τι ἄλλο πρὸς σαφήνειαν τῆς
διήκειν λέξεως ἔχουσι λέγειν, αὐτοὶ λεγόντων, καὶ
εἰς οἰκείαν προτεινόντων δεφένδευσιν· εἰ δὲ ἀφ'
ἡμῶν μαθεῖν βούλονται, ὅπως ἡμεῖς τὴν λέξιν ταύτην καταδεχόμεθα δέξασθαι τῶν ἄλλων γραφικών
ῥήσεων ἐπαξίως, ὅσαι τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τοῦ
παναγίου δηλοῦσι Πνεύματος ὑπαρξιν ἡμῶν λεγόνο
των, ἀκουόντων αὐτοὶ, ὡς ὁπηνίκα ἡμεῖς τὸν ἅγιον
Κύριλλον ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐν τῷ Υἱῷ
φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς διῆκον παρὰ Πατρὶς
τὸ Πνεῦμα θεολογοῦντα εὑρίσκομεν, οὐδὲν ἄλλο συνοραν ἔχομεν, ἢ ὅτι οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ
Πατρός, πρὸς ὅν πάντα τὰ ἑαυτοῦ ἀναφέρει ὁ Υἱὸς,
τὸ Πνεῦμα ἔχων ἐστί. Καὶ ὅταν τῷ μεγάλῳ Βασι
λείῳ ἐν τῷ δεκάτῳ ὀγδόῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον
κεφαλαίων ἐντυγχάνωμεν λέγοντι ὡς Η φυσική
ἀγαθότης, καὶ ὁ κατὰ φύσιν ἁγιασμὸς, καὶ τὸ
βασιλικὸν ἀξίωμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Moroγενοῦς ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διήκει, οὐδὲν ἄλλο νοοῦ
μεν, ἢ ὅτι οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς,
πρὸς ὄν πάντα τὰ τοῦ Πνεύματος αναφέρεται, ταῦτα
πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔχει τὸ ἅγιον, ὥσπερ
καὶ τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ἑαυτοῦ ὕπαρξιν. Εἰ
μὴ γὰρ τὴν τοιαύτην διὰ τοῦ Υἱοῦ ὕπαρξιν είχεν,
οὐκ ἂν διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ταῦτα ἔχειν ἐλέγετο.
ιβ'. Καὶ τί τοσαῦτα περὶ τοῦ διήκειν φαμέν, ἑνὸν
διὰ πολλῶν ἄλλων ῥήσεων γραφικῶν ἀναπάντητα
παραστῆσαι μηδὲν ἄλλο ἢ τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς
τοῦ παναγίου Πνεύματος ύπαρξιν τὴν δι' Υἱοῦ ση
μαίνειν εκπόρευσιν; Ο γάρ θεῖος καὶ μέγας άλης
• Psal. Lxvu1, 15.
monum venæ aperientur, ut dicteriɔ, quæ in me
simili modo jaciuntur, narrare queam? ut cum
Davide eloquar, Qui sedebant in portis contra me
garriebant, et in me canebant bibentes vinum '; sed
nos auxiliante Domino omnia toleravimus, popre
lorum rabiem sustinuimus, sæcularium principum
iracundis negotium ac studium facti sumus, ille
justi decreti pondus portavimus.
11. Tu porro ante Deum veritatis præsidem et
testem judica, neutram in partem inclinans, an
juste hæc, vere et ut addecebat passi sumus nos,
qui nihil in iis, quas nostra Ecclesia amplectitur
consuetudines, innovamus, et pietatem divinarum
Scripturarum testimoniis demonstramus, pacem
vero et concordiam cum Latinorum gente præpotente ob magna nostri dominatus atque imperit
commoda procuramus. Judicium itaque tu, ut al
lubescit, de hisce ferto. Ego autem novorum theologorum aggressiones el conatus, quos cæteris
validiores ab ipsa juventute adnotavi, sienti mihi
proposui, expediam. Ex Patre per Filium Spiritunt
procedere inquiunt non notare ex Patre per Filium Spiritus exsistentiam, sed ita dici, quod ex
Patre per Filium Spiritus pervadit. Quod si quid
aliud habent ad dictionis pervadendi majorein
explanationem, in conspectum ac lucem ipsi proferant, et in propriam defensionem proponant.
Quod si a nobis discere cupiunt, ut nos dictionem
illam, et quo significatu accipimus, ab aliis scripto
traditis dictionibus non alieno, quæ per Filium ex
Patre sanctissimi Spiritus exsistentiam astruunt,
nos audiant, cum apud sanctum Cyrillum in Thesauris, in Filio naturaliter et essentialiter perva -
dere ex Patre Spiritum, traditum comperimus, niš
hil aliud intelligere, nisi non ex seipso, sed ex
Patre, ad quem omnia sua refert Filius, Spiritun‣
habere et cum nobis magnus Basilius in decimo
octavo ad Amphilochium capite occurrit, dicens:
Naturalis bonitas et quæ secundum naturam
est, sanctificatio et regia dignitas ex Patre per Unigenitum ad Spiritum pervadit, tantummodo comprehendere, non a seipso, sed ex Patre, ad quem
omnia Spiritus referuntur, ea omnia per
possidere Spiritum sanctum, quemadmodum natllralem et essentialem suam exsistentiam. Nisi
enim similem per Filium exsistentiam haberet,
nunquam illa per Filium habere diceretur.
Filium
12. Et quid tot de dictione pervadendi aggerımus, cum liceat multis aliis scripto traditis testimoniis absque ulla contradictione probare, nihit
aliud per Filium ex Patre sanctissimi Spiritus exsistentiam notare, quam processionem per Filium?
col. 987–988page 486 of 511
PG 141:987θῶς ᾿Αθανάσιος ἐν οἷς φησιν, ἦν δὲ ἀδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα δοξάζεσθαι, μὴ προοδικῶς ἂν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικώς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς λέγουσιν. Αρ' οὖν, δια γνώμον ἀκροατά, τὰ περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρ ξεως θεολογεῖ, ἣν Αρειανοὶ μὲν εἰς τὴν ἐκ ποιήσεως ἀνέφερον γένεσιν, αὐτὸς δὲ εἰς πρόοδον ἀνήγε Θεῷ πρέπουσαν, ἢ τὸ παρ' αὐτῶν λεγόμενον διήκειν ἐν τούτοις δηλοῖ; Ὁ ἅγιος Κύριλλος, ἐν οἷς λέγει, "Αγιον δε Πνεῦμα προσερεῖς, τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὶς δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς, καὶ καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων διαπνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν κατασημαίνεν ὕπαρξιν, ἀφίησί τι λεῖπον ἔτε ρον εἰς τὴν τῆς εἰρημένης ὑπάρξεως δήλωσιν; Ο Νύσσης ἐν οἷς φησι· Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸν διάφορον τῆς τῶν ἑκατέρων αἰτιατῶν ὑπάρξεως τρόπον, ἢ ἄλλο τι παρὰ τοῦτον σημαίνει; Πάντως γὰρ οὐχί. Καὶ τὸ, Τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτ του, εἰς τὸ διήκειν ἐκλήψονται· εἰ δὲ τὸ, Τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, περὶ τῆς αὐτοῦ ὑπάρ ξεως εἴρηται, καὶ ὁ πρὸς τὸν μὲν ἀποδιδόμενος δὲ ὑπάρξεως, καὶ οὐ τοῦ παρ᾽ αὐτοῖς λεγομένου διή κειν, σημαντικός ἐστιν. Ὅταν δὲ ὁ θεῖος Δαμα σκηνός προβολέα τοῦ ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Λόγου τὸν Πατέρα καλεῖ, ή προβολή αὕτη ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ φυσικὴ καὶ ουσιώδης τοῦ Παναγίου Πνεύματος ύπαρξις. ἢ τὸ πολυθρύλλητον διήκειν ἐστί; Τί γὰρ διαφέρει προβολέα ή αἴτιον τοῦ Πνεύ ματος διὰ τοῦ Λόγου τὸν Πατέρα εἰπεῖν; Πάντως ὁ τιμὴν τὴν ἀλήθειαν εἰδὼς διαφέρειν ἐρεῖ ταῦτα με δέν. Καὶ εἰ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἡ ἐκ Πατρὸς ὑπαρξις τοῦ παναγίου Πνεύματος ἦν, πότε ἂν πηγή του Πνεύματο, ἐῤῥέθη ὁ Υἱός; ιγ'. Αλλ' εἰ καλῶς, φησὶν, ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυ μας εἰς τὴν τῆς θείας Τριάδος εἰκόνα τὸ κατὰ τὸν ἥλιον παράδειγμα ἐξελάβετο, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, δι' Υἱοῦ τὴν ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὰ ἅγιον, ἐπεὶ μηδὲ τὸ διὰ τῆς ἀκτῖνος προϊόν φῶς ἐξ ἡλίου δι' αὐτῆς τὴν ἐκεῖθεν ὑπαρξιν ἔχει. Τί γοῦν ἄλλο πρὸς ταῦτα ἔστιν οιήσασθαι ἢ ἐθελογνώμονα τῶν ταῦτα λεγόντων καὶ παράλογον πεισμονὴν; Οὐ γὰρ ἀγνοεῖν τὸ ἀληθὲς αὐτοὺς πείθομαι, τοῖς δὲ τὸ προκατειλημμένον τῇ δόξῃ πάσχουσι πλήθεσι χαρι ζομένους, πρὸς τὰ τοιαῦτα ἐκφέρεσθαι. Τις γὰρ φρένας ἔχων καὶ νοῦν τὴν διὰ τῆς ἀκτῖνος πρόοδον τοῦ φωτὸς μὴ τὴν δι' αὐτῆς ὕπαρξιν αὐτοῦ εἶναι ἐμεῖ; Εἰ γὰρ μὴ διὰ τῆς ἀκτῖνος ἡ ἐξ ἡλίου τοῦ των τὸς ὕπαρξις ἦν, οὐκ ἄν ποτε τῆς ἀκτῖνος φῶς ἐῤῥέθη τὸ φῶς· νῦν δὲ καὶ φῶς ἀκτῖνος, καὶ ἐκ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς λέγομεν· καὶ τοῦτο οὐκ ἄλλοθεν ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τοῦ τὴν ὕπαρξιν δι' αὐτῆς ἔχειν αὐτό. Η πόθεν, εἰπέ μοι, δύο αἰτιπτὰ ἐξ ἑνὸς ἡλίου αἱ δύο ἀκτῖνες εἰσιν· ὡσαύτως δὲ δύο αἰτιατὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ ἡλίου, ἀκτίς τε καὶ φῶς, καὶ ἐπὶ μὲν τῶν δύο ἀκτίνων λέγειν οὐκ ἔστι τῆς ἀκτῖνος, ἢ διὰ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐκ τῆς ἀκτῖνος τὴν ἑτέραν αὐτῶν, ἐπὶ δὲ τῆς ἀκτῖνος καὶ τοῦ φωτὸς τὸ φῶς τῆς ἀκτῖνος, καὶ δι' αὐτῆς, καὶ ἐξ αὐτῆς λέγεται; Ἔγωγε οἶμαι πάντα τὸν, ὡς εἴρηται, νοῦν ἔχοντα συνθέσθαι
Divinus siquidem et vere magnus Athanasius scri- θῶς ᾿Αθανάσιος ἐν οἷς φησιν, ἦν δὲ ἀδύνατον ἐν
В
bit, Haud poterat in Trinitatis gloria Spiritus glo.
rificari, nisi processione esset ex Patre per Filium,
sed ex leo factus, ut inquiunt. Amon qui hac cognoscis auditor, quæ sunt exsistentiæ Spiritus hie
decernit, et quam Ariani ex creatione referebant
generationem, ipse in processionem Deo adderentem adduxit, aut etiam quod ab his pervadere dici -
tur manifestat? Sanctus Cyrillus: Sanctum vero
Spiritum nuncupubis, qui ex Deo Patre per Filium
effunditur naturaliter, et veluti in similitudine ex
oribus spirationis propriam nobis exsistentiam denotat. Estne reliquum quidpiam in dictæ exsistentiæ significationem? Nyssenus item: Hoc quidem
est immediate ex primo, hoc vero per id, quod contiguum et immediatum est ex primo, diversumine
hic modum exsistentiæ utriusque causati, an allud
quid preter hunc innuit? Prorsus melium. Εt illud,
Quod contigue et immediate ex primo, loco illius
pervadere assument. Et si illud, Quod contigue ex
primo est, de illius exsistentia dicitur, plane et
quod illi respondet vero exsistentia, et non illud
quod ab ipsis enuntiatur, pervadere significat.
Cum vero divinus Damascenus productorem omnia
munifestantis Spiritus per Verbum Patrem vocal,
productio ista per Filium estne naturalis et essentialis Spiritus exsistentia, an memoratissimum hoc
corum pervadere? Quid enim differt productorem
aut causam Spiritus per Verbuin Patrem assererey Prorsus qui veritatem in honore habet, nihil
ipsa differre enuntiabit. Et si per Filium ex Patre
exsistentia sanctissimi Spiritus non esset, quando
fons Spiritus Filius dictus fuisset?
τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα δοξάζεσθαι, μὴ
προοδικῶς ἂν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικώς
ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς λέγουσιν. Αρ' οὖν, δια
γνώμον ἀκροατά, τὰ περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρ
ξεως θεολογεῖ, ἣν Αρειανοὶ μὲν εἰς τὴν ἐκ ποιήσεως ἀνέφερον γένεσιν, αὐτὸς δὲ εἰς πρόοδον ἀνήγε
Θεῷ πρέπουσαν, ἢ τὸ παρ' αὐτῶν λεγόμενον διήκειν
ἐν τούτοις δηλοῖ; Ὁ ἅγιος Κύριλλος, ἐν οἷς λέγει,
"Αγιον δε Πνεῦμα προσερεῖς, τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὶς
δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς, καὶ καθάπερ ἐν
τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων διαπνοῆς τὴν ἰδίαν
ἡμῖν κατασημαίνεν ὕπαρξιν, ἀφίησί τι λεῖπον ἔτερον εἰς τὴν τῆς εἰρημένης ὑπάρξεως δήλωσιν; Ο
Νύσσης ἐν οἷς φησι· Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ
πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου,
τὸν διάφορον τῆς τῶν ἑκατέρων αἰτιατῶν ὑπάρξεως
τρόπον, ἢ ἄλλο τι παρὰ τοῦτον σημαίνει; Πάντως
γὰρ οὐχί. Καὶ τὸ, Τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτ
του, εἰς τὸ διήκειν ἐκλήψονται· εἰ δὲ τὸ, Τὸ μὲν
προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, περὶ τῆς αὐτοῦ ὑπάρ
ξεως εἴρηται, καὶ ὁ πρὸς τὸν μὲν ἀποδιδόμενος δὲ
ὑπάρξεως, καὶ οὐ τοῦ παρ᾽ αὐτοῖς λεγομένου διή
κειν, σημαντικός ἐστιν. Ὅταν δὲ ὁ θεῖος Δαμασκηνός προβολέα τοῦ ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος
διὰ τοῦ Λόγου τὸν Πατέρα καλεῖ, ή προβολή αὕτη
ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ φυσικὴ καὶ ουσιώδης τοῦ Παναγίου
Πνεύματος ύπαρξις. ἢ τὸ πολυθρύλλητον διήκειν
ἐστί; Τί γὰρ διαφέρει προβολέα ή αἴτιον τοῦ Πνεύ
ματος διὰ τοῦ Λόγου τὸν Πατέρα εἰπεῖν; Πάντως ὁ
τιμὴν τὴν ἀλήθειαν εἰδὼς διαφέρειν ἐρεῖ ταῦτα με
δέν. Καὶ εἰ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἡ ἐκ Πατρὸς ὑπαρξις
τοῦ παναγίου Πνεύματος ἦν, πότε ἂν πηγή του
Πνεύματο, ἐῤῥέθη ὁ Υἱός;
ιγ'. Αλλ' εἰ καλῶς, φησὶν, ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυ
μας εἰς τὴν τῆς θείας Τριάδος εἰκόνα τὸ κατὰ τὸν
ἥλιον παράδειγμα ἐξελάβετο, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, δι'
Υἱοῦ τὴν ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὰ
ἅγιον, ἐπεὶ μηδὲ τὸ διὰ τῆς ἀκτῖνος προϊόν φῶς
ἐξ ἡλίου δι' αὐτῆς τὴν ἐκεῖθεν ὑπαρξιν ἔχει. Τί γοῦν
ἄλλο πρὸς ταῦτα ἔστιν οιήσασθαι ἢ ἐθελογνώμονα
τῶν ταῦτα λεγόντων καὶ παράλογον πεισμονὴν; Οὐ
γὰρ ἀγνοεῖν τὸ ἀληθὲς αὐτοὺς πείθομαι, τοῖς δὲ τὸ
προκατειλημμένον τῇ δόξῃ πάσχουσι πλήθεσι χαρι
13. Verumtamen dicet, Si probe cui cognomentum ex theologia est, in imaginem divine Trinitatis exemplum ex sole desumpsit, haud fas est dicere, ex Patre exsistentiam per Filium Spiritum
sanctum habere, cum neque per radium lumen
exsiliens, ex sole exsistentiam habeat. De his itaque quid opinabitur quispiam quam suæ opinionis
amantem, et plane vesanam contentionem esse?
Neque enim mihŕ suadeo, eos veritatis ignaros, sed
multitudini præconceptæ opinioni deditæ adulandes, ad similia deferri. Quis etenim, si mente in- ζομένους, πρὸς τὰ τοιαῦτα ἐκφέρεσθαι. Τις γὰρ
tellectuque polleat, per radium pro luctionem luminis, non illius per radium exsistentiam affirmabit? Nam si per radium ex sole luminis exsistentia
wen esset, nunquam radii lumen, lumen ipsum di
ceretur: at nunc et lumen radii, et ex ralio, Inmen dicimus; et hoc non aliunde quam quod per
illum sui exsistentiam habet. Vel underam, dicito
mihi, duo causata, duo scilicet radii ex uno sole
sunt pari modo duo causata ex codem sole, radius et lumen, et de duobus radiis dici nequit,
radii, aut per radium, aut ex radio ipsorum alterum, quod de radio et lumine, lumen radii, et per
ipsum et ex ipso asseritur? Ego porro existimo,
quicunque sal in pectore habet, cum absque ulla
'
φρένας ἔχων καὶ νοῦν τὴν διὰ τῆς ἀκτῖνος πρόοδον
τοῦ φωτὸς μὴ τὴν δι' αὐτῆς ὕπαρξιν αὐτοῦ εἶναι
ἐμεῖ; Εἰ γὰρ μὴ διὰ τῆς ἀκτῖνος ἡ ἐξ ἡλίου τοῦ των
τὸς ὕπαρξις ἦν, οὐκ ἄν ποτε τῆς ἀκτῖνος φῶς ἐῤῥέθη
τὸ φῶς· νῦν δὲ καὶ φῶς ἀκτῖνος, καὶ ἐκ τῆς ἀκτῖνος
τὸ φῶς λέγομεν· καὶ τοῦτο οὐκ ἄλλοθεν ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τοῦ
τὴν ὕπαρξιν δι' αὐτῆς ἔχειν αὐτό. Η πόθεν, εἰπέ μοι,
· δύο αἰτιπτὰ ἐξ ἑνὸς ἡλίου αἱ δύο ἀκτῖνες εἰσιν· ὡσαύτως
δὲ δύο αἰτιατὰ ἐκ τοῦ αὐτοῦ ἡλίου, ἀκτίς τε καὶ φῶς,
καὶ ἐπὶ μὲν τῶν δύο ἀκτίνων λέγειν οὐκ ἔστι τῆς
ἀκτῖνος, ἢ διὰ τῆς ἀκτῖνος, ἢ ἐκ τῆς ἀκτῖνος τὴν ἑτέραν
αὐτῶν, ἐπὶ δὲ τῆς ἀκτῖνος καὶ τοῦ φωτὸς τὸ φῶς τῆς
ἀκτῖνος, καὶ δι' αὐτῆς, καὶ ἐξ αὐτῆς λέγεται; Ἔγωγε
οἶμαι πάντα τὸν, ὡς εἴρηται, νοῦν ἔχοντα συνθέσθαι
col. 989–990page 487 of 511
PG 141:989αναντιρρήτως δι᾿ ἄλλο μηδὲν ἀλλ᾽ ἢ διὰ τὸ τὴν ὕπαρξιν διὰ τῆς ἀκτῖνος ἔχειν τὸ φῶς. Οθεν καὶ τὸ κωλύον οὐδὲν καὶ πηγὴν φωτὸς τὴν ἀκτῖνα εἰπεῖν. Ἔτι δὲ πόθεν, εἰπέ μοι, ἐπὶ μὲν τῶν δύο αἰτιατῶν ἀκτίνων ἔστι, τὴν ἑτέραν τῆς ἑτέρας ἐπινοῆσαι χυ ρίς, ἐν τῷ ἅμα προϊέναι αὐτὰς, ἐπὶ δὲ τῶν δύο τού των αἰτιατῶν τῆς ἀκτῖνος καὶ τοῦ φωτὸς οὐκ ἔστι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου ἐπινοῆσαι χωρίς; Πάντως καὶ τοῦτο οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ τῶν μὲν ἀκτίνων μη δεμίαν τῆς ἑτέρας χρήζειν πρὸς ὑπαρξιν, τὸ δὲ φῶς κατὰ πᾶσαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀκτῖνος εἰς τὴν οἰκείαν ὑπαρξιν χρήζειν. "Ανελε γὰρ ἀκτῖνα, καὶ φῶς ἡλια κὶν οὐκ ἔσται. Ἀλλ᾿ οὐδέ τι τῶν ὅσα φωτοβόλα εἰσὶν ἄνευ τῆς αὐτῷ φυσικῶς προσούσης ἀκτῖνος, ὡς ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων, καὶ ἐπ' ἀνθράκων ἔστιν εἰδεῖν, τὸ οἰκεῖον ἀφίησι φῶς. Τὸ γοῦν οὗ χωρὶς τόδε εἶναι οὐ δύναται, πῶς οὐκ εἰς τὴν τοῦδε ὕπαρξιν ἐν τῇ δι' Υἱοῦ φωνῇ ἐκληφθήσεται; ιδ'. Καὶ ἡμεῖς μὲν ἔχομεν & λέγομεν, κἀξ ἑτέρων γραφικών συστήσαι παραδειγμάτων· ἐπεὶ δὲ αἱ παρὰ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίαι τὸ ἀξιοπιστότερον ἐπάγονται πανταχοῦ, τι ἂν ἐροῦσι, φαμέν, ὅταν τὸν ἐπὶ τῇ κατὰ τῶν Ἰταλῶν ἀντιῤῥήσει τὴν τῆς παρ' αὐτῷ ἀνοματοθέτῃ ἱερᾶς Οπλοθήκης ὀνομασθείσης συγγραψάμενον βίβλον, τὸν Καματηρόν λέγω ἐκεῖνον, εὑρίσκουσιν ἐν τῇ ἐπιστασίᾳ τοῦ λέγοντος ῥητοῦ, Εκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικώς· οὕτως αυτολεξεί λέγοντα, Σημείωσαι κάνταῦθα τὴν φυσικὴν τοῦ Πνεύματος πρόχυσιν, ἐκ τοῦ Πατρὸς δογματιζομένην διὰ τοῦ Γιοῦ, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ παλιν ἐν ἑτέρᾳ ἐπιστασίᾳ, τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ λεγό μενον, καὶ τὸν Μεγάλη δὲ πάντως ἡ τοῦ ἐξ αὐτοῦ πρὸς τὸ δι' αὐτοῦ διαφορά, προσεπάγοντα, ἀνθρωπε ὅστις ἂν ᾖς, ὁ τὸ διήκειν τοῦτο οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπινοησάμενος, τὸν τοιάνδε καὶ τοσήνδε βάλεν κατὰ τῶν Ἰταλῶν συγγραψάμενον, λόγιον μὲν ἄνδρα, καὶ σοφὸν ἀληθῶς, ἐθελοκακοῦντα δὲ ὅμως, τὴν δι' Υἱοῦ εὑρίσκεις δεχόμενον ύπαρξιν, καὶ σὺ πρὸς φορὰν οὕτω δυσχεραίνεις ἀλήθειαν; ιε'. Εἰ δὲ σοι δοκεῖ ἀντειπεῖν ἡμῖν ἐπὶ τούτοις, Διὰ τί καὶ ἡμεῖς οὐκ ἀκολουθοῦμεν αὐτῷ, ἐφ᾽ οἷς πρὸς τὴν ἐξ ἀντιλέγει; ἀκούσεις, Διὰ τὴ καὶ αὐτὸν προδήλως ὁμολογεῖν ὡς τὴν ἐξ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ οἱ ἅγιοι πάντες ἀντὶ τῆς διὰ ἐκλαμβάνονται. Εἰ γὰρ ἡ ἐξ ἀντὶ τῆς διά, τὸ κωλύον πάντως οὐδὲν καὶ ἀντὶ τῆς ἐξ ἐκλαμβάνεσθαι τὴν διά. Τὴν γὰρ τῶν τοιούτων προθέσεων ἀντιπεριχώρησιν καὶ ὁ μέγας ἡμῖν συστήσει Βασίλειος, ἐν οἷς ταύτας πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθί στασίας σαφῶς ἐκδιδάσκει. Πρὸς δὲ καὶ ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν οἷς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἀντὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκδεχόμενος τὸ δι' οὗ, ἀδιαφορεῖν ἔσθ' ὅτε περὶ τὰς λέξεις τὴν θείαν λέγει Γραφὴν, μηδὲν ἀδικοῦσαν τὸ ὑποκείμενον. Ἀλλὰ καὶ τὸ παρὰ τοῦ αὐτοῦ ἁγίου Κυρίλλου εἰρημένον ἐν ἄλλοις, τὸ πάντα δι' ἀμφοῖν ἐν ἴσῳ ἐνεργεῖσθαι καὶ κατορθοῦσθαι· καὶ πάλιν τὸ ἐν ἄλλοις, τὸ τὴν ζωὴν δι' ἀμφοῖν εἰς ἡμᾶς ἐν ἴσῳ ἰέναι τοῦ Πατρὸς δη
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
αναντιρρήτως δι᾿ ἄλλο μηδὲν ἀλλ᾽ ἢ διὰ τὸ τὴν contradictione, sed sua assensione atque approtaὕπαρξιν διὰ τῆς ἀκτῖνος ἔχειν τὸ φῶς. Οθεν καὶ τὸ
κωλύον οὐδὲν καὶ πηγὴν φωτὸς τὴν ἀκτῖνα εἰπεῖν.
Ἔτι δὲ πόθεν, εἰπέ μοι, ἐπὶ μὲν τῶν δύο αἰτιατῶν
ἀκτίνων ἔστι, τὴν ἑτέραν τῆς ἑτέρας ἐπινοῆσαι χυρίς, ἐν τῷ ἅμα προϊέναι αὐτὰς, ἐπὶ δὲ τῶν δύο τούτων αἰτιατῶν τῆς ἀκτῖνος καὶ τοῦ φωτὸς οὐκ ἔστι τὸ
ἕτερον τοῦ ἑτέρου ἐπινοῆσαι χωρίς; Πάντως καὶ
τοῦτο οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ τῶν μὲν ἀκτίνων μη
δεμίαν τῆς ἑτέρας χρήζειν πρὸς ὑπαρξιν, τὸ δὲ φῶς
κατὰ πᾶσαν τὴν ἀνάγκην τῆς ἀκτῖνος εἰς τὴν οἰκείαν
ὑπαρξιν χρήζειν. "Ανελε γὰρ ἀκτῖνα, καὶ φῶς ἡλια
κὶν οὐκ ἔσται. Ἀλλ᾿ οὐδέ τι τῶν ὅσα φωτοβόλα
εἰσὶν ἄνευ τῆς αὐτῷ φυσικῶς προσούσης ἀκτῖνος,
ὡς ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀστέρων, καὶ ἐπ' ἀνθράκων ἔστιν
εἰδεῖν, τὸ οἰκεῖον ἀφίησι φῶς. Τὸ γοῦν οὗ χωρὶς τόδε
εἶναι οὐ δύναται, πῶς οὐκ εἰς τὴν τοῦδε ὕπαρξιν ἐν
τῇ δι' Υἱοῦ φωνῇ ἐκληφθήσεται;
ιδ'. Καὶ ἡμεῖς μὲν ἔχομεν & λέγομεν, κἀξ ἑτέρων
γραφικών συστήσαι παραδειγμάτων· ἐπεὶ δὲ αἱ
παρὰ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίαι τὸ ἀξιοπιστότερον
ἐπάγονται πανταχοῦ, τι ἂν ἐροῦσι, φαμέν, ὅταν
τὸν ἐπὶ τῇ κατὰ τῶν Ἰταλῶν ἀντιῤῥήσει τὴν τῆς
παρ' αὐτῷ ἀνοματοθέτῃ ἱερᾶς Οπλοθήκης όνομα
σθείσης συγγραψάμενον βίβλον, τὸν Καματηρόν
λέγω ἐκεῖνον, εὑρίσκουσιν ἐν τῇ ἐπιστασίᾳ τοῦ
λέγοντος ῥητοῦ, Εκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ
προχεόμενον φυσικώς· οὕτως αυτολεξεί λέγοντα,
Σημείωσαι κάνταῦθα τὴν φυσικὴν τοῦ Πνεύμα
τος πρόχυσιν, ἐκ τοῦ Πατρὸς δογματιζομένην
διὰ τοῦ Γιοῦ, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ
παλιν ἐν ἑτέρᾳ ἐπιστασίᾳ, τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον, καὶ τὸν Μεγάλη δὲ πάντως ἡ τοῦ ἐξ
αὐτοῦ πρὸς τὸ δι' αὐτοῦ διαφορά, προσεπάγοντα,
ἀνθρωπε ὅστις ἂν ᾖς, ὁ τὸ διήκειν τοῦτο οὐκ
οἶδ' ὅπως ἐπινοησάμενος, τὸν τοιάνδε καὶ τοσήνδε
βάλεν κατὰ τῶν Ἰταλῶν συγγραψάμενον, λόγιον
μὲν ἄνδρα, καὶ σοφὸν ἀληθῶς, ἐθελοκακοῦντα δὲ
ὅμως, τὴν δι' Υἱοῦ εὑρίσκεις δεχόμενον ύπαρξιν,
καὶ σὺ πρὸς φορὰν οὕτω δυσχεραίνεις ἀλήθειαν;
ιε'. Εἰ δὲ σοι δοκεῖ ἀντειπεῖν ἡμῖν ἐπὶ τούτοις,
Διὰ τί καὶ ἡμεῖς οὐκ ἀκολουθοῦμεν αὐτῷ, ἐφ᾽ οἷς
πρὸς τὴν ἐξ ἀντιλέγει; ἀκούσεις, Διὰ τὴ καὶ
αὐτὸν προδήλως ὁμολογεῖν ὡς τὴν ἐξ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ
οἱ ἅγιοι πάντες ἀντὶ τῆς διὰ ἐκλαμβάνονται.
Εἰ γὰρ ἡ ἐξ ἀντὶ τῆς διά, τὸ κωλύον πάντως οὐδὲν
καὶ ἀντὶ τῆς ἐξ ἐκλαμβάνεσθαι τὴν διά. Τὴν γὰρ
τῶν τοιούτων προθέσεων ἀντιπεριχώρησιν καὶ ὁ
μέγας ἡμῖν συστήσει Βασίλειος, ἐν οἷς ταύτας πρὸς
τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθίστασίας σαφῶς ἐκδιδάσκει. Πρὸς δὲ καὶ ὁ ἅγιος
Κύριλλος ἐν οἷς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἀντὶ τοῦ Υἱοῦ
ἐκδεχόμενος τὸ δι' οὗ, ἀδιαφορεῖν ἔσθ' ὅτε
περὶ τὰς λέξεις τὴν θείαν λέγει Γραφὴν, μηδὲν
ἀδικοῦσαν τὸ ὑποκείμενον. Ἀλλὰ καὶ τὸ παρὰ
τοῦ αὐτοῦ ἁγίου Κυρίλλου εἰρημένον ἐν ἄλλοις, τὸ
πάντα δι' ἀμφοῖν ἐν ἴσῳ ἐνεργεῖσθαι καὶ κατορθοῦσθαι· καὶ πάλιν τὸ ἐν ἄλλοις, τὸ τὴν ζωὴν
δι' ἀμφοῖν εἰς ἡμᾶς ἐν ἴσῳ ἰέναι τοῦ Πατρὸς δηtioue dicturum, non ob aliam causam, quam quo:1
per radium exsistentiam lumen habet. Hinc est
quod nihil impediat, et fontem luminis radium asserere. Praeterea responde soules: Undenam in duobus causatis radiis nec difficulter unum absque
altero intelligimus. dum una sin ul prodeunt; in
aliis vero duabus causatis radio et lum.ne unum
absque alio intelligi minime potest? Hoe prorsus
non aliunde est, quam quod nullus ex radiis alius
ope indiget ad sui exsistentiam. At lumen necessario ad sui exsistentiam lumine indiget. Denito
enim radium, et lumen solare nullum erit. Sed nec
reliqua etiam quæ lumen ejaculantur, sine naturali
ipsis insito radio, ut in aliis stellis, et carbonilus observare licet, proprium lumen emittunt. Illud itaque
absque quo hoc esse nequit, quinam ratione in illius
existentia, cum per Filium dicitur, non assumetur?
14. Nos ctiam dicta nostra ex aliis scripto traditis exemplis comprobare possumus. Quando vero
ex adversariis petita testimonia majorem fidem
rebus in omnibus merentur, quid inquient, cum eum,
qui ltalis coutradicens volumen concinnavit, et sacrum Armamentarium nuncupavit, Camaterum, in
quam, in animadversione dicti illius asserentis,
ex Patre per Filium Spiritum effundi naturaliter,
his iisdem verbis disserentem audiunt; Nota etiam
in hoc loco naturalem Spiritus effusionem ex Patre
per Filium decretam, non autem ex Filio? Bursumque in alia animadversione, Per Filium efun
ditur, quibus postmodum subdit: Magnum est discrimen inter hæc duo, ex ipso, et per ipsum? Mi homo,
quisquis fueris, hoc pervadere nescio qua ratione
commentus, qui simile tantumque volumen adversus Italos scripsit, eruditum equidem virum vereque sapientem, licet erga Latinos iniquo animo fuerit, per Filium exsistentiam amplectentem conspicis, et nihilominus tu tantam veritatis lucem nonL.
sustines?
15. Quod si nobis objicias, Quare non et ipsi
eumdem sequimur, cum ex prapositionem oppugnat? audies, Quoniam et ipse aperte fatetur..
præpositionem ex de Filio sanctos omnes loco ilhus per accipere. Quod si ex loco illius per accipi--
tur, nihil erit impedimento, quin loco illius ex.
per desumatur. Harum siquidem præpositionum
mutuam uuius pro altera acceptationem magnus..
Basilius comprobabit, cum aperte doceat ad_mutua significata denotanda unam pro alia sumi. Ad
hæe sanctus Cyrillus loca, quæ de Patre pronuntiant per quem, quod de Filio dicitur amplectens,
indifferenter, ait, plerumque dictionibus abusionis.
modo uti divinam Scripturam, nullam vim inferentem subjecto. Sed et quod locis in aliis ab eodem
sancto Cyrillo reperitur, omnia per utrumque æquo
ratione absolvi et effici; et alibi rursus: vitam per
utrumque ad nos pari modo provenire, Patrem scilicet et Filium, secure admodum stabiliunt loco.
col. 991–992page 488 of 511
PG 141:991τὸ ἀντὶ τῆς ἐξ ἐκλαμβάνεσθαι τὴν διά. Τὸ γὰρ ἐξ ἀμφοῖν ἄμφω τὰ εἰρημένα δι' ἀμφοῖν ἐνταῦθα δηλοῦσι σαφῶς. Ἐπὶ δὲ τούτοις καὶ ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος τὴν ῥηθεῖσαν ἀντιμετάστασιν πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα τῶν προθέσεων τούτων συστήσει ἐν οἷς λέγει· 'Ο δὲ αὐτός μου καὶ περὶ τῆς Θεὸς φωνῆς καὶ Κύριος λόγος. "Ετι δὲ τῶν προθέσεων τῆς ἐξ οὗ, καὶ δι' οὗ, καὶ ἐν ᾧ, αἷς σὺ κατατεχνολογεῖς ἡμῖν τὸ θεῖον, τὴν μὲν τῷ Πατρὶ διδούς, τὴν δὲ τῷ Υἱῷ, τὴν δὲ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τί γὰρ ἂν ἐποίησας, παγίως ἑκάστου τούτων ἑκάστῳ νενεμημένου, οπότε πάντων πᾶσι λονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ, βεβαίως πάνυ τοι συνιστώσε συντεταγμένων, ὡς δῆλον τοῖς φιλοπόνοις, τοσαύτην σὺ διὰ τούτων εἰσάγεις καὶ τῆς ἀξίας καὶ τῆς φύσεως ανισότητα; Ο ις'. ις. Αλλ' ενγε ἧς κατά καιρὸν τοῦ μεγάλου τούτου Πατρὸς ἐμνήσθημεν ῥήσεως. Τὴν γὰρ τοῦ λόγου ρύμην ίστησιν ἡμῖν αὕτη, καὶ μετὰ λαμπράς τῆς παῤῥησίας λέγειν ἡμᾶς πείθει πρὸς τοὺς βλασ σφημίαν ἐγκαλοῦντας ἡμῖν. Ο δίκαι, καὶ νόμοι, καὶ ἡ ἐξ ἀνθρώπων οἰχομένη ἀλήθεια! Οράτε μήποτε μᾶλλον ὑμεῖς αἱρέσεώς τινος ἀπηγορευμένης τῇ Ἐκκλησίᾳ προΐστασθε. Εἰ γὰρ διὰ τὰ τὴν κάκιστον Αέτιον προκληματίσασθαι, τὰ διαφόρως ἐκφωνούμενα διάφορα εἶναι καὶ κατ᾽ οὐσίαν, καὶ παρὰ τοῦτο συνάγειν τὸν Πατέρα άλλης είναι φύ σεως διὰ τὸ ἐξ οὗ, καὶ τὸν Υἱὸν ἄλλης διὰ τὸ δι' οὔ, ὅ τε θεοῤῥήμων Πατὴρ ἡμῶν τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἐσπούδασεν ἰσοδύναμον, ὅ τε μέγας Βασίλειος πολο λοὺς τοὺς εἰς τοῦτο κατεβάλετο λόγους, τί ἂν ἄλλο συνορᾷν εἴη ἐκ τοῦ ἀφορισμένως τὴν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ λεγομένην διὰ τῆς πρὸς τὴν ἐξ ἀποδιαιρεῖν ἰσοδι ναμίας, ἢ τὸ πάλιν τὴν πάλαι σβεσθεῖσαν αἵρεσιν ἀναζην; 'Αλλὰ ταῦτα μὲν κατὰ παρέκβασιν, ὥσπερ ἡμῖν εἴρηται. ιζ'. Ὁ τοῦ λόγου εἱρμὸς εἰς ἀνάμνησιν ὑμᾶς ἄγει καὶ πάλιν τοῦ μὴ καλῶς ὑμᾶς λέγειν τὴν δι' Υἱοῦ Εκπόρευσιν μὴ τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν τοῦ παναγίου δηλοῦν Πνεύματος, καὶ ὁ Βλεμμίδης γὰρ ἐκεῖνος, οὗ πολὺ τὸ ἐν λόγοις εἶναι κλέος φθάσαντες ἔφημεν, οὗ τὴν σοφίαν μηδὲ τὸν πάνυ ἀπεχθῶς διακείμενον διαβαλεῖν ἔχειν ειρήκαμεν μὴ ἐπὶ πολύ προελθεῖν δόξης, λόγους ὅλους περὶ τῆς ἐννοίας συνεγράψατο ταύτης, ἐν οἷς καὶ αὐτολεξεὶ οὕτω λέγων· Ὡς οὖν ἐνέργεια τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀϊδίως ἐκλάμπει παρ' αὐτοῦ, ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν, δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. παραυτίκα ἐπάγει, ὅτι δὲ τὸ ἐκλάμπειν ἐν θεολογίᾳ παραστατικόν ἐστι τῆς ἀπαθοὺς, καὶ ἀχρόνου ὑπάρξεως, καὶ ὁ μέγας Βασίλειες δείκνυσιν ἐν δευτέρῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις φησίν· Ετεροι δὲ τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν ῥίζαν μὲν ὀνομάζουσι τὸν Πατέρα, κά δον τὸν Υἱὸν, καὶ καρπὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς ὑποδεικνύοντες ὑπαρξιν. Καὶ οὕτω μὲν κἀκεῖνος ὁ σοφὸς τῷ ὄντι ἀνὴρ τὰ περὶ τῆς ὑπάρ ξεως ταύτης τεθεολόγηκεν. Ἡμῖν δὲ μετὰ τὸν τοῦ
τὸ ἀντὶ τῆς ἐξ ἐκλαμβάνεσθαι τὴν διά. Τὸ γὰρ
ἐξ ἀμφοῖν ἄμφω τὰ εἰρημένα δι' ἀμφοῖν ἐνταῦθα
δηλοῦσι σαφῶς. Ἐπὶ δὲ τούτοις καὶ ὁ τῆς θεολογίας
ἐπώνυμος τὴν ῥηθεῖσαν ἀντιμετάστασιν πρὸς τὰ
ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα τῶν προθέσεων τούτων
συστήσει ἐν οἷς λέγει· 'Ο δὲ αὐτός μου καὶ περὶ
τῆς Θεὸς φωνῆς καὶ Κύριος λόγος. "Ετι δὲ τῶν
προθέσεων τῆς ἐξ οὗ, καὶ δι' οὗ, καὶ ἐν ᾧ, αἷς
σὺ κατατεχνολογεῖς ἡμῖν τὸ θεῖον, τὴν μὲν τῷ
Πατρὶ διδούς, τὴν δὲ τῷ Υἱῷ, τὴν δὲ τῷ ἁγίῳ
Πνεύματι. Τί γὰρ ἂν ἐποίησας, παγίως ἑκάστου
τούτων ἑκάστῳ νενεμημένου, οπότε πάντων πᾶσι
illius ex, per desumi. Namque ex utroque ambo λονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ, βεβαίως πάνυ τοι συνιστώσε
jam proposita dicta quod ipse insinuat per utrumque plane denotant. Præterea theologiae cognominis dictam permutationem ad ea, quae praepositiones ista significant, comprobat, dicens: Idem
vere mihi et de voce Deus et Dominus sermo est;
necnon præpositionibus ex quo, per quem, et in
quo, ad quarum artificiosam rationem deitatem nobis exigis, hanc quidem Patri tribuens, alteram
Filio, tertiam Spiritui sancto. Quid enim tu fecisses, si firme una uni attribueretur, cum omnes de
singulis dicantur, ut curiosis planum est? tu per has
et dignitatis et naturæ inæqualitatem introducis?
συντεταγμένων, ὡς δῆλον τοῖς φιλοπόνοις, τοσαύτην σὺ διὰ τούτων εἰσάγεις καὶ τῆς ἀξίας
καὶ τῆς φύσεως ανισότητα;
10. Sed euge, cum opportune hujusce magni
dictum in memoriam adduximus. Namque orationis
impetum hoc præpedit, et aperta dicendi libertate
nos eloqui persuadet adversus eus, qui uos impie
talis crimine infamant. Ο judicia, et leges, et quæ
ex hominibus abiisti veritas! Cavele ne vos taldem potius damnatæ alicujus hæresis in Ecclesia
assertores sitis. Etenim si pessimus Actius condemnatus est, quod astruere conabatur, quæ diverso modo enuntiantur, diversa quoque esse naSura: ideoque colligebat, alterius esse natura
Patrem, propterea quod de co ex enuntiabatur, et
alterins Filium, cui per attribuitur: hinc diviniloquus Pater noster ex et per æquales vires habere
comprobare nititur; et magnus Basilius multos in
hoc asserendo sermones impendit, quid aliud exspectare possumus, cum diverso modo de Filio per
dici contenditur, eaque dividitur a simili significalu praepositionis ex, quam oblitteratam jam hæresim rursun vivam facere? Sed hæc quidem per
excursum, ut innuimus, dicta siut.
ις'.
ις. Αλλ' ενγε ἧς κατά καιρὸν τοῦ μεγάλου
τούτου Πατρὸς ἐμνήσθημεν ῥήσεως. Τὴν γὰρ τοῦ
λόγου ρύμην ίστησιν ἡμῖν αὕτη, καὶ μετὰ λαμπράς
τῆς παῤῥησίας λέγειν ἡμᾶς πείθει πρὸς τοὺς βλασ
σφημίαν ἐγκαλοῦντας ἡμῖν. Ο δίκαι, καὶ νόμοι,
καὶ ἡ ἐξ ἀνθρώπων οἰχομένη ἀλήθεια! Οράτε
μήποτε μᾶλλον ὑμεῖς αἱρέσεώς τινος ἀπηγορευμέ
νης τῇ Ἐκκλησίᾳ προΐστασθε. Εἰ γὰρ διὰ τὰ τὴν
κάκιστον Αέτιον προκληματίσασθαι, τὰ διαφόρως
ἐκφωνούμενα διάφορα εἶναι καὶ κατ᾽ οὐσίαν, καὶ
παρὰ τοῦτο συνάγειν τὸν Πατέρα άλλης είναι φύ
σεως διὰ τὸ ἐξ οὗ, καὶ τὸν Υἱὸν ἄλλης διὰ τὸ δι'
οὔ, ὅ τε θεοῤῥήμων Πατὴρ ἡμῶν τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ
ἐσπούδασεν ἰσοδύναμον, ὅ τε μέγας Βασίλειος πολο
λοὺς τοὺς εἰς τοῦτο κατεβάλετο λόγους, τί ἂν ἄλλο
συνορᾷν εἴη ἐκ τοῦ ἀφορισμένως τὴν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ
λεγομένην διὰ τῆς πρὸς τὴν ἐξ ἀποδιαιρεῖν ἰσοδι
ναμίας, ἢ τὸ πάλιν τὴν πάλαι σβεσθεῖσαν αἵρεσιν
ἀναζην; 'Αλλὰ ταῦτα μὲν κατὰ παρέκβασιν, ὥσπερ
ἡμῖν εἴρηται.
17. Series vero orationis rursus in memoriam revocat, vos non probe asserere, processionem per Filium
non per Filium ex Patre sanctissimi Spiritus exsistentiam denotare. Namque Blenmides ille, qui ingen
tem gloriam et dicendo graviter, et copiose disse.
rendo assecutus est, ut antea diximus, cujus
sapientiam nec qui in eum iniquissimo animo
fuerit, in criuen adducere poterit, et sibi nomen
celebre comparasse negare audebit, de hoc argurento orationes conscripsit integras, in quibus
inter alia hæc quoque exprimit: Veluti itaque actio
Filii et 'Dei Verbi Spiritus sanctus ab æterno elucet
ab inso, quod idem est dicere per ipsum a Patre;
statimque subdit: Elucere vero in rebus theologicis
notare exsistentiam, quæ neque passioni obnoxia est,
neque tempori comm nsuratur. Et magnus Basilius
in secundo Antirrhetico ostendit: rursusque in ahis
ait: Alii ex sanctis viris radicem nuncupant fatrem, ramum Filium, et fructum Spiritum sanctum,
sancti Spiritus per Filium a Patre exsistentiam demonstrantes. Et hune in modum sapiens ille vir de
exsistentia Spiritus decrevit. Nobis vero post bujusce ab adversariis tantumdem nobis objecti p.rιζ'. Ὁ τοῦ λόγου εἱρμὸς εἰς ἀνάμνησιν ὑμᾶς ἄγει
καὶ πάλιν τοῦ μὴ καλῶς ὑμᾶς λέγειν τὴν δι' Υἱοῦ
Εκπόρευσιν μὴ τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν τοῦ
παναγίου δηλοῦν Πνεύματος, καὶ ὁ Βλεμμίδης γὰρ
ἐκεῖνος, οὗ πολὺ τὸ ἐν λόγοις εἶναι κλέος φθάσαν
τες ἔφημεν, οὗ τὴν σοφίαν μηδὲ τὸν πάνυ ἀπεχθῶς
διακείμενον διαβαλεῖν ἔχειν ειρήκαμεν μὴ ἐπὶ πολύ
προελθεῖν δόξης, λόγους ὅλους περὶ τῆς ἐννοίας
συνεγράψατο ταύτης, ἐν οἷς καὶ αὐτολεξεὶ οὕτω
λέγων· Ὡς οὖν ἐνέργεια τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ
Λόγου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀϊδίως ἐκλάμπει παρ'
αὐτοῦ, ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν, δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ
Πατρός. παραυτίκα ἐπάγει, ὅτι δὲ τὸ ἐκλάμπειν
ἐν θεολογίᾳ παραστατικόν ἐστι τῆς ἀπαθοὺς,
καὶ ἀχρόνου ὑπάρξεως, καὶ ὁ μέγας Βασίλειες
δείκνυσιν ἐν δευτέρῳ τῶν ᾿Αντιῤῥητικῶν. Καὶ
πάλιν ἐν ἄλλοις φησίν· Ετεροι δὲ τῶν ἱερῶν
ἀνδρῶν ῥίζαν μὲν ὀνομάζουσι τὸν Πατέρα, κά
δον τὸν Υἱὸν, καὶ καρπὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,
τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ παρὰ τοῦ
Πατρὸς ὑποδεικνύοντες ὑπαρξιν. Καὶ οὕτω μὲν
κἀκεῖνος ὁ σοφὸς τῷ ὄντι ἀνὴρ τὰ περὶ τῆς ὑπάρ
ξεως ταύτης τεθεολόγηκεν. Ἡμῖν δὲ μετὰ τὸν τοῦ
col. 993–994page 489 of 511
PG 141:993οὗτον ἔλεγχον τοῦ παραλόγως τοῖς ἀντιλέγουσι προ τεινομένου διήκειν μνημονευτέον ἀπάρτι καὶ ὧν οὗτοι γραφικῶν ἀντέχονται ρήσεων, πρὸς τὸ τὴν δι' Υἱοῦ Πνεύματος ύπαρξιν κατασείειν τάχα ένα τεῦθεν. Εἰ γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ, φασί, τοῦ Πνεύματος ἐστιν αἴτιος ὁ Πατήρ, πῶς ὁ μὲν θεολόγος Γρηγόριος ἐν τῷ εἰς τὸν κατάπλουν τῶν Αἰγυπτίων λόγῳ, Πάντα, ἔφη, ὅσα ὁ Πατὴρ ἔχει, τοῦ Υἱοῦ ἐστι πλὴν τῆς αἰτίας; ὁ δὲ ἅγιος Μάξιμος ἐν τῇ ὑπὲρ τῶν Ἰταλῶν πρὸς Μαρῖνον πρεσβύτερον Κύπρου ἐπιστολῇ τὸ, Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας τοῦ Πνεύματος σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν μίαν γὰρ ἴσασιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τον Πα ιέρα αἰτίαν, ἀλλ᾽ ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ προϊέναι δη λώσωσιν· ὁ δὲ Δαμασκηνὸς τὸ Οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ. ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. τηʹ. Ταῦτα μὲν ἀπερ ἡμῖν οὗτοι προτείνουσιν, ὡς αὐτοῖς δυσαντίβλεπτα. Ἡμεῖς δὲ πρὸ τῶν ἄλ των πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς τοῦ Θεολόγου εἶναι ῥητὸν ἀντιλέγοντες, - σφάλμα τῶν τὰς βίβλους ἀντιγρα φόντων εἶναι αὐτὸ λέγομεν, ὁποῖα πολλοὶ οἱ μετὰ τὸ σχίσμα τὰς βίβλους γράφοντες ἐκακούργησαν, περὶ ὧν καὶ ἐν τῇ παρ' ἡμῶν ἐκτεθείσῃ βίβλῳ πλατύτερον διειλήφαμεν. Ἐν γὰρ πολλαῖς καὶ ἀξιοπίστοις οὐ, πλὴν τῆς αἰτίας, ἀλλὰ, πλὴν τῆς ἀγεννησίας εὕρηται γεγραμμένον· καὶ αἱ οὕτως ἔχουσαί βίβλοι τὴν κατὰ τῶν ἄλλων ἰσχὺν ἔχουσιν, ἐξ ὧν ὁ ἅγιος ἐν ἄλλοις διαφόροις αὐτοῦ συγγράμμασι, περὶ τῶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι ιδιοτήτων θεολογῶν, τὴν ἀγεννησίαν πανταχοῦ εἰς ἰδιότητα διορίζεται τοῦ Πατρός. Ο γὰρ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τῆς ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας λόγῳ αὐτοῦ, Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ, φησί, τὴν ὑπαρξιν ἔχον, παραχωροῦν Πατρὶ μὲν ἀγεννησίας, Υἱοῦ δὲ γεννήσεως, τὰ δ᾽ ἄλλα καὶ, συμφυές, καὶ σύνθρονον, καὶ ὁμόδοξον· οὐκ εἶπε τῆς αἰτίας, ἀλλὰ τῆς ἀγεννησίας παραχωροῦν τῷ Πατρί. Καὶ πάλιν ἐν τῷ εἰς Ἥρωνα τὸν φιλόσοφον· Ιδιον δὲ Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος δὲ ἡ ἔκπεμψις. Καὶ πάλιν ἐν τῷ περὶ Πνεύματος λόγῳ· Τί γὰρ οὐ δύναται τῶν μεγά λων; Τί δὲ οὐ προσαγορεύεται ὢν Θεὸς, πλην ἀγεννησίας, καὶ γεννήσεως; ἔδει γὰρ τὰς ἰδιό τητας μεῖναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἵνα μὴ σύγχυσις ᾖ παρὰ θεότητι. Καὶ πάλιν ἐν τῷ εἰ; τὴν Πεντηκοστὴν λόγῳ· Τί μοι μακρολογεῖν; Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ πλὴν ἀγεννησίας· πάντα όσα ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος πλὴν γεννήσεως. Οὕτω γοῦν καὶ ἐν τοσαύταις γραφαῖς ἰδιότητα τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγεννησίαν, καὶ οὐ τὴν ἀπολύτως οὕτω λεγο μένην αἰτίαν ὁ μέγας Γρηγόριος θεολογῶν, οὐ συγ χωρεῖ ὡς ἀληθῆ τὴν τὸ πλὴν τῆς αἰτίας, ἔχουσαν βίβλον πιστεύεσθαι. ιθ'. Εἰ δὲ τοῦ εἰκότος οὐ πόρρω λόγου, καὶ δι' ἄλλων ῥήσεων πατρικῶν τὰς θεολογικὰς ταύτας ῥήσει; συγκροτηθῆναι· ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ ὀγδόω τῶν θεολογικῶν κεφαλαίων, Υἱὸς δὲ, φησὶ, καὶ χα δακτηρ γαντι τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως διὰ τὸ τέλειον,
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
οὗτον ἔλεγχον τοῦ παραλόγως τοῖς ἀντιλέγουσι προ- vadere redargutionem, memoranda sunt dicta
τεινομένου διήκειν μνημονευτέον ἀπάρτι καὶ ὧν
οὗτοι γραφικῶν ἀντέχονται ρήσεων, πρὸς τὸ τὴν
δι' Υἱοῦ Πνεύματος ύπαρξιν κατασείειν τάχα ένα
τεῦθεν. Εἰ γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ, φασί, τοῦ Πνεύματος
ἐστιν αἴτιος ὁ Πατήρ, πῶς ὁ μὲν θεολόγος Γρηγό
ριος ἐν τῷ εἰς τὸν κατάπλουν τῶν Αἰγυπτίων λόγῳ,
Πάντα, ἔφη, ὅσα ὁ Πατὴρ ἔχει, τοῦ Υἱοῦ ἐστι
πλὴν τῆς αἰτίας; ὁ δὲ ἅγιος Μάξιμος ἐν τῇ ὑπὲρ
τῶν Ἰταλῶν πρὸς Μαρῖνον πρεσβύτερον Κύπρου
ἐπιστολῇ τὸ, Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας τοῦ Πνεύματος σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν
μίαν γὰρ ἴσασιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τον Παιέρα αἰτίαν, ἀλλ᾽ ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ προϊέναι δηλώσωσιν· ὁ δὲ Δαμασκηνὸς τὸ Οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ,
Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ.
scripto tradita, quibus isti insistunt, ad convellendam per Filium Spiritus exsistentiam, et potissimum hæc. Nam si per Filium, aiunt, causa est
Spiritus Pater, qua ratione theologus Gregorius in
oratione de Ægyptiorum adnavigatione dixit:
Quæcunque Pater habet Filii sunt, exceptą causa?
sanctus item Maximus pro Italis ad Marinum Cypri
presbyterum epistola: Ex quibus causam non facere
Filium Spiritus semetipsos demonstrarunt; unam siquidem norunt Filii et Spiritus causam Patrèm, sed
ut per ipsum processionem ostendant. Damascenus
vero, Non uti ex ipso, sed uti per ipsum ex Patre
procedentem: solus enim causa Paler est.
ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον.
18. Et hæc quidem sunt, quæ ipsi nobis proponunt tanquam visu aspera, et quæ refutari non
valeant. Nos vero ante alia illis, quod ipsis videtur
germanum esse Theologi dictum, contradicentes,
asserimus errorem esse eorum, qui libros exscripsere, quales eosque multos librorum, post dissidium exscriptores malitiose commiserunt, de
quibus in libro a nobis edito res fusius pertractavimus. Namque in multis et fide dignis voluminibus
non, excepta causa, sed, excepta ratione ingeniti
scriptum comperitur et volumina, in quibus ita
exaratum legitur, aliis, in quibus aliter scriptum
est, majorem fidem merentur, cum sanctus in
aliis variisque suis scriptis de proprietatibus in
sancta Triade agens, rationem ingeniti in omnibus
proprietatem esse Patris decernat. Idem enim in
oratione de ordine in colloquiis servando, Spiritus
ex Deo, ait, exsistentiam habens, cedens Patri quidem rationem ingeniti, Filio rationem generationis:
reliquis vero in aliis ejusdem naturæ et sedis et gloriæ exsistens: non dixit, causam, sed rationem
ingenili cedens Patri. Rursusque in Heronem phi
losophum Proprium quidem est Patris non esse
genitum, Filii generatio, Spiritus emissio. Htemque
oratione de Spiritu: Quid enim ex iis, quæ ingentia
sunt, non habet in potestate? Quibus non insignitur
nominibus, cum Deus sit, præter rationem ingeniti
genitique? Namque addecebat proprietates reservari
Patri et Filio, ne confusio in Deitate oriretur. Necnon oratione in Pentecosten: Quid mihi verbis
τηʹ. Ταῦτα μὲν ἀπερ ἡμῖν οὗτοι προτείνουσιν,
ὡς αὐτοῖς δυσαντίβλεπτα. Ἡμεῖς δὲ πρὸ τῶν ἄλ
των πρὸς τὸ δοκοῦν αὐτοῖς τοῦ Θεολόγου εἶναι ῥητὸν
ἀντιλέγοντες, - σφάλμα τῶν τὰς βίβλους ἀντιγρα
φόντων εἶναι αὐτὸ λέγομεν, ὁποῖα πολλοὶ οἱ μετὰ τὸ
σχίσμα τὰς βίβλους γράφοντες ἐκακούργησαν, περὶ
ὧν καὶ ἐν τῇ παρ' ἡμῶν ἐκτεθείσῃ βίβλῳ πλατύτε
ρον διειλήφαμεν. Ἐν γὰρ πολλαῖς καὶ ἀξιοπίστοις
οὐ, πλὴν τῆς αἰτίας, ἀλλὰ, πλὴν τῆς ἀγεννησίας
εὕρηται γεγραμμένον· καὶ αἱ οὕτως ἔχουσαί βίβλοι
τὴν κατὰ τῶν ἄλλων ἰσχὺν ἔχουσιν, ἐξ ὧν ὁ ἅγιος ἐν
ἄλλοις διαφόροις αὐτοῦ συγγράμμασι, περὶ τῶν ἐν
τῇ ἁγίᾳ Τριάδι ιδιοτήτων θεολογῶν, τὴν ἀγεννη
σίαν πανταχοῦ εἰς ἰδιότητα διορίζεται τοῦ Πατρός.
Ο γὰρ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τῆς ἐν διαλέξεσιν εὐταξίας
λόγῳ αὐτοῦ, Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ, φησί, τὴν ὑπαρξιν
ἔχον, παραχωροῦν Πατρὶ μὲν ἀγεννησίας, Υἱοῦ
δὲ γεννήσεως, τὰ δ᾽ ἄλλα καὶ, συμφυές, καὶ
σύνθρονον, καὶ ὁμόδοξον· οὐκ εἶπε τῆς αἰτίας,
ἀλλὰ τῆς ἀγεννησίας παραχωροῦν τῷ Πατρί.
Καὶ πάλιν ἐν τῷ εἰς Ἥρωνα τὸν φιλόσοφον· Ιδιον
δὲ Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις,
Πνεύματος δὲ ἡ ἔκπεμψις. Καὶ πάλιν ἐν τῷ περὶ
Πνεύματος λόγῳ· Τί γὰρ οὐ δύναται τῶν μεγάλων; Τί δὲ οὐ προσαγορεύεται ὢν Θεὸς, πλην
ἀγεννησίας, καὶ γεννήσεως; ἔδει γὰρ τὰς ἰδιότητας μεῖναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἵνα μὴ σύγχυσις
ᾖ παρὰ θεότητι. Καὶ πάλιν ἐν τῷ εἰ; τὴν Πεντηκο
στην λόγῳ· Τί μοι μακρολογεῖν; Πάντα ὅσα ἔχει ὁ
Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ πλὴν ἀγεννησίας· πάντα όσα
ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος πλὴν γεννήσεως. Οὕτω opus est? Quæcunque Paler habet, Filii sunt, exγοῦν καὶ ἐν τοσαύταις γραφαῖς ἰδιότητα τοῦ Πατρὸς
τὴν ἀγεννησίαν, καὶ οὐ τὴν ἀπολύτως οὕτω λεγομένην αἰτίαν ὁ μέγας Γρηγόριος θεολογῶν, οὐ συγχωρεῖ ὡς ἀληθῆ τὴν τὸ πλὴν τῆς αἰτίας, ἔχουσαν
βίβλον πιστεύεσθαι.
ιθ'. Εἰ δὲ τοῦ εἰκότος οὐ πόρρω λόγου, καὶ δι'
ἄλλων ῥήσεων πατρικῶν τὰς θεολογικὰς ταύτας
ῥήσει; συγκροτηθῆναι· ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ ὀγδόω
τῶν θεολογικῶν κεφαλαίων, Υἱὸς δὲ, φησὶ, καὶ χα
δακτηρ
γαντι τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως διὰ τὸ τέλειον,
cepta ratione ingeniti; quæcunque Filius item Spiritus sunctus, excepta ratione geniti. Hac itaque
ratione, et tot in scriptis proprietatem Patris ra-.
tionem ingeniti, et non absolute sic dictary causam
magnus Gregorius decernens, non permittit verDum illud, excepta causa, continentem librum fidem
sibi vendicare.
19. Quod si non longe videtur a proposito, aliis
etiam Patrum testimoniis dicta hæc theologica
comprobentur. Damascenus octavo theologico capite, Filius, ait, et character paternæ hypostasis,
quia et perfecius est, et in propria subsistens per
col. 995–996page 490 of 511
PG 141:995καὶ ἐνυπόστατον, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ πλὴν τῆς ἀγεννησίας. Καὶ πάλιν ἐν τῷ κεφαλαίῳ· Διὰ τὸν Πατέρα ἔχει ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα πάντα α ἔχει, τουτέστι διὰ τὸ τὴν Πατέρα ἔχειν αὐτὰ πλὴν τῆς ἀγεννησίας, καὶ τῆς γεννήσεως, καὶ τῆς ἐκπορεύσεως. Εν ταύταις γὰρ μόναις ταῖς ὑποστατικαῖς ιδιότησι διαφέρουσιν ἀλλήλων αἱ ἅγιαι τρεῖς ὑποστάσεις οὐκ οὐσίᾳ, τῷ δὲ χαρακτηριστικῷ τῆς ἰδίας ὑποστάσεως αδιαιρέτως διαιρούμεναι. Αλλ' ή μὲν κατὰ τῶν, αἷς τό, πλὴν τῆς αἰτίας, ἐμ φέρεται βίβλων ἰσχὺς, τῶν τὸ, πλὴν τῆς ἀγεν νησίας, ἐχουσῶν ἤδε. Ἡμεῖς δὲ πρὸς τὸ τοῦ με γάλου Μαξίμου πολλὰ μὲν εἰπεῖν ἔχοντες, διὰ δὲ τὸ μέλλειν τοῖς τοῦ Πατρὸς ἡμῶν τοῦ Δαμασκηνοῦ ἐμε πλατυνθῆναι, παρατρέχοντες ταῦτα, τοῦτο μόνον πρὸς τοὺς ἀντιλέγοντας ἐπὶ τούτῳ φαμέν. Υμῖν δὲ οὐκ ἀγαπητὸν τῷ μεγάλῳ Μαξίμῳ κατακολουθεῖν υπερηγοροῦντι Ρωμαίων, ἐφ᾽ οἷς καὶ τότε ἐκ Πα τρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔλεγον ἐκπορεύεσθαι, καὶ οὐδὲν διαφέρειν τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ πρὸς τὸν ἐξ ἀμφοῖν, ἐκδιδάσκοντι, δι' ὧν ἡ ἐπιστολὴ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, εἰς τὸ δι' Υἱοῦ προϊέναι σαφῶς ἐκλαμβάνεται; επ ίμεν, κ'. Ἐμοὶ δ᾽ ἀλλ' εἰ μὴ καὶ ὑμῖν, ἔπεσθαι τῷ ἁγίῳ τούτῳ Πατρί, τῶν πάνυ εὐκταίων, οὗ δὴ καὶ ταῖς εὐχαῖς ἤδη καθωπλισμένος, ἐπὶ τῷ τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ ῥητῷ ὑμῖν ἀπαντήσομαι. Οὐδεὶς ὑμῶν πάντως ἐρεῖ, τὸν θεῖον ἀγνοεῖν τοῦτον Πατέρα, ὅσα ὁ μέγας Βασίλειος, ἔτι δὲ ὁ Νύσσης καὶ ἡ τῆς θεο λογίας ἐπώνυμος τεθεολογήκασι· καὶ εἰ τοῦτο, οὐδ' ὅσα περὶ τοῦ ἰσοδυνάμου τῶν προθέσεων οὗτοι, περί οὗ καὶ ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, σαφως διευκρίνησαν. Εἰ γοῦν ᾔδει ταῦτα ὁ ἅγιος οὗτος, καὶ τόσον ᾔδει, ὡς καὶ αὐτὸν πρὸς τὴν Θεομήτορα, νῦν μὲν ψάλο λοντα λέγειν, Ἐκ σοῦ Θεὸς τὸ φύραμα μου ἠμφιάσατο, νῦν δὲ, Διὰ σοῦ, μῆτερ Παρθένε, φῶς ἀνέτειλε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, τίς τῶν ἁπάντων διακρινεί, κατὰ τὴν πρὸς ἐκείνους ἀντίθεσιν, καὶ οὐ καθ' ἕτερόν τινα λόγον, καθ᾿ ὃν ἂν ἐξέσται τὰ πάντα ὁμοῦ ῥητά συμφωνεῖν, θεολογῆσαι καὶ τοῦ τον, τὸ οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον; Εἴη δ' ἂν ὁ λόγος οὗτος, ὁ ἐπὶ τῷ διωρισμῷ τῶν ὑποστάσεων, τῶν προθέσεων τούτων διορισμός, εἰ τῷ μὴ παρέργως τὸ ῥητὸν ἐκεῖνο ἀναγνώσκεται, ἐν ᾧ ὁ τῆς θεοῦ λογίας ἔφη ἐπώνυμος, Τοῦ ἐξ οὗ, καὶ δι' οὗ, καὶ ἐν ᾧ, μὴ φύσεις τεμνόντων, οὐδὲ γὰρ ἂν μετέ πιπτον αἱ προθέσεις, ἢ αἱ τάξεις τῶν ὀνομάτων, ἀλλὰ χαρακατηριζόντων μιᾶς καὶ ἀσυγχύτου φύ σεως ιδιότητας. Οὗτος δὴ ὁ τὰς ιδιότητας των προσώπων χαρακτηρίζων τῶν προθέσεων διορισμός, ὁ τῷ Δαμασκηνῷ παραληφθείς, ἐνταῦθά ἐστι, καὶ δῆ λον ἀπὸ τοῦ καὶ τὸ, Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ, ἐπάγειν αὐτόν. "Οτι γὰρ διὰ τὸ ἀρχικὸν αἴτιον τὴν ἐξ ἀνέθετο τῷ Πατρὶ, τὴν δὲ διὰ τῷ Υἱῷ διὰ τὴν τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογίαν, πανταχού τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν ἔχειν, καὶ τὸ, Μόνος γάρ αίτιος ὁ Πατήρ, ἐπήγαγε παρευθύς, ταὐτόν τι ποιῶν, ὥσπερ εἰ ἔλεγε· Τὸ γὰρ ἀρχικόν αἴτιον μόνος ο Πατήρ ἐστι, καὶ τούτῳ προσήκει λοιπὸν ἢ τὴν ἀρχι
JOAN. VECCE CP. PATRIARCHAE
suna, et quod in omnibus similis sit Patri, unam si καὶ ἐνυπόστατον, καὶ κατὰ πάντα ὅμοιον εἶναι
rationem ingenitiexcipias. Et rursus ibidem, Per Patrem habet Filius et Spiritus quæcunque habent, ideoque habent, quod Pater illa habet, præter rationem
ingeniti, geniti, et procedentis. In his enim solis hypostaticis proprietatibus inter se differunt sanctæ tres
hypostases, non natura, sed characteristica propriæ
hypostasis nota absque divisione discernuntur. Et
adversus libros, in quibus excepia causa circumfertur, eorum qui excepta ratione generationis continent, robur hoc est. Nobis autem de dicto sancti
Maximi plurima suppetunt dicenda, sed ea, quod
in Damascenicis prolixiores sumus, percurrentes,
hoc tantummodo ad contradicentes dicimus: Annon
volupe nobis fuerit, magnum Maximum sequi patrocinium Romanorum suscipientem, qui tum ex
Patre et Filio Spiritum procedere affirmabant,
nihilque differre ex Patre per Filium, et ex utroque
edocentem, quibus in illa epistola ex Filio procedere
in illud, per Filium procedere, desumitur?
τῷ Πατρὶ πλὴν τῆς ἀγεννησίας. Καὶ πάλιν ἐν
τῷ κεφαλαίῳ· Διὰ τὸν Πατέρα ἔχει ὁ Υἱὸς καὶ
τὸ Πνεῦμα πάντα α ἔχει, τουτέστι διὰ τὸ τὴν
Πατέρα ἔχειν αὐτὰ πλὴν τῆς ἀγεννησίας, καὶ
τῆς γεννήσεως, καὶ τῆς ἐκπορεύσεως. Εν
ταύταις γὰρ μόναις ταῖς ὑποστατικαῖς ιδιότησι
διαφέρουσιν ἀλλήλων αἱ ἅγιαι τρεῖς ὑποστάσεις
οὐκ οὐσίᾳ, τῷ δὲ χαρακτηριστικῷ τῆς ἰδίας
ὑποστάσεως αδιαιρέτως διαιρούμεναι. Αλλ' ή
μὲν κατὰ τῶν, αἷς τό, πλὴν τῆς αἰτίας, ἐμφέρεται βίβλων ἰσχὺς, τῶν τὸ, πλὴν τῆς ἀγεν
νησίας, ἐχουσῶν ἤδε. Ἡμεῖς δὲ πρὸς τὸ τοῦ με
γάλου Μαξίμου πολλὰ μὲν εἰπεῖν ἔχοντες, διὰ δὲ τὸ
μέλλειν τοῖς τοῦ Πατρὸς ἡμῶν τοῦ Δαμασκηνοῦ ἐμε
πλατυνθῆναι, παρατρέχοντες ταῦτα, τοῦτο μόνον
πρὸς τοὺς ἀντιλέγοντας ἐπὶ τούτῳ φαμέν. Υμῖν δὲ
οὐκ ἀγαπητὸν τῷ μεγάλῳ Μαξίμῳ κατακολουθεῖν
υπερηγοροῦντι Ρωμαίων, ἐφ᾽ οἷς καὶ τότε ἐκ Πα
τρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔλεγον ἐκπορεύεσθαι, καὶ
οὐδὲν διαφέρειν τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ πρὸς τὸν ἐξ ἀμφοῖν, ἐκδιδάσκοντι, δι' ὧν ἡ ἐπιστολὴ τὸ ἐκ τοῦ
Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, εἰς τὸ δι' Υἱοῦ προϊέναι σαφῶς ἐκλαμβάνεται;
20. Mihi, nisi etiam vobis hunc sanctumn Palren
sequi optatissimum est, cujus precibus munitus ac
constipatus Damascenici dicti interpretationem
aggredior. Nemo ex vobis affirmabit divinum bunc
Patrem, quæcunque et magnus Basilius, et Nyssenus, et cui a theologia nomen est, de rebus divinis
enuntiarunt, ignorasse: id si ita est, neque quæ
alli de dictarum praepositionum viribus paribus,
de quibus supra diximus, plane aperteque dictarunt. Si bæc itaque optime callebat sanctus hic, et
ita illa tenebat, ut ad Dei Genitricem canticum
adaptans diceret, Ex te Deus massa mea circumvestitus est: nunc vero, Per te, Maler et Virgo,
lumen mundo universo eluxit, quis omnium dijudicabit, secum.lum eorum oppositionem, et non secundum aliam rationem, qua reliqua omnia simul
›dicta concordari possunt, res divinas eum tradidisse, et tum potissime cum scripsit: Non veluti
επ ίμεν, sed uti per ipsum ex Patre proceden»?
Qua quidem oratione, ad determinandum hyposta-
:ses præpositionum determinatione profertur, si
quis non perfunctorie dictum illud percurrerit,
quod theologiæ cognominis enuntiat: illius ex quo,
el per quem, et in quo naturas ne dividant; neque
„enim præpositiones decidunt, aut ordo nominum, sed
designant unius inconfusæque naturæ proprietales.
Ilic porro quæ personarum proprietates designat
præpositionum determinatio a Damasceno assumitur, idque manifestum fit ex eo, quod subdit, Solus
enim causa Pater. Ob primam scilicet causam ex
Patri apposuit, per vero Filio: nam cum primæ
principalique causæ confessio introducitur in iisdem locis omnibus dictio per Filium locum etiam
habet; quare, Solus enim causa Pater, statim subjuxit, idem faciens, juxta ac si diceret: Principalis siquidem primaque causa solus Pater est, illique praeterea adicet, quæ primam hanc proprie
κ'. Ἐμοὶ δ᾽ ἀλλ' εἰ μὴ καὶ ὑμῖν, ἔπεσθαι τῷ
ἁγίῳ τούτῳ Πατρί, τῶν πάνυ εὐκταίων, οὗ δὴ καὶ
ταῖς εὐχαῖς ἤδη καθωπλισμένος, ἐπὶ τῷ τοῦ θείου
Δαμασκηνοῦ ῥητῷ ὑμῖν ἀπαντήσομαι. Οὐδεὶς ὑμῶν
πάντως ἐρεῖ, τὸν θεῖον ἀγνοεῖν τοῦτον Πατέρα, ὅσα
ὁ μέγας Βασίλειος, ἔτι δὲ ὁ Νύσσης καὶ ἡ τῆς θεο
λογίας ἐπώνυμος τεθεολογήκασι· καὶ εἰ τοῦτο, οὐδ'
ὅσα περὶ τοῦ ἰσοδυνάμου τῶν προθέσεων οὗτοι, περί
οὗ καὶ ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, σαφως διευκρίνησαν.
Εἰ γοῦν ᾔδει ταῦτα ὁ ἅγιος οὗτος, καὶ τόσον ᾔδει,
ὡς καὶ αὐτὸν πρὸς τὴν Θεομήτορα, νῦν μὲν ψάλο
λοντα λέγειν, Ἐκ σοῦ Θεὸς τὸ φύραμα μου ἡμ
φιάσατο, νῦν δὲ, Διὰ σοῦ, μῆτερ Παρθένε, φῶς
ἀνέτειλε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, τίς τῶν ἁπάντων
διακρινεί, κατὰ τὴν πρὸς ἐκείνους ἀντίθεσιν, καὶ
οὐ καθ' ἕτερόν τινα λόγον, καθ᾿ ὃν ἂν ἐξέσται τὰ
πάντα ὁμοῦ ῥητά συμφωνεῖν, θεολογῆσαι καὶ τοῦ
τον, τὸ οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ
τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον; Εἴη δ' ἂν ὁ λόγος
οὗτος, ὁ ἐπὶ τῷ διωρισμῷ τῶν ὑποστάσεων, τῶν
προθέσεων τούτων διορισμός, εἰ τῷ μὴ παρέργως
τὸ ῥητὸν ἐκεῖνο ἀναγνώσκεται, ἐν ᾧ ὁ τῆς θεοῦ
λογίας ἔφη ἐπώνυμος, Τοῦ ἐξ οὗ, καὶ δι' οὗ, καὶ
ἐν ᾧ, μὴ φύσεις τεμνόντων, οὐδὲ γὰρ ἂν μετέ
πιπτον αἱ προθέσεις, ἢ αἱ τάξεις τῶν ὀνομάτων,
ἀλλὰ χαρακατηριζόντων μιᾶς καὶ ἀσυγχύτου φύ
σεως ιδιότητας. Οὗτος δὴ ὁ τὰς ιδιότητας των
προσώπων χαρακτηρίζων τῶν προθέσεων διορισμός,
ὁ τῷ Δαμασκηνῷ παραληφθείς, ἐνταῦθά ἐστι, καὶ δῆ
λον ἀπὸ τοῦ καὶ τὸ, Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ,
ἐπάγειν αὐτόν. "Οτι γὰρ διὰ τὸ ἀρχικὸν αἴτιον τὴν
ἐξ ἀνέθετο τῷ Πατρὶ, τὴν δὲ διὰ τῷ Υἱῷ διὰ τὴν
τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογίαν, πανταχού
τὴν δι' Υἱοῦ φωνὴν ἔχειν, καὶ τὸ, Μόνος γάρ αίτιος
ὁ Πατήρ, ἐπήγαγε παρευθύς, ταὐτόν τι ποιῶν,
ὥσπερ εἰ ἔλεγε· Τὸ γὰρ ἀρχικόν αἴτιον μόνος ο
Πατήρ ἐστι, καὶ τούτῳ προσήκει λοιπὸν ἢ τὴν ἀρχι
col. 997–998page 491 of 511
PG 141:997κὴν ταύτην δηλοῦσαν ἰδιότητα πρόθεσις. Οὕτω δὲ τοῦδε τοῦ ῥητοῦ ἐκλαμβανομένου, καὶ ἡ διὰ πρός θεσις τὸ πρὸς τὴν ἐξ ἰσοδύναμον ἑαυτῆς οὐκ ἀπο βαλεῖται, καὶ τὸ ῥητὸν σὺν πολλῇ τῇ ἀδείᾳ λοιπὸν πρὸς τὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου καὶ τῶν ἄλλων ἁγίων, ὅσοι ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογοῦσι, συμβιβασθήσεται. Εἰ γὰρ καὶ ὑμῶν τινος ἤκουσα εἰρηκότος, πρὸς τὰ τοῦ Δαμασκηνοῦ ῥητὰ ὡς πρὸς κανένα τὰς λοιπὰς τῶν ἁγίων ἀπευθύνεσθαι φήσεις, ἀλλὰ κανὼν ἡ τοῦ μεγάλου Βασιλείου μά λιστα ῥῆσις ταῖς τοῦ Δαμασκηνοῦ ἔσται. Οτι καὶ αὕτη κανόνος φύσις ἐστὶ, τὰ ὕστερα πρότερον ἀπευ θύνεσθαι, ὅπου ἀμφότερα ταῦτα συμβιβάζεσθαι ἀνάγκη ἐστί· καὶ διὰ τοῦτο τὸ, Οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ, εἰς τὴν ἔννοιαν δεῖ ἀπευθύνειν, καθ᾿ ἣν ἂν συμφήσῃ, οἷς ὁ μέγας Έφη Βασίλειος, ὅτε δευτερεύειν Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τεθεολόγηκεν, ὡς παρ' αὐτοῦ ἔχον τὸ εἶναι, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμ Γάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένον. κα'. Εἰ δέ τῳ δοκεῖ πρὸς τὸ πάνυ ὁρᾷν ἄτοπον, τὴν τῶν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ῥητῶν συμφωνίαν, ἀλλ' ὁ τοῦτο λογιζόμενος ἴστω, εἰωθὸς τῇ θείᾳ εἶναι Γραφῇ ἑκάτερον ἐναντιοτωνεῖν δοκούν των, πρὸς οἰκείαν ἔννοιαν ἀποτείνειν. Γρηγόριος μὲν γὰρ τῶν Νυσσαίων ὁ πρόεδρος ἐν τῷ πρὸς 'Α βλάβιον λόγῳ, τὸ ἀπαράλλακτον, φησίν, ὁμολογοῦντες τῆς φύσεως τὴν κατὰ τὸ αἴτιον, καὶ αιτιατόν διαφοράν οὐκ ἀρνούμεθα. Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερμείαν, Αϊ τιον δὲ καὶ αἰτιατὸν, φησὶν, οὐδὲ ὀνομάσαι θέμις, πρέποι δ' ἂν μᾶλλον ἐπὶ Θεοῦ Πνεῦμά τε εἰπεῖν, καὶ γεννηθέντα Υιόν. Πάλιν μὲν ὁ Θεολόγος Γρηγό μος, ἐν τῷ περὶ τοῦ Υἱοῦ πρώτῳ λόγῳ, Διὰ τοῦτο, φησίν, ἐπὶ τῶν ἡμετέρων όρων ιστάμενοι, τὸ ἀγέννητον εἰσάγομεν, καὶ τὸ γεννητόν. Ὁ δὲ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς Αντιρρητικοί;, Οὐ τό νυν, φησίν, ἀγέννητον προσαγορευτέον μᾶλλον ἡμῖν ἢ Πατέρα, είγε μὴ μέλλοιμεν σοφώτεροι των Ειδαγμάτων εἶναι, τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος, ο Πυ ρευθέντες βαπτίζετε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, ο ἀλλ' οὐχὶ τοῦ ἀγεννήτου. Και τούτοι; δοκοῦσι μὲν οἱ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ὄντες εἰς ἐναντιοφω νίαν τινὰ κατὰ τὸ πρόχειρον τῆς ἐννοίας ὁρᾶν, ὁ δὲ ἀκριβῆς τῶν δογμάτων διορισμός συμβιβάζει τα παρ' αὐτῶν εἰρημένα. Καθότι ὁ μὲν Νύσσης το από τιον, καὶ αἰτιατὸν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ὡς ἐπὶ τῶν ὁμοουσίων εἰρημένα παραλαμβάνει· ὁ δὲ ἔγιος ταῦτα Κύριλλος ἀποτρέπεται, ὡς ἐπὶ δημιουργού καὶ ποιημάτων λεγόμενα· καὶ πάλιν καθότι ὁ μὲν θεολόγος Γρηγόριος ὡς ὑποστατικές ιδιότητας το ἀγέννητον δογματίζει, καὶ γεννητόν· ὁ δὲ μέγας ταῦτα Βασίλειος ἀποπέμπεται, ὡς κακῶς παρὰ τῶν Ευνομιανῶν εἰσαγόμενα, ὡς φύσεως τμητικὰ δῆθεν, καὶ διαφόρων οὐσιῶν παραστατικά. Οὕτω δὴ καὶ τὸ, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καθ' δν εἰ ρηται διορισμὸν ἡ ἐκ ἔχειν πρὸς τὴν διὰ ὁμαλῶς Proρίες ο
9J7
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
κὴν ταύτην δηλοῦσαν ἰδιότητα πρόθεσις. Οὕτω δὲ tatem praepositio notat. Hac porro ratione dicto
τοῦδε τοῦ ῥητοῦ ἐκλαμβανομένου, καὶ ἡ διὰ πρός
θεσις τὸ πρὸς τὴν ἐξ ἰσοδύναμον ἑαυτῆς οὐκ ἀποβαλεῖται, καὶ τὸ ῥητὸν σὺν πολλῇ τῇ ἀδείᾳ λοιπὸν
πρὸς τὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου καὶ τῶν ἄλλων
ἁγίων, ὅσοι ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογοῦσι,
συμβιβασθήσεται. Εἰ γὰρ καὶ ὑμῶν τινος ἤκουσα
εἰρηκότος, πρὸς τὰ τοῦ Δαμασκηνοῦ ῥητὰ ὡς
πρὸς κανένα τὰς λοιπὰς τῶν ἁγίων ἀπευθύνεσθαι
φήσεις, ἀλλὰ κανὼν ἡ τοῦ μεγάλου Βασιλείου μά
λιστα ῥῆσις ταῖς τοῦ Δαμασκηνοῦ ἔσται. Οτι καὶ
αὕτη κανόνος φύσις ἐστὶ, τὰ ὕστερα πρότερον ἀπευ
θύνεσθαι, ὅπου ἀμφότερα ταῦτα συμβιβάζεσθαι
ἀνάγκη ἐστί· καὶ διὰ τοῦτο τὸ, Οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ,
ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ, εἰς τὴν ἔννοιαν δεῖ ἀπευθύνειν,
καθ᾿ ἣν ἂν συμφήσῃ, οἷς ὁ μέγας Έφη Βασίλειος,
ὅτε δευτερεύειν Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τεθεολόγηκεν,
ὡς παρ' αὐτοῦ ἔχον τὸ εἶναι, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμΓάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης
τῆς αἰτίας ἐξημμένον.
κα'. Εἰ δέ τῳ δοκεῖ πρὸς τὸ πάνυ ὁρᾷν ἄτοπον,
τὴν τῶν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ῥητῶν
συμφωνίαν, ἀλλ' ὁ τοῦτο λογιζόμενος ἴστω, εἰωθὸς
τῇ θείᾳ εἶναι Γραφῇ ἑκάτερον ἐναντιοτωνεῖν δοκούν
των, πρὸς οἰκείαν ἔννοιαν ἀποτείνειν. Γρηγόριος
μὲν γὰρ τῶν Νυσσαίων ὁ πρόεδρος ἐν τῷ πρὸς 'Αβλάβιον λόγῳ, τὸ ἀπαράλλακτον, φησίν, όμολογοῦντες τῆς φύσεως τὴν κατὰ τὸ αἴτιον, καὶ
αιτιατόν διαφοράν οὐκ ἀρνούμεθα. Ὁ δὲ ἅγιος
Κύριλλος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερμείαν, Αϊτιον δὲ καὶ αἰτιατὸν, φησὶν, οὐδὲ ὀνομάσαι θέμις,
πρέποι δ' ἂν μᾶλλον ἐπὶ Θεοῦ Πνεῦμά τε εἰπεῖν,
καὶ γεννηθέντα Υιόν. Πάλιν μὲν ὁ Θεολόγος Γρηγόμος, ἐν τῷ περὶ τοῦ Υἱοῦ πρώτῳ λόγῳ, Διὰ τοῦτο,
φησίν, ἐπὶ τῶν ἡμετέρων όρων ιστάμενοι, τὸ
ἀγέννητον εἰσάγομεν, καὶ τὸ γεννητόν. Ὁ δὲ
μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς Αντιρρητικοί;, Οὐ τό νυν,
φησίν, ἀγέννητον προσαγορευτέον μᾶλλον ἡμῖν
ἢ Πατέρα, είγε μὴ μέλλοιμεν σοφώτεροι των
Ειδαγμάτων εἶναι, τοῦ Σωτῆρος εἰπόντος, ο Πυ
ρευθέντες βαπτίζετε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, ο
ἀλλ' οὐχὶ τοῦ ἀγεννήτου. Και τούτοι; δοκοῦσι
μὲν οἱ τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος ὄντες εἰς ἐναντιοφω
νίαν τινὰ κατὰ τὸ πρόχειρον τῆς ἐννοίας ὁρᾶν, ὁ δὲ
ἀκριβῆς τῶν δογμάτων διορισμός συμβιβάζει τα
παρ' αὐτῶν εἰρημένα. Καθότι ὁ μὲν Νύσσης το από
τιον, καὶ αἰτιατὸν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος ὡς ἐπὶ
τῶν ὁμοουσίων εἰρημένα παραλαμβάνει· ὁ δὲ ἔγιος
ταῦτα Κύριλλος ἀποτρέπεται, ὡς ἐπὶ δημιουργού
καὶ ποιημάτων λεγόμενα· καὶ πάλιν καθότι ὁ μὲν
θεολόγος Γρηγόριος ὡς ὑποστατικές ιδιότητας το
ἀγέννητον δογματίζει, καὶ γεννητόν· ὁ δὲ μέγας
ταῦτα Βασίλειος ἀποπέμπεται, ὡς κακῶς παρὰ τῶν
Ευνομιανῶν εἰσαγόμενα, ὡς φύσεως τμητικὰ δῆθεν,
καὶ διαφόρων οὐσιῶν παραστατικά. Οὕτω δὴ καὶ τὸ,
ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καθ' δν εἰ
ρηται διορισμὸν ἡ ἐκ ἔχειν πρὸς τὴν διὰ ὁμαλῶς
* Matth. xxvIII,
simili intellecto, et præpositio per æquales suas
vires cum ex non amittet, et dictum multa cum
securitate cum dictis magni Basilii aliorumque
sanctorum, qui ex Filio Spiritum decernunt, componetur. Licet enim ab aliquo ex vestris audiverim asserente, ad Damasceni dieta veluti ad regulam reliqua alia sanctorum dicta dirigen la esse,
attamen magni Basilii dictam dictorum Damaseenicorum reguła fuerit quod et regulæ natura hæc
sit, posteriora a prioribus dirigi, si quando necessitas urgeat, ut illa invicem conferantur, proptereaque illud, non tanquam ex ipso, sed tanquam
per ipsum, in eam sententiam trahendum est, qua
concordabit cum illis, quæ magnus Basilius decrevit, tum scripsit, secundas partes post Filirəm
obtinere, tanquam qui ab eo habeat, quod sit, et ab eo
accipiat, et nobis enuntiel, et prorsus ab illa causa
pendeat.
21. Quod si non nemini reputabitur absona extra
modum, atque absurda dictorum ex Filio, et, non
ex Filio concordia, qui hæc concipit, audiat, soJere divinas Scripturas, cum duo sibi contraria
esse julicantur, ad proprium ac legitimum intellectum trahere. Gregorius siquidem Nyssenus antistes, oratione ad Ablabium, Immutabilitatem naturæ confitentes, inquit, non imus inficias secundum
causam et causatum differentiam. Sanctus Cyrillus
secundo libro ad Hermiam: Causam et causatum
neque fas est nominare. Addecetque potius in Deo
Spiritum dicere, et natum filium. Rursusque Theologus Gregorius oratione prima de Filio: Proρίες
hoc nostris terminis insistentes ingenitum genitumque introducimus, Magnus Basiliùs in Antirh, ticis:
Non itaque ingenitum potius nobis appellandum est,.
quam Patrem, nisi præceptionibus Christi sapientiores esse velimus, qui dixil, ο Abeuntes baptiza!e
in nomine Patris, › non autem ingeniti. Et si in
istis, qi ejusdem Spiritus sunt in contradictionem
aliquam secundum sententiæ opportunitatem videantur respicere, attamen exquisita dogmatum
determinatio dicta eorumdemn conciliat, exponens,
Nyssenum cansam et causatum in sancta Triade ac
şi de consubstantialibus dicta sint accipere, quæ
sanctum Cyrillum ac si de rerum ommum opifice
et de creaturis enuntientur respuisse: rursumque,
Gregorium Theologum veluti by postaticas proprietates ingenitum atque genitum definire, magnun
veroBasilium ab illis abhorrere tanquam Eunomianorum commentis, quae naturam scinderent, et diver -
sas essentias repræsentarent. Pari modo et illa ez
Filio, et, non ea Filio secundum eam, quam diximus determinationem habere præpositionem er,
respectu præpositionis per facili negotio conciliabuntur. Cum enim quispiam ex Fitio pro co quod
est per Filium Spiritum sanctum esse asserit,
ni1
col. 999–1000page 492 of 511
PG 141:999πάντη συμβιβασθήσονται. Όταν μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀντὶ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγῃ τις εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τῆς ἀληθείας δ᾽ ἁμαρτάνει οὐδέν ὅταν δ᾽ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐξ ἀρχικοῦ καὶ πρώτου αἰτίου, καὶ πάνυ τοῦ εἰκότος ἔξω πετεῖται, καὶ ὁ τὴν διαμαρτίαν ταύτην θέλων φυγεῖν ἐκ τοῦ τρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὐμενουν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος πρόοδον θεολογήσει, ὅπερ οὖν ὁ θεῖος πεποίηκεν Ἰωάννης, ἀρχικὴν αἴτιον μόνον ἀληθῶς τὸν Πατέρα εἰδὼς, καὶ κατὰ τὴν ἔννοιαν ταύτην, τὸν τῶν προθέσεων λεπτολογήσας διορισμὸν, καὶ προσφυῶς πάνυ τῇ τοιαύτῃ ἐννοία, καὶ τὸ Μόνος αἴτιος ὁ Πατὴρ, ἐπαγαγών παρευθύς. Ὅτι δὲ διὰ τὸ ἀρχικὸν αἴτιον μόνον αἴτιον οὗτος τὸν Πατέρα τεθεολόγηκε, δῆλον ἀπὸ τοῦ μικρῷ πρόσθεν τῆς ῥή σεως ταύτης, προβολέα διὰ τοῦ Λόγου, ταὐτὸν δ' εἰπεῖν, αἴτιον τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα καλεῖσθαι. Ο γάρ διὰ τοῦ Υἱοῦ αἴτιος πως ἄν ἄλλως ὅτι μὴ κατὰ τὸ ἀρχικὸν τῆς αἰτίας μόνος αἴτιος ῥηθείη τοῦ Πνεύματος; ᾿Αλλὰ καὶ ὁ μέγα; Βασίλειος ἐν τῷ ἔκτῳ καὶ δεκάτῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων λέγων, Καὶ μηδεὶς οιέσθω με τρεῖς εἶναι λέγειν ἀρχικὰς ὑποστάσεις. Αρχή γὰρ τῶν ὄντων μία, διὰ Υἱοῦ ἐνεργοῦσα, καὶ τελείουσα ἐν Πνεύματι, τὸ ῥηθὲν προδήλως συνε ίστησιν. Ὅσον γὰρ τὸ τῆς ἐννοίας ἐστὶ πρόχειρον, τὰς δύο ὑποστάσεις ἀπὸ τῆς μιᾶς καὶ πρώτης ἐπὶ τῇ τῶν ὄντων ἀρχῇ διαιρεῖ. Τοῦτο γὰρ τὸ μὴ ἀρχι κὰς εἶναι λέγειν αὐτὰ;, ἀλλ᾽ ἡ ἀκριβέστερον τοῦ θεολογικοῦ ἐξεχομένη κανόνος ἔννοια, διὰ τὸ ἀρχι κὸν αἴτιον μόνῳ τῷ Πατρὶ τὴν τῶν ὄντων ἀφορίζει ἀρχὴν, ἐῶσα συνεπινοεῖσθαι αὐτῷ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐν οἷς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργεῖν, καὶ ἐν Πνεύματι τελειοῦν ὁ Πατήρ λέγεται. Ἐὼ γὰρ ἄρτι ἀπαριθμεῖν, ὅπως τὸ, μόνος ἀόρατος, καὶ τὸ μόνος ἀγαθὸς, καὶ τὸ, μόνος σοφός, ἐπὶ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῇ Γραφῇ λέγονται. Ἔτι δὲ ὅπως παρὰ τοῖς εὐαγγελισταῖς Ματθαίῳ, καὶ Μάρκῳ ὁ Κύριος λέγων εὑρίσκεται, τὸ Περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ ὥρας οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ οἱ ἄγγελοι οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ, οὐδὲ ὁ Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος. Οὐδὲ τὸ ἐπ' Ἐκκλησία; παρὰ πάντων ἐν ταῖς θείαις ἀδόμενον ὑμνῳδίαις, ἐν ᾧ μόνου Θεοῦ ἅγιον ψάλλομεν Πνεῦμα, ἀσυντελὲς πρὸς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν ἔσται. Τὸ γὰρ ὁμολογουμένως καὶ τοῦ Υἱοῦ ἂν μόνου τοῦ Πατρὸς ἐνταῦθα ἐῤῥέθη. Καὶ πῶς ἂν ἄλλως, εἰ μὴ διὰ τὸ ἀρχικὸν τοῦ Πατρὸς τὴν λέξιν διευκρινήσῃ τις; Σκιν, κβ'. Ὁ δὲ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ περὶ τῆς ἐν Αριμήνῳ συνόδου πρὸς τοὺς ᾿Αφρους ἐπιστολῇ αὐτ τοῦ, μόνην πηγὴν τοῦ ζῶντος ὕδατος· καὶ οὐδεὶς ἀμφιβάλλει, μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ ζῶν τοῦτο ὕδωρ εἶναι· τὸν Πατέρα καλέσας, διατί ἂν ἄλλο, ἢ ὅτι μὲν διὰ τὸ ἀρχικὸν τοῦ Πατρὸς τὸ ῥητὸν ἐάσῃ νο σαι ἡμᾶς· ἐπειδὴ καὶ μάλιστα αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὸν Υἱὸν ἐν ἄλλοις πηγὴν τοῦ Πνεύματος ἀριδήλω; ἀποκαλῶν; ὅτι δὲ τοῖς πάλαι Πατράσι τὸν ἐκ τοῦ Υιοῦ, ἀντὶ τοῦ, διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐπιγινωσκόμενον ἦν, δῆλον καὶ ἀπὸ τοῦ τὸν μέγαν Βασίλειον,
10°0
hil a veritate aberrat cum vero et Filio tanquam πάντη συμβιβασθήσονται. Όταν μὲν γὰρ ἐκ τοῦ
ex principali ac prima causa, a recto præter modum decidet, et qui similem lapsum vitare cupit,
ex Patre per Filium, non autem ex Filio Spiritus processionem affirmabit: quod et divinus egit Joannes,
principalem causam solain vere Patrem sciens, et
secundum hanc sententiam de harum præpositionum
· determinatione minute ac subtiliter disputans, apte
admodum illud, Solus enim causa Paler, annexuit.
Hunc vero propter primam ac principalem causam
tantummodo Patrem causam vocasse, manifestum
fit ex iis, quæ dictum præcedunt: habetur enim,
productorem per Filium, quod idem est, ac si
dixisset, Patrem esse causam Spiritus per Filium:
qui enim per Filium causa est, quanam ratione
aliter esse potest nisi secundum principalem rationem causæ solus causa Spiritus dicetur? Sed et
magnus Basilius in decimo sexto ad Amphilochium
capite dicens: Et nemo existimet me enuntiare tres
principales hypostases. Rerum enim unum principium
est, per Filium operans, et in Spiritu perfciens,
dicta jam a nobis manifesto confirmat. Quantum
enim intelligentia polis est, duas hypostases ab una
et prima in rerum principio discernit. Namque sententia quæ non asserit ipsas primas et principales,
theologica regulæ accurate adhærens, ob primam
ac principalem causam soli Patri rerum principium
decernit, relinqueñs una cuin eo intelligi et Filium
et Spiritum, in quibus per Filium operari, et in
Spiritu perficere Pater dicitur. Modo quippe silentio prætereo, nec illa annumerare animus est, quomodo solus invisibilis, solus bonus, solus sapiens,
quæ in Scriptura de Patre asseruntur: necnon
et quod apud evangelistas Matthæum et Marcum
Dominus dicit: De die illa et hora nemo novit, neque angeli qui in cœlo sunt, neque Filius nisi solus
Pater iludque præterea, quod in Ecclesia ab
omnibus inter officiorum solemnia concinitur, in
quo solius Dei sanctum canimus Spiritum, quod
etiam ad horum intelligentiam nonnihil confert.
Quod enim in confesso est etiam Filii esse, soli
Patri ascribitur. Et quanam alia ratione id asseveraretur, nisi de principali causa Patre dictionem
hanc quispiam explanaverit?
Υἱοῦ, ἀντὶ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγῃ τις εἶναι τὸ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τῆς ἀληθείας δ᾽ ἁμαρτάνει οὐδέν
ὅταν δ᾽ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐξ ἀρχικοῦ καὶ πρώτου
αἰτίου, καὶ πάνυ τοῦ εἰκότος ἔξω πετεῖται, καὶ ὁ
τὴν διαμαρτίαν ταύτην θέλων φυγεῖν ἐκ τοῦ laτρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὐμενουν ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὴν τοῦ
Πνεύματος πρόοδον θεολογήσει, ὅπερ οὖν ὁ θεῖος
πεποίηκεν Ἰωάννης, ἀρχικὴν αἴτιον μόνον ἀληθῶς
τὸν Πατέρα εἰδὼς, καὶ κατὰ τὴν ἔννοιαν ταύτην,
τὸν τῶν προθέσεων λεπτολογήσας διορισμὸν, καὶ
προσφυῶς πάνυ τῇ τοιαύτῃ ἐννοία, καὶ τὸ Μόνος
αἴτιος ὁ Πατὴρ, ἐπαγαγών παρευθύς. Ὅτι δὲ διὰ
τὸ ἀρχικὸν αἴτιον μόνον αἴτιον οὗτος τὸν Πατέρα
τεθεολόγηκε, δῆλον ἀπὸ τοῦ μικρῷ πρόσθεν τῆς ῥή
σεως ταύτης, προβολέα διὰ τοῦ Λόγου, ταὐτὸν
δ' εἰπεῖν, αἴτιον τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸν
Πατέρα καλεῖσθαι. Ο γάρ διὰ τοῦ Υἱοῦ αἴτιος πως
ἄν ἄλλως ὅτι μὴ κατὰ τὸ ἀρχικὸν τῆς αἰτίας μόνος
αἴτιος ῥηθείη τοῦ Πνεύματος; ᾿Αλλὰ καὶ ὁ μέγα;
Βασίλειος ἐν τῷ ἔκτῳ καὶ δεκάτῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων λέγων, Καὶ μηδεὶς οιέσθω με
τρεῖς εἶναι λέγειν ἀρχικὰς ὑποστάσεις. Αρχή
γὰρ τῶν ὄντων μία, διὰ Υἱοῦ ἐνεργοῦσα, καὶ
τελείουσα ἐν Πνεύματι, τὸ ῥηθὲν προδήλως συνε
ίστησιν. Ὅσον γὰρ τὸ τῆς ἐννοίας ἐστὶ πρόχειρον,
τὰς δύο ὑποστάσεις ἀπὸ τῆς μιᾶς καὶ πρώτης ἐπὶ
τῇ τῶν ὄντων ἀρχῇ διαιρεῖ. Τοῦτο γὰρ τὸ μὴ ἀρχι
κὰς εἶναι λέγειν αὐτὰ;, ἀλλ᾽ ἡ ἀκριβέστερον τοῦ
θεολογικοῦ ἐξεχομένη κανόνος ἔννοια, διὰ τὸ ἀρχι
κὸν αἴτιον μόνῳ τῷ Πατρὶ τὴν τῶν ὄντων ἀφορίζει
ἀρχὴν, ἐῶσα συνεπινοεῖσθαι αὐτῷ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ
τὸ Πνεῦμα, ἐν οἷς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργεῖν, καὶ ἐν
Πνεύματι τελειοῦν ὁ Πατήρ λέγεται. Ἐὼ γὰρ ἄρτι
ἀπαριθμεῖν, ὅπως τὸ, μόνος ἀόρατος, καὶ τὸ μόνος
ἀγαθὸς, καὶ τὸ, μόνος σοφός, ἐπὶ τοῦ Πατρὸς παρὰ
τῇ Γραφῇ λέγονται. Ἔτι δὲ ὅπως παρὰ τοῖς εὐαγ
γελισταῖς Ματθαίῳ, καὶ Μάρκῳ ὁ Κύριος λέγων
εὑρίσκεται, τὸ Περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ ὥρας
οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ οἱ ἄγγελοι οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ,
οὐδὲ ὁ Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ μόνος. Οὐδὲ τὸ ἐπ'
Ἐκκλησία; παρὰ πάντων ἐν ταῖς θείαις ἀδόμενον
ὑμνῳδίαις, ἐν ᾧ μόνου Θεοῦ ἅγιον ψάλλομεν
Πνεῦμα, ἀσυντελὲς πρὸς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν
ἔσται. Τὸ γὰρ ὁμολογουμένως καὶ τοῦ Υἱοῦ ἂν μόνου τοῦ Πατρὸς ἐνταῦθα ἐῤῥέθη. Καὶ πῶς ἂν ἄλλως,
εἰ μὴ διὰ τὸ ἀρχικὸν τοῦ Πατρὸς τὴν λέξιν διευκρινήσῃ τις;
22. Magnus porro Athanasius de synodo Arimimensi ad Afros epistola, solum fontem aquæ viventis, et nemo dubitaverit, Spiritum sanctum esse
hanc aquam viventem, Patrem vocans, non ob
aliam equidem rationem quam propter principalem
causam Patrem intelligere dictum, nobis facultatem fecerit, cum et ipse potissimum in aliis reperiatur fontem Spiritus Filium nuncupare. Verumtamen antiquis Patribus illud, ex Filio, loco illius,
per Filium, agnosci et dici aperte constat, quod
el magnus Basilius, et in theologicis pertractandis
* Matth. Σκιν, 56; Marc. xil, 52.
κβ'. Ὁ δὲ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ περὶ τῆς ἐν
Αριμήνῳ συνόδου πρὸς τοὺς ᾿Αφρους ἐπιστολῇ αὐτ
τοῦ, μόνην πηγὴν τοῦ ζῶντος ὕδατος· καὶ οὐδεὶς
ἀμφιβάλλει, μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ ζῶν τοῦτο
ὕδωρ εἶναι· τὸν Πατέρα καλέσας, διατί ἂν ἄλλο, ἢ ὅτι
μὲν διὰ τὸ ἀρχικὸν τοῦ Πατρὸς τὸ ῥητὸν ἐάσῃ νο
σαι ἡμᾶς· ἐπειδὴ καὶ μάλιστα αὐτός ἐστιν ὁ καὶ τὸν
Υἱὸν ἐν ἄλλοις πηγὴν τοῦ Πνεύματος ἀριδήλω;
ἀποκαλῶν; ὅτι δὲ τοῖς πάλαι Πατράσι τὸν ἐκ τοῦ
Υιοῦ, ἀντὶ τοῦ, διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐπιγινωσκόμε
νον ἦν, δῆλον καὶ ἀπὸ τοῦ τὸν μέγαν Βασίλειον,
col. 1001–1002page 493 of 511
PG 141:1001καὶ τὸν θεολογικώτατον Νύσσης μηδ' όλως διὰ πάντων ὧν κατ' Ευνομίου συνεγράψαντο Αντιρ συνεγράψαντο ἀντιρρητικῶν, ἀντειπεῖν ἐκείνῳ πρὸς τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ φωνὴν, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν κατ' ἐκείνου ποιεῖσθαι ἀν τίῤῥησιν, ἐφ᾽ οἷς κτίσμα καὶ ποίημα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὁ μάταιος ἐβλασφήμει. Καὶ τὴν τῶν λόγων τούτων ἀλήθειαν ἐπιγνώσεται, ὁ τὰ εἰρημένα ἐπιστατικώτερον Επισκεψόμενος Αντιῤῥητικά. Καίτοι γε εἰ μὴ ἀκωλύτως ἐθεολογεῖτο τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἄν τι ἄλλο πρὸς καταβολὴν τῆς Εὐνα μίου αἱρέσεως οἱ Πατέρες οὗτοι ἰσχυρότερον ἔσχον εἰπεῖν ἔχοντες, ὡς Εἰ καὶ ποίημα λέγειν ἀποτολμᾶς τὸ Πνεῦμα, Ευνόμιε, διατί μὴ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τοῦ Υἱοῦ ποίημα λέγεις αὐτό, μήτε διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ὁμολογούμενον; τὸ, γραφαῖς γεγονότων ἐπισφαλών, μὴ καὶ ὑμεῖς ἐπη κγ'. Τοσαῦτα καὶ ἐπὶ τῷ τοῦ θείου Δαμασκη νοῦ εἰπόντες ῥητῷ, ἀπάρτι πρὸς ὑμᾶς τοὺς ταῖς θείαις Γραφαῖς ἐπηρεαστικώτερον ἐπιφυομένους, οὐκ οἶδ᾽ ἐφ᾽ ᾧ τινι κέρδει φαμεν μὴ οὕτως ὑμᾶς, μὴ πρὸς τῶν αὐτὰς θεολογησάντων Πατέρων, μὴ πρὸς τῆς ἀληθείας, μεθ' ἧς ἐκεῖνοι ταύτας έθεο λόγησαν, μὴ πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, δι᾿ ἣν ἐκεῖ. και πολλὰ ἐπὶ ταῖς θεολογίαις ταύταις εμόγησαν, ἀρκοῦσιν ἂς ἄλλοι διαστροφάς κατὰ καιροὺς ἀπειργάσαντο. Ὁ μὲν γὰρ τὸ, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσ χῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τῶν τοῦ Νύσσης λόγων ἀπ ήλειψεν· ὁ δὲ τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου τό, Παρ' αὐτοῦ ἔχον τὸ εἶναι, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι τὸ Πνεῦμα εἶναι τὸ ἅγιον· ἕτερος ὅπου ὁ Νύσσης, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα τῷ Πνεύματι ο μόνῳ προσοῦσαν πιστεύσηται, ἔγραψε, τῷ Πατρὶ μεταποιήσας έθηκεν· ἄλλος τὸν αὐτὸν Νύσο ση; εὑρών, προθεωρεῖσθαι τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως, κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον θεολογοῦντα, τό, Πνεύματος, εἰς τὸ, Πα τρὸς μετεποίησε· καὶ πάλιν ὅπου ὁ αὐτὸς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖσθαι, εἰρήκει, ὁ μεταποιῶν ταῖς διὰ σιδήρου ξυσμαῖς τὴν ἐξ διεγραψε πρόθεσιν· καὶ πάλιν ἕτερος, ἐν οἷς ὁ ἅγιος Επιφάνιος ἔφη· Εἰ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ παρ' ἀμφοτέρων, Εἰ δὲ Χρι στὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος πιστεύεται, ἔγραψε. Τοσούτων οὖν καὶ πρὸς τούτοις ἑτέρων ἐν ταῖς ρεαστικῶς ταῖς ἐννοίαις αὐτῶν ἐπιφύεσθε. κδ'. Οἷον δὲ κἀκεῖνο παρατηρῆσαί ἐστιν· οἱ τὰς κατὰ Λατίνων κατὰ καιροὺς ἀντιῤῥήσεις ἐν ἰδίαις συγγραφαῖς ἐκτιθέμενοι, μὴ ἐξ ἀποδείξεων γραφι τῶν εἰς ἄτοπόν τι περιιστῶν τὸ παρ' αὐτῶν λε γόμενον ἔχοντες, ἰδίας αὐτοὶ δογμάτων ἀρχὰς ἐνεπλάσαντο ὑπ' ἀρχηγῷ Φωτίῳ καὶ πρώτῳ τούτων ἰσηγητῇ· καὶ οὐκ ἄν τις ὡς εἰς ἄτοπόν τι ἀπαγός μενον ἀποδεῖξαι ἔχῃ τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, εἰ μή ινα μίαν τῶν πεπλασμένων τούτων προκαλεῖται ρχῶν. Τῶν δὲ τῆς μιᾶς μὲν τὸ ψεῦδος τῆς, Πᾶν, ιγούσης, τὸ ἐπὶ τῆς Τριάδος λεγόμενον ἢ ἑνός πιν ἢ τῶν τριῶν, ὑπὸ τοῦ τῆς θεολογίας έπω μου λαμπρῶς ἀπελέγχεται ἐν οἷς ἐκεῖνος, Κοινὸν ρ, φησί, Υἱῷ μὲν καὶ ἁγίῳ Πνεύματι τὸ ἐκ
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
καὶ τὸν θεολογικώτατον Νύσσης μηδ' όλως διὰ celeberrimus Nyssenus in omnibus, quæ adversus
πάντων ὧν κατ' Ευνομίου συνεγράψαντο Αντιρ
συνεγράψαντο Αντιρῥητικῶν, ἀντειπεῖν ἐκείνῳ πρὸς τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ
φωνὴν, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν κατ' ἐκείνου ποιεῖσθαι ἀντίῤῥησιν, ἐφ᾽ οἷς κτίσμα καὶ ποίημα τοῦ Υἱοῦ
τὸ Πνεῦμα ὁ μάταιος ἐβλασφήμει. Καὶ τὴν τῶν
λόγων τούτων ἀλήθειαν ἐπιγνώσεται, ὁ τὰ εἰρημένα
ἐπιστατικώτερον Επισκεψόμενος Αντιῤῥητικά.
Καίτοι γε εἰ μὴ ἀκωλύτως ἐθεολογεῖτο τὸν ἐκ τοῦ
Υἱοῦ, οὐκ ἄν τι ἄλλο πρὸς καταβολὴν τῆς Εὐνα
μίου αἱρέσεως οἱ Πατέρες οὗτοι ἰσχυρότερον ἔσχον
εἰπεῖν ἔχοντες, ὡς Εἰ καὶ ποίημα λέγειν ἀποτολμᾶς τὸ Πνεῦμα, Ευνόμιε, διατί μὴ τοῦ Πατρὸς,
ἀλλὰ τοῦ Υἱοῦ ποίημα λέγεις αὐτό, μήτε διὰ τοῦ
Υἱοῦ εἶναι ὁμολογούμενον;
τὸ,
Eunomium scripto ediderunt Antirrheticis, nunquamn
dictioni ex Filio contradixerunt, sed omnem suam
refutationem adversus eumdem concinnarunt, in eo
tantum sitam, quod ille Filii creaturam ac facturam
Spiritum esse futiliter et blaspheme pronuntiaret.
Et verborum hujuscemodi veritatem agnoscet, qui
attentius dicta Antirrhetica consideraverit. Et nihilominus nisi libere assereretur illud ex Filio, nihil
ad Eunomil hæresim convellendam validius Patres
habuissent, cum possent dicere: Licet facturam
audes asserere Spiritum, Eunomie, quare non Patris, sed Filii facturam illum astruis, cum neque
per Filium, neque ex Filio asseratur?
23. His de divi Damasceni dicto examinatis,
nunc ad vos, qui divinis Scripturis magis ac magis improbe ac contentiose adhæretis, nescio quo
usu, dicimus: Ne hoc modo vos geratis, ne per
Patres ipsos, qui eas exposuerunt, ne per veritatem,
cum qua illi eas examinarunt, ne per Triadem ipsam, in qua illi asserenda extra modum insuda.
runt: satis sunt, quas alii alio atque alio tempore
perversitates commenti sunt. Alius siquidem illud,
quod vero ex illo, quod continue est ex primo, ex
scriptis Nysseni erasit: alius ex commentariis
magni Basilii, Qui ab ipso quod sit habet, a Filio
scilicet Spiritum sanctum esse: alins ubi Nysseni
verba erant, ut processionis tantum proprietatem
Spiritui soli inherentum confirmaret, Patri literis
immutatis apposuit: alius cum reperisset decernentem eumdem Nyssenum, Filium præintelligi
Spiritus hypostasi secundum causæ rationem, loco
Spiritus, Patris supposuit: rursumque ubi iden,
Spiritum ex Filio esse allestari dixerat, qui nulationem attentavit, ferro utens, præpositionem ex
oblitteravii; itemque alius ubi sanctus Epiphanius
dicit: Quod si Christus ex Patre creditur Deus· ex
Deo, et Spiritus ex Christo, sive ab utroque. Si Christus ex Spiritu creditur, reposuit. Tot itaque ac
tantis et præter bas aliis in scriptura tentatis perfectisque perversitatibus, ne vos, inquam, contentiose eorum sententiis mordicus obsecundemini.
γραφαῖς γεγονότων ἐπισφαλών, μὴ καὶ ὑμεῖς ἐπη
κγ'. Τοσαῦτα καὶ ἐπὶ τῷ τοῦ θείου Δαμασκη
νοῦ εἰπόντες ῥητῷ, ἀπάρτι πρὸς ὑμᾶς τοὺς ταῖς
θείαις Γραφαῖς ἐπηρεαστικώτερον ἐπιφυομένους,
οὐκ οἶδ᾽ ἐφ᾽ ᾧ τινι κέρδει φαμεν μὴ οὕτως ὑμᾶς,
μὴ πρὸς τῶν αὐτὰς θεολογησάντων Πατέρων, μὴ
πρὸς τῆς ἀληθείας, μεθ' ἧς ἐκεῖνοι ταύτας έθεολόγησαν, μὴ πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, δι᾿ ἣν ἐκεῖ.
και πολλὰ ἐπὶ ταῖς θεολογίαις ταύταις εμόγησαν,
ἀρκοῦσιν ἂς ἄλλοι διαστροφάς κατὰ καιροὺς ἀπειργάσαντο. Ὁ μὲν γὰρ τὸ, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσ8χῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τῶν τοῦ Νύσσης λόγων ἀπήλειψεν· ὁ δὲ τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου τό, Παρ'
αὐτοῦ ἔχον τὸ εἶναι, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ δηλονότι
τὸ Πνεῦμα εἶναι τὸ ἅγιον· ἕτερος ὅπου ὁ Νύσσης,
ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ιδιότητα τῷ Πνεύματι ο
μόνῳ προσοῦσαν πιστεύσηται, ἔγραψε, τῷ
Πατρὶ μεταποιήσας έθηκεν· ἄλλος τὸν αὐτὸν Νύσο
ση; εὑρών, προθεωρεῖσθαι τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ
Πνεύματος ὑποστάσεως, κατὰ τὸν τῆς αἰτίας
λόγον θεολογοῦντα, τό, Πνεύματος, εἰς τὸ, Πατρὸς μετεποίησε· καὶ πάλιν ὅπου ὁ αὐτὸς τὸ
Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖσθαι,
εἰρήκει, ὁ μεταποιῶν ταῖς διὰ σιδήρου ξυσμαῖς
τὴν ἐξ διεγραψε πρόθεσιν· καὶ πάλιν ἕτερος, ἐν
οἷς ὁ ἅγιος Επιφάνιος ἔφη· Εἰ Χριστὸς ἐκ τοῦ
Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα
ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ παρ' ἀμφοτέρων, Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος πιστεύεται, ἔγραψε.
Τοσούτων οὖν καὶ πρὸς τούτοις ἑτέρων ἐν ταῖς
ρεαστικῶς ταῖς ἐννοίαις αὐτῶν ἐπιφύεσθε.
κδ'. Οἷον δὲ κἀκεῖνο παρατηρῆσαί ἐστιν· οἱ τὰς
κατὰ Λατίνων κατὰ καιροὺς ἀντιῤῥήσεις ἐν ἰδίαις
συγγραφαῖς ἐκτιθέμενοι, μὴ ἐξ ἀποδείξεων γραφι
τῶν εἰς ἄτοπόν τι περιιστῶν τὸ παρ' αὐτῶν λεγόμενον ἔχοντες, ἰδίας αὐτοὶ δογμάτων ἀρχὰς
ἐνεπλάσαντο ὑπ' ἀρχηγῷ Φωτίῳ καὶ πρώτῳ τούτων
ἰσηγητῇ· καὶ οὐκ ἄν τις ὡς εἰς ἄτοπόν τι ἀπαγός
μενον ἀποδεῖξαι ἔχῃ τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, εἰ μή
ινα μίαν τῶν πεπλασμένων τούτων προκαλεῖται
ρχῶν. Τῶν δὲ τῆς μιᾶς μὲν τὸ ψεῦδος τῆς, Πᾶν,
ιγούσης, τὸ ἐπὶ τῆς Τριάδος λεγόμενον ἢ ἑνός
πιν ἢ τῶν τριῶν, ὑπὸ τοῦ τῆς θεολογίας έπω·
μου λαμπρῶς ἀπελέγχεται ἐν οἷς ἐκεῖνος, Κοινὸν
ρ, φησί, Υἱῷ μὲν καὶ ἁγίῳ Πνεύματι τὸ ἐκ
PATROL. GR. CXLI.
24. Quale fuerit et illud animadversione minime
indignum: Qui adversus Latinos aliis atque ali:s
temporibus contradictiones in propriis commentariis digesserunt, cum non possent ex scripto traditis demonstrationibus in absurdum, quod ab illis
asseverabatur, deducere, propria dogmatum
principia conduxisse, sub eorum duce Photio,
primoque similium introductore; nullumque esse
qui absurdum in se continere dictum illud, ex
Patre et Filio demonstraverit, ni unum ex confictis
bisce principiis assumpserit; et unlus quidem, ex
illis, quod asserit, Quidquid de Trinitate dicitur,
aut unius est aut trium, falsitas a Theologo Gregorio aperte refellitur, cum ille dicat: Commune
col. 1003–1004page 494 of 511
PG 141:1003τοῦ Πατρός. Εἰ γὰρ κοινὸν Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύ ματι, τοῖς δυσὶ μόνοις τὸ ἐκ Πατρὸς αἰτιατὸν, καὶ τούτῳ τοῦ ἑνὸς ἀναιτίου Πατρὸς ἀποδιαστέλλονται, ποῦ τὸ ἀληθὲς τοῦ εἰς καθόλου πρότασιν ποιουμένου Μηδέν τι εἶναι τοῖς δυσὶ προσώποις ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος κοινόν. Τὴν δ' ἑτέραν τὴν, Πᾶν τὸ ἐπὶ τῶν θεαρχικών λεγόμενον ὑποστάσεων ἢ ὑποστατικόν έστιν, ἢ φυσικὸν, λέγουσαν, κοινῶς αἱ πολλαὶ τῶν Πατέρων ἀπελέγχουσι χρήσεις, δι' ὧν πάντα τὰ ὑποστατικά ιδιώματα φυσικῶς ἐν υπάρχειν ἑκάστῳ προσώπῳ ἀποδείκνυται. Οὐ γὰρ ὅτι ὑποστατικὸν τὸ τοιόνδε ἰδίωμα τῷ Πατρὶ, ἢ τῷ Υἱῷ, ἢ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, διὰ τοῦτο οὐ φυσικόν. Φύσει γὰρ καὶ οὐχὶ θέσει Πατὴρ ὁ Πατήρ, τῶν αὐτοῦ Ιδιωμάτων τὸ πρῶτον, καὶ φύσει Υἱὸς ὁ Υἱός, οὐ θέσει τῶν ἰδιωμάτων αὐτοῦ τὸ ἐξαίρετον· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον φυσικῶς ἐκ Πατρὶς ἐκπορεύεται, καὶ ἡ ἐκπορευτικὴ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ἰδιότης φυσικῶς τῇ μόνῃ αὐτοῦ ἔνεστιν ὑποστάσει. Οὐκ ἔδει γοῦν διὰ ταῦτα λέγειν, Πᾶν τὸ ἐπὶ τῶν θεωρ χικών λεγόμενον ὑποστάσεων η υποστατικών ἐστι, ταυτὸν δ' εἰπεῖν ίδιον, ἢ φυσικόν. Τὸ γὰρ κοινὸν τοῖς ὑποστατικοῖς, οὐμενουν τὸ φυσικὸν ἀν τιδιαστέλλεται. Ομοῦ γὰρ τά τε κοινά τά τε υπο στατικά φυσικῶς ταῖς θεαρχικαῖς ἐνυπάρχουσιν ὑποστάσεσιν· εἴπερ μηδὲν τῶν θέσει, καὶ ἔξωθεν, καὶ κατὰ τὸ συμβεβηκός υπαρχόντων, χώραν όλως ἐπ' αὐτῶν ἔχει. Τὴν δὲ τῶν πεπλασμένων προτάσεων τρίτην, τὴν εἰς ὑποστατικήν ιδιότητα του Πατρὸς διοριζομένην, τὸ προβάλλειν ἢ ἐκπο ρεύειν, ὅπως ἄν τις καὶ βούλοιτο λέγειν, τὸ Ηνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκεῖναι τῶν χρήσεων ἀπελέγχουσιν, ἐν οἷς ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑνότης ἐπὶ πᾶσιν, ὅσα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται, ἀναφαίνεται. Καὶ εἰσὶ μὲν ἀληθῶ; αὗται πολλαὶ, ἐμοὶ δὲ δύο μόναι κατὰ τὸ παρὸν παραληφθεῖσαι ἀρκέσουσιν. ῾Ο μὲν γὰρ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ ὀγδόῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων οὕτω φησι· Τὸ διὰ τοῦ Υιου δημιουργεῖν τὸν Πατέρα οὔτε ἀτελῆ τοῦ Πατρὸς τὴν δημιουργίαν συνίστησιν, οὔτε ἀτο τον τοῦ Υἱοῦ παραδηλοῖ τὴν ἐνέργειαν, ἀλλὰ τὸ ἡνωμένον τοῦ θελήματος παρίστησιν, ώστε ἡ δι' γιοῦ φωνὴ τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας όμε λογίαν ἔχει, οὐκ ἐπὶ κατηγορίᾳ τοῦ ποιητικού αἰτίου παραλαμβάνεται. Ο δὲ μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν τετάρτῳ λόγῳ οὕτω διέξεισι Διδόντος τοῦ Πατρὸς χάριν καὶ εἰρήνην, αὐτὴν καὶ ὁ Υἱὸς δίδωσι· μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ χάρις ἐστὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡς ἔστιν ἐν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου, καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος, καὶ τὸ φωτί ζειν τοῦ ἡλίου διὰ τοῦ ἀπαυγάσματος γίνεται. Διὰ τοῦτο καὶ Παῦλος πρὸς τοὺς Θεσσαλονικεῖς λέγων· Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἡμῶν καὶ ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς κατευθύναι τὴν ὁδὸν ήμῶν πρὸς ὑμᾶς, τὴν ἑνότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξεν οὐ γὰρ εἶπε, κατευθύναι, ὡς παρὰ δύο διδομένης, παρὰ τούτου καὶ τούτον,
enim est Filio et Spiritui sancto ex Patre esse. Quol si τοῦ Πατρός. Εἰ γὰρ κοινὸν Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύ
commune Filio et Spiritui sancto, duobus solis, ex ματι, τοῖς δυσὶ μόνοις τὸ ἐκ Πατρὸς αἰτιατὸν, καὶ
Patre causam agnoscere, et hoc ab uno Patre, qui τούτῳ τοῦ ἑνὸς ἀναιτίου Πατρὸς ἀποδιαστέλλονται,
absque causa est, secernuntur; ubinam veritas ποῦ τὸ ἀληθὲς τοῦ εἰς καθόλου πρότασιν ποιουμένου
latet, quæ in universali propositione pratenditur, Μηδέν τι εἶναι τοῖς δυσὶ προσώποις ἐπὶ τῆς
Nihil esse duabus personis in Trinitate commune? ἁγίας Τριάδος κοινόν. Τὴν δ' ἑτέραν τὴν, Πᾶν τὸ
Alteram etiam, Quidquid de divinis hypostasibus ἐπὶ τῶν θεαρχικών λεγόμενον ὑποστάσεων ἢ
dicitur, aut est hypostaticum, aut naturale, com- ὑποστατικόν έστιν, ἢ φυσικὸν, λέγουσαν, κοινῶς
muniter non pauca Patrum testimonia convellunt, αἱ πολλαὶ τῶν Πατέρων ἀπελέγχουσι χρήσεις, δι'
quibus proprietates hypostatica naturaliter unicui- ὧν πάντα τὰ ὑποστατικά ιδιώματα φυσικῶς ἐν
que personæ inesse demonstrantur. Neque enim υπάρχειν ἑκάστῳ προσώπῳ ἀποδείκνυται. Οὐ γὰρ ὅτι
quod talis proprietas bypostatica est Patri, aut ὑποστατικὸν τὸ τοιόνδε ἰδίωμα τῷ Πατρὶ, ἢ τῷ Υἱῷ,
Filio, aut Spirituj sancto, propterea naturalis non ἢ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, διὰ τοῦτο οὐ φυσικόν. Φύσει
est: natura enim et non positione Pater Pater est, γὰρ καὶ οὐχὶ θέσει Πατὴρ ὁ Πατήρ, τῶν αὐτοῦ
quæ est suarum proprietatum prima, et natura Ιδιωμάτων τὸ πρῶτον, καὶ φύσει Υἱὸς ὁ Υἱός, οὐ
Filius est Filius et non positione, quæ est suarum θέσει τῶν ἰδιωμάτων αὐτοῦ τὸ ἐξαίρετον· καὶ τὸ
proprietațum potissima: et Spiritus sanctus natu- Πνεῦμα τὸ ἅγιον φυσικῶς ἐκ Πατρὶς ἐκπορεύεται,
raliter ex Patre procedit, et processiva suæ hypo- καὶ ἡ ἐκπορευτικὴ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ἰδιότης
stasis proprietas naturaliter, soli illius hypostasi φυσικῶς τῇ μόνῃ αὐτοῦ ἔνεστιν ὑποστάσει. Οὐκ
inest. Proptereaque dicendum non erat, Quidquid ἔδει γοῦν διὰ ταῦτα λέγειν, Πᾶν τὸ ἐπὶ τῶν θεωρ
de divinis dicitur hypostasibus, aut est hypostalicum, χικών λεγόμενον ὑποστάσεων η υποστατικών
sive proprium, quod idem fuerit, aut naturale. ἐστι, ταυτὸν δ' εἰπεῖν ίδιον, ἢ φυσικόν. Τὸ γὰρ
Commune enim hypostaticis non vero naturale κοινὸν τοῖς ὑποστατικοῖς, οὐμενουν τὸ φυσικὸν ἀν
opponitur. Simul enim et communia et hypostatica τιδιαστέλλεται. Ομοῦ γὰρ τά τε κοινά τά τε υπο
naturaliter divinis hypostasibus insunt, et extra- στατικά φυσικῶς ταῖς θεαρχικαῖς ἐνυπάρχουσιν
neum, et secundum aceidens nullum in illis locum
ὑποστάσεσιν· εἴπερ μηδὲν τῶν θέσει, καὶ ἔξωθεν,
babent. Tertiam confictarum propositionum decer- καὶ κατὰ τὸ συμβεβηκός υπαρχόντων, χώραν όλως
nentem, hypostaticamı Patris proprietatem esse, ἐπ' αὐτῶν ἔχει. Τὴν δὲ τῶν πεπλασμένων προτά
producere, aut emittere, quomodocunque id appellare σεων τρίτην, τὴν εἰς ὑποστατικήν ιδιότητα του
placuerit, Spiritum sanctum, testimonia illa redar- Πατρὸς διοριζομένην, τὸ προβάλλειν ἢ ἐκποguunt, in quibus Patris et Filii unitas in omnibus, & ρεύειν, ὅπως ἄν τις καὶ βούλοιτο λέγειν, τὸ
quæ ex Patre per Filium dicuntur, apparet. Mihi Hνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκεῖναι τῶν χρήσεων ἀπελέγ
vero duo tantum in præsentia producta satis su- χουσιν, ἐν οἷς ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑνότης ἐπὶ
perque erunt. Magnus Basilius octavo ad Amphi- πᾶσιν, ὅσα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται, ἀναφαίνε·
lochium capite hæc habet: Per Filium Patrem
ται. Καὶ εἰσὶ μὲν ἀληθῶ; αὗται πολλαὶ, ἐμοὶ δὲ
procreare, neque imperfectam Patris procreationem δύο μόναι κατὰ τὸ παρὸν παραληφθεῖσαι ἀρκέσου
astruit, neque infirmam Filii operationem connotal, σιν. ῾Ο μὲν γὰρ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ ὀγδόῳ τῶν
sed voluntatis unum ostendit idemque, adeo ut par πρὸς Ἀμφιλόχιον κεφαλαίων οὕτω φησι· Τὸ διὰ τοῦ
Filium vox primariæ causæ confessionem contineus, Υιου δημιουργεῖν τὸν Πατέρα οὔτε ἀτελῆ τοῦ
non ad insinuandum causam effectricem assumatur. Πατρὸς τὴν δημιουργίαν συνίστησιν, οὔτε ἀτο
Magnus item Athanasius oratione quarta adversus τον τοῦ Υἱοῦ παραδηλοῖ τὴν ἐνέργειαν, ἀλλὰ
Arianos bune in modum disserit: Elargiente Paire τὸ ἡνωμένον τοῦ θελήματος παρίστησιν, ώστε
graţiam el pacem, eam et Filius elargitur, una enim ἡ δι' γιοῦ φωνὴ τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας όμεeademque gratia est ex Patre in Filio: uti est unum λογίαν ἔχει, οὐκ ἐπὶ κατηγορίᾳ τοῦ ποιητικού
lumen solis et radii, et illuminatio solis per radium αἰτίου παραλαμβάνεται. Ο δὲ μέγας ᾿Αθανάσιος
est. Propterea et Paulus ad Thessalonicenses seriἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν τετάρτῳ λόγῳ οὕτω διέξεισι
bens, ‹ Ipse Deus et Pater noster et Dominus Jesus Διδόντος τοῦ Πατρὸς χάριν καὶ εἰρήνην, αὐτὴν
Christus dirigat viam nostram ad vos *, › unionem καὶ ὁ Υἱὸς δίδωσι· μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ χάρις ἐστὶ
Patris et Fibi conservavit: neque enim dixit, diri- παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡς ἔστιν ἐν τὸ φῶς
gant, quasi a duobus id concederetur, sed, dirigat, τοῦ ἡλίου, καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος, καὶ τὸ φωτί
nt oștenderet cam a Patre per Filium tradi. Cum ζειν τοῦ ἡλίου διὰ τοῦ ἀπαυγάσματος γίνεται.
itaque magnus Basilius duarum personarum unio- Διὰ τοῦτο καὶ Παῦλος πρὸς τοὺς Θεσσαλονικεῖς
uem in voluntate ex dictione per Filium manifesta- λέγων· «Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ ἡμῶν καὶ ὁ
vit, et magnus Athanasius earumdem in elargienda Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς κατευθύναι τὴν ὁδὸν
a Patre per Filium gratia unionem, ex eo quod ήμῶν πρὸς ὑμᾶς, τὴν ἑνότητα τοῦ Πατρὸς καὶ
tradatur a Patre per Filium, comprobavit, uihil in τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξεν οὐ γὰρ εἶπε, κατευθύναι,
posterum ex his, quæ ex Patre per Filium dicuntur, ὡς παρὰ δύο διδομένης, παρὰ τούτου καὶ τούτον,
* Thess. 111, 11.
col. 1005–1006page 495 of 511
PG 141:1005ἀλλὰ κατευθύναι, ἵνα δείξῃ, ὅτι ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ δίδωσι ταύτην. Οτι γοῦν ὅ τε μέγας Βασί. λειος τὴν ἐπὶ τῷ θελήματι τῶν δύο προσώπων ἑνό τητα ἀπὸ τῆς δι' Υἱοῦ φωνῆς διευκρίνησεν, ὅ τε μέγας Αθανάσιος τὴν ἐπὶ τῇ διδομένῃ παρὰ Πα τρὸς καὶ Υἱοῦ χάριτι ἑνότητα αὐτῶν ἀπὸ τοῦ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ δίδοσθαι αὐτὴν διεσάφησεν· οὐδὲν λοιπὸν τῶν ὅσα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται, συγχω διὰ τοῦ Υἱοῦ, ρεῖται ἄλλως καὶ ἐπὶ ἑνότητι τοῦ Πατρὸς νοεῖσθαι καὶ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γοῦν καὶ τοῦ Πνεύματος προβολεὺς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ὁ Πατήρ, πῶς ἐστι δυνατὸν εἰς ὑποστατικὴν αὐτοῦ ἰδιότητα τίθεσθαι τὸ προβάλλειν ἢ ἐκπορεύειν; εἴ τι γὰρ ἰδίως ὁ Πατήρ ἔχει, τοῦτο οὐκ ἔχει διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ εἴ τι τοῦτο οὐκ ἰδίως. Ταύτην ἀληθῶς καὶ οὐκ ἄλλην ἡ τῶν δογμάτων ἀκρίβεια τὴν ἔννοιαν ἀπαιτεῖ. κε'. Μὴ οὖν ὑμεῖς, ὅπερ ἔφην, τοῖς τε τὰς θείας κατὰ καιροὺς διαστρεβλωκόσι Γραφάς, τοῖς τε ἰδίας ἀφ' ἑαυτῶν ἀρχὰς δογμάτων πλασαμένοις ἑπόμεναι, ἐπηρεαστικῶς καὶ αὐτοὶ ταῖς ἐννοίαις αὐτῶν ἐπιφύεσθε. Τί γὰρ τὸ ὄφελος πρὸς φανερὰν ὑμᾶς ἀντιλέγειν ἀλήθειαν; Τί δὲ τὸ κέρδος ἀσεβεῖς ἡμᾶς καὶ ἀθέους παρ' ὑμῶν ἀνέδην ἀποκαλεῖσθαι, ὅτι γε οὐδὲν κοινὸν λέγομεν εἶναι τὸ μετὰ τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας εἰρηνεύσειν ἡμᾶ;, Λατίνων μὲν ἐκ Πα τρὸς καὶ Υἱοῦ λεγόντων τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα, ἡμῶν δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προχεῖσθαι, καὶ προϊέναι, τὰ γὰρ ἄλλα ἐῶ νῦν, πρεσβευόντων; Καὶ γοῦν εἰ καὶ τἄλλα παρατρέχομεν διὰ τὴν ἐπὶ πολὺ τοῦ λόγου ἐπέκτασιν, ἀλλὰ τὰς δύο ταύτας ῥήσεις οὐδὲ νῦν ἀνεπισκέπτους ἐάσω. Έγωγε τέως, ὅταν τῷ μεγάλῳ ἐντύχῳ Κυρίλλῳ περὶ τοῦ Κυρίου λέγοντι προς Ερμείαν ἐν τῷ Εκτῳ τῶν πρὸς αὐτόν· 'Αρά σοι σαφὲς τὸ παροι συέν ἐστι λόγιον, καὶ προσδέδορκας, ὅτι μὲν Πνεῦμα ἀληθείας ὠνόμασε τὸν Παράκλητον; ἔφη γε μὴν ὡς πρόεισιν ἐκ Πατρὸς, ίδια πάντα δεικνὺς ἑαυτοῦ τὰ τοῦ Πατρός. Καὶ πάλιν ὅταν ἂν αὐτὸν εὐρίσκω ἐν τῷ αὐτῷ καὶ πρὸς τὸν αὐτὸν έγοντα· Συνίης οὖν ὅπως ὡς ἴδιον ἐπαγγέλλες αι καταπέμψειν ἡμῖν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ νεύμι μὲν ἀληθείας ἀποκαλεῖ, προχεῖσθαί τε ἣν ἐξ αὐτοῦ διωρίσατο τοῦ Πατρὸς, ἔνθους ὑφ' μονῆς γίνομαι, καὶ συνυβρίζεσθαι αὐτῷ, καὶ συν ουθενεῖσθαι, ὁ πάντων ἀχρειότατος τῷ τῶν πολ ν, εἰ καὶ μὴ πάντων ἀγιώτατος. Οὐ γὰρ ἐμὸν τοφαίνεσθαι τὰ τοιαῦτα φαντάζομαι, καὶ μήτε ἐν λόγων ἐπιμέμψεν τούτων, θειότατε ἅγιε Κύ ίλε, μηδ' αὐθαδείας καὶ ἀλόγου με γράψει θρά ὺς· οὐ γὰρ ἐγὼ, ἀλλ᾽ οἱ παραλόγως ἐπηρεάζοντες ὸς ταῦτα ἐξενεχθῆναι με διηρέθισαν. Εἰ γὰρ ὁ ριος ἐν Εὐαγγελίοις παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπο εσθαι, ἔφη, τὸ Πνεῦμα δὲ ἅγιον εἰπεῖν λέγει Κύριον, νῦν μὲν ὅτι τὸ Πνεῦμα πρόεισιν ἐκ τρὸς, νῦν δὲ ὅτι προχεῖται αὐτὸ ἐκ Πατρὸς, ς ἔτι ἐπὶ τῷ τῶν λέξεων τούτων ἰσοδυναμένῳ κ τὸ ἐκπορεύεσθαι ἀμφιβαλώ; Πάντως εἰ μὴ ὁ ας οὐδέν τι διαφέρειν ήδει τὸ ἐκπορεύεσθαι ς τὸ προχεῖσθαι, καὶ προϊέναι, οὐκ ἂν εἰρήκει μὲν ὅτι ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις προϊέναι ἐκ Πατρὸς ἔφη τὸ Πνεῦμα, νῦν δ' ὅτι ἐκ Πα 5 προχεῖσθαι αὐτὸ διωρίσατο. 5΄. Εἰ γοῦν καὶ ὑμεῖς τῷ εἰρηνικῷ Χριστῷ
DE DEPOSITIONE SUA ORAT. II.
ἀλλὰ κατευθύναι, ἵνα δείξῃ, ὅτι ὁ Πατήρ δι' pernitut intelligi quam unionem Patris et Filii.
Υἱοῦ δίδωσι ταύτην. Οτι γοῦν ὅ τε μέγας Βασί. Quare si Spiritus productor per Filium Pater est,
λειος τὴν ἐπὶ τῷ θελήματι τῶν δύο προσώπων ἑνό qua ratione fieri potest, ut in hypostaticam ipsius
τητα ἀπὸ τῆς δι' Υἱοῦ φωνῆς διευκρίνησεν, ὅ τε proprietatem producere, aut emiuere deferatur?
μέγας Αθανάσιος τὴν ἐπὶ τῇ διδομένῃ παρὰ Πα- sí quid enim proprie Pater habet, illud
τρὸς καὶ Υἱοῦ χάριτι ἑνότητα αὐτῶν ἀπὸ τοῦ ἐκ
per Filium
non habet, et si quid per Filium, hoc vero non
Πατρὸς δι' Υἱοῦ δίδοσθαι αὐτὴν διεσάφησεν· οὐδὲν proprie. Hanc vere, nec aliam dogmatum ratio
λοιπὸν τῶν ὅσα ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται, συγχω exquisita intelligentiam poscit.
διὰ τοῦ Υἱοῦ,
25. Ne itaque vos iis, qui divinas prescriptis
temporibus Scripturas præverterunt, neque illis,
qui ex semetipsis propria dogmatum principia
ρεῖται ἄλλως καὶ ἐπὶ ἑνότητι τοῦ Πατρὸς νοεῖσθαι καὶ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γοῦν καὶ τοῦ Πνεύματος προβολεὺς
διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ὁ Πατήρ, πῶς ἐστι δυνατὸν εἰς ὑποστατικὴν αὐτοῦ ἰδιότητα τίθεσθαι τὸ προβάλλειν
ἢ ἐκπορεύειν; εἴ τι γὰρ ἰδίως ὁ Πατήρ ἔχει, τοῦτο οὐκ ἔχει διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ εἴ τι
τοῦτο οὐκ ἰδίως. Ταύτην ἀληθῶς καὶ οὐκ ἄλλην ἡ τῶν δογμάτων ἀκρίβεια τὴν ἔννοιαν ἀπαιτεῖ.
κε'. Μὴ οὖν ὑμεῖς, ὅπερ ἔφην, τοῖς τε τὰς θείας
κατὰ καιροὺς διαστρεβλωκόσι Γραφάς, τοῖς τε ἰδίας
ἀφ' ἑαυτῶν ἀρχὰς δογμάτων πλασαμένοις ἑπόμεναι, ἐπηρεαστικῶς καὶ αὐτοὶ ταῖς ἐννοίαις αὐτῶν commenti sunt, animum advertentes, contentiose
ἐπιφύεσθε. Τί γὰρ τὸ ὄφελος πρὸς φανερὰν ὑμᾶς
ἀντιλέγειν ἀλήθειαν; Τί δὲ τὸ κέρδος ἀσεβεῖς ἡμᾶς
καὶ ἀθέους παρ' ὑμῶν ἀνέδην ἀποκαλεῖσθαι, ὅτι γε
οὐδὲν κοινὸν λέγομεν εἶναι τὸ μετὰ τῆς Ρωμαϊκῆς
Ἐκκλησίας εἰρηνεύσειν ἡμᾶ;, Λατίνων μὲν ἐκ Πα
τρὸς καὶ Υἱοῦ λεγόντων τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι
Πνεῦμα, ἡμῶν δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προχεί
σθαι, καὶ προϊέναι, τὰ γὰρ ἄλλα ἐῶ νῦν, πρεσβευόντων; Καὶ γοῦν εἰ καὶ τἄλλα παρατρέχομεν
διὰ τὴν ἐπὶ πολὺ τοῦ λόγου ἐπέκτασιν, ἀλλὰ τὰς
δύο ταύτας ῥήσεις οὐδὲ νῦν ἀνεπισκέπτους ἐάσω.
Έγωγε τέως, ὅταν τῷ μεγάλῳ ἐντύχῳ Κυρίλλῳ
περὶ τοῦ Κυρίου λέγοντι προς Ερμείαν ἐν τῷ
Εκτῳ τῶν πρὸς αὐτόν· 'Αρά σοι σαφὲς τὸ παροι·
συέν ἐστι λόγιον, καὶ προσδέδορκας, ὅτι μὲν G
Πνεῦμα ἀληθείας ὠνόμασε τὸν Παράκλητον;
ἔφη γε μὴν ὡς πρόεισιν ἐκ Πατρὸς, ίδια πάντα
δεικνὺς ἑαυτοῦ τὰ τοῦ Πατρός. Καὶ πάλιν ὅταν
ἂν αὐτὸν εὐρίσκω ἐν τῷ αὐτῷ καὶ πρὸς τὸν αὐτὸν
έγοντα· Συνίης οὖν ὅπως ὡς ἴδιον ἐπαγγέλλες
αι καταπέμψειν ἡμῖν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ
νεύμι μὲν ἀληθείας ἀποκαλεῖ, προχεῖσθαί τε
ἣν ἐξ αὐτοῦ διωρίσατο τοῦ Πατρὸς, ἔνθους ὑφ'
μονῆς γίνομαι, καὶ συνυβρίζεσθαι αὐτῷ, καὶ συνουθενεῖσθαι, ὁ πάντων ἀχρειότατος τῷ τῶν πολν, εἰ καὶ μὴ πάντων ἀγιώτατος. Οὐ γὰρ ἐμὸν
τοφαίνεσθαι τὰ τοιαῦτα φαντάζομαι, καὶ μήτε
ἐν λόγων ἐπιμέμψεν τούτων, θειότατε ἅγιε Κύ
ίλε, μηδ' αὐθαδείας καὶ ἀλόγου με γράψει θρά- invitum siquidem me ad similia, qui absone absurὺς· οὐ γὰρ ἐγὼ, ἀλλ᾽ οἱ παραλόγως ἐπηρεάζοντες
ὸς ταῦτα ἐξενεχθῆναι με διηρέθισαν. Εἰ γὰρ ὁ
ριος ἐν Εὐαγγελίοις παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκποεσθαι, ἔφη, τὸ Πνεῦμα δὲ ἅγιον εἰπεῖν λέγει
· Κύριον, νῦν μὲν ὅτι τὸ Πνεῦμα πρόεισιν ἐκ
τρὸς, νῦν δὲ ὅτι προχεῖται αὐτὸ ἐκ Πατρὸς,
ς ἔτι ἐπὶ τῷ τῶν λέξεων τούτων ἰσοδυναμένῳ
κ τὸ ἐκπορεύεσθαι ἀμφιβαλώ; Πάντως εἰ μὴ ὁ
ας οὐδέν τι διαφέρειν ήδει τὸ ἐκπορεύεσθαι
ς τὸ προχεῖσθαι, καὶ προϊέναι, οὐκ ἂν εἰρήκει
μὲν ὅτι ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις προϊέναι ἐκ
Πατρὸς ἔφη τὸ Πνεῦμα, νῦν δ' ὅτι ἐκ Πα5 προχεῖσθαι αὐτὸ διωρίσατο.
5΄. Εἰ γοῦν καὶ ὑμεῖς τῷ εἰρηνικῷ Χριστῷ
eorumdem sententiis addicamini. Quæ enim utilitas fuerit apertam veritatem oppugnare? Quis
compellari, quod nihil immundum dicamus esse,
usus, nos impios, atheosque a vobis impudenter
nos in Ecclesiæ Romanæ unione vivere, dum
Latini dicunt, ex Patre et Filio Spiritum procedere,
nos vero, ex Patre per Filium effundi procedereque,
in reliquis vero eadem sentiamus? Et licet alia
percurramus propter immodicam orationis prolixitatem, nihilominus duo hæc dicta in præsentia
absque consideratioue now præteribo. Ego enim
cum magnum offendo Cyrillum de Domino dicentem
sexto ad Hermiam libro: Annon adductum eloquium
clerum nominasse: dixit equidem, eum prodire ex
apertum est, percepistique, Sp⋅ritum veritatis ParaPatre, propria sibi omnia, quæ Patris sunt, ostendens. Itemque cum ipsum offendo eodem libro et
ad eumdem dicentem: Percipis itaque quomodo uti
proprium promittit nobis mittere Spiritum, qui ex
Pulte est, et Spiritum quidem veritatis nuncupat,
illum vero effundi ex ipso Patre decernit, animo
equidem ob lætitiam rapior, dum una cum eo simul
injuria aficior, et una simul nihili pendor, qui
omnium vilissimus sum, nec omnium sanctissimus:
neque enim mei muneris est similia decernere, nec
mihi tantumdem arrogo, et ne pro his sermonibus
queraris de me, divinissime Cyrille, neque mihi
temeritatis, et vesanæ audaciæ crimen opponas,
deque talia proponunt, compulerunt. Etenim si
Dominus in Evangelio, a Patre Spiritum sanctum,
dixit, procedere, ipse dixisse asserit, nunc Spiritum prodire ex Patre, nunc effundi ex Patre, qua
ego ratione in posterum de dictionibus istis dubiLavero, et an æquis viribus polleant in controversia
ponam? Omnino sanctus, si quid discrimen erse
inter procedere, et prodire, et effundi cognovisset,
nunquam dixisset, nunc Dominus in Evangeliis
dixit, ex Patre Spiritum sanctum prodire, nunc eð
Paire effundi determinasset,
26. Igitur si vos discipuli Christi pacifici csse
col. 1007–1008page 496 of 511
PG 141:1007οὐκ ἂν ἀνεβάλλεσθε. Νῦν δ' ὅτι τῆς μεγαλοδυνάμου γενεᾶς ταύτης τὴν ἔχθραν οὐκ οἶδα πῶς τῆς εἰρή νης, φεῦ! ἀνθαιρεῖσθε, ἐν τοῦτο μόνον ἄνω καὶ κάτω, καὶ πανταχοῦ τῶν λόγων προφέρετε, πῶς οἱ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸ πάντη πρόδηλον τεθεολογήκασιν. Ἐγὼ δὲ πρὸ; οἷς περὶ τούτου ἄλλοτε ἔφην, ἔχω καὶ νῦν εἰπεῖν, ὡς πῶς ἀπ' αὐτῆς ἀρχῆς τοῦ κηρύγματος μετὰ τὰς εὐαγγελικές καὶ ἀποστολικὰς παραδόσεις, πολλῶν θεολογιῶν βηθει σῶν, καὶ χρόνου ὑπὲρ τὸν τρὶς ἑκατὸν, μέχρι τοῦ μετ γάλου Αθανασίου παρωχηκότος, οὐδεὶς τῶν ἁγίων δι' Υἱοῦ ἢ ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέναι τὸ ἅγιον ἢ πηγέ ζειν, ἢ τὸ τῶν τοιούτων ἐθεολόγησεν, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ ταῦτα ἀρξάμενα διὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου, του μαθητεύειν ἡβούλεσθε, συνελθεῖν πρὸς τὴν εἰρήνην Νύσσης τε, καὶ τοῦ μεγάλου Επιφανίου, ὡσαύτως δὲ καὶ Ἰωάννου τοῦ Χρυσορρήμονος καθεξῆς προεχώρησαν. Καὶ πάλιν, πῶς ἀπὸ τῶν τοῦ μεγάλου Αθανασίου ἡμερῶν ἄχρι τοῦ μεγάλου Μαξίμου, κἀνταῦθα δὲ τὴν τριττὴν ἑκατοντάδα χρόνος υπερανέβη, οὐδεὶς τῶν μέχρις αὐτοῦ θεολογησάντων, διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐπ πορεύεσθαι ἔφη τὸ Πνεῦμα. Πρῶτος δὲ αὐτὸς τοῦτο μετά τοσάδε τε θεολόγηκεν ἔτη· ἐφεξῆς δὲ μετὰ ἕτερα ἔτη ὀλίγου τῶν ἑκατὸν δέοντα ὁ ἅγιος Ταράσιος ταῖς οἰκείαις γραφαῖς τοῦτο διέλαβεν· εἶν' ὁ μέγας Δαμασκηνός, καὶ οὕτω λοιπὸν πᾶσα ἡ Ἐπ κλησία κοινῶς πάντως. Ο μετὰ τῆς εἰρήνης καὶ ἀληθείας τὰ τοιαῦτα διασκοπούμενος πρὸς τὸ καλο θελὲς ἐντεῦθεν οδηγηθήσεται. Πᾶν γὰρ δόγμα οὐκ αὐτολεξεὶ ἀπὸ τῶν πρώτων παραυτίκα Πατέρων, ὡς νῦν ἔχει, ἐῤῥέθη, ἀλλ' ὡς ὁ καιρὸς πρὸς τοὺς κινουμένους λόγους ἐδίδου. Οὕτω γὰρ τὸ ὁμοούσιον ἐξ δε λων γραφικῶν ῥήσεων τοῖς Πατράσι συνήχθη· οὕτω τὸ τῆς Τριάδος κατὰ πάντα ὁμότιμον· οὕτω ἡ θε τόκος φωνὴ, καὶ τἄλλα, ὧν δυσχερὴς ἐν τῷ παρόντι ἡ ἀπαρίθμησις. Εστι γοῦν εἰπεῖν τὸν τὸ εἰρηνικ τερον μετιόντα, ὡς καθάπερ ο μέγιστος Μάξιμος μετὰ τοὺς ἐπέκεινα τῶν τριακοσίων χρόνους τὸ π τῶν πρὸ αὐτοῦ Πατέρων θεολογούμενον δι' Υἱοῦ προϊέναι εἰς τὸ δι᾿ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἐθεολόγησε οὕτω καὶ οἱ παρὰ Λατίνοις Πατέρες Αυγουστίνο; σὺν πολλοῖς ἄλλοις, καὶ Ἱερώνυμος· τούτους 13 κατ' ἐξαίρετον καὶ Φώτιος οὕτω λέγειν, και δίγμ τίζειν συνίστησιν· οὗτοι δὲ τῶν παρὰ τῇ καθ' ἡμε Ἐκκλησίᾳ δεκτῶν ὁμολογουμένως εἰσί· τὸ παρά το αὐτοῖς Πατράσιν ἡμῶν προϊέναι, καὶ προχεῖσθαι ἐν Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ θεολογηθὲν, εἰς τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἔφρασαν, μηδ' άλλως έχου τες ἴσως διὰ τὸ στενὸν τῆς γλώττης εἰπεῖν. κζ'. Οπόσα δὲ ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος τοῖς διὰ συλ λαβὰς καὶ λέξεις μηδὲν τὴν τοῦ δόγματος ἀλήθεια ἀδικούσας τὰ τῶν Ἐκκλησιῶν αἱρουμένοις σχίσματ ἐπιμέμφεται· ἔτι δ' ὁ τῆς θεολογίας επώνυμος το αὐτῷ Βασιλείῳ τῷ πάνυ ἀρκούντως ἐν τῇ ἡμετέρ διειλήφαμεν βίβλῳ, καὶ πλέον οὐδὲν περὶ τούτων γειν βουλόμεθα. ᾿Αλλὰ τὸ τοῦ λόγου πρόσωπο. Σ πάλιν πρὸς σὲ τρέψαντες, ὃν ἐν προοιμίοις τῶν τι
JOAN. VECCL CP. PATRIARCHE
οὐκ ἂν ἀνεβάλλεσθε. Νῦν δ' ὅτι τῆς μεγαλοδυνάμου
γενεᾶς ταύτης τὴν ἔχθραν οὐκ οἶδα πῶς τῆς εἰρή
νης, φεῦ! ἀνθαιρεῖσθε, ἐν τοῦτο μόνον ἄνω καὶ
κάτω, καὶ πανταχοῦ τῶν λόγων προφέρετε, πῶς οἱ ἐκ
Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸ
πάντη πρόδηλον τεθεολογήκασιν. Ἐγὼ δὲ πρὸ; οἷς περὶ
τούτου ἄλλοτε ἔφην, ἔχω καὶ νῦν εἰπεῖν, ὡς πῶς ἀπ'
αὐτῆς ἀρχῆς τοῦ κηρύγματος μετὰ τὰς εὐαγγελικές
καὶ ἀποστολικὰς παραδόσεις, πολλῶν θεολογιῶν βηθει
σῶν, καὶ χρόνου ὑπὲρ τὸν τρὶς ἑκατὸν, μέχρι τοῦ μετ
γάλου Αθανασίου παρωχηκότος, οὐδεὶς τῶν ἁγίων δι'
Υἱοῦ ἢ ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέναι τὸ ἅγιον ἢ πηγέ
ζειν, ἢ τὸ τῶν τοιούτων ἐθεολόγησεν, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ
ταῦτα ἀρξάμενα διὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου, του
cuperetis, et in pace convenire, nunquam illam in μαθητεύειν ἡβούλεσθε, συνελθεῖν πρὸς τὴν εἰρήνην
aliud tempus protraheretis; nunc vero præpotentis nationis odia et simultates, paci, nescio qua ratione, va mihi, præponentes, hoc unum solum susquedeque et colloquiis in omnibus suggeritis, eosdein
ex Patre et Filio Spiritum procedere, ut prorsus
manifestum est, decernere. Ego vero præ aliis, qua
alio atque alio tempore elocutus sum, nunc etiam
addam, ab ipso prædicationis initio, post traditiones evangelicas et apostolicas, licet multæ res theologicæ pertractatæ sint, et annus trecentesimus et
ultra præterierit ad ætatem magni Athanasii, neminem sanctorum per Filium, aut ex Filio Spiritum
sanctum exsilire aut emanare, aut quid simile
pronuntiasse, sed cum ab ipso principium habuissent magno Basilio auctore, et Nysseno, et magno Νύσσης τε, καὶ τοῦ μεγάλου Επιφανίου, ὡσαύτως δὲ
Epiphanio, et Joanne Chrysostomo longum post
tempus in apertum dictiones processisse; itemque ab aetate magni Athanasii ad ætatem magni
Maximi cum alii trecentum et amplius anni
præteriissent, neminem ex iis, qui de theologicis scripsere, per Filium Spiritum procedere
dixisse, sed primum ipsum post tot annos hoc
enuntiasse; subsecuto ¡postmodum tempore, et
fere post centum annos sanctum Tarasium hoc
idem suis scriptis inseruisse: tum deinceps magnum Damascenum, et demum universam Ecclesiam communiter. Qui ergo pacate vereque similia considerat, ad benevolentiam et pacem ainplectendam facili negotio traducetur. Omne siquidem dogma non statim ipsis dicifonibus a
primis Patribus, ut nunc enuntiatur, dictatum est,
sed ut tempus et occasio disputationibus exortis
concessit. Sic consubstantiale ex aliis atque aliis
scripto traditis auctoritatibus Patres collegerunt:
sic Trinitatis in omnibus comparem potentiam, et
æqualem honorem: sic Deiparæ vocem, et alia,
quorum in præsenti non ita facilis est enumeratio.
Potest itaque dicere, qui ad pacem propensior
est,
quemadmodum maximus Maximus annis
subsecutis post tercentum jam dictos, quod ante
ipsum a Patribus pronuntiatum fuerat, per Filium
exsilire, in illud, per Filium procedere immutavit,
ita etiam apud Latinos Patres permultos cum
Augustino, et Hieronymo, hos siquidem inter
alios uti præcipuos et Photius ita dicere, et veluti
dogma proponere affirmat, et bi inter eos, quos
Ecclesia quoque nostra recipit absque ulla hæsilatione numerantur, quod Patres nostri exsilire
et effundi ex Patre et Filio dixerant, in illud, ex Patre et Filio procedere, transvexisse, cum
linguæ angustiam forte ipsis aliud non suppeteret.
27. Magni porro Athanasii querimonias de iis,
qui ob syllabas dictionesque nihil veritatem dogmatis lædentes Ecclesiarum dissidia procurant:
necuon et Gregorii Theologi, et magni Basilii
satis abunde in nostro volumine comprehendimus:
nec de his plura hic addere in animo est. Verumtamen orationis faciem ad te convertentes, quein
in prooemio nostrorum sermonum cognitorem
καὶ Ἰωάννου τοῦ Χρυσορρήμονος καθεξῆς προεχώρη
σαν. Καὶ πάλιν, πῶς ἀπὸ τῶν τοῦ μεγάλου Αθανασίου
ἡμερῶν ἄχρι τοῦ μεγάλου Μαξίμου, κἀνταῦθα δὲ τὴν
τριττὴν ἑκατοντάδα χρόνος υπερανέβη, οὐδεὶς τῶν
μέχρις αὐτοῦ θεολογησάντων, διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐππορεύεσθαι ἔφη τὸ Πνεῦμα. Πρῶτος δὲ αὐτὸς
τοῦτο μετά τοσάδε τε θεολόγηκεν ἔτη· ἐφεξῆς
δὲ μετὰ ἕτερα ἔτη ὀλίγου τῶν ἑκατὸν δέοντα ὁ ἅγιος
Ταράσιος ταῖς οἰκείαις γραφαῖς τοῦτο διέλαβεν· εἶν'
ὁ μέγας Δαμασκηνός, καὶ οὕτω λοιπὸν πᾶσα ἡ Ἐπ
κλησία κοινῶς πάντως. Ο μετὰ τῆς εἰρήνης καὶ
ἀληθείας τὰ τοιαῦτα διασκοπούμενος πρὸς τὸ καλο
θελὲς ἐντεῦθεν οδηγηθήσεται. Πᾶν γὰρ δόγμα οὐκ
αὐτολεξεὶ ἀπὸ τῶν πρώτων παραυτίκα Πατέρων, ὡς
νῦν ἔχει, ἐῤῥέθη, ἀλλ' ὡς ὁ καιρὸς πρὸς τοὺς κινου
μένους λόγους ἐδίδου. Οὕτω γὰρ τὸ ὁμοούσιον ἐξ δε -
λων γραφικῶν ῥήσεων τοῖς Πατράσι συνήχθη· οὕτω
τὸ τῆς Τριάδος κατὰ πάντα ὁμότιμον· οὕτω ἡ θε
τόκος φωνὴ, καὶ τἄλλα, ὧν δυσχερὴς ἐν τῷ παρόντι
ἡ ἀπαρίθμησις. Εστι γοῦν εἰπεῖν τὸν τὸ εἰρηνικ
τερον μετιόντα, ὡς καθάπερ ο μέγιστος Μάξιμος
μετὰ τοὺς ἐπέκεινα τῶν τριακοσίων χρόνους τὸ π201
τῶν πρὸ αὐτοῦ Πατέρων θεολογούμενον δι' Υἱοῦ
προϊέναι εἰς τὸ δι᾿ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἐθεολόγησε
οὕτω καὶ οἱ παρὰ Λατίνοις Πατέρες Αυγουστίνο;
σὺν πολλοῖς ἄλλοις, καὶ Ἱερώνυμος· τούτους 13
κατ' ἐξαίρετον καὶ Φώτιος οὕτω λέγειν, και δίγμ
τίζειν συνίστησιν· οὗτοι δὲ τῶν παρὰ τῇ καθ' ἡμε
Ἐκκλησίᾳ δεκτῶν ὁμολογουμένως εἰσί· τὸ παρά το
αὐτοῖς Πατράσιν ἡμῶν προϊέναι, καὶ προχεῖσθαι ἐν
Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ θεολογηθὲν, εἰς τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ
Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἔφρασαν, μηδ' άλλως έχου
τες ἴσως διὰ τὸ στενὸν τῆς γλώττης εἰπεῖν.
κζ'. Οπόσα δὲ ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος τοῖς διὰ συλ
λαβὰς καὶ λέξεις μηδὲν τὴν τοῦ δόγματος ἀλήθεια
ἀδικούσας τὰ τῶν Ἐκκλησιῶν αἱρουμένοις σχίσματ
ἐπιμέμφεται· ἔτι δ' ὁ τῆς θεολογίας επώνυμος το
αὐτῷ Βασιλείῳ τῷ πάνυ ἀρκούντως ἐν τῇ ἡμετέρ
διειλήφαμεν βίβλῳ, καὶ πλέον οὐδὲν περὶ τούτων
γειν βουλόμεθα. ᾿Αλλὰ τὸ τοῦ λόγου πρόσωπο. Σ
πάλιν πρὸς σὲ τρέψαντες, ὃν ἐν προοιμίοις τῶν τι
ApologyApologia
col. 1009–1010page 497 of 511
PG 141:1009τέρων λόγων διαγνώμονα προεκαλεσάμεθα, πρὸς Θεοῦ σε καὶ τῆς ἀληθείας ὁρκίζομεν, τοῦ εὐθέος μηδὲν παρεγκλίναντα, διαγνῶναι ἀπάρτι, εἰ παρὰ τῶν ἡμῖν ἀντιλεγόντων δικαίως ἡμεῖς τῆς εὐσεβείας προδόται καὶ τῶν ὁμογενών λεγόμεθα Ρωμαίων ἐχθροὶ, καὶ οὐχὶ αὐτοὶ ταῦτά εἰσι μᾶλλον καὶ δι καιότερον. Τοὺς γὰρ λόγους, καθ' οὓς ἂν τῶν ἐγκλημάτων δικαίως αὐτοῖς προσάψῃ; ἑκάτερον, έχεις ἱκανῶς ἀποδοθέντας παρ' ἡμῶν, ἔκ τε ὧν ἡ τοῦ θείου τῆς ᾿Αντιοχέων προέδρου, καὶ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων ὁμωνύμου ἐπιστολὴ, καθ' ἱστορίαν ἡμῖν ἐχορήγησεν, ἔκ τε ὧν ἐν τοῖς τοῦ λόγου ἀγῶσι θειογραφικών διειλήφαμεν χρήσεων εἰς ἀπόδειξιν τῆς ἦν ἐπισφαλῶς ἀρνοῦνται ὑπάρξεως τοῦ παναγίου Πνεύματος δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρός. Οὐ μικρὸν δὲ ἴσθι πρὸς τὴν ἑαυτῶν προβαλλομένους ἡμᾶς σύστασιν καὶ τὸ μὴ τὴν ὁδὸν ταύτην, ὡς νέαν καὶ ἀρτιτριβή ἄντικρυς ὁδεῦσαι ἡμᾶς, ἀλλ' ὡς ἅπαξ παρὰ τοῦ μετ γάλου Μαξίμου διοδευθεῖσαν. Ἐκεῖνος γὰρ πρῶτος αὐτὴν καὶ ἔτεμε, καὶ διώδευσε, ὁ τῶν Λατίνων ἐλευ θέρα πάντως ὑπερηγορῶν γλώττῃ, ἐκ Πατρὸς καὶ Τοῦ ἐκπορεύεσθαι λεγόντων τὸ Πνεῦμα, καὶ εἰς τὸ ἐκ Πατρὸς δι᾽ Υἱοῦ τὴν ὑπερηγορίαν ἑαυτοῦ ἀποτείνων. Καὶ σὺ μὲν τὸ τῆς διαγνώσεως οὕτως ἀπροσπαθές τήρησαν· οἱ δὲ τὰ καθ' ἡμῶν ἀπόφημα θρασεί καὶ ἀπυλώτῳ ἀπερευξάμενοι στόματι, ἢ καὶ τολμηρᾷ χειρὶ γραφῇ παραδόντες αὐτὰ, ἐκεῖ ἀντικαταστήσονται μοι, ὅπου κριτὴς ὁ τῶν ἐννοιῶν καθίσει, καὶ ἐνθυμήσεων ἑταστής. Οὐ γὰρ δὴ κἀκεῖ τῆς ἐκπορεύεται ἀνθέξονται λέξεως, καὶ ὅσα ἐνταῦθα ἡμῖν περὶ ταύτης διενοχλήσουσιν, ἀλλὰ καὶ πρὶν ἡμᾶς περὶ ταύτης ἀπολογήσασθαι, ἅτε κριτὴς ἐννοιῶν ὁ κριτής, πρὸς τὴν ἔννοιαν πάντως ἀπίδῃ, καθ' ἣν ἡμεῖς τὴν τῶν Ἐκκλησιῶν εἰρήνην διεπραγματευσάμεθα, καὶ περὶ ἡμῶν. μετὰ τῆς αὐτῶν ἐμφύτου ἀποφανείται χρηστότητος. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΑΠΟΛΟΓΙΑ. ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΜΗ ΕΙΣ ΑΝΑΤΡΟΠΗΝ ΤΩΝ ΗΜΕΤΕΡΩΝ ΕΘΩΝ ΔΕΞΑΣΘΑΙ ΤΗΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ ΕΝΩΣΙΝ, ΑΛΛ' ΕΙΣ ΕΙΡΗΝΗΝ ΤΗΝ ΕΝ ΧΡΙΣΤΟ, ΔΙΑ ΤΟ ΣΥΜΦΩΝΕΙΝ ΑΥΤΑΣ ΑΛΛΗΛΑΙΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΤΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ ΕΝΝΟΙΑΝ. α'. Πρόσεχε, οὐρανέ, καὶ λαλήσω, καὶ ἀκουέτω ι ῥήματα ἐκ στόματός μου. Οὐρανὸν καὶ γῆν ἐγὼ
APOLOGIA.
τέρων λόγων διαγνώμονα προεκαλεσάμεθα, πρὸς compellavimus, per Deum et ipsam veritatem
Θεοῦ σε καὶ τῆς ἀληθείας ὁρκίζομεν, τοῦ εὐθέος
μηδὲν παρεγκλίναντα, διαγνῶναι ἀπάρτι, εἰ παρὰ
τῶν ἡμῖν ἀντιλεγόντων δικαίως ἡμεῖς τῆς εὐσεβείας
προδόται καὶ τῶν ὁμογενών λεγόμεθα Ρωμαίων
ἐχθροὶ, καὶ οὐχὶ αὐτοὶ ταῦτά εἰσι μᾶλλον καὶ δικαιότερον. Τοὺς γὰρ λόγους, καθ' οὓς ἂν τῶν ἐγκλη
μάτων δικαίως αὐτοῖς προσάψῃ; ἑκάτερον, έχεις
ἱκανῶς ἀποδοθέντας παρ' ἡμῶν, ἔκ τε ὧν ἡ τοῦ
θείου τῆς ᾿Αντιοχέων προέδρου, καὶ τοῦ κορυφαίου
τῶν ἀποστόλων ὁμωνύμου ἐπιστολὴ, καθ' ἱστορίαν
ἡμῖν ἐχορήγησεν, ἔκ τε ὧν ἐν τοῖς τοῦ λόγου ἀγῶσι
θειογραφικών διειλήφαμεν χρήσεων εἰς ἀπόδειξιν τῆς
ἦν ἐπισφαλῶς ἀρνοῦνται ὑπάρξεως τοῦ παναγίου
Πνεύματος δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρός. Οὐ μικρὸν δὲ ἴσθι
πρὸς τὴν ἑαυτῶν προβαλλομένους ἡμᾶς σύστασιν
καὶ τὸ μὴ τὴν ὁδὸν ταύτην, ὡς νέαν καὶ ἀρτιτριβή
ἄντικρυς ὁδεῦσαι ἡμᾶς, ἀλλ' ὡς ἅπαξ παρὰ τοῦ μετ
γάλου Μαξίμου διοδευθεῖσαν. Ἐκεῖνος γὰρ πρῶτος
αὐτὴν καὶ ἔτεμε, καὶ διώδευσε, ὁ τῶν Λατίνων ἐλευ
θέρα πάντως ὑπερηγορῶν γλώττῃ, ἐκ Πατρὸς καὶ
Τοῦ ἐκπορεύεσθαι λεγόντων τὸ Πνεῦμα, καὶ εἰς τὸ
ἐκ Πατρὸς δι᾽ Υἱοῦ τὴν ὑπερηγορίαν ἑαυτοῦ ἀποτείνων. Καὶ σὺ μὲν τὸ τῆς διαγνώσεως οὕτως ἀπροσπα
θὲς τήρησαν· οἱ δὲ τὰ καθ' ἡμῶν ἀπόφημα θρασεί
καὶ ἀπυλώτῳ ἀπερευξάμενοι στόματι, ἢ καὶ τολμηρᾷ
χειρὶ γραφῇ παραδόντες αὐτὰ, ἐκεῖ ἀντικαταστή•
σονταί μοι, ὅπου κριτὴς ὁ τῶν ἐννοιῶν καθίσει, καὶ
ἐνθυμήσεων ἑταστής. Οὐ γὰρ δὴ κἀκεῖ τῆς ἐκπορεύ
εται ἀνθέξονται λέξεως, καὶ ὅσα ἐνταῦθα ἡμῖν περὶ
ταύτης διενοχλήσουσιν, ἀλλὰ καὶ πρὶν ἡμᾶς περὶ
ταύτης ἀπολογήσασθαι, ἅτε κριτὴς ἐννοιῶν ὁ κριτής,
πρὸς τὴν ἔννοιαν πάντως ἀπίδῃ, καθ' ἣν ἡμεῖς τὴν
τῶν Ἐκκλησιῶν εἰρήνην διεπραγματευσάμεθα, καὶ
περὶ ἡμῶν. μετὰ τῆς αὐτῶν ἐμφύτου ἀποφανείται
χρηστότητος.
introspiciet,
tiam proferet,
obtestamur, ne a recto vel minimum declinans,
ab hac hora dijudices, an juste nos a nostris
adversariis pietatis proditores, et nostræ nationis,
Græcorum nempe, hostes nuncupamur, et non
ipsi potius et magis jure optimo sunt? Rationes
enim ob quas utraque commemorata crimina·
ipsis appingas, habes a nobis abunde tibi expositas, tum ex iis, quæ divini Antiochenæ Ecclesiæ
praesulis, et principis apostolorum cognominis
epistola continet, et uobis ex historia subministravit, tum ex iis, quæ in ipso orationis certamine dicta sanctorum scripto edita collegimus ad
demomstrandum sanctissimi Spiritus per Filium
ex Patre exsistentiam, quam ipsi temere et non
absque errore inficias eunt. Nec parvi momenti
est, et velim scias, quod nos horum ad comprobationem proponimus, hanc viam non uti novam, nec uti jam nunc recens tritam ex professo ingressus esse, sed semel a magno Maximo calcatam, ipse siquidem primus illam et aperuit et pertransivit, qui libera lingua Latinorum
defensionem suscepit, qui tradebant Spiritum ex
Patre et Filio procedere, defensionem in illud ex
Patre per Filium continuare, extendit. Et tu
quidem sine ullo afectu dignotionem perficito.
Qui vero contra nos inominata, et quæ dicto
exprimere nefas est, audaci effrenoque ore eructarunt, aut temeraria manu scripto commiserunt,
ex adverso constituentur, ubi judex cordium et
cogitationum cognitor sedebit. Neque enim ibi
pro dictione procedendi contra sese opponent, et
quas nobis hic pro ea molestias exhibuerunt,
renovabunt, sed et antequam nos de ea defensionem exordiamur, veluti cogitationum. judex,
apud quem judicium stabit, cogitationem prorsus
qua nos Ecclesiarum pacem promovimus, et de nobis sua innata bonitate sentenΤΟΥ ΑΥΤΟΥ
ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΜΗ ΕΙΣ ΑΝΑΤΡΟΠΗΝ ΤΩΝ ΗΜΕΤΕΡΩΝ ΕΘΩΝ ΔΕΞΑΣΘΑΙ ΤΗΝ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ
ΕΝΩΣΙΝ, ΑΛΛ' ΕΙΣ ΕΙΡΗΝΗΝ ΤΗΝ ΕΝ ΧΡΙΣΤΟ, ΔΙΑ ΤΟ ΣΥΜΦΩΝΕΙΝ ΑΥΤΑΣ ΑΛΛΗΛΑΙΣ ΕΙΣ ΤΗΝ
ΤΟΥ ΔΟΓΜΑΤΟΣ ΕΝΝΟΙΑΝ.
EJUSDEM
APOLOGIA.
ULLO MODO NOSTRAS CONSUETUDINES DESTRUI, SI ECCLESIARUM UNIONEM
ACCEPTAMUS, SED AD CONCILIANDAM IN CHRISTO PACEM MULTUM CONDUCERE,
QUOD INTER SE IN ASSERENDO DOGMATE CONVENIUNT.
(Gracia orthod. 11, 94.)
α'. Πρόσεχε, οὐρανέ, καὶ λαλήσω, καὶ ἀκουέτω 1. Allende, coelum, et loquar: et audiat terra
ι ῥήματα ἐκ στόματός μου. Οὐρανὸν καὶ γῆν ἐγὼ verba oris mei. Column et terram hodie meorum
col. 1011–1012page 498 of 511
PG 141:1011σήμερον τῶν ἐμῶν προκαλοῦμαι λόγων ἀκροατάς, Καὶ πόθεν μοι ἔσται φωνὴν ἐκρῆξαι πάντα δυνα μένην περιηχῆσαι τὰ πέρατα; Καὶ εἰ μὴ τοιαύτης εὐπορήσω φωνῆς, πῶς τὴν ἔφεσιν ἀποπλήσαιμι, καθ᾿ ἣν οὐρανὸν καὶ γῆν ἐγὼ σήμερον εἰς τὸ τῶν ἐμῶν λόγων ἀκροατήριον κεκινημαι προσκαλέσασθαι; 'Αλλ' ὁ τοὺς ἁλιεῖς ἐκλεξάμενος, καὶ ἐπὶ το σοῦτον τὸ ἀσθενὲς αὐτῶν ἐνισχύσας, ὡς εἰς πᾶσαν τὴν γῆν τὸν φθόγγον αὐτῶν ἐξελθεῖν, καὶ ὡς εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα ἀκουτισθῆναι αὐτῶν τὸ τῆς ἐμῆς φωνῆς ἀδρανές τῷ περιόντι τῆς αὐτοῦ δυνάμεως ἐνισχύσει, καὶ τὰς ἁπάντων καρ δίας, οἷς ὁ ἐμὸς οὗτος ἐνηχηθήσεται λόγος πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας ὑποδοχὴν ἑτοιμάσει. Εἰ γὰρ Θεὸς ἀλη θείας ἐστὶν, ὅτι καὶ ἀλήθεια καλούμενος χαίρει, ἐπεὶ καὶ ἀλήθειαν αὐτὸν προσαγορεύεσθαι διδάσκει με ὁ Δαυΐδ, κατευθυνεῖ τοὺς λόγους ἡμῶν ἐνώπιον τῶν ἁπανταχοῦ τῆς οἰκουμένης Χριστιανῶν, ὅτι καὶ πρὸς τοὺς ἁπανταχοῦ γῆς τῶν ἀπὸ Χριστοῦ κεκλημένους ονόματι, οὐ μόνον εἰς ἔθνη διωρισμένως καὶ πόλεις, ἀλλὰ καὶ μέχρι τῶν ἐν σπηλαίοις οἰκούντων καὶ ὄρεσιν ὁ τοῦ ψεύδους ὑπερασπιστής τὰ τῆς αὐ τοῦ διαβολῆς καθ' ἡμῶν ὑφήπλωσε δίκτυα. β. Τίς δὲ ἡ διαβολὴ, καὶ τίς ἡ ἐπὶ ταύτῃ παρ' ἡμῶν τῶν διαβληθέντων ἀπολογία; Δεῦτε ἀκούσα πάντα τὰ ἔθνη· ἐνωτίσασθε πάντες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην. Ιστε πάντως οι πάντες, καὶ ἔστι; ἀγνοεῖ τῶν ἁπάντων ἐστὶν οὐδεὶς, ὅπως ἡ μέσον του Χριστοῦ Ἐκκλησιῶν, τῆς παλαιοτέρας, φημί, Ρώμης, καὶ τῆς νέας τε καὶ ἡμετέρας μακροχρόνιος έχθρα, τῇ τοῦ εἰρηνάρχου εὐδοκίᾳ Χριστοῦ, τοῦ τὰ διεστώ τα συνδέοντος, καὶ συνάπτοντος εἰς τὴν εὐκληρίαν τῆς παλαιᾶς ἐκείνης ἐπανῆλθεν εἰρήνης. Ἴστε δὲ καὶ ὅπως ὁ τοῖς ἀγαθοῖς ἀεὶ βασκαίνων Βατάν, ὁ τὴν εἰ κείαν ἔχθραν τῇ τοῦ Χριστοῦ ἀντεπεξάγων εἰρήνῃ, δ πᾶσιν ἀεὶ τοῖς τοῦ Χριστοῦ ἀντιστρατευόμενος καὶ ἀντιμαχόμενος, οὐκ ὀλίγα τοὺς πολλοὺς διεχύμαινε τὸν τῆς εἰρήνης ἐμποδισμόν, οὐκ εἶχε πῶς ἂν τοῦ τῆς εἰρήνης ἀγαθοῦ περιγένηται, πάντων ὑποστατὸν μηχάνημα τῆς αὐτοῦ κακίας επάξιον ἐφευρίσκει. Καὶ τὸ μηχάνημα φήμην τινὰ ταῖς ἁπάντων ἀκοπείς διαχωδωνίζει, ὡς ὁ ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως συνηγορῶν ἐστι τῇ τῆς Ῥώμης Ἐκκλησίᾳ ἐπὶ τῇ ἐν Συμβόλῳ παρὰ τῶν Ῥωμαίων γενομένη προσθήκη, ένα καὶ τὴν τῶν Γραικῶν Ἐκκλησίαν ἀναπείσῃ τὸ τοιοῦτον Σύμβολον μετὰ τῆς αὐτῆς προσθήκης ανα γινώσκειν. Καὶ τὸ τῆς φήμης πτερὸν ἅπαξ λυθέν, καὶ ἀκατασχέτῳ ῥύμῃ πρὸς τὴν οἰκουμένην ἅπασιν διαπτάν, τῆς καθ' ἡμῶν διαβολῆς πᾶσαν ἀκοὴν ἐμε πιπλα. γ. Καὶ ἡ μὲν καθ' ἡμῶν διαβολὴ αὕτη. Η δ' ἐπὶ ταύτῃ ἀπολογία, ὑπὲρ ἧς καὶ τὸ παγκόσμιον ἄκρος τήριον προσκαλούμεθα, οὐ πιθανότητι συγκροτηθής σεται λόγων, οἷς ὁ ἐν πειθοῖ σοφίας ἀνθρωπίνης διεξάγων τὰ καθ᾿ αὐτὸν, ἔστιν ὅτε σοφίζεται, ἀλ ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας ποιήσεται τὰ παρὰ τῶν τῆς Εκκλησίας φωστήρων καὶ διδασκάλων γεγενημένα πάλαι καὶ πεπραγμένα, πρὸς ἃ γε ὡς εἰς ἀρχέτυπο ὁρῶντες ἡμεῖς ἐπὶ τοὺς λόγους ἤλθομεν τούτους ὑπὲρ
sermonum in audientiam provoco. At undenam σήμερον τῶν ἐμῶν προκαλοῦμαι λόγων ἀκροατάς,
mihi vocem adsciscam, cujus strepitum termini. Καὶ πόθεν μοι ἔσται φωνὴν ἐκρῆξαι πάντα δυναomnes Anesque hauriant? Quod si similem vocem
non nanciscar, quomodo votis meis ipse satisfaciam, qui cœlum et terram hodie ad meorum sermonum audientiam provocare motu quodam animi
concitus sum? Verum qui 'piscatores legit, 121tumque eorum virtutis imbecillitati ingessit, ut
in omnem terram eorum sonus exierit, et in fines
orbis terræ verba eorum processerint, vocis meæ
remissum ac tenue virtutis suæ abundantia corroborabit, et universorum corda, apud quos meus
lic sermo perveniet, ad amplectendum veritatem
præparabit. Etenim si Deus veritas est, nam cum
veritas aulit, delectatur, et eum veritatem nunce
pare,
me David edocet, diriget sermones meos
apud eos, qui per totum terrarum orbem a Christo
sibi nomen assumunt, cum ad omnes, qui ubicunque terrarum Christiana compellatione gestiunt, non`tantum ad præscriptas gentes et urbes, sed ad eos, qui in speluncis et montibus
inhabitant, mendacii propugnator suæ calumniæ
adversus nos relia tetendit.
μένην περιηχῆσαι τὰ πέρατα; Καὶ εἰ μὴ τοιαύτης
εὐπορήσω φωνῆς, πῶς τὴν ἔφεσιν ἀποπλήσαιμι,
καθ᾿ ἣν οὐρανὸν καὶ γῆν ἐγὼ σήμερον εἰς τὸ τῶν
ἐμῶν λόγων ἀκροατήριον κεκινημαι προσκαλέσασθαι; 'Αλλ' ὁ τοὺς ἁλιεῖς ἐκλεξάμενος, καὶ ἐπὶ το
σοῦτον τὸ ἀσθενὲς αὐτῶν ἐνισχύσας, ὡς εἰς πᾶσαν
τὴν γῆν τὸν φθόγγον αὐτῶν ἐξελθεῖν, καὶ ὡς εἰς τὰ
πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα ἀκουτισθῆναι
αὐτῶν τὸ τῆς ἐμῆς φωνῆς ἀδρανές τῷ περιόντι τῆς
αὐτοῦ δυνάμεως ἐνισχύσει, καὶ τὰς ἁπάντων καρ
δίας, οἷς ὁ ἐμὸς οὗτος ἐνηχηθήσεται λόγος πρὸς τὴν
τῆς ἀληθείας ὑποδοχὴν ἑτοιμάσει. Εἰ γὰρ Θεὸς ἀλη
θείας ἐστὶν, ὅτι καὶ ἀλήθεια καλούμενος χαίρει,
ἐπεὶ καὶ ἀλήθειαν αὐτὸν προσαγορεύεσθαι διδάσκει
με ὁ Δαυΐδ, κατευθυνεῖ τοὺς λόγους ἡμῶν ἐνώπιον
τῶν ἁπανταχοῦ τῆς οἰκουμένης Χριστιανῶν, ὅτι καὶ
πρὸς τοὺς ἁπανταχοῦ γῆς τῶν ἀπὸ Χριστοῦ κεκλη
μένους ονόματι, οὐ μόνον εἰς ἔθνη διωρισμένως καὶ
πόλεις, ἀλλὰ καὶ μέχρι τῶν ἐν σπηλαίοις οἰκούντων
καὶ ὄρεσιν ὁ τοῦ ψεύδους ὑπερασπιστής τὰ τῆς αὐτοῦ διαβολῆς καθ' ἡμῶν ὑφήπλωσε δίκτυα.
2. Quænam porro calumnia, et quænam adversus eam nostra, qui eam perpetimur, responsio est? Eia agite, audite, omnes gentes,
ribus percipite, omnes, qui habitatis terram,
scitis equidem omnes, nemoque est qui id nescias, que inter Dei Ecclesias senioris, inquam,
Roma, et junioris hujusce nostra intercesse
runt, diuturnas inimicitias, ita annuente pacis
auctore Christo, qui colligit, el ul cohæreant
faeit, in bene fortunatam illam autiquam amiciliam conversas fuisse. Scitis præterea Satanam
qui bonis invidet, et proprias simultates Christi
paci opponit, qui semper omnes Christi asseelas
insectatur atque oppugnat, plurimos ad pacem
impediendam non modicuni excitasse, et ut pacis
commoda labefactaret, illud, licet non subsisteret, machinamentum invenisse. Rumorem in aures
omnium influit, episcopum Constantinopolitanum
suo patrocinio Ecclesiam Romanam, et quod ab
illa in Symbolo additum fuerat defendere, ut Ecclesiam Græcorum simile Symbolum cum eadem
additione recitare compellat. Et hujusce famae alve
semel motæ, et per universum terrarum orbem
incontinenti impetu circumvolitantes, calumniam
adversus nos structam in omnium aurea ingerunt.
3. Et hæc est calumnia contra nos. De ea
verò responsionem, pro qua universum terrarum
orbem ad audientiam provocavimus, non verborum verisimilitudine pertractabimus, quam in
humanæ sapientia suadela suam quispiam dige
rens, sapius subdole comminiscitur, sed veritatem demonstrabimus Ecclesiæ luminum ac magistrorum gestis factisque, ad quæ nos veluti in
exemplum aspicientes, ad sermones hosce deveβ. Τίς δὲ ἡ διαβολὴ, καὶ τίς ἡ ἐπὶ ταύτῃ παρ'
ἡμῶν τῶν διαβληθέντων ἀπολογία; Δεῦτε ἀκούσα::
πάντα τὰ ἔθνη· ἐνωτίσασθε πάντες οἱ κατοικοῦντες
τὴν οἰκουμένην. Ιστε πάντως οι πάντες, καὶ ἔστι;
ἀγνοεῖ τῶν ἁπάντων ἐστὶν οὐδεὶς, ὅπως ἡ μέσον του
Χριστοῦ Ἐκκλησιῶν, τῆς παλαιοτέρας, φημί, Ρώμης,
καὶ τῆς νέας τε καὶ ἡμετέρας μακροχρόνιος έχθρα,
τῇ τοῦ εἰρηνάρχου εὐδοκίᾳ Χριστοῦ, τοῦ τὰ διεστώ
τα συνδέοντος, καὶ συνάπτοντος εἰς τὴν εὐκληρίαν
τῆς παλαιᾶς ἐκείνης ἐπανῆλθεν εἰρήνης. Ἴστε δὲ καὶ
ὅπως ὁ τοῖς ἀγαθοῖς ἀεὶ βασκαίνων Βατάν, ὁ τὴν εἰ
κείαν ἔχθραν τῇ τοῦ Χριστοῦ ἀντεπεξάγων εἰρήνῃ, δ
πᾶσιν ἀεὶ τοῖς τοῦ Χριστοῦ ἀντιστρατευόμενος καὶ
ἀντιμαχόμενος, οὐκ ὀλίγα τοὺς πολλοὺς διεχύμαινε
τὸν τῆς εἰρήνης ἐμποδισμόν, οὐκ εἶχε πῶς ἂν τοῦ
τῆς εἰρήνης ἀγαθοῦ περιγένηται, πάντων ὑποστατὸν
μηχάνημα τῆς αὐτοῦ κακίας επάξιον ἐφευρίσκει.
Καὶ τὸ μηχάνημα φήμην τινὰ ταῖς ἁπάντων ἀκοπείς
διαχωδωνίζει, ὡς ὁ ἐπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως
συνηγορῶν ἐστι τῇ τῆς Ῥώμης Ἐκκλησίᾳ ἐπὶ τῇ ἐν
Συμβόλῳ παρὰ τῶν Ῥωμαίων γενομένη προσθήκη,
ένα καὶ τὴν τῶν Γραικῶν Ἐκκλησίαν ἀναπείσῃ τὸ
τοιοῦτον Σύμβολον μετὰ τῆς αὐτῆς προσθήκης ανα
γινώσκειν. Καὶ τὸ τῆς φήμης πτερὸν ἅπαξ λυθέν,
καὶ ἀκατασχέτῳ ῥύμῃ πρὸς τὴν οἰκουμένην ἅπασιν
διαπτάν, τῆς καθ' ἡμῶν διαβολῆς πᾶσαν ἀκοὴν ἐμε
πιπλα.
γ. Καὶ ἡ μὲν καθ' ἡμῶν διαβολὴ αὕτη. Η δ' ἐπὶ
ταύτῃ ἀπολογία, ὑπὲρ ἧς καὶ τὸ παγκόσμιον ἄκροςτήριον προσκαλούμεθα, οὐ πιθανότητι συγκροτηθής
σεται λόγων, οἷς ὁ ἐν πειθοῖ σοφίας ἀνθρωπίνης
διεξάγων τὰ καθ᾿ αὐτὸν, ἔστιν ὅτε σοφίζεται, ἀλ
ἀπόδειξιν τῆς ἀληθείας ποιήσεται τὰ παρὰ τῶν τῆς
Εκκλησίας φωστήρων καὶ διδασκάλων γεγενημένα
πάλαι καὶ πεπραγμένα, πρὸς ἃ γε ὡς εἰς ἀρχέτυπο
ὁρῶντες ἡμεῖς ἐπὶ τοὺς λόγους ἤλθομεν τούτους ὑπὲρ
col. 1013–1014page 499 of 511
PG 141:1013ὧν ἡ καθ᾿ ἡμῶν συκοφαντία πανταχού διακεκωδώνι. πται. Απλοί γὰρ ὄντες ἡμεῖς καὶ τὴν κατὰ Χριστὸν ἀπλότητα ὡς ἱμάτιον ἀμφιεννύμενοι ἀπερίεργον τὴν ἀπολογίαν ποιησόμεθα, τῆς ἀῤῥεποῦς τῶν ἀκροατῶν διαγνώσεως ἀναρτήσαντες, ἐπιστῆσαι καὶ ἀκριβώσασθαι, εἴτε κατὰ τὸν τῇ Ἐκκλησίᾳ παραδοθέντα τύπον ὑπὸ τῶν Πατέρων συνηγοροῦντες ἡμεῖς ἐσμεν τῇ τῆς Ρώμης Εκκλησίᾳ ἐπὶ τῇ ἐν τῷ Συμβόλῳ παρὰ τῶν Ρωμαίων γενομένῃ προσθήκῃ, είτε κατά τινα ίδιο ῥυθμίαν γνώμης, καὶ ὡς οἱ διαβάλλοντές φασι, περι φρόνησιν ἐθῶν τε καὶ τάξεων πατρικῶν. Αὐτίκα τὸν τοῦ ᾿Εκκλησιαστικοῦ στερεώματος ἥλιον, τὸν πολύν καὶ μέγιστον ᾿Αθανάσιον, οὗ καὶ ὁ λόγος αήττητος, καὶ ὁ τρόπος αμίμητος, ἐπεὶ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ σκάνδαλον οὐ τὸ τυχὸν ἀνερράγη μέσον τῶν ἐκκλησιῶν τούτων αὐτῶν, περὶ ὧν νῦν ὁ λόγος ἡμῖν, εὐ ρίσκομεν τὴν καταλλαγὴν ἀμφοτέρων οὐδενὶ τῷ ἄλλῳ τρόπῳ διοικονομησάμενον, ἀλλ᾽ ἢ τῷ συνηγορῆσαι τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐφ᾽ οἷς οἱ κατὰ τὴν Εαν πρὸς ἀντίπαλον μοῖραν τοὺς ἐν ἐκείνῃ κεκρίκασι. Καὶ τίς ἡ συνηγορία; αὐτὸς ἐκεῖνος ἐνταῦθα παρίτω, καὶ ταῖς τῇ αὐτοῦ γλώσσῃ ἐκφωνηθείσαις λέξεσιν ἀπαγγελλέτω ἡμῖν. Ἐν γὰρ τῷ πρὸς 'Αν τιοχείς τόμῳ οὕτω φησίν· οὓς γὰρ ἐμέμφοντό τίνες, ὡς τρεῖς λέγοντας ὑποστάσεις διὰ τὸ ἀγράφους καὶ ὑπόπτους ἐντεῦθεν εἶναι τὰς λέξεις, ἠξιοῦμεν μηδὲν πλέον ἐπιζητεῖν τῆς κατὰ Νίκαιαν ὁμολογίας· ἀνακρίνειν δὲ ὅμως τούτους διὰ τὴν φιλονεικίαν, μὴ ἄρα ὡς οἱ 'Ἀρειομανῖται λέγουσιν ἀπηλλοτριωμένας καὶ ἀλλο τριουσίους ἀλλήλων ἢ ὡς ἄλλοι αἱρετικοὶ τρεῖς ἀρχὰς καὶ τρεῖς θεοὺς λέγουσι. Καὶ μετὰ τὴν παρ' αὐτῶν προενεχθεῖσαν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων εἰς ἔννοιαν εὐσεβῆ ἐπιφέρει· 'Αποδεξάμενοι δὲ τούτων τὴν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων, καὶ τὴν ἀπο λογίαν ἐκρίναμεν τοὺς αἰτιασθέντας παρὰ τούτων ὡς λέγοντας μίαν ὑπόστασιν, μὴ ἄρα ὡς Σαβέλλιος φρονεῖ, οὕτω καὶ οὗτοι λέγουσιν ἐπὶ ἀναι χέσει τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Είτα καὶ τὴν αὐτῶν ἐπὶ τῇ ἀνακρίσει ταύτῃ ἀπολογίαν καταστρωννύει τῷ λόγῳ, καὶ ἐφεξῆς τῷ συμφώνω τῆς ἐννοίας ἐπὶ τῷ διαλλάττοντι τῶν λέξεων ἐπι θειάζων φησίν· 'Αμέλει κἀκεῖ οἱ αἰτιασθέντες ὡς εἰρηκότες τρεῖς ὑποστάσεις συνετίθεντο τούτοις καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ εἰρηκότες μίαν ὑπόστασιν κατ' ἐκείνων ὥσπερ ηρμήνευσαν καὶ ὡμολόγουν. Καὶ προβαίνων τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ἐπισυνείρει Τούτων τοίνυν οὕτως ὡμολογηθέντων, παρακαλοῦμεν ὑμᾶς, τοὺς μὲν οὕτως ὁμολογοῦντας καὶ διερμηνεύοντας οὕτω τὰς λέξεις, ἃς λέγουσι, μὴ κατακρίνητε, μηδὲ προπετῶς ἀποβάλλετε, ἀλλὰ μᾶλλον εἰρηνεύοντας καὶ ἀπολογουμένους προσε λαμβάνεσθε τοὺς δὲ μὴ βουλομένους οὕτως όμο λογεῖν καὶ διερμηνεύειν τὰς λέξεις, τούτους κω λύστε καὶ ἐντρέπετε ὡς ὑπόπτους τῷ φρονήματι. Τούτων δὲ μὴ ἀνεχόμενοι συμβουλεύετε κἀκεί τοις, τοῖς ὀρθῶς διερμηνεύουσί τε καὶ φρονοῦσι, μηδὲν πλέον ἀλλήλους ἀνακρίνειν, μηδὲ λογομα λεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον, μήτε ταῖς τοιαύταις
APOLOGIA.
lumnia ubique locorum diffusa est. Namque cum
nos simplices simus, quæ Christi est, simplicitate
circumamicti, absque ullo artificio responsionem
edemus, neutram in partem propenso artitorum
judicio committentes, ut altento animo examine
tur atque dijudicetur, an forms a Patribus Ecclesiæ
traditam Ecclesiam Romanam pro additione, ab
ealem in Symbolo facta, defendimus, an vero
propria sententia temere moti, et, ut accusatores
contendant, nostrarum consuetudinum ac paternorum ordinem neglectu. Et ante alios ecclesiastici
firmamenti solem, gravem in rebus agendis et maximum Athanasium, cujus sermo inexpugnabilis,
et vitæ ratio inimitabilis est, cum suo ævo scandaJam non leve inter has easdem Ecclesias, de quidus
nos modo verba facimus, exortum essel, carumdem
reconciliationem nullo alio modo peregisse învenimus, quam Romanæ defensione de iis suscepta,
pro quibus remn Orientales in contrariam partem
trahentes Romanos condemnabant. Quæ vero faerit
defensio, idem hic veniens suamet lingua dictatis
vocibus nobis significet. Namque ad Antiochenos
tomo hunc in modum edisserit: Illis enim, qui nonnullos incusabant, ut trium hypostaseon affirmalo -
res, cum hujusmodi voces in Scripturis non reperirentur, ac proinde suspectæ videri possent, auciores
fuimus, ne amplius in Nicanan confessionem inqui
rerent: ved tamen de istis ob pervicaciam rixandi
ὧν ἡ καθ᾿ ἡμῶν συκοφαντία πανταχού διακεκωδώνι. mimus, quorum causa adversus nos structa caπται. Απλοί γὰρ ὄντες ἡμεῖς καὶ τὴν κατὰ Χριστὸν
ἀπλότητα ὡς ἱμάτιον ἀμφιεννύμενοι ἀπερίεργον τὴν
ἀπολογίαν ποιησόμεθα, τῆς ἀῤῥεποῦς τῶν ἀκροατῶν
διαγνώσεως ἀναρτήσαντες, ἐπιστῆσαι καὶ ἀκριβώσασθαι, εἴτε κατὰ τὸν τῇ Ἐκκλησίᾳ παραδοθέντα τύπον
ὑπὸ τῶν Πατέρων συνηγοροῦντες ἡμεῖς ἐσμεν τῇ τῆς
Ρώμης Εκκλησίᾳ ἐπὶ τῇ ἐν τῷ Συμβόλῳ παρὰ τῶν
Ρωμαίων γενομένῃ προσθήκῃ, είτε κατά τινα ίδιοῥυθμίαν γνώμης, καὶ ὡς οἱ διαβάλλοντές φασι, περιφρόνησιν ἐθῶν τε καὶ τάξεων πατρικῶν. Αὐτίκα τὸν
τοῦ ᾿Εκκλησιαστικοῦ στερεώματος ἥλιον, τὸν πολύν
καὶ μέγιστον ᾿Αθανάσιον, οὗ καὶ ὁ λόγος αήττητος,
καὶ ὁ τρόπος αμίμητος, ἐπεὶ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ
σκάνδαλον οὐ τὸ τυχὸν ἀνερράγη μέσον τῶν Ἐκκλη
σιῶν τούτων αὐτῶν, περὶ ὧν νῦν ὁ λόγος ἡμῖν, εὐρίσκομεν τὴν καταλλαγὴν ἀμφοτέρων οὐδενὶ τῷ
ἄλλῳ τρόπῳ διοικονομησάμενον, ἀλλ᾽ ἢ τῷ συνήγο
ρῆσαι τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐφ᾽ οἷς οἱ κατὰ τὴν
Εαν πρὸς ἀντίπαλον μοῖραν τοὺς ἐν ἐκείνῃ κεκρικασι. Καὶ τίς ἡ συνηγορία; αὐτὸς ἐκεῖνος ἐνταῦθα
παρίτω, καὶ ταῖς τῇ αὐτοῦ γλώσσῃ ἐκφωνηθείσαις
λέξεσιν ἀπαγγελλέτω ἡμῖν. Ἐν γὰρ τῷ πρὸς 'Αν
τιοχείς τόμῳ οὕτω φησίν· οὓς γὰρ ἐμέμφοντό
τίνες, ὡς τρεῖς λέγοντας ὑποστάσεις διὰ τὸ
ἀγράφους καὶ ὑπόπτους ἐντεῦθεν εἶναι τὰς
λέξεις, ἠξιοῦμεν μηδὲν πλέον ἐπιζητεῖν τῆς
κατὰ Νίκαιαν ὁμολογίας· ἀνακρίνειν δὲ ὅμως
τούτους διὰ τὴν φιλονεικίαν, μὴ ἄρα ὡς οἱ 'Αρει
ομανῖται λέγουσιν ἀπηλλοτριωμένας καὶ ἀλλο- G quæstio est habita, interrogatique sunt, num ex
τριουσίους ἀλλήλων ἢ ὡς ἄλλοι αἱρετικοὶ τρεῖς
ἀρχὰς καὶ τρεῖς θεοὺς λέγουσι. Καὶ μετὰ τὴν
παρ' αὐτῶν προενεχθεῖσαν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων
εἰς ἔννοιαν εὐσεβῆ ἐπιφέρει· 'Αποδεξάμενοι δὲ
τούτων τὴν ἑρμηνείαν τῶν λέξεων, καὶ τὴν ἀπολογίαν ἐκρίναμεν τοὺς αἰτιασθέντας παρὰ τούτων
ὡς λέγοντας μίαν ὑπόστασιν, μὴ ἄρα ὡς Σαβέλ
λιος φρονεῖ, οὕτω καὶ οὗτοι λέγουσιν ἐπὶ ἀναι
χέσει τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Είτα
καὶ τὴν αὐτῶν ἐπὶ τῇ ἀνακρίσει ταύτῃ ἀπολογίαν
καταστρωννύει τῷ λόγῳ, καὶ ἐφεξῆς τῷ συμφώνω
τῆς ἐννοίας ἐπὶ τῷ διαλλάττοντι τῶν λέξεων ἐπιθειάζων φησίν· 'Αμέλει κἀκεῖ οἱ αἰτιασθέντες ὡς
εἰρηκότες τρεῖς ὑποστάσεις συνετίθεντο τούτοις·
καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ εἰρηκότες μίαν ὑπόστασιν κατ'
ἐκείνων ὥσπερ ηρμήνευσαν καὶ ὡμολόγουν.
Καὶ προβαίνων τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ἐπισυνείρει·
Τούτων τοίνυν οὕτως ὡμολογηθέντων, παρακα
λοῦμεν ὑμᾶς, τοὺς μὲν οὕτως ὁμολογοῦντας καὶ
διερμηνεύοντας οὕτω τὰς λέξεις, ἃς λέγουσι, μὴ
κατακρίνητε, μηδὲ προπετῶς ἀποβάλλετε, ἀλλὰ
μᾶλλον εἰρηνεύοντας καὶ ἀπολογουμένους προσε
λαμβάνεσθε τοὺς δὲ μὴ βουλομένους οὕτως όμο
λογεῖν καὶ διερμηνεύειν τὰς λέξεις, τούτους κω
λύστε καὶ ἐντρέπετε ὡς ὑπόπτους τῷ φρονήματι.
Τούτων δὲ μὴ ἀνεχόμενοι συμβουλεύετε κἀκείτοις, τοῖς ὀρθῶς διερμηνεύουσί τε καὶ φρονοῦσι,
μηδὲν πλέον ἀλλήλους ἀνακρίνειν, μηδὲ λογομα
λεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον, μήτε ταῖς τοιαύταις
Arianorum sententia alienas peregrinasque, ac`diversæ a se invicem substantiæ personas esse velint;
an ut alti hæretici tria principia, et tres deos constituent. Et post eorum in vocibus similibus rectam
ac piam interpretationem subdit: Approbata igitur
ejusmodi interpretatione ac responsione, vicissim
quoque et examinavimus, qui ab istis in culpam devocabantur, quasi dicerent, esse unam hypostasim,
sciscitantes ab illis, num pro Sabelliano dogmule ea
mente loquerentur, ut sublatos vellent ex Trinitate
Filium et Spiritum sanctum. Tum eorumdem responsionem suggerit: statimque concordans sententiæ cum dictionum dissidio laudans, connectit:
Quinimo et illi, qui eo crimine postulati erant, quod
tres hypostases inducerent, cum istis in eamdem sententiam convenerunt, vicissimque illi qui unam hypostasim asseverarant, istorum interpretationi acquieverunt. Et prosequens orationem, jam dictis illa
quoque superaddit: Cum igitur istiusmodi illorum
fuerit confessio, adhortamus vos ne cos, qui ita
conflentur, talemque interpretationem sua confessioni accommodant, vos temere condemnare ac rejicere -
velitis, sed potius admissa illorum excusatione recipiendos putetis: eos contra qui tatem confessionem
non edunt, neque tali interpretutione in istis verbis
utuntur, arcere vos vellemus, et adversari, ut suspe
cla mentis homines. Calerum cum illos tolerandos
non censebitis, consuletis illis, qui recte interpretantur, et recte sentiunt; ne ulterior ulla inter vos adhi-
col. 1015–1016page 500 of 511
PG 141:1015λέξεσι διαμάχεσθαι, ἀλλὰ τῷ φρονήματι τῆς εὐσεβείας συμφωνεῖν. Οἱ γὰρ μὴ οὕτω διανοούμενοι, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λεξειδίοις φιλονεικούντες, οὐδὲν ἕτερον ποιοῦντες εἰσιν, ἡ ποτίζουσιν ἀνατροπὴν θολερὰν τὸν πλησίον, ὡς φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἀγαπῶντες τὰ σχί σματα. Καὶ ἔτι· Τὸ μὲν ἀσεβεῖν παντελῶς κεκώ Αυται, κἂν ποικίλοις ρήμασι, καὶ πιθανοῖς του φίσμασι περιβάλλειν αὐτό τις ἐπιχειρεῖ· τὰ δ' εὐσεβεῖν ὅσιον παρὰ πᾶσιν ώμολόγηται, κατ ξενιζούσαις λέξεσί τισι χρήσηται, ἕως μόνον ὁ λέγων εὐσεβὲς ἔχει τὸ φρόνημα, καὶ δι' αὐτῶν, δ νενόηκεν, εὐσεβῶς βούλεται σημαίνειν. Καὶ αὖθις μεθ᾿ ἕτερα· Οὐκοῦν εἰ τὰ ῥήματα ταῦτα ὡς ξένα προφασίζονται οὗτοι, φρονείτωσαν τὴν διάνοιαν, καθ᾽ ἣν ἡ σύνοδος οὕτως ἔγραψεν, ὅτι εἰ καὶ μὴ οὕτως ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰσιν αἱ λέξεις, ἀλλὰ καθάπερ είρηται πρότερον, τὴν ἐκ τῶν Γραφῶν διάνοιαν ἔχουσι, καὶ ταύτην ἐκφωνούν μεναι σημαίνουσιν τοῖς ἔχουσιν εἰς εὐσέβειαν τὴν ἀκοὴν ὁλόκληρον. Ταῦτα μὲν τῆς ᾿Αθανασίου βροντοφώνου γλώττης τὰ ἀπηχήματα. Ἡμεῖς δὲ ἐπὶ τοιαύταις οἰκονομίαις καὶ ἐπὶ τοιούτοις δι νοήμασι τὸν διαφανῆ τῆς οἰκουμένης φωστῆρα ἐκεῖ τον εὑρίσκοντες τὴν καταλλαγὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἐν ταῖς αὐτοῦ ἡμέραις διοικονομησάμενον, καὶ μέγα ἡγούμενοι κατόπιν ἐκείνου βαίνειν, καὶ ὡς ὁδηγῷ φωτὶ ἐναυγάζεσθαι τοῖς παρ' ἐκείνου διῳκονομημέν νοις εἰς τὴν τῆς Ἐκκλησίας οικοδομήν, ἧς ἀκρογων νιαῖος καὶ συνδέτης λίθος Χριστὸς ὁ Θεὸς, πρὸς τὴν τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγὴν δεδώκαμεν ἑαυτοὺς, τὸ λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον διαπτύσαντες, τὸ ταῖς λέξεσι διαμάχεσθαι, ἐφ᾽ οἷς τῷ φρονήματι τῆς εὐσεβείας συμφωνοῦσαν ἡμῖν τὴν τῆς Ῥώμης Εκκλησίαν κατενοήσαμεν, αποπέμψαντες, ὡς ἂν μὴ ἀκούσωμεν καὶ αὐτοὶ φιλονεικοῦντες εἶναι τοῖς λεξειδίοις, καὶ ἀνατροπὴν θολερὰν τὸν πλησίον ποτίζοντες, ὡς φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ καὶ ἀγαπῶντες τὰ σχίσματα. δ. Δεῦτε οὖν, ὦ τῶν ἐμῶν λόγων ἀκροαται, δι κάσατε ἀῤῥεπῶς πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, πρὸς πάσης ἐπουρανίου δυνάμεως, εἴ γε δικαίας τάς καθ' ἡμῶν ἐκφέρουσι ψήφους οι μέγιστον ἡμῖν προς άπτοντες ἔγκλημα, τὸ συνηγορεῖν τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐχ κλησίᾳ, ἐφ᾽ οἷς τὸ τῆς ἐννοίας εὐσεβέστατον διομολογεῖ, κατηγορουμένους μὲν ὡς ἐπὶ δόξῃ δύο ἀρ χῶν καὶ δύο αἰτίων ἐπὶ τῆς μακαρίας Τριάδος, απο βαλλομένους δὲ τὴν κατηγορίαν κατὰ τὸ μίαν ἀρχὴ καὶ μίαν αἰτίαν πρεσβεύειν καὶ διομολογεῖν. ᾿Αθα. νάσιος τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ συνηγορεί, μηδὲν ἔχων τῆς συνηγορίας ἀρχέτυπον, καὶ πρὸς μηδὲν άλλο παράδειγμα τὴν αὐτοῦ ἀπευθύνων συνηγορίαν, καὶ ταῦτα ἐφ᾽ οἷς Ἰταλοὶ τὰ μέγιστα προσπταίειν ἐδόκουν. Σαβελλισμοῦ γὰρ παρεῖχεν ὑπόνοιαν μιας ὑποστάσεως ἐπὶ τῆς Τριάδος ὁμολογία. Καὶ ἡμεῖς παραβασίας τῶν πατρικών διατάξεων εγκαλούμεθα, ὡς μαθηταὶ διδασκάλῳ ᾿Αθανασίῳ ἑπόμενοι, καὶ πρὸς τὰς ἐκείνου πράξεις, ὡς εἰς παράδειγμα και ἀρχέτυπον, τὰς ἑαυτῶν ἀπευθύνοντες. Ἐγὼ μὲν τη
beatur disquisitio, neque verborum pugnis sludeatis λέξεσι διαμάχεσθαι, ἀλλὰ τῷ φρονήματι τῆς
ad nullam prorsus utilitatem, sed sensus cogitatio- εὐσεβείας συμφωνεῖν. Οἱ γὰρ μὴ οὕτω διανοού
nesque pietatis exhibere. Nam qui ita affecti non μενοι, ἀλλὰ μόνον ἐπὶ τοῖς τοιούτοις λεξειδίοις
sunt, sed tantummodo super istiusmodi voculis con- φιλονεικούντες, οὐδὲν ἕτερον ποιοῦντες εἰσιν, ἡ
tentiose rixantur, et aliud quidpiam præterquam ποτίζουσιν ἀνατροπὴν θολερὰν τὸν πλησίον, ὡς
qnod Nicaæ scriptum est, requirunt, hi profecto φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ, καὶ ἀγαπῶντες τὰ σχίnihil aliud agunt, quam quod proximis suis turbidam σματα. Καὶ ἔτι· Τὸ μὲν ἀσεβεῖν παντελῶς κεκώsubversionem propinant, ut inimici, et discordiarum Αυται, κἂν ποικίλοις ρήμασι, καὶ πιθανοῖς του
schismatumque emulatores. Item: Impietas quidem φίσμασι περιβάλλειν αὐτό τις ἐπιχειρεῖ· τὰ δ'
modis omnibus abrogatur, licet eam variis verbis et εὐσεβεῖν ὅσιον παρὰ πᾶσιν ώμολόγηται, κατ
probabilibus argutiolis circumvestire quis tentet. ξενιζούσαις λέξεσί τισι χρήσηται, ἕως μόνον ὁ
Pietatem autem colere justum omnes confitentur, el λέγων εὐσεβὲς ἔχει τὸ φρόνημα, καὶ δι' αὐτῶν, δ
si peregrinis quibusdam vocibus utantur, dummodo
νενόηκεν, εὐσεβῶς βούλεται σημαίνειν. Καὶ
dicens, piam sententiam teneat, illisque, quod in αὖθις μεθ᾿ ἕτερα· Οὐκοῦν εἰ τὰ ῥήματα ταῦτα ὡς
animo habet, pie enuntiet. Rursumque post alia: „ ξένα προφασίζονται οὗτοι, φρονείτωσαν τὴν
Itaque si verba illi hæc veluti peregrina abjudicant, " διάνοιαν, καθ᾽ ἣν ἡ σύνοδος οὕτως ἔγραψεν, ὅτι
teneant sententiam, secundum quam synodus ita εἰ καὶ μὴ οὕτως ἐν ταῖς Γραφαῖς εἰσιν αἱ λέξεις,
scripsit. Quod licet voces non ita in Scripturis ἀλλὰ καθάπερ είρηται πρότερον, τὴν ἐκ τῶν
reperiantur, sed, ut antea dictum est, ex Scripturis Γραφῶν διάνοιαν ἔχουσι, καὶ ταύτην ἐκφωνούν
sententiam, sortiantur, eamque pronuntiata signif- μεναι σημαίνουσιν τοῖς ἔχουσιν εἰς εὐσέβειαν
cant apud eos, qui pietati aures integras conserva- τὴν ἀκοὴν ὁλόκληρον. Ταῦτα μὲν τῆς ᾿Αθανα
runt. Hi Athanasianæ linguæ instar tonitru fulgu- σίου βροντοφώνου γλώττης τὰ ἀπηχήματα. Ἡμεῖς
vantis strepitus, quem nos prælucidum terraruı δὲ ἐπὶ τοιαύταις οἰκονομίαις καὶ ἐπὶ τοιούτοις δι2orbis lumen sua ætate similibus dispositionibus, νοήμασι τὸν διαφανῆ τῆς οἰκουμένης φωστῆρα ἐκεῖac sententiis concordiam Ecclesiarum perficientem τον εὑρίσκοντες τὴν καταλλαγὴν τῶν Ἐκκλησιῶν ἐν
cum invenissemus, magni momenti esse, illius ταῖς αὐτοῦ ἡμέραις διοικονομησάμενον, καὶ μέγα
vestigiis insistere, existimantes, et veluti duce eo ἡγούμενοι κατόπιν ἐκείνου βαίνειν, καὶ ὡς ὁδηγῷ
lumine illustrari, similibus illius in ædificationem φωτὶ ἐναυγάζεσθαι τοῖς παρ' ἐκείνου διῳκονομημέν
Ecclesiarum, cujuş lapis angularis et colligator νοις εἰς τὴν τῆς Ἐκκλησίας οικοδομήν, ἧς ἀκρογων
Christus Deus est, dispositionibus ad Romanæ νιαῖος καὶ συνδέτης λίθος Χριστὸς ὁ Θεὸς, πρὸς τὴν
Ecclesiae unionem nosmetipsos tradidimus, pugnis τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας καταλλαγὴν δεδώκαμεν
verborum ad nullam utilitatem, et dictionum, oppu- ἑαυτοὺς, τὸ λογομαχεῖν ἐπ᾽ οὐδὲν χρήσιμον διαπτύ
gnationibus, in quibus sensus cogitationesque
σαντες, τὸ ταῖς λέξεσι διαμάχεσθαι, ἐφ᾽ οἷς τῷ
pietatis Romana Ecclesiæ cum nobis concordant φρονήματι τῆς εὐσεβείας συμφωνοῦσαν ἡμῖν τὴν τῆς
neglectis, ne et ipsi audiamus, voculis contentiose
Ῥώμης Εκκλησίαν κατενοήσαμεν, αποπέμψαντες,
rixari, et subversionem turbidam, ut pacis inimiὡς ἂν μὴ ἀκούσωμεν καὶ αὐτοὶ φιλονεικοῦντες εἶναι
cos, et discordiarum schismatumque æmulatores
τοῖς λεξειδίοις, καὶ ἀνατροπὴν θολερὰν τὸν πλησίον
proximis propinare.
ποτίζοντες, ὡς φθονοῦντες τῇ εἰρήνῃ καὶ ἀγαπῶν
τες τὰ σχίσματα.
4. Agite igitur, sermonum meorum auditores,
neutram in partem propensi, per Triadem ipsam,
per universas coelestes virtutes, dijudicate, an
calculos juste contra nos ferunt, qui inagnum nobis crimen appingunt, cum Ecclesia Romana sentire in iis, quæ illa quam piissime confitetur:
licet enim Romani arguantur duo principia et
duas causas in sanctissima Triade statuere, sed
causam
accusationem amoliuntur, cum unum principlum et unam
se tenere profitentur.
Athanasius cum Romana Ecclesia concordat, eamque defendit, cum nullum prævium habeat suæ defensionis exemplum, neque factum præcedens quod
imitaretur; tumque cum Itali in potissimis errare
reputabantur, tanquam qui de Sabellismo suspecti
erant, uti unius hypostasis in sancta Triade assertores. Et nos paternarum ordinationum prævarica
tionis insimulamur, qui veluti discipuli Athanasiu
sequimur, et ad illius actiones veluti in archetypum et exemplar nos conformamus. Ego quidem
δ. Δεῦτε οὖν, ὦ τῶν ἐμῶν λόγων ἀκροαται, δικάσατε ἀῤῥεπῶς πρὸς τῆς Τριάδος αὐτῆς, πρὸς
πάσης ἐπουρανίου δυνάμεως, εἴ γε δικαίας τάς καθ'
ἡμῶν ἐκφέρουσι ψήφους οι μέγιστον ἡμῖν προς
άπτοντες ἔγκλημα, τὸ συνηγορεῖν τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐχκλησίᾳ, ἐφ᾽ οἷς τὸ τῆς ἐννοίας εὐσεβέστατον διομο
λογεί, κατηγορουμένους μὲν ὡς ἐπὶ δόξῃ δύο ἀρ
χῶν καὶ δύο αἰτίων ἐπὶ τῆς μακαρίας Τριάδος, απο
βαλλομένους δὲ τὴν κατηγορίαν κατὰ τὸ μίαν ἀρχὴ
καὶ μίαν αἰτίαν πρεσβεύειν καὶ διομολογεῖν. ᾿Αθα.
νάσιος τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ συνηγορεί, μηδὲν
ἔχων τῆς συνηγορίας ἀρχέτυπον, καὶ πρὸς μηδὲν
άλλο παράδειγμα τὴν αὐτοῦ ἀπευθύνων συνηγορίαν,
καὶ ταῦτα ἐφ᾽ οἷς Ἰταλοὶ τὰ μέγιστα προσπταίειν
ἐδόκουν. Σαβελλισμοῦ γὰρ παρεῖχεν ὑπόνοιαν μιας
ὑποστάσεως ἐπὶ τῆς Τριάδος ὁμολογία. Καὶ ἡμεῖς
παραβασίας τῶν πατρικών διατάξεων εγκαλούμεθα,
ὡς μαθηταὶ διδασκάλῳ ᾿Αθανασίῳ ἑπόμενοι, καὶ
πρὸς τὰς ἐκείνου πράξεις, ὡς εἰς παράδειγμα και
ἀρχέτυπον, τὰς ἑαυτῶν ἀπευθύνοντες. Ἐγὼ μὲν
τη
col. 1017–1018page 501 of 511
PG 141:1017οἶμαι μὴ πλειόνων ἔτι δεηθῆναι με λόγων ἀποδείξεως ἕνεκα τοῦ μὴ κακῶς μηδ' ἐπισφαλῶς τὴν τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας συνηγορίαν ποιεῖσθαι ἡμᾶς, τὸ τῶν λέξεων παρορῶντας ἀσύμφωνον, καὶ τὸ τῆς ἐννοίας ἁρπάζοντας σύμφωνον, διὰ τὸ θεοφιλὲς τῆς εἰρήνης καὶ ἔνθεσμον· εἰ δὲ διὰ τὴν ἐπὶ δυσὶν ἢ τρισὶ μάρτυσιν εὐαγγελικὴν πίστιν τῶν λεγομένων δέει καὶ ἑτέρους τῶν τῆς εὐσεβείας διδασκάλων παρ αγαγεῖν συνηγοροῦντας μέντοι, οὐ μέντοι γε μέχρι καὶ τοῦ μεταστῆσαι τοὺς ἀντιλέγοντας εἰς τὸ, ἐφ' ᾧ καὶ τὴν συνηγορίαν ἐποιοῦντο, ἀλλὰ μέχρι τῆς εἰρήνης τῶν μερῶν ἀμφοτέρων τὸν ὅλον σκοπὸν τῆς οἰκείας διαθέσεως ἀποτείνοντας, ὡς τοῦ εἰρηνάρχου Χριστοῦ μιμητὰς τοῦ τὰ διεστῶτα συνδέοντος καὶ συνάπτοντος, καὶ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος ἐνταυθοῖ παραχθήσεται, καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας ἀξιώνυμος ἐπισυγκροτήσει τοῖς εἰρημένοις. Ὁ μὲν γὰρ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος τοὺς μὴ λέγοντας τὸ Πνεῦμα Θεὸν συγκαταλλάξαι σπεύδει τοῖς Θεὸν αὐτὸ καὶ ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ τρανῇ τῇ γλώττῃ ἀνακηρύττουσιν· ὁ δὲ μέγας ἐν θεολόγοι; Γρηγόριος τὴν αὐτὴν ὁδὸν τῆς τῶν μερῶν τούτων καταλλαγῆς μετερχόμενος, οἷς λέγει προσεπιφέρει. Μηδὲ γὰρ τὸ τῶν Ἰουδαίων ἔθνος ἀποβαλεῖν ἄν, εἰ τὴν τοῦ εἰλημμένου φωνὴν ἀντὶ τῆς Χριστοῦ πρὸς ὀλί γον ἐπιζητοῦντες, ἠξίουν μεθ᾿ ἡμῶν τάττεσθαι. Ἀλλ᾽ οὔτε ὁ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος συνηγορών τοῖς μίαν ὑπόστασιν λέγουσιν, ἐπὶ τοσοῦτον συν ηγόρει ἐκείνοις, ἐφ' ὅσον μεταστῆσαι τοὺς τὰς τρεῖς δογματίζοντας ὑποστάσεις εἰς τὴν ἐκείνων ὁμολογίαν· οὔτε ὁ μέγας Βασίλειος εἰς σπον δὰς καταλλάττων εἰρηνικὰς τούς τε Θεὸν ἀν επισκιάστως τὸ Πνεῦμα ὁμολογοῦντας, καὶ τοὺς μὴ Θεὸν αὐτὸ λέγοντας, ἐν ἄλλαις δὲ φωναῖς τὸ ἴσον ἐμφαίνοντας, συνηγορῶν ἦν τοῖς μὴ λέγουσι Πνεῦμα Θεόν, ὥστε πρὸς τὴν αὐτὴν δόξαν καὶ τοὺς λέγοντας μεταστῆσαι· ἀλλ' οὐδὲ τῆς θεο λογίας ἐπώνυμος, τόγε εἰς αὐτὸν ἦκον, τὸ Ἰουδαίων παραδεχόμενος ἔθνος, εἰ τὴν τοῦ εἰλημμένου φωνὴν δεξάμενον ἀντὶ τῆς Χριστοῦ, ἠξίουν μεθ' ἡμῶν τάτο τεσθαι, συνηγορῶν ἐπὶ τῇ φωνῇ ταύτῃ τῇ τοῦ εἰλημμένου, ὥστε πείθειν καὶ τοὺς μήπω λέγοντας μετα έπειτα χρῆσθαι αὐτῇ. Καὶ ἡμεῖς τοίνυν τῇ Ἐκκλησίᾳ τῆς Ῥώμης συνηγοροῦντες ἐπὶ τοσοῦτον συνηγοροῦμεν, ἐφ' ὅσον μεταστῆσαι εἰς τὸ λέγειν, ἐκ Πα-D τρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα, τοὺς ἀρχῆθεν καὶ ἐς δεῦρο ἐν τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως ἀναγινώσκοντας, εκπορευόμενον αὐτὸ ἐκ Πατρός. ᾿Αλλ' ὡς οἱ τῆς οἰκουμένης φωστῆρες ἐκεῖνοι πρὸς τὸ τῆς ἐννοίας σύμφωνον ἀφορῶντες μέχρι τῆς εἰρή νης τὴν τῆς συνηγορίας σπουδὴν ἐπεδείκνυντο· οὕτω καὶ ἡμεῖς ὡς μαθηταὶ διδασκάλοις ἐκείνοις ἑπόμενοι, οὐ τῇ λέξει, ἀλλὰ τῇ ἐννοίᾳ τὸ πᾶν τῆς καταλλαγῆς χαριζόμενοι μέχρι τῆς εἰρήνης τῇ τῆς Ρώμης Εχο κλησία συνηγοροῦμεν. Αλλ' οἱ μὲν συκοφαντεῖν ἕτοιμοι, καὶ διαβάλλειν εὐχερεῖς πάντα, συκοφαντείτωσαν, διαβαλλέτωσαν. Εστιν ὁ δικάσων Θεός. Ἔστι πάντως κριτής, παρ' οὗ τὰς εὐθύνας καὶ τῶν λόγων, καὶ τῶν τρόπων εἰσπραχθησόμεθα. Ημείς
APOLOGIA.
οἶμαι μὴ πλειόνων ἔτι δεηθῆναι με λόγων ἀποδεί- opinor, non esse pluribus opus, ad demonstrandumι
ξεως ἕνεκα τοῦ μὴ κακῶς μηδ' ἐπισφαλῶς τὴν τῆς
Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας συνηγορίαν ποιεῖσθαι ἡμᾶς,
τὸ τῶν λέξεων παρορῶντας ἀσύμφωνον, καὶ τὸ τῆς
ἐννοίας ἁρπάζοντας σύμφωνον, διὰ τὸ θεοφιλὲς τῆς
εἰρήνης καὶ ἔνθεσμον· εἰ δὲ διὰ τὴν ἐπὶ δυσὶν ἢ
τρισὶ μάρτυσιν εὐαγγελικὴν πίστιν τῶν λεγομένων
δέει καὶ ἑτέρους τῶν τῆς εὐσεβείας διδασκάλων παρ
αγαγεῖν συνηγοροῦντας μέντοι, οὐ μέντοι γε μέχρι
καὶ τοῦ μεταστῆσαι τοὺς ἀντιλέγοντας εἰς τὸ, ἐφ'
ᾧ καὶ τὴν συνηγορίαν ἐποιοῦντο, ἀλλὰ μέχρι τῆς
εἰρήνης τῶν μερῶν ἀμφοτέρων τὸν ὅλον σκοπὸν τῆς
οἰκείας διαθέσεως ἀποτείνοντας, ὡς τοῦ εἰρηνάρχου
Χριστοῦ μιμητὰς τοῦ τὰ διεστῶτα συνδέοντος καὶ
συνάπτοντος, καὶ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος ἐνταυθοῖ παραχθήσεται, καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας
ἀξιώνυμος ἐπισυγκροτήσει τοῖς εἰρημένοις. Ὁ μὲν
γὰρ ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος τοὺς μὴ λέγοντας
τὸ Πνεῦμα Θεὸν συγκαταλλάξαι σπεύδει τοῖς Θεὸν
αὐτὸ καὶ ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ τρανῇ τῇ γλώττῃ
ἀνακηρύττουσιν· ὁ δὲ μέγας ἐν θεολόγοι; Γρηγόριος τὴν αὐτὴν ὁδὸν τῆς τῶν μερῶν τούτων καταλλαγῆς μετερχόμενος, οἷς λέγει προσεπιφέρει. Μηδὲ
γὰρ τὸ τῶν Ἰουδαίων ἔθνος ἀποβαλεῖν ἄν, εἰ τὴν
τοῦ εἰλημμένου φωνὴν ἀντὶ τῆς Χριστοῦ πρὸς ὀλί
γον ἐπιζητοῦντες, ἠξίουν μεθ᾿ ἡμῶν τάττεσθαι.
Ἀλλ᾽ οὔτε ὁ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αθανάσιος συνηγορών
τοῖς μίαν ὑπόστασιν λέγουσιν, ἐπὶ τοσοῦτον συν
ηγόρει ἐκείνοις, ἐφ' ὅσον μεταστῆσαι τοὺς τὰς
τρεῖς δογματίζοντας ὑποστάσεις εἰς τὴν ἐκείνων
ὁμολογίαν· οὔτε ὁ μέγας Βασίλειος εἰς σπον
δὰς καταλλάττων εἰρηνικὰς τούς τε Θεὸν ἀν·
επισκιάστως τὸ Πνεῦμα ὁμολογοῦντας, καὶ τοὺς
μὴ Θεὸν αὐτὸ λέγοντας, ἐν ἄλλαις δὲ φωναῖς
τὸ ἴσον ἐμφαίνοντας, συνηγορῶν ἦν τοῖς μὴ
λέγουσι Πνεῦμα Θεόν, ὥστε πρὸς τὴν αὐτὴν δόξαν
καὶ τοὺς λέγοντας μεταστῆσαι· ἀλλ' οὐδὲ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, τόγε εἰς αὐτὸν ἦκον, τὸ Ἰουδαίων
παραδεχόμενος ἔθνος, εἰ τὴν τοῦ εἰλημμένου φωνὴν
δεξάμενον ἀντὶ τῆς Χριστοῦ, ἠξίουν μεθ' ἡμῶν τάτο
τεσθαι, συνηγορῶν ἐπὶ τῇ φωνῇ ταύτῃ τῇ τοῦ εἰλημ
μένου, ὥστε πείθειν καὶ τοὺς μήπω λέγοντας μετα
έπειτα χρῆσθαι αὐτῇ. Καὶ ἡμεῖς τοίνυν τῇ Ἐκκλησίᾳ
τῆς Ῥώμης συνηγοροῦντες ἐπὶ τοσοῦτον συνηγοροῦμεν, ἐφ' ὅσον μεταστῆσαι εἰς τὸ λέγειν, ἐκ Πα-D
τρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα, τοὺς
ἀρχῆθεν καὶ ἐς δεῦρο ἐν τῷ Συμβόλῳ τῆς πίστεως
ἀναγινώσκοντας, εκπορευόμενον αὐτὸ ἐκ Πατρός.
᾿Αλλ' ὡς οἱ τῆς οἰκουμένης φωστῆρες ἐκεῖνοι πρὸς
τὸ τῆς ἐννοίας σύμφωνον ἀφορῶντες μέχρι τῆς εἰρήνης τὴν τῆς συνηγορίας σπουδὴν ἐπεδείκνυντο· οὕτω
καὶ ἡμεῖς ὡς μαθηταὶ διδασκάλοις ἐκείνοις ἑπόμενοι,
οὐ τῇ λέξει, ἀλλὰ τῇ ἐννοίᾳ τὸ πᾶν τῆς καταλλαγῆς
χαριζόμενοι μέχρι τῆς εἰρήνης τῇ τῆς Ρώμης Εχο
κλησία συνηγοροῦμεν. Αλλ' οἱ μὲν συκοφαντεῖν
ἕτοιμοι, καὶ διαβάλλειν εὐχερεῖς πάντα, συκοφαν
τείτωσαν, διαβαλλέτωσαν. Εστιν ὁ δικάσων Θεός.
Ἔστι πάντως κριτής, παρ' οὗ τὰς εὐθύνας καὶ τῶν
λόγων, καὶ τῶν τρόπων εἰσπραχθησόμεθα. Ημείς
nos, non male, sed tuto Romana Ecclesia defen
sionem suscepisse, in dictionibus discrepantiam
negligentes, et arripientes, quæ in sententia est, concordiam, propter pacem, qua Deus tantummodo
delectatur, et leges approbant. Quod si propter
Evangelicum dictum de duobus vel tribus testibus
ad dicta confirmanda, opus est, et alios pietatis
doctores adducere, qui non ut contradicentes ad
acceptanda deducant ea, quorum ipsi defensionem
suscipiebant, sed ad pacem inter utrasque partes
tantum conciliandam, proprii propositi scopum
intendebant, uti Christi pacis auctoris dissita colligantis; et una cohærere facientis imitatores, et
in divinis rebus pertractandis eximius Basilius, et
cui merito a theologia nomen est, Gregorius, ad
jam dicta comprobanda producentur. Divinus namque Basilius non asserentes, Spiritum Deum esse
simul, cum illis collocare contendit, qui eum
Deum, et Patri Filioque consubstantialem deprædicant, et rebus theologicis magnus Gregorius eamdem
partium unionis viam iniens, post alia atque alia an -
nectit, neque Judzorum gentem rejicere se, dummodo assumpti vocem pro Christo omissis aliis
inquisitionibus acceptantes, una cum nobis vellent
collocari. Sed neque divinus Athanasius consentiens cum unam hypostasim affirmantibus, tantumdem illis assensum præbebat, ut tres hypostases
decernentes in eorum confessionem pertraheret:
neque magnus Basilius foedera concilians, eos, qui
palam atque aperte Spiritum Deum fatebantur,
cum iis qui eumdem Deum non fatebantur, sed
aliis vocibus pariter æqualiterque respondentibus
sic defendebant, ut in non asserentium, Spiritum
esse Deum, sententiam, asserentes eum Deum esse
traduceret: sed neque, cui a theologia nomen est,
quantum in se erat, Judæorum gentem amplectens,
si assumpti vocem pro Christo accipientes, una
cum nobis numerari vellent, partes eorum ita in
voce assumpli agebat, ut tandem et illud non enuntiantes, in posterum enuntiare compelleret: nos
eliam, cum tutamur Romanam Ecclesiam, tantumdem tutamur, ut eos qui a principio ad hæc
usque tempora in fidei Symbolo recitant, ex Patre
Spiritum procedere, adducamus, ut recitent ex
Patre Filioque procedere; sed veluti illa terrarum
orbis luminaria ad concordem sententiam respicientes, conflandæ tantum paci sua defensione
studium ponebant: sic et nos veluti discipuli magistros illos sequentes, non dictioni, sed sententiæ
totum negotium pacis indulgentes, unionis tantum
gratia Romanæ Ecclesia partes defendimus. Sed
qui prompti sunt ad calumniandum, et ad accusandum omnia propensi calumnientur, accusent.
Erit qui judicabit Deus. Est prorsus judex, cui
et sermonum et vitæ rationem reddemus. Nos
porro hanc apologiam persolvimus, ne quid scandali simplicium cordibus irrepat, qui nihil sani
præconum more pronuntiant, vobis, quos méa næc
On His Own BooksDe libris suis
col. 1019–1020page 502 of 511
PG 141:1019δὲ τὴν παροῦσαν ἀπολογίαν ποιησάμενοι, ὡς ἂν μή πού τι ἐνστάξει σκάνδαλον ταῖς τῶν ἀκεραιοτέρων ψυχαῖς οἱ μηδὲν ὑγιὲς διακηρυκεύοντες πρὸς ὑμᾶς, οὓς ὁ ἐμὸς λόγος εἰς ἀκροατὰς αὐτοῦ συνεκάλεσεν, οὕτω φαμέν. Ἐπεὶ καθὼς ἐν τοῖς τοῦ παρόντος. ἀπολογητικοῦ προοιμίοις ἐπηγγειλάμεθα τὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἀπολογίαν οὐ πιθανότητι λόγων ἐποιησάμεθα, ούς δ' ἐν πειθοῖ σοφίας ἀνθρωπίνης διεξάγων τὰ καθ' αὐτὸν ἐστὶν ὅτε σοφίζεται, ἀλλ᾽ εἰς τὴν τῆς ἀληθείας ἀπόδειξιν τὸ παρὰ τῶν τῆς Ἐκκλησίας φωστήρων καὶ διδασκάλων γεγενημένα πάλαι, καὶ πεπραγμένα προσβαλλόμεθα. Ὑμεῖς τὸν ἡμέτερον τοῦτον ἀπό λογον, εἰ δεῖσθε καὶ μάρτυρος ἐπὶ Θεῷ δεξάμενοι μάρτυρι, μηκέτι τοῖς πρὸς διαβολὴν τὴν γλῶτταν ἡτοιμασμένοις προσέχοιτε, ἀλλὰ τοῦ ἀληθοῦς ἐρευ νηταὶ γινόμενοι ἀκριβεῖς, τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν εἰ ρήνης ἀντέχεσθε, εἰδότες, ὡς πολὺς ἀπόκειται ὁ μισθὸς τοῖς συγκροτοῦσιν αὐτὴν ἐν τῇ τῆς ἀνταποδόσεως ἡμέρᾳ παρὰ τοῦ εἰρηνάρχου Χριστοῦ. ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΑΠΕΙΝΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΕΠΙΣΗΜΕΙΩΣΙΣ ΤΩΝ ΑΥΤΟΥ ΑΠΑΣΩΝ ΒΙΒΛΩΝ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ. α΄. Καὶ τὴν παροῦσαν δέξαι δὴ βίβλον, φίλον με ψυχῆς ἐνδιαίτημα, Κύρι Θεόδωρε, ἣν ἡ μὲν τοῖς ἐχι κλησιαστικοῖς ἐπισυμβάσα ταραχὴ καρπὸν τῆς ἐμῆ ἀνέδειξε διανοίας, ἡ δὲ διὰ ταῦτα ἐξορία καὶ φυ λακὴ καὶ τῶν ἐμῶν χειρῶν πόνον εἰργάσαντο. Εἰ γὰρ καὶ πρεσβυτικοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ χερσὶν ὁμοίαι;, ἀπᾷδον ἦν τὸ ἐγχείρημα, ἀλλ' ἐπεὶ πολλή τις ἀνάγκη τὸ τῆς βίβλου ἀπῄτει ἀντίγραφον, τοῦτο δὲ ταῖς τῶν ἐξ ἔθους ὑπηρετούντων ἡμῖν χερσὶν ἀνυσθῆναι οἷόν τε οὐκ ἦν (καὶ πῶς γὰρ, εἶχε παρὰ τῶν τῆς ἀληθείας ἐχθρῶν, μηδὲ θέας τῶν ἁπάντων οὐδενὸς πλὴν τῶν φυλάκων μόνον ἐπαξιούμεθα;) Θεῷ, ὑπὲρ οὗ ταῦτα πάσχομεν, τὸ πᾶν ἀναθέμενοι, καὶ ἐπιχε χειρήκαμεν τῷ ἔργῳ, καὶ τοῦ τέλους οὐκ ἠστοχή, και μεν. Δέξαι οὖν ταύτην τὴν πρὸς τὴν αὐτουργίαν του ἀντιγράφου ἀνάγκης τὸ αἴτιον, τὴν πικρὰν καὶ ἀπάν
otatio in audientiam provocavit, sic dicimus: δὲ τὴν παροῦσαν ἀπολογίαν ποιησάμενοι, ὡς ἂν μή
quemadmodum in bujusce apologiæ proœmio,
promisimus apologiam hanc nostram non in verborum verisimilitudine, et sermonibus persuasibilibus, quos in humanæ sapientiæ suadela quispiam
sua dirigens, saepius subdole comminiscitur, confecimus, sed ad veritatem demonstrandam, Ecclesia
luminum ac magistrorum olim gesta factaque proposuimus. Quod si testem quoque poposcitis,
testem ipsum Deum a nobis datum accipientes, ne
animum illis, qui paratam ad criminandum linguam
habent, advertite: sed veritatem sollicite indagan
tes, Ecclesiæ pacem retinete, dum scitis multam
esso mercedem repositam illam procurantibus, et
comprobantibus retribationis die ab auctore pacis
et principe.
πού τι ἐνστάξει σκάνδαλον ταῖς τῶν ἀκεραιοτέρων
ψυχαῖς οἱ μηδὲν ὑγιὲς διακηρυκεύοντες πρὸς ὑμᾶς,
οὓς ὁ ἐμὸς λόγος εἰς ἀκροατὰς αὐτοῦ συνεκάλεσεν,
οὕτω φαμέν. Ἐπεὶ καθὼς ἐν τοῖς τοῦ παρόντος.
ἀπολογητικοῦ προοιμίοις ἐπηγγειλάμεθα τὴν ὑπὲρ
ἡμῶν ἀπολογίαν οὐ πιθανότητι λόγων ἐποιησάμεθα,
ούς δ' ἐν πειθοῖ σοφίας ἀνθρωπίνης διεξάγων τὰ καθ'
αὐτὸν ἐστὶν ὅτε σοφίζεται, ἀλλ᾽ εἰς τὴν τῆς ἀληθείας
ἀπόδειξιν τὸ παρὰ τῶν τῆς Ἐκκλησίας φωστήρων
καὶ διδασκάλων γεγενημένα πάλαι, καὶ πεπραγμένα
προσβαλλόμεθα. Ὑμεῖς τὸν ἡμέτερον τοῦτον ἀπό
λογον, εἰ δεῖσθε καὶ μάρτυρος ἐπὶ Θεῷ δεξάμενοι
μάρτυρι, μηκέτι τοῖς πρὸς διαβολὴν τὴν γλῶτταν
ἡτοιμασμένοις προσέχοιτε, ἀλλὰ τοῦ ἀληθοῦς ἐρευ
νηταὶ γινόμενοι ἀκριβεῖς, τῆς τῶν Ἐκκλησιῶν εἰ
ρήνης ἀντέχεσθε, εἰδότες, ὡς πολὺς ἀπόκειται ὁ μισθὸς τοῖς συγκροτοῦσιν αὐτὴν ἐν τῇ τῆς ἀνταποδό
σεως ἡμέρᾳ παρὰ τοῦ εἰρηνάρχου Χριστοῦ.
ΙΩΑΝΝΟΥ
ΤΑΠΕΙΝΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ
ΕΠΙΣΗΜΕΙΩΣΙΣ ΤΩΝ ΑΥΤΟΥ ΑΠΑΣΩΝ ΒΙΒΛΩΝ
ΚΑΙ ΓΡΑΦΩΝ ΣΥΜΦΩΝΙΑΣ.
JOANNIS
ПUMILIS EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI
DE OMNIBUS SUIS LIBRIS,
ET SCRIPTIONUM SUARUM CONSENSIONE, ANIMADVERSIO.
(Græcia orthod. II, p. 1.)
1. Εt hunc quoque librum accipite, animo meo
α΄. Καὶ τὴν παροῦσαν δέξαι δὴ βίβλον, φίλον με
clare ac intime domine Theodore, quem in res G ψυχῆς ἐνδιαίτημα, Κύρι Θεόδωρε, ἣν ἡ μὲν τοῖς ἐχι
ecclesiasticas debacchatus turbo fructum;intellectus
mei ostendit, et propter eum, exsilia et carceres
mearum manuum laborem esse fecerunt. Licet
enim et ab oculis confectis senio, et manibus non
dissimilibus similis conatus abhorreret, attamen
cum necessitas ingens voluminis exemplar posceret, atque id nostrorum administrorum manibus
efici non posset (et quomodo id esset, cum a veritatis hostibus omnium prorsus aspectus, custodibus exceptis, denegatur?) Deo, cujus gratia nostra
hæc incommoda toleramus, omnia committentes,
operi et manus apposuimus, et tandem ad exitum,
qui nobis propositus fuerat, perduximus. Habeto
tibi igitur mea manu voluminis exscribendi neκλησιαστικοῖς ἐπισυμβάσα ταραχὴ καρπὸν τῆς ἐμῆ
ἀνέδειξε διανοίας, ἡ δὲ διὰ ταῦτα ἐξορία καὶ φυ
λακὴ καὶ τῶν ἐμῶν χειρῶν πόνον εἰργάσαντο. Εἰ
γὰρ καὶ πρεσβυτικοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ χερσὶν ὁμοίαι;,
ἀπᾷδον ἦν τὸ ἐγχείρημα, ἀλλ' ἐπεὶ πολλή τις ἀνάγκη
τὸ τῆς βίβλου ἀπῄτει ἀντίγραφον, τοῦτο δὲ ταῖς
τῶν ἐξ ἔθους ὑπηρετούντων ἡμῖν χερσὶν ἀνυσθῆναι
οἷόν τε οὐκ ἦν (καὶ πῶς γὰρ, εἶχε παρὰ τῶν τῆς
ἀληθείας ἐχθρῶν, μηδὲ θέας τῶν ἁπάντων οὐδενὸς
πλὴν τῶν φυλάκων μόνον ἐπαξιούμεθα;) Θεῷ, ὑπὲρ
οὗ ταῦτα πάσχομεν, τὸ πᾶν ἀναθέμενοι, καὶ ἐπιχεχειρήκαμεν τῷ ἔργῳ, καὶ τοῦ τέλους οὐκ ἠστοχή, και
μεν. Δέξαι οὖν ταύτην τὴν πρὸς τὴν αὐτουργίαν του
ἀντιγράφου ἀνάγκης τὸ αἴτιον, τὴν πικρὰν καὶ ἀπάν
col. 1021–1022page 503 of 511
PG 141:1021θρωπον εἰδὼς φυλακήν. Εἰ δὲ καὶ τὸν τῆς ἀντιγραφῆς αὐτῆς λόγον ἐθέλεις μαθεῖν, τοῦτο μεταποίησιν γίνωσκε εἶναι πολλῶν τῆς πρωτοτύπου βίβλου μετ ρῶν. Ἵνα τί γένηται; Ἵνα τινὰ τῶν οἰκονομικων τέρων ἡμῖν ἐν τῇ πρωτοτύπῳ βίβλῳ διαληφθέντων ὑπὸ τῶν ἐν ἀντιγράφῳ ἀκριβεστέρων σχοίη την διόρθωσιν. β'. Ἐπεὶ γὰρ τὸ διὰ παντὸς τοῦ κατὰ τῶν τῆς ἀλη θείας ἐχθρῶν ἀγῶνος ἡμῖν περισπούδαστον, ἐκεῖνό με ἦν, τὸ πάντα τὰ παρ' αὐτῶν ἐπὶ διαβολῇ τοῦ ὀρο θοῦ προτεινόμενα δόγματος μὴ ταῖς οἶκοθεν, ἀλλὰ ταῖς ἐκ τῶν πατρικών θεολογιῶν ἐννοίαις ἀνατρέπειν καὶ διαλύειν, κἄν που καί τινος ἡμῖν οἰκονομίας δεήσῃ, καὶ ταύτην μὴ ἂν ἄλλως ἢ κατὰ μία μησιν τῶν ἐκείνοις οἰκονομηθέντων μεταχειρίσασθαι (ὡς γὰρ ὁ τῆς θεολογίας ὄρος τε καὶ κανὼν ἄντικρυς Γρηγόριος, ἡ τοῦ πνεύματος ἀνάπαυλα, ἔφη, οὐδὲ τὰς ἐλαχίστας πράξεις εἰκῇ σπουδασθῆναι τοῖς ἀναγράψασι γέγονε, καὶ μέχρι τοῦ παρόντος μνήμη διασωσθῆναι, ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἡμεῖς ἔχωμεν ὑπὸ μνήματα καὶ παιδεύματα τῶν ὁμοίων, εἴ ποτε συμ πέσοι καιρὸς διασκέψεως, οἷον κανόσι τισὶ καὶ τύ ποις τοῖς προλαβοῦσιν ἑπόμενοι παραδείγμασιν) οὔτε τὸ οἰκονομικῶς εἰπεῖν τινα κατὰ καιρὸν παρα ελείπομεν τὸν προςήκοντα, οὔτ᾽ αὐτοῦ καιροῦ τὴν ἀκρίβειαν ἀπαιτοῦντος, ταύτην παρείδομεν. γ'. Αὐτίκα τὸ ἐξ ἀρχῆς πρώτην οἰκονομίαν έδοξε μετελθεῖν, ὅτι γε οἱ τῆς ἀληθείας ἐχθροὶ τὰ μωρὰ € καὶ ἄλογα πλήθη ἐξ ἀρχαίας ειδότες προλήψεως, ἱπὰν ἀκούσειαν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, καὶ πρὸς μόνην δυσχεραίνοντα τὴν φωνὴν, αὐτοὶ μὲν ὡς τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐχε πόρευσιν τοῦ Πνεύματος λέγοντας ἡμᾶς, καὶ διδά σκοντας διαβάλλοντες, τοῦτο δὴ τὸ πρόχειρον τῆς καθ' ἡμῶν ἐποιοῦντο σπουδῆς. Ἡμεῖς δὲ δέον εν τῆς φωνῆς ἡμᾶς ταύτης ἀντέχεσθαι, καὶ ἐπὶ συν στάσει ταύτης ἀντιπροτείνειν ὁπόσα ὁ ἀγαπημένος καὶ ἐπιστήθιος Εὐαγγελιστὴς ἐν τῇ Ἀποκαλύψει ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δηλῶν τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, ἔφη, ἀλλὰ δὴ καὶ ὅσα ἄλλα τῆς Γραφῆς ῥητά τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἀριδήλως διακ τρανοί, & πάντα είσεται ὁ ζητητικός, ἐν οἷς ἡμεῖς τὴν ἀντίρρησιν τοῦ δεκάτου έκτου τῶν τοῦ Μοσχάμπαρ ἐσχεδιάσαμεν κεφαλαίων, τοῦτο μὲν οὐχ ἑτοί μως ήμεν ποιοῦντες, τὸ δὲ πρὸς τὴν ἐκ Πατρὸς δι' γοῦ ἐκπόρευσιν ἀναντίῤῥητον κατανοοῦντες αὐτῶν, καὶ ταύτην μηδὲν τῆς ἐξ ἀμφοῖν διαφέρειν εἰδότες ὡς ἀκριβῶς, αὐτοὶ μὲν τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υι ἐκπόρευσιν στέργειν, καὶ πρεσβεύειν, τὴν δὲ καταλλαγὴν τῶν ἐξ ἀμφοῖν λεγόντων αὐτὴν διὰ τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἰσοδύναμον, ἀνεπιλήπτως ποιήσασθαι, πλατεῖ τῷ στόματι ἐπαρρησιαζόμεθα· ὥσπερ ἂν εἰ καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος παρὰ τῶν τὰς τρεῖς ὑπου στάσεις λεγόντων διενοχλούμενος, ὡς μὴ καλῶς δῆθεν τὴν πρὸς τοὺς μίαν ταύτην φρονοῦντας καταλλαγὴν μετερχόμενος τους διενοχλοῦντας πάντας ἐμφράττειν εἶχεν, ὡς αὐτὸς μὲν τῆς τῶν τριῶν ἡμο
DE LIBRIS SUIS.
10z2
θρωπον εἰδὼς φυλακήν. Εἰ δὲ καὶ τὸν τῆς ἀντιγρα- cessitatis causam lene tibi notam savam atque
φῆς αὐτῆς λόγον ἐθέλεις μαθεῖν, τοῦτο μεταποίησιν
γίνωσκε εἶναι πολλῶν τῆς πρωτοτύπου βίβλου μετ
ρῶν. Ἵνα τί γένηται; Ἵνα τινὰ τῶν οἰκονομικων
τέρων ἡμῖν ἐν τῇ πρωτοτύπῳ βίβλῳ διαληφθέντων
ὑπὸ τῶν ἐν ἀντιγράφῳ ἀκριβεστέρων σχοίη την
διόρθωσιν.
β'. Ἐπεὶ γὰρ τὸ διὰ παντὸς τοῦ κατὰ τῶν τῆς ἀλη
θείας ἐχθρῶν ἀγῶνος ἡμῖν περισπούδαστον, ἐκεῖνό
με ἦν, τὸ πάντα τὰ παρ' αὐτῶν ἐπὶ διαβολῇ τοῦ ὀρο
θοῦ προτεινόμενα δόγματος μὴ ταῖς οἶκοθεν, ἀλλὰ
ταῖς ἐκ τῶν πατρικών θεολογιῶν ἐννοίαις ἀνατρέ
πειν καὶ διαλύειν, κἄν που καί τινος ἡμῖν οἰκονο
μίας δεήσῃ, καὶ ταύτην μὴ ἂν ἄλλως ἢ κατὰ μία
μησιν τῶν ἐκείνοις οἰκονομηθέντων μεταχειρίσασθαι (ὡς γὰρ ὁ τῆς θεολογίας ὄρος τε καὶ κανὼν
ἄντικρυς Γρηγόριος, ἡ τοῦ πνεύματος ἀνάπαυλα,
ἔφη, οὐδὲ τὰς ἐλαχίστας πράξεις εἰκῇ σπουδασθῆναι
τοῖς ἀναγράψασι γέγονε, καὶ μέχρι τοῦ παρόντος
- μνήμη διασωσθῆναι, ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἡμεῖς ἔχωμεν ὑπὸ
μνήματα καὶ παιδεύματα τῶν ὁμοίων, εἴ ποτε συμ
πέσοι καιρὸς διασκέψεως, οἷον κανόσι τισὶ καὶ τύ
ποις τοῖς προλαβοῦσιν ἑπόμενοι παραδείγμασιν)
οὔτε τὸ οἰκονομικῶς εἰπεῖν τινα κατὰ καιρὸν παρα
ελείπομεν τὸν προςήκοντα, οὔτ᾽ αὐτοῦ καιροῦ τὴν
ἀκρίβειαν ἀπαιτοῦντος, ταύτην παρείδομεν.
inhumanam gustodiam. Quod si exscriptionis quoque rátionem intelligere aves, scito eam non aliam
fuisse, quam prototypi multis in partibus immotationem. Quonam vero scopo et fine? Ut nonnulla, quæ in prototypo a nobis ad res, quæ tamTT
urgebant, accommodatius pertractata fuerant, ab
iis quæ in exemplari continentur, accuratios corrigerentur.
2. Cum enim in umversis adversus veritatis
hostes certaminibus illud præ omnibus summio
studio ante oculos fœerit, quæcunque illi rectuın
dogma criminantes proponebant, non ex propriis,
sed ex Patrum theologicis sententiis ac dictis,
refellere ac dissolvere, et sicubi economia opus
esset, eamdein illorum æmulatione, circa quæ
œconomiam usurparunt, sequi (quemadmodum
enim theologiæ apex et regula vere Gregorius,
spiritusque mansio dixit, minimas actiones
scriptoribus non esse temere scripto traditas, et
ad hæc usque tempora memoria conservatas, sed
at nos et cominentaria, et rerum similium rudimenta haberemus, et si quando consultandi
tempus occurrerit, veluti regulas quasdam, et
exemplaria aliqua quæ praecesserant. sequereinur)
neque œconomice digerere, neque eum tempus exquisitam rerum tractationem exigeret, eam tempore
opportuno negleximus.
3. Et statim ab initio primam hanɑ œconomiam
sequi visum est. Cum enim veritatis hostes resanam, nec rationis coinpolem multitudineın scirent,
ob antiquam, quæ ipsam præoccupaverat, opinionemi, dum audit, ex Patre, et Filio Spiritum procedere, vel solam ipsam vocent intoleranter ſerre,
noïque criminari, qui ex Patre et Fitio processionem, et affirmamus, et alios edocemus, harro suerum conatuum contra nos ansam arripuerunt: nos
vero, cum dictam vocem sustinere atque defendere
deberemus, et in illius probatione contra opponere
quæcunque dilectus, et qui in pectus Domini recubuit, evangelista in Apocalypsi, ex Patre et Filio
Spiritum procedere astruens, dixit; imo et reliqua
Scripturæ omnia dicta, quæ ex Patre et Filio processionem manifesto exprimunt, et plane ea omnia
γ'. Αὐτίκα τὸ ἐξ ἀρχῆς πρώτην οἰκονομίαν έδοξε
μετελθεῖν, ὅτι γε οἱ τῆς ἀληθείας ἐχθροὶ τὰ μωρὰ €
καὶ ἄλογα πλήθη ἐξ ἀρχαίας ειδότες προλήψεως,
ἱπὰν ἀκούσειαν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα
ἐκπορευόμενον, καὶ πρὸς μόνην δυσχεραίνοντα τὴν
φωνὴν, αὐτοὶ μὲν ὡς τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐχε
πόρευσιν τοῦ Πνεύματος λέγοντας ἡμᾶς, καὶ διδάσκοντας διαβάλλοντες, τοῦτο δὴ τὸ πρόχειρον τῆς
καθ' ἡμῶν ἐποιοῦντο σπουδῆς. Ἡμεῖς δὲ δέον εν
τῆς φωνῆς ἡμᾶς ταύτης ἀντέχεσθαι, καὶ ἐπὶ συν
στάσει ταύτης ἀντιπροτείνειν ὁπόσα ὁ ἀγαπημένος
καὶ ἐπιστήθιος Εὐαγγελιστὴς ἐν τῇ Ἀποκαλύψει
ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δηλῶν τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, ἔφη, ἀλλὰ δὴ καὶ ὅσα ἄλλα τῆς Γραφῆς ῥητά
τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἀριδήλως διακ
τρανοί, & πάντα είσεται ὁ ζητητικός, ἐν οἷς ἡμεῖς
τὴν ἀντίρρησιν τοῦ δεκάτου έκτου τῶν τοῦ Μοσχάμ- comperiet curiosus in iis, quæ nos adversus deciπαρ ἐσχεδιάσαμεν κεφαλαίων, τοῦτο μὲν οὐχ ἑτοί
μως ήμεν ποιοῦντες, τὸ δὲ πρὸς τὴν ἐκ Πατρὸς δι'
γοῦ ἐκπόρευσιν ἀναντίῤῥητον κατανοοῦντες αὐτῶν,
καὶ ταύτην μηδὲν τῆς ἐξ ἀμφοῖν διαφέρειν εἰδότες
ὡς ἀκριβῶς, αὐτοὶ μὲν τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υι
ἐκπόρευσιν στέργειν, καὶ πρεσβεύειν, τὴν δὲ καταλ
λαγὴν τῶν ἐξ ἀμφοῖν λεγόντων αὐτὴν διὰ τὸ τῆς
ἐξ καὶ διὰ ἰσοδύναμον, ἀνεπιλήπτως ποιήσασθαι,
πλατεῖ τῷ στόματι ἐπαρρησιαζόμεθα· ὥσπερ ἂν εἰ
καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος παρὰ τῶν τὰς τρεῖς ὑπου
στάσεις λεγόντων διενοχλούμενος, ὡς μὴ καλῶς
δῆθεν τὴν πρὸς τοὺς μίαν ταύτην φρονοῦντας καταλλαγὴν μετερχόμενος τους διενοχλοῦντας πάντας ἐμφράττειν εἶχεν, ὡς αὐτὸς μὲν τῆς τῶν τριῶν ἡμο
mum sextum Moschamparis caput dictavimus, hoc
non ita propenso animo fecimus, ut cum ex Patre
per Filium processionem adeo manifestam, ut illi
contradici nequeat, intelligoremus, eamque nihil
ab ea, quæ est ex utroque differre, apprime sciremus, nos ex Patre per Filium processionem amplecti, et asserere, illisque qui ex utroque illam
asseverant, propter præpositionum er et per pares
ac æquales vires, nullum lasæ fidei crimen inuri,
aperto ore profiteremur; uti magnus Athanasius,
Hcet ab iis qui tres hypostases dicebant, turbaretur,
quasi non bene cum iis, qui unam illam tenebant,
societatem iniisset, infestantium omnium ora com -
pressisset, si dixisset, sese trium hypostaseon pra-
col. 1023–1024page 504 of 511
PG 141:1023λογίας υποστάσεων αντεχόμενος, τὴν δὲ καταλλαγὴν τῶν μίαν λεγόντων ὑπόστασιν διὰ τὸ ἀπὸ τῶν σημασιῶν τῆς ὑποστάσεως ἐπὶ συνδρομῇ τοῦ αὐτοῦ φρονήματος σύμφωνον ἀνεπιλήπτως ποιούμενος. δ. Πρώτην μὲν οὖν ταύτην οἰκονομίαν οἱ τῆς πρωτοτύπου ἡμῶν βίβλου ἔχουσι λόγοι· δευτέραν δι τῆς πρώτης ἀποδέουσαν οὐδαμῶς, ὅτι γε τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο καὶ ἐξ ἀμφοῖν ὕπαρξιν τοῦ ζωαρχικοῦ Πνεύματος, ἐξ ὧν οἱ ἀντιδικοῦντες αὐτοὶ γραφικῶν ὠμολόγουν ἀποδεικνύντες ἡμεῖς, κἀντεῦθεν τὸ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας συνάγειν ἔχοντες ἀνεπίληπτον, ἐξ ἑνὸς αἰτίου τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λεγούσης είναι τὸ ἅγιον, οὐχὶ τρανῶς τὴν τοιαύτην ἐλογογραφού μεν φωνήν, ἀλλ' ἐν πολλοῖς τῶν ἡμετέρων γρίφων μέρεσι τὰς εἰρημένας καταστρωννύντες γραφικὰς ῥήσεις συμπέρασμα πανταχοῦ τοῦ ὡς ἐξ ἑνὸς ἐποιούμεθα Θεοῦ, ἅτε δὴ πάντας τὴν τοιαύτην ὁρῶντες ἱλαρῶς προσιεμένους φωνήν. Τί τοῦτο ποιοῦντες; Τὴν οἰκονομίαν μετιόντες, ἣν ὁ τῆς θεο λογίας ἐπώνυμος τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ προσμαρτυρεῖ ἐν οἷς περὶ αὐτοῦ φησιν· Ὣς. οἰκονομεῖν τοὺς λόγους ἐν κρίσει τῶν δικαίων ἐνόμιζε, μικρὸνὅσον τὸν τοῦ πολέμου διαφέρων καιρὸν, καὶ τὴν τῶν αἱρετικῶν δυναστείαν, ἕως ὁ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς αἰθρίας ἐπιλάβῃ καιρὸς, καὶ δῷ τῇ γλώσσῃ τὴν παρρησίαν. Ἐπεὶ γὰρ διαφέρει μη δὲν ἐξ ἑνὸς Θεοῦ, ἡ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, τόδε τι εἶναι εἰπεῖν, εἶγε πᾶν τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ διὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι λεγόμενον κατὰ μόνον τὸν τῆς αἰτίας, ήκιστα κατά λόγον ἔτε ρον λέγεται· καὶ τῷ λόγῳ ἤδη προστίθημι τὸ τῆς θεολογικῆς ἐπίλοιπον ῥήσεως, ὥσπερ ὁ μέγας πατὴρἡμῶν Βασίλειος ὁ πολύς· Τῶν τῆς ἀληθείας έχε θρῶν ζητούντων λαβέσθαι γυμνῆς τῆς περὶ τοῦ Πνεύματος φωνῆς, ὡς εἴη Θεὸς, ὅπερ ὃν ἀληθὲς ἀσεβὲς ἐκείνοις ὑπελαμβάνετο, καὶ τῷ κακῷ προστάτῃ τῆς ἀσεβείας, αὐτὸς ἐν ἄλλοις μὲν φωναῖς γραφικαῖς, καὶ μαρτυρίαις ἀναμφιλέκτοις ταυτὸν δυναμένοις οὕτως ἦγχε τοὺς ἀντιλέγοντας, ὡς μηδ' ἀντιβαίνειν ἔχειν, ἀλλ' οἰκείαις συνδεῖσθαι φωναῖς· τὴν δὲ κυρίαν φωνὴν τέως ὑπερετίθετο, μηδεμίαν εἶναι ζημίαν ἡγούμενος, είχε μικρὸν τῶν λέξεων ὑπαλλαττομένων, φω ναῖς ἄλλαις τὸ ἴσον διδάσκεται· ὅτι μηδ' ἐν " ρήμασι μᾶλλον ἢ πράγμασιν ἡ σωτηρία ἡμῖν οὕτω καὶ ἡμεῖς, οἱ ὡς μαθηταὶ καὶ δοῦλοι τῷ δια δασκάλῳ καὶ δεσπότῃ Βασιλείῳ ἑπόμενοι, τὸ ἐξ ἑνὸς Θεοῦ προτείνοντες, διὰ τὸ εὐπαράδεκτον, τὸ ἐξ ἑνὸς αἰτίου ἀνεβαλλόμεθα πρὸς καιρόν, ἐκεῖνο πάν τως καλῶς λογιζόμενοι, ὡς, ἐπὰν ὁ προσήκων ἡμῖν ενσταίη καιρὸς τὸ τῶν λέξεων ἰσοδύναμον παράσχοι ἂν ἡμῖν τὴν ἐπὶ τῷ ἀκριβεῖ τοῦ δόγματος παρη Ει σίαν. ε'. Οπερ οὖν, ὡς προσεδικάτο, καὶ γέγονεν. Οὐ πολὺ γὰρ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ καιρὸς μὲν ἀληθῶς αι θρίας καὶ ἐλευθερίας ἡμῖν ἐπέστη οὐδεὶς, ἂν ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος καιρὸν εἶναι παρρησίας ἡγεῖτο, ἐπέστη δὲ ὅμως ὁ μάλιστα ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτῷ χει μῶνος, καὶ τῆς ἐν αὐτῷ δυναστείας αὐτὴν ἀπαιτῶν.
JOAN. SECCI CP. PATRIARCHE
fessionem tueri, unam vero asserentium, propter & λογίας υποστάσεων αντεχόμενος, τὴν δὲ καταλλα
bypostasis varia significata amicitiam, absque reprehensione amplexatum fuisse, quod illi sententiæ
suæ non repugnarent.
γὴν τῶν μίαν λεγόντων ὑπόστασιν διὰ τὸ ἀπὸ τῶν
σημασιῶν τῆς ὑποστάσεως ἐπὶ συνδρομῇ τοῦ αὐτοῦ
φρονήματος σύμφωνον ἀνεπιλήπτως ποιούμενος.
δ. Πρώτην μὲν οὖν ταύτην οἰκονομίαν οἱ τῆς
πρωτοτύπου ἡμῶν βίβλου ἔχουσι λόγοι· δευτέραν δι
τῆς πρώτης ἀποδέουσαν οὐδαμῶς, ὅτι γε τὴν ἐκ
Πατρὸς δι' Υἱοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο καὶ ἐξ ἀμφοῖν
ὕπαρξιν τοῦ ζωαρχικοῦ Πνεύματος, ἐξ ὧν οἱ ἀντιδικοῦντες αὐτοὶ γραφικῶν ὠμολόγουν ἀποδεικνύντες
ἡμεῖς, κἀντεῦθεν τὸ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας
συνάγειν ἔχοντες ἀνεπίληπτον, ἐξ ἑνὸς αἰτίου τοῦ
Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λεγούσης είναι
τὸ ἅγιον, οὐχὶ τρανῶς τὴν τοιαύτην ἐλογογραφού
μεν φωνήν, ἀλλ' ἐν πολλοῖς τῶν ἡμετέρων γρι
φῶν μέρεσι τὰς εἰρημένας καταστρωννύντες γραφικὰς ῥήσεις συμπέρασμα πανταχοῦ τοῦ ὡς ἐξ
ἑνὸς ἐποιούμεθα Θεοῦ, ἅτε δὴ πάντας τὴν τοιαύτην
ὁρῶντες ἱλαρῶς προσιεμένους φωνήν. Τί τοῦτο
ποιοῦντες; Τὴν οἰκονομίαν μετιόντες, ἣν ὁ τῆς θεο
λογίας ἐπώνυμος τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ προσμαρτυ
ρεῖ ἐν οἷς περὶ αὐτοῦ φησιν· Ὣς. οἰκονομεῖν τοὺς
λόγους ἐν κρίσει τῶν δικαίων ἐνόμιζε, μικρὸν
ὅσον τὸν τοῦ πολέμου διαφέρων καιρὸν, καὶ τὴν
τῶν αἱρετικῶν δυναστείαν, ἕως ὁ τῆς ἐλευθε
ρίας καὶ τῆς αἰθρίας ἐπιλάβῃ καιρὸς, καὶ δῷ τῇ
γλώσσῃ τὴν παρρησίαν. Ἐπεὶ γὰρ διαφέρει μηδὲν ἐξ ἑνὸς Θεοῦ, ἡ ἐξ ἑνὸς αἰτίου, τόδε τι εἶναι εἰπεῖν,
εἶγε πᾶν τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ διὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι λεγόμενον
κατὰ μόνον τὸν τῆς αἰτίας, ήκιστα κατά λόγον ἔτερον λέγεται· καὶ τῷ λόγῳ ἤδη προστίθημι τὸ τῆς
θεολογικῆς ἐπίλοιπον ῥήσεως, ὥσπερ ὁ μέγας Πατὴρ
ἡμῶν Βασίλειος ὁ πολύς· Τῶν τῆς ἀληθείας έχε
θρῶν ζητούντων λαβέσθαι γυμνῆς τῆς περὶ τοῦ
Πνεύματος φωνῆς, ὡς εἴη Θεὸς, ὅπερ ὃν ἀληθὲς
ἀσεβὲς ἐκείνοις ὑπελαμβάνετο, καὶ τῷ κακῷ
προστάτῃ τῆς ἀσεβείας, αὐτὸς ἐν ἄλλοις μὲν
φωναῖς γραφικαῖς, καὶ μαρτυρίαις ἀναμφιλέκτοις
ταυτὸν δυναμένοις οὕτως ἦγχε τοὺς ἀντιλέγον
τας, ὡς μηδ' ἀντιβαίνειν ἔχειν, ἀλλ' οἰκείαις
συνδεῖσθαι φωναῖς· τὴν δὲ κυρίαν φωνὴν τέως
ὑπερετίθετο, μηδεμίαν εἶναι ζημίαν ἡγούμενος,
είχε μικρὸν τῶν λέξεων ὑπαλλαττομένων, φωναῖς ἄλλαις τὸ ἴσον διδάσκεται· ὅτι μηδ' ἐν
" ρήμασι μᾶλλον ἢ πράγμασιν ἡ σωτηρία ἡμῖν·
οὕτω καὶ ἡμεῖς, οἱ ὡς μαθηταὶ καὶ δοῦλοι τῷ δια
δασκάλῳ καὶ δεσπότῃ Βασιλείῳ ἑπόμενοι, τὸ ἐξ
ἑνὸς Θεοῦ προτείνοντες, διὰ τὸ εὐπαράδεκτον, τὸ ἐξ
ἑνὸς αἰτίου ἀνεβαλλόμεθα πρὸς καιρόν, ἐκεῖνο πάν
τως καλῶς λογιζόμενοι, ὡς, ἐπὰν ὁ προσήκων ἡμῖν
ενσταίη καιρὸς τὸ τῶν λέξεων ἰσοδύναμον παράσχοι
ἂν ἡμῖν τὴν ἐπὶ τῷ ἀκριβεῖ τοῦ δόγματος παρη4. Et hanc quidem œconomiam primi exemplaris
nostri sermones conservant. Secunda nec minimum
quidem distat a prima. Nam ex Patre per Filium,
ideoque ex utroque exsistentiam vivifci Spiritus,
ex scripto traditis, quas nec adversarii ipsi
infcias iverint, sententiis demonstrantes, indeque
Romane Ecclesia inculpatum dogma colligentes,
ex una causa Patre et Filio esse Spiritum
asserentis, non palam
palam similem voccm scri
pto tradebamus, sed in plerisque nostrarum
scriptionum partibus, dictas scripto traditas sententias digerentes, continuo colligebamus, ex uno
esse Deo, quam vocem ab omnibus hilariter excipt
cognoscebamus. Quam porro ob causam negotium
sic transigebamus? Economia utentes, quam cui
a theologia nomen est, magno Basilio vendicat,
cum de illo tradit: Sic ille in judicio sermones
suos disponere judicabat, paululum, ac belli tempus,
et hæreticorum potentiam aliquantisper tolerare,
quoad libertatis tranquillitatisque tempus successisset, dedisselque linguæ confidentiam. Cum enim
nihil differat ex uno Deo, vel ex una causa hoc,
quidquid est, esse asserere, si quidquid ex Deo et
per Deum esse affirmatur, tantummodo secundum
causæ rationem, nec alterius cujuspiam dicitur:
adnectoque jam: orationi mes, reliquum theologici
dicti, quemadmodum magnus Pater noster Basitius,
et rebus agendis eximius: Cum veritatis hostes nudam et aperiam de Spiritu vocem, quod esset Deus,
criminari satagerent, quod quidem tametsi verum
erat, impium tamen ab illis, atque impio impietatis
antistiti reputabatur, hinc in aliis quidem vocibus
scripto traditis, et testimoniis minime dubiis, sed
idem sonantibus, sic contradicentes coercebat, ut
contra hiscere non auderent, sed propriis illi vocibus
colligarentur: propriam autem vocem in aliud tempus differebat, nullum inde futurum incommodum
existimans, si parumper vocibus immutatis, diclionibus aliis idem edoceretur. Quod non in
verbis potius, quam in rebus nostra salus consistat.
Pari ratione nos quoque uti alumni, et administri
magistri dominique Basilii vestigiis insistentes, ex
uno Deo proponentes, quod faciliter apud adversarios locum inveniebat, quod ex una causa aßserebat, in aliud tempus deferebamus, illud prorsus
probe tenentes, cum opportunum tempus institisset, a dictionum vi æquali eodemque significatu
exhibendam nobis libertatem, et confidentiam exquisiti dogmatis asserendi.
5. Ει tandem, uti exspectabatur, evenit. Namque non longo interjecto intervallo, tempus vere
mobis serenitatis ac libertatis nullum incidit, quod
theologiae cognominis libertatis et confidentiatempus existimabat, incidit nihilominus, quod et ex
tempestate in ipso exorta, et in ipso potentatus
σίαν.
ε'. Οπερ οὖν, ὡς προσεδικάτο, καὶ γέγονεν. Οὐ
πολὺ γὰρ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ καιρὸς μὲν ἀληθῶς αιθρίας καὶ ἐλευθερίας ἡμῖν ἐπέστη οὐδεὶς, ἂν ὁ τῆς
θεολογίας ἐπώνυμος καιρὸν εἶναι παρρησίας ἡγεῖτο,
ἐπέστη δὲ ὅμως ὁ μάλιστα ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτῷ χειμῶνος, καὶ τῆς ἐν αὐτῷ δυναστείας αὐτὴν ἀπαιτῶν.
col. 1025–1026page 505 of 511
PG 141:1025Οτε μὲν γὰρ τὰ περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἐλογο γραφεῖτό μοι πρώτως εἰρήνης, ἐλπίς τις ἐπὶ τοῖς ἀντιλέγουσι περιθάλπουσα με μεταβολής. Ο γὰρ ἀγαθῷ συνειδότι οὐδὲν οὕτω ῥᾴδιον ἔχων εἰς τὸ πά σης εθελοβούλου Ιδιοῤῥυθμίας τὴν ἀλήθειαν ἀνταλλάττεσθαι, τί ἂν ἄλλο περὶ τῶν ἄλλων διανοηθείη ποτέ; ώσπερ τις ἀγαθὴ ἀνέπειθε σύμβουλος τῶν, ὡς εἴρηται, πατρικῶν μεμνήσθαι οἰκονομιῶν, καὶ παντὶ σθένει τὰς πρὸς τοὺς ἀντιλέγοντας ομιλίας ἐξομαλίζοντα, δι' ἐκείνων ταύτας τῶν λόγων ποιεῖσθαι, οἷς ἱλαρώτερον οὗτοι τὰς ἀκοὰς προσέχουσε μάλιστα. Μέντοι γε καὶ τοὺς ῥηθέντας οικονομικούς μετῄειν λόγους ἐγώ. ς'. Ὅτε δὲ τῶν πραγμάτων αλλοιωθέντων, τὰ ἐκκλησιαστικὰ τὴν, ὡς ἅπασιν ἔγνωσται, φαυλοτά- " την σύγχυσιν συνεχύθη, καὶ οἱ τοῦ ψεύδους ἡγε μόνες καὶ ἀρχηγοὶ μετὰ τὴν ἐν μέσοις ἀνακτάροις ἀντιπρόσωπον ἡμῶν πρὸς αὐτοὺς ἅμιλλαν, τόσον τοῦ ἀληθοῦς κατηναιδεύσαντο δόγματος, ὥστε καὶ γραφαῖς τὰ πρόδηλα τῆς αὐτῶν αἱρέσεως παρα δοῦναι, καὶ τόμους ἐκθέσθαι, ἢ στήλας ἀναστῆσαι τῆς αὐτῶν ἀσεβείας, εἶποι τις ἂν κυριώτερον καιρὸν εἶναι τοῦτον τῆς ἐπὶ τῇ ἀκριβείᾳ τοῦ δόγματος παῤῥησίας ἡμεῖς λογισάμενοι, ἐν ἰδίῳ τε τόμῳ τὰ ῥηθέντα δόγματα διελάθομεν, καὶ ὁ τόμος τὸν τρί τον τῶν τοῦ Κυπρίου αἱρέσεων ἀναπληροί ἔλεγχον, καὶ τὴν βίβλον ἀντιγραφῇ παραδοῦναι τῶν δεόντων διέγνωμεν, ὡς ἂν ὁ τόμος οὗτος, τῆς ἀντιγράφου γεγονώς μέρος, τὸ ἱκανὸν πρὸς ἐπισημείωσιν ἕξει, ὧν ἡμεῖς μεταποιήσεων ἐπὶ πολλοῖς τῶν προτέρων λόγων ἡμῶν ἐποιησάμεθα μέρεσιν. "Εστι μὲν οὖν τῶν οἰκονομικωτέρως εἰρημένων λέξεων τὰς ἀκρι σεστέρας ἀνταλλαττόμενοι, ἔστι δὲ οὗ καὶ περικοπὰς ὅλας αὐτῶν διαγράφοντες. ζ' Σὺ γοῦν, τὴν βίβλον ταύτην δεξάμενος, ἐπεὶ τὰ προηγησάμενα τῆς πρωτοτύπου ἀντίγραφα ἐς τόσον μέτρου προελθεῖν οἶδας, ὡς ἐν πολλαῖς τῶν ἡμετέρων γενέσθαι αὐτὰ πόλεων, ἴσθι μὲν τῇ νέα ταύτῃ ἐπιψηφιζομένους ἡμᾶς τὰ πρωτεία, μὴ μέντοι γε καὶ ἀργίαν ἁπασῶν καταψηφιζομένους ἐκείνων. Εἰ γὰρ καὶ τῶν ἀκριβεστέρων περιληπτική ἐστιν αὕτη, ἀλλ᾽ ἡ ἐν αὐτῇ ἐπισημείωσις τῶν ἐν ἐκείναις οἰκονομικώτερον είν ρημένων κακείνας ἐπικυροῖ. Ἐπεὶ καὶ πολλὰ τῶν ἐκταδικώτερον ἐν ἐκείναις διειλημμένων πρὸς τὸ συνεσταλμένον ἐν ταύτῃ ἔστιν εὑρεῖν· καὶ οὐ δεῖ πάντως τὴν συστολήν ταύτην εἰς ἀργίαν λογίζεσθαί τινα τῶν ἁπάντων, ἀλλὰ τὸν λόγον εἰδότα της συστολῆς τῆς ἡμετέρας καρπὸν διανοίας ἡγεῖ σθαι, ἐπ᾿ οὐδεμια εναντιοφωνίᾳ, καὶ τὰς ἐν οἷς ἡμεῖς τὸ πλατυκώτερον τοῦ λόγου δεδώκαμεν. Ο δὲ τῆς συστολῆς λόγο;, ὅτι μετὰ τὸ τὰς κατὰ Φω τίου, καὶ τοῦ Μεθώνης, Φουρνῆ τε, καὶ τοῦ Βουλ γαρίας, ἔτι δὲ καὶ τῆς τοῦ Καματηροῦ βίβλου ἰδίως, καὶ αὖ παρὰ μέρος μετὰ τὸ τὰς κατὰ τοῦ Μοσχάμε παραλογογραφῆσαι ἡμᾶς ἀντιῤῥήσεις, ἄλλων πάλιν ὥσπερ ἐξ ὑπαρχῆς πολεμίων τῆς ἀληθείας ἀναφανέντων, ὁ Κύπριος οὗτος, καὶ οἱ περὶ τὸν Κύριον,
DE LIBRIS SUIS.
Οτε μὲν γὰρ τὰ περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἐλογο- deposceret. Cum enim primum de ecclesiastica
γραφεῖτό μοι πρώτως εἰρήνης, ἐλπίς τις ἐπὶ τοῖς
ἀντιλέγουσι περιθάλπουσα με μεταβολής. Ο γὰρ
ἀγαθῷ συνειδότι οὐδὲν οὕτω ῥᾴδιον ἔχων εἰς τὸ πάσης εθελοβούλου Ιδιοῤῥυθμίας τὴν ἀλήθειαν ἀνταλ
λάττεσθαι, τί ἂν ἄλλο περὶ τῶν ἄλλων διανοηθείη
ποτέ; ώσπερ τις ἀγαθὴ ἀνέπειθε σύμβουλος τῶν,
ὡς εἴρηται, πατρικῶν μεμνήσθαι οἰκονομιῶν, καὶ
παντὶ σθένει τὰς πρὸς τοὺς ἀντιλέγοντας ομιλίας
ἐξομαλίζοντα, δι' ἐκείνων ταύτας τῶν λόγων ποιεῖσθαι, οἷς ἱλαρώτερον οὗτοι τὰς ἀκοὰς προσέχουσε
μάλιστα. Μέντοι γε καὶ τοὺς ῥηθέντας οικονομικούς
μετῄειν λόγους ἐγώ.
unione, et pace commentabamur, spes erat noscircumfovens eos, qui contraria asse.ebant, esse immutandos. Qui enim proba conscientia id unum sibi
proposuit, propriæ et voluntariæ opinioni reliquis
posthabitis veritatem præponere, quid unquam
de aliis excogitasset? Is veluti bonus cousiliarius
suasisset, prædictarum Patrum œconomiarum mentionem inducere, et omni studio adversus contradicentes, eum qui cum aliis in collocutioneni venit, sermones emollientem, per ea ita orationemn
dirigere, quibus illi potissimum, et magis tulariter
aures præbuissent. Ideoque et supra laudatas œconomiarum rationes ipse usurpabam.
ς'. Ὅτε δὲ τῶν πραγμάτων αλλοιωθέντων, τὰ 6. Cum vero rebus immutatis negotia ecclesiaἐκκλησιαστικὰ τὴν, ὡς ἅπασιν ἔγνωσται, φαυλοτά- " stica, pessimæ confusioni, ut omnes norunt, obτην σύγχυσιν συνεχύθη, καὶ οἱ τοῦ ψεύδους ἡγε
μόνες καὶ ἀρχηγοὶ μετὰ τὴν ἐν μέσοις ἀνακτάροις
ἀντιπρόσωπον ἡμῶν πρὸς αὐτοὺς ἅμιλλαν, τόσον
τοῦ ἀληθοῦς κατηναιδεύσαντο δόγματος, ὥστε καὶ
γραφαῖς τὰ πρόδηλα τῆς αὐτῶν αἱρέσεως παρα
δοῦναι, καὶ τόμους ἐκθέσθαι, ἢ στήλας ἀναστῆσαι τῆς
αὐτῶν ἀσεβείας, εἶποι τις ἂν κυριώτερον καιρὸν
εἶναι τοῦτον τῆς ἐπὶ τῇ ἀκριβείᾳ τοῦ δόγματος
παῤῥησίας ἡμεῖς λογισάμενοι, ἐν ἰδίῳ τε τόμῳ τὰ
ῥηθέντα δόγματα διελάθομεν, καὶ ὁ τόμος τὸν τρί
τον τῶν τοῦ Κυπρίου αἱρέσεων ἀναπληροί ἔλεγχον,
καὶ τὴν βίβλον ἀντιγραφῇ παραδοῦναι τῶν δεόντων
διέγνωμεν, ὡς ἂν ὁ τόμος οὗτος, τῆς ἀντιγράφου
γεγονώς μέρος, τὸ ἱκανὸν πρὸς ἐπισημείωσιν ἕξει,
ὧν ἡμεῖς μεταποιήσεων ἐπὶ πολλοῖς τῶν προτέρων
λόγων ἡμῶν ἐποιησάμεθα μέρεσιν. "Εστι μὲν οὖν
τῶν οἰκονομικωτέρως εἰρημένων λέξεων τὰς ἀκρι
σεστέρας ἀνταλλαττόμενοι, ἔστι δὲ οὗ καὶ περικοπὰς ὅλας αὐτῶν διαγράφοντες.
ζ' Σὺ γοῦν, τὴν βίβλον ταύτην δεξάμενος, ἐπεὶ τὰ
προηγησάμενα τῆς πρωτοτύπου ἀντίγραφα ἐς τόσον
μέτρου προελθεῖν οἶδας, ὡς ἐν πολλαῖς τῶν ἡμετέρων
γενέσθαι αὐτὰ πόλεων, ἴσθι μὲν τῇ νέα ταύτῃ ἐπιψηφιζομένους ἡμᾶς τὰ πρωτεία, μὴ μέντοι γε καὶ ἀργίαν
ἁπασῶν καταψηφιζομένους ἐκείνων. Εἰ γὰρ καὶ τῶν
ἀκριβεστέρων περιληπτική ἐστιν αὕτη, ἀλλ᾽ ἡ ἐν αὐτῇ
ἐπισημείωσις τῶν ἐν ἐκείναις οἰκονομικώτερον είν
ρημένων κακείνας ἐπικυροῖ. Ἐπεὶ καὶ πολλὰ τῶν
ἐκταδικώτερον ἐν ἐκείναις διειλημμένων πρὸς τὸ
συνεσταλμένον ἐν ταύτῃ ἔστιν εὑρεῖν· καὶ οὐ δεῖ
πάντως τὴν συστολήν ταύτην εἰς ἀργίαν λογίζεσθαί
τινα τῶν ἁπάντων, ἀλλὰ τὸν λόγον εἰδότα της
συστολῆς τῆς ἡμετέρας καρπὸν διανοίας ἡγεῖσθαι, ἐπ᾿ οὐδεμια εναντιοφωνίᾳ, καὶ τὰς ἐν οἷς
ἡμεῖς τὸ πλατυκώτερον τοῦ λόγου δεδώκαμεν. Ο δὲ
τῆς συστολῆς λόγο;, ὅτι μετὰ τὸ τὰς κατὰ Φω
τίου, καὶ τοῦ Μεθώνης, Φουρνῆ τε, καὶ τοῦ Βουλγαρίας, ἔτι δὲ καὶ τῆς τοῦ Καματηροῦ βίβλου ἰδίως,
καὶ αὖ παρὰ μέρος μετὰ τὸ τὰς κατὰ τοῦ Μοσχάμε
παραλογογραφῆσαι ἡμᾶς ἀντιῤῥήσεις, ἄλλων πάλιν
ὥσπερ ἐξ ὑπαρχῆς πολεμίων τῆς ἀληθείας ἀναφανέντων, ὁ Κύπριος οὗτος, καὶ οἱ περὶ τὸν Κύριον,
πoxia facta sunt, et mendacii duces et auciores,
post certamen a nobis adversa facie in media aula
cum illis initum, tantundem in verum dogma
inverecunde debacchati sunt, ut scriptione etiam
hæresim palam facere, et tomos scribere, vel, ut
quis aptius diceret, coinmnas, et cippos propria
impietatis erigere, auderent, hoc esse tempus exe
quisiti dogmatis asserendi, et loquendi libertatis
rati, peculiari tomo dicta dogmata complexi sumus,
et tomus tertium Cyprii hæreseon argumentum
absolvit, et volumen exscriptoribus tradere necessarium esse duximus, ut tomus iste libri exscripti
pars facta, satis abundeque insinuaret, qua de
causa nos, quæ in plerisque partibus primarum
nostrarum lucubrationum alias diximus, immutavimus. Namque in nonnullis dictiones, quas œconomiæ attendentes, apposuimus, in aliis exactiore
studio moti immutavimus, et in nonnullis pericopas quoque integras expunximus.
7. Tu igitur librum hunc accipiens, cum quæ
præcesserunt primi originalis exemplaria in eum
numerum excreverunt, uti bene calles, ut ad multas urbes nostras delata, omnibus præ manibus
sint, scito, nos recenti huic novoque volumini
potiores partes deferre; neque propterea illa omnia
suspendere. Licet enim hoc accuratiora contineat,
quæ tamen in eo est, de iis, quæ in illis magis
economiæ attendentes scripsimus, animadversio,
etiam hæc ipsa constabilit. Cum multa in illis fusius pertractata, compendiosius in isto digerantur:
neque propterea isto compendio illa suspendi
quispiam existimet; sed compendii ratione couperte teneat, nostri intellectus hunc fetum, nullam
in se contrarietatem continere, etiam in illis, quæ
in primis fusius concinnavimus. Et compendii
causam teneto. Postquam adversus Photium, Methonensem, et Bulgariæ archiepiscopum, necnon
Camaleri librum seorsim, rursusque etiam separatim Moschamparis, contradictiones nostras scripsissemus, aliis atque aliis denuo veritatis adversariis deprehensis, Cyprio nempe, et qui Cyprium
sequebantur, contra eos certamen a mobis merito
TestamentTestamentum
col. 1027–1028page 506 of 511
PG 141:1027ὁ κατ᾿ αὐτῶν ἀγὼν ἡμᾶς δικαίως ἀπῄτησε διὰ πολυστίχων καὶ αὐτοὺς ἀνατρέψαι τῶν ἀντιῤῥήσεων. η. Καὶ ἐπεὶ ἐν μιᾷ τῇ ἄρτι σοι ἐγχειριζομένῃ νέα βίβλῳ πάντα ὁμοῦ τά τε πρότερα τα θ᾽ ὕστερα διαλαβεῖν δεῖν ἔγνωμεν, τὰ πολλὰ ἐν αὐτῇ παρείδο μεν ἐξ ἀνάγκης, ὧν τῇ ἐπιτομῇ οὐδένα ἐνεῖναι συν εωρῶμεν ἐμποδισμὸν εἰς τὴν τοῦ ἀληθοῦς κατα νόησιν. Εἰ γὰρ τὰς κατὰ Φωτίου, καὶ τοῦ Μεθώνης, Φουρνή τε, καὶ τοῦ Βουλγαρίας βραχυλογήσαντες ἀντιῤῥήσεις, οὐδὲν τῶν ὅσα τὸ ἀναγκαῖον τῆς ἀπο δείξεως εἶχον παρείδομεν, τίς ἡ ἐντεῦθεν τῆς ἀλη θείας κολόβωσις; Εἰ δὲ καὶ τῆς τοῦ Καματηροῦ βίβλου τὴν ἀντιῤῥησιν μετιόντες τὰ πρῶτα, τότε μὲν καταστρωννύντες αὐτολεξεί την διάλεξιν, ἣν ἐκεῖνος τὸ τοῦ αὐτοκράτορος ὑποδυσάμενος πρόσ ωπον, ὡς μέσον δῆθεν προβᾶσαν αὐτοῦ τε ἐκείνου τοῦ αὐτοκράτορος, καὶ τῶν περὶ τῆς ἐκκλησιαστικής εἰρήνης ἐπιδημούντων τότε τῇ Κωνσταντίνου καδδηναλίων ἐπλάσατο, πλατυκώτερον αὐτὴν ἑλογογρα φήσαμεν. Εἰ δέ γε τὰ νέα τῆς βίβλου ἀντίγραφα πᾶσαν ταύτην παραιτησάμενοι μόνων τῶν γραφικών ἡμεῖς ῥήσεων, καὶ τῶν ἐπὶ ταῖς ῥήσεσι πεφροντίκαμεν ἐπιστασιῶν· ὡσαύτως δὴ καὶ εἴ γε τότε μὲν ἑκάστην περικοπήν γραφικής ῥήσεως, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ἐξέθετο, εκτιθέμενοι, καὶ ἦν ἐφ' ἑκάστην τῶν ῥήσεων οἰκείαν αὐτὸς προσῆπτεν ἐπιστασίαν τὸν ἡμέτερον ἐπήγαμεν ἔλεγχον, ἐσύστερον δὲ τῶν περικοπῶν τινας ἐπετέμομεν, ἐν οἷς δηλονότι μέσ ρεσι περιεῖχόν τι αἱ τοιαῦται, μετὸν τῆς προκειμέν νῆς ἡμῖν σπουδῆς οὐδαμοῦ, τίς ἂν τῶν βίβλων καταγνοίη εναντιότητα; Τὴν αὐτὴν δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς κατὰ τοῦ Μοσχάμπαρ Αντιῤῥητικοῖς ἐβαδίσαμεν, πᾶσαν μὲν ἡμετέραν ἀντίῤῥησιν ἀπαραποίηταν ἐν ἑκατέρᾳ τῶν βίβλων τετηρηκότες, ὡς ἐν τοῖς τοῦ Καματηροῦ, ὁπόσα δὲ μέρη τῶν αὐτοῦ κεφαλαίων μόνην τὴν ἐν ματαίῳ εἶχον πολυλογίαν, ἐφ' οἷς οὐ δὲν εἶναι καίριον διεγινώσκομεν εἰς ἀντίῤῥησιν, ἐπιτεμόντες. Εχεις ἐντελῶς ἤδη ἀπαγγελθέντα σοι τὸν τῆς ἀντιγραφῆς ἅπαντα λόγον, ἂν ἡμεῖς ἰδίας τῆσδὲ τῆς πρὸς σὲ γραφῆς ἠξιώσαμεν, ἱκανὴν τοῦ μηδὲν τὰς ἡμετέρας βίβλους έναντιοφωνεῖν, πραγ ματευσάμενοι τὴν ἐπισημείωσιν. ΤΟΥ ΑΥ̓ΤΟΥ ΔΙΑΘΗΚΗ. Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ἐξορίαις καὶ φυλακαῖς τὸν ἴδιον καταλύοντες βίον, εἰ καὶ μηδὲν ἴσως ὅτε
extorsit, longis ac prolixis refutationibus eosdem ὁ κατ᾿ αὐτῶν ἀγὼν ἡμᾶς δικαίως ἀπῄτησε διὰ
convellere.
πολυστίχων καὶ αὐτοὺς ἀνατρέψαι τῶν ἀντιῤῥή
8. Et cum in uno, qui nunc tibi in manibus
traditur, libro, tum quæ præcesserunt omnia, tum
quæ post modum subsecuta sunt, comprehendere
statuissemus, multa in ipso, necessitate coacti, ex
illis expunximus, quorum amputatione nullum
impedimentum inferri veritati cognoscebamus:
licet enim in Photium, Metbonensem, Phurnem,
necnon Bulgariæ archiepiscopum contradictiones in
compendium redegimus, nihil quod demonstrationis vin obtineret, negleximus, quæ inde subsequitur veritatis mutilatio? Quod si primum, cum
adversus Camaterum contradictionem instituimus,
tum ad verbum disputationem exaravimus, quam
ille personam imperatoris induens, quası illa inter
ipsum in peratorem, et qui tum Constantinopoli
aderant, pro tractanda pace ecclesiastica cardinales instituta esset, confinxit, latius atque uberius
scripto demandavimus, si hanc, in novis libri
exemplaribus, universam ablegantes, tantummodo
testimoniorum productorum, et de iisdem animadversionum illius rationem habuimus: pariterque,
si tum singulas adductarum auctoritatum pericopas, ut ille exposuit, apponentes, quam ille in singulis dictis animadversioneni adnectebat, nostrani
refutationem sabdebamus, postmodum ex iis pericopis amputavimus partes illas, quæ scilicet, quod
að propositum nostrum faceret, nihil continebant,
quis propterea libros de contrarietate insimulabit?
Non alio modo et in antirrheticis adversus Moschɔmparem nos gessimus, nostram enim contradictionem integram nulla sui parte immutatam ių
utroque volumine, quemadmodum in Camatero,
conservavimus, partes capitum illius, quæ tantummodo vana loquacitate sine ullo usu et temere stridebant, et nullum in se sanum, et cui contradici
opus esset continebant, abscidimus. Habes jam
clarain patentemque universam exscriptionis rationein, quam nos hac nostra scriptione ad te transmittimus, et satis aptain, ad constabiliendum,
nostra commentaria nulla in re sibi contraria esse,
observationem a nobis persolutam.
σεων.
η. Καὶ ἐπεὶ ἐν μιᾷ τῇ ἄρτι σοι ἐγχειριζομένῃ
νέα βίβλῳ πάντα ὁμοῦ τά τε πρότερα τα θ᾽ ὕστερα
διαλαβεῖν δεῖν ἔγνωμεν, τὰ πολλὰ ἐν αὐτῇ παρείδομεν ἐξ ἀνάγκης, ὧν τῇ ἐπιτομῇ οὐδένα ἐνεῖναι συνεωρῶμεν ἐμποδισμὸν εἰς τὴν τοῦ ἀληθοῦς κατανόησιν. Εἰ γὰρ τὰς κατὰ Φωτίου, καὶ τοῦ Μεθώνης,
Φουρνή τε, καὶ τοῦ Βουλγαρίας βραχυλογήσαντες
ἀντιῤῥήσεις, οὐδὲν τῶν ὅσα τὸ ἀναγκαῖον τῆς ἀπο
δείξεως εἶχον παρείδομεν, τίς ἡ ἐντεῦθεν τῆς ἀλη
θείας κολόβωσις; Εἰ δὲ καὶ τῆς τοῦ Καματηροῦ
βίβλου τὴν ἀντιῤῥησιν μετιόντες τὰ πρῶτα, τότε
μὲν καταστρωννύντες αὐτολεξεί την διάλεξιν, ἣν
ἐκεῖνος τὸ τοῦ αὐτοκράτορος ὑποδυσάμενος πρόσ
ωπον, ὡς μέσον δῆθεν προβᾶσαν αὐτοῦ τε ἐκείνου
τοῦ αὐτοκράτορος, καὶ τῶν περὶ τῆς ἐκκλησιαστικής
εἰρήνης ἐπιδημούντων τότε τῇ Κωνσταντίνου Καδ
δηναλίων ἐπλάσατο, πλατυκώτερον αὐτὴν ἑλογογρα
φήσαμεν. Εἰ δέ γε τὰ νέα τῆς βίβλου ἀντίγραφα
πᾶσαν ταύτην παραιτησάμενοι μόνων τῶν γραφικών
ἡμεῖς ῥήσεων, καὶ τῶν ἐπὶ ταῖς ῥήσεσι πεφροντί
καμεν ἐπιστασιῶν· ὡσαύτως δὴ καὶ εἴ γε τότε μὲν
ἑκάστην περικοπήν γραφικής ῥήσεως, ὡς αὐτὸς
ἐκεῖνος ἐξέθετο, εκτιθέμενοι, καὶ ἦν ἐφ' ἑκάστην
τῶν ῥήσεων οἰκείαν αὐτὸς προσῆπτεν ἐπιστασίαν
τὸν ἡμέτερον ἐπήγαμεν ἔλεγχον, ἐσύστερον δὲ τῶν
περικοπῶν τινας ἐπετέμομεν, ἐν οἷς δηλονότι μέσ
ρεσι περιεῖχόν τι αἱ τοιαῦται, μετὸν τῆς προκειμέν
νῆς ἡμῖν σπουδῆς οὐδαμοῦ, τίς ἂν τῶν βίβλων
καταγνοίη εναντιότητα; Τὴν αὐτὴν δὲ καὶ ἐπὶ τοῖς
κατὰ τοῦ Μοσχάμπαρ Αντιῤῥητικοῖς ἐβαδίσαμεν,
πᾶσαν μὲν ἡμετέραν ἀντίῤῥησιν ἀπαραποίηταν ἐν
ἑκατέρᾳ τῶν βίβλων τετηρηκότες, ὡς ἐν τοῖς τοῦ
Καματηροῦ, ὁπόσα δὲ μέρη τῶν αὐτοῦ κεφαλαίων
μόνην τὴν ἐν ματαίῳ εἶχον πολυλογίαν, ἐφ' οἷς οὐ
δὲν εἶναι καίριον διεγινώσκομεν εἰς ἀντίῤῥησιν,
ἐπιτεμόντες. Εχεις ἐντελῶς ἤδη ἀπαγγελθέντα σοι
τὸν τῆς ἀντιγραφῆς ἅπαντα λόγον, ἂν ἡμεῖς ἰδίας
τῆσδὲ τῆς πρὸς σὲ γραφῆς ἠξιώσαμεν, ἱκανὴν τοῦ
μηδὲν τὰς ἡμετέρας βίβλους έναντιοφωνεῖν, πραγ
ματευσάμενοι τὴν ἐπισημείωσιν.
ΔΙΑΘΗΚΗ.
EJUSDEM TESTAMENTUM.
(Græcia orthod. tom. I.)
Multi in exsilio et carcere ex hominum vita migrantes, cum forte nihil præterea habeant de quo
Πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ἐν ἐξορίαις καὶ φυλακαῖς
τὸν ἴδιον καταλύοντες βίον, εἰ καὶ μηδὲν ἴσως ὅτε-
col. 1029–1030page 507 of 511
PG 141:1029ρον ἔχουσιν, ἐφ᾽ ᾧ ἂν καὶ διαθῶνται, ἀλλ᾿ ὡς ἐν ᾧ τύπῳ γοῦν διαθήκης τὴν τοῦ ἐγκλήματος ἐξάρνησιν διατίθεται, ἐφ᾽ ᾧ ἂν τις αὐτῷ καὶ τύχοι τὴν ἐξορίαν καὶ φυλακὴν καταδικασθείς· ἐντεῦθεν, οἶμαι, οὐδὲν πραγματευόμενοι ἕτερον ἢ τὸ τῆς κακουργίας, δι' Αν οἱ πολλοὶ τὰς τοιαύτας καταδίκας ὑφίστανται, αποτριβόμενοι ὄνειδος. Ἐμοὶ δὲ τῷ ταπεινῷ καὶ ἁμαρτωλῷ, τοῦ τε θρόνου, ὃν τοῖς ἀῤῥήτοις Θεοῦ κρίμασιν ἔλαχον, διωχθέντι, τάς τε μέχρι θανάτου ἐξορίας καταδικασθέντι, καὶ φυλακὰς οὐ μόνον μέλει οὐδὲν ἐν χρεία γεγονότι πτωχῆς καὶ πενιχρᾶς διαθήκης τὸ τούτων μοι παραίτιον ἔγκλημα έξαρ νήσασθαι, ἀλλὰ καὶ τόσον διὰ σπουδῆς ἡ ὁμολογία, ὅτι καὶ τὴν ἐπιτελεύτιον φθάνων ἀνάγκην, καὶ διατίθεμαι, καὶ ὁμολογώ. Ὡς γὰρ τοῖς ἄλλοις εἰς ἀποσκευὴν ἀνείδους τοῦ ἐπὶ κακουργίᾳ τοῦ ἐγκλήματος ἡ ἀπάρνησις, οὕτως ἐμοὶ πρὸς τὸν αὐτὸν σκοπὸν ἡ ἀπολογία. Ἐπεὶ γὰρ τὸ τὴν ἐκ Πατρὸς ϋ' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν φρονεῖν, καὶ πρεσβεύειν με, ἔγκλημα ελογίσθη μοι τῆς τοῦ πατριαρχικοῦ εκπτώσεως θρόνου, καὶ τῶν ἐπὶ ταύτῃ ἕως θανάτου ἐξοριῶν, καὶ φυλακῶν ἄξιον, οὐ φεύγω τὸ ἔγκλημα, οὐκ ἀπαρνοῦμαι ὡς μώμον, ὡς ὄνειδος οὐκ ἀποσκευάζομαι, κἄν τινι ἐπάξιον ὕβρεως, ἐγὼ τοιοῦτον ὕβρεως στέφανον ἀναδεῖσθαι οὐκ ἀπαναίνομαι. Πῶς γὰρ ἂν καὶ ἀρνησαίμην ὀνειδισμὸν ἐπὶ δόγματι, ὅπερ καὶ εἰς ὀνειδισμὸν αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ οἱ ἀντι λέγοντες ἡμῖν περιτρέπουσιν; Ει γάρ τινα όνει δισμὸν τοῦ Χριστοῦ, φησὶν ἡ Γραφή, τοῦτον οὐκ ἄλλον ἐγώ φημι τὸν τοιοῦτον εἶναι ὀνειδισμόν. Οἱ γὰρ ὑπὸ τῆς στενοχωρίας τοῦ τῶν Γραφῶν ἐλέγχου ἀναγκαζόμενοι τὴν δι᾿ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν πατρικὸν εἶναι δόγμα ὁμολογεῖν, καὶ μηδὲ εἰς τὴν τῆς ἐκπο ρεύσεως ομωνυμίαν ὀρθοποδοῦντες, ὡς ἀπὸ τῆς αὐτῆς τῶν Γραφῶν στενοχωρίας ἀγχόμενοι, τῶν ὑποστατικὴν τοῦ Πατρὸς ἰδιότητα τὴν ἐκπόρευσιν διατρανουσῶν· ὅμως μέντοι, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἀναισχυντοῦντες λέγειν τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὴν ἅπαρ ξιν παντὶ σθένει ἀνάγκης ἀποδεικτικῆς ἀπελέγχονται κατ' αὐτὴν τὴν ἐκπόρευσιν, ταυτὸν δὲ εἰπεῖν τὴν ὕπαρξιν, ἣν, ὡς αὐτοί φασιν, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὸ ἅγιον ὀργανικῶς διήκον αὐτὸ φρονεῖν διὰ Υἱοῦ, ὡς ἑπόμενον τούτῳ συν αναφαίνεσθαι τῷ φρονήματι, καὶ τὸ μέχρι λόγων ψιλῶν ἴδιον Υἱοῦ, ἀληθῶς δὲ ἀλλότριον αὐτοῦ πρε σβεύειν αὐτό. Ἐπεὶ λόγος ἔσται ὁ πείσων οὐδεὶς ἴδιον εἶναι Υἱοῦ τὸ μὴ ἐξ αὐτοῦ, ἤτοι δι' αὐτοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον τὴν ἑαυτοῦ. Ὅτι γοῦν τὰ δύο ταῦτα ἕκτοπα ὡς ἀληθῶς ἀσεβήματα, ὀργανική τε ὑπηρεσία τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ ἐπὶ τῇ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος, ἀλλοτριότης τε τοῦ Πνεύματος ἐξ Υἱοῦ αναγκαστικῶς ἀποδείκνυνται, ἐξ ὧν φασιν οἱ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὴν ὑπαρξιν, λέγοντες καὶ τὴν δι᾽ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν κατὰ τὴν ἀπὸ τοῦ τῶν Γραφῶν ἐλέγχου στενοχωρίαν σὺν τῷ ἰδιάζοντι τῆς ἐκπορεύσεως ἀπαρνείσθαι μὴ ἔχοντες, εἰς ὀνειδισμὸν ἐγώ φημι τοῦ Χριστοῦ τὴν ἐκ Πατρός δι᾿ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν περιτρέπειν αὐτούς. Τί γὰρ ἂν
TESTAMENTUM.
ut
ρον ἔχουσιν, ἐφ᾽ ᾧ ἂν καὶ διαθῶνται, ἀλλ᾿ ὡς ἐν ᾧ testantur, nihilominus sub testamenti forma faciτύπῳ γοῦν διαθήκης τὴν τοῦ ἐγκλήματος ἐξάρνησιν
διατίθεται, ἐφ᾽ ᾧ ἂν τις αὐτῷ καὶ τύχοι τὴν ἐξορίαν
καὶ φυλακὴν καταδικασθείς· ἐντεῦθεν, οἶμαι, οὐδὲν
πραγματευόμενοι ἕτερον ἢ τὸ τῆς κακουργίας, δι'
Αν οἱ πολλοὶ τὰς τοιαύτας καταδίκας ὑφίστανται,
αποτριβόμενοι ὄνειδος. Ἐμοὶ δὲ τῷ ταπεινῷ καὶ
ἁμαρτωλῷ, τοῦ τε θρόνου, ὃν τοῖς ἀῤῥήτοις Θεοῦ
κρίμασιν ἔλαχον, διωχθέντι, τάς τε μέχρι θανάτου
ἐξορίας καταδικασθέντι, καὶ φυλακὰς οὐ μόνον
μέλει οὐδὲν ἐν χρεία γεγονότι πτωχῆς καὶ πενιχρᾶς
διαθήκης τὸ τούτων μοι παραίτιον ἔγκλημα έξαρνήσασθαι, ἀλλὰ καὶ τόσον διὰ σπουδῆς ἡ ὁμολογία,
ὅτι καὶ τὴν ἐπιτελεύτιον φθάνων ἀνάγκην, καὶ
διατίθεμαι, καὶ ὁμολογώ. Ὡς γὰρ τοῖς ἄλλοις εἰς
ἀποσκευὴν ἀνείδους τοῦ ἐπὶ κακουργίᾳ τοῦ ἐγκλή
ματος ἡ ἀπάρνησις, οὕτως ἐμοὶ πρὸς τὸν αὐτὸν
σκοπὸν ἡ ἀπολογία. Ἐπεὶ γὰρ τὸ τὴν ἐκ Πατρὸς
ϋ' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἐκ
Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν φρονεῖν, καὶ πρεσβεύειν
με, ἔγκλημα ελογίσθη μοι τῆς τοῦ πατριαρχικοῦ
εκπτώσεως θρόνου, καὶ τῶν ἐπὶ ταύτῃ ἕως θανάτου
ἐξοριῶν, καὶ φυλακῶν ἄξιον, οὐ φεύγω τὸ ἔγκλημα,
οὐκ ἀπαρνοῦμαι ὡς μώμον, ὡς ὄνειδος οὐκ ἀπο
σκευάζομαι, κἄν τινι ἐπάξιον ὕβρεως, ἐγὼ τοιοῦτον
ὕβρεως στέφανον ἀναδεῖσθαι οὐκ ἀπαναίνομαι. Πῶς
γὰρ ἂν καὶ ἀρνησαίμην ὀνειδισμὸν ἐπὶ δόγματι,
ὅπερ καὶ εἰς ὀνειδισμὸν αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ οἱ ἀντιλέγοντες ἡμῖν περιτρέπουσιν; Ει γάρ τινα όνει
δισμὸν τοῦ Χριστοῦ, φησὶν ἡ Γραφή, τοῦτον οὐκ
ἄλλον ἐγώ φημι τὸν τοιοῦτον εἶναι ὀνειδισμόν. Οἱ
γὰρ ὑπὸ τῆς στενοχωρίας τοῦ τῶν Γραφῶν ἐλέγχου
ἀναγκαζόμενοι τὴν δι᾿ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν πατρικὸν
εἶναι δόγμα ὁμολογεῖν, καὶ μηδὲ εἰς τὴν τῆς ἐκπορεύσεως ομωνυμίαν ὀρθοποδοῦντες, ὡς ἀπὸ τῆς
αὐτῆς τῶν Γραφῶν στενοχωρίας ἀγχόμενοι, τῶν
ὑποστατικὴν τοῦ Πατρὸς ἰδιότητα τὴν ἐκπόρευσιν
διατρανουσῶν· ὅμως μέντοι, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς
ἀναισχυντοῦντες λέγειν τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὴν ἅπαρξιν παντὶ σθένει ἀνάγκης ἀποδεικτικῆς ἀπελέγχον
ται κατ' αὐτὴν τὴν ἐκπόρευσιν, ταυτὸν δὲ εἰπεῖν
τὴν ὕπαρξιν, ἣν, ὡς αὐτοί φασιν, ἐκ μόνου τοῦ
Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὸ ἅγιον ὀργανικῶς διήκον
αὐτὸ φρονεῖν διὰ Υἱοῦ, ὡς ἑπόμενον τούτῳ συν
αναφαίνεσθαι τῷ φρονήματι, καὶ τὸ μέχρι λόγων priam exsistentiam non habet. Hæc itaque duo abψιλῶν ἴδιον Υἱοῦ, ἀληθῶς δὲ ἀλλότριον αὐτοῦ πρε
σβεύειν αὐτό. Ἐπεὶ λόγος ἔσται ὁ πείσων οὐδεὶς
ἴδιον εἶναι Υἱοῦ τὸ μὴ ἐξ αὐτοῦ, ἤτοι δι' αὐτοῦ τὴν
ὕπαρξιν ἔχον τὴν ἑαυτοῦ. Ὅτι γοῦν τὰ δύο ταῦτα
ἕκτοπα ὡς ἀληθῶς ἀσεβήματα, ὀργανική τε ύπηρεσία τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ ἐπὶ τῇ ἐκπορεύσει τοῦ
Πνεύματος, ἀλλοτριότης τε τοῦ Πνεύματος ἐξ Υἱοῦ
αναγκαστικῶς ἀποδείκνυνται, ἐξ ὧν φασιν οἱ ἐκ
μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὴν ὑπαρξιν,
λέγοντες καὶ τὴν δι᾽ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν κατὰ τὴν ἀπὸ
τοῦ τῶν Γραφῶν ἐλέγχου στενοχωρίαν σὺν τῷ
ἰδιάζοντι τῆς ἐκπορεύσεως ἀπαρνείσθαι μὴ ἔχοντες,
εἰς ὀνειδισμὸν ἐγώ φημι τοῦ Χριστοῦ τὴν ἐκ Πατρός
δι᾿ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν περιτρέπειν αὐτούς. Τί γὰρ ἂν
nus abnegant, ob quod in exsilium, aut carcerem
deducti sunt, eo solummodo scopo, ut maleficii
probrum, cujus causa mulli similes poenas luunt,
ex sese abjiciant. Mili autem humili et peccatori,
deque sede, quam ineffabili Dei judicio obtinueram, pulso, et exsiliis, et carceribus ad extremum
usque spiritum condemnato, tantum abest,
curæ sit, cum miserum egensque testamentum
conficere debeam, ut malorum mihi causam, ob
quod in judicium vocor, crimen abnegem, ut etiam
studio id alürmem, et extrema mortis necessitate
pressus, tester atque conftear. Qnemadmodum
enim aliis ad amolitionem dedecoris, facinoris alnegatio plurimum facit; sic mihi ad eumdem 600pum responsio vertitur. Quando enim a Patre per
Filium processionem Spiritus sancti, a Patre per
Filium exsistentiam sentire, et asserere delicium
mihi, pro quo e patriarchico solio depellerer, appi
ctum est, dignumque exsilio et carcere, quibus
tandem e vita truderer: facinus non detrecto, non
inficior ut opprobrium, et dedecus non ajolior, ef
si in quoquam infamia dignum reputatur, illius
infamiæ corona cingi minime recuso. Qua enim
ipse ratione dedecus pro dogmate recusarem, quod
in dedecus ipsius Christi nobis adversantes convertunt. Etenim si aliquod dedecus Christi Scriptura
enuntiat, hoc ipse nullum aliud esse aflirmo. Illi
quippe qui a Scripturarum examine veluti in angustias redacti, coguntur, per Filium processionem PaIruin esse sententiam affirmare: nec recte in processionis homonymfa ambulantes, tanquam ab iisdem
Scripturis arctati bypostaticam Patris proprietatem
processionem edicentibus, ex solo Patre inverecunde
nimis, exsistentiam Spiritum habere asserentes omni
necessariæ demoustrationis vi redarguuntur contra
ipsam processionem. 1dem enim est dicere exsistentiam,quam, ut ipsi aiunt, ex solo Patre habet Spiritus
sanctus, instrumentalter per Filium transiens, ita ut
hanc sententiam consequi videatur, eosdem verbis
tantum nudis proprium Filji Spiritum, re tamen
vera, ab ipso alienum constituere, cum nulla
fuerit ratio, quæ suadere valeat, proprium esse
Filii, quod ex ipso non est, aut per ipsum prosurda ac impia, ut verum fatear, dicta, instrumentale Patri ministerium Filii in processione
Spiritus, et Spiritus ex Filio alienatio, necessarie
demonstrantur ex iis, quæ dicunt, qui ex solu
Patre Spiritum exsistentiam babere asserunt, et
per Filium processionem, quando jam id sententiarum exacto examine fateri coguntur, cum proprietate processionis inficias ire non valentes, in opproprium, ut ego dico, Christi ex Patre per Filium
processionem convertunt. Quid enim in Christi
opprobrium quispiam excogitaret iniquius, quam
proprium ipsius Spiritum, qui vera ipsius est gloria, ut ipse Patris, ab eo alienare? Et quid in ope
probrium Christi comminisci posset immanius,
col. 135–136page 508 of 511
14. Hoc pacto ergo ex testimoniis scripto manda- Δ tis per propositione non concedente, ex solo Patre in exsistentia Spiritus ex Patre in distinctionem Filii accipi, suademusne tibi jam dictis, hanc sen- tentiam amplecti, an vero et aliis auctoritatibus scriptis indiges, ut clarius addiscas, ad compro- bandum, primam causam Patrem esse atque' in- telligi, illud c ex solo Patre » accipi, si modo hac- tenus in aliquibus theologicis dictis reperiri conti- gerit? Sat scio alia quoque testimonia tibi opus esse : quæ licet non exigantur, in medium tamen a nobis necessario adducenda, cum ea supra nos allaturos promiserimus. Magnus Basilius in una ad Amphilochium epistola, cujus principium, Dictum illud evangelicum multorum quæstione exagitatum, de Domino Jesu Christo, ignorante diem et horam, scribit : « lllud Nemo videtur certe dictum generali notione; ita ut ne persona quidem ulla excipi vi- deatur, at non esse ita accipiendum, usu ipso Scripturarum deprehendimus. Nam dictum est, ‹ Nemo bonus nisi solus Deus 3, at nequaquam eo loci, se Filius statuit extra omnem boni nume- rum, et rationem, cum istud diceret : sed cum Pater sit primum et principale bonum, subintellecto primo, credimus dici secundum. Conspice tum sapientia incomparabilem, tum rebus aliis magnuṁn multumque Basilium, quanam expositione evange licum dictum : Nemo bonus nisi solus Deus, ▸ adornet. Palam enim insinuat, Patris nomen de- notari verbis illis, nisi solus Deus. »Ob id et- enim subjungit, «At nequaquam eo loci se Filius statuit extra omnem boni numerum, cum istud di cerct. . Nam cum dixisset, nisi solus Deus, deinceps adnectens, e non extra omnem boni nu- merum semetipsum Filius collocat, cum hæc di- ceret. De Patre illa dicta esse significavit, e nisi solus Deus. Exponens porro, quo pacto una simul intelligi potest Filius cum Patre, et non disjungi a Patre in evangelico hoc dicto, Nemo bonus nisi solus Deus, › rursus subnectit, sed cum Pater sit primum et principale bonum, credimus secundo loco dici bonum. › An học dílucidius afferri potest, ad probandum, non ad distinctionem Filii pronun- Liari, e Nemo bonus nisi solus Deus, , sed ad de- clarandum primum bonum Patrem esse, atque in- telligi ? 15. Quod si magni Basilii auctoritas tibi persua- det, dicis ab eo non adversari, prorsus dignosces, non temere nos in principio orationis professos esse ex magni Basilii in evangelica dicta exposi- tionibus, demonstraturos, non ad distinctionem Filii illud ex Patre solo appositum fuisse, si hactenus modo in aliquibus theologicis dictis re- periri contigisset, sed ad comprobandum solummo- do, primam causam Patrem esse atque intelligi. Et 37 Luc. xvi, 19.
col. 137–138page 509 of 511
' solus causa Pater astruitur, caeteras quoque peri- copas magni Basilii interpretationum hic apponere non gravabimur, quas existimamus ad proposituin nostrum comprobandum maxime idoneas. Namque in supra laudata epistola, quæ una est ex illis, quas ad Amphilochium dedit, postquam exposuisset, i Nemo bonus nisi unus Pater, et declarasset, quo· modo illud Dominus in Evangelio pronuntiavit, ‹ non se ipsum statuens extra bonitatis rationem, sed prinium bonum esse Patrem indicans, subdit ; • Simile est, ‹ Nemo novit Filium nisi Pater :) neque enim ibi ignorantiam Spiritui appingit, sed primo Patri cognitionem illius inesse naturæ tesla- tur. » Vides eliam hic non ad distinctionem Spiri- lus sanctum exponere, intelligi, ex solo Patre Fi- lium cognosci, sed ad commotandum primo Patri cognitionem inesse naturæ Filii? Considera, hiuc tibi et astrue, et infer, neque ad distinctionem Filii solum Patrem accipi in divinis Litteris, ubi si- mul una et Filius intelligendus est. Nam hic quo- que esset distinctio Spiritus a Patre, cum dicitur, Nemo novit Filium nisi Pater, Infra quoque rursus hæc magnus Basilius subnectit : Nemo novit, rerum cum præseutium tum futurarum scien- tiam Patri adscribi, primamque omnium causam hominibus designari arbitramur. » Et paucis hu- jusce pericopes interjectis subinfert : ‹ Suam igitur personam silentio transmittens, veluti rem positam in confesso Dominus, Patrem solummodo cogno- scere dicit, scientiam Patris et suam esse statuens per reticentiam. › Considera interpretationis acu- meu, et dictum accuratius pensita, quo solummodo Patrem cognoscere exponit. Ait enim, ‹ Patris scientiam, et suam esse Dominus dicit per reticen- tiam. » Sermonis hujusce profunditatem pervesti- gans, plane arcanorum dogmatum rudes eos conji- cies, qui veluti alicujus considerationis dubitatio- mem proponunt, Si et ex Filio Spiritus est, quam ob causam in Evangeliis Donniuus, c qui ex Palre pro- cedit ",dixit, non addens, ex me? Si enim magnus Basilius causam reticendi nominis Filii, in quibus dicit Patrem solummodo hoc scire, illam aperte assignat, quod Patris cognitio per reticentiam co- gmtio sit et Filii, quis magis potis fuerit, veluti Spiritus, et forte purius, quam ipse sit Basilius, D diversorium addubitare, quare non et nomen Filii palam aperteque una cum Patris nomine enuntietur, et si non enuntiatur, quare una simul intelligitur? 17. Magnus Basilius veluti pronunțiatum et do- gina edicit, secundum reticentiam una cum Patre intelligi Filium, ubi Patris nomen cum additione etiam sulius elatur, et tu inquis, quisquis tandem fueris, qui hæc in dubium vocas, Quare non et una cum Paire Filius pronuntiatur in processione Spi- ss Malh x1, 27. |
col. 159–160page 510 of 511
neque, ex jam dictis consequenter colligi potest. Quemadmodum enim Filius ordine quidem a Pa- tre secundus cst, quoniam ab illo est, et dignitate, quoniam origo, atque causa quod ille sit, Pater est, et quod per ipsum accessus, et adductio ad Deum Patrem; natura vero nullo modo secundus, quod în utroque una Deitas est : ita videlicet et Spiritus sanctus, et si dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen verisimiliter, aliena esse naturæ, inde consequi dixerimus. » Et hoc magni Basilii de Spiritu sancto theologicum dictum, ut primo rela- tionis tuæ capite continetur, inter te et sese tibi opponentes certamen exsuscitat, dum tu contendis libros, qui dictum jam propositum integrum, nec aliqua sui parte imminutum, ut supra digestum est, continent, firmitatem sibi vindicare, nec ulli B calumniæ subjici : illi vero ex adverso alia atque alia, etiam longe aliunde petita, contentiose pro- ducant, libros, qui similia continent, falsidicis fallacils prorsus onustos esse, in iis nempe quæ asserunt, Tanquam qui ab eo, quod sit, ha- bet, et ab eo accipit, et nobis annuntiat, et pror- sus illi causæ adhæret ; › qui vero similia non habent, et ex quibus talia abjudicantur, verissimos >c sincerissimos esse: et, duas sic in partes libris viderit. divisis, unam prorsus adulteratam esse, vel cæcus 3. Cum vero et accurate considerationis, et sermonis qui fidem faciat ad inveniendam verita- tem, opus sit, nos sermonem hunc, qui sit, duo- bus hisce modis, et, ut ego reor, quibus remo contradixerit, altero secundum judicium, quod a rationibus petitur, altero secundum demonstratio- nem, qui ex Scripturis colligitur, expediemus. Ει nunc in tui gratiam de iisdem agimus, eosdemque ad confutationem adversariorum promimus; præ- eatque qui a ratiocinationibus est. Qui contraria asserunt, illud, e quod ab ipso, quod sit, habet, › et reliquas alias voces, quæ Filium causam esse Spiritus, aperte iusinuant, Basilii Magni nullo nodo esse, affirmant. Hujus ratio si postuletur ab þis, non illa omnibus in libris circumferri, in quibus hæc continens oratio exarata est, et hoc solummodo abunde satis esse existimant ad de- monstrandum dictum simile, referentes libros, ut D supra positum est, corruptos fuisse : contra ipse contendo, si nullo in volumine dictum hoc esset exaratum, esse quæ de eo afferri possent, omni objectione superiora. Verumtamen cum in nonnul- lis non habeatur, in sonnullis aliis inseratur ; considerandum est ab iis, qui neutram in partem propendent, et recta mente res dijudicant, quænam pars voluminum corrupta sit; an ea in quibus in- tegrum, ut supra posuimus, ascribitur, an vero altera in quibus nusquam apparet. Qui enim? hac ratione rem perpendunt, plane mihi suadeo, summæ vesaniæ notam incurrere, si volumina dictum præferentia, conficta existiment. Namque si post dissidium cum Romana Ecclesia, volumina ista ex- scripta sunt, quomodo quispiain, dummodo sanus
col. 161–162page 511 of 511
r JOAN. VECCI CP. PATRIARCHÆ nem vero illius, Spiritum dignitate esse secundum a Filio, per illud, « quod ab eo labet, quod sit, et ab eo accipit, et nobis annuntiat; › tantum nou dicens, propterea quod ex Filio est, ideo secundos a Filio est. Et si tibi in animo est, quicunque tanz dem fueris, qui refragaris, cognoscere, si a Filio non esset, neque secundus a Filio prorsus vocalus fuisset, deme dictum hoc, assigna nobis aliam ra- tionem qua a Filio Spiritus secundus asseratur. Etenim præ hac una sola ratione, aut temporali intervallo, aut in sedendo inferiori subsellio, aut gloriæ indigentia, secundæ hæ partes Spiritus con- cipientur. Si itaque dictum asserens, dignitate secundum esse a Filio Spiritum, » ex oratione illa universa erasissent, qui aliud palam aperteque enuntians, c ab eo, quod sit, habet, ο obliterave- runt, forte tum eorum improbitas, ut illis collubi- tum erat, finem assecuta luisset. Sed nunc verita- tis spiritu eorum cogitationes subvertente, illud, • • a Filio esse Spiritum, o abrogarunt; « sed secundum esse eum a Filio, in omnibus libris descriptum reliquerunt. Indeque, qui sapientes .apprehendit in callididate eorum, diligenter similia examinantibus, fraudem comprehendere concedit. Et nulla alia ratione dicturum unquam Basilium Magnum, Spiritum secundum esse a Filio, argu- mentari licet ex his, quæ ipse dictis adnectit : infra enim hæc habet : « Etenim, quemadmodum Filius ordine et dignitate a Patre secundus est; ordine quidem, quod ex eo est; dignitale vero, quod prin- cipium et causa illius Pater est, et quod per ipsum accessus et adductio ad Deum Patrem; natura au- tem nullo modo secundus, quod Deitas in utroque una pari ratione videlicet, et Spiritus sanctus, licet ordine, et dignitate inferior est, non tamen inde verisimiliter, aliena esse nature, sequi dixeri- mus. Consideret cui id collibitum fuerit, non alienum esse a pietatis ratione secundum esse di- gnitate a Filio Spiritum, quod es proportione, quæ est Filii ad Patrem, dum Filius secundas a Patre partes possidet, comprobatur. Ait enim: Licet or- dine, et dignitate Filio inferior sit, non ideo Filio ordine et dignitate inferior est, quasi alienæ naturæ compos : quando et Filius, licet a Patre secundus – • sit ordine et dignitate, non est propterea natura D secundus et exponens sanctus dictum, quo Filius a Patre secundus est: «Ordine quidem, inquit, se- cundus est a Patre, quod ex illo est, et dignitate, quod principium et causa, quod ille sit, Pater est ; el quod per eum accessus et adductio ad Deum Patrem.. 5. Sed quis scit, inquiunt adversarii, an serun- das partes Spiritus respectu Filii, proportione quiden, respondere sanctus opinetur secundis Filii partibus, respectu Patris? Quis scit? Qui theolo- gica dicta diligenter percurrit, quibus similis pro- partio plane innotescit. Quæ licet pleraque sint, pauca nihilominus hic apponemus, contenti tantum- modo dictis magni Athanasii, quæ magnus ille
Continue reading PG 141: Constantinus Meliteniota Magnae ecclesiae Chartophylax →≣ entire volume