AD THEODORUM SUGDE EPISC. LIB. II. τοῦ ἁγίου Πνεύματος Επιστολῇ ἐχρήσατο, ἀρκεσθέ- epistola ad Serapionem de Spiritu sancto usurpaντες. Οὕτω γὰρ ὁ ἅγιος ἐκεῖσέ φησι·. Καὶ γὰρ εἰ διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου ἑνότητα οὐ θέλουσιν εἶναι τῶν γενητῶν αὐτὸν τὸν Υἱὸν, διατί τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ τὴν αὐτὴν ἔχον ἑνότητα πρὸς τὸν Υἱὸν, ἣν αὐτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, κτίσμα λέγουσι;» καὶ μετὰ πολλὰ τῆς Ἐπιστολῆς ταύτης. Αμέλει ὁ μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται. «Οὕτω γὰρ, φησίν, ὁ Θεὸς ἠγάπησε τὸν κόσμον, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὴν μονογενῆ ἔδω κεν· › ὁ δὲ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει·· Ἐὰν γὰρ, φησίν, ἐγὼ ἀπέλθω ἀποστελῶ τὸν Παράκλητον· κ καὶ ὁ μὲν Υἱὸς τὸν Πατέρα δοξάζει, λέγων, ο Πάτερ, ἐγώ σε ἐδόξασα·, τὸ δὲ Πνεῦμα δοξάζει τὸν Υἱόν· • Ἐκεῖνος γάρ, φησίν, ἐμὲ δοξάσει,» καὶ ὁ μὲν Υιός φησιν· «" ήκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον.» Τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει· «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ γὰρ λήψεται, καὶ ἀναγ γελεῖ ὑμῖν,» φησί· καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρὸς ἦλθε·. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φησίν, δ πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου.» Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντος τοῦ Πνεύματος προς τὸν Υἱόν, οἷαν ὁ Υἱὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κτίσμα λέγων, οὐ τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει;» Ι) τὰ θεολογικὰ ταῦτα ζητὰ ἐπιμελῶς ἐπερχόμενος, εὐγνωμόνως πάντη συνθήσεται τοῖς διαγινώσκουσι κατ' οὐδένα ἕτερον λό γον τὸ Πνεῦμα θεολογεῖσθαι δεύτερον τοῦ Υἱοῦ ἀλλ' ἢ κατὰ μόνον αὐτὸν καθ' δ καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός ἐστι δεύτερος. Καὶ ὁ μὲν τοῖς ταῦτα διαγινώσκουσιν οὕτως εὐγνωμονῶν, ὡς μοι ἐῤῥέθη, συνθήσεται· ἡμῖν δὲ καὶ ὁ τὴν ἀπόδειξιν ἀπὸ Γραφῶν ἔχων δεύ τερος τρόπος ἐπὶ τοῖς ῥηθεῖσιν ἕξει τὸ κῦρος. Εί γὰρ ὅρος τίς ἐστιν ἀπὸ Γραφῶν ἀπαράβατος, κατ' οὐδένα ἕτερον λόγον ἢ μόνον γε τὸν τοῦ αἰτιατοῦ, καὶ τὸ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ τὸ τοῦ Πνεύ ματος πρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ τοῖς θεολογοῦσι δευτερεῖον εἰληφθαι, ἐντελέστατα πάντως ἡμῖν ἡ ἀπὸ τῶν Γραφῶν τοῦ δευτέρου τρόπου ἀπόδειξις, τοῦ τῶν ἐντελή τὴν ῥῆσιν ἐχουσῶν βίβλων, ὑγιοῦς καὶ ἀπαρεγχει ρήτου ἐκβέβηκε. vit. Verba illius sunt:. Etenim, si propter Verbi unionem ad Patrem, abnuunt esse creaturam ipsum Filium, qua de causa Spiritum sanctumn ejusdem unionis ad Filium, quam Filius, liabet ad Patrem, compotem, creaturam asserunt?» Et pluribus ilidem interjectis: ‹ Profecto Filius quidem a Patre mittitur. Sic enim, inquit, Deus mundum dilexit, ut Filium suum unigenitum daret "; › Filius vero Spiritum mittit. c Si enim ait, ego abiero, mittat Paracletun 19, et Filius quidem Patrem glorificat, dicens, Pater, ego te glorificavi; Spiritus vero glorificat Filium; «llle enim, dicit me, glorifcabit '.. Ει Filius quidem dicit: • Quæ audivi a Patre, hæc loquor in mundum ".» Spiritus vero ex Filio accipit; «Ex meo enim accipit, ait, et aununtiabit vobis 1: › et Filius quidem in nomine Patris venit; «Spiritus vero sanctus, quem n.itter, inquit, Pater in nomine meo ".» Hunc itaque ore dinem et naturam erga Filium possidente Spiritu, quam et Filius possidet erga Patrem, qua ratione, qui hunc creaturam asserit, non idem et de Filio necessario excogitabit?» Qui hæc theologica dicia accurate perpendet, æquo animo prorsus assensum præbebit, concordabitque cum affirmantilius, illa solummodo ratione Spiritum dici secundum a Filio, qua et Filius a Patre esse secundus astruitur; et his quidem assensum præbebit, ut jam dixi, qui æquo animo res dijudicat. Εt modus, qui ex Scripluris demonstrationem sibi vindicat, secundus, hisce, quæ diximus, auctoritatem obtinet. Etenim, si Scripturarum decreto, nulla alia ratione, sed ea tantummodo, quæ est ex causa, et Filii ad Patrem, et Spiritus ad Filium, theologi secundas partes accipiunt, absolutissime prorsus ex Scripturis per modum secundum demonstratio petita, librorum integrum dictum præseferentium incolumitatem, nullis unquam rationibus convellendam bilit. ς'. Πρὸς δὲ τὸ τῆς ἀναφορᾶς δεύτερον, ὃ περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ἐμφυσήσεως, χάριν ταύ την εἶναι πνευματικὴν τῶν δι' ἐναντίας ενισταμένων, ταῦτά σοι ἀποχρήσει, ἃ ὁ αὐτὸς μέγας Βασίλειος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφή, ε Οτι θεία φύσις τὸ Πνεῦμα, ο φησί·. Πνεῦμα γὰρ τῷ ζῶντι Λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, ζῶσα δύο νιμες καὶ θεία φύσις, ἄῤῥητος ἐξ ἀῤῥήτου στόματος περηκυῖα, ἀῤῥήτως καὶ κατὰ τὴν ἐμφύσησιν εἰς τὸν ἄνθρωπον ἀπεσταλμένη, καὶ κατὰ τὸν σωματικῶς ὑπὸ τοῦ Κυρίου δειχθέντα τύπον, αὖθις ὑπ' αὐτοῦ δι' ἐμφυσήσεως αποκαθισταμένην συντρέχειν γὰρ δεῖ τῇ καταρχὴν καινότητι τὴν νῦν ἀνακαίνισιν, καὶ τὴν συνδρομὴν ἐξετύπωσεν, ἐμφυσήσας, οὐχ ἕτερος ῶν παρὰ τὸν ἐξ ἀρχῆς ἐμφυσήσαντα, ἀλλ' αὐτὸς, ϋ:' οὗ Θεὸς δέδωκε τὴν ἐμφύσησιν τότε μὲν μετά 11 Joan. 111, cousta6. Capiti vero tuæ relationis secundo, quod de insulatione Spiritus sancti est, quam gratiam esse spiritualem adversarii contendunt, satis abundeque respondebit magnus Basilius capite, quo probat, divinam esse.naturam Spiritus, cum dicit: • Spiritus enim cum viventi Verbo in eodem ordine collocatus ad creandum, vivens virtus, et divina natura, ineffabilis ex ineffabili ore exsistens, ineffabili modo, et per inflatum in homines missa, et secundum corporeum a Domino typum ostensum, rursus ab eo, per inflatum restituta: concurrere enim debet cum prima novitate, ea, quæ nunc sit, innovatio, et concursum expressit suflons, idem ille exsistens, qui a principio insufflavit, idenique per quem Deus inflatum elargitus est, tum quidens cum anima, nunc vero in animam. › Cum itaque 15 ibid. 14. 16 ibid. 14, 26. ss Jan. xvi, 7. 13 ibid. 14. * Joan. xv, 15.

magnus hic et in rebus theologicis deceruendis ψυχῆς, νῦν δὲ εἰς ψυχήν.· Ἐπεὶ γοῦν ὁ μέγας οξ eximius Basilius, inflatum hunc illius esse Spiritus asserat, qui cum vivente Verbo in codem ordine collocatur ad creandum, nemo equidem affirmabit, spiritualem gratiam esse, quæ æque cum Verbo collocatur ad creandum, sed ipsani viventem virtutem et divinam naturam Spiritus. Et, si id est, temere cos obloqui scito, qui in gratiam spiritualem, inflatum a Filio Spiritum accipiunt, et aliis tradunt. Attende etiam, quod mihi consideratione non indignum judicatur. Magnus Basilius nunc quiden Spiritum hunc divinam naturam appellat, ineffabilem ex ineffabili ore promanantem, unum dicens os, ex quo Spiritus, et non duo: nunc vero infra nonnullis annexis, eumdem esse tradit, qui discipulis insufflavit, et eumdem per quem Deus antiquitus primum creato homini inflatum exhibuit, et cum ait, per quem Deus insulavit,» perspicue duas commonstrat personas Dei el Patris ex quo inflatus, et Dei Filii, per quem inflatus; cum vero singulari numero os profert, ostendit, quidquid de Spíritu ex Patre per Filium dicitur, non tanquam ex duabus causis esse; quod et capitibus ad Amphilochium plenius insinuavit, dictionem per Filium primæ et præcipuæ causæ confessionem esse decernens. 7. Tertium tuæ relationis caput erat, proprietatum coufusionem ascribi Romanis, cum fatentur Spiritum ex Patre et Filio procedere. At lue manifesto falsum esse evincitur, ( quod propriæ in Triade proprietates ipsa hæc nomina sunt, Pater, Filius et Spiritus. Paterna siguidem hypostasis exquisita proprietas agnoscitur esse, Patrem neque Filium neque Spiritum esse et hypostasis rursus Filii, Filium neque Patrem neque Spiritum esse: pari modo et Spiritus hypostasis propria proprietas, Spiritum neque Patrem ueque Filium, sed tantummodo Spiritum esse. Itam que, si, ut ipsi asserunt, confusio quædam proprie tatum sit, cum ex Filio Spiritus procedere asseritur, multo autea facta fuisset, cum Spiritus Filii dictus est. Et nihilominus et Spiritus Patris dicitur, et Spiritus Filii, et nullam proprietates confusio. nem patiuntur. Quare et ex Paire procedens, et ex Filio in sua proprietate, Spiritus scilicet procedens, immutabilis conservatur. Tunc enim proprietatis mutatio fit, cum aut Pater ut Pater sit, amittit, aut Filius ut sit Filius, aut Spiritus ut Spiritus sit, et Spiritus Patris et Filii; quemadmodum et proprietatis perennitas est, cum ex tribus quilibet in eo, quod est, perseveret. Et, plane nullam inde sequi confusionem, jam dicta probant aperte. Verumtam men propriæ Triadis proprietates ipsa hæc nomina esse, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, hisce scripto traditis testimoniis manifesto probatur. Nyssenus secunda adversus Eunomium oratione: • Hypostaseon, ait, proprietas apertam et inconſusam efficit personarum distinctionem, Patris, inquam, et Filii, et Spiritus sancti. His enim compelο τος καὶ πολὺς τὴν θεολογίαν Βασίλειος τὴν ἐμφύση σιν ταύτην ἐκείνου εἶναι λέγει τοῦ Πνεύματος, ὅπερ ἐστὶ τῷ ζῶντι Λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ διμιουρ γεῖν· πάντως οὐκ ἄν τις ἐρεῖ πνευματικὴν χάριν εἶναι τὴν τῷ λόγῳ συντεταγμένην εἰς τὸ δημιουρ γεῖν, ἀλλ' αὐτὴν τὴν ζῶσαν δύναμιν, καὶ θείαν φύσ σιν τοῦ Πνεύματος. Καὶ εἰ τοῦτο, μάτην λέγοντας ἴσθι, τοὺς εἰς χάριν πνευματικὴν τὸ ἐμφυσώμενον παρὰ Υἱοῦ Πνεῦμα ἐξηγουμένους. Σκόπει δὲ καὶ ὁ μοι ἐπιστασίας ηξίωται. Ο μέγας Βασίλειος νῦν μὲν τὸ Πνεῦμα τοῦτο θείαν ὀνομάζει φύσιν, ἄῤῥης τον ἐξ ἀῤῥήτου στόματος πεφηνυίαν, ἂν εἶναι λέγων τὸ στόμα, ἐξ οὗ τὸ Πνεῦμα, καὶ οὐχὶ δύο, νῦν δὲ παρακατιων, οὐκ ἄλλον εἶναι λέγει τὸν τοῖς μαθητ ταῖς ἐμφυσήσαντα, ἀλλ' αὐτὸν, δι' οὗ Θεὸς, καὶ πά καὶ τῷ πρωτοπὶ άστῳ δέδωκε τὴν ἐμφύσησιν, καὶ ἐν μὲν τῷ, ο δι' οὗ Θεὸς ἐνεφύσησεν ο ομολογουμένως τὰ δύο ἐμφαίνει πρόσωπα, τοῦ τε Θεοῦ καὶ Πατρίς, ἐξ οὗ ἡ ἐμφύσησις, καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Υἱοῦ, δι' εξ ἡ ἐμφύσησις· ἐν δὲ τῷ ἐνικῷ τοῦ στόματος παρι στῇ ὡς, εἴ τι περὶ τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται, οὐχ ὡς ἐκ δύο αἰτίων ἐστὶν, δ καὶ ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον δεδήλωκεν ἐναργέστερον, τὴν • δι' Υἱοῦ, φωνὴν τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογίαν τεθεολογηκώς. ζ. Τρίτον σοι τῆς ἀναφορᾶς κεφάλαιον ἦν τὸ σύγ χυσιν ἰδιοτήτων ἐγκαλεῖσθαι Ρωμαίους ἐν τῷ τὸ Πνεῦμα λέγειν ἐκ. Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦτο δὲ ψεῦδος εἶναι πρόδηλον ἀπελέγχεται ἀπὸ τοῦ τὰς κυρίως τῆς Τριάδος ιδιότητας αὐτὰ ταῦτα τὰ ὀνόματα εἶναι, τὸ Πατὴρ Υἱός τε, καὶ Πνεῦμα, Τῆς γὰρ τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως ἀκριβὴς ιδιότης τοῦτο γινώσκεται εἶναι, τὸ μήτε Υἱὸν μήτε Πνεῦμα εἶναι αὐτόν· καὶ ἡ τῆς ὑποστάσεως πάλιν τοῦ Υἱοῦ Ιδιότης τὸ μήτε Πατέρα μήτε Πνεῦμα εἶναι αὐτόν· ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κυρίως ιδιότης τὸ μήτε Πατέρα, μήτε Υιόν, ἀλλὰ μόνον Πνεῦμα εἶναι αὐτό. Εἰ γοῦν κατὰ τοὺς λέγον τας σύγχυσις τις γίνεται τῶν ἰδιοτήτων, ὅταν ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοιτο ἐκπορεύεσθαι, πολλῷ πρότ τερον ἐγένετο αὕτη, ὅταν Πνεῦμα ἐῤῥέθη Υἱοῦ. Ἀλλὰ μὴν καὶ Πνεῦμα Πατρός λέγεται, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ σύγχυσιν αἱ ἰδιότητες οὐχ ὑφίστανται καὶ ἐκ Πατρὸς γοῦν ἐκπορευόμενον καὶ ἐξ Υἱοῦ ἐν τῇ ἑαυ τοῦ ἰδιότητι, Πνεῦμα δηλονότι ἐκπορευτὸν ἀμετα ποιήτως τετήρηται εκτροπὴ γὰρ ιδιότητος ἐκεῖνό ἐστι, τὸ ἢ τὸν Πατέρα ἀποβαλέσθαι τὸ εἶναι Πατέρα, ἢ τὸν Υἱὸν τὸ εἶναι Υἱὸν, ἢ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ εἶναι Πνεῦμα, καὶ Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Ωσπερ οὖν καὶ διαμονὴ ἰδιότητος τοῦτό ἐστι τὸ εἶναι ἕκαστον τῶν τριῶν, ὅπερ ἐστίν. 'Αλλ' ὅτι μὲν οὐδε μία ἐντεῦθεν ἡ σύγχυσις δηλοῦσι τὰ εἰρημένα· ὅτι δὲ αἱ τῆς Τριάδος κυρίως ιδιότητες αὐτὰ ταῦτά εἰσ: τὰ ὀνόματα, τὸ Πατήρ, Υἱὸς, καὶ Πνεῦμα, διὰ τῶν γραφικῶν τῶνδε παραστήσομέν σοι μαρτυριών. Ο Νύσσης ἐν τῷ κατ' Ευνομίου δευτέρῳ λόγῳ αὐτοῦ, • Η τῶν ὑποστάσεων, φησίν, ἰδιώτης τρανὴν καὶ ἀσύγχυτον ποιεῖται τὴν τῶν προσώπων διαστολήν,

AD THEODORUM SUGD.EE EPISC. LIB. II. Πατρός, λέγω, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος· διὰ lationibus non naturarum discrimen etceemur, si cl γὰρ τῶν κλήσεων τούτων οὐ φύσεων διαφορὰν διδασκόμεθα, ἀλλὰ μένας τὰς τῶν ὑποστάσεων γνωριστι κὰς ἰδιότητας.» Ο Χρυσόστομος ἔν τινι τῶν αὐτοῦ λόγων οὕτω φησίν·. Ιδιότητα μὲν γὰρ ὅταν είπω, τὸν Πατέρα, Πατέρα νόησον, καὶ τὸν Υἱόν, Υϊν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Πνεῦμα ἅγιον. Αὗται γὰρ αἱ ἰδιότητες οὐκ ἀντιστρέφονται οὐ δύναται γὰρ ὁ Πατήρ Υιός εἶναι, ἢ ὁ Υἱὸς Πατήρ, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι Πατήρ, ἢ ΥΙ5;.» Καὶ ὁ ἀ66ᾶς Θεόδωρος Ο φιλόσοφος. «Ταῦτα, ο φησί, κ τὰ τρία οὐδὲν ἀλο λήλων διαφέρουσιν εἰ μὴ μόνον κατὰ τὰ ἰδιώματα, κατὰ τὸ τὸν μὲν εἶναι Πατέρα, τὸν δὲ Υἱὸν, τὸ δὲ Πνεῦμα. solas hypostaseon exploratas proprietates.» Chry– sostomus, in uno suorum sermonum, sic loquitur: • Proprietatem enim cum dixero, Patrem Patrem intelligito, et Filium Filium, et Spiritum sanctum Spiritum sanctum. Ilæ enim proprietates non convertuntur. Nam non potest Pater Filius esse, aut Filius Pater, aut Spiritus sanctus Pater et Filus. > Et Theodorus abbas philosophus: Hæc tria nihilo inter sese discordant, nisi sul mmodo proprietate; hunc scilicet esse Patrem, bune Filium, illum Spiritum sanctum.» τ'. Τέταρτον καὶ τελευταῖον τῇ σῇ διελαμβάνετο 8. Quarto et postremo tuæ relationis capite conὑποκρίσει, ὅσα οἱ ἀντιλέγοντες ἰσχύειν νομίζουσιν, tinebantur, quæ adversarii mirum quantum valere adversum nos opinantur. Cum Dominus in Evangeliís dixerit, a Patre procedere, qua ratione non pervertere Evangelium judicabitur is, qui modis omnibus, non uti ipse Dominus enuntiavit, a Patro procedere, in Symbolo recitat? Ad similia pronuntiantium ora frenanda, satis fuerint dicta magni Basilii, in oratione de Fide, quam ille iuter Ascetica publicavit. Verba illius sunt; laud dubie manifestum hoc infidelitatis argumentúm fuerit, et signum superbiæ certissimum, si quis eorum, quæ scripta sunt, aliquid velit rejicere, aut eorum, quæ non scripta, introducere, adducatque apostolum, sumpto ex hominibus exemplo, vehementis sime interdicente, ne quid eorum, quæ in divinis Litteris habentur, dematur, aut addatur. Sic enim est apud illum: Tamen hominis confirmatum testamentum nemo spernit, aut superordinat. › llic itaque, qui haec omnia ita minutatium præmuuive rat, in eadem oratione, cujus adducta pericopae sunt, scripto mandatam fidem nonnullis postulantibus tradens, nullo modo in ea expressit, Spiritum qui ex Patre procedit, quod Dominica vox in Evangelio cnuntiaverat. Quid ad læc respondebunt, qui onsia, utut in luccam venerint, elutiunt? Num apud ipsos, veluti Evangelii transgressor, bunc in modum res pertractans magnus Basilius condemnabitur? Etenim, si in dictionibus additio Evangelicam ladit veritaten et fiden, tradere, neque in ea evagelicas Servatoris voces comprehendere, sed eas silentio præterire, et hoc etiam est Domini voces pervertere, et Evangelium violare; si id, inquam, verum esset, nunquam maguus Basilius diceret: ὅταν λέγωσιν ὡς τοῦ Κυρίου ἐν Εὐαγγελίοις εἰπόντος τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, πῶς ἂν τοῦ Εὐαγγελίου μὴ παραβάτης κριθείη ὁ μὴ κατὰ εᾶσαν ἀνάγκην, ὡς αὐτὸς ὁ Κύριος, τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι εἴρηκεν, ἐν τῷ Συμβόλῳ ἀναγινώσκων; Πρὸς γοῦν ταῦτα ἱκανά σοι ἔσται τῶν λεγόντων εἰς ἐπιστομισμόν, ταῦτα ὁ μέγα; Βασίλειος ἐν τῷ περὶ Πίστεως λόγῳ, ἐν ἐν τοῖς Ἀσκητ τικοῖς ἐκεῖνος ἐκδέδωκεν, οὕτω φησὶν ἐπὶ λέξεων· · Φανερά έκπτωσις πίστεως καὶ ὑπερηφανίας κατα ηγορία, ἢ ἀθετεῖν τι τῶν γεγραμμένων, ἢ ἐπ:ισ. ἄγειν τὰ μὴ γεγραμμένον, καὶ τὸν ᾿Απόστολον παράγει ἐν ύποδείγματι ἀνθρωπίνῳ σφοδρότερον ἀπαγορεύοντα τὸ προσθεῖναι ἢ ἀφελεῖν τι ἐν ταῖς θεοπνεύστους Γραφαῖς, δι' ὧν φησιν· Όμως ἀνθρώπου κεκυρω μένην διαθήκην οὐδεὶς ἀθετεί, ἢ ἐπιδιατάσσεται. Οὗτος γοῦν ὁ ταῦτα πάντα κατὰ λεπτὸν ἐξασφαλι ζόμενος ἐν αὐτῷ τῷ λόγῳ, οὗπερ εἰσὶ καὶ αἱ τοιαῦ. και περικοπαί, πίστιν ἔγγραφον ἐξ αἰτήσεώς τινων ἐκδιδούς, οὐδ᾽ ὅλως ἐν αὐτῇ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔφη Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, ὅπερ ἐν Εὐαγγελίους ή Κυριακή φωνή παραδέδωκε. Τί γοῦν ἐπὶ τούτοι; οἱ πάντα, ὡς βούλονται, λέγοντες φήσουσιν; 'Αρα τοῦ Εὐαγγελίου παραβάτης ὁ μέγας Βασίλειος κριθήσεται παρ' αὐτοῖς, οὕτω πεποιηκώς; Εἰ γὰρ ἡ ἐν λέξεσι προσθήκη τὴν Εὐαγγελικήν παραχαράττει ἀλήθειαν, καὶ τὸ παράδοσιν ἐκτίθεσθαι πίστεως, καὶ μὴ τὰς Εὐαγγελικὰς τοῦ Σωτῆρος πίστει διαλαμβάγεῖν, ἀλλὰ ταύτας παρατρέχειν σιγῇ, καὶ τοῦτο πάν. τως ἀθετεῖν ἐστι τὰς τοῦ Κυρίου φωνάς, καὶ παρά χαράττειν τὸ Εὐαγγέλιον. Αλλ' εἰ τοῦτο ἦν ἀληθὲς, οὐκ ἂν ὁ μέγας ούτος Βασίλειος νῦν μὲν ἔλεγε· · Φανεράν έκπτωσιν πίστεως εἶναι, καὶ ὑπερηφα νίας κατηγορίαν, ἢ ἀθετεῖν τι τῶν γεγραμμένων, ἢ ἐπεισάγειν τὸ μὴ γεγραμμένον· ν νῦν δὲ ὅρον τοίς στεως καὶ εὐσεβείας παραδιδούς, τὴν ἐν Εὐαγγελίοις γεγραμμένην ἐλελοίπει τοῦ Κυρίου φωνήν. Πάντως οὕτω πεποιηκὼς ὁ ἰσάγγελος ἐκεῖνος ἀνὴρ, ἐναργή ποιεῖται ἀπόδειξιν τοῦ μὴ τῶν γεγραμμένων εἶναι ἀθέτησιν τὸ λέξεις ἐν ταῖς θεολογίαις ἀποσιωπᾶσθαι Ευαγγελικάς τε καὶ ἀποστολικά;, ὁπηνίκα ἐκ τῆς ἐνγείας τῶν ἄλλων ἀπασῶν λέξεων αἱ θεολογία: τὸ ἀκριβὲς καὶ ἐντελὲς ἀποφαίνωνται, καὶ εἰ μὴ εὐσε Haud dubie manifestum infidelitatis argumentumn, et signum superbia certissimum, vel ex iis, quæ scripta sunt aliquid rejicere, vel eorum quæ non scripta sunt, introducere; • cu: nunc, fidei pietatisque definitionem tradens, Domini vocem, Evangeliis est, tacitus præterierit. Qui cum rem ita peregisset, vir ille, angelis non absimilis, plane demonstrat, eorum, quæ scripta sunt, vios lationem non esse, dictiones tum evangelicas luni apostolicas, cum de theologicis tractamus, silentio ob: uere, dummodo ex aliarum omnium dictionum

sententia dicta theologica accuratum perfectumque 6είας ἐστὶν ἔλλειψις ἡ τῶν γραφικῶν ἔλλειψις λέξεων, όπηνίκα ἔχει τὸ τῆς εὐσεβείας απηρτισμένων ἡ ἔννοια, οὐδὲ εὐσεβείας ἐστὶν ἀθέτησις τῶν λέξεων ἡ προσθήκη, όπηνίκα ἡ τῶν προστιθεμένων λέξεων ἔννοια τὴν εὐσέβειαν ἀπαραποίητον συντηρῇ. Οθεν οὐδὲ οἱ τοὺς σπεισαμένους ἡμᾶς τῇ Ῥωμαϊκῇ Έχε κλησία κακίζοντες διὰ τὴν προσθήκην ευστόχως τοῖς εἰς τοῦτο λογισμοῖς ἐπιβάλλουσι. Καὶ σύ, μηδὲν τῶν οὕτω προφερομένων φροντίζων, τοῦ οἰκείου ἔργου, ὅπερ ἐστὶν ἡ πρὸς εἰρήνην τοῦ πιστευθέντος παι· μνίου συμβίβασις, ἔσο ἐπιμελούμενος. Νῦν μὲν περὶ ὧν ἀνέφερες, τὰς λύσεις ἐξ ἡμῶν πορισάμενος, οὐκ ἀστόχησον δὲ καὶ εἰς τὸ ἑξῆς, εἴ γέ τι τοιοῦτον, καὶ πάλιν ἀνενέγκῃς ἡμῖν. intellectum præ se ferunt. Et, si nulla pietas imminuitur, dum scripti dictiones detrahuntur, dum sententia pietati adhæreat; neque pietatis erit violatio, dictionum additio, dummodo additarum dictionum sententia, nulla in re, pietatein immulat. Hine nos, qui Romanæ Ecclesiæ societatem amplexati sumus, propter additionem criminantes, cogitationibus ad id comprobandum haud probe pelitis, temere insulseque adoriuntur. Et in illis, quæ simili modo ab iisdem afferuntur, hand attendens animum, proprii oneris quod est, concredito tibi gregi pacem et concordiam gignere, curam gerito. Et nunc quidem de iis, quæ ad nos retulisti, solutiones a nobis consecutus, id idem et in posterum obtinebis, si quid iterum simile nobis significaveris. ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΟΥΓΔΑΙΑΣ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΤΟ ΤΡΙΤΟΝ. EJUSDEM AD SUGDÆÆ EPISCOPUM THEODORUM. LIBER TERTIUS. 1. Rursus litteræ a te nobis redduntur, et rure sus tibi nos argumenta disserendi prompte exhibemus; quibus facile poteris respondendo illis opponere, qui movis semper adinventis artibus ostendere conantur, circa pietatis cultum Romanos alerrare, tanquam qui ex Patre et Filio, quam nos ex Patre per Filium sanctissimi Spiritus exsistentiam tenemus, asseverent. Erunt porio, quæ nunc a nobis tibi suppeditantur ad respondendum argumenta, primum quidem ex historia, secundum ex scriptis auctoritatibus, uti in aliis nostris traclatibus peregimus, desumpta. Namque cum primum conspexeris, Photium, quidquid blasphemum ac impium in Romanam Ecclesiam oblatravit, furore ac iracundia eflutiisse, non leves vires tibi comparabis, ad eorum ora respondendo frenanda, qui absque ullo examine Photium sequuntur; secundum a scriptis auctoritatibus assumes, quæ in usu sunt, adversariorum contradictionibus opponens, Ormitate, que in dubium verti non poterit. ca α'. Πάλιν σου τα γράμματα πρὸς ἡμᾶς, καὶ πάλιν σοι προθύμως ἡμεῖς τὰς ἀφορμὰς τῶν λόγων παρέ χομεν, δι' ὧν ἀντιλέγειν ἐξέσται σοι τοῖς ἐκ διαφό ρων ἀποδεῖξαι πειρωμένοις ευρεσιλογιῶν σφάλλεσθαι τάχα Ρωμαίους πρὸς τὴν εὐσέβειαν, ὡς ἐκ Πατρός καὶ Υἱοῦ τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ πρεσβευομένην παρ' ἡμῶν τοῦ παναγίου Πνεύματος πρεσβεύοντας ὕπαρξιν. Εσονται δὲ ἡμῖν αἱ τὸ νῦν πρὸς τὸ ἀντιλέγειν παρεχομένων λόγων σοι ἀφορμαὶ προηγουμέν νως μὲν ἀπὸ ἱστορίας, δευτέρως δὲ καθὼς καὶ ἐν ἄλλοις, ἀπὸ Γραφών. Μαθών γὰρ πρῶτον ἐξ ἑστορίας ὡς πᾶν εἴ τι Φώτιος ἄθεσμον κατὰ τῆς Ῥωμαί κῆς ἐξεκορύφωσεν Ἐκκλησίας, θυμῷ στρατηγού μενος ἀπειργάσατο, οὐ τὴν τυχοῦσαν ἰσχὺν πρὸς ἐπιστομισμὸν καὶ ἀντίῤῥησιν τῶν ἐπὶ τῷ σχίσματι ἀνεξετάστως ἀκολουθούντων ἕξεις Φωτίῳ· δευτέρως δὲ καὶ τὸ ἀπὸ Γραφῶν προσειληφώς & σύνηθες, ἐπὶ τῷ ἐπ' ἀντιῤῥήσει τῶν ἀντιδίκων πορίσῃ πρὸς τὸ ἀναμφίλεκτον ἰσχυρόν. j

AD THEODORUM SUGD.E.E EPISC. LIB. III. 2. Historia lioc modo successit, et res ita se habuit, uti narro. Cum in sedem Constantinopolitanam cupiditatis oculos Photius adjecisset, qui suo ævo illam tenebat, hominem plane sanctum, Ignatium ejecit, et sedem occupavit. Ignatius qua violenter peracta fuerant, sedem Apostolicam exornanti papa Nicolao significavit, qui statim in ipsa prima epistola inter eas, quas adversus Photium sedibus patriarchico Constantinopoleos throno subjectis dederat, hæc verbis iisdem expressit: • Postquam enim accepimus quosdam superbia fastu inflatos, et invidiæ facibus inflammatos contra pastorem suum et doctorem comministrum nostrum Ignatiun insurrexisse, atque ex Ecclesia populisse, magna sane cura affecti sumus, ob eam potissimum causam, quod schisma in illa urbe et provincia, et omnibus subjectis illi civitatibus propter Photium quemdam a foro profectum, et sæculari militia et habitu, et ex Palatinis ædibus subito attonsun, atque in Ecclesiam, reclamantibus sacris canonibus, traductum collocatumque non modicum audiremus obortum. Et paucis in eadem epistola adjectis: Legati vero nostri, postquam Constantinopolim pervenere, regiam formidantes potentiam, ut ipsimet aiunt, mandata nostra neglexerunt, et cum Photio mœcho in sacris cominunicarunt, Ignatiumque virum ætate, juxta ac sanctitate venerandum damnaverunt ' atque de dignitatis gradu deturbarunt.» Et post non multa ejusdem epistola: Photius a schismaticis, et sæculari ministerio, a curia, militarique, seu forensi functione repente attonsus, alque a Gregorio Syracusano episcopo damnato, vivo adhuc comministro nostro Ignatio per vim pulso consc= cratus: et cum damnatis anathematisque vinculis, a sancto Benedicto, qui nos præcessit, constrictis communicans, et conversans, cum quibus insidias Ignatio patriarchæ concinnavit, nostrosque legatos episcopos ad suam protrahendo sententiam pervertit: qui etiam hodie Ecclesiam Dei perturbat, et patriarcham Ignatium, illique adhærentes intolerandis cruciamentis afligit, Dei omnipotentis auctoritate, et beatorum Petri et Pauli principum apostolorum, omniumque sauclorum, et veneran. β'. Ἔστι μὲν οὖν τὸ ἐξ ἱστορίας οὕτω σοι προβαίνον καὶ ἐπὶ τοιούτοις. Ως γὰρ τῷ ὀρχιερατικῷ τῆς Κωνσταντίνου εποφθαλμίσας Φώτιος θρόνῳ, τὸν μὲν ἐπ' αὐτοῦ ἅγιον ἀληθῶς ἄνδρα τὸν Ἰγνάτιον ἐκεῖνον ἀπώσατο, ἑαυτῷ δὲ τοῦτον περιεποιήσατο. Ὁ δὲ τὰ τῆς δυναστείας τῷ τὸν ἀποστολικὴν τότε κοσμοῦντι θρόνον, τῷ πάππα Νικολάι ἀνέφερεν, αὐτίκα ἐν τῇ πρώτῃ τῶν κατὰ Φωτίου πρὸς τοὺς ὑποκειμένους τῷ πατριαρχικῷ τῆς Κωνσταντινουπόλέως θρόνῳ ἐπιστολῶν ὁ πάππας Νικόλαος τάδε κατὰ δῆμα διέξεισιν· ο 'Ακούσαντες γὰρ ἡμεῖς ὅτι τινὲς ὑμῶν, φθόνῳ καὶ ὑπερηφανίᾳ ὁρμώμενοι κατὰ τοῦ ποιμένος καὶ διδασκάλου αὐτῶν, τοῦ συλλειτουργοῦ ὑμῶν Ἰγνατίου, ἐπανέστησαν, καὶ ἐξῶσαν τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸν, ἐν μερίμνη γεγόναμεν, καὶ μάτ λιστα ότι σχίσμα ἐν πάσῃ τῇ εἰρημένη επαρχία καὶ ταῖς ὑποκε μέναις αὐτῇ πόλεσι διά τινα Φώτιον ἀπὸ τῆς ἀγορᾶς καὶ κοσμικῆς στρατιᾶς, καὶ σχήματος, καὶ τῶν ἀνακτορικών οίκων τυγχάνοντα, καὶ αἰφνίο δεν καρέντα, καὶ ἐν τῇ αὐτῇ Ἐκκλησίᾳ ἐναντίως τῶν ἱερῶν κανόνων προβληθέντα, οὐ μικρὸν ἀκηκό. αμεν ἀναφυέν· καὶ μετ᾿ ὀλίγα τῆς ἐπιστολῆς· • Οἱ δὲ ἀποκρισιάριοι ἡμῶν καταλαβόντες τὴν Κωνσταντινούπολιν, καὶ τὴν βασιλικὴν ἐξουσίαν πτήξαν. τες, ὡς αὐτοὶ λέγουσιν, ἠθέτησαν τὰς ἐντολὰς ἡμῶν, καὶ μετὰ Φωτίου τοῦ μοιχοῦ τῶν ἁγίων ἐκείνων έχοινώνησαν μυστηρίων, καὶ Ἰγνάτιον τὸν γηρα:ὸν ἄνἄρα καὶ ἅγιον κατέκριναν, καὶ τῆς ἱερατικῆς ἀξίας ἐξήλασαν, καὶ μετ' ὀλίγα πάλιν τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς· ι Φώτιος ὁ ἀπὸ σχισματικῶν γινωσκόμενος, G καὶ ἀπὸ κοσμικῆς ὑπηρεσίας, καὶ στρατείας, καὶ ἀγορᾶς, αἰφνίδιον καρεὶ;, καὶ ὑπὸ Γρηγορίου τοῦ Συρακουσῶν ἐπισκόπου, τοῦ καθηρημένου, χειροτο νηθεις, ζῶντος τοῦ συλλειτουργοῦ ἡμῶν Ἰγνατίου, τοῦ βιαίως ἐκβληθέντος, καὶ μετὰ τῶν κατακρίτων, καὶ ἀνατεθεματισμένων, καὶ μετὰ τῶν παρὰ τοῦ προκατόχου ἡμῶν, τοῦ ἁγίου Βενεδίκτου, δεσμευθέν των κοινωνῶν, καὶ ἀναστρεφόμενος, μεθ' ὧν καὶ συνύφανε τὰ κατὰ τοῦ πατριάρχου Ἰγνατίου· καὶ διαστρέψας τοὺς παρ' ἡμῶν ἀποσταλέντας ἐπισκής τους, ὥστε συνευδοκῆσαι αὐτῷ, καὶ μέχρι νῦν τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ συστρέφων, καὶ κολάζων αὐτ τόν τι τὸν πατριάρχην Ἰγνάτιον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ κολάσεσιν ἀφορήτοις, ἔστω τῇ τοῦ παντοδυνάμου ἐξουσία Θεοῦ, καὶ τῶν μακαρίων ἀποστόλων καὶ durum sex cruncnicarum synodorum, ogni sacκορυφαίων Πέτρου καὶ Παύλου, καὶ πάντων ὁμοῦ τ ν ἁγίων, καὶ τῶν τιμίων καὶ οἰκουμενικῶν ἐξ συνόδων αυθεντία πάσης ἱερατικῆς τιμῆς καὶ ὀνόματης ἀλλότριος, καὶ παντὸς τάγματος κληρικοῦ ἀπό Γλητος.» Καὶ ταῦτα μὲν ἐν τῇ τοῦ πάππα Νικολάου ἐπιστολῇ, ἣν ἐν αὐτῇ τῇ πρώτῃ κατὰ Φωτίου εἰσβολῇ ἐκεῖνος ἀπέλυσεν. Ἐν οἷς δὲ ὁ τούτου διάδοχος Αδριανὸς κατὰ τοῦ αὐτοῦ γράφει Φωτίου ταῦτα κατὰ λέξιν εὑρίσκεται·. Τὸ συνέδριον τῆς ματαιότητος τὸ ὑπὸ Φωτίου καὶ τοῦ ὑπασπιστοῦ αὐτοῦ Μιχαήλ τοῦ βασιλέως πάλαι ἐν Κωνσταντινουπόλει τυρανο νικῶς κατὰ τῆς αἰδεσίμου τῶν Ρωμαίων Εκκλησίας καὶ τῶν ταύτης προνομίων συναθροισθέν, ὡς τῆς ἀληθείας ἐχθρὸν καὶ πάσης ψευδηγορίας ἀνά dotali honore, et nomine sit alienus, et omni clericatus officio prorsus exutus. Et hæc quidem continentur in Nicolui papas epistola, quam ille, cum primum intrusus esset Photius, scripserat: at in iis, quas scripsit, qui cum excepit Adrianus, adversus eundem Photium, verba hæc habentur: Vanitatis conciliabulum a Photio, et ejus fautore Michaele imperatore per vim, et tyrannident contra venerandam Romanam Ecclesiam, et ejus auctoritatem uuper Constantinopoli coactum, uti veritatis inimicum, et omni falsitate refertum, Ephesino illi latroc.nio comparamus: inpiaque acta illius, ubicunque habeantur, penitus abolenda decernimus ignique pabulum, et diris exsecrationibus devove-

τὰς αὐτοῦ μιαρὰς πράξεις, ἐν οἷς ἂν ὦσι, παντάπασιν ἀφανισθῆναι ὁρίζομεν, καὶ παρανάλωμα πυρὸς γενέσθαι, καὶ ἀναθεματισθῆναι· ν καὶ μετ' ὀλίγα • Φώτιον τὸν ὑπὸ τοῦ προκατόχου ἡμῶν, καὶ ὑφ' ἡμῶν ὑπὲρ τῶν προκειμένων ἐγκλημάτων καταδι κασθέντα, καὶ ἀναθεματισθέντα, εἶτα τὰς προτέρας ἀνομίας ὑπερβάντα, καὶ κατὰ τῶν αἰδεσίμων τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου προνομίων εισφορήσαντα, καὶ εφευρέσεις ψευσμάτων, καὶ διεστραμμένων δογμά των καὶ κατὰ τοῦ πρὸ ἡμῶν ἁγιωτάτου πάππα, καὶ καθ' ἡμῶν ὑλακτῆσαι τολμήσαντα, καὶ αὖθις κατα κρίνομεν καὶ ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἰδικῶς ἀναθεματί ζομεν.» Μετὰ δὲ περικοπὰς ἄλλας τῶν κατὰ φω τίου συγγεγραμμένων καὶ τάδε αὐτολεξεί γεγραμmus.» Εt paucis amnesis: • Photium ab anteces- μεστον, τῷ Ἐφεσίῳ ληστρικῷ παραβάλλομεν· καὶ sore nostro, nobisque de criminibus propositis damnatum et anathematizatum, posteaque priora scelera novis superantem et contra venerandam summamque apostolica Sedis auctoritatem sese ingerentem, novaque mendaciorum et pravorum dognatum fignienta concinnantem, atque adversus antecessorem nostrum sanctissimum papam, et contra nos ipsos latrare ausum, et rursum damnamus, et hac de causa speciatim anathenate percel limus.» Post alias pericopas adversus Photium, hæc quoque verbatim scripta comperiuntur: ‹ Photio curiali, et invasori. Photio seculari et forensi. Photio neophyto, et tyranno. (Photio schismatico, et damnato. Photio macho, et parricidæ. Photio architecto mendaciorum. Photio novo Dioscore. μένα εὑρίσκοντα· ι Φωτίῳ τῷ βουλευτικῷ καὶ ἐπιPhotio novo Judæ, anathema. Et hæc quidem tot ac tanta Photium infammarunt, ad publicandumn qua ille adversus Romanam Ecclesiam propuliosa nimis et criminosa oblatravit, scriptoque etiam condemnavit. βήτορι. Φωτίῳ τῷ κοσμικῷ καὶ ἀγοραίῳ. Φωτίῳ τῷ νεοφύτῳ καὶ τυράννῳ. Φωτίῳ τῷ σχισματικῷ καὶ κατακεκριμένῳ. Φωτίῳ τῷ μοιχῷ καὶ πατροκτόνῳ. Φωτίῳ τῷ τέκτονι τῶν ψευσμάτων. Φυντίῳ τῷ νέῳ Διοσκόρῳ. Φωτίῳ τῷ νέῳ Ἰούδᾳ, ἀνάθεμα.» Ταῦτα καὶ τοσαῦτα ἦσαν ἐκεῖνα, δἷα καὶ ὅσα Φώτιον ἀνεῤῥίπισαν πρὸς τὰ παρ' αὐτοῦ ῥηθέντα τε καὶ γρα φέντα κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀπόφημα. 3. Sed postquam ex hominum vita Nicolaus migrasset, migrasset quoque post eum Adrianus, et Joannes pontifex, qui sedem post eos apostolicam exceperat, Photium throno redditum, æquo animo admisisset, cogit synodum in Byzantio Photius trecentis et amplius præsulibus celebratam et canones edit, et quidquid adversus Romanam Ecclesian: dissidii tempore actum fuerat, pronuntiatumque, znathemate ferit. ¡Oportebat igitur, quotquot ante nostram hanc ætatem, et hac nostra secuti sunt, et sequuntur, quæ Photius adversum ¡Romanam Ecclesiam composuit, non tantum ad scandalum absque ulla ratione conceptum, sed ad Deo gratam, postmodum subsecutam viri illius pacem et concordiam, mentem digere, illique veluti Christi paciHei alumnos potiores partes tribuere. Verumtamen hi, o pessimas cujusvis mali auctoris insidias! magis, quam antiquus Israel tabulis lapideis, ab eo datis atque dictatis, ad convellenda tum magni Basilii, tum aliorum sanctorum Patrum pronuntiata animum at:endunt, nec advertunt eumdein ex propriis propositiones pro dogmate suo stabiliendo commentum fuisse quarum manifestam in Sanctorum de divinis sententias contrarietate examinare non sustinent. 4. Εt cum nos illos adhortamur, ut tandem aliquando resipiscant, et quæ ille pro pace ineunda dixit, scripsitque, attente considerent, qui semel dissidium unioni præposuere, magis repugnanter sese opponunt, dum in dictatis ad Eusebium hæc verbatim illum enarrantem deprehendunt: ‹ Porro meus Joannes: meus etenim est et rebus aliis, et quod negotia nostra magis quam alii amice amplexus est; hic itaque Joannes noster, prudentia juxta ac pie:ate strendus, necnon ad injustitiam, γ. Ἐπεὶ δὲ παρῆλθε μὲν τῶν ὧδε Νικόλαος, ἀπῆλθε δ' ἐπ' αὐτῷ Αδριανός, καὶ πάππας Ἰωάννης τὸν ἀποστολικὸν διαδεξάμενος θρόνον, οὐ συν διεδέξατο καὶ τὴν κατὰ Φωτίου δυσμένειαν, ἀλλ' ἐπὶ τῇ εἰς τὸν πατριαρχικὸν θρόνον ἐπανόδῳ αὐτοῦ δε ξ:ῶς αὐτὸν ἀπεδέξατο, συνοδόν τε Φώτιος ἐν Κων σταντινουπόλει ἀθροίζει ὑπὸ πλειένων ἢ τριακοσίων ἀρχιερέων συγκροτουμένην, καὶ κανόνας ἐκτίθησι, καὶ πᾶν εἴ τι κατὰ τῆς Ῥωμαϊκής Εκκλησίας ἐν τῷ τῆς διαφορᾶς χρόνῳ ἐπράχθη καὶ ἐλαλήθη παρα δίδωσιν, Εδει γοῦν τοῖς ὅσοι τε πρὸ ἡμῶν, ὅσοι τε ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς γενεᾷ, καὶ παρηκολούθησαν, καὶ παρακολουθοῦσιν, οἷς Φώτιος κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς συνεγράψατο Ἐκκλησίας, μὴ πρὸς μόνον ὁρᾶν τὸ τοῦ σκανδάλου ἀλόγιστον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν εἰσο · έπειτα θεοφιλῇ τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου εἰρήνην, και · ταύτῃ μάλιστα τὸ κράτος ὡς τοῦ εἰρηνικοῦ Χρι στοῦ μαθητὰς ἀπονέμειν. Οἱ δὲ, ὦ τῆς κακίστης τοῦ ἀρχεκάκου ἐπιβουλῆς. Πλέον ἢ ταῖς Μωσαϊκαί πλαξὶν ὁ παλαιός Ισραήλ τοῖς παρ' αὐτοῦ ῥηθεῖσι, καὶ ταῦτα προδήλως ἐπ' ἀντιθέσει τῶν τοῦ μεγάλου Βασιλείου, καὶ τῶν ἄλλων ἁγίων Πατέρων θεολο γιῶν προσανέχουσι, καὶ οὐ συνορῶσιν, ὅπως δηγμα τικάς τινας προτάσεις οἴκοθεν ἐφεῦρεν αὐτό, αυτό τὴν πρόδηλον αὐτῶν κατὰ τῶν πατρικῶν ἐναντιό τητα διερευνῆσαι ἀνέχονται. δ'. Ὑποτιθεμένοις δὲ ἡμῖν ἐπιστραφήναι ποτέ, καὶ ὧν ἐκεῖνος πρὸς εἰρήνην καὶ εἶπε καὶ ἔγραψεν, οἱ ἅπαξ τὸ σχίσμα τῆς ἑνώσεως ἀνθελόμενοι, ένστα τικώτερον ἀντιβαίνουσιν, ἐν τοῖς πρὸς Εὐσέβιον λόγοις τάδε κατὰ ῥῆμα διεξιόντα ἐκεῖνον εὑρίσκο τες. «Ὁ δὲ ἐμὸς Ιωάννης· ἐμὸς γὰρ τά τε ἄλλα, καὶ ὅτι πλέον τῶν ἄλλων ἐξῳκείωτο τὰ ἡμέτερα οὗτος τοίνυν ὁ Ἰωάννης ὁ ἡμέτερος, ὁ τὸν νοῦν μὲν ἀνδρεῖος, ἀνδρεῖος δὲ τὴν εὐσέβειαν, πρὸς δὲ μισεῖν, καὶ καταβάλλειν ἀδικίαν καὶ πᾶσαν δυσσέβειαν, καὶ οὐχ

AD THEODORUM SUGD.EE EPISC. LIB. III, dam idoneus, et nec sacris canonibus tantum, sed et civilibus legibus opem ferre, et quod inordinatum est, in ordinem redigere, plurimum potens. Hic gratiosus Romanus pontifex per suos piissimOS et gloriosissimos locum tenentes Paulum, Eugenium, et Petrum præsules, et sacerdotes Dei, qui in nostram synodum convenere, quemadmodum catholica Dei Ecclesia, et prædecessores ejus Romani pontilices, Symbolum Gdei accepians, mieule et lingua, sacrisque dictorum illustrissimorum, et admiran· dorum hominum manibus subscripsit, et obsigna - vit. Hæc cum inveniant Photium scribentem illi, cum quibus nobis sermo est, opinantur inimicitias cum pace commutasse, quod papæ Joannis più locumn tenentes, absque additione, quod apud nos legitur, Symbolum subscripserint, et olignaverint. Hoc vero nemo ex iis, qui ad bene conjectandunı idonei sunt, facile sibi credendum propoueret, cum nec dogmatica ulla oratio in ea synodo, quæ pro pace sancienda coacta fuerat, reperiatur edita. Sel veræ causæ illud erat occultatio, propter quam cum universa Romana Ecclesia simultates ac inimicitiæ Photio exortæ fuerant. Cum enim vereretur, ne omnium reprehensionem incurreret, quod, cum papa enm Nicolaus non admitteret, Romanamı Ecclesiam universam in Numen injuriam, impiam, et legum maxime prævaricatricem, nuncuparet; et cum papa Joannes in thronum patriarchaleni restitutioni illius assensum præ:buisset, eamdem sanctam ut pietatis magistram praedicaret, pro pace cum Joanne inita, quasi apoingiam contexens, per suos locumtenentes Joannem accepisse Symbolum, et mente, et lingua, et sacris illustrissimorum et admirandorum hominum manibus subscripsisEU, obsignasseque. Hoc autem ita isti perfecere, veluti qui ante papam Joannem Romanam sedem ornaruui, hoc sanctum Symbolum, et pistate plenum profitebantur, et qui post eum ad hæc usque tempora successere, et mente amplectuntur, et lingua depradicant. Et dictum meum demonstrabit Evangeliorum nulla facta commutatio, et omnia Patruŋı scripla, quæ Spiritum tradunt ex Patre procedere absque additione ulla ea apud illos ad hunc diem et legi, et approbari. ἱεροῖ; δεσμοῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ πολιτικοῖς ἐπαρ- quam odio prosequitur et impietatem propuisanκεῖν δυνάμενος, καὶ τὸ ἄτακτον εἰς τάξιν μεταβάλο λειν. Οὗτος ὁ κεχαριτωμένος της Ρώμης άρ χιερεὺ; διὰ τῶν αὐτοῦ θεοσεβεστάτων καὶ περιδόξων τοποτηρητών Παύλου, καὶ Εὐγενίου, καὶ Πέτρου τῶν ἀρχιερέων, καὶ ἱερέων Θεοῦ ἐν τῇ καθ' ἡμᾶς συνόδῳ παραγεγονότων, ὡς ἡ καθολικὴ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία, καὶ οἱ πιὸ αὐτοῦ τῆς Ῥώμη; ἀρ· χιερεῖς, τὸ τῆς πίστεως ἀποδεχόμενο; Σύμβολον, γκύμῃ καὶ γλώσσῃ καὶ χερσὶν ἱεραῖς τῶν εἰρημέ. των περιφανεστάτων καὶ θαυμασίων ἀνδρῶν ὑπέ γραψέ τε καὶ ἐπισφραγίσατο. Ταῦτα λέγοντα ούτωσὶ εὑρίσκοντες Φώτιον οἱ πρὸς οὓς ἡμεῖς τοὺς λόγους ποιούμεθα, οἴονται τῆς ἔχθρας τὴν εἰρήνην αὐτὸν ἀνταλλάξασθαι, τὴ διὰ τοὺς τοῦ πάππα Ἰωάννου θεοσεβείς τοποτηρητὰς τὸ δίχα τῆς προσθήκης ἀναγινωσκόμενον παρ' ἡμῖν τῆς πίστεως Σύμβολον ὑπογράψαι τε καὶ ἐπισφραγίσασθαι. Τὸ δ' εὐκ ἄν τις τῶν εὐθυβόλως ἐπιβάλλειν εἰδότων, ῥᾴδιον εἰς πίστιν ἡγήσαιτο ἐπεὶ μηδὲ δογματικός τις λόγος ἐν τῇ πρὸς εἰρήνην γενομένῃ τότε συνόδῳ εὑρίσκεται κινηθείς, ἀλλ' ἐπίκρυψις τοῦτο τῆς ἀληθοῦς ἦν αἰτίας, καθ᾿ ἣν ἡ κατὰ πάσης τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἀνήφθη τῷ Φωτίῳ δυσμέ νεια. Τὸν γὰρ ἐξ ἁπάντων ψόγον υφορώμενος Φώ τιος ἐφ᾽ οἷς τοῦ μὲν πάππα Νικολάου μὴ προσισμέν νου αὐτὸν, πᾶσαν τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν πρὸς τὸ θεῖον ἐξυβρίζουσαν, καὶ ἀσεβοῦσαν, καὶ παρα νομοῦσαν τὰ ἔσχατα ἀπεκάλει τοῦ δὲ πάππα Ιωάνκαὶ τὴν εἰς τὸν πατριαρχικόν θρόνον καθίδρυσιν τούτου ἐπευδοκήσαντος, ἁγίαν ταύτην καὶ εὐσεβείας ἐδάσκαλον ἀνεκήρυττεν ὥσπερ τινὰ ἀπολογίαν ὑπὲρ τῆς πρὸς τὸν πάππαν Ἰωάννην εἰρήνης προβάλλε ται τὸ διὰ τῶν ἐκείνου τοποτηρητῶν τὸ τῆς πίστεως ἐκεῖνον ἀποδέξασθαι σύμβολον, καὶ γνώμῃ καὶ γλώσσῃ καὶ χερσὶν ἱεραῖς τῶν τοιούτων περιφανεστάτων καὶ θαυμασίων ἀνδρῶν ὑπογράψει αὐτὸ καὶ ἐπισφραγίσασθαι. Τοῦτο δὲ οὕτω πεποιήκασιν οὗτοι, διὰ τὸ καὶ τοὺς πρὸ τοῦ πάππα Ἰωάννου τὸν ἐκκλησιαστικὸν τῆς Ῥώμης θρόνον κοσμοῦντες τὸ τοιοῦτο Σύμβολον ἅγιον καὶ εὐσεβείας πλῆρες ὁμολογεῖν. Οπερ οὖν καὶ οἱ ἐξ ἐκείνου μέχρι τοῦ νῦν καὶ γνώμῃ στέργουσι καὶ γλώσσῃ ἀνακηρύτω τουσι. Καὶ ἀπόδειξίς μοι τοῦ λόγου τὸ τῶν Εὐαγγε• λίων ἀμεταποίητον, καὶ πᾶσα γραφή πατρική, ή τὸ Πνεῦμα λέγουσα ἐκ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, δίχα ὁμολογουμένη. τ'. Μέχρις ὧδε, ὅπως καὶ ἀπὸ μόνης ἱστορίας ἔσται σοι ἀντιβαίνειν τοῖς κατὰ τὸ πείθεσθαι Φωτίῳ ἀντιλέγουσιν ἡμῖν παραδούς, ἀπάρτι καὶ τὸν ἀπὸ τῶν Γραφῶν κατὰ τὸ σύνηθες προσθήσω σοι έλεγγον. Εφ᾽ οἷς, ὡς ἐν τοῖς νῦν ἡμῖν διακομισθεῖσι δεδήλωκας γράμμασιν, οἱ τῷ αὐτῷ Φωτίῳ πειθόμενα λέγουσιν. Οὗτος καὶ γὰρ ἐπὶ πολλαῖς τῶν γρα φικῶν ῥήσεων ἀπεναντίας ταῖς τῶν Πατέρων θεο λογίαις τοὺς οἰκείους λόγους προενεγκών, Πνεῦμα Χριστοῦ τὸ ἅγιον λέγεσθαί φησι Πνεῦμα, ότι χρει αὐτόν. Καὶ μέχρι τούτου καλῶς παράγει τον λόγον. Οτι δὲ ἄλλον τρόπον λέγεσθαι τοῦ Χριστοῦ λέγει τὴ PATHOL. GR. CXLI. προσθήκης παρ' αὐτοῖς καὶ ἀναγινωσκομένη και 5. Modum, quo vel ex sola historia poteris contradicere iis, qui Photio Adem adhibentes, nobis adversantur, cum jam exposuerim: nunc et scriptis testimoniis pro more refutationem in medium afferam eorum, quæ, ut în tuis ad nos nunc redditis litteris significasti, qui Photio fidem non dene· gant, producunt. Hic etenim in plerisque scripto traditis sententiis Patrum theologicis testimoniia ex adverso proprios sermones producens, Spiritum sanctum Christi dici asseverat, quod ipsum inun. gat, et his huc usque recte rationem explicat: cum vero alio modo dici Spiritum Christi affirmat, aliq

JOAN. VECCL CP. PATRIARCHE vero Filii, subdola est hac, praveque contorta ex- Πνεῦμα, ἕτερον δὲ τοῦ Υἱοῦ, σεσοφισμένη ἐστὶ positio: etenim si solummodo ea ratione, qua Christus carnis, et sanguinis particeps factus est, et hominem assumpsit; proprio inunctus spiritu, dictumn asserens, Christi Spiritum, assumendum est, qua vero ex æterno est Deus, nullatenus; retributionis, el mutuæ duarum Christi naturarum communicationis modum inficias iverit. Pravam hanc interpretationem Nyssenus quoque refellet, dicens, Spiritum ex Filio esse astipulatu confirmatur.» Probatque hoc Apostoli dicto: «Quisquis Spiritum Christi non habet, hic ejus non est › 6. Rursumque idem, Spiritum Christi vocat Spi tum, quod ejusdem cum Filio essentiæ est: et quod super ipsum manet, et in ipso. At rebus divinis pertractandis magnus Basilius,' nunc dicit, • Spiritum Filii esse Spiritum, quod per Filium est ex Patre; nunc nullum esse discrimen in rebus theologicis inter præpositiones ex, etper, et patenter admodum docet. 7. Iterum Photius, aliud notare dicit dictum afarmans, Spiritum Dei vel Patris, sive, «Spiritum Filii Spiritum, a et aliud asserens, «Spiritum ex Patre procedere.» At magnus Basilius: • Erga Patrem,» ait proprietatem intelligo, quando ex Patre procedit, erga autem Filium, quando audio: Quisquis Spiritum Christi non habet, hic illius non est. › Si itaque proprius est Spiritus Patri, quia ex Patre procedit: et proprius est Fiho, quia est Spiritus Christi, ubinam est effìctæ a Photio dictionum differentiæ vis? Cum vero rursus idem magnus Basilius: • Neque enim minus quidpiam, › dicat ‹ habituri sumus ad cugnoscendum Spiritum esse ex Deo, cum audimus illum spiritum esse oris illius. > Sed nomen hoc satis superque fuerit, illius ex Deo exsistentiam indicare, Quis fidem adhibebit Photio, nisi cerebrum in calcaneis ferat, dicenti: Aliud est manifesto procedere ex Patre Spiritum, et aliud innui, cum quispiam dixerit: Spiritum, qui ex Deo est: «Spiritum Dei, ait magnus Basilius, ‹ audientes, ex Deo esse Spiritum cognoscimus:indeque dictionem, τοῦτο καὶ διάστροφος παρεξήγησις. Εἰ γὰρ μόνον καθ' δν λίγον σαρκὸς ὁ Κύριος μετέσχε καὶ αἷματος, καὶ γέγονεν ἄνθρωπος τῷ ἰδίῳ χρισθεὶς πνεύ. ματι, τὴν «Πνεῦμα Χριστοῦ» λέγουσαν τὸ Πνεῦμα φωνὴν ἐκλαμβάνεται· καθ᾽ ἂν δὲ λόγον ἐξ ἀϊδίου ὑπάρχει Θεὸς οὐδαμῶς, τὸν τῆς ἀντιδόσεως τρόπον, καὶ τὴν εἰς ἄλληλα περιχώρησιν τῶν τοῦ Χριστοῦ δύο φύσεων ἀπαρνήσεται. Ελέγξει δὲ καὶ ὁ Νύσ σης τὴν παρεξήγησιν, ἐν οἷς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγων προσμαρτυρεῖσθαι, κατασκευάζει αὐτὸ ἀπὸ τοῦ τὸν ᾿Απόστολον εἰρηκέναι, «Εἰ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. ς'. Καὶ πάλιν οὗτος μὲν Πνεῦμα Γιοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα, ὅτι ὁμοούσιον Υἱῷ· καὶ ὅτι ἐπ' αὐτὸν μένει, καὶ ἐν αὐτῷ. Ὁ δὲ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος νῦν μὲν λέγει «Πνεῦμα τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν ἐκ Πατρός· › νῦν δὲ μηδέν τι διαφέ ρειν τῆς θεολογίας τὴν ἐκ, καὶ διὰ, πάντη διδάσκει σαφῶς. ζ'. Πάλιν Φώτιος μὲν ἄλλο σημαίνειν λέγει την • Πνεῦμα Θεοῦ, ἡ Πατρός, ἢ «Υἱοῦ» λέγουσαν • τὸ Πνεῦμα» φωνὴν, καὶ ἕτερον τὴν, «ἐκπορεύε σθαι τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ο λέγουσαν. Ὁ δὲ μέγας Βασίλειος, τὴν μὲν ο Πρὸς Πατέρα νοῶ, ο φησίν, • οἰκειότητα, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύε ται, τὴν πρὸς Υἱὸν δὲ, ἐπειδὴ, εἴ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Εἰ γοῦν οἰκεῖον μὲν Πατρὶ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκ Πατρίς ἐκπορεύεται, οἰκεῖον δὲ Υἱῷ, ὅτι ἐστὶ πνεῦμα Χριστοῦ, ποῦ λοιπὸν ἡ τῆς πλαττομένης Φωτίου διαφορᾶς τῶν φωνῶν δύναμις; Οτι δὲ πάλιν ὁ αὐτὸς μέγας Βασίλειος, «Οὐδὲ γὰρ ἔλαττόν τι, ο φησί, • μέλλομεν ἕξειν εἰς τὸ γινώσκειν τὸ Πνεῦμα ὑπάρ χειν ἐκ Θεοῦ, πνεῦμα τοῦ στόματος αὐτοῦ ἀκούοντες αὐτὸ, ο ἀλλ᾽ ἱκανὸν καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ δηλῶσαι τὴν ἐκ Θεοῦ· τίς ἂν Φωτίῳ πιστεύσειεν, εἰ μὴ παρὰ ταῖς πτέρναις τὸν ἐγκέρα. λον φέρει, λέγοντι, ο Ετερόν ἐστι περιφανῶς τὸ έκπορεύεσθαι ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλο δηλοῦται, ὅταν τις λέγῃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, • Πνεῦμα Θεοῦ, ν φησίν, ο ἀκούοντες, ὁ μέγας μεν,» κἀντεῦθεν τὴν ἐκ Θεοῦ φωνὴν σημαντικὴν τῆς ἐκ Θεοῦ ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος είναι συνί- • ex Deo, ex Deo exsistentiam Spiritus significare Βασίλειος, «ἐκ Θεοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα γινώσκο constabilit, quod et dictio asserens, illum ex Deo procedere notat, ut est apud omnes indubitatum. στησιν, ὅπερ καὶ ἡ ι ἐκ Θεοῦ, αὐτὸ λέγουσα ἐκπορεύεσθαι, κατὰ τὸ παρὰ πᾶσιν ἀναμφίλεκτον λέγε και. 8. Εt Photius dicit, • Aliud aperte esse, Spiritum ex Patre procedere, et aliud dictum iudicans, illum ex Patre esse.» Annon similia asseverans, 10 Rom. vill, Homilia in later noster. Spiritus Filii, quod per Filium, in uno ex capitibus, cujus inscriptio: Quare non et Spiritus Filius Fili? eamdem autem vim habere præpositiones in quinto að Amphilochium capite de Spiritu η'. Καὶ Φώτιος λέγει, «Ετερόν ἐστι περιφανῶς τὸ ἐκπορεύεσθαι ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ ἄλλο ἡ ἐκ Θεοῦ λέγουσα τὸ Πνεῦμα, ο σημαίνει φωνή. Πώς sancto. Hoc inquirendum est in orationibus contra Eunomium, et Arium. Hoc habetur in quarto contra Eunomium libro.

AD THEODORUM SUGDEE EPISC. LIB. ΙΙΙ. ταῦτα λέγων οὐ προδήλως αὐτῷ τῷ διὰ τοῦ μεγάλου palam Dei spiritui, qui per magnum Basilium loΒασιλείου λαλοῦντι πνεύματι τοῦ Θεοῦ ἀντιλέγει; Πάλιν, εἰ μὴ καὶ τὸν μέγαν Βασίλειον ὀπίσω τῶν οἰκείων εξηγήσεων θεἶναι βούλεται Φώτιος, πολύ ἐστιν ἀληθέστερον ὁμοούσιον Πατρὶ λέγειν τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐστὶν ἐκ Πατρὸς, καὶ ὁμοούσιον Υἱῷ, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἢ Πνεῦμά τε Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα, ὅτι ὁμοούσιον Υἱῷ, Οὐ γὰρ ὅτι ὁμοούσιον Υἱῷ, διὰ τοῦτο καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς οἱ παρὰ Φωτίου λαβόντες τὰς ἀφορμάς ἐρεσχελοῦσι τὰ νῦν, λέγεται. Ἀλλ' ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν ἔχει, διὰ τοῦτο καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ ὁμοούσιον Υἱῷ. θ'. Πάλιν τῆς φωνῆς ἐπιδραττόμενος Φώτιος, ἣν ἐν τῷ τοῦ Σωτῆρος ὁ Πρόδρομος ἀφῆκε βαπτίσματι, • Είδεν, ο εἰπὼν, ο τὸ Πνεῦμα καταβαῖνον ὡσεὶ περιστεράν, καὶ μένον ἐπ᾿ αὐτὸν, τὴν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ἐπὶ τὸν Κύριον τοῦ Πνεύματος κάθοδον, ἀπόδειξιν δῆθεν τοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ εἶναι μόνου ποιεῖται. Ὁ δὲ μέγας Αθανάσιος λέγων, • Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ, τὸν οἰκεῖον τοῦτον λόγον εἰς προφανῆ παρέχει ἀπόδειξιν τοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό. quitur, contradicit? Item, ni et magnum Basilium propriis interpretationibus Photius posthabere voluerit, multo magis veritati consonum est, ejusdem cum Patre essentia dicere Spiritum, quia ex Patre est, et ejusdem essentiæ cum Filio, quia per Filiam, quam Spiritum Filii, et per Filium Spiritum, quod ejusdem sit cum Filio essentia:. Neque enim, quia ejusdem cum Filio essentiæ est, ideo et Spiritus Filii, et per Filium, dicitur, quemadmoduin, qui hujus rei argumenta hauserunt ex Photio, nugantur hoc tempore: sed quia ex Patre per Filium exsistentiam habet, propterea et Spiritum Filii, et ejusdem cum Filio essentiæ est. 9. Item, quam in Salvatoris baptismo vocen Præcursor emisit: Vidit, o inquiens, e Spiritum descendentem veluti columbam, et in ipso manentem 18, arripiens Photius, ex Patre supra Duminum Spiritus descensum, uti demonstrationem, eum nempe ex solo Patre esse, proponit at magnus Athanasius, scribens «Ex ipso itaque in ipsum descendebat: ex divinitate ipsius in humanitatem ipsius, hoc suo dicto aperte demon - strat, etiam ex Filio Spiritum esse. 10. Item Photius dictum illud Domini in Evangelio: «De meo accipiet ',, in Patris personam refert.. Εt cum, inquit, e non ex me, sed ex eo, quod meum est, Dominus dixit, quæ alia persona fuerit, ex qua Domini Spiritus accipit, quam Pater? Magnus nihilominus Athanasius banc pravam interpretationem refellit, cum hæc verbatim pronuntiat • Filius, inquit, e quæ audivi a Patre, hæc et loquor in mundum 30: Spiritus vero ex Filio accipit, ex meo enim accipiet, el annuntiabit vobis, inquit.. Cum sanctus, 4 ΕΣ Filio Spiritum accipere, tradat, quo ille in Evangelio dixerat: «Εx meo accipiet, qua ratione commode dici potest illud, ex meo ad Patris personam referri? Et cum hanc evangelicam sententiam Italus ad comprobandam vivifici Spiritus exsistentiam ex Filio promal, illi stultitiam exprobral, et neque ipsum scire asserit, quæ infantuli tum primum ad litteratores accedentes sciunt: (Ex τ'. Πάλιν Φώτιος μὲν τὴν, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψε ται ο εὐαγγελικὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν εἰς τὸ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβάνεται πρόσωπων. «Καὶ ἐπεὶ, ο φησὶν, τ οὐκ ἐξ ἐμοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ὁ Κύριος ἔφη ποῖον ἂν ἕτερον πρόσωπον εἴη, ἐξ οὗ τὸ τοῦ Κυρίου Πνεῦμα λαμβάνει, εἰ μὴ ὁ Πατήρ; Ὁ δὲ μέγας Αθανάσιος τὴν τοιαύτην παρεξήγησιν ἀπελέγχει, ἐν οἷς οὕτως ἐπὶ λέξεως λέγει, «Ὁ μὲν Υἱός,» φησίν, «ἃ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ ἐμοῦ γὰρ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ἡμῖν, φησίν. Ἐπεὶ ὁ ἅγιος ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν λέγει τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ εἰπεῖν ἐν Εὐαγγελίοις αὐτὸν, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται ο πῶς ἔστι λέγειν τὸ, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ, πρὸς τὸ πατρικὸν ἔχειν πρόσωπον τὴν ἀναφοράν; "Οτι δὲ διὰ τὸ τὴν εὐαγγελικὴν ταύτην χρῆσιν τὸν Ἰταλὸν εἰς παράστασιν τῆς ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν ὑπάρξεως τοῦ ζωοποιοῦ Πνεύματος, ἄνοιαν αὐτῷ Φώτιος ἀνειδίζει, καὶ μηδὲ τὰ τῶν παίδων εἰδέναι λέγει αὐτὸν, οἵπερ καὶ ἐς γραμματιστοῦ ἄρτι φοιτῶντες me,» et c ex meo» nempe differre, ego nou plane διαφέρειν οίδασι τὸ, τ ἐξ ἐμοῦ, ο πρὸς τὸ, ο ἐκ τοῦ ἐμοῦ, ν οὐκ οἶδα ποίοις αντιβλέψει τοῖς ὀφθαλμοῖς Ἐπιφανίῳ τῷ θείῳ, τῷ τὰ θεῖα ὄντως ἐπιφανεῖ, τὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ του Πνεύματος ύπαρξιν ἐντεῦθεν συνά γοντι, ἐν οἷς φησιν· < Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστὸς, • Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. 18 Joan. 1, 32. 19 Joan. xvi, 44. 20 ibid. xv, Oratione de Apparatione in carne, cujus principium: Qui malis artibus divinas Scripturas alelligere colunt. intelligo, quibus oculis obtuebitur divum Epiphanium, vere satisque in rebus divinis explicandis celebrem, qui ex Filio Spiritus exsistentiam ex hoc dicto colligit, cum dicit • Quod si Christus ex Patre creditur, Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utrisque, ut ait Christus: Qui a Patre procedit, et hic ex meo accipiet.» Epistola ad Serapionem. li Anevroto.

11. Quando vero Photius evangelicum dictum adversariis, veluti aspectu terribile proponat, in quo, cum a Patre procedere Spiritum Dominus di xisset, suum ibi nomen obticuit, plane adversus ipsum Italos defendent variæ ad jam allata dicta evangelica magni Basilii interpretationes. Hic in una ex iis, quas ad Amphilochium scripsit episto las: lllud • Nemo» inquit 4 universalis quidem videtur dictio, adeo ut nulla persona excipi videatur. At non æque in divinis Litteris accipitur, quemadmodum animadvertimus in illo: Nemo bonus, nisi Deus", Neque enim ibi se a boni natura extra ponens Filius, hæc astruit. Sed cum primum bonum Pater sit, una simul cum illo Nemo, cum primum subaudiatur, secundum dici credimus. Et in eadem rursus epistola, non dissimile esse scribit, et illud: Nemo novit Filium, nisi Pater ".. Neque enim ibi inscitiam Spiritus notat Filius. Sed primo Patri inesse suæ naturæ cognitionem testatur. › Et rursus illud; • Nemo novit eorum, quæ sunt, quaeque futura sunt, cognitionem primum, ad Patrem referri et per omnia primanı causam hominibus insinuari, dictis ejusmodi putamus. Et non post multa illius pericopes, Silentio itaque tanquam quæ in confesso posita erat, propriam personam preteriens Dominus, solum Patrem scire, refert, Patris scientiam figurate per reticentiam, et suam esse astruens. › Similes dictorum evangelicorum interpretationes satis sunt, ad os eorum obturandum, qui veluti magnum aliquod dubium proponunt: ‹ Si etiam ex Filio Spiritus est, quam ob causam in Evangeliis Dominus, qui procedit a Patre, dixit non addens: Et ex me?, Nam si magnus Basilius, quod momen Pilii sileatur in illis, in quibus dicit: • Patrem solum scire,» causam hanc refert, palamque edicit, «Patris cognitionen @gurate per reticutiam, cognitionen esse et Filil,, quis jure sibi vindicaverit, quasi sit Spiritus receptaculum Basilio purius, diverso modo atque Basilius addubitare quare non et nomen Filii, ut omnibus manifestum est, cum Patris nomine enuntiatur, et cum insiBiul non enuntiatur, quare insimul non intelligitur? Quod etenim inaguus hic Pater de scientia asserit illius diei et horæ, plane veluti dogma afferens, Neque Filius ipsam agnosceret, nisi Pater agnosceret, illius verbis fretus, hoc idem et ipse de Spiritus progressu pronuntiabo: nunquam Spiritus progressus fuisset ex Filio, nisi progressus fuisset ex Patre: undenam enim haberet Spiritum Pilius, qui nihil extra Patrem proprium habet, nisi a Patre naturaliter Ipsum haberet. 12. Et nos quidem hæc omnia responɑimus circa ca, quæ ad nos tua reddita epistola continebat. Verumtamen tu modis omnibus accura, curiosius * Luc. xviii, 19. *s Matth. x1, 27. ια΄. Οτε δὲ Φώτιος ὡς πάνυ τι δυσαντίβλεπτον τὴν εὐαγγελικὴν τοῖς ἀντιλέγουσι προτείνῃ φωνήν, ἐν ᾗ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ὁ Κύριος εἰρηκώς, τὸ οἰκεῖον ἀπεσιώπησεν ὄνομα, εἰς ἀντιδίκους αὐτῷ ὑπὲρ Ἰταλῶν ἔσονται αἱ διάφοροι πρὸς τὰ ῥηθησόμενα εὐαγγελικὰ ῥητὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐξηγήσεις. Οὗτος καὶ ἐν μιᾷ τῶν πρὸς Αμφιλόχιον ἐπιστολῶν τὸ. Οὐδεὶς, ο φησί, «και θολικὸν μὲν εἶναι δοκεῖ ῥῆμα ὡς μηδὲ ἐν πρόσωπον τῆς φωνῆς ὑπεξαιρεῖσθαι. Εστι δὲ οὐχ οὕτω παρὰ τῇ Γραφῇ ἀναφερόμενον, ὡς τετηρήκαμεν ἐπὶ τοῦ, • Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός, ὁ Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἑαυτὸν ἔξω τιθεὶς τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φύσεως ὁ Υἱός, ταῦτα λέγει· ἀλλ' ἐπειδὴ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ὁ Πατήρ, τῷ Οὐδεὶς συνυπακουομένου τοῦ πρώτου τὸ δεύτερον εἰρῆσθαι πιστεύομεν.» Καὶ ἐν τῇ αὐτῇ πάλιν ἐπι· στολῇ· «Τοιοῦτον εἶναι, ο φησί, καὶ τὸ, «Οὐδεὶς εἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ. Οὐδὲ γὰρ ἐκεῖ ἄγνοιαν τοῦ Πνεύματος κατηγορεῖ ὁ Υἱός· ἀλλὰ πρώτῳ τῷ Πατρὶ ἐνυπάρχειν τὴν γνῶσιν τῆς ἑαυτοῦ φύσεως μαρτυρεί.» Καὶ πάλιν τὸ, ο Οὐδεὶς εἶδε, ο ι τὴν πρώτην είδησιν τῶν τε ὄντων καὶ τῶν ἐσομένων ἐπὶ τὸν Πατέρα ἀνάγοντος, καὶ διὰ πάντων τὴν πρώτην αἰτίαν τοῖς ἀνθρώποις ὑποδεικνύοντος εἰρῆσθαι νο μίζομεν.» Καὶ μετ' ὀλίγα τῆς περικοπής. Παρασιωπήσας τοίνυν ὡς ὁμολογούμενον τὸ ἑαυτοῦ πρόσ ωπον ὁ Κύριος, εἰδέναι τὸν Πατέρα μόνον φησί, τὴν τοῦ Πατρὸς γνῶσιν κατὰ τὸ σιωπώμενον καὶ ἑαυτοῦ εἶναι λέγων.» Αἱ τοιαῦται τῶν εὐαγγελικών ῥητῶν ἐξηγήσεις, επιστομίσαι ἱκανὰ ἔχουσιν, τοὺς ὥσπερ τι μέγα προτείνοντας διαπόρημα· «εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχει, διατί ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος, «Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ο ἔφη, μὴ προσθεὶς καὶ τὸ, ἐξ ἐμοῦ;» Εἰ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος αἰτίαν τοῦ παρασιωπηθῆναι τὸ ὄνομα τοῦ Υἱοῦ, ἐφ᾽ οἷς λέγει, τὸν Πατέρα μόνον εἰδέναι» τοῦτο λέγει σαφῶς, τὸ «τὴν τοῦ Πατρὸς γνώσιν κατὰ τὸ σιωπώμενον γνῶσιν εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ, τίς ἂν εἴη δίκαιος ἔκτοτε ὡς τοῦ Πνεύματος κατα γώγιον καθαρώτερον τάχα ἢ κατὰ τὸν μέγαν Βασί λειον διαπορεῖν, διατί μὴ καὶ τὸ ὄνομα τοῦ Υἱοῦ και τὰ τὸ πάντη πρόδηλον τῷ τοῦ Πατρὸς συνεκφωνείται ὀνόματι; καὶ εἰ μὴ συνεκφωνεῖται, διατί συνεπι νοεῖται; Οπερ γὰρ ὁ μέγας οὗτος Πατὴρ περὶ τῆς γνώσεως λέγει, τῆς περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης, καὶ τῆς ὥρας σαφῶς δογματίζων, ο Οὐδ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς ἔγνω ἐκείνην εἰ μὴ ὁ Πατήρ ἔγνω, ο τοῖς ἐκείνου λόγοις ἀποθαῤῥήσας τοῦτο καὶ αὐτὸς περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος προόδου ἐρῶ· Οὐκ ἄν ποτε τὸ Πνεῦμα προῆλθεν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὴ προῆλθεν ἐκ τοῦ Πα· τρός· πόθεν γὰρ ἂν καὶ ἔσχε Πνεῦμα Υιός, ὁ μηδὲν ἔχων ἴδιον παρὰ τὸν Πατέρα, εἰ μὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς φυσικῶς εἶχεν αὐτό; ο ιβ'. Ἀλλ᾽ ἡμεῖς μὲν καὶ ἐφ' οἷς ἡ νῦν διακομισθεῖ σα ἡμῖν ἐπιστολὴ σὴ διελάμβανε τὰ ῥηθέντα πάντα σοι ἀπελογησάμεθα· σὺ δὲ μὴ ἀποθείης σκοποῦ τὴ Hujusce epistolae initium est: Jam inter multos in quaestionem vertitur Erangelium.

AD CONSTANTINUM LIB. Ι. πολυπραγμονῆσαι καὶ ἐπιστῆσαι, πῶς δι' ὧν ἀπάν- indagare et animadvertere, Photium inter ea om. των κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας εἴρηκε Φώτιος, οὐδ᾽ ὅλως γραφικῆς τινος ρήσεως ἐμνημόνευσε τῶν ὅσαι δι' Υἱοῦ, καὶ ἐξ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ προχεῖσθαι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, προέρχεσθαί τε καὶ ἐκπέμπεσθαι, καὶ τὰ παρόμοια λέγουσι, πάντως ὁ μὴ πρὸς τὴν ἀλήθειαν μυωπάζων ἐθελοκάκως διακρινεῖ ὡς οὐ κατ' ἄγνοιαν Φωτίῳ τοῦτο συμβέβηκεν, ἀλλ' ἐπεὶ μὴ ἐθάρσει γυμνῇ τῇ κεφαλῇ πρὸς τὰ καὶ ἡλίου λαμπρότερον τὴν ἀλήθειαν φαίνοντα γραφικὰ τῶν ἁγίων ῥητὰ παρατάττεσθαι, τὴν μὲν ἐξ ἀμύνης και κίαν αὐτοῦ διὰ παρεξηγήσεων, αἷς αὐτῷ ἐδόκει τὴν οἰπείαν κουφίσαι πικρίαν, ἐτέλεσεν· ὁ δὲ ᾔδει τοῖς ἀντιδίκοις τὴν ἰσχὺν παρεχόμενα παρέδραμεν, ὡς μηδὲ εἰδώς. Διὰ γὰρ τὸν ἀπὸ τῆς οἰκείας συνειδή στως ἔλεγχον καὶ μεγάλαις ταῖς σπουδαῖς οὗτος τὴν ὑπὲρ τῆς εἰρήνης συγκεκρότηκε σύνοδον. Οἱ δ' ἐξ ἐκείνου καὶ ἐφεξῆς τὴν ἐπὶ ἑκατὸν πρὸς τοῖς ἑβδο μήκοντα έτεσι μέχρι τοῦ Κηρουλαρίου μεταξύ τῶν Ἐκκλησιῶν κρατοῦσαν εἰρήνην τιθέμενοι παρ' ού δὲν, μόνων ὧν πρὸς ἔχθραν καὶ κακίαν ἐκεῖνος είν ρήκει, ἀντέχονται, καὶ τὰς ἀφορμὰς ἐκεῖθεν λαβόν τες, κατ' ὀλίγον προκεχωρήκασι πρὸς τὸ καὶ ταῖς γραφαῖς αὐταῖς ἀντιλέγειν, ὧν ταῖς ἀληθέσιν ἀντο φθαλμεῖν οὐκ ἔδει αὐτοὺς περιλήψεσι. Σὺ δ' ἀλλὰ καὶ τῶν τοιούτων ἔχεις τὸν ἔλεγχον, ἐξ ὧν ἐν τῷ πρὸς σὲ πρώτῳ καὶ δευτέρῳ τόμῳ τῆς ἐπιστολῆς ἡμῶν δειλήφαμεν. mia, quæ adversus Romanam Ecclesiam aggeravit, nullius scripto traditæ sententiæ mentionem fecisse, carum, inquam, in quibus Spiritus sanctus asseveratur, per Filium, et ex Filio progredi et effundi, provenire et emitti, et si quæ sunt alia his similia. Qui circa veritatem maligne non cæcutit, discernet, non id ex rerum earum ignoratione Photio contigisse, sed cum adversus sanctorum Patrum sententias, ipso sole clarius veritatem ostendentes, søse opponere non auderet, suam ex vindictæ desiderio ortam improbitatem, pravis interpretationibus, quibus propriam amaritudinem emollire existimabat, complevit: quæ autem sciebat adversariis robur addere, quasi ea nesciret, præteriit. Nam cum a propria conscientia accusaretur, magnis conatibus pro pace ineunda synodum celebravit. Qui porre ex eo et subsecutis temporibus per annos centum et septuaginta ad Cerularii ætatem inter Ecclesias pacem continuatam, nihili faciunt, illius ‘antum ad concipiendas inimicitias ac simultates scripta, amplectuntur, indeque argumenta arri pientes, paulatim eo processere, ut et Scripturis contradicant, quarum veras perceptiones adversum intueri æquum non erat. Tu vero ad hæc iis, que primo, et secundo tomno epistolae nostra ad te jam antea scriptæ pertractavimus, promptam habea responsionem. ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΝ ΤΟ ΠΡΩΤΟΝ. EJUSDEM AD CONSTANTINUM LIBER PRIMUS. α. Φθάνω μὲν τάξας, καὶ οἷον διορισάμενος έμαυτῷ τὴν κατὰ τῶν ἀντιλεγόντων τῇ ἀληθείᾳ τοῦ δόγ ματος τῶν ἐμῶν γραφῶν στῆσαι φοράν, ἅτε ἱκανῶς Χριστοῦ χάριτι καὶ ἰσχύει τῆς ἀληθείας ἐλέγξας, τούς τε νῦν ἀλλοκότους ἀνοίας τοῖς δόγμασι παρεισφθείροντας, τούς τε πρὸ αὐτῶν κατὰ ἀναποδισμὸν μέχρις αὐτοῦ Φωτίου συγγράμματα καταλελειπότα ἐπ' ἀθετήσει τῆς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τουτέστιν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Έπει δέ σοι, δόξαν οὕτω σοι, φίλε μοι Κωνσταντίνε, 1. Jam multo ante constitueram, et tantum non mihi præscripseram, adversus eos, qui verita· tem dogmatis oppugnant, mearum scriptionum impetum cursumque cohibere, tanquam qui satis abunde Christi adjuvante gratia, et veritate robum addente, tam eos qui nunc absurdas in dogmatibus sententias perniciose invehunt: tum eos qui ante illos, si retroacta tempora að ipsum Photium consideras, commentarios ad refellendum, ex Patre et Filio, hoc est er Patre per

Filium Spiritus sancti exsistentiam, redarguerim: ἐν ἰδίῳ ἡμᾶς ᾐτήσω λόγῳ διαλαβεῖν, ὅποι τῶν ἑαυ Verumtamen cum ita visum tibi sit, amice Constan - τοῦ συγγραμμάτων αὐτὸς ἑαυτῷ Κύπριος ἐναντιού. tine, et petieris, ut peculiari libello deprehendere. μενος φαίνεται, ἐπινεύω ἤδη πρὸς τὴν αἴτησιν, καὶ nus, quo suorum Comunentariorum loco ipse sibi- γίνεται πάλιν πρὸς τὸ γράφειν ἡ χείρ. Οὐ γὰρ ἂν, metipsi Cyprius adversetur, tuæ petitioni morem καὶ ὁ νοῦς πρὸς τὸ νοεῖν ἕτερα τῶν πρὶν, εἴποιμι. { ero, rursusque manus mea scriptioni operam dat: Πάντων γὰρ ὅσα πρὸς ἀντίῤῥησιν τῶν ἐπισφαλῶς at non item mens ad diversa ab iis, quæ priuš edi. καὶ νοηθέντων, καὶ ῥηθέντων Κυπρίῳ, νοηθῆναι καὶ xeram, sentiendum convertitur. Cum enim ad sen- ῥηθῆναι παρ' ἡμῶν ἔδει, ἀνελλιπῶς ἡμῖν διαπεραν tentias dictaque Cyprii non absque errore concinθέντων, μόνη πρὸς τὸ παρὸν ἡ χεὶρ τῇ πρὸς τὴν nat, refellenda, quod opus erat a nobis et excogi. σὴν αἴτησιν ἐπινεύσει ἡμῶν ὑπουργήσει, μέρη τινὰ tari, et dictati, perfecte per nos absolutum sit, τῶν πολλῶν ἐκείνων ἀποδιαιροῦσα καὶ τμήματα, tantummodo in præsentia nianus tuæ petitioni mo- καὶ τῇ γραφῇ, ὅποι ἂν καὶ προσήκοι, χαριζομένη. vigera a permu'tis illis partes quasdam discindens, Καὶ ἄκουε δή. el segmenta scripto, ubicumque par est, proponens obtemperabit. Et jam auli. 2. Primo suo tomo Cyprius dictum illud assereus: «Ex essentia Patris et Filii Spiritumn prosilire, prave interpretans, dicit:<< Nemini non notum est, dum Spiritus sanctus ex essentia Patris asseritur, probe pieque dici, ex essentia quoque Filii: una siquidem est.» Et paucis annexis: «Quoniam vero nua est, Spiritus, qui ex essentia Patris asseritur, ex essentia item Filii exsistere conceditur ab omnihus. Verum non propterea jam et ex hypostasi Filii. Similes Cyprii sermonum pericopæ illius memtis commenta sunt, et nune recens ad nostra scripta convellenda excogitata. Sed juxta hanc camdem mentem, ex ipsius rursus dictis responsio in prompto est, qua quidem nihil firmius, si tibi α β'. Ἐν τῷ πρώτῳ αὐτοῦ τόμῳ Κύπριος τὴν, «ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα, ο φάσκουσαν ῥῆσιν παρεξηγούμενος, οὕτω φησίν. • Παντί που δῆλον ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας λεγόμενον τοῦ Πατρὸς καλῶς ἂν ἔχοι καὶ εὐσεβῶς καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι· μία γάρ, καὶ μετ' ὀλίγα· «Διότι δὲ μία τὸ ἐκ τῆς οὐσία; ὁμολογούμενον τοῦ Πατρὸς Πνεῦμα, καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν ὁμολογεῖται. Πλὴν οὐ διὰ τοῦτο ήδη καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως.» Α' δὴ τοιαῦται τῶν αὐτοῦ λόγων περικοπαὶ τῆς αὐτοῦ διακίας εφεύρεμα οὖσαι, κἀπὶ τῇ τῶν ἡμετέρων ἀντιῤῥήσει καινουργηθεῖσαι γραφῶν, καθ' ὁποίαν τὴν διάνοιαν τὴν ἐκ τῶν αὐτοῦ πάλιν ῥημάτων ἀπάντησιν ἔχουν σιν, ἧς οὐδὲν γενναιότερον βουλομένῳ σοι αὐτῷ ἀντιλέγειν κριθήσεται. Οὕτω δὴ προσέχων τοῖς παροῦσιν αὐτὸς γνωριεῖς. Ἐν ἄλλοις τοῦ αὐτοῦ τόμου μέρεσι, πρὸς τοὺς ἐν τοῦ Πνεύματος αἴτιον τὸν Πα τέρα καὶ τὸν Υἱὸν λέγοντας ἀπαντῶν οὗτοι, καὶ πολύν κατ' αὐτῶν προχέων τὸν ἄθλον, τέλος ὥσπερ δυσάντητον, καὶ τὸν ἀντίδικον ἐλεῖν ἄφυχτα ἔχων, τόδε προβάλλεται· ι Ποία τις, ο ἐρωτᾷ, «ἑνότης τὸ ἐν τῆς αἰτίας παρίστησι; Πότερον ἡ τῆς οὐσίας; καὶ πῶς ἓν κατ' ουσίαν Πατρί τε καὶ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα θεολογούμενον, οὐκ ἂν καὶ αὐτὸ προβλητι κὸν ἔσται καὶ ἐκπορευτικόν;» Τὴν δὴ τοιαύτην ἐρώτησιν προβάλλεται μὲν Κύπριος, ὡς ἀπαρνού μενος τὸ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τοῖς θεολόγοις ἡμῶν Πατράσιν ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογεῖσθαι· ἡμεῖς δὲ οἱ εἰς τοιοῦτον λόγον τὴν θεολογικὴν ταύτην ἐκδεχόμενοι ῥῆσιν, ὅπως αὐτὸς ἑαυτῷ ἐνταῦθα Κύπριος περιπίπτει, πρότε· ρόν σε αναδιδάξαντες κατὰ τὸ προηγούμενον ἡμῖν τοῦ σκοποῦ, ἐφεξῆς παραστήσομέν σοι καὶ ὅπως ἡ ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα θεολογοῦσα ῥῆσις, κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τοῖς Πατράσιν ἡμῶν ἐξελήφθη, καὶ ἀνάγκη τις οὐδεμία διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος ὁμοούσιον, καὶ αὐτὸ δὴ τὸ Πνεῦμα προβλητικὸν εἶναι καὶ ἐκπορευτικόν. Αναδιδάξομεν δὲ πῶς; Οὕτω δὴ πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνον ἀποτεινόμενοι. illi contradicendi animus est, reputabitur: quod praesentilus intendens recte accipies. Alia ejusdem: tomi parte respondens ad eos, qui unam Spiritus causam Patrem et Filium astruunt, et multas in rosdem nugas profundens, undem tanquam aliquod inauspicatum, et quod adversarium absque ullo fugio disjicere aptissimum sit, proponit: Quæpam, interrogat, unitas, unum causæ probat? Anne essentia? Et quanam ratione, cum communi theologorum decreto unus est secundum essentiani cum Patre et Filio Spiritus, æque etiam ipse et producendi, et procedere faciendi facultatem non habet?» lanc suam interrogationem Cyprius proponens, gat causæ ratione, quod a theologis nostris Patribus insinuatur, ex essentia Patris et Filii Spiritum esse, Nos vero, qui in banc sententiam theologicum dictum assumimus, quomodo sibimetipei Cyprius hic adversatur, primum docentes, secundum nostri propositi scopum præeuntem, tum einceps demonstrabimus, dictum asserens, essentia Patris et Filii esse Spiritum, secundum rationein causæ Patres nostros accepisse, et nullam esse necessitatem, ex eo quod Spritus sanctus ‹onsubstantialis sit Patri, et Filio, eumdem quoque et producendi, et procedere faciendi facultatem habere. Sed quanam ratione id docebimns? Sic in cam contendentes. ex 5. Quando tibi ita videtur. Cyprie, si quis die etum astruens, ex essentia Patris et Filii Spiritum case, causam notare contenderit, absurdi quid γ΄. Επεί σοι δοκεῖ, Κύπριε, ἐάν τις τὴν ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα φάσκουσαν ῥῆσιν εἰς τὸν τῆς αἰτίας λόγον ἐκδέχειτο, ἄτοπόν τι

AD CONSTANTINUM LIB. I. συνάγεσθαι τὸ καὶ αὐτὸ Πνεῦμα, διὰ τὸ πρὸς τὸν colligi, eumdem nempe Spiritum, quod Patri et Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον προβλητικὸν εἶναι καὶ ἐκπορευτικών· πῶς οὐκ ἔγνως τὸν σεαυτοῦ συνιστῶν ἔλεγχον, καὶ ἀγχόνην ἄντικρυς ἑαυτῷ πλέχων, ὅταν τὴν τοιαύτην ῥῆσιν ἐξηγούμενος σύ, «Και λῶς ἂν ἔχοι καὶ εὐσεβῶς, ο ἔλεγες, τὸ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας λεγόμενον καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ λέγει σθαι; μία γάρ.» Εξεστι γὰρ πάντως τὸν βουλόμενόν σοι ἀντιλέγειν εἰπεῖν ὡς ὅν τρόπον, ὦ πάντολμε Κύπρις σύ, ὁ τῆς τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοουσιότητος λόγος ἀπαιτεῖ, καθώς σοι δοκεῖ, προβλητικὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκπορευτικὸν, ἐάν τις τὴν ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα φάσκουσαν ῥῆσιν εἰς τὸν τῆς αἰτίας λόγον ἐκδέχοιτο· οὕτως ὁ τῆς αὐτῆς ὁμοουσιότητος λόγος κατὰ τὴν αὐτὴν ἀπαιτήσει ἀνάγκην, καὶ ἐκ τῆς ἑαυτοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα οὐσίας, ἐὰν, ὡς σὺ τερατεύῃ, ο καλῶς ἔχει καὶ εὐσεβῶς καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι τὸ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας λεγόμενον ἅγιον Πνεῦμα, διὰ τὸ μίαν τοῦ Υἱοῦ καὶ Πατρὸς εἶναι οὐσίαν.» Πως ταῦτά σε τὸν σοφώτατον ἔλαθε; Πῶς τὸν ᾿Αριστοτελικόν σε, καὶ μεγάλως Πλάτωνι εγκαυχώμενον, συνιδεῖν οὐκ ἐγέ νετο, ὅπως ἀγχόνην ταῦτα λέγων σεαυτῷ πλέκεις, ἢ ξίφος πρὸς τὴν τῶν οἰκείων εγκάτων ἔκχυσιν χαλκουργεῖς; Ατινα δὴ τὰ ἔγκατα ταῦτα υποληπτέον; Εἶναι δὲ ταῦτα οἶμαι τῆς σῆς φρενὸς τὰ δυσέλικτα καὶ πλήρη κύπρου, τῆς αἱρετικῆς δυσωδίας λέγω διανοήματα. Η γὰρ οὐδὲν εἶναι ἄτοπον ἀποδείξεις, ὡς ἂν εἴποιμι τὰ αὐτὰ, τὸ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ ( Υιού λεγόμενον Πνεῦμα ουσίας, καὶ ἐκ τῆς ἑαυτοῦ λέγεσθαι· φθάνει γὰρ ἂν οὕτως ἀναμφιβόλως διὰ τὸ ἀμφοῖν ὁμοούσιον, ὡς αὐτὸς ἐξηγῇ τὴν ῥῆσιν τοῖς ἁγίοις εἰρῆσθαι· καὶ σὺ καλῶς ἐλέγχων ἀποδειχθήσῃ τοὺς εἰς τὸν τῆς αἰτίας λόγον αὐτὴν ἐκλαμβάνοντας - ἢ ἐὰν ἡ παρ' ἡμῶν ἀπαιτουμένη ἀπόδειξις ἀπὸ σοῦ ἀδύνατος ὁμολογηθῇ, ἀναμφίβολον· αὐτὸς ἑαυτῷ ἀρτύεις τὸν ἔλεγχον, νῦν μὲν ὡς ἐπ᾿ ἐλέγχῳ δή εν τῶν εἰς τὸν τῆς αἰτίας λόγον ἐκλαμβανόντων τὴν ῥῆσιν, ἀκολουθεῖν ἐξ ἀνάγκης διατεινόμενος διὰ τὴν πρὸς Πατέρα καὶ 1 ἱὸν τοῦ Πνεύματος ὁμοουσιότητα, καὶ αὐτὸ δὴ τὸ Πνεῦμα προβλητικὸν εἶναι καὶ ἐκπορευτικόν· νῦν δὲ διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ ὁμοούσιον τὴν τοιαύτην ρήσιν τῆς ἁγίοις δογ ματίζων εἰρῆσθαι, καὶ τὸ κατὰ τὴν σὴν δόξαν ένα τεῦθεν ὀφεῖλον συνάγεσθαι συνάγειν ἀδυνατών. Αλω λὰ σὺ μὲν, ὡς ἀπαρνούμενος τὸν κατὰ τῆς αἰτίας λόγον τοῖς θεολόγοις ἡμῶν Πατράσιν ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογεῖσθαι, ἔλαβες οὕτω διὰ τῆς παρεξηγήσεως ξίφος τῷ βουλομένιμ σοι ἀντιλέγειν ἐγχειρίζων καθ᾿ ἑαυτοῦ· 'Η αἶξ, ὅ φησιν ἡ παροιμία, τὴν μάχαιραν. δ' Ἡμεῖς δὲ πρώτην ἰδοὺ ταύτην ἀπόδειξιν τοῦ περιπίπτειν σεαυτὸν ἑαυτῷ καθ᾿ ἂν τοῦτο διανοίας μέρος οὕτως. ἀτόπου ταῖς προαναταχθείσαις ἡμῖν τοῦ σοῦ τόμου περικοπαῖς ἐγκειμένης, καλῶς, ὡς οἶμαι, καὶ πάνυ ποιησάμενοι ἀκριβῶς, γινόμεθα δὴ κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν καὶ πρὸς τῷ δεῖξαι ὅπως ή ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦ Filio consubstantialis est, propterea et producendi, et procedere faciendi potestatem habere, quomodo non agnoscis, tuam astruere refutationem, et palam te laqueo involvere, cum simile dictum interpretans tu, e bene pieque enuntiari, asseveralas, c quod ex Patris essentia dicitur, ex essentia quoque Filii dici, una siquidem est.»› Potest siquidem quicunque tibi contradicere conatur, asserere, queinadmodum, o Cyprie, qui omnia audes, ratio consubstantialitatis Spiritus erga Patrem et Filium postulat, sic enim decernis, ut Spiritus producat, et procedere faciat, si quis dictum quo traditur, ex essentia Patris et Filii Spiritum esse, causam denotare contendat, pari modo ejusdem consubstantialitatis ratio, necessario requiret, ex sua esse essentia Spiritum, si ut tu prodigiose fingis, beno pieque, ex essentia Filii dici, qui ex Patris essentia astruitur Spiritus sanctus, quod una Patris et Filii essentia est. Quomodo te, qui pleno pectore sapis, haec latuere? Quomodo, qui Aristclelem spiras, el magnum tui fastum in Platone collocas, cognoscere non potuisti, laqueum tibi adaptare, et ensem, ad tuorum viscerum effusionem præpa· rare? Quæ viscera non alia esse existimandum est, quam tuæ mentis circumactu difficiles, et timo refertas, hæretici scilicet putoris grave olentes sententias. Namque si nullum esse absurdum ostenderis, ut eadem repetam, qui ex Patris et Filii essentia dicitur Spiritus, etiam ex sui ipsius dici: sequitur enim absque ulla hæsitatione propter utriusque eandem unamque essentiam, sic tu contendis sanctos intelligendos esse, et tu rect: refellere reputareris eos, qui ratione caus:v id accipiunt, aut si que a nobis exposcitur a te demonstratio impossibilis afferatur, certam tuimelipsiu tu refutationem ordiris; nunc quidem ut eos refellas, qui dictam causam connotare affirmant, dum necessario consequi contendis, propter unans eamdemque erga Patrem et Filium essentiamı, eumdem eliam Spiritum producendi, et procedere faciendi facultatem obtinere: nunc vero dum prepter eamdem Filii erga Patrem substantiam tal· dictum a Patribus traditum decernens, et quo inde, ut tu opinaris, neresario concludendum era concludere non vales. At tu negans, secundum:. causæ rationem a theologis nostris Patribus ex essentia Patris et Filii Spiritum decerni, non vidisti per hanc tuam iu probam interpretationem ensem contra te ipsum exhibere cuicumque tibi adversandi in animo est. Capra, ut proverbio teritur, gladium. 4. Nos porro prima hae demonstratione, te tibi ipsi contraria asserere, in hac sententia adeo absurla, quæ in supra per nos allatis tui tomi pericopis continetur, probe et exacte, ut opinor, absoluta, accedamus, ut promisinus, ad ostendendum dictum, quod ex essentia Patris et Filii Spiritum esse fatetur, secundum causæ rationem a Patribus,

nostris accipi: nec imle ullo modo necessario con- μα θεολογοῦσα ῥῆσις κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τοῖς sequi, propter eamdem unamque.cum Patre et Filio Spiritus essentiam, ipsum quoque Spiritum producendi, et procedere faciendi facultaten hahere. Tu vero, ad quem mea haec oratio convertitur, dicendis mentem applica. Qui Spiritnm ex essenția Patris et Filii fassi sunt, non ad eorum unam eamlenque simpliciter essentiam respicientes, dietum enuntiarunt. Tum enim nullum esset absurdumn dicere, Spiritum ex suam et ipsius essentia esse, sed ex Patre per Filliam Spiritum decernentes, ad demonstrandam ex Patre duorum horum causatorum differentem progressionem. Et hujus rei mihi Nyssemus sine ulla exceptione testis est. Cum de sancti Spiritus ex Patre per Filium exsistentia, imo etiam ex utroque, nemo esset qui contradicere auderet: non apud onines in confesso erat, ex Patre per Filium, et ex utroque esse, nulla in re differre; omne sibi certamen instituerant Patres adversus eos, qui Spiritum creaturam esse contendebant, ut eorum os obstruerent, et blasphemiam convellerent, ex utroque consubstantiale causatum Spiritus indicare volentes, ex essentia Patris et Filii dictis theologicis addiderunt. Et considera tu interim quomodo hinc promissionis nostræ finis irreprehensus succedit. Cum enim ex Patre per Filium Spiritus sancti exsistentiam astruens dictum differentem Spiritus causam exprimat: dictum vero ex essentia Patris et Filii ipsum esse asserens, indicet increatam et consubstantialem ex quo et per quema progressionem atque efluxum, plane perfecte demonstratur, secundum cause rationem simile dictum a Patribus accipi, cum vero alius spiritus per Spiritum ex Patre tradatur, non est, rursus l:oc item plane absoluteque demonstrat, non necessario consequi, quod cum Patre et Filio Spiritus ejusdem essentiæ est, ut videtur Cyprio, eumdem Spiritum producendi et procedere faciendi facultaem habere. 5. Sed procedat ultra oratio, et reliqua quibus sibi Cyprius adversatur, cogitata refellat. In alio jam laudati tomi loco sunt hæc ipsissima verba: • Qui propter eamdem Patris et Filii essentiam Spiritus dicitur ex essentia Patris, pie quoque et ex essentia Filii diceretur: verum ex ejusdem bypostasi, quando ex essentia est, quænam unquam ratio astruet? › Nos ipsi rursum postquam docuerimus, sapientissimum hunc crasse admodum atque indocte sibimetipsi contraria effutire, necessario inde aliam novam impietatem exoriri comprobabimus. Sibi itaque ipsi contraria refert, dum in eodem ipso tomo scribit: Verumtamen a nobis perfecta, integra, neque ullius indiga Patris hyþostasis reputatur, cum per se ipsam essentia sit vivens, et actuosa: perfecta etiam Filii in omnibus plena, nulliusque indiga, cum per se ipsam essentia sit vivens et actuosa. › Et iterum alibi hæc babet: ● Nos essentiam hypostasis carnea crassaque diviΠατράσιν ἡμῶν ἐξελήφθη· καὶ ἀνάγκη τις οὐδεμία διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύμα τος ὁμοούσιον καὶ αὐτὸ δὲ τὸ Πνεῦμα προβλητικὴν εἶναι καὶ ἐκπορευτικόν. Σὺ δὲ ὁ πρὸς ἐν ὁ λόγος ἡμῖν τοῖς λεγομένοις προσεχέ μοι τὸν νοῦν. Οἱ τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι θεο λογήσαντες, οὐχὶ πρὸς τὸ αὐτῶν ἁπλῶς ὁμοούσιον ἀφορῶντες τὴν ῥῆσιν ταύτην ἐθεολόγησαν· ἡ γὰρ ἂν οὐδὲν ἄτοπον ἦν καὶ ἐκ τῆς ἑαυτοῦ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα οὐσίας, ἀλλ' ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα θεολογοῦντες εἰς δήλωσιν τῆς ἐκ Πατρὸς διαφό ρου προόδου τῶν δύο τούτων αἰτιατῶν· καὶ ὁ Νύσ σης μάρτυς μοι ἀπαράγραπτος. Ἐπεὶ πρὸς μὲν τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου οὐδένα εἶχον τὸν ἀντιλέγοντα, ἀλλ' οὐδὲ πρὸς τὸ ἐξ ἀμφοῖν· κοινῶς γὰρ ἅπασιν ώμολόγητο τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ μηδὲν διαφέρειν τοῦ ἐξ ἀμφοῖν· πάντα δὲ τὸν ἀγῶνα πρὸς τοὺς κτίσμα τὸ Πνεῦμα ἅγιον λέγοντας ἐποιοῦντο εἰς ἐπιστομισμὸν αὐτῶν καὶ τῆς ἑαυτῶν βλασφημίας ἀναίρεσιν· τὸ ἐξ ἀμφοῖν ὁμοούσιον αἰτιατὸν τοῦ Πνεύματος δηλώσει βουλόμενοι, τὸ ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προσ τεθείκασι τῇ θεολογίᾳ. Καὶ σκόπει λοιπὸν σύ, ὅπως ἐντεῦθεν τὸ τῆς ἐπαγγελίας ἡμῶν ἐκβαίνει πέρας ἀνεπιτίμητον. Ἐπεὶ γὰρ ἡ μὲν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ παναγίου Πνεύματος ύπαρξιν θεολογούσα ῥῆσις τὸ πρὸς τὸν Υἱὸν διάφορον τοῦ Πνεύματος απ τιατὸν παριστῇ· ἡ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεολογοῦσα εἶναι αὐτὸ δηλωτική τις ἐστὶ τῶν τοῦ ἀκτίστως καὶ ὁμοουσίως τῷ τε ἐξ οὗ καὶ δι' οὗ πρόεισι, προϊέναι αὐτό· ἐντελὴς ἡμῖν τοῦτο ἀπό δειξις τοῦ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον τὴν τοιαύτην ῥῆσιν τοῖς ἁγίοις εἰλῆφθαι. "Οτι δὲ οὐχὶ καὶ πνεῦμα ἕτερον διὰ τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς τοῖς ἁγίοις ἐθεολογήθη, ἀνενδεής πάλιν τοῦτο ἀπόδειξις τῷ μηδεμίαν εἶναι ἀνάγκην διὰ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος ὁμοούσιον, καθὼς Κυπρίῳ δοκεῖ, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ Πνεῦμα προβλητικὸν εἶναι καὶ ἐκπορευτικόν. ε'· 'Ο δὲ λόγος προβαινέτω μοι πρόσω, καὶ τὰς λοιπὰς τῶν διανοιῶν, καθ᾽ ἂς αὐτὸς ἑαυτῷ Κύπριο, περιπίπτει ἐλέγχων. Ἐν ἑτέρῳ αὖ μέρει τόμου του εἰρημένου ὁ μὲν οὕτως ἐπὶ λέξεων λέγει ο Διὰ τὸ Ο ταυτὸν τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λεγόμενον τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ῥηθείη ἂν εὐσε βῶς καὶ ἐκ τῆς τοῦ Υἱοῦ· ἐκ δὲ τῆς ὑποστάσεως αύτ τοῦ, ἐπειδὴ ἐκ τῆς οὐσίας, πῶς ἂν λόγος ποτὲ πα ραστήσειεν;» Ἡμεῖς δὲ πάλιν πρότερόν σε αναδιδάξαντες, ὅπως κάν τούτοις αὐτὸς ἑαυτῷ ἀνοήτως ὁ σοφώτατος περιπίπτει, ἐφεξῆς ὥσπερ ἐξ ἀνάγκης ἀνακύπτον ἐντεῦθεν ἕτερόν τι παραστήσομαί σοι ἀσέβημα. Περιπίπτει μὲν οὖν αὐτὸς ἑαυτῷ, ἐν οἷς τοῦ αὐτοῦ τόμου φησὶ μέρεσιν· «'Αλλ' ἡμῖν γε τελεία, πλήρης, καὶ ἀνενδεής ἡ τοῦ Πατρὸς ὑπόστα σις, καθ' ἑαυτὴν οὐσία οὖσα ζῶσα καὶ ἐνεργὸς, τε λεία καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ κατὰ πάντα, πλήρης, καὶ ἀνενα δεής, καθ' ἑαυτὴν οὐσία οὖσα ζῶσα καὶ ἐνεργός.» Καὶ πάλιν ἐν οἷς οὕτω λέγει· «Οὐκ οὐσίαν ὑποστά

AD CONSTANTINUM LIB. I. σεως σαρχίνῳ καὶ παχεί μερισμῷ διαιρούμεν ἡμεῖς· sione non dispartimur: neque uni absque alio proοὐδ᾽ ἑκατέρῳ χωρὶς θατέρου ἰδίαν απονέμομεν παρξιν, μόνῳ δὲ τῷ λόγῳ ἀποδιιστῶμεν, άλλως μὴ περ φυκότα χωρίζεσθαι.» Ο γὰρ διατεινόμενος πρὶν μηδένα εἶναι λόγον τὸν παραστήσοντα τὰ ἐκ τῆς οὐσ σίας τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον Πνεῦμα καὶ ἐκ τῆς αὐτοῦ ὑποστάσεως εἶναι, ἁλίσκεται, ὕστερον τὴν τοῦ Υἱοῦ ὑπόστασιν τελείαν, πλήρη, καὶ ἀνενδεῆ καὶ ζῶσαν, καὶ ἐνεργὸν καθ᾿ ἑαυτὴν οὐσίαν εἶναι ὁμολογῶν, καὶ ἔτι προστιθεὶς τῇ ὁμολογία μηδὲ σαρχίνῳ καὶ παχεί μερισμῷ τὴν τοιαύτην ουσίαν τῆς οἰκείας ὑποστάσεως διαιρείσθαί ποτε. Τούτων δὲ τῶν λόγων τί ἂν ἰσχυρότερον πρὸς ἀπόδειξιν γένοιτο τοῦ αὐτὸν ἀφ' ἑαυτοῦ ἐλέγχεσθαι Κύπριον; ἂν γὰρ λόγον δύο ρεθῆναι, μηδέποτε διατείνεται, τοῦτον αὐτὸς εὔ ρίσκει, οὐκ ἄλλος, τὴν οὐσίαν τοῦ Υἱοῦ, ἐξ ἧς τὸ Πνεῦμα συντίθεται, λέγεσθαι ἀδιαίρετον, ἧς κατη γορείται ὑποστάσεως, εἶναι ὁμολογῶν, καντεύθεν συνάγειν διδοὺς τὸν βουλόμενον τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον καὶ ἐκ τῆς αὐτοῦ ὑποστάσεως κατὰ πᾶσαν εἶναι ἀνάγκην. Οὕτω μὲν οὖν κάν τού τοῖς αὐτὸς ἑαυτῷ Κύπριος περιπίπτει. ς'. Τὴν δ᾽ ἐπηγγελμένην ἡμεῖς ἀπόδειξιν τοῦ ἐν τεῦθεν ἀνακύπτοντος ποιούμενοι ἀσεβήματος, τοῦτό φαμεν εἶναι, τὸ ἐξ ὧν οὕτω Κύπριος λέγει συνάγεσθαι τὴν τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ σύναψιν εἶναι κατὰ τὸ ἀνυπόστατον, καὶ ὅσον εἰς τὴν κατὰ ψιλὴν ἐπίνοιαν διαίρεσιν ἀφορῇ. Ἐπεὶ γὰρ αὐτός ἐστιν ὁ νομοθετῶν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεσθαι, ὡς ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας λεγό μενον, διὰ τὸ ταυτὸν τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας καὶ Υἱοῦ, ἐκ μέντοι τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως εἶναι αὐτὸ συγχωρῶν οὐδαμῶ;, αὐτός ἐστι καὶ ὁ λόγῳ μόνῳ τὴν οὐσίαν ἑκάστης υποστάσεως διαιρεῖσθαι ὁμολογῶν· εὔδηλον ὡς, όπηνίκα ἐκ μὲν τῆς οὐσίας. τοῦ Υἱοῦ δεῖν λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα νομοθετεί, διὰ τὸ ταυτὸν τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας καὶ Υἱοῦ, ἐκ δὲ τῆς ὑποστάσεως οὐδαμῶς κατὰ τὴν λόγῳ μόνῳ νοουμένην διαίρεσιν ἐπὶ τῆς ἑκάστης ὑποστάσεως οὐσία, τοῦτο δὴ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας ἐκδέχεται. Τὸ δ' οὐδέν τι ἄλλο ἐστὶν ἢ ἐναργὴς δόξα τοῦ κατὰ ψιλήν ἐπίνοιαν, καὶ μὴ φύσει καὶ ἀληθείᾳ καὶ πράγματι ὁμοούσιον εἶναι τῷ Πνεύματι τὸν Υἱόν. Τοῦτο κανταῦθα τὸ ἑπόμε μενον τοῖ; Κυπρίου ῥήμασιν ἐστιν ἀσέβημα. ζ'. Ἡμῖν δὲ μελέτω ἀπάρτι καὶ τὰς λοιπὰς τῶν ἐναντιώσεων, καθ᾽ ἂς αὐτὸς ἑαυτῷ περιπίπτει, πα μαστῆσαι καὶ ἀποδείξαι. Ἐν γὰρ ἄλλοις τοῦ αὐτοῦ τόμου μέρεσιν, πολλὴν ὅτι καὶ μεγάλην οὕτως εἰσ φέρων σπουδήν, μὴ τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας, μόνῳ δὲ τῷ τῆς ὑποστάσεως τὸν Πατέρα αἴτιον ἀποδείξαι τῶν ἐξ αὐτοῦ, οὕτως ἐπὶ λέξεων λέγει· ε 'Ex µèv γὰρ τῆς οὐσίας τῆς τοῦ Υἱοῦ, ὅτι μία ἐστὶ τῇ τοῦ Πατρός, ἀνάγκη ὁμολογεῖσθαι τὸ Πνεῦμα· ἐκ δὲ τῆς ὑποστάσεως, ὅτι μὴ μία, οὐκ ἀνάγκη· ἄλλη γὰρ ὑπόστασις ἡ πατρική, ἄλλη δὲ ἡ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ αἰτίαν εἶναι Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, τῆς πατρικῆς ἐστιν ὑποστάσεως· ν καὶ μετά τινα· «Εἰ δὲ τὴν αἰτίαν εἰς τὴν οὐσίαν ἀνοίσεις, ἀλλ᾽ οὐκ εἰς τὴν ὑπόστασιν, πρῶτον μὲν τῶς ὁ Πατὴρ αἴτιος μᾶλλον τον δυοῖν, priam exsistentiam exhibemus, sed ratione tantummodo separamus, cum alia ratione dividi minime possint. › Qui enini antea contendebat nullam esse rationem, quæ comprobaret Spiritum, qui ex Patris essentia dicitur, etiam ex ejusdem hypostasi esse, deprehenditur, postea Filii hypostasim perfectam, integram et nullius indigam, et viventem et actnosam secundum se essentiam esse, asserere, et præterea confessioni addere, carnea crassaque partitione similem esse etiam a suametipsius hypostasi nunquam dividi; hisce pronuntiatis an ad demonstrandum Cyprium a seipso redargui, excogitari poterit efficacius? Quam enim rationem inveniri unquain posse contendit, illam ipse, nec alius comminiscitur; cum essentiam Filii ex qua Spiritum dici assentitur, indivisibilem ab illa, de qua prælicatur hypostasi, esse affirmat, indeque unicuique, modo collubitum sit, colligere concedit, qued ex essentia Filii dicitar ex illius quoque hypostasi necessario prorsus esse. Hac itaque ratione Cyprius etiam in his sibi adversatur. 6. Quan porro promisimus nos ex his ipsis impletalem nascenteni ostensuros, illud est, quod Cyprins colligi seribit, essentiam Patris et Filii dempta bypostaseon ratione contactum esse, seu conjunctionem, et tantummodo nuda intelligentia et quanlum secundum nudam divisionem respicere. Namque cum ipse decernat, ex essentia Filik Spirituın sanctum dici, uti etiam ex Patris essentia dicitur, propter unum idemque essentiæ Patris et Filii; verum ex bypostasi Fıtii illum esse nullo modo concedens, ille ipse est, qui ratione tantum essentiam uniuscujusque hypostasis dividi aflirmat, sic patet aperte, cum ex essentia Filii dicendum esse Spiritum decernit, propter unum idemque Patris et Filii essentiæ, ex hypostasi veronullo modo, secundum ratione sola intellectam divisionem in uniuscujusque hypostasis essentia, hoc quod ex essentia est, admittere quod nihil aliud fuerit quam patens opinio, nuda solum cogitatione, et non natura, vere et reipsa ejusdem essentiæ esse Filium com Spiritu. Et hæc est quæ ex similibus Cyprii verbis hic quoque impietas enascitur. 7. Nobis interim cura fuerit, et reliquas contra rietates, quibus seipsum Cyprius involvit, referre, ostendereque. In aliis quippe tomi partibus magno contentionis studio conatur demonstrare, not exsentis, soul solius liypostasis ratione Patrem esse causam eorum, quæ ex ipso smut, et ait: «Namque ex essentia Filii, quod una illa est cum essentia Patris, necesse est fateri Spiritum: ex hypostasi vero, quod una non est, necesse non est. Alia siquidem est hypostasis Patris, et alia filii, et causarn esse Filii et Spiritus, paterna hypostasis est. › Et post pauca: ‹ Quod si causam ad essentiam referas, et non ad hypostasim, primum quidem, qua ratione Pater potius duorum causa est? et non et ipsa alteṛutrius, et Patris item causa fuer.nt, cum·

eamdem essentiam sine ullo discrimine possideant: καὶ οὐχὶ καὶ αὐτὰ, καὶ ἀλλήλων αἴτια καὶ τοῦ Παsecundum, quomodo supersubstantialis fecunditalis manifestatio sistetur, si essentiæ fecunditas attribùitur?» Et hæc ille et multa alia bis similia stultissime blaterans; tanquam qui demonstratione haud subsistenti studiose probare nititur, ea quæ ex hypostasi absque essentia sunt causata, ea ex paterna hypostasi esse, qualem sibi foveam fodit, satis a nobis demonstratum est in ominibus nostrarum scriptionum partibus, in quibus dicta scripto tradita digesta sunt, quæ Patris cum essentia hypostasi causam ascribunt: inter quæ præ aliis multis theologorum testimoniis præclarissi - mus·Athanasius nunc ‹ proprium › appellat fetum paterna essentia Filium; nunc • Patris essentiam principium et radicem, et fontem Filii, comprobat: nunc: ‹ Neque enim externum quid est Filii essentia commentum, dicit, c neque ex iis quæ non sunt introducta, sed ex Patris essentia orta est, quemadmodum luminis splendor, et aquæ viper: nunc, • causam esse Dei naturaln decernit ‹ et Filii et Spiritus. 8. Verumtamen nunc, et antea, et iterum cum ostenderimus in jam positis Cyprium aperte senietipsum redarguere, undenam plerosque alios ab eodem decipi contigit, demonstrabimus. Quo loco porro seipsum redarguit? Ubi in secundo tomo sirum pericopeon scribit: «Neque enim est coinmunis essentia et natura bypostasis causa, cum nec teneret unquam, neque ipsa communis essentia apta nata est individua producere. Sed essintia cum proprietatibus, quæ plane dicto magni Maximi ipsam notat hypostasim, quin ipso quoque magno Basilio asserente, deliniente, hypostasim esse, quæ commune et minime circumscriptum in re aliqua per apparentes proprietates repræsentat, et circumscribit. Quid ais? Non potuisti apertius, Cyprie, quam ab ipso Cyprio redargui, dum scribis faterisque ipsam essentiam cum proprietatibus hypostasim denotare, et magnorum Basilii et Maximi testimoniis suasus, libens volensque simili essentiæ causam attribuis? Etenim si Patris essentiam cum paterna proprietate exsistentem ipsam ejusdem hypostasim notare affirmas, Cyprie, et simili essentiæ causam tribuere, ne minimum quidem dubitas, ubinam sunt ingentia tua ilia nugamenta? ubinam absque ullo discrimine ab essentia Patris causam sustollentia decreta, aut, ut aptius dicam, vaniloquentia, et de rebus nibili curiose disceptationes? Videsne quo malorum adactus es, dum parum considerate res theologicas tractas? Præterea communem naturam, et essentiam nutius hypostasis esse causam asseris.» At ego talem essentiam non in Deo tantum, sed in quacunque alia creatura prorsus indicior, ni quispiam Aristotelicis placitis persuasus, cui te præbere assensum sermones tui comprobant, et quam.ille ante multa essentiam nuncupans, in deorum numero collocat, veneraturque, tuis pronuntiatis plane te ο τρὸς τὸ ἐν ἀπαραλλάκτως κατὰ τὴν οὐσίαν ἔχοντα; δεύτερον δὲ πῶς εἰς Τριάδα ἡ τῆς ὑπερουσίου γου μότητος ἔκφασις στήσεται, εἴπερ τῆς οὐσίας ἐστὶ τὸ γόνιμον;» Ταῦτα καὶ πολλὰ τούτοις ὅμοια ὁ μά ταιος ληρῳδῶν, ἅτε δὴ ἀνυπόστατον ἐπισπεύδων ἀπόδειξιν τοῦ ἐξ ἀνουσίου ὑποστάσεως ὄντα παραστῆσαι τῆς πατρικῆς τὰ ἐκεῖθεν αἰτιατὰ, ὁποῖον μὲν ἀσεβείας ἑαυτῷ διώρυξε βόθρον ἱκανῶς ἡμῖν ἀπεδείχθη ἐν ὁπόσοις τῶν ἡμετέρων καταστρώθη γραφών μέρεσι, τὰ προδήλως τῇ ἐνουσίῳ τοῦ Πατρός ὑποστάσει τὸ αἴτιον ἀπονέμοντα βήματα γραφικά - ὅπου πρὸς τοῖς ἄλλοις τῶν θεολόγων καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ λαμπρὸς νῦν μὲν ο ἴδιον ο ἀποκαλεῖ γέννημα τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας τὸν Υἱόν, νῦν δὲ τὴν τοῦ Πατρὸς» οὐσίαν ἀρχὴν καὶ ῥίζαν καὶ πηγὴν ἀποφαίνεται «τοῦ Υἱοῦ,» καὶ νῦν μὲν, «Οὐ γὰρ ἔξωθέν τις ἐστὶ, ο λέγει, «ἡ τοῦ Υἱοῦ ἐφευρεθεῖσα οὐσία, οὐδὲ ἐκ μὴ ὄντων επεισήχθη, ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἔφυ, ὡς τοῦ φωτὸς τὸ ἀπαύγα σμα καὶ ὡς ὕδατος ἀτμίς·, νῦν δὲ, «αἰτία ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις, θεολογεῖ καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος. η'. Τὸ δέ γε παρὸν πρότερον· καὶ πάλιν ἀποδεδει χότε; ἡμεῖς, ὅπως κάν τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ἑαυτῷ Κύπριος αὐτὸς ἔλεγχος ἀναφαίνεται ἐφεξῆς, καὶ ὁπό θεν αὐτῷ παραλογίζεσθαι τοὺς πολλοὺς ἐπὶ τούτοι; προσγίνεται, ὑποδείξομεν. Ελέγχει δ' ἑαυτὸν, που; Οπου τῶν ἐν τῷ δευτέρῳ τέμῳ περικοπῶν αὐτοῦ λέγει· «Οὐδὲ γὰρ ἐστιν ἡ κοινὴ οὐσία καὶ φύσις ὑποστάσεως αἰτία· ἐπεὶ μηδὲ γεννητική ποτε, οὐδὲ προβλητική αυτή γε ἡ κοινὴ οὐσία πέφυκε τῶν ἀτό μων· ἡ δὲ μετ' ἰδιωμάτων οὐσία, ἥτις σαφῶς κατὰ τὸν μέγαν Μάξιμον αὐτὴν δηλοῖ τὴν ὑπόστασιν ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτὸν δὴ τὸν μέγαν Βασίλειον· κἀκεῖ. νος γὰρ ὑπόστασιν ὁρίζεται εἶναι τὴν τὸ κοινόν τε καὶ ἀπερίγραπτον ἐν τῷ τινι πράγματι διὰ τῶν επιφαινομένων ἰδιωμάτων παριστῶσαν καὶ περιγρά φουσαν.» Τί φής; Τίς ἂν γένοιτο, Κύπριε, λαμπρό τερος ἔλεγχος ἢ αὐτὸς Κύπριος, ἐν οἷς τὴν μετ' Ιδιωμάτων οὐσίαν αὐτὴν δηλοῦν ὁμολογεῖ τὴν ὑπό στασιν Βασιλείῳ καὶ Μαξίμῳ τοῖς μεγάλοις πειθόμενος, καὶ ἀσπασίως τῇ τοιαύτῃ ουσίᾳ τὸ αἴτιον ἀπονέμων; Εἰ γὰρ τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν μετὰ τοῦ πατρικού τυγχάνουσαν ἰδιώματος αὐτὴν τὴν αὐτοῦ ὑπόστασιν ὁμολογεῖς δηλοῦν, Κύπριε καὶ τῇ τοιαύτῃ οὐσία τὸ αἴτιον ἀπονέμειν διστάζεις εὐδοπωσοῦν· ποῦ οἱ μακροὶ ἐκεῖνοί σου λῆροι; ποῦ αἱ τῆς οἰαςοὖν διαστολῆς δίχα τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ἀφαι ροῦσαι τὸ αἴτιον θεολογίαι σου ή ματαιολογίας του τὸ κυριώτερον; Ορᾷς οἱ κακοῦ προήχθης ἀπερισ σκέπτως θεολογῶν; Ἔτι δὲ ‹ τὴν κοινὴν οὐσίαν καὶ φύσιν μηδεμιᾶς ὑποστάσεως εἶναι λέγεις αἰτίαν.» Ἐγὼ μηδὲ εἶναι ὅλως τοιαύτην οὐσίαν, μή του με ἐπὶ Θεοῦ, ἀλλ' οὐδ᾽ ἐπὶ οὐδενὸς τῶν κτιστῶν ἀπο φαίνομαι, εἰ μή πού τις Αριστοτελικοῖς πειθόμενος δόγμασιν, ὁποῖον αὐτόν σε εἶναι λόγοι παριστώσιν οἱ σοί, ἣν πρὸ τῶν πολλῶν ἐκεῖνος ὀνομάζει οὐσίαν θεοποιεῖν ἐθέλει καὶ σέβεσθαι, τοιαύτην σὺ πάντως ἐξ ὧν λέγεις πρεσβεύων ἀπελέγχει οὐσίαν. Ἐγὼ δὲ

AD CONSTANTINUM LIB. I. τρισυπόστατον ἀεὶ, καὶ οὐδέποτε ἀνυπόστατον τὴν quoque colere convincat. Ego vero, quæ communiκοινῶς ἐπὶ Θεοῦ λεγομένην πρεσβεύων οὐσίαν, σὲ μὲν οἰμίζειν ἐῶ, εἰς καταδρομήν σου ἀρκούμενος, οἷς αὐτὸς ἑαυτὸν ἐξελέγχεις, νῦν μὲν τὴν πατρικὴν οὐσίαν τὸ αἴτιον ἀφαιρῶν, νῦν δὲ τὴν μετ᾿ ἰδιωμάτων οὐσίαν αὐτὴν δηλοῦν ὁμολογῶν τὴν ὑπόστασιν, καὶ τὸ αἴτιον αὐτῇ προσομολογῶν. Ἔτι δὲ καὶ φυσι τὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὸν Πα τέρα καὶ αὖθις αἴτιον Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ούσιω ἕως τοῦτον ἀποκαλῶν. Εἰ γὰρ οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν αἴτιος ὁ Πατήρ, ὡς αἱ εἰρημέναι τοῦ σοῦ τόμου δηλοῦσι περικοπαὶ, καὶ ψεύδη οὐσιῶδες αἴτιον καὶ φυσικὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος του τὸν ἀποκαλῶν, ἢ κατὰ τὰ ὠμολογημένα καὶ σοὶ καὶ ἐμοὶ, καὶ πρό γε ἡμῶν τοῖς θεολόγοις πᾶτι Πατρά σιν· οὐσιῶδες ἀληθῶς αἴτιον, καὶ φυσικὴ αἰτία καὶ ἀρχὴ τῶν ἐξ αὐτοῦ ὁ Πατήρ, καὶ τὸ ψεῦδος αἱ μὴ κατὰ τὴν οὐσίαν αἴτιον εἶναι τὸν πατέρα διοριζόμενα! το: γραφαί ἔχουσι, καὶ ὁ ἐξ αὐτοῦ σοι προσγινόμενος ἔλεγχος ἐντεῦθεν περιφανής. θ'. Ἡμῖν δὲ, ὦ φίλε μοι των λεγομένων ἀκροατά, μετὰ τὸ τοῖς λεγομένοις τὴν αἰτίαν προσθεῖναι, δι᾿ ἣν Κύπριος τὴν πατρικὴν οὐσίαν ἀφαιρεῖται τὸ αἴτιον, ὑποδεικτέον κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν καὶ ἐπό θεν αὐτῷ ἐπὶ τῇ ἀφαιρέσει ταύτῃ παραλογίζεσθαι προσγίνεται τοὺς πολλούς. Ἡ μὲν οὖν τῆς ἀφαιρέ σεως αἰτία ἐστὶ τὸ ἀκριβῶς εἰδέναι αὐτὸν ὡς, εἰ τὴν κατηγορουμένην τοῦ Πατρὸς οὐσίαν αἰτίαν συγχωρήσει λέγεσθαι τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ κατηγορουμένην οὐσίαν αἰτιατὴν ἐκ Πατρὸς, οὐκ ἄν τι καὶ ἀντιφθέγξαιτο τοῖς εἰς τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύμα τις παραλαμβάνουσι τὸν Υἱὸν ἀπὸ τῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν θεολογουσῶν ῥήσεων. Ο δ' ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ παραλογισμός ἀφαιρέσει, καὶ ὁ τῷ παραλογισμῷ ἑπόμενος ἔλεγ γος, καὶ ταῦτα ἐντεῦθέν τοι ἔσται δῆλα. Μίαν ούτ σίαν καὶ τρεῖς ὑποστάσεις κατὰ κοινὴν ἔννοιαν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος πᾶσαν εἰδὼς τὴν Ἐκκλησίαν πρεσβεύουσαν Κύπριος, αὐτὸ τὸ μίαν εἶναι τὴν τῆς Τριάδος οὐσίαν ύλην ποιούμενος παραλογισμού, τοὺς μὲν λόγους, καθ᾽ οὓς μία λέγεται ἡ οὐσία παρασιωπά, εἰς ἄλλην δὲ τὴν οὐκ οἶταν ἔννοιαν ἐκλαμβάνων τὸ, μία, οὐ τοὺς πολλοὺς, καὶ ἁπλουστέρους μόνον, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ αὐτῶν οὐκ ὀλίγους τῶν ἐλλογίμων παραλογίζεται. Μία μὲν γὰρ λέγεται ἡ οὐσία, οὐχ ὅτι τὴν εἰς αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαίρεσιν οὐκ ἐπιδέχεται, οὐδ' ὅτι οὐχὶ τελεία ουσία ὁ Πατήρ, τελεία οὐσία καὶ ὁ Υἱός, τελεία οὐσία καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰσί τε καὶ λέγονται, ἀλλ' ὅτι τα τρία πρόσωπα ταῦτα, ὁ Πατήρ, ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα ουσία, καὶ οὐσία, καὶ οὐσία ὄντα τε καὶ λεγόμενα, πάσης διαφορᾶς καθ' ήν οὐσίας οὐσία διαιμεῖται, ἀνεπίδεκτά είσι παντελῶς. Εἶεν δ᾽ ἂν αἱ τὰς οὐσίας ἀλλήλων διαιροῦσαι διαφοραὶ τὸ θνητὸν καὶ αλάνατον, τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον, καὶ σὺν πολ μεῖς ἄλλοις τὸ κτιστὸν καὶ ἄκτιστον, ἣν τὴ διαφο μάν και Αρειος ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος πρεσβεύων ter de Deo dicitur, essentiam semper in tribus personis, neque unquam absque hypostasi agnoscens, tibi lacrymas mando, satis ad tuam reprehensionem reputans, quibus tu teipsum redarguis, dium nunc paternam essentiam causa spolias, nunc essentiam cum proprietatibus ipsam notare bypo-tasim affirmas, et causam ipsi attribuis: necion dum naturale principium et causam Filii, et Spiritus Patrem. rursumque eumdem Filii et Spiritus essentialiter causam nuncupas. Etenim si non secundum essentiam Pater causa est, ut allata tomi tui pericopæ indicant, et palam mentiris cum essentialem causam, et naturale principium et causam Filii et Spiritus ilium vocas, aut secundum ea, quæ mihi, et tibi et ante nos theologis omnibus Patribus in confesso sunt, essentialis vere causa et naturalis, et principium eorum quae ex ipso sunt, Pater est, et mendacium, non secundum essentiam causam esse Patrem, decernentes tua: scriptiones continent, et quæ inde tui redargutio oritur, bisce manifesta est. 9. Nos vero, ο amice dictorum meorum auditor, postquam jam allatis causam tradidimus, ob quam Cyprius paternam essentiam causa privat, uti promisimus, ostendemus unde ipsi in hac privatione accidit ut multos decipiat. Privationis itaque causa est quod ipse bene sciat, si quæ de Patre prædicatur essentia, causam Filii dici concedat, et quæ de Filio prædicatur, essentiam ex Patre sui causam agnoscere, non posse se contraire iis, qui causam Spiritus Filium stabiliunt, propter dicta quæ astruunt, Spiritum sanctum ex essentia Filii exsistere. Et quæ ex hac privatione sequitur deceptio, et deceptionem redargutio hisce certe ac manifeste patebunt. Unam essentiam et tres bypostases in sancta Triade uno consensu Ecclesiam universalemi asserere sat noscens Cyprius, hoc, unam essentiam Triadis esse materiam suæ deceptionis assumens, rationes, ob quas una dicatur essentia, silet, etin aliam sententiam illud unam retorquens, non muitus, et minus caulos tautau, sed etiam non paucos cor datos atque eximios viros in fraudem duxit. Una siquidem dicitur essentia, non quod divisionem in causam ct causatum non admittat: neque quod perfecta cssentia Pater, perfecta essentia et Filius, perfecta essentia et Spiritus sanctus non sint, et dicantur, sed quod tres istæ personæ, Pater, Filius, et Spiritus essentia, et essentia, et essentia cum sint, et dicantur. differentiam omnem, ob quam essentia ab essentia differt, modis omnibus respuant. Differentiæ autem, quæ essentiam ab essentia differre faciunt, mortale et immortale, rationis compos el expers, et præ multis aliis creatum et increatum sunt, quam diſſerentiam in divina Triade Arius ponere deprehensus est, ob quam Nicæni Patres coacti sunt, et ad quam eliminandam sua posuere studia, voces has. ce, c una, unum, et per omnia simil»» pradicantes de essentia, quæ tribus personis constat. Et vera

quidem ratio, propter quam trium personarum, sive ἑάλω, δι᾿ ἣν καὶ οἱ ἐν Νικαίᾳ Πατέρες ηθροίσθησαν, trium hypostaseon essentia dicitur una, haec est. Sol Cyprius in causam et causatum divisionem et differentiam, tanquam unam ex differentiis assumens, propter quas una essentia ab alia differt, unain esse trium personarum essentiam definit, ita ut neque in causam et causatum differentiam admittat, quæ manifesta deceptio est. Neque enim in causam et causatum differentia essentiæ differentiam inducit, sed personarum, secundum quod causa et causatum differunt, cum tamen unam eamdemque naturam ac essentiam conservent. Quod si testimonia item Scripturarum requiris, Gregorius Nysseensium, ac totius terrarum orbis lumen, in tradenlis dogmatibus præclarissim mus, consubstantialis conjunctiones expresserit, que divisione in causam et causatum nullo modo læ luntur, cum dicit: «In quibus per omnia naturæ simile confitentes, differentiam, quæ est secundum causam et causatum, non inficiamur. › ἦν καὶ ἀναιροῦντες πολλὴν ἐνεδείξαντο τὴν σπου δὴν, τὰς φωνὰς ταύτας, τὸ μία, τὸ ἔν, τὸ ἀπαράλ λακτον τῆς τρισυποστάτου κατηγορήσαι οὐσίας. Ο μὲν δὴ ἀληθὴς λόγος καθ' δν μία ἡ τῶν τριῶν προσώπων τρισυπόστατος θεολογεῖται οὐσία. Οὗτος Κύπριο; δὲ, τὴν εἰς αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαίρεσ σιν αὐτῶν καὶ διαφορὰν ὡς μίαν τῶν διαφορῶν ἐκλαμβάνων, καθ᾽ ἂς οὐσία τις ουσίας τινὸς διαφέρει, οὕτω μίαν εἶναι τὴν τῶν τριῶν προσώπων οὐσίαν διορίζεται, ὡς μηδὲ τὴν εἰς αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαίρεσιν ἐπιδέχεσθαι, ὅπερ προφανής ἐστι παραλογισμός. Οὐ γὰρ εἰς αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαίρεσις οὐσίας διαφόρους ποιεῖ, ἀλλὰ προσώπων διαφοράν, κατ' αὐτὸ μὲν τοῦτο τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφε ρόντων, ὁμοουσίων δὲ τηρουμένων καὶ ὁμοφυῶν. Εἰ δὲ καὶ μαρτυρίας δεῖ σοί τινος ἀπὸ τῶν Γραφών, Γρηγόριος ὁ τῶν Νυσσαέων, καὶ πάσης τῆς οἰκου μένης φωστήρ διαυγής ἐπὶ δόγμασι, τὰς τοῦ ὁμοουσίου παραστήσει συνάψεις, μηδέν τι παρὰ τὴν εἰς αἰτίαν καὶ αἰτιατὸν βλαπτομένας διαίρεσιν, τὸ ἐν οἷς τὸ ἀπαράλλακτον, ο λέγει, «ὁμολογοῦντες τῆς φύσεως, τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα.» 10. Habes jam rationem absolute tibi traditam, unde fit, ut Cyprius permultos in fraudem depellat, cum paternam essentiam causa spoliat. Age punc vero et reliquis ejusdem adversus seipsuni contradictionibus animum attende. In alia primi tomi parte, cum illi visum fuisset dictionem processionis nescio qua ratione in sensum verum ac rectum accipere, illa de dictione discernit, quæ propalam, et quam manifestissime modum ipsam xsistentia esse, et proprietatem Spiritum designantem comprobant. Scribit siquidem in tomi pericopis alicubi: Quod vero neque inde proce- « dere habet, neque generari, neque etiam dicetur ex Patre exsistentiam habere, neque Patrem sui possidebit naturale principium et causam, cum inle neque generetur, neque procedat, quæ sunt propriæ ex illo exsistentiæ notæ.» Et paucis annexis: ‹ Videamus itaque divinum Cyrillum, quamnam ille notam, quod Filius ex Patre sit, assignet? non locis in omnibus generationem. Quid vero Spiritus? Non ubique processionem et procedere. Et hæc de processione primo tomo digerit, quid porro secundo? • Licet enim, ait, c et per Filium Spiritum procedere sanctum, a nonnullis sanctis scripto traditum sit, dictio in sempiternam exhibitionem, non in exsistentiam proprie denotat processionem. › Plane hic similia scribens, homonyma dictione sententiam invertit, et a proprio suo significatu retrahit. Et Cyprius quidem hæc, tu vero quid? Num etiam in hoc semetipsum redarguere a te deprehenditur, qui nunc exsistentiam et proprietatem Spiritus comprobat, nunc multifida homonymia deturpat; an aliud quidpiam tibi videtur? Non aliud dices haec esse opinor, quam a semetipso redargui Cyprium, si modo dictio eadem et deiis, quæ diversa cum sint, uno nomine exprimuntur, et de iis quæ proprietatem notant, dici unquam potest. ι'. Ἔχεις τὸν λόγον ἐντελῶς ἤδη ἀποδοθέντα σου ὁπόθεν τοὺς πολλοὺς παραλογίζεσθαι Κυπρίῳ προσ γίνεται, ἐφ' οἷς τὴν πατρικὴν οὐσίαν ἀφαιρεῖται τὸ αἴτιον. Δεῦρο δὴ οὖν καὶ ταῖς ἔτι λειπομέναις αυ τοῦ καθ᾿ ἑαυτοῦ ἐναντιώσεσι πρόσεχε. Ἐν ἑτέρῳ οὖν τοῦ πρώτου τόμου αὐτοῦ μέρει δόξαν οὐκ οἶδ' ὅπως αὐτῷ τὴν τῆς ἐκπορεύσεως λέξιν εἰς ἔννοιαν ἐκλαβέσθαι τὴν ἀληθῆ, ἐκεῖνα περὶ τῆς λέξεως διέξεισιν & προφανῶς, καὶ πάνυ γε ἀριδήλως τρό πον αὐτὴν ὑπάρξεως και χαρακτηριστικὸν ἰδίωμα παριστῶσι τοῦ Πνεύματος. Λέγει γάρ που τῶν τοῦ τόμου περικοπῶν οὕτως· «“Ο δὲ μήτ' ἐκπορεύεσθαι ἐκεῖθεν ἔχοι, μήτε γεννᾶσθαι, οὐδ' ἂν καὶ ἐκ τοῦ Πατρός λέγοιτο ἔχειν τὴν ὕπαρξιν, οὐδέ γε τον Πατέρα πλουτείη φυσικὴν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, ἐκεῖθεν μὴ γεννώμενον, μηδ' ἐκπορευόμενον τὰ γνωρίσματα τῆς ἐκεῖθεν ὑπάρξεως· ν και μετ' ὀλίγα • Ούκ οὖν ἴδωμεν καὶ Κύριλλον τὸν θεῖον ποιόν τι γνώρισμα τοῦ εἶναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς τίθησιν. Οὐ πανταχοῦ τὴν γέννησιν; τί δὲ τοῦ Πνεύματος; Οὐ πανταχοῦ τὴν ἐκπόρευσιν, καὶ τὸ ἐκπορεύε σθαι;» Ταῦτα περὶ τῆς ἐκπορεύσεως ἐν τῷ πρώτῳ διεξιὼν αὐτοῦ τόμῳ, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ • Εἰ γὰρ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ,» φησί, ο παρά τισι τῶν ἁγίων ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἴρηται, τὴν εἰς ἀΐδιον ἔκφανσιν ἡ λέξις ἐνταῦθα, οὐ τὴν εἰς τὸ εἶναι καθαρῶς σημαίνειν βούλεται πρόοδον.» Καὶ σαφῶς πάντως ἐν τῷ ταῦτα λέγειν τὴν λέξιν εἰς ομωνυμίαν περιίστησι, καὶ τῆς, ἣν ἀληθῶς ἔχει δυνάμεως, ταύτην ἀφίστησι. Καὶ ὁ μὲν ταῦτα. Σὺ δὲ τί φής; "Αρά σοι ἐλέγχεται καν τούτοις ἐλέγχων ἑαυτὸν οὗτο;, ὡς νῦν μὲν εἰς ὑπαρξιν καὶ ἰδιότητα τοῦ Πνεύματος περιιστῶν τὴν ἐκπόρευσιν, νῦν δὲ εἰς τὴν πολυσχιδῆ ταύτην ἀπάγων όμωνυμίαν; ἢ τι ἕτερόν σοι δοκεῖ; Οὐδὲν ἕτερον, οἶμαι, ἢ ἔλεγχον αὐτοῦ καθ᾿ ἑαυτοῦ ταῦτα ἐρεῖ;, εἴπερ λέξις οὐκ ἄν ποτε ἡ αὐτὴ ἐπὶ τῶν αὐτῶν καὶ ὁμωνύμως, και εἰς σημασίαν ιδιότητος ἐκληφθείη.

11. Uuum præterea cum addidero a prædictis minime diversum, finem orationi ponam, In primi tomi rursus pericopis veluti hæsitans scribit:‹ Quomodo erit secundum essentiam Pater, aut productor, aut Filius et Spiritus, aut causa el causalus? Videtur ipse productoris vocem de Palre, non tan. tum quod causam denotat Spiritus, sed etiam quasi illa ad significandam Patris proprietatem bypostaticam posita sit, assumere. Tu porro, quomodo inter alia etiam secundum hos duos significatus, quos dictioni assignat, sibi contraria dicit, et secum pugnat, considera. Quodam enim in loco sui tomi adversus eos, qui Patrem Spiritus causain per Fil.umD asserunt; idque a dicto ‹ productor per Verbum ▸ demonstrant, certamen iuiens, postquam multa AD CONSTANTINUM LIB. I. α'. Εν ότι προσθεὶς τῆς τῶν ῥηθέντων ἐχόμετον ὁμοιότητος τὸν λόγον πέρατι δώσω. Ἐν ταῖς τοῦ πρώτου τόμου πάλιν περικοπαῖς λέγων οὕτω διαπορητικώς, ο Πῶς ἂν εἴη κατὰ τὴν εὐσίαν Πατὴρ, ἢ προβολεύς, ἢ Υἱὸς καὶ Πνεῦμα, ἡ αἴτιον καὶ αἰ τιατόν;» Αὐτὸς μὲν φαίνεται τὴν προβολεὺς ἐπὶ τοῦ Πατρὸς φρονῶν λέξιν, οὐ μόνον ὅτι τὴν αἴτιον αὕτη σημαίνει τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' ὅτι καὶ εἰς ὑπο στατικὴν ἀποκεκλήρωται ιδιότητα τῷ Πατρὶ· σὺ δὲ, ὅπως ἐν ἄλλοις καὶ κατ' αμφοτέρας ταύτας ἂν απονέμει σημασίας τῇ λέξει ἑαυτῷ ἐναντιοῦται καὶ διαμάχεται, σκόπει. Εν γὰρ μέρες τοῦ τόμου αὐτοῦ πρὸς τοὺς τὸν Πατέρα τοῦ Πνεύματος αἴτιον διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγοντας, καὶ τοῦτο ἀπὸ τῆς ο προβολεὺς διὰ Λόγου, ἀποδεικνύντας ρήσεως, τὸν ἀγῶνα ποιούμενος, μετὰ τὰ πολλὰ τῆς πρὸς αὐτοὺς ἀντι- adversus eos exaggerasset, addit: • Ad hujusce ῥήσεως καὶ ταῦτα ἐπάγει·. Πίστιν δὲ τοῦ λόγου τούτου κομίζουσι τὴν τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ ῥῆσιν, τὴν ὅτι Προβολεύς ἐστι τοῦ ἐκφαντορικοῦ Πνεύμα• τις ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ Υἱοῦ· ἥτις καὶ οὐδαμῶς εἰς τοῦτον φέρει τὸν νοῦν. 'Αλλὰ βούλεται τρανῶς τὴν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς τοῦ Πνεύματος παριστάνειν φανέρωσιν.» Ταῦτα ἐν τῷ δευτέρῳ αὐτοῦ τόμφ αὐτολεξεὶ οὕτω Κύριος λέγων, όρα εἰ μὴ καὶ κατ' ἀμφοτέρας, ἃς ἐν τῷ πρώτῳ τόμῳ τῇ προβολεὺς απονέμει λέξει σημασίας, ἑαυτῷ διαμάχεται, εἰ τὸν τοῦ Πνεύματος αἴτιον ἐκεῖ, ὡς καὶ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, τὸν προβολέα ἐκδέχεται, τὴν ἐκ Πατρὸς τοῦ Πνεύματος φανέρωσιν δηλοῦν τὴν λέξιν, ὅπερ οὐχὶ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, ἐνταῦθα νομοθετεῖ, εἰς ὑποστα τικὴν ἰδιότητα. Ἐκεῖ ὅπερ οὐδ᾽ αὐτὴ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ τὴν λέξιν ἀποκληροί τῷ Πατρὶ· προβολέα ἐνταῦθα τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Λόγου τὸν Πατέρα είναι δεχόμενος σημαντικὸν τῆς ἀμφοῖν ἐπὶ τῇ προ βολῇ κοινωνίας, δ καὶ αὐτὸ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, τὴν ῥῆσιν εἶναι ἐπιχυροί. Τί οὖν ἐπὶ πᾶσι τούτοις δοκεῖ τοι διαπραττόμενος Κύπριος; Τί; Πάντως ἄλλο ούτ δὲν ἢ ἑαυτὸν ἑαυτῷ ἀποφαίνων ἐναντιούμενον. Τὴν δέ γε τοιαύτην ἐναντιότητα εἴ τις δίστομον ἀποκαλέσει μάχαιραν παρ' αὐτοῦ Κυπρίου καθ᾿ ἑαυτοῦ τῷ ἀντιδίκῳ ἐγχειριζομένην αὐτοῦ, τῆς ἀληθείας αμαρτήσει οὐδέν. Δύο γὰρ σημασιῶν ἐννοίας ἰσοπόσοις ἐννοιῶν ἀνατρέπων ἐναντιότησι, δίστο, ον ὡς ἀληθῶς μάχαιραν, καθ᾿ ἑαυτοῦ χαλκουργεῖ. Καὶ σκόπει δὴ πά ιν κάνταῦθα, εἰ μὴ δι' ἀλλήλων ζήσεις ἀνατρέπει τὰς ἑαυτοῦ. Τοῖς γὰρ τὸν Πατέρα αἴτιον τοῦ Πνεύματος διὰ Υἱοῦ ἀπὸ τῆς προβολοὺς διὰ λόγου ἀπο δείκνυσι ρήσεως διαμαχόμενος, προτείνει μὲν ὡς εἰς ἀνασκευὴν δῆθεν, ἣν αὐτὸς ἀξίαν σκότους πλάττει φανέρωσιν, ταύτην ὑπὸ τῆς προβολείς σημαίνεσθαι λέξεως διατεινόμενο;, παρ' αὐτὰ δὲ τὸ στόμα ἐμφράγνυται τὴν αὐτοῦ ἀντιπροτεινόντων ὁμολογίαν αὐτῶν, καθ' ἣν την προβολείς αὐτὸς λέξιν εἰς τὸν τοῦ Πνεύματος αἴτιον ἐξελάβετο, τοῖς αὐτοῖς πάλιν ἀπὸ τῆς αὐτῆς ῥήσεως τὴν Υἱοῦ καὶ Πατρὸς ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος ἀποδείκνυ σιν εναντιότητα εναντιούμενος, προτείνει μὲν ὡς ἀνασκευὴν δήθεν, ἣν αὐτὸς ἐπλάσατο υποστατικής σημασίαν ιδιότητος, ὅπου τὴν πατρικὴν οὐσίαν την & vero sermonis confirmationem arripiunt diy ni Damasceni dictum: Productor nempe est revelantis Spiritus Pater per Filium, quod ad rem nihil facit, cum velit aperte ostendere, Spiritum ex Patre per Filium manifestari,» Hæc secundo tomo iisdem verbis prosequens Cyprius, considera, annon secundum ambas, quas primo tomo voci productoris significationes attribuit, secum ipse pugnet. Ibi productorem ad notandum causam Spiritus, uti veritas poscere videtur, accipit, et nihilominus hic ex Patre Spiritus manifestationem vocem indicare, quod alienum a vero est, in hypostaticam proprietatem asseruit. Ibi, quod nec ipsum cum veritate consonat, Patri soli vocem vindicat: productorem hic Spiritus per Verbum Patrem esse acceptus, utriusque in productione communionem, quod ad verum quam proxime accedit, dictionem significare determinat. Quid igitur in his omnibus videtur tibi Cyprius peragere? Quid? Nil aliud quam sibi senietipsi contraria blaterat, et similem contrarietatem si quis gladium bicipitem ab ipso Cyprio suis adversariis contra se porrectum nuncupaverit, ne ille a vero non aberraverit. Duarum siquidem signi- ·ficationum sententias, æqualibus sententiarum contrarietatibus evertens, bicipitem quam verissime gladium adversus se fabricatur. Et rursus attendito an num in iisdem dictiones suas per seipse destruat? Namque cum iis decertans, qui Patrem Spiritus causam per Filium ex productoris per Filium dictione demonstrant, proponit quidem quasi refellens, quam, dignam quæ tenebris obruatur, manifestationem comminiscitur, dum illam indicari productoris voce contendit. Verum statim os illi obstruítur, si confessionem ab ipso factam reponas, qua productoris vocem ad Spiritus causam denotandain assumpsit, ex iisdem rursus et eadem dictione Filii et Patris in causa Spiritus contra se opponit, contrarietatem importal: cum proponit, quasi refelleret, quam ipse commentus est hyposta. ticæ proprietatis significationem, et paternam essentiam productione Spiritus spoliat, et so.a tanquam alicui, quæ essentia destitueretur, Patris hypusiasi cam tribuit: eodem moncuto es ipsius

obturabis, si illius coufessionem ipsi contra oppo. τοῦ Πνεύματος προβολὴν ἀφῃρεῖτο, καὶ μόνῃ ὥσπερ nas, qua ipse, productorem per Filium Patrem asserens dictum, communionem denotare interpretatur, et quas ipse excogitaverat manifestatio-- nes. 12. Sic res divinas pertractare, qui ad summum sapientiae se exaltat, semetipsum instruxit; sic Scripturas exponere, qui cognitione per aerem et in sublimi suspensus vagatur: sic opponentibus respondere, qui magnis cogitationibus inflatur. Tu porro ex his quæ diximus omnibus, quidquid petilsti abunde a nobis pertractatum, possidens (ubi enim, et quibus in rebus, et qua ratione Cyprius sibi contradicit, exacte indicavinius) reliquas nοstras scriptiones legere ne detrectes, illic siquidem reliqua illius blaspheme dicta, quibus non seipsum sed veritatem tantummodo oppugnat, deprehenduntur. τινὶ ἀνουσίῳ τῇ τοῦ Πατρὸς ὑποστάσει ταύτην ἀπένεμε· παρ' αὐτὰ δὲ τὸ στόμα ἐμφράγνυται τὴν αὐτοῦ ἀντιπροτεινόντων ὁμολογίαν αὐτῶν, καθ' ήν αὐτὸς τὴν προβολέα διὰ Λόγου τὸν Πατέρα λέγουσαν ῥῆσιν τὴν κοινωνίαν δηλοῦν ἐξηγεῖτο τῶν, ὡς αὐτὸς ᾤετο, φανερώσεων. ιβ. Οὕτω θεολογεῖν, ὁ εἰς αὐτὸ τὸ τῆς σοφίας επηρμένος ἀκρότατον ἐπαίδευσεν ἑαυτόν· οὕτω τὰς Γραφὰς ἐξηγεῖσθαι, ὁ τὴν γνῶσιν ἀεροπόρος· οὕτως τοῖς ἀντιδιατιθεμένοις ἀντιλογεῖν ὁ τὸ φρόνημα ὑψηλός. Σὺ δὲ ἐκ τῶν εἰρημένων πάντων πᾶν ὅπερ ᾐτήσω ἱκανῶς ἀφοσιωθέν σοι παρ' ἡμῶν ἐσχηκώς (ὅποι γὰρ καὶ ἐν τίσι, καὶ ὅπως ἑαυτῷ Κύπριος έναντιοῦται, ἀκριβῶς ἡμεῖς δεδηλώκαμεν), μηδὲ τῶν ἄλλων ἡμετέρων αμέλει γραφῶν, δι' ὧν αἱ λοιπαὶ τῶν βλασφημιῶν αὐτοῦ, ἐν αἷς μὴ ἑαυτῷ, τῇ δ' άληθείᾳ μόνῃ ἐναντιοῦσθαι συμβαίνει αὐτὸν, ἐξελέγο χονται. TON ΠΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΝ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟΝ. EJUSDEM AD CONSTANTINUM LIBER SECUNDUS. 1. Neque secundam tuam petitionem rejicimus, G sed eam excipientes, æque atque primain pertraclabimus, et absolvemus, stultas siquidem ac futiles Cyprii nugas, quibus ille seipsun implicat, in his, quæ veritatem oppugnans concinnavit, scriptoque tradidit, nostra scriptione, uti petieras, patefecinus: et quain nunc rursus exposcis, scripto tibi consignari solutionem eorum, quæ novissime et præter communem usum pronuntiata in dogmate, de processione ex Patre per Filium Spiritus inaudisti, promptissime labore suscepto exsolvemus. Et jam audi, et animo volvito, annon prudenter ista dicantur, quæ nec minimum quidem a veritate deerrant. α'. Οὐδὲ τὴν δευτέραν σὴν ἀποπέμπομεν αἴτησιν, ἀλλὰ προσιέμενοι καὶ αὐτὴν, οὐδὲν τῆς προτέρας ἔλαττον ἐκπεραίνομεν. Τά τε γὰρ Κυπρίου μωρά ληρωδήματα, ἐφ᾽ οἷς αὐτὸς ἑαυτῷ ἐν τοῖς κατὰ τῆς ἀληθείας αὐτοῦ περιπίπτει συγγράμμασιν, ἐγγράφως σοι ὅπερ ᾐτήσω πρὶν ὑπεδείξαμεν· καὶ ἃ πάλιν ἀρτίως αἰτεῖς ἔγγραφον τὴν λύσιν ἡμᾶς ἀπαιτῶν, ὧν και ο τέρως ἐπὶ τῷ δόγματι τῆς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος ακήκοας ἐκπορεύσεως ἑτοίμως ἐκπληροῦν ὑφιστάμεθα. Καὶ δὴ ἄκους, καὶ λογίζου, εἰ μὴ συνετῶς ταῦτα, καὶ τῆς ἀληθείας μηδὲν λειπόμενα οὐδαμῶ;. β'. Ο μὲν τὰ καινὰ τῶν ῥημάτων εἰπὼν, ὥσπερ 2 Qui dictiones novas usurpat, veluti sumptionem preponens, non esse idem exsistentiam, et τι λήμμα τιθέμενος πρότερον, μή ταυτὸν εἶναι υπαρ

AD CONSTANTINUM LIB. II. ξιν καὶ τρόπον λέγειν υπάρξεως. «Εἴπερ ἡ μὲν exsistentiæ modum: «Si existe:tia rem, essentiat πράγματός ἐστι καὶ οὐσίας σημαντική ή ύπαρξις, ὁ δὲ τῆς ὑπάρξεως τρόπος διαφορᾶς τῆς πρός τι ἕτερον ὑπαρκτὸν θεωρουμένης δηλωτικός, οὐ καλῶς ἔλεγε τὴν Υἱοῦ καὶ Πατρὸς ἑνότητα ἐπὶ τῇ τοῦ Πνεύματος αἰτία συνάγειν τοὺς ταύτην συνάγοντας, ἀπὸ τοῦ τοὺς Πατέρας ἡμῶν τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν θεολογήσας τοῦ Πνεύματος. Εἰ γὰρ οὐκ αὐταῖς φωναῖς ὕπαρξιν, ἀλλ' ἐκπόρευσιν δι' Υιοῦ οἱ Πατέρες ειρήκασιν, ἔφη, τρόπος δὲ ὑπάρξεως, οὔμενουν ὕπαρξις ἡ ἐκπόρευσις, οὐκ ἂν εἴη τὸ μὴ βεβαίως μηδ' ώρισμένως τὴν ὕπαρξιν ἔχειν λεγόμενον δι' Υἱοῦ, αἴτιον αὐτὸν ἔχον, δι' οὗ θεολο γεῖται ἐκπορευόμενον.» Ταῦτα μὲν τὰ τῆς καινῆς ἐπὶ τῇ ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματ τις ἐξηγήσεως συντείνοντα, ὡς τῷ ἐξηγουμένῳ ἐδόκει, τοῖς τὴν ἑνότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ αἰτία μὴ καταδεχομένοις τοῦ Πνεύματος. Ἡμεῖς δὲ, εἶχε τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν μηδὲν ἄλλο ἢ τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν σημαίνουσαν ἀποδείξομεν, οὐ μόνον οὐδὲν τοὺς τὴν ἑνότητα Πατρὶς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος αρνουμένους ἀπένασθαι τῆς ἐξηγήσεως ἐάσομεν, ἀλλὰ καὶ βιαιοτέραν αὐτοῖς ὅτι μάλα τὴν ἀνάγκην ἐπάξομεν, τοῖς τὴν ἑνότητα ταύτην ὁμολογοῦσι συντεθῆναι ἡμῖν. Εἰ γὰρ οὐδὲν τοῦ ἰδίοις πτεροῖς ἁλίσκεθαι ἰσχυρό τερον, ὁ διὰ τὸ μὴ τοὺς Πατέρας αὐταῖς φωναῖς ὕπαρξιν, ἀλλ' ἐκπόρευσιν δι᾿ Υἱοῦ εἰρηκέναι, τὸ αἴτιον ἀφαιρῶν τὸν Υἱὸν, δῆλον ὡς τὴν ὕπαρξιν ἀποδεικνύντων ἡμῶν διὰ Υἱοῦ, ἰσχυραῖς ταῖς ἀνάγκαις δώσει αὐτό. Ἐπεὶ μηδ᾽ ἔστι δυνατὸν οὐδαμῶ; τὸν τῇ ἀποφάσει τῆς ὑπάρξεως ἀφαιροῦντα τὸ αἴτιον μὴ τοῦτο δοῦναι τῇ καταφάσει, καὶ μάλιστα ὅτε μέλον ἐστὶν αὐτῷ, ὅπερ καὶ πᾶσι τοῖς ἐναντιουμένοις ἡμῖν οἶσθα προσόν, λόγοις καὶ κανόσιν ἐμφιλοσόφοις προσδιαλέγεσθαι. γ. Ἀλλ' ὅπως μὲν λόγοις τοιούτοις καὶ κανόσι τοιοῖσδε οἱ ἀντιλέγοντες ἡμῖν προσανέχουσιν, ὡς ἀκρι θὲς λέγειν τὸ παρὸν, ἑατέον ἐστί. Βραχὺ δὲ τοῦτο μόνον εἰρηκότες ἡμεῖς, ὡς πᾶσα τούτοις ἡ περὶ τοῦτο σπουδή, ὡς ἂν ἐντεῦθεν χώραν οἱ παραλογι σμοί, οἷς τὰ πολλὰ τεθήπατι, σχοίεν, τὸ πᾶν τοῦ λό του πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ μηδὲν ἄλλο ἢ τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ σημαίνειν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος τρέψομεν, ὅπως ἂν αὐτοῖς πολλῇ τῆς δίκης περιουσίᾳ τὴν εἰρημένην τῆς ὁμολογίας ἀνάγκην ἐπάξωμεν. Ἔσται δὲ ἡμῖν ἡ αναγκαστικὴ τῆς ὁμολογίας ταύτης ἀπόδειξις ῥᾷον προβαίνουσα, οὕτω δὴ τὸν λόγον πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν ἐξηγούμενον ἀποτείνουσιν. "Αρ', ὦ βέλτιστε, διὰ τοῦτό σοι ἄλλο μὲν ύπαρξις, άλλο δὲ ὁ σῆς ὑπάρξεως τρόπος δοκεῖ, ὅτι οὐσιωδῶς μὲν ἡ ὕπαρξις, εἰς διαφορᾶς δὲ λόγον ὁ τῆς ὑπάρξεως τρόπος κατηγορεί τα τοῦ ὑπαρκτικοῦ; Διὰ τοῦτο πάντω; καὶ οὐκ ἄν τι ἄλλο ἔχεις εἰπεῖν. Ἀλλὰ τὸ δοκοῦν σοι τοῦτο στι βαρὸν καὶ δυσάντητον, ὡς ἱστὸς ἀράχνης, διαλυθή σεται, μηδὲν ἄλλο τὸν τῆς ὑπάρξεως τρόπον ἢ τὴν τοιάνδε δηλοῦν ἀντιπροτεινόντων ἡμῶν ὕπαρξιν. Εἰ γὰρ τοιάνδε υπαρξιν ὁ τῆς ὑπάρξεως τρόπος δηλοί, que significat, exsistentiæ autem molus differentiam, qua respectu alterius exsistentia consideratur, denotat, male quidem asserebat, Filii et Patris unitatem in Spiritus causa colligere, qui eam colligebant ex e, quod Patres nostri ex Palre per Filium Spiritus processionem statuere. Etenim licet non iisdem verbis exsistentiam sed processionem per Filium Patres vocavere, modus exsistentiæ, non item exsistentia processio est, quod certe ac determinate per Filium exsistentiam habere dicitur, causam illum sui habet, per quem procedere asseritur.» Hæc sunt novæ de processione ex Patre per Filium Spiritus interpretationis commenta, quæ conferunt, ut interpreti videtur, coadjuvantque illos, qui unionem Patris et Filii in causa Spiritus non probant. Nos porro, si ex Patre per Filium proces sionem nil aliud quam ex Patre per Filium exsistentiam significari ostenderimus, von solum uibil utilitatis hac interpretatione accedere unionem Patris et Filii in causa Spiritus peruegautilus permittemus, sed violentius ipsos cogemus, nobis banc unionem asserentibus manus dare, et in nostram ire sententiam. Etenim si nihil validius est, quam propriis alis capi, qui, quod Patres non ¡¡sdem vocibus exsistentiam sed processionem per Filium expressere, causam aufert a Filio, manjfestuin remanet, si nos exsistentiam per Filium demonstraverimus, valida necessitate coactumn, prorsus id concessurum. Cum fieri nullo modo possit ut qui negatione exsistentiæ causam aufert, non eam illius affirmatione concedat, et præcipue cum illi curæ est, quod et nobis, et omnibus qui nobis adversantur peculiare esse bene cognoscis, rationibus et regulis philosophicis verba facere. 5. Sed quomodo similibus rationibus et regulis animum advertunt, qui nos oppugnare nituntur, accurate dicere, in aliud tempus diſſerendum videntur: ubi breve hoc prius notificaverimus, eorum universa studia tendere, ut inde locum habeant deceptiones et fraudes, quibus illi ad stuporem delectantur, orationem universam ad demonstraldum nihil aliud denotare ex Patre per Filium processionem, quam ex Patre per Filium exsistentigin Spiritus, convertemus, ut ipsis, multo in simili causa superiores facti dictum, uti res est, confitendi necessitatem imponamus. Demonstratio vero hæc, quæ necessario cogat, facilius procedet, si sermonem adversus similis interpretationis auctorem học modo digeramus. Propterea ne, o vir eximie, a.ind exsistentiam, et aliud exsistentiæ modum esse discernis, quod ratione essentiae exsistentia, ad notandam vero differentiam exsistentiæ modus de eo, quod exsistit, prædicatur? Propterea prorsus, neque aliud unquam indicaveris. Sed hoc hic tibi videtur validissimum, et ad quod nemo responderit, veluti arasna Lela dissolvetur, dum nos co..tra opponemus, si aliud cxsistentiæ modum, quam

τοῦτο καὶ ἄλλο βούλεταί τι οὐδὲν τοῦ δόγματος ἡ ἀλήθεια, τὰ ῥηθησόμενα κατά μέρος ἐπισκοπῶν γνωριείς. Εἰπὲ γάρ. Ομολογεῖς ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα λέγων ἐκπορευόμενον, ἐκ Πατρὸς αὐτὸ λέω γειν ἔχον τὴν ὕπαρξιν; Ομολογεῖς, οἶδα· Τὴν ἐκ Πατρὸς δὲ οὕτω δηλῶν τοῦ Πνεύματος διὰ τῆς ἐκε πορεύσεως ὑπαρξιν, κατὰ ταυτὸν καὶ διαφοράν ταύ την εἶναι πρὸς τὴν ἐκ Πατρὸς γέννησιν τοῦ σὺν αὐτῷ αἰτίου τοῦ Υἱοῦ συνομολογεῖς, καὶ τοῦτο λέγειν σε πέπεισμαι. Τί δὲ αὐτὴν αὖθις τοῦ Υἱοῦ λέγεις εἶναι τὴν γέννησιν τῆς ὑπάρξεως τούτου δηλωσ τικήν; Καὶ εἰς κόρακας ἀποπέμψῃ πάντως τὴν μὴ ὁμολογοῦντα· καὶ διαφορὰν δὲ ὡς πρὸς τὴν ἐκτός ρευσιν καὶ ὕπαρξιν ταύτην ἐρεῖς; Καὶ μέγα βοήσεις, talem exsistentiam significare. Nam si talem exsi- πῶς ὁ τῆς ὑπάρξεως τρόπος οὐχ ὑπαρξις; Ὅτι δὲ stentiam exsistentiæ modus notat, qua ratione. exsistentiæ modus non fuerit exsistentia? Hoc vero sibi velle nec aliud dogmatis veritatem, dicenda per partes considerans, plane dignosces. Namque di. cito. Faterisne cum dicis Spiritum ex Patre procedere, ex Patre eumdem exsistentiam habere? Fateris, nec fallor, verum ex Patre hoc modo indicans Spiritus per processionem exsistentiam, eodem momento et differentiam esse respectu generationis ex Patre Filii, qui ex Patre 'cum ipso causam agnoscit, simul fateris? Neque hoc te infi. cias ire suadeor. Quid ergo rursus, Filii generationem faterisne illius exsistentiam indicare? Et in perniciem ac corvos aman labis eum, qui id non asserit. Et differentiam respectu processionis et οιμώζειν οἶδα τὸν ἀπαρνούμενον. Κἀγὼ περαιτέρω exsistentiæ illam ne dices? Et clamabis clare, infelicem esse qui id pernegat. Et ego prae his confessis nihil ultra requiro ad demonstrationem absolvendam. ξί ex Patre processio indivise, quæ tu dividis utraque infert, manifestum remanet, non alio modo se habere et quæ per Filium est. Procedere enim a Patribus per Filium dicitur, quod respectu generationis Filii differentem ex Patre per Filium exsistentiam habet. Quod si hæc quoque tu probas, age una nobiscum, et in causa Spiritus unitatein Patris et Filii confitere. Hoc namque videbatur el tibi, si Patres exsistentiam pronuntiassent per Filium, nec erit nobis alia ratione opus ad te persuadendum. 4. Quod si nondum suasus pertinacius contendis, etiam ex iis ipsis, quibus tu defecteris (regulas et rationes philosophicas oratio innuit) exsistentiam et exsistentiæ modum indivisa esse demonstrari tibi petis, ut certa exquisitio repræsentatione comprobetur, nullum intercedere discrimen, sive exsistentiam sive exsistentiæ modum dicas, etiam banc demonstrationem et repræsentationem ex illis absolvemus, quæ a philosophis uti certa communiter acceptantur. Omnnes prorsus, quibus philosophica placita curae sunt, uno ore fatentur, nullum habi tum ab illo subjecto, cujus habitus est, unquam dividi, et nullam differentiam ab eo subjecto, cujus clifferentia est, unquam abesse, et in specie nullam ex jam dictis in hypostasi esse extra subjectum. Si vera hæc sunt, et communi philosophorum confessione confirmata: et fieri nequit, ut quispiam demonstret non simul exsistere, cum habitu nempe, quod habitui subjicitur, et cum differentia, quod differentiam complectitur, age responde interim mihi: Au processio procedentis, secundum habitum eorum, quæ ad aliud referuntur, processio scilicet Spiritus, et differentia iilius respectu generationis Filii separation et absque subjecto dicenda est, ex Patre per Filium exsilire? Sed nullo unquam modo hanc divisionem proponere audebis. Quod si id non andes, quid præterea dices? et si ad stabiliendas tuas interpretationes, reponsionem intentare volueris, qui respondebis? Totum sane quod respon τῶν ὁμολογιῶν δὴ τούτων μηδενὸς ἔτι χρήζειν δοχώ τὴν ἀπόδειξιν. Εἰ γὰρ ἡ ἐκ Πατρὸς ἐκπόρευσις ἀδιαιρέτως, ἃ σὺ διαιρεῖς, ἀμφότερα δύναται, εὔδηλον ὡς οὕτω ταῦτα δὴ καὶ ἡ δι' Υἱοῦ. Ἐκπορεύ:- σθαι γὰρ τοῖς Πατράσι τὸ Πνεῦμα λέγεται δι' Υἱοῦ, ὅτι τὴν πρὸς τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ διαφέρουσαν ἐκ Πατρὸς ὕπαρξιν ἔχει δι' Υἱοῦ. Εἰ μὲν οὖν οὕτω συν δικεῖ ταῦτα καὶ σοὶ, δεῦρο δὴ στῆθι μεθ᾿ ἡμῶν καὶ αὐτὸς τὴν ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος ενότητα τοῦ Πατρὸς ὁμολογῶν καὶ Υἱοῦ. Τοῦτο γὰρ καὶ αὐτὸ σοὶ ἐδόκει, ἐὰν οἱ Πατέρες ύπαρξιν εἰρήκασι δι' Υἱοῦ, καὶ οὐκέτι λοιπὸν ἑτέρου λόγου τοῦ πείσοντός σε δεηθησόμεθα. δ. Εἰ δὲ καὶ ἔτι πεισμονῆς ἐξεχόμενος ἐθέλεις καὶ ἀπὸ τῶν οἷς αὐτὸς χαίρεις (τοὺς ἐμφιλοσόφους κανό νας τε καὶ λόγους ὁ λόγος αινίττεται) τὴν ἀπόδειξι τοῦ ἀδιαιρέτου τῆς ὑπάρξεως, καὶ τοῦ τῆς ὑπάρξεω; τρόπου συγκροτῆσαι ἡμᾶς, εἰς βεβαίαν καὶ ἀκριβῆ τὴν παράστασιν τοῦ μηδὲν διαφέρειν ύπαρξιν και τρόπον λέγειν ὑπάρξεως, καὶ τὴν τοιαύτην ἀπόδει ξιν καὶ παράστασιν ἔκ τινων ποιησόμεθα, & κοινή τις ἔχει τῆς φιλοσοφίας ὁμολογία. Τοῖς πᾶσι πάντως, οἷς φιλοσόφων μέλει λόγων, συνωμολόγηται, μηδέ μίαν σχέσιν τοῦ οὗ καὶ ἔστιν ὑποκειμένου σχέσις, διαιρεῖσθαί ποτε, καὶ μηδεμίαν διαφορὰν τοῦ οὗ καὶ ἔστιν υποκειμένου διαφορὰ, ἀπεῖναί ποτε· μηδ' ἐν ἰδίᾳ μηδεμίαν τῶν εἰρημένων εἶναι τῇ ὑποστάσε:- παρὰ τὸ ὑποκείμενον. Εἰ γοῦν ἀληθῆ ταῦτα καὶ κοιναῖς ταῖς φιλοσόφοις ἐννοίαις όμολογούμενα, καὶ εἴπερ οὐκ ἔστιν, ὅπως ἄν τις καὶ ἀσυνύπαρκτα δείξεις ταῦτα τῇ σχέσει, τὸ σχετόν φημι, τῇ διαφορά τε τὸ διάφορον· δεῦρο δὴ ἀπόκριναι τὸ λοιπὸν, εἰ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ ἐκπορευτοῦ κατὰ τὴν τῶν πρός τε σχέσιν, Πνεύματος οὖσαν εκπόρευσιν, καὶ διαφορὰν αὐτοῦ πρός γε τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημέν νως, καὶ τοῦ ὑποκειμένου χωρίς ἐστι λέγειν ἐκ Π2τρὸς προϊοῦσαν διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἂν ἔχοις πάντως τὸ ἀποτετμημένον τοῦτο ἀποθαῤῥῆσαι ποτε. Πρὸς τοῦτο δὲ μὴ ἀποθαῤῥῶν, τί φήσεις; Απολογήσῃ δὲ πρὸς σύστασιν τῶν σῶν ἐξηγήσεων, τί εἶχες ἂν καὶ ἀπολογεῖσθαι; κακῶς μὲν καὶ ἐπισφαλῶς. Απολα γεῖσθαι δ' ὅμως πρὸς ἄρνησιν τῆς ἐκ Πατρὸς ὑπάρ

} AD CONSTANTINUM LIB. II. ξεως τοῦ Πνεύματος διὰ Υἱοῦ, ὁπόθεν καὶ ἡ τοῦ dendo adduceres ab improbitate atque erroribus Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑνότης, ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύμα τῆς ἔπεται, εἰ τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν διαγράψει τῶν θείων εἶχες Γραφῶν. Νῦν δὲ ταύτην ἔχων μηδαμῶς διαγράψαι, πείθου λοιπὸν ταῖς τὴν ἐκ Πατρὸς δ.' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ εἶναι ύπαρξιν συνιστώσαις ἐννοίαις ἔκ τε τῶν δογματι χῶς ὡμολογημένων ἔκ τε τῶν ἐμφιλοσόφως σὴν χάριν ἀποδεδειγμένων ἡμῖν. Καὶ δεῦρο δὴ στῆθι μεθ᾿ ἡμῶν καὶ αὐτὸς, ὅπερ μοι καὶ πρότερον εἴρηται, τὴν ἐπὶ τῇ αἰτία τοῦ Πνεύματος ενότητα τοῦ Πατρὸς ὁμολοτῶν καὶ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ τοῖς οἰκείοις ἀντιβαίνειν σε λόγοις οὐ χρὴν ἐὰν ἡ ἑνότης διαβλητέα παρὰ τὸ μὴ τοὺς Πατέρας ὑπαρξιν εἰρηκέναι δι' Υἱοῦ, παραδεκτέα πάντως, ὡς ἐν φροιμίοις μοι προανατέτακται, περὶ τῆς ὑπάρξεως αὕτη ἀπόδειξις. non aberraret, nihilominus, ut ex Patre exsistentiam Spiritus per Filium negares, responderes non alia quain quæ et Patris et Filii unitatem in causa Spiritus comprobant: sin minus ex Patre per Filium processionem ex divinis Scripturis eliminares. At nunc, cum illam rejicere nullo modo valeas, interim crede, tum ex certis uti de dogmate prolatis confessionibus, tum ex philosophicis, ut tibi mo. rem gereremus, a nobis demonstratis sententiis, ex Patre per Filium processionem, ex Patre per Filium esse exsistentiam constabiliri. Et age Yuna nobiscum et ipse conspira, quod et supra dixi, asserens, in causa Spiritus Patris et Filii unitatem. Etenim si tuis ipse verbis pugnare indecorum judicas, si unitas rejicienda est, quod latres exsisten. tiam per Filium non dixerunt, equidem excipienda a te est modis omnibus, ut in proœmio dictum est, de exsistentia demonstratio hæc. ε'. 'Αλλ' είτε πείθομεν, εἴτε καὶ μή, σὺ δὲ ὁ τὴν 5. Sed sive suademus, sive non, tu qui absurde ἀπόδειξιν τοῦ παραλόγου τῆς ἐξηγήσεως ἐπὶ βεβαιώ- interpretationis demonstrationem ad confirmandam σαι τῆς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὑπάρξεως τοῦ Πνεύμα ex Patre per Flium exsistentiam Spiritus, per quam τῆς, ἐξ ἧς ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑνότης ἐπὶ τῇ Patris et Filii unitas in causa Spiritus manifestaαἰτία τοῦ Πνεύματος ἀναφαίνεται, ἔγγραφον ἡμᾶς tur, scripto tibi tradi a nobis petiisti, perfecte ab αίτησάμενος, τελείαν ἤδη ταύτην ἀπολαβὼν, σκόπει solutam ipsam jam habens, considera deinceps, ἑξῆς, ὅπως ἂν ἔχοις καὶ ἂς ὁμωνυμίας οἱ τῆς ἀλη quomodo tibi expungendæ sunt voces homonymæ, Γείας ἐχθροὶ ἐπὶ διαβολῇ τοῦ αὐτοῦ δόγματος ἀνα quas veritatis hostes, ad refellendum dogma, comπλάττουσι διαγράφεσθαι. Πρὸ μὲν ἁπάντων ταῖς miniscuntur. Et inter alia cum absurdis illis interπαραλόγοις ἐξηγήσεσι συνδιάγραφε, ἣν τῆς ἐκπο pretationibus annumera, quam processionis homoρεύσεως αὐτῆς ὁμωνυμίαν οἱ ἀλιτήριοι καταψεύδονuyniam scelesti isti mendose couâugunt, deinceps τα:. Μετὰ δὲ καὶ ἃς ἄλλας ἀναισχυντοῦσιν ἐπισφα- et quas alias impudenter, nec absque errore effuλας, τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα προέρχεσθαι, προχεῖσθαι, πηγάζειν, καὶ ἀναβλύζειν 5 ωνυμοῦν οὐχ ὑποστελλόμενοι. Διάγραψε δὲ ἀπάσας αὐτὰς ἐξ αὐτῶν κανταῦθα τῶν χειλέων αὐτῶν, ἄγχων καὶ ἀπελέγχων αὐτούς· ἀπελέγξεις δὲ οὕτω, τὴν μὲν τῆς ἐκπορεύσεως διαγράφων όμωνυμίαν, ἐξ ὧν οὐδὲ αὐτοὶ ἀπαρνούνται τρόπον λέγειν ὑπάρξεως την ἐκπόρευσιν. Εἰ γὰρ διαφέρει μηδὲν, πάντως δὲ διαφέρει οὐδὲν τρόπον λέγειν ὑπάρξεως ἡ διαφορὰν καὶ ιδιότητα Πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν, ἡ δὲ ἰδιότης ἀκίνητος, ἢ πῶς ἂν ἰδιότης μείνῃ, καὶ τὴν εἰπόντα οὐκ ἀγνοεῖς, κινουμένη καὶ μεταπίπτουσα. Που ἐκείν πολυσχιδής ἕξει χώραν όμωνυμία ἐπὶ λέ ξεως, ἣν μηδὲ αὐτοὶ τρόπον λέγειν ὑπάρξεως ἀναάλλονται; Τὰ δύο γὰρ ταῦτα ἴδιον καὶ κοινὸν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ κατὰ ταυτόν συνδραμεῖν τῶν πάντη ἀνεγε χωρήτων. Καὶ ὁ τοῦτο ἀποδεικνύων συλλογισμός, ὁ τῇ θέσει τοῦ ἡγουμένου τὸ ἑπόμενον κατασκευάζων ἐστίν. Ει γαρ ίδιον, οὐ κοινὸν, ἀλλὰ μὴν ἴδιον, οὐ 5'. Τὴν μὲν ουν τῆς ἐκπορεύσεως οὕτω διαγράψε ἐμωνυμίαν· τὰς δὲ τῶν ἀναγεγραμμένων λέξεων, ἐπον, τὸν τῆς ὁμωνυμία; λόγον αὐτοὺς ἀπαιτῶν, λεγόντων ἀκούῃς αὐτῶν ὡς, Εἰ καὶ ἐξ αμφοῖν, τοῦ Πατας δηλονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγεται Γαμβάνει, προ-ρχεσθαι, προχεῖσθαί τε, πηγάζειν καὶ αμβλύζειν, αλλ' ἡ τῆς πατρότητος καὶ υἱοτητος δια PATROL. SR. CXLI. tiunt, ex Patre nempe et Filio Spiritum progre.li, provenire, elundi, efiuere, exsilire in homonyma trahere non verentur. Expunge vero omnes eorumdem, nec aliorum labiis bic quoque ipsos præfocans et refellens. Refelles vero hoc modo, processionis homonymiam ad illos rejiciens, qui nec ipsam abnegant, cum asserant, modurn exsistentiae esse processionem. Nam si in nulla re differt, aut non differt modum dicere exsistentiæ, sive differentiam et proprietatem Spiritus processionem, et proprietas immota manet, aut quomodo proprietas perseverabit, neque dicti auctorem ignoras, si movetur, el ex uno in aliud concidit. Ubi interim multifida, et in multos sese significatus exserens locum habebit homonymia in dictione, quam uee ipsi modum dicere exsistentiæ respuunt. Hæc siquidem duo proprium et commune de eodem se· cundum idem simul concurrere nullo unquam modo possunt. Et hoc probat syllogismus, qui thesi antecedentis consequens comprobat. Nam si proprium est, commune non est, sed proprium est, non ergo commune est. 6. Processionis itaque homonymiam sic refilles. Suprascriptarum vero dictionum, si ab eisdem lomonymiæ rationem poposceris, respondentes qudies: Licet ex utroque, Patie scilicet et Filio, dicatur progredi, provenire, profundi, elrundi es exsibre, verumitamen paternitatis ac filiationis differentia facit, ut similes dictiones de Patre dictæ

Spiritus exsistentiam intelligere dent, cum nihil φορὰ τὰς λέξεις ταύτας ἐπὶ μὲν Πατρὸς λεγομένα; εἰς δήλωσιν τῆς τοῦ Πνεύματος νοεῖσθαι ὑπάρξεως δίδωσι, μηδενὸς ἐμποδὼν πρὸς τὸ ἐκπορευτῶς καὶ κατ᾽ αἰτίαν νοεῖσθαι αὐτὰς γινομένου, ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ χορηγία; καὶ δόσεως, πέμψεώς τε καὶ ἀποστολῆς ἀναγκάζει λαμβάνεσθαι. Τούτων γὰρ τῶν λόγων ἐπιδραττόμενος σύ, κἀκ τῶν ἰδίων ἤδη χει λέων ἁλισκομένους ἔχων αὐτοὺς, ἐξ ὀνύχων τις ἂν εἴποι τὸν ἀετὸν, ἐφ᾽ οἷς πᾶσαν τὴν τῶν τοιούτων λέξεων συστοιχίαν τὴν ἐκ Πατρὸς ὁμολογοῦσι τοῦ Πνεύματος δηλοῦν ὑπαρξιν, μηδενὸς ἐμποδὼν πρὸς τὸ ἐκπορευτῶς καὶ κατ᾽ αἰτίαν νοεῖσθαι αὐτὰς γίνο μένου, ἐρεῖν ἔτι προσαπαιτήσεις αὐτοὺς, εἰ τὴν ῥηθεῖσαν ἄλλην τῶν λέξεων συστοιχίαν, καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ παρ' αὐτῶν ὁμολογουμένην τὴν τῆς χορηγίας καὶ δόσεως, πέμψεώς τε, φημὶ, καὶ ἀποστολῆς, όμω λογοῦσι καὶ ἐκ Πατρὸς λέγεσθαι; Κανταῦθα συντι θεμένων, συντίθενται γὰρ καὶ τὴν τοιαύτην συστοι χίαν, καὶ ἐκ Πατρὸς καθάπερ οὖν καὶ ἐξ Υἱοῦ περὶ τοῦ Πνεύματος λέγεσθαι, προσεπάξει; τῇ ἐρωτήσει, εἰ τὴν τοιαύτην συστοιχίαν τὴν τῆς χορηγίας καὶ δόσεως, πέμψεώς τε, φημί, καὶ ἀποστολῆς ἐπ' ἀμφοῖν τοῖν προσώποιν τὴν κατὰ χάριν ἐν τοῖς ἀξίας δηλοῦν ὁμολογοῦσι τοῦ Πνεύματος ἐπιφοίτησιν. Κάτ πειδὰν τὴν αὐτῶν κἀπὶ τούτοις δέξῃ ἐπίνευσιν· οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἐπὶ τούτοις ὁ ἀντιλέγων σοι ἔσται τελευ ταίαν πρὸς αὐτοὺς τηρήσεις ἐρώτησιν, εἰ τὴν τοιαύ την πάλιν συστοιχίαν επίσης κατά γε τὸ διανεμητικὸν τῷ Πατρὶ διδόασι καὶ τῷ Υἱῷ; καὶ τοῦτο διδόντων αὐτῶν, ὅρα λοιπὸν καὶ ἐφεξῆς, εἰ τίς σοι πόνο; ἔσται, τὰς αὐτοῖς πεπλασμένας ἀπελέγχειν ομωνυμία, Μετὰ γὰρ τὰ ὡμολογημένα ενισταμένων αὐτῶν ὡ;, εἰ καὶ ἀμφότεραι αἱ εἰρημέναι τῶν λέξεων συστοι χίαι, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς θεολογοῦνται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἡ τῆς πατρότητος καὶ υἱότητος διαφορά τῇ μιᾷ τῶν συστοιχιών, τῇ τῆς διανομής δηλονότι δηλωτικῇ, μηδὲν ἐμποδὼν πρὸς ἑνότητα γινομένη τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, θατέραν αὐτῶν, τὴν τοῦ προϊέναι φημί, προέρχεσθαι, προχεῖσθαι, πηγάζειν, καὶ ἀναβλύζειν, ἐπὶ μὲν Πατρὸς εἰς δήλωσιν τῆς τοῦ Πνεύματος νοείσθαι ὑπάρξεως δίδωσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ χορηγίας καὶ δόσεως, πέμψεώς τε καὶ ἀποστολῆς, ἀναγκάζει λαμβάνεσθαι, σὺ μετὰ παρ ῥησίας πολλής, ο μάταιοι, πρὸς αὐτοὺς ἐρεῖς, καὶ πολλὴν τὴν τοῦ Σατὰν ὁμοιότητα ἐπὶ τῇ σπουδῇ τοῦ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐπιδεικνύμενοι σχίσματος, είγε τῆς πατρότητος καὶ υἱότητος ἡ διαφορὰ τὴν τῶν ἐπὶ του Πατρὸς ἐπὶ σημασία τῆς τοῦ Πνεύματος υπάρξεως λεγομένων, καὶ τὸ ἐκπορευτῶς δυναμένων, καὶ κατ' αἰτίαν λέξεων ἀπαρίθμησιν εἰς όμωνυμίαν εἶχε τρέ πειν ἐπὶ Υἱοῦ, καὶ ἐπὶ τῶν εἰς δήλωσιν τῆς διανο μῆς λαμβανομένων τοῦ Πνεύματος, ἐδύνατο ἂν τὸ αὐτό. Νῦν δὲ οὐ τοῦτο, ἀλλ' ὡς καὶ ὑμεῖς αὐτοὶ εὐω γνωμονοῦντες ἐν τούτῳ φατέ, ἡ μία τῶν συστοιχιών επίσης καὶ δίχα διαστολῆς οἱασοῦν τά γε εἰς τὴν τῆς διανομῆς τοῦ Πνεύματος δήλωσιν, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς θεολογεῖται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ οὐδ᾽ ὑμεῖς αὐτοὶ ἕνα τοῦ Πνεύματος χορηγὸν, καὶ δοτῆρα ἕνα τοῦ Πνεύματος, ἐν τῆς τοῦ Πνεύματος αποστολής και impediat et per modum procedendi, et secundum causam illas accipi, de Fillio vero loco suppeditationis, dationis, missionis, legationis, necessario accipi. Similia verba tu arripiens, et propriis labiis captos tenens, ex unguibus, quod aiunt, aquilam, universam nempe talium dictionum seriem ex Patre, quod jam ipsi concedunt, Spiritus exsistentiam indicare, cum nihil impedimento sit, eas per modum processionis et secundum causam intelligi. Tum praeterea illos interrogaveris: An dictionum seriem, quam et ipsi de Filio fatentur, suppeditationis inquam et dationis, missionis et legationis, etiam ex Patre dici asseverant? Ubi id annuerint, convenit siquidem similem seriem ex Patre, quemadmodum et ex Filio de Spiritu dici; interrogationi annectes: An similem seriem suppeditationis inquam et dationis, et missionis, et legationis, in duabus personis, quæ secundum gratiam est, in dignos signincare Spiritus accessum fateantur? et posiquam eorumdem etiam in his assensum habueris; nam neque in his quispiam sese opponet; postremam banc interrogationem adversus ipsos servabis: An talem rursus seriem pari modo, dum de distributione sermo est, Patri Filioque attribuant? Cum hoc quoque concesserint, sic postmodum nullus tibi labor assumendus est, confictas ab ipsis homonymias refellere. Namque post data, proponentibus, licet ambæ jam positæ dictionum series et ex Patre et ex filio asseverentur: altamen pater mitatis ac fliationis differentiam seriem illam, quæ distributionem significat, non impedire unionem Patris et Filii, alteram vero, quæ est progredi, provenire, efundi, profundi, et exsilire, in Palre quidem intelligi, ad notandam Spiritus exsistentiam, in Filio loco suppeditationis, dationis, misšionis, et legationis necessario accipi, tum cum fiducia et libertate magna dicendi, O stulti, ipsis inquies, et maximam Satanæ in fovendo propagandoque Ecclesiarum schismate similitudinem præ vos ferentes, si ob paternitatis et filiationis differentiam, eæ quæ de Patre dicuntur dictiones, significant Spiritus exsistentiam, et processionis vim contineat, et causam exprimunt, in homonymum immutantur in Filio, eæ quoque, quæ ad manifestandam distributionem Spiritus assumuntur, perinde valerent. At nunc nou id est, sed ut benevole vos gerentes dicitis, unam seriem æqualiter, et absque ullo discrimine ad notandam distributionem Spiritus ex Patre et ex Filio decerni, et tamen vos ipsi unum Spiritus suppeditatorem, et datorem, et Spiritus missionis et legationis causam„Patrem fateri et Filium non recusatis. Quomodo igitur, el ob quam el qualem rationem, dummodo uti vos ob improbitatem non cæcutiat quispiam, uni seriei in utroque æquabiles vires concedat, alteri denegabit? Pater est atque Filius qui suppeditant, mittunt, dant, legant, et hic paternitas et filiatio non impediunt suppeditationis, dationis, missionis,

AD CONSTANTINUM LIB. II. progredi, provenire, profundi, effundi et exsilire Spiritum auditis, tumn paternitatis et aliationis differentiam homonymias dictionum dicitis inferre? Heu cordis duritiem! Heu fiduciam, quam adversus veritatem mendacium præsefert. Hæc ad mendacium corum refellendum enuntians, dum ipsi uni seriei, quæ ex paternitate et filiatione exoritur differentie homonymiam, alteri æquas vires defendunt, veritatem sermonum stabilies, similemque paternitalis et fliationis differentiam in utraque dictionum serie perinde valere ostendes. Nam qui accurate res theologicas pertractarunt, in dictis seriebus, quæ ex Patre et Filio dictitant, nullam aliam paternitatis et filiationis differentiam agnoscunt interponi, nisi tantum ex præpositionen apponi, in Patre quidem, ad notandam primigeniam et principalem causain, in Filio vero loco præpositionis per accipi, quæ, uti in rebus theologicis discernendis magnus Basilius asserit, «procatarcticam causam › exprimit. Sic tu talem veram senteniam proponens, et certe et instanter dictitans, qui ex Patre exsistere Spiritus dieitur; quod unius est seriei, veluti ex primigenia et principali causa exsistere intelligi, ex Pilio vero, tanquam per Filium: atque etiam qui dicitur ex Patre dignis distribui, quod secunda seriei est, veluti ex primnigenia et principali causa Patre distribui, ex Filio vero tanquam per Filium, tuorum sermonum veritatem, sicuti dixi, confirmabis. Etenim si quæ vere intelligitur inter duas personas differentia paternitatis et filiationis in eo, quod ex utroque in dictis seriebus dictionum dicatur, unum idemque et in utrisque aquas vires possidet, et absque ulla immutatione manifestum est, si quæ a veritati injuriam ferentibus in una serie, quæ exsistentiam indicat, fingitur homonymia, similis differentia tiliationis et paternitatis valeret, hoc idem et inaltera, quæ distributionem denotat, inferret. Sed in illa, quæ distributionem infert, nullo modo est, ut adversarii ipsi testantur, ergo neque in altera. πέμψεως αἴτιον τὸν Πατέρα λέγειν καὶ τὸν Υἱὸν ἀνα- atque legationis unionem: et cum ex Patre et Filio βάλλεσθαι. Πῶς οὖν, καὶ διὰ τίνα, καὶ ποῖον τὸν λόγον, μὴ καθ' ὑμᾶς τις τυφλώττων ὑπὸ κακίας τῇ μιᾷ τῶν συστοιχιῶν τὸ ἰσοδύναμον διδούς, ἐπ' ἀμφοῖν τὴν ἑτέραν τούτου ἀποστερήσειε; Πατήρ ἐστι καὶ Υις οἱ χορηγοῦντες, οἱ διδόντες, πέμποντές τε καὶ · ἀποστέλλοντες, καὶ ἡ πατρότης ἐνταῦθα καὶ υἱότης οὐδὲν ἐμποδὼν πρὸς τὴν τῆς χορηγίας καὶ δόσεως ἑνότητα, πέμψεώς τε καὶ ἀποστολῆς· καὶ ὅταν ἐκ Πατρὸς ἀκούοιτε καὶ τοῦ Υἱοῦ προϊόν, προερχόμενον, προχεόμενον, πηγάζον τὸ Πνεῦμα καὶ ἀναβλύζον, τὴν τῆς πατρότητος καὶ ιἱότητος τότε διαφορὰν τὰς ἐμωνυμίας φατὰ τῶν λέξεων δύνασθαι. Βαβαὶ τῆς πωρώσεως! βαβαὶ τῆς ἣν κατὰ τῆς ἀληθεία; ἔχει παρρησίας τὸ ψεῦδος! Ταῦτα πρὸς ἔλεγχον τοῦ ψεύ τους λέγων αὐτῶν, ἐφ᾽ οἷς τῇ μιᾷ τῶν συστοιχιών τὴν ἐκ τῆς κατὰ τὴν πατρότητα καὶ υἱότητα διαρορᾶς ὁμωνυμίαν οὗτοι παρέχοντες, θατέρᾳ τηροῦσι τὸ ἰσοδύναμον, τῶν σῶν λόγων συστήσεις τὸ ἀληθές, τὴν τοιαύτην αὐτὸς τῆς πατρότητος διαφοράν και υἱότητος καὶ ὑπ' ἀμφοῖν ταῖν συστοιχίαιν τῶν λέξεων ταυτὸν δυναμένην ἀποδεικνύς. Οἱ γὰρ τὴν θεολογίαν ἀκριβωκότες ἐπὶ ταῖς τοιαύταις συστοιχίαις ἐκ Πατρὸς καὶ ἐξ Υἱοῦ θεολογουμέναις οὐδὲν ἄλλο τὴν τῆς πατρότητος καὶ υἱότητος διαφορὰν διδόασι δύνασθαι, ὅτι μή μόνον τὸ τὴν ἐκ πρόθεσιν ἐπὶ μὲν τοῦ Πα τρὸς εἰς δήλωσιν τοῦ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ αἰτίου, ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τῆς διὰ ἐκλαμβάνεσθαι, ἥτις διὰ κατὰ τὸν πολὺν ἐν θεολογία Βασίλειον «τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας • ἔχει ὁμολογίαν. Καὶ σὺ ς λοιπὴν τὴν τοιαύτην ἀληθῆ προβαλλόμενος έννοιαν, καὶ βεβαίως καὶ πάντη λέγων ἐνστατικῶν, ὡς καὶ ὑπάρχειν ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα λεγόμενον, ὅπερ τῆς μιᾶς ἐστι συστοιχίας, ὡς ἐκ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ αἰτίου ὑπάρχον νοεῖται, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ· καί γε τοῖς ἀξίως ἐκ Πατρὸς λεγόμενον ἱκανέμεσθαι, ὅπερ τῆς δευτέρας συστοιχίας ἐστὶν, ὡς ἐκ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ αἰτίου νοεῖται διανεμόμενον, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ, τῶν σῶν λόγων, ὅπερ ἔφην, συστήσειε τὸ ἀληθές. Εἰ γὰρ ἡ ἀληθῶς μεταξὺ τῶν δύο προσώπων θεωρουμένη διαφορὰ τῆς πατρότητος καὶ υἱότητος ἐν τῷ ἐξ ἀμφοῖν τὰς εἰρημένες συστοιχίας τῶν λέξεων λέγεσθαι» ἐν τι καὶ ταυτὸν, καὶ ἐπ' ἀμφοτέραις ισοδυνάμω; δύναται καὶ ἀμεταποιήτως, εὔδηλον, ὡς εἴπερ καὶ τὴν παρὰ τοῖς τὴν ἀλήθειαν ἀδικοῦσιν ἐπὶ τῇ μιᾷ τῶν συστοιχιών, τῇ τῆς ὑπάρξεως λέγω δηλωτική πλαττομένην όμωνυμίαν, ἡ τοιαύτη διαφορὰ τῆς πατρότητος ἐδύνατο καὶ υἱότητος. Τοῦτο ἂν αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῆς τὴν διανομὴν δηλούσης ἠδύνατο. Ἀλλὰ μὴν ἐπὶ τῆς διανεμητικῆς οὐδαμῶς, ὡς αὐτοὶ πι στοῦσιν οἱ ἀντιλέγοντες, οὐδ᾽ ἄρα ἐπὶ τῆς ἑτέρας. 5. Μέχρις ώς κατ᾿ ἔνστασιν προβαίνων ὁ τοῦ ψεύδους αὐτῶν ἔλεγχος δυσὶ συλλογισμῶν ἀπολαμ Εάνε: τρόποις τὸ βέβαιον· τοῦ μὲν μὴ εἶναι ἀληθῆ τὴν ὁμωνυμίαν ἐκ τοῦ μὴ τὴν διαφορὰν τῆς πατρό τητος καὶ υἱότητος καὶ ἐπ' ἀμφοῖν ταῖν συστοιχίαν δίνασθαι τὸ αὐτὸ τὸν συλλογισμὸν ὑποθετικὸν, τὸν τῇ ἀναιρέσει τοῦ ἑπομένου τὸ ἡγούμενον ἀναιροῦντα κατασκευαζομένου· τοῦ δὲ ἐν τῷ ὑποθετικῷ τούτῳ συλλογισμός συνημμένου διαθετικοῦ ἀποδεδειγμένου συλλογισμοῦ τὴν ἰσχὺν ἔχοντας ἐκ τοῦ τὴν ἀληθῶς μεταξύ των δύο προσώπων θεωρουμένην διαφοράν λέγεσθαι, ἐν τῷ ἐξ ἀμφοῖν τὰς εἰρημένας συστοιχίας 7. Duc usque procedens mendacii eorum re'ulatio, duorum syllogismorum modis constabilitur, altero quod homonymia a vero alsit longissime, cum differentia paternitatis et filiationis in utraque serie non idem exprimat, syllogismo hypothetico, qui consequentis destructione antecedens destruit, altero bypothetico huic syllogismo adhærente, quem diathetici syllogismi vim continere demonstratum est, quod quæ vere inter duas personas consideratur differentia paternitatis et filiationis, cum ex utru que dite series asserant unum idemque, et utraque eædem vires et absque ulla immutatione

dignoscantur. Tu itaque refutationis, quæ per instan- τῶν λέξεων λέγεσθαι, ἔν τι καὶ ταυτὸν καὶ ἐπ' ἀμtiam fit, hisce demonstrationibus utens, omnem commentitiam homonymiam expunge. Neque enim tibi ulla ratione opus est ad rejiciendas', quas is' homonymias, ut refellant Patris et Filii unitatem in causa Spiritus comminiscuntur. Et de hoc universa nostra oratio per nos absolute perfecta finem habuit. 8. Cum vero et secundo instantes possumus refellere adversarios, qui similem homonymiam insulse atque inutiliter proponunt; attende igitur, quod illis, data eorum responsione, objici potest, vimque illius apprehende.. Esto enim, similis homonymia commentitia non sit, concedatur vere testibus ipsis, et defensoribus de Filio et Patre, quæ notat Spiritus sancti exsistentiam, dictionum seriem homonymiam continere. Concedatur duas dictionum series de Filio in unam reduci, et omnes simul dictiones ad notandam Spiritus distributionem accipi, nihil vel hoc modo ad procuratam ab ipsis rejectionem unionis Patris et Filii in causa Spiritus homonymia contulerit. Possumus enim ex ipsa suppeditatione, et datione secundum conjecturales demonstrationes, quæ ex subsequentibus præcedentia commonstrant, ex Filio Spiritus exsistentiam confirmare, unde prædictæ causæ unitas subsequitur. Εt qua ratione id fiat, considera, et demonstrationes ex duobus confirmantibus modis deductas excipito. Altera erit quæ ex approbatis per theologos de sancta Triade, nec ab ipsis opponentibus denegatis, qua demonstratione nil validius, qui similibus capiuntur, excogitaverint. Altera, neque enim hoc a pietate alienum est, ex nobis, cum quæ supra nos sunt, ex iis quæ naturaliter eveniunt singulis diebus, et omnibus nota sunt, assumatur. Et jam positione, quæ dignitate prima est, præeat. Ut vero feliciter quæ circa eam sunt succedant, tibi illius absolutionem deponentes, Loc modo orationem digerenti, eam expiscari et invenire suggerimus. Primum hoc illis enuatiatum interrogando proponas. An Patrem naturalem datorem, et naturalem suppeditatorem, quæ apud ipsos in confesso est, suppeditationis simpliciter et dationis, non vero uti aliis asservientem, si Deus præter ipsum nullus alius est, dicant et confiteantur. Postquam de his assensum acceperis, neque enim fuerit, qui hisce contraria asseveraverit, interroga rursus an Filium etiam naturalem Spiritus datorem, et naturalem suppeditatorem, non vero Patri asservientem in hac datione et suppeditatione, uti est in suiipsius, ab eisdem indubitanter concessa, teneant. Et postquam ad interrogationem responsum corum habueris (namque, æqua in omnibus auctoritas, et potestas, et gloria, Patris et Filii, ministerium modis omnibus respuens, ad hanc illos confessionem compellit), tertum quoque eos interrogabis, Ap hanc naturalis, φοτέραις ισοδυνάμως δύνασθαι καὶ ἀμεταποιήτως. Σὺ γοῦν, ταῖς τοῦ κατ' ἔνστασιν ἐλέγχου τοιαύταις ἀποδείξεσι χρώμενος, πᾶσαν πεπλασμένην όμωνυ μίαν διάγραφε. Οὐδενὸς γὰρ ἔτι λόγου σοι χρεία πρὸς τὸ διαγράφεσθαι, ας οὗτοι όμωνυμίας ἐπὶ δια βολῇ τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐνότητος ἐπὶ τῇ αἰτία τοῦ Πνεύματος πλάττουσιν. Καὶ πᾶς ὁ περὶ τούτου λόγο; λοιπὸν ἐντελῶς παρ' ἡμῶν ἤδη διαπι ράνθη σου. γ'. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἀντιπαραστατικῶς ἔστιν ἀπελέγε ξαι τοὺς ἀντιλέγοντας, κακῶς καὶ ἀσυντελῶς ἑαυ τοῖς τὴν ὁμωνυμίαν προβαλλομένους, πρόσχες δὴ καὶ τῇ ἀντιπαραστάσει, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς ἰσχὺν προσλα 6οῦ. Ἔστω γὰρ μὴ πεπλάσθαι τὴν ὁμωνυμίαν αὐτοῖς· δεδόσθω ἀληθῶς ἐμωνυμεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ὑπ' αὐτοῖς μάρτυσι καὶ βεβαιωταῖς, δηλωτικὴν τῆς τοῦ Πνεύματος λαμβανομένην ὑπάρ ξεως συστοιχίαν τῶν λέξεων· συγκεχωρήσθω τις δύο τῶν λέξεων συστοιχίας εἰς μίαν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ συνάγεσθαι, καὶ πάτας ὁμοῦ τὰς λέξεις, εἰς δήλωσιν τῆς διανομής λαμβάνεσθαι τοῦ Πνεύματος ἐπ' αὐτοῦ, οὐδὲν οὐδὲ οὕτω πρὸς τὴν σπουδαζομένην αὐτοῖ; ἀναίρεσιν τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἑνότητος ἐπὶ τῇ αἰτία τοῦ Πνεύματος ή όμωνυμία δυνήσεται. Εστι γαρ καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς χορηγίας καὶ δόσεως κατά τὰς λεγομένας τεκμηριώδεις τῶν ἀποδείξεων τάς ἐκ τῶν ὑστέρων δεικνύσας τὰ πρότερα, τὴν ἐξ Υἱοῦ ἀποδείξαι τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν, ὑπόθεν ἡ τῆς εἰρημένης αἰτίας ἑνότης συνάγεται. Καὶ ὅπως ἐστί, σκόπει, καὶ τὰς ἀποδείξεις ἐκ δύο των πιστωτικῶν καὶ αὐτὰς τρόπων γινομένας σοι λάμβανε. Η μὲν γὰρ ἐξ αὐτῶν ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς ἁγίας θεολογικῶς εἰσ ρημένων Τριάδος καὶ παρὰ τῶν ἀντιλεγόντων αὐτῶν ὡμολογημένων, ἧς δὴ ἀποδείξεως οὐδὲν ἰσχυρότερον οἱ περὶ τὰ τοιαῦτα ἐξακριβοῦσιν ἐπτοημένοι, γενήσεται· ἡ ἑτέρα δέ γε, οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῦτο τῆς εὐσε βείας ἀλλότριον, ἐκ τῶν καθ᾽ ἡμᾶς, ὅτε δηλοῦν τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς ἐκ τῶν φυσικῶς καθ' ἑκάστην γινομένων, καὶ πᾶσιν ἐγνωσμένων ληφθήσεται. Καὶ δὴ πρώτη τὴν θέσιν, ἡ καὶ τὴν ἀξίαν πρώτη σοι κείσθω. Ινα δὲ ἡμῖν εξοδα τὰ πρὸς αὐτὴν γένοιτο, σοὶ τὴν ταύ τῆς ἀνατιθέντες διεκπεράτωσιν, οὕτω σοι διατιθε μένῳ τὸν λόγον ἀνιχνεύειν ταύτην, καὶ ἐξευρίσκειν υποτιθέμεθα. Πρώτη σοι ἔστω κατ' ερώτησιν πρὸς αὐτοὺς πρότασις, εἰ τὸν Πατέρα φυσικὸν ἱοτῆρα, καὶ φυσικὸν χορηγὸν τῆς παρ' αὐτῶν προομολογη θείσης ἁπλῶς ἐξ αὐτοῦ χορηγίας καὶ δύσεως, οὐμεν ουν ὡς ἑτέρῳ ὑπηρετοῦντα, εἴπερ Θεὸς πλὴν αὐτοῦ μηδείς ἐστιν ἕτερος, λέγοιέν τε καὶ ὁμολογεῖον. Κάτ πειδὰν τὴν ἐπὶ τούτοις λήψη όμολογίαν· οὐδὲ γὰρ ὁ πρὸς ταῦτα τὴν ἀντίῤῥησιν ποιησόμενος ἔσται σοι ἐρώτα πάλιν, εἰ καὶ τὸν Υἱὸν φυσικὸν τοῦ Πνεύμα τος δοτήρα, και φυσικὸν χορηγὸν οὔμενουν ὑπη ρέτην τοῦ Πατρὸς ἐπὶ τῇ δόσει ταύτῃ καὶ χορηγία, τῇ καὶ αὐτοῦ παρ' αὐτῶν ἁπλῶς ὁμολογηθείσῃ, δοξάζοιεν. Κάπειδὰν καὶ τὴν ἐπὶ τῇ ἐρωτήσει ταύτῃ λήψη ομολογίαν· τὸ γὰρ κατὰ πάντα ισότιμον, όμο δύναμες καὶ ὁμόδοξον τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Νέου,

AD CONSTANTINUM LIB. II. καὶ τὸ πρὸς τὴν ὑπηρεσίαν παντάπασιν ἀνεχώρη- distribuendi facultatem æque Patri tribuant, ac Pilio, τεν, ἐπὶ τὴν τοιαύτην αὐτοὺς πείθει νεύειν όμολογίαν· τρίτη σοι πρὸς αὐτοὺς ἔστω ἐρώτησις, εἴπερ αὐτὸ τὸ κατὰ φύσιν διανεμητικὸν ἐπίσης τῷ Πατρὶ διδόασι καὶ τῷ Υἱῷ, ὥσπερ ὅταν ἁπλῶς περὶ τοῦ διανεμητικοῦ τούτου γε ἠρωτῶντο. Καὶ τελευταίαν δὴ καὶ τὴν ἐπὶ τούτοις ὁμολογίαν λαβών· ἐς τοσοῦτον γὰρ τὸ κατὰ φύσιν διανεμητικὸν ἐπίσης διδόασι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, μόνης τῆς κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὴν αἴτιον διαφορᾶς κατὰ θεολογι κάς τηρουμένης τῷ Πατρὶ παραδόσεις, ὡς καὶ χορηγὸν ἕνα καὶ δοτήρα ένα τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα λέγειν καὶ τὸν Υἱὸν οὐδαμῶς αὐτοὺς ἀναβάλ λεσθαι· ἔχειν λοιπὸν ἤδη τὸ πᾶν τῆς ἀποδείξεως γίνωσκε. Ἐρεῖς γὰρ ἐκ τῶν ὁμολογιῶν τούτων ἀδεῶς πρὸς αὐτοὺς τὸν λόγον ἀποτεινόμενος ἔκτοτε, ὡ; Εἶπερ τὸ τοῦ Πνεύματος κατὰ φύσιν διανεμητικών τοσοῦτον ἔνεστι τῷ Υἱῷ, ὁπόσον καὶ τῷ Πατρὶ, δεῦτε δὴ περὶ τῆς κατὰ φύσιν χορηγίας καὶ δέσεως τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς ἐπισκεπτέον ἡμᾶς, είτε ἡ κατὰ φύσιν χορηγία καὶ δόσις αὕτη τοῦ Πνεύματος ἀληθῶς ὑστέρα τῆς ἐκ Πατρὸς αὐτοῦ ὑπάρξεως οὔτε ὅμως συστατική τίς ἐστι τῆς τοιαύτης ὑπάρο ξεως, εἴτε μή; Καὶ ἀνανεύοντας μὲν πρὸς τὴν ἐκ κοινῆς συνθήκης ἐπίσκεψιν βλέπων αὐτούς, οιμώζειν ἔα, καὶ ἐς κόρακα; ἀπόπεμπε οἴχεσθαι· ἐπινεύοντας δὲ πρὸς τοῦτο εὑρίσκων, ἐρώτα περὶ τούτου λοιπὸν σὺν αὐτοῖς πάντα ὀντιναοῦν τῶν τῆς Τριάδος προσκυνητῶν, ᾧ καὶ ἀμωσγέπως μέλει θεολογίας, και οὐδένα οὐδαμῶς εὑρήσεις τοιοῦτον, κἂν ἄχρι χε!. λεος ἄκρου τολμήσοντά ποτε ἀπερεύξασθαι, μή πᾶσαν εἶναι ἀνάγκην, διδομένου τοῦ τὸν Πατέρα φυσικὸν χορηγὸν καὶ φυσικὰν δοτῆρα εἶναι τοῦ Πνεύ ματος, καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ ἐντεῦθεν ὕπαρξιν νοεῖσθαι αὐτοῦ. Τούτου δὲ ἀναφαινομένου, εὐχερῶς τὸ λοιπὸν, καὶ πάντη γε ὁμαλῶς, οὐ μεθόδων μεταχειρίσει, οὐκ ἐπιχειρημάτων ἰσχύν, οὐκ ἐργασιῶν πλήθει, ἀλλὰ μένῃ αὐτῇ τῶν ἀντιδικούντων αὐτῶν τῇ κατὰ τὸ κοινὸν τῆς φυσικῆς δόσεώς τε καὶ χορηγίας ὁμολο γία, ἧς οὐδὲν ἰσχυρότερον, ὡς καὶ φθάσας ἔφην, τοῖς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐσπουδακόσιν ἠκρίβωται, τὴν ἐξ Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν, καὶ ἐξ αὐτῆς τῆς χορηγίας καὶ δύσεως ἀποδείξεις, ὁπόθεν ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ τοῦ Πνεύματος αἰτία ἑνότης λαμβάνει τὸ ἀναντίῤῥητον. uti cum de facultate ista simpliciter interrogabantur. Et postremam eorumdem de bisce confessionem acceptans; naturalem siquidem distribuendi facultatem pari modo Patri et Filio attribuunt, ita ut sola secundum primigeniam causam et principalem differentia, uti theologicæ traditiones decernunt, Patri conservetur, sicque suppeditatorem unum ac datorem Spiritus asserere Patrem et Filium non respuunt jam omnem demonstrationem habere te noscito. Nam ex his confessis intrepide in eosdem tum copvertens orationem dices: Si secundum naturam Spiritus distributio tanta est in Patre quanta in Filio, agite consideremus et naturalem suppeditationem et dationem Spiritus: an scilicet naturalis suppeditatio datioque ista Spiritus, quæ vere posterior est illius ex Patre exsistentia, constituat nihilominus similem exsistențiam, vel non. et si repereris ipsos abnuentes, et communi consensu approbatam sententiam respuentes, sinito cos infeliciter agere, et ad corros dimittito: quod si annuent ad hoc, interroga interim ex ipsis quemcunque tibi obviam factum, dummodo is Triadem colat, et in rebus theologicis vel minimum versatus sit, et nullnm prorsus invenies, qui vel summis labiis cructare audebit, si concedatur, Patrem esse naturlem suppeditatorem et naturalem datorem Spiritus, inde etiam prorsus necessarium esse, et exsistentiam illius intelligi. Εt id ubi in lucem venerit, facili nego. tio, quod reliquum est, et plane, non methodorum pertractatione, non argumentorum robore, non re petitarum probationum cumulo, sed sola ipsa adversariorum confessione de communi et naturali suppeditatione ac datione, qua quidem nihil validius, nt antea insinuaveram, ab illis, qui similibus sedulo incumbunt, excogitari potest, Spiritus ex Filio exsistentiam suppeditatione et datione demonstrabis, unde Patris et Filii in Spiritus causa unitas adeo manifesta provenit, ut nemo illi contradicere audeat. G θ'. Καὶ οὕτω τὴν ἐκ τῆς ἀντιπαραστάσεως πρώτην διαπεράνας ἀπόδειξιν, τὴν ἐκ τῶν φυσικῶς καθ' ἑκάστην γινομένων, δευτέραν οὖσαν αὐτῆς, ἔτι περανεῖς εὐχερέστερον, ἅτε καὶ ἐκ τῶν πᾶσιν ἔγνωσμένων λαμβανομένην σοι. 11 γὰρ πηγή φυσικώς χορηγοῦσα τὸ ὕδωρ, καὶ αἰτία τοῦ ὕδατός ἐστι, καὶ τὸ πῦρ φυσικῶς τὸ φῶς χορηγούν, καὶ αἴτιον αὐτοῦ ἐστιν· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ δένδρον φυσικῶς τὸν καρτὸν χορηγούν, καὶ αἴτιον αὐτοῦ ἐστιν. Καὶ ταῦτα ἀγνοῶν τῶν ἁπάντων ἔστιν ὅστις οὐδείς. Οὕτω δή καὶ οἱ δύο τρόποι τῆς κατὰ ἀντιπαράστασιν προβαί νοντες ἀποδείξεως, τῆς μὲν πρὸς τὸ παρὸν ἡμετέ μας προθέσεως, καθ' ήν τό τε παράλογον τῶν ἐπὶ τῇ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος ἐξηγήσεων ὑποδείξαί σοι προεθέμεθα, τῶν τε ψευ τῶν ὁμωνυμιῶν τὴν διαγραφὴν ὑπεθέμεθα, πέρας τι γίνονται· τὴν δέ γε καὶ εἰς τὸ ἑξῆς οὐ κωλύουσιν 9. Et sic, ex secunda instantia, demonstratione absoluta, quæ ex naturalibus singulis diebus obvenien tibus, et ab illa secundum locum occupantibus facilius rem extricaveris, tanquam quæ ex notis certisque apul omnes desumitur. Fons siquidem naturaliter aquam suppeditans, causa quoque aquæ est, et ignis naturaliter lumen ministrans, causa luminis est; similiter et arbor naturaliter fructum edens, fructus causa est. Et hæc nemo prorsus est, qui non agnoscat. Et sic duo modi demonstrationis per secundam instantiam procedentes, alterius ad nostræ propositionis intentum, qua media eorum, qui ex Patre per Filium processionem prave interpre - laatur, absurditatem ostendimus, et commentitiarum homonymiarum descriptionem posuimus, jam ad finem perveniunt. Et hæc in posterum desiderium tuum non interrumpunt, sic cuim nostres

scriptiones revolventi, sicubi occurrerit, quod in- 4 Εφεσιν, καθ᾿ ἣν ἐφιεμέν σοι τὰς ἡμετέρας ἐπισκε terrogatione et accuratiore disquisitione dignum videbitur, merrogare, curiosius exquirere, et inVestigare tibi pernittimius. Scriptum est enim: e Interroga Patrem tuum, el annentiabit tibi, seniores tuos, et dicent tibi”.» πτομένῳ γραφάς, εἰ πού τι ἐρωτήσεως δεόμενον, καὶ ἀκριβεστέρας συζητήσεως δόξει. σοι ἐρωτᾷν, καὶ πολυπραγμονεῖν, καὶ ἀνερευνᾷν. «Ερώτησον γὰρ τὸν Πατέρα σου» γέγραπαι, ο καὶ ἀναγγελεί σοι, τοὺς προσδυτέρους σου, καὶ ἐροῦσί σοι.» ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΝ ΤΟ ΤΡΙΤΟΝ. EJUSDEM AD CONSTANTINUM LIBER TERTIUS. α'. Ναὶ ναὶ, τὰ ἐπηγγελμένα σοι πλήρουν οὐκ ἀναβαλλόμεθα. Τὰς γὰρ ἡμετέρας ἡμεῖς ἐφιέντες σοι επισκεπτομένῳ γραφάς, εἴπου τι ερωτήσεως δεόμε νον καὶ ἀκριβεστέρας συζητήσεως δόξει σοι, έρω ταν, καὶ πολυπραγμονεῖν, καὶ ἀνερευνᾷν, ἀπολογεῖσθαι καὶ πάλιν ἐφ᾽ οἷς καὶ νῦν διαπορῶν ἐρωτᾷς, δυσχερὲς οὐδὲν ἡγούμεθα οὐδαμοῦ, καὶ μάλισθ' ὅτι καὶ ἡ διαπόρησις ἔλλογος, καὶ ἐπὶ ἐλλόγῳ γινομένη σοι τῷ σποπῷ, ἅπερ δὴ ἀμφότερα καὶ αὐτίκα μάλα δειχθήσεται· ἡ γὰρ ἐπὶ τοῖς διηπορημένοις ἀπόκρι σις, τῆς τε ἀπορίας παραστήσει τὸ ἔλλογον, καὶ τὸν σκοπὸν οὐδὲν ἧττον μετέχειν τούτου ἀποφανεῖ· παν τὸς τοῦ τοῖς παροῦσιν ἐντυγχάνοντος ἐντεῦθεν διαγινώσκοντος σπουδὴν εἶναί σοι τὸν σκοπὸν, εἰ πού τις τῶν τῆς ἀληθείας ἐπηρεαστῶν ἐπιφυῆναι, οἷς αὐτὸς c φθάνων διαπορεῖς, ἐθελήσει, ῥᾴδιον ἔχειν αὐτὸν 1. Sic sic, quae tibi semel promisimus complere non cunctabimur. Namque cum tibi nostras scriptiones considerare examinareque permittimus, si quid unquam accuratiore examine dignum occurrerit, te quidem quærendo, curiosius indagare, et diligentius investigare, nos vero ad ea, quæ quæsita sunt, et a te basitabundo interrogata, respon-, dere, minime molestum esse existimamus, et tum potissimum, cum citra rationem hæsitatio non est, et propositum ac finis ab eadem longius non recedit, quæ ambo statim ostendentur. Responsio siquidem ab ea, de quibus dubium propositum est, dubitationem, quantum sit rationi consentanea, demonstrabit, nec minus compotem illius esse finem declarabit: cum palam omnibus fiet, qui hæc percurrerint, dinem illuc tendere tuum, ut si quispiam ex illis, qui veritatem insectantur, de quibus tu jam ἀποκρούεσθαι. antea addubitasti, aliquid oppugnare conatus fuerit, promptam, qua cumdem refellere possis, responsicn: habeas. 2. Né itaque cult. notitia dintius differatur, de quibus dubitatio mola est, super nonnullis meis antea publicatis dictis, dubitatio, quibus tu cam verbis proposuisti, digeretur: tumque al candleni responsio, de quibus dubitatum est, consequetur. Scribit enim Cyprius quodam in loco suorum Commentariorum his ipsissimis verbis: • Audetne quispiam inter nos asserere, ex Filio Spiritum procedere, quemadmodum nempe et ex Patre? Et 3ª Deut. xxxi, 7, β'. "Ιν' οὖν μὴ ἐπὶ πλέον ταῦτα καὶ ἀγνοοῖτο, τῶν ἐφ' αἷς ἡ ἀπορία προηγησαμένων μοι βήσεων, καὶ ἡ ἀπορία πρὸς λέξιν ῥηθήσεται· καὶ ἡ ἐπὶ τοῖς διη πορημένοις ἀκολουθήσει ἀπόκρισις. Γράφει μὲν γὰρ που τῶν καθ' ἡμῶν συγγραμμάτων ἑαυτοῦ Κύπριος αὐταῖς οὐτωσὶ λέξεσι· «Τολμᾷ τις ἐν ἡμῖν λέγειν ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός; ὅτι καὶ ὁ Μονογενής αἴτιος αὐτοῦ, καθὰ δὴ καὶ ὁ τὸν Μονογενή γεννήσας

AD CONSTANTINUM LIB. III. Πατήρ; 2 Απολογούμεθα δὲ ἡμεῖς ταῦθ' οὕτω καὶ Unigenitus ita illius erit causa, quemadmodum et αὐτὰ ἐπὶ λέξεων ἔχοντα. Ο οἷον αρτύεις τὸν δόλον, καὶ πόσον σοι τοῖς ῥήμασι τὸ περίεργον ἔνεστιν; Ἡμεῖς διὰ πασῶν τῶν ἡμετέρων γραφῶν τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι στέργειν καὶ πρεσ βεύειν ὁμολογοῦντες πρὸς τὴν εἰρήνην τῶν τὴν ἐξ ἀμφοῖν λεγόντων ἐκπόρευσιν, ὡς ὀπαδοὶ καὶ μιμη ταὶ τῶν ἐπὶ συγκαταβάσει τινὶ καὶ οἰκονομία τοιαῦτ' ἅττα θεοφιλῶς διαπραξαμένων Πατέρων ἡμῶν ηλθημεν. Σὺ δὲ, ὡς ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα λέγειν διαβεβαιούμενος, πῶς οὐχὶ καὶ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Πνεύματος αἴτιον τὸν Υἱὸν λέγειν ἡμᾶς ἔφης, ἢ καὶ προβολέα τοῦ Πνεύματος κατὰ τὸν Πατέρα, τάχα δὲ καὶ Υἱοῦ ἄλλου γεννήτορα, ώς πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἐξιδιωσάμενον; Εἰ γὰρ αἴτιος τοῦ Πνεύματος Μονογενὴς ἡμῖν πρεσβεύεται κατὰ σὲ, καθὰ δὴ καὶ αὐτὸς ὁ τὸν Μονογενή γεννήσας Πατήρ, πρεσβευ θείη ἂν καὶ ἀρχικὴν αἴτιον κατὰ τὸν Πατέρα; καὶ Πατὴρ ἔσται ἀνθ' Υἱοῦ· καὶ πολλὰ τοιαῦτα ἐπακολουθήσει τὰ ἄτοπα, ὧν ἐπὶ τὴν σὴν ἡ βλασφημία τρέποιτο κεφαλήν. γ. Ταῦτά σοι τὰ ῥητά, ὧν τὸ μὲν Κύπριος καθ' ἡμῶν, τὸ δ' ἡμεῖς πρὸς τὴν κατὰ Κυπρίου ἀντιῤῥη σιν, τῆς ἀπορίας τὰ πρόξενα. Οὐκοῦν ὧν τε λέγεις διαφορών, μνημοι ευτέον, ἀπάρτι καὶ τὴν ἐπὶ τῇ ἀπορίᾳ λύσιν ἐπενεκτέον. Σὺ μὲν γὰρ διὰ τὸ περιερ γίαν ἡμᾶς καὶ δόλον ὀνομάζειν Κυπρίου, τὸ καθ' ἡμῶν λέγειν αὐτὸν, ὡς τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον ἐκπορεύεσθαι, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ διὰ τὸ μὴ προσίεσθαι ἡμᾶς τὸ, ὡς ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκε πορεύεσθαι, δεδιέναι λέγεις διαπορῶν, μή ποτέ τις τῶν τῆς ἀληθείας ἐχθρῶν αὐτοὺς ἑαυτοῖς ἡμᾶς περ ριπίπτειν καταιτιάσαιτο, ἅτε δὴ πολλαχοῦ μὲν τῶν ἡμετέρων γραφῶν ἐκ διαφόρων θεολογιῶν τὴν ἐπὶ τῇ αἰτία τοῦ Πνεύματος ενότητα τοῦ Πατρὸς συνε στῶντας καὶ τοῦ Υἱοῦ· ἐνταῦθα δὲ τὸ, ὡς ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸ;, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ὅπερ δὴ τὴν τοιαύτην προφα νῶς συνίστησιν ἑνότητα, μὴ προσιεμένους· οἶδε ἡμεῖς λύοντές σοι τὴν ἀπορίαν, καὶ ἄκουε δή. Εἰ μέν γε τὴν καὶ ἐξ ἄλλων μὲν γραφῶν, καὶ τῆς δια τρανούσης δὲ τὴν ἐκ Πατρὸς ἐκπόρευσιν δι' Υἱοῦ συναγομένην τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ τοῦ Πνεύ ματο; αἰτίᾳ ἐνότητα, κανταῦθα αιτιώμενος Κύπριος, ὡς καὶ ἐν ἄλλοις ἔγκλημα ἡμῶν τὸ λέγειν ἡμᾶς ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐποιεῖτο, οὐ μόνον εὐκ απειπάμεθα, ἀλλὰ καὶ πάνυ ἂν τὴν καταιτίασιν προστκάμεθα, ὡς ἐπὶ πολλαῖς ἄλλαις θεολογίαις, ἂς ἐπὶ συστάσει τῆς ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος ἑνότη τος τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐν ταῖς ἡμῶν γρα φαῖς κατεστρώννυ μεν, καὶ τὰς Κυρίλλου λαμβάνον τες, ἂς ὁ ἅγιος θεολογεῖ, ε νῦν μὲν παρὰ τοῦ Πατρὸς προχεῖσθαι, ήγουν ἐκπορείεσθαι, νῦν δὲ παρὰ Horum alterumn est ex oratione al monachos, novav· alterum ex oratione ad Nestorium. qui Unigenitum genuit Pater? His iisdem vocibus, ut jacent, respondemus. O quam mala fraude rem agis et quam curiose rogitando obluudis! Nos in omnibus nostris scriptionibus ex Patre per Filium procedere, amplecti, exoscularique asserentes, ad unionem ex utroque processionem probant, tum veluti sequaces atque imitatores Patrum nostrorum, qui de rigore juris aliquid demittentes, et pie, et uti Dei amicos addecebat, in sententiam aliorum abeuntes aliquid peregerunt, concessiinus. Tu vero, nos uti ex ipso Patre, ita et ex Filio Spiritam procedere asserere, astruens, quare non et primariam ac præcipuam Spiritus causam Filium, aut Spiritus uti et Patrem productorem, forte etiam alterius Filii genitorem, tanquam qui omnia, quæ Patris sunt, sibi vindicat, dicere non affirmasti? Namque si Spiritus causa Unigenitus, te judice, decernitur, quemadmodum, et qui Unigenitum general Pater, decernetur utique et primaria causa æque aujue Pater est, et pro Filio Pater evadet, et mulla talia absurda subsequentur, quorum blasphemia in tuum vertatur caput. 3. Et hæc quidem dicta, quorum alterum contra nos Cyprius effutivit, alterum quod nos Cyprium oppugnando adduximus dubitationis præludia sint. Quare quæ nunc tu affers hæsitando contmemoranda sunt, tum demum dubii solutio adjungenda. Τu si quidem, quod nos curiositatem et fraudem Cyprii nuncupamus, quod ille adversus nos scribit, nos decernere Spiritum ex Filio procedere, quemadmodum nempe et ex Patre: et quod nos mon admittimus, uti ex ipso Patre ita el ex Filio eum procedere, dubitando dicis, te nimis male timere, ne quis ex veritatem oppugnantibus, nos nobismetipsis pugnantia conferentes alia atque alia decernere, tanquam qui passim multis in nostrarum scriptionum locis diversis theologorum testimoniis in causa Spiritus unitatem Patris et Filii astruimus, hic vero illud, tanquam ex ipso Patre, ita etiam ex Filio Spiritum sanclum procedere, quod similem unionem propalamı confirmat, non admittimus, criminetur. Nos dubitationem ita tollimus et attendito. Si, quæ ex aliis scripturis, et ex iis potissimum, quibus ex Patre per Filium processio astruitur, Patris et Filii in causa Spiritus unitas colligitur, hic criminatur Cyprius, quemadmodum inter alias criminationes illud quoque ponit, quod nos dicimus, ex Filio Spiritum procedere, quemadmodum nempe et ex Patre, tantum abest ut nos inficias iverimus, ut criminationem etiam ipsam apertis ulnis excipiaDus, tanquam qui inter pleraque alia theologica dicta, quæ ad stabiliendam in causa Spiritus Patris et Filii unitatem in nostris scriptionibus digesta, ca quoque Cyrilli assumamus, quæ Sanctus decermit: c nunc a Patre effundi, procedere scilicet, cujus est illud principium: τὸ φιλομαθὲς καὶ φιλό

nuae vero a Filio efundi, asserens, «Spiritum τοῦ Υἱοῦ προγεῖσθαι» λέγων «τὸ Πνεῦμα, καθάπερ quemadmodum nempe et ex Deo et Patre Et quidnam hic agit Cyprius? Annon hæc Cyrilli decreta nobis in medium profert, dum dicta nostra criminatur? ἀμέλει τοι καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. ο Καὶ τι γὰρ ἄλλο ἢ τὰς Κυρίλλου ταύτας ἡμῖν προφέρει Θεολογίας, τὰ εἰρημένα αιτιώμενος ἡμᾶς Κύ πριος δ'. Ἐπεὶ δὲ οὐ τοῦτο, αλλα τις ἄλλος αὐτῷ νῦν κατηγορίας σκοπός, δυαρχίας δηλονότι Εγκλημα προσάψαι ἡμῖν, ὡς καὶ τὸν Υἱὸν δῆθεν ἄναρχον τοῦ Πνεύματος αἴτιον, καὶ ἀρχικὴν κατὰ τὸν Πατέρα για ζαν πρεσβεύουσιν, ὥσπερ εἰ ἐξ ἀντιδιηρημένων ἀνάρχων δύο ἀρχῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν, ὅπερ ἀντιτιθέναι, καὶ ἀντιπαρεξάγειν προφανῶς ἐστι τὸν Υϊόν τῷ Πατρὶ· πρὸς τὸν ἐφ᾽ ᾧ καὶ κατηγορεί σκου πὸν Κύπριος, καθ' ἡμῶν προβαίνει ποτά γε ή ἀντίρρησις. Καὶ οὐ δὴ πρὸς τὰς τῆς ἀντιρρήσεως λέξεις κατὰ μέρος ἀποσκοπῶν, ὃ λέγω σοι, σαφᾶς γνωριείς. Ορα ὅτι Κυπρίου αἰτιωμένου τὸ λέγειν ἡμᾶς ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, ὥσπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός, οὐχ ἁπλῶς ἡμεῖς τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι ἀποσειόμεθα, ἀλλὰ πρὸς τὴν εἰρήνην τῶν τὴν ἐξ ἀμφοῖν λεγόντων ἐκπόρευσιν ὁμολογοῦντες ἐλθεῖν, ὡς τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ καὶ στέργοντες καὶ προ σβεύοντες, τὴν ἐξ ἀμφοῖν τε· ἐμοῦ παριστώμεν τιμᾷν, καὶ πρὸς τὴν παρ' ἐκείνῳ πονηρὰν ἔννοιαν ἀπαντῶμεν. Τῷ μὲν γὰρ πᾶσα διαβαλεῖν ἡμᾶς ἐστιν ἡ σπουδή, ὡς τὴν ἐκ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ εἰς δήλωσιν πρώ της καὶ ἀρχικῆς αἰτίας λαμβάνοντας, ἵν' ἐντεῦ ἐν καὶ χώραν τὸ καθ' ἡμῶν τῆς δυαρχίας Εγκλημα σχοίη· ἡμῖν δ' ἑτέρωθεν ὁ ἀγών ἐστι, τὸ τῆς ἐκ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὴν διὰ ἰσοδύναμον, ἵν' ἐντεῦθεν καὶ εἴη ἐν τοῦ Πνεύματος αἴτιον εὐσεβῶς, τὸ Πατέρα δοξάζεσθαι καὶ Υἱόν· τὸν Πατέρα δὲ μόνον τὸ πρῶτ τον αἴτιον καὶ ἀρχικὸν, διά τε τὸ πᾶν τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ εἶναι λεγόμενον, ἐξ ἑνὸς εἶναι ὁμολογεῖσθαι Θεοῦ, καὶ αἴτιον ἐξ ἑνὸς, διά τε τό, τὸν πολύν τὰ θεῖα λέγειν Βασίλειον, τὴν δι' οὗ φωνὴν τῆς προκα αρκτικῆς αἰτίας ἔχειν ὁμολογίαν. Ορᾷς ὅπως πρὸς τὸν τῆς κατηγορίας καὶ ἡμῖν προβαίνει σκοπὸν ἡ ἀντίρρησις; Τοῦτο συστήσει σοι καὶ τὰ ἐφεξῆς· φαμὲν γὰρ ἐπάγοντες· Σὺ δὲ ὡς ἐξ αὐτοῦ τοῦ 112. τρίς, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα λέγειν διαβεβαιούμενος, πῶς οὐχὶ καὶ πρῶτ τον καὶ ἀρχικὴν τοῦ Πνεύματος αἴτιον τὸν Υἱὸν λέγειν ἡμᾶς ἔφης, ἢ καὶ προβολέα Πνεύματος κατὰ τὸν Πατέρα, τάχα δὲ καὶ Υἱοῦ ἄλλου γεννήτορα, ὡς πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἐξιδιωσάμενον; Εἰ γὰρ αϊτι τοῦ Πνεύματος ὁ Μονογενῆς ἡμῖν πρεσβεύεται κατά σὲ, καθὰ δὴ καὶ αὐτὸς ὁ τὸν Μονογενῆ γεννήσας Πατήρ, πρεσβευθείη ἂν καὶ ἀρχικὴν αἴτιον κατά τὸν Πατέρα, καὶ Πατὴρ ἔσται ἀνθ' Υἱοῦ. Ταῦτα πρὸς αὐτὸν λέγοντες, ἐπεὶ τάξιν ἐλέγχων οἶδεν ὁ λα γος, τῶν μὲν ἐξ ὧν εἶπέ τις, μὴ δέον εἰπεῖν, τῶν δὲ ἐξ ὧν οὐκ εἶπέ τις, δέον εἰπεῖν γινομένων, ἐξ ὧν αὐτὸς οὐκ εἶπε, δέον εἰπεῖν, αὐτὸν ἀπελέγχομεν, Ἐκεῖνο γὰρ καὶ λέγομεν ἄντικρυς, ὡς εἴπερ τὴν ἐκ ἡμεῖς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ εἰς δήλωσιν πρώτης καὶ ἀρε γικῆς αἰτίας, ὑπὲρ ἡ σὴ διαβολὴ βούλεται, ἐλαγιά. νομεν, ὥστε δυαρχίαν προνεῖν, ὥστε καὶ τὸν γι 4. Quodsi id non fuerit, sed alius, illius accusationis scopus, crinen nempe nobis appingere, quod duo principia introducamus, dum Filium citra principium Spiritus causanı, et primariam radicem uti et Pater est. profitemur, quasi ex duobus separatis et ab sese distinctis principiis, quæ nullum sui principium agnoscunt, Spiritus sanctus esset; quod contra opponere, et contra committere palam est Filium Patri. Nec alio scopo Cyprius nostram accusationem suscipere, et universam illius contradictionem non alio collimare, si contradictionis verba singula consideraveris, quod tibi dico, plane dignosces. Considera dumm Cyprius accusat quod enuntiatur a nobis, ex Filio Spiritum procedere, quemadmodum nempe et ex Patre, non simpliciter nos ex Patre et Filio Spiritum procedere rejicimus, sed cum ad unionern ex utroque processionem asserentium venire fateamur, tanquam qui cam quæ ex Patre per Filium est, amplectimar et exosculamur, et illam, quæ ab utroque est, in honore habendam esse contendimus, improbae illius cogitationi respondemus. lili siqui dem omnes conatus et studium in eo consistunt, nos acensare, ac si præpositionem ex de Filio, ad indicandam primariam et originariam causam usurparemus; ut inde locum habeat duorum principiorum criminatio. Nobis vero alia ratione certamen initur, qui præpositionum cx et per in Filio æquabiles vires agnoscimus, ut inde una Spiritus causa pic admodum Pater et Filius glorificetur, verumtamen Pater tanquam primaria, et principalis, quod quidquid ex Patre per Filium esse dicitur, ex uno esse asseritur Deo et ex uno causatum, quod eximie sanctus Basilius affirmat, vocem per quem primariæ causæ in se confessionem continere. Vides ut nobis quoque ad accusationis scopum contradictio succedat? Hinc etiam quæ sequuntur comprobabuntur. Namque inducentes dicimus: Tu porro, uti ex ipso Patre ita et ex Filio Spiritumi procedere, nos dicere affirmans, quare non et primariam et principalem causam Spiritus Filium ros asserere scripsisti, aut productorem, uti et l'ater est, Spiritus, forte etiam et alius Filii geni - forem, tanquam qui omnia paterna sibi vindicat? Namque si causa Spiritus a nobis agnoscitur Unigenitus, quemadmodum et ipse Pater Unigenitum generans affirmabitur etiam et primaria causa, uti Pater est, et pro Filio Pater evadet. Et hæc a! ipsum. Cum vero ordinem reprehensionum oratio noscat, alterumi dum quis dixerit non dicendum: alterum dum quis dicendum silentio involverit, ex iis quæ dicenda erant, nee tamen dixit, ipsum reprehendimus, et plane dirimus: Si pra positionem ex in Filio ad primariam et princi-

AD CONSTANTINUM LIB. III. Η ἄναρχον αἴτιον, καὶ ἀρχικὴν κατὰ τὸν Πατέρα δο- palem causam iudicandam, ut tua accusatio vult, ξάζειν ρίζαν τοῦ Πνεύματος, ηκολούθει ἂν ἡμᾶς μὲν assumimus, ita ut duo principia introducantur, et ταῦτα λέγειν καὶ γράφειν, ὡς της τοιαύτης κατ' Filius absque principio causa, et principalis, uti ἀνάγκην ἀπαιτούσης δόξης αυτά· σὲ δὲ τούτοις Paler est, radix Spiritus reputetur, sequeretur nos πρὸς ἔλεγχον χρῆσθαι τὸν καθ᾿ ἡμῶν. Πῶς οὖν οὐχὶ similia dicere et scribere, cum similis opinio necesπροδήλως τὸ καὶ τὸ λέγειν ἡμᾶς ἔφης, εἴπερ και sario talia requirat, te vero ad nos redarguendos ἀποδεῖξαι ταῦτα λέγειν ἡμᾶς; "Η δηλῶν ὡς μή hæc producere, quanam ratione non aperte hoc et ἔχων τοιοῦτό τι καθ' ἡμῶν ἀποδεῖξαι, τούτων μὲν boc nos dicere scripsisti, aut ea demonstrasti nos λέγεις οὐδὲν, μένῃ δὲ τῇ λέξει ἐπικάθῃ πανούργως, dicere? Annon profecto manifestum fit, te nihil καὶ εἰς τοιαύτην ἡμᾶς τὴν ἔννοιαν ἐκλαμβάνειν τὴν habere simile, quod nobis opponas, ideoque te nihil ἐκ πρόθεσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ διαβάλλεις, εἰς οἴαν οὐδεὶς ex memoratis afferre? tantuminodo maligne diτῶν ἁγίων ποτέ. Ταῦτα, ὦ φιλότης, ἡ ἔννοια τῶν· ctioni inhæres, et in eum significatum nos præpoἡμῖν εἰρημένων, ἐφ᾽ οἷς καθ᾿ ἡμῶν Κύπριος ἐπὶ τῇ sitionem ex de Filio, inquam nullus unquam ex ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύματος sanctis Patilus assumere, criminaris. Hæc, ο εἴρηκε δύναται. Καὶ ταῦτά σοι λύσις τῶν διηπορη amice, dictorum nostrorum, quæ adversus nos μένων γινόμενα, της τε σῆς ἀπορίας παριστῶσι τὸ Cyprius in processione ex Patre et Filio Spiritus, ἔλλογον, καὶ τὸν ἐπὶ τῇ ἀπορίᾳ σκοπὸν μηδὲν ἧττον attulit, vis et sententia est, et ea cum dubitatioμετέχειν ἀποφαίνουσι τούτου. Οἷς μὲν γὰρ πῶς μὲν nem prorsus tollant, tuum dubium non esse a προσιεμένους ἡμᾶς τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κατα ratione alienum probant, et finem quoque in λαμβάνων ἐκπόρευσιν, πῶς δὲ πρὸς αὐτὴν ἀντιλέ bac hæsitatione non minus rationi consentaneum γοντας, τὸ τῶν ἐπικαθημένων ταῖς λέξεσι περίεργον ostendunt. Cum enim nos Bunc cx Patre et ὑφορα, καὶ μὴ παροδικῶς ἐπιὼν ταύτας διαπορείς, Filio processionem amplectentes deprehendis. τὸ τῆς ἀπορίας Ελλογον παριστᾷς· οἷς δὲ πολλοῦ τὸ nunc illi contradicentes, corum qui in perquirendis μετά συνέσεως προεπισκεπτικὸν ἀξιῶν, τὴν τῶν dictiunculis assidui sunt, curiositatem perspicis, ἐσομένων ποτὲ εἰς διαπόρησιν λύσιν πόρρωθεν προ et similia tu non excurrens per transennam dubia αποσκοπούμενος, ἑαυτῷ προαποταμιεύῃ τὸν ἐπὶ τῇ movens, dubitationis solertiam rationi nixam conἀπορία ταύτῃ σκοπὸν, τῶν πάνυ κρίνειν ἑλλόγων firmas cum vero cordate admodum futuris præπείθεις τὸν ἐντυγχάνοντα. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ταύτῃ, visis addubitas, et e longinquo solutionem inveκἂν τούτοις ἀρκούντως ἡ ἀπορία του λέλυται. stigaris, tibi multum antea reservas, circa illam dulitationėm scopum tuum quam maxime rationi consentaneum reputare singulos quosque persuades. Sed hæc ita se habent, et mota circa ea difficultas abunde satis sublata est. ε'. Ἐπεὶ δὲ αὖθις, νῦν μὲν ἀκούων ἡμᾶς σύ, ἓν τοῦ Πνεύματος αἴτιον τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν λέγοντας, νῦν δὲ τῷ Πατρὶ τὸ ἐπὶ τῇ αἰτία πρῶτον καὶ ἀρχικὸν ἀπονέμοντας καὶ ἄναρχον αὐτὸν ἀποκαλοῦν. τας προβολέα τοῦ Πνεύματος, ἐντεῦθεν προστιθεῖς ἐρωτᾷς, πῶς ἂν εἴη καὶ τὴν τῆς αἰτίας ἑνό τητα τοῦ Πατρὸς ἅμα κατηγορεῖν καὶ Υἱοῦ, καὶ τὴν τοῦ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ διαφορὰν μόνῳ ἐνοῦσαν τῷ Πατρὶ φρονεῖν ἀσφαλῶς, εἴ γε ἡ μὲν ἑνότης τὸ ταυτὸν ἀπαιτεῖ, τὸ δὲ μὴ ταυτὸν ἡ διαφορά; Εἰ μὲν, ὡς καὶ ἄλλο: τὴν ἀλήθειαν ἐπηρεάζοντες, ἀντιλέγων οἶσθα καὶ σὺ πρὸς τὴν ἐκ πολλῶν γραφῶν θεολογι τῶν ἀναφαινομένην ἑνότητα τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος· οὐδέν τι ἂν ἕτερον ταῦτα ἐρωτῶντί σοι ἀπελογησάμεθα, ἢ ὅτι Ο μή τὴν ἑνότητα δεχόμενος πῶς περὶ τῶν τῇ ἑνότητι ἔπεσθαι ἀπητημένων διαπορεῖς ἡ ἐπεὶ δὲ οὐκ ἐπηρεάζων, ἀλλὰ τοὺς ἐπηρεαστὰς ἐπιστομίζειν μᾶλλον βουλόμενος, ὡς πρὸς τὴν τῆς ἑνότητος ταύτην πα ραδοχήν, ἅπαξ ὑπὸ τῶν θεολογικών γραφῶν καὶ εξηγηθείς και πεισθείς, τὰ ἀπορημένα διαπορεῖς, ὁ λυτικὸς τῶν ἀποριῶν οὕτως σοι κανταῦθα λόγος δ θήσεται. Οἶδας ὡς, διαφόρων τρόπων τῶν τῆς ἀπο. δείξεως ὄντων, ὁ κατὰ τῶν ἄλλων ἔχων τὸ κράτος ἕκ τινων προεγνωσμένων καὶ ὁμολογουμένων προβαί των ἐστίν. Ἐπεὶ οὖν ἡ πατά σου ἀπηρία περὶ τοῦ πῶς ἐστι, καὶ τὴν ἐπὶ τῇ αἰτία τοῦ Πνεύματος τὴν ενότητα τοῦ Πατρίς να κατηγορούν και γούν και 5. Cum vero rursus nunc nos audiens unam Spiritus causam Patrem et Filium esse asserentes: nunc Patri in causa primas ac potissimas partes attribuentes,eumque citra principium productorem Spiritus nuncupantes, arrepta occasione postulas, quomodo id fieri poterit, ut causæ unitas de Patre et Filio prædicetur, et primarii atque præcipui discrimen tantum Patri inesse, absque errore existimetur, si unitas unum idemque requirit, discrimen vero quod non est neque unum neque idem? Si tu, uti et alii veritatis calumniatores, quæ ex multis theologicis testimoniis stabilitur, unitatem Patris et Filii in causa Spiritus vppugnares, nibil ultra ad tuam interrogationem respon dissemus quam illud, Qui unionem non admittis, quomodo in iis, quæ unitatem necessario consequuntur, hæsitas? Quando vero non calumnians, sed calumniantium os obstruere cupiens; ad banc enim unionem acceptandam semel scriptis theolo· gicis manu ductus es suasusque; dubia proponis, hic tibi quoque ratio quæ dubia prorsus tollat, assignabitur. Cum duo sint demonstrationis genera, quod ex quibusdam præcognitis et minime dubiis est, plus pollere ac potius esse judicatur. Quando. igitur universa tua dubitatio sita est, qua ratione unitas Patris semel ac Fili in causa Spiritus prædiretur, et primarii ate principalis discrimen Patu messe absque errare asseratur: si unitas

vuum idemque requirit, discrimen vero quod non τὴν τοῦ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ διαφορὰν ἐνοῦσαν τῷ est neque unum, neque idem, assumenda sunt a nobis ex iis, quæ theologicis scriptis decernuntur ¡lla, quibus freti, qui theologica tractant, et unionem Patris et Filii fatentur, et primarii ac principalis in patre discrimen non negant, indeque dubiorum solutio comparanda. Enimvero si in cunctis, in quibus secundum communia theologica axiomata Patris et Filii unitas asseritur, Patris primarium et principal, non inficiantur, planum est, dum in causa Spiritus, Patris et Filii unitatem semel concesserint, primus quoque et principale Patri concedere modis omnibus cogi. Quare concessas jam unitates, et in his primarii ac principalis discrimina, ad propositam unitatem et discrimen comprobandum accipiemus. Et primum unam esse Patris et Fili deitatem apud omnes in confesso est, neque propterea in Deitate primarium ac principale Patri quispiam negaverit. Patris et Filii dominatus unus apud omnes in confesso est; neque propterea primarium ac principale Patri in dominatu quis piam negaverit. Patris et Filii in omnibus unus principatus apud oinnes in confesso est; neque propterea primarium et principale Patri in principatu quispiam denegaverit. Patris et Filii rerum creatarum opificium unum apud omnes in confesso est: neque propterea primarium et principale Patri in opificio quispiam denegaverit. Patris et Filii unam esse operatricem facultatem apud omnes in confesso est, neque propterea in fabrefactorum creatione primarium et principale in operatrice facultate Patri quispiam denegaverit. Vides jam annumerata omnia certa ac firma esse, nullaque indigere demonstratione? Considera illa, atque ex illis certa ac constante confirmatione videbis, nullo modo a theologia discordare,in causa Spiritus unionem Patris simul et Filii prædicari, et primarii et principalis discrimen Patri absque errore attribui. Πατρὶ φρονεῖν ἀσφαλῶς, εἴ γε ἡ μὲν ἑνότης τὸ ταυ τὸν ἀπαιτεῖ, τὸ δὲ μὴ ταυτὸν ἡ διαφορὰ, ἔστι λαβόντ τας ἡμᾶς ἀπὸ τῶν περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐν γραφ φαῖς εἰρημένων ταῖς θεολογικαῖς ἐκεῖνα, ἐφ' οἷς πᾶς ανήρ θεολογικὸς καὶ ἑνότητα Πατρὸς ὁμολογεῖ καὶ Υἱοῦ, καὶ τὴν τοῦ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ διαφορὰν τῷ Πατρὶ συνομολογεῖ, ἐντεῦθέν σοι τὴν τῶν διηπορημέν νων λύσιν ποιήσασθαι. Εἰ γὰρ ἐπὶ πᾶσιν, ἐφ᾽ οἷς κατὰ κοινὰς ἐννοίας θεολογικὰς ἑνότης ὁμολογεῖται Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐδὲ τὸ τοῦ Πατρὸς πρῶτον καὶ αρχικόν ἐστιν ἀπαρνούμενος, εὔδηλον ὡς καὶ τοῖς ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος Ενότητα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἅπαξ διωμολογηκόσι, καὶ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχι κὸν διδόναι τῷ Πατρὶ ἀπαραίτητον. Καὶ γοῦν τὰς ὡμολογημένας ἑνότητας, καὶ τὰς ἐπὶ ταύταις τοῦ ἀρχικοῦ καὶ πρώτου διαφοράς, πρὸς τὴν τῆς ζητου μένης ἑνότητος καὶ διαφορᾶς ληπτέον ἡμᾶς πίστωσ σιν. Αὐτίκα ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ θεότης μία εἶναι πᾶσι συνωμολόγηται· ἀλλ' οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῇ θεότητι πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ ἀπαρνούμε νος. Ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ κυριότης μία εἶναι πάτι συνωμολόγηται· ἀλλ' οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῇ κυριότητα πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ ἀπαρνούμε νος. Η τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τοῖς πᾶσιν ἀρχὴ μία εἶναι πᾶσι συνωμολόγηται· ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῇ ἀρχῇ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ ἀπαρ νούμενος. 'Η τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τῶν δεδημιουργημένων δημιουργία μία εἶναι πᾶσι συνωμολόγηται· ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῇ διμιουργίᾳ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ ἀπαρνούμενος. Η τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ποιητικὴ δύναμις μία εἶναι πᾶσι συνωμολόγηται· ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸ ἐπὶ τῇ τῶν πεποιημένων ποιήσει πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ ἀπαρνούμενος. Ορᾷς ὅπως τὰ ἀπηριθμημένα πάντα τῶν ὡμολογημένων εἰσὶ, καὶ οὐδεμιᾶς δεομένων τῆς ἀποδείξεως; Ορα ταῦτα, καὶ ἐξ αὐτῶν κραταιὰν λαμβάνων τὴν πίστωσιν τοῦ μηδὲν τῇ θεολογίᾳ εἶναι ἀπᾄδον, καὶ τὴν ἐπὶ τῇ αἰσ τίᾳ τοῦ Πνεύματος ἑνότητα τοῦ Πατρὸς ἅμα κατηγορεῖν καὶ Υἱοῦ, καὶ τὴν τοῦ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ διαφορὰν ἐνοῦσαν τῷ Πατρὶ φρονεῖν ἀσφαλῶς. 5. Μέχρι τοῦδε καὶ τὴν τῆς δευτέρας ερωτήσεις καὶ ἀπορίας στο λύσιν περιισταμένην μάνθανε ἀκριβῶς, μηδὲ τοὺς λόγους καθ' οὓς αἱ εἰρημέναι ὁμοι 6. Et huc usque tuæ interrogationis dubitationisque solutionem pertingere prorsus discito, et rationes, quibus ducti theologi similia enunfiata decernunt: namque de his etiam, licet λογίας τοῖς θεολόγοις πρεσβεύονται· ἐροῦμεν γὰρ καὶ non interrogati, dicemus, ue te fugiant. Namque Dominus in Evangeliis nunc quidem ad Judæos convertens orationem: «Quemadmodum Pater exsuscitat nurtuos, et vivificat, sic et Filius, quos vult, vivificat, dixit. Item ad eosdem: «QuemAdmodum Pater vitam habet in seipso, ita dedit et Filio vitam habere in seipso ".» Prætereaque ad eosdem: «Ego et Paler unum sumus *:» mune pd discipulos: • Quæcunque habet Pater, mea sunt a;; nunc ad ipsum Patrem: «Mea omnia tua sunt, et tua mea *.» Quicunque pie theologica tractare cupiunt, in deitate, et dominatu, et om50 ** Joan, v, 21. 16 ibisl. 26. ss Joan. x, περὶ τούτων, καὶ μηδὲν ἐρωτώμενοι, ἀγνοῶν. Ὅτι μὲν γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις ὁ Κύριος νῦν μὲν πρὸς τοὺς Ἰου δαίους, ο Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς, καὶ ζωοποιεῖ, οὕτως, ο ἔφη, ι καὶ ὁ Υἱὸς, οὓς θέλει ζωοτοιεῖ. › Καὶ πάλιν πρὸς τοὺς αὐτούς· ι Ωσπερ ὁ Πατὴρ, εἶπε, ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωσε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ.» Καὶ ἔτι πρὸς τοὺς αὐτούς· «Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν· › εἴρηκε. Νῦν δὲ πρὸς τοὺς μαθητάς, «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστιν.» Νῦν δὲ πρὸς αὐτὸν τὸν Πατέρα, «Τὰ ἐμὰ πάντα σά ἐστιν, καὶ τὰ σὰ ἐμά., Πᾶσαν οἱ θεολογεῖν βουλόμενοι εὐσεβῶς τὴν ἐπὶ θεότητί τε και κυριό 17 Joan. xvi, 45. 28 Joan. xvII, 10.

AD CONSTANTINUM LIB. III. simili confessioni certæ atque indubitatæ, et evangeliorum testimonio comprobate nemo prorsus contradixerit. Quoniam vero Pater solus borum omnium absque principio causa est, et ille quidem ex alio eorumdem nihil babet, Filius vero omiņia bæc ex Patre, propterea rursus ex iis, qui rectam theologiam tenent, nullus hisce in omnibus prim marii ac principalis discrimen Patri denegal. Quain ob causam? Ne rursus Sabelliana confusio confi - denter divulgata. irrepat. Namque discriminis hujus negatio, dum unitas asseritur, æque atque S.- bellius confusionem in Trinitatem introducit. Et rationi simili nemo repugnaverit, si qua theologi de primarii et principalis discrimine Patris decernunt, consideraveris. Quodsi tibi aliud placet dubitanti, et contradici posse existinas, quod non iisdem verbis insinuant, et primarii ac principalis discrimen Patres excipiant, ubicunque Patris et Filii unitas cominemoratur, verumtamen ab hæsitatione simili scripta omnia theologica liberabunt, quæ Patris omnia inesse ex Patre Filio, et omnia ipsum esse, quæ Pater est, et quidquid est, quabili ratione cum Patre possidere, tantummođe si Patrem esse excipias, affirmant. Cum enim quod in Trinitate est absque principio, radix, primarium, et principale Pater est, hæc omnia, dum paternitas astruitur, inferuntur, hinc nullo discrimine dicitur, omnia esse Filium quæcunque dicitur Pater, excepto solummodo eum Patrem, necnon primariam et principalem causam esse. Sic nonnulla scripta Paliis parilitatem, una excepta gignendi ratione, Filio tribuunt, et alia id idem comprobant, cum absque eo quod gignat, vel generet, insinuent, quod paternitas dictiones similes connotat, primarium ac principale a Filio dementes Patri cuncedunt. Et hæc tibi abunde demonstrabunt Patres, primarium et principale discrimen de Patre in omnibus Patris et Filii unitatibus uno ore decantare τητη, καὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοι; ἑνότητα τοῦ Πατρὸς ὁμου nibus aliis unionem Patris et Filii confitentur, et λογοῦσι καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ πρὸς τὴν ὁμολογίαν ταύ την βεβαίαν ἔχουσαν οὕτω ἐκ τῶν Εὐαγγελίων τὴν σύστασιν ὁ ἀντιλέξων ἐστὶν οὐδείς. Ὅτι δὲ ὁ Πατήρ μόνος τὸ πάντων τούτων ἄναρχόν ἐστιν αἴτιον, καὶ αὐτὸς μὲν ἔκ τινος ἑτέρου τούτων ἔχει οὐδὲν, ὁ δὲ Υἱὸς πάντα ταῦτα ἐκ τοῦ Πατρός, διὰ τοῦτο πάλιν τῶν τὴν ὀρθὴν πρεσβευόντων θεολογίαν ἐστὶν οὐδεὶς, ἐς τὴν ἐπὶ πᾶσι τούτοις κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν διαφορὰν οὐχ ὁμολογῇ τοῦ Πατρός. ἵνα μὴ τί γένηται; ἵνα μὴ παρρησίαν ἕξει καὶ πάλιν ἡ Σαβέλλειος σύγχυσις. Τὸ γὰρ τὴν τοιαύτην ἀπαρο νείσθαι διαφοράν, τῆς ἐνότητος ὁμολογουμένης, ἴσον τῷ Σαβελλείῳ εἰς τὴν Τριάδα σύγχυσιν. Καὶ λόγος οὗτος λοιπὸν ἀναντίρρητος, καὶ τῆς ἦν ἐπὶ τῇ κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν διαφορᾷ τοῦ Πατρὸς ὁμο. λογίας οἱ θεολόγοι πρεσβεύουσιν. Εἰ δὲ μὴ καὶ σοὶ δοκεῖ ἀναντίῤῥητοι πρὸς τοῦτο ἴσω; διστάζοντι, διὰ τὸ μὴ πρὸς λέξιν οὕτω, πλὴν τῆς κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν διαφορᾶς τοὺς Πατέρας θεολογεῖν, ὅποιπερ ἂν Πατρὸς ἐνότης μνημονεύηται καὶ Υἱοῦ, ἀλλὰ δισταγμοῦ τοῦ πρὸς τοῦτό σε ἀπαλλάξει πᾶσα γραφὴ θεο λογική, πάντα τὰ τῷ Πατρὶ προσόντα ειληφέναι παρὰ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, καὶ πάντα εἶναι αὐτὸν ἴσα καὶ ὁ Πατήρ, καὶ πᾶν ὁτιοῦν ἰσόμετρον τῷ Πατρὶ ἔχειν, δίχα μόνου τοῦ Πατέρα εἶναι αὐτὸν φά σκουσα. Ἐπεὶ γὰρ τὸ ἐν τῇ Τριάδι ἄναρχον ἡ ῥιζα, τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν ὁ Πατήρ ἐστι ταῦτα πάντα δ ἐηθεῖσα δύναται ἡ πατρότης, καὶ λοιπὸν διαφέρει οὐδὲν, πάντα εἶναι λέγειν τὸν Υἱὸν ὅσα καὶ ὁ Πατήρ, δίχα μόνου τοῦ Πατέρα εἶναι αὐτὸν, ἢ δίχα τοῦ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν αἴτιον εἶναι αὐτόν. Εἰ δὲ καὶ τινες τῶν γραφῶν τὴν τοῦ Πατρὸς καὶ αὐταὶ διδοῦ σιν ισότητα τῷ Υἱῷ πλὴν τῆς ἀγεννησίας, καὶ ἔτε καὶ τὸ αὐτὸ ποιοῦσαι πλὴν τοῦ γενναν, ἢ πλὴν τοῦ τεκεῖν φασι· καὶ αὗται δὲ διὰ τὸ τὴν πατρότητα τὰς λέξεις ταύτας δηλοῦν, τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν τοῦ Υιού διαστέλλουσαι, τῷ Πατρὶ ἀπονέμουσι. Ταῦτά σοι ἀπόδειξις ἱκανὴ τοῦ τοὺς Πατέρας καὶ τὴν κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν διαφορὰν τοῦ Πατρὸς ἐπὶ πάσαις ταῖς τοῦ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ ἐνάτησιν ὑμολόγως θεολογεῖν. ζ'. Καὶ σὺ λοιπὸν ἤδη καὶ τὰς ὁμολογίας, καὶ τοὺς τῶν ὁμολογιῶν ἀκριβῶς μαθὼν λόγους, προσέτι καὶ τὸν κατ᾽ ἐπίνοιαν μερισμὸν τῶν ἐνοτήτων, καὶ τῶν Διαφορών, πρεσβεύειν πρόσεχε ἀσφαλῶς. Χρὴ γάρ τε ὁμολογοῦντα Θεὸν ἕνα, καὶ Κύριον ἕνα, καὶ μίαν πάντων ἀρχὴν, καὶ δημιουργὸν ἕνα, καὶ ποιητήν ἕνα, ἔτι δὲ τοῦ Πνεύματος αἴτιον ἐν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Τῶν, συνεπινοεῖν μὲν τὴν ἐπὶ πάσαις ταῖς ἑνός ετσι ταύταις κατὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν διαφοράν τοῦ Πατρός. Ούτω δὲ πλὴν ὡς μήτε τὴν ἑνότητα ὑπὲ της διαφοράς μεριζομένην νοεί» μία γὰρ καὶ ταυτή, καὶ ἀμέριστος πάτα ἑνότης Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, διά * τὸν Υἱὸν πάντα έχοντα ἐκ Πατρός, οὕτως αὐτά ἔχειν ὡς αὐτὸς ὁ Πατήρ, μήτε τὴν διαφορὰν τοῦ οι κείου ἐξισταμένην ὑπὸ τῆς ἐνότητος μερισμού με γίστη γὰρ πᾶσα διαφορὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ διὰ τοῦ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἐξ διούμενον τον Υίον, μένοντα 7. Et tu interim, cum jam et confessiones, et confessionum rationes perfecte didiceris, tum etiam quæ secundum intellectum est unionum, et discriminum partitionem, absque errore rebus assensum præbere ne respuas. Namque addecet, ut dum confiteris Deum unum, et Dominum unum, et unum omnium principium, et opificem unum, et creatorem unum, prætereaque Spiritus causam unan Patrem et Filium, una simul in omnibus. his unitatibus primarii atque principalis discrimen Patris intelligas. Ea nihilominus ratione no unitatem a discrimine divisam agnoscas. Una siquidem est et eadem, et indivisa omnis Patris et Filii unio, quod, cum Filius omnia habeat ex Patre, ita illa possideat, ut ipse Pater, neque discrimen a propria unionis partitione divellatur, Maximum siquidem est omne discrimen Patris`e{

ἐξιδιοῦσθαι, οπόθεν καὶ συναλοιφή ἀπελήλαται ἡ Σαβέλλειος τῷ ἀσυγχύτῳ τῆς προσωπικής ταύτης καταργουμένη διαφορᾶς. Εἰ δὲ κανταῦθα διὰ γραφ κῆς ἐθέλεις τῆς μαρτυρίας μαθεῖν, ὅπως ἐν τῇ μετ καρίᾳ Τριάδι καὶ συνεπινοοῦνται ἀλλήλοις μερισμός τῇ ἑνότητι, καὶ ἑνότης τῷ μερισμῷ, καὶ οὔθ᾽ ὁ μερι σμὸς ἐμποδίζεται ὑπὸ τῆς ἑνότητος, οὔθ᾽ ἡ ἑνότης ὑπὸ τοῦ μερισμοῦ· σοὶ μὲν εἰς μαρτυρίαν ἀρκέσει τοῦ ζητουμένου πρὸς σύστασιν τὸ, ο συνημμένως τὴν ἁγίαν διαιρεῖσθαι Τριάδα, καὶ διῃρημένως η φάσκον • συνάπτεσθαι ο τῆς θεολογίας ἀξίωμα· ἡμῖν δὲ εχέτω πέρας ἤδη ὁ λόγος. Οὐ μόνον γάρ, ὦ φιλότης, ἐντελῶς ἡμεῖς τὴν ὀφειλήν σοι ἀποδεδώκαμεν· ὀφειλή γὰρ ἡμῖν ἀπολογία πάτα προβαίνουσα, ἐφ᾽ οἷς τὰς Filii, quod omnia Patris cum sibi vindicet Filius, Υἱόν, οὐκ εἰς Πατέρα μεταβαλλόμενον, ταῦτα καὶ et maneat Filius, nec in Patrem immutetur, hæc sibi addiscat, unde et contractio Sabelliana longe pellitur inconfuso hoc personali discrimine abrogata. Quodsi et scriptis tradito testimonio addiscere cupis. quomodo in beata Triade simul juncta 1 intelligantur partitio cum unitate, et unitas cum partitione, et neque partitio ab unitate, neque unitas a partitione impediatur, tibi sane ad persuadendum satis fuerit, et quaestionem persolven. dom e conjunctim divinam Triadem dividi, et divisim conjungi, › asserens theologicum axioma. Nobis porro oratio fiuem habeat. Non enim solum, o amice, tibi debitum absolute exsolvimus, debitum siquidem nostrum est, respondere ad ea, quæ nostra scripta percurrens, atque considerans, ἡμῶν γραφὰς ἐπισκεπτόμενος σύ, καθ᾿ ἡμετέραν ut nos concedimus, efflagitas, et in dubium vertis, quodcunque tibi et interrogatione et dubitatione dignum visum fuerit, sed etiam de quibus nulla interrogatio intercessit; nam quoruţa notitiam tibi necessariam esse judicavimus, responsionibus eorum ad interrogationes tuas factis, et de dubiis solutionibus, veluti corollarium, adjunximus. Ει hæc quidem in præsentia. Verum et in futurum tempus interrogandi dubitan lique ubi facultateni longe et quam liberaliter concedimus. ἐκχώρησιν ἐρωτας καὶ διαπορεῖς, ὅτι περ ἂν ἄξιον ἐρωτήσεως δόξῃ σοι καὶ διαπορήσεως· ἀλλ' ἐν πρ το θήκης λόγῳ, ἐφ' οἷς καὶ μὴ ἠρωτήμεθα, προστεθεί καμεν, ὧν ἀναγκαίαν εἶναί σοι τὴν γνῶσιν διεγνώ σκομεν τῶν ἐπὶ ταῖς σαῖς γινομένων ἐρωτήσε την ἀποκρίσεων κἀπὶ ταῖς διαπορήσεσι λύσεων, οίονεί τι πόρισμα ταῦτα ποιούμενοι. Καὶ ταῦτα μὲν νῦν τὴν δὲ καὶ εἰσέτι ἐκχώρησιν τοῦ ἐρωτἂν καὶ διαπο ρεῖν σε φιλοτιμότατά του παρέχομεν. ΤΩΝ ΠΡΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΝ ΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟΝ. EJUSDEM AD CONSTANTINUM LIBER QUARTUS. 1. Rursus tur dubitationem allers, seul nulla nos dubitatione premimur. Cum interrogas, addubitas; nos tamen ad dubitationem non caremus responsione stat enim a nobis veritas, nostrisque scriptis, quibus ex Patre et Filio, per Filium nempe ex Patre Spiritus sancti exsistentiam, paternarum scriptionum traditionem esse, probare contendimus; itemque demonstramas, ex iis nunquam Quærito hoc oratione in sacra Lumina. α'. Απορεῖς καὶ πάλιν· καὶ οὐκ ἀποροῦμεν ἡμεῖς· Απορεῖς ἐρωτῶν, καὶ ἀπολογεῖσθαι οὐκ ἀποροῦν μεν. Εἰ γὰρ ἡ ἀλήθεια παρ' ἡμῖν, ταῖς ἡμετέραις γραφαῖς, ἐφ' οἷς τὴν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τουτέστι δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρός, τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν τοῦ ἁγίου θεολογικὴν τῶν πατρικῶν γραφῶν εἶναι πα ράδοσιν καὶ διενιστάμεθα, καὶ ἀποδεικνύομεν, τῶν ἀποκρινομένων σοι ἀποιήσεις οὐδέποτε, ἔστ᾽ ἂν τῆς

AD CONSTANTINUM LIB. III. ἀληθείας οὐδέν τι γένοιτο ευπορώτερον. Ερώτα οὖν tili responsa nostra non aderunt, donec veritate καὶ πάλιν· ἀπόρει καὶ πάλιν. Τὸ δὲ νῦν ἔχον ἐπείς περ ἄττα διαπορεῖς, οὐχ ὡς φρονῶν αὐτὰ καὶ διαπορεῖς, ἀλλὰ τῶν τῆς ἀληθείας καταστοχαζόμενος ἐπι ρεαστῶν, ὅπως ἂν ἐπὶ πᾶσι τὸ πρὸς ἐπιστομισμόν αὐτῶν ἕτοιμόν σοι ἀποταμιεύοιτο, καὶ τὰ ἀπορημέ να, καὶ αἱ τῶν ἀπορημένων διασαφήσεις, εἰς τύπου οδηγίας σοι διεκτιθέσθωσαν, τίνι ἂν ἐπ' αὐτοῖς καὶ γένοιτό σοι τῷ τρόπῳ ἐπιστομίζειν σύμπαν τὸ ἀντικαθιστάμενον. Κινοῦνται μὲν γὰρ καὶ πάλιν ἡμῖν τὴν χθές που καὶ πρότριτα συνήθως λόγοι περὶ τοῦ δόγματος. Αγει δὲ πρὸς μνήμην, ὁ λόγος ἡμᾶς τῆς πρὸς Μαρίνον τοῦ θείου Μαξίμου ἐπιστολὴ, ἐν ᾗ ὁ μεγαλώνυμος οὗτος Πατὴρ τὴν ὑπὲρ τῶν Ῥωμαίων ἐπὶ τῇ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύσει τοῦ Πνεύμα τος δεφένδευσιν διεξιών, τὸ, ο Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ποιοῦντας σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν,» εἴρηκε. Καὶ τοίνυν διὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικόν, ὅπερ ἀληθῶς μόνῳ τῷ Πατρὶ πρόσεστιν εἶ ρῆσθαι, τὰ εἰρημένα τῷ θείῳ Μαξίμῳ ἐξηγουμένων ἡμῶν, σὺ δὲ τὸ τῶν ἀντιδίκων ὑποδύς πρόσωπον, ἀλλ᾽ ἔστι τὸν βουλόμενον, ἔφης, εἰπεῖν ὡς, εἰ μὲν τοῖς αἰτιωμένοις Ρωμαίους περὶ ἀρχικοῦ καὶ μὴ ἀρχικοῦ αἰτίου ἡ καταιτίασις ἦν, εἶχον ἂν αἱ ἐξηγήσεις τὸ εὐλογοφανές· ἐπεὶ δὲ ἐκεῖνοι πρὸς αὐτὴν τὴν ἐξ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἀντιλέγουσι, πάντη ἐστὶ δῆλον μήτ' ἐκείνοις μήτε τῷ ὑπερηγοροῦντι τῶν ὑπ' αἰτίασιν περὶ ἀρχικοῦ καὶ μὴν περὶ δὲ τῆς ὅλως αἰτίας τὸν λόγον ἅπαντα γίνεσθαι. ipsa parabilius aut liberalius aliquid quispiam excogitaverit. Quare rursus interrogationibus insta, ruisus dubitationibus urge Verumtamen cum in præsentia quæ controvertis, non uti illius sententiæ sis, controvertis, sed ad veritatis calumniatores animum intendens, ut in omnibus promptum tibi ad eorum ora obstruenda reserves, dubia, et dubitationum explicationes, quas sequi debeas, digerantur, quibus ad ora frenanda sese rebus similibus opponentium, non imparatus comprehendaris. Moventur siquidem iterum, qui et heri, et nudius tertius, uti assolet, sermones de dogmate, serinoque nobis memoriam refricat divini Maximi ad Marinum epistola, qua magni nominis Pater pro Romanis de Spiritus ex Patre et Filio processione defensionem instituens, illud, cex quibus non causa Spiritus Filium asserere, sese illi ostenderunt, scripsit. Et hæc cum nos propter primarium atque principale, quod vere soli Patri inest, dictata esse, quæ supra attulimus ex sancto Maximo, interpretemur, tu adversariorum personam induens, posse ais, cuicumque id complacitum fuerit, opponere, εἰ qui Romanos in crimen vocabant, illis de primaria et principali causa criminatio fuisset, similes expositiones rationis aliquid in se continere judicarentur: sed cum illi ipsam ex Filio processionem oppugnent, omnibus manifestum remanet, neque ab illis, neque ab aliis qui corum defensionem suscipiunt, de primaria et principali causa quæstionem, sed de totali causa sermones jaclatos fuisse. β'. Τοῦτο ἡ ἀπορία. Ἡμεῖ; δὲ τήν λύσιν, ὃν εἴρηται τρόπον ὁδηγίας, ἐπὶ τῷ ἔχειν σε τοὺς ταῦτα φρονοῦντας ἐπιστομίζειν, διεκθέσθαι βουλόμενοι, οὕτω δὴ καὶ δεκτιθέμεθα. Οίδας ὡς τινὲς μὲν τούτων, ὑπ' ἀρο χηγός Κυπρίῳ ταττόμενοι, προς οἷς ἄλλοις κατὰ τοῦ εὐσεβοῦς φασι δόγματος, καὶ εἰς ὁμωνυμίαν διαβάλλουσι τὴν ἐκπόρευσιν· τινὲς δὲ τοῖς τοιούτοις κατά τὸ ἐκ Πατρὸς διαιρεῖν τὸν Υἱὸν ἐπὶ τῇ αἰτίᾳ τοῦ Πνεύματος συμφωνοῦντες, τοῦ τέως μόνον εὐγνω μονοῦσιν ὁμολογεῖν τὴν ἐκπόρευσιν, τρόπον τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως μόνον, καὶ πλέον σημαίνειν μηδέν. Τῆς ῥήσεως γοῦν ὑπὸ πάντων ὁμολογουμένης κοινῇ· τὸ γὰρ, «Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ποιοῦντας σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν, ο τὴν αὐτῶν ὑποθέλγον ῥοπὴν πρὸς ὁμολογίαν έλκει αὐτ τούς· ἡ γὰρ ἂν, εἰ μὴ τοῦτο, οὐδὲ ταύτην, ὡς πολύ λας τῶν ἄλλων Πατέρων θεολογίας, διαβαλεῖν ᾤχνησαν. Ορα όπως καὶ πρὸς ἄμφω διαλεγομένῳ τὰ μέρη ταῦτα ἰσχυρῶ, ἀποδεικνύειν ἐξέσται σοι, διὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὴν αἴτιον ἀληθῶς Μάξιμον είδ ρηκέναι τον μεγαλώνυμον τὸ, «Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ποιοῦντας σφᾶς ἑαυτοῦ; ἀπέδειξαν.» Γινέσθωσαν σοι πρῶτον οἱ τὴν ἐκπόρευσιν ὀρθοτομοῦντες διαλεγόμενοι· προτεινέτωσαν, ὅπερ οἱ ὁμωνυμοῦντες οὐδέποτε τὸ, εἰ μὲν τοῖς αἰ τιωμένοις Ρωμαίοι; περὶ ἀρχικοῦ καὶ μὴ ἀρχικού αἰτίου ἡ καταιτίασις ἦν, εἶχον ἂν αἱ ἐξηγήσεις τὸ ευλογοφανές· ἐπεὶ δ' ἐκεῖνοι πρὸς τὴν ἐξ διοῦ ἐκπόuniversos 2. Hæc addubitatio est. Nos porro solutionem, ut habeas, modo quo dictum est, promptam ad ora similia sentientium frenanda, exponere cupientes, sic eam digerimus. Sat nosti ex hisce nonnullos, ducem Cyprium sequentes, inter alia, quæ adversus dogma pium rectumque blaterant, processionem quoque criminantes, homonymiæ obnoxiam facere alios vero iisdem in separatione Filii a Patre in causa Spiritus concordantes, ita æquos se præstasse, ut processionem modum tantum exsistentiæ Spiritus et nihil aliud connotare dictarent. Dico vero simili assensu communi excepto; namque illud: «Ex quibus non causam Spiritus Filium facere sese illi ostenderunt, eorum emolliens impetum ad præbendum assensum inducit. Etenim si id non esset, hoe uti pleraquo aliorum Patrum theologica dicta accusare non neglexissent. Attende porro lu, qua ratione, cum ambabus bisce partibus colloquium conserens, valide demonstrare poteris, propter primariam et principalem causam vere magni nominis Maximum scripsisse, Ex quibus non causam Spiritus Filium facere sesc illi ostenderunt. Et primum quidem cum sermones conseruntur, qui processionem recio tractant, proponant, quod nunquam, qui homonymiam insinuant, concedent, si qui Romanos in crimen vocabant, illis de primaria et principali causa criminatio fuisset, s'miles expositiones ra-

μήτε τῷ ὑπερηγοροῦντι τῶν ὑπ' αἰτίασιν ἀρχικού καὶ μὴ, περὶ δὲ τῆς ὅλως αἰτίας τὸν λόγον ἅπαντα γίνεσθαι. Τί σοι δοκεῖ; Πολλοῦ σοι δεήσει τοῦ πόνου πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ τῶν ἐξηγήσεων ἀληθοῦς; Καὶ πῶς ὅλως πόνου, είγε αὐτοὶ φθάνοντες τὴν παρὰ τοῖς αἰτιωμένοις ἀπάρνησιν τῆς ἐξ Υἱοῦ ἐκπορεύσεως, οὐχὶ ἀρχικοῦ καὶ πρώτου αἰτίου, τῆς δὲ ὅλως αἰτίας ἀφαίρεσιν ἐνίστανται δύνασθαι; “Σὺ μὲν γὰρ ἐρεῖς πρὸς αὐτούς· Ἐπεὶ διὰ τοῦτο ὑμῖν ἀρνητέα παρά τῶν αἰτιωμένων 'Ρωμαίους δοκεῖ ἐκπόρευσις ἡ ἐξ Υἱοῦ, ἵνα μὴ τῷ Υἱῷ κοινωνία τις μετὰ τῆς Πατρός ἐπὶ τῇ αἰτία συγχωρηθείη τοῦ Πνεύματος· τί ἂν ἕτερον τῷ τὴν ἐξ Υἱοῦ διδόντι ἐκπόρευσιν φήσειέ τις εἶναι διὰ σπουδῆς, ἢ ἀπεναντίας ταῖς ἀντιλέγουσι, μετεἶναι τῆς αἰτίας ταύτης τῷ Υἱῷ συνιστᾷν; Εἰ γὰρ ἡ ἄρνησις διὰ τὸ μὴ, ἡ ὁμολογία πάντως διὰ τὸ ναί. Ἐπεὶ μηδέ ἐστί τις λόγος ὁ πείθων καὶ τοὺς ἀρνουμένους καὶ τὸν διδόντα πρὸς τὴν ἐκπόρευσιν ἅγιον πρὸς τὸν αὐτὸν καὶ ἕνα τείνειν σκοπόν. Αὐτοὶ δὲ τῆς ἀληθείας πάντως ἀγχούσης αὐτοὺς, ἵνα μὴ ἑαυτοὺς ἐναντιοφωνοῦντες ἐλέγχειντο, ὡς ἅπαξ τὴν ἐκπόρευσιν, ἣν ὑγιῶς ύπαρξιν φρονοῦσι τοῦ Πνεύ ματος, εἰς κατασκευὴν αἰτίας λαμβάνοντες, τοῦ πρόσω στήσονται ἀντιλέγειν. Καὶ ἕξει τὸ λοιπὸν τὴν ἰσχὺν ἡ ἡμετέρα κατὰ κράτος ἐξήγησις. Εχει γάρ μετὰ παρρησίας εἰπεῖν ὡς ὁ τὴν ἐξ Υἱοῦ διδοὺς έχε πόρευσιν ἅγιος, καὶ τὸ, ο Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ποιοῦντας σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπ ἔδειξαν, ο τοῖς προειρημένοις ἐπάγων, οἷς μὲν ἐκπόρευσιν δίδωσιν, αἰτίαν δίδωσι πάντως, οἷς δὲ τὴν δι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν, τὴν ἐξ, ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τῆς διὰ, ἐκδεχόμενος, τὸ τῆς αἰτίας πρῶτον ἀφαιρεῖται καὶ ἀρχικόν. Οὐ γὰρ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε τῇ τῶν προθέ σεων ἐνταῦθα χρῆται ἀντιπεριχωρήσει· ἀλλὰ τὸν μέγαν εἰδὼς Βασίλειον λέγοντα, «Ἡ γὰρ δι' Υἱοῦ φωνὴ τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ὁμολογίαν έχει, ο διὰ τῆς τοιαύτης φωνῆς, λέγω δή, τῆς δι' γιοῦ, παρίστησιν ἐναργῶς ὡς, εἰ καὶ τῷ Υἱῷ τῆς αἰτίας τοῦ Πνεύματος μέτεστιν, ἀλλ᾽ οὐχ οὕτως, ὥστε αὐτὸν τὸ προκαταρκτικὸν τοῦ Πνεύματος αἴτιον εἶναι· τοῦτο γὰρ ὁ Πατήρ. tionis aliquid in se continere judicarentur: sed ρευσιν ἀντιλέγουσι, πάντη ἐστὶ δῆλον μητ ἐκείνοις cum illi ipsam ex Filio processionem oppugnant, omnibus manifestum remanet, neque ab illis, neque ab aliis, qui eorum defensionem suscipiunt, de primaria et principali causa quæstionem, sed de totali causa sermones universos jactatos fuisse. Quid tibi videtur? Anne multo indigebis labore ad veritatem interpretationum similium confrmandan? Quid laborem commemoro, cum ipsi jam apud eos, qui accusabantur, negationem processionis ex Filio, non primariæ ac principalis cause, sed totalis cause ademptionem inferre contendunt? Tu enim ad eosdem dices: Quando propter hoc neganda vobis videtur, ab iis, qui Romanos criminantur, processio ex Filio, ne aliqua Filio communio cum Patre in causa Spiritus concedatur, quid aliud quispiam asseveraverit concedenti ex Filio processionem a consiliis esse quain contra sentiendo oppugnatoribus reponere, hujusce causæ Filium participem esse? Negatio siquidem per non, confessio vero prorsus per sit, constituitur. Nulla quidem ratio suadet, et negantes, et sanctum processioni assentientem in unum eumdemque scopum collimare. Verum ipsi cum a veritate præfocentur, ne sibimetipsis contradicere deprehendantur, tanquam qui semėl processionem Spiritus, quam recte tenent, exsistentiam esse, ad comprobandum causam assumiere, ultra contra verba facere cessabunt. Et interim robur suum habebit, et valide nostra expositio. Nam confidenter et libere enuntiabit, sanctum, qui ex Filio processionem concedit, verbis illis, cum antedietis subdit, Ex quibus non causam Spiritus Filium facere sese illi ostenderunt, › quibus processionem concedit, illis prorsus et causam tribuere: quibus vero per Filium processionem, ex in Filio, loco illius per, accipiens, causa primarium ac principale tollere. Neque enim temere et inconsulto præpositionibus una pro alia utitur, sed sciens wagnum asserentem Basilium), ● Vox enim per Filium primariæ causæ confessionem continet,» hac voce, nempe per Filium, plane corroborat, licet Filius causæ Spiritus particeps est, non ila tamen esse participem, ut primaria Spiritus causa sit: id enim Pater est. 5. Hæc dum dicis, et nostra expositio suum roLur habebit, et valide, ut diximus. Adversarii vero aut ultra contradicendi finem facient, aut rursus in alia sese convertentes, quod illis in more est, modos omnes fundendorum verborum usurpantes, posse, inquient, et ex Filio, et per Filium processionem dici, atque exsistentiam, sed eo significatu, quasi periranseal per Filium. Hujusce enim quoque dictionis formatores sunt, non quod uniatur in causa Spiritus cum Patre Filius, et sic, quod proverbio circumfertur, ipsos, cum effugiunt fumum, ignis apprehendet. Namique Filium a Paire separantes in cause Spiritus, ne videlicet duæ causæ Pater et Filius Spiritus reputentur, quod nullus unquam pictatis sermo almisit, maliγ'. Ταῦτα ἐρεῖς συ, καὶ ἡ ἡμετέρα ἐξήγησις τήν ἰσχὺν ἔξει κατὰ κράτος, ὡς εἴρηται. Οἱ δέ γε δι' ἐναντίας ἢ τοῦ πρόσω στήσονται ἀντιλέγειν, ἢ ἐὰν ίσως μεταβαλλόμενοι αὖθις, ὅπερ ειώθασι, πάντα τρόπον εὑρεσιλογίας ἀεὶ μετιόντες, δύνασθαι φήσωσι καὶ ἐξ Υἱοῦ καὶ δι᾿ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν λέγειν καὶ ὕπαρξιν, πλὴν κατὰ τὸ διήκειν διὰ τοῦ Υἱοῦ· καὶ ταύτης γὰρ αὐτοὶ τῆς λέξεως πλαστουργοί· οὔμεν ουν κατὰ τὸ ἡνῶσθαι ἐπὶ τῇ αἰτία τοῦ Πνεύματος τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν τὸ παροιμιακὸν αὐτοὺς ἐπιφύγῃ, καπνοῦ καταλήψεται πῦρ. Τὸν γὰρ Υἱὸν τοῦ Πατρὸς ἐπὶ τῇ αἰτία διαιροῦντες τοῦ Πνεύματος, ἵνα μὴ δῆ· Δεν δύο αἴτια Πατὴρ καὶ Υἱὸς νομισθείεν τοῦ Πνεύ ματος, ὅπερ λόγος ἂν εὐσεβείας οὐδείς ποτε παραδέξαιτο. Καὶ διὰ ταῦτα πάνυ πονηρῶς τὸ διήκειν,

AD CONSTANTINUM LIB. III. καὶ πάνυ δυσσεβῶς πλαστουργοῦντες, εἰς Ἀρεια- tiose nimis hoc pertransire, et admodum imple νισμὸν ἐκτραχηλίζονται οἱ ταλαίπωροι. Λόγος γὰρ Επται προσβοηθήτων οὐδεὶ;, μὴ οὐχὶ τοῦ Πατρὸς ὑπηρέτην, ἢ λειτουργικόν τι ὄργανον λογίζεσθαι τὸν Υἱὸν κατ' αὐτὸ τὸ διήκειν ἐπὶ τῇ ἐκεῖθεν ἐκπορεύσει καθυπουργοῦντα τοῦ Πνεύματος. Καὶ τὰ μὲν πρὸς αὐτοὺς οὕτω στι προςοικονομηθήσονται· καὶ οὕτως ἡ κατ' αὐτῶν τοι νίκη περιγενήσεται. efformantes in Arianismum infelices præcipitantur. Nulla enim ratio auxiliabitur, ne Patris admis nister aut instrumentum servile Filius, per hoc periransire, in processione, quæ inde est, Spiris tus, asserviens existimetur. Et hæc tibi digesta promptaque siat, dum bemines contra colloqueris, quibus adversus eos victoriam facile consequeris. δ. Ἐπεὶ δὲ καί τις ἄλλη ἐν τούτοις ἐστὶ φαύλη 4. Verumtamen cum inter eosdem pars alia inμερίς· εἰσὶ γάρ τινες, οἳ καὶ αὐτοὶ τὴν ἐκπόρευσιν ternoscatur, sed valde improba, quæ licet de pro φρονοῦντες ὀρθῶς, ὅμως δι' ἀφαίρεσιν τῆς ὅλως cessione recte sentiat, attamen Sauctum penitus αἰτίας τὴν ῥῆσιν τὸν ἅγιον εἰρηκέναι φασίν, ὡς τὴν causam tollentem, dictum simile enuntiasse conι οι' Υἱοῦ ἐκπόρευσιν ἡ ἀντὶ τοῦ «μετὰ τοῦ Υἱοῦ tendit, et ‹ processionem per Filium › loco illius, ἐκδεξόμενο:· εἰ γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, τ10- ‹ una simul cum Filio › accipit. Namque si per τὸν δὲ εἰπεῖν μετὰ τοῦ Υἱοῦ, φασίν, ἐκπορεύεται· Filium Spiritus, quod idem est, ac si diceres simul πῶς ἂν καὶ εἴη ἐπὶ τῇ αὐτοῦ ἐκπορεύσει κοινωνῶ, cum Filio, inquiunt, procedit, qua ratione in illius ὁ Υἱὸς τῷ Πατρί; ὅρα εἰ καὶ ἡ τούτων ματαιολογία processione Filius partes obtinebit? Sed quo tanτῶν ἡμετέρων ὀπίσω κείσεται ἐξηγήσεων. Πρῶτα dem tendal eorum vaniloquentia ex apponendis μὲν πόθεν ἣν οὗτοι προβάλλονται μετάληψιν τῶν nostris expositionibus, deprehendes. Et primuma προθέσεων ἔχουσιν ἀποδείξαι; Ποία ταύτην γραμ- quidem harum prepositionum, quam ipsi pratenματικῆς τεχνολογία; ἔχει περίληψιν; Τῆς γὰρ πρὸς dunt transumptionem. quibusnam demonstraveἀλλήλας τινῶν προθέσεων ἀντιμεταστάσεως ἅπαξ rint? Quaenam eam grammatica artis curiosa indaπαραδοθείσης τοῖς τεχνολογήσασιν ἐς τὸ ἀκριβές, οὐκ gatio conquisiveritf Nam cum mutua præpositionum Εστιν οὐδέποτε εἰλημμένην παρ' οὐδενὶ τὴν διὰ εὐα in sese immutatio ab iis, qui artem pertractarunt, μεῖν ἀντὶ τῆς μετά. Καὶ ἔτι οὐ μόνον λόγον Ελλη- semel tradita sit et diligenter, in nullo unquam νικῆς σοφίας έχει τοῦτο οὐδεὶς, ἀλλά γε οὐδὲ γραφή eorum præpositionem per loco illius cum assumi τις οὐδεμία τῶν ὅσαι τῆς καθ' ἡμᾶς θειοτέρας φιλο- inveneris. Adde etiam, nullum hujusce rei apud σορίας, ἀντὶ τῆς μετὰ τὴν διὰ παραδίδωσιν, ὡς ἡ profanos reperiri exemplum, sed nec apud nos, τῆς ἐξ καὶ διὰ παρὰ Βασιλείῳ, Κυρίλλῳ καὶ qui diviniorem philosophiam colimus, ullus est, Γρηγορίῳ τοῖς μεγάλοις ἀντιπεριχώρησις εὕρηται. qui loco illius cum praepositionem per accipi tradat, Έπειτα δὲ εἰ καὶ τοῦτο δοθείη, τάχ' ἂν ἀντιδίκων ὦ quemadmodum ex, et per apud Basilium, Cyrilπαρὰ προσδοκίαν οἱ ταῦτα λέγοντες ἐκτραπόμενοι lum, et Gregorium magnos quidem viros, nrutuam εἰς συμμάχους κατασταῖεν ἡμῖν. Η γάρ ο προβολείς unius pro alia acceptionem invenies. Secundum, διὰ Λόγου» φωνή, εν Δαμασκηνὸς ὁ θεῖος πεφιλο- eliamsi id concedatur, forte ex adversariis, qui siσόφηκεν, αἴτιον ἐκ τοῦ λόγου τούτου μετὰ Υἱοῦ τὸν milia tradunt, præter exspectationem mutata senΠατέρα παριστώσα τοῦ Πνεύματος, αναπάντητα συ tentia, ad opem auxiliumque nostrum concurrent. στῆται ἂν, ἣν ἡ ἀλήθεια βούλεται, τοῦ Πατρὸς καὶ Namque dictio e productor per Verbum, a cujus Υἱοῦ ἐπὶ τῇ τοῦ Πνεύματος αἰτία ενότητα. Τρίτον divinus Damascenus auctor est, causam hæc ra· εἰς κατάλυσιν αὐτῶν ἰσχυρὸν, ἦν ἔχει ἀνάγκην ὁ λό tione cum Filio Patrem comprobans; sine ulla γος καὶ τὸν Υἱὸν ἐκπορευτὸν ἀποφαίνειν. Εἰ γὰρ μετά oppositione, quam veritas poscit Patris et Filii ius τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, οὐκ ἔστι μὴ καὶ τὸν Υἱὸν ἐχε causa Spiritus unionem comprobaverit. Interim πορευτὸν καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι, ὥσπερ ἂν εἰ est, quod plane ipsos convellet, cum necessario καὶ τὸν Υἱόν τις γεννάσθαι λέγει μετά Πνεύματος, Filium quoque procedere demonstret. Etenim, si οὐκ ἔστι μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα γεννητὸν καὶ νοεῖσθαι cum Filio procedit, fieri nequit, ut Filius quoque καὶ λέγεσθαι. Ταῦτα καὶ ἡ δευτέρα τῶν τὴν ἐκπό- procedens non sit et dicatur, veluti, si quis Filium ρευσιν ὀρθοτομούντων μερὶς καὶ τοιοῦτό σοι τὸ generari cum Spiritu diceret, Spiritum ipsum geτέλος λοιπὸν ὁποιοισδήτισε προσδιαλεγομένῳ ἐκδή- nerari, et intelligi, et dici confirmaret. Hujus seσεται, ἀναπάντητος δηλονότι ἀπόδειξις ἐκ τοῦ παν cundæ, quæ de processione recte sentit partis, Aαχήθεν τῶν οἰκείων λόγων στενοχωρεῖσθαι αὐτοὺς, nem similem, si ad eam confabulatum accedas, καὶ εἰς ἀτοπίας περιάγεσθαι τοῦ δι' ἀφαίρεσιν τοῦ colloquium consequetur, demonstrationem sciliπρώτου καὶ ἀρχικοῦ, οὐμενουν τῆς ὅλης αιτίας, τοῦ, cet, cui illa respondere nequeat, quod omni ex • Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ποιοῦν parte propriis enuntialis astringatur, et in absurda τας σφᾶς ἑαυτοὺς ἀπέδειξαν,» τὸν ἅγιον εἰρηκέναι. deducatur, ob primarii et principalis, ne dican Διὰ τοῦτο καὶ ἅπερ πρὸς ἡμᾶς πολλάκις διαπορείς, universa cause, negationem propter illud sancti τὸ πρὸς ἐπιστομισμὸν τῶν δι᾿ ἐναντίας ἕτοιμον ἑαυτῷ dictum, «Ex quibus non causaın Spiritus Filium προαποταμιεύων, ἡμεῖς προσιέμεθα. facere sese illi ostenderunt. › Præterea quæ sæpius ad nos dubia, ad sese opponentium ora frenanda, promptas tibi responsiones præparans, proponis, hilariter et benigne excipimus. ε'. Παρίτωσαν γοῦν ἀπάρτι δεύτεροι προς διάλεξιν 5. Acccdant itaque deinceps ad colloquium ho-

ronymiae formatores. Sed quid inquam ad collo- καὶ τῆς ὁμωνυμίας οἱ πλαστουργοί. Ἀλλὰ τί φημι quium? accedant ad sui confutationem, ad sui oris obturamentum, ad sui infamiam. Quid enim respondebunt a sanctis omnibus modum exsistentiæ et hypostaticam Spiritus proprietatem processionem decernentibus, legio, ut dicitur, cubito reftrati? Quando etiam si dictio sui non ita patentem habenet significatum, sed vel minimum ostenderet, et correctione expositionis indigeret, abunde satis essent ad eorum ora obturanda, qui a Photio ad Fæc nostra tempora adversus Romanam Ecclesiam propriis commentariis decertarunt: ii siquidem omnes processionem ex Filio, ex Filio inferre exsistentiam demonstrare hoc solo moti contenderunt. Opem quoque tulissent ad hoc ineundum certamen, ad quos divino correptus Spiritu Maximus respondens, uti qui 1.on reciperent, ‹ ex Filio, › veluti causam notantem processionem. Et quid his opus est? diceret quispiam, cum ad eos confutandos soli sufficiant, codem fine ac scopo cum iis concurrentes, atque concertantes, qui ut causam a Filio solum adimant, socios se certan inis prebent, ac sollicitudinis in processionis homony - mia, quasi illam sic recte pertractent, quo fit ut pro amicis inimici, et pro commilitibus host 's "vadant. Idcirco cum necessarium minime sit, cum illis colloquia conserere, erit nihilominus si congressus successerit, ex parte cos Arianismo obnoxios ostendere, pejusque jam dictis omnibus, ο πρὸς διάλεξιν; παρίτωσαν πρὸς ἔλεγχον, πρὸς ἐπι στομισμόν, πρὸς αἰσχύνην. Τί γὰρ καὶ ἀπολογήσου τα παρὰ πάντων ἁγίων, οἱ τρόπον ὑπάρξεως κα ὑποστατικὴν τοῦ Πνεύματος ιδιότητα τεθεολογήμασι τὴν ἐκπόρευσιν βασιλικῷ τῷ πήχει ἀνατρεπόμενοι; Ὅπου γε εἰ καὶ μὴ οὕτω εἶχεν ἡ λέξις τὴν σαφή νειαν πρόδηλον, ἀλλὰ ἐμφαντικόν τι ταύτῃ ἐνῆν, καὶ τινες παραμυθίας τῆς δι' ἐξηγήσεως δεόμενον, κρατ σαν ἂν τούτοις πρὸς ἐπιστομισμὸν οἱ ἀπὸ Φωτίου καὶ μέχρις ἡμῶν κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας διὰ γραφῶν οἰκείων ἐγωνισάμενοι, πάντες τὴν ἐξ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν, τὴν ἐξ Υἱοῦ δύνασθαι ὕπαρξιν ἀποδει κνύειν φιλονεικοῦντε;, παρὰ δὴ το το καὶ ἐκτρεπό μενοι. Εἰ δὲ μή, μόνοι συναντελάβοντο ἂν ἐκείνοι; τὴν πρὸς τὴν τούτων καταβολὴν ἀγῶνος καὶ οἱ πρὸς οὓς ἀπολογούμενος ἐστι Μάξιμος ὁ θεόληπτος, ὡς τὴν · ἐξ νΐοῦ κ μὴ προσιεμένους, ἅτε δηλωτικὴν αἰτίας ἐκπόρευσιν. Καὶ τί ταῦτα; τάφ᾽ ἂν ἡμῖν εἴποι τις, ἵπουγε καὶ μόνοι τούτοις ἀρκοῦσι πρὸς ἔλεγχον εἰ νῦν ἐφ' ἑνὶ σκοπῷ σύνδρομοι τούτοις καὶ συναγων σταί, οι πρὸς μόνον τὸ τὴν ὅλως αἰτίαν ἀφαιρεῖν τὸν Υἱὸν τοῦ ἀγῶνος τούτοις κοινοῦντες, καὶ τῆς σπον τῆς ἐπὶ τῇ όμωνυμίᾳ τῆς ἐκπορεύσεως, ὡς ταύτην ὀρθοτομοῦντες αὐτοὶ εἰς ἐχθροὺς ἀντὶ φίλων, καὶ ἀντὶ συμμάχων ἀντιδίκους καθίστανται. Διὰ δὴ ταῦτα της διαλέξεως τῆς πρὸς τούτους τὸ ἀναγκαῖον μὴ ἐχούσης, ἔσται σοι ὅμως καὶ πρὸς αὐτοὺς ἐκ μέρους πως διαλεγομένῳ ἐνεχομένους αὐτοὺς ἀποδεικνύειν τῷ Ἀρειανισμῷ χεῖρον ἢ τοὺς εἰρημένους πάντας, ὅσοι τὴν δι' υἱοῦ συνομολογοῦντες ὑπαρξιν, τὴν δι' Γιοῦ αἰτίαν οὐ καταδέχονται. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ τοῦ Πατρὸς ὑπουργὸν ἐπὶ τῇ ἐκπορεύσει ποιεῖν ἀπελεγ χόμενοι τὸν Υἱόν, τὸν ᾿Αρειανισμὸν κατακρίνονται οὗτοι δὲ οὐ τοῦτο μόνον, καθότι καὶ αὐτοὶ οὐχὶ 21τίας δηλωτικὴν ἐκπόρευσιν ὁμολογοῦσι δι' Υἱοῦ, ἀλλά γε δὴ ἐλάττονα καὶ τοῦ Πνεύματος, καθότι τάς διὰ τοῦ Υἱοῦ διδομένας χάριτας, εἰς ἂν αὐτὴ ἀπάγουσι τὴν ἐκπόρευσιν, οὐχ ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρ ξιν τοῦ Πνεύματος ἔχοντος, ἀλλ' ὡς ἁπλῶς τῷ Πνεύ ματι τοῦ Υἱοῦ ἐπὶ ταύταις διακονοῦντας φρονεῖν ἀπελέγχονται. Σοὶ οὖν ἐς τόσον καὶ μέχρι τόσου καὶ ἡ πρὸς τούτους ἔστω διάλεξις, Ημεῖς δὲ τὰς λύσεις, ἧς προέτεινας ἀπορίας, ἐντελῶς ἤδη σοι ἀποδόντες, qui per Filium exsistentiam confitentes, per Filium causam non amplectuntur. fili siquidem in processione Patris administrum Filium facere deprehensi, Arianismi rei condemnantur: hi vero non hujusce tantum, cum et ipsi processionem per Filium negant, causam denotare, sed Spiritu etiam inferio· rem faciunt, quod per Filium gratias datas, ad quas ipsi processionem attrahunt, non tanquam per Filium Spiritus exsistentiam, haberet, sed tanquam simpliciter in illis Spiritui Filius ministraret, sentire deprehenduntur. Tibi itaque tanten.dem nec ultra cum illis esto dissertatio. Nos porro dubii a te propositi sulutionibus traditis, viam parantes, uti promisimus, ut eas promptas haberes ad adversariorum ora obturanda conantium ostendere, non propter primarii et principalis ὡς ἐν οδηγίας καθώς σοι ἐπηγγειλάμεθα τύπῳ, ώ; ademptionem, sed universæ causæ ad Marinum epistola, illud, • Ex quibus non causam Spiritus Filium facere sese illi ostenderunt, divinum Maximum dixisse, te scire volumus. Sic quoque divinus Damascenus, ubi Patrem productorem per Filium manifestantis Spiritus, decernens, • Spiritum Filii,. addit, c dicimus, non uli ex i¡ so, sed uti per ipsum ex Patre procedentem. Solis enim causa Pater, concorditer cum mago Maximo eamdem sententiam indiscriminatim determinat. Sub dictione namque productor per Filium, Patris et Filii in Spiritus causa unionem confi.mans, et præpositionem er, que primarium as principale plene pre se fert, Patri attribuens, ἂν τὸ πρὸς ἐπιστομισμὸν τῶν δι' ἐναντίας ἕτοιμον εἴη σοι, πειρωμένων ἴσως ἀποδεικνύειν, μὴ δ.' ἀφαίρεσιν τοῦ πρώτου καὶ ἀρχικοῦ, τῆς δὲ ὅλως απ τίας ἐν τῇ πρὸς Μερῖνον ἐπιστολῇ, τὸ, «Εξ ὧν οὐκ αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ποιοῦντας σφᾶς ἑαυ τοὺς ἀπέδειξαν, ο Μαξιμον ειρηκέναι τὸν θεῖον, εἰ· δέναι σε βουλόμεθα, ὡς καὶ ὁ θεῖος Δαμασκηνός, ἐν ᾗ ῥήσει ο τὸν Πατέρα, προβολέα διὰ λόγου τοῦ ἐχε φαντορικού ο θείος ων ο Πνεύματος, ο - ι Πνεύμα Υιού» προστίθησι, ο λέγομεν, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ενόμενον Μάνος γά, αἴτιος ὁ Πατήρ, ο συνοδὰ τῷ μεγάλῳ Μαζίλω καὶ τὴν αὐτὴν ἔννοιαν ἀπαραλλάκτως θεολογεί. Υπε γὰρ της, ο προβολεὺς διὰ λόγου, ο φωνῆς τὴν τοῦ

AD CONSTANTINUM LIB. IV. Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπὶ τῇ τοῦ Πνεύματος αἰτίᾳ ἐνό- illud, Solus enim causa Pater, a a Filio Patrem in τητα παριστῶν, καὶ τὴν τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν σα- principali discernens, adducit. φῶς δυναμένην ἐξ, τῷ Πατρὶ ἀναφέρων, τό, ι Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ, ο ὡς τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα ἐπὶ τῷ ἀρχικῷ διαστέλλων ἐπάγει. ς'. Λεῖπόν ἐστιν ἀπάρτι λοιπὸν καὶ ἧς ἔστιν ὅτε προτείνουσι ρήσεως τοῦ θεολογίας ἐπωνύμου οἱ ἀντ τιλέγοντες μνημονεῦσαι, οὐχ ὅτι ἀμεταποιήτως ταύτην προτείνουσι, καὶ τὸ ἀναγκαῖον ἴσως ἐντεῦθεν ἡμῖν αὐτὸν ἑαυτῷ τὸν ἅγιον συμβιβάσαι, ὡς ἐπὶ τῶν προειρημένων ῥήσεων ἔχει· ἀλλ' ὅτι δοθείσης και συγχωρηθείσης παρ' ἡμῶν τῆς ματοποιήσεως, πολλή τις ἐπιγενήσεται πρὸς ἀπόδειξιν ἡ συγκρότησις τοῦ τὸ αἴτιον παρὰ τῶν ἁγίων ἐξαιρέτως τῷ Πατρὶ ἀφορίζεσθαι διὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὸν, ὡς ἐντεῦθεν πρὸς ἀνάγκη; ἀκολουθεῖν τοῦτο νοεῖν εἶναι, τὸ καὶ ἀφαιρούμενον τοῦ Υἱοῦ. Ἐπεὶ γὰρ ἐν τῷ πρὸς τοὺς ἀπ' Αἰγύπτου ἐπιδημήσαντας λόγῳ τοῦ θεοῤῥήμα νος, ἔστι μὲν γὰρ οἷς τῶν ἀντιγράφων, ο Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστι πλὴν τῆς ἀγεννησίας· κ ἔστι δὲ παρ᾽ οἷς, «Πλὴν τῆς αἰτίας, ο εὑρίσκεται, οἱ τὴν ἐναντίαν μετιόντες καὶ τοῦτο δὴ τὸ, «Πλὴν τῆς αἰτίας· ο τρίτον ἐπὶ τοῖς προειρημένοις δυσὶ τῆς τῶν οἰκείων λόγων σαθρότητας μέρος ποιοῦνται. Ἡμεῖς δὲ ὅτι αἱ τὸ, «Πλὴν τῆς ἀγεννησίας» ἔχουκαι βίβλοι, τὸ κατὰ τὸ αἷς τὸ, «Πλὴν τῆς αἰτίας;» ἐμφέρεται, ἀποφέροντα: κράτος, ἱκανῶς ἐν διαφόροις λόγοις προαποδεδειχότες ἐκ τοῦ πᾶσιν, ἐν οἷς τὰς τῆς Τριάδος ὁ ἅγιος ἀφορίζει ἰδιότητας, τὴν ἀγεννησίαν ἀποκληροῦν τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ, «Πλὴν τῆς αἰτίας ο νῦν διδόντες καὶ συγχωρούντες, οὐδέν τι ἀπύνασθαι τῆς μεταποιήσεως ἐῶμεν τοὺς ἀντιλέγοντας. Εστω γὰρ τὸ «Πλὴν τῆς αἰτία; ε τὸν ἅγιον εἰρηκέναι· ποίαν δὴ τὴν αἰτίαν νοεῖ ταύτην, ἐξεταστέον. Οὐ γὰρ ἀφορισμένως ο πλὴν τῆς αἰτίας» ἔφη • τοῦ Πνεύ ματος· ο ὅτι μηδέ τις ἦν αὐτῷ λόγος, εἰ ἄρα ἐκ με νου τοῦ Πατρός, ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' υἱοῦ αἰτιατὸν τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ὅπερ τῆς νῦν ἀντιλογία; ἐστὶν, ἀλλ᾽ ἀπολύτως, ο Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, ο ἔφη, είχε καὶ ἔφη, «Πλὴν τῆς αἰτίας.» Αιτία δὲ ἀπολύτως οὕτω λεγομένη οὐ μόνον τὴν φυσικὴν τοῦ Πνεύματος αἰτίαν δηλοῖ, ἀλλά γε καὶ τὴν τῶν κτισμάτων ποιητικήν. Καὶ δεῖ τὸν τὰς σημαί σίας των γραφικῶν ἀνιχνεύοντα λέξεων σκέπτεσθαι καὶ ἀνερευνᾷν, πῶς ἂν γένοιτο κατ' ἔννοιαν εὐσεβῆ καὶ φυσικῶς καὶ ποιητικῶς τὸν Υἱὸν ἀφαιρεῖν τὴν η Oportetque scriptarum dictionum significatus inαἰτίαν, καὶ μόνῳ ταύτην ἀποκληροῦν τῷ Πατρί. Καὶ πάν ως πᾶς τις οὕτως ἀνερευνῶν κατ' οὐδὲν ἕτερον τὸν λόγον εὐοδούμενον γνωριεῖ ὅτι μὴ κατὰ μόνο, τὸ τῆς αἰτίας πρῶτον καὶ ἀρχικόν. Εὑρήσει γὰρ ἅμα καὶ Βασίλειον καὶ ᾿Αθανάσιον τοὺς τὴν θεολογίαν Ισοκλεεῖς τῆς ἐννοίας ταύτης ἐπισυγκροτοῦντας τὸ εὐσεβε;, τὸν μὲν ἐν οἷς, «Μηδεὶς οἰέσθω με,» εἴρηκε, ι τρεῖς εἶναι λέγειν ἀρχικὰς ὑποστάσεις· ἀρχὴ γὰρ τῶν ὄντων μία, δι' Υἱοῦ ἐνεργοῦσα, καὶ τελειοῦσα ἐν Πνεύματι· › καὶ αὖ ἐν οἷς ἔφη· «Ενα γὰρ οἷ μεν αγέννητον, καὶ μίαν τῶν ὄντων ἀρχὴν, τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ·, ᾿Αθανάσιον δὲ ἐν οἷς, «Τί ἐστι Θεός, ο εἴρηκε, καὶ ἐπήγαγε τό, 4 Ἡ πάντων ἀρχὴ κατὰ τὸν Ἀπόστολον· Εἶ; Θεὸς PATROL, GR. CXLI. 6. Nunc interca reliquum est, ut dictum quoque illius, cui a theologia nomen est, et adversarii proponunt, commeinoremus, non quod illud uti est, absque ullá sui immutatione proponant, sed quod necessarium est, ut inde Sanctum sibi ipsi concordem ostendamus, quemadmodum et in dictis supra laudatis fecimus: sed quod, data etiam atque concessa immutatione, multum valebit áð demonstrandum consensionem, à sanctis nempe Patribus causam præcipue Patri decerni, quod inde primarium et principale, necessario consequitur, et id ipsum esse intelligitur, quod a Filio segregatur: Cum enim oratione diviniloqui Patris ad eos qui ex Ægypto accesserant, in nonnullis exemplaribus habeatur, Quæcumque habet Pater, Filii sunt, si unum ingenitum esse si excipias, in aliis vero, «unam si excipias causam, o inveniatur, qui contra nos faciunt, hoc item, unam si excipias causam, › tertiam post duo primum allata, sermonum suorum imbecillitatis partem apponunt. Nos porro cum ostenderimus volümina, quæ, ‹ unum ingenitum esse si excipias, continent, præ illis, quæ, ‹ si excipias causam, › habent, potioris rơboris esse, abunde sane in diversis orationibus, propterea quod in reliquis omnibus, in quibus sanctus proprietates Triadis præscribit, ingenituma esse Patri attribuit, et, ‹ unam si excipias causam,» nunc dantes concedentesque, nulli commodo esse contradicentibus similem immutationem, dignoscamus. Esto si quidem, e unam, si excipias causam, Sanctus enuntiaverit, quam causam ipse intellexerit, examinandum est. Neque enim separando dixit, si causam Spiritus excipias. Neque enim illi curæ erat, an ex solo Patre, vel ex Patre per Filium Spiritus causaretur, quod præsentis contentionis est, sed indeterminate, ‹ Quæcumque habet Pater, Filii sunt, dixit, si tamen dixit, e si excipias causam.» Causa vero sic absofute enuntiata, non tantum naturalem spiritus causam, sed etiam creaturarum effectricem indicat. vestigantem considerare, et inquirere, quomodo pie intelligendo, et naturali et effectrice causa Filium spoliet, et soli eam Patri ascribat. Et plaine quicunque simili modo pervestigat, sententiam rectam illam esse intelliget, nisi secundum causæ primarium et principale. Reperiet quippe simul et Basilium et Athanasium in rebus theologicis paris nominis, intelligentiam similem uti pium rectanque approbantes, hunc quidem illis: «Et heno existimet me, tres esse affirmare primarias hypostases. Principium siquidem omnium unum est, per Filium operans, et in Spiritu perficiens; › nec non et illis: ‹ Unum enim scimus ingenitum, et unum omnium principiam, Patrem Domini nostri

Jesu Christi.» Athanasium vero in illis, quæ sub- ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ παντα.» Καὶ γὰρ ὁ Λόγος ἐξ αὐτοῦ jungit ad interrogationem, «Quid Deus est? Om- γεννητῶς, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευτῶς. nium principium, ut Apostolus ait, Unus Deus Εἶτα πᾶσα ἡ κτίσις διὰ τοῦ Λόγου ἐν Πνεύματι συνPater, ex quo omnia. Nanique Verbum ex eo est έστη δημιουργικῶς.» Τοῦτο τῆς εὐσεβείας ἐστὶ τὸ generatus, et Spiritus ex eodem procedens. Post- τελεώτατον· τοῦτο τῆς εἰλικρινούς ὁμολογίας τὸ κοι modum universa creatura per Verbum in Spiritu ρυφαιότατον. Καὶ σὺ τέλος ὧν διηπόρηκας τὴν ἀκριfabrefacta consistit. Hæc est pietatis summa, 6η γνῶσιν τοῦ παρὰ τῶν ἁγίων τὸ οἴτιον ἐξαιρέτως bic est sinceræ veræque confessionis vertex. Et tu τῷ Πατρὶ ἀφορίζεσθαι διὰ τὸ πρῶτον καὶ ἀρχικὴν jam tandem dubiorum a te propositorum exquisi- ἐσχηκώς, καὶ τοῦ ἐντεῦθεν πρὸς ἀνάγκης ἀκολουθεῖν tam notitiam habens, a sanctis Patribus causam τοῦτο νοεῖν εἶναι τὸ καὶ ἀφαιρούμενον τοῦ Υἱοῦ, Patri potissimum ascribi propter primarium ac ἐρώτα καὶ πάλιν, ἀπόρει καὶ πάλιν. principale; indeque necessario sequi, hoc ipsum esse quod adimitur Filio intelliges. Percontare ru:- sus, rursus addubita. ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΑ ΤΟΝ ΕΠΙ ΤΑΙΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΓΡΑΦΙΚΑΙΣ ΧΡΗΣΕΣΙΝ ΕΠΙΣΤΑΣΙΩΝ ΚΥΡΙΟΥ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ ΤΟΥ ΚΑΜΑΤΗΡΟΥ ΔΡΟΥΓΓΑΡΙΟΥ ΤΗΣ ΒΙΓΛΑΣ. EJUSDEM REFUTATIONES ADVERSUS D. ANDRONICI CAMATERI VIGLE DRUNGARII SUPER SCRIPTO TRADitis testimoniis de spiritu sANCTO ANIMADVERSIONES. 1. Cum in animo nostro insederit, pacem ecclesiasticam continuo promovere, et magis ac magis constabilire, nescio an quispiam nobis ineptie vel rusticitatis crimen inurat. Namque cum semel rebus propositis probe manus admoverimus, secundum et tertium ad ea firmanda figendaque conatus ac studia convertenda necessarium ducimus. Et qua ratione ex iis, qui ista legunt, eos merito veluti ineptos et rusticos criminabuntur, qui totis viribus confirmare contendunt, quorum aggressio bene semel cœpta est? Verumtamen primum bene cœptis secunda studia, et tertia ad eorum firmitatem stabiliendam conferre, hoc modo ineptiæ rusticita - tisque crimen repellitur, si illa ex divinis sibi litteris firmitatem assumunt. Cum enim de ecclesiastica pace pertractant, necesse en ex solis scripto petitis testimoniis absque fallaciis, et captiunculis pondus accipere, quod et procedente scriptione patebit Λ'. Βουλομένους ἡμᾶς τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην ἀεὶ προάγειν ἐπὶ τὸ βεβαιότερον, οὐκ οἶδα εἴ τις ἂν ἀπειροκαλίας κατηγορήσεις. Τοῖς γὰρ ἅπαξ έγχει ρηθείσι καλῶς ἐγχειρήσαντες, καὶ δεύτερα καὶ τρίτα πρὸς σύστασιν ἐπιστοιβάζειν αὐτῶν ἀναγκαῖον ἡγού μεθα. Καὶ πῶς ἄν τις τῶν τούτοις εντυγχανόντων δίκαιος εἴη γράψασθαι ἀπειροκαλίας τοὺς παντὶ σθένει σπεύδοντας βεβαιοῦν ἐκεῖνα, ὧν ἡ ἐγχείρησις ἅπαξ ἐγεγόνει καλῶς; Πλὴν τὸ τοῖς ἐγχειρηθεῖσι τα πρῶτα καλῶς δεύτερα προσεπάγειν, καὶ τρίτα πρὸς βεβαιοτέραν τὴν σύστασιν, οὕτως ἂν τὸ τῆς ἀπειροκαλίας ἔγκλημα διαφύγοι, εἰ πάντα ταῦτα τὴν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν πλουτοῦσιν ἰσχύν. Περὶ γὰρ ἐχε κλησιαστικῆς ὄντα εἰρήνης, ἀπὸ μόνων συγκροτεί σθαι χρήσεων ἀναγκάζονται γραφικών δίχα σοφισ μάτων καὶ παραλογισμῶν, ὅπερ δὴ καὶ ἀναφανήσεται τοῦ λόγου προϊόντος ἡμῖν. Ἐφ᾽ οἷς γὰρ περὶ τῆς έκκλησιαστικῆς εἰρήνης ἐν ἄλλοις ἡγωνισάμεθα συγ

' γράμμασι πρότερον, ἔδοξε καὶ πάλιν ἡμῖν ἐπὶ πλέον apertissime. Præter enim alia, quæ de ecclesiastica κρατύναι τὸν ἔλεγχον τῶν πρὸς τὴν τοιαύτην ειρήτην ἀντιλεγόντων κακῶς καὶ ἐπισφαλῶς. Εδοξε δὲ τοῦτο ποιῆσαι ἡμᾶς, ἄλλην τινὰ καινοτέραν μετελ θόντας ὁδὸν, δι' ἧς ἂν τὸ τῶν ἐλέγχων κράτος έκδηλότερον κατασταίη τοῖς ἀπροσπαθῶς διαγινώσκειν ἐθέλουσι. Καὶ ἡ ὁδὸς τὴν βίβλον μετὰ χεῖρας λαβεῖν, ἦν ἐν ταῖς τῆς αὐτοκρατορίας ἡμέραις Μανουὴλ τοῦ ἀοιδίμου ἐν βασιλεῦσι καὶ αὐτοκράτορσιν ὡς ἐκ προσώπου ἐκείνου Ἀνδρόνικος, ὁ τὴν τοῦ δρουγγαρίου τῆς Βίγλας ἀνεζωσμένος τότε ἀρχὴν Καματηρός τοὐπίκλην, ἀνὴρ τὴν σοφίαν οὐκ ἀγεννής, συνεγράψατο· καὶ τὸ μὲν ἐπὶ κάλλει λόγου καὶ φράσει ταύ της θαυμάσιον ἐπαινέσαι, καὶ ἀποδέξασθαι, πρὸς ἐν δὲ μόνον μέρος ἀπαντῆσαι αὐτῆς πρὸς ὅπερ ού και λῶς ὁ σοφὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ ἡγωνίσατο, οὐδὲ τῆς ἑαυτοῦ σοφίας ἀξίως, διὰ τὸ τοῦ θελήματος ἰδιόρρυθμον, ἢ τὴν προσταγὴν τοῦ κρατοῦντος ἢ τὴν ῥοπὴν τοῦ καιροῦ, ἢ οὐκ οἶδ' ἂν ὅ τι καὶ εἴποιμι ἕτερον· οὐ γὰρ ἀγνοεῖν ἐκεῖνον τὸ ἀληθὲς πείθομαι· καὶ ὑπαντῆσαι οὐκ ἐν σοφιστεία λόγου εἰς πλάτος ῥητορευομένου, καὶ ἐπεκτάδην, ἀλλ' ἐν γυμναῖς παντὸς τοῦ ἐν λογο γραφία κάλλους τῶν θείων Γραφῶν μαρτυρίαις, καὶ οὕτως ἐπὶ πλέον κρατῶναι τῶν ἀντιλεγόντων τὸν ἔλεγχον, διὰ τὸ κατὰ τὴν ἐντεῦθεν ἐπινενοημένην μέθοδον τοῦ ψεύδους εξέλεγκτον. Τί δὲ τὸ τῆς βίβλου μέρος, πρὸς δ καὶ ἀπαντῆσαι διέγνωμεν; Ή του, Ανδρὸς ἐκείνου σπουδή, ἣν ὅτι πολλὴν ποιούμενος φαίνεται ἀποδεῖξαι μὴ ἐκ Πατρὸ; καὶ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τίς δὲ ὁ τῆς ἀπαντήσεως τρό τος, καὶ τίς ἡ δυναμένη τὸν σαφῆ τοῦ ψεύδους ἔλεγ χον μέθοδος; ἐροῦμεν ἤδη σαφῶς. Ο τὴν ῥηθεῖσαν βίβλον ἐκθέμενος θαυμαστὸς ἐκεῖνος ἀνὴρ, ἰσχὺν περιβεβλημένος λόγων ούτι μικράν, πᾶσαν μὲν γρα φικὴν ῥῆσιν, ἐξ ἧς τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον ἐκ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ ἀναφαίνεται, συνελέξατο, καὶ κατὰ τὴν τά ξιν συνέθετο· ἐκάστῃ δὲ τῶν ῥήσεων τὴν ἑαυτοῦ προσάπτων επιστασίαν, ταύτην ἀεὶ διηυθέτει, οἷς αὐτὸς νοήμασιν ἐνησμένιζε, καὶ πρὸς τὰ δοκοῦντά αἰ τὴν ἀνάπτυξιν τῶν λόγων παρεβιάζετο. Ἡμεῖς δὲ νῦν, πρὸς τὸ ἐλέγχειν γινόμενοι τὸ τῶν ἐπιστασιῶν τούτων βεβηλωμένον, οὐκ ἴδιον μέρος, ὥσπερ μας καὶ προείρηται, λογοειδούς γραφή; ἐκθήσομεν εἰς ἀντίρρησιν ταύτην λογογραφήσομεν, ἀλλ᾽ ἑκάστην περικοπὴν γραφικῆς ῥήσεως, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ἐξἔθετο, ἐκτιθέμενοι, ἔστι δ' ὅποι διὰ βραχυλογίαν καὶ τῶν περικοπών τινας ἐπιτέμνοντες, ἐν οἷς δηλονότι μέρεσιν αὗται περίεχουσί τι μετὸν τῆς προκειμένης ἡμῖν σπουδῆς οὐδαμοῦ, καὶ τὰς ἐφ' ἑκάστῃ αὐτῶν ἐπιστασίας, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος αὐταῖς προσήψε, ταύ τα, προσάπτοντες, τὰς ἐφ' ἑκάστῃ τῶν ἐπιστασιῶν είδος αντιρρήσεις ἡμῶν ἀντιπαραθήσομεν, ὡς ἂν τοῖ, ἐντυγχάνουσι καθαρὰ καὶ ἀνεπιθόλωτα ἐντεῦ θεν ἐγγίνοιντο τὰ τῆς διαγνώσεως. Ως γὰρ ἐπὶ τῶν ἀντιστρατευόμενον ἀλλήλοις σωματικῶς ἡ ἐν στενῷ τῶν ἀμφοτέρων περιοχὴ τῷ ἑνὶ κράτος επιταχύνει, οὕτω καὶ ἡ ἐφ' ἑκάστῃ ἐπιστασίᾳ τοῦ σοφοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου ἡμετέρα αντίρρησις, ἁπλῆ καὶ ἀμέθοδος προΐοῦτα, καὶ γυμνοῖς μόναις γραφικαῖς μαρτυρία;; pace in aliis nostris Commentariis antea digessimus, nunc denuo visum est nobis magis ac magis refutationi eorum insistere, qui temere et non absque discrimine se praefatæ paci opponunt. Visuun est autem nobis hoc facere, uova quadam via pertentata, per quam refutationum vis patentior esset illis, qui eas sine ullo affectu dignoscere cupiunt. Via porro est, librum præ manitus accipere, quem sub imperio Manuelis regis, imperatoris erleb. rrimi, Manuelis personam induens, Audronicus Drungari Vigla tum temporis munere fungens, cognomento Camaterus, vir sapientia non ignobilis composuit, et illius quidem sermonis, dictionisque præstantiam admirandam laudare, probareque, uni vero illius parti occurrere, in qua catus ille vir non prudenter certamen iniit, neque pro suæ sapientiæ dignitate, quol vel proprium sit secutus arbitrium, vel dominantis jussa, vel temporis opportunitatem, vel aliquid aliud, quod mihi non dum liquet, neque enim suaderi possum, illum veritatem ignorasse, et occurrere quidem non in sapientia sermonis, res diffuse et per extensum pertractantis, sed in nudis ab omni oratorio splendore divinarum Scripturarum testimoniis, et ita magis contradicentium refutationem corroborare: quod facilius hac ratione mendacium deprehendatur. Quænam autem pars libri fuerit, cui occurrere constituimus? Vaikjus studium, quo ille summna animi contentione non ex Patre et Filio esse Spiritum sanctum demonstrare conatur. Quis vero responsionis ruodus, et quæ methodus, quæ aperte mendacii refutationem convellere potis sit, dicemus jam plane. Illius libri auctor, admirandus sane vir, robore sermonum nec invalido stipatus, omnibus scripto tradītis, quibus esse ex Patre et Filio videtur Spiritus innui, dictis collectis, et ordine disposttis, suam animadversionem anneclens, sententiis, quibus ipse acquiescebat, ad eam quæ sibi videbatur expositionem per vim etiam trahens applicavit: nos vero, qui nunc ad illa refutanda accessimus, harum animadversionum non propriam partem, ut jam prædixinius, quæ nempe oratoriæ artis csse censemus, præteribimus, et unamquamque pericopem ex scriptura desumpta sententiæ, ut ille exposuit, digeremus, aliquando brevitatis causa sententiarum aliquas abscindentes, ad hos nostrus scilicet conatus nihil attinentes; et ipsius ad singula di ta animadversiones, ut ipse illas dictis appendit, nos quoque appendentes, nostras unicuique animadversioni refutationes contra opponemus, ut lectoribus pura claraque accedant nostra judicia. Quemadmodum enim corpore mutuo decertantium in angusto amborum conclusio victoriam un: accelerat; sic et in unaqu»que animadversione docti illius viri nostra contradictio pura et absque methodo procedens, et nullis solummodo scripto traditis testimoniis instructa, commodiorem dignotionis discussionem lectoribus ingeret. Et hæc est, quam

nos diximus ad refellendam facilius falsitatem & συγκροτουμένη, εξον τὸ τῆς διαγνώσεως ἀκριβές ἐμποιήσει τοῖς ἐντυγχάνουσι. Καὶ τοῦτό ἐστιν, ἣν εἰρήκαμεν ἐπινοήσασθαι μέθοδον πρὸς τὸ τοῦ ψεύδους εὐέλεγκτον, ἥτις δὴ μέθοδος τοσοῦτον τὴν κατά τοῦ ψεύδους ἰσχὺν ἀναζώννυται, ὡς ἐρεθίζειν ἡμᾶς μὴ μέχρι τῆς τοῦ Καματηροῦ βίβλου τῆσδε τὴν ἀν τίῤῥησιν περιστῆσαι, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν επεκτεῖναι ταύτην συγγράμμασιν, ἅπερ ἄλλοτε ἄλ λοι ἐπὶ συγκροτήσει τοῦ σχίσματος συνεγράψαντο, ὅσα δῆτα καὶ συνεγράψαντο. "Οτι γάρ, τῶν πρώτως ἀπαρξαμένων τοῦ σχίσματος, ἰδίας δογμάτων πλα σαμένων ἀρχάς, καὶ ταύτας ὡς ὁμολογουμένως παρ ρὰ τῶν θεηγόρων τῆς Ἐκκλησίας φωστήρων βηθεί σας ὑποθεμένων, οἱ ἐφεξῆς οὐκ ἐπ' ἄλλαις, ἀλλ' ἐπ' αὐταῖς ταύταις τὰ κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας methodum invenisse, cui tantum est adversus mendacium roboris, ut nos excitet non solum Camateri voluminis refutationem aggredi, sed et in alia quoque commentaria continuare, quæ alii alio atque alio tempore ad schisma corroborandum, quæcunque illa fuerint, conscripserunt. Cum euim auctores schismnatis dogmatum propria principia commenti, ea a diviniloquis Ecclesiae luminibus absque ulla hæsitatione asserta supposuerint, qui eos subsecuti sunt, non super aliis, sed super fisdem quæ adversus Romanam Ecclesiam scripto tradiderunt, fundarunt, contentiosa simultas atque inopportuna nobis visa est, adversus similes sententias variis scriptionum generibus decertare. Sunt vero confcta dogmatum principia, primum β ἐλογογράφησαν· φιλοτιμία τις ἄκαιρος ἡμῖν ἔδοξε asserens Proprium Patris esse Spiritum producere.» Secundum: c Quidquid de Trinitate asseritur, aut est unius, aut trium. ο Tertium: • Quidquid de divinis personis asseritur aut est personale, aul naturalc.» Quartum quod insinuat: e Patrem, quæ ex se veluti causa producit,ratione ea persona, non autem naturæ producere. Quintum denique, quod decernit: Spiritum ex Patre esse contigue et immediate. › Horum nullum, licet quispiam divinorum Patrum commentaria evolvendo delassetur, a quoquam usquam assertum reperiet. Hæc porro confinxerunt, qui schisma promoverunt, et qui superficie tenus et per transennam divinas Scripturas percurrunt, similibus uti verissimis attendentes, nullum unquam absurdum consequi, adversus eos, qui Spiritum ex Patre et Filio esse asseverant, nist uno ex his tanquam Patrum theologico dicto syllogisticis suis laqueis supposito, oratione demonstrare potuerunt. Et rationes quidem, quibus hæ propositiones falsæ esse ac commentitiæ deprehendentur, rerum harum lector curiosus intelliget, cum procedente oratione de his fusiorem sermonem instituemus. Nunc ad Camateri voluminis refutationes manus admovendæ sunt. Cum vero ante scripto traditorum dictorum expositiones, et de iisdem animadversiones voluminis parens Camaterus, imperatoris personam induens, colloquium inter eumdem, et ob ecclesiasticam pacem tum Constantinopoli commorantes cardinales confinxit, negligendum est et illud a nobis, sufficientem mendacii refutationem esse rati, si ejusclem ad scripto tradita testimonia animadversiones, nihil opportunum in se continere demonstralimus. Licet euim et in aliis nostris volumini bus, eorum etiam, quae in hoc colloquio continentur, refutationem non negleximus, et potissimum ubi in co suæ sapientiæ specimen ac vires ostendit, in quibus nempe voluminibus neque quod nune scripto traditerum dictorum compendium præponimus, opus fit. Verumtamen cum alii nunc recens veritatis hostes cruperint, et dogmatibus de novo compositis in apertam et indubitatam hæresim prolapsi sint, certamen, quod adversus eosdem κατὰ τῶν αὐτῶν ἐννοιῶν διαφόροις λογογραφία; εἴδε σιν ἀγωνίζεσθαι. Εἶεν δ᾽ ἂν πεπλασμέναι δογμάτων ἀρχαί, ἡ λέγουσα πρότασις, ι Ιδιον τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ προβάλλειν τὸ Πνεῦμα.» Ετέρα ή λέγουσα, «Πάν τὸ ἐπὶ τῆς Τριάδος λεγόμενον, ἢ ἑνός ἐστιν, ἢ τῶν τριῶν.» Τρίτη ἐπ' αὐταῖς ἡ λέγουσα, «Πᾶν τὸ ἐπὶ τῶν θεαρχικῶν λεγόμενον ὑποστάσεων ἢ ὑποστατι κόν ἐστιν, ἢ φυσικόν.» Καὶ τετάρτη,ἡ ε τὸν Πατέρα αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ, φάσκουσα, «τῷ λόγῳ τῆς ὑποστάσεως, οὐχὶ τῷ λόγῳ τῆς φύσεως.» Ἔτι δὲ πέμπτη ἡ ο προσεχῶς καὶ ἀμέσως εἶναι ο λέγουσα κ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός· ο τούτων γὰρ οὐδεμίαν, κἂν εἰ μυρία κάμῃ τις τὰς τῶν θεηγόρων Πατέρων βίβλους ἀνερευνῶν, εὑρήσει παρά τινο; τούτων ῥηθεῖσάν ποτε. Οἱ δὲ τοῦ σχίσματος ζηλωτα!, ταύτας ἐπλάσαντο· καὶ οἱ παροδικῶς τὰς θείας ἐπιόντας Γραφάς, ὡς ἀληθέσι ταύταις πιστεύοντες, οὐδέ ποτέ τι ἔσχον ἄτοπον ἀποδεῖξαι τῷ λόγῳ ἐπόμενον τῶν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λεγόντων εἶναι τὸ Πνεῦμα, εἰ μὴ μίαν τινὰ τούτων ὡς πατρικὴν θελ λογίαν ταῖς συλλογιστικαῖς ἑαυτῶν πλεκτάναις ὑπο ἔθεντο. Καὶ τοὺς μὲν λόγους, καθ' οὓς αἱ προτάσεις αὗται πεπλασμέναι καὶ ψευδεῖς ἀπελέγχονται, εἴσεται ὁ ζητητικὸς ἐν οἷς προϊόντες ἐροῦμεν τὰ περὶ τού των πλατύτερον τὸ δέ γε νῦν ἔχον ἐπιβαλεῖν ἡμᾶς δεῖ ταῖς τῆς βίβλου τοῦ Καματηροῦ ἀντιῤῥήσεσιν. Ἐπεὶ δὲ πρὸ τῶν τῶν γραφικῶν ἐκθέσεων ῥήσεων, καὶ τῶν ἐπ' αὐταῖς ἐπιστασιῶν ὁ τῆς βίβλου πατήρ, τὸ τοῦ αὐτοκράτορος ὑποδυσάμενος πρόσωπον, διάλεξιν ὡς μέσον δῆθεν προβᾶσαν αὐτοῦ τε ἐκείνου τοῦ αὐτο κράτορος καὶ τῶν περὶ τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης Επιδημούντων τότε τῇ Κωνσταντίνου καρδηναλίων ἐπλάσατο, παραιτητέον, καὶ ταύτην ἡμᾶς ἀρκοῦντά οἱ τοῦ ψεύδους κρίνοντας ἔλεγχον, τὸ τὰς ἐπὶ ταῖς γραφικαῖς βήσεσιν ἐπιστασίας αὐτοῦ πρὸς μηδὲν προενηνεγμένας καίριον ἀποδεῖξαι. Εἰ γὰρ καὶ ἐν ἄλλαις ἡμῶν βίβλοις, καὶ τῶν ἐπὶ τῇ διαλέξει ταύτῃ ἐμέλησεν ἡμῖν ἀντιῤῥήσεων, καὶ μάλισθ' ὅτι ἐν ταύτῃ τῆς ἑαυτοῦ σοφίας ὁ τοιοῦτος τὴν δύναμιν ἐπεδείξατο· ἐν αἷς δὴ βίβλοι; οὐδὲ τῆς ἢν ἄρτι πρ κρίν μεν, ἐπιτομῆς τῶν γραφικῶν ἡμῖν ἐδέησε μή σεων. 'Αλλ' ἐπεὶ, ἄλλων ἐκ νέου πολεμίων τῆς ἀλη Οείας ἀναφανέντων, καὶ καινοτέροις ἔτι δόγμασιν εἰς

40% προφανή καταστάντων καὶ ἀναμφίβολον αἵρεσιν, ὁ suscipimus, a nobis juremerito postulat, eosdem κατ᾿ αὐτῶν ἀγὼν ἡμᾶς δικαίως ἀπῄτησε διὰ πολυ- prolixioribus refutationibus refellere. Propter veru στίχων καὶ αὐτοὺς ἀνατρέψαι τῶν ἀντιῤῥήσεων. Διὰ δὲ τὸν τοῦ λόγου ταῖς ἀκοαῖς πολέμιον κόρον συντε λεῖ, ὡς εἴρηταί μοι, τῶν τινων ἐπιτομὴ ῥήσεων. Παραιτητέον οὖν μοι καὶ τὴν διάλεξιν, καὶ ἀπό γε δὴ τῶν γραφικῶν αὐτῶν ῥήσεων, καὶ τῶν ἐπὶ ταῖς ῥή σεσιν ἐπιστασιῶν, ἐνταῦθά μοι ἀρκτέον.. sermonis auribus adversam satietatem operæ pretium fuerit, ut jam dixi, nounullorum dictorum compendio uti. Praetereundum itaque colloquium, et ab ipsis scripto traditis auctoritatibus, et animadversionibus de iisdem ducendum principium est. EX NOVO TESTAMENTO Ἐκ τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίου Β. Ἐὰν ἀγαπᾶτέ με, τὰς ἐντολὰς τὰς ἐμὰς · τηρήσατε. Καὶ ἐγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ • άλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν, ἵνα μένῃ μεθ' SENTENTIÆ. Ex Evangelio Joannis, cap. xiv, vers. 15. II. ‹ Si diligitis me, mandata mea servate. Et ‹ ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit ‹ vobis, ut maneat vobiscum in æternum, Spiritum ι ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας.» e veritatis. Επιστασία. • Ἐπίστησον, ἀκροατὰ, τῇ τοῦ εὐαγγελικοῦ ῥησ • τοῦ διανοίᾳ. Πῶς ὁ Σωτὴρ ἐρωτῆσαι λέγει τὸν • Πατέρα, ἵν' ἐκεῖνος δώσῃ τὸν Παράκλητον; Τοί- · νυν ἐκ τούτου μάνθανε τον Πατέρα διὰ τοῦ ὁμο • φυοῦ; Μονογενούς διδόντα τὸν ὁμοφυή Παράσ • κλητον. ο Αντίρρησις. Animadversio. ‹ Adesto animo, auditor, recogitatoque dicti ‹ evangelici mentem. Quanam ratione Salvator ‹ rogaturum se dicit Patrem, ut ille Paracletuin det? • Hinc ergo discito, Patrem per consubstantialem sibi Unigenitum consubstantialem Paracletum ‹ exhibere. ▸ Refutatio. In bac animadversione tu quidem auditorem hortaris, mentem figere, quanam ratione de Paracleti exhibitione Patrem rogat Salvator, ex eoque discere, Patrem per consubstantialem Unigenitum consubstantialem Paracletum exhibere. Ego vero ex illis percipio, ex Patre per consubstantialem Unigenitum consubstantialem Paracletum esse sive elluere, sive procedere, vel quidquid aliud tibi in animo est, dicere, quod Paracleti exsistentiam nolet. Qua enim alia ratione Spiritus a Patre per Filium dari dicetur, misi uti ex Patre per FiJium exsistens? Etenim si a Patre, uti ex eo persistens datur, per Filium non uti ex eo exsistens, quis demum con existimaserit uti a servo, et administro Filio Spiritum exhiberi. Et ne ad ejusmodi sententiam comprobandam, sermone prolixiore utens, videar p:opriis cogitationibus ac placitis asservire, testis omni exceptione major magnus adducatur Cyrillus, qui Joannis Evangelium expla Σὺ μὲν ἐν τῇ ἐπιστασίᾳ ταύτῃ προτρέπῃ τὸν ἀκροατὴν ἐπιστῆσαι, πῶς τὸν Πατέρα περὶ τῆς τοῦ Παρακλήτου δόσεως ὁ Σωτὴρ ἐρωτᾷ, καὶ ματ θεῖν ἐκ τούτου ὡς ὁ Πατὴρ διὰ τοῦ ὁμοφυοῦς Μονογενοῦς τὸν ὁμοφυῇ Παράκλητον δίδωσιν. Ἐγὼ δ' c ἐντεῦθεν ξυνίημι ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ ὁμοφυοῦς μονογενοῦς τὸν ὁμοφυή Παράκλητον εἶναι, ἢ πηγάζειν, ἢ ἐκπορεύεσθαι, ἢ ὅ τι περ ἂν βούλῃ ἕτερον λέγειν τὴν τοῦ Παρακλήτου δηλοῦν ὑπαρξιν. Πῶς γὰρ ἂν καὶ δοθείη ἄλλως τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ γιοῦ, εἰ μὴ ὡς ἐκ Πατρὸς ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ; Εἰ γὰρ ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον δοθείη, διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐχ ὡς δι' αὐτοῦ ὑπάρχον, τίς ἂν λοιπὸν οὐκ οἰήσαιτο διακονικῶς καὶ ὑπηρετικῶς δίδοσθαι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ ἵνα μὴ τοῖς εἰς κατασκευὴν τοῦ νοήματος τούς του λόγοις ἐμπλατυνόμενος, δόξαιμι λογισμοῖς οἰ κείοις χαρίζεσθαι, μάρτυς ταύτης της διανοίας Ἀξιόπιστος ὁ μέγας μοι παραχθήσεται Κύριλλος. Οὗτος καὶ γὰρ τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐξηγούμενος Ευαγ. mans, cum ad eam partem pervenisset, in qua γέλιον, ἐν ἐκείνῳ τῷ μέρει γενόμενος, ὅπου ὁ Σωτῆς ἔφη, ο Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀλη θείας. η πρὸς ἐκείνους σχηματίζων τὸν λόγον, οἱτινες ἑτεροούσιον τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν δυσσεβῶς εξογμάτιζον, οὕτω φησι· «Μὴ γὰρ δή τινες ἡμᾶς τῶν δυσσεβεῖν εἰωθότων τοῖς ἐξ ἀμαθείας ἀποκομιζόντων λόγοις, εἰς ἃ μὴ θέμις ἐννοεῖν ὡς ὑπουρ γικήν τινα χρείαν ἀποπληρῶν ὁ Υἱὸς τὸ παρὰ τοῦ Πατρός Πνεῦμα τῇ κτίσει διακονεῖ· καὶ τοῦτο γὰρ ἀσυνέτως τινὲς οὐ κατέδεισαν εἰπεῖν. Πιστεύειν δὲ μᾶλλον ἀκόλουθον ὡς, ἐπείπερ ἴδιόν ἐστιν αὐτοῦ καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἀποστέλεπι τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ μαθηταῖς πρὸς ἁγιασμός, Salvator inquit: Cum Paracletus venerit, quem ego mittam'vobis a Patre, Spiritum veritatis, ad eos convertens orationem, qui Filiuni alienæ a Patre substantiae impie decernebant, hunc in modum elisserit:. Nemo enim nos ad eorum, qui impietatem amplecti consueverunt ad ea quæ er ignorantia oriuntur et quæ intelligere nefas est, verbis suis impellat; Spiritum scilicet qui ex Patre est, per Filium uti per ministrum mitti ad creaturas: nam etiam id nonnulli dicere ausi sun!. Sed potius credamus, quoniam Spiritus ita proprius Filii, sicut sane ipsius quoque Dei Patris est, id - circo ad sanc.ificationem suorum discipulorum ab eo mitti.. Εt paucis annexis: • Praeterea qua

• dicta sunt, illud quoque necessario consequetur. Καὶ μετ' ὀλίγα· «Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις κἀκεῖνα ‹ Si enim ministerium servile explere Filium exis- • timatis illud, quod non est, sua natura exhi- ‹ bentem quod nempe est a Patre et Deo, sanc- ‹ ¡usique est natura sua Spiritus, equidem non santus Filius erit, sed participatione nos Vides uti consequenter admirabiEis Cyr lius colligit: Si Filius Spiritum sanctum, qui a Deo et Patre exsistit suppeditat non tanquam sur proprium, quemadmodum Dei et Patris proprus es, alienum a sua natura Spiritum suppeditat: sicque Spiritus a Filio alienam naturam non abunde collegit, sed ab eorum dictis, qui asserere non verebantur a Filio Spiritum non ab eo exsistentem suppeditari, sed ex solo Deo et Patre procedentem. Simile circa fidem discrimen subeunt et circa cam labuntur, qui ex Patre quidem uti ex eo exsistentem Spiritum exhiberi, suppeditari, et mitti, intelligunt, per Filium vero non uti per eum exs:stentem ex Patre. Itaque, ο auditor, quem præs sentis voluminis parens advocavit ad suas animadversiones dijudican las, si a recta veritatis sententia aberare non vis, ex Patre per Filium credito Spiritum dari, suppeditari, et mitti tanquam qui ex Patre per Filium exsistit, ne exhibitionis, suppeditationis, et nmissionis servus atque minister tibi Fihus reputetur, quod est impium, et plane blasphemum. Er eodem Evangelio. Cap. xiv, vers. 23. 111. e fic locutus sum vobis, apud vos manens. • Cum autem venerit Spiritus sanetus, quem mit- ‹ tet Pater meus in nomine meo, ille vos docebit ‹ omnia. › Animadversio. ‹ Prodenter animadvertito, Patrem dici in no- • mine Filii, sive per Filium Paracletum mit- • Lere. Refutatio. Et tu quoque prudenter animum advertito, quem - admodum hic Salvator enuntiavit, Quem mittet Pater meus in nomine meo, et non se disjunxit a Patre, quia Spiritus per ipsum mittitur a Patre: pari modo cum dixit, Qui ex Patre procedit, non sese a Patre distinxisse, quia Spiritus per ipsum a Patre procellit. Ex eod. evangelio c. xv, v. 26. IV. Cum autem venerit Paracletus, quem ego • mittam vobig a Patre, Spiritum veritatis qui a ■ Patre procedit, ipse testimonium perhibebit de me. > Animadversio. • Attentius animadvertito, quomodo ipse Para- • cltum se missurum promittit, sed a Patre: hoc- ‹ que prorsus concordat cum præcedentibus. Pro- ‹ cessionem vero illius, modum nempe naturalis • exsistentiae, ex Patre apertissime te docet. Quem igitur alium tibi quæris veritatis, et sapientiæ veraciorem ac sapientiorem magistrum? λοιπὸν ἐξ ἀνάγκης εἰσβήσεται. Εἰ γὰρ ὑπουργίαν διακονικὴν ἀποπληροῦν οἴεσθε τὸν Υἱὸν τὸ ἀλλότριον ἡμῖν κεχορηγηκότα, τουτέστι τὸ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἅγιον ὂν κατὰ φύσιν Πνεῦμα, οὐ κατά φύσιν ἅγιος ὁ Υἱὸς, κατὰ μέθεξιν δὲ ὥσπερ ἡμεῖς.» Ορᾷς ὅπως ὁ θαυμαστές συνήγαγε Κύριλλος ὡς, εἴπερ ὁ Υἱὸς τὸ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὑπάρχον ἅγιον Πνεῦμα χορηγεῖ μὴ ὡς ἴδιον αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός ἐστιν ἴδιον, ἀλλότριον χορηγῶν ἐστι Πνεῦμα, τὴν τοῦ Πνεύματος πάντως ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ ἀλλοτριότητα οὐκ ἄλλοθεν συνῆξεν, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ λόγου τῶν λέγειν ἀποτολμώντων ώς χορηγεῖ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα μὴ δι' αὐτοῦ ὑπάρχον, ἀλλ' ἐκ μόνου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς προϊόν. Τοιοῦτον ἐπὶ τῇ πίστει διακινδυνεύουσιν ὄλισθον οἱ ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν, ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον, δίδοσθαι καὶ χορηγεῖσθαι καὶ ἀποστέλλεσθαι τὸ Πνεῦμα νοοῦντες, διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ, οὐχ ὡς δι' αὐτοῦ ὑπάρχον ἐκ τοῦ Πατρός. Εἴπερ γοῦν, ὦ ἀκροπτὰ, ὃν ὁ τῆς παρούσης προσεκαλέσατο βίβλου Πατήρ εἰς διάγνωσιν τῶν οἰκείων επιστασιῶν, βούλει τῆς ἀληθοῦς ἐννοίας μὴ ἀποπλανᾶσθαι, ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ πίστευε τὸ Πνεῦμα διδόμενον καὶ χορηγούμενον καὶ ἀποστελ λόμενον, ὡς ἐκ Πατρὸς ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἵνα μὴ διάκονος καὶ ὑπηρέτης τῆς δόσεως καὶ χορηγίας καὶ ἀποστολῆς νοοῖτό σοι ὁ Υἱός, ὅπερ ἐστὶ δυσσε δές τε καὶ βλάσφημον. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ Εὐαγγελίου. «Γ. Ταῦτα λελάληκα ὑμῖν, παρ' ἡμῖν μένων. Οταν δὲ ἔλθῃ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὃ πέμψει ὁ Πα- · τήρ μου ἐν τῷ ὀνόματί μου, ἐκεῖνο διδάξει ὑμᾶς · πάντα. Επιστασία, • Συνετῶς ἄκουσον ὡς ὁ Πατήρ ἐν τῷ ὀνόματι • τοῦ Υἱοῦ, ἤτοι διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀποστέλλειν λέγεται 4 τὸν Παράκλητον.» Αντίρρησις. ᾿Αλλὰ καὶ συνετῶς πρόσεχε, ὅτι ὥσπερ ἔφη ὁ Σωτὴρ ἐνταῦθα, «"Ο πέμψει ὁ Πατήρ μου ἐν τῷ ὀνόματί μου, καὶ οὐ διεῖλεν ἑαυτὸν τοῦ Πατρός, διὰ τὸ πέμπεσθαι τὸ Πνεῦμα δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ ὅταν ἔφη, "Ο παρὰ τοῦ Πατρός ἐκπορεύεται, οὐ διεῖλεν ἑαυτὸν τοῦ Πατρὸς, διὰ τὸ Ο εκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρός. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ Εὐαγγελίου. «Δ. Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ • πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς • ἀληθείας, 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖ. ο νος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ.» Επιστασία. • Επίστησον, πῶς αὐτὸς μὲν πέμψαι τὸν Πάν • ράκλητον ὁ Μονογενής υπισχνείται, παρὰ τοῦ • Πατρὸς δέ· συνάδει δὲ τοῦτο πάντως τοῖς προλα • βοῦσι. Τὴν δὲ ἐκπόρευσιν τούτου, δηλονότι τὸν ι τρόπον τῆς φυσικῆς ὑπάρξεως, ἐκ τοῦ Πατρὸς • σαφῶς ἐκδιδάσκει σε. Τίνα γοῦν ἕτερον ζητεῖς «τῆς ἀληθείας καὶ τῆς σοφίας ἀληθέστερον διδά- • σχαλον καὶ σοφώτερον; ο

Refutatio. Ne id consideres, ipsum Unigenitum se missurum Paracletum promittere, verum a Patre: sed ex utroque Paracletum esse, apertissime inde demonstrari. Quod enim a Patre et Filio mittitur, cum a neutro ad modum servi, prorsus naturaliter, veluti ex essentia utriusque exsistit. Quod vero dicis processionem, modum nempe naturalis exsistentia Spiritus ex Patre, palam a Domino doceri, apposite probeque dicis. Verumtamen sententia tota dictionum evangelicarum capienda erat, tum demum intelligendum, quemadmodumn ex Patre, naturalis Spiritus exsistentia manifestatur, voce Domini, qua asseritur, e qui a Patre procedit, et Dorninus protulit, omnia sua ad Patrem, veluti ad causam absque principio referens, ita et manifestari ab alio Domini dicto, quo Spiritus veritatis Spiritus sanclus dicitur, per Filium similem naturalem exsistentiam Spiritus esse. Manifesto namque apparet, evangelicum dictum asseverans, Spiritum veritatis Spiritum sanctum, illud ipsum innuere, quod et aliud asserit, eum a Patre procedere. Suoque testimonio pondus addet dicto meo veritatis regula divinissimus Basilius in iis, quæ contra Eunomium, Ariumque scripsit, cujus hæc sunt ipsissima verba: • Erga Patrem affinitatem intelligo, cum a Patre procedit, erga Filium cum audio, Qui Spiritum Christi non həbet, hic illius non est. › Videsne et intelligis Spiritum Patri esse alinem, quod proce Αντίρρησις. Μὴ τοῦτο σκόπει, ὅτι αὐτὸς μὲν πέμψειν τὸν Πατ ράκλητον ὁ Μονογενῆς ὑπισχνείται, παρὰ τοῦ Πατρὸς δὲ, ἀλλ' ὅτι τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸν Παράκλης τον ἐντεῦθεν ἐμφαίνεται. Τὸ γὰρ παρὰ τοῦ Πα τρὸς πεμπόμενον καὶ Υἱοῦ, ἐπεὶ παρ' οὐδενὸς διακονικώς, πάντως φυσικῶς, ὡς ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχον ἀμφοῖν. Τὸ δὲ λέγειν σε ὡς τὴν ἐκπόρευσιν. δηλονότι τὸν τρόπον τῆς φυσικῆς ὑπάρξεως, τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς σαφῶς ἐκδιδάσκει ὁ Κύριος, καλῶς σοι εἰρημένον ἐστίν. Εδει δέ σε τὸ σύμπαν τῆς ἐννοίας τῶν εὐαγγελικῶν κατανοῆσαι φωνῶν, καὶ γνῶναι ὡς, καθάπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἡ φυσικὴ δηλοῦται τοῦ Πνεύματος ὑπαρξις ἀπὸ τῆς τοῦ Κυρίου φωνῆς τῆς, ο 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ο ἦν ὁ Κύριο; ἔφη πάντα τὰ αὐτοῦ εἰς τὸν Πατέρα ὡς εἰς ἄναρχον ἀναφέρων αἰτίαν, οὕτω δηλοῦται καὶ ἀπὸ τῆς ἄλλης τοῦ Κυρίου φωνῆς τῆς, Πνεῦμα ἀληθείας λεγούσης τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν τοιαύτην φυσικήν εἶναι τοῦ Πνεύματης ύπαρξιν. Εύδηλον γὰρ ὡς ἡ εὐαγγελική ῥῆσις ή λέγουσα Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκεῖνο δύναται, ὅπερ ή λέγουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι. Καὶ μαρτυρήσει μοι τὸν λόγον ἡ τῆς ἀληθείας στάθμη, ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος ἐν τοῖς κατ' Ευνομίου καὶ ᾿Αρείου λόγοις φάσκων οὕτω ῥητές Τὴν μὲν πρὸς Πατέρα οικειότητα νοῦ, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὴν πρὸς Υἱὸν δὲ, ἐπειδὴ ἀκούω, Εἴ τις πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ, ὑμᾶς καὶ συνίης, ὡς dit ex Patre, afinem vero Filio, quod ipsius Spiοἰκεῖον μὲν Πατρὶ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, οἰκεῖον δὲ τῷ Υἱῷ, ὅτι Πνεῦμά ἐστιν αὐτοῦ; Ὅρα καὶ σύνες, ὡς ὁ τὰς λέξεις ταύτας είν ρηκὼς Κύριος, αὐτὸς ἐκεῖνος ἐξ αὐτῶν τούτων τῶν λέξεων παρέστησεν ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα. Εἰ δὲ καὶ ἔτι χρήζεις τοῦ προσεπιδ.βαιώσοντος καὶ προσεπιμαρτυρήσοντός σοι τὴν ἔννοιαν ταύτην, ἴσθι καὶ τὸν ἅγιον Κύριλλον ἐν τῇ Ερμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην εἰς τὸ, «Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ο φάσκοντα οὕτως· ι Ἰδοὺ γὰρ, Ιδού Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτέστιν ἑαυτοῦ τὴν Παράκλητον εἰπών, παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸν ἐκπορεύεσθαί φησιν. Ωσπερ γάρ ἐστι Πνεῦμα ἴδιον τοῦ Υἱοῦ φυσ κῶς ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός. Οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινόν, τούτας εἴς δήπου πάντως ἂν καὶ τὰ τῆς οὐσίας οὐ διωρισμένα.» Ιδού καὶ ὁ ἐν ἁγίοις Κύριλλος, ίδιον Υποῦ καὶ Πατρός, καὶ κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ τῶν εὐαγγελικῶν τούτων ῥήσεων ἰσοδύναμον. Καὶ δεῖ εἰδέναι τὸν τῆς ἀληθείας εφιέμε ναν ὡς οὐδέν τι παραχαράττει τὸ Εὐαγγέλιον ὁ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι λέγων τὸ Πνεῦμα, ὡς αἱ διαβάλλοντες τὴν ἀλήθειαν λέγουσι, διὰ τὸ ἐξ αὐτῶν τοῦ Κυρίου φωνῶν ἀναφαίνεσθαι τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. ritus est? Vide rursus et intelligito, qui hæc dictavit Dominus, eumdem ipsum his iisdem dictionibus comprobasse, ex utroque esse Patris et Filii Spiritum. Quod si alium quoque postutas, qui hæc eadem aflirmet, et suo testimonio sententiam hanc constabiliat, audi et sanctum Cyrillum in interpretatione Joannis ad illa verba, e Cum itaque venerit Paracletus, a enuntiantem: c Ecce enim, ecce Spiritum veritatis, hoc est suimet ipsius Paracletum appellans, ex Patre eum procedere ait. Nam sicut Filii Spiritus est, naturaliter in ipso manens, et per ipsum progrediens, sic Patris quoque Spiritus est. Quibus autem Spiritus communis est,.ii profecto secundum substantiam disseparari non possunt. En sanctum item Cyrillum asserentem, proprium Filii et Patris, et communem Patri et Filio Spiritum sanctum, et easdem borum dictorum vires colligentem. Et veritatis amatori sciendum est, nullam vim inferre Evangelio, qui ex Patre, et Filio Spiritum astruit, ut qui veritatem criminantur, contendunt, cum ex iisdem Domini vocibus plane appareat, ex eodem et Patre Spiritum sanctum esse. DICTA APOSTOLICA. Τοῦ ἁγίου Πέτρου ἐκ τῶν Πράξεων τῶν ἀπο στόλων. Ε΄. Τοῦτον τὸν Ἰησοῦν ἀνέστησεν ὁ Θεός, οὗ S. Petri ex Actis apostolorum. Cap. 11, vers. 32. 5. • Hunc Jesun resuscitavit Deus, cuius omnes

40% TOAN. VECCI CP. PATRIARCHE «nos lestes sumus. Dextera igitur Del exaltalus, Α' πάντες ἡμεῖς ἐσμεν μάρτυρες. Τῇ δεξιᾷ οὖν του • et promissione Spiritus sancti accepta, a Patre • Θεοῦ ὑψωθεὶς, τήν τε ἐπαγγελίαν τοῦ ἁγίου Πνεύ • effudit hunc, guem vos videtis et auditis. • ματος λαβὼν παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐξέχει τοῦτο, • 8 νῦν ὑμεῖς βλέπετε καὶ ἀκούετε. Animadversio. ‹ Præbe aures magno apostolo Petro, eadem cum • Magistro suo decernenti. Nam cum ille dixerit, ⚫ se missurum Spiritum a Patre, hic eum accepisse • a Patre docet promissionem Spiritus, et illum ‹ in nos effudisse, non vero emisisse. › Refutatio. Si eaden tibi videntur esse, misisse Salvatorem a Patre Spiritum sanctum, et accepisse a Patre promissionem Spiritus, et effundere illum Επιστασία. • Πρόσσχες τῷ μεγάλῳ ἀποστόλῳ Πέτρῳ, τῷ οἱ • κείῳ διδασκάλῳ συνωδά δογματίζοντι. Ἐκείνου · γὰρ εἰπόντος πέμψαι τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Πα. · τρὸς, οὗτος λαβεῖν αὐτὸν διδάσκει παρὰ τοῦ Πα · τρὸς τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Πνεύματος, καὶ ἐκχέαι «τοῦτο ἐφ' ἡμᾶς, οὐ μὴν προβαλέσθαι. ο Αντίρρησις. Είπερ συνωδά σοι δοκοῦσι τὸ πέμψαι τε τὸν Σωτῆρα παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καὶ τὸ λαδεῖν αὐτὸν παρὰ τοῦ Πατρὸς τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ in nos, neque nobis alia refutatione opus fuerit, Πνεύματος, καὶ ἐκχέαι τοῦτο ἐφ' ἡμᾶς, οὐδὲ ἡμῖν praeter eam, qua astruitur, nunquam mittendum fuisse Spiritum ex Patre per Filium nisi ex Patre per Filium exsisteret. Etenim si mittendus non erat per Filium, nisi uti exsistens per Filium, neque effundendus erat per Filium, nisi ut exsistens per Filium. Et şi id est, frustra nobis evangelica hæc eţ apostolica dicta congeris ad halum opprimendum, qui ex Patre per Filium, el consequenter ex utroque Spiritum esse existimal. S. Pauli Apostoli ex Epistola ad Galatas cap. iv, v.6. Misit Deus Spiritum Filii sui in corda no1 stra, clamantern, Abba pater. Animadversio. • Audi quoque vas electionis Paulum, qui Spiritum Filii esse propter eamdem naturam denun- ¦‹ tiat, a Patre vero illum mitti. › Refutatio. Tu quidem Filii esse Spiritum asseris propter eamdem essentiam, quod et multi alii ante divulgarunt. Verumtamen magnus Basilius, in capite, cujus inscriptio est: • Quare non et Spiritus Filius Filii, e aperte hæc habet: • Spiritum ex Deo esse palam, et præconis instar enuntiavit Apostolus, cum dicit, q Spiritumn ex Deo accepi20 mus ' άλλης δεήσει τῆς ἀντιῤῥήσεως παρ' ἐκείνην τὴν λέγουσαν ὡς οὐκ ἂν πεμφθείη ἄλλως τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὴ ὡς ἐκ Πατρός ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ οὐκ ἂν πεμφθείη Αλλως διὰ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὴ ὡς ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὐδὲ ἐκχυθείη ἄλλως διὰ τοῦ Υἱοῦ, εἰ μὴ ὡς ὑπάρχου διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ εἰ τοῦτο, μάτην τὰς εὐαγγελικά; καὶ ἀποστολικὰς ταύτας ῥήσεις προβάλλῃ εἰς ένα τίωσιν τοῦ Ἰταλοῦ, ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ, καὶ κατά τοῦτο καὶ ἐξ ἀμφοῖν, τὸ Πνεῦμα εἶναι δοξάζοντος. Τοῦ ἁγίου ἀποστόλου Παύλου ἐκ τῆς πρὸς Γαλάτας Επιστολῆς. 5. Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ · αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν, κράζον, 'Α66ᾶ ὁ C. Πατήρ.» » et per Filium apparere manifesto indi- p cavit, dum Filii Spiritum quemadmodum et Dei ipsum appellans, et mentem Christi nuncupans, quemadmodum et Dei Spiritum, veluti et hominis. Si itaque Spiritus Filii, ut cum magno loquar Basilio, quod per Filium, peropportunum fuerit, præsentem hanc animadversionem refutantes dicere, qui mittitur a Patre Filii Spiritus, tanquam per ipsum exsistens a Patre mittitur per ipsum. Ejusdem ex Epistola ad Tilum cap.111, vers. 5. 7. ‹ Salvos nos fecit per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancti, quem effudit in #4 1 Cor. 11. 12. Επιστασία. • Ακουε καὶ τοῦ τῆς ἐκλογῆς σκεύους, τοῦ Υἱοῦ • μὲν εἶναι τὸ Πνεῦμα κηρύσσοντος διὰ τὸ ὁμοούσ · σιον, παρὰ τοῦ Πατρὸς δὲ τοῦτο ἐξαποστέλ- • λεσθαι.» Αντίρρησις. Σὺ μὲν τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγεις τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ ὁμοούσιον, ὡς καὶ πολλοὶ ἄλλοι τῶν πρὸ σοῦ τοῦτο εἰρήκασιν· ὁ δὲ μέγας Βασίλειος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφή, ο Διατί μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ,» σαφῶς οὕτω λέγει·. Τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα είναι τρανῶς ἐκήρυξεν ὁ ᾿Απόστολος λέγων· «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν ν καὶ τὸ δι᾽ Υἱοῦ πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υιοί Πνεῦμα ὀνομάσας αὐτὸ καθάπερ Θεοῦ, καὶ νοῦν Χριστοῦ προσειπών, καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα, ὡς τοῦ ἀνθρώπου.» Εἰ γοῦν Πνεῦμα Υἱοῦ κατὰ τὸν μέγαν εἰπεῖν Βασίλειον, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ, εὔκαιρον κάν τῇ παρούσῃ ἐπιστασίᾳ εἰπεῖν ἡμᾶς ἀντιλέγον τας ὡς τὸ ἀποστελλόμενον παρὰ Πατρὸς Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, ὡς δι' αὐτοῦ ὑπάρχον παρὰ Πατρὸς ἀπο στέλλεται δι' αὐτοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς Τῖτεν. ζ'. • Εσωσεν ἡμᾶς· διὰ λουτροῦ παλιγγενεσίας καὶ ι ἀνακοινώσεως Πνεύματος ἁγίου, οὗ ἐξέχεεν ἐφ᾽

· ἡμᾶς πλουσίως διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ Σωτῆρος «nos abunde per Jesum Christum Salvatorem ι ἡμῶν. ὁ Επιστασία. • Ορᾷς, πῶς σαφῶς καὶ καθαρῶς ἐνταῦθα παρὰ κ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχεῖσθαι τὸ Πνεῦμα ι διδάσκει ὁ μέγας Απόστολος; Εἰ τοίνυν ἀσαφῶς · ἀλλαχοῦ τὸν Υἱὸν προχέειν, καὶ διδόναι τὸ Πνεῦμα ι ἀκούεις, πρὸς τὰς τοῦ Πέτρου καὶ τοῦ Παύλου · διδασκαλίας ἐκεῖνα συμβίβαζε. Αντίῤῥησις. Οὐδεμιᾶς ἄλλης ἀντιῤῥήσεως ἐνταῦθα χρεία παρὰ τὰς εἰρημένας. ‹ nostrum. Þ Animadversio. • Vides hic satis patenter et sine ulla tergiver¬ ‹ satione a Patre per Filium Spiritum effundi ma- • gnum Apostolum docere? Si itaque locis in aliis ‹ obscure Filium effundere, et elargiri Spiritum • audis, cum Petri Paulique doctrina illa commit- ⚫ tito. Refutatio. Præter eas, quæ supra digestæ sunt refutationes, nulla alia hic opus est JOANNIS CHRYSOSTOMI DICTA. Ἐκ τῆς εἰς τὸν ἐνενηκοστὸν ἕκτον ψαλμὸν ἐρα μηνείας. Η'. ὁ Ἀλλ' ἐπεὶ πηγὴ ὁ Πατὴρ, ὕδωρ ζῶν ἐκάλεσε ι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Διατί φησιν ὕδωρ ζῶν; ἵνα · μάθῃς αὐτὸ ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ Θεοῦ δν, ὕδωρ ζῶν • τὸ Πνεῦμα. Πηγή ὕδατος ζῶντος ὁ Θεὸς, ἵνα ὅταν • μάθης τὴν πηγὴν, νοήσῃς πόθεν τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν. • Ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ρεύσουσιν ὕδατος • ζῶντος. Τοῦτο δὲ ἔλεγε τὸ ὕδωρ περὶ τοῦ Πνεύ • ματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες. Ελ • ὕδωρ ζῶν τὸ Πνεῦμα, ζητήσωμεν αὐτοῦ τὴν πη ο γήν. Τίς ή πηγή; λεγέτω Ἱερεμίας. Τάδε λέγει • Κύριος - Εξέστη ὁ οὐρανὸς ἐπὶ τούτῳ, καὶ ἔφριξεν ι ἡ γῆ, ὅτι δύο καὶ πονηρὰ ἐποίησεν ὁ λαός μου. • Ἐμὲ ἐγκατέλιπε πηγὴν ὕδατος ζῶντος. Ορᾷς • πηγὴν ὕδατος τὸν Θεόν; ζῶν δὲ ὕδωρ τὸ Πνεῦμα • τὸ ἅγιον. Πηγή ύδατος ζῶντος ὁ Πατήρ. Ποταμός ο πηγῆς προερχόμενος ὁ Υἱός, ὕδωρ τοῦ ποταμοῦ • τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν • ὕδατος ζῶντος. Λεγέτω ταῦτα περὶ τοῦ Υἱοῦ ὁ προ • φήτης Ησαΐας. Καὶ ἥξει Κύριος ὡς ποταμὸς • ένδοξος γῇ διψώση. Οράς πηγήν; ποταμόν; ὕδωρ • ζῶν; Καὶ ὥσπερ οὐ δύνῃ τὴν πηγὴν καλέσαι του · ταμὸν ἕως τὴν ρίζαν ὁρᾷς, οὔτε πάλιν τὸν ποταμὸν • καλέσει πηγήν, οὐδὲ πάλιν τὸ ὕδωρ τὸ ἀπὸ τοῦ ι ποταμοῦ σχιζόμενον καλεῖς ποταμόν, ἀλλ᾽ ὕδωρ • ἀρδείας. Καὶ τὰ μὲν ὀνόματα τέμνεται, ἡ δὲ • φύσις ἀμέριστος. Οὕτω τὸν μὲν Πατέρα Υἱὸν • καλέσαι οὐ δυνατόν, οὐδὲ τὸν Υἱὸν Πατέρα, ἵνα μὴ εἰς τὴν Σαβελλίου δόξαν ἐκπέσωμεν. Επιστασία. • Ορα καὶ τὸν μέγαν τῆς οἰκουμένης φωστῆρα • καὶ διδάσκαλον, πῶς πηγὴν τοῦ Πνεύματος τὸν • Πατέρα διδάξας, ποταμὸν δὲ τῆς πηγῆς προερ • χόμενον τὸν Υἱόν, ὕδωρ δὲ τοῦ ποταμοῦ τὸ Πνεῦμα, • ῥητῶς ἀπαγορεύει τὸν ποταμὸν πηγὴν ὀνομάζει - σθαι. Εἰ γοῦν μὴ πηγὴ ὁ Υἱός, πῶς ἐκπορεύεται • τούτου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον;» Αντίρρησις. Σὺ μὲν τὸ παραληφθὲν τῷ Χρυσολόγῳ Πατρὶ πιο ράδειγμα τῆς πηγῆς τοῦ ποταμοῦ καὶ τοῦ ὕδατος, εἰς εἰκόνα τῆς ἀνεικονίστου Τριάδος, εἰς ἀπόδειξιν τάχα προβάλλῃ τοῦ μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Μου· τοῦτο γάρ σοι τὸ σκοπιμώτατον. Τὸ δὲ κάλα "Jerem. 11, 12, 13. 31 Isa. Lsv1, 12. Ex Interpretatione Psalmi nonagesimi sexti. VIII. < Sed cum fons sit Pater, aquam vivam voca- • vit Spiritum sanctum. Quare vero inquit, aquam c vivam? ut addiscas ipsum ex fonte Dei esse. Aqua ‹ viva Spiritus est, fons aquæ vivæ Deus, ut cum • fontem didiceris, unde aqua illa viva emanat, in- ‹telligas. Flumina ex ventre illius fluent aquæ ‹ vivæ. Hanc vero aquam enuntiabat, de Spirito, ‹ quem accepturi erant fideles. Si aqua viva Spi- ‹ ritus est, quæramus ipsius fontein. Quis vero est • fons? dicat Jeremias. Hæc dicit Dominus: Ou • stupuit caelum super hoc, et iuhorruit terra, • quod duo et mala fecit populus meus, me dereli - quit fontem aquæ vivæ ". Vides fontem aquæ • Deum esse; aquam vero vivam Spiritum sanc ‹ tum. Fons aquæ vivæ Pater est, fluvius ex fonte • emanans Filius, aqua Quvii Spiritus sanctus. Me • dereliquerunt fontem aquæ vivæ. Enuntiet hæc . eadem de Filio Isaias propheta. Εt veniet Domi- ‹ nus ut fluvius gloriosus terræ sitienti ". Vides • fontem, luvium, aquam vivan. Et quemadmo- • dum non vales fontem vocare fluvium, donec • radicem conspicis; neque rursus fluvium fon- • lem; neque aquam quæ a Quvio exscinditur Quvium appellas, sed aquam adaquationis. Et no- • mina quidem scinduntur, natura vero individua. • Sic Pater vocari Filius nequit, neque Filius «Pater, ne in Sabellii sententiam incidamus. Animadversio. ‹ Vide orbis terrarum luinen et magistrum, qua- ‹ nam ratione, cum Spiritus fontem Patrem indi- • casset, fluvium ex fonte exsilientem Filium, flu- • vii aquam Spiritum, expresse prohibeat fluvium • fontem appellari. Si itaque Filius funs non est, ‹ qua ratione ex eo Spiritus sanctus procedit?» Refutalio. Tu quidem exemplum fontis fluvii, et aquæ ab aurei sermonis doctore in Trinitatis, quæ nulli similitudini obnoxia est, similitudinem desumptam ad demonstrandum nobis objicis, Spiritum non esse etiam ex Fifio, quod tibi scopus potissimus

4Η est. Verumtamen hoc accommodatius adaptatur & λιστα μᾶλλον τῇ θεολογίᾳ ἐφαρμόζει τῶν ἐκ Πατρὸς dietis eorum theologicis, qui asserunt Spiritum ex δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι τεθεολογηκότων, ὁπόθεν Patre per Filium esse, unde nullo obstante sequiἀκολουθεῖ τὸ ἀκώλυτον τοῦ ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα tur, ex utroque Spiritum decerni. Quemadmodum θεολογεῖσθαι· ὡς γὰρ τὸ ὕδωρ διὰ τοῦ ποταμοῦ ἐκ enim aquam per fluvium ex fonte emanantem, ex τῆς πηγῆς προχεόμενον καὶ ἐξ ἀμφοῖν προχεῖσθαι utroque efundi, nullus est, qui negat, sic et Spi- ἀνωμολόγηται· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ritus per Filium promanans ab utroque exsilit. διὰ τοῦ Υἱοῦ προερχόμενον, ἐξ ἀμφοῖν ἐστι προερ Quod si ex eo quod Chrysostomus vetat, fluvium χόμενον. Εἰ δὲ διότι ὁ Χρυσορρήμων ἀπαγορεύει τὸν fontem vocari, tu quoque nobis prohibes, ne fonποταμὸν πηγὴν ὀνομάζεσθαι, ἀπαγορεύεις καὶ σὺ tem esse Spiritus Filium asseveremus, scito te a πηγὴν εἶναι τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱόν· ἀλλ᾽ ἴσθι, ὡς regula et prescriptione veritatis aberrantem, hæc ἐπισφαλῶς ἀπαγορεύεις τοῦτο· καὶ τῷ μεγάλῳ prohibere, et magno Athanasio, necnon ChrysoΑθανασίῳ, καὶ αὐτῷ δὲ τῷ Χρυσορρήμονι τοῦδ' s!omo ipsi contradicere. Licet enim hic aureus Paἕνεκα ἀντιλέγεις. Εἰ γὰρ καὶ ἐνταῦθα ὁ Χρυσορρή ter clare rationem reddens, ob quam quispiam fluμων Πατήρ, σατῶς τὸν λόγον διδούς, καθ᾿ ὄν τις οὐ vium vocare fontem non valeat, neque rursus fonδύναται καλέσαι ποταμὸν τὴν πηγήν, οὔτε πάλιν τὸν tem fluvium Et ratio est, quod inter se nomina ποταμὸν καλέσαι πηγήν· ὁ δὲ λόγος τὸ μὴ μεταnon permutantur, ne in Sabellii sententiam incida- βάλλεσθαι εἰς ἄλληλα τὰ ὀνόματα, ἵνα μὴ εἰ; τὴν anals, hæc ille de dictis nominibus foutis, fuvii, et Σαβελλίου δόξαν ἐκπέσωμεν, τοιαῦτα εἴρηκε περί aquæ protulit quæcunque illa sint; verumtamen in τῶν ὀνομάτων τῆς πηγῆς, τοῦ ποταμοῦ, καὶ τοῦ oratione sua de sacramento baptismatis, cujus illud ὕδατος, οἷάπερ καὶ εἴρηκεν· ἀλλ' ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ principium est:. Rursus nobis bali Davidis spi- τῷ εἰς τὸ μυστήριον τοῦ βαπτίσματος, οὗ ἡ ἀρχή • Πάλιν ἡμῖν ἡ τοῦ μακαρίου Δαυίδ πνευματική κιθάρα, ο σαφῶς εἴρηκεν οὕτω· ι Διὰ τοῦτο ὁ Σω τὴρ δείκνυσιν ἑαυτὸν πηγὴν ζωῆς, καὶ ὕδωρ ζῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. • Καὶ ὁ τὴν θεολογίαν δὲ πολὺς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ Λόγου, καὶ περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος λόγῳ αὐτ τοῦ, οὗ ἡ ἀρχή· «Οἱ κακοτέχνως τὰς θείας Γραφάς βουλόμενοι νοεῖν,» οὕτω φησίν· «Διὰ τοῦτο ὁ Δαυΐδ ψάλλων τῷ Θεῷ φησιν ὅτι ο Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου οψόμεθα φῶς.» Οίδε γὰρ παρὰ τῷ Πατρὶ ὄντα τὸν Υἱὸν, τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος.» Ταῦ: οὖν ἐγνωκώς τοὺς Πατέρας ἡμῶν λέγοντας Χρυσόστομόν τε καὶ ᾿Αθανάσιον, μηκέτ' ἀνέδην καὶ ἀπερισκέπτως ἐρεῖς ὡς οὐκ ἔστι πηγή τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός. Σκόπησον δὲ, πῶς ἂν σοι έξο ἐσται τὴν αἰσχύνην φυγεῖν, ἐὰν λέγοντός σου τὸ, ΕΙ γοῦν μὴ πηγὴ ὁ Υἱός, πῶς ἐκπορεύεται τούτου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀντεπαγάγῃ σοι ὁ Ἰταλός, τό, Εἰ δὲ πηγὴ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, πῶς οὐκ ἐκπορεύε ται τούτου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; ritalis cithara, hune in modum, nec hæsitanter locutus est Propterea Salvator ostendit semetIpsum fontem vitæ, et aquam vivan Spiritum sanctum.. Εt in rebus theologicis pertractall:is magnus Athanasius oratione de Unigeniti Verbi incarnat one, et de S. Triade, cujus principium est, ‹ Qui malitiose divinas Scripturas intelligere volunt, s sie ait:. Propterea David canens Domino ellatur: Apud te fous viiæ, in lumine tuo videbi mus lumen. Novit siquidem apud Patrem Filium esse fontem Spiritus sancti.» Quæ cum agnoveris Patres nostros Chrysostomum et Athanasium effari, ne in posterum impudenter, et parum considerate dieas, Filium non esse fontem Spiritus, allenleque considera, qua ratione opprobrium effugias, si, cum tu dixeris, Si ergo non est fous Filius, quomodo procedit ex hoc Spiritus sanctus? Italus inducat illud: Quodsi fous Spiritus Filius est, quomodo non procedit ex co Spiritus sanctus? Ejusdem ex homilia de Spiritu suncio. cave Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ομιλίας. Θ'. «Λέγεται τοίνυν Πνεῦμα ἅγιον. Αὕτη γάρ IX. Itaque dicitur Spiritus sanctus. Ista enim est 4 prima et propria appellatio, et ut evidentiorem • ἐστιν ἡ κυρία καὶ πρώτη προσηγορία, ἐκφαντικων ‹ habens intelligentiam Spiritus sancti naturam • demonstrat, Spiritus sanctus spiritus Dei. Quis ‹ enim vocat Spiritum Dei? Audi Salvatorem dicen - ‹ tem: Quod si ego in spiritu Dei ejicio Dæmonia. «Ut igitur, sicut dicebami, ne quis audiens Spiritum Dei, putet proprium quiddam significari et non ‹ commune naturæ, Paulus dicit: Nobis autem non ‹ datus est spiritus mundi, sed spiritus qui ex • Deo est. Iterum dicitur spiritus Patris, sicut Sal- • vator apostolis dicit: Ne solliciti sitis, quomodo ‹ vel quid loquamini: non enim vos estis, qui loquimini, sed, spiritus Patris nostri, qui loquitur ‹ in vobis. Sicut autem dixit spiritus Dei, et subdit • Scriptura, qui ex Deo est: sic iterum dictus est • τέραν ἔχουσα τὴν διάνοιαν, καὶ παριστῶσα τοῦ • ἁγίου Πνεύματος τὴν φύσιν, Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα κ τοῦ Θεοῦ. Τίς αὐτὸ καλεῖ Πνεῦμα Θεοῦ; Ακουε • τοῦ Σωτῆρος· «Εἰ δὲ ἐγὼ ἐν Πνεύματι Θεοῦ ἐκ- • βάλλω τὰ δαιμόνια.» Ίνα τοίνυν, ὡς ἔφθην εἰ «πών, μή τις ἀκούσας Πνεῦμα, νομίση οικειότητα • σημαίνεσθαι καὶ μὴ φύσεως κοινωνίαν, ὁ Παῦλος • λέγει· ο Υμῖν δὲ οὐκ ἐδόθη τὸ πνεῦμα τοῦ κόσ • μου, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Πάλιν λέγε «ται πνεῦμα Πατρός, ὡς ὁ Σωτὴρ τοῖς ἁγίοις • ἀποστόλοις λέγει· «Μή μεριμνήσετε πῶς ἢ τί • λαλήσετε. Οὐ γὰρ ὑμεῖς ἐστε οἱ λαλοῦντες, ἀλλὰ • τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τὸ λαλοῦν ἐν ὑμῖν. • Ωσπερ δὲ εἶπε πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐπήγαγεν ἡ

་ • Γραφὴ τὸν ἐκ Θεοῦ, οὕτω πάλιν εἴρηται πνεῦμα «spiritus Patris. Et ne putetis hoc secundum pro- • prietatem dici, Salvator confirmat: Quando ver ‹ nerit Paracletus Spiritus veritatis, qui a Patre • procedit. Illic ex Deo, hic a Patre dicitur, id «quod sibi ipsi tribuerat dicens: Ego a Patre exivi; ‹ hoc et Spiritui sancto ascribit dicens: Qui a Patte • procedit. Dicitur igitur spiritus Dei, et spiritus ‹ qui ex Deo; spiritus Patris et spiritus qui a Patre procedit. Non dixit, gignitur. Quod enim nou • est scriptum, tenendum non est. Filius a Patre ‹ genitus est: Spiritus a Patre procedit. Quæris a ‹ me varietatem, quomodo genitus ille, et quomodo ● procedit iste? Cum didiceris quod genitus est, ‹ didicisti et modum, et comprehendisti utique ge- • nerationis modum. Nomina sunt, quæ pia fide • Πατρός. Καὶ ἵνα μὴ νομίσῃς τοῦτο κατ' οἰκείω· • σιν λέγεσθαι, ὁ Σωτὴρ βεβαιοί, «Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ • Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρά ι τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται.» Ἐκεῖ ἐκ Θεοῦ, ὧδε ο παρά τοῦ Πατρός· ὅπερ ἐπήγαγεν ἑ υτῷ, τ ι Ἐγ᾽ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξῆ θα, ο τοῦτο καὶ τῷ 1 1 ' Η ε α:ι, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. στ ν οὖν Θεοῦ Πνεῦμα, καὶ ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρός •!!: μαι και παρα τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Ούκ : π. Γ' ννάται. "Α γαρ οὐ γέγραπται, οὐ δεῖ φρο εἰ. Υιος ἐκ 11 τρός γεννηθείς, Πνεῦμα ἐκ Πα1 - 6η εκπορευόμενον. Ζητεῖς παρ' ἐμοῦ τὴν δια- · φοραν πάντως; Πῶς ἐγεννήθη μαθών, ἔμαθες καὶ ι τὴν τρόπον, καὶ κατέλαβες γεννήσεω; τὸν τρόπον. Ονόματά ἐστι πίστει τιμώμενα, εὐσεβεῖ λογισμῷ Β. honorantur, et pia ratione tenentur. Quæ autem • τηρούμενα. Τί; δὲ ἡ δύναμις τοῦ Ἐκπορεύεται; ε ἵνα τὸ τῆς γεννήσεως όνομα παρέλθῃ ἡ Γραφή, ε ἵνα μὴ Υἱὸν αὐτὸ καλέσῃ, λέγει Πνεῦμα ἅγιον, ι 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Εἰσάγει αὐτὸ ι ἐκπορευόμενον ὡς ὕδωρ ἀπὸ πηγῆς, κατὰ τὸ εἰ ο ρημένον περὶ τοῦ παραδείσου, ο Ποταμός δὲ ἐκε ο πορεύεται ἐξ Ἐδὲμ, ἐκπορεύεται καὶ πηγάζει. . Ο Πατήρ πηγή ύδατος ζώντος λέγεται, κατὰ τὸν ι προς την Ἱερεμίαν τὴν λέγοντα· Ἐξέστη ὁ ι οίραν, ἐπὶ τούτῳ, καὶ ἔφριξεν ἐπιπλέον ἡ γῆ, ι ὅτι δύο καὶ πονηρὰ ἐποίησεν ὁ λαός μου. Ἐμὲ Ο εγκατεσι ε πηγὴν ὕδατος ζώντος, ο Οριζόμενος ιπη ἐν ὕδατος ζώντο, τὸν Πατέρα ὁ θεῖος λόγος 1 ε.ς γα, εν ἐκ τῆς πηγῆς τῆς ζωῆς τὸ ὕδωρ τὸ ς ι ζῶν ἐκπορεύ με.ον, ὃ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκποο φενεται. Τι έκ ορεύεται; Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. • Πι;; ὡς ἀπὸ πηγής ύέω;. Π:θεν τοῦτο, ὅτι τὸ • Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὕδωρ καλείται; Λέγει ὁ Σωτήρ, † Ὁ πιστεύων εἰς ἐπ δ. καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ποτα · με β ύσουσιν ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ὕδατος ζῶν ο τως, ο Και έρμηνεύων ὁ Εὐαγγελιστὴς τοῦτο τὸ • ὕδωρ, ἐπάγει·. Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ ἁγίου • Πνεύματος. 8 ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύον ο τις. ο Εἰ τοίνυν ὁ εὐαγγελιστής Ιωάννης σαφη- · νίζων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶπε·. Τὸ ὕδωρ τὸ 1 ζῶν, ο ὁ δὲ Πατὴρ λέγει· ι Ἐμὲ ἐγκατέλιπεν • πηγὴν ὕδατος ζωντος, ο πιγή του Πνεύματος δ • Πάτηρ, διὰ τοῦτο καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. ‹ vis nominis, Procedit? ut nomen generationis • prætereat Scriptura, ne Filium ipsum nuncupet, c dicit, Spiritus sanctus, qui a Patre procedit. in- ‹ ducit eum procedentem, nt aquam de fonte sca- • turientem, sicutet de paradiso dictum est: Fluvius • autem procedit ex Edem, procedit et scaturit.» Pa - ‹ ter fons aquæ viventis dicitur, ut Jeremias propeta: Obstupuit cœlum super hoc, et inhorruit valle terra. Quoniam duo et mala fecit populus ‹ meus, me dereliquit fontem a quæ viventis. › Divi- ‹nus sermo definiens Patrem fontem aquæ, induxit c ex fonte vite aquam vivam, quae procelit. Quid • porro est, quod procelit? Spiritus sanctus. Quo c vero modo? sicut a fonte aqua. Unde huc, quo ● Spiritus sanctus aqua vocetur? Dicit Salvator: ‹ Qui credit in me, sicut dixit Scriptura, flumina ‹ ex ventre ejus fluent aquæ vivæ. Et interpretans ● Evangelista bhane aquam subdit; hoc autem dice- • bat de Spiritu, quem accepturi erant credentes in ‹eum. › Si igitur evangelista Joannes declarans • Spiritum sanctum, dixit aquam vivam, Pater all- ‹tem dicit: «Me dereliquerunt fontem aquæ vivæ, › ‹ fons spiritus Pater, proptereaque etiam ex Patre • procedit. Dicit igitur, repeto siquidem, spiritus • Dei, et spiritus qui ex Deo, spiritus Patris el ‹ spiritus qui ex Patre. Spirituum Domini testatur • Esaias ex persona Christi:‹ Spiritus Domini super me eo quod unxerit me, et Paulus: ‹ Dominus • Λέγει τοίνυν, ἐπαναλαμβάνω γὰρ, πνεύμα Θεού, De autem spiritus est. ι και πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ πνεῦμα Πατρὸς, καὶ πνεῦμα τὸ παρὰ τοῦ Πατρός. Πνεῦμα Κυρίου • μαρτυρεί Ησαΐα; ἐκ προσώπου τοῦ Χριστοῦ· Πνεῦμα Κυρίου ἐπ᾿ ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέ με, • Καὶ Παῦλος· «Ὁ δὲ Κύριος τὸ πνεῦμά ἐστι. ο Επιστασία. • Τί τῆς τοιαυτῆς διδασκαλίας καθαρώτερον καὶ Ο σαφέστερον; Πολλαχώς γαρ καὶ ἐκ διαφόρων μαρΟ τυριών τήν του Πνεύματος καταγγέλλει εκπόρευ ι σιν, ἐν καὶ ταυτόν είναι διδάσκων, τὰ ἐκ τοῦ Θεοῦ · καὶ τὰ παρὰ τοῦ Πατρὸ;, ἵνα μὴ ἔνθα τις τὸ ἐκ ν τοῦ Θεοῦ μόνον ἀναγινώσκῃ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ νο- • μίζῃ διὰ τὴν ὁμοτιμίαν τῆς φύσεως. Αντ ῤῥησις. Πολλαχῶς καὶ ἐκ διαφόρων μαρτυριῶν ὁ Χρυσορ Δήμων Πατήρ τὴν τοῦ Πνεύματος καταγγέλλων έκε Animadversio. • Estne aliquid hac doctrina purius, aut magis ‹ perspicuum? Variis siquidem modis, et diversis, ‹ multisque testimoniis Spiritus process onem enun- ‹ tiat unum idemque esse insinuans, et ex Deo et c ex l'atre esse: ne quis ubi, ex Deo, tantummodo ‹ legerit, et ex Filio esse propter naturæ eamdem dignitatem suspicetur. > Refutatio. Frequentibus variisque testimoniis ore aurcus Pater Spiritus processionem explanans, unum ide!

quc esse iusinuat, et ex Deo, et ex Patre esse. Ει πόρευσιν, καὶ ἓν ταυτὸν εἶναι διδάσκει τὸ ἐκ τοῦ rem ita se habere, nemo ambigit. Ex Deo enim, et ex Patre idem hoc in loco est. Tu porro animum figens illis, quæ sanctus enuntiavit, significans, undenam Spiritus sanctus sui principia fontesque habeat, qua ratione illud absque animadversione præteriisti, ex quo apparet, Spiritum ctiam ex Filio esse? Neque enim, licet radix et absque principio causa spiritus Pater est, ideo jam et Filius in processione Spiritus a Patre sejungitur. Verum cum per Filium ex Patre ipse procedat, est Spiritus etiam ex Filio, non tanquam ex alia præter Patrem causa et principio, sed tanquam qui ex Patre per Filium procedat. Quodnam vero est, quod illum etiam ex Filio esse manifestat? Attende et intelli- Θεοῦ καὶ τὸ παρὰ τοῦ Πατρός. Καὶ ἔχει γε οὕτω. Τὸ γὰρ ἐκ Θεοῦ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ταυτὸν ἐνταῦθά ἐστι. Σὺ δὲ τούτοις ἐπιστήσας, ἅπερ ὁ ἅγιος ἔτη δηλῶν, ὅθεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὰς τοῦ εἶναι ἀρχὰς καὶ πηγὰς ἔχει, πῶς ἐκεῖνο ἐπιστασίας παρέδραμε, ἄμοιρον, ἐξ οὗπερ ἐμφαίνεται εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Οὐδὲ γὰρ ἐὰν ῥίζα καὶ ἄναρχος αίτία · τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ, ἤδη ὁ Υἱὸς διῄρηται του Πατρὸς ἐν τῇ προόδῳ τοῦ Πνεύματος. Αλλ' ἐπεὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεται, ἔστι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐμενουν ὡς ἐξ ἄλλης παρὰ τὸν Πατέρα αἰτίας καὶ ἀρχῆς, ἀλλ' ὡς ἐκ Πιτρὸς ἐκπορευόμενον διὰ Υἱοῦ. Τί δὲ τὸ ἐμφαίνον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό; Πρόσχες ἤδη καὶ γνώσῃ. Πνεῦμα Θεοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος· καὶ τὴν Συ τήρα μάρτυρα παράγει τοῦ λέγεσθαι αὐτὸ Πνεῦμα Θεοῦ. Εἶτα ἐπάγει· ο Ινα μή τις ἀκούσας Πνεῦμα οἰκειότητα νομίσῃ σημαίνεσθαι καὶ μὴ φύσεως κοινωνίαν, ὁ Παῦλος λέγει· «Ὑμῖν δὲ οὐκ ἐδόθη τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ.» Πρόσεχε, παρακαλῶ. Ο Χρυσορρήμων, ταὐτὸν δ᾽ εἰπεῖν, ἡ χρυσήλατος σάλπιγξ τοῦ Πνεύ ματος, λέγει, «Διὰ τοῦτο ὁ Παῦλος ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶπε τὸ Πνεῦμα, ἵνα μή τις ἀκούσας τοῦ Σωτῆρος εἰπόν. τος αὐτὸ ἐν Εὐαγγελίοις Πνεῦμα Θεοῦ, νομίσῃ οικειότητα σημαίνεσθαι καὶ μὴ φύσεως κοινωνίαν. ο Ὥστε ή μέσον Πατρὸς καὶ Πνεύματος κοινωνία τῆς φύσεως ἐντεῦθεν ἐστιν ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ἐκ γὰρ μόνου τοῦ λέγεσθα: αὐτὸ Πνεῦμα Θεοῦ τάχ' ἄν τις καὶ νομισθείη οἰκειότης σημαίνεσθαι, ἄλλη παρὰ τὴν κοινωνίαν τῆς φύσ σεως.» Καὶ πάλιν παρακατιὼν ὁ Χρυσορρήμων φησίν· «Οὕτω πάλιν εἴρηται Πνεῦμα Πατρός· καὶ ἵνα μὴ νομίσῃς τοῦτο κατ' οἰκείωσιν λέγεσθαι, ἡ Σωτὴρ βεβαιοί. Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητο το Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρεύεται.» Εἰ γοῦν καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ εἶναι καὶ τὰ παρὰ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι την πρὸς τὸν Πατέρα κοινωνίαν τῆς φύσεως αὐτοῦ παριστῶσιν, ἵνα μὴ ἀπὸ τοῦ λέγεσθαι ἁπλῶς αὐτὸ Πνεῦμα Θεοῦ καὶ Πνεῦμα Πατρὸς ἄλλη τις οἰκειστης νομισθείη τινὶ παρὰ τὴν κοινωνίαν τῆς φύσεως" πῶς οἱ λέγοντες αὐτὸ Πνεῦμα Υἱοῦ καὶ Πνεῦμα ges. Sanctus hic Spiritum Dei vocat Spiritum, et Salvatorem testem adducit, illum dici Spiritum Dei, tum subdit: • Ne quis audiens spiritum, proprietatem significari existimet, et non naturæ communionem, Paulus dicit: Nobis vero non est datus spiritus mundi, sed Spiritus qui ex Deo est. › Attento sis animo, quæso. Chrysostomus, quod idon est dicere, ex auro ducta Spiritus tuba, dicit: ‹ Propterea Paulum ex Deo dixisse Spiritum, ne quis audiens quod Salvator in Evangelio dixerat, spiritus Dei, existimet proprietatem significari, et non naturæ communionem. Quare quæ inter Patrem et Spiritum communio naturæ est, inde est, quod ipse ex Deo est, et Patre. Ex hoc enim solo, quod ille dicitur Spiritus Dei, forte etiam existimabitur, proprietatem innui a communione naturæ diversam, et procedente oratione Chrysostomus repetit: Sic rursus dicitur Spiritus Patris, et ne existimes id secundum proprietatem dici, Salvator confirmat. Cum venerit Paracletus, Spiritus veritatis, qui ex Patre procedit. Si itaque ex Beo esse, et ex Patre Spiritum sanctum procedere, communionem naturæ cum Patre manifesto indicant, ne ex eo quod simpliciter dicatur ille Spiritus Dei et Spiritus Patris alia proprietas ab ea, quæ est natunæ communio introducatur, qua ratione qui asserunt illum Spiritum Filii et Spiritum veritatis se andum aliam simpliciter proprietatem, præter eam, quæ est naturæ communio, non manifeste dividunt a Filio Spiritum secundum ipsam es. ἀληθείας κατά τινα ἄλλην ἁπλῶς οἰκειότητα παρά » sentialem naturalemque ipsius existentiam? vel enim et ex Filio erit, veluti Spiritus Filii, sicuti est ex Deo, uti Spiritus Dei. Et si ex veritate fuerit, uti Spiritus veritatis, quemadmodum est ex Pare uti Spiritus Patris. Et hac ratione habebit erga Filium nature communionem, si communionem naturæ erga Patrem habebit, veluti ex Deo et ex Patre exsistens; erga vero Filium illam habebit proprietatem, uti simpliciter Spiritus Filii, et Spiritus veritatis, quæ ipsum nudum ab ea quæ est erga Filium naturalis communio, deserat. Quod si novi isti theologi magni Basilii enuutiatum reproban:es, quod asserit, Spiritum quidem Patris Spi-tum, quod ex Patre: Spiritum vero Filii, quod τὴν κοινωνίαν τῆς φύσεως οὐ προδήλως διαιρούσι ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα κατ' αὐτὴν τὴν οὐσιώδη καὶ φυσικὴν αὐτοῦ ὕπαρξιν; ἢ γὰρ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἔσται ὡς Πνεῦμα Υἱοῦ, καθάπερ ἐστὶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ· ἢ καὶ ἐκ τῆς ἀληθείας ἔσται ὡς Πνεῦμα ἀληθείας, καθάπερ ἐστὶν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς Πνεῦμα Πατρός· καὶ οὕτως ἔξει καὶ τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν κοινωνίαν τῆς φύσεως· ἢ τὴν μὲν πρὸς τὸν Πατέρα κοινωνίαν τῆς φύσεως ἕξει, ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ὄν, πρὸς δὲ τὸν Υἱὸν ἐκείνην ἕξει τὴν οἰκειότητα ὡς ἁπλῶς Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ Πνεῦμα ἀληθείας, ἥτις ἀλλότριον τῆς πρὸς τὸν Υιν φυσικής κοινωνίας εάσει αὐτό. Εἰ δὲ θέλουσιν οἱ νέοι θεολόγοι καὶ τὴν θεολογίαν τοῦ μεγάλου Βα די

σιλείου ἀποδοκιμάζοντες τὴν λέγουσαν, ο Πνεῦμα per Filium, Spiritus quidem erga Filium proprie μὲν Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός· Πνεῦμα tatem secundum naturalem communionem profitenδὲ Υἱοῦ, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἡ τὴν μὲν πρὸς τὸν Υἱὸν tur, quod manifeste impium est, atque blasphemum, οικειότητα τοῦ Πνεύματος κατα φυσικὴν κοινωνία» vitantes, illud vero ex Filio illum esse inticias eunt, ὁμολογεῖν τὸ προδήλως δυσσεβὲς καὶ βλάσφημον εὐ- sciant se, non alio modo naturæ communionem inλαβούμενοι. τὴ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ ἀπαρter Patrem et Spiritum conservare, nisi ex Patre νεῖσθαι· ἀλλ᾽ ἴστωσαν μὴ ἂν ἄλλως δύνασθαι τὴν spiritus est; neque etiam alio modo similem comκοινωνίαν τῆς φύσεως μέσον Πατρὸς τηρεῖσθαι καὶ munionem naturæ inter Spiritum et Filium servare, Πνεύματος, εἰ μὴ ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμά ἐστι καὶ ni per Filium; et ex Filio Spiritus est. μὲ ἂν ἄλλως μέσον Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὴν τοιαύτην κοινωνίαν τηρεῖσθαι τῆς φύσεως, εἰ μὴ διὰ Υἱοῦ καὶ ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς ὁμιλίας. Ejusdem ex eadem homilia. ι. Πνεῦμα Θεοῦ, πνεῦμα τὸ ἐκ Θεοῦ· πνεῦμα • Πατρὸς καὶ Πνεῦμα, δ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, • Πνεύμα Κυρίου, πνεῦμα Υἱοῦ. Λέγει ὁ ᾿Απόστολος, οι Οτι δὲ ἐστὲ υἱοῖς, ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ πνεῦμα • τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν κράζον, • Α66ᾶ ὁ Πατήρ.» Ἰδοὺ αὐτὸ τὸ πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, • Αλλαχού πάλιν ο πνεῦμα Χριστοῦ,» λέγει Παῦλος· • Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν πνεύματι, εἴ - ι περ πνεῦμα Χριστοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν.» Παρακαλώ, ι πρόσεχε τῇ πλοκῇ ταύτῃ τῇ ἁγίᾳ, πῶς ὥσπερ ο σχοινόν τι να ἁγίαν καὶ ζῶσαν ἐκ τριπλόκου δυνά- · μεως εἰσήγαγεν ὁ Παῦλος, τὴν φύσιν συνάπτων < τὴν ἀδιαί ρετον καὶ ἐν διαφόροις ὀνόμασι μίαν τὴν · δύναμιν ἐνδεικνύμενος. ο Υμεῖς δὲ, ο φησίν, «οὐκ ι ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ᾽ ἐν πνεύματι.» Ἰδοὺ πνεῦμα. • Είπερ πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν.» Εἶδες πνεῦμα; < Εἰ δέ τις πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει.» Καὶ μὴν ἐχρῆν < εἰπεῖν, Εἰ δέ τις πνεῦμα Θεοῦ οὐκ ἔχει, ἀλλ᾽ εἶπε α ο πνεύμα Χριστοῦ. Εἶπε Θεοῦ πνεῦμα, καὶ ἐπήγαγε τὸ • πνεῦμα Χριστοῦ. Εἰ δέ τις πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει· οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ τοῦτο εἶπεν, ἵνα δείξῃ ο ότι, εἰ πνεῦμα, καὶ Χριστός· καὶ ἴσον ἐστὶ Χρι. · στὴν παρεῖναι, καὶ πνεῦμα παρεῖναι. Καὶ ἴσον ι ἐστὶν εἰπεῖν, πνεῦμα Θεοῦ καὶ πνεῦμα Χριστοῦ. • Έστι τοίνυν Πνεῦμα ἅγιον πνεῦμα τὸ τῆς ἀλη ο θείας, ὡς ἄν τις εἴποι, πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ. Ἐπεὶ λέο γε: ὁ Σωτὴρ, «Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ο Λέγεται τὸ • πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὅ ἐστι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, ι ὥς φησιν ὁ Παῦλος· ο Ἐξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸ • πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. ὁ Ἔστιν οὖν καὶ πνεῦμα • Υἱοῦ, καὶ πνεῦμα ἐγείραντος Ἰησοῦν Χριστόν. • Καὶ ἄκουε αὐτοῦ τοῦ Παύλου· ι Εἰ δὲ τὸ πνεῦμα κ τοῦ ἐγείραντος τὸν Χριστὸν οἰκεῖ ἐν ὑμῖν.', Ταῦτα ι τὰ ὀνόματα τῆς ἁγίας καὶ ἀχράντου δυνάμεως τοῦ · ἁγίου ἐστὶ καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος. Έστι ι δὲ καὶ ἄλλα ὀνόματα, οὐ τῇ φύσει προσήκοντα, · ἀλλὰ τῇ ἐνεργείς. Βαθὺς ὁ λόγος και χρήζει ἀκοῆς · προσεχούσης καὶ ἀσφαλούς πίστεως. Λέγεται δὲ · πάλιν τὸ πνεῦμα ζωῆς πνεῦμα, ἐπεὶ καὶ ὁ Σωτὴρ ι λέγει, 'Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια καὶ ἡ ζωή. Λέγεται οὖν • πνεῦμα ζωῆς καθὼς καὶ ὁ Παῦλος λέγει· Ο γὰρ νόμος κ οὐ προσγράφεται τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, ἀλλὰ τῇ δυνάμει καὶ τῇ ἐνεργείᾳ αὐτοῦ, οἷον αἱ δωρεαὶ αὐτοῦ.» 40. ‹ Spiritus Dei, spiritus qui ex Deo. Spiritus • Patris, spiritus qui ex Patre procedit. Spiritus Doc mini, spiritus Filii. Dicit Apostolus: Quot autem • Filii estis, emisit Deus spiritum Fihi sui in corda • vestra, clamantem, Abba pater. Ecce ipse spiritus Filii. Alio loco iterum spiritum Christi dicit • Paulus: e Vos autem non estis in carne, sed in spi- • ritu, siquidem spiritus Dei habitat in vobis. › • Obsecro, animadvertite sanctam hanc connexi- ‹ nem, quomodo quasi catenain quamdam sanctṛm ‹ et vivam ex triplici potentia inducit Paulus, ‹ naturam conjungens inseparabilem, et in diversis nominibus unam naturam indicans. ‹ Vos cautem, inquit, non estis in carne, sed in spi- • ritu.» Ecce spiritum: • Siquidem spiritus Dei ● habitat in vobis, › Vidisti spiritum? Siquis an- • ten Spiritum Christi non habet; et sane opor «tebat dicere. Si quis spiritum Dei non habet, ⚫sed dixit spiritum Christi non habet, hic non est • ejus, verum hoc dixit, ut ostendat, si spiritus et ‹ Christus, et idem est Christum adesse, et spi- • ritum adesse, et idem est spiritum Dei dicere et • spiritum Christi. Est igitur Spiritus sanctus • Spiritus veritatis, quasi quis dicat, spiritus Fi- • lii. Quia dicit Salvator: Ego sum verilas. Dici- ‹ tur Spiritus veritatis, qui est spiritus Filii, sicut • dicit Paulus: Emisit Deus spiritum Filii sui. Est • igitur et spiritus Filii, et spiritus ejus, qui excitavit Jesum Christum. Et audi Paulum dicentem: Si auΕπιστασία. • Σημείωσαι από τε τῆς προλαβούσης χρήσεως ι καὶ ἀπὸ ταύτης τὴν τοῦ ἁγίου Πατρός Χρυσορ ο βήμονος μετά πολλῆς ἀκριβείας λεπτολογίαν. • Ἐκεῖ μὲν γὰρ, περὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύ • tem spiritus ejus, qui excitavit Jesum Christum, e habitat in vobis. Haec omnia sanct:e et immacu- • lalæ potestatis sancti et adorandi spiritus sui.t. D. Sunt et alia nomina non natura convenientia, •sed operationi. Profundus sermo et opus habet c auribus attentis, munitis, et fi'elibus. Dicitur • autem iterum spiritus spiritus vitæ, quia Salvator c dicit: Ego sum veritas et vita. Dicitur itaque spiritus c vitæ sicut et Paulus dicit: Lex enim spiritus vitæ. ‹ Ræc nomina non ascribuntur Spiritui sancto, seil ‹ virtuti, et operationi ejus, ut sunt dona ejus. › τοῦ πνεύματος τῆς ζωῆς.» Ταῦτα τὰ ὀνόματα & Animadversio. • Nota ex supra posito dicto, et ex hoc etiam ‹ sancti Patris Chrysostomi cum multa ac exacta • discussione subtilem disputationem. Uši enim de • Spiritus processione sermonem habet, præpo$i=

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHB colionibus ex, et ab, per totum utitur, et ex Deo et 2 «σεως ἑρμηνεύων, ταῖς προθέσεσι τῇ τε ἐκ καὶ τῇ ‹ Patre illum insinuat. Hic vero Spiritus et Filii ‹ idem naturæ et essentiæ tantum exponens, non • vero processionem, nullam ex his præpositionibus • usurpat, sed simpliciter et sine illis Dei et • Christi Spiritum nuncupat, divinum præconem • Paulum similis doctrinæ testem omni exceptione • majorem adducens. Refutatio. Si ex eo quod aurea eloquentia præditus Pater Spiritus processionem exponens, ex et ab prepositionibus per totum utitur, iu jam vero digesta suorum sermonum pericope, nullam ex dictis præpositionibus usurpat, sed simpliciter et absque illis spiritum Dei et spiritum Christi nuncupat, abnuis dicere spiritum etiam ex Filio esse, haud justa facis, dum refugis spiritum ex Filio profiteri, si eumdem ipsum tibi constituam decernentem, ex Filio esse Spiritum sanctum. Hic enim oratione de Incarnatione Domini nostri Jesu Christi, cujus principium est: Vere apparuit nobis divina gratia, o inquit; • Accessit Christus ad nos, Aledit nobis, qui ex eo est, spiritum, et corpus nostram assumpsit. Et sanctum quidem in digesta pericope dictis præpositionibus usum non fuisse, accurata tua ista animadversione adnotasti: at vero illum asseruisse, idem esse dicere spiritum Dei, et spiritum Christi, tanquam tua animadversione minime dignum neglexisti. Εt tamen illud maximi videtur esse momenti ad demonstrandum, Spiritum esse etiam ex Filio. Namque si idem est dicere, spiritum Dei, et spiritum Christi, quemadmolumn ex Deo est, quia spiritus Dei est; pari ratione et ex Filio est, quia spiritus Filii est. Ex eadem homilia. IX.. Si autem audieris dicentem: < Mittam vobis Spiritum sanctum, > ne secundum Deitatem • accipias. Deus enim non mittitur. Nomuna sunt hæc operationem significantia, eo quod omnis • qui mittit, in illa mittit loca, in quibus non est. ‹ Finge quod ego loquar alicui in hac sede. Non • possum dicere cuipiam. Veni, mittam te huc; • học non est mittere, sed collocare et adstare sibi • facere. Quod cum Deus ubique est: Cœlum c'enim, inquit, et terram impleo, dicit Dominus. › ‹ Quo mittit qui ubique est? «Si ascendero in cœlum, tu illic es: si descendero in infer num, ades: si sumpsero pennas meas diluculo, et habitavero ‹ in extremis maris: etenim manus tua illuc de- • ducet me “. › Quorsam igitur Deus mittit? An forte quia ipse quidem ubique, is autem qui ● mittitur, non ubique? Misit Deus Filium suum in «m»pyjum; num ut non præsentem in mundo? » Juan xv, 7. • παρὰ διόλου χρῆται ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ παρὰ τοῦ • Πατρὸς ταύτην διδάσκων· ἐνταῦθα δὲ τὴν τοῦ • Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος παριστῶν ὁμοσυτότητα, · καὶ τὴν τῆς φύσεως ταυτότητα μόνην, οὐ μὴν · καὶ τὴν ἐκπόρευσιν, οὐδεμιᾷ τῶν τοιούτων χρῆται • προθέσεων, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτως ἄνευ αὐτῶν τοῦ θεοῦ · καὶ τοῦ Χριστοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα, την θευκή- • ρυκι Παῦλον παράγων τῆς τοιαύτης διδασκαλίας • ἀπαράγραπτον μάρτυρα. Αντίρρησις. Είπερ οὖν διὰ τὴν τὸν Χρυσορρήμονα Πατίνα ἡμῶν, περὶ μὲν τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως έρμηνεύοντα ταῖς προθέσεσι τῇ τε ἐκ, καὶ τῇ παρὰ, χρῆσθαι διόλου, ἐν δὲ τῇ ἤδη ῥηθείσῃ τῶν αἱ οὐ λόγων περικοπῇ ούδε τῇ τῶν τοιούτων προθέσεων χρήσασθαι, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω ἄνευ των προθέσεων τούτων λέγειν τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, καὶ τοῦ Χρι στοῦ πνεῦμα, οὐ δέχῃ εἶναι τὸ πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐκέτ᾽ ἂν εἴης δίκαιος ἀπαρνήσι σθαι τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ πνεῦμα, ἐν αὐτ τὴν ἐκεῖνόν σοι παραστήσω θεολογοῦντα ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οὗτος καὶ γὰρ ἐν τῷ εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Όντως ἐπεφάνη ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις,» φησίν • Ηλθεν ὁ Χρι στὸς πρὸς ἡμᾶς. ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον σώμα.» Καὶ ὅτι μὲν ἐν τῇ τοιαύτῃ περικοπῇ ὁ ἅγιος ταῖς ῥηθείσας προθέσεσιν οὐκ ἐχρήσατο, πάνυγε ἀκριβούς της επιστασίας ἠξίωτας· ὅτι δὲ ἔφη - Ἴσον ἐστὶν εἰπεῖν πνεῦμα Θεοῦ καὶ πνεῦμα Χριστοῦ, ἀλλὰ τοῦτό γι ἄμοιρον ἐπιστασίας παρεῖδες. Τὰ δὲ πολλὴν τὴν ἰσχὺν ἔχει πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ εἶναι τὸ πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ ἴσον ἐστὶν εἰπεῖν πνεῦμα Θεοῦ καὶ πνεῦμα Χριστοῦ, ὥσπερ ἐκ τοῦ θεοῦ ἐστι διὰ τὸ εἶναι πνεῦμα Θεοῦ, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐστὶ διὰ τὸ εἶναι Πνεῦμα Υἱοῦ. Εκ τῆς αὐτῆς ὁμιλίας. ΙΑ΄.. Ἐὰν δὲ ἀκούσῃς λέγοντος • Αποστελώ ύ ν • τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο μὴ τὴν θεότι τα εκρού • Θεὸς γὰρ οὐκ ἀποστέλλεται. Ονματά ἐστι ταύτα · τὴν ἐνέργειαν σημαίνοντα, οἷον πᾶς ὁ ἀποστέων ι εἰς ἐκείνου ἀποστέλλει τους τυπους, ἐν οἷς μη πα · εστιν. Ὑπέθου ἐμὲ εἶναι τὸν καλοῦντα ἐν τῷ • καθίσματι τούτῳ· οὐ δύναμαι εἰπεῖν τινι, Δεύρο, • ἀποστελῶ σε ἀδε. Ἰοῦτο οὐκ ἔστι πέμψαι, απ • συγκαθίσαι, ἢ παραστῆναι. Εἰ δὲ ὁ Θεὸς παντα- • χοῦ, «Τὸν οὐρανὸν γαρ κα ὶ τὴν γῆν ἐγὼ πατρ 4 που πέμπει ὁ πανταχοῦ ὤν. «Εαν αναβὼ εἰ,: ν • οὐρανὸν, σὺ ἐκεῖ εἶ· Εάν καταβὼ εἰς τὸν τ • πάρει· ἐὰν ἀναλάβω τας πτέρυγάς μου κατ' αρ • θρον, και κατασκηνώσω εἰς τὰ ἔσχατα της θάλα ι σης· καὶ γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου οδηγήσει με οπ • οὖν ὁ Θεὸς ἀποστέλλει; Αλλ' ἄρα μη αυτής μὲν ο πανταχοῦ, ὁ δὲ αποστελλόμενο, οὐ πανταχή; «Από • στειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν εἰς τὸν κόσμον· ο ἆρ᾽ ὡς a Jerem. xxii, 24. ** Psal. cxxxvi, 8 >q1. "

serμὴ παρόντα ἐν τῷ κόσμῳ; Πῶς οὖν Ἰωάννης ὁ Λ. Quomodo igitur Joannes evangelista dicit: On- · εὐαγγελιστὴς λέγει·. Ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ὁ ο κόσμος δι' αὐτοῦ ἐγένετο. › Πῶς οὖν ἀπεστάλη εἰς ι τὸν κόσμον; πάλιν ἀπεστάλη ὁ ἀποσταλείς, καὶ · ἔμεινεν ὁ ἀποστείλας ἄνω καὶ ὁ ἀποσταλείς κάτω; · Πῶς ἔλεγε, ο Καὶ ὁ πέμψας με μετ' ἐμοῦ ἐστι;» · Ασφάλισαι τὸν λόγον. Δύναται γὰρ εἰπεῖν ὁ αἱρε · τικός, Μετ᾿ ἐμοῦ ἐστι τῇ βοηθείᾳ· ὡς λέγω κἀγὼ . Ὁ Θεὸς μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν. Οὐκ εἶπεν ἁπλῶς· ἀλλὰ ε τί; ε Ν Πατὴρ ὁ ἐν ἐμοὶ μένων.» Εἰ μετ᾿ αὐτ ι τοῦ ἦν καὶ ἐν αὐτῷ ἔμενε, πῶς ἐκεῖνος ἀπέστει ι λεν; ἢ πῶς οὗτος ἀπεστάλη; Είτε γὰρ ἦλθον, ι οι δύο ἦλθον, καὶ οὐδεὶς ἀπεστάλη· εἴτε ἔμεινεν ι ὁ Πατὴρ ἄνω, πῶς λέγει ὁ Υἱός, «Ο πατήρ μετ'. ι ἐμοῦ ἐστιν,» εἰ ἄνω ἔμεινεν ὁ ἀποστείλας; Πῶς · ἔχει μετ᾿ αὐτοῦ ὁ ἀποσταλεὶς τὸν ἀποστείλαντα; • Ἐγὼ γὰρ», εἶπεν, ε ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ 4 μετ' ἐμοῦ ἐστι.» Πῶς οὖν ὁ ἀποσταλείς λέγει, «Ο ι πατὴρ ἐν ἐμοί;, Πῶς δὲ πάλιν ἀπέστειλεν; • Οταν οὖν λέγῃ Πέμψω ὑμῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ι ἅγιον, ο τὴν δωρεάν λέγει τοῦ Πνεύματος, καὶ • ἵνα μάθητε ὅτι ἡ δωρεὰ πέμπεται, τὸ δὲ Πνεῦμα · οὐκ ἀποστέλλεται, ὁ Σωτὴρ λέγει τοῖς ἀποστό ι λοις· «Μείνατε ἐν Ἱερουσαλήμ, ἕως ἂν ἐνδύσησθε · δύναμιν ἐξ ὕψους. Λήψεσθε γὰρ δύναμιν ἐπελ- · θόντος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐφ' ὑμᾶς, ο Καν · ἡ δύναμις ἦν χορηγουμένη, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ • χορηγούν. Πάντως γὰρ ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ • Πνεῦμα, διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθώς βούλεται. • Σὺ μὲν οὖν οὐ δύνῃ δεῖξαι πεμπόμενον τὸ Πνεῦμα • nia per ipsum faeta sunt. In mundo erat, et • mundus per ipsum factus est "?, Quomodo • igitur iterum in mundum missus est? Num ite- ‹ rum missus est, qui alias missus est, et mang`l • qui misit, supra, et qui missus est, infra? Qu ‹ modo dicebat: «Et qui misit me mecum est³?, • Obsecro, diligenter attendas, secure serva < monem. Potest enim dicere læreticus: Merua ‹ est suo auxilio, sicut et ego dico: Deus mécom ‹ est. Non dixit simpliciter: sed quid? Pater in ‹ me manens, si mecum erat, et mecum mansit, < quomodo ille misit, vel quomodo hic missus est? . Si enim venerunt, duo venerunt, et neuter missus c est. Et si mansit supra Paler, quomodo dicit ' Filius, • Pater neus mecum est 33?, si supra • mansit qui misit: quomodo secum habet mis- ‹ sus mittentein? ‹ Ego enim, dixit, in Patre, et • Pater mecum est ". › Quomodo igitur missus c dicit: Pater in me est? Et quomodo iterum mis sit? Igitur cum dicit, ‹ Mittam vobis Spiritum ‹ sanctum, › donum dicit Spiritus, et ut discatis ‹ donum mitti, Spiritum autem non mitti, Salva- • tor dicit apostolis: «Manete in Hierusalem, denec induamini virtute ex alto, et sumatis virtu- ‹tem supervenientis Spiritus sancti in vos *. • «Licet virtus suppeditabatur, Spiritus tamen erat, ‹ qui suppeditabat Omnia enim operatur unus, et • idem Spiritus, dividens unicuique, ut vult. Tu. • ergo non potes ostendere initti Spiritum sanctuin · τὸ ἅγιον ἀπὸ γυμνῆς τῆς θεότητος. Ἐὰν δέ σοι Ce a pura Deitale: ego autem si ostendero tibi ι δείξω τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς ἀποστελλόμε · νον ἀπὸ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, τί ποιήσεις; • ἢ ἄρνησαι τὸν Χριστὸν καὶ ἀπάλειψον τὰς Γραφάς, · ἡ δοῦλος ῶν τοῦ Χριστοῦ, ὑποτάστου ταῖς Γραφαῖς. • Καὶ τοῦ, φησίν, εἴρηται τοῦτο; Ακους τοῦ Θεοῦ • λέγοντος διὰ τοῦ προφήτου Ησαίου τοῦ κήρυκος τῆς · εὐσεβείας· ι Ακουέ μου, ο φησίν, ο Ἰακὼβ καὶ • Ἰσραήλ, ὃν ἐγώ καλώ. Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος καὶ ἐγὼ · μετὰ ταῦτα, καὶ πλὴν ἐμοῦ θεὸς οὐκ ἔστι. • Προσέχετε, λοιπὸν γὰρ ἐνταῦθα τὸ ζητούμενον. • Τίς ὁ εἰπὼν ταῦτα, ὁ Πατὴρ ἡ ὁ Υἱός; "Ορα πῶς · ἐν μοναρχίας τύπῳ τὴν Τριάδα κηρύττει συγκε ι καλυμμένως, ο Ἐγὼ Θεὸς πρῶτος, καὶ ἐγὼ μετά ι ταῦτα, καὶ πλὴν ἐμοῦ θεὸς οὐκ ἔστι.» Τίς ὁ ταῦτα • λέγων; ὁ Δημιουργός. Επάργει γάρ·. Ἐγὼ τῇ · χειρί μου ἐθεμελίωσα τὴν γῆν. • Βλέπε πῶς ὁ • Δημιουργός λαλεῖ. Καὶ τὸ Πνεῦμά μου έστε ι ρέωσε τὸν οὐρανόν. Εγώ πᾶσι τοῖς ἄστροις ένετει» • λάμην. Ἐγὼ ἤγειρα μετὰ δικαιοσύνης βασιλέα, · καὶ πᾶσαι αἱ ὁδοί μου εὐθεῖαι. Εἰπὼν ἑαυτὸν δη- · μιουργὸν καὶ ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, λ. γει · λοιπὸν ταῦτα· «Οὐκ ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐν κρυφῇ ἐλάλησα · ὑμῖν ταῦτα, οὐδὲ ἐν τόπῳ σκοτεινῷ.» Εἰπὼν ὅτι • Εθεμελίωσα τὴν γῆν, καὶ ἐποίησα τὸν οὐρανόν· ὅτι • ἐγένοντο, ἐκεῖ ἤμην· ν καὶ νῦν, ο Κύριος ἀπέστει ‹ factorem cœli et terræ mitti a Spiritu sancto, • quid facies? vel nega Christum, vel expunge • Scripturas, vel cum sis servus Scripturarum, -⚫ obedi Scripturis. Et ubi, inquit, dictum est hoc? ‹ Audi Deun dicentem per prophetam Esaiam, ‹ pietatis præconem: ‹ Audi me, dicit, Jacob, et • Israel, quem ego accerso: Ego Deus primus, et ‹ Deus posthac, et præter me Deus non est • Attendite oro,: restat enim hic quod quæritur. • Quis hæc dicit, Paterne an Filius? Vide quo- ‹ modo in figura monarchiæ Trinitatem obscure • prædicat. «Ego deus primus, et ego posthac et ‹ præter me non est Deus. Quis est, qui hæc di. c cit? muudi Conditor, subdit enim:. Ego manu < mea fundavi terram.» Vides opificemn loqui? • Et Spiritus meus firmnavit cœlum. Ego omnibus stellis mandavi. Ego excitavi cum justitia regem, • et omnes viæ meæ rectæ. Cum seipsum dixisset • factorem cceli et terra, subnectit: • Non al ini- ‹tio in occulto locutus sum vobis hæc, neque in • loco tenebroso ".» Dicens: «Fundavi terra:, et creavi cœlum "; quando facti sunt illi, ‹ aderam,ɔ et nune,↑ Dominus misit me, et Spiritus • illius. Te scilicet, qui fecisti coelum et terram • Dominus misit secundum carnem. Factor cœli in40 Luc. ssiv, Jerem. XLVIII, "Joan. 1, 3, 10. s' ibid. viii, 29. ss ibid. xv, 32. so ibid. xiv. 11. ΣΕ 111, 12. ibid. 13, Psal. xxx11, 6. " Joan. xviii, 20.

• tonat: < Dominus misit me et Spiritus illius., Mis- «λέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ.» Σὲ τὸν ποιήσαντα ⚫sionem Spiritus Ilæretici capiunt in contumeliam. • Misit Pater, non locum deserens, nec loco trans- • latus. Misit Filius Spiritum non divisus. Εlid- ‹ circo Scriptura dicit: «Deus effudit donum Spi- ‹ ritus sancti, Divinitas non effunditur sed do- • num, propter hoc, ut demonstraretur, quia hoc, • quod effunditur, non est Spiritus sanctus, sed Spiritus Dei gratia, dicit David Christo: Effusa ‹ est gratia in labiis tuis ". › Gratia effunditur, • non qui largitur gratiam. Si æqualis honor pra- • dicatur, et illud, a se ipso, manifestatum est, nec- • non et illud, De meo accipiet, quasi a puteo in4 terpretari quis potest. «τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν Κύριος ἀπέστειλε κατὰ • τὴν σάρκα. Ο ποιητής οὐρανοῦ λέγει ο Κύριος · ἀπέστειλέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ.» Τὴν ἀπο- • στολὴν οἱ αἱρετικοὶ τοῦ Πνεύματος εἰς ὕβριν • λαμβάνουσιν. Απέστειλε Πατήρ, οὐ μεταστάς. • Απέστειλεν ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα, οὐ διαιρεθεί;. • Διὰ τοῦτο ἡ Γραφή, «Ο Θεός, ο φησίν, ο ἐξ- • ἔχει τὴν δωρεὰν τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Θεότης 4 οὐκ ἐκχεῖται, ἀλλ' ἡ δωρεά. Διὰ τοῦτο, ἵνα δει • χθῇ, ὅτι τὸ ἐκχυνόμενον οὐ Πνεῦμα ἅγιον, ἀλλὰ • Πνεύματος Θεοῦ χάρις, λέγει Δαυτή τῷ Χριστῷ· • Ἐξεχύθη ἡ χάρις ἐν χείλεσί σου.» Χάρις έκχείο ι ται, εὐχ ὁ δωρούμενος τὴν χάριν. Ἐὰν ἡ ὁμοτι • μία κηρύττηται, καὶ τὸ, ἀφ' ἑαυτοῦ, σεσαφήνισται, καὶ τὸ, ἀπ' ἐμοῦ λήψεται, ὡς ἀπὸ δεξαμενής δρο • μηνεύεται. ο ¡Animadversio. • Curiosus mentem fige, consideraque, qua ra- ⚫tione divinus iste Pater effusionem missionemque Spiritus intelligat, exponatque, ut, cum audis, a • Domino Spiritum effundi, mittique, ad præsen- ‹ tem hanc expositionem similes dictiones confe- ¿ ras componasque. Refutatio. Επιστασία. • Ἐπίστησον ἀκριβῶς, πῶς ὁ θεοφόρος οὗτος «τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος έκχυσιν καὶ ἀποστολήν ι καὶ νοεῖ καὶ διδάσκει, ἵν᾿ ὅτε ακούεις παρά του • Κυρίου τὸ Πνεῦμα προχεόμενον καὶ ἀποστελλόμε ε νον, πρὸς τὴν παροῦσαν ἑρμηνείαν καὶ τὰ; τοιαύ κ τας συμβιβάζης φωνάς. Αντίρρησις. Η Τοῦ Χρυσορρήμονος εἰπόντος, Θεὸς οὐκ ἀπόστελ λεται, καὶ πάλιν, Ἡ ἑωρεὰ πέμπεται, τὸ δὲ Πνεῦμα οὐκ ἀποστέλλεται, ὅταν ὁ Υἱὸς λέγῃ, «Πέμψω ὑμῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ν καὶ πάλιν, Θεότης οὐκ έχε χεῖται, ἀλλ' ἡ δωρεά· καὶ πάλιν, Τὸ ἐκχυνόμενον οὐ πνεῦμά ἐστιν ἅγιον, ἀλλὰ Πνεύματος Θεοῦ χά ρις, μὴ διὰ ταῦτα οὐχὶ αὐτὸν ἐκεῖνον δηλοῦσθαι τὸν Παράκλητον οἴῃ, ἀλλὰ χάριν τινὰ ἀποδιεσχοινισμένην ὥσπερ ἐκείνου. Οταν ή Γραφή λέγῃ, • Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τοῦ Κυρίου προχεῖται καὶ ἀποστέλλεται, ο πόῤῥω βάλλειν ἴσθι τῆς τοῦ ἁγίου διανοίας. Καὶ μάρτυς τῶν ἐμῶν λόγων αὐτὸς ὁ τοῦ Πνεύματος δοτήρ τε καὶ χορηγός. Λέγων γὰρ ἐν Εὐαγγελίοις, ο Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ἐν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, ο οὐχὶ χάριν τινὰ πέμπειν ἐμφαίνει πνευματικὴν, οἱονεὶ τῆς οὐσίας ἀποδιῃρημένην τοῦ Πνεύματος, ἀλλ᾽ αὐτὸν τὸν Παράκλητον, ὅτις Θεός ἐστι τέλειος, καὶ ἀληθῆς, ὡς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός. Εἰ γοῦν Θεός ἐστι τὸ παρά τοῦ Κυρίου προχεόμενον καὶ ἀποστελλόμενον πνεῦμα, γνῶθι ἀκούων τοῦ Χρυσοῤῥήμενος λέγοντος τὸ, Asserente Chrysostomo, Deum non mitti, rursunque donum mitti; Spiritum vero non nitti, cum Filius dicit, Mittam vobis Spiritum sanctum: s necnon, Deitatem non effundi, sed donum; item, quod effunditur non esse Spiritum sanctum, sed Dei gratiam, propterea non eum ipsum Paracletum indicari existimas, sed gratiam quamdam, veluti ab eo avulsamn. Cum Scriptura asserit, Spiritum sanctum a Domino effundi, mittique; si hæc, inquam, opiraris de Spiritu sancto, qui a Domino effunditur, et mittitur, plane a vera reclaque sententia longe omnium evagaris. Et meorum dictorum testis fuerit Spiritus dator, et suppeditator, qui, cum in Evangelio dicit, e Cun venerit Paracletus, quem ego mittam vobis ex Patre *,» non gratiam quandam spiritalem, veluti ab essentia Spiritus divisam ac sejunctam insinuat, sed Paracletum ipsum, qui est Deus perfectus, et verus, uti Pater et Filius est. Si itaque Deus est, qui a Domino effunditur, mittiturque Spiritus, scito, cum Clerysostomum audis dicentem, Deus non mittitur, et quod effunditur non est Spiritus sanctus, sed Dei Θεὸς οὐκ ἀποστέλλεται, και, Τὸ ἐκχυνόμενον οὐ Spiritus gratia, hanc tantum ob causam enuntiasse, ne quis separationem aliquam, atque divisionem localem sibi animo fingat, cum Deum intelligit, mitti atque eſſfundi. Quandoquidem si in cam sen. tentiam non accipiatur illud, Deus non mittitur, quomodo Deum asscremus Filium missum a Patre? Et si hæc tibi vera videntur esse, discito, licet missio, et demissio, quæ in nubis sit, Spiritus, habitualem habitationem significet, ex ipsa nibilominus missione, atque dimissione clarum remanere. Spiritum ex mittente, et dimittente Domino 5 Art. 11, 3º. 47 Peal. XLIV, 3. 58 Joan. xv. 26. Πνεῦμά ἐστιν ἅγιον, ἀλλὰ Πνεύματος Θεοῦ χάρις, ὡς διὰ τοῦτο ταῦτ᾽ εἴρηκεν, ἵνα μή τις διάστασίν τινα φαντάσηται τοπικήν, Θεὸν ἀκούων πεμπόμεν καὶ ἀποστελλόμενον. Ἐπεὶ, εἰ μὴ εἰς τοιαύτην ἔνα νοιαν ἐκληφθείη τὸ, ὁ Θεὸς οὐκ ἀποστέλλεται, πῶς ἂν Θεός ὁμολογηθείη ὁ ἀποστελλόμενος Υἱός παρὰ τοῦ Πατρός; Καὶ εἴπερ ἀληθῆ σοι ταῦτα δη κεῖ, μάνθανε ὡς κἂν καὶ ἡ πέμψις καὶ ἡ ἀποστολή τὴν εἰς ἡμᾶς γενομένην παρὰ τοῦ Κυρίου σχετικὴν ἐνοίκησιν δηλῶσι τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς τῆς πέμψεώς τε καὶ ἀποστολῆς ἀναφαίνεται ὑπάρ

χειν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ πέμποντος καὶ ἀποστέλλον- esse, propter eas, quas in supra jam digestis reτος αὐτὸ Κυρίου δι' οὓς ἐν ταῖς προλαβούσαις ἀν futationibus rationes adduximus. τιρρήσεσι λόγους ειρήκειμεν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὴν Πεντηκοστήν λόγου. ι ιβ'. Πρὸ δέκα ἡμερῶν εἰς τὸν θρόνον ὁ Χριστὸς · ἀνέβη τὸν βασιλικὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατ- • έδη σήμερον πρὸς τὴν φύσιν τὴν ἡμετέραν, καὶ ι ἀνήνεγκεν ὁ Χριστὸς τὴν ἀπαρχὴν τὴν ἡμετέραν, 1 καὶ κατήνεγκε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἕτερος Κύριος ο διανέμων τὰ δῶρα ταῦτα. Καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα ο Κύριός ἐστι, καὶ διανείμαντο τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκου ι νομίαν, Πατήρ, Υἱὸς, καὶ ἅγιον Πνεῦμα. Οὔπω · δέκα ἡμέρας εἶχεν ἀνελθὼν ὁ Χριστὸς, καὶ χαρί- · σματα ἡμῖν ἔπεμψε πνευματικά, δώρα τῆς καταλο ο λαγῆς ἐκείνης. Ἵνα γὰρ μηδεὶς ἀμφιβάλλῃ καὶ Η διαπορῇ, τί ποτε ἄρα ἀνελθὼν ὁ Χριστὸς ἐποίη ο σεν; Άρα κατήλλαξε τὸν Πατέρα; ἄρα ἵλεων · αὐτὸν εἰργάσατο; βουλόμενος ἡμῖν δηλῶσαι ὅτι ι κατήλλαξεν αὐτὸν τῇ φύσει τῇ ἡμετέρᾳ, καὶ τὰ • χώρα τῆς καταλλαγῆς ἔπεμψεν. ο Επιστασία. • Ομοίως πρόσχες καὶ τῇ τοιαύτῃ περικοπή, · συναδούσῃ τῇ ἀνωτέρω, καὶ σαφῶς διδασκούσῃ καὶ · αὐτῇ χαρίσματα καὶ δωρεὰς τοῦ Πνεύματος πέμι ποντα τὸν Υἱόν, οὐ μὴν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα. Αντίῤῥησις. ε Οἷόν σε έπος φύγεν ἔρχος οδόντων! Χαρίσματα καὶ δωρεὰς τοῦ Πνεύματος πέμποντα τὸν Υἱὸν ἔφης, οὐ μὴν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔοικας φρονεῖν οὕτω παρὰ τοῦ Υἱοῦ πέμπεσθαι τοῦ Πνεύματος τὰ χα ρίσματα, ὥσπερ ἀποδιεσπασμένα καὶ διεσχοινισμένα τοῦ Πνεύματος. Αλλ' ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῷ ἑβδόμῳ τῶν πρὸς Ερμείαν οὕτως, ἔφη· • Ἐν τούτῳ γινώσκομεν ὅτι ἐν ἡμῖν ἐστιν ὁ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πνεύματος οὗ ἔδωκεν ἡμῖν. Ενοικον γὰρ ἐνηυλισ μένον καταπλουτοίη τις αὐτὸν φύσει τε καὶ ἀληθῶς ὄντα Θεόν, οὐκ ἀλλότριόν τι καὶ διεσπασμένον ούτ σιωδῶς αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα λαβὼν, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἴδιον αὐτοῦ, καὶ τὴν ἴσην ὡς πρὸς αὐτὸν κυριότητα φοροῦ.» Καὶ πάλιν ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην· ο Θεός ἐστι καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν τὸ Πνεῦμα, οὗ δὴ καὶ μετίσχειν διὰ πίστεως τῆς εἰς Χριστὸν ἀξιούμεθα· ἐπεὶ κατά τινα τρόπον ναοὶ Θεοῦ ἐσμεν, εἰ μὴ Θεὸς κατὰ φύσιν τὸ Πνεῦμά ἐστι.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ ἑβδόμῳ τῶν πρὸς Ερμείαν πρὸς τοὺς λέγοντας ὡς οὐκ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα, " ἀλλ' ἡ δι' αὐτοῦ χάρις ενσημαίνεται ἡμῖν, ὁποῖόν τι λέγεις καὶ σὺ νῦν, οὕτως ἔφη· «Είπερ τὸ τὴν θείαν ἡμῖν ἐγχαράττον εἰκόνα καὶ σημάντρου δίκην ἐμποιοῦν τὸ ὑπερκόσμιον οὐχὶ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ἀλλ' ἡ δι' αὐτοῦ χάρις, ἀναγκαῖον ἦν εἰκόνα τῆς χάριτος καὶ οὐχὶ μᾶλλον Θεοῦ διακεκλῆσθαι τὸν ἄνθρωπον·» καὶ πάλιν· ο 'Αλλ᾽ εἰ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύματος διασχοινισμένη τις ἦν δι' αὐτοῦ χάρις τί μὴ ἔρη σαφῶς ὁ μὲν μακάριος Μωυσῆς ὅτι παρενηνεγμένῳ τῷ ζώῳ πρὸς τὸ εἶναι λοιπὸν ἐνεφύσησε χάρις ὁ πάντων Δημιουργός, τὴν διὰ πνοῆς τῆς ζωῆς, ὁ PATROL. GR. CXLI. Ejasaem ex oratione in Pentecosten. 12. • Ante dies decem Christus ad regium ‹ thronnm ascendit, et hodierno die Spiritus san- • ctus ad naturam nostram descendit: nostras • primitias Dominus in cœlum evexit, et Spiritum • sanctum demisit: alius est Dominus, qui hæc • dona distribuit. Nam Spiritus sanctus est Dumi- ‹ nus, et dispensationem nostra causa susceptam ‹ Pater et Filius et Spiritus sanctus inter se di- ‹ viserunt. Nondum decem elapsi dies erant, ex ‹ quo Christus ascenderat, et spiritalia nobis dona ‹ misit, reconciliationis illius munera. Ne quis • ambigeret, et quæreret, quid tandem in coelum ‹ ascendens Christus egisset? num Patri nos re- • conciliasset? num propitium ipsum reddidisset? ut nobis ostenderet se naturæ illum nostræ • placatum reddidisse, confestim vobis reconci- ⚫liationis illius dona misit.> Animadversio. • Hæc item pericope, si animo attendas, cum • superiori concordat, et plane te docet, dona et ‹ munera Spiritus Filium mittere, non autem Spi-' • ritum ipsumn. Refutatio. Quale tibi verbum fugit a septo dentium! Dona et munera Spiritus mitti a Filio dixisti, non aulem ipsum Spiritum, et illius esse opinionis videris, quæ asserit, a Filio mitti Spiritus dona, veluti sejuncta ac separata ab eodem Spiritu. Sed divus Cyrillus libro octavo ad Herniam scripit: • Hue unum scimus, in nobis Christum esse ex Spiritu, quem elargitus est nobis: domesticum enim atque incolam abunde possidebit eum, qui,natura vereque Deus est, non externum aut disjunctum ab ipso essentialiter Spiritum accipiens, sed illum qui ex ipso, et in ipso, et proprius est illius, et æqualem, si cum eo conferatur, dignitatem habet.`, Et rursus in expositione Evangelii secundum Joannem: ‹ Deus est, et ex Deo secundum naturam Spiritus, cujus participes fieri per fdem, quam habemus in Christo, digni elicimur, cum alias quodammodo templa Dei sumus, si Deus secundum naturam Spiritus non est.» Et iterum libro septimo ad Hermiam adversus eos, qui asserebant non ipsum Spiritum, sed illius gratiam in nobis signari, quale nunc tu quoque intonas, sic ait: «Si quod nobis divinam imaginem imprimit, et notæ instar pulchritudinem cœlestem ingerit, non est Spiritus ipse, sed gratia per ipsum, heces - sario homo gratiæ imago, et non Dei vocandus esset.» Rursumque, ‹ Quodsi ab essentia Spiritus, quam per ipsum consequimur, gratia disjuncta, ac avulsa est, quare non palam beatus Moyses dixit, cum animal ad id quod est productum fuisset, postinodum insulavit gratiam rerum omnium

Conditor, per datumn vita: et Christus nobis, Acci- Χριστὸς δὲ ἡμῖν, Λάβετε χάριν τὴν δι' υπουργίας pite gratiam per ministerium Spiritus sancti; sed τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλ' ἐν μὲν τῇ τοῦ ἀνθρώπου in creatione hominis fatus vitæ vocatus est, quod δημιουργία πνοὴ ζωῆς ὠνόμασται τὸ ἐμφυσηθὲν, insufflatum est: vita namque vera est deitatis na- ζωὴ γὰρ ἀληθῆς ἡ τῆς θεότητος φύσις· εἴπερ ἐστὶν tura, si modo verum est, nos in illa vivere, moveri ἀληθὲς ὡς ἐν αὐτῇ ζῶμεν, καὶ κινούμεθα, καὶ ἐσμένο et esso. Voce vero Salvatoris Spiritus sanctus dictus Διὰ δὲ τῆς τοῦ Σωτῆρος φωνῆς Πνεῦμα ἄγιόν εἴρηται est, idem ipse ejusdem Spiritus, quem animabus αὐτό που κατὰ τὸ ἀληθὲς ταῖς τῶν Πιστευόντων fidelium inhabitare facit atque intromittit, et per ψυχαῖς ἐγκατοικίζοντές τε καὶ ἐν ἐντὸς τὸ Πνεῦμα, ipsum et in ipso immutat in formam, quan in ipso καὶ δι' αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ μεταπλάττοντες εἰς sui initió possedit? His a divo Cyrillo una cum εἶδος τὸ ἐν ἀρχαῖς.» Τοιαῦτα τοῦ ἁγίου Κυρίλλου altis plerisque Patribus, quorum dicta ob brevitalem θεολογοῦντος σὺν ἄλλοις τῶν Πατέρων πολλοῖς, ὧν dérelinquuntur, décrétis, scito magni culpæ fieri αἱ ρήσεις διὰ τὴν μακρηγορίαν παρείθησαν, ἴσθι οὐ obrosium, asserentém, non ipsum Spirllum, sed μετρίῳ ὑποκεῖσθαι τῷ κρίματι τὸν λέγοντα, ὡς οὐκ Spiritus dona Filium mittere. Licet enim et habiαὐτὸ τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ τὰ τοῦ Πνεύματος χαρίσματα tualem iubabitationem Spiritus missio nolet, sed πέμπων ἐστὶν ὁ Υἱός. Εἰ γὰρ καὶ τὴν εἰς τοὺς ἀξίους ipse rebus ominibus praesens Paracletus est, qui σχετικὴν ἐνοίκησιν τοῦ Πνεύματος ή πέμψις δηλ habitat, modo el ratione, quæ verbis exprimi në- ἀλλ' αὐτὸς ὁ πανταχοῦ παρὼν Παράκλητός ἐστιν ὁ 4;ueunit. ἐνοικῶν ἀρρήτως καὶ ὑπὲρ λόγον. Ejusdem ex eadem oratione. 15. • Quoniam vero nondum fuerat crucifixus, ‹‹ non erat,ait, Spiritus sanctus hominibus datus. • Vox quippe glorificatus, idem valet, quod cruci- ‹ fixus. Nam etsi res est natura sua ignominiosa, • quia tamen eorum causa fiebat, quos amabát, • gloriam illam Christus appellat. Quare vero, dic, ◄ quæso, aute resurrectionem non esi Spiritus 4 datus? Quoniam in peccatis erat orbis terrarum, in offer:sionibus, odio, et ignominia; cum no- ‹‹ din oblatus Agnus esset, qui muıdi tollit péc- • catam. Quoniam igitut nondum crucifixus fuerat c ‹ Chrištuš, feconciliatio nondum facta erát: cum • vero nondum esset facta reconciliatio, merito ‹ neque Spirituš mlitébatur. Quare reconciliationis ‹ inditium ëst, Spiritus missio. Propterea dicit • ctiam Christus: e Expelit vobis, ut ego vadata: ‹ si enim non abiero, ille non vehiet: si enim non • abiéro, et Patrem reconciliaverb, inquit, Para4 eletum vobis nou mittet 5. 3 Animadversio. • Audisne, quomodo hic orbis terrarum Migi- . ster palam edicit, Patrem per filium reconcilia- ·4-tum misisse Spiritum? › Refutatio Annon tu quoque audis Spiritum missum, non vero simplicem gratiam, tanquam avulsam & Spi• ritu, sed ipsum Paracletum? Si itaque Paracletus mittitur à Patre, et Filius in had missione non sèjungitur a Patre, dum miuitur Paracletus per filium una missione, et una datione, plane apertum remia - met, Paracletum ex Patre procedore, et Filium in processione hac non segregari a Patre, cum Para oletus per Filium procedát processione única, et exsistentia unica, tion alia quidem a Patro, alia per Filium, ut veritatis calumniatores suspicantur. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ιγ. ι Ἐπεὶ γὰρ οὔπω ἐσταυρώθη, οὐκ ήν, φησί, • Πνεῦμα ἅγιον τοῖς ἀνθρώποις δοθέν. Τὸ γὰρ ἐσται- • ρώθη ἐστὶν ἐδοξάσθη. Εἰ γὰρ καὶ φύσει τὸ πρᾶ- • γμα επονείδιστον, ἀλλ' ἐπειδὴ ὑπὲρ τῶν φιλουμένων • ἐγίνετο, δόξαν αὐτὸ καλεῖ ὁ Χριστός. Καὶ τίνος ένε ἱ κεν, ειπέ μοι, πρὸ τοῦ σταυροῦ οὐκ ἐδόθη τὸ Πνεῦμα; • “Οτὶ ἐν ἁμαρτίαις ἦν ἡ οἰκουμένη, ἐν προσκρούμα • σιν, ἐν ἔχθρα καὶ ἀτιμίᾳ, οὐδέπω τοῦ ᾿Αμνοῦ προσ- • ενεχθέντος, τοῦ τὴν ἁμαρτίαν αίροντος τοῦ κόσμου, • Ἐπεὶ οὖν οὐδέπω ἦν ὁ Χριστὸς σταυρωθεὶς, οὐδέπω ν καταλλαγή γενομένη· τῆς δὲ καταλλαγῆς • μήπω γενομένης, εἰκότως οὐδὲ τὸ Πνεῦμα ἐπέμ· • πετό. Ωστε καταλλαγῆς τεκμήριον τό, τὸ Πνεῦμα • ἀποσταλῆναι. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Χριστός φησιν· • • Συμφέρει ὑμῖν, ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω. Ἐὰν γὰρ ἐγὼ · μὴ ἀπέλθω, ἐκεῖνος οὐ μὴ ἔλθῃ. "Αν μὴ ἀπέλθω · ἐκεῖ, καὶ καταλλάξω τὸν Πατέρα, φησίν, οὐ · πέμπει ὑμῖν τὸν Παράκλητον, ο Επιστασία. • Ακούεις, πῶς ἐνταῦθα φανερώς διδάσκει ὁ τῆς • Οἰκουμένης Διδάσκαλος τὸν Πατέρα διὰ τοῦ γιοῦ • καταλλαγέντα πέμψαι τὸ Πνεῦμα; Αντίρρησις. Αλλ' ἀκούεις καὶ σὺ, πῶς τὸ πεμπόμενον Πνεύμα οὐχ ἁπλῶς ἐστι πεμπομένη χάρις, οἱονεὶ ἀποδιε σπασμένη τοῦ Πνεύματος, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Παράκλησ της; Βὶ γοῦν ὁ Παράκλητος πέμπεται παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῇ πέμψει ταύτῃ οὐ διήρη και τοῦ Πατρὸς, καθότι πέμπεται ὁ Παράκλητος διὰ Υἱοῦ πέμψει μιᾷ καὶ δόσει μιᾷ, εὔδηλον ὡς ὁ αὐτὸς Παράκλητος εκπορεύεται παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῇ ἐκπορεύσει ταύτῃ οὐ διήρηται τοῦ Πατρός, καθότι εκπορεύεται ο Παράκλητος διὰ Υἱοῦ ἐκπορεύσει μιᾷ καὶ ὑπάρξει μιᾷ, οὐκ ἄλλῃ μὲν παρὰ Πατρὸς, ἑτέρᾳ δὲ διὰ Υἱοῦ, ὡς οἱ τῆς ἀληθείας συκοφάνται φασίν. * Jean. XVI, 7.

DICTA MAGNI BASILII. ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ. Ἐκ τῆς πρὸς Εὐστάθιον τον Αρμένιον ἐπι στολῆς. ι. «Τὸ δὲ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἐκ τοῦ Πατρὸς · ἐκπορεύεσθαι διδαχθέντες, ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι ὁμο • λαγοῦμεν ἀκτίστως, ο Επιστασία • Ορα καὶ τὸν οὐρανοφάντορα τοῦτον Πατέρα ε τὴν τοῦ Πνεύματος εκπόρευσιν ἐκ τοῦ Πατρός ε δογματίζοντα, ο *Αντίρρησις. 'Αλλ' ὅρα καὶ σὺ τὸν οὐρανοφάντορα τοῦτον Πα τέρα ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον 'Αντιῤῥητι τῶν δογματίζοντα ο παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἔχον τὸ εἶναι, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλ-, λον ἡμῖν, ο καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας ἐξημμένου καὶ γνῶθι ὡς ὁ ἅγιος οὗτος λόγων, «Τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι διδαχθέντες, ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι ὁμολογοῦμεν ἀκτίσεως, οὐ πρὸς ἀναίρεσιν τοῦτο λέγει τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ τὴν μαρτυρίαν ἐκ τῶν τοῦ Εὐαγγελίου παράγει ῥητῶν, ὁπόθεν ἀποδέδεικται εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Ἐπεὶ γὰρ ἐπὶ παρ σιν, οἷς ἐθεολόγει τὴν κατ' Ευνομίου σπουδὴν ἐπο εδείκνυτο, λέγοντος ἐκ τοῦ Υἱοῦ μόνου εἶναι τὸ Πνεῦμα κτιστόν τε καὶ ποιητόν, πολλὴν τὴν ἐπιμέ. λειαν εἶχε διηνεκώς, ὡς εἰς πρώτην καὶ ἄναρχον αἰτίαν τὸν Πατέρα ἀναφέρειν τὸ Πνεῦμα, καὶ εἰς τὴν τούτου ἀπόδειξιν τὴν Εὐαγγελικήν ῥῆσιν προέτεινεν, ἐξ ἧς τῇ Ἐκκλησίᾳ ἐπεγένετο ἀκτίστως ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ὁμολογεῖν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν πρὸς Εὐνόμιον 'Αντιῤῥητικών λόγων. κ'. «Τί ούν αὐτὸ χρή λέγειν Πνεῦμα ἅγιον, καὶ • Πνεύμα Θεού, Πνεῦμα ἀληθείας, ἀποστελλόμενον ι παρὰ Θεοῦ, δι' Υἱοῦ χορηγούμενον, οὐ δοῦλον, • ἀλλ᾽ αἰόον, ἀγαθὸν, ἡγεμονικόν, Πνεῦμα ζωο» • ποιοῦν, Πνεῦμα υἱοθεσία;, ἐπιστάμενον πάντα «τὰ τοῦ Θεοῦ. Οὕτω δὴ καὶ ἐν τῇ Τριάδι ὁ τῆς μου • νάδος διασωθήσεται λόγος, είπερὶ ἕνα μὲν Πατέρα • ὁμολογοῦμεν καὶ ἕνα Υιόν, καὶ ἐν Πνεῦμα άγιον.» Επιστασία, • Άκους ὅτι ἀποστέλλεται τὸ Πνεῦμα παρὰ Θεοῦ, Ex Epistola ad Eustathium Armenum. 14. ‹ Cum Spiritum) veritatis ex Patre procedere ‹ didicerimus, ex Deo esse profitemur increate. › Animadversio. • Vide et rerum cœlestium revelatorem hunc ◄ Patrem; Spiritus processiongm ex Patre decer- ‹nentem. a Befutalie. Sed vide tu quoque, rerum cœlestium revelatorem hunc Patrem tertio adversus Eunomium Antirrhetico decernentem, ‹ a Filio Spiritum habere quod sit, et ab eodem accipere et aunantiare nobis, et prorsus ex ea causa pendere:» tum intelligito, sanctum hunc cum asserit, ‹ Spiritum ex Patre procedere, edocti, ex Deo esse confitemur increate, non ad denegandum etiam ex Filo Spiritum esse, similia dicere, sed ex evangelicis dictis testimo nium proferre, quibus demonstratur Spiritum esse ex Patre. Cum enim io qmnibus suis de theologia tractatibus, conatus Eunomii asserentis ex Fillo solo Spiritum esse creatum factumque proponeret, ad id unice et continuo incumbebat, tanquam ad primam et absque principio causam Patrem referre Spiritum, ad quod demonstrandum dictum. εκgelicum in melium attulit, quo Ecclesia quaga, in create ex Deo esse Spiritum profitetur. Ejusdem ex Antirrheticis, adversum Eunomium. 45. Que igitur nomine ipsum compellabimus? • Spiritum sanctum, et Spiritum Dei, Spiritum ve- ♦ ritatis, qui mittitur a Deo, et per Filium suppe- ‹ ditatur, non servám, sed bonum; sempiternum, • principalem, Spiritum vivificantem, Spiritum ‹ adoptionis, Dei universa seientem. Hoe siquidém ● modo in Trinitate unitatis ratio conservabitur, ‹ cum unum Patrem profitemur, et unum Filium, ‹ et unum Spiritum sanctum.» Animadversio. ‹‹ Audi Spiritum a Deo mitti, sive Patre, ut ex • ἤτοι τοῦ Πατρός, καθὼς ἀπὸ τῆς ἀνωτέρω χρή- με supra laudato dicto percipere po:eris: per Filinin • σέως συμβιβάσαι ἔχει;· δι' Υἱοῦ δὲ χορηγείται, οὐ 4 μὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται,» Αντίρρησις. Ὢ πῶς τὸ ἐθελόγνωμον ἄνδρα παρατρέπει σοφόν! Τί γὰρ συμβάλλον ἦν πρὸς τὸν προκείμενόν σου ἀγῶνα, ὅτι τὸ ἀποστέλλεσθαι τοῦ χορηγεῖσθαι διεῖλες, καὶ τὸ μὲν δέδωκας τῷ Πατρὶ μετὰ τῆς παρὰ, τὸ δὲ τῷ Υἱῷ μετὰ τῆς διά; Όμως, ἐπεὶ τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεσθαι, καὶ δι' Υἱοῦ χορηγεῖσθαι, ὡς διαφοράν τινα ἔχοντα διαιρεῖς, καὶ οὐ λογίζῃ δηλοῦν ἐνταῦθα τὸν ἅγιον κοινὸν εἶναι Πατρὶ καὶ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ τὸ παρά τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεσθαι, καὶ δι' Υἱοῦ χορηγεῖσθαι, ἔξεστι τῷ εὐθεῖ διαγνώμονι συνιδεῖν ἐντεῦθεν, ὡς ♦ vero suppeditari, non vera es Filio procedere. › Refuta¡iq.• Heu quantum proprise sententiae amor, et in ea defendenda obstinatie hominem sapientem a reçta via abductum in prava compellit! Quid enim ad propositum tibi certamen conferebat divisio illa, qua missionem a suppeditatione sejungis; et unum quidein Patri præpositione addita, a, alterum Filio cum præpositione, per, attribuis. Nihilominus cum a Patre mitti, et per Filium suppeditari uti diversa discriminas; nec opinaris bis verbis sanctumn innuere, Spiritum sanctum Patri et Filio communem esse, quod mittatur a Patre, et per Fillam suppe -

JOAN. VECCL CP. PATRIARCHB ditetur, datur facultas recto coguitori inde intelli- οὐδὲ τῷ Ιταλῷ ἀντιλέγεις καλῶς λέγοντι τὸ Πνεῦμα gere, te neque Italo contradicere, qui bene asserit, ἐξ ἀμφοῖν ἐκπορεύεσθαι διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' γι Spiritum ex utroque procedere, quoniam ex Patre ἐκπορεύεσθαι. per Filium procelit. In alio adversus eumdem Antirrhetico. 16. • Quomodo enim quae separari nequeunt ‹ separabuntur, Verbum Dei, et Spiritus ex Deo ◄ per Filium?, ·Animadversio. • Non dissimilia sunt quæ bic sanctus docet, ex • Deo asserens Spiritum, sive ex Patre: sic enim • illo, per Filium, datur intelligi. Refutatio. Non hoc quod tu dicis datur intelligi illo, per Filium, ex Patre scilicet: namnque illud ex Deo, ut palam aperteque modis omnibus innotescit, propriam senleutiam suspensam habet. Datur porro intelligi, Spiritum non continue et immediate, sed per Filium esse ex Patre. Ejusdem ex oratione de Spiritu. 17. Spiritus sanctus nihil in seipso adscititium ‹ habet, sed ab æterno omnia possidet, ut Spiritus • Dei, et ex ipso apparens, sui causam eum ha- • bens, at sui ipsius fontem, indeque emanans, • fons vero ipse prædictorum bonorum. Sed ipse ‹ quidem ex Deo effluens in hypostasi, quæ vero • ex eo effluunt operationes ipsius sunt. Hinc Spi- ‹ ritum sanctum Deus in nos abunde effudit per 4 Filium; effudit, non creavit: elargitus est, non G. • condidit: dedit, non fabrefecit. Animadversio. ‹ Illud, ex Deo, semper cum supradictis connecte, × ex Patro scilicet illum intelligens, ut ex præsenta • pericope manifesto comprobatur. Namque cum • sapius sanctus dixisset, Spiritus Dei et ex Deo, quod postmodum subjunxerit, Effudit Deus per • Jesum. Christum, aperte iudicavit de Patre, etiam • reliqua asseruisse. *Refutatio. Intelligere explanareque semper illud, ex Deo, tanquam + ex Patre, › optime satisque pie animadversum est. Verumtamen illud quoque animadvertendum erat, magnum in divinis Basilium in præ:- dicta pericope, ex Deo durum Spiritus, in hypostasi dixisse. Qui enim id annotat, facili negotio dignoscet, Spiritum etiam ex Filio effluentem in sua hypostasi effluere, tanquam qui per ipsum est ex Patre. Nanigne quid aliud erit effluxus in hypostasi, quam naturalis quædam et essentialis exsistentia? Ejusden, ex Interpretatione Psalmi 32 in dictum, • Verbo Domini coli firmari sunt. 18.. Ut igitur Verbum creator caelum firmavit, 4 pari modo et Spiritus Dei, qui a Patre procedit, «ex ore nempe ipsius, ne quid ipsum extraneum, Καὶ ἐν ἑτέρῳ λόγῳ τῶν αὐτῶν ᾿Αντιῤῥητικών. ις'.. Πῶς ἂν οὖν χωρίζοιτο τὰ ἀχώριστα, Λόγος • Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ; Επιστασία. • Τὰ αὐτὰ κάνταῦθα διδάσκει ὁ ἅγιος, ἐκ Θεοῦ • λέγων τὸ Πνεῦμα, ἤτοι τοῦ Πατρός. Οὕτω γὰρ «τὸν δι' Υἱοῦ, νοεῖν δίδωσι.» Αντίρρησις. Οὐ τοῦτο δ φῂς δίδωσι νοεῖν τό, δι' Υἱοῦ, ἤγουν τὸ, ἐκ τοῦ Πατρός. Τὸ γὰρ «ἐκ τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸ πάντη σαφὲς ἀπηρτισμένην τὴν οἰκείαν ἔννοιαν ἔχει. Δίδωσι δὲ νοεῖν τὸ μὴ τὸ Πνεῦμα προσεχώς καὶ ἀμέσως, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ἐκ τοῦ Πατ τρός. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ περὶ Πνεύματος λόγου. ιζ.· Οὐδὲν ἔχον ἐν ἑαυτῷ ἐπίκτητον, ἀἰδίως • πάντα ἔχον ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφη- • νὸς, αἴτιον αὐτὸν ἔχον ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ, κἀκεῖ. • δεν πηγάζον, πηγὴ δὲ αὐτὸ τῶν προειρημένων τἀγαθῶν, ἀλλ' αὐτὸ μὲν ἐκ Θεοῦ πηγάζον, ἐνυπό- • στατόν ἐστι, τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ πηγάζοντα ενέργεια! • εἰσιν αὐτοῦ. Τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐξέχεεν • ἐφ' ἡμᾶς πλουσίως ὁ Θεὸς διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ· ἐξέχεεν, οὐκ ἔκτισεν· ἐχαρίσατο, οὐκ ἐποίησεν, ἔδωκεν, οὐκ ἐδημιούργησεν.» Επιστασία. «Τό, ἐκ-Θεοῦ, ἀεὶ πρὸς τὰ εἰρημένα συμβιβαζει · ἐκ τοῦ Πατρὸς δηλονότι νοῶν καὶ ἑρμηνεύων αὐτὸ • καθὼς καὶ ἀπὸ τῆς παρούσης περικοπής σαφῶς • παρίσταται. Πολλάκις γὰρ εἰπὼν ὁ ἅγιος Πνεύμα • Θεοῦ καὶ ἐκ Θεοῦ, διὰ τοῦ ἐπαγαγεῖν, Ἐξέχει ν • ὁ Θεὸς διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ, σαφῶς ἐδίδαξεν ὡς περὶ • τοῦ Πατρὸς κἀκεῖνα λέγει. ο Αντίρρησις. Τὸ μὲν νοεῖν καὶ ἑρμηνεύειν ἀεὶ τὰ, ἐκ Θεοῦ ὡς «ἐκ τοῦ Πατρὸς, ο κάλλιστόν ἐστι καὶ πάνυ εὐσεβές· ση μειωτέον δὲ καὶ ὅπως ὁ πολὺς τὰ θεῖα Βασίλειος ἐν τῇ ήδη ῥηθείσῃ περικοπῇ τὸν ἐκ Θεοῦ πηγασμὸν τοῦ Πνεύματος ἐνυπόστατον είρηκεν. Ὁ γὰρ τοῦτο σημειωσάμενος εὐχερῶς διαγνώσεται ὡς τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ πηγάζον ἐνυποστάτως πηγάζει, ὡς δι' αὐτοῦ ὑπάρχον ἐκ τοῦ Πατρός. Τί γὰρ ἂν ἄλλο εἴη πηγασμὸς ἐνυπόστατος ὅτι μή φυσική τις υπαρ ξις καὶ οὐσιώδης; Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς ἑρμηνείας λβ' Ψαλμοῦ εἰς τὸ ῥητὸν τὸ φάσκον, «Τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ οἱ οὐ μανοὶ ἐστερεώθησαν. ιη'. «Ὡς οὖν ὁ δημιουργός Λόγος εστερέωσε τὸν · οὐρανὸν, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ὦ παρὰ ι τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τουτέστιν ἐκ τοῦ στό

σματος αὐτοῦ ἵνα μὴ τῶν ἔξωθέν τι καὶ τῶν κτι- c aut creaturam esse reputes, sed uti ex Deo suam · σμάτων αὐτὸ κρίνης, ἀλλ' ὡς ἐκ Θεοῦ ἔχον τὴν • babentem bypostasim glorifices.» ι ὑπόστασιν δοξάζῃς. Επιστασία. • Ορος κανταῦθα, πῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς εἰπὼν · ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἔχειν αὐτὸ • τὴν ὑπόστασιν διδάσκει ὁ πολὺς οὗτος τὰ θεῖα • Πατήρ; Τούτῳ τοίνυν ἀκολουθῶν, ἔνθα ἐκ Θεοῦ • τὸ Πνεῦμα ἀκούεις, ἐκ τοῦ Πατρὸς νόει.» Αντίρρησις. Δεῖ μὲν ὁρᾷν ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἔφη· δεῖ δὲ ὁρᾶν καὶ ὅτι ἐπήγαγε, · τουτέστιν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ.» Τοῦ γὰρ Μονογενούς στόματος ὄντος τοῦ Πατρός, ὡς πολ λοὶ τῶν ἁγίων διετράνωσαν, ο λέγων παρὰ τοῦ Πατρός, τουτέστιν ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τί ἄλλο ἡ ὅτι ἐξ ἀμ φοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα ὁμολογεῖ; Καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ δὲ ἔχειν αὐτὸ τὴν ὑπόστασιν ὡς ἐκ πρώτης αιτίας καὶ ἀρχῆς, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ πηγάζειν ἐνυποστάτως, ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ πηγάζον ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας καὶ ἀρχῆς, οὐδέν τι διαφέρον ἐστίν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς μὲ ὁμιλίας τῶν 'Εθικῶν. ιθ'. Ούτε οὖν ἀλλότριον τῆς Θεοῦ δόξης τὸ • Πνεῦμα, ἐκ τοῦ ἀῤῥήτου στόματος αρρήτως πε • φηνός, οὔτε αὐτὸς ὁ Θεὸς, ἀλλὰ Θεοῦ Πνεῦμα καὶ ο παρά Θεῷ, ἀποστελλόμενον δὲ παρὰ Θεοῦ, καὶ • δι' Υἱοῦ χορηγούμενον, ὡς λέγεται μὲν ἐκ τοῦ • Πατρικοῦ προσώπου, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐμὸν, ὅ ς · ἐστιν ἐπὶ σοι· ο λέγεται δὲ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ὅτι • Παράκλητον πέμψω ὑμῖν, ο όντινα καὶ καλεῖ τὸ • Πνεῦμα τῆς ἀληθείας.» Επιστασία. • Τὰ αὐτὰ τῇ προλαβούση περικοπῇ καὶ ἡ παρ- • οὖσα διδάσκει σε. Ὡς γὰρ ἐκείνη. ἐκ τοῦ Πα · τρὸς, ἤτοι ἐκ τοῦ στόματος αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι • τὸ Πνεῦμα ἐδίδαξεν, οὕτω καὶ αὕτη, ἐκ τοῦ ἀρρήτου · στόματος, ἀῤῥήτως αὐτὸ πεφηνέναι δογματίζει. • Μάνθανε δὲ καὶ διὰ ταύτης τὸ, παρὰ Θεοῦ, ἀντὶ • τοῦ, παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἐκλαμβανόμενον.» Αντίρρησις. ᾿Αληθές. Ως γὰρ ἡ προλαβοῦσα· περικοπή παρα τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, τουτέστιν ἐκ τοῦ στόμαAnimadversio. • Videsne hic etiam, cum dixisset, Spiritum ex • Patre procedere, ex Deo illum habere hyposta- ‹ sim, in rebus divinis hunc excellentissimamı • Patrem docere? Illius itaque vestigiis insistens, • ubicunque ex Deo Spiritum audis, ex Patre In- • telligito. ▸ Refutatio. At considerandum est, sanctum ex Patre procedere Spiritum dixisse, et attentius observandum quod subdit, ‹ hoc est ex ore illius. › Namque cum Patris os sit Unigenitus, ut multi ex Patribus declararunt, qui dixit, ex Patre, hoc est ex ore illius, Spiritum sanctum procedere, quid aliud, quam ex utroque esse ‹ Spiritum confitetur? Illud etiam, ex Deo eumdem habere hypostasim, tanquam ex prima causa atque principio, et ex Filio effuere in hypostasi, ut per Filium effluens ex prima causa et principio, nihil differunt. Ejusdem ex quadragesima homilia morali. 19. • Neque itaque alienus est a Dei gloria Spi ‹ ritus, ex ineffabili ore ineffabiliter apparens, neque ipse Deus, sed Dei Spiritus et apud Deum. ‹ Mittitur vero a Deo, et per Filium suppeditatur, c ut ex persona Patris dicitur, Spiritus meus, qμί c est in te; dicitur etiam a Filio: Paracletum ‹ mitram vobis ",, quem veritatis Spiritum ap- • pellat. ▸ Animadversio. • Eadem est et hujusce et præcedentis perico- • pes doctrina. Quemadmodum enim illa ex Patre, ‹ sive ex ore illius Spiritum procedere docuit. ‹ ita et bac, ex ineffab.li ore ineffabiliter fpsum ‹ apparere decernit. Discito præterea ex hac Hlud, a Deo, loco Patris desumi. Refutatio. Verum quidem est. Quemadmodum enim supraposita pericope ex Patre procedere, hoc est, ex τος αὐτοῦ, τὸ Πνεῦμα διδάσκουσα, ἐξ ἀμφοῖν εἶναι ore illius Spiritum, docens, eum ex utroque esse αὐτὸ προδήλως παρέστησεν, ὅτι τοῦ Μονογενούς στήματος ὄντος τοῦ Πατρός· οὕτω καὶ ἡ μετ' ἐκείνην τὸ οὐκ ἀλλότριον τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα ἀῤῥήτως πεφηνὰς ἐκ τοῦ ἀρρήτου στόματος λέγουσα, τὰ αὐτὰ ἐκείνῃ διατετράνωκεν. Πλὴν ἐπισκοπεῖν δεῖ, καὶ ὅπως ἐν τῇ ἤδη ῥηθείση περικοπή, κοινὸν Πατρι καὶ Υἱῷ ὁ ἅγιος τὸ Πνεῦμα δεδήλωκε κατὰ τὸ ἀποστέλλεσθαι μὲν αὐτὸ παρὰ τοῦ Πατρός, χορηγεῖσθαι δὲ διὰ Υἱοῦ. Τοῦτο γὰρ προδήλως παρίστησιν ἐν τῷ ἐπάγειν, ο Ὡς λέγεται μὲν ἐκ τοῦ πατρικού προσώπου, Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐμὸν, ὅ ἐστιν ἐπὶ σοὶ, λέγεται καὶ ὑπὸ τοῦ Κυρίου δτ: Παράκλητον πέμψω ὑμῖν.» Η Joan. 3, palam demonstravit; cum Unigenitus Patris os sit, ita et quæ eam subsequitur, non alienurn a Dou Spiritum ineffabiliter apparentem ex ineffabili ore, asserens, similia manifestavit. Nihilominus advertendum est, in jam dicta pericope communem Patri et Filio Spirítum a sancto affirmari, quod miltatur quidem ipse a Patre, suppeditetur vero per Fílium. Hoc enim manifesto ostendit subdens, • Ut dicitur ex persona Patris, Spiritus meus qui est in te, et a Domino, Paracletum mittam vobis.

Ejusdem ex iis quæ idem scripsit adversus Subellumn, Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν κατὰ Σαβελλίου, καὶ 'Αρείου, Arium et Eunomium, 20. • Est quidem Pater suum esse perfectumn possidens, et nullius indigens, origo et fons Filii • et Spiritus sancti, Est vero et Filius in plena dei- • late vivens Verbum et fetus Patris, nullius indigens: plenus vero Spiritus, non pars alterius, • sed perfectus et integer, in seipso considera - ‹lus. > Animadversio. ‹ Vides solum Patrem originem et fontem utrius - «que, Filii nempe et Spiritus.sancti, ab hoc di- ‹ vino Patre publice enuntiari? Si itaque Filius • esset origo et fons Spiritus, quomodo illud vere ‹‹magnus iste silentio prateriisset? › Refutatio. Originem quidem et fontem Filii et Spiritus Patrem esse, nemo, si pietatem colat, inficias iverit. Attamen eum Pater diversa causa sit harum duarum personarus, et differentia causæ sit, quod hoc quod continue se habet, Filii causa est, nullo alio communi conjungente Filium Patri, Spiritus vero causa per Filium, qui Spiritum Patri conjungit. Quemadmodum sol radii est continue causa, et nullo alio, quod commune feit, mediante, luminis autem`per radium. Qui hæc attendet, et Patrem originem et fontem 'Filii et Spiritus agnoscet, et Filium Spiritus fontem fatebitur, quod a Patre per Filium procedat. Ejusdem ex iisdem. 21. • Ego quidem cum Patre intelligo, non aur- • tem Patrem esse Spiritum, et cum Filio conci- • pio, non autem Filium vocatum, sed erga Pa- • trem necessitudinem intelligo, cum audiam: Si • quis Spiritum Christi non habet, hic non est • illius. ▸ Animadversio. • Nihil est hac doctrina dilucidius, quæ ex Pa tre Spiritus processionem palam insinuat, erga ‹ Filium vero necessitudinem propter eamdem na- • karain. Refutatio. Vere hac doctrina nihil est dilucidius, verumta - men non ea ratione, qua tu:scripto tradita Lestimonia temere praveque interpretaris, sed vera, quæ nobis dat inteligere, ex ipsis Domini vooibus astendi, ex ipso at Patre esse Spiritum sanctum. Cum enim sanctus dixerit: ErgaPatrem.necessitydinem intelligo, quod ex Patre procedat, erga Filium autem, cum intelligem, Quisquis Spiriwn Christi non habet, bic non est illius, aperto ante oculos posuit evangelicum dictum dicens, 4 &piritum veritatis Spiritum sanctum, idem valere quod ex alio habetur, «ex Paire ipsum precedere. › Etenim si familiaris est Patri, quia ex Paare procedit, familiaris vero Filio, quod illius Spiritus, jam remanet manifestum bene dictorum καὶ Εὐνομίου λόγων. κ. ι Εστι μὲν γὰρ ὁ Πατήρ τέλειον ἔχων τὸ • εἶναι καὶ ἀνενδεὶς, ρίζα καὶ πηγὴ τοῦ Υἱοῦ καὶ • τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Έστι δὲ ὁ Υἱὸς ἐν πλήρει • τῇ θεότητι ζῶν Λόγος, καὶ γέννημα τοῦ Πατρὸς, · ἀνενδεές· πλήρες δὲ τὸ Πνεῦμα, οὐ μέρος ἑτέ «ρου, ἀλλὰ τέλειον καὶ ὁλόκληρον ἐφ' ἑαυτοῦ θεω • ρούμενον.» Επιστασία. • Ορᾷς μόνον τὸν Πατέρα· ρίζαν καὶ πηγὴν ἀμ- · φοτέρων, τοῦ τε Υἱοῦ δηλονότι καὶ τοῦ ἁγίου 4 Πνεύματος, παρὰ τοῦ θείου τούτου Πατρὸς κηρυττόμενον; Εἰ οὖν καὶ ὁ Υἱὸς ρίζα ἦν καὶ πηγή • τοῦ Πνεύματος, πῶς ἂν ὁ μέγας τοῦτο περ Β. εσιώπησε; Αντίρρησις. Ρίζαν μὲν καὶ πηγὴν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματ τας τὸν Πατέρα εἶναι οὐδεὶς εὐσεβεῖν βουλόμενος ἀπαρνήσεται. Πλὴν ἀλλ᾽ ἐπεὶ διάφορόν ἐστιν αἴτιον ὁ Πατὴρ τῶν δύο τούτων προσώπων, ἡ δὲ διαφορὰ τῆς αἰτίας, ὅτι τὸ μὲν ἐστὶ προσεχῶς, τοῦ μὲν Υἱοῦ ἐστιν αἴτιος, δι' οὐδενὸς ἄλλου κοινοῦ συνάπτοντος τὸν Υἱὸν τῷ Πατρὶ, τοῦ δὲ Πνεύματος αίτιος διὰ τοῦ Υἱοῦ, τοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα συνάπτοντος τῷ Πα τρί· ὡς ὁ ἥλιος τῆς μὲν ἀκτῖνος προσεχῶς ἐστιν αἴτιον, καὶ δι' οὐδενὸς κοινοῦ, τοῦ δὲ φωτὸς διὰ τῆς ἀκτῖνος. Καὶ ὁ τούτοις προσεσχηκώς, καὶ τὸν Πατέρα ρίζαν καὶ πηγὴν εἰδείη ἂν Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος, καὶ Ο τὸν Υἱὸν πηγὴν ὁμολογήσῃ τοῦ Πνεύματος, διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν αὐτῶν. κα'. Ἐγὼ δὲ μετὰ Πατρὸς μὲν, οἶδα, οὐχὶ δὲ • Πατέρα τὸ Πνεῦμα, καὶ μετὰ Υἱοῦ παρέλαβον, ι οὐχὶ δὲ Υἱὸν ὠνομασμένον, ἀλλὰ τὴν μὲν πρὸς • τὸν Πατέρα οἰκειότητα νοῶ, τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν δὲ · ἐπειδὴ ἀκούω, Εί τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, • οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Επιστασία. · Τί τῆς διδασκαλίας ταύτης σαφέστερων, ἐκ τοῦ • Πατρὸς μὲν τὴν τοῦ Πνεύματος φανερῶς δο • γματιζούσης ἐκπόρευσιν, τὴν δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν • οἰκείωσιν, διὰ τὸ ὁμοούσιον; Αντίρρησις. Αληθώς, μὲν οὐδὲν τῆς διδασκαλίας ταύτης καφές στερον· πλὴν οὐ καθ᾽ ἂν λόγον αὺ τὰ γραφικὰ ῥητά ταῦτα παρεξηγῇ, ἀλλὰ κατὰ τὸν ἀληθῆ λόγον, ὅστις νοεῖν δίδωσιν ἐξ αὐτῶν τῶν τοῦ Κυρίου· φωνῶν ἀναφαίνεσθαι, τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐπειδὴ γὰρ ὁ ἅγιος ἔφῃ ὡς-Την μὲν πρὸς Πατέρα οικειότητα νοῦ, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, τὴν πρὸς Υἱὸν δὲ, ἐπειδὴ ἀκούω, Ε' τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιναύ του, -- παρέστησεν ἐνεργῶς ὡς ἡ εὐαγγελικὴ γῆσις ή λέγουσα, ο Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο ἐκεῖνο δύναται, ὅπερ ἡ λέγουσα, ο παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι.» Εἰ γὰρ οἰκεῖον μὲν Πατρί, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, οἰκεῖον δὲ τῷ Υἱῷ, ὅτι Πνεῦμά ἐστιν αὐτοῦ· εὔδηλον ὡς καλώς

Ex τῆς τῶν εὐαγγελικών ταύτων ῥητῶν ἀντελάβοντο δια- orangelicorum sententiam consecutos fuisse, qui νοίας, οἱ λέγοντες μηδέν τι παραχαράττειν τὸ Εὐαγγέλιον τὸν λέγοντα ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτὸ Πνεῦμα δει ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι τὸ Ευαγγέλιον μαρτυρεῖ, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, ὅτι Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις κηρύτΤοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν αὐτῶν. κβ'. «Εἰ ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, πῶς ὑπὸ τὴν κτίσιν · ἄγεις; Οὐ γὰρ δὴ ἐκεῖνο ἐρεῖς, ὅτι καὶ τὰ πάντα · ἐκ τοῦ Θεοῦ. Ωσπερ γὰρ ὁ Χριστὸς Θεοῦ λέγει ται, οὐχὶ δὲ κτίσμα, ὡς καὶ ἡμεῖς· ἡμεῖς γὰρ • Χριστοῦ, Χριστὸς δὲ Θεοῦ· ἀλλ᾽ ἄλλως μὲν λεγό • μεθα ἡμεῖς Χριστοῦ, ὡς δοῦλοι δεσπότου, άλλως · δὲ Χριστὸς Θεοῦ λέγεται, ὡς γελος τοῦ Πατρός· · οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐπειδὴ καὶ τὰ λειτουρ • γικά Πνεύματα, ἤδη καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅμοιον αὐτοῖς διὰ τὴν προσηγορίαν. Εν γάρ ἐστι • τὸ ἀληθῶς Πνεῦμα, ὡς γὰρ πολλοὶ μὲν υἱοί, · εἷς δὲ ὁ ἀληθινὸς Υιός, οὕτω κἂν πάντα λέγηται · ἐκ Θεοῦ, ἀλλὰ κυρίως ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ • Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ· ἐπεὶ καὶ ὁ Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθε, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκ- ' ο πορεύεται, ἀλλ' ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρός γεννητῶς, 4 τὸ δὲ πνεῦμα ἀῤῥήτως ἐκ τοῦ Θεοῦ.» Επιστασία. 4 ) πολλάκις εἰρήκαμεν, κανταῦθα σημείωσαι, · πῶς ὡσαύτως οἱ ἅγιοι Πατέρες εκλαμβάνονται τὸν · ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ, ἐκ τοῦ Πατρός. Ακους δὲ καὶ ι ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, οὐ μὴν καὶ ἐκ · τοῦ γιοῦ. Αντίρρησις. Σὺ μὲν τὸν σὸν ἀκροατὴν ἀκούειν ὑποτίθῃ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐὰν δὲ τοῦτον αὐτὸν ἐγὼ παραγάγω τὸν μέγαν Βασί διον ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥητικῶν λέγονται «Τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι·, ἔτι δὲ τὸν ἅγιον Κύριλλον ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευτέρου τῶν θησαυρών λέγοντας «Δείκνυται σαφῶς, οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ· καὶ τὸν Νύσσης Γρηγόριον ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλίᾳ αὐτοῦ λέγοντα, ο Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται, καὶ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου ἐπιφανείας τοῦ Σωτῆρος Θεοῦ λόγῳ λέγοντα, ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῇ ι, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰ; τὴν άνθρωπότητα αὐτοῦ·» καὶ τὸν Χρυσορρήμονα δε, η τάληθὲς εἰπεῖν θεορρήμονα ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὴν ἐναν θρώπησιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγοντα· τ Ἦλθεν ὁ Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς, ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον σῶμα· τί ποιήσει ὁ σὺς ἀκροατή. οὗτος; "Αρά γε σοὶ τῷ ἀπὸ κοιλίας τὰ δοκοῦντα και φλογοῦναι, ἢ τοῖς ἀπιριθμημένοις πάσι, καὶ διὰ Πνεύματος θεολογοῦσι Πατρασι πεισθήσεται; Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ θ' τῶν πρὸς 'Αμφιλόχιον και φαλαίων. κγ'. ι Ηδη δὲ καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος τὰς κοιdicunt, non bodere Evangelium dicens: Es Patro quidem esse, quod ipse sit Spiritus, quod ipsum ex Patre procedere testimonio suo Evangelium Great; οι Filio vero esse, quod Spiritus veritatis in Evangelio pradicatur. Ejusdem ex iisdem. 22. Si ex Deo Spiritus est, qua tu ratione ‹ creaturæ submitţis? Non enim illud dizuris, ‹ omnia ex Deo esse. Quemadmodum enim Christus • Deus dicitur, non autem creature, uti πoς: πας a enim Christi, Christus Dei; alla siquidem ra- ‹ tione nos Christi dicimur ut servi Domini, alia ‹ Christus Dei, uti Filius Patris: pari modo es • Spiritus sanctus, non propterea quod sint ad- «ministratorii spiritus, jam et Spiritus sanctus cilis similis est, propter eamdem appellationem. • Unus enim est vero Spiritus. Sicut enim multi • sunt filii, sed unus est verus Filius, ita litat ‹ omuia dicantur ex Deo, sed proprie Filius ex ‹ Deo, et Spiritus ex Deo, cum et Filius ex Patro ‹ exivit, ex Spiritus ex Patre procedit, sed Filius ‹ ex Patre generationis modo, Spiritus ineffabiliter • ex Dou. Animadversio. Quod saepius inculcavimus, bic quoque notato, • sanctos Patres eodem modo accipere, ex Deo, et, • ex Patre. Audito quoque ex 'Patre Spinitum esse, a non ex Filio. › Refutatio. Tu quidem auditori tuo insinuas, ut audiat, ex Patre Spiritum esse, non autem ex Filio. Quod si ego adducam magnum Basilium tertio adversus Eunomium Antirrhetico dicentem; ‹ Spiritum,ex Filio habere quo sit;» tum sapetum Cyrillum uno secundi Thesaurorum capite, «Ostenditur pa lami Don alienum esse a Filio Spiritum sanctum, sed in ipso et ex ipso; › et Nyssenum Gregorium homilia in Orationem Dominicam, ο Spiritus vero sanctus et ex Patro dicitur, et ex filio esse omnium astipulatu confirmatur; ɔ et magnum Athamasiuum oratione de incarnata apparitione SalvatoDris Dei, «Εx ipso itaque in ipsum descendebat, ex Deitate ipsius in bumanitatem ipsius;» tandemque Chrysostomum, sive, ut melius dicam, Deiloquum oratione in Incarnatione Domini nostri Jesu Christi: • Venit Christus ad noe: dolit nobis Spiritum, qui ex ipso est, et accepit nostrum corpus.» quid tuus hic auditor faciet? Tibine ex ventre quidquid in buccam venerit effutienti an enumeratis omailius, et per Spiritum res theologicas decernentibus ·Patribus aures præbubil, oredeique? Ejusdem ex nono capite de Spiritu sancio aa Amphilochium. 23. ‹ Jam vero etiam de Spiritu sancto commu-

4 nes nostra sententia cujusmodi sint, expendamus, Δι νὰς ἡμῶν ὁποῖαί τινές εἰσιν· ἐξετάσωμεν, τάς τε ‹ cas nempe, quæ nobis de illo e Scripturis collectæ • sunt, tum eas, quas Patrum traditione sine scri- • pio accepimus. Primum igitur, qui audivit appel- ● lationes Spiritus erigitur animo, et ad supernam • naturam cogitationem attollit. Nam Spiritus Dei ‹ dictus est, et Spiritus veritatis, qui ex Patre • procedit. Animadversio. • Nota diligenter magni hujusce Patris sublimis- • simam prudentiam, qua ratione propriam de • sanctissimo Spiritu opinionem, adversus eos, qui • sibi contraire tentaturi erant, inconcussam con- • servare volens, tum a divinis Scripturis, tum a ‹ Patrum non scriptis publicata traditione, illam • colligere praenuntiavit; un deinceps docuit • sanctissimum Spiritum esse veritatis, Filii ‹ nempe propter eamdem naturam, verum a Deo • et Patre procedere.. Refutatio. Quotiescunque in dixeris, Spiritum Filii Spiritum dici propter eamdem naturam, toties et egn tibi contradicam dicens: Si Filii Spiritus esset propter eamdem naturam, esset etiam et Filius Spiritus propter eamdem naturam: namque inter eos cadem eornmdem natura eontravertitur. Sed est vere, ut magnus me docet Basilius, Spiritus Patris, quia ex Patre, et Spiritus Filii, quia per Fibium, consequiturque statim a nobis percipi, ejusdem esse cum Patre naturæ Spiritum, quia ex Patre procedit, et ejnsdem naturæ cum Filio, quia per Filium ex Patre procedit. Namque ex Patre esse Spiritum, et per Filium procedere, ejusdem erga Filium eamdem naturam præcedunt: non vero quia ejusdem cum Patre naturæ est Spiritus, propterea est ex Patre, et quia ejusdem cum. Filio naturæ est, propterea ille Spiritus Filii est: ne illud necessario consequatur, Patrem ex Spiritu esse, et Filium Spiritus dici. Quando eadem inter ipsos eorumdem natura contravertitur. Ex decimo sexto eorumdem capitum. 24. ‹ Et nemo me credat tres originales suhstantias ponere, aut Filii operationem imperfeι ἐκ τῶν Γραφῶν περὶ αὐτοῦ συναχθείσας ἡμῖν, καὶ • ἃς ἐκ τῆς ἀγράφου παραδόσεως τῶν Πατέρων • διεδεξάμεθα. Πρῶτον μὲν οὖν, τίς ἀκούσας τῶν • προσηγοριῶν τοῦ Πνεύματος, οὐ διανίσταται τῇ ψυχῇ καὶ πρὸς τὴν ἀνωτάτω φύσιν τὴν ἔννοιαν ι ὑπεραίρει; Πνεῦμα γὰρ Θεοῦ εἴρηται, καὶ Πνεύ • μα τῆς ἀληθείας, ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Επιστασία, • Πρόσχες ἀκριβῶς τῇ τοῦ μεγάλου τούτου Παν • πρὸς ὑψηλοτάτῃ φρονήσει, πῶς τὴν περὶ τοῦ παν- • αγίου Πνεύματος οἰκείαν δόξαν τοῖς ἴσως έναν- • τιωθῆναι ταύτῃ πειραθησομένοις ἀπερικλόνητον • συντηρῆσαι βουλόμενος, ἀπό τε τῶν θείων Γρα- < φῶν, ἀπό τε τῆς ἀγράφου τῶν Πατέρων παραδό ε σεως, συναγαγεῖν ταύτην, προανεφώνησε· καὶ • οὕτως ἐδίδαξε τὸ πανάγιον Πνεῦμα είναι μὲν τῆς • ἀληθείας, τοῦ Υἱοῦ δηλονότι, ὡς ὁμοούσιον, παρὰ • τοῦ Θεοῦ δὲ καὶ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι. Αντίῤῥησις. Οσάκις ἐρεῖς σὺ Πνεῦμα Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοσθαι διὰ τὸ ὁμοούσιον, τοσαυτάκις καὶ αὐτὸς ἀντο ερῶ, λέγων σοι ὡς, εἴπερ Πνεῦμα Υἱοῦ ἦν διὰ τὸ ὁμοούσιον, ἦν ἂν καὶ Υἱὸς Πνεύματος διὰ τὸ ὁμοού σιον. 'Αντιστρέφει γὰρ τὸ πρὸς ἄλληλα αὐτῶν ὁμοούσ σιον. 'Αλλ' ἔστιν ἀληθῶς, ὡς ὁ μέγας με διδάσκει Βασίλειος, Πνεῦμα Πατρίς, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ ἀκολουθεῖ παρ αυτίκα νοεῖν ἡμᾶς ὁμοούσιον μὲν Πατρὶ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὁμοούσιον δὲ Υἱῷ, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, τῆς πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοουσιότητος αὐτοῦ προηγοῦνται. Ούμενουν διότι ὁμοούσιον Πατρὶ τὸ Πνεῦμα, διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ διότι ὁμοούσιον Υἱῷ, διὰ τοῦτο Υἱοῦ Πνεῦμά ἐστιν, ἵνα μὴ ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθήσῃ καὶ τὸν Πατέρα ἐκ τοῦ Πνεύματος εἶναι καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος λέγεσθαι. Ἐπειδὴ ἀντιστρέφει τὰ πρὸς ἄλληλα αὐτῶν ὁμοούσιον. ᾿Απὸ τοῦ ις' τῶν αὐτῶν κεφαλαίων. κδ. Καὶ μηδεὶς ο έσθω με ἢ τρεῖς εἶναι λέγειν • ἀρχικὰς ὑποστάσεις, ἢ ἀτελῆ φάσκειν τοῦ Υἱοῦ τὴν • ενέργειαν. Αρχὴ γὰρ τῶν ὄντων μία διὰ Υἱοῦ • Πατὴρ ὁ τὰ πάντα ἐν πᾶσιν ἐνεργῶν ἀτελῆ ἔχει • τὴν ἐνέργειαν, οὔτε Υἱὸς ἐλλιπῆ τὴν δημιουρ 4 γίαν, μὴ τελειουμένην παρὰ τοῦ Πνεύματος. Οὕτω • γὰρ ἂν οὔτε Πατὴρ Υἱοῦ προσδεηθείη μόνῳ τῷ • θέλειν δημιουργῶν, ἀλλ' ὅμως θέλει δι' Υἱοῦ, οὔτ' • ἂν ὁ Υἱὸς συνεργίας προσδεηθῇ, καθ' ὁμοιότητα • τοῦ Πατρὸς ἐνεργῶν, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱὸς θέλει διὰ • τοῦ Πνεύματος τελειοῦν· τῷ γὰρ λόγῳ Κυρίου οι οὐρανοὶ ἑστερεώθησαν, καὶ Τῷ Πνεύματι τοῦ στό • clam esse. Principium enim eorum quæ sunl, «un est per Filium condens, per Spiritum • ἐνεργοῦσα, καὶ τελειοῦσα ἐν Πνεύματι. Καὶ οὔτε ‹ sanctum perficiens. Ac nec Pater, qui operatur comnia in omnibus, imperfectam habet operatio- ‹ nem, neque Filius inconsuminatam creationem, • nisi a Spiritu perficiatur.tloc enim modo nec Pater < opus habebit Filio, sola voluntate creans, alla- ‹ men vult et solet creare per Filium. Neque Filius ‹ egebit auxilio juxta Patris similitudiuem operans, • sed et Filius vult soletque per Spiritum perf- • cere. «Nam Verbo Domini culi flirmati sunt, et • Spirita oris ejus omnis virtus eorum.. Itaque • nec Verbum significativus aeris ictus per vocis «instrumenta prolatus, nee Spiritus oris halitus, ** Psal. xxxw, 6. • ματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Οὔτε οὖν ὁ λόγος ἀέρος τύπωσις σημαντική, διὰ φωνητικών • ὀργάνων ἐκφερομένη, οὔτε τὸ Πνεῦμα στόματος

ι ἀτμὸς ἐκ τῶν ἀναπνευστικῶν μερῶν ἐξωθούμενος, Ac e partibus respiratoriis elatus; sed Verbum, · ἀλλὰ λόγος μὲν ὁ πρὸς τὸν Θεὸν ὢν ἐν ἀρχῇ καὶ • quod in principio fuit apud Deum, Deus est, et ο θεός ών, Πνεῦμα δὲ στόματος Θεοῦ, τὸ Πνεῦμα • Spiritus oris Dei, Spiritus est veritatis, qui ab · τῆς ἀληθείας, δ παρ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἐκπο- › ipso l'atre procedit. › ι ρεύεται. Επιστασία.. • Ἐπίστησον ἀκριβῶς τῇ θαυμαστῇ τοῦ ἁγίου προσθήκῃ, δηλονότι τῇ παρ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ι σαφώς πάντως δηλούσῃ τὸ μὴ παρ' ἑτέρου. Αντίρρησις. Ἡ ἐπιστασία τῆς θαυμαστῆς ταύτης τοῦ ἁγίου προσθήκης ὄντως ἀκριβῆς ἔσται, ἐάν τις εξεταστι κώτερον ἐπιστήσειεν, οἷς ὁ αὐτὸς Πατήρ καὶ διδάσκαλος ἔν τινι μέρει τοῦ ἀντιγράφου τῆς ὑπαγορευθεί της παρ' αὐτοῦ πίστεως, οὗ ἡ ἀρχή, «Τοὺς ἢ προληφθέντας ἑτέρα πίστεως ὁμολογία, ο κατ' ἄλλον ἔφη καιρόν. Ο γὰρ ἐκείνοις ἐπιστήσων εἰς βάθος, δια γνώσεται ὡς ὁ ἅγιος παρ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγων τὸ Πνεῦμα, οὐ Πατρὸς ἀντιδιαστοτὴν ταῦτ' ἔλεγε τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ πρὸς ἀναίρεσιν καὶ ἀθέτησιν φρονήματός τινος πονηροῦ. "Ην γὰρ ὅτε ἦσαν τινες εἰς τοῦτο βλασφημίας ἐληλακότες, ὡς τὸν Υἱὸν λέγειν μήτε ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, μήτε ἐκ τῆς ὑποστάσεως, ἀλλ' ἐξ ἄλλης τινὸς ὑποστάσεως εἶναι. Οἷς ἀντιλέγων ὁ ἅγιος ἐν μέρει τοῦ βηθέντος ἀντιγράφου τῆς πίστεως, οὕτως ἐπὶ λέξεων ἔφη· «Τινὲς δὲ τῶν ἀπὸ τῆς δυσσεβείας τοῦ Λίβυος Σαβελλίου, ὑπόστασιν καὶ οὐσίαν ταὐτὸν εἶναι υπο λαμβάνοντες, ἐκεῖθεν έλκουσι τὰς ἀφορμὰς πρὸς τὴν κατασκευὴν τῆς ἑαυτῶν βλασφημίας, ἐκ τοῦ ἐγγεγράφθαι τῇ πίστει, ὅτι Ἐὰν δέ τις λέγῃ ἐξ ἑτέρας οὐσίας ἢ ὑποστάσεως τὸν Υἱόν, τοῦτον ἀναθεματίζει ἡ καθολικὴ καὶ ἀποστολική Εκκλησία. Αλλ' οὐ γὰρ ταὐτὸν εἶπον ἐκεῖ οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν. Εἰ γὰρ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐδήλουν ἔννοιαν αἱ φωναί, τίς χρεία ἦν ἑκατέρων; ἀλλὰ δῆλον ὅτι, ὡς τῶν μὲν ἀρνουμένων τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς, τῶν δὲ λεγόντων οὔτε ἐκ τῆς ὑποστάσεως, ἀλλ᾽ ἐξ ἄλλης τις υποστάσεως, οὕτως ἀμφότερα ὡς ἀλλότρια του ἐκκλησιαστικοῦ φρονήματος απηγόρευσαν. Ἐπεὶ, όπου γε τὸ ἑαυτῶν ἐδήλουν φρόνημα, εἶπον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, οὐκέτι προσθέντες καὶ τὸ ἐκ τῆς ὑποστάσεως, ὥς τε ἐκεῖνο μὲν ἐπ' ἀθετήσει κείται τοῦ πονηροῦ φρονήματος, τοῦτο δὲ φανέρωσιν ἔχει τοῦ σωτηρίου δόγματος.» Ταῦτα μὲν ὁ ἅγιος εἰς ἀθέτησιν τοῦ πονηροῦ ἐκείνου φρονήματος· ὁ δὲ τούτοις ἐπιστήσων εἴσεται ἀκριβῶς, ὡς τῆς προσθήγῆς, ἦτινι σὺ τὸν σὸν ἀκροατὴν ἀκριβῶς ἐπιστῆσαι προστάττεις, διὰ τοῦτ' ἐμέλησε τῷ ἁγίῳ, ἵνα μή τις τῶν καὶ αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἀλλοτριούντων τοῦ Πατρὸς βλασφημῆσαι τολμήσῃ, ἐξ ἑτέρας οὐσίας καὶ φύσεως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρ' αὐτὴν τὴν τοῦ Παν τρὸς οὐσίαν καὶ φύσιν. Οὐδὲν γὰρ δυσχερές τοιαύτην περὶ τοῦ Πνεύματος ἀπερεύξασθαι βλασφημία», τοὺς καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ βεβλασφημηκότας τοιαῦτα. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ιη' τῶν αὐτῶν κεφαλαίων. · κα'. Τῆς μὲν οὖν κτιστῆς φύσεως· τοσοῦτον ἀπα * κεχώρηκεν, όσον εἰκὸς τὸ μοναδικὸν τῶν συστημα Animadversio. ‹ Observa diligenter admirabílem sancti additio- ‹ nem ab ipso Patre, qua plane et modis omnibus ‹ asseverat illum non esse ab alio. Refutatio. Admirabilis hujusce additionis a sancto facta, næ illa accurata fuerit animadversio, si quis pensiculatius animum fixerit illis, quæ idem Pater in antigrapho fidei ab eodem dictata, cujus principium est: • Tam illi qui alia hactenus fidei professione præoccupati, alio tempore digessit. Qui enim illa enucleate consideraverit, dijudicabit, sanctum ab ipso Patre procedere Spiritum scripsisse, non ad excludendum Filium, seul art convellendam reprobandamique pravam de Filio sententiam. Namque tum nonnulli in eam blasphemiam ipsum lapsi fuerant, ut non vererentur asserere, Filium, neque ex essentia Patris, neque ex hypostasi, sed ex alia quapiam hypostasi esse; his sanctus contradicens, in una dicti antigraphi fidei parte his ipsissimis verbis scribit: «Et nonnulli ex illis, qui impietatem Sabllii Libyci sectantur, bypostasim et essentiam idem esse arbitrati, inde. argumenta ad tuendam sententiam suam trahunt, Coquod in ea dde ita scriptum est: Si vero quispiam ex alia essentia, ant hypostasi Filium esse dixerit, bunc anathemate rejicit catholica et apostolica Ecclesia. At vero non idem esse dixerunt illi essentiam et hypostasim. Si enim voces istæ unam et eamdem significationem haberent, quid alterutram ponere opus fuisset? Sed liquet ideo positas, quod cum alii quidam Filium esse ex Patris essentia negarent, alii vero non tia dicerent, sed ex alia quadam hypostasi, ita ipsi utramque opinionen, tanquam alienam a sensu ecclesiastico rejecerunt. Alioqui ubi mentem suam simpliciter declararunt, ex Patris essentia Filium esse dixerunt, nec adjunxerunt, Et ex illius hypostasi. Itaque illud quidem ad reprobandum malum sensum positum est: hoc vero declarationem habet salutaris dogmatis. Et hæc equidem sanctus ad pravam illam opinionem refellendam. Qui vero Lisce mentem adverterit aecurate, discet, illius ad: ditionis, cui tu auditorem tuum meditate mentem esse ex essenfigere adhortaris, curam sancto fuisse, ne quis ex iis qui Pilium a Patre dimovent blasphema dicere audeat, ex altera essentia naturaque, extra Patris essentiam, et naturam Spiritum sanctum esse: neque enim difficile fuerit de Spiritu similem blasphemiam eructare, qui de Filio cam eructare ausi sunt. Ex decimo octavo capitum eorumdem. 23. creaturarum natura tantum semolus est, «quantum probabile est singularem numerum a

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHB · κατὰ τοσοῦτον ἤνωται, καθόσον ἔχει μονὰς πρὸς • μονάδα τὴν οἰκειότητα. Καὶ οὐκ ἐντεῦθεν μόνον • τῆς κατὰ φύσιν κοινωνίας αἱ ἀποδείξεις, ἀλλ' ὅτι • καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγεται, οὐχ ὡς τὰ πάντα · ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ προελθόν, οὐ • γεννητῶς ὡς ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος • αὐτοῦ· πάντως δὲ οὐδὲ τὸ στόμα μέλος, οὔτε πνοὴ • λυομένη τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ τὸ στόμα θεοπρεπώς, • καὶ τὸ Πνεῦμα οὐσία ζῶσα, ἁγιασμοῦ κυρία. Τῆς · μὲν οἰκειότητος δηλουμένης έντεῦθεν, τοῦ δὲ τρό • που τῆς ὑπάρξεως ἀῤῥήτου φυλασσομένου, ἀλλὰ • καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ λέγεται, ὡς ᾠκειωμένον • κατὰ φύσιν αὐτῷ.» * compositis distare. Patri vero et Filio tantum Δ. τικῶν καὶ πληθυσμὸν ἐχόντων. Πατρὶ δὲ καὶ Υἱῷ ‹ unitus est, quantum consortii habet unitas cum ◄ unitate. Sed nec "hinc [solum probatur naturæ c communio, verum illinc quoque, quod ex Deo • esse dicitur, non sic ex Deo veniens, quemad- ‹ modum ex Deo sunt omnia, sed tanquam ex Deo emanans, neque per generationem, quemadmo- ‹ dum Filius, sed tanquam Spiritus Patris ejus: • omnino tamen nec os membrum est, nec flatus • resolubilis Spiritus, sed et os dicitur prout Deo • convenit, et Spiritus essentia vivens, sanctif - ‹ cationis domina; unde sic declaratur illius.cone sortium, ut ineffabilis essentiæ modus servetur. • Quin et Christi Spiritus dicitur, tanquam illi na- • tura conjunctum. Animadversio. Ex hac pericope prorsus discito, quomodo ‹ Spiritus erga Patrem et Filium consortium et ‹ conjunctionem sanctus insinuet, Patri quidem «illum conjungi decernens, quod ex eo emanel, et ‹ esse habeat; Filio vero, tanquam illi natura con- < junctum. > Refutatio. Επιστασία. • Σαφῶς ἀπὸ ταύτης τῆς περικοπῆς μάνθανε, πώς • τὴν τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν • οἰκείωσιν διδάσκει ὁ ἅγιος, τῷ μὲν Πατρὶ οἰκει • οὔσθαι τοῦτο δογματίζων, ὡς ἐξ αὐτοῦ τὴν πρόσ κ οδον καὶ τὸ εἶναι ἔχον, τῷ δὲ Υἱῷ, ὡς κατὰ φύσιν • ᾠκειωμένον αὐτῷ. Αντίρρησις. Οὐκ ἀληθῆς, ἀλλὰ σεσοφισμένη σου ἡ ἐπιστασία. Λέγεις γὰρ ὡς ὁ ἅγιος τῷ μὲν Πατρὶ αἰκειοῦσθαι δογματίζει τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐξ αὐτοῦ τὴν πρόοδον καὶ τὸ εἶναι ἔχον, τῷ δὲ Υἱῷ, ὡς κατά φύσιν ῴκειω· μένον αὐτῷ. Καὶ τὸν μὲν λόγον τῆς πρὸς τὸν Πατέρα οἰκειώσεως τοῦ Πνεύματος, ἀπεδίδως καλῶς· τὸν δὲ ἀδιανόητον προφέρεις καὶ ἀνακόλουθον, καὶ οὐ κατ θὼς αὐτὸν ὁ ἅγιος προήνεγκε. Σὺ μὲν γὰρ λέγεις, ὡς ὁ ἅγιος, τῷ δὲ Υἱῷ οἰκειοῦσθαι, δογματίζει τ νεῦμα, τοῦτο γὰρ νοεῖσθαι ἀπὸ κοινοῦ, ὡς ᾤχειω μένον αὐτῷ κατὰ φύσιν. Καὶ τοῦτό ἐστι τοιοῦτον, οἷον ἄν τις ερωτώμενος, τί ἐστι τόδε; ἀποκρίναιτο ὅτι Εστι τόδε. Εἰς τί γὰρ ἄλλο ὁρᾷ λέγειν σε ότι Τῷ δὲ Υἱῷ οἰκεῖον τὸ Πνεῦμα, ὡς οἰκεῖον αὐτῷ; Ο δὲ ἅγιος οὐχ οὕτως ἔφη, ἀλλὰ πρότερον εἰπὼν δηλοῦ σθαι τὴν πρὸς τὸν Πατέρα οἰκειότητα τοῦ Πνεύματο; ἀπὸ τοῦ προελθεῖν αὐτὸ, οὐχ ὡς τὰ πάντα ἐκ Θεοῦ, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ· οὕτως ἐπήγαγεν, ᾿Αλλὰ καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ λέγεται, ὡς ᾠχειωμένον αὐτῷ κατὰ φύσιν, ὅπερ ἐστὶν, ὡς ὑπάρχον διὰ τοῦ Animadversio hæc tua uti minime docta, sed cavillis subnixa eliditur. Namque asseris Basilium conjungi Patri Spiritum decernere, quod ex eo emanet, et esse habeat: Filio vero tanquam illi natura conjunctum. Et ratio quidem Spiritus cum Patre conjunctionis, Dene se habet: verumtamen Spiritus conjunctionem cum Filio, stultam ς λόγον τῆς τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκειώσεως profecto illam, et æque absurdam in medium aliers, nec eo modo, quo sanctus instituit. Namque tu asseris, Basilium Filio Spiritum conjungi decernere, figurate pronuntiantem a communi, tgnquam illi natura conjunctum, quod plane non alio modo se habet, quam si quis interrogatus, Quid est hoc? responderet, hoc esse. Ad quid enim aliud respicis, cum dicis, Filio vero conjunctus Spiritus, tanquam ipsi conjunctus? Verumtamen sanctus non ita locutus est. Sed cum antea dixisset, indicari Spiritus cum Patre consortium, quod ipse ex Deo non ut reliqua omnia emanat, sed ut oris illius Spiritus, tum subjunxit, Sed et Spiritus Christi dicitur, tanquam illi natura conjunctus; quod notat, tanquam per ipsum exsistens, quemadmodum ipse Υἱοῦ· καθὼς αὐτὸς οὗτος ἐν ἄλλοις σαφῶς δεδεγμάτ docis in aliis aperte determinavit. Idem enim est dicere Spiritus Filii, quod per Filium, et Spiritus Filii, quod natura conjunctus est cum eo. Inde enim Spiritus conjunctio cum Filio consecuta est, quod ille per Filium ex Patre est: alia siquidem ratione non esset conjunctus Filio, si per Filium non esset. Nullam enim aliam rationem assignare quispiam poterit conjunctionis Filii cum Spiritu, nisi quod ille per Filium est. Neque enim nos, ut multi ex iis, qui parum considerate quidquid in buccam venerit, effutiunt, dicemus, Spiritumn conjunctum esse Filio, quod ejusdem cum Filio naturæ est. Nam naturæ similitudo, quæ inter eos intercedit, contravertitur, et posset æqua ratione τικε· ταὐτὸν γὰρ ἐστιν εἰπεῖν Πνεῦμα Υἱοῦ, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ Πνεῦμα γιοῦ, ὅτι οἰκεῖον αὐτῷ κατά φύσιν. Η γὰρ πρὸς τὸν Υἱὸν οἰκείωσις τοῦ Πνεύματ τος, ἐκεῖθεν ἠκολούθησεν, ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρός· οὐκ ἂν γὰρ ἄλλως ἦν οἰκεῖον τῷ γιῷ, εἰ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἦν. Οὐδένα γὰρ λόγον άλλως Έχει τις δοῦναι τῆς τοῦ Πνεύματος πρὸς τὴν Υΐν οικειότητος εἰ μὴ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό. Οὐδὲ γὰρ καὶ ἡμεῖς ἐροῦμεν, ὡς πολλοὶ τῶν ἀπεριοχέ πτως ἀπερευγομένων σύμπαν τὸ περιστάμενον, ὡς εἰκεῖον Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ὁμοούσιον Υἱῷ. Εἰ γὰρ προηγεῖτο τὸ ὁμούσιον τῆς τοιαύτης οικειότητος, ἐπεὶ τὸ πρὸς ἄλληλα αὐτῶν ὁμοούσιον ἀντιστρέφει, ἣν ἂν καὶ ἐλέγετο καὶ ὁ Υἱὸς οὐκ ἴος τῷ Πνεύματι

'Αλλ' οὐδεὶς ἢ εἴρηκε τοῦτο, ἢ ἐρεῖν τολμήσει ποτέ 4 dici, et Filium cum Spiritu conjunctum esse. Sed βουλόμενος εὐσεβεῖν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ τὴν Νύσσης ἐπιστολῆς περὶ διαφοράς, οὐσίας, καὶ ὑποστάσεως. ι κα΄. Τὸν τοίνυν ἐκ τῆς καθ' ἡμᾶς διαφορά; ι λόγον ἐπί τε τῆς οὐσίας καὶ τῆς ὑποστάσεως, τοῦ ι τον μετατιθεὶς καὶ ἐπὶ τῶν θείων ονομάτων οὐχ ι ἁμαρτήσεις. Πῶς τὸ εἶναι τοῦ Πατρὸς ὅ τί ποτε · ὑποτίθεται σου ἡ ἔννοια· πρὸς οὐδὲν γάρ ἐστιν · ἀποτεταγμένον νόημα τὴν ψυχὴν ἐπερείδειν, διὰ τὸ ι πεπεῖσθαι αὐτὸ ὑπὲρ τῶν εἶναι νόημα, τοῦτο καὶ 4 ἐπὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Ο γὰρ τοῦ ἀκτίστου · καὶ τοῦ ἀκαταλήπτου λόγος εἷς καὶ ὁ αὐτὸς ἐπί τε · τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματός ν ἐστιν. Οὐ γὰρ τὸ μὲν μᾶλλον ἀκατάληπτόν τε καὶ ι ἄκτιστον, τὸ δὲ ἧττον. Ἐπεὶ δὲ χρὴ διὰ τῶν ἰδια4 ζάντων σημείων ἀσύγχυτον ἐπὶ τῆς Τριάδος τὴν ι διάκρισιν ἔχειν, τὸ μὲν κοινῶς ἐπιθεωρούμενον, ι οἷον τὸ ἄκτιστον λέγω, ἢ τὸ ὑπὲρ πᾶσαν κατάλη 4 ψιν, ἡ εἴ τι τοιοῦτον, οὐ συμπεριληψόμεθα εἰς τὴν κ τοῦ ἰδιάζοντος κρίσιν· ἐπιζητήσωμεν δὲ μόνον δι' «ὧν ἡ περὶ ἑκάστου έννοια τηλαυγῶς καὶ ἀμίκτως ι τοῖς θεωρουμένοις ἀφορισθήσεται. Καλῶς οὖν ἔχειν · μοι δοκεῖ, οὕτως ἀνιχνεῦσαι τὸν λόγον. Πᾶν ὅπερ ι ἂν εἰς ἡμᾶς ἐκ θείας δυνάμεως ἀγαθὸν φθάσοι τῆς ι πάντα ἐν πᾶσιν ενεργούσης χάριτος, ενέργειαν ι είναι φαμεν, καθώς φησιν ὁ Ἀπόστολος: Ότι nullus id dixit, nec dicere quidem audebit aliquando, dummodo pietatis cultus in anime sit. Ejusdem ex epistola ad Nyssenum fratrem, de diffe rentia essentia, a typostasia. 26. 4 Discrimen igitur, quod nostri in rebus ‹ bumanis inter essentiam et bypostasim expric munt, si.aud divina quoque dogmata transferas, ‹‹mihil aberraveris. De essentia Patris quomodo : illa habeat, quidquid suggerit:tibi mens: nequit c_enim hacun re mentis acumen ad certam quare - ‹ dam ac statam cognitionem confirmari; propterea . quod omnem illius persuasio intelligentiam su- ‹‹ perat, hoc idem et de Filio cogitabis, et simili • modo de Spiritu quoque sancte. Quod enim in- ‹ creatus et incomprehensibilis dicitur Deus unus, ‹ et idem hic sermo est, æque et Patri et Filio • et Spiritui saureto competens. Non enim ille magis increatus et incomprehensibilis, iste vero ◄ minus est. Quoniam vero necessarium est, ut ‹ per proprias quasdam (notiones inconfusa habeatur in Triade.comparatio, id quod communide ter consideratur, ut.com 'dico, increatum, ◄ omnem!comprehensionem excedens, aut si quid e aliud est hujusmodi, ad proprietatis determine- × tionem non usurpabimus: sed boc solum inquiaut ‹ remus, per quæ singularum personarum intel- ‹ tectis liquido, et sine commistione a communi · ταῦτα πάντα ἐνεργεῖ τὸ αὐτὸ καὶ ἐν Πνεῦμα, «consideratione separetur. Commodem itaque mili ι διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθώς βούλεται. Ζητοῦντες · δὲ καλ, εἰ ἐκ μόνου τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ τῶν 4 ἀγαθῶν χορηγία οὕτω παραγίνεται τοῖς ἀξίοις, ο παίων ὑπὸ τῆς Γραφῆς οδηγούμεθα εἰς τὸ τῆς 1 χάριτος τῶν ἀγαθῶν, τῶν διὰ τοῦ Πνεύματος ενερ 4 γουμένων ἡμῖν, ἀρχηγὸν καὶ αἴτιον τὸν μονογενή · θεὸν εἶναι πιστεύειν. Πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ γεγε · νῆσθαι, καὶ μὲν αὐτῷ συνεστάναι παρὰ τῆς ἁγίας • Γραφής δεδιδαγμεθα. Όταν τοίνυν καὶ πρὸς ἐκείν · νην ὑψωθῶμεν τὴν ἔννοιαν, πάλιν ὑπὸ τῆς θεοπνεύ 1 που μεταγωγίας ἀναγόμενοι, διδασκόμεθα, ὅτι δι' 4 ἐκείνης μὲν πάντα τῆς δυνάμεως ἐκ τοῦ μὴ ὄντος · εἰς τὸ εἶναι παράγεται. Οὐ μὴν οὐδὲ ἐξ ἐκείνης ανάρχως, αλλά τίς ἐστι δύναμις ἀγεννήτως καὶ · ἀνάρχως ὑφεστῶσα, ἥτις ἐστὶν αἰτία τῆς ἁπάν 1 των σῶν ὄντων αἰτίας. Εκ γὰρ τοῦ Πατρὸς ὁ Υιός, δι' οὗ τὰ πάντα, ᾧ πάντοτε τὸ Πνεῦμα τὸ · ἅγιον ἀχωρίστως συνεπινοεῖται. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐν Η περινοίᾳ τοῦ Υἱοῦ γενέσθαι, μή καταυγασθέντα * τῷ Πνεύματι. Τοίνυν τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἀφ' οὗ πᾶσα · ἡ τῶν ἀγαθῶν χορηγία ἐπὶ τὴν κτίσιν πηγάζει, κ τοῦ Υἱοῦ μὲν ἠρτηται τῷ ἀδιαστάτως συγκαταλαμ- • Κάνεσθαι, τῆς δὲ τοῦ Πατρὸς αἰτίας ἐξημμένον · ἔχει τὸ εἶναι, ὅθεν καὶ ἐκπορεύεται. Τοῦτο γνω- · ριστικὸν τῆς κατὰ τὴν ὑπόστασιν ιδιότητος ση- • μείον ἔχει, τὸ μετὰ τὸν Υἱὸν καὶ σὺν αὐτῷ γνω · ρίζεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑφεστάναι. Ὁ δὲ * 1 Cor. sub, 11. ·¢ videtur, ut åsta adıhunc modum investigetur ratio. «Quidquid bonorum ex divina ad nos virtute ‹ pertingit, omnia in omnibus operantis gratiæ × efficacem· [operationem esse dicimus, quemad- «modum Apostolus inquit: Quoniam hac omnia ‹ operatur ›unos atque idem Spiritus, unicuique c pecularis «lividens, sicuti vult ".. Quarentes ‹ vero, an ita dignis adsit bonorum suppeditatio, ‹ ut quæ ex solo Spiritu sancto sumat initium, iterum per Scripturam ducimur, et instruimur, ‹ ut suppeditationis eorum bonorum, quæ Spiritus • senetus in nobis operatur, auctorem et causam • unigenitum Deum esse credamus. Per sacran • enim Scripturam edocti sumus, per ipsum facta • esse, et in ipso consistere omnia. Quando igitur · ad illam cogitationem subvelimur, iterum divi- • nitus, inspirate Scripturæ velurt manuductione ‹‹introducti perdocemur, quod per illam quidem • potentiam, ex eo quod non est, ad hoc ut sint, • producantur omnia: ita tamen ut neque ex illa: • absque initio prolucantur: sed quod sit pote- ‹ tia quædam ingenita, et ‹sine principio subsistens,. omnia ‹ quæ causa 'sit illius causæ, per quam • facta sunt. Ex Patre • quem sunt omnia, cum namque est Trius, per quo simul Spiritus san- • ctus semper indivulse consideratur ac conjun- < gitur. Non enim fieri potest, ut de Filio quis-

• quam secum cogitet, quem non antea illustra- • Υἱὸς ὁ τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον Πνεῦμα δι verit Spiritus. Quoniam igitur Spiritus, a quo «ἑαυτοῦ καὶ μετ' αὐτοῦ γνωρίζων, μόνος μονογενώς ‹ omnis velut ex fonte ad creaturas promanat • bonorum suppeditatio, a Filio quidem dependet: «ἐκ τοῦ ἀγεννήτου φωτός ἐκλάμψας, οὐδεμίαν κατὰ • τὸ ἰδιάζον τῶν γνωρισμάτων τὴν κοινωνίαν έχει ‹ quoniaın. una sine ulla distantia concipitur • πρὸς τὸν Πατέρα ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ ταῖς ‹ mente: causæ vero Patris Insertam habet essen- • tiam, unde et progreditur, hanc notionem, ac cognoscibile signum ejus, quæ secundum hypo- • εἰρημένοις σημείοις μόνος γνωρίζεται. ‹ stasim est, proprietatis habet, quo cum Filio simul et ipse se facit internosci, et quo ex Patre • subsistit: Filius vero qui ex Patre progredientem Spiritum per seipsum, et cum seipso notum • facit, solus Unigenitus ex ingenito lumine reluxit, nullamque prorsus motionum ⚫tionem secundum proprietatem suam • dictis jam signis solus agnoscitur. › cum Patre, quam cum Spiritu sancto Animadversio. tam ‹ Eadem quoque in præsente pericope edocet, • ex Patre quidem subsistere Spiritum, scribens, • sed cum filio, et cum eo cognosci. Refutatio. Vere quidem dixisti, ex Patre sanctum subsistere Spiritum dicere: nihilominus scito, verum esse, eumdem in aliis suis scriptis asserere, ex Filio habere Spiritum quod sit. Et si dicta Patris invicem conferenda sunt, ut omnino fieri necesse est, quod utraque ex codem Spiritu sint, ex Patre quiden Spiritus est, quod Pater sit prima, et absque principio causa et Filii et Spiritus; ex Filio vero quod non immediate, sed per Filium ex Patre emanat. Et propterea neque qui dicit, ex Patre esse Spiritum, etiam si una cum Patre Filium non enuntiet, adversatur illi, qui ipsumn ex Filio esse pronuntiat: neque qui dicit eum ex Filio, sese opponit illi, qui asserit, eum ex Patre esse: quod manifestius dijudicaveris, si jam digestam pericopem accuratius examinaveris. In ea namque sanctus Trinitatis inconcussam conjunctionem explanans, et inseparabilem naturalem illius unionem exponens dicit: • Quærentes vero, an ita dignis adsit bonorum suppeditatio, ut quæ ex solo Spiritu sancto sumat initium, iterum per Scripturam ducimur, et instruimur, ut suppeditationis eorum bonoruus, quæ Spiritus sanctus in nobis operatur, auctorem et causam unigenitum Deum esse credamus, › etc. Si itaque auctorem et causam affirmat Unigenitum gratiæ bonorum, quæ Spiritus in nobis operatur, attendenda sunt ab eo, qui res diligentius inquirit, et non per transennam divinas Scripturas percurrit, qua ¡ratione auctor et causa donorum Spiritus Unigenitus intelligi debeat, Si similia dona elargiens Spiritus ex solo Patre et non per ipsumn Unigenitum propriam exsistentiam et sub sistentiam habet. Namque si per Unigenitum Spiritus ex Patre exsistit, erit utique Unigenitus donorum illius, quæ per ipsum et propterea ex ipso exsistentis Spiritus causa et auctor, cum et Pater eorumdem donorum auctor, et causa est, quod, ex ipso, qui similia dona elargitur, Spiritus sanctus est. Quod si ex solo Patre, qui ea elargitur Spiritus exsistit, causa quidem et auctor corum Filius minime erit, sed forsitan administer, et Επιστασία. communica habet, sed er • Τὰ αὐτὰ σχεδὸν κἀν τῇ παρούσῃ περικοπή δια ι δάσκει ὁ ἅγιος, ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ὑφεστάναι λέ- • γων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μετὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ καὶ · σὺν αὐτῷ γνωρίζεσθαι.» Αντίρρησις. ᾿Αληθῶς ἔφη ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ ἅγιος ὑφεστά. ναι λέγει τὸ Πνεῦμα· ἀλλ᾽ ἴσθι ἀληθὲς εἶναι καὶ ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ λέγων ἐν ἄλλοις τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἔχον τὸ εἶναι. Καὶ εἰ δεῖ συμβιβάζειν προς ἄλληλα τὰ τοῦ ἁγίου ῥητά, πάντως δὲ δεῖ, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος καὶ ἀμφότερα, ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν ἄναρχος αἰτία Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος, παρὰ τοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ὅτι ὁ Πατήρ ἐστιν ἡ πρώτη καὶ Υἱοῦ δὲ, ὅτι οὐκ ἀμέσως, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ πρόεισιν αὐτὸ ἐκ Πατρός. Καὶ διὰ ταῦτα οὔτε ὁ λέγων ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, μὴ συνεκφωνουμένου καὶ τοῦ Υἱοῦ τῷ Πατρὶ, ἐναντιοῦται τῷ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοντι εἶναι αὐτό, οὔτε ὁ λέγων ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι Καὶ ἔχοις ἂν διαγνῶναι τουτὶ καθαρώτερον, εἰ τὴν αὐτὸ μάχεται τῷ λέγοντε ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτό. ἤδη ῥηθεῖσαν περικοπὴν ἐξεταστικώτερον διαβασανίσῃς. Εν ταύτῃ γὰρ ὁ ἅγιος τὸν τῆς Τριάδος ἐμφαίνων ἀδιάῤῥηκτον σύνδεσμον, καὶ τὴν ἀδιάστατον φυσικὴν αὐτῆς δηλῶν ἔνωσιν, οὕτως ἔφη· • Ζητοῦντες δὲ, εἰ ἐκ μόνου τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ τῶν ἀγαθῶν χορηγία οὕτω παραγίνεται τοῖς ἀξίοις, πάλιν ὑπὸ τῆς Γραφῆς οδηγούμεθα εἰς τὸ τῆς χάριτος τῶν ἀγαθῶν τῶν διὰ τοῦ Πνεύματος ἐνεργουμένων ἡμῖν, ἀρχηγὸν καὶ αἴτιον τὸν μονογενή Θεὸν εἶναι πιστεύειν· καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ γοῦν ἀρ· χηγὸν καὶ αἴτιόν φησι τὸν Μονογενῆ τῆς χάριτος τῶν ἀγαθῶν τῶν διὰ τοῦ Πνεύματος ἐνεργουμένων ἡμῖν, σκοπεῖν δεῖ τὸν ἐξεταστικὸν ἄνδρα, καὶ μὴ παροδικῶς τὰς θείας Γραφὰς ἐπερχόμενον, πῶς ἔστιν ἀρχηγὸν καὶ αἴτιον τῶν τοῦ Πνεύματος χαρισμάτων χαρίσματα Πνεῦμα ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐ δι' τὸν Μονογενῆ νοηθῆναι, εἰ τὸ πηγάζον τὰ τοιαῦτα αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς τὴν ἑαυτοῦ ὕπαρξιν καὶ οὐο σίωσιν ἔχει. Εἰ μὲν γὰρ διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑπάρ χει τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, εἴη ἂν ὁ Μονογε νῆς τῶν χαρισμάτων τοῦ δι᾿ αὐτοῦ, καὶ κατὰ τοῦτο καὶ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχοντος Πνεύματος αἴτιος καὶ ἀρχηγός· ἐπεὶ καὶ ὁ Πατὴρ τῶν αὐτῶν χαρισμάτ των αἴτιος καὶ ἀρχηγός ἐστι, διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρ· χειν τὸ πηγάζον ταῦτα ἅγιον Πνεῦμα. Εἰ δὲ ἐκ μένου τοῦ Πατρὸς τὸ πηγάζον αὐτὰ Πνεῦμα υπάρ

phemum. χει, αἴτιος μὲν καὶ ἀρχηγὸς αὐτῶν οὐκ ἂν εἴη ὁ servus, quod plane asserere impium est et biasΥιός, ὑπηρέτης δὲ ἴσως καὶ διάκονος, ὅπερ ἐστὶ δυσσεβές τε καὶ βλάσφημον; Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς. Ο κζ'. 'Αλλ' ὁ τὸν Πατέρα νοήσας αὐτόν τε ἐφ' · ἑαυτοῦ ἐνόησε, καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοίς συμπαρ ο εδέξατο. Ὁ δὲ τοῦτον λαβὼν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα · οὐκ ἀπεμέρισεν· ἀλλ' ἀκολούθως μὲν κατὰ τὴν η τάξιν, συνημμένως δὲ κατὰ τὴν φύσιν τῶν τριῶν · κατὰ ταὐτὸν συγκεκραμμένην ἐν ἑαυτῷ τὴν πίσ 1 στιν ἀνετυπώσατο. Καὶ ὁ τὸ Πνεῦμα μόνον εἰπὼν · συμπεριέλαβε τῇ ὁμολογίᾳ ταύτῃ, καὶ τὸν, οὗ ἐστι · τὸ Πνεῦμα. Καὶ ἐπειδὴ τοῦ Χριστοῦ ἐστι τὸ • Πνεῦμα, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καθώς φησιν ὁ Παῦλος, · ὥσπερ ἐξ ἀλύσεως ὁ τοῦ ἑνὸς ἄκρου αψάμενος, · καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον συνεπεσπάσατο· οὕτως ὁ τὸ • Πνεῦμα ἐλκύσας, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, δι' · αὐτοῦ καὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν συνεφελκύ1 σατο. Καὶ εἰ τὸν Υἱὸν ἀληθινῶς τις λάβοι, ἕξει · αὐτὸν ἑκατέρωθεν, πῆ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, · πῇ δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα συνεπαγόμενον. Οὔτε γὰρ · τοῦ Πατρὸς ὁ ἀεὶ ὢν ἐν τῷ Πατρὶ ἀποτμηθῆναι ι δύναται, οὔτε τοῦ Πνεύματός ποτε διαζευχθήσ · σεται τοῦ ἰδίου ὁ πάντα ἐν αὐτῷ ἐνεργῶν. Ὡσαύι τως καὶ ὁ τὸν Πατέρα δεξάμενος, καὶ τὸν Υἱόν, · καὶ τὸ Πνεῦμα συμπαρεδέξατο τῇ δυνάμει. Οὐ γὰρ < ἔστι τομὴν ἐπινοῆσαι ἢ διαίρεσιν κατ' οὐδένα τρό ο πον, ώς ή Υιόν χωρίς Πνεύματος νοηθῆναι, ἢ τὸ • Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διαζευχθῆναι· ἀλλά τις ἄρο • ῥητος καὶ ἀκατανόητο; ἐν τούτοις καταλαμβάνεται 4 καὶ ἡ κοινωνία καὶ ἡ διάκρισις, οὔτε τῆς τῶν 4 ὑποστάσεων διαφορᾶς τὸ τῆς φύσεως συνεχές ε διασπώσης, οὔτε τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν κοινότητος, ν τὸ ἰδιάζον τῶν γνωρισμάτων ἀναχεούσης.» Επιστασία. ι Ορα κανταῦθα τὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀντὶ τοῦ, ἐκ τοῦ· · Πατρός, τῷ ἁγίῳ ἐκλαμβανόμενον· καὶ θαύμα - τον τὴν τοῦ πανσόφου τούτου διδασκάλου ἀκρίδειαν, πῶς ἐπὶ μὲν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ἐκ προσο ἔθετο πρόθεσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ ταύτην παρέλειψε, φανερώς πάντως δογματίζων ἐντεῦθεν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι μόνον τὴν τοῦ Πνεύματος Η ύπαρξιν. ' Αντίρρησις. Πάνυ τοι συνίστησιν ἐνεργῶς ἡ ῥηθείσα περικοπὴ ἦν δηλοῦσαν διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα θεολο μαν, καὶ δι' ἄλλων μὲν τῶν ἐν αὐτῇ ῥήσεων, κατὰ ἱ ἐξαίρετον διὰ τῆς λεγούσης ρήσεως, εἰ τὸν Υἱὸν ληθινῶς τις λάβοι, ἕξει αὐτὸν ἑκατέρωθεν, πῆ μὲν ἐν ἑαυτοῦ Πατέρα, πῆ δὲ τὸ ἴδιον Πνεῦμα συνεπα όμενον. Σὺ δὲ, τὴν πᾶσαν τῆς περικοπής δύναμιν αριδών, θαύματος ἀξιοῖς, πῶς ἐπὶ μὲν τοῦ Θεοῦ αἱ τὴν ἐκ προσέθετο πρόθεσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ αύτην παρέλειψε· κἀντεῦθεν συνάγεις ἐκ τοῦ Ιατρὸς εἶναι μόνον τὴν τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν. ἀλλὰ οὐ καλῶς οὐδ᾽ ἀξίως τῆς σῆς ἀγχινοίας ἐντεῦ εν συνάγεις τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ e Fjusdem ex eadem. 27. «Sed qui per Patrem intellexit, et ipsum in • seipso intellexit, et Filium simul ea intelligentia • complexus est. Qui vero hunc acceperit, Spititam a Filio non divisit: sed juxta ordinem quidem • personarum consequenter, juxta vero naturam ‹ conjunctim, trium personarum fidem eadem ra- ⚫tione contemperatam in seipso expressit. Et qui ⚫ de Spiritu solo loquitur, simul ista confessione • et eam quæ illum concernit, cujus Spiritus est, ‹ conjunxit. Et quoniam Christi Spiritus etiam ex • Deo est, teste Paulo, fit ut quemadmodum in calena, qui unius annuli summitatem apprehendit, ‹ hoc ipso simul et alterum insertum attrahit: ita 4 et hic, qui Spiritum trahit, ut Propheta inquit, per ipsum et Filium et Patrem una simul attraxe. c rit. Et si quis vere Filium apprehenderit, habebit et ipsum utrinque, hinc Patrem illius, illine ● Spiritum sanctum una conjunctum. Neque enim ‹ a Patre abscindi poterit, qui semper est in Patre, ‹ neque a proprio Spiritu sejungetur unquam, qui ‹ in ipso operatur omnia. Consimiliter et qui Pa- • trem assecutus fuerit, et Filium una cum illo, et ‹ Spiritum sanctum eadem virtute (assecutus est. • Non enim potest aliqua ullo pacto excogitari, vel c sectio, vel divisio, ut sive Filius a Patre cogitari, «sive Spiritus a Filio sejungi queat, sed ineffabi- ‹ lis quædam in istis, et quæ nulla cogitatione ap- • prehendi poterit tam communio, quam discretio • deprehenditur, qua neque per differentiam hypo- •staseon continuatio naturæ dissipatur: neque ‹ per eam secundum essentiam comm¡uuionem • proprietas notionum confunditur. › Animadversio. • Vide etiam hic illud, ex Deo, loco illius, ex • Patre, a sancto desumi: et admirare sapientis- • simi doctoris hujusce exquisitam diligentiam, qui de Deo præpositionem ex usurpavit; cum • vero esset sermo de Christo, prorsum eam silen- «tio præteriit, hinc manifeste decernens, ex Patra • tantummodo esse Spiritus exsistentiam. › Refutatio. Confirmat utique et apertissime præsens pericope sententiam asserentem, per Filium Spiritum esse, et aliis suis dictis, et illo potissimum: St Filium quis vere apprehenderit, habebit et ipsum utrinque hinc Patrem illius, illine Spiritum sanclum sibi conjunctum. At tu, universa pericopes v neglecta, tanquam admiratione dignum proponis, illum de Deo loquentem ex præpositionem usurpasse, de Christo vero sermonem habentem illam silentio involvisse. Indeque collig.s ex Patre esse tantum Spiritus exsistentiam. Verumtamen neque bene, neque pro tua quam profiteris solertia, et perspicacitate, inde colligis ex so

JOAN. SECCI CP. PATRIARCHE Patre esse Spiritum sanctum. Etenim si quod san- Λ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ γὰρ, ὅτι ὁ ἅγιος τὴν ἐκ προσε ctus præpositionem ex in Patre adnexuit, dicis ex solo Patre esse ipsum, non erit modis omnibus ex solo, propter multa scripto tradita testimonia divina theologorum Patrum decernentia, eum ex Filio esse. Ejusdem ex antigrapho fidei ab eodem dictatæ. 28. • Est autem declaratio recti sensus in eo, si ‹ a Patre et Filio non separetur. Oportet enim chapuizari nos, juxta quod a Domino accepimus, ⚫et credere sicut baptizamur glorificare vero Pa- • Lrem et Filium et Spiritum sanctum, quemadmo • dum credidimus. Εt posteaquam hac in re con • venit, oportet simul communionem eorum fu- • gere, qui Spiritum sanctum creaturam esse • dicunt, lanquam aperte illum blasphemantium; • est enim necessaria subsignatio propter calum- ‹ niatores, quæ hoc habeat, quod neque ingeni- • tum dicimus Spiritum sanctum: unum enim ‹ novimus ingenitam, et unum eorum, qui sunt, ● principium Patrem Domini nostri Jesu Christi, ‹ neque genitum dicimus: unum enim esse unige- ‹ nítum in fidei traditione didicimus: Spiritum ● veritatis antem ex Patre procedere odoeti, ex Deo • sine creatione esse confitemur. › Animaduersie, • Videsne Iric quoque ipsum ex Deo idem esse, • ac ex Patre, ut saepenumero animadvertimus? Refutatio. Ne continuo eadem repetere tiɓi proponito, idem esse ex Deo, atque ex Patre. Applicanda tibi mens est aliis quoque divinarum Scripturarum dictionibus, ex quibus suppeditatum est nostris Patribus theologicis ex Patre et Filio esse Spiritum sanclum. Namque hic magnus Basilius manifesto causam indicans, ob quam ex Patre declaratur esse Spiritus sanctus, Evangelicam vocem in testinonium adducit, quæ nullo modo convelli potest, ex Patre Spiritus exsistentiæ, propterea ex Deo esse absque ulla creatione Spiritum sanctum conßitemur: quod in evangeliis edocti sumus illam ex Paire procedere. Et jam plane hoc modo ex Patré exsistentia Spiritus per indicans, ipsum ex Patre procedere, evangelicum dictum commonstratur. Considera porro tu quæ a magno Epiphanio in Ancyroto determinata sunt, ut discas, Spiritum ex Filio exsistere, alio quoque evangelico dicto demonstrari. Namque ait: Uterque habitat in homine justo Christus et Spiritus illius. Quodsi Christus ex Patre creditur, Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ab utroque, ut Christus ait, Qui a Patre procedit, et, Hic de meo accipiet.» Videsne ex duobus his evangelicis dictis colligi, es Patre et Filio esse Spiritum sanctum, et ex Patre quidem, quod ex Patre procedat; ex Pilio vero, quod ex ipso accipiat. Hujus cum in profun da introspexeris, poteris judicare magnum Basi- ἔθετο ἐπὶ τοῦ Πατρός, λέγεις ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτὸ, οὐκ ἔσται πάντως ἐκ μόνου διὰ τὰς πολύ λαχοῦ τῆς θείας Γραφῆς δηλούσας καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ χρήσεις τῶν θεολόγων Πατέρων ἡμῶν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ παρ' αὐτοῦ ὑπαγορευθέντες ἀντιγράφου τῆς πίστεως. κη ο 'Απόδειξις δὲ τοῦ ὀρθοῦ φρονήματος, τὸ μη • χωρίζειν αὐτὸ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Δεῖ γὰρ ἡμᾶς • βαπτίζεσθαι μὲν, ὡς παρελάβομεν, πιστεύειν δὲ, • ὡς βαπτιζόμεθα, δοξάζειν δὲ, ὡς πεπιστεύκιο • μεν, Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, ἀφίστα • σθαι δὲ τῆς κοινωνίας τῶν κτίσμα λεγόντων, • ώς φανερώς βλασφημούντων, ἐκείνον διωμαίο • γημένου. Αναγκαία γὰρ ἡ ἐπισημείωσις διά «τοῦτο συκοφαντοῦντας, ὅτι οὔτε ἀγέννητον λόγο. • μεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ένα γὰρ οἷός μεν • ἀγέννητον καὶ μίαν τῶν ὄντων ἀρχὴν, τὸν Πατέρα • τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ούτε γεννητόν • Ένα γὰρ Μονογενῆ ἐν τῇ παραδώσει τῆς πίστεως • ἐδιδάχθημεν. Τὸ δὲ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἐκ τοῦ • Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι διδαχθέντες, ἐκ τοῦ θεοῦ • εἶναι ὁμολογοῦμεν ἀκτίσεως. Επιστασία. • Ορᾷς κανταῦθα τὸ αὐτὸ ἐκ Θεοῦ τῷ ἐκ τοῦ • Πατρός, ώς πολλάκις ειρήκαμεν. Αντίρρησις. Μὴ τοῦτο μόνον σκόπει προφέρειν ἀεὶ, ὅτι ταῦ τόν ἐστι τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ τῷ ἐκ τοῦ Πατρός. Αλλ δεί σε προσέχειν καὶ ταῖς ἄλλαις τῶν θείων Γραφώ βήσεσιν, ἐξ ὧν τοῖς θεολόγοις Πατράσιν ἡμῶν εἰπε ἐπεγένετο ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἅγιον. Προδήλως ο μέγας Βασίλειος, ἐνταῦθα τ αἰτίαν δηλῶν, ὅθεν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀναφαίνεται εἶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὴν εὐαγγελικήν προβάλλετ φωνὴν εἰς μαρτυρίαν αδιάβλητον τῆς ἐκ τοῦ Πατρ ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος, και φησι· Διὰ τοῦτο τοῦ Θεοῦ εἶναι ὁμολογοῦμεν ἀκτίστως τὸ Πνεῦμα ἅγιον, ὅτι ἐν Εὐαγγελίοις ἐδιδάχθημεν ἐκ τοῦ Πατ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι. Καὶ ἤδη καθαρῶς οὕτως ἡ p τοῦ Πατρὸς ὕπαρξις τοῦ Πνεύματος διὰ τῆς δηλούν ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι Εὐαγγελικῆς σεως ἀναφαίνεται. Σκόπει δὲ σὺ καὶ τὰ παρὰ μεγάλου Επιφανίου ἐν τῷ Αγκυρωτῷ δεδογμά σμένα, ὅπως ἂν γνῶς ὡς καὶ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπ χειν τὸ Πνεῦμα ἀπὸ βήσεω; ἄλλης Εὐαγγελι ἀναφαίνεται. Φησὶ γὰρ οὕτως 'Αμφότερα και κεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς στεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Σ στοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, και, Οὗτος ἐκ ἐμοῦ λήψεται, ο Ορᾷς ὅπως ἐκ τῆς δύο εὐσ » λικῶν φωνῶν τούτων συνάγεται ἐκ Πατρὸς καὶ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς,

་ IN CAMATERI ANIMADVERS.ONES. ἐκ τοῦ Πατρός εκπορεύεται, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ, ὅτι ἐξ lium, non ut comprobet, non exsistere ex Filio αὐτοῦ λαμβάνει. Τοῦτο γοῦν κατοπτεύσας εἰς Spiritum in posita pericope dixisse: ‹ Ex Patre procedere edocti, illum ex Deo esse confitemur,» sed ut declararet, undenam et ex quo evangelico dicto Patribus theologis in mentem venerit dicere, ex Patre Spiritum habere exsistentiam. βάθος, διαγνώναι ἔχεις ὡς ὁ μέγας Βασίλειος, οὐχ ἵνα παραστήσῃ, μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα, ἐν τῇ ψηθείσῃ ἔφη περικοπῇ.. Ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι διδαχθέντες τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι ὁμολογοῦμεν αὐτὸ, ο ἀλλ᾽ ἵνα διασαφήσῃ ὁπόθεν καὶ ἐκ ποίας γραφικής μαρτυρίας τοῖς θε λόγοις Πατράσιν ἐγένετο εἰπεῖν, ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἔχειν τὴν ύπαρξιν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς τὰς Κανονικὰς ἐπιστολῆς. χθ'. «Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πατρὶ μὲν καὶ • Υἱῷ συναριθμεῖται, διότι καὶ ὑπὲρ τὴν κτίσιν · ἐστὶν, τέτακται δε τρίτον, ὡς καὶ ἐν Εὐαγγελίοις 4 δεδιδάγμεθα παρά τοῦ Κυρίου εἰπόντος, ο Πορευ- · θέντες βαπτίζετε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ Ejusdem es epistola ad Canonicas. 20. r Spiritus autem sanctus cum Patre et Filid è annumératos, supra omnem consistit creaturam, ‹ foeum vero tertium obtinet, quemadmodum nos ‹ docet în Evangelio Dontinus, ‹ Buntes baptizate • in nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti · τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. «Ὁ δὲ προτιε Β. Qui praeposuerit illum Filio, vel Patre dixerit mο θεὶς Γιου, η πρεσβύτερον λέγων Πατρός, οὗτος · ἀνθίσταται μὲν τῇ τοῦ Θεοῦ διαταγή, αλλότριος · δὲ τῆς ὑγιαινούσης πίστεως, μὴ ὂν παρέλαβε δοξο ο λογίας τρόπον φυλάττων, ἀλλ᾽ ἑαυτῷ κενοφωνίας · εἰς ἀρέσκειαν ἀνθρώπων ἐπινοῶν. Εἰ γὰρ ἀνάστε · ρον Θεοῦ, οὐκ ἐκ τοῦ Θεοῦ, πῶς πρεσβύτερόν ἐστι ν τοῦ ἐξ οὗ ἐστι; Τίς δὲ καὶ ἡ παράνοια, ἑνὸς ὄντός • τοῦ ἀγεννήτου, ἄλλο τι λέγειν τοῦ ἀγεννήτου ανώ ι τέρον; ἀλλ' οὐδὲ τοῦ Μονογενούς πρότερον. Οὐδὲν · γάρ μέσον νεοῦ καὶ Πατρός. Εἰ δὲ μή ἐστιν ἐπ • Θεοῦ, διὰ Χριστοῦ δὲ ἐστιν, οὐδ᾽ ἔστι τὸ παράπαν «ὥστε ἡ περὶ τὴν τάξιν καινοτομία αὐτῆς τῆς · ὑπάρξεως αθέτησιν ἔχει, καὶ ὅλης τῆς πίστεως ι ἐστιν άρνησις. • tiquiorem esse, resistit iste Dei ordinationi, et d sana fide alienus aberrat, dum non inviolatum ‹ conservat Illum ordinem glorificationis, quem • accepit traditum, sed ut placere possit homini- • bus, verborum sibi adinvenit noritates. Nain si Deo subsistat superior, nequaquam polest ex • Deo esse. Scriptum est enim: Spiritus autem ox • Deo est; quod si ex Deo sit, antiquior esse Deo, ‹ qui potest, ex quo est? Quæ est autem et illa in- • samia, cum unus omniuo sit ingenitus, alium affre ‹ mare ingenito superiorem esse? imo nec priorem • quidem Unigenito, cum inter filium sit et Pa- ‹ trem nihil Intermedium: quodsi ex Deo nor • consistit, per Christum autem est, certe omaino ‹ non est: usque ádéo hæc de ordine innovatio, ‹ ipsius exsistentiæ annihilationem, et fidei totius ‹ abnegationem habet, › Επιστασία. • Ακούεις πως πανταχοῦ ὁ ἅγιος τὸ, ἐκ τοῦ Θεοῦ, + ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβάνεται; Τοῦτο γὰρ κάνε · ταῦθα σαφῶς παρίστησιν εἰπών· 'Αλλ᾽ οὐδὲ τοῦ • Μονογενούς πρότερον· κατὰ ταὐτὸν δὲ διὰ τῶν • τοιούτων καὶ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν τοῦ • Πνεύματος, οὐ μὴν ἐκ τοῦ Μονογενούς διδά ‹ OXEL. ▸ Αντιρρησις. Κακῶς κανταῦθα τὴν σὴν ἐσορίσω ἐπιστασίαν. Λέσ γεις γὰρ ὡς ὁ ἅγιος εἰπὼν, ἀλλὰ οὐδὲ τοῦ Μονογενούς πρότερον, σαφώς παρίστησι τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς λαμβάνεσθαι. Κατὰ ταυτὸν δὲ διὰ τῶν τοιούτων διδάσκει καὶ τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν τοῦ Πνεύ μετο;, οὐ μὴν ἐκ τοῦ Μονογενοῦς. Καὶ σὺ μὴν ταῦτα. Αληθῶς δὲ τό, ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦ Μονογενούς πρότερον καὶ τὸ, Οὐδὲν γὰρ μέσον Υἱοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ τὸ, Τετάχθαι τρίτον τὸ Πνεῦμα, σύστασιν φέ ρωσιν ἀκριβῆ, τοῦ θεολογικωτάτου Νύσσης τεθειλογηκότος, ο Προεπινοεῖσθαι μὲν τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, προθεωρεῖσθαι δὲ τὸν Υἱὸν τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ο ἅπερ πάντα ἐμφαίνουσι, τὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρό;. Τοῦτο γοῦν ἐπὶ τὸ, ᾿Απὸ τῶν διειλημένων τῇ ῥηθείσῃ περικοπή ἐμφαινόμενον, οὐ μὴν, ὡς αὐτὸς ἔφης, ὅτι διὰ ΣΧΥΗ, 19. n Matth. Animadversio. ‹ Audisne locis in omnibus sanctum illud, ex • Deo, de Patre assumere? Hoc etiam hic quoque c confirmat, cum dicit: Sed neque Unigenito prio- ● rein, et eodein Ipso tempore per hæc et Spiritus ‹ exsistentiam ex Patre, non autein ex Unigenito ‹ edocet. > Refutatio. Male hic quoquè tuam animadversionem commimisceris. Namque dicis, cum sanctus dicat, Sed neque Unigenito priorem, aperte confirmare illud, ex Deo, de Patre assumi; et eodem ipse tempora per hæc edocere ex.Patre Spiritus exsistentlam, non autem ex Unigenito. Et tu quidem hæc. Verumtamen illud vere, Sed neque Unigenito priorem, et illud, Nullum enim inter Filium et Patrem medium est, et Spiritum tertio loco colocari, apprime confirmant sententiam in rebus theologicis tradendis ınaximi Nysseni, decernentis, 4 Filium Patre præintelligi, ratione causa, et præconsiderari Spiritus hypostasi Fillium secundum rationem causæ, quæ omnia demonstrant, per Filium ex Patre esse Spiritam. Et hoc quidem est, quod ex his, que in prædicta pericope comprehenduntur, demonstratur, non ut tu asseris, per hæc Sanctum ex Patre Spiri-

tus exsistentiam, non autem ex Unigenito edo- τῶν τοιούτων ὁ ἅγιος τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπαρξιν τοῦ Πνεύματος, οὐ μὴν ἐκ τοῦ Μονογενούς διδά cere. Dicta THEOLOGI GREGORII. S. Gregorii Theologi ex secunda Oratione de Pace. σχει. ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου, ἐκ τοῦ δευ τέρου ειρηνικού λόγου. Α'. Εἰ μὲν γὰρ ἐμέλλομεν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὴν • ἀξίαν ὁμολογοῦντες, ἢ ἄναρχα ταῦτα εἰσάγειν, ἢ • εἰς ἑτέραν ἀρχὴν ἀνάγειν, δέος ἂν ἦν ὄντως μὴ • ἀτιμασθῇ Θεός, ἢ κινδυνεύσῃ παρ' ἡμῶν τὸ ἀν- • τίθεον· εἰ δὲ ὅσον ἂν ἐξάρῃς τὸν Υἱὸν ἢ τὸ • Πνεύμα, οὐχ ὑπὲρ τὸν Πατέρα θήσει;, οὐδὲ τῆς • αἰτίας ἀποξενώσεις, ἀλλ' ἐκεῖσε ἀνοίσεις τὸ καλὸν • γέννημα καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον, προσερήσομαί 4 σε, ὦ λίαν φιλαγέννητε σὺ καὶ φιλάναρχε, πότε- «ρος ἀτιμάζει Θεὸν μᾶλλον, ὁ τοιούτων τιθεὶς ἀρ • χὴν, οίων αὐτὸς εἰσάγεις, ἢ ὁ μὴ τοιούτων, ἀλλ' < ὁμοίων τὴν φύσιν καὶ ὁμοδόξων, καὶ οἴων ὁ ἡμέτε • ρος βούλεται λόγος; ᾿Αλλὰ σοὶ μὲν εἰς τιμὴν μέγα, • καὶ μέγιστον ὁ σὸς υἱὸς, καὶ τοσούτῳ μᾶλλον, • ὅσπερ ἂν τὰ πάντα πατρώζῃ, καὶ χαρακτὴρ ᾗ ο γνήσιος τοῦ γεννήσαντος, καὶ οὐκ ἂν δέξαιο μια • ρίων ἀνδραπόδων εἶναι μᾶλλον δεσπότης ἢ ἑνὸς • γεννήτωρ παιδός· τῷ Θεῷ δὲ ἄλλο τι μείζον ή Υἱοῦ • τυγχάνειν Πατέρα, προσθήκη δόξης ἐστὶν, οὐχ • ὑφαίρεσις, ὡς δὲ καὶ προβολέα Πνεύματος; "Η · ἀγνοεῖς ὅτι σὺ μὲν κτισμάτων τιθεὶς ἀρχὴν τὴν • ἀρχὴν, λέγω δὲ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, οὔτε τὴν ἀρ • χὴν τιμᾶς, καὶ ἀτιμάζεις τὰ ἐξ αὐτῆς, τὴν μὲν, 30. Etenim si Filii, et Spiritus sancti dignita • tem confitentes, eos vel principii expertes in- ‹ duceremus, vel ad alterum principium referre- ‹ mus, timendum revera esset, ne Deus contemptu • afficeretur, aut Deo contrarium aliquid invehere- • tur. Cum autem, quantumlibet Filium aut Spiri ‹ tum extuleris, nunquam tamen eos supra Patrem ‹ ponas, nec a causa removeas: verum illuc præ- ‹ claram generationem et admirabilem processio4 nem referas, percontabor ex te, qui Unigeniti ‹ et principii expertis amorem tantopere præ te fers, ⚫uter tandem Deum magis contemnat, ipse qui ipsum talium, quales tu inducis, principium ‹ constituat, an qui non talium, sed natura et gloria æqualium, et quales doctrina nostra profitetur? An vero tibi ad honorem amplum, atque • adeo amplissimum erit, quod filium habeas,. idque eo magis si patrem in omnibus re- • bus referat, verumque genitoris sui simula- • crum gerat, tibique sexcentis servis imperare ‹ minus jucundum futurum est, quam unius • alii parentem esse: Deo autem quidpiam ma- • jus ac praestabilius erit, quam Filii Patrem esse, • quod quidem gloriæ accessio est, non decessio, οι ὅτι μικρῶν εἰσάγεις ἀρχὴν καὶ ἀναξίων θεότητος, • quemadmodum et Spiritus productorem esse? • An te illud fugit, cum Deum, Filii, ac Spiritus, ‹ velut creaturarum principium statuis, nec princi•* ‹ pium abs te honorari, et quæ ex eo manant, ignominia affici, illud quia vilium et exiguorum, ‹ ac deitate indignorum principium constituis, ‹ hæc quia parva, nec creata tantum, sed omnium ‹ etiam quæ creata sunt, contemptissima et abje- • clissima facis: siquidem horum causa, et ali- ‹ quaudo condita sunt, non secus ac instrumenta ab artifice, quæ ante artifices non erant, nec • alias exstitissent, nisi quid eorum opera Deus • creare voluisset, perinde videlicet ae voluntas • ipsa nequaquam sufficeret? Quidquid enim ali- • cujus rei gratia factum est, abjectius est eo, • propter quod factum est. Αt ego deilalis prinei- ‹ pium temporis expers, inseparabile atque infi- ‹ nitum statuens, et principium et ea, quæ a • principio manant, pari honore prosequor: illud • quia talium est principium, hæc quia tali modo, • et talia, et ex tali, nec tempore, nec natura, ‹ nec cultu, et veneratione distincta, unum divisim exsistentia, et conjunctim divisa, dictu licet ‹ mirum, non minus ob relationem, quam inter se habent, laudanda, quam unumquodque per • se acceptum, et intellectum, perfectam ex tribus perfectis Trinitatem, unitate nimirum ob divitias deitas supra materiam et formam sit, ex quibus ι τὰ δὲ, ὅτι μικρὰ καὶ μὴ κτίσματα μόνον, ἀλλὰ • καὶ πάντων κτισμάτων ποιεῖς ἀτιμότερα, είχε • τούτων ένεκεν ὑπέστη και ποτε ώσπερ όργανα < τεχνίτῃ πρὸ τῶν τεχνητῶν πρότερον οὐκ ὄντα, • οὐδ᾽ ἂν ἄλλως γενόμενα, εἰ μή τι κτίσαι δι' αὐτῶν • Αβουλήθη Θεός, ὡς οὐκ ἀρκοῦντος τοῦ βούλεσθαι; • Πᾶν γὰρ, δ τινὸς ἕνεκεν, ἀτιμότερον δι' δ γεγέ- • νηται. Ἐγὼ δὲ θεότητος, ἀρχὴν εἰσάγων ἄχρονον, • καὶ ὀχώριστον, καὶ ἀόριστον, τήν τε ἀρχὴν τιμῶ, • καὶ τὰ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἐπίσης· τὴν μὲν, ὅτι τοιού «των ἀρχὴν, τὰ δὲ, ὅτι οὕτω καὶ τοιαῦτα ἐκ τοῦ • τοιούτου, μήτε τῷ ποτέ, μήτε τῇ φύσει, μήτε · τῷ σεπτῷ διειργόμενα, ἐν ὄντα διῃρημένως, καὶ ο διαιρούμενα συνημμένω;, εἰ καὶ παράδοξον τοῦτο • εἰπεῖν οὐχ ἧττον ἐπαινετὰ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέ • σεως, ή καθ᾿ ἑαυτὸ ἕκαστον νοούμενόν τε καὶ • λαμβανόμενον, Τριάδα τελείαν ἐκ τελείων τριών • μονάδος μὲν κινηθείσης διὰ τὸ πλούσιον, δυάδος • δὲ ὑπερβαθείσης. Ὑπὲρ γὰρ τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος • ἐξ ὧν τὰ σώματα, Τριάδος δὲ ὁρισθείσης διὰ τὸ • τέλειον.» ‹ mota, binario autem superato, propterea quod • corpora constant: Trinita:e vero propter perfectionem definita. Animadversio. • Videsne etiam, qui profunda Spiri us investi- • gavit, et post dilectu: illum, et qui in pectus Επιστασία • Ορᾷς καὶ τὸν τὰ βάθη τοῦ Πνεύματος ερευνή ε σαντα, καὶ μετὰ τὸν ἐπιστήθιον καὶ ἡγαπημένον

* μαθητὴν τὸν Θεολόγος ἐπωνυμίαν κληρωσάμενον ε recubuit discipulum, ex theologia sibi mome ι ἅγιον, πῶς διὰ τῆς ὅλης περικοπῆς ταύτης διδά ‹ ascivit, Patrem, uti per universam banc pericoσκει, τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος • pem doceat ex Patre Spiritus sancti exsistenὕπαρξιν, ἐν οἷς ποτὲ μὲν λέγει περὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ ‹ tiam, dum nunc dicit de Filio et Spiritu; super ι τοῦ Πνεύματος ὡς οὐχ ὑπὲρ τὸν Πατέρα θήσεις, • Patrem ne ponas, neque a causa removeas, ve- · οὐδὲ τῆς αἰτίας ἀποξενώσεις, ἀλλ' ἐκεῖτε ἀνοίσεις τὸ • rum illue præclaram generationem, et admiraι καλὸν γέννημα, καὶ τὴν θαυμασίαν πρόοδον ἐντεῦθεν ‹ bilem processionem referas, quibus Patrem ι τὸν Πατέρα καὶ ἀμφοτέρων τοῦ τε Υἱοῦ, καὶ τοῦ 4 utriusque, Filii nempe et Spiritus pal.m aperte • Πνεύματος κηρύττων φανερώς αἴτιον, καὶ τοῦ ‹ que causam, et hujus quidem productorem, il1 μὲν γεννήτορα, τοῦ δὲ προβολέα· ποτὲ δὲ, ἐν οἷς ‹ lius parentem publicat; nunc vero, cum Paἀρχὴν τὸν Πατέρα δοξάζει, ὁμοτίμων καὶ ὁμοδό ● trem principium constituit eorum, qui pari hoζων· πάλιν ἐν οἷς προσθήκην δόξης είναι λέγει ‹ nore et gloria prædita sunt: necnon etiam. τῷ Πατρὶ τὸ Πατέρα τοῦτον εἶνα: Υἱοῦ, καὶ προδι ‹ cum accessioneta gloriæ Filii Patrem esse et ο λές Πνεύματος· καὶ αὖθις ἐν οἷς καὶ ἀμφοτέρων 4 productorem Spiritus nuncupat: tandemque ι ἀρχὴν τὸν Πατέρα καλεῖ;» ‹ cum utriusque principium Patrem fatetur? › Refutatio. Αντίρρησις. Η παροῦσα ἐπιστασία οὐδέν τι συντείνον ἔχει πρὸς τὸν σκοπόν, δι᾽ ἦν ὁ κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας ἐσπούδασταί σοι ἀγών. Τί; γὰρ τῶν ταύτης τροφίμων οὐ πλατεῖ κηρύττει τῷ στόματι ὡς ἀμφοτέρων, Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος δηλαδή, αἴτιος ὁ Πατήρ; Αλλ᾽ οὐκ ἐντεῦθεν τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πα τρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, τοῦτο δὴ τὴ τοῦ ἀγῶνα; σοι σκοπιμώτατον, διαγνωσθήσεται. Εἰ μὲν γὰρ ἀδιάφο ρον αίτιον Υιοῦ καὶ Πνεύματος ἦν ὁ Πατήρ ἦν ἂν τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα παντάπασιν ἀναμφίβολον· ἐπεὶ δὲ διάφορόν ἐστιν αἴτιον ὁ Πατήρ, ἡ δὲ διαφορὰ τῆς αἰτίας ἐκ τῆς διαφόρου προόδου τῶν ἐκεῖθεν αἰτιατῶν κατὰ τὴν τοῦ Νύσσης ἐπὶ (εολογία διασάφησιν·. Τὸ μὲν γάρ ἐστι προσεχώς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· ὁ ἀληθέστατόν ἐστι καὶ τὸν Πατέρα αἴτιον εἶναι Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος, καὶ τὸ Πνεῦμα μὴ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι, τὸ διὰ τὸ τὸν μὲν Υὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ αἰτίου Πατρὸς εἶναι, τὸ δὲ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ αἰτίου εκπορεύεσθαι προβολέως. ο Τοῦ αὐτοῦ, ἀπὸ τοῦ «Πάλιν Ἰησοῦς ὁ ἐμύς.» ΛΑ'. «Πατὴρ ὁ Πατήρ καὶ ἄναρχος. Οὐ γὰρ ἔκ τιο 4 νος, Υἱὸς ὁ Υἱὸς καὶ οὐκ ἄναρχος. Ἐκ τοῦ Πατρὸς γάρ. Εἰ δὲ τὴν ἀπὸ χρόνου λαμβάνεις ἀρχὴν, • καὶ άναρχος. Ποιητής γὰρ χρόνων. Πνεῦμα ἅγιον · ἀληθῶς τὸ Πνεῦμα, προϊὸν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, · οὐχ υἱἰκῶς δέ· οὐ γὰρ γεννητῶς, ἀλλ' ἐκπο- · ρευτῶς.» Επιστασία. • Ο ἐν τῇ ἀνωτέρω περισκοπή ποικίλως δι᾿ ἄλ • λων καὶ ἄλλων λέξεων διδάσκει ὁ ἅγιος, φανερῶς · ἐνταῦθα τοῦτο παρίστησιν.» Αντίρρησις. Εξι σαφέστερον ὁ ἅγιος ἐνταῦθα παρίστησι τὸ μὴ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα. Εἰπὼν γὰρ Πνεῦμα ἅγιον ἀληθῶς τὸ Πνεῦμα, προϊόν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐχ υἱἰκῶς δὲ, οὐ γὰρ γεννητῶς, αλλ' εκπορευτῶς, ἐδίδαξε καθαρῶς ὡς τὸ προϊέναι τὴν ὕπαρξιν καὶ ἀμφοτέρων τῶν προερχομένων PATROL. GR. CXII. Hæc plane animadversio nihil facit ad rem, de qua agimus, et ob quam tibi adversus Romanam Ecclesiam certamen susceptum est. Quis enim) ex illius alumnis non aperto ore prædicat, utriusque, Filii nempe et Spiritus, esse causam Patrem? Non tamen inde ex solo Patre spiritum esse, quod certaminis per te initi potissimus scopus est quispiam colliget. Namque si indifferens causa Pater esset Filii et Spiritus, esset utique absque ullo dubio ex solo Patre Spiritus; at com diversa ac differens causa sit Pater, et causæ differentia ex modo productionis eorum, quæ inde manant, secundum Gregorii Nysseni theologicam explanatio nem pendeat, Quod hoc quidem sit continue ex primo, hoc vero per id quod continue est, ex primo, › verissimum est Patrem causam esse et Filii et Spiritus, et Spiritum non ex solo Patre esse, quod Filius continue ex Patre causa est Spiritus vero per Filium ex causa productrice procedit. Ejusdem et oratione, quæ incipit: «Rursus Jesus neus. s XXXI. • Pater Pater est, et principii expers: < neque enim ex alio est. Filius Filius est, et nou < principii expers: ex Patre siquidem est. Quod st c temporis principium accipis, principio etiam ca • ret. Neque enim temporum effector tempori • subest. Spiritus sanctus vere Spiritus est, pro- ‹ manans quidem ex Patre, non tamen tiliationis, ‹ ut nec generationis modo, sed processionis. › Animadversio. • Quod superiori pericope aliis atque aliis ver- ‹ biş varie sanctus edocet, hac apertissime ante ‹ oculos ponit. ▸ Refutatio. Planius corte hic sanctus ante oculos ponit, nọn ex solo Patre spiritum esse. Nam cum dixisset Spirituın sanctum esse vere spiritum, promananteni quiclem ex Patre, non flationis; ut nec generaLionis mulo, sed processionis, manifesto decuit, simili processione eorum, qui procedunt, exsisten15

* 459 JOAN. VECCI GP. PATRIARCHE Liamo iudicari, cum familiari utriusque proprietate, δηλοί μετὰ τῆς οἰκείας ἑκάστῳ αὐτῶν ἰδιότητος· adeo ut ubicunque de Spiritu promanare enuntiatur, detur audienti intelligi, modo processionis illum promanare: et ubicunque de Filio, statim audiens addiscat, eum modo filiationis promanare. Et quisnam ex hac sola doctrina non percipiet, nullo modo a Romana Ecclesia pietatem vulneratam fuisse, innumeris in locis audiens, Spiritum sanctum ex Patre, et filio promanare? Neque enim dicet quispiam ex Patre modo processionis illum promanare, ex Filio vero, amissa processionis proprietate promanare filiationis, et generationis modo. Namque nomen Spiritus appositum, proprietatem nomini præscriptam prorsus præ se tulerit, nec unquam amiserit. Nam ut cum ipso Theologo loquar: c Quomodo proprietas manebil · si movetur et decidit? › Ejusdem ex oratione, cujus principium est: < Qniam heri splendidum luminum diem. › Cupio Patrem majorem dicere, ex quo id æquales habent, quod æquales sunt: hoc -c enim ab omnibus mihi concedetur. Verum prin- ‹ cipium vereor, ne minorum principium illud fa- ¸t ciam ac per hujusmodi prælationem contumelia . afficiam. Neque enim Patri gloria est, eorum quæ ‹ ex ipso sunt depressio. ›› Animadversio. • Hæc quoque pericope primæ prorsus similis 1 est, eadem et ipsa docens, Patrem scilicet • utriusque esse et Filii et Spiritus causam. Refutatio. · Quando hanc pericopem primæ prorsus similem · existimas, quod nec ipse abuuo, satisfuerint ad · refutandam dictam animadversionem, quæ pro primæ animadversionis refutatione in superiori adduximus. ὡ; ὅπου ἂν τὸ προϊέναι ἐπὶ τοῦ Πνεύματος λέγοιτο, ἐπίστασθαι τὸν ἀκούοντα παρευθύς ὡς ἐκπορευ τῶς ἐστιν αὐτὸ προϊόν· καὶ ὅπου ἂν τὸ προϊέναι ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ λέγοιτο, ἐπίστασθαι τὸν ἀκούοντα παρευθὺς ὡς γεννητῶς ἐστιν αὐτὸς προϊών. Καὶ τίς οὐκ ἂν ἐκ μόνης τῆς παρούσης θεολογίας δια γνοίη μηδέν τι τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν προσχε κρουκέναι τῇ εὐσεβείς, μυριαχοῦ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ προϊόν ἀκούων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Οὐκ ἂν γάρ τις ἐρεῖ ὡς ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς ἐκπορευτῶς αὐτὸ πρόεισιν, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐκε πορευτικὴν αὐτοῦ ἀποβαλλόμενον ιδιότητα, πρόει σιν υἱϊκῶς τε καὶ γεννητῶς. Τὸ γὰρ τοῦ Πνεύματος λαχόν όνομα τὴν ἀφορισθεῖσαν ἰδιότητα τῷ ὀνόματι πάντως ἀναπόβλητον ἔξει· ἐπεὶ, κατὰ τὸν αὐτὸν Θεολόγον εἰπεῖν «Πῶς ἂν ἰδιότης μείνῃ κινουμένη · καὶ μεταπίπτουσα;» Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ, «Χθὲς τῇ λαμπρᾷ τῶν Φώτων. Ο ΛΒ'. «Θέλω τὸν Πατέρα μείζω εἰπεῖν, ἐξ οὗ καὶ ι τὸ ἴσοις εἶναι τοῖς ἴσοις ἐστὶ καὶ τὸ εἶναι· τοῦτο · γὰρ παρὰ πάντων δοθήσεται. Καὶ δέδοικα την · ἀρχὴν, μὴ ἐλαττόνων ἀρχὴν ποιήσω, καὶ καθ • υβρίσω διὰ τῆς προτιμήσεως. Οὐ γὰρ δόξα τῷ ἐξ · οὗ ἡ τῶν ἐξ αὐτοῦ ταπείνωσις... Επιστασία. • Καὶ αὕτη ἡ περικοπὴ τῇ πρώτη σχεδὸν ἀποι ραλλάκτως τὸ αὐτὸ ἐκείνῃ διδάσκουσα, τὸ τὸν • Πατέρα δηλονότι καὶ ἀμφοτέρων εἶναι τοῦ Υἱοῦ, καὶ ι τοῦ Πνεύματος αἴτιον.» Αντίρρησις. Ἐπεὶ τὴν ῥηθεῖσαν περικοπὴν τῇ πρώτη σχεδόν ἀπαράλλακτον οἴει, ὅπερ σοι καὶ αὐτὸς σύμφημι, ἀρκέσει λοιπὸν εἰς ἀντίῤῥησιν τῆς ἐπὶ ταύτῃ ἐπι στασίας ή προηγησαμένη ἐπὶ τῇ ἐκείνης επιστασία ἀντιῤῥησις. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς τὴν Πεντηκοστήν λόγου. ΑΓ. «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἦν μὲν ἀεὶ, καὶ ἔστι, Ejusdem ex oratione in Pentecosten. XXX!II. ‹ Spiritus sanctus semper quidem erat, . et est, et erit, nec ullo ortu generatus, nec ‹ finem habiturus, sed semper cum-Patre et Fillo • conjunctus, atque connumeratus: nec enim con4 veniebat, ut vel Pater Filio, vel Filius Spiritu 1)ε ή Υιόν Πατρί, ἢ Πνεῦμα Υἱῷ. Τῷ μεγίστῳ γὰρ ‹‹ Baneto unquanı careret. Nam alioqui maximum 4 καὶ ἔσται, οὔτε ἀρξάμενον, οὔτε παυσόμενον, ἀλλ · ἀεὶ Πατρὶ καὶ Υἱῷ συντεταγμένον τε καὶ συν 4 αριθμούμενον. Οὐδὲ γὰρ ἔπρεπεν ἐλλείπειν ποτέ • ἂν ἦν ἄδοξος ἡ θεότης, ὥσπερ ἐκ μεταμελείας ελα • θοῦσα εἰς συμπλήρωσιν τελειότητος. "Ην οὖν · ἀεὶ μεταληπτὶν, οὐ μεταληπτικόν, πληροῦν, οἱ • πληρούμενον, ἁγιάζον, οὐχ ἁγιαζόμενον, θεοῦν, οὐ • θεούμενον. Αὐτὸ ἑαυτῷ ταυτὸν ἀεὶ, καὶ οἷς συντέ ι τακται, ἀόρατον, ἄχρονον, ἀχώρητον, ἀναλλοίωτον, · ἄποιον, ἄποσον, ἀνείδεον, ἀναφές, αυτοκίνητον, αύτο εξούσιον, αὐτοδύναμον, παντοδύναμον, καὶ πρὸ 4 τὴν πρώτην αἰτίαν, ὥσπερ τὰ τοῦ Μονογενούς • ἅπαντα, οὕτω δὴ καὶ τὰ τοῦ Πνεύματος ἀναπέμ ‹ divinitati dedecus conflaretur, ut quæ ad perfe- - ctionem tanquam ex pœnitentia venisset. Erat «igitur semper perceptibilis, non participans, per- „ficiens, non ab alio perfectus, explens non expletus, sanctificans non sanctificatus, deificans ‹‹ non deificatus, ipse semper, et secun et cum n iis, quibus.adjunctus est, idem et æqualis, invi • sibilis, temporis expers, nullo loco inclusus, • immutabilis qualitate, quantitate, forma et tactu • earens, seipsum movens, ac sempiternum mo- • tum babens, arbitrii liber, per se potens, omnipotens, tametsi ad primam causam, ut omni 4 ea, quæ Unigeniti sunt, ita etiam, quæ Spiritus sancti sunt, referantur.» • πεται,

Επιστασία. • Πρόσχες κανταῦθα τῷ ἁγίῳ, αἴτιον τοῦ τε • Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα διδάσκοντι, Αντίρρησις. Αλλά πρόσχες καὶ τῷ· Οὐδὲ γὰρ ἔπρεπεν έλα λείπειν ποτέ η Υΐν Πατρί, ή Πνεῦμα Υἱῷ.» Διὰ τοῦ Υἱοῦ γὰρ ὁ Θεολόγος συνάπτων τὸ Πνεῦμα, τοὺς δ' Υἱοῦ θεολογοῦντας ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα συνίστησιν. Animadversio. ‹ Nota ex his quoque, sanctum Filii et Spiritus ‹ causam Patrem profiteri. › Refutatio. Verum nota tu illa: < Nec enim conveniebat, ut vel Pater Filio, vel Filius Spiritu fancto careret. › Per Filiumn enim Theologus Patri Spiritum conjungens, eos qui per Filium ex Patre Spiritum esse decernaut, confirmat. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ τῆς ἐν ταῖς διαλέξεσιν Ejusdem ex orat. de moderatione in disputationibus ευταξίας. ΑΓ. «Δέον ἕνα Θεόν Πατέρα γινώσκειν, ἄναρχον · καὶ ἀγέννητον, καὶ ἕνα Υἱὸν γεγεννημένον ἐκ τοῦ • Πατρός, καὶ Πνεῦμα ἐν, ἐκ Θεοῦ τὴν ύπαρξιν ἔχον, ο παραχωροῦν Πατρὶ μὲν ἀγεννησίας, Υἱῷ δὲ γεννήι σεως· τὰ δ᾽ ἄλλα καὶ συμφυές, καὶ σύνθρονον, · καὶ ὁμάδοξον, καὶ ὁμότιμον.» Επιστασία. • 'Ακούων κἀνταῦθα περὶ τοῦ Πνεύματος ὅτι ἐκ • Θεοῦ τὴν ὑπαρξιν ἔχει, τὸ, ἐκ Θεοῦ, πρὸς τὰς ο προλαβούσας χρήσεις τῶν λοιπῶν ἁγίων συμβί ο βαζε, καθὼς ἐν πολλαῖς ἐκείνων σαφέστερον ἐπο ι εσημειωσάμεθα. ο Αντίρρησις. Οὐδεὶς ἀκούων περὶ τοῦ Πνεύματος ὅτι ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχει, οὐχὶ ἐκ Πατρὸς νοεῖ, τὸν ἐκ Θεοῦ. Ἀλλ᾽ οὐδεὶς πάλιν τὴν ἀλήθειαν παντὸς προτιθέμε νης τοῖς λέγουσι, δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς αὐτὸ τὴν τοιαύτην ύπαρξιν ἔχειν, ἀντιλέξειεν ἄν. Οὐδὲ γὰρ ἐναντία ταῦτα καὶ ἀλλήλοις μαχόμενα, διὰ τὸ πᾶν τὸ δι' Υἱοῦ καὶ παρὰ Υἱοῦ, καὶ ἐξ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχειν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ Υἱοῦ πρώτου λόγου. ΑΔ'. «Ἡμῖν δὲ μοναρχία τὸ τιμώμενον. Μοναρ • μία δὲ, οὐχ ἣν ἐν περιγράφει πρόσωπον. "Εστι γὰρ · καὶ τὸ ἐν, στασιάζον πρὸς ἑαυτὸ, πολλὰ καθίστα εσθαι, ἀλλ᾽ ἣν φύσεως ομοτιμία συνίστησι, καὶ ι γνώμης σύμπνοια, καὶ ταυτότης κινήσεως, καὶ ι πρὸς τὸ ἐν τῶν ἐξ αὐτοῦ σύγνευσις, ὅπερ ἀμή. · χανον ἐπὶ τῆς γεννητῆς φύσεως, ὥστε κἂν ἀριθμῷ ι διαφέρῃ, τῇ γε οὐσίᾳ μὴ τέμνεσθαι. Διὰ τοῦτο ι μονὰς ἀπ' ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθείσα μέχρι τριά- η ι δος ἔστη. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡμῖν, ὁ Πατήρ, ὁ Υἱός, · καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ὁ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολευτο < λέγω δὲ ἀπαθῶς καὶ ἀχρόνως καὶ ἀσωμάτως, τῶν · δὲ τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα, ἢ οὐκ οἶδ' ὅπως ι ἄν τις ταῦτα καλέσειεν, ἀφελών πάντη τῶν όρων • μένων. Οὐ γὰρ δὴ ὑπάρχουσιν ἀγαθότητος εἰπεῖν · θαῤῥήσομεν, ὁ τῶν παρ' Έλλησι φιλοσοφησάντων ι εἰπεῖν τις ἐτόλμησεν, οἷον κρατήρ τις υπερβύη ι σαφῶς οὕτωσὶ λέγων, ἐν οἷς περὶ πρώτου αιτίου · καὶ δευτέρου φιλοσοφεί. Μήποτε ἀκούσιον τὴν γέννησιν εἰσαγάγωμεν, καὶ οἷον περίττωμά τι · φυσικὸν καὶ δυσκάθεκτον, ἥκιστα τοῖς περὶ ο θεότητος ὑπονοίαις πρέπον. Διὰ τοῦτο ἐπὶ τῶν ι ἡμετέρων όρων ἱστάμενοι, τὸ ἀγέννητον εἰσservanda. XXXIII. At qui unum Deum Patrem agnoscere • oportet, principii expertem, et ingenitum, et ‹ unam Filium ex Patre genitum, et unum Spiri- • tum ex Deo substantiam habentein, buc solo no- • mine Patri cedentem, quod non ingenitus sit, 4 hoc item Filio, quod non genitus sit, czlera au- • Lem ejusdem omnino natura, dignitatis, hono- ‹ ris, gloriæ. › Animadversiο. Hic etiam audiens de Spiritu, eum ex Deo • substantiam habere, illud ex Deo cun præce- • dentibus reliquorum sanctorum verbis conferto, ‹ ut in multis explanatius adnotavimus. › Refutatio. Nemo de Spiritu audions ex Deo substantiam babere, illud ex Deo de Patre non intelligat. Sed nemo rursus, qui veritatem rebus aliis præponit, asserentibus, per Filium ex Patre eum similem substantiam habere, contradicet: neque enim hæe contraria sunt, nec sibi invicem pugnant, quod, qui pur Filium, et a Filio, et ex Filio dicitur esse, in primam causam Patrem relationem habet. Ejusdem ex oratione prima de Filio. XXXIV. ‹ At nos unius Dei principatum coli- ‹ mus. Unius autem principatum dico, non quem • persona una circumscribit, deri enim potest, ut ‹ quod unum est, si a seipso dissideat, secumque ‹ discordet, multa fat, sed quem æqualis naturæ • dignitas constituit, et voluntatis consensio, • motusque identitas, atque ad unam, et eamdem ‹ rem, eorum quæ ex ipso sunt conjuncta propensio, id quod in rebus procrealis feri nequit, ‹ ita ut etiam si numero differant, potentia tamen ‹ minime inter se dissideant. Quo circa unitas • principio in binarium mota, in trinitate consti- ‹ tit. Atque hoc nobis est Pater, et Filius, et Spi- ‹ ritus sanctus; Pater quidem genitor, et pro- ‹ ductor, citra tamen illam passioncin ac tempus, ‹ atque incorporeo modo: horum autem alter so- ‹ boles, alter processio, aut quibus verbis hæc • quispiam vocare qucat, nescio, ab iis, quæ • sub oculorum sensum cadunt, prorsus abstracta. Neque enim bonitatis superfusionem die ‹ cere audebimus, tametsi quispiam eorum, qui ⚫ apud ethnicos philosophiæ laude floruerunt, boc ‹ vocabulo uti non dubitarit, cum de prima et sur

«ἐκπορευόμενον, ὥς πού φησιν αὐτὸς ὁ Θεὸς καὶ • Λόγος. Πότε οὖν ταῦτα; Εἰ δὲ δεῖ τι καὶ νεανικῶς • εἰπεῖν, ὅτε ὁ Πατήρ. Πότε ὁ Πατήρ; Οὐκ ἦν ὅτι • οὐκ ἦν. Τοῦτο οὖν καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ • ἅγιον. Πάλιν ἐρώτα με, καὶ πάλιν ἀποκρινοῦμαι ι σοι. Πότε δὲ ὁ Υἱὸς γεγέννηται; "Οτε ὁ Πατήρ · οὐ γεγέννηται. Πότε δὲ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται; • Οτε ὁ Υἱὸς οὐκ ἐκπορεύεται, ἀλλὰ γεγέννηται • ἀχρόνως καὶ ὑπὲρ λόγον, εἰ καὶ μὴ δυνάμεθα τὸ • ὑπὲρ χρόνον παραστῆσαι, θέλοντες χρονικὴν ἐκε 4. φυγεῖν ἔμφασιν. Τὸ γὰρ ὅτε, καὶ πρὸ τοῦδε, καὶ 4. μετὰ ταῦτα, καὶ ἀπ᾿ ἀρχῆς, οὐκ ἄχρονα, καν ότι • μάλιστα βιαζώμεθα. Πλὴν εἰ τὸ παρεκτεινόμενον • τοῖς ἀϊδίοις διάστημα, τον αιώνα, λαμβάνομεν, ε τὸ μὴ κινήσει τινί, μηδὲ ἡλίου φορᾷ μεριζόμενον • καὶ μετρούμενον, ὅπερ ὁ χρόνος. Πῶς οὖν οὐ συν • άναρχα, εἰ συναίρια; "Οτι ἐκεῖθεν, εἰ καὶ μὴ μετ' • ἐκεῖνον. Τὸ μὲν γὰρ ἄναρχον καὶ ἀΐδιον, τὸ αἴδιον • δὲ οὐ πάντως ἄναρχον, ἕως ἂν εἰς ἀρχὴν ἀναφέρη- < ται τὸν Πατέρα. Οὐκ ἄναρχα γοῦν τῷ αἰτίῳ. Δῆλον 1 cunda causa dissereret, perspicuis verbis ita • άγομεν, καὶ τὸ γεννητῶν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς • loquens. Velut poculum quoddam superfluxit. • Verendum enim esset, ne coactam quandam ‹ generationem inveheremus, ac velut naturale • quoddam excrementum retentuque difficile, in • divinitatem minime quadrans. Proinde - fiuibus ‹ nostris nosmet continentes, ingenitum et geni- ‹ tum inducimus, et ex Patre procedentem, Ill • quodam loco Deus ipse ac Verbum prænun- • tiavit. Sed quando hæc? inquient. Nimirum hæc • supra quando sunt. Quod si ctiam audaciuscule ‹ aliquid dicendum est, tum hæc erant, cum Pater ‹ erat. Quando autem Pater? Nunquam non fuit. Idem de Filio, idem de Spiritu sancto promi ptum est dicere. Quod si rursus me interroges, • rursus tibi respondebo. Quando Filius genitus β • est? Cum Pater genitus non est. Quando Spiri- • tus processit? Tunc cum Filius non processit, • sed citra tempus ullum, ac supra omnem ratio. •nis humanæ captum genitus est, etiamsi id quod supra tempus est, declarare cupientes, • temporalein speciem ac significationem fugere ‹ nequeamus. Etenim hæ voces, quando, antehac, • postbac, a principio, temporis neutiquam exper- ‹ les sunt, quamcunque vim illis inferamus. Nisi • forte ævum accipiamus, hoc est intervallum 4 nec ullo motu, aut solis cursu, quæ ⚫et Spintus sanctus Patri coæterni • dum et ille sint expertes? Quia ab ipso sunt, licet 4 caret, alernum quoque est, quod autem aeternum est, • quandiu ad Patrem velut ad principium et originem • principio minime carent: Perspicuum est autem • rum causa: neque enim sol lucem tempore antecedit; quantum autem ad tempus principij expertes sunt, quamlibet tu verborum Jarvis simpliciores animos territes: Dec enim tem- · δὲ τὸ αἴτιον ὡς οὐ πάντως πρεσβύτερον τῶν ὧν • ἐστιν αἴτιον· οὐδὲ γὰρ τοῦ φωτὸς ὁ ἥλιος· καὶ ἄν- • αρχά πως τῷ χρόνῳ, κἂν σὺ μορμολύττῃ τοὺς ἁπλου • στέρους· οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον τὰ ἐξ ὧν ὁ χρόνος. illud, quod simul cum rebus æternis extenditur, temporis natura est, definitur. Quid ergo, inquies, si Filius sunt, quid afferri potest, quin priucipii quoque, quemadmonon post ipsum. Quod enim principio non protinus quoque, principio vacal, refertur. Ergo illi quantum ad causam causain non omnino antiquiorem esse iis, quo. + puri subsunt, ea, ex quibus tempus originem sunipsit. Animadversio. ‹ Considerato diligenter dictiones in-hac pericope • comprehensas, et earum sententiam. Quid-nem pe «colligatur ex illo, atque ad unam et eamdem rem • eorum, quæ ex ipso funt, conjuncta propensio, ‹ et modis omnibus, ambo Filium et Spiritum ex • Uno esse. Patre, non autem unum ex duobus: 1. neque minus et ex illo. Alter quidem genitor et • productor, horum autem alter soboles, alter pro1. cessio: uti et ex illo, ingenitum inducimus, Pa- • trem scilicet, et ex Patre procedentem, Spiric. lum nempe, necnon et ex illo; ergo illi, quantum • ad causam principio non carent, quod aperte in- • nuit causam. His enim manifesto unum amborum ‹‹ esse causam, non vero duos unius comprobat.» Refutatio. Licet ex supralaudato dicto: ‹ Ad unam et eamdem rem eorum, quæ ex ipso sunt, conjuncta propensia, › colligatur ex uno· Patre ambo esse et Fihum et Spiritum, attamen ex dicto, «Alter quidemn genitor, et productor, horum autem alter soboles, alter processio, › kon unamn esse simpliciter causam, sed unam eamdemque causam año atque alie suodo causam esse Filii et Spiritus, nemine id neΕπιστασία. • Πρόσεχε συνετῶς καὶ ταῖς ἐν τῇ παρούσῃ πε • ρικοπῇ τοῦ ἁγίου λέξεσι καὶ τῇ τούτων ἐννοίᾳ. Τί • δηλονότι συνάγεται ἐκ τοῦ, καὶ πρὸς τὸ ἐν τῶν ἐξ • αὐτοῦ σύνευσις, καὶ πάντως τὸν καὶ ἄμφω, τόν τε · Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐξ ἑνὸς εἶναι τοῦ Πατρὸ;, «οὐ μὴν τὸ ἓν ἐκ τῶν δύο. Τὸ αὐτὸ δὲ πάντως καὶ • ἐκ τοῦ, ὁ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολεὺς, τῶν δὲ τὸ • μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα· ὥσπερ καὶ ἐκ τοῦ, • τὸ ἀγέννητον εἰσάγομεν, ήγουν, τὸν Πατέρα. Το «· γεννητόν, δηλονότι τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς 4 εκπορευτόν, τὸ Πνεῦμα δηλαδή, καὶ ἐκ τοῦ· οὐκ · ἀναρχα γοῦν τῷ αἰτίῳ, δῆλον δὲ τὸ αἴτιον. Σαφῶς " «γὰρ ἐντεῦθεν παρίστησι τὸν ἕνα καὶ ἀμφοτέρων ι εἶναι αἴτιον, οὐ μὴν τοὺς δύο τοῦ ἑνός. κ Αντίρρησις. Εἰ καὶ ἐκ τῆς λεγούσης ῥήσεως, «Πρὸς τὸ ἐν τῶν ἐξ αὐτοῦ σύνευσις ο συνάγεται τὸ ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς εἶναι ἄμφω, τόν τε Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἐκ τῆς λεγούσης ρήσεως, «Ὁ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολεύς, τῶν δὲ τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα, κ οὐχ ὅτι ἐν ἁπλῶς τὸ αἴτιον, ἀλλ' ὅτι αὐτὸ τὸ ἓν απτιον διαφόρῳ τρόπῳ ἐστὶν αἴτιον Υἱοῦ καὶ Πνεύματ τος, ὁμολογουμένως συνάγεται. Δε γὰρ λέξεις αύται

τὸν διάφορον τρόπον μᾶλλον δηλοῦσι τοῦ τε αἰτίου gante, concluditur. Namque dictiones hæ diversum τοῦ τε αἰτιατοῦ. Τὸ γὰρ αἴτιον διὰ τοῦτο τὸ τοῦ γεννήτορος και προβολέως ἔσχηκεν ὄνομα, ὅτι διαφόρῳ τρόπῳ ἐστὶν αἴτιον. Καὶ τὸ αἰτιατὸν διὰ τοῦτο τοῦ γεννήματος καὶ προβλήματος ἔσχηκεν ὄνομα, ὅτι διαφόρως πρόεισιν ἐκ τοῦ αἰτίου. Καὶ ἡ μὲν τῶν λέξεων διαφορὰ τὸ διάφορον τῆς προόδου δεδήλωκε· «Τὸ δὲ τῆς προδου διάφορον ὑπὸ μάρτυρι τῷ Νύσο σης, τὸ προσεχῶς ἐστι, καὶ διὰ τοῦ προσεχώς.» Ἐκ δὲ τοῦ προσεχῶς καὶ διὰ τοῦ προσεχῶς, ἀναφαίνεται διὰ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Τοῦτο γοῦν ἐστι, τὸ ἐκ τοῦ·. Ὁ μὲν γεννήτωρ καὶ προβολεὺς, τῶν δὲ, τὸ μὲν γέννημα, τὸ δὲ πρόβλημα ο συναγόμενον· ἡ δήλωσις δηλαδή τοῦ διαφόρου τῆς αἰτίας τρόπου, καὶ τῆς τῶν αἰτιατῶν διαφόρου προόδου, οὔμενουν ἁπλῶς οὕτω τὸ ἐξ ἑνὸς αἰτίου εἶναι αὐτὰ, ὡς ἐπέστησας σύ. Τὸ γὰρ ἐξ ἑνὸς αἰτίου ἐκ μόνης τῆς ῥήσεως ἐδηλώθη της, ο Πρός τὸ ἐν τῶν ἐξ αὐτοῦ σύνευσις, ο ἐκ δὲ τοῦ διαφόρως εἶναι ἄμφω τὰ αἰτιατὰ τὸ μὲν ἐκ μόνου δηλαδὴ τοῦ πρώτου, ὡς προσεχῶς ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσ εχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τοῖς θεολόγοις Πατράσιν ἡμῶν ἐπεγένετο, ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἰπεῖν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ Υἱοῦ δευτέρου λόγου. ΑϚ'. Ιδιον δὲ τοῦ μὲν ἀνάρχου Πατὴρ, τοῦ δ' ι ἀνάρχως γεννηθέντος Υΐς, τοῦ δὲ ἀγεννήτως 4 προελθόντος, ἢ προϊόντος, τὸ Π.εῦμα τὸ ἅγιον. Επιστασία. modum potius indicant causa el causali. Causa siquidem propterea sibi et genitoris et productoris nomen vindicavit, quod diverso modo causa est; × el causatum propterea sobolis et processionis nomen ascivit, quod diverso modo ex causa promanat. Et plane dictionum diversitas diversitatem promanationis ostendit. Promanatiouis vero diversitas, teste Nysseno, • Quod continuum est, et per illud quod continuum est, eo vero, quod continuum est, et per illud quod continuum est, apparet per Filium promanare Spiritum ex Palre. Hoc itaque ex illo, • Genitor vero et productor horum, alter soboles est, alter processio, colligitur, manifestatio nempe diversi causæ modi, et causa'orum diversæ promanationis: non autem simpliciter ita ex una causa illa esse, ut tu animadvertisti. Quod enim ex una causa est, ex dictione illa sola manifestatur, quæ dicit, Ed ad unum, que ex ipse sunt, conjuncta propensio:» ex eo vero quod diverso modo causata se habeant, học quidem ex solo Patre, nti continue ex ipso, alterumi veço per illud continuum est ex primo, theologis nostris Patribus arrisit, ex Patre et Filio Spiritum dicere. Ejusdem ex Oratione secunda de Filio. XXXVI,‹ Proprium autem ejus, qui principii expers • est, nomen est Pater; ejus qui citra ullum princi- • pίum genitus est, Filius; iliius qui citra generatio- • nem processit, aut progreditur, Spiritus sanctus. Animadversio. · Μὴ τὸ ἄνευ προσθήκης τινὸς ἐνταῦθα γραφῆναι · περὶ τοῦ Πνεύματος ὡς προϊόντος, ἢ καὶ προελο θόντος θροείτω σε, ἀλλὰ πρὸς τὰ προγραφέντα ι καὶ τοῦτο συμβίβαζε. Μᾶλλον μὲν οὖν ἐκ τῶν ἐν τῇ · ἐφεξῆς περικοπῇ προσθηκῶν, τὴν τούτου δέχου -. tur, illius declarationem petito.» ι σαφήνειαν. ‹ Ne te obturbet absque ulla additione hic scribi e de Spiritu, processit, aut progreditur, sed illu ‹ ad supra jain scripta computa et confer. Imo ex • additionibus, quæ in subsequenti pericope legunΑντίρρησις. Η τοῦ ῥητοῦ σαφήνεια περιφανές. Παρίστησι γὰρ ὡς ἡ κυρίως ἰδιότης τοῦ Πνεύματος αὐτὴ ἡ κλῆσίς ἐστι τοῦ Πνεύματος· καὶ ἔθεν ἂν ἐστι προελθόν, ἢ προϊόν τὸ Πνεῦμα ὡς Πνεῦμα ἐκπορευτών, οὔμενουν ὡς γεν νητός πρόεισιν Υἱός. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου. ΛΖ΄. «Καὶ πάλιν ἥλιον ἐνεθυμήθην καὶ ἀκτῖνα · καὶ φῶς. Ἀλλὰ κανταῦθα δέος πρῶτα μὲν μὴ • σύνθεσίς τις επινοῆται τῆς ἀσυνθέτου φύσεως, ὥσ 1 περ ἡλίου καὶ τῶν ἐν ἡλίῳ· δεύτερον δὲ, μὴ τὸν • Πατέρα ουσιώσωμεν, τἄλλα δὲ μὴ ὑποστήσωμεν, · ἀλλὰ δυνάμεις Θεοῦ ποιήσωμεν, ἐνυπαρχούσας, · οὐχ ὑφεστώσα;. Οὔτε γὰρ ἀκτίς, οὔτε φῶς ἄλλος ο ήλιος, ἀλλ᾽ ἡλιακαί τινες ἀπόῤῥοιαι, καὶ ποιότη τες οὐσιώδεις. Καὶ ἅμα τὸ εἶναι, καὶ τὸ μὴ εἶνα: κ τῷ θεῷ δῶμεν ἐν τούτοις ὅσον ἐκ τοῦ ὑποδείγματ 4 το;, & καὶ τῶν εἰρημένων ατοπώτερον.» Επιστασία. • Ορα πάνυ θαυμαστόν, πῶς, εἰ καὶ μὲ ἀρέσκει Refutation Dieti hujusce declaratio aperta est. Ostendit enim ipsissimam proprietatem Spiritus appellationem ip saw Spiritus esse; et unde processit, aut progre ditur Spiritus, tanquam Spiritum procedentem pregredi, non vero genitum, uti Filium, Ejusdem ex oratione de Spiritu sancto. XXXVII. «Solem rursus in radium, ac lurem eu- ‹ gitavi. Verum hic quoque metuendum est, primum • ne incompositas naturæ incompositio quædanı 4 excogitetur, quemadmodum solis et eorum, qu soli insunt. Deinde ne Patri quidem essentiam • tribuamus, sed reliquos subsistere negemus, ve, ‹ rum facultates quasdam Dei constituamus, quæ ‹ ipsi quidem insint, non autem per se subsistant. ‹ Neque enim radius `aut lux alii soles sunt, sed solis velut defluxus quidam, et substantiales quali- • tates. Ac præterea nesimul elesse et non esse, Deo ‹ in his demus, quantum ex hoc exemplo colligi po1 test, id quod superioribus etiam absurdius fuerit. Animadversio. • Falle almirabile est hoc quod audis. Licet

• enim praesens exemplum sancto non perplaceat, ν τῷ ἁγίῳ τὸ παρὸν ὑπόδειγμα διὰ δέος εύλογον, • propter timorem, non utique a ratione alienum; • attamen ex hoc quoque probat apertissime, ex • Patre utramque, Filium scilicet et Spiritum veluti ex sole lumen et radius est, esse. › Refutatio. Verum est, exemplum palam ostendere, utrum - que esse ex Patre: sed illud quoque modis omnibus ostendit, per Filium esse Spiritum, uti ex sole per radium lumen. Ejusdem ex Oratione de Spiritu sancto. • ὅμως κάκ τούτου παρίστησι σαφῶς ὡς ἐκ τοῦ Ha- • τρὸς καὶ ἄμφω, ὅ τε Υιός δηλαδή καὶ τὸ Πνεῦμα, · ὡς ἐξ ἡλίου φῶς καὶ ἀκτίς.» Αντίρρησις. Αληθῶς τὸ ὑπόδειγμα ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ ἄμφω παρίστησιν· ἀλλ' ὅμως πάντη σαφῶς τὸ δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐξ ἡλίου διὰ τῆς ἀκτῖνος τὸ φῶς. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου. ΛΗ'. «Ἐπεὶ δέ σου τὴν πρώτην διαίρεσιν οὐ δεν • χόμεθα, τὴν μηδὲν ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ μέσον • ὑπολαμβάνουσαν, αὐτίκα οιχήσονταί σοι μετὰ τῆς ι σεμνῆς διαιρέσεως οἱ ἀδελφοὶ καὶ οἱ υἱωνεί, ὥσπερ • τινὸς δεσμοῦ πολυπλόκου τῆς πρώτης ἀρχῆς συν • διαλυθείσης, συνδιαλυθέντες καὶ τῆς Θεολογίας • υποχωρήσαντες. Ποῦ γὰρ θήσεις τὸ ἐκπορευτόν, • είπέ μοι, μέσον ἀναφανὲν τῆς σῆς διαιρέσεως, καὶ • παρὰ κρείσσονος ἢ κατὰ σὲ θεολόγου, τοῦ Σωτῆ • ρος ἡμῶν, εἰσαγόμενον; εἰ μὴ τὴν φωνὴν ἐκείνην • τῶν σῶν ἐξεῖλες Ευαγγελίων. Διὰ τὴν τρίτην σου διαθήκην, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, δ' παρὰ τοῦ Πατρὸς < ἐκπορεύεται· 8 καθόσον μὲν ἐκεῖθεν ἐκπορεύεται, · οὐ κτίσμα, καθόσον δὲ οὐ γεννητόν, οὐχ Υἱός, και • θόσον δὲ ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ μέσον, Θεός. Καὶ • οὕτω σου τὰς τῶν συλλογισμῶν ἄρχις διαφυγόν, • Θεὸς ἀνεπέφηνε τῶν σῶν διαιρέσεων ἰσχυρότερος. • Τίς οὖν ἡ ἐκπόρευσις; Εἰπὲ σὺ τὴν ἀγγεννησίαν • τοῦ Πατρὸς, κἀγὼ τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ φυσιολο ο γήσω, καὶ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος, καὶ παν • ραπληκτίσομεν ἀμφότεροι, εἰς Θεοῦ μυστήρια • παρακύπτοντες· καὶ ταῦτα τίνες; Οἱ μηδὲ τὰ ἐν • ποσὶν εἰδέναι δυνάμενοι.» XXXVIII. ‹ Quoniam porro divisionem tuam pri- ● mam, qua inter ingenitum et genitum nihil medium • esse arbitraris, haud quaquam admittimus, protinus • tibi rum praclara tua divisione fratres illi et ne- • potes peribunt, ut qui prime illo disputationis tuæ capite, quasi multiplicis cujusdam nexus • initio primo soluto, simul quoque soluti ac di- • lapsi sint, atque a divinitatis doctrina sese sub- • duxerint. Ubi enim, quæso, pones id quod pro- ‹ cedit, quod quidem inter duas divisionis tuæ • partes interjectum esse constat, atque a Theo- • logo multo te praestantiore, nimirum a Christo, • introducitur? Nisi fortasse vocem illam propter • tertium tuum testamentum ex Evangeliis sustulisti, Spiritus sanctus qui a Patre procedit. • Qui quatenus ab iHo procedit, creatura non • est, quatenus rursus genitus non est, Filius • non est, quatenus autem inter ingenium ‹ et genitum medius est, Deus est. Atque ita ♥ vitatis syllogismorum tuorum laqueis, Deus ma- • nifeste apparuit, divisionibus tuis firmior, ac va- • lentior. Quae ergo est hæe processio, inquies? ‹ Dic tu quæ Patris ingenitura sit, et ego Filii ge- • nerationem, et Spiritus processionem explicare aggrediar: ut ambo mentis versania præcipites • agamur, in Dei mysteria oculos injicientes: idque qui tandem? Nempe qui ne ea quidem, quæ ante pedes sunt scire possumus. ▸ Animadversio. • Hanc pericopem, quæ planissima est, expla • natione indigere non puto. Cum enim sanclus • dixerit, fratres et nepotes perituros, hoe prorsus innuit, ingenitum Spiritum esse, et ex sold • Patre, non autem ex Filio procedere. › Refutatio. Næ tu quidem vera non loqueris, quoa sanctus dixit, c fratres et nepotes periturus,» prorsus innuisse, ex solo Patre, non autem ex Pilio Spiritum procedere: sed tantummodo illum precedere non tamen ingenitum uti Patrem, neque genitumi oti Filium. Hoc enim notat illud, Ubi pones id quod procedit, quod quidem inter duas divisionis tuae partes interjicitur? Ejusdem ex eadem oratione.. XXXIX. Nobis Deus unus est, quoniam una dei- - tas, atque ad unum ea, quæ ex eo sunt, referuntur, • -tiamsi tres personas credimus. Neque enim hoc • magis, illud minus est Deus, nec hoc prius illud Επιστασία. • Ταύτην την περικοπήν σαφεστάτην οὗταν οι • μαι μὴ δεῖσθαί τινος ἐπεργασίας. Ἐκ γὰρ τοῦ τὸν ἅγιον,εἰπεῖν τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τοὺς υἱωνούς οχή · σεσθαι τοῦτο πάντως παρίσταται τό τε ἀγέννητων • τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, οὐ • μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευτόν; κ Αντίῤῥησις. Οὐκ ἀληθῶς ἔφης, ἐκ τοῦ τὸν ἅγιον εἰπεῖν, «τοὺς ἀδελφοὺς καὶ τοὺς υἱωνοὺς οἰκήσεσθαι, ο πάντως παρίστασθαι τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, οὐ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ τὸ, μόν νως ἐκπορευτὸν αὐτὸ εἶναι. Ούμενουν ἀγέννητον, ὡς ὁ Πατήρ, ἢ γεννητόν, ὡς ὁ Υἱός. Τοῦτο γὰρ δι λοι τὸ, «Ποῦ θήσεις τὸ ἐκπορευτὸν, μέσον ἀναφα μὲν τῆς σῆς διαιρέσεως;» Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΑΘ'. «Ἡμῖν εἰς Θεός, ότι μία θεότης, καὶ πρὸς • ἂν τὰ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀναφορὰν ἔχει, καν τρία πιο • σκεύηται. Οὐ γὰρ τὸ μὲν μᾶλλον, τὸ δὲ ἧττον · Θεός· οὐδὲ τὸ μὲν πρότερον, τὸ δὲ ὕστερον. Οὐδὲ

470° · βουλήσει τέμνεται, αὐδὲ δυνάμει μερίζεται. οὐδέ • posterius. Nec voluntate scinduntur, aut potentia · τι τῶν ὅσα τοῖς μεριστοῖς ὑπάρχει, κανταῦθα λαι δεῖν ἔστιν, ἀλλ' ἀμερίστως ἐν μεμερισμένοις, εἰ · δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἡ θεότης, καὶ οἷον ἐν ἡλίοις · τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων, μία τοῦ φωτὸς σύγκρα1 σις. Ὅταν μὲν οὖν πρὸς τὴν θεότητα βλέψωμεν. • Καὶ τὴν πρώτην αἰτίαν, καὶ τὴν μοναρχίαν, ἐν · ἡμῖν τὸ φανταζόμενον· ὅταν δὲ πρὸς τὰ, ἐν οἷς ι ἡ θεότης, καὶ τὰ ἐκ τῆς πρώτης αἰτίας ἀχρόνως ι ἐκεῖθεν ὄντα καὶ ὁμοδόξως, τρία τὰ προσκυνού 1 μενα. Επιστασία: • Νουνεχῶς ἄκουε τοῦ, Ἡμῖν εἰς Θεός, ὅτι μία β ο θεύτης· καὶ πρὸς ἐν τὰ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀναφορὰν ι έχει, καν τρία πιστεύηται· καὶ τοῦ, Οταν πρὸς ι τὰ ἐν οἷς ἡ θεότης· καὶ, Τὰ ἐκ τῆς πρώτης αι ο τίας ἀχρόνως ἐκεῖθεν ὄντα καὶ ὁμοδόξως, τρία τὰ Η προσκυνούμενα· καὶ ἐκ τούτων γὰρ ἀριδήλως ι παρίσταται το, τὸν Πατέρα εἶναι καὶ ἀμφοτέρων · αίτιον, ο Αντίρρησις. Εἰ καὶ ἐκ τῶν εἰρημένων παρίσταται τὸ τὸν Πα τέρα εἶναι καὶ ἀμφοτέρων αἴτιον, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐ τῶν παρίσταται ὡς ἡ μία τοῦ φωτὸς σύγκρασις, ἡ ἐν Ηλίοις τρισὶν ἐχομένοις ἀλλήλων φανταζομένη, τὸ ἀδιαίρετον τῶν τριῶν ἐστιν ὑποστάσεων. Τὸ δὲ το των ἀδιαίρετον πάντως οὐκ ἄλλοθεν ἀλλ᾽ ἢ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Πατρός. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ λόγου περὶ δόγματος, καὶ και ταστάσεως ἐπισκόπων. G dividuntur, aut denique quidquam eorum, quæ ‹ dividuis rebus contingunt, hic quoque reperitur. • Sed individua in dividuis, et uno verbo dicam, ‹ est divinitas, ac velut in tribus solibus inter se «cohærentibus una lucis commistio et temperatio. • Cum ergo ad divinitatem primamque illam cau- ‹ sam, uniusque principatum et imperium re- ‹ spexerimus, unum est, quod mentis nostræ oculis • obversatur. Cum rursus ad ea, in quibus est die e-vinitas et quæ ex prima illa causa, citra ullanı • temporis intercapedinem, ae pari gloria sunt, ‹ tria sunt quæ adorantur. › Animadversio.. • Diligenter illa observato, Nobis Deus unus est; ‹ quod una Deitas, et ad unum ea, quæ ex eo sunt, ‹ referuntur, etiamsi tres personas credimus; • item: Cum rursus ad ea, in quibus divinitas est, ‹ et, quæ ex prima illa causa, citra ullam temporis ‹ intercapedinem et pari gloria sunt, tria sunt. c qua adorantur. His siquidem aperte comproba - ‹ tur, Patrem esse utriusque causam. › Refutatio. Ex jam allatis comprobatur, Patrem esse utriusque causam nec minus ex iisdem stabilitur, unain luminis commistionem, quæ in tribus solibus inter se cohærentibus mente concipitur, individuam trium hypostaseon connotari. Horum vero individuum non aliunde originem habet, quam ex eo, quod per Filiun Spiritus exsistit a Patre. Ejusdem de dogmate, et constitutione episcoporum. XL. Profecto nec quosdam ita Patris amantes • esse oportet, ut illi Patris nomen adimaut, cujus ‹ enim Pater fuerit, si Filius ab eo natura diversus ● esse dicatur, atque una cum reliquis creaturis ‹ abalienetur? nec jursus ita- Christi amantes, ut ‹ ne Filii quidein nomen ei integrum servent, cujus ‹ enim quæso Filius fuerit, nisi ad Patrem tanquam ‹ ad principium referatur? nec denique Patri prin- • cipii dignitatem imminuere, quam-ut Pater et ge- • nitor habet: parvorum etenim certe, ipsoque in- ‹ dignorum principium fuerit, nisi Deitatis ejus, Μ'. «Δέον μήτε οὕτως εἶναι τινας φιλοπάτορας, · ὡς καὶ τὸ εἶναι Πατέρα περιαιρεῖν· τίνος γὰρ ἂν · καὶ εἴη Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν ἀπεξενωμέ · νοῦ καὶ ἀπηλλοτριωμένου μετὰ τῆς κτίσεως; · μήθ' ούτω φιλοχρίστους, ὡς μήτε τούτῳ φυλάτ · τειν τὸ εἶναι Υϊόν. Τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Υἱός, μὴ ι προς αἴτιον ἀναφερόμενος τὸν Πατέρα, μήτε τῷ • Πατρὶ τὸ τῆς ἀρχῆς κατασμικρύνειν ἀξίωμα, τῆς · ὡς Πατρὶ καὶ γεννήτορι; μικρῶν γὰρ ἂν εἴη καὶ · ἀναξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος τῆς ἐν Υἱῷ 1 καὶ Πνεύματι θεωρουμένης. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ τὸν • ἕνα Θεὸν τηρεῖν, καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ὁμολο- De quæ in Rilio et Spiritu sancto consideratur, causa 4 γεῖν, εἴτουν τρία πρόσωπα, καὶ ἑκάστην μετὰ τῆς ο ιδιότητος. Τηρείτο δ' ἂν, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, εἷς · μὲν Θεὸς, εἰς ἐν αἴτιον καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος • ἀναφερομένων, οὐ συντιθεμένων, οὐδὲ συναλειφο • μένων, καὶ κατὰ τὸ ἐν καὶ ταυτὸν τῆς θεότητος, ε ἴν' οὕτως ὀνομάσω. κίνημά τε καὶ βούλημα, καὶ ι τὴν τῆς οὐσίας ταυτότητα. ‹ sit. Quandoquidem et unus Deus retinendus est, ‹ et tres hypostases, sive tres personæ confitendæ, • et quidem unaquæque cum sua proprietate. Porro • hac ratione mea quidem sententia, Deus unus ‹ retinebitur, si Filium et Spiritum sanctum al e unam causam referemus, non autem compona - ‹ mus nec commisceamus, etsi unam atque eamf dem divinitatis, ut ita loquar, motionem, et voluntatem, essentiæque ilent tatem intelligaws. >> Επιστασία. Animadversio. ● Prudenter attendito et hujusce pericopes syl- • Συνετώς πρόσεχε καὶ ταῖς τῆς παρούσης περιο • κοπῆς συλλαβαίς, ήγουν ταῖς, μικρῶν γὰρ ἂν εἴη • labis, nempe, Parvoruin enim certe, atque indi - • καὶ ἀναξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος τῆς ἐν • guorum principium, nisi Deitatis, quæ in Filo • Υἱῷ καὶ Πνεύματι θεωρουμένης· καὶ ταῖς, εἰς.. et Spiritu sancto consideratur, principium fuerit:

JOAN. VECCI EP. PATRIARCHÆ • nec non et illis, Deus unus, si iu unam causam d. μὲν Θεὸς, εἰς ἐν αἴτιον Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ανα ● Filium et Spiritum referemus. › • φερομένων. Refutatio. Illis præmissæ pericopes syllabis attendere ad- * hortaris, nempe, «Parvorum cuim certe atque indignorum principium, nisi Deitatis, quæ in Filio et Spiritu sancto consideratur, principium fuerit. nec non et illis, Deus unus, si in unam causam Filium et Spiritum referamus. Amplector ego equidem quod suggeris: verumtamen ipse quoque auditori suggero, attentius considerare, in unam causam referri Filium et Spiritum, non esse impedimento, quin statim intelligatur, alio atque alio modo hæc eadem ad unam causam referri. Et cum nullum aliud sit discrimen, nisi illud continue et per illud quod continue est,» nihil plane adductæ syllabæ conducent ad demonstrandum ex solo Patre esse Spiritum sanctum. Imo illud insuper considerandum est, quod sanctus insinuat, ‹ Patrem causam esse Deitatis, quæ in Filio et Spiritu consideratur; › verumtamen Spiritus essentia ac divinitas, ex essentia et divinitate Filii dicitur, quod quidem nulla ratione dici poterit, nisi Spiritus esset ex Patre per Filium. Etenim si forte immediate ex Patre exsisteret, nunquam profecto dictus fuisset:. Er essentia et Deitate Filii progredi. › Ejusdem ex eadem oratione. XLI. Audis generationem modum ne curiosius inquiras. Audis Spiritum ex Patre progredi? id • quomodo fiat, ne anxio studio perscruteris. Quod ‹ si in Filii generatione et Spiritus progressione ‹ pervestiganda curiosun te præbes, ego quoque • pari curiositate tuain animæ corporisque conjun- ‹ctionem et temperamentum inquiram.». Animadversio. ● Quod hic asseritur planissimum est, et supra- ‹ dictis haud dissimile. Namque bic etiam ex Patre • et Filius et Spiritus aperte insinuantur. Refulatio. Aperte profecio, quod hic astruitur, ex Patre esse et Filum et Spiritum corroborat, At planum quoque est intelligere, eamdem pericopeu naxime illis conducere, qui ex Patre et Filio esse Spiritum sanctum autumant. Cum enim sanctus dixisset SpiΑντίρρησις. Ταῖς τῆς ῥηθείσης περικοπῆς συλλαβαῖς ὑποτίθη προσέχειν, ταῖς, ο Μικρῶν γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀναξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος τῆς ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύ ματι θεωρουμένης, καὶ ταῖς, εἰς μὲν Θεὸς εἰς ἐν αἴτιον καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος αναφερομένων, καὶ δέχομαί σου τὴν ὑποθήκην. Ἀλλὰ τῷ αὐτῷ ἀκροατῇ ὑποτίθημι καὶ αὐτὸς σκοπεῖν ἀκριβέστερον, ὡς τὸ εἰς ἓν αἴτιον ἀναφέρεσθαι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, οὐδέν τί ἐστιν ἐμποδὼν πρὸς τὸ νοεῖν παραυτίκα, ὡς διαφόρως ταῦτα πρὸς τὸ τοιοῦτο ἐν ἀναφέρονται αἴτιον. Καὶ ἐπεὶ οὐδὲν ἄλλο ἡ διαφορὰ εἰ μὴ τὸ κ προςεχῶς, καὶ διὰ τοῦ προσεχῶς, ο οὐδέν τι αἱ ῥηθεῖ σαι συντελέσουσι συλλαβαὶ πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Δεῖ δὲ προσεπισκοπεῖν καὶ ὅτι «τὸν Πατέρα αἴτιον, ο έφη ὁ ἅγιος, «τῆς ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι θεωρουμένης θεότητος. Αλλὰ ἡ τοῦ Πνεύματος οὐσία καὶ θεότης, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας καὶ θεότητος λέγεται τοῦ Υἱοῦ, "Οπερ πῶς ἂν ἐῤῥέθη, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἦν ἐκ Πατρός; Αμέσως γὰρ ἴσως ὑπάρχον ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐκ ἄν ποτε ἐῤῥέθη. Εκ τῆς οὐσίας καὶ θεότητος τοῦ Υἱοῦ προϊόν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λόγου. ΜΑ'. «'Ακούεις γέννησιν; Τὸ πῶς μὴ περιεργά ι ζου. Ακούεις ὅτι Πνεῦμα τὸ προϊόν ἐκ τοῦ Παν • τρός; Τὸ ὅπως μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ δὲ πολυ • πραγμονείς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρό • οδον, καγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κράμα ψυχῆς • καὶ σώματος. Επιστασία. • Σαφέστατον τὸ ἐνταῦθα λεγόμενον, καὶ τοῖς προ- • λαβοῦσι παρόμοιον. Ἐκ τοῦ Πατρὸς γὰρ κάν · ταῦθα ὅ τε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα κηρύσσεται.» Αντίῤῥησις. Σαφὲς μὲν τὸ ἐνταῦθα λεγόμενον, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι δηλοῖ καὶ αὐτὸν τὸν Υἱὸν καὶ τὴ Πνεῦμα. Σαφὲς δέ ἐστι συνιδεῖν καὶ ὡς ἡ περικοπή αὕτη συμβάλλει κατά πολύ τοῖς λέγουσιν ἐκ Πατρς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰπὼν γὰρ δ ritum progredi ex Patre, et dietionem illam loco ἅγιος τὸ Πνεῦμα προϊὸν ἐκ Πατρὸς, καὶ χρησάμεν processionis usurpasset, plane manifestavit eum, qui ex Patre et Filio Spiritum progredi asserit, ex utroque illius exsistentiam îndicare. Ejusdem 12 oratione in laudem Heronis Philosophi. XLII. «Quin pietatis nostrae doctrinam præscribe, e sic, nos instituens, ut Deum unum ingenitum ‹ agnoscamus, hoc est Patrem, unum item genitum • Dominum, Filium videlicet, qui Deus qui«lem ap- «pellatur, cum de eo separatim sermo habetur, ⚫ Dominus autem quando cum Patre nominatur, • illud propter naturam, hoc propter unicum divi- • nitatis principatum, unum denique Spiritum • sanctum., a Patre procedentem, aut etiam prodeunνος τῇ λέξει ἀντὶ τῆς ἐκπορεύσεως, σαφώς δεδήλω κεν ὡς ὁ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα προϊέναι λέγων τὴν ἐξ ἀμφοῖν σημαίνει αὐτοῦ ὕπαρξιν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ εἰς Ηρωνα τον φιλόσοφον λόγου. ΜΒ'. • Ορίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, • διδάσκων ἕνα μὲν εἶναι Θεὸν ἀγέννητον τὸν Πα • τέρα, ἕνα δὲ γεννητὸν Κύριον τὸν Υἱόν· Θεὸν μὲν, • ὅταν καθ' ἑαυτὸν λέγηται προσαγορευόμενον, Κύι ριον δὲ, ὅτι μετά Πατρό; ὀνομάζηται· τὸ μὲν · διὰ τὴν φύσιν, τὸ δὲ διὰ τὴν μοναρχίαν. Εν • Πνεῦμα ἅγιον, προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρός, ἢ καὶ προϊόν, Θεὸς τοῖς νοητῶς νοοῦτε τὰ παρακείμενα, · τοῖς μὲν ἀσεβέσι καὶ πολεμούμενον, τοῖς δὲ ὁ ἐρ

ι τούτους, νοούμενον, τοῖς πνευματικωτέροις δὲ c tem, Dum quoque ipsum apud eos; qui ea, qu · καὶ λεγόμενον· μήτε ὑπὸ ἀρχὴν ποιεῖν τὸν Πα τέρα, ἵνα μὴ τοῦ πρώτου τι πρῶτον εισαγάγωμεν, ι ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι πρώτῳ περιτραπήσεται, μήτε ι ἄναρχον τὸν Υἱόν, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵνα μὴ ο τὸ τοῦ Πατρὸς ἴδιον περιέλωμεν. Οὐκ ἄναρχα · γάρ, καὶ ἀναρχά πως· ὁ καὶ παράδοξον. Οὐκ · ἄναρχα μὲν γὰρ τῷ αἰτίῳ, ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ · μὴ μετ' αὐτὸν, ὡς ἐξ ἡλίου φῶς ἄναρχα δὲ τῷ ο χρόνος οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον, ἵνα μὴ τὸ ῥέον ᾖ τῶν · ἑστώτων πρεσβύτερον.» • principio minime carent, et quodammodo carent; ‹ ad causam principio carent, ex Deo enim sunt, ● lumen, sed quantum ad tempus principii sunt ‹ alioqui quod Quxum est iis, quæ stabilia sunt, • quius esset. > Επιστασία. • Ορας κανταῦθα ἐκ τοῦ Πατρὸς προελθὸν, ἢ ο καὶ προερχόμενον τὸ Πνεῦμα; ν Αντίῤῥησις. Οραν δεῖ ὡς κάνταῦθα ἐκ τοῦ Πατρὸς προελθόν, ἢ καὶ προϊὸν ὁ ἅγιος ἔφη τὸ Πνεῦμα· ἀλλ' ὁρᾷν δεῖ καὶ ὅτι πᾶν ἐντεῦθεν πέφρακται στόμα τῶν λεγόντων διαφέρειν ἐπὶ τῆς προόδου τοῦ Πνεύματος τὸ προϊέναι τοῦ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΜΓ. ο 'Αληθώς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οὐ γὰρ ν άλλο τοιοῦτον, οὐδὲ οὕτως ὡς ἐκ προσθήκης δ ι ἁγιασμός, ἀλλ' αὐτὸ ἁγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ 4 ἧττον· οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς, ἡ παυσόμενον. • Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύ · ματι τὸ μὴ γεγονέναι, καὶ ἡ θεότης, Υἱῷ δὲ καὶ ι ἁγίῳ Πνεύματι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ Πατρός · μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύματος · δὲ ἡ ἐκπόρευσις. Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς τί • καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα καὶ • γινώσκεσθαι ὑπ' ἀλ' ήλων μαρτυρουμένοις, κ • spponuntur, apprime intelligunt, qui ab impiis ‹ quidem etiam oppugnatur, ab lis autem qui supra • eos assurgunt, animo et mente concipitur; ab üs 4 vero, qui magis spiritales sunt, etiam pre licac tur. Hillud item præscribe, ut nec Patri principium tribuan.us, ne quid primo prius inducamus, ‹ ex quo id, quod primum est, originem traxisse ‹ necesse sit; nec Filium et Spiritum sanctum • principii expertes esse astruamos, ne Patri id • quod ipsi proprium est, adlimamus. illi quippe et quod sane dictu mirum est. Non enim quantum licet non post ipsum quemadmodum ex sole expertes. Nec enim tempori subjecti sunt. Nam et quod non est iis, quæ sunt, prius atque antiAnima:iversiα. • Vides hic quoque ex Patre progreli, procede • reque Spiritum sanctum?» Refutatio. Neque minus hic animadvertendum est, sanctum ex Patre promanare, aut procedere Spirituin dixisse verumtamen et illud quoque observandum, hinc eorum os obstrui, qui contendunt in promanatione Spiritus, aliud esse progredi, aliud procedere. Ejusdem ex eadem. XLIII. Spiritum sanctum vere sanctum: neque ‹ enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex ‹ accessione sanctitatem habet, sed est ipsamet • sanctitas, nec magis et minus, nec quo ad tem- ‹ pus originem unquam habuit, nec finem habitu- ‹ rus est. Hoc enim Patri et Filio et Spiritui sancio ‹ commune est, quod minime creati sunt; alque e ipsa divinitas. Hoc autcmn Folio et Spiritui sancto, ‹ quod uterque corum ex Patre est. At vero Patis • proprietas hac est, quod ingenitus sit: Filii, 4 quod genitus; Spiritus sancti, quod emittatur. se cognoscere, atque a se mutuɔ ‹ Quod si modum quæris, quid iis relicturus es, quos solos 'muluo ‹ cognosci Scriptura testatur? › Επιστασία. ι Ακούεις καὶ πάλιν κοινὸν Υἱῷ καὶ Πνεύματι ν τὰ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ ἄμφω; ο Αντίρρησις. Αληθῶς· κοινὸν Υἱῷ καὶ Πνεύματι τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ ἄμφω· ἀληθῶς δὲ καὶ ὅτι διαφόρως ταῦτα ἐκ τοῦ Πατρός. Σὺ δὲ διατί, τοῦ ἁγίου ἐν τῇ ἀπαριθμήσει τῶν ἰδιοτήτων λέγοντος, • Ιδιον δὲ Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύ ματος δὲ ἡ ἐκπεμψις, ν ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν, ἡ ἔκπεμψις, ἡ ἐκπόρευσις εἶπας; Τί σοι τάχα συμβάλλον ἦν τοῦτο; Πάντως δι' οὐδὲν ἔτερον ἡ παραποίησις ἐπ σκήθη σαι αὕτη, ἀλλ' ἡ διότι καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ εὑρίσκεται που τῶν θείων Γραφών εκπεμπόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ Συντακτηρίου. ΗΔ'. «Όνομα δὲ τῷ μὲν ἀνάρχῳ Πατήρ, τῇ δὲ Ο αρχή 1:55. τῷ δὲ μετὰ τῆς ἀρχῆς Πνεῦμα άγιον. Animalversio. ‹ Audis hic quoque commune esse Filio ct Spi- ‹ ritui sancto, ex Patre esse utrumque? › Refutatio. Vere, quis id negat? commune est Filio et Spiritui ex Patre esse utrumque, nihilominus verum etiam est, eosdem alia atque alia ratione ex Patre esse. Quare vero tu, cum sanctus in proprietatum enumeratione dicat, e Proprietatem esse Patris, • quod ingenitus sit, Filii, quod genitus, Spiritus • sancti, quod emittatur, loco emissionis, processionem usurpasti? Quid hoc tibi conferebat? Plane hæc tibi immutatio excogitata est, propterea quod in nonnullis locis divinarum Scripturarum repetitur emitti a Filio Spiritum sanctum. Ejusdem ex oratione habita in præsentia CL episcoporum. XLIV. Nomen autem principi experti, Palet, prin ipio, Filius, ei autem quod cum principio est,

• Spiritus sanctus. Uns autem his tribus natura • Φύσις δὲ τοῖς τρισὶ μία. Ένωσις δὲ ὁ Πατήρ, ἐξ Deus est. Unio vero est Pater, ex quo et ad • οὗ καὶ πρὸς ἐν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς.» ‹ quem ea, quæ deinceps sequuntur referuntur. › Animadversio. ‹ Eadem est in omnibus doctrina. Namque in his ‹ quoque audis, Ex quo et ad quem ea, quæ dein- ‹ ceps sequuntur, referuntur. › Refutatio. Diversitatem eorum, quæ referuntur ad primam causam s1 sciveris, probe quidern mtellexeris illud, e Ex quo et ad quem, quæ deinceps sequun- • tur, referuntur. Ejusdem ex oratione ad Evagriam. Επιστασία. . Ἡ αὐτὴ διὰ πάντων διδασκαλία. Ακουε γὰρ • κανταῦθα τὸ ἐξ οὗ καὶ πρὸς ἐν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς. Αντίῤῥησις. Τὸ διάφορον τῶν ἀναγομένων πρὸς τὸ πρῶτο αἴτιον εἰδὼς, καλῶς ἂν ἀκούσειας, τὸ «Ἐξ οὗ και πρὸς ἦν ἀνάγεται τὰ ἑξῆς.» Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ πρὸς Εὐάγριον λόγου. ΜΕ'. «ὡς γὰρ οὐκ ἔστι μεταξύ νοῦ καὶ ἐνθυμής • σεως καὶ ψυχῆς διαίρεσιν επινοηθῆναι τινα και «τομήν, οὕτως οὐδὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ τοῦ • Σωτῆρος καὶ τοῦ Πατρὸς ἐν μέσῳ τομὴν ἢ διαίριο • σιν ἐπινοηθῆναι ποτε διότι τῶν νοητῶν, ὡς ἔφτ · μεν, καὶ θείων αδιαίρετος ἡ φύσις. Η καὶ δν τρό • πον οὐχ οἷόν τε πάλιν ὁμοίως ἐν μέσῳ κύκλου καὶ «τῆς ἀκτῖνος διαίρεσιν εὑρέσθαι διὰ τὸ ἀπαθὲς καὶ • ἀσώματον, ἁπλοῦν τε καὶ ἀμερές· ἀλλ' ἡ μὲν ἀκτί; • συνήπται τῷ κύκλῳ, τούμπαλιν δὲ ὁ κύκλος ον ο τις ὀφθαλμός ποταμηδὸν ἐπιχεῖ τῷ παντὶ τὰς • ἀκτῖνας, κατακλυσμούς ὥσπερ τινὰς φωτὸς ἡμῖν • εργαζόμενος, καὶ πελαγίζων ἀθρόως τὴν διακή · σμησιν οὕτω δὴ καὶ οιονεί τινες τοῦ Πατρὸς ἀκτί- • νες ἀπεστάλησαν εἰς ἡμᾶς ὅ τε φεγγώδης Ἰησοῦ; • καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ωσπερ γὰρ αἱ τοῦ φω • τὸς ἀκτῖνες, ἀμέριστον ἔχουσαι τὴν κατὰ φύσιν • προς άλληλα σχέσιν, οὔτε τοῦ φωτὸς χωρίζονται, • οὔτε ἀλλήλων ἀποτέμνονται, καὶ μέχρις ἡμῶν τὴν • χάριν τοῦ φωτὸς ἀποστέλλουσι· τὸν αὐτὸν τρόπον • καὶ ὁ Σωτὴρ ὁ ἡμέτερος καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, • ἡ δίδυμος τοῦ Πατρὸς ἀκτὶς, καὶ μέχρις ἡμῶν δια- • κονεῖται τῆς ἀληθείας τὸ φῶς, καὶ τῷ Πατρὶ συν- • ήνωται. Ον δὲ τρόπον καπί τινος ὑδάτων πηγής, • νεκταρῶδες ἀφθόνως προϊεμένης ὕδωρ, συμβαίνει • ῥεῦμά τι παμπληθὲς καὶ ῥεῖθρον ἀκατάσχετον εἰς • ποταμούς δύο τῷ ῥεύματι τέμνεσθαι, μίαν ἐξ ἑνὸς • ὀφθαλμοῦ τῆς πηγῆς τὴν βοὴν ἐξ ἀρχῆς ἐσχηκός· • διῤῥύτων δὲ τῶν ποταμῶν σχηματισθέντων τοῖς • ὕδασιν, ἐβλάβη όμως οὐδὲν εἰς τὴν οὐσίαν ἐκ τῆς • διαιρέσεως: τῇ μὲν γὰρ τῶν ποταμῶν θέσει τὸ XLV. ‹ Ut enim inter mentem et cogitationem et c'animam nulla divisio aut sectio excogitari po- • test: sic neque inter Spiritum sanctum, et Salva. ‹ torem, et Patrem ulla unquam sectio aut divisio intercessisse cogitanda est: quoniam spiritua- • lium et divinorum, ut diximus, divisionis expers ‹ natura est, aut etiam quemadmodum inter orbein et radium propter impassibilitatem corporisque • vacuitatem, et simplicitatem, atque individuita- ● tem nulla divisio reperiri potest, verum ut ra- ‹ dius orbi conjunctus est, ita rursus orbis, oculi ‹ cujusdam instar, universitati radios suos flumic nis in morem infundit, lucis nobis velut inundationes quasdam efficiens, mundumque repente obruens. Haud secus etiam Patris velut radij • quidem ad nos dimissi sunt, tum splendidus Je- ‹ sus, tum Spiritus sanctus. Ut enim lucis radii ‹ mutuam relationem natura individuam habentes, ‹ nec a luce disjunguntur, nec a se invicení discin- • duntur, lucisque beneficium ad nos usque traji- • ciunt: eodem modo Salvator quoque noster, et ◄ Spiritus sanctus, geminus ille Patris radius simul et ad nos usque veritatis lucem ministrant, • et Patri uniti sunt. Quemadmodum præterea ab ‹ uno aquarum fonte nectaream aquam sumina ‹ copia egerente, Buxum quem.lam permagnum, • el profluvium, effrenato quodam impetu currens × ipso fluxu in duo flumina scindi contingit, quod - ◄ ab uno quidem fontis oculo primum manaverat, verum fluviis specie ita conformatis, duplici fluxu ◄ decurrit, nec tamen ex hujusmodi divisione in- • commodi quidquam et detrimenti, quantum adl De ῥεῖθρον διῃρηται, τὴν δὲ τοῦ χυμοῦ ποιότητα μίαν ◄ essentiam accipit, eterim fluminum situ ita pro- ◄ fluvium dividitur, ut unam tamen atque eandem «humoris qualitatem obtineat, quamvis enim uter- ◄ que supradictorum fluviorum procul extra termi- ◄ nos ferri, longoque intervallo a fonte distare • videatur, principium tamen ad fontis perpetuila- ♥ tem cum parente sua conjûnctum, atque unitum ♥ habent: haud dissimili modo bonorum quoque ♥omnium Deus, ille veritatis rector, et Salvatoris ♥ Pater, prima illa vitæ causa, et stirps immorta- ‹litatis, illæ sempiternæ vitæ fons, biflua quadam, et bifida Filii et Spiritus sancti intellectuali ad ♥ nos missa gratia, nec ipse essentiam suam quidf quain læsit, acc enim ob illorum ad nos adven- · καὶ τὴν αὐτὴν κέκτηται· κἂν γὰρ ἀποτερματίζε • σθαι πόρρω που τῶν ποταμῶν ἕκαστος τῶν προσ • ειρημένων δοκῇ, καὶ τῆς πηγῆς ἀφεστάναι μα ι κράν, τὴν γοῦν ἀρχὴν τῇ μητρὶ πρὸς τὸ διηνεκές «τῆς πηγῆς συνηνωμένην ἔχει· παραπλησίως καὶ • ὁ τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων Θεὸς, ὁ τῆς ἀληθείας πρύ < τανίς, καὶ τοῦ Σωτῆρος Πατήρ, τὸ πρῶτον αἴτιον κ τῆς ζωῆς, καὶ τὸ τῆς ἀθανασίας φυτόν, ἡ τῆς ἀει· • ζωΐας πηγή, διῤῥυτόν τινα τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν νοητὴν εἰς ἡμᾶς ἀποστείλας • χάριν, οὔτ᾽ αὐτός τι πέπονθεν, εἰς τὴν οὐσίαν • βλαβείς· οὐ γὰρ μείωσιν ὑπέστη τινὰ διὰ τὴν εἰς · ἡμᾶς ἐκείνων ἄφιξιν, καὶ μέχρις ἡμῶν προεχών ρησαν, καὶ τοῦ Πατρὸς οὐδὲν ἧττον ἀχώριστοι καθε

ι εστήκασιν. Αμερής γάρ, ὡς ἔφημεν, ἐξ ἀρχῆς «tum imminutionem ullam subiit, et hi ad no: ι τῶν κρειττόνων ἡ φύσις.» Επιστασία. • Πάνυ θαυμαστὴ καὶ αὕτη ἡ περικοπή, ποικί ι λως διὰ διαφόρων παραδειγμάτων, τοῦ τε κατά · τὸν ἥλιον δηλονότι καὶ τὰς ἀκτῖνας καὶ τοῦ κατά · τὴν πηγὴν καὶ τοὺς ποταμούς, τὰ αὐτὰ ταῖς προλα ο δούσαις δειγματίζουσα, καὶ διδάσκουσα, ὡς ἐξ · ἑνὸς δηλαδὴ τοῦ Πατρὸς, ὅ τε μονογενής Υιός και ι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» - Αντίρρησις. @ • usque processerunt, nec tamen a Patre ullo mojo • separantur. Individua enim, ut diximus, summi • numinis natura est. › Animadversio. • Et hæc quoque pericope valde admirabilis est, ‹ multis modis per diversa exempla tum solis et rae diorum, tum fontis, et fluminum eadem, quæ et suprapositæ pericopa definiens, docensque ex • uno scilicet Patre tam Filium unigenitum, quam • Spiritum sanctum esse. Refutatio. Vere solis et radiorum, nec non fontis et Quviorum exempla ex uno Patre demonstrant esse lam unigenitum Filium quam Spiritum sanctum. Verumtamen nullum ex his duobus exemplis assumplum est a sancto ad refellendum unum ex alio non esse: nihil minus. Qui ita tenet longe a veritate aberrat. Etenim si propterea duplicem Patris radium Filium et Spiritum sanctum appellavit, ut id confirmaret, unum ex alio non esse, nunquain locis in aliis duo hæc causata veluti ex sole radium et lumen, unum ex alio firmiter esse decrevisset, quod itidem assero de fonte et fluminibus exemplo. Etenim si propterea ‹ bifluum flumen › Filium et Spiritum nuncupavit, ut ostenderet unum ex altero non esse, nunquam equidem in aliis oculi, fontis et Auvii exemplo, in quibus nemine discrepante fuvius per fontem, diversitatein inter su Αληθῶς τὸ κατὰ τὸν ἥλιον καὶ τὰς ἀκτῖνας παρ ράδειγμα, καὶ τὸ κατὰ τὴν πηγὴν καὶ τοὺς ποτα μούς, ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς ἐμφαίνουσιν εἶναι, τόν τε μονογενῆ Υιόν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πλὴν ἀλλ' οὐδέτερον τῶν παραδειγμάτων τῷ ἁγίῳ ἐξελή φθη εἰς ἀναίρεσιν τάχα τοῦ μὴ εἶναι διὰ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον. Απαγε. Τῆς ἀληθείας πεπλάνηται δ οὕτω φρονῶν. Εἰ γὰρ διὰ τοῦτο δίδυμον τοῦ Πατρὸς ἀκτῖνο τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἀπεκάλεσεν, δ ἵνα παραστήσῃ μὴ εἶναι διὰ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον οὐκ ἂν ἐν ἄλλοις τὰ δύο αιτιατὰ ταῦτα, ὡς ἐξ ἡλίου ἐκεῖνα καὶ φῶς, ὧν ὁμολογουμένως διὰ θατέρου τὸ ἕτερον, ἐδογμάτιζε. Τὰ αὐτὰ φημὶ καὶ εἰς τὸ κατὰ τὴν πηγὴν καὶ τοὺς ποταμούς παράδειγμα. Εἰ γὰρ διά τούτο ο δίῤῥυτον ποταμὸν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκάλεσεν, ἵνα δηλώσῃ τάχα, μὴ εἶναι διὰ τοῦ ἑτέρου τὸ ἕτερον· οὐκ ἂν ἐν ἄλλοις διὰ τοῦ κατὰ τὴν ὀφθαλμὸν καὶ τὴν πηγὴν καὶ τὸν ποταμὸν causatorum indicasset. Verumtamen sanclus duπαραδείγματος, ἐφ᾽ ὧν ὁμολογουμένω; ὁ ποταμὸς plicem radium Filium et Spiritum appellavit proδιὰ τῆς πηγῆς τὸ πρὸς ἄλληλα διάφορον τῶν αἰτιαpter propriam uniuscujusque persone causate τῶν ὑπηνίξατο. ᾿Αλλὰ δίδυμον μὲν ἀκτῖνα τὸν Υἱὸν subsistentiam, cum et triradius tota vocetur Deitas, καὶ τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἀπεκάλεσε διὰ τὸ τῶν δύο quemadmodum ob tres personas triplex sol, biαἰτιατῶν προσώπων ἰδιοῦ πόστατον· ἐπεὶ καὶ τρισά Qua vero Dumina easdem rursus personas ob eamκτινος ἡ ὅλη καλεῖται θεότης, ὥσπερ οὖν καὶ τρισ dem causam appellavit. Et hoc ex his quæ sequunήλιος διὰ τὸ τρισυπόστατον, διῤῥύτοις δὲ ποταμούς tur addisces, in quibus sanctum repereris, Trinitaτὰ αὐτὰ πρόσωπα πάλιν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν ἑκά-. tein, quæ neque imagine exprimi, neque intellectu λετε. Καὶ μαθήσῃ τοῦτο παρακατιών, ἐν οἷς εὑρήσεις capi potest, magni luvii effigie exprimentem, τὸν ἅγιον, τὴν ἀνεικόνιστον καὶ ἀκατανόητον Τριάδα quam vocat, et rivum unum tribus modis super εἰς μέγαν ποταμὸν εἰκονίζοντα, καὶ ῥέεθρον ἐν, ἐν terram compulsum. Tribus vero modis rivum super τρισσοῖσι τύποισιν ἐλαυνόμενον κατὰ γαίης. Ο γὰρ terram compulsum, unum trifluvium Quvium apτὸ ἐν τρισσοῖσι τύποισιν ἐλαυνόμενον ῥέεθρον ἐν pellans, a recto aberrabit. Quid porro aliud signi τρίῤῥυτον ποταμὸν ὀνομάσας οὐκ ἂν ἁμάρτῃ τοῦ ficabit duvius trifuvius, quam tres Deitatis perso• δέοντος. Τί δ' ἂν ἄλλο δηλώσεις ποταμός τρίφυτος nas, quod et tres radii, et tres soles significabat 2 ἢ τὸ τῆς θεότητος τρισυπόστατον, ὅπερ ἐδήλου καὶ τὸ τρισάκτινον καὶ τρισήλιον; • Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν ἐπῶν, τῶν περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος. • ΜϚ'. Εν Πνεῦμα ἐξ ἀγαθοῖο Θεοῦ, Θεὸς. Επιστασία. • Τὸ ἐξ ἀγαθοῖο Θεοῦ, πρὸς τὰ προσεσημειωμένα • συμβίβαζε. Αντίρρησις. ᾿Αλλὰ καὶ τὰ προσεσημειωμένα περὶ τῆς διατομας τῶν αἰτ.ατῶν, μὴ παρατρεχε. · Εκ τῶν περὶ Πνεύματος ἐπῶν · ΜΖ'. Ἐκ μονάδος Τριάς ἐστι, καὶ ἐκ Τριάδος Ejusdem ex carminibus de sancta Frinitate. XLVI. • Unus Spiritus ex luono Dev, Deus.» Animadversio. ↑ Cum illis quæ prænotata sunt et hoc conferto, ex bono Deo. › Refutatio. Quæ supra prænotata sunt de differentia causaLorum, nec oscitanter legito. Ex iisdem carminibus de Spiritu sancto. XLVII. Ex monade Trias est, et ex Triade monas

• rursum, uti cursus fentis ingens fluvius, unusque • μονάς αὖθις, ἅτε πόρος πηγῆς ποταμὸς μέγας, ἐν ●rivus, qui tribus modis super terram compel- «τε ρέεθρον, ἐν τρισσοῖσι τύποισιν ἐλαυνόμενον · κατὰ γαίης.» • litur. ο Animadversio. Andisne ex monade Triadem. Quod si ex Filio quoque Spiritus, ex binario ergo Trias, non ex ‹ monade. I Refutatio. Triadem ex monale, et monadem ex Triade sanctus dixit, indicans idem esse monadem et triadem: in animadversione vero tua articulum apposuisti, suggerens auditori audire ex monadle τήν triadem esse. Și itaque id reris sanctum dicere, ex Patre esse triadem, quaternitas igitur et non trias fuerit. Tum deinceps advertito, quam male articulum apposueris, et dictumn pejus iuvertisti. Cum ex simili additione, quae Trias est divinitas, quaternitas orietur. Ex eo porro quod asseris, Si ex Filio Spiritus est, ergo ex binario numero trias, non autem ex monade, in quinarium numerum quispiam divinitatem collocaverit. DICTA MAGNI ATHANASII. Sancti Athanasii, ex oratione prima entra Arianos. XLVIII ‹ Quomodo enim verum enuntiaverit de ‹ Patre, Filium denegans, qui de seipso revelat, ‹ aut quomodo recte sentiet de Spiritu, qui in- • jurius est in Verbum, illum suppeditans.» Animadversio. Attende quomodo divinorum dogmatum fons, • doctrinæ rectæ sanæque columna, præclarus Ale- ‹ xandriæ, imo orbis universi lumen, Spiritum a • Filio suppeditari, non vero produci asserat. Plane • aliud est suppeditatio, et aliud productio. Refutatio. Didicisti ex nostris jam suprapositis refutationi1.us, licet suppeditatio Spiritus in nos Doniini habitualem inhabitationem Spiritus sancti denotet: ex ipsa suppeditatione apparere, Spiritum exsistere ex suppeditante illum Filio, quod non uti minister aut servus, sed naturaliter et essentialiter minus illum suppelitat. Quod enim neque ut administer, neque ut servus sed naturaliter ab ipso suppeditatur, manifestum est omnibus, propterea quod ab ipso exsistit, ab eodem suppeditari. Ejusdem ex eadem. XLIX. «Quodsi, ut ipse Dominus dixit; suus est • Spiritus et ex suo accipit, eumque et ab se mitti, • non igitur Verbum est, qua Verbun, et sapientia est, quod ab se dato Spiritu inungitur, sed • assumpta ab eodem caro ab illo inungitur.» Animadversio. • Nota hic quoque a Domino Spiritum exhiberi • dici, non vero proce lere, maximum vero discrimen est inter exbibitionem et processionem. ♦ Επιστασία. • Ακούεις ἐκ μονάδος τὴν Τριάδα. Εἰ δὲ καὶ ἐκ • τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἐκ δυάδος ἄρα ἡ Τριάς, οὐκ ι ἐκ μονάδος. Αντίρρησις. Τριάδα ἐκ μονάδος, καὶ ἐκ Τριάδος μονάδα ὁ ἅγιος ἔφη, δηλῶν αὐτὸν εἶναι μονάδα τε καὶ τριάδα· τῇ ἐπιστασία σου τὸ τὴν προστέθεικας ἄρθρον ύπου τιθέμενος τῷ ἀκροατῇ ἀκούειν ἐκ μονάδος τὴν τρι άδα είναι. Είπερ γοῦν τοῦτό σοι δοκεῖ λέγειν ὁ ἅγιος, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός ἐστιν ἡ τριὰς, τετράς ἅμα ἡ θεία της ἐστὶ καὶ οὐχὶ τριάς. Καὶ σκόπει λοιπὸν ὡς και κῶς καὶ τὸ ἄρθρον προστέθεικας, καὶ τὸ ῥητὸν κάκιον ἐσορίσω. Ἐκ μὲν γὰρ τῆς τοιαύτης προσθήκης τε τράς, ὡς εἴρηται, ἡ θεότης ἔσται καὶ οὐχὶ τριά;· ἐκ δὲ τοῦ λέγειν σε ὡς, εἴπερ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἐκ δυάδος ἄρα ἡ τριὰς οὐκ ἐκ μονάδος, εἰς πεντάδα την θεότητα ἀπαριθμήσειεν ἄν τις ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ. Τοῦ μεγάλου Αθανασίου ἐκ τοῦ κατὰ ᾿Αρειανών πρώτου λόγου. ΜΗ'. «Πῶς γὰρ ἀληθεύσει περὶ τοῦ Πατρὸς, ὁ • τὸν Υἱὸν ἀρνούμενος, τὸν ἀποκαλύπτοντα περὶ «αὐτοῦ; ἢ πῶς περὶ τοῦ Πνεύματος ὀρθὰ φρονήσει • ὁ δυσφημῶν εἰς τὸν τοῦτο χορηγούντα Λόγον; Επιστασία. • Πρόσεχε πῶς καὶ ἡ τῶν θείων δογμάτων πηγή • ὁ τῆς ὀρθοδοξίας στῦλος, ὁ λαμπρὸς τῆς ᾿Αλεξαν • δρείας, μᾶλλον δὲ τῆς οἰκουμένης φωστήρ, τον • Υιόν χορηγόν, οὐ μὴν προβολέα λέγει τοῦ Πνεύ • ματος. Ἕτερον δὲ πάντως ἐστὶν ἡ χορηγία, καὶ • ἕτερον ἡ προβολή. Αντίρρησις. Εμαθες ἐν ταῖς προλαβούσαις ἡμῶν ἀντιῤῥήσε σιν ὡς, κἂν καὶ ἡ χορηγία τοῦ Πνεύματος τὴν εἰς ἡμᾶς γινομένην δηλοῖ παρὰ τοῦ Κυρίου σχετικὴν τοῦ ἁγίου ἐνοίκησιν Πνεύματος, ἀλλὰ καὶ ἐκ αὐτῆς τῆς χορηγίας ἀναφαίνεται ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ χορηγοῦντος αὐτὸ Υἱοῦ, διὰ τὸ μὴ λειτουργικῶς, ἀλλὰ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς παρὰ τοῦ Κυρίου χορτα γεῖσθαι αὐτό. Τὸ γὰρ μὴ ὑπηρετικῶς παρ' αὐτοῦ χορηγούμενον, παντί που δῆλον ὡς παρ' αὐτοῦ ὑπὸ άρχον κεχορήγηται παρ' αὐτοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. «ΜΘ'. Εἰ δὲ, καὶ ὡς αὐτὸς ὁ Κύριος εἴρηκεν, • αὐτοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ λαμβάνει, • αὐτός τε αὐτὸ ἀποστέλλει, οὐκ ἄρα ὁ λόγος ἐστὶν • ᾗ Λόγος ἐστὶ καὶ σοφία, ὁ τῷ παρ' αὐτοῦ διδο • μένῳ Πνεύματι χριόμενος, ἀλλ' ἡ προσληφθεῖσα • παρ' αὐτοῦ σάρξ ἐστιν ἐν αὐτῷ καὶ παρ' αὐτοῦ • χρισμένη. Επιστασία. • "υρα, κανταῦθα “διδόμενον παρὰ τοῦ Κυρίου ο λέγει τὸ Πνεῦμα, οὐ μὴν ἐκπορευόμενον· πολλὴ ε δὲ ἡ διαφορὰ τῆς δόσεως πρὸς τὴν ἐκπόρευσιν ο

Αντίρρησις. Ἀλλ' ὅρα καὶ ὅτι τὸ διδόμενον ἐκ τοῦ διδόντος, ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον ἐστίν. Τοῦ αὐτοῦ. • Ν'. Καὶ ἄνθρωπος· δὲ γενόμενος ἔλεγεν· ο 'Α- · ποστελῶ ὑμῖν τὸν Παράκλητον, τὸ Πνεῦμα τῆς · ἀληθείας, ο Καὶ ἔπεμψεν ἀψευδής ὧν ὁ τοῦ Θεοῦ Ο λόγος. Οὐκοῦν Ἰησοῦς Χριστὸς χθὲς καὶ σήμερον ε ὁ αὐτὸς, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας άτρεπτο; μένων ο καὶ ὁ αὐτός ἐστι διδοὺς καὶ λαμβάνων διδοὺς μὲν ὡς ο Θεός λόγος, λαμβάνων δὲ ὡς ἄνθρωπος.» Επιστασία. • Κάνταῦθα πάλιν πέμπειν λέγεται ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦ 4 μα καὶ διδόναι, οὐ μὴν προβάλλειν καὶ ἐκπου ι ρεύειν. ο Αντίρρησις. ᾿Αλλὰ κἀνταῦθα πάλιν ὡς παρὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον τὸ παρ' αὐτοῦ πεμπόμενον καὶ διδόμενον νοηθήσεται Πνεύμα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. · ΝΔ'. Τί δὲ θαυμαστὸν, ἢ τί ἄπιστον, εἰ ὁ τὸ • Πνεῦμα διδοὺς Κύριος λέγεται νῦν αὐτὸς τῷ Πνεύ ι ματι χρίεσθαι, όπουγε χρείας πάλιν ἀπαιτούσης ιού παρητήσατο διὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ εἰπεῖν · ἑαυτὸν ἐλάττονα τοῦ Πνεύματος, τῶν γὰρ Ιουδαίων ο λεγόντων ἐν Βεελζεβούλ ἐκβάλλειν αὐτὸν τὰ δαι • μόνια, ἀπεκρίθη καὶ εἶπεν αὐτοῖς, μετὰ τὸ ἐλέγ ε ξαι βλασφημοῦντας αὐτοὺς. Εἰ ἐγὼ ἐν Πνεύματι • Θεοῦ ἐκβάλλω τὰ δαιμόνια· ἰδοὺ γὰρ ὁ τοῦ • Πνεύματος δοτήρ ἐν Πνεύματι νῦν λέγει ἑαυτὸν ι ἐκβάλλειν τὰ δαιμόνια. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν ἄλλως · εἰρημένον ἢ διὰ τὴν σάρκα.» Επιστασία. • Καὶ πάλιν ἐνταῦθα δοτὴρ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱδ, · οὐ μὴν προβολεὺς τῷ ἁγίῳ δογματίζεται.» Αντίρρησις. Ἀλλὰ καὶ πάλιν κἀνταῦθα δοτήρ τοῦ Πνεύμα τος ὁ Υἱὸς, διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχειν τοῦτο ῥηθής σεται. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΝΒ΄. ι Τοιαῦτα μὲν οὖν τοῖς Ἰουδαίοις ὡς ἄνθρω ι πος ἔλεγεν ὁ Κύριος. Τοῖς δὲ μαθηταῖς τὴν θεότητα 4 καὶ τὴν μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκέτι ἐλάτ στον ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα καὶ εἴσον ὄντα σημαίνων, ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ • ἔλεγεν·. Εγώ αὐτὸ ἀποστέλλω, κἀκεῖνος ἐμὲ ι δοξάσει, καὶ ὅσα ἀκούσει λαλήσει, ο Ωσπερ ούν ι ἐνταῦθα, τοῦ Πνεύματος δοτήρ ὧν ὁ Υἱς, οὐ πα · ραιτεῖται εἰπεῖν ἐν Πνεύματι ἐκβάλλειν τὰ δαιμό 1 ν:α, ὡς ἄνθρωπος τὸν αὐτὸν τρόπον ὁ αὐτὸς ὢν ι τοῦ Πνεύματος δοτήρ, οὐ παρητήσατο λέγειν • Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ εἶνεκεν έχρισέ με.» Επιστασία. • Πανταχοῦ ἔνθα του μεγάλου τούτου Πατρός · ακούεις σοτῆρα τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν εἶναι δι ο δάσκοντος πρὸς τὰ; ἄλλα; τούτου διδασκαλίας καὶ st Joan. xv, 26. 20 Luc. s1, IS. of bill. 20. Refutatio. Sed adverte, exhibitum ab exhibente, veluti ab eo exsistentiam habere. Ejusdem ex eadem. L.. Et hono lactus dicebat: • Millan obis • Paracletum, Spiritum veritatis ", nisitque, ‹ cum-longe a mendacio sit Dei Verbum. Quare ◄ Jesus Christus beri et hodie idem ipse et in sæ- ‹ cula, immutabilis manens, et ipse est, qui dat et ‹ accipit, dans ut Deus Verbum, accipiens ut ‹ homo, > Animadversio. ‹ llie rursus mitti dicitur Spiritus, exhiberique, non produci, aut procedere. > Refutatio. Sed hic rursus uti a Filio exsistens, qui ab ipso mittitur et suppeditatur Spiritus intelligetur. Ejusdem ex eadem oratione. 11. «Quid vero admirabile est aut incredibile, ‹ si qui Spiritum donat Filius, dicitur nunc ipse • Spiritui inungi: cum dum necessitas urget, pro- • pter suam humanitatem non renuit dicere semiet- «ipsum minorem Spiritu. Nam cum Judæi dicerent <in Beelzebub ejicere illum da monia **, respondit et e dixit illis, postquam eos blasphemiantes reprehen- ‹ disset. ‹ Si ego in Spiritu De ejicio dæmonia *. › ‹ Ecce enim Spiritus dator, quomodo nunc asserat e semetipsum in Spiritu ejicere demonia. Hoc vero ‹ non alia ratione, quam carnis enuntiavit.» Animadversio. • Et rursus hic Filius dator Spiritus saucti, non • productor a sancto decernitur. › Refutalio. Sed rursus hic quoque Spiritus dator Filius, quod ex ipso ille exsistat, dicetur. Ejusdem ex eadem oratione. LII. ‹ Hæc itaque Juda'is, uti homo dicebat. Ve- • rumtamen discipulis divinitatem, ac magnitudi- ‹ nem suam ostendens, non amplius semetipsum ‹ minorem Spiritu, sed majorem, et æqualem de- ‹ monstrans, exhibebat Spiritum dicebatque. Ego ‹ ipsum mitto, et ille me glorificabit, et quacunque • audiet dicet *. Quemadmodum itaque hic, duin Spiritus dator Filius est non refugit dicere in ● Spiritu ejicere dæmonia tanquam homo: pari ● modo idem ipse cum exhibet Spiritum non renuit ‹ dicere, ‹ Spiritus Domini super me, proptereayllo • unxit me 15, 1 Animadversio. • Ubicunque magnum hunc Patrem deprehendis • docentem Spiritus datorem esse Filium, tum re} - c quis ilius pronuntiatis elatisque conferto. Huc s' J. an. Ati 14 AR * Isa. Ex

• enim modo Filium datorem Spiritus vocal, tan- • ταύτας συμβίβαζε. Οὕτω γὰρ δοτῆρα τοῦ Πνεύματ ‹ quam qui per ipsum a Patre exhibetur. › «τοῦ τὸν Υἱὸν λέγει, ὡς δι' αὐτοῦ παρὰ τοῦ Πατρὸς • διδομένου τοῦ Πνεύματος.» Refutatio. In digestis supra animadversionibus studiose auditorem adhortabaris, ut animadverteret, quomolo sanctus datorem Spiritus Filium, non productorem nuncuparet. Ubi vero deprehendisti sanctum palam ostendere causain, ob quam dator Spiritus Filius est, ibi hanc præ se ferens sententiam dictum, nulla animadversione dignum esse reputasti. Ego vero simili dicto mentem applicans, aio, ma- ·ximum Athanasium, cum asserit Dominum non amplius semetipsum minorem Spiritu, sed majorem et æqualemesse demonstrantem, exhibere Spiritum, Αντίρρησις. Ἐν μὲν ταῖς ἤδη προηγησαμέναις επιστασίαις οὐκ ὤκνεις ἀξιοῦν τὸν ἀκροατήν κατανοεῖν, ὅπως ὁ ἅγιος δοτῆρα τοῦ Πνεύματος, οὐ μὴν προβολέα καλεί τὸν Υἱόν· ἔνθα δὲ κατενόησας δεικνύντα τὸν ἅγιον προφανῶς τὴν αἰτίαν καθ᾽ ἣν δοτήρ τοῦ Πνεύματος ἐστιν ὁ Υἱός, ἐκεῖσε τὸ τὴν τοιαύτην δηλοῦν ἔννοιαν ῥητὸν οὐδεμιᾶς ἠξίωσας τῆς ἐπιστασίας. Ἐγὼ δὲ τῇ τοιαύτῃ βήσει ἐπιστήσας, φημὶ ὡς ὁ μέγιστος Αθα νάσιος λέγων, ὅτι ὁ Κύριος «οὐκέτι ἐλάττονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα,καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων, ἐδίδου τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγεν, ἐγὼ αὐτὸ ἀποστέλλω, ο et dicere, Ego illum mitto,» palam connonstras- δεδήλωκε προφανῶς, ὡς δι' οὐδὲν ἄλλο δοτήρ ἐστι τοῦ se ob nullam aliam causam datorem esse Spiritus Servatorem, quam quod ille exipso exsistat. Obquam enim aliam rationem Dominus Spiritu major dicetur, nisi quia ille ex ipso exsistit? Prope est de hoc scripto traditum testimonium. Namque sermonem bunc meum confirmabit, in dogmatibus decernendis quam optimus, et rebus divinis exponendis præcellentissimus Anastasius, cum dicit: ‹ Sie itaque Dominus ex semetipso Spiritum exsistere commonstrans, irisuflaus discipulis dicebat: «Accipite Spiritum sanctum ". › Et considera quomodo hic sanctus Athanasii dictum interpretatur. Quod enim terrarum ordis lumen Athanasius innuens dicebat: • Dominus majorem semetipsum Spirit ostendens, dabat illum, › hic apertius interpretatus, hac explanatione sua orationem digessit:. Sic itaque Dominus ex semetipso ostendens Spiritum exsistere, insufflans discipulis dicebat, Accipite Spiritum sanctum. › Ex eadem oratione. LIII. ‹ Per quem vero et a quo Spiritu daudus • erat, nisi per Filium, cujus et Spiritus est? Animadversio. • Diligenter animadvertito, quid notet illud, Spi- ‹ ritum dari per Filium, et a quo darı colligatur, ‹ quod a Filio datur. › Refulatio. Tu quidem in hac animadversione per quem et a quo differre insinuas. Sed ego de Filio utrumque dici contendo, cum manifeste sanctus inculcet nihil differre, sive dixeris per Filium,`sive ex Filio Spiritum sanctumn. Ejusdem ex oratione tertia contra Arianos. LIV. Itaque cum Salvator de nobis dicat: Quem- ‹ admodum tu Pater in me, ita et ego in te “, ut • et ipsi in nobis unum sint, non eamdem cum illo • identitatem nos habituros significavit; ostensum • est enim illud satis claro Jonæ exemplo, sed quod ‹ intercessu gratiæ et dignitatis acceptæ Patri cont- • cilienbur, sic Joannes inquit, ut Spiritum per ** Joan. xx, 22. Joan..x*, “Joan. xiv, 10. Πνεύματος ὁ Σωτὴρ, ἀλλ᾽ ἢ διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχειν αὐτό. Κατὰ τί γὰρ ἂν ἄλλο καὶ ῥηθείη τοῦ Πνεύματος μείζων ὁ Κύριος, εἰ μὴ κατὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ὑπαρχειν αὐτό; Καὶ ἡ γραφική μοι μαρτυρία ἐγγύς. Συστήσει γάρ μοι τὸν λόγον ὁ ἐν ἁγίοις δογματικώτατος καὶ τὰ θεῖα πολὺς ᾿Αναστάσιος, λέγων οὕτω· «Καὶ γοῦν ὁ Κύριος ἐξ ἑαυτοῦ δεικνὺς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα, ἐμφυ σῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε, «Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, "Ορα ὅπως ὁ ἅγιος οὗτος τὸ τοῦ μεγάλου ᾿Αθανασίου διερμηνεύει ρητόν. "Οπερ γὰρ ὁ τῆς οἰκουμένης φωστήρ Αθανάσιος ἐδήλου λέγων, ὅτι ὁ Κύριος, μείζονα δεικνὺς ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἐδίδου αὐτὸ ν τοῦτο καθαρώτερον διεσάφησεν οὗτος, ἐφερμηνευτι κῶς τὸν λόγον προαγαγὼν, ἐν τῷ εἰπεῖν, «Καὶ γοῦν ὁ Κύριος ἐξ ἑαυτοῦ δεικνὺς τὸ Πνεῦμα ὑπάρχειν, εμφυσῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε·. Λάβετε Πνεύμα ἅγιον.» Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΝΓ. ι Διά τίνος δὲ, καὶ παρὰ τίνος ἔδει τὸ Πνεῦ • μα δίδοσθαι ἢ διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὗ καὶ τὸ Πνευμά · ἐστιν; ν Επιστασία. • Επίστησον ἀκριβῶς τί δηλοῖ τὸ, διὰ τοῦ Υἱοῦ • τὸ Πνεῦμα δίδοσθαι. Καὶ παρὰ τίνος συνάγεται · δίδοσθαι τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον.» Αντίρρησις. Σὺ μὲν ἐν τῇ παρούσῃ ἐπιστασίᾳ διαιρεῖσθαι ἐμε φαίνεις τὸ διὰ τίνος, καὶ παρὰ τίνο;· ἐγὼ καὶ ἀμε φότερα εἰς τὸν Υἱόν φημι ἐκλαμβάνεσθαι, τοῦ ἁγίου δηλοῦντος μηδέν τι διαφέρειν διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ Τρίτου τῶν κατὰ Ἀρειανών. ΝΔ'. «Οὐκοῦν ὁ Σωτὴρ. λέγων περὶ ἡμῶν τό, «Κατ • θώς σύ, Πάτερ. ἐν ἐμοί, κἀγὼ ἐν σοὶ, ἵνα καὶ αὐτ ι τοὶ ἐν ἡμῖν ἐν ὦσιν, ο οὐ τὴν ταυτότητα ἡμᾶς • μέλλοντας αὐτῷ ἔχειν σημαίνει. Ἐδείχθη γὰρ ἐκ κ τοῦ κατὰ Ἰωνᾶν παραδείγματος καὶ τοῦτο, ἀλλ' · ἀξίωσίς ἐστι πρὸς τὸν Πατέρα, καὶ ὡς Ιωάννης • ἔγραψεν, ἵνα τὸ Πνεῦμα χαρίσηται δι' αὐτοῦ τοῖς

· πιστεύουσι, δι' οὗ καὶ δοκοῦν μὲν ἐν τῷ Θεῷ γί- «cum credentibus largiatur, per quem videmur in · νεσθαι καὶ κατὰ τοῦτο συνάπτεσθαι ἐν αὐτῷ. Ἐπειδὴ · γὰρ ὁ Λόγος ἐστὶν ἐν τῷ Πατρὶ, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ • τοῦ Λόγου δίδοται, θέλει λαβεῖν ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα. Επιστασία. . Τὸ αὐτὸ κἀκ τῆς ἐν τῇ παρούσῃ περικοπῇ θαυ · μασίας πλοκῆς, καὶ τοῦ οἷον συλλογισμοῦ ἀναφαίι νεται, εἰ καὶ μὴ διὰ τοῦ Λόγου, ἀλλ' ἐκ τοῦ Λόγου · εἶπεν ἐνταῦθα τὸ Πνεῦμα δίδεσθαι. ο Αντίρρησις. Οὐ πάνω σου ἡ ἐνταῦθα ἐπιστασία, δυσαπολόγη τος. Ἐκ γὰρ τῆς ἐν τῇ ῥηθείσῃ περικοπῇ θαυμασίας πλοκῆς καὶ τοῦ οἷον, ἵνα κατὰ σὲ εἴποιμι, συλλογισμοῦ οὐ τὸ αὐτὸ τοῖς προλαβοῦσιν, ὡς σὺ φῆς, ἀναφαίνεται· ἀλλ' ἐκεῖνα ἅπερ ὡς προϊόντες εἰσόμεθα ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα Επιστολῇ ὁ ἅγιος ἐρεῖ, ἐν οἷς αὐτὸν εὑρήσομεν λέγοντα, «Εκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ πρὸς Μελέτιον καὶ Εὐσέβιον τὸν Σαμοσατέα ἐλέγχου. Ν'. ι 'Ην δὲ ἀδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ • Πνεύμα δοξάζεσθαι, μὴ προοδικῶς ἄν ἐκ Θεοῦ ι δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς · λέγουσιν.» Επιστασία. • Πρόσχες ἀκριβῶς τῇ τοῦ ἁγίου γραφῇ, πῶς • ένθα πρόοδον λέγει τοῦ Πνεύματος, εὐθὺς ἐκ τοῦ c • Πατρὸς αὐτὴν δογματίζει. Τοῦτο γὰρ πάντως ι δηλοῖ τὸν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ο Αντίρρησις. Εν σοι γένοιτο, άνθρωπε, ὅτι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ Πνεύματος πρόοδον ώμολόγησας. Οσον γὰρ οὔπω ἁλώσῃ ὁμολογήσας καὶ τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἰσοδύναμον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ οὐ πόῤῥω λοιπὸν εἶ τῶν λεγόντων ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοῦ αὐτοῦ, ἐκ τῆς πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῆς. ΝϚ'. «Οὐκοῦν κακῶς φρονοῦντες περὶ τοῦ Πνεύ · ματος τοῦ ἁγίου, οὐδὲ περὶ τοῦ Υἱοῦ καλῶς φρο · νοῦσιν. Εἰ γὰρ ἐφρόνουν ὀρθῶς περὶ τοῦ Λόγου, · ἐφρόνουν γιῶς καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος. Ο παρά · τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἴδιον δν ι παρ' αὐτοῦ δίδοται τοῖς μαθηταῖς καὶ πᾶσι τοῖς ι πιστεύουσιν εἰς αὐτόν.» Επιστασία. • Επίστησον άκριβῶς τῇ περικοπῇ ταύτῃ, καὶ ο θαύμασον, τὴν τοῦ ἁγίου ἀκρίβειαν, πῶς ἐκπορεύο · σεως μνησθείς τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ δόσεως, · τὴν μὲν ἐκπόρευσιν τούτου τῷ Πατρὶ ἀπένειμε, ι τὴν δὲ δόσιν τῷ Υἱῷ.» Αντίῤῥησις. Σὺ μὲν καὶ πάλιν τὴν ἐκπόρευσιν καὶ δόσιν διαι μεῖς· ἐγὼ δὲ τὸν ἀκροατὴν ὑπομνήσω ὡς τὸ διδόμετον παρὰ Υἱοῦ Πνεῦμα, ὡς ἐξ αὐτοῦ ὑπάρχον, ἔστι διδόμενον παρ' αὐτοῦ. ‹ Deo exsistere, eaque ratione in illo coaptari. Nam ‹ quoniam Verbum est in Patre, et Spiritus a • Verbo donatur, ideo voluntas ejus est, ut nos ac4 cipiamus Spiritum.» Animadversio. • Hoc idem ex admirabili, quæ in ista pericope ‹ continetur implicatione, et tantum non syllogismo ‹ apparet, licet non per Verbum, sed a Verbo Spia ritum exu.beri dixerat. Refutatio. Animadversio tua, quam hic complicas, non ita facile responsionem admittit. Namque ex admirabili implicatione et tantum non sylogismo in jam allata pericope, ut tecum loquar, contentis, non idem cum supra positis exprimit, sed ea ipsa, quæ progressu orationis iu Epistola ad Serapionem sacus dicet, deprehendemus, un quibus eum aperte dicentem reperienus, «Ex Patre Spiritum procedere, cum a Verbo quod ex Patre asseritur, eluceat, et naillatur, et detur. › Ejusdem ex refutatione hypocriseos Meletii, et Exsebii Samosateni. LV. ‹ Erat vero impossibile in Trinitatis gloria ◄ Spiritum glorificari, nisi ex Deo per Filium pro- ‹ grederetur, sed æqua atque aliæ creaturæ ex Deo • productus fuisset, ut asserunt, a Animadversiο. ⚫ Attende diligenter et scriptum Patris examina: «statim enim atque progressionem Spiritus iusi- • Dual, illico ex Patre eam dcceruit. Hoc enim pror ‹ sus innuit, ex Deo per Filium.» Refutatio Fausta tibi obveniant, mi homo, quod ex Deo per Filium Spiritus progressionem fateris, nec multo post deprehenderis confiteri præpositionum ex ei per de Filio vires quales, et sic non multum abes ab iis, qui ex utroque Spiritum esse decernunt. Ejusdem ex epistola ad Serapionem. LVI. «Malc itaque sentientes de Spiritu sancto, ‹ haud recte de Filio sentiunt. Etenim si recte de ⚫ Filio sentirent, sane utique recteque de Spiritu • sentirent qui ex Patre procedit, et Filii cum pro- < prius sit, ab eodem datur discipulis, et universis • in illumn credentibus. Animadversio. Animadvertito diligenter hanc pericopem, et ‹ exquisitum sancti acumen admirare; dum enim processionis Spiritus sanctis et dationis mentionen inducit, hujus quidem processionem Patri, c dationem Filio attribuit. Refutatatio. Tu rursus inter processionem et dationem discrimina comminisceris, Verum ego in memorian auditoris revocavero, qui datur a Filio Spiritus, eum tanquam ex ipso exsistentem aliis. exhi、 beri.

Ejusdem ex eadem epistola. LVII.Dicite igitur, si in aliquo divinæ Seri- ‹ pturæ loco reperitur Spiritus sanctus simplici ‹ nomine Spiritus vocatus absque adjectione, Dei • scilicet, sive Patris, aut mei ipsius Christi et • Filii, aut ex meo, quod est a Deo: aut cum ar- ‹ticulo, ne simpliciter Spiritus nuncuparetur, sed • bie Spiritus, aut Spiritus sanctus, aut Paracler tus, aut verilaiis, quod est Filii, qui dicit, «Ego ‹ sum veritas“, ut audientes simpliciter prola- • tum Spiritum intelligeretis, esse Spiritumn sa11- • clum. Animadversio. ‹ Figito altius mentern allato Athanasil scripto, ‹ ex illum præpositionem in Spiritus exsistentia ⚫ soli Patri attribuere. > Refutatio. Præpositionem ex de Spiritus exsistentia acci - piens tu recte in sancti Patris scriptum allatumn mentem figis: veruntamen soli Patri illam altribuens, maximum in modum a vera illius intelligentia aberras, nanique, cum nuitæ scripto traditae auctoritates ex Patre et Filio Spiritum esse slubiliant, nescio an ulla alia, quæ ex utroque apertius comprobet, assignari poterit. Cum enim in jam positis sanctus ostendere sibi proposuerit, ubicunque Spiritus cum additione pronuntiatus reperitur, nempe Dei, sive Patris, sive Christi, sive Filii, ipsum insinuare Spiritum, ex Triade unum, ipsiusque Triadis completivum, inter alia quibus adjectio id indicat, superaddit et illud, veluti a Filio dictum, aut a me ipso, quol a Deo est; idque asserens, ex utroque Spiritum esse commonstravit, modumque quo ex utroque est. Cum etiam asserat veluti ex Filio dici tanquam ex meipso, quod est a Deo, in duorum horum nominum complicatione illud ex utroque explicuit. Sic prius mentionem Filii inducens, illicoque adnectens, quod est a Deo, demonstravit, veluti ex uno Patre et Filio, non veluti ex duabus causis et principiis Spiritum sanctum esse: qua enim ratione duæ esse Spiritua sancti causæ poterunt Pater et Filius, cum Filius dicat, Spiritus ex ine, quod est ex Deo, Lantumque non inclamante, licet ex me Spiritus est, verum in patrem primariam et absque principio causam, unde et ego quod sim habeo, refertur. Quemadmodum enim in aliis dixi, quidquid a Filio et ex Fitio, et per Filium esse dicitur, in Patrem refertur. Proptereaque qui ex Patre, per Filium, et ex utroque exsistit, veluti ex uno est. Nec parum ad id idem conducit, quod etiam a magno Basilio in quadragesima homilia Moralium dicitur com scribit: Non alienus, est a glorja Patris Dei Spiritus ex ineffabili ore, ineffabihter apparens, sed Dei Spiritus, et apud Deum, et a Deo missus, et per Filiu:n suppeditatus, ut dicitur a paterna persona, spiritus mens, qui est in te. 1 Joan. xiv, 6. @ Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς. ΝΖ'. «Εἴπατε γοῦν, εἴ που τῆς θείας Γραφῆς εξα 4 ρίσκεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰρημένον ἁπλῶς • Πνεῦμα χωρίς προσθήκης τοῦ λέγεσθαι ἡ τοῦ • Θεοῦ ἢ τοῦ Πατρὸς, ἢ ὅτι ἐμοῦ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ • καὶ Υἱοῦ, ἡ παρ' ἐμοῦ, ὅ ἐστι παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἡ • μετὰ τοῦ ἄρθρου, ἵνα μὴ ἁπλῶς λέγηται Πνεῦμα, • ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα ἢ αὐτὸ τοῦτο Πνεῦμα ἅγιον, ή η παράκλητον, ἢ ἀληθείας, ὅ ἐστι τοῦ Υἱοῦ τοῦ λέω «γοντος, «Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ἵνα ἀκούοντες ἁπλῶς • Πνεῦμα, υπονοήσητε εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Επιστασία. • Εμβάθυνον τῇ τοιαύτῃ τοῦ ἁγίου συγγραφή, ο πῶς τὴν παρὰ πρόθεσιν εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος • ύπαρξιν μόνῳ τῷ Πατρὶ ἀφορίζει. Αντίρρησις. Τὴν μὲν παρὰ πρόθεσιν εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν ἐκλαμβάνων, καλῶς τῇ τοῦ ἁγίου συγγραφῇ εμβαθύνεις· μόνῳ δὲ τῷ Πατρὶ ἀφορίζων αὐτήν, πολὺ τῆς ἀληθοῦς διανοίας ἀφέστηκας· πολλῶν γὰρ χρήσεων γραφικῶν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δηλουσῶν εἶναι τὸ Πνεῦμα, οὐκ οἶδα εἴ τις ἑτέρα τῆς χρήσεως ταύτης εκδηλότερον δηλώσει τὸ ἐξ ἀμφοῖν. Ἐν γὰρ τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν ὁ ἅγιος, θέλων παραστῆσαι, ὡς, ὅποι ἂν εὑρίσκηται τὸ Πνεῦμα εἰρημένον μετά προσο θήκης τυχὸν τοῦ Θεοῦ, ἡ τοῦ Πατρός, ἢ τοῦ Χρισ στοῦ, ἢ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ δηλοῖ τὸ Πνεῦμα τὸ τῆς Τριά δος ἐν καὶ συμπληρωτικὸν τῆς Τριάδος, πρὸς τοῖς άλλοις ὧν ἡ προσθήκη τοῦτο δηλοί, προσενείρει· καὶ τὸ ὡς ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ εἰρημένον τό, ἢ παρ' ἐμοῦ, ὅ ἐστι παρὰ τοῦ Θεοῦ. Καὶ τοῦτο εἰπὼν ὁ ἅγιος, ὅτι τε ἐξ' ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα ἐνέφηνε, καὶ ὅπως ἐξ ἀμε φοῖν. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν ὡς ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ τὸ παρ' ἐμοῦ, ὅ ἐστι παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἐν μὲν τῇ τῶν δύο όνο μάτων ἐπιπλοκῇ ἐνέφηνε τὸ ἐξ ἀμφοῖν· ἐν δὲ τῷ μνη σθῆναι πρότερον τοῦ Υἱοῦ, καὶ συντόμως ἐπαγαγεῖν, ὅ ἐστι παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἐνέφηνε τὸ ὡ; παρ' ἑνὸς τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πατρός, ο μενουν ὡς παρὰ δύο αἰτίων καὶ ἀρχῶν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Πῶς γὰρ ἂν εἶεν δύο τοῦ Πνεύματος αἴτια Πατὴρ καὶ ὁ Υἱδί, τοῦ Υἱοῦ λέγοντος, τὸ Πνεῦμα παρ' ἐμοῦ, ὅ ἐστι παρά τοῦ Θεοῦ, καὶ μόνον οὐχὶ βοῶντος ὡς εἰ καὶ παρ έμοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ἀλλ᾽ εἰς τὸν Πατέρα τὴν πρώ την καὶ ἄναρχον αἰτίαν ἐστὶν ἀναφερόμενον, ὅθεν και ἐμοὶ τὸ εἶναί ἐστιν. Ως γὰρ καὶ ἐν ἄλλοις ειρήκειμεν, εἴ τε παρὰ Υἱοῦ, καὶ ἐξ Υἱοῦ, καὶ δι' Υἱοῦ λέγεται εἶναι, εἰς τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχει, καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, καὶ ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρχον, ὡς ἐξ ἑνός ἐστιν. Οὐκ ὀλίγα δὲ πρὸς τοῦτο συμβάλο λει καὶ τὸ παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐν τῇ τεστ1ρακοστῇ ὁμιλία ῥηθὲν τῶν αὐτοῦ Ἠθικῶν, ἐν οἷς ἔφη, «Οὐκ ἀλλότριον τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ ἀῤῥήτου στόματος ἀῤῥήτως πεφηνός, ἀλλὰ Θεοῦ Πνεῦμα καὶ παρὰ Θεῷ, ἀποστελλόμενον παρά Θεοῦ, καὶ δι' Υἱοῦ χορηγούμενον, ώς λέγεται μὲν ἐκ τοῦ πατρικοῦ προσώπου, τὸ Πνεῦμα τὸ ἐμὸν,

ἐστιν ἐπὶ σοί. Λέγεται δὲ ὑπὸ τοῦ Κυρίου ότι, ο Πα- Dicitur quoque a Christo: «Paracletum mittam ράκλητον πέμψω ὑμῖν, ο ἄν τινα καὶ καλεῖ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας.» Εἰ γοῦν ὁ μὲν μέγας Βασίλειος διατρανοί ἐκ τοῦ πατρικού προσώπου λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἐμὸν, ὅ ἐστιν ἐπὶ σοὶ, ὁ δὲ μέγας Αθα· νάσιος ὡς ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα παρ' ἐμοῦ, ἡ ἐστι παρὰ τοῦ Θεοῦ, πῶς οὐ προδήλως ἐντεῦθεν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀναφαίνεται, καὶ οὐχ ὡς ἐκ δύο αἰτίων καὶ ἀρχῶν, ἀλλ' ὡς ἐξ ἑνός; Ἀλλὰ καὶ ὁ ἅγιος Κύριλλος τοῖς μεγάλοις τούτοις Πατράσιν εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν συγκρο τήσει ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην, νῦν μὲν ὡς ἀφ' ἑαυτοῦ λέγων· Ωσπερ γάρ ἐστιν ἴδιον Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός· οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινὸν, τούτοις εἴη δήπου πάντως ἂν καὶ τὰ οὐσίας οὐ διωρισμένα·, νῦν δὲ λέγων ὡς ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τοὺς μαθητάς· «Ἐμὲν γὰρ Πνεῦμα τὸ ἐνεργοῦν ἐν ὑμῖν. Ωσπερ δὲ ἐμὸν, οὕτω καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ἐκ τῆς αὐτῆς. ΝΗ'. «Οὐ γὰρ ἄγγελον συνέτασσε τῇ θεότητι, ι οὐδὲ ἐν κτίσματι συνῆπτεν ἡμᾶς ἑαυτῷ καὶ τῷ • Πατρί, ἀλλ' ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, ὅπερ αὐτὸς · ἐπαγγειλάμενος, οὐκ εἴρηκεν ἄγγελον ἀποστέλ 1 λειν, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ ι Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει, ι καὶ δίδοται. Επιστασία. • Καὶ τοῦτο τοῖς προειρημένοις ἀκόλουθον· παρὰ · μὲν γὰρ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, ἐκ • τοῦ Υἱοῦ δὲ λαμβάνειν, καὶ δίδοσθαι, διδάσκει ὁ Ο άγιος. Αντίρρησις. vobis, quem et vocat Spiritum veritatis, Sj igitur magnus Basilius aperte exponit, ex persona Patris dici, Spiritus meus, qui est in te: et magnus Athanasius, uti ex filio dicit Spiritum, ex me, quod est ex Deo, quomodo hic non apertissim ostenditur inde colligi, ex Patre et Filio esse Spiritum, et pop tanquam ex duabus causis et priucipiis, sed tanquam ex uno? Sed et sanctus Cyrillus cum magnis hisce Patribus in ealem sententia concordabit in interpretatione Evangelii seeundum Joannem, nunc quidem veluti ex seipso dicens: c Quemadmodum enim proprius est Spiritas Filii, naturaliter in ipso exsistens, et per ipsum progrediens, ita el Patris. Quibus vero Spiritus communis est, illis prorsus fuerint, et quæ essentiae sunt, non separata:? nunc vero, uti a Filio ad discipulos: ‹ Meus enim Spiritus, qui operatur in vobis. Quemadmodum enim meys ita et Dei et Patris est. ᾿Αληθῶς παρὰ μὲν τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ λαμβάνειν διδάσκει ὁ ἅγιος. Σκόπει δὲ καὶ ὅτι ἀληθῶς ἐκ τῶν εὐαγγελικῶν τού των ζήσεων δείκνυται τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὅπερ καὶ δηλῶσαι βουλόμενος ἐνταῦθα δ ἅγιος, ἀλλήλαις τὰς εὐαγγελικὰς ταύτας προσέπλέξει ρήσεις. Οστις γὰρ ἂν τῶν ἁγίων θελήσεις θεολογῶν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δηλῶσαι εἶναι τὸ Πνεῦμα, δηλοῖ τοῦτο μάρτυσι ταῖς εὐαγγελικαῖς ναύταις φωναῖς χρώμενος· Καὶ συστήσει μοι τὸν λόγον ὁ πολὺς τὰ θεῖα Ἐπιφάνιος ἐν οἷς λέγει· Η Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥ; φησιν ὁ Χριστός·. Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύε και, ο καὶ, ο οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Τέως δ τοῖς παροῦσιν ἐντυγχάνων ἐπίστησον, πῶς ὁ ἐν ταῖς πρὸς τοὺς καδδηναλίου; διαλέξεσιν ἐνστατικώς πάνυ λέγων ὅτι τὸν Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, πρὸς τὸ πατρι και έχει πρόσωπον τὴν ἀναφορὰν, καὶ οὐχὶ ἑαυτεν 6 } 2!) 3, es ibil. es ibid. xxi, 16, 15. PATHOL. GR. CXLI, Ex eadem Epistola. LVII. Neque enim angelum una cum Divinie ‹tate collocabat, neque in creatura sibimeţipsi et • Patri nos conjungebat, sed in Spiritu sancto, ‹ quem ipse promittens, non dixit angelum mittere, • sed Spiritum veritatis, qui a Palre procedit, et • ex Filio accipit et datur. › Animadversio. • Hoc quoque cum jain dictis concordat, a Pa- ‹ tre quidem Spiritum procedere, ex Filio vero ac- • cipere, et dari sanctus edocet. ο Refutatio. Vere quidem a Patre procedere Spiritum, a Filio vero accipere sanctus docet. Considera porro tu ex bis evangelicis dictis vere ostendi., Spiritara sanctum ex utroque esse: quod cum bic insınuara vellet sanctus, hæc evangelica dicta inter sese complicavit. Quicunque enim ex Patribus, Spiritum ex Patre et Filio esse commonstrare voluerit, non aliis quam hisce evangelicis testimoniis usus demonstraverit. Et sermonen hunc meum in rebus divinis pertractandis eximius Epiphanius con)- probaverit, cum scribit: «Utraque in homine justo habitant Christus et Spiritus ipsius. Quod si Christus ex Patre creditur esse, Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, sive ex utròque, ut Christus į insinuat: • Qui a Patre procedit “',, et hic ede meo accipiet.. Tandem qui hæc percurris animum advertito, eum qui cum cardinalibus instanter simis contenlens, illud, Ex meo accipiet, a! Patris personai relationem habere et non ad semetipsum ostendere, dictiones similes pronuntiat, hic ex Filio Spiritum accipere faleri; agnoscito..

JCAN. VECCI CΡ. PATRIARCHE que eum non veritatem exquirere, sed contentio- παραδεικνύει ὁ τὴν λέξιν ταύτην εἰπὼν, ἐνταῦθα ἐκ men propagare. Ejusdem ex eadem. LIX. • Sancta enim et beata Trinitas indivisa, ‹et in semetipsa conjuncta est, et cum enuntiatur • Pater, adest etiam illius Verbum, et qui in Filio •est Spiritus. Cum vero nominatur Filius, in Filio • Pater est, et Spiritus extra Verbum non est. • Una siquidem est Patris gratia, quæ per. Filium in Spiritu sancto completur.) Animadversio. Advertito hic dici, in Filio Spiritum, non au- • tenu ex Filio. Refutatio. In jam posita pericope Spiritum in Filio, non autem ex Fitio dici Spiritum animadversione tua notas, quæ vero in ea est admirabilis complexio, el tantum non, ut tuis utar verbis, syllogismus, apparere per Filium Spiritum Patri conjunctum, tanquam qui per Filium ex Patre exsistit, unde et beatæ Trinitatis naturam indivisam sanctus colligit, tanquam nulla animadversione digna præteris. Ex eadem Epistola. LX. • Quemadmodum enim Filius, qui in Patre • est, et in quo Pater est, non est creatura, sed • paterna essentiæ proprius, hoc enim vos quo- • «que affirmare dissimulatis; pari modo et Spiritus, α ◄ qui in Filio est, et in quo Filius est, non est fas ‹ cum creaturis collocari.» Animadversio. ▾ Prudenter hanc pericopem cousiderato, verborum enim ansam tibi sanctus exhibere nolens • cum scribit Spiritum etiam in Filio esse per ipsum, et ex ipso esse dicendi, subjunxit etiam • de Filio, in quo est, in Spiritu nempe, mihil aliud ‹ ibidem ostendens nisi essentiam, naturamque in- • divisam. floc enim ipsum et de Patre et Fitio • antea insinuaverat. Refutatio. Mutuam inter se hypostaseon circummigrationem, et quod inde sequitur indivisum essenτοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν τὸ Πνεῦμα ὁμολογεῖ. Καὶ γνῶθι μὴ ἀλήθειαν αὐτὸν ἐκζητεῖν, ἀλλὰ πεισμονὴν συνιστάν. Εκ τῆς αὐτῆς. ΝΘ'. «Η γὰρ ἁγία καὶ μακαρία Τριάς αδιαίρετος • καὶ ἡνωμένη πρὸς ἑαυτήν ἐστι, καὶ λεγομένου τοῦ • Πατρός, πρόσεστι καὶ ὁ τούτου Λόγος, καὶ τὸ ἐν · τῷ Υἱῷ Πνεῦμα. Ἐὰν δὲ καὶ ὁ Υἱὸς ὀνομάζηται, «ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἔστ ν ἐκτὸς τοῦ Λόγου. Μία γάρ ἐστιν ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς • χάρις δι' γιοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ πληρουμένη. Επιστασία. < • Ορα, πῶς τὸ ἐν τῷ Υἱῷ λέγει Πνεῦμα, οὐ μὴν ι τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἀντίρρησις. Οτι μὲν ἐν τῷ Υἱῷ, οὐ μὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐν τῇ ῥηθείσῃ περικοπῇ λέγει ὁ ἅγιος τὸ Πνεῦμα, ἐπιστασίας ἀξιοῖς· ὅτι δὲ ἐκ τῆς ἐν αὐτῇ θαυμασίας πλυ κῆς, καὶ τοῦ, οἷον κατὰ σὲ, καὶ πάλιν εἰπεῖν συλλο γισμοῦ, ἀναφαίνεται διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα συναπτόμενον τῷ Πατρὶ, ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον· ἐκ τοῦ Πατρός, οπόθεν καὶ τὸ τῆς μακαρίας Τριάδος ἀδιαίρετον ὁ ἅγιος εἶναι δεδήλωκε, τοῦτο οὐδεμιᾶς ἐπιστα σίας ἀξιοῖς. Ἐκ τῆς αὐτῆς. Σ'. ι Ωσπερ γὰρ ὁ Υἱὸς, ὁ ἐν τῷ Πατρὶ ὤν, ἐν ᾧ • καὶ ὁ Πατήρ ἐστιν, οὐκ ἔστι κτίσμα, ἀλλ' ἴδιος τῆς • τοῦ Πατρὸς οὐσίας· τοῦτο γὰρ καὶ ὑμεῖς προσποι ι εἶσθε λέγειν· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐν τῷ Υἱῷ, • ἐν ᾧ καὶ ὁ Υἱός ἐστιν, οὐ θέμις τοῖς κτίσμασι συν • τάσσειν.» ι Επιστασία, • Συνετῶς ἐπίστησον τῇ περικοπῇ ταύτῃ. Ἵνα γὰρ · μὴ λόγων λαβὰς ὁ ἅγιος δώσει σοι εἰπὼν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐν τῷ Υἱῷ εἶναι, ὡς διὰ τοῦτο καὶ ἐξ αὐτοῦ · εἶναι λέγειν σε, ἐπήγαγε καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ, • ἐν ᾧ ἐστιν, ήγουν ἐν τῷ Πνεύματι, οὐδὲν ἕτερον • ἐντεῦθεν δεικνὺς ἢ τὸ τῆς οὐσίας καὶ φύσεως • ἀδιαίρετον. Τὸ αὐτὸ γὰρ καὶ περὶ Πατρὸς καὶ • Υἱοῦ εἴρηκεν. Αντίρρησις. Ὅτι μὲν τὴν ἐν ἀλλήλαις τῶν ὑποστάσεων περίχώρησιν, καὶ τὸ ἐντεῦθεν ἀδιαίρετον τῆς οὐσίας καὶ lia ac naturae sanctumn indicasse ex iis, quae in p φύσεως ὁ ἅγιος παρεδήλωσεν, ἀπὸ τῶν ἐμπεριειλημ dieta pericope continentur, manifestum est. Verumtamen non eo quo tu dicis scopo dicta enun❤ tiavit, ne quis suspicaretur ex Filio esse Spiritum, quod in Filio Spiritus esset. Quæ enim ex Filio Spiritum esse rationes demonstrant, non in præpositione ex subsistant, sed imle robur accipiunt, unde nos palam aperteque sæpius demonstravimus. Ejusdem ex eadem. LXI. • Spiritus sanctus semper idea est: ne- ‹ que enim est ex participantibus, sed illius uni- ● versa participant. Quod si is semper idem est et «participatum, creature vero illius participant, non c erit Spiritus sanctus, neque angelus, neque ferμένων τῇ ῥηθείσῃ περικοπῇ πρόδηλόν ἐστιν· οὐ μὴν δὲ τὰ ῥηθέντα ὁ ἅγιος ἔφη, ἵνα, ὡς σὺ φῂς, μή τις οιήσαιτο ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ ἐν τῷ Υἱῷ εἶναι αὐτό· οἱ γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δεικνύντες ὑπάρ χεῖν αὐτὸ λόγοι οὐκ εἰς τὴν ἐκ περιέστησαν πρόθε σιν, ἀλλ' ἐκεῖθεν τὴν ἰσχὺν ἔχουσιν, ὅθεν πολλάκις καθαρῶς ἀπεδείξαμεν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς. ΞΑ΄. «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀεὶ τὸ αὐτό ἐστιν· οὐ · γὰρ τῶν μετεχόντων ἐστὶν, ἀλλ᾽ αὐτοῦ τὰ πάντα · μετέχει. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν, ἀεὶ τὸ αὔτ' ἐστι και • μεθεκτόν, τὰ δὲ κτίσματα μετέχοντά εστιν αὐτοῦ, • οὐκ ἂν εἴη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὔτε ἄγγελος οὔτε

• Λόγος, ἀλλ᾽ ἴδιον τοῦ Λόγου, παρ' οὗ διδόμενον «bum, sed proprius Verbi, a quo datus a creaturis · μετέχεται παρὰ τῶν κτισμάτων.» • participatur.> Επιστασία. • Πρόσσχες τῇ θαυμαστῇ τοῦ ἁγίου ἀκριβείᾳ, πῶς · ἔνθα τὴν παρὰ πρόθεσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τέθεικε, · διδόμενον εἶπε τὸ Πνεῦμα, ο Αντίρρησις. Η θαυμαστὴ τοῦ ἁγίου ἀκρίβεια εἰδέναι σε θέλει ὡς τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον Πνεῦμα ὡς παρὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον δίδοται παρ' αὐτοῦ. Ἐκ τῆς αὐτῆς. Β΄. ν "Α γὰρ τὸ Πνεῦμα ἑκάστῳ διαιρεί, ταῦτα ι παρὰ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Λόγου χορηγείται. · Πάντα γὰρ τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστι· διὸ καὶ Β. · τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι διδόμενα του • Πατρός έστι χαρίσματα. Καὶ τοῦ Πνεύματος δὲ ι ὄντος ἐν ἡμῖν, καὶ ὁ Λόγος ὁ τοῦτο διδούς ἐστιν · ἐν ἡμῖν· ἐν τῷ λόγῳ δὲ ἐστιν ὁ Πατήρ.» Επιστασία. • Πρόσσχες πῶς τὰς τοῦ Πνεύματος δωρεάς παρὰ ο τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγει χορηγείσθαι..» Αντίῤῥησις. Animadversio. ‹ Attendito admirabilem exquisitamque hujusce ‹ sancti in hac re exprimenda diligentiam. Ubi enim præpositionem ex apposuit, dari Spiritum c dixit. Refutatio. Adinirabilis atque accurata sancti in re exprimenda diligentia, id a te non ignorari vult, Spi ritum, qui a Filio datur, veluti ex Filio exsistentem exhiberi. Ex eadem. LXII. Quæ enim Spiritus unicuique distri- ‹ buit, ea a Patre per Filium suppeditantur: omnia siquidem Patris Fili sunt. Quare et qua ‹ a Filio in Spiritu donantur, Patris sunt munera. • Et Spiritus cum est in nobis, et Verbum illum c exhibens in nobis, in Verbo autem Pater est. Animadversio. • Attendito Spiritus munera a Patre per Filium ‹ suppeditari. › Refutatio. Si cum veritate attendere vis, o auditor, qua ratione Spiritus munera a Patre per Filium san. ctus hic deceat suppeditari, attendendum est, quomodo a Spiritu singulis munera distributa, Patre per Filium suppeditantur. Etenim si a Patre per Verbum munera suppedita intellexeris, tan, quam qui ea suppeditans Spiritus, Patre per Filium sit, bene quidem ac prudenter veram sancti sententiam assecutus es. Quod si præter hanc rationem aliter intellexeris, a Patre per Filium Spiritos munera suppeditari, et utrumque Patrem nempe et Fillum, spiritalium munerum suppeditationis ministros apprehendes: namque prorsus necessario, ea ipsa ratione qua suppeditantur a Patre, eadem per Filium suppeditabuntur, et si a Patre, uti Spiritu exsistente a Patre, manifes stum est etiam per Filium, uti Spiritu exsistente per Filium. Quod si per Filium asseris ea suppeditari, non exsistente Spiritu per Filium, modis om~ nibus suppeditabuntur et a Patre, Spiritu non exsistente a Patre. Et quænam hæc ratio assignarl poterit, non colligi inde servili modo a Patre et Filio spiritalia munera suppeditari? Ἐὰν ἀληθείᾳ προσσχεῖν ἐθέλῃς, ἀκροατά, πῶς τὰς τοῦ Πνεύματος δωρεάς παρὰ τοῦ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ λέγει ὁ ἅγιος χορηγεῖσθαι, δεί σε προσσχεῖν, πῶς τὰ διαιρούμενα παρὰ τοῦ Πνεύματος ἑκάστῳ χαρίσματα παρὰ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Λόγου εἰσὶ χορηγούμενα. Εἰ μὲν γὰρ παρὰ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Λόγου νοήσεις τα χαρίσματα χορηγούμενα, ὡς τοῦ χορηγούντος αὐτὰ Πνεύματος παρὰ Πατρὸς ὑπάρχοντος διὰ Υἱοῦ, καλῶς καὶ νουνεχῶς ὄντος τῇ τοῦ ἁγίου προσέσχες ἐννοια. Εἰ δὲ παρὰ τοῦτον τὸν λόγον ἄλλως νοήσεις παρὰ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ τὰ τοῦ Πνεύματος χορηγεῖσθαι χαρίσματα, καὶ ἀμφοτέρους τόν τε Πα τέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὑπηρέτας τῆς τῶν πνευματικών χαρισμάτων νοήσεις διανομῆς· κατὰ γὰρ πᾶσαν ἀνάγκην τῷ λόγῳ χορηγούνται ταῦτα παρὰ Πατρός· τῷ αὐτῷ χορηγηθήσονται καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ εἰ μὲν παρὰ Πατρὸς, ὡς τοῦ Πνεύματος ὑπάρχοντας παρὰ τοῦ Πατρός, εὔδηλον ὅτι καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὡς τοῦ Πνεύματος ὑπάρχοντος διὰ Υἱοῦ· εἰ δὲ διὰ Υἱοῦ χορηγεῖσθαι λέγεις αὐτὰ, μὴ ὑπάρχοντος τοῦ Πνεύ ματος διὰ Υἱοῦ, πάντως χορηγηθήσονται καὶ παρά η τοῦ Πατρὸς, μὴ τοῦ Πνεύματος υπάρχοντος παρά τοῦ Πατρός. Καὶ τίς ἔτι λείπεται λόγο; μὴ συνάγε σθαι ἐντεῦθεν ὑπηρετικῶς παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὰ πνευματικά χορηγεῖσθαι χαρίσματα; 'Εκ τῆς αὐτῆς. ΕΓ.. Η γὰρ διδομένη χάρις καὶ δωρεα ἐν Τριάδι ι δίδεται παρὰ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. • Ωσπερ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι διὰ Υἱοῦ ἡ διδο- • μένη χάρις, οὕτως οὐκ ἂν γένοιτο κοινωνία τῆς ι ὅσεως ἐν ἡμῖν εἰ μὴ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. Επιστασία. • Όρος πανταχοῦ καὶ αὐτὰς τὰς χάριτας καὶ ο δωρεὰς τοῦ Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς δι᾿ Υιο ι γίνεσθαι διδάσκοντά σε τὸν ἅγιον; Εἰ γοῦν αἱ χάο Ex eadem. LXIII. Gratia siquidem et munus quod datur ‹ in Trinitate, datur a Patre per Filium in Spiritu ‹ sancto. Quemadmodum enim est ex Patre per • Filium gratia dala, ita nulla fuerit dalionis gra- • tia in pobis nisi in Spiritu sanclo.» Animadversio. • Videsne locis in omnibus ipsas gratias et mu- ‹ nera Spiritus ex Patre per Filium fieri docenter ‹ te sanctum? Si ergo gratiæ et munera non ex Fi-

• lio, sed per Filium, quomodo exsistentia sanctis- ‹ simi Spiritus modus, non ex Patre solo per Fi- ‹lium, sed ex utrisque fuerit? › Refutatio. ριτες καὶ δωρεαὶ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ διὰ τοῦ • Υἱοῦ, πῶς ὁ τῆς ὑπάρξεως τοῦ παναγίου Πνεύματ • τος τρόπος οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου δι᾿ Υἱοῦ, • ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀμφοτέρων; Αντίρρησις. Ἐγὼ δὲ μικρὸν τὸν λόγον ὑπαλλάξας ἐρῶ. Εἰ μὴ ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ ἡ τοῦ παναγίου Πνεύματος ύπαρ ξις ἦν, πῶς ἂν αἱ χάριτες καὶ δωρεαὶ τοῦ Πνεύματ τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἦσαν διὰ τοῦ Υἱοῦ; Τέως ὁ τῶν παρόντων ἐξεταστής σκόπει, ὅπως τὰς τῶν σοφῶν ἀνδρῶν φρένα; σφάλλει τὸ ἐθελόγνωμον καὶ ἀπὸ τοῦ τὸν σοφὸν τοῦτον ἄνδρα οὐδὲ τὰς πνευματικές δωρεάς τε καὶ χάριτας λέγειν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλά καὶ ἀπὸ τοῦ τὸν τῆς ὑπάρξεως τοῦ Παναγίου Πνεύ ματος τρόπον ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου εἶναι λέγειν διὰ Ego vero paululum immutato sermone dixerim: Si ex Patre per Filium sanctissimi Spiritus exsistentia non est, qua ratione gratia et munera Spiritus ex Patre essent per Filium? Tandem rerum barum cognitor considera, quomodo sapientium mentem proprie sententiæ amor aberrare faciat, etiam ex eo, quod sapiens hic vir gratias et munera Spiritus ex Filio esse dicere renuat; et sanctissimi Spiritus exsistentiæ modum ex Patre esse solo per Filium contendat. Neque enim novi quemquam, dummodo sit intellectas oculis integer ad res di- τοῦ Υἱοῦ. Οὐκ οἶδα γὰρ τίς ὢν καθαρὸς τὰ τῆς διαgnoscendas, qui absurdissimum in hisce non agnoscat. Quod enim ex Patre solo est, quomodo per Filium fuerit? et quod per Filium exsistit, quomodo ex solo Patre fuerit? Cum multa sæpius alioruin scripta percurrerim, quæ nulla sequelæ gatione dictata sunt, modo quidem in mentem non venit, an aliquod uspiam offenderim, quod dictis absurdius atque magis inconsequens fuerit. Ex eadem. LXIV. Veri itaque adoratores adorant quidem ‹‹Patrem, sed in spiritu et veritate, confitentes Filium et in ipso Spiritum. Non enim dividitur • a Filio Spiritus, quemadmodum a Patre Filius • non dividitur. Ipsa veritas est quæ dicit:: Mil- ♥ tam vobis Paracletum Spiritum veritatis, qui a • Patre procedit, quem mundus non potest acci- ‹ pere “, › illi scilicet, qui negant eum ex Patre c in Filio.» Animadversioο. • Planissime apertissimeque hic conspicito, ex • Patre dici Spiritum, verumtamen in Filio. › Refutatio. • Attamen tu quoque conspicite, planissime apertissimeque inseparabilem a Filio Spiritum dici, quemadmodum Filius non separatur a Patre. Hincque demonstrari, unam communemque Trinitatis naturam, ex eo quod Spiritus per Filium ex Patre est. Ejusdem ex alia Epistola ad eumdem. LXV. Satis abundeque bæc suadere poterunt ‹ quemcumque, dummodo contentionis studio non • abripitur, ne in posterum asserat, creaturam ‹ Dei Spiritum, qui in Deo est, et p:ofunda Dei • consilia exquirit, et ex Patre per Filium exhibetur et datur. › Animadversio. ● Attendito, quomodo sanctus hic in omnibus ‹ suis scriptis, ex Patre per Filium sanctissimi • Spiritus dationem te doceat. Refulatio. Verumtamen tu quoque attendito, quomodo ex * Joan. xv, 26; xiv, 17. νοίας όμματα πρὸς διάγνωσιν οὐ συνήσει τὸ ἐν τού τοις παραλογώτατον. Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου πῶς διὰ Υἱοῦ; καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον πως ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἔσται, Πολλοῖς πολλάκις ἐντυ χών γράμμασι κατὰ διάνοιαν ἀνακόλουθον προεντ νεγμένοις, οὐκ οἶδα εἴ ποτέ τινι ἑτέρῳ ἐνέτυχον χεῖ ρον ἢ κατὰ τὰ εἰρημένα τὸ ἀνακόλουθον ἔχοντι. Ἐκ τῆς αὐτῆς. ΕΔ'. «Οἱ ἀληθινοὶ τοίνυν προσκυνηται προσκυ · νοῦσι μὲν τῷ Πατρὶ, ἀλλ᾽ ἐν Πνεύματι καὶ ἀλη η θείᾳ, ὁμολογοῦντες Υἱὸν καὶ ἐν αὐτῷ τὸ Πνεῦμα, • Αχώριστον γὰρ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὡς ἀχώρι- • στο, ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός. Αὐτὴ ἡ ἀλήθεια ή λέγουσα, • Πέμψω ὑμῖν τὸν Παράκλητον, τὸ Πνεῦμα τῆς • ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὁ ὁ ο κόσμος οὐ δύναται λαβεῖν,» τουτέστιν οἱ ἀρνούμε • νοι αὐτὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ Υἱῷ. Επιστασία. • Όρα σαφέστατα γὰρ καὶ καθαρῶς ἐνταῦθα ἐκ • τοῦ Πατρὸς μὲν λέγει τὸ Πνεῦμα, ἐν τῷ Υἱῷ. Αντίῤῥησις. Αλλ' ὅλα καὶ ὅτι σαφέστατα καὶ καθαρῶς ἀχώς ριστον τοῦ Υἱοῦ εἶπε τὸ Πνεῦμα, ὡς ὁ Υἱός ἐστιν ἀχώριστος τοῦ Πατρός. Καὶ ἐντεῦθεν ἐνέφηνε τὸ τῆς Τριάδος συμφυές εἶναι ἐκ τοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρός. Τοῦ αὐτοῦ ἐξ ἑτέρας πρὸς τὸν αὐτὸν ἐπιστολῆς. ΞΕ'. • Ικανὰ μὲν καὶ ταῦτα πεῖσαι καὶ πάντα • ὀντιναοῦν φιλόνεικον μηκέτι λέγειν κτίσμα τὸ • Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ τὸ ἐν τῷ θεῷ, καὶ τὰ βάθη έρε • νῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ νεμόμενον ι καὶ διδόμενον, ο Επιστασία. • Ακουε πῶς ὁ ἅγιος ἐν παντὶ σχεδὸν οἰκείῳ συγ • γράμματι ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ τὴν τοῦ Παναγίου • Πνεύματος δόσιν διδάσκει σε. Αντίρρησις. Αλλά πρόσεχε καὶ πῶς ἡ ἐκ Πατρὸ; δι' Υἱον εν

σις τοῦ Πνεύματος τὴν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ὕπαρξιν Patre per Filium Spiritus datio, ejusdem ex Patre αὐτοῦ συνίστησιν. per Filium exsistentiam stabiliat. Ἐκ τῆς αὐτῆς. Εξ'. ι Ο γὰρ πιστεύων εἰς τὸν Πατέρα οἶδεν ἐν ι τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ Πνεῦμα οὐκ ἐκτὸς τοῦ · Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦτο πιστεύει καὶ εἰς τὸν Υἱόν, · καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐπειδὴ καὶ μία τῆς • Τριάδος ή θεότης, ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς γινω ι σκομένη. κ Επιστασία. • Τοῦτο σαφῶς διδάσκει καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα · ἐκ τοῦ Πατρός. Αντίρρησις. Ex eadem. LXVI. Qui enim credit in Patrem, agnoscit in ‹ Patre Filium, et Spiritum non extra Filium,. • proptereaque etiam in Filium credit, et in Spiri- ‹ tum sanctum. Quandoquidem una est Trinitatis. • divinitas, quae veluti ex uno Patre agnosci- • tur.» Animadversio. • Hoc item aperte insinuat, et Filium et Spiri c tum ex Patre. Refutatio. Uti ex uno Patre Trinitatis deitatem agnosel sanctus edocet, sed nullus est qui impediat, SpiriὭσπερ ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς γινώσκεσθαι τὴν τῆς Τριάδος θεότητα ἐνταῦθα διδάσκει ὁ ἅγιος, ἀλλ' οὐδεὶς ἐστιν ὁ κωλύων λέγειν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τῆς Β' tum etiam ex divinitate Filii asserere: sic ex uno θεότητος τοῦ Υἱοῦ· οὕτως ἐξ ἑνὸς τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος ὑπαρχόντων, οὐδεὶς τῶν Πατέρων εκώλυσε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγειν τὸ Πνεῦμα. καὶ τὸν λόγον ζητήσας οὐδὲν ἕτερον αἴτιον τῶν εἰδ ρημένων εὑρήσει, ἀλλ᾽ ἢ τὸ τὴν ὕπαρξιν καὶ θεότητα τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ἐκ τοῦ Πα ρό;. Εξ ἑτέρας πρὸς αὐτὸν ἐπιστολῆς. ΚΖ'. ι Αμέλει τοῦ Πατρὸς πέμποντος τὸ Πνεῦμα, • ὁ Υἱὸς ἐμφυσῶν δίδωσιν αὐτὸ τοῖς μαθηταῖς· ἐπεὶ ι πάντως ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν. ο Επιστασία • Ταῦτα κοινά Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἡ πομπὴ καὶ ἡ ο δόσις τοῦ Πνεύματος, οὐ μὴν καὶ ἡ ἐκπόρευσις.» Αντίρρησις. Ἀλλ' ὥσπερ ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς πομπή τε καὶ δόσις τοῦ Πνεύματος δίδωσιν νοεῖν ἐκ Πατρὸς εἶναι αὐτὸ, οὕτω καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ πομπή τε καὶ δόσις δίδωσι κεῖν ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτό. Μία γὰρ ἡ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δόσις καὶ πέμψις τοῦ Πνεύματος, καὶ ᾧ λίγῳ πέμπεται ἐκ Πατρὸς, τῷ αὐτῷ πάντως πέμπεται καὶ ἐξ Υἱο · Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς. ΣΗ. «Εἰ δὲ ἀδύνατον τοῦτό γε τοῖς ἄφροσι, μέσ • νεῖ γὰρ ἕκαστον ὡς γέγονε, πολλῷ μᾶλλον τὰ ι ἄνω τῆς κτίσεως άΐδιον ἔχει τὴν διαμονὴν, καὶ οὐκ · ἔστιν ἄλλως, ἢ ὡς ἔστιν ὁ Πατήρ Πατὴρ καὶ οὐ Ο πάππος, καὶ ὁ Υἱὸς Υἱός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ αὐ • Πατήρ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον • Πνεῦμα ἅγιον, καὶ οὐκ ἔκγονον τοῦ Πατρός, οὐδὲ · ἀδελφὸς τοῦ Υἱοῦ. ▸ Επιστασία. • Εἰ γοῦν οὐκ ἔκγονος τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, ι πῶς ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Εἰ μὴ Πατὴρ τοῦ Πνεύματος τ ὁ Υἱός, πῶς ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα;» Αντίῤῥησις. Οὐκ ἔκγονος τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, ὅτι οὐ Πατὴρ του Πνεύματος ὁ Υἱός. Ἐπεὶ δὲ λέγεις, Εἰ μὴ Πατὴρ τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός, πῶς ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα; ἴσθι ἀρνούμενος καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα. Πατὴρ μὲν γὰρ οὐκ ἔστι τοῦ Πνεύμα - τὰς ὁ Πατὴρ, ἀλλ' ὅμως ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι· καὶ μαρτυρήσει μοι τὸν λόγον δ τὰ θεῖα μέγιστος Μάξιμος ἐν ᾗ ἐκτίθεται διαλέξει Ορθοδόξου και Patre cum Filius et Spiritus sint, nullus ex Patribus vetuit, ex Filio etiam Spiritum dici. Et rationem dictorum sedulo exquirens, nullam aliam inveniet, quam quod exsistentia et deitas, Spiritus per. Filium est ex Patre. Ex alia ad eumdem Epistola. LXVII. Patre siquidem mittente, Spiritum, Filius ‹ insuſſans exhibet illum discipulis, cum quæcum- ‹ que Pater habet, Filii sint. › Animadversio. Hæc communia Patris et Filii sunt, missio et • datio Spiritus, non item processio. Refutatio. Sed quemadmodum ex Patre missio et datio Spiritus dat nobis intelligere ex Patre Spiritum esse, ita et ex Filio missio et datio dat intelligere ex Fílio illum esse. Una siquidem est ex Patre et Filio datio et missio Spiritus, et qua ratione mittitur ex Patre, eadem prorsus mittitur etiam ex Filio. Ejusdem ex eadem. LXVIII. «Quod si il est impossibile imprudent ‹ tibus. Manet enim unumquodque uti factum est, ‹ multo magis quæ supra creationem sunt, sem- ‹ piternam possident persistentiam, nec alio modo • est, quam quo Pater Faler, et non avus, et Fic lius Filius est Dei, et non Pater Spiritus, et san- • ctus Spiritus Spiritus sauclus, et nou Patris nu- • pos, neque Filii frater? › Animadversio. • Si itaque non est nepos. Patris Spiritus, quo c modo ex Filio? Si non est Filius Pater Spiritus, quomodo ex ipso Spiritus.➤ Refutatio. Non est nepos Patris Spiritus, quod Filius Pater Spiritus non est. Cum vero addis: Si non est Filius Pater Spiritus, quomodo ex ipso Spiritus fuerit? profecto tu inficias is, et ex Patre essc Spiritum. Pater enim non est Spiritus Pater, et nihilominus ex ipso Spiritus est: testisque mei dicti aderit in rebus divinis pertractandis absolutissimus Maximus in colloquio a se edito Ortho-

dori et Anomai, cum dicit: c Spiritus enim Pa- Ανομοίον λέγων· «Τὸ γὰρ Πνεῦμα Πατέρα οὐκ trem non habet, neque enim genitus est. ἔχει· οὐδὲ γὰρ ἐγεννήθη.» Ex eadem. LXIX. • Discipuli itaque cum audissent: • Ba - • ptizantes eos in nomine Patris et Filii, et Spiritus 4 sancti, o non curiosius perquirunt, quare secundus est Filius, et tertius Spiritus, et quare prorsus • Trinitas? sed uli audiverunt, crediderunt, et non ⚫sicuti vos interrogarunt: Filius igitur est Spi- • ritus? neque quod post Filium Dominus Spiri- • tum nominasṣẹt, interrogarunt, avus igitur Pater • est? non enim audierunt in nomine avi, sed in noc mine Patris, et hanc fidem omnibus divulgarunt.> Animadversio. ‹ Eamdem bic quoque sententiam continet, pa- • lam decernens,' non esse ex Filio Spiri- • lum.) Refutatio. Verum est, eamdem sententiam in hac pericope contineri, non vero eo scopo, quem tu affers, sed eo, quo ostenditur Spiritus erga Patrem per Filium conjunctio. Hoc etenim sanctus explicuit, secundum locum non refutans in Filio, neque tertium in Spiritu sancto. Ejusdem ex eadem. LXX. Unde in deitate sola Pater proprie et • solus Pater cum sit, est, et fuit, et semper erit, et • Filius proprie et solus Filius est, et de istis est, • et Patrem semper esse, et dici Patrem, et Filium •Filium semper; et Spiritus item sanctus semper ‹ Spiritus sanctus est, et hunc a Deo esse, et a • Patre per Filium dari credimus. Hac enim • ratione sancta Trinitas iminutabilis manet in • una deitate aguita. Animadversio. • Hic sanctus declarat, dationem Spiritus a Pa- ‹ tre per Filium fieri, quare aliis etiam in locis in • quibus docet, Spiritum mitti darique a Filio, secundum hanc declarationem illa esse intelligenda. Attendito etiam, quomodo magnus iste • Pater, nonnullorum, tantum non prævaticinans, • ab hisce sententiam diversam reprimens, non die xit: Dicimus, aut dicemus, sed: Credimus. Refutatio. Cum sanctus declaret Spiritus dationem a Patre per Filium' fieri, inquis, secundum hane declarationem alia quoque esse intelligenda, ubi docet mitti, aut dari a Filio, Spiritum, nempe ab eo qui audit, Spiritum a Filio mitti, intelligen dum esse mitti a Filio Spiritum, quod mittatur per Filium. Agnoscendum profecto a te quoque est, Italum, cum dicit promanare, et procedere Spiritum es Filio, ideo isthæc dicere, quod promanat, proceditque Spiritus per Filium, et hanc * Matth. xxvult, 19. Ἐκ τῆς αὐτῆς. ΕΘ'. «Οἱ γοῦν μαθηταὶ ἀκούσαντες, ο Βιπτί- • ζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ «Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ο οὐ περιειργά ο σαντο, διατί δεύτερος ὁ Υἱὸς, καὶ τρίτον τὸ • Πνεῦμα, ἡ διατί όλως Τριάς; ἀλλ' ὡς ἤκουσαν, < ἐπίστευσαν, καὶ οὐχ ὥσπερ ὑμεῖς, ἠρώτησαν· Υιός • οὖν ἐστι τὸ Πνεῦμα; οὐδὲ εἰπόντος τοῦ Κυρίου · μετὰ τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, ἠρώτησαν, πάππος • οὖν ὁ Πατήρ; οὐ γὰρ ἤκουσαν, εἰς ὄνομα πάπ «που, ἀλλ᾽ εἰς ἄνομα Πατρός, καὶ ταύτην τὴν πίσ • στιν ἐκήρυξαν πάντως.» Επιστασία. • Τῆς αὐτῆς ἐννοίας καὶ τοῦτο, σαφῶς δογματ «τίξον, μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, κ Αντίρρησις. Αληθῶς τῆς αὐτῆς ἐννοίας καὶ ἡ ῥηθεῖσα περι κοπή, οὐ μήν γε καθ᾿ ὃν σὺ λέγεις σκοπὸν, ἀλλὰ κατὰ τὸ δηλοῦν τὴν τοῦ Πνεύματος συνάφειαν προ; τὸν Πατέρα διὰ τοῦ Υἱοῦ. Τοῦτο γὰρ ὁ ἅγιος ἐνέ φηνε, τὸ δεύτερον δεχόμενος ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ τρίτον ἐπὶ τοῦ Πνεύματος. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς. Θ'. ι Οθεν ἐπὶ τῆς θεότητος μόνης ὁ Πατήρ κυ • μίως καὶ μόνος Πατήρ ἂν ἐστι, καὶ ἦν, καὶ ἀεί ι ἐστι, καὶ ὁ Υἱὸς κυρίως καὶ μόνος Υιός ἐστι, καὶ < ἐπὶ τούτων ἐστὶ, καὶ τὸ, ὁ Πατὴρ ἀεὶ Πατήρ, καὶ «τὸς ὁ Υἱὸς ἀεὶ Υἱὸς εἶναί τε καὶ λέγεσθαι· καὶ τὴ • Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον ἀεὶ Πνεῦμα ἅγιόν ἐστι, καὶ • τοῦτο τοῦ Θεοῦ εἶναι, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς δι • Υἱοῦ δίδοσθαι πεπιστεύκαμεν. Οὕτω γὰρ ἡ ἁγία • Τριὰς ἀναλλοίωτος μένει ἐν μιᾷ θεότητι γινω- • σκομένη. ο Επιστασία. • Σαφηνίζει ἐνταῦθα ὁ ἅγιος ὅτι καὶ ἡ δόσι; • τοῦ Πνεύματος παρὰ Πατρὸς δι' Υἱοῦ γίνεται, < ὥστε καὶ ἔνθα διδάσκει πέμπειν ἢ διδόναι τὸν • Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, κατὰ ταύτην την σαφήνειαν και ι κεῖνα νοεῖν ὀφείλομεν. Πρόσεχες δὲ καὶ πῶς ὁ • μέγας οὗτος Πατήρ, τό τινων οἷον προαναστέλλων • προφητικῶς περὶ τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος < ἐκπορεύσεως ἑτερόγνωμον, οὐκ εἶπε, Λέγομεν, τ • Διδάσκομεν, ἀλλὰ, Πεπιστεύκαμεν. Αντίξξησις. Επειδή, διὰ τὸ σαφηνίζειν τὸν ἅγιον τὴν τοῦ Πνεύ ματος δόσιν παρὰ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ γίνεσθαι, λέγεις ὀφείλειν κατὰ ταύτην νοεῖν τὴν σαφήνειαν. κἀκεῖνα ἅπερ λέγει, ἔνθα διδάσκει πέμπειν ἢ διδόναι τὸν Υἱόν τὸ Πνεῦμα, τουτέστι τὸν ἀκούοντα πέμπειν τον Υιόν τὸ Πνεῦμα νοεῖν πέμπεσθαι παρὰ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὅτι δίδοται διὰ Υἱου· δεί σε διαγινώσκειν ὡς καὶ ὁ λέγων Ιταλός προβεβλῆσθαι καὶ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο ταῦτά φησιν, ὅτι προ βέβληται καὶ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ, καὶ

ἀκολουθήσει τῇ διαγνώσει ταύτῃ μὴ τὸ ἐκ Πατρὸς & tuam cognitionem sequetur, nullo modo diferre, καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διαφέ ρειν τοῦ ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ, ὥσπερ οὐδὲ τὸ ἐκ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ πέμπεσθαι αὐτὸ διαφέρει τοῦ ἐκ Πα τρὸς δι' Υἱοῦ αὐτὸ πέμπεσθαι. Ἐκ τῆς πρὸς Σεραπίωνα ἑτέρας ἐπιστολῆς. ΟΔ'. ι Καὶ γὰρ ὥσπερ γέννημα μονογενές δ • Υἱός ἐστι, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ ι διδόμενον καὶ πεμπόμενον, καὶ αὐτὸ ἓν ἐστι καὶ · οὐ πολλά, οὐδὲ ἐκ πολλῶν ἐν, ἀλλὰ μόνον αὐτὸ Πνεῦμα. Ενὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λό · γου μίαν εἶναι δεί τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν · ζωὴν, οὖσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἥτις · ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι· ἐπεὶ παρὰ κ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμι πει, καὶ ἀποστέλλεται, καὶ δίδοται. Επιστασία. . Ὅρα τὴν τοῦ ἁγίου ἀκρίβειαν, πῶς ἔνθα τὴν ι παρὰ πρόθεσιν καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ι τέθεικε, διέστειλε τὸς φωνάς· καὶ ἐπὶ μὲν τοῦ Παι τρὶς εἴρηκε τὴν ἐκπόρευσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ι τὴν ἔκλαμψιν, καὶ ἀποστολὴν, καὶ δόσιν.» Αντίῤῥησις. Ἐγὼ δέ φημι, ὡς οὐχὶ τὰς φωνὰς ἐνταῦθα ὁ ἅγιος διέστειλε, τὴν ἐκπόρευσιν φημι ἀπὸ τῆς έχε λάμψεως, καὶ τὸ ἀνάπαλιν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ πάντα ὅσα τὸ Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ λέγεται ἔχειν, οὐχ ὡς ἐξ ιδίας παρὰ τὸν Πατέρα αἰτίας ἔχον ἐστίν· ἀναβλύζον γὰρ τοῦ Υἱοῦ, καὶ προχεόμενον ἐξ Υἱοῦ, αὐχ ὡς ἐξ ιδίας ἀναβλύζει καὶ προχεῖται παρὰ τὸν Πατέρα πηγῆς" ἀλλ' ὅτι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀναβλύζει τε καὶ προχείται, καὶ ἐξ Υἱοῦ ἀναβλύζειν λέγεται και προ χεῖσθαι· οὕτως οἱονεὶ ὁ ἅγιος συλλογίζεται. Επειδή τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου, τουτέστι διὰ τοῦ Λόγου πρόεισιν ἐκ Πατρὸς, ὥσπερ ἐξ ἡλίου διὰ τοῦ φωτὸς, φωτιστική λαμπηδών, ὁ δὲ Λόγος ἐκ τοῦ Πατρὸς ὡμολόγηται, διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγεται. Ἐκ τῶν περὶ τοῦ ὁμοίους εἶναι τὸν Πατέρα και τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα μαρτυριῶν τῆς Γραφῆς κεφαλαίων τεσσαράκοντα οκτώ. ΟΒ.. Τί έστι Θεός; Ή πάντων ἀρχὴ κατὰ τὸν Ἀπό- • στολών 4 Εἷς Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα. Και γὰρ ὁ Λόγος ἐξ αὐτοῦ γεννητῶς, καὶ τὸ Πνεῦμα · ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευτῶς, εἶτα πᾶσα ἡ κτίσις διὰ τοῦ • λόγου ἐν Πνεύματι συνέστη δημιουργικώς. Επιστασία. • Ορα τίνος ἐκπορευτὸν τὸ Πνεῦμα λέγεις δ • ἅγιος.» Αντίρρησις. Ἐκ τοῦ Πατρὸς πάντως ἐκπορευτὸν λέγει τὸ Πνεῦμα. ᾿Αλλὰ εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχει αὐτὸν οὐκ ἐρεῖς πάντως ὡς ἀποβάλοιτο ἂν τὸ ἐκπορευτὸν, καὶ προσλήψαιτο ίσως τὸ γεννητόν. 1 Cor. viii, 6 ex Patre et Filio Spiritum procedere, et, ex Patre per Filium, quemadmodum neque differt illum ex Patre et Filio, et ex Patre per Filium mitti, Ex alia ad Serapionem episto.a. EXXI. Namque sicuti foetus unigenitus Filius, test, ita et Spiritus, qui a Filio datur et mittitur, unus est et non multa, neque ex multis «unum, sed solus ipse Spiritus. Cum enim unum. ‹ sit Filius, vivens Verbum, oportet unam quoque ‹ esse perfectam et plenam vitam sauctificantem, ‹ quæ ipsius est operatio et donum, quæ ex Patre • dicitur procedere: cum ex Verbo, quod ex Patra . esse asseritur, elucet, emittitur et donatur. Animadversio. • Notato sancti exact im rei discussionem, qua- ‹ modo ubi præpositionem ex de Patre, et de Fi- ‹lio enuntiavit, dictiones distinxit; et de Patro ‹ processionem, de Filio vero fulgorem, missio- ‹ nem, et dationem asseruit. 1 Refutation Sed ipse, aio, sanctum hic non dictiones distin - xisse, processionem, inquam, et fulgorem et contra. Sed cum quæcunque Spiritus ex Filio dicitur habere, non uti ex propria, secluso Patre, causa possidet. Exsiliens enim ex Filio, et efusus.a Fi lio, non uti ex proprio exsilit effunditurque, se cluso Patre, fonte, sed quod ex Filio exsilire dicatur, et profundi, hunc in modum sanctus ratiocinatur. Cum Spiritus a Verbo, hoc est per Filium progreditur ex Patre, tanquanı ex sole per lumen illuminans radius, et Verbum ex Patre esse apud omnes in confesso est, propterea et hic a Patre procedere dicitur. Ex capitibus quadraginta octo de simili essentia inter Patrem el Filium et Spiritum sanctum. LXXIt. ‹ Quid est Deus? Omnium principium se- • cundum Apostolum dicentem: c Unus Deus Pa- ‹ter, ex quo omnia "; › Verbum autem ejus ex ipso naseendi ratione, et Spiritus progrediendi ‹ modo exsistit, deinde universa rerum natura • per Verbum et Spiritum creandi ratione consti - ‹ luta est. › Animadversio. • Attendito, a quo Spiritum procedere sanctus • asserat. Refutatio. Ex Patre prorsus dicit procedere Spíritum. Verum etsi ex Filio etiam est, non ideo contendes,. eum amisisse procedendi modum, forteque suscepisse nascendi rationem.

Ejusdem ex oratione in forma Dialogi Macedoniani Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ λόγου τοῦ ἐν εἴδει διαλέξεως et Orthodoxi. LXXIII. ‹ Sl itaque demonstratum fuerit, ejusdem • esse naturæ et deitatis cum Patre et Filio Spi- ‹ ritum, qui ex ipso Patre per Filium effusus ‹ est, et adorandum et colendum esse demonstra- + bitur.» Animadversio. • Ne temere et absque diligenti attentione banc • percurras pericopen. Namque, ut reor, admira- • bilem in ipsa comperies claritatem. Illud enim, ‹ ex ipso, præpositum, non ab alio esse manifesto ‹ indicat: ex quo modis omnibus illum ex solo • Patre esse apparet. Sed et per præpositio de › F.lio dicta, non ex ipso effusum esse Spiritum ‹ docet. › Refutatio. Fieri nequit, ut tu præpositionum et et per vires æquales deneges, quare, ut jam diximus, ista confessione, quam effugere nequeas, propriis tuis labiis comprehenderis. Verumtamen etlam si hisce viribus præpositionum æqualibus Spiritus ex utroque esse non apparet, quæ est ista consequentiæ series, ex solo Patre te dicere, cum, qui ex Patre per Fillum exsistit? Et tuam in disserendo pertinaciam animadvertimus cam negas Spiritum, qui per Filium effunditur, a Filio effundi. Etenim si ubi aperta, ac palam omnibus est indifferentia, tu similia audes enuntiare, quomodo præbebis assensum dicentibus nihil differre ex Patre per Filium, et ɩx utroque Spiritum procedere? Ejusdem. LXXIV. Et quodnam adeo impium fuerit, Spiritudt creaturam asserere, cum Filius dicat: «Non estis vos qui loquimini, sed Spiritus Patris, qui loquitur in vobis 69, Cum hic dicat, Spiritum Patris esse, tu quomodo audes illum creaturam vocare? Quare non audis Patrem dicentem: ‹ În diebus extremis effundam ex Spiritu meo in omnem carnem"; › et rursum: Ecce Filius meus dilectus, in quo sibi complacuit anima mea ", effundam Spiritum meum super ipsum? › Animadversio. Μακεδονιανοῦ καὶ ᾿Ορθοδόξου. ΟΓ. 4 Ἐὰν οὖν δειχθῇ τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως καὶ • θεότητος τῷ Υἱῷ καὶ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα, τὸ • ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχυθέν, καὶ • προσκυνητὸν καὶ λατρευτὸν ἀποδειχθήσεται. ο Επιστασία Μὴ ἀπεριμερίμνως την παρούσαν διέλθης περι4 κοπήν. Ως οίμαι καὶ γὰρ θαυμαστὴν εὑρήσεις ἐν • αὐτῇ γλαφυρότητα. Τὸ γὰρ ἐξ αὐτοῦ προστεθὲν τὸ «μὴ παρ' ἑτέρου δηλοῖ. Ἐκ τούτου δὲ πάντως καὶ • τὸ παρὰ μόνου τοῦ Πατρὸς ἀναφαίνεται. Αλλά • καὶ ἡ διὰ πρόθεσις ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τεθεῖσα, μή · ἐξ αὐτοῦ χυθῆναι τὸ Πνεῦμα ἐδίδαξεν. 1 Αντίρρησις. Αδύνατόν ἐστι τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἰσοδύναμον ἀπαρνήσασθαί σε, ὅσον οὔπω, ὡς ἔφημεν, πρὸς τὸ τῆς ὁμολογίας ταύτης άφυκτον χείλεσιν ἰδίοις ἐσ' μενον ἁλωτό». Τέω; εἰ μὴ καὶ κατὰ τὸ τῶν προθέσεων. Ισοδύναμον ἀναφανῇ τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, ποίαν ἔχει τὴν ἀκολουθίαν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς λέγειν σε τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ; Οὐ μικρῶς δὲ παρίστησι τὸ εἰς πεισμονὴν διαλέγεσθαι σε καὶ ὅτι ἀπαρνῇ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ χεόμενον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ χεῖσθαι. Εἰ γὰρ ὅπου πρόδηλον τὸ ἀδιάφορον λέγεις τοιαῦτα, πῶς ἂν σύνθοιο τοῖς λέγουσι μηδὲν διαφέρειν ἐκ Πατρός δι' νἱοῦ καὶ ἐξ ἀμφοῖν λέγειν τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον; • Observato diligenter hanc pericopem, quæ non • tantum Salvatorem testem adducit, Patris esse Dι • Spiritum, et ab eo procedere, sed ipsum etiam ‹ Patrem. > Refutatio. Præsens pericopé et Salvatorem et illius Patrem testes adducit, Spiritum esse Patris Spiritum. Itaque si ex ipsa colligis ex Patre illum procedère, hoc vero modo, nec alio veritas se habet. Quoniam enim Spiritus Patris est, ex Patre exsistit. Quid fa cles, cum in Scripturis innumeris in locis Spiritum Filii audis Spiritum sanctum? ** Marc. xIII, 11. σε Act. 11, 17. το Matth. xit, 18, Τοῦ αὐτοῦ. ΟΔ'. ι Καὶ τί ἐστιγ ἀσεβέστερον τοῦ εἰπεῖν κτίσμα «τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, λέγοντος τοῦ Υἱοῦ ὅτι «Οὐκ • ἐστὲ ὑμεῖς οἱ λαλοῦντες, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πα- • τρὸς τὸ λαλοῦν ἐν ὑμῖν;: Αὐτοῦ λέγοντος τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς εἶναι, σὺ πῶς λέγεις κτίσμα • αὐτό; Πῶς δὲ οὐκ ἀκούεις τοῦ Πατρὸς λέγοντος, • Ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύ • ματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα,» καὶ ἔτι, «Ἰδοὺ ὁ • Παῖς μου ὁ ἐκλεκτὸς, εἰς ὃν εὐδόκησεν ἡ ψυχή μου, • θήσω τὸ Πνεῦμά μου ἐπ' αὐτόν; ο Επιστασία. • Πρόσεχες ἀκριβῶς τῇ περικοπῇ ταύτῃ, μὴ μέσ νον τὸν Σωτῆρα παραγούσῃ σοι μάρτυρα τοῦ Πα- • τρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ παρ' αὐτοῦ ἐκπορεύ- • εσθαι, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τὸν Πατέρα.» Αντίῤῥησις. Η ῥηθεῖσα περικοπὴ καὶ τὸν Σωτῆρα καὶ τὸν αὐτ τοῦ Πατέρα μάρτυρας παράγει τοῦ λέγεσθαι καὶ εἶναι τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς Πνεῦμα. Εἰ γοῦν ἐντεῦθεν συνῆξας τὺ τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, οὕτω δὲ πάντως καὶ οὐκ ἄλλως ἔχει τὸ ἀληθές. Διὰ γὰρ τὸ εἶναι Πνεῦμα Πατρός, υπάρχει ἐκ τοῦ Πατρός· τί ποιήσεις μυριαχοῦ τῶν θείων Γραφῶν Πνεῦμα Υἱοῦ ἀκούων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον;

Τοῦ αὐτοῦ. ΟΕ'. «Καὶ πρὸς τούτοις ὁ Πέτρος λέγει· «Ὑμεῖς · ἐπίστασθε γενόμενον ῥῆμα καθ' ὅλης τῆς Ἰουδαίας, · ἀρξάμενον μετὰ τὸ βάπτισμα, ὁ ἐκήρυξεν Ιωάνι νης, Ἰησοῦν τὸν ἀπὸ Ναζαρέτ, ὡς ἔχρισεν αὐτὸν ι ὁ Θεὸς Πνεύματι ἁγίῳ καὶ δυνάμει. 'Αρα τῷ ἑαυ · τοῦ κτίσματι χρίεται ο Υιός; Καὶ πῶς οὐκ ἀνό- · ητον εἰπεῖν τοῦτο; Καὶ αὐτὸς δὲ λέγει· «Πνεῦμα · Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, οὗ είνεκεν έχρισέ με.» Καὶ ὁ Πέ ι τρὸς δὲ ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων λέγει ο - ο των Τῇ δεξιᾷ οὖν τοῦ Θεοῦ ὑψωθεὶς, τήν τε ἐπαγ · γελίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος λαβών, 8 παρὰ τοῦ • Πατρός, εξέχεε τοῦτο, ὁ ὑμεῖς βλέπετε καὶ · ἀκούετε.» Επιστασία. • Συνετῶς καὶ ταύτης τῆς περικοπῆς ἄκουσον. • Καὶ γὰρ αὕτη οὐ μόνον τὸν τῶν ἀποστόλων κορυ· · φαιότατον Πέτρον ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα ο παράγει διδάσκοντα, ἀλλὰ καὶ τὸν τούτου διδά- · σκαλον τὸν Σωτήρα Χριστόν.» Αντίρρησις. Διὰ τὸ τὸν Πέτρον εἰπεῖν λαβεῖν παρὰ τοῦ Πα τρὸς τὸν Σωτῆρα τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ ἁγίου Πνεύματος συνάγεις ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα; Καὶ εἰ τοῦτο, πάντως δὲ τοῦτο· πῶς γὰρ ἂν ἔλαβε τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ Πνεύματος παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Σωτήρ, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Πατρὸς ἦν; ἔσται καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκ τοῦ παρ' αὐτοῦ τούτου τοῦ λαβόντος οὐκ ἄλλο, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ ἐπαγγελθὲν ἐκχυθῆναι. Εἰ γὰρ μὴ διακονικῶς, ἀλλὰ φυσικῶς παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχεῖται, πάντως ὡς παρ' αὐτοῦ ὑπάρχον ἐκχεῖται. Εἰ δὲ καὶ ἐκ τοῦ εἰπεῖν τὸν Σω τῆρα, ο Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ, ο συνάγεις πάλιν, ὡς ἡ σὴ ἐπιστασία δηλοί, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα, καλῶς δὲ συνάγει;, καὶ τοῦτο ἔσται πάντως καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. ὡς ἀληθείας Πνεῦμα καὶ Χριστοῦ Πνεῦμα. Καὶ μετὰ τινα. ΟϚ'. «Τῶν μὲν ἀνθρώπων Παύλου καὶ Πέτρου • καὶ Τιμοθέου προϋπάρχουσιν ἄνθρωποι, καὶ τῶν ι πρὸ αὐτῶν ἄλλοι· τοῦ δὲ Ἀδὰμ οὐ προϋπάρχει · ἄλλος, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Θεός. Πατρὸς δὲ καὶ Υἱοῦ · καὶ ἁγίου Πνεύματος οὐδὲν προϋπάρχει, ἀλλ' ἐκ · τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός γεγέννηται καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκε ο πυρεύεται.» Επιστασία. • Εἰ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, πῶς · οὐκ ἐδίδαξε καὶ τοῦτο ὁ ἅγιος, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πα • τρὸς καὶ ἄμφω, τήν τε τοῦ Υἱοῦ γέννησιν καὶ τὴν • τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν, ἐδογμάτισεν;» Επιστασία. Ἐκεῖνο τοῦτο, ὁ καὶ πολλοὶ περὶ τῆς εὐαγγελι κῆς φασι ρήσεως, λέγοντες. Εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, πῶς οὐχ ὁ Κύριος ἔφη, Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐμοῦ ἐκπορεύεται; Ἀλλ᾽ ἴστωσαν οἱ τοιοῦτοι ότι, ὥσπερ λέγων ὁ Κύριος· Οὐδεὶς οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὐχὶ ἄγνοιαν τοῦ Πνεύματος κατη " Act. x, 37.” Isa. 1, 61; Luc. iv, Ejusdem. LXXV. ‹ Ad hæc Petrus dicit: «Vos scitis quod ‹ factum est Verbum per universam Judæam, in- ‹ cipiens a Galilæa post baptismum, quod prædica- ‹ vit Joannes. Jesum a Nazareth, quomodo unxit • eum Deus Spiritu sancto et virtute ". > Igitur • suiipsius unctione Filius perungitur? Ει quomodo id asserere, non fuerit abalienatio mentis? • Ipe quoque dicit: Spiritus Domini super me, ‹ cujus causa unxit me".» Et Petrus in Actis apo- ‹stolorum hæc habet: Dextera itaque Dei exaltaļus, cet promissione Spiritus sancti accepta a Patre, • effulit hoc, quod vos videtis et intelligitis 15. Animadversio. • Prudenter etiam banc pericopem observato. • Ipsa enim non tantum Apostolorum summum • verticem Petrum, ex Patre Spiritum esse docen- ‹ tem profert, sed illius etiam præceptorem Christum Salvatorem. › Refutatio. Quoniam Petrus dixit Salvatorem a Patre accepisse promissionem Spiritus sancti, subinfers ex Patre Spiritum esse? Et si id, quod tamen prorsus est, quomodo enim accepit promissionem Spiritus a Patre Sa'vator, si Spiritus a Patre non erat? erit et ex Filio, quod ex hoc ipso qui accipit, non alius quam promissus Spiritus effusus est. Etenim el non servili modo, sed naturali a Filio efundiur, prorsus uti ab illo exsistens effunditur. Item si ex eo quod Salvator dixerit, «Spiritus Domini super me, colligis rursus, ut tua Animadversio iudicat, ex Patre Spiritum esse, et probe hoc et am colligis, erit omnino et ex Filio, tanquam qui est veritatis Spiritus, et Christi Spiritus. Et post pauca, LXXVI. Hominum quidem Pauli et Petri, et Timo- ‹ thei præexsistunt homines et eorum qui ante fue- ‹ runt alii; Adamo vero alius non præexsistit, sed ‹ Deus ipse; Patris vero et Filii et Spiritus sancti • nihil est, quod præexsistat, sed ex Patre Filius • generatus est, et Spiritus procedit.» Animadversio. • Si ex Filio Spiritus procedit, quare non et lud sanctus edocuit, verum ex Patre utriusque • Filli generationem, et Spiritus processionem ‹ decrevit? > Refutatio. Illud ipsum, quod et plerique alii. de evangelico dicto pronuntiant, Si ex Filio spiritus est, quare Dominus non dixit: Qui ex Patre et me procedit, Sed quemadmodum dicens Dominus: ‹ Nemo novit Filium nisi Pater ", non ignorantiam Spiritus connotavit, sed primam Patri cognitionem suæ n84 Το ”Act. 11, 33.” Matth. xı, 27.

ture attribuit, et quemadmodum dicens: • Nemo γορεῖ, ἀλλὰ πρώτῳ τῷ Πατρὶ ἐνυπάρχειν τὴν γνῶ bonus nisi unus solus Deus 15. › non extra seipsùm ponens bonitatis naturam hoc dixit, sed priium bonum esse Patrem notans: ita et ex Patre procedere Spiritum dicens, primam causam Patrem esse indicavit: nihilominus tanquam ex prima causa Patre exsistens Spiritus, non tanquam ex secunda Filio est, sed ex Patre per Filium, quod est tanquam ex uno Deo Patre et Filio. Et aliis annexis. LXXVII. Ne tu opineris coepisse processionem, et • quievisse, propterea dictum est; qui a Patre pro- • cedit, ne principium, et finem processionis cu- ⚫riosius investiges. › Animadversiο. ‹ Notate per omnia nos doceri ex Patre Spiritus • processionem., Refutatio. • Sed insuper tu quoque rotato, non ex solo • Patre. Et nonnullis adjectis. LXXVII. «Differentiam ne perquirito: neque enim ‹ apprehendi potest, sed quæ tibi præcepta sunt, •mente revolve: et ultra nihil horum examina. • Quid porro tibi præceptum est? Credere Filium ‹ generari, et Spiritum procedere. › Animadversio. • Ex Patre scilicet, ex quo Filius generatur.» Refutatio. Non erat profecto sancto hic sermo de principio, sed de modo quo,eausata exsistunt. F lius nempe generationis modo, Spiritus processionis. Est ver● prorsus Spiritus exsistens etiam ex Filio, Spiritus procedens, qui non est Filius genitus. Ex eadem. LXXIX. • Namque ingenitus Spiritus est, sed non • absque causa habet, siquidem sui causam Deum, • cujus Spiritus est. › Animadversio. • Ant Patrem, uti in variis pericopis antea adac- ‹ tavimus. ) [ Refutatio. Sed per Filium, uti etiam nos sæpius antea adnotavimus. > Ejusdem ex oratione in forma colloquii Apollinarii et Orthodoxi. LXXX. ‹ Dens est Verbum, qui forniam servi accepit, et Christus nuncupatur, et est et creditur, et «ungitur ut homo Spiritu sancto, sed veluti Deus • elarg tur ipsum dignis.» Animadversio. ‹ Elargitur dicit, non producit. › Refutatio. Et quis unquam ex Patribus dixit verbo activo * Luc. xv, 19. σιν τῆς ἑαυτοῦ φύσεως μαρτυρεί, καὶ ὥσπερ λέγων, • Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο οὐχὶ ἔξω τι· θεὶς ἑαυτὸν τῆς τοῦ ἀγαθοῦ φύσεως τοῦτο λέγει, ἀλλὰ πρῶτον ἀγαθὸν εἶναι τὸν Πατέρα δηλῶν, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγων τὸ Πνεῦμα, πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα εἶναι δηλοῖ· πλὴν ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας τοῦ Πατρὸς ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐκ δευτέρας ἐστὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατράς ἐστι δι' Υἱοῦ, ὅπερ ἐστὶν ὡς ἐξ ἑνὸς Θεοῦ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ μεθ' ἕτερα. ΟΖ'. • Ἵνα μὴ νομίσης ἤρξατο τοῦ ἐκπορεύεσθαι • καὶ πέπαυται, διὰ τοῦτο εἴρηται, Ο παρὰ τοῦ Παν • τρὸς ἐκπορεύεται, ἵνα μήτε ἀρχὴν, μήτε τέλος · ἐπιζητήσῃς τῆς ἐκπορεύσεως. Αντίρρησις. • Επισημειοῦ πανταχοῦ διδασκόμενος ἐκ τοῦ • Πατρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσιν.» Αντίῤῥησις. 'Αλλ' ἐπισημειοῦ καὶ ὅπως οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρός. Καὶ μετά τινα. ΟΗ'. Την διαφορὰν μὴ περιεργάζον· οὐ γὰρ και «ταληπτή, ἀλλὰ ἃ προσετάγη σοι, ταῦτα διανοοῦ· • καὶ περαιτέρω τούτων μὴ ἐξέταζε. Προσετάγη • σοι δὲ τί; Πιστεύειν ὅτι Υἱὸς γεννᾶται, καὶ τὸ • Πνεῦμα ἐκπορεύεται.» Επιστασία. • Δηλονότι ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐξ οὗ ὁ Υἱὸς γεγέν • νηται.» Αντίρρησις. Οὐκ ἦν ὁ λόγος τῷ ἁγίῳ ἐνταῦθα περὶ τοῦ ὅθεν, ἀλλὰ πῶς ἕκαστον τῶν αἰτιατῶν· ὅτι ὁ μὲν Υἱὸς γεννητῶς, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκπορευτῶς. Εστι δὲ πάν τως τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Πνεύμα ἐκπορευτὸν, οὔμενουν Υἱὸς γεννητός. Εκ τῆς αὐτῆς, ΟΘ'. «Καὶ γὰρ ἀγέννητον τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' οὐχὶ • καὶ ἀναίτιον· ἔχει γὰρ αἴτιον τὸν Θεὸν, οὗ • Πνεῦμά ἐστιν. ο Επιστασία. • Ητοι τὸν Πατέρα, καθὼς ἐν διαφόροις περικοι παῖς περὶ τούτου προεπεσημειωσάμεθα.» Αντίῤῥησις. ᾿Αλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ, καθὼς καὶ ἡμεῖς περὶ τούτου πολλάκις προεπεσημειωσάμεθα. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ἐν εἴδει διαλέξεως Απολλινα ρίου καὶ Ὀρθοδόξου. Ε΄. ο Θεός ἐστι Λόγος, μορφήν δούλου λαβών, Χρι- • στὶς ὀνομαζόμενος, καὶ ὧν καὶ πιστευόμενος, καὶ ο χριόμενος μὲν ὡς ἄνθρωπος τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ, · ὡς δὲ θεὸς παρέχων αὐτὸ τοῖς ἀξίοις.» Επιστασία. • Παρέχων λέγει, οὐ προσβάλλων, ο Αντίῤῥησις. Καὶ τὰς τῶν ἁγίων ἐπ' αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς εἰρηκέ

ποτε ἐν ῥήματι ἐνεργητικῷ προβάλλειν, ἢ ἐκπο- Patrem ipsum ἐκπορεύειν, aut προβάλλειν Spiritum. ρεύειν τὸν Πατέρα τὸ Πνεῦμα, δν' εἴη καὶ τοῦτο εἰς ἀφορμὴν σκανδάλου ὑμῖν τοῖς νέοις δογματισταῖς, λέγουσιν ὡς ὁ Υἱὸς οὐχὶ προβάλλει, οὐδὲ ἐκπορεύει· τὸ Πνεῦμα, εἰ καὶ ὁ Πατὴρ λέγεται τοῦ Πνεύματος προβολεὺς, εἰ καὶ τὸ Πνεῦμα λέγεται ἐκπορεύεσθαι ἐκ Πατρός; ᾿Αλλ' οἱ θεολόγοι πάντες Πατέρες ενεργητικὸν ῥῆμα ἐπὶ τοῦ Πατρὸς οὐκ εἶπον, τὸ προβάλω λειν καὶ ἐκπορεύειν, ἀλλὰ τὸ προσχέειν, πηγάζειν τι, καὶ ἐκπέμπειν, ἅπερ πάντα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγεται ἔχειν. ut hic quoque causa scandali esset vobis novis dogmatistis, asserentibus Filium neque producere, neque emittere Spiritum, licet Pater dicatur Spiritus productor; licet Spiritus asseratur ex Patre procedere? Sed omnes Patres theologi nunquam in Patre verbum activum usurparunt εκπορεύειν, et προβάλλειν; sed effundere, effluere et emittere, quæ omnia ex Filio dicitur Spiritus habere. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ἐν εἴδει διαλέξεως Μοντα νιστοῦ καὶ ᾿Ορθοδόξου. ΠΔ'. • "Ωσπερ οὐδέν ἐστι μέσον νοῦ καὶ λόγου · καὶ πνοῆς, οὕτως οὐδὲν μέσον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ο καὶ ἁγίου Πνεύματος. Νοῆσαι δὲ δεῖ τὸ Πνεῦμα ο τέλειον ἐν τελείᾳ ὑποστάσει παρὰ Πατρὸς ἐκπο · ρευόμενον.» Επιστασία. • Ακουε παρὰ τίνος τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεται. Αντίρρησις. Αλλα πρόσεχε καὶ ὅτι τὰ παράδειγμα ως παρά πρώτης αἰτίας καὶ ἀρχῆς τοῦ Πατρὸς δηλοί περὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, ὡς διὰ τοῦ λόγου ἐστὶν ἡ πνοὴ ἐκ τοῦ νοῦ, ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΛΛΟΥ. Ἐκ τῶν θησαυρών. ΙΒ'.· Ἐπειδὴ δὲ ἀμαθῶς καὶ ταῦτα προτείνουσιν · οἱ δι᾿ ἐναντίας, ἀνάγκη δὴ λοιπὸν ἐπ᾿ ἐκεῖνα χω · ρεῖν, δι' ὧν τὰ ἐξ ὧν δυσφημοῦσιν ἀμαθῶς ἀπο κρουσθήσεται βλάβας. Ούχ οὕτως, ὦ βέλτιστοι, ι τὰ πάντα φαμὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ, καθάπερ καὶ τὸ • Πνεύμα· τὸ μὲν γὰρ ἐστι φυσικῶς ἐνυπάρχον · αὐτῷ, καὶ οὐσιωδῶς ἐμπεφυκός, ἵν' οὕτως εἴπω· · μεν, καὶ ἀμερίστως ἐξ αὐτοῦ προϊόν τὰ δὲ, τῆς ο ενεργείας Έργα καὶ ποιήματα δι' τοῦ ἐν Πνεύ ι κατι γεγονότα, καὶ οὕτως ἐκ Θεοῦ νοούμενα. · Εἰ δὲ τούτοις ἡμῶν οὐ πείθεσθε τοῖς λόγοις, ἐν · ἴσῃ δὲ τάξει τοῖς πεποιημένοις καὶ τὸ Πνεῦμα · θήσετε, διὰ τὸ ἐκ Θεοῦ καὶ αὐτὸ λέγεσθαι, καθά · περ ἐκεῖνα, τί τὸ κωλύον ἡμᾶς ἀνθυπενεγκόντας · εἰπεῖν. Εἰ ἐκ Θεοῦ τὰ πάντα ἐστὶν ὥσπερ καὶ τὸ • Πνεῦμα, καὶ τὸ ἐξαίρετον οὐδὲν ἐν αὐτῷ παρὰ τὰ • ποιήματα, διατί μὴ καὶ ἕκαστον τῶν γεγονότων, · ἐπειδήπερ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγεται, οἶδε τὰ τοῦ · Θεοῦ, καὶ ἐρευνα τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ; διατί δὲ μὴ · διὰ πάντων ἀποκαλύπτει Θεός, ἀλλὰ διὰ μόνου · τοῦ Πνεύματος; Ὅτε τοίνυν τὰ μὲν ἄλλα ποιή- · ματα διὰ τοῦ Πνεύματος τὴν ἀποκάλυψιν ἔχει, · αὐτὸ δὲ τὸ Πνεῦμα ἐρευνᾷ καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ, · ὡς ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρχον, ὥσπερ ι καὶ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τὸ ἀνθρώπινον, πρόδηλον δι ι πουθεν ὡς Θεὸς μὲν τὸ Πνεῦμα, τὸ ἐξ οὗ κυρίως • ἔχον καὶ φυσικῶς ὡς Θεός, τὰ δὲ ἄλλα ποιήματα ο καταχρηστικώτερον, ὡς ἐκ ποιητοῦ καὶ δημιουρ ι τοῦ πεφηνότα, ἐξ οὗ λεγόμενα. Ejusdem ex oratione in forma colloquii, Monianista et Orthodoxi. LXXXI. ‹ Quemadmodum nihil est medium inter c mentem et sermonem, et statum, ita nihil est me- • dium inter Patrem et Filium et Spiritum sanctum. ‹ Verum considerandus est Spiritus perfectus in • perfecta lypostasi a Patre procedens. Animadversio. • Audisne, a quonam Spiritus procedat, Refutatio. Sed attendito tu mentemque figito exemplo accurate, quod veluti a prima causa et principio Patre insinuat per Filium procedere Spiritum, uti per sermonem flatus est ex mente. S. CYRILLI DICTA. Ex Thesauris. LXXXII. Cum autem imperite admodum hæc • opponant adversarii, necesse est ad illa gradum • facere, per quæ noxa ab eisdem imprudenter, • blasphemeque inferri tentata, repellitur. Non ita, • • optimi, omnia ex Deo dicimus, quemadmodum ‹ et Spiritum: hic enim naturaliter in eo exsi- • stens, et essentialiter adhærens, ut ita dicamus, ‹ indivise ex eo progreditur: opera vero, et crea- • turæ actionis sunt per Filium in Spiritu producctæ, et hac ratione ex Deo intellecta. Quodsi ⚫ hisce sermonibus non suademini, sed in eodem ‹ loco, et creaturas et Spiritum reponitis, quod • ex Deo et ipse dicatur, quemadmodum et illa, quid impediet, ne contra opponentes asseramus: • Si ex Deo omnia sunt, quemadmodum et Spiri- • tus, et nihil in eo singulare est, quod in creaturis ‹ etiam non eluceat, quare non et unaquæque ex ‹ creaturis, cum ex Deo esse dicatur, quæ Det ‹ sunt novit, et Dei profunda perscrutatur? Quars, * non etiam per omnes Deus revelat, sed tantum per Spiritum sanctuin? Cum igitur aliæ ‹ creaturæ per Spiritnm revelationem obtineant, • ipse vero Spiritus perscrutetur Dei profunda, • tanquam qui in ipso naturaliter exsistit, uti et ‹ in homine bumadus, manifestum plane rema¬ • net, Spiritum esse Deum, proprie illud, ex alio ‹ esse obtinentem, et naturaliter uti Deus, reliquæ ‹vero creaturas magis abusive tanquam quæ ‹ factore et opifice producantur, ideoque ex eo esse ‹ dicantur. ›

Animadversio. ↑ Considera mirabilem horum omnium sancto4 rum Patrum, veluti una tessera, concordian, atten- • ditoque ab omnibus illud ex Deo de Patre as- ‹ sami, quemadmodum et hic in rebus divinis ‹ exponendis quam maximus Cyrillus in hac peri- ‹ cope, ex Deo progredi Spiritum decernens, et ex • eo, et in eo naturaliter exsistere. Refutatio. In rebus divinis exponendis, quam maximum Cyrillum in hac pericope illud: ex Deo y de Patre assumere, sapienter admodum animadvertisti. Verumtamen iisdem verbis ibidem ex Deo Spiritum esse eumdem manifestasse, quibus locis in aliis eumdem ex Filio esse enuntiaverat non adnotasti, neque animadvertisti. Sanctus enim in hac ex Deo progredi Spiritum decernens, et ex eo, et in eo na ' turaliter esse, locis in aliis ex Filio progredi et ex ipso et in ipso naturaliter esse affirmat, non alias dictiones, cum de Deo sermo fit, et alias, cum de Filio, usurpans. Annon manifeste inculcat unam et eamdem Spiritus exsistentiam esse ex Patre et Filio? Ex iisdem. LXXXIII. «Ex Deo Spiritum sanctum esse dicimus, • et ita credimus. Verum qui ad blasphemandlum ‹‚tantummodo maxime propensi sunt, et reliqua • ennia ex Deo producta esse asserunt, scribente • Paulo: c Unus Deus Pater, ex quo omnia 16 • Et sic existimant se posse refellere, ex essentia • Patris Spiritum esse, quod et de creaturis dica- ‹ tur illuð ex quo, quod de Spiritu assertum, ex • essentia illum naturaliter exsistere demonstrat. • Quibus facile responderi poterit, etiam um de • Filo sermo habetur, proprie Filii nomen dici, • quod de hominibus abusive tamen enuntiatur: c non enim quod per additionem, et per gratiam • applicatur, subvertet eum qui illud naturaliter • possidet. Pari modo illud ex alio, cum de crea- • turis prædicatur, non all rabet ad propriam humilitatem et consubstantialitatem, sublimitatem ‹ ac deitatem Spiritus: sed manebit quidem in illo ↓ proprie illud ex alio, quod ex essentia Patris est, • progredietur vero in illa, quod ex Deo, quæ antra ‹ non erant, ut sint producta sunt, per Filium ‹ scilicet. > Animadversio. • Ilabeto tibi antea digestæ pericopes ex hac • declarationem. Obscure enim in illa insinuatum, • ex Deo Spiritum progredi, et ex eo et in eo ista declarans, ex essentia Patris esse ‹ esse, ‹ docet. > Refutatio. Si exquisitam supra digestæ pericopes declarationem habere tibi in animo est, attendito sanctum, cum rursus ex Patre Spiritus exsistentiain biç manifestat, ex essentia Patris eum esse docere, innumeris vero prope in locis suorum Commenta- * 1 Cor. vitt, 4. Επιστασία. • "Ορα τὴν θαυμαστὴν τῶν θεοφόρων τούτων ὅλων • Πατέρων οἷον ὡς ἐκ συνθήματος συμφωνίαν, καὶ ι πρόσχες πῶς πάντες τὸ ἐκ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς • ἐκλαμβάνονται, καθὰ καὶ οὗτος ὁ πολὺς τὰ θεῖα • Κύριλλος ἐν τῇ περικοπῇ ταύτῃ, ἐκ Θεοῦ προϊόν • δογματίζων τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ • φυσικῶς ὑπάρχον. Αντίρρησις. "Οτι μὲν ὁ πολὺς τὰ θεῖα Κύριλλος ἐν τῇ περιο κοπῇ ταύτῃ τὸ «ἐκ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβάνεται, ἐπιστημόνως ἐπέστησας· ὅτι δὲ δι' ἐκείνων τῶν λέξεων, ἐκ Θεοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐνταῦθα ἐδή λωσε, δι' ὧν ἐν ἄλλοις δεδήλωκε τὸ, ἐξ Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ, οὐ προσέσχες, οὐδὲ ἐπέστησας. Ο γὰρ ἅγιο; ἐνταῦθα ἐκ Θεοῦ προϊόν δογματίζων τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρχον, προϊόν αὐτὸ δογματίζει ἐν ἄλλοις ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρχον. Οὐκ ἄλλαις γοῦν εἰς τὸ ἐκ Θεοῦ χρώμενος λέξεσι, καὶ ἄλλαις εἰς τὸ ἐξ Υἱοῦ, πῶς οὐ προδήλως μίαν καὶ τὴν αὐτὴν τοῦ Πνεύ ματος παρίστησιν ὑπαρξιν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ; Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν αὐτῶν. ΠΓ. ι Ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναί φαμεν, • καὶ οὕτω πιστεύομεν. Αλλ' οἱ πρὸς μόνον τὸ δυσ • φημεῖν ἑτοιμότατοι, καὶ τἄλλα πάντα ἐκ Θεοῦ γε • νέσθαι φασί, τοῦ Παύλου γράφοντος· «Εἷς Θεὸς ὁ • Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα.» Εἶτα νομίζουσι δύνασθαι * ἀνατρέπειν τὸ ἐκ τῆς οὐσία; εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸ ' Πνεῦμα, διὰ τὸ φέρεσθαι καὶ κατὰ τῶν ποιημάτων · τὸ, ἐξ οὗ, ὅπερ ἐπὶ τοῦ Πνεύματος κείμενον, ἐκ • τῆς οὐσίας αὐτὸ φυσικῶς ὑπάρχον ἀποδεικνύει. • Αλλ' ἔστι πρὸς τοῦτο λέγειν ὅτι καὶ ἐφ' Υἱοῦ κυ ρίως μὲν κεῖται τὸ Υἱὸς ὄνομα, κεῖται δὲ καὶ ἐπ' ἀνθρώπων καταχρηστικῶς, καὶ οὐ δήπου τὸ θέσει ι τινὶ καὶ κατὰ χάριν προσκείμενον ἀνατρέψει τὸν ἔχοντα φυσικῶς. Οὕτω καὶ τὸ ἐξ οὗ τῶν ποιημάτ • των κατηγορούμενον οὐ κατοίσει πρὸς τὴν οἰκείαν < ταπείνωσίν τε καὶ ὁμοουσιότητα τὰ τοῦ Πνεύματος • ὑψηλόν τε καὶ θεῖκόν· ἀλλὰ μενεῖ μὲν αὐτῷ κα• · ρίως τὸ ἐξ οὗ, διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Ι- • τρός, χωρήσει δὲ καὶ ἐπ' ἐκεῖνα, διὰ τὸ ἐκ Θεοῦ • πρὸς τὸ εἶναι τὰ οὐκ ὄντα δραμείν, δι᾿ Υιου δη • λαδή. ο Επιστασία. • Δέχου τὴν τῆς προλαβούσης περικοπής σαφή- • νειαν ἀπὸ ταύτης. Ο γὰρ ἀσαφῶς ἐκείνη ἐδίδαξεν, • ἐκ Θεοῦ προϊὸν τὸ Πνεῦμα λέγουσα, καὶ ἐξ αὐτοῦ • καὶ ἐν αὐτῷ ὑπάρχον, τοῦτο σαφηνίζουσα αὕτη, ι ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς διδάσκει, ο Αντίρρησις. Εἴπερ ἀκριβῶ; βούλει τὴν τῆς προλαβούσης που ρικοπῆς σαφήνειαν δέξασθαι, πρόσχες ὅτι τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ πάλιν δηλῶν ὕπαρξιν τοῦ Πνεύματος ἐνταῦθα ὁ ἅγιος, ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρός διδάσκει αὐτ. Μιριαχοῦ δὲ τῶν ἄλλων συγγραμμάτ

τὸν αὐτοῦ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ ὑπάρ- rorum decernere, eumdem et ex essentia Filii esse. Qui enim hæc attente considerat, non utique juste illis sese opposuerit, qui ex utroque faffirmant. Ex iisdem. χὴν θεολογεῖ. Ο γὰρ τούτοις προσαχὼν οὐκ ἂν εἴη δίκαιο; ἔκτοτε ἀντιλέγειν τῷ ἐξ ἀμφοῖν. Ἐκ τῶν αὐτῶν. ΠΔ'. «Οὐκοῦν εἰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον υἱοὺς ἀποι δειχνύει Θεοῦ τοὺς ἐν οἷς κατοικεῖ, καὶ θείας ἐρο • γάζεται φύσεως κοινωνούς, ὡς ἐντεῦθεν ἡμᾶς ἡνωι μένους τῷ ὑπὲρ πάντας ὄντι Θεῷ μετά παρρη · σίας ἀναβοᾷ», ο ᾿ΑΕ6ᾶ ὁ Πατήρ, ο οὐκ ἐν δούλοις · οὐδ᾽ ἐν τοῖς ποιήμασι τετάξεται, φορέσει δὲ μᾶλ ε λον φυσικῶς τὸ τῆς θείας οὐσίας ἀξίωμα, ἐξ αὐ • τῆς τε ὑπάρχον καὶ παρ' αὐτῆς τοῖς ἁγίας δι' • Υἱοῦ χορηγούμενον.» Επιστασία. • Ορᾶς πῶς, ἀσαφῶς ἐνταῦθα εἰπὼν ἐκ τῆς θείας ι οὐσίας ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα, ἵνα μὴ προφάσεις • λίγων δώσῃ τοῖ; καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ εἶναι λέο ι γειν ἐθέλουσι διὰ τὸ ὁμοούσιον, ἐπήγαγε τὸ καὶ ο παρ' αὐτῆς τοῖς ἁγίοις δι' Υἱοῦ χορηγούμενον; • Τοῦτο φανερῶς τὴν μὲν ύπαρξιν τοῦ Πνεύματος · ἐκ τοῦ Πατρὸς, τὴν δὲ χορηγίαν διὰ τοῦ γιοῦ · ἐδογμάτισεν.» Αντίρρησις. Οὐκ ἀσαφῶς ἐνταῦθα τὸ ἐκ τῆς θείας ουσίας ὑπάρε χειν τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος εἴρηκεν, ἀλλὰ μᾶλλον εἰπὼν τὸ ἐξ αὐτῆς τε ὑπάρχον καὶ παρ' αὐτῆς τοῖς ἁγίοις δι' γιου χορηγούμενον δεδήλωκε φανερῶς, ὅτι, ὥσπερ διὰ τὸ ἐκ τῆς θείας ὑπάρχον οὐσία;, ἔστι καὶ χορη γνύμενον παρ' αὐτῆς, οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ χορη γεῖται, ὡς ὑπάρχον διὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ μία ἡ τοῦ Πνεύματος χορηγία, οὐκ ἂν παρὰ μὲν τῆς θείας οὐσίας ἔσται, ὡς ὑπάρχοντος τοῦ Πνεύματος παρ' αὐ τῆς, διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ ἄλλως, ἀλλὰ πάντως ὡς τοῦ Πνεύματος υπάρχοντος διὰ Υἱοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν αὐτῶν. Itaque si Spiritus sanctus filios Dei ‹ ostendit illos, in quibus habitat, et divinæ naturæ ‹ participes efficit, ut sic nos Deo, qui super omnia • est, conjuncti, maxima cum confidentia clame- • mus, Abba Pater, næ ille neque inter servos, • neque inter creaturas collocabitur, sed potius ‹ portabit naturaliter divinæ essentiæ dignitatem, ● ex ipsa exsistens, et ab ipsa per Filium sanctis ‹ suppeditatus. › Animadversiο. • Videsne? Cum obscure hic inculcasset ex «divina essentia Spiritum exsistere, ne ansam • præberet ratiocinandi asserentibus, eum ex Filio ‹ esse, subɲexuit, et ab ipsa per Filium sanctis ¿ suppeditatus. Hoc plane Spiritus exsistentiami a • Patre, suppeditationem vero a Filio esse prae <scripsit. > set Refutatio. Non obscure sanctus hic Spiritum ex Patris exsistere essentia definivit, sed potius cum asseruisπει ex ipsa exsistere, et ab ipsa sauctis per Filium suppeditari, palam edixit, quemadmodum, qui ex divina essentia exsistit, ex ipsa etiam suppeditatur, pari modo et a Filio suppeditari, tanqua qui per Filium exsistat. Etenim si una est Spiritus suppeditatio, nou equidem fuerit ex divina ‹ssentia Spiritus tanquam·qui að illa exsistit, alio vero modo per Fitium, sed prorsus tanquam qui per Filium exsistit. Ex tisdem. LXXXV. Scriptum est iterum: Ipse enim Spirits • simul spiritur nostro testimonium perhibet, quo! • Blii Di sumus. Uti enim ex essentia illum san- • ctis suppeditantis, Christi scilicet, exsistit, et ‹ Deus Verbum per Spiritam in nobis inhabitat et in nos advenit, ad filiorum adoptionis gratiam ‹ gradum facimus, ipsum in nobis habentes Mi- • linm, in quem et transformamur Spiritus llius • participatione, et ad æqualem confulentiæ habi- • ΠΕ'. Γέγραπται πάλιν· Αὐτὸ γὰρ τὸ Πνεῦμα · συμμαρτυρεῖ τῷ πνεύματι ἡμῶν, ὅτι ἐσμεν τέκνα ι Θεοῦ, ὡς γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχοντος τοῦ χορη · γοῦντος αὐτὸ τοῖς ἁγίοις, Χριστοῦ δηλαδή, καὶ ὡς ι τοῦ Θεοῦ Λόγου διά Πνεύματος ἡμῖν ἐνοικιζομέ · νου, καὶ ἐν ἡμῖν γινομένου, πρὸς τὸ τῆς υἱοθε · σίας ἀναβαίνομεν ἀξίωμα, αὐτὸν ἔχοντες ἐν ἑαυ · τοῖς τὸν Υἱόν, πρὸς ἦν καὶ ἀναμορφούμεθα τῇ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ μετοχῇ, καὶ εἰς τὸ ἴσον τῆς παρ- · ψησίας ἀναβαίνοντες σχῆμα, τολμῶμεν λέγειν, De tuum pervenientes, dicere audemus, Abba Pater. • Δ6Α ὁ Πατήρ.» Οὐκοῦν τὸ Πνεῦμα Θεός, είπερ · ἐργάζεται Θεοὺς τοὺς δεχομένου, αὐτό, κ Επιστασία. • Νουνεχώς ἄκουε, πῶς ἐκ τῆς οὐσία; τοῦ Υἱοῦ · εἰπὼν τὸ Πνεῦμα διὰ τὴν ὁμοουσιότητα, ὡς ἄνωθεν · εἴπομεν, ἵνα μὴ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ, καὶ ἐκ τοῦ • Υἱοῦ νομίσῃ τις, χορηγὸν αὐτοῦ, καὶ οὐχὶ προβο- · λέα τοῦτον ὠνόμασε, τὴν δὲ ὁμοτιμίαν διδάσκων, · καὶ τὸν Υἱὸν ἡμῖν ἐνοικίζεσθαι διά Πνεύματος · εἴρηκεν.» Αντίρρησις. Ἐν τῇ προλαβούσῃ ἐπιστασίᾳ, ἐν ᾗ διεσάφεις τὸν • Αλλὰ μενεῖ μὲν αὐτῷ κυρίως τὸ ἐξ οὗ, ο διὰ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγοντος τοῦ ἁγίου εἶναι τὸ ‹ Estigitur Spiritus Deus, si illum recipientes Deos • efficit. Animadversio. • Attente considerato, quomodo ex essentia Filii • Spiritum asserens propter consubstantialitatem, ‹ ut supradiximus, ne illius processionem etiam ‹ ex Filio quispiam existimasset, datorem illius et • non productorem compellavit, et cumdem am- ‹ borum honorem insinuans, Filium dixit in nobis • per Spiritum inhabitare. › Refutalio. In supraposita animadversione, tu illud declarans: ‹ Sed manebit in illis proprie illud ex alio, › quod sanctus diceret, ex essentia Filii esse Spiri

B16 tum, in aliam atque aliam sententiam detorquere Πνεῦμα, οὐκ αἰδῇ εἰς ἄλλην ἔννοιαν τοῦτο παρεξη non verebaris: nihilominus si alio modo ex essentia Patris, alio ex essentia Filii esse contendis Spiritum, ex essentia Patris esse dicens, tanquam qui ex Patre exsistat, ex essentia vero Filii propter consubstantialitatem, scito in eamdem sententiam tuæ expositionis varietatem concurrere. Quod enim exsistit ex essentia Patris, est consubstantiale Patri et quod existit ex essentia Filii est consubstantiale Filio. Quod si non ita est, forte etiam inter Patris et Filii essentiam discrimen aliquod esse deprehendetur, et Spiritum a se ipso differre, nunc quidem uno modo ex essentia Patris emanantemt nunc vero alio nodo es essentia Filii. Ad similia absurda eaque enormia vestræ pravæ expositiones conducunt. Ex iisdem. LXXXVI. Cum itaque qui Spiritum sanctum ac- ` ceperunt, tanquam Deum in semetipsis habentes, ‹ vaticinantur, ideoque in hominum admiratione • sunt, quomodo erit creatura, et non potius su- ‹ blimissimæ essentiæ assumptio habitualis, natu- ‹ raliter pertransiens ex Patre per Filium in eos, ‹ qui apti sunt illum excipere? › Animadversio. • Ne hoc apertius aliud quærito, satis enim et ‹ mirum in modum hic magnum hunc pietatis • Magistrum præpositiones dividentem, et Patri ‹ ex, Filio vero per, attribuentem offendes. › Refutatio. Quam beatus esses, mi homo, si non tanti Jactares præpositionum divisiones, ex quibus nullum pondus veritati accedit, sed sententiam studiose investigares, quæ in pericopis scripto traditis insita est. Et attendito, qua ratione hic sanctus, cum Deum dixisset Spiritum habitualiter in prophetis procedentem acceptionem illum nominavit, ‹ habitualem sublimissimæ essentiæ naturaliter pertranseuntis a Patre per Filium in eos, qui apti sunt illum recipere.» Cum igitur Spiritus sanctus participatio est habitualis sublimissimæ omnium essentiæ a Patre per Filium ad dignes pertransiens, quo modo non ostenditur hic manifestissime sublinissimam omnium essentiam a Patre per Filium in divinum Spiritum sisti, uti Gregorius, qui Theologi agnomen sibi merito vindicavit beroico carmine, in quo præcepta Virginibus tradit, testatur: ‹ Unus Deus ex Genitore per Filium in magnum Spiritum stante deitate in perfectis perfecta.» Et si divinitatis absolutam perfectionem ex Patre per Filium in magnum Spiritum sisti sanctus decernit, quod etiam in aliis suis scriptis tradidit, cum dicit: «Unitas enim a principio in binarium mota in Trinitate substitit, a quomodo non erit ex Patre per Filium Spiritur, unde illad in theologicis assertum, ‹ Ex utroque?, Ejusdem ex interpretatione in Joelem prophetam. LXXXVII. Qua enim ratione Deus est, et ex Deo γούμενος, όμως, εἰ καὶ ἄλλως μὲν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, ἄλλως δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέο γεις τὸ Πνεῦμα, ἐκ μὲν τῆς ουσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι λέγων αὐτὸ ὡς ὑπάρχον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκ δὲ τῆς οὐκ σίας τοῦ Υἱοῦ διὰ τὴν ὁμοουσιότητα, ἀλλ᾽ ἴσθι ὡς εἰς τὴν αὐτὴν ἔννοιαν συντρέχον ἐστὶ τὸ τῆς σῆς ἐξηγήσεως διάφορον. Οτι γὰρ ὑπάρχει ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, ἐστὶν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, καὶ ὅτι ὑπάρχει ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, ἐστὶν ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ. Εἰ δὲ μή, τάχ᾽ ἂν μέσον τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οὐσίας δια φορά τις εἶναι ὑποληφθείη, καὶ τὸ Πνεῦμα ἑαυτοῦ διαφέρειν, νῦν μὲν ἄλλως ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς προϊόν, νῦν δὲ ἄλλως ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ. Τοιού των ατοπημάτων εἰς ὕψος αἱ παρεξηγήσεις ὑμῶν κεκορύφωνται. Ἐκ τῶν αὐτῶν. Πα'. «Οτε τοίνυν οἱ τὸ Πνεῦμα λαβόντες τὸ ἅγιον • ὡς Θεὸν ἔχοντες ἐν ἑαυτοῖς προφητεύουσι, καὶ • θαυμάζονται διὰ τοῦτο, πῶς ἔσται ποίημα, καὶ • οὐχὶ μᾶλλον τῆς ἀνωτάτω πασῶν οὐσίας μετάλη 1 ψις σχετική, φυσικῶς διαβαίνουσα παρὰ Πατρός · δι' Υἱοῦ πρὸς τοὺς ἐπιτηδείους εἰς τὸ λαβεῖν;» Επιστασία. • Μή ζήτει τούτου σαφέστερον πάνυ γὰρ θανα μαστῶς εὑρίσκεις κανταῦθα τὸν μέγαν τοῦτον τῆς • εὐσεβείας διδάσκαλον διαιροῦντα τὰς προθέσεις, • καὶ τῷ Πατρὶ μὲν τὴν παρά, τὴν διὰ δὲ τῷ Υἱῷ Οι ἀπονέμοντα. Αντίρρησις. Ὡς μακάριος ἂν ᾖς, ἄνθρωπε, εἰ μὴ πρὸς τὰς δια: ρέσεις τῶν προθέσεων ἐφιλοτιμοῦ, ἐξ ὧν οὐδὲν τῇ ἀληθείᾳ τὸ κέρδος, ἀλλὰ τὸν ἀληθῶς ἐγκείμενον ταῖς περικοπαῖς τῶν γραφῶν ἀνίχνευες νοῦν. Σκόπει γὰρ ὡς ἐνταῦθα ὁ ἅγιος Θεὸν εἰπὼν τὸ Πνεῦμα, τὸ τοῖς προφήταις σχετικῶς ἐγγινόμενον, μετάληψιν ὠνό μασεν αὐτὸ σχετικὴν τῆς ἀνωτάτω πασῶν οὐσίας, φυσικῶς διαβαίνουσαν παρὰ Πατρὸς δι' Υἱοῦ πρὸς τοὺς ἐπιτηδείους εἰς τὸ λαβεῖν. Οτε τοίνυν τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον μετάληψις έστι σχετικὴ τῆς ἀνωτάτω πασῶν οὐσίας, παρὰ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ πρὸς τοὺς ἀξίους διαβαίνουσα, πῶς οὐκ ἀναφαίνεται προδήλως ἐντεῦθεν ὡς ἡ ἀνωτάτω πασῶν οὐσία παρὰ Πατρός δι᾽ Υἱοῦ εἰς τὸ θεῖον ἵσταται Πνεῦμα, ὡς Γρηγόριο; ὁ τῆς θεολογίας ἀξιώνυμος, ἐν οἷς ἡρωίζει τὰς πρὸς παρθένου; ὑποθήκας αὐτοῦ μαρτυρεί λέγων· ε Εί; θεὸς ἐκ γενέταο δι' Υἱέος εἰς μέγα Πνεῦμα, ἱσταμέ νης θεότητος ἐνὶ τελέοισι τελείης.» Καὶ εἰ τὴν τῆς θεότητος τελειότητα ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ εἰς τὸ μέγα ἔστασθαι Πνεῦμα ὁ ἅγιος θεολογεῖ, ὅπερ καὶ ἐν ἄλ λοις δεδήλωκεν εἰπών·. Μονὰς γὰρ ἀπ᾿ ἀρχῆς εἰς δυάδα κινηθεῖσα μέχρι Τριάδος ἔστη, πῶς ἂν οὐχὶ ἐκ Πατρὸς διὰ «Υἱοῦ εἴη τὸ Πνεῦμα, ἐπόθεν τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἴρηκεν ή θεολογία;· Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τῆς εἰς τὸν προφήτην Ιωήλ ἑρμηνείας. ΠΖ'. «Η μὲν γάρ ἐστι Θεός, καὶ ἐκ Θεοῦ κατά

1 φύσιν ὁ Υἱός - γεγέννηται γὰρ ἀληθῶς ἐκ τοῦ Θεοῦ. secundum naturan Filius, genitus siquidem est · καὶ Πατρὸς, ίδιον αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ τε καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐπ' · αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· ᾗ δὲ γέγονεν · ἄνθρωπος, καὶ πέφηνε καθ' ἡμᾶς, ἐπακτὸν ἔχειν ι τὸ Πνεῦμα λέγεται· καταπεφοίτηκε γὰρ καὶ ἐπ' · αὐτὸν ἐν εἴδει περιστερᾶς, ὅτε καθ' ἡμᾶς γεγονώς, ι ὡς ἔφην, ὡς εἷς ἐξ ἡμῶν οἰκονομικῶς ἐβαπτίζετο, Ο τότε καὶ τὸ ἴδιον αὐτοῦ Πνεῦμα δοτὸν αὐτῷ γενέι σθαι λέγεται διὰ τὸ ἀνθρώπινον, καὶ τοῦτό ἐστιν ι ή κένωσις. ο Επιστασία. • vere ex Deo et Patre, propriùs ipsius, et in ipso et ex ipso Spiritus est, quemadmodum plane et de ipso Deo et Patre dicitur: qua vero homo • factus est, et apparuit secundum nes, asciti- ⚫tium dicitur habere Spiritum, descendit enim in ‹ ipsum in specie columbæ, cum secundum nos ‹ factus, ut jam dixi, uti uqus ex nobis œcopomice Eaptizatur, tum et Spiritus illius proprius datus illi dicitur secundum comlitionem humanam, et ‹ hæc est inanitio. › Animadversio. • Ne te turnet, quod hic astruaitur, ex ipso, ‹ neque illud de processione accipito, sed de mis- ‹ sione, datione et suppeditatione. Satis enînt • Ενταῦθα μὴ θροείτω σε τὸ ἐξ αὐτοῦ, μηδ' εἰς · τὴν ἐκπόρευσιν ἐκλαμβάνου αὐτό, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἀπο · στολὴν, καὶ τὴν δόσιν, καὶ τὴν χορηγίαν. Αρκοῦσι · σοι γὰρ εἰς τὸν τοιοῦτον σαφηνισμὸν τούτου αἱ λοι. Β. abundeque id probaverint, explicaverintque tot ι παὶ διάφοροι τοῦ αὐτοῦ ἁγίου διδασκαλίαι, καὶ ὅτι ι τὴν ἐξ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἀεὶ οἱ ἅγιοι πάντες ἀντὶ τῆς · διὰ ἐκλαμβάνονται. Αντίρρησις. Τοῦ ἁγίου ἐνταῦθα λέγοντος ἴδιον τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐν αὐτῷ τε καὶ ἐξ αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ˙ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ σαφῶ; ἐντεῦθεν δηλοῦντος τὸ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, διατί σὺ πρὸς τὸν ἀκροατὴν, μὴ θροείτω σε, λέγει, τὸ, «ἐξ αὐτοῦ, ο μηδ' εἰς τὴν ἐκπόρευσιν ἐκλαμβάνου αὐτό, ἀλλ᾽ εἰς τὴν ἀποστολὴν καὶ τὴν δόσιν; "Ομως ἀρκεῖ πρὸς τὴν τῶν παρεξηγήσεων διάγνωσιν ὅτι σαφῶς ἤδη τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἰσιδύναμον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μεμαρτύρηκας, καὶ τὸ κατὰ σε αυτοῦ δέδωκας κράτος ἡμῖν, ἐφ᾽ οἷς ἀποδείξαί σε ἐπηγ ειλάμεθα, τὸ τῶν προθέσεων τούτων ὁμολογή σοντα Ισοδύναμον. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ πρώτου τῶν περὶ τῆς ἐν πνεύ ματι καὶ ἀληθείᾳ λατρείας τόμου. ΠΗ'. «'Αρ' ούν ψυχὴ τῷ ἀνθρώπῳ τὸ θεῖον ἐγένετο • Πνεῦμα, καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον κομιδῆ τὸ τῇδε νοεῖν; • Η γὰρ ἄτρεπτος καὶ αὐτή που διαμεμένηκεν ἡ · ψυχή, νυνὶ δὲ ἐστι τρεπτή. Τρεπτὸν δὲ οὔτι που τὸ • Ηνεῦμά ἐστιν, ή, εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτ ι τήν ὁ μώμος την θείαν ἀναδραμείται φύσιν, εἴπερ ι ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, • τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὸ; δι' Υἱοῦ ι προχεόμενον Πνεῦμα.» Επιστασια. • Είδες σύντομον τὴν τοῦ ἐξ αὐτοῦ σαφήνειαν, ὡς · ἄνωθεν είπομεν; Ἰδοὺ γὰρ κἀνταῦθα ἐξ ἀμφοῖν τὸ • Πνεῦμα προχεῖσθαι λαλήσας ὁ θεῖος οὗτος Πατήρ, ι τάς προθέσεις πάλιν διεῖλε, καὶ τὴν μὲν παρὰ τῷ • Πατρί, τὴν δὲ διὰ τῷ Υἱῷ ἀπένειμεν, ἵνα δείξῃ σοι ι σαφῶς ὅτι τὴν ἐξ πρόθεσιν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τῆς · διὰ ἐκλαμβανεται.» Αντίρρησις. Σαὶ μὲν καὶ πάλιν περὶ τὰς διαιρέσεις τῶν προθέσεων ἡ σπουδή, ἐμοὶ δὲ ἐκ τῆς ἤδη ῥηθείσης περικοπῆς ἡ ἀπόδειξι; ἀναργὴς τοῦ μηδέν τι διαφέ ‹ aliæ ejusdem sancti doctrinæ, neenen et illud, ‹ ex præpositionem in Filio sanctos oumés loco • illius per accipere. Refutatio. " Cum dicat hic sanctus, proprium Filii esse Spiritum, et in ipso et ex ipso, uti scilicet de ipso Deo et Patre intelligitur, planeque hinc explicet, ex utroque Spiritum esse, qua de causa auditorem mones, ne illum turbet dictio, ex ipso, neque illud de processione assumat, sed de missione et datione? Nihilominus satis est ad commentitias istas interpretationes dijudicandas, dum aperte, jam æquales præpositionum ex et per vires tuo testimonio comprobas, nobisque adversus te inomenta concessisti, quibus nos demonstraturos promisimus, teque ad similium præpositionum non dissimiles significatus confessionem adducturos. Ejusdem ex libro primo de adoratione et cultu in spiritu et veritate. LXXXVIII. ‹ Ergo anima homini divinus Spiritus ‹ factus est? Et quomodo id prorsus absurdum now ⚫ fuerit vel intellectu concipere? Namque invariabil.s atque immutabilis anima perseverasset, quæ nunc • mutabilis est: mutabilis vero Spiritus nusquami ‹ est. Quod si mutationi obnoxius est, ad ipsam ‹ naturam divinam vituperatio recurret, si est Dei ‹ et Patris, præterea et Filii essentialiter ex u roDque, ex Patre scilicet per Filium effusus Spi- ‹ ritus. > Animadversio. ‹ Vidistine compendiosam illius ex ipso decla- • rationem, ut supra adnotavimus? Ecce cuius ct hic ex utroque Spiritum effundi, divinus hic • Pater decernens præpositiones, distinxit, et es ‹ quidem Patri, per vero Fiho attribuit, ut tibi ‹ manifesto commonstraret, ex præpositionem in ‹ Filio, loco præpositionis per accipi,» Refutatio. Tuum rursus studium ad distinguendas præpositiones insu‹mitur, mibi vero ex jam adducta peri - cope demonstratio satis aperta deprehenditur;

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHI nullum esse discrimen sive ex Patre per Filium ρειν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, καὶ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι λέγειν sive ex utroque Spiritum sanctum esse asseruerimus. Ejusdem ex prosphonetica oratione in magnum Theodosium, quæ inter acta tertiæ synodi œcumenica habetur. τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ ἐν τοῖς πρακτικοῖς τῆς οικουμενικῆς συνόδου κειμένου προσφωνητι τοῦ εἰς τὸν μέγαν Θεοδόσιον λόγου. • ΗΘ'. Καὶ γοῦν ὁ θεσπέσιος Πέτρος Ἰουδαίο: • ἔφη προσλαλῶν· «Μετανοήσατε, καὶ βαπτισθήτω • ἕκαστος ὑμῶν ἐπὶ τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰς • ἄφεσιν ἁμαρτιῶν ὑμῶν· καὶ λήψεσθε τὴν δωρε ν • τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Απολύων γὰρ ἁμαρτίας • τὸν αὐτῷ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ λοιπόν κατα • χρίει Πνεύματι, ὅπερ ενίησι μὲν αὐτὸς, ὡς ἐκ • Θεοῦ Πατρὸς λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπ' • γάζων φύσεως, κοινὸν δὲ ὥσπερ τὸ χρῆμα τιθεί; LXXXIX. «Unde divinus Petras Judæos ita alloqnitur: Pœnitentiam agite, et baptizetur unusquisque ‹ vestrum in nomine Jesu Christi in remissionem • peccatorum vestrorum; et accipietis donum • Spiritus sancti ".» Peccata namque iis, qui illi • adhærent, condonans, suum mox Spiritum im- • pertitur, quem quidem Verbum, quatenus ex • Deo Patre procedit, immittit, et ex propria natura ‹ in nos, quasi ex fonte quodam transfundit: quin • etiam facultate hac propter uuionem et incrua- Β, τῇ μετὰ σαρκὸς οἰκονομία διὰ τὴν ἔνωσιν, καὶ ‹ tionis œconomiam æqualiter quodammodo cum • homine communicata, corporaliter quoque ut • họmo inspirat: insufflavit enim in sanctos apo- • stolos dicens: • Accipite Spiritum sanctum *, • sed neque ex mensura rursum dat Spiritum, ‹ juxta Joannis vocem, sed ex se non secus ac • Pater eumdem infundit. Unde magnus ille Paulus totam hanc controversiam e medio tollens • modo rem banc Deo et Patri, modo rursum • ipsi Filio tribuit, Sic enim scribit: • Vos autem ‹ in carne non estis, sed in Spiritu, si tamen Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiri- ● tum Christi non habet, hic non est ejus: • si autem Christus in vobis est, corpus quidem ‹ mortuum est propter peccatum; spiritus autem • vivit propter justitiam r.» Palet ergo et Spiri- ‹ tum Filii quoque proprium esse, nec solum quatenus Verbum ex Patre prodiit, sed etiam si cogitetur secundum 1108 homo factus, divinis ‹tatis proprietatibus, quæ in propriam illus naturam conveniunt, non destitutus. › Animadversio. • Andisne, qnomodo hic ex Patre dicit sanctus ‹ apparere Spiritum, immitti vero et a Filio nou ‹ secus atque a Patre propter æqualitatem naturæ, • et essentiæ individuum. Ne te porro illud contur- • bet quod dicat, illum ex propria-natura veluti < ex fonte effandere. Cum enim illum ex fonte, ex 4 Deo ct Patre scilicet, illum procedere didiceris, ‹ unam veram et immutabilem Dei Patris et Fili es- • sentiam esse, et in hauc sententiam et illud altrahito, nempe ex fonte per Filium nobis illum ‹emanare.» Refutatio. Ex nac tua ammadversione ad refellendas basce tuas nugatorias interpretationes, quod ultimo loco ponis accipimus. Cum enim ex propria natura veluti ex fonte Filium effundere Spiritum eo intellectu vis accipi, nempe ex fonte per Filium nobis illum emanare, jam teneo te, tanquam qui et antea fassus fueras præpositionum ex et per vires æquales, cum sermo est de Filio, nihil prorsus differre ex 21 Act. 11, 38. 18 Joan. xx, 22. * Rom. vult, 9, 10. ι ὡς ἄνθρωπος ἐνέπνει σωματικῶς. Ενεφύσησε μέρ • τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις, εἰπών· ο Λάβετε Πνεύμα • ἅγιον, ο Καὶ οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσι τὸ Πνεῦμα, • κατὰ τὴν Ἰωάννου φωνὴν, ἀλλ' αὐτὸς ἐνίησιν • ἐξ αὐτοῦ, καθάπερ αμέλει καὶ ὁ Πατήρ. Καὶ γο • ὁ θεσπέσιο, Παῦλος, ὅλην ἀποστήσας τὴν ἔν γε • τούτῳ διαφοράν, ποτὲ μὲν αὐτῷ τῷ Θεῷ καὶ • Πατρί προσνέμων ὁρᾶται, ποτὲ δὲ ἐν σαρκὶ, ἀλλ · ἐν Πνεύματι, εἴπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν, • Εἰ δέ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ • ἔστιν αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν, τὸ μὲν σῶμα νεκρὸν δι' ἁμαρτίαν, τὸ δὲ Πνεῦμα ζῶν διὰ δικαιο- • σύνην. ο "Αραρεν οὖν, ὅτι καὶ διόν ἐστι τὸ Πνεῦμα • τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὔτι που μόνον ᾗ Λόγος ἐστὶ πῶς • φηνὼς ἐκ Πατρὸς, ἀλλ᾽ εἰ καὶ νοεῖτο καθ᾿ ἡμᾶς • ἄνθρωπος γεγονώς, τῶν τῆς θεότητος ιδιωμάτων «ὡς ἐν ἰδίᾳ φύσει οὐ λειπόμενος. ο Επιστασία. • Ακούει: κάνταῦθα, πῶς πεφηνέναι μὲν τὸ • Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγει ὁ ἅγιος, ἐνίεσθαι · δὲ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καθὼς καὶ παρὰ τοῦ • Πατρός διὰ τὴν ὁμοτιμίαν τῆς φύσεως καὶ τὸ τῆς ε οἰφίες ἀδιαίρετον. Τὸ δὲ πηγάζειν αὐτὸν τοῦτο · ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως μὴ θροείτω σε. Ἐπεὶ γὰρ ι ἐκ μὲν τῆς πηγῆς, ήγουν ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, • ἐκπορεύεσθαι τοῦτο μεμάθηκας, μία δὲ καὶ • άπαράλλακτος ἡ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ • οὐσία, πρὸς τὴν τοιαύτην ἔννοιαν καὶ τοῦτο συμπ • Είβαζε, ήγουν τὸ ἐκ τῆς πηγῆς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἡμῖν • τοῦτο πηγάζεσθαι.» Αντίῤῥησις. Οὐδέν τι πλέον τοῦ ἀκροτελευτίου τῆς παρούσης ἐπιστασίας εἰς ἔλεγχον τῶν παρεξηγήσεών σου ληψόμεθα. Ἐπεὶ γὰρ τὸ ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως ἀναπηγάζειν τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα πρὸς τοιαύτην έννοιαν συνεβίβασα;, ήγουν τὸ ἐκ τῆς πηγῆς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἡμῖν τοῦτο πηγάζεσθαι, ἔχω σε δὲ προωμολογηκότα καὶ τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἰσοδύναμον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ οὐδέν τι διαφέρει πάντω; ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ

' Υἱοῦ, καὶ ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἐκ μιᾶς πηγῆς λέγειν τοῦτο Patre per Filium, et ex utroque veluti ex uno conte πηγάζεσθαι. Ἐκ τῆς πρὸς πρεσβυτέρους καὶ μοναχούς τινας ὀρθοδόξους ἐπιστολῆς. κ'. ο Διαπεράναντες δὲ τὸν περὶ Χριστοῦ λόγον οἱ • τρισμάκαρες Πατέρες τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαι μνημονεύουσι. Πιστεύειν γὰρ ἔφασαν εἰς αὐτό, · καθάπερ ἀμέλει εἰς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. • Ομοούσιον γάρ ἐστιν αὐτοῖς, καὶ προχεῖται μὲν, • ήγουν ἐκπορεύεται καθάπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ Θεοῦ ο καὶ Πατρός· χορηγεῖται δὲ τῇ κτίσει διὰ τοῦ • Υἱοῦ. Ενεφύσησε γοῦν τοῖς ἰδίοις ἀποστόλοις ο λέγων· ο Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον.» Οὐκοῦν ἐκ · Θεοῦ, καὶ Θεὸς τὸ Πνεῦμά ἐστιν οὐκ ἀλλότριον τῆς ι ἀνωτάτω πασῶν οὐσίας, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς τε καὶ ἐν · αὐτῇ καὶ ἴδιον αὐτῆς. Επιστασία. • Σημείωσαι ὅτι καὶ οὗτος ὁ ἅγιος ἀκολούθως τοῖς ο προλαβοῦσι πηγὴν μὲν τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα · καλεῖ, ἐξ αὐτοῦ δογματίζων τοῦτο προχεῖσθαι, : δηλαδὴ ἐκπορεύεσθαι, χορηγὸν δὲ τὸν Υἱόν. Ορα · δὲ καὶ πῶς οὐκ ἀλλότριον τοῦτο τῆς ἀνωτάτω · οὐσίας εἰπὼν, πάνυ θαυμασίως, ὡς ἔμοιγε τέως · δοκεῖ, περὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ δι:στειλε, τὸ ι ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ προσθέμενος, καὶ τὸ μὲν ἐξ αὐτῆς, τῷ Πατρὶ, τὸ δὲ ἐν αὐτῇ τῷ Υἱῷ προσα- · φορίσας, εἶτα πάλιν ἑνώσας καὶ ἄμφω διὰ τοῦ · ἐπαγαγεῖν, ἴδιον αὐτῆς. Πρόσεχες δὲ πῶς καὶ ἡ · προλαβοῦσα ἡμῶν ἐπισημείωσις περὶ τοῦ ἐκ τῆς ο ίδιος φύσεως πηγάζειν αὐτὸ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τῆς · παρούσης περικοπῆς ἀκριβῆς ἀναφαίνεται, λεγούς ι της προχεῖσθαι καθάπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ Θεοῦ καὶ • Πατρός, χορηγείσθαι δὲ τῇ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ.» Αντίῤῥησις. Spiritum emanare. Ejusdem ex epistola ad presbyteros el monachos quosdam orthodoros. XC. Cum vero ter beati Patres de Christo ser- • monem absolvissent, de Spiritu saneto mentio- ‹ nem inducunt, credere siquidem in ipsum dise- • runt eoden ipso modo, quo el in Patrem et in • Filium. filis enim consubstantialis est, et effun- • ditur, procedit scilicet, uti ex fonte a Deo et Pa- • tre, suppeditatur vero creaturæ per Flium. ‹ Insufflavit itaque propriis discipulis dicens: Ac- ‹ cipite Spiritum sanctum". › Est ergo ex Deo, et • Deus Spiritus, nec alienus ab omnium sublimis- ‹ sima essentia, sed in ipsa et ex ipsa et proprius Bi illius. Animadversio. • Adnotato etiam hunc sanctum prædictis conse- ‹ quentia dicere, vocareque fontem Spiritus Pa- ‹ trem, ex eo decernentem effundi, procedere scili- • cet, suppeditari vero per Filium.' Considerato • præterea, cum illum dicit non alienum esse a c sublimissima essentia, divine admodum, si me ‹ mea non fallit sententia, Inter Patrem et Filium ⚫ discrimen apposuisse, cum addiderit ex ipsa et ‹ in ipsa, et ex ipsa quidem Patri, in ipsa vero Filio attribuens, et cum præterea utraque unive- ‹ rit, eum subdit proprium ipsius. Attendito item quomodo supraposita animadversio de eo, quod ‹ ex propria natura veluti ex fonte illum Filius 4 producat, a præsenti pericope clare confirmatur, ‹ quæ asserit, eſſundi veluti a fonte a Deo et Patre, • suppeditari vero creaturæ per Filium. › Refutatio. Εἰ διὰ τὸ πηγὴν μὲν τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα ἐν τῇ ῥηθείσῃ ῥηθῆναι περικοπῇ, ἐξ αὐτοῦ εἶναι δο γματίζεις τὸ Πνεῦμα, διὰ δὲ τὸ χορηγὸν τὸν Υἱὸν ῥηθῆναι οὐκ ἐξ αὐτοῦ, ὥρα σοι, ὅταν μὲν τοῦ μεγάλου ἀκούῃς ᾿Αθανασίου λέγοντος < ὄντα παρὰ τῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν, τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ο ἐκ τοῦ Υἱοῦ πρεσβεύειν εἶναι τὸ Πνεῦμα· ὅταν δὲ πάλιν, ἐν ᾗ ὁ αὐτὸς μέγας Αθανάσιος ἐκτίθεται διαλέξει Ορθοδόξου καὶ ᾿Ανομοίου ἀκούῃς αὐτοῦ λέγοντος ὡς • Χορηγός ἐστι τοῦ Πνεύματος ὁ Θεὸς,» καὶ τὸν ᾿Από στυλον δὲ παράγοντος, λέγοντα περὶ τοῦ Πατρὸ;, † Ὁ ἐπιχορηγῶν ἐν ἡμῖν τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐνεργῶν ἐν ἡμῖν δυνάμεις, οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι πρεσβεύειν αὐτό, ἀλλ᾽ ἐκ μὲν τοῦ Υἱοῦ εἶναι ὡς ἐκ πηγῆς, ἐκ δὲ τοῦ Πατρὸς διανέμεσθαι τοῖς ἀξίοις, ὡς χορηγού, ἄνθρωπε, πᾶν εἴ τι ἐκ Πατρὸς καὶ ἐξ Υἱοῦ, καὶ ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ λέγεται εἶναι, ὡς ἐξ ἑνὸς Θεοῦ, ἴσθι τοῦτο λεγόμενον. Ἐμφυσᾶται γὰρ ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἐξ ἀμφοῖν προχεῖται, καὶ ἐξ ἀμφοῖν χορηγεῖται, καὶ πάντως ταῦτα ὡς ἐξ ἑνός ἐστι Θεοῦ· καὶ συστήσει μοι τὸν λόγον ὁ θειότατος Κύριλλος ἐν τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Ερμείαν λέγων οὕτως· «Ο γὰρ ἂν δρῷτο παρὰ Πατρὸς, τοῦτο F modis omnibus operatio quoque filii fuerit, et Si quia dictum est in jam laudata pericope, fontem esse Spiritus Patrem, ex eo Spiritum esse decernis, quia vero a Filio suppeditari, nor. ex eo, jam cum audis magnum Athanasium dicentem, ‹ Filium qui apud Patrem est, fontem esse Spiritus sancti, o ex Pilio Spiritum decernere, falendum omnino tibi est. Rursusque cum in colloquio a se inter Orthodoxum et Anomæum concinnato dicentem audis, Deum suppeditare Spiritum, › adducentemque Apostoli dictuin, ad sua corroboranda, de Patre dicenten: • Qui suppeditat nobis spiritum, et operatur in nobis virtutes ",» non ex Patre illum decernere, sed ex Filio esse tanquam ex fonte, ex Patre vero tanquam ex suppeditatore attribui dignis. O mi homo, Quidquid est ex Patre et Filio, et ex Patre per Filium dicitur esse, tanquam ex uno Deo, dici scito. Insufflatur enim Spiritus sanctus ab utroque et ab utroque effunditur, et ab utroque suppeditatur, et hæc omnia uti ex Deo uno sunt comprobabitque sermonem meani divinissimus Cyrillus libro sexto ad Hermiam bis ipsissimis verbis: «Quidquid a Patre fit, hoc "Joan. xx, 22. st Gal. 111, 5. PATROL. GR. CXLI.

quidquid dicitur a Filio elici, hoc idem pror- δὴ πάντως ἐστὶν ἀνέργημα τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὅπερ ἂν sus et a Patre confci dicitur, omnia siqui- " dem ab utroque et æqua lance. > Itemque: • Quomodo non per utrumque in nos immiti æqua ratione vitam concedemus, et non ex duobus, sed tanquam ex uno omnia vivificante Deo? > Confirmabit porro hæc et maximus Athanasius: • Dante, ait, Patre gratiam et pacem, eamdem et, Filius elargitur. Una siquidem eademque gratia est a Patre in Filio, quemadmodum unum est inmen solis et radii, et splendor solis per radium ft, s tum addit: • Propterea et Paulus ad Thessalonicenses scribit: Ipse vero Deus et Pater et Dominus Jesus Christus dirigat viam nostram ad vos”, › unitatem Patris et Filii conservavit: neque enim dixit, dirigant, tanquam quod concederetur a duobus ab hoc et ab hoc, sed dirigat, ut ostendat a Patre per Filium eam dirigi. › Ex secundu oratione ad Hermiam. XCI. • Nam summam quidem radicem, ultra • quam nihil intelliges ac concipies, Patrem, et • summa radice natum et genitum accipies Filium, ‹mon in ordine æquali cum creaturis sortitum in ‹ tempore generationem, neque minoribus quam × in his, in quibus Pater est suæ declarantem ♦ naturæ pulchritudinem, sed simul coæternum, et • per omnia æqualem mensuram habentem excepto • hoc quod generet, id enim soli Deo et Patri ‹ convenit. Sanctum item Spiritum agnominamus, • qui ex Deo Patre per Filium naturaliter profundi- ‹ tur, quasi in figura spirationis ex ore exeuntis • propriam nobis exsistentiamn designat. Sic manifestam et inconfusam trium hypostaseon in pro- • priis exsistentiis proprietatem servans, unain et ⚫ consubstantialem naturam reginam omnium ‹ adorabis. › Animadversio. • Adnotato hic quoque naturalem Spiritus effu- ‹sionem ex Patre per Filium, non vero ex Filio • constabilitaı. › Refutatio. Si præpositiones ex, et per non essent unum ac idem in Filio, utique non absque ratione adnotasses illud, per Filium, non vero ex Filo. VerumTamen cum quidquid per Filium dicitur esse, est quoque ex Filio, qui ex Deo Patre per Filium effunditur naturaliter Spiritus, et veluti in figura, quæ ex ore exit spirationis, suam nobis declarat exsistentiam, manifesto ab utroque est. Ex tertia ejusdem tractatus orationes. XCII. ‹ Nos vero minime opinemur unquam, ex- ‹ ternum quiddam esse, et nuper natum Deum • Filium, sanctificarique, vel etiam ad filiationem ‹ vocari a Deo, el gloriam accipere adventitiam σε | Thess. III, 11. λέγοιτο διαπεραίνεσθαι δι' Υἱοῦ, τοῦτο δὴ πάντως ἐστὶ κατόρθωμα τοῦ Πατρός· πάντα γὰρ δι' ἀμφοῖν ἐν ἴσῳ·, καὶ πάλιν· «Πῶς οὐ δι' ἀμφοῖν εἰς ἡμᾶς ἐν ἴσῳ ἰέναι δώσομεν τὴν ζωὴν καὶ οὗτοι που διοῖν, ἀλλ᾽ ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ τὰ πάντα ζωογονοῦντος Θεοῦ; ν Επιβεβαιώσει μοι δὲ τὰ αὐτὰ καὶ ὁ πάμμεγας Αθανάσιος λέγων· «Διδόντος τοῦ Πατρὸς χάριν καὶ εἰρήνην, αὐτὴν καὶ ὁ Υἱὸς δίδωσι. Μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ χάρις ἐστὶ παρὰ Πατρὸς ἐν Υἱῷ, ὡς ἔστιν ἐν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος, καὶ τὸ φωτίζειν τοῦ ἡλίου διὰ τοῦ ἀπαυγάσματος γίνεκαι· καὶ προστιθείς·. Διὰ τοῦτο καὶ Παῦλος πρὸς αὐτοὺς Θεσσαλονικεῖς λέγων· «Αὐτὸς δὲ ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ, καὶ Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς κατευ θύναι τὴν ὁδὸν ἡμῶν πρὸς ὑμᾶς,» τὴν ἑνότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξεν· οὐ γὰρ εἶπε, κατευ θύναιεν, ὡς παρὰ δύο διδομένης παρὰ τούτου καὶ τούτου, ἀλλὰ, κατευθύναι, ἵνα δείξῃ ὅτι ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ δίδωσι ταύτην.» Ἐκ τοῦ β' τῶν πρὸς Ερμείαν λόγων. ΗΛ. «Τὴν μὲν γὰρ ἀνωτάτω ρίζαν, ἧς ἐπέκεινα · τὸ σύμπαν οὐδὲν, ἐννοήσεις τον Πατέρα, τον δέ γε · τῆς ἀνωτάτω ῥίζης ἐκπεφυκότα καὶ γεγεννη μένον παραδέξῃ τὸν Υἱόν, οὐκ ἐν ἴσῃ τάξει τοῖς · πεποιημένοις τὴν ἐν χρόνῳ λαχόντα γέννησιν, • οὔτε μὴν ἐν ἐλάττοσιν, ἢ ἐν οἷς ὁ Πατὴρ τὸ τῆς • ἰδίας φύσεως ἐκφαίνονται κάλλος, ἀλλ᾽ ἅμα τε · καὶ συναΐδιον, καὶ πᾶν ὁτιοῦν ἐσόμετρον ἔχοντα ' δίχα μόνου τοῦ τεκεῖν. Προσήκοι γὰρ ἂν τοῦτο • μόνῳ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. ἅγιον δὲ Πνεῦμα προσ ερεῖς τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχείμενον φυσικῶς, καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων • διαπνοῆς, τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαίνον ύπαρξιν, • οὕτω τε σαφῆ καὶ ἀσύγχυτον τὴν τῶν τριῶν ὑπο- • στάσεων ἐν ἰδικαῖς ὑπάρξεσιν ἰδιότητα τηρῶν, • μίαν τε καὶ ὁμοούσιον τὴν ἁπάντων βασιλίδα προσ • κινήσεις φύσιν.» Επιστασία. • Σημείωσαι κάνταῦθα τὴν φυσικὴν τοῦ Πνεύματ • τος πρόχυσιν, ἐκ τοῦ Πατρὸς δογματιζομένην διά • τοῦ Υἱοῦ, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ.» Αντιῤῥησις. Εἰ μὲν οὐκ ἦν ταυτὸν ἡ διὰ καὶ ἐξ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, οὕτως ἂν εἶχε λόγον σημειοῦσθαί σε τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ, οὐ μὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἐπεὶ δὲ πᾶν τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναί ἐστι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς Πνεῦμα, καὶ καθάπερ ἐν τύπῳ τὴν ἐκ τῶν στομάτων δια πνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν ὑποσημαῖνον ὕπαρξιν ἐξ ἀμ φοῖν προδήλως ἐστίν. Ἐκ τοῦ τρίτου λόγου τῆς αὐτῆς πραγματείας. ΙΒ'. «Ηκιστα δὲ ὑμεῖς οἰηθείημεν ἄν πατε νόθον • μὲν εἶναι Θεὸν καὶ ἀρτιφανῆ τὸν Υἱόν, ἁγιάζεσθαί · τε, ἢ γοῦν εἰς υἱότητα διακεκλῆσθαι παρὰ Θεοῦ, • καὶ δόξαν ἑλεῖν τὴν εἰσποίητον σὺν ἡμῖν, φύσεως

· δὲ μᾶλλον διακεκτῆσθαι νόμῳ τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστιν· e nobiscum, sed lege natura potius possidere id · υἱοποιηθείη δ' ἂν οὔτε που διὰ τοῦ ἰδίου Πνεύματος. 1 Οτι γὰρ ἴδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι καθάπερ · ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρὸς, ἀναμάθῃ τις ἂν καὶ λίαν ι ἀμογητὶ αὐτοῦ μὲν λέγοντος, «Εἰ οὖν ὑμεῖς ποι · νηροὶ ὄντες οίδατε δόγματα ἀγαθὰ διδόναι τοῖς ι τέκνοις ὑμῶν· πόσῳ μᾶλλον ὁ Πατήρ ἡμῶν ὁ ἐν • τοῖς οὐρανοῖς δώσει ἀγαθὰ τοῖς αἰτοῦσιν αὐτὸν, · καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ ὑμεῖς ἐστε οἱ λαλοῦντες, ἀλλὰ • τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τὸ λαλοῦν ἐν ὑμῖν· ο ι ὠδὶ δὲ καὶ Παύλου τοῖς πιστεύουσιν ἐπιστέλλον 4 τος· ι Ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν Πνεύ ο ματι, είπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν. Εἰ δέ τις • Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. · Εἰ δὲ Χριστὸς ἐν ὑμῖν, τὸ μὲν σῶμα νεκρὸν δι' ν ἁμαρτίαν, τὸ δὲ πνεῦμα ζῶν διὰ δικαιοσύνην.» Το · τοίνυν ἡμᾶς τοὺς ἐπὶ γῆς τῇ τῆς υἱότητος δόξη • καταχρυσούν, φημὶ δὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπείο ι περ ἐστὶ τοῦ Υἱοῦ, ἐνεργήσει μὲν εἰς ἑτέρους τὴν · υἱοποίησιν, ἀπακτήσει δὲ παντελῶς περὶ τὸν · οὗπερ ἐστὶν οὐκ εἰσκεκριμένον· οὔτε μὴν ἔξωθεν · ἐκπεφοιτηκός, ἀλλ᾽ οὐσιωδῶς ὑπάρχον αὐτοῦ, καὶ • δι' αὐτοῦ προσχεόμενον τοῖς ἑλεῖν ἀξίοις ἐν εὐδα 1 κία Πατρός. Η οὐκ ὀρθῶς σοι ταῦτα φάναι τε · καὶ ἐννενοῆσθαι δοκῶ; 'Ερμ. Παντάπασι μὲν οὖν. • Κύριλλος. 'Ο δὲ δὴ τῶν θείων ὑμῖν μυστηρίων με • ρουργός Ἰωάννης, ὅταν εἰς μέσον ἥκῃ βοῶν περί τε 4 Θεοῦ καὶ ἡμῶν· «Εν τούτῳ γινώσκομεν ὅτι ἐν ἡμῖν · ἐστιν, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ ἔδωκεν ἡμῖν, ο ο πῶς οὐ παντελῶς ἀταλαίπωρον ἰδεῖν, ὅτι Θεὸς ἀλη · θῶς καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς οὐσίας ἐκπέφυκεν • ὁ Υἱός, εἴπερ ἐστὶν ὡς Θεός, καὶ οὐχ ἕτερόν τι και • τοικοῦν ἐν ἡμῖν τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ; Καὶ πρός γε • τούτῳ φημί, εἰ τὸ πνεῦμα τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, · ἐν ᾧ τὴν τῶν εἰς τὸ εἶναι παρενηνεγμένων ζωο • ποιεῖ τε καὶ ἁγιάζει φύσιν, ἴδιόν ἐστιν τοῦ Υἱοῦ, ι τίς ἂν εἰς τοῦτο προήκοι χυδαιότητος λογισμών, ι ώς νοείν, ή φράσαι τῆς πρὸς Πατέρα Θεόν ὁμοουι σιότητος εκπεφυκέναι καὶ τελεῖν ἐν κτίσματι, καὶ ι οὐχὶ τὰ τῆς θείας φύσεως ίδια καὶ ἐξαίρετα τῶν 4 ταύτης ὅρων ἐξοίσει τε καὶ χα,ιείται τῇ κτίσει, ι ὡς ὁρᾶσθαι λοιπὸν τὸ παραλλάττον οὐδὲν, ἐσομέ · τρως δὲ εἶναι λαμπρά κτίσιν τε καὶ φύσιν, ᾗ τὸ ι κατά πάντων ένεστι κράτος.» à quod ipse est: neque in Filium receptum esse ⚫ per proprium Spiritum. Quod enim proprius Filii • Spiritus sit, quemadmodum scilicet et Patris, • didicerit quis absque magno labore, ipso quiden) • dicente: • Unde si vos cum mali sitis, scitis ‹ dona bona dare filiis vestris, quanto magis Pater «vester, qui in cœlis est, dabit bona petentibus < se.. Et rūrsum: «Non enim vos estis qui c loquimini, sed Spiritus Patris vestri, qui loquitur • in vobis. Nec aliter Paulus credentibus per • Epistolam scribit: Vos autem non estis in • carne, sed in spiritu: siquidem Spiritus Dei ha- ‹ bitat in vobis. Si vero quis Spiritum Dei non • habet, hic non est ejus *.» At si Christus in e nolis, corpus quidem mortuum propter peccac tum, spiritus autem vivens propter justitiam. • Igitur nos homines filiationis gloria honestans • Spiritus sanctus, quandoquiden Filii est, opera- ‹ bitur quidem in aliis filiorum adoptionem, utio- ‹ sus autem erit omnino in illo cujus scilicet est, ‹ non adventitius, neque etiam extrinsecus adve- • niens, sed essentialiter illius exsistens, et per • eum effusus, ut a dignis accipiatur juxta bene- • placitum Patris. Annon recte hæc dicere, et sen- ‹ tire videor? Her. Omnibus certe modis. Cyrillus. • At divinorum sacramentorum minister Joannes, • quando in medium prodit clamans de Deo et e nobis: e In hoc cognoscimus, quod in nobis est, ‹ quia de spiritu suo dedit nobis ",› quo pacto c non omnino facile fuerit videre quod Deus vere, et ex Dei ac Patris substantia processerit Filius, ‹ si quidem est ut Deus, et non alius quídem hae bitat in nobis spiritus ejus? Insuper et hoc dixe ‹ rim: Si Spiritus Dei et Patris, in quo naturam Επιστασία. • Ιδιον ἐνταῦθα τοῦ Υἱοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ • ἅγιον, καθὰ καὶ τοῦ Πατρὸς διὰ τὸ ἑνιαῖον τῆς • φύσεως, οὐ μὴν διὰ τὴν ἐκπόρευσιν. Ἐπίστησον δὲ · ἀκριβώς, πῶς ἔνθα τοῦ Υἱοῦ μνημονεύει ὁ ἅγιος, • αὐτοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ δι' αὐτοῦ • ἔνθα δὲ τοῦ Πατρὸς, καὶ τὴν ἐξ προστίθησι πρό • Θεσιν ὡς κάνταῦθα.» Αντίρρησις. ‹ eorum, quæ ut sint, producti sunt, vivificat et ‹ sanctificat, proprius est et Filii, quis in tantam ‹ mentis confusionem perveniret, ut sapiat vel lo- ‹ quatur illum excidisse a consubstantialitate cum • Patre ac Deo, et inter creaturas esse: et non e • quæ divinæ naturæ propria, et eximias illi as definitiones deferat, et largiatur creaturæ, ita ut • nihil videatur variare, sed æqualem mensuram • praeclara creatura et natura, cum ea cui est im - 4 periun super omnia. Animadversio. Proprium hic Filii appellat Spiritum sanetan, . eadem ratione qua et Patris proprius est, propter ‹ unum idemque naturæ, non autem propter prø • cessionem; et accurate animadvertito, qua *- ‹tione, cum mentio Filii fit, sanctus illius esse • Spiritum dicit, et in ipso et per ipsum: cum ‹ vero Patris, ex præpositionem, uti hic videri lice, c conjungit.» Refutatio. Quandoquidem hic sanctus tradit Spiritum propriun Filii esse, quemadmodum scilicet et Patris, s6 | Joan. IV, Ἐπειδὴ ὁ ἅγιος οὗτος λέγει τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ ἴδιον εἶναι, καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρὸς, ἐγώ * Matth. vn, 11. or Marc. xii, 11. • Rom. v, 9.

Πατρὸς εἶναι, οὕτως ἴδιον καὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ εἶναι δι' Υἱοῦ, καὶ λοιπὸν ἴδιον ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα, ὡς προϊὸν ἐξ ἀμφοῖν. Εἰ δὲ καὶ ὡς σὺ φὴς ἴδιον Υἱοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ ἑνιαῖον τῆς φύσεως, οὐδὲ τοῦτό μοι ἀπαράδεκτον. Ἐπεὶ γὰρ ἴδιον ἀμφοῖν, ὅτι πρόεισιν ἐξ ἀμφοῖν, διὰ δὲ τὸ ἐξ ἀμφοῖν προϊέναι, ὁμοούσιόν ἐστι Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ὁ λέγων ἴδιον, αὐτὸ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ διὰ τὸ ἑνιαῖον τῆς φύσεως οὐδέν τι διαμαρτάνει τῆς ἀληθείας, εἰ καὶ, σοφιστικώτερον μετερχόμενος τὸν λόγον, ἐντεῦθεν βούλεται τάχα κατασκευάσαι μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υιου. ego utique assererem, quemadmodum proprius φημι, ὅτι ὥσπερ ίδιον τοῦ Πατρὸς, διὰ τὸ ἐκ τοῦ Patris est, quod ex Patre est, ita proprium esse Filii, quod per Filium est. Et sic utriusque proprius Spiritus, quod ex utroque progrediatur. Quod si, ut tu quoque astruis, proprius est Filii et Patris Spiritus propter unum idemque naturæ, mihi profecto neque id displicet. Cum enim proprium utriusque, quod ex utroque progreditur, quia vero ab utroque progreditur, ideo est et Patri et Filio consubstantialis, qui ait proprium illum Patris et Filii propter unum idemque naturæ, nibil aberrat a veritate, etiam magis sophistarum more sermonem disponens, inde comprobare vult, non esse Spiritum etiam ex Filio. Ejusdem ex eadem oratione. ‹ XCII. Sancta autem Scriptura nos alloquente: • Omne donum bonum, et omne munus perfectum ‹ desursum est, descendens a Patre luminum, • apud quem non est transmutatio, vel conversio4 nis adumbratio ",» unde putas ipse distributio- ↑ nem divinarum gratiarum nobis fieri? Herm. Ex • Deo Patre scilicet. Cyril. Quin et sanctis aposto. lis auctoritate sua dabat Christus virtutem contra spiritus immundos, ita ut ejicerent illos, ‹ et curarent omnes morbos, et omnes languores c in populo, et quod his excellentius est, etiam ut • possent ipsam mortem vincere divinissime præ- • cepit dicens: • Infirmos curale, et mortuos su- • scitate, leprosos mundate, dæmonia ejicite * • confessus est autem perquam manifeste Joannes 4 dicens: «De plenitudiue ejus nos omnes acce • pimus.» Donum autem bonum, et nunus • perfectum eritne aliud quidpiam, quod tibi vi- ‹ detur, quam participem fieri Spiritus saueti? ‹ Herm. Nullo modo. Cyril. Proinde vide, obsecro, ‹ amice, etiam ex his Filium proprium suum insi- • tum, ita ut non adjiciatur, Spiritum sanctum, et • per quem omne donum bonum est. Nam post- ‹ quam resurrexit destructa corruptione, vinculis- • que mortis abjectis, reducens nos ad sancliti- ⚫cationem et primævam naturæ pulchritudinem, ‹ quemadmodum in principio generis humani tradens apostolis insufflavit in faciem eorum dicens Accipite Spiritum sanctum "., Quod Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Γ. • Ἱεροῦ δὲ ἡμῖν ἐπιφωνοῦντος γράμματος, Πᾶσα δόσις ἀγαθὴ, καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν • ἐστι καταβαῖνον ἐκ τοῦ Πατρὸς τῶν φώτων, παρ' ᾧ «οὐκ ἔστι παραλλαγὴ ἢ τροπῆς ἀποσκίασμα, πόθεν • ἂν ᾠήθης αὐτὸς τὴν τῶν θείων ἡμῖν χαρισμάτων πράττεσθαι διανομήν; Ερμείας. Ἐκ Θεοῦ Πατ τρός δηλονότι. Κύριλλος. Καὶ μὴν τοῖς ἁγίοις ἀπο- • στόλοις ἐπ' ἐξουσίας ἐδίδου τὴν κατὰ πνευμάτων • ἀκαθάρτων εὐσθένειαν ὁ Χριστὸς, ὥστε ἐκβάλλειν • αὐτὰ καὶ θεραπεύειν πᾶσαν νόσον, καὶ πᾶσαν μα4 λακίαν ἐν τῷ λαῷ, καὶ τὸ ἔτι τούτων ὑπερτερούν, • καὶ αὐτοῦ δύνασθαι καταθλεῖν θανάτου διεκελεύετο, • θεοπρεπέστατα λέγων, ο Ασθενοῦντας θεραπεύετε, • καὶ νεκροὺς ἐγείρετε, λεπρούς καθαρίζετε, δαιμόι για εκβάλλετε, ο διωμολόγηκέ τε καὶ μάλα σαφῶς • ὁ θεσπέσιος: Ιωάννης λέγων, ὅτι «Ἐκ τοῦ πληρώ- • ματος αὐτοῦ πάντες ἡμεῖς ἐλάβομεν.» Δόσις δὲ • ἀγαθὴ καὶ δώρημα τέλειον εἴη ἂν ἕτερόν τι, κατά 4 γε τὸ αὐτῷ σοι δοκοῦν, πλὴν ὅτι τοι τὸ μεταλαχεῖν • ἁγίου Πνεύματος; 'Ερμείας. Οὐδαμῶς. Κύριλλος. • Αθρες δὴ οὖν καὶ διὰ τούτων, ᾧ ἡμῖν φιλότης, ἐξ • ἰδίου πληρώματος προϊέντα τὸν Υἱὸν τὸ ἴδιον αὐτ 4 τοῦ, καὶ ἀναποβλήτως ἐμπεφυκὸς ἅγιον Πνεῦμα, • δι᾽ οὗ πᾶσα δόσις ἀγαθή. Ἐπεὶ γὰρ ἀνεβίω, και • ταλύσας τὴν φθοράν, καὶ τοῖς τοῦ θανάτου δεσ • μοῖς ἐῤῥώσθαι φράσας, ἀνακομίζων ἡμᾶς εἰς • ἁγιασμὸν καὶ τὸ ἀρχαῖον τῆς φύσεως κάλλος, και • θάπερ ἐν ἀπαρχῇ τοῦ γένους ἀντιθεὶς τοῖς ἀπο • στόλοις, ἐνεφύσησεν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτῶν λέγων· • si est superue et a Patre omne donum perfe- • Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον.» Αλλ' είπερ ἐστὶν ἄνωθέν •ctum, operatur autem horum distributionem non c ut minister Filius, sed auctoritate potius divina, c'quonam modo postea cessabit, ut non sit quod ‹ esi secundum naturam, id quod est is, qui eum ‹ genuit, verus scilicet Deus, et non adulterinis • quibusdam honoribus veluti in tabula obum- ‹ bratus. > Animadversio. • Attento animo dicta considerato, desuper esse ‹ a Patre omne munus perfectum, eorum vero distributionem Filium non uti ministrum, sed au- ‹ ctoritate sua uti Deum operari. › 87 Jacob. 4, 17. 88 Matth. x, 8. 89 Juan, ι τε καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς πᾶν δώρημα τέλειον, < ἐνεργεῖ δὲ τὴν τούτων διανομὴν οὐ διακονικῶς ὁ • Υἱὸς, ἐν ἐξουσίᾳ δὲ μᾶλλον τῇ θεοπρεπεί, κατά «τίνα δὴ ἄρα λοιπὸν ἀφεστήκει τρόπον, τοῦ μὴ • εἶναι κατὰ φύσιν τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶν ὁ γεννήσας απ • τὸν, ἀληθινὸς δηλονότι Θεὸς, καὶ οὐ νόθοις τισί, • καθάπερ ἐν πίνακι κατακεχρισμένος τιμαίς; ν Επιστασία. • Νουνεχῶς ἄκουσον ἄνωθεν μὲν εἶναι παρὰ τοῦ • Πατρὸς πᾶν δώρημα τέλειον, ἐνεργεῖν δὲ τὴν • τούτων διανομὴν τὸν Υἱὸν, οὐ διακονικῶς, ἀλλ' • ἐξουσιαστικῶς, ὡς Θεόν.» 30 Juan. xx, 22. |

Αντίῤῥησις. Καὶ τί σοι τάχα τὸ ἐκ τῆς ἐπιστασίας ἐστὶ συνα γόμενον; Ἐκ τούτων αὐτῶν τῶν ἐν τῇ ἐπιστασίᾳ ἐμπεριειλημμένων κοινὸν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα ὁ ἅγιος δείκνυσιν. Refutatio. Quid vero tibi ex hac animadversione colligitur? Ex his que in animadversione continentur, communem esse Patris et Filii Spiritum, sanctum demonstrare planum est. Ex sexta ejusdem Tractatus oratione. XCIV. Cujus proprium dicimus esse Spiritum • sanctum, utrumque solius Dei et Patris, vel • etiam Filii, vel seorsim alterius, et amborum, ‹ quasi unum ex Patre per Filium propter identi- • talem substantiæ? Herm. Sic ego dico. Cyril. • Recte inquis, amice, et ob ingenium in sacris • Scripturis exercitatum admiror, quod hanc de- «legeris sententiam. Nam intelligitur quidem Deus ‹ et Pater in exsistentia per se, substitit autem et Ἐκ τοῦ ἔκτου λόγου τῆς αὐτῆς πραγματείας. Η Δ'. «Τίνος ἴδιον εἶναί φαμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο πότερον δὴ μόνου τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἢ γοῦν ι καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἢ καὶ ἀνὰ μέρος ἑκατέρου καὶ ι ἀμφοῖν, ὡς ἐν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ διὰ τὴν ταυτό · τητα τῆς οὐσίας; Ερμείας. Οὕτως ἔγωγε φημί. • Κύριλλος. Ορθῶς, ὦ ἑταῖρε· και σε τῆς ἀγχι • νοίας ἄγαμαι, καὶ ταῖς θεοπνεύστοι; Γραφαῖς εὖ • μάλα συμβαίνουσαν τὴν ἐπὶ τῷδε δόξαν εἰρῆ < σθαί φημι. Νοεῖται μὲν γὰρ ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ ε ἐν ὑπάρξει τῇ καθ᾿ ἑαυτὸν, ὑφέστηκε δὲ οὗ καὶ Β. Filius proprie, quamvis propriis subsistentiis • ὁ Υἱὸς ἰδικῶς· ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἰδίαν ὑπόστασιν ἑκά4 τέρος ἀπετέμετο, τὸν γοῦν εἰσάπαν διορισμὸν οὐ ι προσίεται. Οὐδὲ γὰρ ἂν διορίζοιτο Πατρὸς ὁ Υἱός, · ὥσπερ ἄγγελος ἀγγέλου. Καὶ μὴν καὶ ἐν τοῖς καθ' «ἡμᾶς τὸ δεῖνα όλος ὅλου διαστήξει τυχόν, οὔτε μὴν ι διαμπαξ ἐλάσει τῆς διαφορᾶς ὁ λόγος, ἀνὰ μέρος • ὁλοτρόπως ἑκάτερον ἱστάς. Η γὰρ ἂν εἶεν καὶ δύο • Θεοί· μιᾶς δὲ καὶ μόνης ούσης τε καὶ νοουμένης 4 θεότητος, ζῶντα καὶ ὑφεστηκότα καταθρήσαιμεν • ἂν ἐν Πατρὶ τὸν Υἱὸν, καὶ μὴν καὶ τὸ ἔμπαλιν, · τουτέστιν ἐν Υἱῷ τὸν Πατέρα· χαρακτήρ γάρ · ἐστι τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ. Ερμείας. Σύμφημι Ο Κύριλλος. Μιας οὖν φύσεως ἓν καὶ τὸ Πνεῦμα· ο καὶ προχεῖται μὲν οἷάπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ Πατρός, • ἔστι γε μὴν οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ· γεγέννηται ' γὰρ τὴν τοῦ Πατρὸς ιδιότητα πᾶσαν ἔχων ἐν ν ἑαυτῷ. Καὶ ἐπείπερ ἐστὶ τῆς ἀνωτάτω θεότητος · ὁ ἁγιασμός, οὗ τὸ Πνεῦμα δεικτικόν· ἅγιον γὰρ • κατά φύσιν, καὶ τῆς ὅλης κτίσεως ἁγιαστικόν. • Ερμείας. Καὶ τὶς ἂν γένοιτο τούτων ή πίστις; • Πῶς δ᾽ ἂν μάθοιμι σαφῶς, ὡς ἔστιν ἴδιον τοῦ Υἱοῦ * τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθάπερ αμέλει τοῦ Πατρός; • Κύριλλος. Οὐ θύραθεν ἡμῖν ὁ μάρτυς, αὐτὸν δὲ · εἰσκομίσω βοῶντα τὸν Χριστόν· «Ετι πολλὰ ἔχω · λέγειν ὑμῖν, ἀλλ᾽ οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι · ὅταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, · ὁδηγήσει ὑμᾶς ἐν τῇ ἀληθείᾳ πάσῃ· οὐ γὰρ λα • λήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὅσα ἂν ἀκούσῃ λαλήσει, ι καὶ τὰ ἐρχόμενα ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Πάντα ὅσα • ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον ὑμῖν, · ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν.» • Η οὐκ ἀποχρῶν ὁ λόγος εἰς πληροφορίαν τοῖς • σοφοῖς, ὡς ἴδιον μέν φησι τὸν Παράκλητον. • Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασεν αὐτόν· οὐχ ετέρα · δὲ παρ' αὐτὸν ἡ ἀλήθεια. Προστιθεὶς δὲ ὅτι, Εκ • τοῦ ἐμοῦ λήψεται, τὴν οὐσιώδη καὶ φυσικὴν ἰδιό • τητα δέδειχαν ἀναργώς, καθ᾿ ἣν ἓν ἐστι πρὸς • αὐτὸν τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Οὐ γάρ τοι μεταληπτῶς • σοφὸν ἔσεσθαι παρ' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά φησιν, οὔτε μὴν ἐν τάξει τῇ λειτουργικῇ τοὺς παρ' Υἱοῦ λόγους 4 τοῖς ἁγίοις διακομίσει· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἂν εἴ τι τῶν c stantium sensibus se infundens dicat: c De meo. "Joan. xvi, 12. es ibid. 15. • uterque sejungatur. Unde non omnem separationem admittit. Non enim secernitur Pater a • Filio sicuti angelus ab angelo, neque sicut in • nobis cum aliquis ab aliquo, totus a toto distin- ‹ ctus est. Neque etiam utrinque differentiæ unum ● ratio seorsum omnibus modis utrique constituit. • Nonne essent etiam duo dii cum una et sola • exsistat et intelligatur Deitas, viventem et sub- ‹ sistenten videremus in Patre Filium, et contra ‹ in Filio Patrem; character enim subsistentia illius • est. Hermias. Assentior. Cyrillus. Unius igitur ‹ naturæ unus etiam Spiritus, et procedit quidem ‹ quasi a fonte Patre, est autem non alienus et a • Filio, proprietatem omnium habens in se ipso. • Et quoniam est summæ Deitatis sanctificatio, ‹ quam Spiritus ostendit: sanctus enim est secun - ‹ dum naturam et omnis creaturæ sanctificator. ‹ Herm. Et quæ erit horum Ødes? Vel quomodo ‹ manifeste discerem, Spiritum sanctum esse pro- ● prium Filii sicut scilicet et Patris? Cyril. Non ‹ extraneus erit testis, sed ipsum Christum affe- ‹ ram dicentem: Adhuc multa habeo vobis di- • cere, sed non potestis portare modo 1:» quando ‹ autem venerit ille Spiritus veritatis, deducet vos ‹ in omnem veritatem: non enim loquetur a se ‹ ipso, sed quæ audierit loquetur, et quæ ventura ⚫ sunt annuntiabit vobis. Omnia quæ habet Pater c mea sunt: propterea dixi vobis on quia 4 De e meo accipiet et annuntiabit vobis.» Annon in- ⚫telligentes sermo ille sufficientibus argumentis • docet, proprium quidem dicere Paracletum? Spiritum enim veritatis nominavit illum, non alia t autem ab ipso est veritas. Adjiciens porro, «de «meo accipiet,» consubstantialem et naturalem • proprietatem ostendit evidenter, secundum quam¯ ‹ unus est cum ipso Spiritus ejus. Non enim • participative sapientem fore ab ipso Spiritum dicit, neque ministrorum modo Filii sermones • sanctis allaturum: sed quasi si quis fragrantis- ‹ simus flos suum diffunderet odorem, et circum-

ευοσμοτάτων ἀνθέων περὶ τῆς ἐξ ἑαυτοῦ διασκι- • δναμένης όδμῆς, καὶ ταῖς τῶν παρεστώτων αἰσθή · σεσιν ἐμπιπτούσης, λέγῃ ὅτι, Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λή- • ψεται, καὶ τὴν φυσικὴν οὐσιότητα κατασημήνῃ ἀν, ι καὶ οὔτι που τὸ ὡς ἐν μεθέξει διῃρημένως. αδέ • πη νοήσεις καὶ ἐφ' Υἱοῦ, καὶ Πνεύματος, Πνεῦμα • γὰρ σοφίας καὶ συνέσεως ὂν, σοφία πάντως· ἐστὶ • καὶ δύναμις, ὅλην ἐξ ὅλου τὴν τοῦ προϊέντος ἐνέρ • γειαν ἀποσῶζον ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἐν ἰδίᾳ φύσει και • ταδεικνύον εὖ μάλα, τὴν ὅπερ ἐστίν. Ἐπειδὴ δὲ 4 τὸ «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται,» φησί, προστέθεικεν • Αναγκαίως ὅτι «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστι. • Διὰ τοῦτο εἶπον ὑμῖν ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει. • Ωσπερ ἅγιόν ἐστι κατὰ φύσιν, ἐπείπερ ἐστὶν • ἁγίου Πατρός Πνεῦμα, οὕτω καὶ σοφόν, ἐπεί τοι c accipiet,» et naturalem proprietatem significa - rit, et non aliquid quasi participans discretum. Sic intelligas de Filio et de Spiritu. Spiritus euim sapientiæ et virtutis exsistens, sapientia • omnino et virtus est, totam ex toto efficaciam ‹ emittentem in se ipsa conservans, et quasi in «propria natura bene ostendens eam, quæ est. • Postquam autem dixit, «De meo accipiet, • apposuit necessario, Omnia quæcunque habet • Pater mea sunt ": propter hoc dixi vobis, • quod de meo accipit. Quemadmodum enim ‹ sanctus est secundum naturam, quoniam est • sancti Patris Spiritus, ita et sapiens, quando- • quidem sapientiæ Spiritus est, sapientia vero • Filius. Et nunquam dicimus secundum aliquam • babitudinem et participationem Spiritum esse Β. σοφίας Πνεῦμά ἐστι, σοφία δὲ ὁ Υἱός. Καὶ οὔτι ⚫ • sanctum et sapientem, sed substantialiter potius, • et quasi naturalis quædam qualitas sanctæ sapientisque divinitatis, quæ sicuti in Patrelet in • Filio, ita et in ipso Spiritu intelligitur. Patris . autem Spiritum, Spiritum esse Filii, ipse per se • ipsum erudiet, dicens: • Quando venerit Para- • cletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spi- «ritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testimanium perhibebit de me.. Intelligis igitur, • quomodo proprium promittat se missurum nobis «ex Patre, et Spiritum quidem veritatis vocet, ‹ emanare etiam ex ipso definiat Patre, et quod ‹ etiam testimonium de se perhibiturus sis, præ- < nuntial. Her. Et quis intelligetur testimonii • modus? Cyril. Nam quoniam ea quæ Dei opera- ‹tus est per manus sanctorum, testificatus est ‹ evidenter, Deum esse Filium, cujus et Spiritus 4 est, quemadmodum scilicet Patris.» Animadversio. Plane admirabilis est hæc pericope, multis in ⚫ locis ex Patre per Filium Spiritum esse indicans, •sed in illis potissimum, in quibus Salvatorem • adducit, Spiritum veritatis Spiritum ipsumn νο- • cantem, sive sui ipsius: ipse enim veritas est, • et effundi eum ex ipso Patre detinientem. Ne ‹ vero parum caute pertranseas illud ex ipso: forte • enim non ex ullo alio illum esse siguificat, uti • ipse, nec puto me falli, animadverto. Refutatio. Upo equidem consensu hic jungimur, admodum admirabilem esse banc pericopem, quæ variis in locis cognitionem ingerere poterit illi, qui eam caute perlegerit, ex Patre et Filio Spiritum esse, quod et tu quoque non is inficias. In aliis tuis animadversionibus præpositionem ex et per æquales vires cum fassus fueris, dum de Filio sermo est: in hac vero cum assensum præbueris, eum ex Patre per Filium esse, et quod præ aliis animadvertendum est,´ et banc sententiam commonstrans est, quod sanctus Salvatorem adducat dicentem • Cum *4 Joan. xvi, 15. **Joan. xv, 26, • πού φαμεν ὡς κατὰ σχέσιν τινὰ καὶ μέθεξιν ἅγιον < ἐστι τὸ Πνεῦμα καὶ σοφόν, οὐσιωδῶς δὲ μᾶλλον, · καὶ οἷονεί τις φυσική ποιότης τῆς ἁγίας τε καὶ • σοφῆς θεότητος, τῆς ὡς ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ νοοι· • μένης καὶ ἐν αὐτῷ τῷ Πνεύματι. Οτι δὲ τὸ τοῦ • Πατρὸς Πνεῦμα, Πνεῦμά ἐστι τοῦ Υἱοῦ, αὐτός γε < δ.' ἑαυτοῦ μυσταγωγήσει λέγων· «Οταν δὲ ἔλθῃ • ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ • Πατρός, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ • Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περί ἐμοῦ. Συνίης οὖν, ὅπως ὡς ἴδιον ἐπαγγέλλεται • καταπέμψειν ὑμῖν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Πνεύμα · μὲν ἀληθείας ἀποκαλεῖ, προχεῖσθαί γε μὴν ἐξ • αὐτοῦ διωρίσατο τοῦ Πατρός. Καὶ μὴν ὅτι μαρτυ ι ρήσει περὶ αὐτοῦ προμεμήνυκεν. Ερμείας. Καὶ · τίς ἂν νοοῖτο τῆς μαρτυρίας ὁ τρόπος; Κύριλλος. • Ἐπεὶ γὰρ ἐνήργηκε τὰ τοῦ Θεοῦ διὰ χειρὸς ἁγίων, · μεμαρτύρηκεν ἐναργῶς ὅτι Θεός ἐστιν ὁ Υἱός, ο οὗ καὶ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει τοῦ Πατρός. Επιστασία. • Θαυμαστή πάνυ ή περικοπή αὕτη, ἐν διαφόροις • χωρίοις αὐτῆς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα διδά- • σκουσα, ἐν οἷς δὲ μᾶλλον αὐτὸν τὸν Σωτῆρα παρά- < γει, Πνεῦμα μὲν ἀληθείας ἀποκαλοῦντα τὸ Πνεῦμα, • ἤτοι αὐτοῦ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ ἀλήθεια, προχεί · σθαι δὲ τοῦτο ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς προσδιοριζό- «μενον. Μὴ ἐν παρέργῳ δὲ τὸ ἐξ αὐτοῦ παραδρά • μῇς. Τάχα γὰρ τὸ οὐχὶ καὶ ἐξ ἄλλου τινὸς τοῦτο • παρίστησι, κατὰ τὸ τέως ἐμοὶ παριστάμενον. ο Αντίρρησις. Σύμφημί σοι καὶ αὐτὸς ὡς θαυμαστή εστι πάνυ ἡ ῥηθεῖσα περικοπή, ἐν διαφόροις χωρίοις αὐτῆς γνῶσιν παρασχείν δυναμένη τῷ ἐπιστατικῶς ἐπερχομένῳ αὐτὴν, ὅπως ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ὅπερ καὶ σὺ αὐτὸς συνιστᾶς, ἐν μὲν ἄλλαις επιστασίαις τὸ τῆς ἐξ καὶ διὰ ἰσοδύναμον ὁμολογῶν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, ἐνταῦθα δὲ ἐκ Πατρὸς δι᾽ Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ συντιθέμενος, τὸ δὲ δὴ πλέον τῶν ἄλλων τὴν Έννοιαν παρεμφαῖνον τοῦτό ἐστι, παράγων ὁ ἅγιος τὸν Σωτῆρα λέγοντα, «Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα

$33 τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ο venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, ἐπάγει ἐφεξῆς ὡς ἐν ἐρωτήσει, «Συνίης οὖν ὅπως ὡς ἴδιον ἐπαγγέλλεται καταπέμψειν ἡμῖν ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Πνεῦμα μὲν ἀληθείας ἀποκαλεῖ, προσ χεῖσθαί γε μὴν ἐξ αὐτοῦ διωρίσατο τοῦ Πατρός; Καὶ μὴν ἐν Εὐαγγελίας ὁ Κύριος ἐκπορεύεσθαι ἔφη. Αλλ' ὁ ἅγιος, τὸν λόγον τοῦ Κυρίου ἐπαναλαμβάνων, τῷ προχεῖσθαι ἐχρήσατο ἀντὶ τοῦ ἐκπορεύ· εσθαι, καὶ ἔστι τοῦτο ἀπόδειξις ἐναργὴς τοῦ ταυ τὸν εἶναι ἐπὶ τοῦ Πνεύματος, τὸ προχεῖσθαι καὶ ἐκπορεύεσθαι. Τὸ δὲ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς τὸ μὴ ἐξ ἄλλης τινὸς ἑτεροουσίου ἀρχῆς αὐτὸ εἶναι δηλοί. Ει γὰρ, ὡς αὐτὸς οἴει, πρὸς διαστολήν τοῦ Υἱοῦ, πῶς τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα ίδιον ἀμφοῖν συνῆξεν ὁ ἅγιος ἐκ τοῦ εἶναι αὐτὸ ἐν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς αὐτῆς πραγματείας. ΚΕ. «Ἡ τῆς μιᾶς θεότητος φύσις ἐν ἁγίᾳ τε καὶ • ὁμοουσίῳ Τριάδι γινώσκεται πρός τε ἡμῶν αὐ · τῶν καὶ τῶν ἁγίων ἀγγέλων· καὶ ἔστι μὲν καθ' · ὑπόστασιν ἰδικὴν παντέλειος ὁ Πατήρ, ὁμοίως δὲ · καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα. Αλλ' ἡ ἑνὸς τῶν • ὠνομασμένων δημιουργική θέλησις, ἐφ' ὅτῳπερ • ἂν λέγοιτο γενέσθαι τυχόν, ἐνέργημα μὲν αὐτοῦ, · πλὴν διὰ πάσης ἔρχεται τῆς θεότητος, καὶ τῆς ι ὑπὲρ κτίσιν ἐστὶν οὐσίας ἀποτέλεσμα· κοινὸν μὲν · ὥσπερ τι, πλὴν καὶ ἰδικῶς ἑκάστῳ προσώπῳ • πρέπον. Τὸ τοίνυν ἐκ μιᾶς φύσεως ενεργούμενον 4 διὰ τριῶν ὑποστάσεων πρέποι ἂν ἰδικῶς ἑκάστῃ, ο παντελείως εχούση καθ' ἑαυτήν. Ενεργεί τοιγαρούν · ὁ Πατὴρ, ἀλλὰ δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι· ἐνεργεῖ καὶ · ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς δύναμις τοῦ Πατρὸς, ἐξ αὐτοῦ τε · καὶ ἐν αὐτῷ νοούμενος καθ' ύπαρξιν ιδικήν " • ἐνεργεῖ καὶ τὸ Πνεῦμα. Πνεῦμα γάρ ἐστι τοῦ • Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ παντουργικόν. ο Επιστασία. • Ἐνταῦθα οὐχ ἕτερόν τι ἀλλ᾽ ἢ τὴν πρὸς τὸν • Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοουσιότητα διδάσκει, οἶμαι, · ὁ ἅγιος.» Αντίρρησις. Αὐτὴ ἡ πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὁμοουσιάτης τοῦ Πνεύματος, ἣν διδάσκειν ἐνταῦθα λέγεις τὸν ἅγιον, οὐκ ἄλλοθέν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρός. Καὶ ἡ μαρο τυρία οὐ πόρρω, ἀλλ᾽ ἐν τῇ προηγησαμένη περιο κοπῇ, ὅπου τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἀμφοῖν εἶπεν εἶναι, ὡς ἐν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ· καὶ ἐντεῦθεν εἶναι τὸ ὁμοούσιον συνιστῶν, προσέθετο διὰ τὴν ταυτότητα τῆς οὐσίας. Ἐντεῦθεν γὰρ ἡ Τριὰς εἰς τὸ συνεχές τι καὶ συμφυές, κατὰ τὸν αὐτὸν καὶ πάλιν εἰπεῖν, ἀνασφίγγεται, καὶ ἐντεῦθεν, κατὰ τὸν αὐτὸν καὶ ὅτι εἰπεῖν, ἡ πρὸς ἄλληλα τούτων ανεμβολή, ἣν ἕτεροι τῶν ἁγίων περιχώρησιν ὠνομάκασιν. Ἐκ τῆς αὐτῆς. κα'. Οἶδεν οὖν ἄρα τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ τὰ ἐν αὐτῷ, καὶ οὐδὲν αὐτῷ κεκρυμμένον ἢ ἀσυμφανές. · Οἶδε· πῶς γὰρ οὔ; Εἴπερ οὖν ἐστι τὸ πάντα εἰδὸς στὰ ἐν τῷ Πατρί, καίτοι λέγοντος ἀκούω σαφῶς Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, subnectit illico interrogans: intelligis igitur quomodo proprium promittat se missurum nobis ex Patre, et Spiritum, quidem veritatis vocet, emanare vero ex ipso definiat Patre?. Et nihilominus in Evangelio Dominus procedere dixit. Sed sanctus serinonem Domini repetens, dictione emanaro usus est; loco illius procedere. Quod demonstratio satis evidens est, idem esse in Spiritu profundi, emanare, et procedere. Illud porro, ex ipso Patre, non ex alio quopiam alterius substantiæ principio illum esse ostendit. Namque si, ut tu existimas, ad discerneldum Filium appositum est, quomodo Spiritum proprium utriusque esse collegisset? Verum ex eo quod ipse esset unus ex Patre per Filium, Ejusdem ex eodem tractatu. XCV. Unius Deitatis natura in sancta et consubstantiali Trinitate tum a nobis, tum a sanctis an- ‹ gelis agnoscitur, estque secundum propriam 4 hypostasim perfectissimus Pater, similiter et Fi- • lius et Spiritus, sed unius ex jam dictis effectrix • voluntas de quocunque illa quoquo modo assera- • tur, operatio quidem illius est, attamer per uni- ‹ versam divinitatem excurrit, effectusque illius, ‹ quæ super omnem creaturam est, essentiæ, tan- ‹ quam omnibus communis, nec non et speciatim • unicuique persone. Quod igitur ex una natura • efficitur per tres bypostases, propria unicuique ‹ tanquam quæ per se perfectissima subsistit, attribuitur. Operatur itaque Pater, sed per Filium • in Spiritu, operatur et Filius, sed ut virtus Pa- ‹ tris ex ipso et in ipso intellectus secundum exsi- • stentiam propriam: operatur et Spiritus, namque • est Patris et Filii Spiritus omnium effector. Animadversio. • Hic non aliud, quam erga Patrem et Filium consubstantiale sanctus doctor edocet, ut ipse • opinor.» Refutatio. Ipsum erga Patrem et Filium Spiritus consubstantiale, quod edocere hic sanctum opinaris, non aliunde provenit, quam quod Spiritus ex Patre per Filium est. Neque hinc longe testimonium petendum est, sed ex præcedenti pericopa, in qua sanctus utriusque esse Spiritum dixit, tanquam qui unus est ex Patre per Filium; indeque consubstantiale ortum ducere comprobans, adnexuit, propter identitatem essentiæ. Hinc enim Trinitas secundum. continuitatem et naturalem conjunctionem, ut cum eodem rursus loquar, colligatur, et hic, ut iterum illius verbis utar, mutua eorum inter ipsos intro ductio, quam alii sanctorum, mutuam eireumitionem vocaverunt, Ex eadem.. XCVI. c Scit itaque Spiritus Dei, quæ in Deo sunt, ⚫et nibil ipsi occulitur, aut obscuratur. Scit; qua· • enim ratione aliter fieri poterit? Si itaque est, < qui omnia novit, quæ sunt in Patre, et plane in1

e telligo ad sanctos apostolos proferri. • Adbuc ι τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις • multa habeo vobis dicere, sed non potestis por- • tare modo 30: 1 — cum vero venerit ille Para- • cletus, Spiritus veritalis ",» cunducet vos in • omnem veritatem: • non enim ex se loquelur, ‹ sed quæcunque audiet loquetur, et quæ ventura • sunt, annuntiabit vobis. Ille ne glorificabit, quia ⚫ de meo accipiet, et annuntiabit vobis ". & All- ‹ non tibi jam patet quod antea allatum est eloquium? Vides Spiritum veritatis Paracletum • nuncupasse? Id vero insinuat, eum ex Patre pro- • gredi, quæcunque Patris sunt. sibi propria esse • manifestans. Animadversio. Hic rursus Spiritus progressionem ex Patre • docet: proprium vero illum et Filii asserit, quod • unius ejusdemque cum illo naturæ est. › Refutatio. Quemadmodum antea digesta pericope propter identitatem effusionis et processionis ostendebat ex Patre et Filio esse Spiritum: etenim si idem est in Patre effundi et procedere, quare non erit ex utroque quod ex utroque effunditur? Pari modo et, quæ nunc allata est, hoc idem monstrat, cum enim sanctus interrogans dicat: Num vidisti Spiritum veritatis Paracletum nuncupasse? Id vero insinuat, cum ait eum ex Patre progredi. Quod enim Salvator procedere, progredi sanctus nominavit, nullum inter hasce dictiones discrimen agnoscens. Ex eodem ad Hermiam tractatu de Spiritu sancio. XCVII. ‹ Ita est, ait: Deum agnovimus Patrem et ‹ Filium, at non item Spiritum. Verum nos non • illos, qui mente excæcati sunt, in medium affe- • remus. Non enim spiritibus erronibus, ut Scri • plura ait, attendemus, inesse vero potius, et in • Deo exsistere essentialiter,Spiritum sanctum cre- • demus, quemadmodum et in homine humanum. • Et quemadmodum si quis nobis aut Petrum, • aut Joannem forte nominaverit, una simul cum ‹ ipsis et spiritum eorum proprium, qui in illis 4 est, indicavit, et integrum animal commonstrat, • eadem opinor ratione de Patre et Filio disseren- ‹ dum est: simul enim cum unoquoque ex ipsis • et spiritus indicatur, non tanquam illius pars,luti ‹ in hominibus concipimus. Subsistit enim proc prie, et progreditur ex propria natura, suppedi- • Lal vero dignis et ipse Filius. Animadversio. • Discito ex his quoque a Patre quidem Spiritum • progredi, a Filio vero suppeditari. ▸ Refutatio. Si non invenires innumeris prope Scripturarum locis a Filio Spiritum progredi, apte quidem di97 . Ετι πολλὰ ἔχω ὑμῖν • λέγειν, ἀλλ' οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι. Ὅταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος ὁ Παράκλητος τὸ Πνεῦμα τῆς ἀλη • θείας, οδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν. • Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὅσα ἂν ἀκούσῃ • λαλήσει, καὶ τὰ ἐρχόμενα ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Ἐκεῖ • νος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ • Αναγγελεῖ ὑμῖν, ο "Αρά σοι σαφὲς τὸ παροισθέν σου < λόγιον; Καὶ προσδέδορκας ὅτι Πνεῦμα μὲν ἀλη • θείας κατωνόμασε τὸν Παράκλητον; "Εφη γε μήν ἡ ὡς πρόσεισιν ἐκ Πατρός, ίδια πάντα δεικνὺς ἐαυσ΄ τοῦ τὰ τοῦ Πατρός. Επιστασία. • Ἐνταῦθα δὲ πάλιν τὴν πρόοδον μὲν τοῦ Πνεύματ ι τος διδάσκει ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ αὐτὸ λέγει · καὶ τοῦ Υἱοῦ διὰ τὸ μιᾶς καὶ τῆς αὐτῆς εἶναι • φύσεως. Αντίρρησις. Ὥσπερ ἡ προῤῥηθεῖσα περικοπὴ διὰ τῆς ταυτό τητος τοῦ προχεῖσθαι καὶ ἐκπορεύεσθαι ἐδείκνυε τὸ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα· εἰ γὰρ ταυτὸν ἐπὶ τοῦ Πνεύματος τὸ προχεῖσθαι καὶ ἐχε πορεύεσθαι, πῶς οὐκ ἐξ ἀμφοῖν τὸ προχεόμενον ἐξ ἀμφοῖν; οὕτω καὶ ἡ νῦν ῥηθεῖσα περικοπὴ ἀποδεικνύει τὸ αὐτὸ τοῦ ἁγίου κατ' ερώτησιν λέγοντος, *Αρα προσδέδορκας, ὅτι Πνεῦμα μὲν ἀληθείας κατω· νόμασε τὸν Παράκλητον; Εφη γε μὴν ὡς πρόεισιν ἐκ Πατρός. Ο γὰρ ἐκπορεύεται, ὁ Σωτὴρ ἔφη, πρόεισιν ὁ ἅγιος εἶπε, μηδὲν οιόμενος διαφέρειν ἀλλή λων ταῦτα τὰ βήματα. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ ἐν τῇ πρὸς 'Ερμείαν πραγματ τείᾳ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου. ΚΖ. • Ναι, φησί, Θεὸν ἐγνώκαμεν τὸν Πατέρα ι καὶ τὸν Υἱόν· οὐχὶ δὲ δὴ καὶ τὸ Πνεῦμα. ᾿Αλλ' οὐ τοῖς διεφθορύσι τὸν ἴδιον νοῦν μυσταγωγοῖς • χρησόμεθα. Προσέξομεν δὲ οὐχὶ πνεύμασι πλάνοις • κατὰ τὰς Γραφάς· ἐνεῖναι δὲ μᾶλλον καὶ ἐνυ- • πάρχειν οὐσιωδῶς πιστεύσομεν τῷ Θεῷ τὸ Πνεῦμα ι τὸ ἅγιον, καθὰ καὶ ἀνθρώπῳ τὸ ἀνθρώπινον. • Καὶ ὥσπερ εἴ τις ἢ Πέτρον ἡμῖν ἢ Ἰωάννην όνο- • μάσοι τυχόν, συνεσήμανε που αὐτοῖς καὶ τὸ • ἴδιον αὐτῶν, καὶ ἐν αὐτοῖς πνεῦμα, καὶ τοῦ πα ι τὸς ζώου ποιεῖται τὴν δήλωσιν, καὶ τὸν αὐτὸν < οἶμαι τρόπον ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Συγ • κατασημαίνεται γὰρ ἑκατέρῳ τὸ Πνεῦμα, καὶ • οὐχ ὡς μέρος ἂν αὐτοῦ, καθὰ καὶ ἐπ᾽ ἀνθρώπων • νοοῦμεν. Υφέστηκε γὰρ ἰδικῶς, καὶ προΐησι μὲν ἐξ ἰδίας αὐτὸ φύσεως ὁ Πατήρ, χορηγεῖ δὲ «τοῖς ἀξίοις καὶ αὐτὸς ὁ Υἱός.» Επιστασία. • Μάνθανε κανταῦθα προϊέντα μὲν τὸ Πνεῦμα «τὸν Πατέρα, χορηγοῦντα δὲ τὸν Υἱόν.» Αντίῤῥησις. Εἰ μὲν μὴ εὗρες μυριαχοῦ τῆς Γραφῆς καὶ τὸν Υϊόν προϊέντα τὸ Πνεῦμα, καλῶς ἂν ἐποιοῦ διαστο *³ Joan. xvi, 12. * ibi‹. xv, 26. ibid. xv, 13 sqq.

τὰς τοῦ προϊέναι καὶ χορηγεῖν· ἐπεὶ δὲ πῆ μὲν scrimina progressionis commentareris: cum vero γέγραπται, ὡς ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως τὸ Πνεῦμα προΐησιν ὁ Πατήρ, πῆ δὲ ὡς ἐκ τῆς ἰδίας προΐησι φύσεως αὐτὸ καὶ ὁ Υἱός, τί τὰς τοῦ προϊέναι καὶ χορηγεῖν ἀναπλάττη διαστολάς: Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΚΗ. «Οὐδὲν οὖν ἄρα τὸ παρωθοῦν καὶ ἐξεῖργον ι ἔτι τοῦ τῆς θείας φύσεως εἶναι πιστεύειν ἴδιον στὸ ἐξ αὐτῆς τε καὶ ἐν αὐτῇ φυσικῶς ἅγιον «Πνεῦμα, κἂν εἰ μήτε Πατὴρ, μήτε μὴν Υἱὸς εἴη ι ἂν ἀλλ᾽ ἥτις ποτέ ἐστιν ἡ τοῦ Πνεύματος φύσις, · πολυπραγμονεῖν ἀναγκαῖον, τὴν τῶν ὀνομάτων Η ιδιότητα μεθέντας εἰς τὸ παρὸν, οὐχὶ τῆς θεότηι τος οὖσαν δεικτικήν, ἀλλ' ἑκάστου τῶν ὠνοματ · σμένων, τις ἂν νοοῖτο πρὸς ἡμῶν ὁ τῆς ὑπάρξεως ο τρόπος εὖ μάλα κατασημαίνουσαν. "Οτι γὰρ τέι τοκε δηλοί το, Πατήρ, καὶ ὅτι γεγέννηται διεσά- • φησε τὸν Υἱός. Καὶ μὴν ὅτι τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐκ ι Θεοῦ καὶ Πατρὸ;, ἴδιον δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ, · δίκην τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς, καὶ ἀνθρωπίνου πνεύματος, ι εἰ καὶ ἐν ὑποστάσει νοεῖτο καὶ ὑπάρχον ἀληθῶς, ι διαμεμήνυκεν ἡ κλῆσις. κ Επιστασία. «Μετ' επιστασίας ἐμβάθυνον τῇ παρούσῃ περι • κοπή. Γλαφυρόν τι γὰρ καὶ ἐξ αὐτῆς δυνηθῇς · ἀναλέξασθαι, καὶ θαυμάσεις τὴν τοῦ ἁγίου ἀκρί- · βειαν. Τῆς γὰρ θείας φύσεω; εἰπὼν εἶναι τὸ • Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὕτως ἐπαγαγὼν τὸ ἐξ αὐτ ἱ τῆς καὶ ἐν αὐτῇ, καὶ διὰ μὲν τοῦ ἐξ αὐτῆς τὸ ἐκ • τοῦ Πατρὸς, διὰ δὲ τοῦ ἐν αὐτῇ, τὸ ἐν τῷ Υἱῷ, · ὡς ἐμοὶ τέως νομίζεται, μὴ θέλων εἰς ἄλλας και · ἄλλας ἐννοίας ἐπαγαγεῖν τὸν ἀναγινώσκοντα διὰ · τὴν ἀσάφειαν, ἐκ τῶν ἐφεξῆς τὸ τοιοῦτον ἀσα- · φὲς διηυκρίνησεν, εἰπὼν φανερῶς ὅτι «τὸ Πνεῦμά ι ἐστιν ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἴδιον δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ • Υἱοῦ.» Αντίρρησις. Οὐκ εὐστόχως τὸ τῆς ῥηθείσης περικοπής γλαφυρὸν ἀναλέξασθαι ἐδυνήθης. Τὸ γὰρ ἀληθῶς γλαφυρὸν τοῦτό ἐστιν ἐν τῇ προῤῥηθείσῃ περικοπῇ ἐνεῖναι τῷ Θεῷ τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἔφη, καθὰ καὶ ἀνθρώπῳ τὸ ἀνθρώπινον. Ἐν δὲ τῇ ἤδη ῥηθείσῃ περικοπῇ ίδιον καὶ τοῦ Υἱοῦ ἔφη αὐτὸ δίκην τοῦ καθ' ἡμᾶς καὶ ἀνθρωπίνου Πνεύματος. Καὶ συνάγεται ἐντεῦθεν τῷ ἀληθῶς ταύταις ταῖς περικοπαῖς ἐμβαθύνοντι ὅτι καὶ Πνεῦμα Πατρός ἐστιν, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, ὅτι διὰ τοῦ Υἱοῦ τε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἐπεὶ κατὰ τὸ παράδειγμα καὶ πᾶν ἀνθρώπινον πνεῦμα, διὰ τοῦ ἀνθρωπείου ἢ ἐκ τοῦ ανθρωπείου ἐστὶ προερχόμενον στόματος. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ηθ'. Περί δέ γε τοῦ Πνεύματος τοῖς ἁγίνεις μαθηι ταῖς φησιν·. Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ἂν · ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα · τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, · ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ.» "Αρ' οὐχὶ Θεὸς ι ἐνεργῶς τὸ ὡς Θεὸς ἐγνωσμένον, καὶ ἐνοικοῦν "Joan. xv, 26. aliquando scribatur ex propria natura Patris Spiritum progredi, aliquando ex propria natura Filii progredi, quid nobis progressionis atque processionis discrimina confingis? Ex eodem. XCVIII. Nihil itaque est quod nos submoveat, at- • que impediat, divinæ naturæ proprium esse cre- • dere, qui ex ipsa est, et in ipsa, naturaliter Spiritumn • sanctum, licet neque Pater, neque Filius sit, sed ‹ quæcunque illa sit Spiritus natura, disquirendum est, nominum proprietate in præsentia neglecta, • quæ non deitatem ostendit, sed singulorum no- ‹ minatorum, qualis exsistentiæ ratio a nobis con- • cipiatur apprime denotat. Generasse enim nomen . Patris indicat, generatum esse Filii manifestal: • sic etiam Spiritum esse ex Deo et Patre, pro- • prium vero Filii, instar nostri humanique Spiri - • tus, licet in hypostasi intelligatur, et vere exsi- • stat, nuncupatio ipsa Spiritus denolat.» Animadversio. ‹ Attente, accurateque buic pericopa mentem • digito. Namque ex ipsa concinnum quidpiam col- • ligere poteris, et exactam sancti diligentiam ad- ‹ miraberis. Cum enim dixisset divinæ esse naturæ ‹ Spiritum sanctum, et sic addidisset, illud ex ipsa et in ipsa, el per illud ex ipsa ex Patre, per il- lud vero in ipsa in Filio, ut ipse plane reor, ‹ nolens in alias atque alias sententias legentem • attrahere propter obscuritatem, ex subsequenti- ‹ bus, quod obscurum fuerat explanavit, aperte • dicens Spiritum esse ex Deo et Patre, proprium • vero etiam ipsius Filii. › Refutatio. Haud scite dictæ pericopes concinnum colligere potuisti. Quod enim vere conciunum in dicta pericope continetur, est, Spiritum sanctum, sic enim sanctus astruit, esse in Deo, quemadniodum et in homine humanus, in qua etiam proprium illum esse Filii asseruit instar bumani spiritus. Et inde colligitur ab eo, qui vere hisce pericopis mentem figit, Spiritum Patris esse,quia ex Patre est, et Spiritum Filii, quia per Filium et ex Filio est. Cum, ut exeiplum evincit, omnis humanus spiritus per humanum, sive ex humano egreditur ore. Ex eadem. XCIX. «De Spiritu vero sanctis discipulis ait: ‹‹ Cum vero venerit Paracletus, quem ego mittam • vobis, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ipse • testimonium perhibebit de me.» Annon eviden- • ter Deus est, qui uti Deus agnoscitur, et in nobis ‹ inhabitat, non uti creatura, et factus, et servituti,

• qua nos premimur, obnoxius, sed uti natura liber • ὑμῖν, οὐχ ὡς κτίσμα και γενητόν, καὶ δουλείᾳ ⚫et ipsius veritatis Spiritus exsistens, quinimo ipsa • secundum unitatem cum Filio veritas, ut Scriptu- ‹ræ tradunt, veritas vero Christus est? Erga Fi- ‹lium igitur naturalis identitas, Spiritum Deum • esse ad nostram certitudinem et demonstratio- • nem satis superque est. › Animadversio. • Præsens pericope insinuat, Spiritum quidem • procedere ex Patre, esse vero et veritatis Spiri- • tum, sive Filii propter eamdem naturam. › Refutatio. Non hic a sancto quæritur, Quare Spiritus veritatis Spiritus dicatur, ut tibi facultas flat dicendi, praesentem docere pericopem, illum Spiritum esse veritatis, propter eamdem naturam. Sed totum sancti studium in id nititur, Deum esse Spiritum, quod ille est veritatis Spiritus, et a Patre procedit, quod et syllogismo concludit, illius medium, consubstantialitatem cum Filio usurpans. lunc enim in modum sapetus syllogismum connectit. Quandoquidem Spiritus veritatis, erga Filum naturalem identitatem obtinet, erga vero Filium naturalis identitas ad nostram certitudinem et demonstrationem satis superque est, Spiritun esse Deum. Aliud porro est in dicta pericope, cui mentem figere attentius debueras. Quodnam? Animadvertere, quando quidem Deum dicit Spiritum sanctum, quia ille est Spiritus veritatis, et a Patre procedit, dictum evangelicum asserens, ex Patre illum procedere, æquipollere alteri asserenti, eum Spiritum veritatis. Nec non considerare per illa eadem dicta, esse Spiritum consubstantialem Filio, quia Spiritus Filii est, non autem quia consubs:antialis est Filio, ideo Spiritum Filii esse. Ex duodecim capitibus caput nonum. • τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἐνεχόμενον, ἀλλ' ὡς ἐλεύθερον κατά ι φύσιν, καὶ αὐτῆς ὑπάρχον τῆς ἀληθείας τὸ • Πνεῦμα, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὴ καθ᾽ ἕνωσιν τὴν πρὸς «τὸν Υἱὸν ἀλήθεια κατὰ τὰς Γραφάς, ἀλήθεια δὲ • ὁ Χριστός; Η πρὸς τὸν Υἱὸν ἄρα φυσική ταυτό • της, ὡς εἴη τὸ Πνεῦμα Θεὸς, ἀπόχρη πρὸς ἀπό • δειξιν καὶ πληροφορίαν ἡμῖν.» Επιστασία. • Η παρούσα διδάσκει περικοπή, ἐκ τοῦ Πατρό • μὲν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, εἶναι δὲ καὶ τῆς • ἀληθείας Πνεῦμα, ἤτοι τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ ὁμοού • στον. Αντίῤῥησις. Οὐκ ἔστιν ἐνταῦθα τῷ ἁγίῳ ἡ ζήτησις, διατί Πνεῦμα τῆς ἀληθείας λέγεται τὸ Πνεῦμα, ἵνα τα ἐπ᾽ ἀδείας ἔσται εἰπεῖν ὡς ἡ παρούσα διδάσκει περικοπή, εἶναι αὐτὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας διὰ το ὁμοούσιον. Αλλ' ἔστιν ἡ πᾶσα σπουδὴ τῷ ἁγίῳ Θεὸν ἀποδεῖξαι τὸ Πνεῦμα, ἀπὸ τοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, καὶ ἀποδεικνύει συλλογιστικῶς τοῦτο, ὡς διὰ μέσ σου ὅρου, τῆς πρὸς τὸν Υἱὸν ὁμοουσιότητος αὐτοῦ. Οἱονεὶ γάρ τινα τοιοῦτον συλλογισμὸν ὁ ἅγιος πλέκει, ἐπείπερ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν φυσικὴν ταυτότητα ἔχει, ἡ δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν φυσική ταυτότης ἀπόχρη ἡμῖν πρὸς ἀπόδειξιν καὶ πληρο φορίαν τοῦ Θεὸν εἶναι τὸ Πνεῦμα. Αλλο δέ τί ἐστιν ἐν τῇ ρηθείσῃ περικοπῇ ᾧ ἐμβαθῦναι σε ἔδει. Τι τοῦτο; Συνεωρακένα: ὡς ἐπειδὴ Θεὸν λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀπὸ τοῦ εἶναι αὐτὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, ἐκεῖνο δύναται ἡ εὐαγγελική ρήσις ή λέγουσα ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, ὅπερ καὶ ἡ λέγουσα αὐτὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Καὶ ἔτι δὲ σκοπῆσαί σε ἔδει διὰ μέσων τῶν εἰρημένων, ὡς ἀπὸ τοῦ εἶναι Πνεύμα Υἱοῦ, ἔστιν ὁμοούσιον Υἱῷ, οὔμενουν ἀπὸ τοῦ εἶναι ὁμοούσιον Υἱῷ ἔστι Πνεῦμα Υἱοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν δώδεκα κεφαλαίων κεφά λαιον θ'. Ρ'· Εἴ τις τὸν ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν δεδο • ξάσθαι λέγει παρὰ τοῦ Πνεύματος, ὡς ἀλλοτρία • δυνάμει, τῇ δι' αὐτοῦ χρώμενον, καὶ παρ' αὐτοῦ · λαβόντα τὸ ἐνεργεῖν δύνασθαι κατὰ πνευμάτων C. à Si quis dicit, unum Dominum Jesum Chri- ‹ stum glorificatum esse a Spiritu, tanquam • aliena virtute per illum usum, et accepisse fa- ◄ cultatem ab ipso, ut operari posset contra im- • mundos spiritus, et adimplere in hominibus. ἀκαθάρτων, καὶ τὸ πληροῦν εἰς ἀνθρώπους τὰς θεο- ♦ divina signa, et non magis proprium ejus spiri- ‹ tum dicat, per quem et divina signa efficaciter • operatus est. Anathema sit. Animadversio. • Videsne locis in omnibus hunc sanctum docere • Spiritum esse proprium Filii, procedere vero ex • ipso nusquam?, Refutatio. Si attentius dictæ pericopa mentem fixisses, agnovisses utique et vere rationem ob quam sanctus proprium Filii vocaverit Spiritum. Cum enim impius Nestorius blaspheme contenderet, Domiחוטון nostrum Jesum Christum, divina signa adimplesse, uti externa virtute ea quæ erat Spiri- • σημείας, καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον ἴδιον αὐτοῦ τὴ • Πνεῦμα φησί, δι' οὗ καὶ ἐνήργει τὰς θεοσημείας · ἀνάθεμα. Επιστασία. • Ορᾷς; ἴδιον μὲν πανταχοῦ τοῦ Υἱοῦ διδάσκει «τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος, ἐξ αὐτοῦ δὲ ἐκπορευόμενον • οὐδαμῶ;;» Αντίῤῥησις. Εἰ τῷ σκοπῷ τῆς ῥηθείσης περικοπῆς ἐνεβάθυ νας, ἔγνως ἂν ἀληθῶς καὶ τὸν λόγον, καθ' ἂν ὁ ἅγιος ἴδιον Υἱοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα. Ἐπεὶ γὰρ ὁ θεομάχος ἐβλασφήμει Νεστόριος, ὡς ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χρι στὸς τὰς θεοσημείας ειργάζετο ὡς ἀλλοτρία δυνάμει τη διὰ τοῦ Πνεύματος χρώμενος, ὁ ἅγιος κατὰ τῆς δυσ-

φημίας ταύτης μαχόμενος, ἀναθέματι ὑποφάλλει τὸν 4 tus, utentem, tus, utentem, sanctus contra similem blasphe λέγοντα κεχρῆσθαι τὸν Υἱόν, ὡς ἀλλοτρίᾳ τῇ διὰ τοῦ Πνεύματος δυνάμει. Σκοπητέον γοῦν μήποτε τῇ τοιαὐτῇ βλασφημία συνεμπίπτῃ τὸ νόημα τῶν λεγόντων μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ τε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Πόθεν γὰρ ἂν ἄλλοθεν διαγνωσθείη ἀλλοτρία τοῦ Υἱοῦ ἡ διὰ τοῦ Πνεύματος δύναμις, εἰ μὴ ἀπὸ ἑνὸς μόνου, τοῦ μὴ ὑπάρχειν αὐτὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Αλλοτρίωσις γὰρ ἄλλη οὐκ ἔσται τοῦ Πνεύματος ἐξ Υἱοῦ, εἰ μὴ τὸ ὑπάρχειν αὐτὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, καὶ οὐχὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ τοῦτο ὁ αὐτὸς μέγας διασαφεῖ Κύριλλος ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην ῥητοῦ, τοῦ, «Οταν οὖν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ο φά σκων οὕτω ῥητῶς· «Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις κά κεῖνο λοιπὸν ὡς ἐξ ἀνάγκης εἰσβήσεται. Εἰ γὰρ ὑπουργίαν διακονικὴν ἀποπληροῦν οἴεσθε τὸν Υἱόν, τὸ ἀλλότριον ἡμῖν, τουτέστι τὸ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς κεχορηγηκότα ἅγιον ὂν κατὰ φύσιν Πνεῦμα, οὐ κατὰ φύσιν ἅγιος ὁ Θεός, κατὰ μέθεξιν δὲ ὥσπερ ἡμεῖς, ο Ορος πόθεν ὁ ἅγιος συνάγει τὴν τοῦ Πνεύματος ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ ἀλλοτριότητα; Εάν τις, φησίν, λέγῃ τὸ ὁμολογουμένως παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὑπάρχον Πνεῦμα διακονικῶς παρὰ τοῦ Υἱοῦ χορηγεῖσθαι, ἀλλότριον ἔσται τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ἀκολουθήσει μηδὲ κατὰ φύσιν ἅγιον εἶναι αὐτὸν, κατὰ μέθεξιν δὲ ὥσπερ ἡμεῖς. ΤοιαύΤαίς μοι δοκοῦσιν ἐμπίπτειν ταῖς ἀτοπίαις οἱ μὴ λέγοντες ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ. miam depugnans, anathemate ferit dicentem usum fuisse Christum uti aliena Spiritus facultate. Considerandum ergo est ne in similem blasphemiam irrepat eorum opinio, qui asserunt, Spiritum non esse per Filium, et ex Filio. Undenam enim aliunde agnoscetur aliena Filii, quæ per Spiritum est, virtus, nisi ab uno et solo, ipsum scilicet ex Filio non exsistere? Alia siquidem Spiritus a Filio alienatio nulla fuerit, nisi quia ipse ex solo Patre procedit, et non a Filio. Quod idem ipse Cyrillus apertissime declarat expositione in Evangelium Joannis, in dictum, c Cum itaque venerit Paracletus ",» his ipsissimis verbis: • Præter jam dicta, illud quoque necessario consequetur. Nam si servile ministerium opinanini exerceri a Filio, cum alienum nobis, hoc est a Deo et Patre suppeditat, dum Spiritus natura sua sanctus est, non natura Deus sanctus est, participatione vero sicuti nos. Videsne undenam sanctus colligat Spiritus a Filio alienationem? Si quis, ait, dicit Spiritum, qui absque dubio a Deo et Patre exsistit, servili modo a Filio suppeditari, alienum dicit a Filio Spiritum: et sequetur, neque natura eum sanctum esse, sed, tantum participatione sicuti nos. In has absurdas opiniones videntur mihi prolabi, qui non fateutur exsistere Spiritum per Filium. Expositio hujusce nons capitis. Cl. c Item dixi, quod Nestorii mugis, seu blasphemiis, et ejus dictis admodum temerariis «virtus capitulorum repugnat: illo namque di- ‹cente de Spiritu sancto: Is qui tantam Christo ‹ gloriam contulit, eum dæmonibus fecit terribi- • lem, donavitque ei ad cœlos ascensionem, et ‹ tanquam dè aliquo secundum nos homine communi hæc deblaterante, factus est necessario ‹ anathematismus, non adversus eos, qui dicun!, • clarificatum a Spiritu sancto Jesum, hoc est ‹ inhumanatum Dei Verbum; sed potius contra ‹ illos, qui impudenter eum virtute per Spiritum ‹ tanquam aliena usum esse dicunt. Meminimus ‹ enim eum aperte dixisse de sancto Spiritu, ‹ Ille ‹ me clarificabit '. Novimus ad hoc sancti Spiritus Ερμηνεία τοῦ αὐτοῦ ἐννάτου κεφαλαίου. ΡΑ'. «Φθάσας ἔφην ὅτι τοῖς Νεστορίου βατταρί · σμασιν, ήγουν δυσφημίαις καὶ τοῖς ἄγαν ἀτημε · πως είσαι μένοις ἡ τῶν κεφαλαίων μάχεται δύνα · μις. Ἐκείνου γὰρ λέγοντος περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ · ματος. Τοῦτο δη τηλικαύτην αὐτῷ χαρισάμενον ι δύναμιν, τὸ δαίμοσιν αὐτὸ φοβερὸν ἐργασάμενον * τὸ τὴν ἀνάληψιν αὐτῷ τὴν εἰς οὐρανὸν χαρισάμε < τον, καὶ ὡς περί τινος τῶν καθ' ἡμᾶς, ἀνθρώ · που κοινοῦ τοιαῦτα πεφλυαρηκότος, γέγονεν ἀναγ · καίως ὁ ἀναθεματισμὸς οὐ κατά γε τῶν λεγόν • των δεδοξάσθαι παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸν • Υἱόν, τουτέστιν ἐνανθρωπήσαντα, κατ' ἐκείνων · δὲ μᾶλλον, οἱ καὶ ἀνέδην αὐτὸν, ὡς ἀλλοτρίᾳ δυσ • νάμει τῇ διὰ τοῦ Πνεύματος κεχρήσθαί φασιν. • Μεμνήμεθα δὲ εἰπόντος περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, • Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ἴσμεν τε πρὸς τούτῳ τῇ τοῦ De operatione conterentem nequissimas immundas- • Αγίου Πνεύματος ενεργείᾳ τὰς πονηράς τε καὶ • ἀκαθάρτους δυνάμεις συντρίβοντα· ἀλλ᾽ οὐχ οὕτως • φαμὲν αὐτὸν, καθάπερ καὶ τῶν ἁγίων ἕκαστον, ὡς · ἀλλοτρία δυνάμε: κεχρῆσθαι τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύμα · τος. Ην γὰρ καὶ. ἔστιν αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα, καθάπερ · ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρός. Καὶ τοῦτο ἡμῖν εὖ μάλα σα · φηνιεῖ γεγραφὼς ὁ θεσπέσιος Παῦλος· «Οἱ δὲ ἐν · σαρκὶ ὄντες θεῷ ἀρέσαι οὐ δύνανται. Ὑμεῖς δὲ οὐκ · ἐστὶ ἐν σαρκί, ἀλλ' ἐν πνεύματι, είπερ Πνεῦμα • Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν. Εἴ τις δὲ Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ · ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Ἐκπορεύεται μὲν γάρ · ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατά • Rom. vi, 8. ". · Joaa. XV, 26. 4 Joan. χνι, 14. ‹ que virtutes; sed non ita dicimus eum sicut • unumquemque scilicet sanctorum, virtute Spi- ‹ ritus sancti tanquam aliena usum: erat enim et ‹ est ejus Spiritus sicuti certe et Patris. Et hoc • nobis bene satis explanat divinus Paulus seri- ‹ bens: «Qui autem in carne sunt, Deo placere • non possunt. Vos autem non estis in carne, ‹ sed in Spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in • vobis. Si quis autem spiritum Christi non ha- ‹ bet, hic non est ejus. › Procedit enim ex Deo et ‹ Patre Spiritus sanctus secundum Salvatoris vo- ‹ cem, sed non est alienus a Filio. Omnia enim

JOAN. VECCI CP. PATRIARCHAE • Υἱοῦ. Πάντα γὰρ ἔχει μετὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦτο • αὐτὸς ἐδίδαξεν εἰπὼν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· • «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστι. Διὰ τοῦτο εἶπαν ὑμῖν ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. • Οὐκοῦν ἐδόξασε μὲν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐνεργοῦν • τὰ παράδοξα, πλὴν ὡς Πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἀλλοτρία δύναμις, καὶ κρείττων αὐτοῦ, καθό • νοεῖται Θεός. Οὐ δεδυσφημήκαμεν τοίνυν εἰς • ἁγίους ἀγγέλους, οὔτε μὴν εἰς προφήτας, καθά • τετόλμηκεν εἰπεῖν ὁ μόνος εἰδὼς τὸ κακηγορεῖν. • Ἐπεὶ δέ ἐστι σκοπὸς αὐτῷ τε καὶ τοῖς κατ' αὐτὸν • τὸ διαιρεῖν εἰς δύο Χριστοὺς τὸν ἕνα, καὶ τὸν • μὲν δοξαζόμενον τε καὶ ἐνεργούμενο, τὸν δὲ • δοξάζοντά τε καὶ ἐνεργοῦντα λέγειν· κατασκών 4 πτουσιν ἀσυνέτως πάντα λόγον εὐσεβῆ, καὶ • τῆς τοιαύτης αὐτοὺς ἀφιστῶντα κακοδοξίας. • Καὶ γοῦν περὶ τοῦ μακαρίου Γαβριὴλ τὸν λόγον • ποιούμενος ὁ φιλαίτιος οὑτοσὶ, Τὸν γὰρ κατά • σάρκα, φησί, Χριστὸν ἐκ Πνεύματος ἁγίου με • γενῆσθαι πρῶτος ἐκεῖνος, καὶ πρὸ τῆς διαπλά • σεως ἐκήρυξεν. Ετερος οὖν ἄρα ἐστὶ Χριστὸς • καὶ ἕτερος ἰδικῶς Χριστὸς ὁ κατὰ σάρκα, καὶ δὴ • πάλιν ὁ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος. Ποῦ τοίνυν ἡ ἔνωσις, καὶ τί τὸ ἐντεῦθεν ὄφελος, εἰ δύο Χρισ . habet cum Patre et hoc ipse edocuit dicens de Α' τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, ἀλλ' οὐκ ἀλλότριόν ἐστι τοῦ • Spiritu sancto: • Omnia quæcunque habet Pa- ‹ ter, mea sunt. Propterea dixi vobis, quia de • meo accipiet, et annuntiabit vobis ³. › Ergo cla- • rificavit quidem Jesum Spiritus sanctus adınira- ‹ bilia operans, verumtamen ut Spiritus ejus, et ‹ non ut aliena virtus et eo præstantior, secundum • quod intelligitur Deus. Non blasphemavimus • igitur in sanctos angelos, nec in prophetas sicut • dicere præsumpsit, qui solummodo accusare no- ‹ vit. Quia vero propošitum ejus et sociorum est, ut unum in duos Christos dividant, et illum • quidem clarificari, et ad operandum promoveri, ‹ hunc vero et clarificare et operari dicant: ideo ‹ carpunt insipienter omnem sermonem pium, ‹ et qui ipsos a tali perversa şententia dimovet. • Proinde et de beato Gabriele faciens sermonem ‹ calumniator iste: etenim secundum carnem • inquit, Christum ex Spiritu sancto natum esse, «primus ille, et ante formationem prædicavit. ‹ Alius igitur est Christus ille, qui secundum car- ‹ nem, et alius seorsim Christus rursus Verbum, • quod ex Deo Patre est. Ubi igitur unio? et quæ ‹ inde utilitas si duo Christi et seorsim ac divisim, • ut uterque intelligatur, ac prædicetur? Eapro- •pter licet pietatis persona se induant, et unum • dicant esse Christum, vere tamen duos esse • putantes, andiant a nobis: Usquequo claudicatis ‹ in ambobus poplitibus. Satius enim fuerit recte 4 incedere, fidem habentes puram et firmam, et cι πρὸς ἡμῶν, Εως πότε χωλανεῖτε ἐπ' ἀμφοτέραις • non stultis opinionibus claudicantem. › Animadversio. • Perspicua admodum est et hic quoque sancti ‹ doctrina. Rursus enin ibidem asserit, ex Patre • Spiritum procedere, et dogmatis magistrum ⚫ Salvatorem ipsum adducit, proprium vero Filii, et • non alienum tanquam consubstantialem. › Refutatio. Proprium Filii dicis Spiritum et non alienum, quia consubstantialis. Ego vero dixerim consubstantialem Filio Spiritum, quia Filii proprius, ne • στοὶ ἰδικῶς καὶ ἀνὰ μέρος ἕκαστος νοεῖται καὶ λέγεται; Οὐκοῦν κἂν εἰ, τὸ τῆς εὐσεβείας προσω- • πεῖον ἑαυτοῖς περιπλάττοντες, Ένα λέγωσι Χρισ τόν, δύο φρονοῦντες κατὰ ἀλήθειαν, ἀκουέτωσαν · ταῖς ἐγνύαις ὑμῶν; Ορθοποδεῖν γὰρ ἄμεινον, • πίστιν ἔχοντας τὴν ἀβέβηλον καὶ ἐρηρεισμένην, ι καὶ οὐκ ἀσυνέτοις σκάζουσαν λογισμοῖς. Επιστασία. Οι Σαφής πάνυ κἀνταῦθα ἡ τοῦ ἁγίου διδασκαλία· • Λέγει γὰρ καὶ πάλιν ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ἐκ • Πατρὸς διδάσκαλον τοῦ τοιούτου δόγματος αὐτὸν • τὸν Σωτῆρα παράγων, ἴδιον δὲ εἶναι τοῦ Υἱοῦ καὶ • οὐκ ἀλλότριον, ὡς ὁμοούσιον.» Αντιρρησις. Ιδιον τοῦ Υἱοῦ λέγεις τὸ Πνεῦμα καὶ οὐκ ἀλλό τριον, ὅτι ὁμοούσιον Υἱῷ. Εγώ δέ φημι ὁμοούσιον Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, ὅτι ἴδιον Υἱοῦ, ἵνα μὴ ἀκολουθήσῃ καὶ sequatur, Filium proprium quidem Spiritus dici, τὸν Υἱὸν ἴδιον τοῦ Πνεύματος λέγεσθαι, ὡς τῷ Πνεύ tanquam qui consubstantialis Spiritui est. Cum vero dicis sanctum Cyrillum Salvatorem adducere magistrum dicentem Spiritum procedere ex Patre, sciendum est tibi, ut et in aliis insinuavimus, Dominicam vocem sumi a sancto ad confirmandum Spiritum ex Patre esse quemadmodum locis in aliis ab ipso sancto Cyrillo, et ab aliis multis theologis Patribus aliæ Dominicæ dictiones, inter quas, et quæ asserit, Spiritum veritatis Spiritum sanctum esse, et quæ ex Filio illum accipere declarat, ad comprobandum ex Filio quoque eumdem esse. • Joan. xv, 15. " ματι ὁμοούσιον. Ἐν δὲ τῷ λέγειν ὡς ὁ ἅγιος Κύ ριλλος διδάσκαλον τὸν Σωτῆρα παράγει τοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι ἐκ Πατρός, εἰδέναι σε δεί καθὰ καὶ ἐν ἄλλοις ειρήκειμεν ὡς ἡ Κυριακὴ φωνή τῷ ἁγίῳ παραλαμβάνεται εἰς μαρτυρίαν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Ωσπερ οὖν ἐν ἄλλοις αὐτῷ τε τῷ ἁγίῳ Κυρίλλῳ, καὶ πολλοῖς ἄλλοις τῶν θεολόγων Πατέρων αἱ ἄλλαι Κυριακαί φωναί, ἡ Πνεῦμα ἀληθείας δηλαδή λέγουσα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν δηλοῦσα αὐτὸ, εἰς μαρτυρίαν παραλαμβάνονται τοῦ καὶ ἐκ του Υἱοῦ εἶναι αὐτό.

Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς Νεστόριον γ' ἐπιστολῆς. ΙΒ'. 4. Ὅταν δὲ λέγῃ περὶ τοῦ Πνεύματος, «Εκεί · νος ἐμὲ δοξάσει, ο νοοῦντες ὀρθῶς, οὐχ ὡς δόξης · ἐπιδεῖ τῆς παρ' ἑτέρου φαμὲν τὸν ἕνα Χριστὸν · καὶ Γΐν, τὴν παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δόξαν · ἔχειν ὅτι μηδὲ κρεῖττον ὑπὲρ αὐτὸν τὸ Πνεῦμα · αὐτοῦ. Ἐπεὶ δὲ εἰς ἔνδειξιν τῆς αὐτοῦ θεότητος · ἐχρῆτο τῷ ἰδίῳ Πνεύματι πρὸς μεγαλουργίαν, ο δεδοξάσθαι παρ' αὐτοῦ φησιν, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ 1 τις λέγῃ τῶν καθ' ἡμᾶς περὶ τῆς ἐνούσης ἰσχύος · αὐτῷ τυχόν, ἢ γοῦν ἐπιστήμης τῆς ἐφ' ὅτῳοῦν. ι ὅτι Δοξάσουσιν ἐμέ. Εἰ γὰρ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστά ι σει τὸ Πνεῦμα ἰδικῇ, καὶ νοεῖται καθ᾿ ἑαυτὸ, καθὸ • Πνεῦμά ἐστι καὶ οὐχ Υἱὸς, ἀλλ' οὖν, οὐκ ἀλλότριον ι ἐστιν αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, ι καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. • Ενεργῆσαν τοιγαροῦν τὸ Πνεῦμα καὶ διὰ χειρῶν · τῶν ἁγίων ἀποστόλων τὰ παράδοξα, μετὰ τὸ ἀνελ- • ὑεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν εἰς τὸν οὐρανὸν, ἐδόξασεν αὐτόν. Ἐπιστεύθη γὰρ ὅτι ὁ Θεὸς κατὰ φύσιν ἐστί. Πάλιν αὐτὸς ἐνεργῶν διὰ ι τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔφασκεν ὅτι «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ ι λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν.» Καὶ οὔτι που φα · μεν ὡς ἐκ μετοχῆς τὸ Πνεῦμά ἐστι, σοφόν τε καὶ ι δυνατόν· παντέλειον γὰρ καὶ ἀπροσδεές ἐστι παν- · τὸς ἀγαθοῦ. Ἐπεὶ δὲ τῆς τοῦ Πατρὸς δυνάμεως · καὶ σοφίας, τουτέστι τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμά ἐστιν, απο • τόχρημα σοφία ἐστὶ καὶ δύναμις.» ‹tionem sapiens aut potens sit: est enim ille ‹ indigus: verum quia potentiæ, et sapientiæ ‹ quoque re ipsa potentia et sapientia est. › Επιστασία. • Συνετῶς τῆς περικοπῆς ταύτης ἄκους, καὶ μὴ ο θροείτω σε τὸ λέγειν τὸν ἅγιον ἐν ταύτῃ, προχεί · σθαι τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καθάπερ καὶ παρὰ ι τοῦ Πατρός· ἀλλὰ τὰς ὅλας εὐθὺς ἀναλογίζου τοῦ · αὐτοῦ καὶ ἑνὸς ἁγίου περικοπάς, τὰς ἀνωτέρω ο καταστρωθείσας, καὶ εὑρίσκων ἐν ἐκείναις πάσαις, · ἐκ τοῦ Πατρὸς μαρτυρουμένην τὴν τοῦ Πνεύματος · ἐκπόρευσιν, τὴν δὲ δόσιν, ἢ τὴν χορηγίαν, ἢ τὴν · ἀποστολὴν, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ι ότι κανταῦθα την πρόχυσιν ἀδιαστίκτως οὕτω · τεθεῖσαν, ἄλλο τι παρὰ τὴν ἐκπόρευσιν, δόσιν • τυχόν, ἢ ἀποστολήν, ἢ ἕτερον ὅμοιον.» Αντίῤῥησις. Ὁ ἅγιος ἐνταῦθα προχεῖσθαι λέγει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Γιου, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Εἰ γοῦν, ὡς σὺ τῂς, τὴν δόσιν τυχόν, ἢ τὴν ἀποστολὴν ἐμφαίνει ἡ πρόχυσις, τὸ ἐξ ἀμφοῖν προχεόμενον ἐξ ἀμφοῖν διδόμενον, ἢ ἀποστελλόμε κι ἔσται. Καὶ εἰ μὲν νοηθείη τὸ Πνεῦμα διδόμενον ἢ ἀποστελλόμενον ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἐξ ἀμφοῖν ὑπάρ χον, τό, ζητούμενον ἡμῖν ἐντεῦθεν συνίσταται, ὅπερ ἐπὶ τὸ τὴν ἐξ ἀμφοῖν δόσιν τε καὶ ἀποστολὴν τῇ · ἀμφοῖν ὑπαρξει τοῦ Πνεύματος ἀκολουθεῖν· εἰ δὲ αν μενον καὶ ἀποστελλόμενον νοηθείη ἐξ ἀμφοῖν ὡς υπαρχον, οὔμενουν ἐξ ἀμφοῖν, ἄλλο παρὰ τὰ τρία *Joan. xvi, 14. * ibid. Ejusdem ex epistola tertia ad Nestorium. CII. Cum de Spiritu sancto ait: «llle me ‹ glorificabit *,, nisi errare velimus, Christum • Dei Filium veluti gloriæ, quæ aliunde proficisci- ‹ tur, indigum a Spiritu sancto glorificatum ne- ‹ quaquam dicemus. Siquidem Spiritus illius ne. que illo melior, neque illo rursum sublimior ‹ est. Verum quod ad divinitatis suæ signification ‹ nem suo subinde Spiritu in insignfum operum • perpetratione uteretur, ob id se ab illo glorif ‹ cari profitebatur, perinde ac si quis nostrum de 8 sua fortitudine, aut cujusvis rei scientia dicat: ‹ Mea me virtus, aut scientia glorificabit. Nam et • si Spiritus in propria persona subsistat, eatenus- ‹ que in se ipso consideretur, quatenus Spiritus ‹ est et non Filius, non est tamen ab eo alienus: ‹ quandoquidem Spiritus veritatis nominatur. Chri- ‹stus autem veritas est; sed et perinde quoque ab ‹ illo atque a Deo Patre profunditur. Cum itaque • Doinino nostro ad cœlum assumpto Spiritus • sanctus stupenda prodigia per sanctorum apo- ‹ stolorum manus ederet, tunc vere illum gloria- • cavit. Creditum est enim quod Deus secundum ‹ naturam esset, per Spiritum suum illum denuo • operari. Propterea quoque Dominus aiebat: • Quoniam de meo accipiet, et annuntiabit vo- • bis *,» Hoc tamen non ita accipiendumn est, ‹ quasi Spiritus sanctus per quamdam participanumeris omnibus perfectus, nulliusque penitus Patris, hoc est Filii Spiritus est, hinc et ipse Animadversio. Prudenter hanc pericopem intelligito, neque te ‹ turbet, cum in ea sanctus dicit profundi Spiric tum a Filio, perinde atque a Deo Patre. Sed • omnes statim ejusdem uniusque sancti pericopas in mentem revoca supra digestas, et cum in ‹ illis omuibus reperies Spiritus processionem ex «Patre contestatam, lationem autem, vel suppe- ‹ ditationem, vel missionem et similia a Filio, intelligito hic quoque profusionem, sic absque ‹ ulla distinctione appositam aliud quidpiam ab • ipsa processione innuere, dationem forte, aul e missionem, aut aliud simile. 9 Refutatio. Sanctus hic astruit Spiritum profundi a Fibo perinde atque a Deo Patre. Si itaque, ut tu ais, dationem forte, aut missionem, profusio denotat, quod ex utroque profunditur, ex utroque datum, aut missum fuerit: et si Spiritus intelligatur datus, missus, aut datus ab utroque, tanquam ab utroque exsistens, quod quærimus inde etiam comprobabitur, quod est, ex utroque dationem et missionem, ex utroque exsistentiam Spiritus sequi. Quod si datus et missus ab utroque intelligaως non tanquam ab utroque exsistens, præ tribus hisce divinitatis personis alia quæretur, ex qua

Spiritus exsistat, quod impium est, et bla- ταῦτα πρόσωπα τῆς θεότητος ζητηθήσετ᾽ ἂν, ἐξ οὗ sphemium. ὑπάρχον ἔσται τὸ Πνεῦμα, ὅπερ ἀσεβές τε καὶ βλάσφημον. Ejusdem ex interpretatione in sanctum Symbolum. CIJI. ‹ Profunditur enim, nempe procedit veluti • a fonte Deo et Patre, suppeditatur vero creaturæ ◄ per Filium. › Animadversio. • Compendio redditum est tibi superioris adno- ⚫lationis testimonium per præsentem pericopem. • Considerato enim hic sancti accuratam diligen- ‹ tiam: profusiouem enim cum dixisset, eamque • processionem esset interpretatus, ex Patre solo c eam edocuit: suppeditationem vero Filio viudicavit. Quare profundi simpliciter sic positum a ‹ saneto in superiori pericope, aliud quidpiam in- • dicat, et non processionem. › Refutatio. Tu quidem uti et supra diversam profusionis significationem comminisceris, unde colligis, aliud quidpiam dictionem notare, cum ex Patre dicitur Spiritus profundi, et aliud cum ex Filio. Verumtamen Alexandrinorum ac orbis lumen divinissimus Cyrillus in supra allata pericope, profundi › dixit ‹ a Filio Spititum, perinde atque a Deo et Patre.» Et quemnam hoc fide digniorem testem conquiremus, in utriusque dictionis signifcatione nullo uspiam modo variari? Quod si quia sanctus profundere Patri attribuit, suppeditare c vero Filio in dicta pericope, propterea ex Patre quidem vis esse Spiritum, ex Filio vero nequaquam, jam tandem a te concedendum est, ex Filio illam exsistere, tanquam qui a Filio profunditur veluti a fonte, ex Patre vero eum minime exsistere, tanquam qui ab ipso creaturis suppeditatur. Ejusdem ex epistola ad Joannem Antiochenum de puce. CIV. Nullo autem modo patimur, ut ab alìquo ‹ fides illa, sive fidei Symbolam concutiatur, quod ‹ a sanctis quondam Patribus editum est. Neque • enim aut nobis aut ulli omnino alteri, vel unam • voculam ibi positam immutare, aut unam etiam syllabam præterire permittimus; memores ejus < qui dixit: Ne transferas terminos antiquos, quos • posuerunt Patres tui. Non enim ipsi locuti sunt, 4 sed ipse Spiritus Dei ac Patris, qui procedit qui- • dem ex ipso; nec ob id tamen secundum essentiæ • rationem, alienus est a Filio. Animadversio. • Videsne doctrinam clarissimam, Spiritum qui- ‹ dem ex Patre procedere; secundum vero esseu- ‹ tiæ rationem proprium esse Filii? Cum itaque • locis in aliis inveneris scriptum, quod non ita ‹ facile perceptu est, ad clarissima hæc illa con- • ferto.» Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς εἰς τὸ ἅγιον Σύμβολον έρμη νείας. ΡΓ'. «Προχεῖται μὲν γὰρ, ήγουν ἐκπορεύεται, • καθάπερ ἀπὸ πηγῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, χορη · γεῖται δὲ τῇ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ. Επιστασία. παρα • Συντόμως ἀποδέδοταί σοι ἡ τῆς ἄνωθεν • σημειώσεως μαρτυρία διὰ τῆς παρούσης περικο- • πῆς. Ὅρα γὰρ ἐνταῦθα τὴν τοῦ ἁγίου ἀκρίβειαν· • πρόχυσιν γὰρ εἰπὼν καὶ ἐκπόρευσιν ταύτην • ἑρμηνεύσας, ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου ταύτην ἐδί- • δαξε· τὴν δὲ χορηγίαν τῷ Υἱῷ ἀπένειμεν. Ὥστε • τὸ προχεῖσθαι, ψιλῶς οὕτω τεθὲν παρὰ τοῦ ἁγίου ι ἐν τῇ ἄνω περικοπῇ, ἄλλο τι ἐνοήθη τοῦτο, καὶ • οὐχὶ ἐκπόρευσις. Αντίρρησις. Σὺ μὲν, ὡς καὶ ἀνωτέρω, διάφορόν τινα τῆς προσ χεῖσθαι λέξεως τὴν σημασίαν διδάσκεις, συνάγων ἐντεῦθεν ἄλλο μέν τι σημαίνειν τὴν λέξιν, ὅταν ἐκ Πατρὸς λέγηται προχεῖσθαι τὸ Πνεῦμα, ἄλλο δέ τι σημαίνειν, ὅταν ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγηται προχεῖσθαι αὐτό· ὁ δὲ τῶν ᾿Αλεξανδρέων καὶ τῆς οἰκουμένης φωστήρ Κύριλλος ὁ θειότατος ἐν τῇ προῤῥηθείση περικοπῇ 4 προχεῖσθαι» ἔφη • παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καθάπερ ἀμέλει καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Καὶ τίνα λοιπὸν ἀξιοπιστότερον ζητήσομεν μάρτυρα τοῦ ἀδιάφορον ἐπ᾽ ἀμφοῖν εἶναι τὴν σημα· σίαν τῆς λέξεως; Εἰ δὲ ὅτι ὁ ἅγιος τὸ μὲν προχεί τα: δέδωκε τῷ Πατρὶ, τὸ δὲ χορηγεῖται τῷ Υἱῷ ἐν τῇ ἤδη ῥηθείσῃ περικοπῇ, διὰ τοῦτο ἐκ μὲν τοῦ Πατρὸς θέλεις εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἐκ δὲ τοῦ Υἱοῦ μή εἶναι αὐτὸ, ὥρα σοι καὶ ἐκ μὲν τοῦ Υἱοῦ λέγε: ὑπάρχειν αὐτὸ, ὡς προχεόμενον παρ' αὐτοῦ καθάπερ ἀπὸ πηγῆς, ἐκ δὲ τοῦ Πατρὸ; μὴ λέγειν ὑπάρχειν αὐτὸ, ὡς τῇ κτίσει χορηγούμενον παρ' αὐτοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς πρὸς Ἰωάννην Αντιοχείας περί ειρήνης επιστολής. ΡΔ'. «Κατ' οὐδένα τρόπον σαλεύεσθαι παρά τινος • ανεχόμεθα τὴν ὁρισθεῖσαν πίστιν ἢ τὸ τῆς πίσ • στεως Σύμβολον παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων· οὔτε • μὴν ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς ἢ ἑτέροις ἢ λέξιν ἀμεί- • ψαι τῶν ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μίαν γοῦν παρα • βῆναι συλλαβήν, μεμνημένοις τοῦ λέγοντος, Μὴ • μεταίρειν όρια αἰώνια, ἃ ἔθεντο οι πατέρες σου. • Οὐ γὰρ ἦσαν αὐτοὶ οἱ λαλοῦντες, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα του Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ὁ ἐκπορεύεται μὲν ἐξ αὐτοῦ· • ἔστι δὲ οὐκ ἀλλότριον καὶ τοῦ Υἱοῦ, κατὰ τὸν τῆς • οὐσίας λόγον.» Επιστασία. • Ορᾷς σαφεστάτην διδασκαλίαν περὶ τοῦ ἐκπου • ρεύεσθαι μὲν τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, ἴδιον δὲ «εἶναι κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον καὶ τοῦ Υἱοῦ; • Ενθα τοίνυν εὑρήσεις ἀλλαχοῦ δυσλήπτως τι γράφ • μὲν, πρὸς τὰ σαφῆ ταῦτα κἀκεῖνα συμβίβαζε. ν

Αντίρρησις. Εὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον, οὐ τοῦτο δηλῶν, ὅπερ ή σὴ ἐμφαίνει ἐπιστασία, ίδιον δηλαδὴ τοῦ Υἱοῦ εἶναι αὐτὸ, ἐπειδὴ ὁμοούσιον ἐστι τῷ Υἱῷ. Η γὰρ ἂν, ὡς καὶ πολλάκις ἡμῖν ἐῤῥέθη, ἴδιος καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύ ματος ἦν, ὅτι ὁμοούσιος ἐστι τῷ Πνεύματι. ᾿Αλλὰ ἐκπορεύεσθαι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγει τὸ Πνεῦμα, ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας αὐτὸ εἶναι δηλῶν, οὐκ ἀλλότριον δὲ διδάσκει καὶ τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ εἶναι αὐτό. Τοῦτο γὰρ δηλοί, λέγων, Ἔστι δὲ οὐκ ἀλλότριον καὶ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸν τῆς οὐσίας λόγον. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῶν κατὰ Ἰουλιανοῦ ᾿Αντιῤῥη τικών. ΡΕ'. • Ως ἀῤῥήτως μὲν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πα- · τρὸς ἐκπορεύεται, διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ χορηγείται τῇ ο χτίσει, ο Επιστασία. • Καὶ αὕτη ταῖς προλαβούσαις όμοία, ἐκ τοῦ Πα- · τρὸς μὲν διδάσκουσα τὴν ἐκπόρευσιν, διὰ τοῦ Υἱοῦ ι δὲ τὴν χορηγίαν τοῦ Πνεύματος.» -Αντίρρησις. Αληθῶς μὲν καὶ αὕτη ἡ περικοπὴ διδάσκει την ἐκπόρευσιν ἐκ Πατρός, διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὴν χορηγίαν τοῦ Πνεύματος. Αλλ' ἐντεῦθεν ἐμφαίνει τὸ μὴ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτό. Ἵνα γὰρ μή τις ἀκούτας τὴν ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς μαρτυρίας φωνήν, «Εκπορεύεται τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, ο οιήσαιτο ἐκ μόνου αὐτοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ᾐτινι δόξῃ ἀκολουθεῖ καὶ τὸ εἶναι τὸ Πνεῦμα διηρημένον 11οῦ, παρὰ δὴ τοῦτο καὶ ἀλλότριον Υἱοῦ, ὁ μὲν τῶν ἁγίων ἐκπορεύε καὶ εἰπὼν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, παρευθὺς ἐπάγει, ο "Εστι δὲ οὐκ ἀλλότριον καὶ τοῦ Υἱοῦ·, ὁ δὲ ὡσαύτως τὸν Ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται εἰπὼν, προσεπιφέρει, ο "Εστι δὲ ἴδιον καὶ τοῦ Υἱοῦ, ν ὡς καὶ ὁ ἅγιος οὗτος ἐνταῦθα προσέθηκε τῇ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύσει καὶ τὸ ο Χορηγεῖται δὲ τῇ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ. ο Απερ ἅπαντα ἐμφαίνει τὸ μὴ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι αὐτό. Εἰ γὰρ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἦν καὶ μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς, οὐδὲ δι' Υἱοῦ χορηγούμενον καὶ ἀποστελλόμενον ἦν, εἰ μή πως λειτουργικώς τε καὶ ὑπηρετικῶς, ὅπερ ἀσεβές τε καὶ βλάσφημον. ΡΗΣΕΙΣ, ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΝΥΣΣΗΣ. Ἀπὸ τῆς Θεογνωσίας. ι ΡϚ. Πνεῦμα δὲ τὸ τῆς πατρικῆς ἐκπορευό- · μενον ὑποστάσεως. Τοῦδ' ἕνεκα γὰρ καὶ Πνεῦμα • στόματος, ἀλλ' οὐχὶ καὶ Λόγον στόματος ειρήκα 1 μεν, ἵνα τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα τῷ Πατρὶ ι μόνῳ προσούσαν πιστώσηται. ο Επιστασία. • Επίστησον ἀκριβῶς, πῶς καὶ ὁ ὑψίνους οὗτος · Γρηγόριος, τὰ αὐτὰ τοῖς λοιποῖς Πατράσι διδά- • Juan. 21, Refutatio. Cum non alienum a Filio sanctus Spiritum dicit, secundum essentiæ rationem, non id indicat, quod tna Animadversio insinuat, proprium scilicet illum Filii esse, quandoquidem consubstantialis est Filio. Sic enim, ut sæpius inculcatum est, proprius et Filius Spiritus esset, quia Spiritui consubstantialis est. Sed procedere quidem ait ex Patre Spiritum, ex Patris essentia illum esse significans, non alienum vero et a Filio docet, quod ex essentia illius est. Hoc enim innuit cum dicit: Non est enim alienus a Filio secundum essentiæ rationem. Ejusdem ex Antirrketicis adversus Julianum. CV. ‹ Ineffabiliter quidem Spiritus ex Patre • procedit, per Filium vero creaturis suppeditatur. > Animadversio. • Et hæc quldem supra allatis pericopis haud dissimilis est, quæ ex Patre quidem processionem • insinuat, per Filium vero Spiritus suppedita - ‹ tionem. › Refutatio. Vere quidem hae quoque pericope ex Patre processionem, per Filium vero Spiritus suppeditationem insinuat. Sed hinc ostendit non ex solo Patre illuín ease. Ne enim quispiam audiens evangelici testimonii vocem, ‹ Spiritus qui a Patre procedit*, › suspicaretur ex solo Patre Spiritum esse, cujus opinionis comes est et illa, Spiritum esse divisum a Filio, et consequenter alienum a Filio, ex Patribus nonnemo, cum dixisset, ex Patre Spiritum procedere, statim subintulit, est vero non alienus a Filio alius cum dixisset similiter, ex Patre Spiritum procedere, adnexuit, ‹ est vero propriua Filii. Sed sanctus hic processioni ex Patre superaddidit, e et suppeditatur creaturis per Filium.» Quæ omnia plane ostendunt eum non ex solo Patre. Etenim si esset ex solo Paire, et non ex Filio naturaliter et essentialiter, neque per Filium creaturis suppeditaretur et mitteretur, nisi tantum modo servili et ministeriali, quod impium ac bla - sphemum fuerit. DICTA GREGORII NYSSENI. › Ex libro, cui Theognosiæ nomen est. CVI. ‹ Spíritus ex paterna bypostasi proceueus. Hanc etiam ob causam et Spiritum oris, nON • auten Verbum oris David appellavit, ut produ- ‹ cendi facultatem Patri soli confirmaret. ▸ Animadversio. • Attente mentem figito consideraque quomodo ‹ sublimi mente hic Gregorius eadem cum aliis

-T. VI • Patribus docens, soli Patri palain, manifesteque, ι σκων, μόνῳ καὶ οὗτος τῷ Πατρὶ σαφῶς καὶ ἀρισ • Spiritus processionem ascribit. • δήλως τὴν τοῦ Πνεύματος ἀπονέμει ἐκπόρευσιν.» Refutatio. Huic animadversioni nihil de nostris contra opponemus, sed que alins ante hanc nostram ætatem, corruptione dictionis in hac pericope optime observata, evulgavit. Nyssenorum enim lumen Gregorius cum sibi proposuisset ostendere Spiritum secundum suam hypostaticam proprietatem procedere, ita digessit orationem: Hanc enim ob causam et spiritum oris, et non verbum oris David appellavit, ut procedendi proprietatem Spiritui soli inhærentem astrueret. Qui vero omnia invertunt, cum dictionem Spiritus tribus elementis exaratam, · abbreviatamque comperissent, πνί, parique modo dictionem Patris, πρί, mediam litteram immutautes, namque v in e immutatio facilis est, eos qui non considerate, sed quasi aliud agentes Seripuras percurrunt, fefellerunt, adaplautes Patri, quod erat Spiritus proprium. Quare inquirendum est, si necessario dictum hoc ita efferendum est. Namque esto, dixisset David et verbum oris Verbum, uti et spiritum oris Spiritum/dixerat: num propterea et hanc processionis proprietatem ascripturus, et alteri cum Patre communem facturus erat? Et quæ necessi tas rationis boc urget? Sed si dixit verbum oris esse Verbum, quemadmodum dixerat, Spiritum esse spiritum oris, prorsus processionis proprietatem et Verbo et Spiritui communicaturus erat. Namque cum verba oris procedentia nuncupentur: Quæ» enim. procedunt, ait, c per labia mea pou irri tabo,› si spiritum oris Spiritum, et verbum oris Verbum David dixisset, prorsus necessario processionis proprietas utriusque deberet esse communis. floc sanctus cum amoliri conaretur, ad demonstrandum procedendi proprietatem soli inesse Spiritui, assumpsit, Davidem non dixisse, Εt verbum oris. Quæ cum ita vere se habeant, line colligere licet, quantum ecclesiasticam pacem propriæ sententiæ amatorum hominum pertinacia læserit. Illud præterea notato, pro eo quod dicendum erat, dixit, qui dictionem vulneraverat, diximus scripsit, consideratoque, constructionis seriem inversam, cum dicat: diximus ut astrucret, vel confirmarel. Ejusdem ex eodem lioro. « CVII. Ut dicens, Verbum, Filii uti ex intellectu ‹ Dei et Patris prorsus ab omni passione liberam, ⚫ et ineffabilem generationem exciperemus: dicens • vero, spiritum oris, sanctificantem, et essentia- ⚫lem potentiam, ac vitæ datricem Spiritus hypo- • stasim intelligeremus, procedendi proprietatis • nomine designatam. › Animadversio. Hic quoque licet forte perobscure, Patri rursus • Spiritus processionem attribuit uti et Filii gene ◆ rationem., Αντίῤῥησις. Ἐν ταύτῃ τῇ ἐπιστασίᾳ γενόμενοι οὐδὲν πρὸς ἀντίῤῥησιν ταύτης οἰκεῖον ἐροῦμεν, ἀλλ᾽ ἅπερ ἕτερός τις εἰρήκει τῶν πρὸ ἡμῶν, τὴν παραφθορὰν τῆς ἐν τῇ περικοπῇ ταύτῃ λέξεως κάλλιστα ἐξετάσας. Ο μὲν γὰρ τῶν Νυσσαέων φωστήρ, παραστῆσαι θέλων τὸ Πνεῦμα μόνον εἶναι ἐκπορευτὸν κατὰ τὴν ὑποστα τικὴν ἑαυτοῦ ἰδιότητα, οὕτω τὸν λόγον προήνεγκε: Τοῦδ' ἕνεκα γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος, ἀλλ' οὐχ καὶ λόγον στόματος εἴρηκεν ὁ Δαυΐδ, ἵνα τὴν ἐκπλ ρευτικὴν ιδιότητα τῷ Πνεύματι μόνῳ προσούσαν πιστώσηται. Οἱ δὲ πάντα διαστρεβλοῦντες τὴν Πνεύ ματι λέξιν τρισὶ στοιχείοις εὑρόντες διαχάραττο μένην συγκοπτικῶς, κατὰ ταυτὰ δὲ καὶ τὴν Πατρὶ λέξιν, τὸ μέσον στοιχεῖον μεταποιήσαντές τε καὶ παραφθείραντες, καὶ γὰρ ἡ τοῦ ν πρὸς τὸ ρ μεταποίησις ευχερής, τοὺς μὴ ἐπεσκεμμένως, ἀλλὰ πι ροδικῶς τὰς Γραφὰς ἐπιόντας ἠπάτησαν, τὸ τοῦ Πνεύματος ἴδιον τῷ Πατρὶ προσαρμόσαντες. Ζητη τέον οὐκοῦν εἴπερ ἀνάγκην τινὰ ὁ λόγος ἔχει οὕτω προάγεσθαι. Εστω γὰρ εἰπεῖν τὸν Δαυΐδ καὶ τὸν λόγον στόματος Λόγον, ὥσπερ οὖν καὶ τὸ πνεῦμα στόματος εἴρηκε Πνεῦμα· ἄρ᾽ ἔμελλε διὰ τοῦτο τὴν τοιαύτην ἐκπορευτικὴν ιδιότητα και τινι μετὰ τοῦ Πατρὸ; ἑτέρῳ κοινώσασθαι; Καὶ ποίαν ἔχει τὴν ἀνάγκην ὁ λόγος; Ἀλλ᾽ ἐὰν εἶπε λόγον στόματος εἶναι τὸν Λόγον, ὥσπερ οὖν καὶ Πνεῦμα στόματος εἶπε τὸ Πνεῦμα, πάντως τὴν ἐκπορευτικὴν ἰδιότητα καὶ τῷ λόγῳ καὶ τῷ Πνεύματι κοινώσασθαι ἔμελλε καὶ γὰρ ἐπεὶ τὰ τοῦ στόματος ῥήματα εκπορευόμενα λέγεται, «Τὰ γὰρ ἐκπορευόμενα, ο φησί, ο διά τῶν χειλέων μου οὐ μὴ ἀθετήσω, ν ἐὰν τὸ Πνεῦμα στόματος Πνεῦμα, καὶ τὸν λόγον στόματος Λόγον εἴρηκεν ὁ Δαυΐδ, κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην ἡ ἐκπορευτικὴ ἰδιότης ἔμελλεν ἀμφοτέροις κοινοῦσθαι. Τοῦτο γοῦν ὁ ἅγιος ἀναιρῶν, εἰς ἀπόδειξιν τοῦ τὴν ἐκπο ρευτικὴν ιδιότητα μόνῳ προσεῖναι τῷ Πνεύματι, παρέλαβε τὸ μὴ εἰπεῖν τὸν Δαυΐδ καὶ τὸν λόγον στό ματος Λόγον. Ούτω γοῦν τῆς ἀληθείας ἐχούσης, συνο ιδεῖν ἐντεῦθεν ἔστιν, οπόσα τὴν ἐκκλησιαστικὴν εἰρήνην ἡ τῶν ἰδιοῤῥύθμων ἀνδρῶν ἐλυμήνατο πει σμονή. Σημείωσαι δὲ καὶ ὅτι ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν, είρη Η κεν ὁ Δαυΐδ, εἰρήκαμεν, εἶπεν ὁ παραφθείρας τὴν ῥῆσιν, καὶ σκόπει καὶ τὸ τῆς συντάξεως ἀνακόλου θον. Λέγει γάρ ειρήκαμεν, ἵνα πιστώσηται. Εκ τῆς αὐτῆς. α ΓΖ'. "Ινα διὰ μὲν τοῦ Λόγον εἰπεῖν τὴν ὡς ἐκ • τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἀπαθεστάτην καὶ ἄρρητον • τοῦ Υἱοῦ παραδεχώμεθα γέννησιν, διὰ δὲ τοῦ εἰσ • ρηκέναι Πνεῦμα στόματος τὴν ἁγιαστικὴν καὶ οὐ • σιώδη δύναμιν καὶ ζωαρχικὴν τοῦ Πνεύματος ε ὑπόστασιν ὑπολάβωμεν, τῷ ἐκπορευτικής ιδιότη «τοῦ ὀνόματι δηλονότι χαρακτηριζομένην ο Επιστασία. • Κανταῦθα, κἂν ἀσαφῶς τάχα, τέως τῷ Πατρι 4 καὶ πάλιν ἀποκληροῖ τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύμα 4 της, ὡς καὶ τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν. ο

Αντίρρησις. Καὶ πάνυ σαφῶς ἡ ῥηθεῖσα περικοπὴ τὴν παραφθορὰν τῆς προηγησαμένης διαλευκαίνει. Ορα γὰρ ὅτι τὴν τοῦ Πνεύματος ὑπόστασιν τῷ τῆς ἐκπορευτικῆς ἰδιότητος ὀνόματι ἔφη χαρακτηριζομένην. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἐν ἁγίοις Πατὴρ Αναστάσιος ἐν ις κεφαλαίῳ τῆς αὐτοῦ βίβλου τῆς Οδηγοῦ κεκλημένης οὕτω φησίν' ο Οὐ γὰρ τὸ ἀγέννητον τοῦ Πατρὸς πρόσωπον ἐσαρκώθη, οὔτε μὴν ἡ ἐκπορευτικὴ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ὑπόστασις.» Ἔχει δέ τι καὶ ἄλλο γλαφυρόν ή περικοπὴ, καὶ ὁ τῇ τοιαύτῃ γλαφυρότητι ἐμβαθύνας, οὐκ οἶδα πῶς ἂν ἀπαρνήσηται μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Αὐτὴν γὰρ τὴν ἁγιαστικὴν καὶ οὐσιώδη δύναμιν καὶ ζωαρχικὴν τοῦ Πνεύματος ὑπό στασιν ὁ ἅγιος δηλοῦσθαι παρίστησι διὰ τοῦ τὸν Δαυΐδ εἰρηκέναι «Πνεῦμα στόματος.» Είπερ ἡγοῦν ὁ μὲν Υἱός ἐστι κατὰ τὰς τῶν Πατέρων γραφὸς τὸ τοῦ Πατρὸς στόμα, τὸ δὲ τοῦ στόματος πνεῦμα ή τοῦ πνεύματος ζωαρχικὴ καὶ οὐσιώδης ἐστὶν ὑπόστα σις, πῶς ἂν μὴ εἴη τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ τε καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς διὰ στόματος καὶ ἐκ στόματα; τοῦ Πατρός; Επεὶ μάλιστα καὶ ὁ μέγας Βασίλειος έχε πορεύεσθαι αὐτὸ ἔφη ἐκ στόματος τοῦ Πατρός. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγου κατὰ Μακεδονιανῶν. ΡΗ'. «Ημῶν γὰρ συντετάχθαι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ «Πῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμολογούντων, ώς μηδε · μίαν εἶναι παραλλαγὴν ἐν μηδενὶ τῶν περὶ τὴν · θείαν φύσιν νοουμένων τε καὶ ὀνομαζομένων ἐκ- · τὰς τοῦ καθ᾽ ὑπόστασιν ιδιαζόντως, θεωρεῖται τὸ • Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ τοῦ Χριστοῦ ἐστι, καθώς γέγραπται· οὔτε κατὰ τὸ · ἀγέννη τον τῷ Πατρὶ, ούτε κατὰ τὸ ὁμογενές τῷ Υἱῷ · συναναχεόμενον, ἀλλά τισιν ἐξαιρέτοις ἰδιώμασιν ἐφ' • ἑαυτοῦ θεωρούμενον, ἐν τοῖς ἄλλοις ἅπασι, καθάπερ «ἔφην, τὸ συνημμένον καὶ ἀπαράλλακτον ἔχειν όμοι ο λογούντων, οἱ ὑπεναντίοι φασὶν ἀπεξενῶσθαι αὐτὸ ι τῆς πρὸς τὸν Πατέρα οἷον φυσικής κοινωνίας.» Επιστασία. • Νόει κανταῦθα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καθὼς ἐν πολ ο λαῖς τῶν προλαβουσῶν περικοπῶν ἐπεσημειωσά- · μεθα, καὶ πρόσσχες τῇ τοῦ ἁγίου ἀκριβείς, πῶς < ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὴν ἐκ πρόθεσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ ι ταύτην παρεσιώπησεν.» Αντίρρησις. Το παρασιωπηθῆναι τὴν ἐκ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, οὕτω περὶ πολλοῦ ποιῇ ὥσπερ ἐὰν οὐκ ἦν ἡ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μυριαχού της γραφής. ΡΘ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. Ἐφ᾽ ὧν γὰρ ἡ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐν • έργεια οὐδεμίαν ἐλάττωσιν ἢ παραλλαγήν < ἔχει, πῶς ἐστιν εύλογον τὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν • τάξιν ελαττώσεώς τινος τῆς κατὰ φύσιν παραλο ε λογής οἴεσθαι σημεῖον εἶναι; ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐν 'Psal. xxx11, 6. PATROL. GR. CXLI. Refutatio. Apertissime hæc pericope præcedentis corrupionem manifestat. Namque advertito Spiritus hypostasim eum dixisse, procedendi proprietatis nomine designari. Sic etiam sanctus Pater noster Anastasius decimo sexto capite sui libri, Hodegi dicti, ait: ‹ Neque enim ingenita Patriz persona carnem assumpsit, neque quæ procedit Spiritus hypostasis.» Continet vero in se hac pericope, 11:5 quod a nemine in controversiam vertitur, et qui in simile dictum adeo scitum mentem attentius fxerit, nescio qua ratione ille Spiritum etiam ex Filio denegaverit. Ipsam enim sanctificantem, et essentia - lem potentiam, et vitæ auctricem Spiritus bypostasim sanctus insinuari probat, quod David dixerit, «Spiritum oris '.. Si itaque Filius est, ut Patres scriptis tradunt, Patris os, oris vero spiritus, spiritus vitæ auctrix et essentialis est hypostasis, qua ratione non erit Spiritus per Filium et ex Filio veluti per os, et ex ore Patris? Et potissimum cum magnus Basilius asserat, illum procedere ex ore Patris. Ejusdem ex oratione de Spiritu sancto contra. Macedonianos. CVIII. Nobis vero una cum Patre et Filio collo- ‹ cari Spiritum sanctum profitentibus, ita ut nulla ⚫ sit differentia in iis, quæ de divina natura con- • cipiuntur, et dicuutur, ea si excipias, quæ propria ⚫ hypostasis sunt, et de eo considerantur; illum ‹ nempe ex Deo et Christo esse, ut scriptum est; • neque secundum ingeniti rationem cum Patre, ‹ neque secundum geniti cum Filio confusum: <sed quibusdam propriis suis proprietatibus ex sc- • ipso consideratum, sed in omnibus aliis, ut dixi, ● conjunctum, et in nullo naturam differentem pos - • sidere confitentibus, qui contrariam sententiam ‹ sectantur a naturali erga Patrem communione • alienum esse contendunt. Animadversίο. • Considera hic etiam illud ex Patre, uti in mui tis suprascriptis pericopis animadvertimus, et • attendito sancti diligentiam accuratam, quomodo de Deo loquens, præpositionem ex apposuit; Dcum de Filio sermonem haberet, illam præ- ‹ teriit. > Refutatio. Magni momenti esse ducis, cum de Filio serino esset, præpositionem ex silentio præteritam fuisse. Quasi vero præpositio ex de Filio scriptis Patrum innumeris nou insinuaretur. Ejusdem ex eadem. CIX. Quæ enim secundum bonum operantur, • nullam imminutionem, aut immutationem admit- ‹ tunt, et quomodo rationi consentaneum fuerit in ‹ illis, ordinem, qui ex numero oritur immutationis • alicujus, aut secundum naturam immutationis si19

LEG • gnum esse existimare? Quemadmodum si quis in «τρισὶ λαμπάσι διῃρημένην βλέπων τὴν φλόγα, ‹ tribus lampadibus subdivisam flammam conspi- ‹ ciens; causam vero tertii luminis supponamus ‹ esse primam flammam, ex communicatione cum medio extremnum inflammantem, postmodum as- ⚫trueret in prima flamma abundare calorem; in ‹ ea vero, quæ subsequitur, immutari, et paulatim ‹ imminui; tertiam nec ignem amplius censendam • esse, licet æqua ratione adurat, et splendeat, c omniaque ignis operetur.» Animadversio. • Audisne, causam tantummodo primam lampa- ‹ dem? Id enim sanctus subindicavit, cum addidit per medium. Collige itaque prudenter, quod inde ‹ exoritur. › Refutatio. Si prudenter, quod ex janı apposita pericope oritur, colligere voluisses, nunquam asseruisses solam primam lampadem causam subindicari, ex eo, quod sanctus dixit, per medium, sed fassus fuisses, Spiritum ex Patre per Filium esse, quemadmodum tertium lumen per secundum ex prima famma. Ejusdem ex eadem. CX. ‹ Spíritus sanctus omnia in omnibus ope- • ratur, ut sibi placuerit, causa, principalis, rec- ‹ tus, justus, verus, profunda Dei perscrutans, ex • Patre procedens, ex Filio accipiens.» Animadversio. Attendito, ex quonam est Spiritus processio, et ‹ ex quo acceptio, et quomodo magnus iste miulme • diversa ab aliis sanctis Patribus insinuat. Nam- • que cum illi dixissent, Salvatorem datorem Spiritus, concorditer et ipse, ex eodem Spiritumi • accipi docet. Dationi siquidem omnino acceptiomein succedere didicimus. › Refutatio. Verum attendito tu, quomodo ex Patre processio et ex Filio acceptio idem significant, Spiritum scilicet esse ex utroque ut magnus Epiphanius testatur, cum dicit. Quod si Christus ex Patre creditur, Deus ex Deo. Et Spiritus ex Christo, sive ab utroque, ut Christus ait; «Qui a Patre procedit, › et, Hic ex meo acciplet *. > Ejusdem ex primo contra Eunomium Antirrhetico. CXI. ‹ Patri secundum quod increatus est con- ‹ jungitur, rursusque ab eo, quod uti ille Pater non ‹ est, separatur: conjungitur et Filio secundum • quod increatus est, et quod causam exsistentiæ ‹ ex omnium Deo habeat; sejungitur rursus pro- • prietate, quod non tanquam unigenitus ex Patre • substitit, et quod per ipsum Filium apparuit: rursus cum creatura per Filium substitisset, ‹ ne eum ea communionem Spiritus habere existi- * Joan. xv, 26; xvi, 14. · αἰτίαν δὲ τοῦ τρίτου φωτὸς ὑποθώμεθα εἶναι τὴν • πρώτην φλόγα, ἐκ διαδόσεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν, ἔπειτα κατασκευάζει πλεονάζειν · ἐν τῇ πρώτῃ φλογὶ τὴν θερμασίαν, τῇ δὲ ἐφεξῆς ὑποβεβηκέναι, καὶ πρὸς τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν προ • ραλλαγὴν τὴν τρίτην μηδὲ πῦρ ἔτι λέγεσθαι, κἂν • παραπλησίως καίῃ καὶ φαίνῃ καὶ πάντα τὰ τοῦ • πυρὸς ἐργάζηται.. Επιστασία. • Ακούεις αἰτίαν μόνην τὴν πρώτην λαμπάδα; • Τοῦτο γὰρ ὁ ἅγιος ὑπεσήμανεν ἐκ τοῦ εἰπεῖν, · διὰ τοῦ μέσου. Συλλογίζου γοῦν νουνεχῶς τὸ · ἐντεῦθεν ἀναφαινόμενον. ο Αντίῤῥησις. Ἐὰν νουνεχῶς τὸ ἐκ τῆς ῥηθείσης περικοπής ἀναφαινόμενον συλλογίζεσθαι ήθελες, οὐκ ἂν εἰρή κεις μόνην τὴν πρώτην λαμπάδα αἰτίαν ὑποστ μαίνεσθαι ἐκ τοῦ εἰπεῖν τὸν ἅγιον, διὰ τοῦ μέσου, ἀλλ' ὡμολόγησας ἂν τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, ὡς τὸ τρίτον φῶς διὰ τοῦ μέσου ἐκ τῆς πρώτης, φλογός. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΙ. Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πάντα ἐν πᾶσιν • ἐνεργεῖ, καθώς βούλεται, αἴτιον, ἡγεμονικόν, • εὐθὲς, δίκαιον, ἀληθινὸν, τὰ βάθη ἐρευνῶν τοῦ • Θεοῦ, ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ἐκ τοῦ Υἱοῦ • λαμβάνον.» Επιστασία. • Πρόσεχες ἐκ τίνος ἡ τοῦ Πνεύματος, ἐκπόρευσις, ι καὶ ἐκ τίνος ἡ λῆψις, καὶ πῶς σύμφωνα τοῖς • προγραφεῖσι θείοις Πατράσι, καὶ ὁ μέγας οὗτος • διδάσκει. Δοτῆρα γὰρ ἐκείνων εἰπόντων τοῦ Πνεύ • ματος τὸν Σωτῆρα, συμφώνως καὶ οὗτος ἐξ αὐτοῦ • τὸ Πνεῦμα διδάσκει λαμβάνεσθαι. Τῇ γὰρ δόσει, • καὶ τὴν λῆψιν πάντως ἑπομένην ἐμάθομεν.» Αντίῤῥησις. Άλλα πρόσεχες καὶ ὅπως ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπί ρευσις καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λῆψις σημαίνουσι τὸ αὐτὸ, τὸ τὸ Πνεῦμα εἶναι δηλαδὴ ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ὁ μέγα; Επιφάνιος μαρτυρεῖ ἐν οἷς λέγει· Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἢ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστὸς, Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, και, «Οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Τοῦ ἀπὸ τοῦ πρώτου τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιμ ῥητικών. ΡΙΑ'. 4 Τῷ γὰρ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτό «μενον, πάλιν αὐτοῦ, τῷ μὴ Πατὴρ εἶναι καθάπερ • ἐκεῖνος, διαχωρίζεται, τῇ δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κατα • τὸ ἄκτιστον συναφείᾳ, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς • ὑπάρξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν, ἀφίσταται • πάλιν τῷ ἰδιάζοντι, ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ • Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱου • πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μοναγ «νους ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα τ

' Πνεῦμα νομισθῇ πρὸς ταύτην ἔχειν, ἐκ τοῦ διὰ «naretur, quod per. Filium appareat, immutabili- • τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, ἐν τῷ ἀτρέπτῳ, καὶ ἀναλ- · λοιώτῳ, καὶ ἀπροσδεεὶ τῆς ἑτέρωθεν ἀγαθότητος, ι διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως.» Επιστασία. • Ἐπίστησον ἀκριβῶς, κατὰ τί τὸ Πνεῦμα συνά- · πτεται τῷ Υἱῷ, καὶ κατὰ τί τοῦτον ἀφίσταται· 4 καὶ ὅτι συναπτόμενον τούτῳ κατά τε τὸ ἄκτιστον, · καὶ τὸ τὸν αὐτὸν τούτῳ καὶ ἕνα ἔχειν τῆς ὑπάρ ι ξεως αἴτιον ἀφίσταται κατά τε τὸ μὴ γεννηθῆναι ι ὡς οὗτος, καὶ τὸ μὴ ἐξ αὐτοῦ δι᾽ αὐτοῦ δὲ πεφηι νέναι. Μεγάλη δὲ πάντως ἡ τοῦ ἐξ αὐτοῦ πρὸς τὸ 4 δι' αὐτοῦ διαφορά. Αντίρρησις. Χάρι; σοι, ὅτι διωμολόγησας ιδιότητα τοῦ Πνεύ ματος εἶναι τὸ μὴ γεννηθῆναι, ὡς ὁ Υἱὸς, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι αὐτό. Αὕτη γὰρ ἡ ὁμολογία, παρί στησιν ἐναργώς μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου· ἦν γὰρ ἂν γεννητὸς Υἱὸς καὶ αὐτό. Τὸ δὲ ἐκ Πατρὸς διὰ Υἱοῦ πεφηνὸς ἐξ ἀμφοῖν, ὡς ἐξ ἑνός ἐστι πάντως θεοῦ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΙΒ'. «Εἰ οὖν ἐν τῇ ἀκτίστῳ φύσει νοεῖται τὰ 4 θαυμαστά πράγματά τε καὶ ὀνόματα, ὁ Πατήρ · ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πῶς ἔσται δυνατὸν 4 ὅπερ ἐπὶ τῶν κάτω περιεργαζομένη καὶ πολυπραγ • μονοῦσα καταλαμβάνει ἡ ἔννοια, ἕτερον ἑτέρου συγ4 κριτικῶς ὑπερτιθεῖσα, διά τινος χρονικού δια · στήματος, τοῦτο καὶ ἐπὶ τῆς ἀκτίστου και προο αιωνίου νομίζειν οὐσίας εἶναι, ἐν ᾗ Πατήρ μὲν 4 ᾗ Πατήρ ἄναρχος καὶ ἀγέννητος καὶ ἀεὶ Πατὴρ · νοεῖται, ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχὲς ἀδιαστά 4 έως ὁ μονογενής Υἱὸς τῷ Πατρὶ συνεπινοείται. Δι' · αὐτοῦ δὲ καὶ μετ' αὐτοῦ πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυ ι πόστατον διά μέσου παρεμπεσεῖν νόημα, εὐθὺς στὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλαμβάνεται, οὐχ ὑστερίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ ι τὸν Υἱόν· ὥστε ποτὲ τὸν μονογενῆ δίχα τοῦ • Πνεύματος νοηθῆναι, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ · τῶν ὅλων καὶ αὐτὴ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, · ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς, διὰ δὲ τοῦ ἀλη · θινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν.» Επιστασία. «Τὴν αὐτὴν κανταῦθα δέχου διδασκαλίαν, αἴτιον • μὲν καὶ ἀμφοτέρων τοῦ τε Υἱοῦ καὶ Πνεύματος στὴν Πατέρα κηρύττουσαν, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ μὲν, «οὐ μὴν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διὰ δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκλάμψαν τη • Πνεῦμα δοξάζουσαν.» Αντίρρησις. Αἴτιον μὲν ἀμφοτέρων κανταῦθα τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα ἡ ῥηθείσα κηρύττει περι κοπή, πλὴν ἀλλὰ διάφορον αἴτιον, τοῦ μὲν Υἱοῦ κατὰ τὸ προσεχές, τοῦ δὲ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ Η τοιαύτη διαφορὰ τὸ μὲν τῶν αἰτιατῶν ἐκ μόνου δείκνυσι τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ ἐξ ἀμφοῖν. Εἰ γὰρ ἐκ μόνον ἦταν ἄμφω τὰ αἰτιατά, οὐδὲ διαφόρῳ ἂν τρόπῳ ἦν αἴτιον τὸ αἴτιον. ‹ tate, firmitate, ac bonitatis, quæ extranea sit, ‹ nulla indigentia a creatura Spiritus secernitur. ▸ Animadversio. • Accurate animadvertito, secundum quid Spi- ‹ ritus conjungatur Deo, et secundum quid secer - • natur: et conjungitur quidem illi secundumn in- ‹ creatum, et eumdem unam cum alio habere suæ exsistentiæ causam. Secernitur porro, quod nou ‹ sit genitus ut ille, et quod non ex ipso sed per • ipsum apparuerit. Magnum vero discrimen est ‹ inter bæc du» ex ipso, et per ipsum.» ' Refutatio. Gratiæ quidem tibi habendæ sunt, quod fassus es, Spiritus proprietatem esse, non esse genitum uti est Filius, et per Filium apparere. Hæc enim assertio aperte ostendit, Spiritum non esse ex Patre solo, esset enim et ipse generatus Filius. Quod vero ex Patre per Filium apparet, ex utroque veluti ex uno est omnino Deo. Ex eodem. \ CXII. Si itaque in increata natura intelligantur • res admirabiles et nomina Pater, Filius et Spiri- • tus sanctus, quomodo feri potest, ut quæ de his • inferioribus curiose perscrutans, et exquirens 4 meus intelligit, aliud cum alio conferens, illiquo • præponens propter aliquod temporis intervallum, . de increata, et quæ ante sacula fuit natura con- • cipiet, in qua est Pater absque principio, et in- ‹ genitus, et semper intelligitur esse Pater, ex eodem vero continue absque ulla segregatione ↑ unigenitus Filius una cum Patre intelligitur. ‹ per ipsum et cum ipso antequam inane et absque ‹ ulla subsistentia intellectio intermediet, station ‹ Spiritus sanctus conjuncte concipitur, non post ‹ Filium secundum exsistentiam posterior tempore. Ut aliquo tempore Unigenitus ante Spiri- • tum præintelligatur. Sed ex rerum omuium ‹ causa Deo et ipse principium sui habens, unde et unigenitum lumen est, qui per verum lainen ‹ eluxit. > Animadversio. Eamdem hic quoque accipito doctrinam, cau- ‹ sam utriusque Filii nempe et Spiritus Patrem hic ‹ evulgat: et ex Deo, non ex Filio, sed per Filium «Spiritum eluxisse insinual.» Refutatio. Causam utique utriusque Filii nempe et Spiritus apposita pericope Patrem prædicat, sed alio atque alio modo, Filii ob continuitatem, Spiritus per Filium. Et hoc discrimen causatorum alterum ex solo Patre insinuat, alterum ex utroque. Etenim si ambo causata ex solo Patre essent, causa nòn esset diverso modo causa.

Ex eodem. CXIII. Non oportet imagini servientes præbere • calumniatoribus ansam in exempli imbecillitate. • Non radium ex sole intelligemus, sed ex ingenito • sole alium solem, Filium scilicet simul prima c intellectione per generationem una cum ipso ef- - • fulgentem, eidemque per omnia æqualem pul- • chritudine, virtute, splendore, magnitudine, ‹ claritate, et uno verbo omnibus quæ soli inesse ‹ cernuntur: et rursus aliud simile lumen Spiritum eodem modo, non temporis aliquo intervallo ‹ a genito lumine dissectum; sed per illud splen- • dens, ac hypostaseos causam habens ex primo • illo ac exemplari lumine.» Animadversio. • Agnoscis ne hanc eamdem pericopem eadem • ipsa docere, quæ et antea posita docuit, per Fi- ‹ lium quidem elucere Spiritum, ex primo lumine ‹ Patre şcilicet causam habere decernens? › Refutatio. Vere jam adducta pericope, ex primo lumine, Patre scilicet, Spiritum causam sui habere decernit, verumtamen per Filium, non ex solo Patre ipsten esse manifestat. " Ex oratione ad Ablabium. CXIV. Nam hoc quidem continenter et sine • medio ex prinio est: hoc vero per id, quod im- • mediate, et continenter est ex primo. › Animadversio. • Diligenter hanc pericopem percurrens consi- ‹ dera, ex dictionibus in ea positis nihil aliud, ‹ quam non ex Filio esse Spiritum sanctum do- ‹ cere, continenter ex Patre Filium dicens, por ‹ ipsum autem Spiritum ex Patre. Nihil enim aliud • significare mihi videtur, hoc quidem continen- ‹ ter ex primo, quam non ex continente esse. ▸ Refutatio. Significat quidem præsens pericope, non esse ex continente Spiritum; sed quia ipse non est ex continente, veluti ex prima causa et principio. Verumtamen per continentem ex primo ipsum esse declarans, manifeste ostendit, non ex solo primo ipsum esse. Ejusdem ex laudatione in protomartyrem Stephanum. CXV. Stephanus autem cum esset plenus ‹ Spiritu sancto, vidit gloriam Dei, et unigenitum • Dei Filium. Non enim feri potest, ut inquit Pro- • pheta, ut lumen videatur, nisi in lumine con- • spiciatur: c in lumine enim, inquit, tuo videbi- • mus lumen º. › Si igitur non nisi per lumen fieri ‹ luminis contemplatio potest, quomodo si quis • extra radios versetur, solemn contueri potest? • Quoniam igitur in lumine Patris, hoc est in Spi- • ritu sancto illinc procedente unigenitum conspi10 • Psal. xxxv, Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΙΓ'. «Οὐ γὰρ ἀνάγκη πάσῃ τῇ εἰκόνι δουλεύ • υντας δοῦναι τοῖς συκοφάνταις λαβὴν ἐν τῇ τοῦ • ὑποδείγματος ἀτονίς. Οὐχὶ ἀκτῖνα ἐξ ἡλίου νοή- «σομεν, ἀλλ' ἐξ ἀγεννήτου ἡλίου ἄλλον ἥλιον, ὁμοῦ «τῇ πρώτῃ ἐπινοία γεννητῶς συνεκλάμποντα, καὶ • κατὰ πάντα ὡσαύτως ἔχοντα κάλλει, δυνάμει, • λαμπηδόνι, μεγέθει, φαιδρότητι, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς • τοῖς περὶ τὸν ἥλιον θεωρουμένοις, καὶ πάλιν ἕτερον · τοιοῦτον φῶς, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐ χρονικῷ • τινι διαστήματι τοῦ γεννητοῦ φωτὸς ἀποτεμνόμε- «νον, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς < ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύπου φωι τός. ο Επιστασία. • Συνίης πῶς καὶ ἡ παροῦσα περικοπή, τὰ αὐτὰ • τῇ προλαβούσῃ διδάσκει σε, διὰ τοῦ Υἱοῦ μὲν ἐχε • λάμπειν τὸ Πνεῦμα, ἐκ δὲ τοῦ πρώτου φωτὸς τοῦ • Πατρός δηλονότι, τὴν αἰτίαν ἔχειν αὐτὸ λέ- • γουσα;» Αντίῤῥησις. Αληθῶς καὶ ἡ ῥηθείσα περικοπὴ ἐκ τοῦ πρώτου φωτός, τοῦ Πατρὸς δηλονότι τὸ Πνεῦμα τὴν αἰτίαν λέγουσα ἔχειν, διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ, οὐκ ἐκ μόνου εἶναι αὐτὸ δηλοῖ τοῦ Πατρός. Ἐκ τοῦ πρὸς Ἀβλάβιον. ΡΙΔ'. «Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ · δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ο Επιστασία. • Ἐπιμελῶς τὴν παροῦσαν περικοπὴν ἀναγνούς, • ἀναλόγισαι, πῶς διὰ τῶν ἐν ταύτῃ λέξεων οὐδὲν • ἕτερον ἢ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα διδάσκει • ὁ ἅγιος, προσεχῶς εἰπὼν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υΐν, • δι' αὐτοῦ δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Οὐδὲν • γὰρ ἄλλο σημαίνειν δοκεῖ μοι τὸ, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ἀλλ᾽ ἢ τὸ μὴ ἐκ τῶ • προσεχῶς εἶναι. Αντίῤῥησις. Σημαίνει μὲν ἡ παροῦσα περικοπὴ μὴ εἶναι ἐκ τοῦ προσεχῶς τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ εἶναι αὐτὸ ἐκ τοῦ προσεχῶς, ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας καὶ ἀρχῆς· διὰ δὲ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου αὐτὸ εἶναι στο μαίνουσα, δηλοῖ μὴ ἐκ μόνου τοῦ πρώτου εἶναι αὐτό. Ἐκ τοῦ εἰς τὸν πρωτομάρτυρα ἅγιον Στέφανο έγκω του. ΡΙΕ'. «Στέφανος δὲ, πλήρης Πνεύματος ἁγίου, • εἶδε δόξαν Θεοῦ, καὶ τὸν Μονογενή τοῦ Θεοῦ. Οὐ • γάρ ἐστι, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, φῶς ὀφθῆναι, 4 μὴ ἐν τῷ φωτὶ καθορώμενον. • Ἐν γὰρ τῷ φωτί 4 σου, ο φησίν, ο οψόμεθα φως.» Οὐκ ἐνδέχε- «ται, εἰ μὴ ἐν τῷ φωτι γενέσθαι τὴν τοῦ φωτὸς • θεωρίαν. Πῶς ἐστιν ἀπιδεῖν εἰς τὸν ἥλιον, ἔξω • τῶν ἀκτίνων γενόμενον; Ἐπεὶ οὖν ἐν τῷ φωτὶ • τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἀγιῳ, · τῷ ἐκεῖθεν ἐκπορευομένῳ, τὸ μονογενές καθοράļ

κ ται· διὰ τοῦτο προκαταυγασθεὶς τῇ δόξῃ τοῦ: citur lumen, idcirco gloria Spiritus prius illumi • Πνεύματος ἐν περινοίᾳ τῆς τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ · δόξης ἐγένετο. Ἐπεὶ πῶς τὴν Εὐαγγελικὴν φωνὴν · ἀληθεύειν φήσομεν, ὅτι ο Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε ι πώποτε; ν Επιστασία. • Σημείωσαι κάνταῦθα τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα · ἐκπορευόμενον.» Αντίῤῥησις. Ἐκ τοῦ Πατρὸς μὲν τὸ Πνεῦμα λέγει εκπορευόμενον καὶ ἡ ῥηθεῖσα περικοπή. Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ Πνεύ ματι τῷ ἐκεῖθεν ἐκπορευομένῳ δηλοῖ τὸ μονογενές φῶς καθορᾶσθαι, πῶς ἂν εἴη ἐν τῷ Πνεύματι καθο ρώμενον ὁ Μονογενής, εἴπερ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς φῶς ἐκ φωτός, καὶ οὐχὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐκ Πατρός; ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ. Τοῦ ἁγίου Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου ἀπὸ τῆς περί θείων ὀνομάτων πρὸς Τιμόθεον ἐπιστολῆς β' κεφαλαίου. ΡΙΓ'. < "Εστι δὲ καὶ διάκρισις ἐν ταῖς ὑπερουο σίοις θεολογίαις, οὐχ ἦν ἔφην μόνον, ὅτι κατ' αὐτ ι τὴν τὴν ἔνωσιν ἀμιγῶς ἵδρυται, καὶ ἀσυγχύτως • ἑκάστη τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ · τὰ τῆς ὑπερουσίου θεογονίας οὐκ ἀντιστρέφει · πρὸς ἄλληλα. Μόνη δὲ πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεό · τητος ὁ Πατήρ, οὐκ ὄντος Υἱοῦ τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ δ • Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ, φυλαττόντων δὲ τὰ οἰκεῖα τῶν · ὑμῖν εὐαγῶς ἑκάστῃ τῶν θεαρχικῶν ὑποστά Η σεων. Επιστασία. • Ακουσον καὶ τοῦ πολλοῦ τὰ θεῖα Διονυσίου, ι μόνον τὸν Πατέρα ῥητῶς πηγὴν τῆς ὑπερουσίου · θεότητος, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος δηλαδή, δαγ · ματίζοντος. Αντίρρησις. ‹ natus plena nientis comprehensione, et Patris et • Filii gloriam percipit. Nam quomodo alioquin • dictum evangelicum: «Deum nemo vidit unquam, • verum esse dicemus 9, Animadversio. Nota hic quoque ex Patre Spiritum proce- ‹ dentem. > Refutatio. Ex Patre dicit Spiritum procedere etiam adducta pericope. Cum vero in Spiritu inde procedente manifestet lumen unigenitum conspici, quanam ratione in Spiritu Unigenitus conspici poterit, si ex solo Patre lumen ex lumine, et non per Filium Spiritus esset ex Patre? DICTA SANCTI DIONYSII. S. Dionysii Areopagitæ de divinis nominibus epistola ad Timotheum cap. 2. CXVI. • Quin etiam est in superessentialibus • Dei nominibus distinctio, qua non tantum, ut • dixi, secundum ipsam unionem qualibet præci- • puarum personarum impermista, atque incone. fusa ponitur, verum etiam ea, quæ supersub- ● stantialis illius divinæ generationis sunt, inter se· • minime reciprocantur, Adeo ut solus Pater fons- ‹ sit in supersubstantiali deitate, atque ita Pater c non sit Filius, neque Filius sit Pater, sed cui- ‹ cunque divinarum personarum propriæ suæ laue des inviolata conserventur. Animadversio. • Audis in rebus divinis exponendis acutissi - ‹ mum Dionysium ipsissimis verbis solum Patrem superessentialis deitatis, Filii nempe et Spiritus, + fontem decernere? › Refulatio. Nisi voluntate obstinatiore, et consilio affirma tiore scripto tradita Patrum dicta intelligere contenderes, vel ex sola hac producta auctoritate percipere poteras, nihil Patris absque principio cansam lædere, qui dicit Spiritum etiam ex Filio. Quemadmodum enim hic solus fons superessentiaΕἰ μὴ πρὸς πεισμονὴν ἰδιόρρυθμον ἐκλαμβάνειν τὰ γραφικὰ ἡβούλου ῥητὰ, εἶχες ἂν ἐκ μόνης τῆς ήδη ῥηθείσης περικοπής διαγνώναι ὡς οὐδέν τι τὴν άναρχον αἰτίαν λυμαίνεται τοῦ Πατρὸς ὁ λέγων τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ως γὰρ ἐνταῦθα μόνη πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται, τοῦτο δ' οὐκ ἄλλοθεν πάντως, ἀλλὰ lis deitatis Pilii Pater asseritur, et hoc prorsus διὰ τοῦ ἀμέσως, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα πηγάζει σθαι ἐκ Πατρός· οὕτω καὶ ἔνθα ἂν τῆς Γραφῆς εὐ ρίσκηται λεγόμενος ὁ Πατήρ αίτιος τοῦ Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος, καὶ ἀρχὴ καὶ ῥίζα Υἱοῦ τε καὶ Πνεύ ματος, οὐδέν τι ἐκεῖσε προσίσταται λέγεσθαι, τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τῆς μὲν ἀνάρχου αἰτίας τῷ Πατρὶ τηρουμένης, τοῦ Υἱοῦ δὲ καθόσον ἥκει εἰς τὴν διὰ, παραλαμβανομένου ἐπὶ τῇ προόδῳ τοῦ Πνεύματος. Εκ τῆς αὐτῆς. ΡΙΖ'. ι Πάλιν ὅτι μέν ἐστι πηγαία θεότης ὁ Πατ · τὴρ, ὁ δὲ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς θεογόνου θεότη * τος, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, βλαστοί θεόφυτος, καὶ • οἷον ἄνθη καὶ ὑπερούσια φῶτα, πρὸς τῶν ἱερῶν non aliunde, sed ex eo quod non immediate, sed per Filium Spiritus dicitur ex Patre emanare: pari modo ubi scriptum invenitur, Patrem esse causam Fiki et Spiritus, et principium et radicem Filii et Spiritus, nihil aliud datur intelligi, nisi Spiritum esse etiam ex Pilio; causa absque principio Patri reservata, Pilioque quantum ad præpositionem per pertinet assumpto, in processione Spiritus. Ex eadem. Rursum a Scripturis sacris accepimus ‹ Patrem quidem esse originem in divinis, Filium «vero et Spiritum sanctum, quasi Dei prolem, vel si dictu fas sit, quasi germina divina ac lumina

JOAN. YECCI CP. PATRIARCHE • supersubstantialia exsistere: quonam autem pa- ι λογίων παρειλήφαμεν· ὅπως δὲ ταῦτά ἐστιν, οὔτε ● eto sese habeant, neque eloqui neque intelligere· εἰπεῖν οὔτε ἐννοῆται δυνατόν. ο • valemus. > Animadversio. Vides hanc quoque auctoritatem cum præcedente doctrina concordare? et Patrem deitatis «fontem, Filium et Spiritum illius germina, vel • flores, vel lumina, tanquam qui ambo ex una • illa, prorsus asserentem?- Refutatio. Ex uno quidem fonte ambo causata jam adducta deprædicat doctrina. Verumtamen illa alio atque alio modo ex uno illo fonte provenire intelligere, exemplum hoc nec obstat nec impedit. Neque enim hic, ut multi contendunt, germina a Den sat: Filius et Spiritus nuncupantur, quod inde divisim discreta enascuntur, et tanturn non invicem separata, ut in rebus creatis, et sensui subjacentibus cernitur, sed quod solum enascantur. Neque enim simpliciter causati, et modi causati sententiam dictio similis exprimit. Quod plane intelligent, qui attentius mentem fixerint, quod hic originen Patrem non vocaverit, licet ab hoc dicendi modo' in aliis non abstinuit. Fontem vero deitatis Patrem sanctus nuncupans, germinum, et forum et luminum nomine, que inde oriantur eausata manifestavit: quoruin nihil admodum in se continet, quod fonti proportione respondeat. Et bic etiam palam fit, simpliciter causatum, non vero causati modum hoc in loco sanctum exprimere, cum alia scripto tradita dicta non reproben - tur, quæ uti sese habeant causata inter se, et erga causam demonstrant, asserentia nunc quidem: • Hoc quidem contigue ex primo, hoc vero per illud, quod contigue est ex primo: nunc: chuago Patris Filius, imago vero Filii Spiritus.» Et iterum: e Filius quidem operatio Patris est, Spiritus vero operatio Filii, et: «Filius quidem facies Patris, Spiritus vero facies Filii:» et alia, quibus manifesto concluditur, non immediate, sed per Filium esse Spiritum ex Patre. Επιστασία. • Ορᾷς τῇ προλαβούσῃ διδασκαλίᾳ καὶ ταύτην • συνάδουσαν, καὶ τὸν μὲν Πατέρα πηγαίαν θεότητα, • τὸν δὲ Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα βλαστοὺς ἐκείνης, ἢ • ἄνθη, ἢ φῶτα, ὡς ἐκ μιᾶς πάντως ἐκείνης καὶ • ἄμφω κηρύττουσαν;» Αντίρρησις.. Ἐκ μιᾶς μὲν πηγῆς καὶ ἄμφω τὰ αἰτιπτὰ καὶ ἡ ῥηθεῖσα κηρύττει διδασκαλία. Πλὴν ἀλλὰ τοῦ νοεί. σθαι διαφόρως αὐτὰ ἐκ τῆς μιᾶς ἐκείνης πηγής προερχόμενα οὐδέν τι γέγονεν ἐμποδὼν τὸ παρά δειγμα. Οὐ γὰρ ὡς οἱ πολλοὶ βούλονται βλαστοί θεόφυτοι ἐνταῦθα ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ εἰπόντι ἁγίῳ ὠνομάσθησαν, διὰ τὸ διεχῶς ἐκεῖθεν ἐκφύναι, καὶ οἷον διῃρημένως, ὡς ἐνταῦθά ἐστιν ὅτε ἐν τοῖς κάτω τούτοις καὶ φαινομένοις εὑρίσκεται, ἀλλὰ διὰ μόνον αὐτὸ τὸ ἐκφῦναι. Τοῦ γὰρ ἁπλῶς αἰτιατοῦ, καὶ οὐ τοῦ πῶς αἰτιστοῦ τὴν ἔννοιαν ἡ λέξις αὕτη παρίστησι. Καὶ συνιδεῖν ἔστι τοῦτο τοῖς προσεκτικά τερον διασκοπουμένοις ἐκ τοῦ μὴ ῥίζαν ἐνταῦθα τὸν Πατέρα καλεῖν, καίτοι γε ειρημένον οὕτως ἐν ἄλλοις. Πηγαίαν γὰρ θεότητα ὁ ἅγιος τὸν Πατέρα εἰπὼν, τῷ τῶν βλαστῶν καὶ ἀνθέων καὶ φώτων ὀνόματι τὰ ἐκεῖθεν ὄντα αἰτιατὰ παρεδήλωσεν· ὧν οὐδὲν ὡς πρὸς τὴν πηγὴν ἔχει σχέσιν ἀνάλογον. Καὶ ἔστι δῆλον ἐντεῦθεν τὸ ἁπλῶς αἰτιατὸν, καὶ οὐ τὸ πῶς αιτιατὸν ἐμφαίνειν ἐνταῦθα τὸν ἅγιον, μηδέν τι τῶν ἄλλων ἀποδοκιμαζομένων γραφικών χρήσεων, αἵτινες, ὅπως ἔχουσι τὰ αἰτιατὰ πρός τε ἄλληλα καὶ πρὸς τὸ αἴτιον ἐμφαίνουσαι, νῦν μὲν ἔλεγον 4 Τὸ μὲν προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχώ; ἐκ τοῦ πρώτου· νῦν δὲ ὡς • Εἰκὼν μὲν τοῦ Πατρὸς ὁ Υιός, εἰκὼν δὲ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα.» Καὶ πάλιν ὁ μὲν Υἱὸς ἐνέργεια τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐνέρ γεια τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁ μὲν Υἱὸς πρόσωπον τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὰ ἄλλα, ἐξ ὧν ἀναφαίνεται τὸ μὴ ἀμέσως, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός. Ejusdem os Epistola ad Timotheum de mystica Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ τῆς περὶ μυστικῆς θεολογίας theologia, cap. 3. CXVII. «In theologicis quidem informationibus D. ‹ ea, quæ affirmantis theologiæ propria sunt cele- ● bravimus; quomodo divina bonaque natura una ‹ dicatur, quomodo trina; quænam secundum • illam Palermitas dicatur, et quaenam Filiatio, ← quidve velit sibi illa divina Spiritus denomina- ‹ tio: quomodo ex immateriali, et individuo modo ‹ cordialia ista bonitatis lumina pullularint, et in ‹ ipso, et in se ipsis, et in se mutuo coæterna • propagationi mansione nusquam digrediendo • permanserint. › Animadversio. Nota etiam hic ex immateriali et individuo ‹ bono ambo cordialia lumina pullulasse, non vero • unum ex duobus. › πρὸς τὸν αὐτὸν Τιμόθεον ἐπιστολῆς, τρίτου κεφαλαίου. ΡΙΗ. • Ἐν μὲν οὖν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσι • τὰ κυριώτατα τῆς καταφατικῆς θεολογίας υμνήσας • μεν· πῶς ἡ θεία καὶ ἀγαθὴ φύσις ενικὴ λέγεται, • πῶς τριαδική, τίς ἡ κατ' αὐτὴν λεγομένη Πατρό- • της τε καὶ Υἱότης, τί βούλεται δηλοῦν ἡ τοῦ Πνεύ • ματο; θεολογία, πῶς ἐκ τοῦ ἀΰλου καὶ ἀμερούς • ἀγαθοῦ τὰ ἐγκάρδια τῆς ἀγαθότητος ἐξέφυ φῶτα, • καὶ τῆς ἐν αὐτῷ τε καὶ ἐν αὐτοῖς καὶ ἐν ἀλλήλοις • συναϊδίου τῇ ἀναβλαστήσει μονῆς ἀπομεμένηκεν • ἀνεκφοίτητα. Επιστασία. • Σημείωσαι κἐνταῦθα ὅτι ἐκ τοῦ αύλου καὶ ἀμετ · ροῦς ἀγαθοῦ, καὶ ἄμφω τὰ ἐγκάρδια ἐξέφυ φῶτα, • οὐ μὴν τὸ ἓν ἐκ τῶν δύο,

Refutatio. Quemadmodum verum est, adductam pericopem manifestare ex immateriali et individuo bono ambo hæc lumina cordialia pullulasse, ita verum quoque est ex hac eadem, uti et ex præcedente auctoritate indicari, sanctum simpliciter causatum ex primo, quæ est prima causa, hæc causata cordialia bonitatis lumina nuncupasse. Et hoc inde dignoscetur: cum propheticum illud dictum: • Eructavit cor meum verbum bonum, ' > de sola Filii generatione omnes interpretes exposuere: quemadmodum et illud c Spiritus oris Patris Spiritum sanctum» de Spiritus exsistentia. Si sanctus voluisset proprio nomine utriusque exsistentiam compellare, nunquam communi, et intefinito nomine cordialia bonitatis lumina, et ambo causata vocasset. Sed ipsam unam causam, Patrem, inquam, si proprio nomine compellare voluisset, ex eo nempe causam decernere, nunquam sic simpliciter Deitatem divinorum genitricem appellasset. Namque divinorum genitor tautum Pater est, quod Deum Filium generat. In eo vero quod emittit Spiritum, neque divinorum genitor, neque Pater pater est. Tum siquidem vere Spiritus esset Filius, si Spiritus Pater Deus esset, et, si ex eu quod causa Spiritus est, divinorum genitor vocaretur. Et hæc quidem exquisita theologia ratio poscit. Tu vero illud alio atque alio modo Patrem causam esse eorum, quæ ex eo sunt, necnon et Αντίρρησις. Ὥσπερ ἐστὶν ἀληθὲς, καὶ τὴν ἤ η ῥηθεῖσαν περικοπὴν δηλοῦν ἐκ τοῦ ἀθλου καὶ ἀμεροῦς ἀγαθοῦ καὶ ἄμφω τὰ ἐγκάρδια ἐκφύναι φῶτα, οὕτως ἐστὶν ἀλη θὲς δηλοῦσθαι καὶ ἐξ αὐτῆς, ὥσπερ οὖν κακ τῆς προῤῥηθείσης, ὡς ὁ ἅγιος τὸ ἁπλῶς αἰτιατὸν ἐκ τοῦ πρώτου τὸ πρῶτον αἴτιον, ταῦτα τὰ αἰτιπτὰ, εγκάρ διὰ τῆς ἀγαθότητος ταῦτα φῶτα ὠνόμασε. Καὶ τοῦτο ἐντεῦθεν διαγνωσθήσεται· ἐπειδὴ τὴν προφητικήν ἐκείνην ῥῆσιν, τὴν λέγουσαν, «Έξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγαθὸν, εἰς μόνην τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν ἀπαξάπαντες ἐξελάβοντο οἱ ἐξηγηταί· ὥσπερ οὖν καὶ τὴν λέγουσαν ο Πνεῦμα στόματος τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον» εἰς τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρ ξιν. Είπερ κυριολεκτῆσαι ὁ ἅγιος τὴν ἑκάστου ἡδού λετο ὕπαρξιν, οὐκ ἂν κοινῷ καὶ ἀδιορίστῳ ὀνόματι εγκάρδια τῆς ἀγαθότητος φῶτα καὶ ἄμφω τὰ αἰτιατὰ κατωνόμασεν. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ ἐν αἴτιον, τὸν Πα τέρα φημί, εξ κυριολεκτικῶς ἡβούλετο τὴν ἐξ αὐτοῦ θεολογῆσαι αἰτίαν, οὐκ ἂν ἁπλῶς οὕτω θεογόνον ἔφη θεότητα. Θεογόνος γὰρ ὁ Πατὴρ κυρίως, ὅτι Θεόν γεννᾷ τὸν Υἱόν. Κατὰ δὲ τὸ ἐκπέμπειν Πνεῦμα ούτε θεογόνος οὔτε πατὴρ ὁ Πατήρ. Η γὰρ ἂν Υἱὸς ἦν καὶ τὸ Πνεῦμα, εἰ καὶ τοῦ Πνεύματος Πατὴρ ἦν ὁ Θεός, καὶ, εἶγε καὶ κατὰ τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος, Θεογόνος ἐλέγετο. Καὶ ταῦτα μὲν βούλεται ἡ ἀκρίβεια. Σὺ δὲ τὸ διαφόρως αἴτιον εἶναι τῶν ἐξ αὐτοῦ τὸν Πατέρα, καὶ διαφόρως ἐκ τοῦ πρώτου αἰτίου εἶναι τὰ αἰτιατὰ παρορῶν, ἄνω καὶ κάτω τὸν λόγον ὑποτίθη: τῷ ἀκροατῇ σημειοῦσθαι, ὡς ἐν αἴτιον diverso modo ex prima causa causala esse non Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ὁ Πατήρ. ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΜΑΞΙΜΟΥ. Τοῦ ἁγίου Μαξίμου ἀπὸ τῶν ἑπτακοσίων γ στικῶν καὶ θεολογικῶν κεφαλαίων κεφάλαιον † τῆς ἑκατοντάδος. ΡΙΘ'. «Εἰ λόγος προκαθηγείται τῆς τῶν ὄντων · γενέσεως, ούτε ἦν, οὔτε ἔσται τοῦ Λόγου Λόγο; ο ανώτερος. Λόγος δὲ οὐκ ἄνους ἢ ζωῆς ἄμοιρος, • ἀλλ' ἔννους καὶ ζῶν, ὡς γεννώντα νοῦν ἔχων · οὐσιωδῶς ἐνυπάρχοντα, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο Επιστασία. • Ορα καὶ τὸν τῆς εὐσεβείας ὁμολογητὴν τοῦτον • ἅγιον, ἐνυπάρχον τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, οὐ μὴν • τούτου ἐκπορευόμενον δογματίζοντα, ο Αντίρρησις. Ἀλλ᾽ ἐνυπάρχον τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, οὐ δοτὸν, οὐδ᾽ ἐπακτὸν κατὰ τὴν θεότητα, φυσικῶς δὲ καὶ οὐσιωδῶς ἐνυπάρχει αὐτῷ. Τὸ δὲ φυσικῶς, καὶ οὐχὶ δοτόν, οὐδὲ ἐπακτὸν ἐνυπάρχον τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, ὡς δι' αὐτοῦ ὑπάρχον ἐνυπάρχει αὐτῷ. Τῆς αὐτῆς ἐπατοντάδος κεφάλαιον ε'. ΡΚ'. «Εις Θεὸς ἑνὸς Υἱοῦ γεννήτωρ, Πατήρ, • καὶ Πνεύματος ἑνὸς ἁγίου πηγή, μονὰς ἀσύγ 10 Psal. LXIV. intelligens, sed confundens susque deque, auditorí suggeris, ut notel unam esse causam Filii et Spiritus Patrem. SANGTI MAXIMI DICTA. S. Maximi ex septingentis grostis et theologicis capitibus. Tertiæ centuria cap. 3. CXIX. «Si verbum præcodit eorum, quæ sunt, • generationem, plane neqne erat, neqne erit • Verbo Verbum superius. Verbum vero absque • mente non est, neque vitæ expers, sed intelligens ‹ et vivens, tanquam quod mentem sibi innatam • possidet Spiritum sanctum. › Animadversio. ● Vide etiam pietatis hunc homologetam Max'- ‹ mum, Spiritum inesse Fifio, non vera ex ea ⚫ procedere decernentem. > Refutatio. Sed Spiritus, qui inest Filio, non deditur, ne que adventitius est secundum divinitatem, sod naturaliter et essentialiter illi inest. Qui vero naturaliter, et non deditus neque adventitius Filio inest Spiritus, uti per ipsum exsistens illi inest. Ejusdem centuriæ cap. 4. CXX. • Unus Deus unius Filii genitor Pater, et • Spiritus unius sancti fons, unitas inconfusa, et

JOAN. SECCI CP. PATRIARCH.E • trinitas indivisa; mens absque principio, solius • χυτος, καὶ τριὰς ἀδιαίρετος, νοῦς ἄναρχος, μόνον • μόνος οὐσιωδῶς ἀνάρχου λόγου γεννήτωρ, καὶ • μόνης ἀϊδίου ζωῆς καὶ Πνεύματος αγίου πηγή. ⚫ sola essentialiter absque principio, Verbi geni- ‹ trix, et solius perpetuæ vitæ, et Spiritus sancti ‹ fons. > Animadversio. ‹ Discito ab hoc quoque divino Patre, amborum ‹ causam et Filii et Spiritus Patrem, illius ut ge- ‹ nitorem, hujus uti fontem assertum fuisse. › Refutatio. Diversam tandem causam Filii et Spiritus Patrem fateris, įllius ut genitorem, hujus ut fontem. Si itaque et Filii et Spiritus contigua causa est, ubinam est in Patre causæ discrimen? Quare adnotandum tibi est qua ratione sanctus ex Patre Spiritus exsistentiam, cum Patrem fontem vocaverit aperuit; at cum inveneris et Filium fontem Spiritus sancti dictum, ne in aliud tempus protrabas fateri, Spiritum esse etiam ex utroque. Etenim si, uti sanctus Cyrillus refert: ‹ Omnium naturalium bonorum Patris particeps est Filius, umam si excipias paternitatem, Pater autein Spiritus non est. Quomodo vero cum Patre non communicabit in emanatione Spiritus, si duo fontes non sunt, sed unus fons Spiritus Pater et Filius? Ex colloquio Orthodoxi et Macedoniani. g Επιστασία. • Ακουε καὶ παρὰ τούτου τοῦ θείου Πατρὸς απ- «τιον καὶ ἀμφοῖν, τοῦ τε Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, 4 τὸν Πατέρα, τοῦ μὲν ὡς γεννήτορα, τοῦ δὲ ὡς • πηγὴν κηρυττόμενον.» Αντίρρησις. Διάφορον τέως αἴτιον Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα ὁμολογεῖς, τοῦ μὲν, ὡς γεννήτορα, τοῦ δὲ, ὡς πηγήν. Εἰ γοῦν καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύ ματος κατὰ τὸ προσεχές ἐστιν αἴτιος, ποῦ τὸ ἐν τῷ Πατρὶ διάφορον τῆς αἰτίας; Δεῖ δὲ σημειώσασθα σε, ὅπως ὁ ἅγιος τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὕπαρξιν τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ τὸν Πατέρα πηγὴν καλέσαι δεδήλωκεν, ἵν' ὅταν εὑρίσκῃς καὶ τὸν Υἱὸν πηγὴν τοῦ ἁγίου λεγόμενον Πνεύματος, μὴ ἀναβάλλῃ ὁμολογεῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐξ ἀμφοῖν. Εἰ γὰρ κατὰ τὴν ἅγιον Κύριλλον • Πάντων τῶν φυσικῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς κοινωνός ἐστιν ὁ Υἱὸς ἄνευ τοῦ Πατὴρ εἶναι, Πατήρ μὲν οὐκ ἔστι τοῦ Πνεύματος· τῷ δὲ Πατρὶ πῶς ἂν εἰς τὸν τοῦ Πνεύματος οὐ κοινωνή σεις πηγασμόν, εἴ γε μὴ δύο πηγαί, ἀλλὰ μία πηγή τοῦ Πνεύματος ὁ Πατήρ εἰσι καὶ ὁ Υἱός; Ἀπὸ τῆς ἐκ προσώπου ᾿Ορθοδόξου, καὶ Μακεδονιανοῦ συντεθείσης διαλέξεως. ' CXXI. «A. Potesne mili ostendere quonam in • loco scriptum est, Deum esse Spiritum? Quid me ‹ multis hac atque illa circumfers? B. Si primum • quidem sancti apostoli agnoverunt Spiritum tum • postea Filium, recte et tu quoque cognitioni • Filii cognitionem Spiritus præponis. Quod si c prius ipsis innotuit Filius, deinceps Spiritus, • prius tu quoque agnosce Filii deitatem, et fum • assequeris et Spiritus cognitionem. A. Scio et ‹ credo Deum esse Filium, ex Deo et Patre geni- ‹ tum, totum ex toto. B. Igitur ex essentia. A. Mic nime genitum. B. Qua ergo ratione dicis ipsum ‹ totum ex toto, sicuti angelorum quemlibet, et ‹ aliarum creaturarum? A. Sed Filius uniger.itus ‹ est. B. Propterea eum dicis unigenitum, quod ‹ nullus alius talis est; vel quod solus ex essen- • lia genitus est. A. Quod nullus alius talis est. D. B. Dicito igitur Spiritum sanctum unigenitum ‹ Filium, neque enim est aliud simile. A. Absit 4 hoc. B. Non igitur quod solus talis est unigeni- ‹ tus dicitur, sed quod solus ex essentia natus ‹ est. Non est ex essentia Dei Spiritus? B. Quis ‹ negat? A. Ergo et ipse Filius est. B. Sed Filius • ex essentia genitus est, proptereaque unigenitus • Filius est, Spiritus vero ex essentia procedit: • Spiritus enim ex me procedit scriptum est, non ‹ vero natus est. A. Et quænam est differentia generationis et processionis? B. Qui differentiam novit, et modum generationis et processionis ‹ novit. Neminem vero generationis modum agno- • scere Propheta clamat; ‹ Generationem ejus quis ΟΚΑ'. «Α. Έχεις μοι δεῖξαι, που γέγραπται Θεὸς τὸ Πνεῦμα; Τί με περιάγεις πολλά; Β. Εἰ • μὲν πρῶτον ἔγνωσαν οἱ ἅγιοι ἀπόστολοι τὸ Πνεῦμα · καὶ τότε τὸν Υἱόν, καλῶς καὶ σὺ ἐπιζητεῖς τὴν • τοῦ Πνεύματος γνῶσιν πρὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ γνώ < σέως· εἰ δὲ πρότερον εγνώσθη αὐτοῖς ὁ Υἱὸς, καὶ «τότε τὸ Πνεῦμα, πρότερον καὶ αὐτὸς ἐπίγνωθι τὴν τοῦ Υἱοῦ θεότητα, καὶ οὕτω μαθήσῃ καὶ τὴν • τοῦ Πνεύματος γνώσιν. Α. Οίδα καὶ πιστεύω ὅτι • Θεός ἐστιν ὁ Υἱὸς, ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς γεν • νηθεὶς ὅλος ἐξ ὅλου. Β. Οὐκοῦν ἐκ τῆς οὐσίας. «Α. Ο. Β. Οὕτως οὖν αὐτὸν λέγεις ὅλον ἐξ ὅλου, • ὡς ἕκαστον τῶν ἀγγέλων καὶ τῶν ἄλλων κτισμά ι των; Α. Αλλ' ὁ Υἱὸς μονογενής ἐστιν. Β. Διὰ • τοῦτο αὐτὸν λέγεις Μονογενῆ, ἐπεὶ ἄλλος τοιοῦτος • οὐκ ἔστιν· ἡ ἐπεὶ μόνος ἐκ τῆς οὐσίας γεγέννηται A. Ἐπεὶ ἄλλος τοιοῦτος οὐκ ἔστιν. Β. Εἰπὲ οὖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μονογενῆ Υἱόν· άλλο γάρ • τοιοῦτον οὐκ ἔστι. Α. Μὴ γένοιτο. Β. Οὐκ ἄρα · διὰ τὸ μόνον τοιοῦτον αὐτὸν εἶναι Μονογενής λέ- · γεται, ἀλλ' ἐπειδὴ μόνος ἐκ τῆς οὐσίας γεγέννηται. «Α. Οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα; • Β. Καὶ πάνυ. Α. Καὶ αὐτὸ ἄρα Υιός. Β. 'Αλλ' ὁ • μὲν Υἱὸς ἐκ τῆς οὐσίας γεγέννηται, διὰ τοῦτο • μονογενής Υἱός, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας < ἐκπορεύεται. «Πνεῦμα γὰρ παρ' ἐμοῦ ἐκπορεύε ι και ο γέγραπται, οὐ γεγέννηται. Δ. Καὶ τίς ἡ • διαφορὰ τῆς γεννήσεως καὶ τῆς ἐκπορεύσεως; • Β. Ο τὴν διαφορὰν εἰδὼς καὶ τὸν τρόπον τῆς • γεννήσεως καὶ τῆς ἐκπορεύσεως οἶδεν. Οτι δὲ · οὐδεὶς οἶδε τὸν τρόπον τῆς γεννήσεως ὁ προφή

• της βοᾷ «Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται;» · Α. Καὶ πῶς οὖν λέγεις ὅτι ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τῆς οὐ · σίας γεγέννηται, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκπορεύεται; Β. • Τὰ γεγραμμένα λέγω. Καὶ σὺ λέγε, καὶ οὐ κιν- • δυνεύσεις. Α. Που γέγραπται, ἐκ τῆς οὐσίας; Β. . Ὅτι πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ γέγραπται καὶ σὺ ὁμο • λογείς. Δ. Καὶ ὁμολογῶ. Μὴ οὖν ἐκ τῆς οὐσίας · τὰ πάντα; Β. Οὐχὶ, μὴ γένοιτο. 'Αλλ' ὅτι πάνε 1 των ὄντων ἐκ τοῦ Θεοῦ, οὗτος μονογενής Υιός, • πολλῶν ὄντων υἱῶν, ἡ μὴν ἐκ τῆς οὐσίας δῆλόν ι ἐστιν. Δ. Μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα μονογενής Υιός ι ἐστιν; Β. Καὶ νῦν λέγω, μὴ γένοιτο εἰπεῖν. 'Αλλο ὥσπερ πολλῶν ὄντων υἱῶν, τοῦτον ἔγνωμεν ἐκ ι τῆς οὐσίας, διὰ τὸ λέγειν τὸν Πατέρα, ο Οὗτός · ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ο οὕτω καὶ τὸ • Πνεῦμα ἔγνωμεν ἐκ τοῦ Πατρὸς, διὰ τὸ, πολλῶν • όντων πνευμάτων, λέγειν τὸν Πατέρα, ο Εκχεώ · ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα. η "Αλ- • λως γὰρ οὐ δύναται χωρισθῆναι τῶν ἄλλων ἁγίων • Πνευμάτων, καὶ συναφθῆναι τῷ Πατρὶ, εἰ μὴ τῷ ι λόγῳ τῆς οὐσίας. Α. Ὁ γὰρ Πατήρ ἐστιν, ὁ λέ- • γων, «Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου;» Β. • Καὶ πάνυ. Α. Καὶ πόθεν τοῦτο; Β. Παῦλος ὁ • ἀπόστολος λέγει, «Οτε γὰρ ἐπεφάνη ἡ χάρις • τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν οὐκ ἐξ ἔργων, ὧν · ἐποιήσαμεν ἡμεῖς ἐπὶ τῆς γῆς, ἀλλὰ κατὰ τὸ πολὺ • ἔλεος αὐτοῦ ἀναγεννήσας ἡμᾶς διὰ λουτροῦ πα • λιγγενεσίας, καὶ ἀνακαινώσεως Πνεύματος, εξ ι ἐξέχεεν ἐφ' ἡμᾶς διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ.» Τί; ἐξέχεε · διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ; δηλονότι ὁ εἰπὼν, ο Ἐν ταῖς ·· ἐσχάταις ἡμέραις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου. • Δ. Οὐχ ὁ Υἱός οὖν δίδωσι τὸ Πνεῦμα; Β. "Ηκου ο σας ὅτι ὁ Πατήρ διὰ τοῦ Υἱοῦ δίδωσι τὸ Πνεῦμα ἀμέλει τοῦ Πατρὸς εἰρηκότος, ο Ἐν ταῖς ἐσχάταις · ἡμέραις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου,» Ο Υιός ι ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν λέγειν λάβετε Πνεῦμα ἅγιον,» Επιστασία. • Καὶ ἐν ταύτῃ τῇ πραγματείᾳ τὰ αὐτὰ διδάσκει ι ὁ ἅγιος ἐκ τοῦ Πατρὸς φανερῶς τὴν τοῦ Πνεύμα 4 τος δογματίζων ἐκπόρευσιν, τὴν δὲ τούτου δόσιν · διὰ τοῦ Υἱοῦ. Αντίῤῥησις. Καὶ μὴν ἐνταῦθα τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκχεόμετον διὰ τοῦ Υἱοῦ διδόμενον ἔφη. Η γοῦν ὡς παρά τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχον ἔσται τὸ Πνεῦμα, παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκχεόμενον, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ δια δόμενον· ἢ, ἐὰν μὴ ἡ ἔκχυσις καὶ ἡ δόσις ἀκολου θοῖεν τῇ ὑπάρξει, ἄλλο ζητηθήσεται πρόσωπον, ἐξ ούπερ τὸ Πνεῦμα ὑπάρχον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχεῖται διδόμενον. ΡΗΣΕΙΣ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣΟΛΥΜΩΝ. Τοῦ ἁγίου Σωφρονίου πατριάρχου Ιεροσολύ μων ἐκ τοῦ παρ' αὐτοῦ σταλέντος εἰς Ρώμην συνοδικοῦ. ΡΚΒ. «Πιστεύω τοίνυν, μακάριοι, καθάπερ · ἀρχῆθεν πεπίστευκα, εἰς ἕνα Θεόν παντοκράτορα, ts Act. vult, 33. enarrabit"! 3 A. Et qua ratione dicis, Filium • ex essentia genitum esse, Spiritum vero proce- ‹ dere? B. Que scripta sunt, recito. Tu eadem ‹ dicito, et in vado eris. A. Ubi scriptum est ex essentia? B. Omnia ex Deo esse scriptum, nec ‹ tu inficias iveris. A. Ita est, fateor. Num igitur ‹ ex essentia omnia? B. Minime, absit hoc. Sed ‹ quod cum omnia sint ex Deo, hic unigenitus • Filius, licet multi sunt filii, ex essentia esse ‹ planum est. A. Num et Spiritus unigenitus Filius ‹ est? B. Et nunc iterum repeto, absit. Sed quem- • admodum licet multi filii sunt, hunc ex essentia c agnoscimus, quod Pater dicat: < Hic est Filius • meus dilectus '',. sic et Spiritum novimus ex • Patre, quod licet sint multi spiritus, Pater dicit: • Efundam ex Spiritu meo in omnem carnem 48. • Neque enim potest alia ratione ab aliis sanctis • spiritibus separari, et conjungi Patri nisi ra- • Lione essentiæ. A. Pater enim est, qui ait: ‹‹ Effundam ex Spiritu meo?, B. Ne dubites. «A. Undenam hoc innotescit? Beatus Paulus apo- ‹ stolus dicit; ‹ Cum enim apparuit gratia Dei et • Salvatoris nostri ",» uon ex operibus quæ fecic mus nos super terram, sed secundum ingentem • misericordiam suam, regenerans nos lavacro ‹ regenerationis, et renovationis Spiritus, quem • effudit super nos per Jesum Christum. Quis effudit per Jesum Christum ille nempe qui dixit: ● Postremis diebus effundam ex Spiritu meo. › «A. Non est itaque Filius, qui Spiritum clargitur. • B. Audisti, Patrem per Filium dare Spiritum, nam Pater dixit: Postremis diebus eßundain ‹ ex spiritu meo, › Filius resurgens ex mortuis • dicit: «Accipite Spiritum sanctumn 18. ss Matth. n:, 17. 18 Act. 11, 17. Animadversio. In hoc quoque tractatu non alia edocet san- • ctus, ex Patre palam Spiritus decernens proces- ♦ sionem, hujus vero donationem per Filium. › Refutatio. Et nihilominus hic quoque quod a Patre effunditur, per Filium dari pronuntiavit. Aut itaque uti a Patre per Filium exstiterit Spiritus, a Patre effusus, et per Filium datus: aut si effusio et donatio non subsequitur exsistentiam, alia persona quærenda est, ex qua Spiritus exsisteus ex Patre per Filium effunditur et datur. DICTA SOPHRONII HIEROSOLYMITANI. S. Sophronii patriarchæ Hierosolymitani ex tomo synodico Romam misso, CXXII. ‹ Credo igitur, beati, quemadmodum et a principio credidi, in unum Deum omnipoten- $3 83 Tit. 11, 11, ¹³¸ Joan. xx, 22

JOAN. VECCI CP. PATRIARCH/B • tem prorsus absque principio et sempiternum, Αι άναρχον παντελῶς, καὶ ἀΐδιον, πάντων ὁρατῶν • omnium visibilium et invisibilium factorem; et • καὶ ἀοράτων ποιητήν· καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησ in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei • σοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, • unigenitum, qui ab æterno et sine ulla passione· τὸν ἀϊδίως καὶ ἀπαθῶς ἐξ αὐτοῦ γεννηθέντα του • ab ipso genitus est Deo et Patre, nec aliud prin- • Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ οὐκ ἄλλην ἀρχὴν ἢ τὸν ‹ cipium quam Patrem ipsum agnoscentem, nec • Πατέρα γινώσκοντα, ἀλλ' οὐδὲ ἄλλοθέν ποθεν ἢ ‹ aliunde quam ex Patre subsistentiam possiden- • ἐκ τοῦ Πατρὸς τὴν ὑπόστασιν ἔχοντα, φῶς ἐκ ‹ tem, lumen de lumine, consubstantialem, Deum • φωτὸς, ὁμοούσιον, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθι verum de Deo vero, coaternum: et in unum • νοῦ, συναΐδιον· καὶ εἰς ἓν Πνεῦμα ἅγιον, τὸ ἀι • Spiritum sanctum, qui ab æterno ex Deo et • δίως ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ • Patre procedit, et lumen et Deus ipse agnosci- • φῶς καὶ Θεὸν αὐτὸ γνωριζόμενον, καὶ ἐν ἀλη • tur, estque vere Patri et Filio coaternus, con- • θῶς Πατρὶ καὶ Υἱῷ συναΐδιον, ὁμοούσιόν τε καὶ ‹ substantialis, et ejusdem cum illis essentiæ. › • ὁμόφυλον.» Animadversio. ‹ Audi quoque divinum ac sapientissimum hunc • Patrem consubstantialitatem, et coæternita'em • Spiritus utriusque Patri scilicet, et Filio ascri- ‹ bentem, soli vero Patri processionem. › Refutatio. Ex Deo et Patre Spiritum procedere dicens divinus et sapientissimus iste Pater, non ex solo Patre Spiritum esse indicavit, quod similem processionem ex Patre per Filium habeat. Consubstantialitatem vero, et coæternitatem Spiritus, ut tu ipse ais, ambobus attribuens, Patri scilicet et Filio, aperte declaravit ex amborum essentia illum esse. DICTA EPIPHANII CYPRII. Επιστασία. • Ακουε καὶ τοῦ θείου καὶ σοφωτάτου τούτου • Πατρὸς τὴν μὲν ὁμοουσιότητα καὶ συναϊδιότητα • τοῦ Πνεύματος καὶ ἀμφοτέροις, τῷ τε Πατρὶ δη- • λονότι καὶ τῷ Υἱῷ ἀπονέμοντος, μόνῳ δὲ τῷ Πατρὶ «τὴν ἐκπόρευσιν.» Αντίρρησις. Ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὶς ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα εἰπὼν ὁ θεῖος καὶ σοφώτατος οὗτος Πατήρ, οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐδήλωσε, διὰ τὸ τὴν τοιαύτην ἐκπόρευσιν δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ἔχειν αὐτό. Τὴν δὲ ὁμοουσιότητα καὶ συναϊδιότητα τοῦ Πνεύματος αμφοτέροις, ὡς καὶ σὺ φῂς, ἀπονείμα;, τῷ τε Πατρὶ δηλονότι καὶ τῷ Υἱῷ, δεδήλωκεν ἐκ τῆς ἀμφοτέρων οὐσίας εἶναι αὐτό. ΡΗΣΕΙΣ ΕΠΙΦΑΝΙΟΥ ΚΥΠΡΟΥ. Sancti Epiphanii Cyprii ex quarto capite Ancyroli. G τοῦ ἁγίου Επιφανίου Κύπρου ἀπὸ τοῦ δ' κερα. CXXIII. Quandoquidem Filius ex Patre est, pro- • pterea solus Deus verus est, et non secundum • ementitos Deos, sed solus verus, cum solus ex • solo unigenitus, et solus Spiritus sanctus. Animadversio. • Licet perobscurum videatur hoc caput, est ni- ‹ hilominus præcedentibus consonum, ex Patre • solo utrumque decernens, Filium nempe et Spi- • ritum. Solumn vero utrique preponit, Filio pro- * pter adoptione et gratia filios, Spiritui propter • administratorios spiritus: ex solo autem, ut de ◄ Filio ita de Spiritu accipiendum est. › Refutatio. Quemadmodum illud solus præponens sanctus, Filio propter adoptione et gratia filios, Spiritui propter administratorios spiritus adaptavit, null.m inde prorsus unius erga alterum distinctionem Spiritus declarans, quomodo Spiritus erit ex Patre? Τι si solam Spiritus ex Patre: ad distinguendum Filium quomodo Filius ex Patre? sic quoque illud ex solo secundum rectain sententiam et inconcussam, non ad discerneudum Filium ex Patre intellifetur in emanatione Spiritus. Quomodo enim discerni potest a Patre ille per quem processio est. Sed ad discernendum quodcunque aliud extraneum principium. Sicuti enim Pater solus dicitur scire, et quæcunque alia cognitio ferum creatarum frusλαίου τῶν κεφαλαίων τοῦ Ἀγκυρωτοῦ. ΡΚΓ'. «Ἐπειδὴ ὁ Υἱὸς ἐκ Πατρός, διὰ τοῦτο μόσ • νος ἀληθινὸς Θεὸς, καὶ οὐ κατὰ τοὺς ἐψευσμένους • θεούς, ἀλλὰ μόνος ἀληθινὸς, ἐπεὶ μόνος ἐκ μόνου • ὁ μονογενής, καὶ μόνον τὸ ἅγιον Πνεῦμα.» Επιστασία. • Εἰ καὶ ἀσαφὲς τάχα δοκεῖ τὸ παρὸν κεφάλαιον, · ἀλλ᾽ ἔστι καὶ τοῦτο τοῖς προλαβοῦσι σύμφωνον, • ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον δογματίζον καὶ ἄμφω, τόν τε • Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα. Τὸ δὲ μόνον καὶ ἀμφοτέροις · προστιθεὶς, τῷ μὲν, διὰ τοὺς θέσει καὶ χάριτι · υἱοὺς, τῷ δὲ διὰ τὰ λειτουργικὰ πνεύματα· τὸ δὲ • ἐκ μόνου, ὡς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, οὕτω καὶ τοῦ Πνεύ • ματος λαμβάνεται. Αντίρρησις. "Ωσπερ τὸ μόνον προστιθεὶς καὶ ἀμφοτέροις ὁ ἅγιος οὗτος, τῷ μὲν διὰ τοὺς θέσει καὶ χάριτι υἱοὺς, τῷ δὲ διὰ τὰ λειτουργικά προσέθετο πνεύματα, ού δεμίαν πάντως θατέρου˙ πρὸς θάτερον ἐντεῦθεν ἐμφαίνων διαστολὴν τοῦ Πνεύματος, πῶς ἂν καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός; καὶ εἰ μόνον τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ, πως ἂν καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρός; οὕτω καὶ τὸ ἐκ μόνον, κατ' ἔννοιαν εὐθῆ καὶ ἀδιάστροφον οὐ πρὸς διαστο λὴν τοῦ Υἱοῦ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς νοηθήσεται ἐπὶ τῇ προόδῳ τοῦ Πνεύματος, πῶς γὰρ ἂν καὶ διασταλεί η τοῦ Πατρὸς ὁ δι' οὗ ἡ ἐκπόρευσις; ἀλλὰ πρὸς δια στολὴν πάσης άλλης ἑτερουσίου ἀρχῆς. Ωσπερ γάρ ὁ Πατήρ εἰδέναι λέγεται μόνος, καὶ πᾶσά τις ἐτές τ

γνώσις, τουτέστι τῶν γεννητῶν, ἐξαργεῖ· καὶ οὐχ tra est: et tum neque Filius neqne Spiritus discer ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸ Πνεῦμα διαστέλλονται τοῦ Πατρός, ὥστε μὴ εἰδέναι ὡς ὁ Πατήρ· καὶ μόνος ἀληθινὸς μαρτυρεῖται Θεὸς ὁ Πατήρ, καὶ πᾶς τις ετεροφυής θεὸς ἀποπέμπεται, καὶ οὐχ ὁ Υἱὸς, οὐδὲ τὸ Πνεῦμα διαστέλλονται τοῦ Πατρός, ὥστε μὴ Θεὸς εἶναι ὡς ὁ Πατήρ· οὕτω καὶ εἰ μόνος αὐτὸς αἴτιος ῥηθήσε της Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος, τοῦ μὲν Υἱοῦ κατὰ τὸ προσεχές νοηθήσεται, τοῦ δὲ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ· καὶ μόνος ὅμως, ἐπεὶ ἐξ οὐδεμιᾶς ἄλλης ἑτερουσίου ἀρχῆς ὁ Υἱὸς ἢ τὸ Πνεῦμα. Καὶ ὅτι ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ ύπαρξις τοῦ Πνεύματος ἐκ Πατρὸς εἰς τὸ πρῶτον αἴτιον ἀναφέρεται τὸν Πατέρα, ὡς διὰ τῆς ἀκτῖνος τυχὸν ἡ τοῦ φωτὸς εἰς τὸν ἥλιον, τό, μόνος ὁ Πατήρ, οὐ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ ἐπὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως ἐκληφθήσεται. Ἀπὸ τοῦ ζ' κεφαλαίου τῶν αὐτῶν. ΕΚΔ'. «Μονογενής γὰρ ὁ Υἱός. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα • ἅγιον Θεοῦ Πνεῦμα, ἀεὶ ὃν σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, · οὐκ ἀλλότριον Θεοῦ, ἀπὸ Θεοῦ δὲ ἄν, ἀπὸ Πατρὸς · ἐκπορευόμενον, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον.» Επιστασία. • Ακούεις, πῶς τὰ ἐκ Θεοῦ σαφηνίζων καὶ οὗτος · ὁ ἅγιος, καθὼς ἐν πολλαῖς περικοπαῖς ἀνωτέρω ο προεπεσημειωσάμεθα, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εὐθὺς · ἐπάγει. Αντίρρησις. Οὐ καλῶς ἐπέστησας ἐνταυθοὶ τῷ ἐκ Θεοῦ. Πρότερον γὰρ ὁ ἅγιος εἰπὼν τὸ οὐκ ἀλλότριον Θεοῦ, ἀπὸ Θεοῦ δὲ ὀν, δεδήλωκε τὸ μὴ ἀπό τινος ἄλλης, ἀπ' αὐτῆς δὲ τῆς θείας ουσίας εἶναι τὸ Πνεῦμα. Εἶτα καὶ ὅπως ἀπὸ τῆς θείας αὐτό ἐστιν οὐσίας διασαφῶν, διὰ λέξεων εὐαγγελικῶν καὶ ἀμφοτέρων τοῦτο ἐδήλωσεν, ἐπαγαγὼν τὸ, ο ἀπὸ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον·, ᾧ δὲ ἀληθῶς ἐπιστῆσαι σε ἔδει, τοῦτο ἦν, πῶς διὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἔφη, ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν αὐτὸ λέγων μυρια ού. Αρα γὰρ ἔστι τι ἐναργέστερον τού του πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ εἰς τὴν αὐτὴν λαμβάνεσθαι ἔννοιαν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐκ καὶ διά; Καὶ εἰ τοῦτο, πῶς ὁ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγων τὸ Πνεῦμα Γραικὸς οὐ συμφωνῶν ἐστιν ἐπὶ τούτῳ τῷ δόγματι τῷ ἐξ ἀμφοῖν αὐτὸ λέγοντι ἐκπορεύεσθαι Ιταλῷ; Ἀπὸ τοῦ ὀγδόου κεφαλαίου τῶν αὐτῶν. ΡΚΕ'. ι 'Αλλ' ὁ μὲν Υἱὸς μονογενῆς, ἀκατάλη 4 πτος, καὶ τὸ Πνεῦμα ἀκατάληπτον· ἐκ Θεοῦ δὲ οὐκ · ἀλλότριον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Οὐ συναλοιφή δέ έστι • Πατρὶ καὶ Υἱῷ, ἀλλὰ Τριὰς ἀεὶ οὖσα τῆς αὐτῆς · οὐσίας, οὐχ ἑτέρα ουσία παρὰ τὴν θεότητα, οὐχ • ἑτέρα θεάτης παρὰ τὴν αὐσίαν, ἀλλ᾽ ἡ αὐτὴ θεόα. της, καὶ ἐκ τῆς θεότητας ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, · καὶ τὸ μὲν Πνεῦμα ἅγιον Πνεῦμα, ὁ δὲ Υιός Υιός, · τὸ δὲ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ · ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον.» Επιστασία. • Ακούεις σαφῶς καὶ τὸ ἐκ τῆς θεότητος, ἀντὶ ο τοῦ ἐκ Πατρὸς ἐκληφθὲν τῷ ἁγίῳ, ἐκ τῆς θεότης nuntur a Patre, adeo ut ipsi minus sciant quam Pater. Et solus Deus verus Dens asseritur Pater, et quicunque alius, qui non est ejusdem naturæ, Deus exterminatur; non tamen Filius nec Spiritus a Patre secernuntur, adeo ut Deus non sint, veluti et Pater pari ratione licet solus ipse causa nuncupetur Filii et Spiritus, Filii quidem secundum continuum intelligetur esse, Spiritus vero per Filium; et nihilominus solus, cum ex nullo alio, quod sit alterius naturæ, principio Filius vel Spiritus est. Et quod per Filium exsistentia Spiritus ex Patre ad primam causam Patrem refertur, veluti per radium luminis exsistentia ad solem, solus Pater non ad excludendum Filium in Spiritus exsistentia deSumetar. Ex septimo capite Ancyroti. CXXIV. ‹ Unigenitus enim Filius. Sanctus vero • Spiritus, sanctus Dei Spiritus, semper cum Patre ⚫ et Filio exsistens, non alienus a Deo, séd a Deo • exsistens, a Patre procedens et a Filio acci- • piens.» Animadversio. ‹ Audisne ut intelligendum sit illud: Ex Deo ‹ sanctus explanans, quemadmodum in plerisque • aliis pericopis supra animadvertinus, statim illud, ex Patre subnexuit. › Refutatio. Non equidem recte hoc in loco illi, ex Deo, animum advertisti. Nam cum prius sanctus dixisset, non alienus a Deo, sed a Deo exsistens, manifestavit, non ab ulla alia, sed ab ipsa divina essentia, Spiritum esse, et quomodo sit ille a divina essentia per dictiones evangelicas declaravit, cum addidit, «ex Patre procedens, et per Pilium accipi - ens.» Adnotandum vero tibi erat, qua ratione per Filium accipere Spiritum sanctus enuntiavit. cum ex Filio acetpere illum innumeris locis dicat. Estne ad demonstrandum alind aptius aut accommodabus, in eamdem sententiam sumi de Filio ex et per præpositiones? Et si id est, quomodo qui dicit Spiritum ex Patre per Filium procedere Graecus, non concordat in hoe dogmate cum Italis, qui ex utroque eum procedere fatentur? Ex octavo capite ejusdem voluminis. CXXV. Sed Filius quidem unigenitus incomprehensibilis, et Spiritas incomprehensibilis, verum ‹ ex Deo, non alienus a Patre et Filio, non est ‹ vero contractio Patris et Filii, sed Trinitas semi- ‹ per exsistens ejusdem essentiæ, non alia essell- ‹ tia, quam quæ deitatis est, non alía deltas, quam • quæ ejusdem essentiæ est, sed eadem deitas, et • ex deitate Filius et Spiritus, et Spiritus Spiritus • sanctus, Filius Filius, Spiritus a Patre procedens, ‹ et ex Filio accipiens. › Animadversio. • Audis aperte illud, ex Deitate, pro ipso Patre • accipi a sancto cum dicat, ex deitate Filium ét

• Spiritum? Et quomodo ex præpositionem usur- ' τος εἰπόντι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ πῶς, τῇ • pans de Filio accipere dixit, non vero procedens, ι ἐκ προθέσει ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ χρησάμενος, τὸ λαμ c uti de Patre dixerat. Refutatio. Non solum id considera, eum præpositionem ex usurpantem de Filio, accipere dixisse,'cum vero de Patre, procedens: sed etiam quod jam posita pericope dixerat per Filium, in hac ex Filio accipere, diserte dictasse. Hinc intellige, evangelicas has dictiones utrasque ad fidem sibi comparandum adduxisse, ex utroque esse Spiritum. • βάνειν εἴρηκεν· οὐ μὴν ἐκπορευόμενον ὡς ἐπὶ τοῦ • Πατρὸς εἶπεν. Αντίρρησις. Μὴ τοῦτο μόνον σκόπει, ὡς τῇ ἐκ προθέσει ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ χρησάμενος τὸ λαμβάνειν εἴρηκεν, ἐπὶ δὲ τοῦ Πατρὸς τὸ ἐκπορευόμενον· ἀλλ᾽ ὅτι ὅπερ ἐν τῇ προηγησαμένῃ περικοπῇ διὰ τοῦ Υἱοῦ, νῦν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἔφη λαμβάνειν, κἀντεῦθεν σύνες ὡς τὰς εὐαγγελικὰς ταύτας λέξεις ἀμφοτέρας εἰς μαρτυ ρίαν παρήγαγε τοῦ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι αὐτό. Ex decimo sexo capite ejusdem voluminis, CXXVI Nemo novit Patrem nisi Filius, et nemo c novit Filium uisi Pater 1 Audro dicere: Nemo· c novit Spiritum nisi Pater et Filius, ex quo Β. • procedit, et a quo accipit. › Animadversio. • Audis processionem Spiritus ab omnibus Patri e attribui, acceptionem Filio? Refutatio. Attendito etiam ex eadem pericopa dictionum barum pares vires optime dignosci. Namque sciri Spiritum a Patre et Filio, sanctus ex dictionibus istis comprobavit; et cum scit Pater Spiritum, quod ex Patre Spiritus procelat, scit et Filius, quod ipse ex Filio accipiat, annon manifesto patet dictiones basce eadem vi pollere? Ex nono capite ejusdem voluminis. CXXVII. ‹ Si igitur ex Patre procedit, et Ex ⚫ meo dicit Dominus accipiet ". › Qua ratione «Nemo novit Patrem uisi Filius, neque Filiam nisi • Pater ", ο audeo dicere, neque Spiritum nisi Filius et Paler, ex quo accipit, et ex quo procedit: ‹ neque Patrem et Filium, nisi Spiritus san- • clus. Animadversio. ‹ Nota, ubi ex præpositionem de Patre et Filio ‹ sancti usurpant, alias dictiones distinguere, et • Patri quidem processionem Spiritus, Filio acces • plionem, sive dalionem, sive suppeditationem, c sive missionem tribuere. Refutatio. Sed potius tibi notandum erat, prædictarum dictionum æquales vires aperte cognosci, ex eo „quod ab iisdem sanctus colligit, Spiritum sanctum a Patre et Filio cognosci: necnon Filium et Patrem ab eodem. Ex capite 187 ejusdem voluminis de Fide. CXXVIII. Sic vero in ipso credimus. Quod sit • Spiritus sanctus, Spiritus Dei, Spiritus perfe- ** Matth. x1, 27. 17 Joan. XV, 18 Matth. XI, Ἐκ τοῦ ις' κεφαλαίου τῶν αὐτῶν. ΡΚϚ'. «Οὐδεὶς οἶδε τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, καὶ οὐδεὶς οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, θαῤῥῶ λέγειν, οὐδὲ τὸ Πνεῦμά τις οἶδεν εἰ μὴ ὁ Πατὴρ · καὶ ὁ Υἱός, παρ' οὗ ἐκπορεύεται, καὶ παρ' οὗ • λαμβάνει.» Επιστασία. • Ακουε, πῶς ἡ μὲν ἐκπόρευσις τοῦ Πνεύματος · τῷ Πατρὶ παρὰ πάντων ἀφορίζεται, ἡ δὲ λῆψις · τῷ Υἱῷ. Αντίῤῥησις. Ἀλλὰ πρόσεχε καὶ ὅπερ ἐκ τῆς ῥηθείσης περικοπῆς τὸ τῶν λέξεων τούτων ισοδύναμον διαγινώσχεται κάλλιστα. Τὸ γὰρ εἰδέναι τὸ Πνεῦμα τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, ὁ ἅγιος ἐκ τῶν λέξεων τούτων παρέστησε. Καὶ ἐπεὶ οἶδε μὲν ὁ Πατήρ τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, οἶδε δὲ καὶ ὁ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνειν αὐτὸ, πῶς οὐ προδήλως ἀλλήλαις αι λέξεις αὗται δύνανται τὸ αὐτό; Ἀπὸ τοῦ θ' τῶν αὐτῶν. ΡΚΖ'. «Εἰ τοίνυν παρὰ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ, φησὶν, ὁ Κύριος, λήψεται, δν τρόπον • οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν • Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ· οὕτω τολμῶ λέγειν οὐδὲ τὸ δ • Πνεῦμα εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ λαμ- • βάνει, καὶ παρ' οὗ ἐκπορεύεται· καὶ οὐδὲ τὸν Υἱὸν · καὶ τὸν Πατέρα εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Επιστασία. • Σύνες πῶς ἔνθα τῇ παρὰ προθέσει καὶ ἐπ' ἀμ · φοτέροις τῷ τε Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ χρῶνται οἱ • ἅγιοι, τὰς ἄλλας διαιρούσι φωνάς· καὶ τῷ μὲν • Πατρί, τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ Πνεύματος, τῷ δὲ Υἱῷ «τὴν λῆψιν, ἢ τὴν δόσιν, ἢ χορηγίαν, ἢ ἀποστολὴν • ἀφορίζουσιν. ο Αντίρρησις. Πλέον συνιέναι σε δεῖ, πῶς τὸ τῶν ῥηθεισῶν λέξεων ἰσοδύναμον διαγινώσκεται προφανῶς ἀπὸ τοῦ ἐξ αὐτῶν τούτων συνάγειν τὸν ἅγιον γινώσεσθαι τὸ Πνεῦμα παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ αὖ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα παρὰ τοῦ Πνεύματος. ᾿Απὸ τῶν ροζ κεφαλαίων τῶν αὐτῶν περὶ Πί στεως. ΡΚΗ. Οὕτω δὲ πιστεύομεν ἐν αὐτῷ ἔτι ἐστὶ • Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα Θεοῦ, Πνεῦμα τέλειον,

• Παράκλητον, ἄκτιστον, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευό- «ctus, Paracletus, non creatus, ex Patre proce 1 μενον, ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον.» • dens, ex Filio accipiens.» Ἐπιστασία. • Πρόσεχες, πῶς, κἀνταῦθα ἐπ' ἀμφοτέροις τῇ • ἐκ προθέσει χρησάμενος, πάλιν διεῖλε τὰς φωνάς, · ὡς προλαβόντες εἰρήκειμεν.» Αντίρρησις. Εγώ δέ φημι, Πρόσεχες πῶς, κανταῦθα Πνεῦμα Θεοῦ πρότερον εἰπὼν αὐτὸ ὁ ἅγιος, οὕτως ἐπήγαγεν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνον, πανταχοῦ ταῖς Εὐαγγελικαῖς ταύταις λέξεσι χρώμενος, τῇ μὲν εἰς παράστασιν τοῦ εἶναι αὐτ τὸ ἐκ Πατρὸς, τῇ δὲ εἰς παράστασιν τοῦ εἶναι αὐτὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ τελευταίου κεφαλαίου των Παναρείων. ΡΚΘ'. «Αὐτὴ δὲ ἡ τιμία περιστορὰ, καὶ ἁγία • Παρθένος Θεὸν ὁμολογεῖ, Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ • Πνεῦμα άγιον τέλειοι Πατέρα τέλειον, Υἱὸν τέλειον, • Πνεῦμα ἅγιον, ὁμοούσιον τὴν Τριάδα, ἀλλὰ τὸν μὲν • Υΐν ἀληθῶς ἐκ Πατρὸς γεγενημένον, καὶ τὸ • ἅγιον Πνεῦμα, οὐκ ἀλλότριον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· • οὖσαν δὲ ἀεὶ τὴν Τριάδα, καὶ μηδέποτε προσθή ι την ἐπιδεχομένην, μὴ ἔχουσαν δέ τι ἐν αὐτῇ ὑπο4 βεβηκός, εἰς μίαν τε ἑνότητα, καὶ μίαν ἀρχὴν τοῦ • Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἀναγομένην. Ἐκ ταύτης τῆς • Τριάδος Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἀγίου Πνεύματος ι τὰ πάντα ἐκτίσθη, οὐκ ὄντα ποτέ. Επιστασία. • Ακούεις κανταῦθα μίαν ἀρχὴν ἐν τῇ Τριάδι, τὸν • Πατέρα δηλονότι, καὶ πρὸς αὐτὴν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ • Πνεῦμα ἀναγόμενα; ο Αντίρρησις. Καὶ πῶς οὐκ ἂν εἰς μίαν ἀρχὴν τὸν Πατέρα ἀναχθείεν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, εἴπερ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον εἶναι εἰς τὸν Πατέρα ὡς εἰς πρώτην αἰτίαν καὶ ἀρχὴν τὴν ἀναφορὰν ἔχει, ὡς ὁ μέγας ἔφη Βασίλειος; ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡ, ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ. Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ θαυματουργοῦ ἐκ τῆς Αποκαλύψεως. ΡΔ'. «Εις Θεός Πατήρ Λόγου ζῶντος, σοφίας ύφε • στώσης καὶ δυνάμεως καὶ χαρακτῆρος ἰδίου, τέ- • λειος τελείου γεννήτωρ, Πατήρ Υἱοῦ μονογενούς. η • Εἷς Κύριος, μόνο, ἐκ μόνου, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, χαρα4 κτὴρ καὶ εἰκὼν θεότητος, λόγος ἐνεργὸς, σοφία • τῆς τῶν ὅλων συστάσεως περιεκτικὴ, καὶ δύναμις • τῆς δλης κτίσεως ποιητική, Υἱός ἀληθινὸς ἀληθι · νοῦ Θεοῦ, ἀόρατος ἀοράτου, καὶ ἄφθαρτος ἀφθάρ ι του, ἀθάνατο; ἀθανάτου, καὶ ἀΐδιος ἀϊδίου. Εν • Πνεῦμα ἅγιον, ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ δι' · Υἱοῦ πεφηνὸς τοῖς ἀνθρώποις, εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ, • τελείου τελεία, ζωὴ ζώντων, αἰτία, ἁγιότης, ἁγιασ · μοῦ χορηγόν.» Animadversioο. Nota hic etiam, de utrisque præpositione ex • utentem, rursus dictiones distinxisse, ut supra ‹ animadvertimus. › Refutatio. Ego vero inquam: Nota quomodo etiam hic Spiritum Dei cum prius sanctus dixisset, bæc adjunxisse: «Ex Patre procedens, et ex Filio accipiens, locis in omnibus dictiones evangelicas usurpans, illa quidem ad probandum esse ipsum ex Patre, hac vero ad probandum esse eumdem ex Filio. Ejtsdem ex ultimo Panariorum capite. CXXIX Hæc vero pretiosa columba, sancta • Virgo Deum fatetur Patrem et Filium et Spiritum • sanctum, Patrem perfectum, Filium perfectum, • Spiritum perfectum, consubstantialem Trinitatem, sed Filium vere ex Patre genitum, et Spi- ‹ tum sanctum non alienum a Patre et Filio. Exsi- • stentem perpetuo Trinitatem, nunquam additio- ‹ nem admittentem, neque aliquid imminutum in ⚫ se continentem, in unam unitatem, et unum • principium Dei et Patris relatam, ex hac Trini-¸ ‹ tate Patre et Filio, et Spiritu sancto ompia, quæ • n'unquain antea fuerant, creata sunt. › Animadversio. ‹ Audisne bic etiam unum principium in Trini- ‹ tate, Patrem scilicet, et ad ipsum Filium et Spi- ‹ ritum referri? › Refutatio. Et quomodo in unum principium Patrem Filius et Spiritus non reducerentur, si «Quod per Filum esse dicitur, in Patrem veluti primam causam et principium relationem habet, o ut magnus tradit Basilius?. DICTA GREGORII THAUMATURG). Sancti Gregorii Thaumaturgi ex Apocalypsi. CXXX. • Unus Deus Pater Verbi viventis, sapientiæ subsistentis, et potentiæ ac characteris sempiterni: perfecti perfectus genitor, Pater • Filii unigeniti. Unus Dominus, solus ex solo, • Deus ex Deo, character et imago deitatis, verbum • efficax, constitutionis rerum universarum coni- • prehensiva: et virtus atque potentia universæ • creaturæ effectiva. Filius verus veri Patris, in- • visibilis ejus, qui est invisibilis, et incorruptibi- • lis, corruptioni non obnoxii, ac immortalis, mor- • tis prorsus nescii, et sempiternus sempiterni. • Unusque Spiritus sanctus, ex Deo exsistentiam • habens, et qui per Filium apparuit, scilicet bo- • minibus: imago Fili perfect perfecta, vita viventiun, causa, funs sanctus, sanctitas, sanctifi- • cationis, suppeditator.» Επιστασία. Animadversio. • Προσέχες καὶ τῷ τῆς θείας Αποκαλύψεως ἀξιω- • Attende huic sancto, qui revelatione dignus.

• effectus est, quæ ex ea edoctus est, illa et decer- «θέντι τούτῳ ἁγίῳ, ἃ παρ' ἐκείνη; ἐδιδάχθη, ταῦτα nenti, et prædicanti, Spiritum nempe ex Patre • exsistentiam habere, et per Filium apparere.» Refutatio. · καὶ δογματίζοντι καὶ κηρύττοντι, τὸ Πνεῦμα ἐκ • τοῦ Πατρὸς μὲν ἔχον τὴν ὕπαρξιν, διὰ τοῦ Υἱοῦ · δὲ πεφηνός. Αντίρρησις. Μάλιστά γε τούτῳ προασχεῖν δεῖ τῷ ἐξ' Αποκαλύ. ψεως θεολογήσαντι. Ο γὰρ τῇ τούτου θεολογίᾳ ἐμε βαθύνας, ὡς χρὴ, οὐκ ἄν ποτε διαιρήσῃ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν φυσικὴν καὶ ουσιώδη αὐτοῦ ὕπαρ ξιν, ἵπερ ἐπισφαλῶς σπεύδουσιν οἱ ἀπαρνούμενοι διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτό. Ο γὰρ ἅγιος, πρότερον εἰπὼν τὸ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, καὶ δεδηλωκὼς τὴν τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχειν αὐτὸ ἐκ πρωτης καὶ ἀνάρχου αἰτίας τοῦ Πατρὸς, ἵνα μή τις οιήσαιτο ἀμέσως ἐκ Θεοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν αὐτό, Et plane buic attendendum est, qui ex revelatione determinat. Namque qui in hujus dicta, uti par est, et attentius introspexerit, nunquam ex Filio Spiritum dividet, secundum naturalem et essentialem illius exsistentiam, quod non absque errore conǝntur, qui pernegant, per Filium illum exsistere. Sanctus enim cum antea dixisset Spiritom ex Deo exsistentiam habere, et manifestasset hypostasis suæ causam habere ex prima et sine principio causa Deu, ne quis existimaret immediate ex Deo ipsum exsistentiam habere, qua vel τινι ἐννοίᾳ ἀκολουθεῖ διαιρεῖσθαι τοῦ Υἱοῦ τὸ sola cogitatione sequitur, Spiritum a Filio dividi, secundum ipsam eorumdem ex Patre exsistentiam, adeo ut non conspiciatur trium connaturale, continuun et indissolutum, statim subdidit, et per Filium hominibus apparuit, nihil differre ratus, per Filium apparere Spiritum hominibus, et per Filium ipsum ex Patre exsistere. Etenim si per Filium non exsisteret, nunquam per Filium hominibus appareret, qui non administratorio modo, neque servili Spiritus suppeditationen dignis subministrat, quod optime sanctus comprobavit subdens illud: c Imago Filii perfecti perfecta.» Namque si, ut qui sese opponunt, contendunt, nom per Filium Spiritum exsistere sanctus opinaretur, nunquam illum imaginem Fili nuncupasset. Fieri enim nequit, ut imago Filii vocetur, quod per ipsum, el ex ipso non existit. Ejusdem ex expositione fidei particulari. CXXXI. ‹ Confitemur igitur unum Demin verum, 4 unum principium, et unum Filium verum, Deum ‹ ex vero Deo, naturaliter paternam divinitatein ha- • bentem, hoc est consubstantialem Patri; et unum • Spiritum sanctum, qui natura et veritate vim ‹habet omnia sanctificandi, et deificantem, qui ex • substantia Dei est. Animadversio. • Prudenter audi eumdem sanctum unum prin- • cipium Patrem edicentem; ex essentia vero Dei • esse, uti reliqui omnes sancti Patres dixerunt, ‹ intellige. Sed et ipse in una eademque pericope ‹ declaravit, cum dixit, Filium ex vero Deo, ex ‹ Patre scilicet. › Refutatio. Unum quidem principium sanctus statuit, sed non propterea tollit, diverso causse modo princi pium esse eorum, quæ ex illo sunt: unde inclaruis, ex eodem uno principio duo esse causala, unum per aliud. Illud porro ex substantia Dei exsistens, intelligendum est ex Patre, uti tua animadversio dicit, attamen illud ignorandum non est, ex essentıa Filii Spiritum esse. ་ Ejusdem ex eadem. CXXXII. Genito autem Filio ex Patre vera Πνεῦμα κατ' αὐτὴν τὴν ἐκ Πατρὸς αὐτῶν ὕπαρξιν, ὡς μηκέτι θεωρεῖσθαι τὸ τῶν τριῶν συμφυές συνεχ χὲς καὶ ἀδιάρρηκτον, ἐπήγαγε παρε θύς, καὶ δι' Υἱοῦ πεφηνὸς τοῖς ἀνθρώποις, οὐδὲν διαφέρειν οι μενος δι' Υἱοῦ 'πεφηνὸς τοῖς ἀνθρώποις λέγειν τὸ Πνεῦμα, καὶ δι᾿ Υἱοῦ ὑπάρχειν αὐτὸ ἐκ Πατρός. Εἰ μὴ γὰρ ὑπῆρχε δι' Υἱοῦ, οὐκ ἂν δι' Υἱοῦ πεφηνός ἦν τοῖς ἀνθρώποις, τοῦ μὴ λειτουργικῶς, μηδὲ ὑπη· ρετικῶς τὴν τοῦ Πνεύματος χορηγίαν τοῖς ἀξίοις διανέμοντος, κάλλιστα δὲ τοῦτο αὐτὸς ὁ ἅγιος συνέ στησιν ἐπαγαγών τό, «εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ τελείου τε λεία.» Εἰ γὰρ ὡς οἱ ἀντιλέγοντες βούλονται, μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐφρήνει ὁ ἅγιος, οίκ ἂν αὐτὸ εἰκόνα ἐκάλεσε τοῦ Υἱοῦ. Αδύνατον γὰρ εἰκόνα τοῦ Υἱοῦ κληθῆναι τὸ μὴ ὑπάρχον δι' αὐτοῦ τε καὶ ἐξ αὐτοῦ. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τῆς κατὰ μέρος πίστεως. ΡΛΑ'. «Ομολογοῦμεν οὖν ἕνα Θεόν, μίαν ἀρχὴν, · καὶ ἕνα Υἱὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἐξ ἀληθινοῦ τοῦ Θεοῦ, • φυσικῶς τὴν Πατρικὴν θεότητα ἔχοντα, τουτέστιν • ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, καὶ ἓν Πνεῦμα ἅγιον, φύσει • καὶ ἀληθείᾳ τῶν ἁπάντων ἁγιαστικὸν καὶ θεοποιόν, «ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ὑπάρχον.» Επιστασία. • Συνετός άκουσον τοῦ αὐτοῦ ἁγίου, μίαν ἀρχὴν • τὸν Πατέρα κηρύττοντος. Τὸ ἐκ τῆς οὐσίας του • Θεοῦ υπάρχον, νόει καθὼς καὶ οἱ λοιποὶ θεῖοι Πι- • τέρες. ᾿Αλλὰ καὶ οὗτος ἐν τῇ αὐτῇ καὶ μιᾷ περι • κοπῇ ἐσαφήνισε διὰ τοῦ καὶ τὸν Υἱὸν εἰπεῖν ἐξ • ἀληθινοῦ Θεοῦ, τουτέστι τοῦ Πατρός.» Αντίῤῥησις. Μίαν μὲν ἀρχὴν τὸν Πατέρα κηρύττει ὁ ἅγιος, ἀλλὰ οὐκ ἀναιρεῖ καὶ τὸ ἐν διαφόρῳ τρόπῳ τῆς αἰτίας ἀρχὴν αὐτὸν εἶναι καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ ὁπόθεν ἀνεφάνη τὸ εἶναι τῶν ἐκ τῆς μιᾶς ταύτης ἀρχῆς δύο αίτια τῶν διὰ θατέρου τὸ ἕτερον, τὸ δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ὑπάρχον, ἐκ τοῦ Πατρὸς νοεῖν δεῖ, ὡς ἡ ἐπιστασία σου βούλεται. Δεῖ δὲ καὶ μὴ ἀγνοεῖν ὡς καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΑΒ'. 4 Γεννηθέντος τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ἀληθινή

· γεννήσει, οὐ ποιήσει τῇ ἐκ βουλήσεως, τοῦ τε Α' generatione, non factione ex voluntate, et Spiritu • Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' γιου · ἀϊδίως ἐκπεμφθέντος, ἁγιαστικοῦ τῆς ὅλης κτίσ · σεως. Ο Επιστασία. . Ο τάχα ἀσαφῶς ἐν τῇ προλαβούσῃ περικοπῇ ι εἴρηκεν, ὅθεν καὶ τῆς ἔξωθεν σαφηνείας αὐτοὶ · ἐδεήθημεν, τοῦτο σαφηνίζει ἐνταῦθα ὁ ἅγιος, ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα διδά 4 σκων ἀἰδίως ἐκπέμπεσθαι.» Αντίρρησις. Αληθής τὰ πάντα ἡ παροῦσα ἐπιστασία· ἦν γὰρ εἶχεν ἀσάφειαν τὸ ε δι' Υἱοῦ πεφηνὸς τοῖς ἀνθρώ πεις, ο σεσαφήνικεν ἐνταῦθα ὁ ἅγιος, «Ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ο διδάσκων «ἀἱ δίως ἐκπέμπεσθαι,» Οτι δὲ οὐχ ἕτερόν ἐστιν ἡ Exπέμψις παρὰ τὴν τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν, ὁ τῆς θεολογίας μαρτυρήσει γρήγορος ναύς, λέγων ἐν τῷ πρὸς Ηρωνα τὸν φιλόσοφον λόγῳ αὐτοῦ, Ιδιον δὲ Πατρὸς μὲν ἡ ἀγεννησία, Υἱοῦ δὲ ἡ γέννησις, Πνεύ ματος ἡ ἔκπεμψις. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΑΓ'. «Θεὸς ὁ Πατήρ, τέλειον ὢν πρόσωπον, τέ ι λειον ἔχει τὸν λόγον ἐξ αὐτοῦ γεγεννημένον ἀλη ο θῶ;, οὐχ ὡς λόγον λαλούμενον, οὐδὲ καθ' υἱοθεσίαν · Θεόν, ὡς ἄγγελοι καὶ ἄνθρωποι υἱοὶ Θεοῦ καλοῦν ι ται, ἀλλὰ υἱὸν, φύσει Θεόν· τέλειον καὶ τὸ Πνεῦ · μα τὸ ἅγιον, ἐκ Θεοῦ δι᾿ Υἱοῦ χορηγούμενον εἰς ι τοὺς υἱοθετουμένοις, ζῶν καὶ ζωοποιοῦν ἅγιον, ι ἁγιαστικὴν τῶν μεταλαμβανόντων αὐτοῦ, κ Επιστασία. • Ορᾷς κανταῦθα τὸ ἐκ Θεοῦ, τῷ δι' Υἱοῦ σαν · φηνιζόμενον, καὶ δηλοῦν, ὅτι τὸ ἐκ Πατρὸς ση · μαίνει; ο Αντίέρησις. Αλλ' ὁρᾷς καὶ ὅπως τὸ ἐν τῇ προῤῥηθείση περι κοπῇ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας δι' Υἱοῦ ἐκπεμπό μενον ἐνταῦθα ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ χοργούμενον λέγεται; "Ορα καὶ σύνες ὡς οὐκ ἐναντία αλλήλοι; αὐτὰ καὶ μαχόμενα, ὅπερ τισὶν ἔδοξεν. ΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ. Τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Δαμασκηνοῦ κεφάλαιον ζ' περὶ Πνεύματος αγίου. • ΡΛΔ΄. Δεῖ δὲ τὸν Λόγον καὶ Πνεῦμα ἔχειν. Καὶ ι γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγο;, οὐκ ἄμοιρός ἐστι πνεύματος. · Αλλ' ἐφ' ἡμῶν μὲν τὸ πνεῦμα ἀλλότριον τῆς ἡμε ι τέρας ἐστὶν οὐσίας· τοῦ γὰρ ἀέρος ἐστὶν ολκὴ καὶ · φορά εἰσελκομένου καὶ προσδεχομένου πρὸς τὴν • τοῦ σώματος σύστασιν, ὅπερ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐκφω · νήσεως, φωνή του λόγου γίνεται τὴν τοῦ λόγου · δύναμιν ἐν ἑαυτῇ φανεροῦσα· ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύ · σεως τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσυνθέτου τὸ μὲν εἶναι Πνεύ · μα Θεοῦ εὐσεβῶς ὁμολογητέον, διὰ τὸ μὴ εἶναι τὴν κ τοῦ Θεοῦ λόγον ἐλλιπέστερον τοῦ ἡμετέρου λόγου, ι οὐκ ἔστι δὲ εὐσεβὲς ἀλλότριόν τι ἔξωθεν ἐπεισ • ερχόμενον τῷ Θεῷ τὸ Πνεῦμα λογίζεσθαι, ὡς καὶ · ἐφ' ἡμῶν τῶν συνθέτων. Αλλ' ὥσπερ Θεοῦ λόγον ‹ sancto ex substantia Patris por Filium æterne • emisso, habente virtutem sanctificandi omnem • creaturam. › Animadversio. Quod forte obscure in præmissa pericope dixit, • proptereaque nobis externa expositione opus c fuit, in hac sanctus explanat, ex Patris essentia per Filiam Spiritum ab æterno emitti edo- ‹ cens. > Refutatio. In omnibns vera est hæc animadversio. Quam enim obscuritatem præ se ferebat dictum: ‹ Per Filium hominibus apparuit, › sanctus hic explanavit, . Ex Patris essentia per Filium Spiritum ab æterno emitti, ducens. Emissionem vero non aliud esse quam Spiritus exsistentiam, testimonio suo comprobabit theologia mens evigilaus ad Heronem philosophum orat, scribens: e Proprium quidem Patris est non esse genitum, Filii generatio, Spiritus emissio. › Ex eadem. CXXXIII. «Deus later perfecta persona, perfectum habet verbum, ex se ipso vere genitum, non tanquam verbum vocale, quod loquimur, ‹ neque ut filium secundum adoptionem, sicut • angeli et homines vocamur alii Dei, sed ut li ‹lium natura Deum. Perfectum vero etiam habet • Spiritum sanctum ex Dio per Filium in allopiaClos filios effusum, viventem et vivificantem, san- • ctum et sanctificantem eos, qui eum participant. › Animadversio. Vides hic etiam illud ex Deo per Filium ex- ‹ positum, illud ex Patre notare? Refutatio. Annon etiam vides, quod in præscripta pericope dictum est, ex Patris essentia per Filium emissum, bic ex Deo per Filium suppeditatum scribi? Vide et nota hæc inter se neque contraria esse, neque sibi adversari, quod nonnullis visum est. DAMASCENI DICTA. S. Joannis Damasceni ex capite 7 de Spiritu sancio. CXXXIV. Suus quoque Verbo Spiritus sit oportet. Nam nec noster quidem sermo Spiritus • expers est. Hoc autem inter utrumque interest, • quod in nobis spiritus ab essentia nostra afienus est. Aeris quippe attractio et motus est qui tuendi ● corporis causa vicissim attrahitur et profunditur; • ac prolocutionis tempore vox sermionis efficitur, ● sermonis vim in se ipsa ferens. At in divina natu, a • quæ simplex et incomposita est, quod quidem • Dei Spiritus sit, pie confitendum est, neql: ‹ enim Dei verbum sermone nostro minus perfectum est. Cæterum existimare spiritum alienum ‹ quiddam esse, quod Deo extrinsecus advemat, ●ut in nobis quorum composita natura est, a

• pietate abhorret. Quin potius, ut, cum Dei ver- ' ἀκούοντες, οὐκ ἀνυπόστατον, οὐδὲ ἐκ μαθήσεως ι προσγινόμενον, οὐδὲ διὰ φωνῆς προσφερόμενον, • οὐδὲ εἰς ἀέρα χεόμενον καὶ διαλυόμενον ᾠήθημεν, • ἀλλ' οὐσιωδῶς ὑφεστῶτα προαιρετικόν τε καὶ • ἐνεργὸν, καὶ παντοδύναμον, οὕτω καὶ Πνεῦμα • μεμαθηκότες Θεοῦ, τὸ συμπαρομαρτοῦν τῷ λόγῳ, • καὶ φανεροῦν αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν, οὐ πνοὴν ἀνυ • πόστατον ἐννοοῦμεν. Οὕτω γὰρ ἂν καθίσταται πρὸς ι ταπεινότητα τὸ μεγαλεῖον τῆς θείας φύσεως, εἰ • καθ' ὁμοιότητα τοῦ ἡμετέρου πνεύματος καὶ τὸ • ἐν αὐτῷ Πνεῦμα ὑπονοοῖτο, ἀλλὰ δύναμιν οὐσιώδη, • αὐτὴν ἐφ' ἑαυτῆς ἐν ἰδιαζούσῃ ὑποστάσει θεωρου. εμένην, ἐκ τοῦ Πατρὸς προερχομένην, καὶ ἐν τῷ • λόγῳ ἀναπαυομένην, καὶ αὐτὴν οὖσαν ἐκφαντι «κήν, οὔτε χωρισθῆναι τοῦ Θεοῦ, ἐν ᾧ ἐστι, καὶ . τοῦ λόγου, ᾧ συμπαρομαρτεί δυναμένην, οὔτε 4 πρὸς τὸ ἀνύπαρκτον ἀναχεομένην, ἀλλὰ καθ᾽ ὁμοιό · τητα τοῦ λόγου καθ' ὑπόστασιν οὖσαν, ζῶσαν, ι προαιρετικήν, αὐτοκίνητον, ἐνεργὸν, πάντοτε τὸ • ἀγαθὸν θέλουσαν, καὶ πρὸς πᾶσαν θέλησιν σύνδρο • μου ἔχουσαν τῇ βουλήσει, τὴν δύναμιν, μήτε ἀρ· • χὴν ἔχουσαν, μήτε τέλος, οὐ γὰρ ἐνέλιπέ ποτε • τῷ Πατρὶ λόγος, οὔτε τῷ λόγῳ πνεῦμα. Οὕτω διὰ · μὲν τῆς κατὰ φύσιν ἑνότητος ἡ πολύθεος τῶν • Ελλήνων ἐξαφανίζεται πλάνη, διὰ δὲ τῆς τοῦ λό- • γου παραδοχῆς καὶ τοῦ Πνεύματος τῶν Ἰουδαίων • καθαιρεῖται τὸ δόγμα, ἑκατέρα; τε αἱρέσεως παρ • ραμένει τὸ χρήσιμον. ‹ bum audimus, non hujusmodi verbum esse ar- «bitramur, quod vel substantia careat, vel doctri- ‹ na comparetur, vel per vocem efferatur, vel in • aerem lilabatur, et evanescat; sed quod essentiali- ‹ter exsistat, ac voluntate præditum sit, et effi- ‹ cax, atque omnipotens: eodem modo cum Dei Spiritum, Verbum comitantem, ipsiusque opera- ‹ tionem declarantem audimus, non flatum quem - ‹ dam substantia carentem animo nobis fingimus: ita enim divinæ naturæ amplitudo, atque maje. c stas in humilitatem deprimneretur, si Spiritum, c qui in ea est, parem spiritui nostro esse conji- ‹ ceremus, sed vim essentialem, quæque separa- • tim, atque in propria lypostasi consideretur, < atque a Patre progrediatur, et in verbo conc quiescat, ipsumque declaret, et exprimat: quæ • præterea nec a Deo, in quo est, divelli, nec a • Verbo, cujus comes est, disjungi queat, nec de- ‹ nique ita dilabatur, ut omnino esse desinat, • verum æque ac Verbum exsistat, vivat, velit, ● suapte vi moveatur, operetur, bonum semper • velit, atque ad id omne quod proposuit conjun- • clam cum voluntate potentiam habeat, eaque na- • tura sit, ut nec principium habuerit, nec finem • babitura sit. Neque enim Patri Verbum unquam • defuit, nec Verbo Spiritus. Ita per naturæ uni- ‹ tatem Gentilium multos deos asserentium error ‹ exstinguitur, ac rursus per Verbi et Spiritus admissionem Judæorum dogma evertitur, remanetque id quod in utraque secta commodi inest. › Animadversio. • Nota hunc quoque sanctum, accuratissimum dogmatum assertorem, concorditer cum aliis • sanctis Patribus, Deum pro Patre accepisse, 4 cum dicit, Spiritus Domini, statimque subdal, • Verbum comitantem. lloc item apertissime de- ‹monstrat verbis fini hujusce pericopes anne- < xis, dum vocal Spiritum essentialem potentiam. ‹ ex Patre procedentem, et in Filio quiescentem, ‹ quibus et nostra antea exposita consideratio, • nempe ex ipsa, et in ipsa, uti reor, constabi- ‹litur. › Refutatio. Επιστασία. • Σημείωσαι πῶς καὶ οὗτος ὁ λίαν ἀκριβέστατες • δογματιστής ἅγιος, συμφώνως τοῖς λοιποῖς θείοις • Πατράσι τὸ Θεοῦ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβάνεται, • εἰπὼν Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ εὐθὺς ἐπαγαγών, τὸ • συμπαρομαρτοῦν τῷ λόγῳ. Τοῦτο δὲ σαφέστατα • δείκνυσι, καὶ ἐξ ὧν ἐν τῷ τέλει τῆς περικοπῆς ταύ • της διέξεισιν, οὐσιώδη λέγων τὸ Πνεῦμα δύναμιν · ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευομένην καὶ ἐν Υἱῷ ἀναπα • νομένην, ἀφ᾽ ὧν καὶ ὁ περὶ τοῦ ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ προγραφεὶς ἡμέτερος λογισμός, ὡς οἶμαι, · ἐπιστηρίζεται. Αντίῤῥησις. Nostra quoque consideratio constabilitur, nempe Επιστηρίζεται δὲ καὶ ὁ ἡμέτερος λογισμός, περὶ Spiritum per Filium ex Patre esse, cum sanctus τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα δι' Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς ἀπὸ τοῦ enuntiet: • Suus quoque Spiritus Verbo sit opor - λέγειν τὸν ἅγιον, «Δεῖ δὲ τὸν λόγον καὶ Πνεῦμα tel:» necnon; • Neque enim Patri verbum unquam defuit, nec Verbo Spiritus.» Hæc dum asserit, videtur Patri per Verbum Spiritum conjungere. Qui vero Patri Spiritum per Verbum conjungit, næ ille Stentoris instar clamat, ex Patre per Filium Spiritum esse. Illud etiam attendendum est illud, progrediatur, loco illius, procedat, supposuisse. Ejusdem ex capitibus theologicis de sancta Trinitate. CXXXV. Filius autem et character paternæ • substantiæ, quia perfectus est vereque exsistit, ‹ atque excepta ingeniti proprictate per omnia ἔχειν,» καὶ ἔτι ἀπὸ τοῦ λέγειν, «Οὐ γὰρ' ἐνέλιπέ ποτε τῷ Πατρὶ λόγος, οὔτε τῷ λόγῳ Πνεῦμα. Ταῦτα γὰρ λέγων, φαίνεται τῷ Πατρὶ διὰ τοῦ Λόγου συνάπτων τὸ Πνεῦμα. Ὁ δὲ διὰ τοῦ Λόγου τῷ Πατρὶ συνάπτων τὸ Πνεῦμα, ἄντικρυς Στεντόρειον βολ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Λόγου εἶναι αὐτό. Σκοπητέον δὲ καὶ ὅπως τὸ, προερχομένην ἀντὶ τοῦ, ἐκπορευομένην ὁ ἅγιος εἶπεν. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ η' τῶν θεολογικών κεφαλαίων περὶ τῆς ἁγίας Τριάδος. • ΡΑΕ. Υἱὸς δὲ καὶ χαρακτήρ τῆς πατρικῆς ὑπο- • στάσεως, διὰ τὸ τέλειον, καὶ ἐνυπόστατον καὶ κατὰ ι πάντα ὅμοιον εἶναι τῷ Πατρὶ πλὴν τῆς ἀγεννησίας.

1 Μονογενής δὲ, ὅτι μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς μόνως • Patrem refert, atque exprimit. Unigenitus item · ἐγεννήθη. Οὐ γὰρ ὁμοιοῦται ἑτέρα γέννησις τῇ ι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ γεννήσει. Οὐδὲ γάρ ἐστιν ἄλλος «Υἱός τοῦ Θεοῦ. Εἰ γὰρ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ ο τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἀλλ᾽ οὐ γεννητῶς, ἀλλ᾽ · ἐκπορευτῶς. "Αλλος τρόπος υπάρξεως, οὗτος, · ἄληπτός τε καὶ ἄγνωστος, ὥσπερ καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ · γέννησις.» Επιστασία. • Επίστησον ἀκριβῶς, πῶς τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ι ἐκπόρευσιν τοῦ Πνέυματος, τρόπον ὑπάρξεως όνο • μάζει ὁ ἅγιος. Ὁ γοῦν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ταύτην λέγων σφάλλει, δύο ταύτης εἰσάγων ἀναντιῤῥήτας · αιτίας.». Αντίρρησις. Ὦ πῶς ἐθελογνωμονῶν οὐκ ἄξια τῆς σοφίας σου φθέγγῃ. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτ᾽ ἦν, πότε ἂν δύο αίτια εἰρήσεις τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, διὰ τὸ τὴν ἐκπόρευσιν τρόπον ὑπάρξεως εἶναι, ἀναβλύζει τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τουτέστιν ὑπάρχει φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς. Προχεῖται τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τουτέστιν ὑπάρχει φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς. Πηγάζει τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τουτέστιν ὑπάρχει φυσικῶς τε καὶ οὐσιωδῶς, καὶ τῶν λέξεων ἁπασῶν τούτων τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ύπαρξιν δηλουσῶν, δύο αίτια τοῦ Πνεύματος οὐκ εἰσὶν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ διὰ τὸ τὴν ἐκπόρευσιν τρόπον ὑπάρξεως, ὅ ἐστι διαφο ρὰν ὑπάρξεως εἶναι, δυαρχίας ἐγκλήματι περιπίπτει ὁ λέγων ταύτην καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὁ τῆς ὑπάρ ξεως τρόπος, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν διαφορά, αὐτῷ τῷ τοῦ Πνεύματος ὀνόματι ἀκολουθεῖ, καὶ ὁ εἰπὼν Πνεῦ μα ἀναβλύζον, ἢ προχεόμενον, ἢ πηγάζον, καὶ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος ὥσπερ ἀπὸ τῆς ἐκπορεύσεως τὴν πρὸς τὸν Υἱὸν διάφορον τοῦ Πνεύματος ἐδήλωσεν ὕπαρξιν, κἂν μὴ τῇ διὰ χειλέων λέξει τὴν τοιαύτην προενέγκη διαφοράν. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. " " «ΡΑΦ. Μόνος γὰρ ὁ πατὴρ ἀγέννητος· οὐ γὰρ ἐξ ι ἑτέρας ἐστὶν αὐτῷ ὑποστάσεως τὸ εἶναι· καὶ μόνος ι ὁ Υἱὸς γεννητὸς ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἀνάρ- · χως καὶ ἀχρόνως γεγέννηται· καὶ μόνον τὸ ἅγιον • Πνεῦμα ἐκπορευτὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, οὐ · γεννώμενον, ἀλλ' ἐκπορευόμενον, Επιστασία. • Τοῦτο, σαφέστατον ὄν, οὐ δεῖται τινὸς ἐπεργα · σίας, ὡς οὐδὲ τὸ ἐφεξῆς. Αντίρρησις. • ᾿Αληθῶς ἡ ῥηθεῖσα περικοπὴ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ • Πατρὸς λέγει τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον, διὰ τὸ τὸν • Πατέρα αναρχον καὶ πρώτην αἰτίαν εἶναι Υἱοῦ τε 4 καὶ Πνεύματος· ὁ δὲ εἰδὼς τὸ τοῦ Πνεύματος πρὸς ι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν συμφυές μὴ ἄλλως θεω · ρεῖσθαι εἰ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς εἴη τὸ • Πνεῦμα, ἐκεῖνος καὶ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα • ἐρεῖ πάνυ τοι ἀσφαλέστατα. PATROL. GR. CXLI. ‹ quia solus ex solo Patre singulari modo genitus • est. Neque enim ulla alia generatio est, quæ • Filii Dei generationi comparari possit, quando- ‹ quidem nec alius quoque Filius Dei est. Quam- ‹ vis enim Spiritus quoque sanctus ex Patre prodierit, non tamen generationis, sed processionis ‹ modo prodiit. Alius autem hic exsistentiæ modus • incomprehensibilis item, et incognitus quemadc modum et Filii generatio. Animadversio. • Attende diligenter sanctum processionem ex ‹ Patre Spiritus exsistentiæ modum nuncupare. • Qui itaque eam ex Filio tradit, errat, duas ejus - • dem absque ulla hæsitatione causas introduc cens. Refutatio. Dum propriæ sententiæ obstinate incumbis, profecto tua sapientia digna non loqueris. Id etenim si non esset, duas Spiritus causas Patrem et Filium non afirmasses, quod processio modus exsistentiæ est. Scaturit Spiritus ex Patre et Filio: est nempe naturaliter, et essentialiter. Effunditur Spiritus ex Patre et Filio: est nempe naturaliter et essentialiter. Emuit Spiritus ex Patre et Filio: est nempe naturaliter et essentialiter. Dictiones hæ omnes naturalem et essentialem exsistentiam notant, et tamen duæ Spiritus Pater et Filius causæ non præsumuntur. Et quia processio modus exsistentiæ est, quod distinctionem exsistentiæ infert, duorum principiorum crimen incurrit, qui cam etiam ex Filio asserit.? Exsistentia modus, sive discrimen, idem enim est, ipsum spiritus nomen subsequitur. Et qui dicit, Spiritum exsilientem effusum, effluentem, et ex ipso nomine, quem - admodum et ipsa processione, diversitatem exsistentia, quæ est iuter Filium et ipsam connoLavit, licet dictione per labia elapsa similem distinetionem non exprimat. Ex eodem. CXXXVI. ‹ Solus enim Pater ingenitus est: nec ‹ enim ab altera hypostasi esse habet. Solus etiam ‹ Filius genitus. Ex Patris enim substautia sine • principio ullo, ac tempore genitus est. Solus : denique Spiritus sanctus ex Patris substantia ‹ progreditur, non genitus sed procedens. › Animadversio. • Hoc cum clarissimum sit, exactiori exposi- <tione non indiget, uti et illud quod sequitur. > Refuratio: Vere dicta pericope ex essentia Patris asserit Spiritum procedere, quod Pater sit sine ullo principio et prima causa Filii, et Spiritus. At qui noverit Spiritus et Filii erga Patrem natura communionem, concipi non posse, nisi per Filium Spiritus sit ex Patre, næ ille ex utroque Spiritum sine ulla erroris nota asseverabit.

Ex eodem. CXXXVII. Similiter credimus et in unum • Spiritum sanctum Dominum, et vivificantem, <qui ex Patre procedit, et in Filio conquiescit; et • qui cum Patre et Filio simul adoratur, et con- ‹‹ glorificatur. › Animadversio. • Accipito ex hac quoque pericope probationem, ‹ recte nos animadvertisse, dixisseque de illo, ex c ipsa et in ipsa, quæcunque prænotavimus. Refutatio. Satis ergo et tibi fuerint, pro oppugnatione hujusce tuæ animadversionis supra per nos allata, et quæ de illo, c ex ipsa. et e in ipsa, prenotavimus. Ex eodem. CXXXVIII. ‹ Per omnia Patri ac Filio similis, ex • Patre procedens, ac Per Filium omni creaturæ ‹ impertitus, atque perceptus, per se ipsum omnia 4 creans. F Animadversio. Audisne ex Patre Spiritum procedentem, per • Filium vero.impertitum, et communicatum, uon • vero ex eo procedentem. Refutatio. Verum tu quoque audisti, quod per Filium ¡mpertitur, et communicatur, uti per Filium exsistens, communicari et percipi per ipsum. Ex eodem. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου. £88 ΡΛΖ'. «Ομοίως πιστεύομεν εἰς ἐν Πνεῦμα ἅγιον, τὸ Κύριον, τὸ ζωοποιόν, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐν Υἱῷ ἀναπαυόμενον, τὸ τῷ • Πατρὶ καὶ Υἱῷ συμπροσκυνούμενόν τε καὶ συνδο- • ξαζόμενον.» Επιστασία. • Δέχου κἀκ τῆς παρούσης περικοπῆς μαρτυρίαν · περὶ τοῦ καλῶς ἡμᾶς ἐπιστῆναι καὶ εἰπεῖν περὶ • τοῦ ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ, ὅσα προεπεσημειωσά · μεθα. Αντίρρησις. Αρκέσει σοι λοιπὸν εἰς ἀντίββησιν τῆς παρούσης περικοπῆς, καὶ ὅσα ἡμεῖς προειρήκειμεν, ἐν οἷς προεπεσημειώσω τὰ περὶ τοῦ ἐξ αὐτῆς καὶ ἐν αὐτῇ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΛΗ. «Κατά πάντα ὅμοιον τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, «ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ δι᾿ Υἱοῦ μετα • διδόμενον και μεταλαμβανόμενον ὑπὸ πάσης τῆς ς κτίσεως, καὶ δι' ἑαυτοῦ κτίζον τὰ σύμπαντα. Επιστασία. • Ακούεις ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦ- • μα, δι' Υἱοῦ δὲ μεταλαμβανόμενον καὶ μεταδιδόν • μενον, οὐ μὴν ἐκ τούτου ἐκπορευόμενον.» Αντίρρησις. ᾿Αλλ᾽ ἤκουσας καὶ ὅτι τὸ δι᾿ Υἱοῦ μεταλαμβανό μενον καὶ μεταδιδόμενον, ὡς δι' Υἱοῦ ὑπάρχον μεταλαμβάνεται καὶ μεταδίδοται δι' αὐτοῦ. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. «ΡΑΘ'. Ο μὲν γὰρ Πατὴρ ἀναίτιος καὶ ἀγέννητος. • Οὐ γάρ. Εκ τινος, οὐδὲ ἐξ· ἑαυτοῦ τὸ εἶναι ἔχει, · οὐδέτι τῶν ὅσα ἔχει. Αὐτὸς δὲ μᾶλλον ἐστιν ἀρχὴ · καὶ αἰτία τοῦ εἶναι, καὶ τοῦ πῶς εἶναι φυσικῶς ι τοῖς πᾶσιν. Ο δὲ Υἱὸς γεννητῶς ἐκ τοῦ Πατρός, • Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ αὐτὸ μὲν ἐκ τοῦ • Πατρός, ἀλλ' οὐ γεννητῶς, ἀλλ' ἐκπορευτῶς. Καὶ ε τί μέν ἐστι διαφορά γεννήσεως καὶ ἐκπορεύσεως 4 μεμαθήκαμεν τίς δὲ ὁ τρόπος τῆς διαφορά, οὐδα4 μώς. Αμα γὰρ καὶ ἡ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς γέννησις, ι καὶ ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος εκπόρευσις. Πάντα • γοῦν ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς < ἔχει, καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι. Καὶ εἰ μὴ ὁ Πατήρ ἐστιν, • οὐδὲ ὁ Υἱός ἐστιν, οὐδὲ τὸ Πνεῦμα, καὶ διὰ τὴν • Πατέρα, τουτέστι διὰ τὸ εἶναι τὸν Πατέρα ἔστιν • ὁ υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα. Καὶ διὰ τὸν Πατέρα ἔχει ὁ • Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα πάντα & ἔχει, τουτέστι διά ι τὸ τὸν Πατέρα ἔχειν αὐτὰ, πλὴν τῆς ἀγεννησίας · καὶ τῆς γεννήσεως καὶ τῆς ἐκπορεύσεως. Εν ο ταύταις γὰρ μόναις ταῖς ὑποστατικαῖς ἰδιότησε • διαφέρουσιν ἀλλήλων αἱ ἅγιαι τρεῖς ὑποστάσεις, • οὐκ οὐσίᾳ, τῷ δὲ χαρακτηριστικῷ τῆς ἰδίας ὑπο ε στάσεως αδιαιρέτως διαιρούμεναι. ο CXXXIX. Pater quippe causam expers est, at- ‹ que ingenitus. Nec enim ex quoquam est: a se ◄ ipso enim esse babet: nec quidquam eorum quæ . habet, ab alio habet: quin potius ipse rebus ‹ omnibus principium est, causaque tum quod • sint, tum quod naturaliter certo modo sint. Fi- ‹lius autem ex Patre est, generationis modo. • Spiritus vero sanctus, et ipse quoque ex Patre • est, non tamen gignendi modo, sed procedendi. Et quidem generationem, et processionem inter <se differre compertum habemus: cæterum quis • bujus diferentiæ modus sit, prorsus non fugit. • Simul porro et Filii ex Patre generatio, et Spiri4 tus sancti processio est. Omnia igitur quæ Filius . et Spiritus habent, atque adeo hoc ipsum, quod • sunt. Quod si Pater non est, sane nec Filius est, 4 nec Spiritus. Itidem si Pater nihil habet, nec • Filius quidem quidquam habet, nec Spiritus. Ac • propter Patrem, id est quia Pater rest, Filius ·• quoque et Spiritus sunt. Et rursus propter Patrent habent Filius et Spiritus, omnia quæ ipse . habet; hoc est quia Pater hæc habet. Exci- < piendæ tantummodo sunt ingeniti, geniti, et pro- • cessionis voces. In his enim duntaxat hypostaticis proprietatibus tres sanctæ Trinitatis personæ ¿ inter se differunt, non essentia, sed peculiari cujusque personæ nota indistinctim distinctæ. › Animadversio. • Attendito diligenter, simul et Filii ex Patre ge- • nerationem, et Spiritus processionem esse. No- Επιστασία. • Πρόσχες ἀκριβῶς, ἅμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἡ • τοῦ Υἱοῦ γέννησις, καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις.

• Επισημείωσαι δὲ ἔτι καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι, ἐκ τοῦ • tata praterea quod sint et Filium et Spiritum ex • Πατρὸς ἔχει ὅτε Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα. • Patro babere. Αντίρρησις. Refulatio. Οὐδὲν ἀπεδον τῇ ἀκριβείᾳ, ἀντερωτήσαντας καὶ Neque ab exquisita rerum (traetatione absonum ἡμᾶς εἰπεῖν. Εἰ γοῦν ἅμα, τότε ἡ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ fuerit, interrogatione contra proposita uti. Si igiτοῦ Πνεύματος ἐκπόρευσις; Έχει 'γὰρ οὕτως. Εἰ διότι tur simul, quando Spiritus per Filium processio ἅμα διὰ τοῦτο οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, διότι ἅμα, οὐδὲ fuerit? Hoc enim ita se habet, ai quad simul ideo διὰ τοῦ Υἱοῦ. ᾿Αλλὰ μὴν διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἅμα, καὶ non ex Filio, quod simul neque per Filium. Sed ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἄρα καὶ ἅμα. Ἡ δὲ δηλοῦσα ἐπισημείωσις per Filium est, et simul, ergo ex Filio et simul ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχειν τὰ εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, fuerit. Quæ vero adnotatio indicat, ex Patre et Fiαὕτη ἐστὶν ἡ παριστῶσα μὴ δύο εἶναι τὰς αἰτίας τοῦ lium et Spiritum babere quod sint, hæc eadem Πνεύματος, εἰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγεται εἶναι τὸ probat, non duas esse causas Spiritus, licet ex Πνεῦμα. Εἰ γὰρ καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει Filio Spiritus dicatur esse. Etenim si ipsum quod 5 Υἱός ἀδιαιρέτως τε καὶ συναϊδίων, πῶς ἂν ἰδία ἀρχὴ, sit ex Patre dieitur Filius habere indistinctim et ἢ δευτέρα μετὰ τὸν Πατέρα ἀρχὴ τοῦ δι' αὐτοῦ ἀδι simul cum illius æternitate, quomodo proprium αιρέτως ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευομένου Πνεύματος principiam aut secundum post Patrem illius, qui ἔσται, καὶ οὐχὶ μᾶλλον ἀμφοτέρων ὁ Πατήρ έσται per ipsum indivisim ex Patre Spiritus procedit, ἀρχὴ, πρὸς ἐν ἀναφέρεται καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ λεγό- fuerit, et non potius amborum principium Fater, μενον εἶναι; ad quem, et quod per Filium dicitur esse, refertur? Ex eodem. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΗ. «Διὸ οὐδὲ τρεῖς θεοὺς λέγομεν τὸν Πατέρα, ι καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἄγων, ἕνα δὲ μᾶλλον ι Θεόν, τὴν ἁγίαν Τριάδα, εἰς ἓν αἴτιον Υἱοῦ καὶ • Πνεύματος ἀναφερομένων.» Επιστασία. • Εν αἴτιον πάλιν τὸν Πατέρα δηλαδὴ τοῦ Υἱοῦ · καὶ τοῦ Πνεύματος μάνθανε.» Αντίρρησις. Αλλὰ καὶ πάλιν διάφορον αἴτιον ἴσθι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα. Διάφορον δὲ αἴτιον ὁ Πατήρ, ὅτι τοῦ μὲν Υἱοῦ δι᾽ οὐδενός ἐστιν αἴτιος, τοῦ δὲ Πνεύματος διὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ ἀμέσως ἀμφότερα ἐκ Πατρὸς, καὶ ὁ Πατήρ ἀδιάφορον απ τιον, καὶ τὰ αίτια τὰ υἱοὶ ἂν ἦσαν καὶ ἄμφω. Καὶ μαρτυρήσει μοι τὸν λόγον ὁ ἐν ἁγίοις δογματικώτατος Θεόδωρος ὁ τῆς Ραϊθοῦ ἐν τῷ δογματικῷ λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Ατοπον οἶμαι, καὶ καλῶς γε τοῦτο νενόμικα, φάσκων οὕτω ῥητῶς· «Πνεῦ - μα, καθὰ φθάσας ἔφην, λέγεται ὁ Θεὸς, καὶ ἅγιος· συντιθέμενα δὲ ἄμφω τὰ ὀνόματα τῷ ἰδίως καλουμένῳ, Πνεῦμα ἅγιον ἁρμόζει καθάπερ ἡ τοῦ Πατρὸς ἐπίκλησις τῷ αἰτίῳ, καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ τῷ ἀμέσως ἐκ τοῦ αἰτίου. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. ΡΜΑ'. «Εἷς Πατήρ, καὶ ὁ Πατήρ άναρχος, τουτι ἐστιν ἀναίτιος. Οὐ γὰρ ἔκ τινος. Εἷς Υἱὸς, καὶ οὐκ ο άναρχος, τουτέστιν οὐκ ἀναίτιος· ἐκ τοῦ Πατρὸς ι γάρ· εἰ δὲ καὶ τὴν ἀπὸ χρόνου λάβῃς ἀρχὴν, καὶ ο άναρχος. Ποιητής γὰρ χρόνων οὐχ ὑπὸ χρόνου. · Εν Πνεῦμα ἅγιον τὸ Πνεῦμα, προϊὸν μὲν ἐκ τοῦ • Πατρός, οὐχ υἱἰκῶς δὲ, ἀλλ᾽ ἐκπορευτῶς, οὔτε • τοῦ Πατρὸς ἐκστάντας τῆς ἀγεννησίας, ότι γεγόν · νήκεν, οὔτε τοῦ Υἱοῦ τῆς γεννήσεως, ὅτι ἐκ τοῦ · ἀγεννήτου, πως γάρ; οὔτε τοῦ Πνεύματος μεταπί • πτοντος εἰς Πατέρα ή Υιόν, ὅτι ἐκπεπόρευται, ι καὶ ὅτι θεός. Η γὰρ ἰδιότης ἀκίνητος. Η πῶς ι ἂν ἰδιότης μείνῃ; κινουμένη καὶ μεταπίπτουσα· • Εἰ γὰρ Υἱὸς ὁ Πατήρ, οὐ Πατὴρ κυρίως· καὶ εἰ CXL. Ac proinde nec tres Deos, Patrem et ‹ Filium et Spiritum sanctum asserimus, quin po- • tius Trinitatem unum Deum dicimus, sic videli- ‹ cet ut Filius et Spiritus sanctus ad unum aucto- ‹ rem referantur, › Animadversio. ‹ Unam causam rursus Patrem nempe Filii et • Spiritus diseito. › Refutatio. Sed rursum diversam causam Filii et Spiritus Patrem tu quoque perdiscito. Diversa autem causa Pater est, quod Filii per nullum alium, Spiritus per Filium causa est. Etenim si ambo essent ex Patre immediate, et Pater indifferens causa, utique et ipsa causata ambo filii essent. Et fidem sermoni meo conciliabit dogmatum assertor maximus Theodorus Raithenus, qui oratione sua dogmalica, cujus illud principium est, «Absurdum esse, et probe hoc existimavi,› hæc ipsissima habet: «Spiritus, ut jam antea dixi, Deus dicitur, et sanctus Deus, quæ nomina ambo simul concinnata, qui proprie sic vocatur Spiritus sanctus, aplanwr quemadmodum Patris appellatio cause, et ea quæ Filii est illi, qui ex causa immediate est.» Ex eodem. CXLI. Unus Pater, et originis expers, hoc est • causa. Neque enim ex ullo est, Unus item Fi- ‹lius est Filius, non tamen principii, hoc est ‹ causæ, expers. Quod si principium hoc de tem- ‹ pore intelligas, principio quoqué caret. Neque ‹ enim tempori subest temporum effector. Unus • denique Spiritus, Spiritus sanctus est, progres- ‹ sus ex Patre, non tamen filiationis modo, sed • processionis. Nec vero Pater idcirco ab ingeniti • proprietate descivit, quis genuit: nec rursus • Filius a generatione, quia ex ingenito genitus ‹ est, qui enim hoc fieri posset? nec postremo • Spiritus, aut in Patrem aut in Filium immutatus • est, quia processit, et quia Deus est. Immobilis

• ἅγιον. Χρὴ δὲ γινώσκειν ὅτι τὸν Πατέρα οὐ λέγομεν < ἔκ τινος, λέγομεν δὲ αὐτὸν τοῦ Υἱοῦ Πατέρα. Τὸν • δὲ Υἱὸν οὐ λέγομεν αἴτιον οὐδὲ Πατέρα, λέγομεν · δὲ αὐτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱὸν τοῦ Πατρός. Καὶ • τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγομεν, καὶ • Πνεῦμα Πατρὸς ὀνομάζομεν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ • Πνεῦμα οὐ λέγομεν, Πνεῦμα δὲ Υἱοῦ ὀνομάζομεν. • Εί τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησὶν ὁ θεῖος • Απόστολος. Καὶ δι' Υἱοῦ πεφανερῶσθαι καὶ μετα- • δίδοσθαι ἡμῖν ὁμολογοῦμεν, «Ενεφύσησε γὰρ, καὶ ε· εἶπε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, Λάβετε Πνεῦμα άγιον.» < ὥσπερ ἐκ τοῦ ἡλίου μὲν ἤ τε ἀκτὶς καὶ ἔλλαμψις· • αὐτὸς γάρ ἐστιν, ἡ πηγὴ τῆς τε ἀκτῖνος καὶ τῆς • ελλάμψεως, διὰ δὲ τῆς ἀκτῖνος ἡ ἔλλαμψις ἡμῖν < μεταδίδοται, καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ φωτίζουσα ἡμᾶς ι καὶ μετεχομένη ὑφ᾽ ἡμῶν. Τὸν δὲ Υἱὸν οὔτε τοῦ • Πνεύματος λέγομεν, οὔτε μὴν ἐκ τοῦ Πνεύ ·· ματος. • siquidem cst proprietas. Quo enim alioquin modo «Πατὴρ ὁ Υἱὸς, οὐ κυρίως Υἱὸς, καὶ ἐν Πνεῦμα • proprietas sibi constaret, si moveretur, atque a • se descisceret? Nam si Filius Pater est, Pater ‹ sane proprie non est. Unus enim proprie Pater • est. Eodem modo si Filius Pater est, Filius pro- ‹‹prie non est. Unus enim proprie Filius est, at- < que unus Spiritus sanctus. Hoc porro scire ‹ operæ pretium est, quod Patrem ex ullo esse • minime diclnws, sed Filii Patrem esse asserimus. • Filium item arec causam, nec Patrem esse dici- • mus, verum eum et ex Patre esse, et Patris Fi- • lium esse. Denique Spiritum sanctum, et ex • Patre esse statuimus, et Patris-Spiritum appelc lamus. At vero eum ex Filio esse non dicimus, ‹ sed Filii Spiritum nominamus. ‹ Si quis enim • spiritum Christi non habet, ait Apostolus, hic g ‹ non est ejus ¹.» Atque ipsum nobis per -Filium • et patefactum esse, et impertiri confitemur. «.la- • sullavit enim, ait ille, et dixit discipulis suis, • Accipite Spiritum sanctum ".» Quemadmodum videlicet ex sole quidem, et radius et splendor ‹ ortum habent, ipse enim et radii, et splendoris fons est, per radium autem nobis splendor com- ‹ municatur, atque ipse est, qui nos collustrat, atque a nobis percipitur. At Filium nec Spiritus • Alium, nec ex Spiritu esse dicimus. ▸ Animadversio. • Attentiug recolens hanc pericopem, et quæ per ‹ eam doctrina traditur, concordato cum iis, quæ ‹ supra ex reliquis deiferis Patribus, Gregorio • nempe Theologo, Nysseno, et coelestia revelante ⚫ Dionysio accepisti. Nanque cum illi ex solo • Patre processionem Spiritus decrevissent, hic ‹ divinus item Pater non aliena ab eorunı senten- • tia edocens, explanat; Spiritum sanctum ex Pa4 tre dicimus, et Spiritum Patris nuncupamus, er • Filio vero Spiritum non dicimus. Ad hæc notato, ‹ ipsissimis verbis eum vetuisse, Spiritus causam ‹ dicere Filium, cum scribit: Filium vero causam c non dicimus, neque Patrem. Ita ut ex iis colli4 gere liceat, ex solo Patre Spiritus sancti proces- ‹sionem esne.» Refutatio. Propterea quod sanctus iste dixit: «Spiritum sauctum ex Patre dicimus, et spiritum Patris appellamus, at vero eum ex Filio esse non dicimus, › La ex solo Patre Spiritum esse colligis? Sed quisnam ex iis omnibns, qui hoc hujusce Theologi dictum ante nos exposuerunt, verba similia protulit? Damascenus siquidem Joannes asserens ex Patre veluti ex primo principio et prima causa, negat ex Filio tanquam ex primo principio dici, nec,unquam vetuit ex Filio tanquam ex continente, nec per continentem. Idem enim valent ex, et per prepositiones. Hec in usu est et ipsi Scriptura, nec sanctis Patribus ignotum. Etenim si, ex Filio, veluti ex Patre per Filium, et pari modo ex utroque: et si veluti ex prima causa Patre, ex continente vero Filio, quæ magnus Athanasius, magnus 1º Joan. xx, 22, ** Rom. VIII, p Επιστασία. • Επιστατικώτερον ταύτης ἀκούσας τῆς περι- • κοπῆς, καὶ τὴν διὰ ταύτης διδασκαλίαν, συμβί • βασον πρὸς ἅπερ ἀνωτέρω παρὰ τῶν λοιπῶν • θεοφόρων Πατέρων, τοῦ Θεολόγου δηλαδή Γρη • γορίου, τοῦ Νύσσης, καὶ τοῦ Ιεροφάντορος Διαν • σίου παρέλαβες. Εκείνων γὰρ ἐκ μόνου τοῦ • Πατρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος δογματισάντων ἐκπόν ε ρευσιν, οὗτος ὁ θεοφόρος Πατὴρ ἐκείνοις συνωδά • διδάσκων, διέξεισι· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ • τοῦ Πατρὸς λέγομεν, καὶ Πνεῦμα Πατρὸς ὀνομά • ζομεν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν. Πρὸς • τούτοις σημείωσαι καὶ ὅτι ῥητῶς ἀπηγόρευσε ε τὸν Υἱὸν αἴτιον λέγεσθαι, ἐν οἷς γράφει· Τὸν δὲ • Υἱὸν οὐ λέγομεν αἴτιον, οὐδὲ Πατέρα. Ως διά • τούτων συνάγεσθαι τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τοῦ • παναγίου Πνεύματος τὴν ἐκπόρευσιν.» Αντίρρησις. Διότι ὁ ἅγιος οὗτος ἔφη τὸ, ο Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγομεν, καὶ Πνεῦμα Πατρὸς ὀνομά ζομεν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, διὰ τοῦτο ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι συνάγεις τὸ Πνεῦμα; ᾿Αλλὰ τίς τῶν πρὸ ἡμῶν τὴν τοιαύτην τοῦ Θεολόγου τούτου Πατρὸς ἐξηγούμενος ῥῆσιν οὕτω λέγει ῥητῶς, Ο μέντοι Δαμασκηνός Ἰωάννης, τὸ ἐκ Πατρός λέγων ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς καὶ πρώτης αἰτίας, οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φησιν ὡς ἐκ πρώτης ἀρχῆς, καὶ οὐκ ἀπηγόρευσε τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ προσεχούς, ἤτοι διὰ τοῦ προσεχούς. Ταυτὸν γὰρ δύναται ἡ διὰ πρόθεσις καὶ ἡ ἐξ. Καὶ τοῦτο σύνηθες καὶ αὐτῇ τῇ Γραφῇ καὶ τοῖς ἁγίοις Πατράσιν οὐκ ἀγνοούμενον. Εἰ μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ ἀμφοῖν· ὁμοίως μὲν καὶ εἰ ἐκ πρώτης μὲν αἰτίας τοῦ Πατρὸς, ἐκ τοῦ προσεχοῦς δὲ τοῦ Υἱοῦ,

ἅπερ φασὶν ὁ μέγας Αθανάσιος, ὁ μέγας Κύριλλος, & Cyrillus, Nyssenus Gregorius, sapiens Joannes ο Νύσσης Γρηγόριος, οὐκ ἂν ὁ σοφὸς Ιωάννης ἀντιφθέγξαιτο, ἀλλ' ἐρεῖ καὶ αὐτὸς ὅτι οὕτω καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· διὰ τοῦ Υἱοῦ γάρ φησι καὶ αὐτὸς, ὡς ἰσοδυναμούσης τῆς διὰ καὶ τῆς ἐξ. Εἰ δὲ ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγει τις, ὅπερ εἶπε τῶν ἁγίων οὐδεὶς, καὶ ἀντιφθέγξεται καὶ μέγα βοήσει, ταῦτα εἰς τὸ, ι ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ο ἑτέρου πρὸ ἡμῶν εἰρηκότος σοφοῦ τὰ θεῖα, καὶ ὑψηλοῦ τὴν διάνοιαν, πλέον ἡμεῖς ἐροῦμεν οὐδέν. Οτι δὲ σημειοῦσθαι λέγεις καὶ τὸ ῥητῶς ἀπαγορεύειν τὸν ἅγιον λέγεσθαι τὸν Υἱὸν αἴτιον, πειθέτωσάν σε αἱ πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς δη λοῦσαι ῥήσεις τὸν Πατέρα αἴτιον πάντων καὶ ἀρχὴν πάντων μὴ πρὸς διαστολὴν τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι τοῦτο, ἀλλὰ πρὸς δήλωσιν τοῦ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν Πατέρα ἀρχὴν καὶ ῥίζαν τῆς ἁπάντων αἰτίας εἶναι, εἰ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὰ πάντα ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι λέγεται. Καὶ συνίστησι τὴν ἔννοιαν ταύτην καὶ αὐτὸς ὁ ἅγιος, λέγων ἐν τῇ ῥηθείσῃ περικοπῇ· Τὸν δὲ Υἱὸν οὐ λέγομεν αἴτιον οὐδὲ Πατέρα· οἱονεὶ γὰρ τοῦτο ἐμφαίνων ἐστίν· ὁ δὲ Υἱός, ὥσπερ οὐκ ἔστι Πατήρ, οὐδὲ αἴτιος κατὰ τὸν Πατέρα ἐστὶ, τουτέστιν οὐχ αὐτός ἐστιν ἡ τῆς αἰτίας ρίζα τε καὶ ἀρχή. Ἐκ τοῦ ιγ' κεφαλαίου τοῦ περὶ θείων ὀνομάτων. nec contra hiscere auderet, sed modis omnibus enuntiaret, pari modo ex Filio esse Spiritum: per Filium enim esse nec ipse negat; cum pares vires habeant præpositiones ex et per. Quod si veluti ex prima causa Filio quispiam dixerit, quod nullus ex Patribus asseruit, contra sese opponet, magnumque clamabit. Hæc cum in illud, c ex Filio Spiritum non dicimus, alius quispiam in rebus divinis admodum præstans, et sublimis ingenii vir, ante nos interpretatus fuerit, nos nihil ultra addemus. Quod vero notas, verbis ipsissimis vetare sanctum, ne Filius dicatur causa, suadeant tibi, quæ multis in locis scriptorum dicta inspersa sunt, patefacientia, Patrem omnium causam esse, omniumque principium, non ad excludendum Filium illa proferri, sed ad manifestandum eundem ipsum Palrem principium, originem, et causam omnium esse, licet per Filium universa dicantur esse. Et hanc sententiam confirmat idemmet sarctus in eadem pericope dicens; Filium vero non dicimus causam, neque Patrem, id plane nec aliud insinuans: Filius vero uti Pater non est, neque causa uti Pater est: non est nempe ipse causæ origo, et principium. ΡΜΒ. 4 Οταν γὰρ ἐννοήσω μίαν τῶν ὑποστάσεων, • τέλειον Θεὸν αὐτὴν οἶδα, τελείαν οὐσίαν. Ὅταν δὲ • συνάψω καὶ συναριθμήσω τα τρία, ένα Θεὸν οἶδα • τέλειον. Οὐ σύνθετόν ἐστιν ἡ θεότης, ἀλλ' ἐν τρισὶ ς τελείοις ἐν τέλειον, ἀμερὲς καὶ ἀσύνθετον. Οταν · δὲ τὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν τῶν ὑποστάσεων ἐννοή · σω, οἶδα ὅτι ἐστὶν ὁ Πατὴρ ὑπερούσιος, ἥλιος, • πηγὴ ἀγαθότητος, ἄβυσσος οὐσίας, λόγου, σοφίας, • δυνάμεως, φωτός, θεότητος πηγὴ γεννητικὴ καὶ • προβλητικὴ τοῦ ἐν αὐτῇ κρυφίου ἀγαθοῦ. Αὐτὸς • μὲν οὖν ἐστι νοῦς, ἄβυσσος, Λόγου γεννήτωρ, καὶ · διὰ λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος, · καὶ ἵνα μὴ πολλὰ λέγω, οὐκ ἔστι τῷ Πατρὶ Λόγος, η σοφία, δύναμις, θέλησις εἰ μὴ ὁ Υἱὸς, ὅς ἐστιν ἡ · μόνη δύναμις τοῦ Πατρὸς, ἡ προκαταρκτικὴ τῆς · τῶν πάντων ποιήσεως. Οὗτος, ὡς τελεία ὑπόστα • τις γεννώμενος, ὡς οἶδεν αὐτὸς, Υἱός ἐστί τε καὶ • λέγεται. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκφαντορικὴ τοῦ • κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρὸς, ἐκ • Πατρὸς μὲν δι' Υἱοῦ ἐκπορευομένη, ὡς οἶδεν, οὐ · γεννητῶς. Διὸ καὶ Πνεῦμα ἅγιον τὸ τελεσιουργὸν · τῆς τῶν ἁπάντων ποιήσεως. "Οσα γοῦν ἁρμόζει · αἰτίῳ, πατρί, πηγῇ, γεννήτορι, τῷ Πατρὶ μόνῳ · προσαρμοστέα· ὅσα δὲ αἰτιατῷ, γεννητῷ Υἱῷ, • Λόγῳ, δυνάμει, προκαταρκτικῇ θελήσει, σοφίᾳ, · τῷ Υἱῷ· ὅσα δὲ αἰτιατῷ, ἐκπορευτῷ, ἐκφαντο ι ρικῷ, τελεσιουργικῇ δυνάμει, τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. • Ο Πατήρ, πηγή, αἰτία Υἱοῦ καὶ Πνεύματος. Ο · Υιός Υιός, Λόγος, σοφία, καὶ δύναμις, εἰκὼν, • απαύγασμα, χαρακτὴρ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐκ τοῦ • Πατρός, οὐχ Υἱὸς δὲ τοῦ Πνεύματος. Τὸ Πνεῦμα • τὸ ἅγιον Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, ὡς ἐκ Πατρὸς Ejusdem ex decimo tertio capite de divinis. nominibus. CXLII. ‹ Nam cum unam ex tribus personis cont- • sidero, perfectum Deum ac perfectam substan- • tiam agnosco, rursus cum tres personas connecto, ‹ simulque recenseo Deum unum perfectum agno- • sco. Neque enim compositum quiddam est divini- ‹ tas: sed in tribus perfectis personis una perfecta, • simplex, ac divisionis expers natura. Cum deni- ‹ que mutuam eam affectionem, quæ inter persoc nas est, animo contemplor, illud compertum . habeo, Patrem superessentialem, solem esse, ‹ bonitatis fontem, essentiæ, rationis, sapientiæ, • potentiæ, luminis, divinitatis abyssum, delitescen- • tis atque abstrusi in se boni genitricem, ac pro- • ductricem scaturiginem. Ipse quippe mens est, • rationis abyssus, Verbi genitor, explanantisque Spiritus per Verbum productor. Ac, ne multa · dicam, Patri non aliud est Verbum, non alia e sapientia, vis ac voluntas præter Filium, qui sola est Patris potentia, a qua rerum omnium t procreatio initium accepit. Ad hunc modum, ut • perfecta persona ex perfecta persona genita quem. • admodum ipse novit, Filius est, ac dicitur. Ac • postremo Spiritus sanctus, Patris potentiarest, ‹ divinitatis latebram declarans, a Patre quidem per Filium procedens, quo pacto id fiat, novit • ipse, non tamen gignendi modo. Unde etiam ‹ Spiritus sanctus universi procreationem veluti • omnibus suis numeris absolvit. Quocirca ea 4 omnia, quæ causæ, parenti, fouti, genitori con- ‹ veniunt, ea soli Patri accommodari debent: quæ ‹ autem a causa profecto ac genito Filio, Verbo, c primordiali potentia, voluntati, sapientia qua-

c drant, ea Filio tribuenda sunt: ea denique om- < ἐκπορευόμενον. Οὐδεμία γὰρ ὁρμὴ ἄνευ Πνεύ • ματος. Καὶ Υἱοῦ δὲ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, • ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. • Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ,» ‹ nia quæ a causa per processionem mananti, atque obscura patefacienti et perficienti potentiæ • congruunt, Spiritui soli assignare convenit. Ac • Pater quidem fons et auctor est, tum Filii tum Spiritus sancti: solius tamen Filii Pater, ac • Spiritus sancti productor. Filius aulem, et Filius et Verbum, et sapientia et potentia, et imago, et • splendor, et character Patris est, et ex Patre. At Spiritus sanctus non Patris Filius, sed Patris • Spiritus est, ut qui ex Patre procedat. Nullus enim ad rem ullam sine Spiritu sancto impetus • esse potest. Qui Filii quoque Spiritus dicitur, non ut ex ipso, sed per ipsum ex Patre proce- • deus. Solus enim Pater causa est. Animadversio. Επιστασία. • Εννόησον ἀκριβῶς, πῶς ὅσα δι' ὅλης τῆς περ • ρικοπῆς ταύτης ἀσαφῶς τάχα φαίνεται γράψας ι ὁ ἅγιος, ἐν τῷ τέλει ταύτης καὶ ἐσαφήνισε, καὶ • Considerato diligenter, quæcunque per totam ‹ hanc pericopem obscure forte videtur sanctus ‹ scripsisse, in fine illius et declarasse, et expla- • nasse, et per hanc et prædigestam pericopem. Β' ἡρμήνευσε· διὰ ταύτης δὲ καὶ τὴν προλαβοῦσαν • Quod enim in illa dixit: Ex Filio vero non dici4 mus Spiritum, in hac dilucidius explicavit dicens, ‹ Et Filü Spiritus, non uti ex ipso, sed uti per • ipsum ex Patre procedens. Tandem illa quæ sub- • infert, Solus enim causa Pater, universam, ut ‹ diximus, pericopem elucidarunt. › Refulatio. receVere quidem in fine adductæ pericopes apposita a sancto, declarationem corum continent, quæ per universam dictam pericopem, nec non in præcedenti perobscure videtur scripsisse, non eo tamen modo, quem tua doctrina proponit, sed profundiori et exquisitiori. Nain cum in præcedente sanctus scripsisset. Ex Filio vero Spiritum non dicimus, volensque in dicta pericope exponere, illud, ex Fllio,- convellere quæ pessimus Eunomius decernebat, ex Filio antecedenter veluti ex prima causa et principio Spiritum asserens, non vero per Filium plum: neque enim alio modo trium continuum, et commune, quod in natura est, conservatur, nisi Spiritus per Filium ex Patre procederet, pro claritate, et expositione, quæ forte obscure digesta antea fuere, subjunxit in dicta pericope, non tanquam ex ipso.» Et una simul a te, qui legis, illud consideretur, uti ex prima causa et principio, sed uti per ipsum ex Patre procedens, qui cum addit: e Solus enim causa Pater, manifestavit, non esse causam primarium Filium, eorum quorum ipse causa Pater est: itemque non esse primam causam, et principium Filium: non vero, ut quidam suspicati sunt, propterea sanctus dixit: ‹ Ex Filio vero Spiritum non dicimus, ut distingueret Filium a Patre. Nam si id esset, nunquam dixisset, non uti ex ipso, sed ut per ipsum procedens. Separatio enim Filii a Patre nunquam in exsistentia Spiritus a Patre, illud, per Filium, admitteret. Verumtamen illud, Nemo bonus nisi unus Deus",» magnus Basilius, pro eo, nisi solus Pater, exponens, et plane dicens, dictionem denotare, primum bonum esse Patrem, et illud, «Nemo novit Filium nisi Paler 99, et in illa interpretatione demon- " 21 Luc xy, 19. * Matth. x1, 27. " ι περικοπήν. "Ο γὰρ ἐν ἐκείνῃ εἶπεν, Ἐκ τοῦ Υἱοῦ · δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ἐν ταύτῃ σαφέστερον • εἴρηκεν εἰπὼν, Καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα οὐχ ὡς ἐξ • αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο- • ρευόμενον. Η δὲ τοῦ, Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πα- · τὴρ, ἐπαγωγή, τὴν ὅλην, ὡς εἴπομεν, περικοπὴν • ἐσαφήνισεν.» Αντίρρησις. ᾿Αληθῶς μὲν τὰ ἐν τῷ τέλει τῆς ῥηθείσης περικοπῆς τῷ ἁγίῳ εἰρημένα σαφήνειαν τινα φέρουσι τῶν, ὅσα δι' ὅλης τῆς περικοπῆς ταύτης, ἀλλὰ δὴ καὶ τῆς προλαβούσης ἀσαφῶς τάχα φαίνεται γράμας, πλὴν οὐχ ὡς ἡ σὴ διδάσκει ἐπιστασία, ἀλλὰ βαθύτερον ἄλλως καὶ ἀκριβέστερον. Εἰπὼν γὰρ ὁ ἅγιος ἐν τῇ προλαβούση περικοπῇ, Ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, καὶ θέλων ἐν τῇ ῥηθείσῃ περικοπῇ παραστῆσαι ὡς ἐκεῖνο τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀναιρεῖ, ὅπερ ὁ κάκιστος Εὐνόμιος ἐδογμάτιζεν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ προηγουμένως ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας καὶ ἀρχῆς λέγων τὸ Πνεῦμα, οὔμενουν τὸ ὡς διὰ τοῦ Υἱοῦ παραλαμβανόμενον· οὐδὲ γὰρ ἂν ἄλλω; τὸ τῶν τριῶν συνεχές τε καὶ συμφυές τηρηθείη, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον εἴη ἐπὶ σαφηνείᾳ καὶ ἑρμηνεία τῶν τάχα ἀπα φῶς προῤῥηθέντων ἐπήγαγεν ἐν τῇ ῥηθείσῃ περι κοπῇ τὸ ' οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ.» Καὶ συνεπινοείσθω σοι τῷ ἀναγινώσκοντι τὸ, ὡς ἐκ πρώτης αἰτίας καὶ ἀρχῆς, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευό μενον· προσθεὶς δὲ καὶ τὸ, • Μόνος γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ, ο δεδήλωκεν ὡς οὐκ ἂν εἴη αἴτιον ἀρχικὴν ὁ Υἱός, ὧν αὐτοαίτιος ὁ Πατήρ, καὶ ὡς οὐχὶ πρώτη αἰτία καὶ ἀρχὴ τοῦ Πνεύματός ἐστιν ὁ Υἱός· οὔμενο ουν, ὡς τινες ὑπειλήφασι, διὰ τοῦτο ὁ ἅγιος ἔφη, ι ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ἵνα δια στείλῃ τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρός. Εἰ γὰρ τοῦτ᾽ ἦν, οὐκ ἄν ποτε ἔφη, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ὡς δι᾿ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον. Ἡ γὰρ ἀπὸ τοῦ Πατρός διαστολὴ τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἂν ποτε ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος, παραδέξαιτο τὸ δι' αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ, «Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο ὁ μέγας Βασίλειος ἀντὶ τοῦ, Εἰ μὴ μόνος ὁ Πατήρ, ἐξηγούμενος, καὶ σαφῶς λέγων, δήλωσιν ἔχειν τὸ

ῥῆμα τοῦ πρῶτον ἀγαθὸν εἶναι τὸν Πατέρα, καὶ τὸ, strass, non ad discernendum Spiritum dictum esse, · Οὐδεὶς οἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ,» καὶ παρ ιστῶν ἐν ἐκείνῃ τῇ ἑρμηνεία οὐκ εἰς διαστολὴν τοῦ Πνεύματος τοῦτο ῥηθῆναι, ἀλλ᾽ εἰς δήλωσιν τοῦ πρώτῳ τῷ Πατρὶ τὴν γνῶσιν τῆς τοῦ Υἱοῦ φύσεως ἐνυπάρχειν· καὶ πάλιν διερμηνεύων τό, 4 Οὐδ᾽ ἂν ὁ γῆς ἔγνω τὴν ἡμέραν τοῦ τέλους, εἰ μὴ ὁ Πατήρ, καὶ ἐν τούτῳ διατρανῶν μὴ τὸν Υἱὸν διαστέλλεσθαι ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ τὴν πρώτην γνώσιν προσμαρτυρεῖσθαι διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς ἔχειν καὶ τὸν Υἱὸν τὸ εἰδέναι· ταῦτα πάντα ὁ μέγας Βασίλειος ἐξηγητικώς διερμηνεύων ἔν τε μιᾷ τῶν πρὸς 'Αμφιλόχιον ἐπιστολῶν, ἧς ἡ ἀρχή, ο Εζητημένον ήδη παρὰ πολλοῖς τὸ εὐαγγελικὸν ῥητὸν, ο ἔν τε τῇ περὶ τῆς ὑποχωρήσεως αὐτοῦ πρὸς τοὺς Καισαρεῖς ἀπο λογητικῇ ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, «Πολλάκις εθαύμασα τί ποτε πρὸς ἡμᾶς πεπόνθατε, ο δίδωσι νοεῖν ὡς ὁ λέγων, Μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ, οὐδὲν ἕτερον δηλοῖ, ἀλλ᾽ ἢ ὅτι πρῶτον αἴτιον ὁ Πατήρ ἐστιν, ὡς ἀρχὴ, καὶ ῥίζα, καὶ πηγὴ τῆς αἰτίας πάντων τῶν διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λεγομένων, εἰς αὐτὸν ἀναφερομένων. Ἐπειδὴ γὰρ Σπουδήποτε τὸ μόνος λαμβάνεται ἐπὶ τοῦ Πατρὸς εἰς δήλωσιν τοῦ πρῶτος ὁ Πατήρ λαμβάνεται, οὐδὲν διαφέρει λέγειν, μόνος αἴτιος ή πρῶτον αἴτιον ὁ Πατήρ, ο Μάνος γὰρ ἀγαθὸς ὁ Πατήρ, ὅτι πρῶτον ἀγαθὸν ὁ Πατήρ.» Κατὰ γὰρ τὸν μέγαν εἰπεῖν Βασίλειον, ο λέγων ὁ Υἱός, ο Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἷς ὁ Θεὸς, ο οὐχὶ ἑαυτὸν ἔξω τιθεὶς τῆς τοῦ ἀγαπ θοῦ φύσεως ταῦτα λέγει, ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ὁ Πατὴρ, τῷ οὐδεὶς συνυπακουομένου τοῦ πρώτου, τὸ δεύτερον εἰρῆσθαι πιστεύομεν. Καὶ τάλιν, ο Μόνος οἶδε τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ, ὅτι πρῶτος οἶδε τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ. Τὸ γὰρ Πνεῦμα, εἰ καὶ οἶδε σὺν τῷ Πατρὶ τὸν Υἱόν, ἀλλὰ διὰ τὸ τὸν Πατέρα πρῶτον εἰδέναι, οἶδε καὶ αὐτὸ τὸν Υἱόν. Μόνος οίδε τὴν ἡμέραν τοῦ τέλους ὁ Πατήρ, ὅτι πρῶτος οἶδεν αὐτὴν ὁ Πατήρ. Εἰ γὰρ καὶ ὁ Υἱὸς οἶδε ταύτην σὺν τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ διὰ τὴ τὸν Πατέρα πρῶτον εἰδέναι, οἶδε καὶ αὐτὸς τὴν ἡμέραν ταύτην. Τὸ γὰρ εἰδέναι ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει.» Ταῦτα πάντα τὰ ῥήματα, οὐκ ἐμὰ, ἀλλὰ τοῦ τῆς οἰκουμένης φωστῆρος Βασιλείου τοῦ πάνω· καὶ πειθέτω τοὺς ἐντυγχάνοντας τὸ τοῦ Πατρὸς ἀξιόπιστον. sed ad manifestandum, primo Patri Filii naturæ cognitionem inesse: rursusque exponens illad, • Neque Filius uovit diem Snis nisi Pater *,. et in eo aperte enuatians, non Filium distingui a Patre, sed Patri primam cognitionem attribui, quod ex Patre Filius cognoscendi facukatem habeat: hæc omnia magnus Basilius sua interpretatione adornaus tum in sua, quam ad Amphilochium seripsit epistola, cujus illud principium est. nrellis jama quæritur de evangelico dieto,» tum in alia ad Caesarienses epistola apologetica de sua secessione, cujus principium, ο Supius admiratus sum, quid erga nos passi estis,» dat intelligere eum, qui dicit, Solus causa Pater, nihil aliud innuere, nisi primam causam Patrem esse, veluti principium, originem, et fontem causs eorum omnium quæ per Filium, et ex Filio esse dicuntur, cum ad eum referantur. Cum enim ubicunque solus de Patre dicitur, ad notandum primun Patrem accipitur, mitil difert, sola cause, aut prima causa Pater: • Solus enim bonus Pater, quod primum bonum Pater sit.» Nam, ut cum magno Basilio loquamur, • diceus Filius, Nemo bonus nisi uous Dents, non·semetipsum extra naturam boni collocans, illa profert, sed quoniam primum bonum Pater est, cum illi memini primum subaudiatur, secundum dici crelimus. Rursumque, Solus novit Fi lium Pater, quod primus norit Filium Pater. Nam Spiritus licet noverit uns cum Patre Filium, adiamen quia Pater primus novit, ipse quoque Filium novit. Solus novit diem finis Pater, quod. primus eum Pater novit; licet enim et Filius eum noverit cum Patre, attamen quia primus Pater novit, novit et ipse diem illum: cognitionem euim Filius ex Patre possidet. Hæc verba omnia non men sunt, sed terrarum orbis luminis magni Basilii, et aucto, ritas tanti Patris lectoribus suadeat fidem dictis præstare. ΡΗΣΕΙΣ ΘΕΟΔΩΡΗΤΟΥ. Τοῦ μακαρίτου Θεοδωρήτου ἀπὸ τοῦ τ' τῶν περὶ αἱρετικῆς κακομυθίας τόμων κεφάλαιον γ'. ΡΗΓ... Τὸ Πνεῦμα τοίνυν τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Θεοῦ · καὶ Πατρὸς ἔχειν τὴν ὕπαρξιν μεμαθήκαμεν. Ο · δὲ τῆς ὑπάρξεως τρόπος οὔτε τῇ κτίσει προστ έοιχεν, άκτιστον γὰρ τὸ πανάγιον Πνεῦμα, ούτε · τῷ μονογενεῖ Υἱῷ. Οὐδεὶς γὰρ τῶν θεοφόρων γένο - νησιν προσηγόρευσε τὴν τοῦ θείου Πνεύματος • ύπαρξιν. Εκ μέντοι τοῦ Θεοῦ εἶναι αὐτὸ καὶ · θεῖον εἶναι οἱ ἱεροὶ διδάσκουσι λόγοι. Ὁ μὲν γὰρ • Δεσπότης Χριστὸς ταῦτα περὶ αὐτοῦ φησι· «Συμ φέρει ὑμῖν ἵνα ἐγὼ ἀπέλθω· ἐὰν γὰρ ἐγὼ μή · ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς "Marc, x1, 32. 1 Joan. xvi. 7, DICTA THEODORETI. Beati Theodoreti ex tomo quinto hæreticarum fabularum, cap. 3. CXLIII. ‹ Spiritum ergo sanctum ex Deo et «Patre exsistentiam habere didicimus. Exsistentiæ cautern modus neque creaturæ est similis: in- ◄ creatus est enim Spiritus sanctus, nec unigenito «Filio: nullus enim sanctorum generationem ‹ appellavit exsistention Spiritus divini. Ex Deo ‹ quidem ipsu«n esse, et Deum esse decent sacræ • Scripturæ. Christus autem Dominus hæc de illo ‹ dicit: «Expedit vobis ut vadam: si ego non abiero, Paracletus non veniet ad vos"., Et rur- ‹ sus: ‹ Cum autem venerit Paracletus, Spiritus

GOO • veritatis, qui a Patre procedit, deducet vos in < ὑμᾶς.» Καὶ πάλιν·. Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ‹ omnem veritatem ". › In eo autem, quod dixit, ♦ Ex Patre procedit, ostendit Patrem esse fontem • Spiritus. Ει non dixit, procedet, sed procedit, • ostendens et naturæ identitatem, et substantiæ ‹ indivisibilitatem, et indifferentiam, et unionem 4 personarum. Quod enim procedit, non potest ab • eo separari, a quo procedit. Divinus vero Apo- • stolus de Spiritu bac dieit: «Spiritus enim om- • nia serutatur, etiam profunda Dei "., Ac ne ‹ quis ignoratione esse scrutationem putaret, • subjunxit: «Nullus hominum novit, quæ sunt c hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est: ‹ ita et quæ Dei sunt nemo cognovit, nisi Spiritus • Dei 41. > Animadversio. Audito hune quoque sapientissimum ac erudi- ‹ tissimum Patrem, non diversa ab aliis divinis • Patribus de processione Spiritus sancti decer- • nentem, docentemque eum ex Deo Patre exsi- ‹ stentiam habere. › Refutatio. Eruditissimus ae sapientissimus bic vir, hic nihil habet, quod a veritate absonum sit, cum asserit, ex Deo et Patre Spiritum exsistentiam habère, ex quonam enim ille originem suam ac fontem agnosceret, nisi esset ex Patre? Verumtamen in suis adversus Cyrillum certaminibus, contra eamdem orbis terrarum lumen disputans blasphem mis, ac impietatis notam inussit, si ille proprium Filii Spiritum dixit, veluti ex Filio, aut per Filium, Spiritum esse definiens. Attamen eruditissimus hic ac sapientissimus Theodoretus fantumdem ex illa sua in sanctum Cyrillum contentione in Ecclesia Dei demeruit, ob quam impietatis sanctum accusavit, si proprium Filii Spiritum dicit, veluti ex Filio aut per Filium exsistentiam haberet, ut et depositioni, et proscriptioni subactus fuerit; licet postea semetipsum, et sermones proprios, quos exsecrandæ contentionis studio effutierat, condemnans, ac ablegans, et anathematis diris devovens vix tandem receptus est. · Ex·opere, cujus illa est inscriptio, ‹ Eranista, sive Polymorphus. › 4 τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὁδηγήσει ὑμᾶς πρὸς πᾶσαν τὴν ἀλή < θειαν.» Τῷ δὲ εἰπεῖν, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, • ἔδειξε πηγὴν ὄντα τοῦ Πνεύματος τὸν Πατέρα, • Καὶ οὐκ εἶπεν ἐκπορεύσεται, ἀλλ' ἐκπορεύεται, • δεικνὺς καὶ τῆς φύσεως τὴν ταυτότητα, καὶ τῆς • οὐσίας τὸ ἄτμητον, καὶ τὸ διάφορον καὶ ἡνωμένον · τῶν ὑποστάσεων. Τὸ γὰρ ἐκπορευόμενον ἀχώρι- · στὸν ἐξ ἐκείνου, ἐξ οὗ ἐκπορεύεται. Ο δὲ θεῖος • Απόστολος ταῦτα περὶ τοῦ Πνεύματος ἔφησε • Τὸ δὲ Πνεῦμα πάντα έρευνᾷ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ. · ὡς ἂν δὲ μή τις ἀγνοίᾳ ὑπολάβῃ τὴν ἔρευναν, ἐπή- < γαγεν ο Οὐδεὶς ἀνθρώπων οἶδε τὰ τοῦ ἀνθρώπου ε εἰ μὴ τὸ πνεῦμα τοῦ ἀνθρώπου· › οὕτω καὶ τὰ Β' τοῦ Θεοῦ οὐδεὶς οἶδεν εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ.» Επιστασία. " • Ακους καὶ τοῦ πολυμαθεστάτου καὶ σοφωτάτου • Πατρὸς τὰ αὐτὰ τοῖς λοιποῖς θείοις Πατράσι περὶ «τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως δογματί • ζοντος, καὶ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς ἔχειν τὴν ὕπαρξιν · τοῦτο διδάσκοντος. Αντίρρησις. Ο πολυμαθέστατος καὶ σοφώτατος οὗτος ἐνταῦθα μὲν οὐδέν τι λέγει ἀποδον τῇ ἀληθείᾳ, ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἔχειν τὴν ύπαρξιν λέγων τὸ Πνεῦμα. Πόθεν γὰρ ἂν καὶ εἴη ἔχον τὰς τοῦ εἶναι ἀρχὰς καὶ πηγὰς εἰ μὴ ἐκ Πατρός; ἐν δὲ τοῖς κατὰ τοῦ με γάλου Κυρίλλου ἀγῶσιν αὐτοῦ κατ᾽ ἐκείνου τοῦ τῆς οἰκουμένης φωστῆρος ἀγωνιζόμενος βλασφημίας δυσσεβείας γραφὴν τῷ ἁγίῳ προσῆψεν, ἐὰν ἴδιον Υιού ἐκεῖνος ἔφη τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐξ Υἱοῦ, ἡ δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογῶν. Ὁ δὲ σοφώτατος οὗτος καὶ πολύμαθέστατος Θεοδώρητος τοσοῦτον τῆς κατὰ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου ἀπώνατο ἔριδος, δι᾽ ἦν καὶ δυσσεβείας τὸν ἅγιον ἔγραφεν, ἐὰν ἴδιον Υἱοῦ λέγει τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐξ Υἱοῦ, ἢ δι᾽ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, ὡς· καὶ καθαι ρεθῆναι καὶ ἀποκηρυχθῆναι, κἂν ὕστερον κατεγνω κὼς καὶ αὐτὸς ἑαυτοῦ, καὶ τοὺς οἰκείους λόγους ὅσοι τῆς θεοστυγοῦς ἔριδος αποσκευασάμενος, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ταῖς τοῦ ἀναθέματος ἀρχῖς καθυποβαλών, μόλις οὕτω προσδέδεκτο. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τῆς πραγματείας, ἧς ἡ ἐπι· γραφή, ο Ερανιστής, ἢ Πολύμορφος.» ΡΜΔ'. «Δ. Τὸν Λόγον ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι ἡ θεία • Γραφή λέγει. Β. 'Αληθή λέγεις. Α. Καὶ μέντοι • καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὡσαύτως ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶ • και διδάσκει. Β. Ὁμολόγηται. 4. ᾿Αλλὰ τὸν μὲν • Θεόν Λόγον ὀνομάζει Υἱὸν μονογενή. Β. Οὕτως • ὀνομάζει. Α. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐδαμοῦ • προσηγόρευσεν. Β. Οὐ δῆτα. Α. Καίτοι ἐκ Θεοῦ · καὶ Πατρὸς καὶ τοῦτο ἔχει τὴν ὕπαρξιν. Β. 'Αλη- • θές. Α. Ἐπεὶ τοίνυν συνομολογοῦμεν ἐκ τοῦ Πα- · τρὸς εἶναι καὶ τὸ Πνεῦμα καὶ τὸν Υἱὸν, τολμήσῃς ἄν ποτε Υἱὸν ὀνομάσαι τὸ πανάγιον Πνεῦμα; CXLIV.A. Deum Verbum ex Patre et Deo ‹ esse sacra dicit Scriptura. B. Vera dicis. A. Et • Spiritum sanctum similiter ex Deo esse docet. ‹ B. In eonfesso est. A. At Deum quidem Verbum • Filium nominat unigenitum. B. Sic nominat. Α. ‹ Spiritum autem sanctum nunquam sic appellavit. B. Nusquam, A. Et tamen is quoque ex Patre et Deo suam habet exsistentiam. B. Verum est. ‹ A. Quoniam igitur confitemurex Deo et Patre esse et Filium et Spiritum sanctum, audesne unquam • Spiritum sanctam. appellare Filium? B. Nequa- - ε ‹ quam. A. Quam ob rem? B. Quia in sacra Scri- • Β. Οὐδαμῶς. Α. Διατί; Β. Επείπερ οὐχ εὑρίσκω sr Joan. ΧΙ, 13. 20 1 Cor. 11, 10. at ibid. 11.

· τὸ ὄνομα τόδε παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ. Α. ᾿Αλλὰ γε- c plura hoc nomen non invenio. A. An vero ge ι γεννημένον; Β. Οὐδὲ τοῦτο. Α. Τοῦ δὴ χάριν; Β. '; ‹ nitum? B. Nec hoc,quidem. A. Quid ita? B. Ne- · Οὐκ ἐδιδάχθην οὐδὲ τοῦτο παρὰ τῆς Γραφῆς. Α. ‹ que hoc a sacra Scriptura didici. A. Quod autem . Τὸ δὲ μὴ γεγεννημένον μηδὲ ἐκτισμένον ποίας ‹ nec genitum est, nee creatum, quam congruenter · ἂν εἰκότως τύχοι προσηγορίας; Β. Ακτιστον αὐτὸ appellationem accipiet? B. Increatum illud et • καὶ ἀγέννητον ονομάζομεν. Α. Τὸ δὲ πανάγιον • ingenitum appellamus. A. Spiritum porro san- • Πνεῦμα οὔτε μὴν ἐκτίσθαι οὔτε μὴν γεγεννῆσθαί ‹ ctum nec creatum, nec genitum esse dicimus. B. • φαμεν. Β. Οὐδαμῶς. Α. Καλέσαι γοῦν ἀγέννητον Nullo modo. A. Audebis igitur Spiritum sanctumn · θαρρήσῃς ἂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Β. Οὐ δῆτα. ‹ ingenitum appellare? B. Nequaquam. A. Et cur ι Α. Καὶ τί δή ποτε μὴ καλεῖς ἀγέννητον τὸ ἄκτι • ingenitum non vocas eum natum increatum, et ι στον, μηδαμή δὲ γεγεννημένον; Β. Ὅτι τοῦτο οὐ ‹ nullo modo genitum? ¡B. Quia hoe a sacra Scri- · μεμάθηκα παρὰ τῆς θείας Γραφῆς, καὶ σφόδρα • ptura non didici, et valde reformido ea dicere, ι δειμαίνω λέγειν τὰ παρ' ἐκείνης σεσιγημένα. • quæ ab illa silentio sunt præterita. › Επιστασία. Animadversio. . Τὸ αὐτὸ κάν τῇ παρούσῃ πραγματεία τοῦ αὐτ ι τοῦ μάνθανε, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχειν δηλαδὴ τὸ • Πνεῦμα τὴν ὕπαρξιν.» Αντίρρησις. ᾿Αλλὰ καὶ σὺ τὴν αὐτὴν καὶ ἐπὶ τοῖς παροῦσιν ἀντίῤῥησιν δόχου, ἣν ἐπὶ τῇ προηγησαμένῃ ἐπιστα σίᾳ ἐποιήσαμεν. Τοῦ αὐτοῦ ἀπὸ τοῦ δευτέρου λόγου τοῦ βιβλίου, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Ελληνικών παθημάτων θε ραπευτική. ΡΜΕ. «᾿Αλλὰ μὴ θορυβείσθε, ἐκ τοῦ Πατρὸς · καὶ σὺν τῷ Πατρὶ τὸν Λόγον ἀκούσαντές. Τῶν γὰρ · ἀτοπωτάτων Πλάτωνος μὲν ἀνέχεσθε, καὶ αἴτιον · τῆς ὕλης τὸν Θεὸν λέγοντος, καὶ συναΐδιον τοῦ • Θεοῦ τὴν ὕλην ἀποκαλοῦντος, καὶ τὰς ἰδέας ἐκ τοῦ • Θεοῦ καὶ σὺν τῷ Θεῷ φάσκοντος εἶναι· τὸν δὲ τοῦ • Θεοῦ Λόγου καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα μὴ πείθεσθε ι ἐκ τοῦ Θεοῦ φῦναι, καὶ σὺν τῷ Θεῷ εἶναι. Εἰ γὰρ · τὴν ἑτεροφυᾶ καὶ ἑτερογενῆ, καὶ ἀλλόφυλον ὅλην · καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν τῷ Θεῷ εἶναι, ὁ φιλό- • σοφος ἔφη, πολλῷ δήπου ευλογώτερον καὶ ἀλη θέστερον υποληπτέον τὸν ἡμέτερον λόγον. Οὐδὲ · γὰρ ἕτεροφυᾶ τὸν Υἱόν, οὐδὲ τὸ πανάγιον Πνεῦμά · φαμεν εἶναι, ἀλλὰ μίαν εἶναι τὴν οὐσίαν τῆς • Τριάδος κηρύττομεν. Εἰ δέ τις τῆς ὑπάρξεως τοῦ • Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος επιζητεῖ τὸν τρόι τον μαθεῖν, εἰπάτω δὴ πρότερος τὸν τρόπον τῆς · ἀγεννήτου ὑπάρξεως, πῶς ἐστιν ἔχων τὸ αἴτιον. · Τοῦτο γὰρ δὴ παντελῶς ἄπορον, καὶ μόνῃ γε τῇ · φύσει τῇ καθαρᾷ καὶ ἀκραιφνεί χωρητόν. Τὸ μὲν γὰρ ἐξ αἰτίου γενέσθαι τι, ἢ γεννητὸν ἢ κτιστὸν, · δέξαιτ᾽ ἂν ῥᾳδίως ὁ λογισμός· τὸ δὲ εἶναί τινα · άτερ αἰτίου οὐδὲ προσίεται λογισμός, εἰ μὴ ἄρα 1 φανῇ τῆς πίστεως τὸ ἐχέγγυον. Εἰ δὲ πιστεύομεν · εἶναί τι καὶ ἀγέννητον καὶ ἄναρχον, καὶ ἀναίτιον, • πιστευτέον ἄρα ὡς ἐκ τούτου, νοῦ ὄντος ἐγεννήθη • Λόγος, καὶ προῆλθε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» ‹ esse vero aliquid quod non emanat a causa, ‹ Eadem in hoc quoque tractatu ejusdem addi- • scito, ex Patre nempe suam habere exsisten- ‹ tiam. > Refutatio. Et tu quoque eamdem adversus similia refutationem excipito quam in præcedenti tua animadversione apposuimus. Ejusdem ex secunda oratione operis, quod ille adversus gentilium affectiones therapeuticam præscripsit. 145. ‹ Nulla vos autem, quæso, hic perturbatio • subeat, quod dici auditis, Verbain et ex Patre ‹ gigni, et cum Patre esse. Quæ sunt enim apud • Platonem insulsissima, æquis animis auribus- ‹ que accipitis. Ille enim et Deum materiæ aucto- «rem, et tamen Deo coæternam materiam esse ‹ affirmat. Idemque ideas ex Deo et cum Deo ‹ constituit. Vos autem Verbum Dei, sanctumque • Spiritum neque ex Deo prodire, neque esse cum • Deo creditis. Si enim materiam, quæ alterius est ‹ naturæ quam Deus, generisque alterius, ac, uti ‹ ita dixerim, alienigena et extraria, et ex Deo el ‹ cum Deo esse vult Plato, multo magis rationi • consentaneus, multoque verior sermo noster ‹ putandus est. Neque enim Filium alterius ‹ naturæ, neque sanctum Spiritum esse dicimus, ‹ sed unam Trinitatis substantiam prædicamus. Si • quis autem vestrum scire desiderat, quonam ‹ substantiæ modo sit Filius et Spiritus sanctus, ‹ æquum sane est, ut is prior quærenti mibi re- ‹ spondeat, quem essendi modum habere possit • quod non est genitum. Quo pacto, inquam, est, ‹ quod nullam habet, unde sit, causam. Hæc enim ‹ quæstio prorsus est dubia, solaque fidei puritate • ac sinceritate capienda. Fieri enim ac gigni ⚫ præcedente causa quippiam eorum, quæ gigni et • creari possunt, humana ratio facile admittit: nulla ratio assentitur: nisi forte interventus ‹ fidel ac sponsio intercedat. Quodsi esse aliquid credendum est, nec ullo modo genitum, nec a causa profectum, nec ab ullo pendens superiore principio; credendum utique erit ab hoc ipso, • quod intellectus sit, genitum esse Verbum, sanctumque processisse Spiritum. ▸ Επιστασία. • Πρόσεχες πῶς καὶ οὗτος ὁ μακάριος τὸ ἐκ τοῦ • Θεοῦ ἀντὶ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβάνεται ἐν οἷς λέγει · καὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα Animadversio. • Attendito quomodo et hic beatus illud ex Deo • pro Patre accipiat, cum dicit, Dei Verbum et • sanctissimum Spiritum, ex Deo prodire, et cum

• Deo esse: cum vero subobscure predire posue- Α' • rit, in his, quæ sequuntur, manifeste declaravit, 4 cum dieit, Ab hoc ipso, quod intellectus est, • genitum esse Verbum, et Spiritum sanctum ‹ processisse. › Refutatio. Qui ex Patre dicit prodire Spiritum, indeque ex Patre Hlius exsistentiam connotat, næsis plane non contradicit, asserenti Spiritum ex Filio qneque prodire, indeque decernenti, etiam ex utroque illum esse. Verum hic adnotanda sunt, quæ tu ipse affirmas, Verbum esse simul cum Patre et ex Patre tanquam quæ plurimum conducunt adversus eos, qui contendunt non posse simul cum Filio et per Filium esse Spiritum sanctum. Ex eodem. ἐκ τοῦ Θεοῦ φῦναι, καὶ σὺν τῷ Θεῷ εἶναι. Ασα- < φῶς δὲ τὸ φῦναι τεθεικώς, παρακατιών ἐσαφήνι • σεν, εἰπὼν, ο Εκ τούτου γε τοῦ ὄντος ἐγεννήθη • Λόγος, καὶ προσῆλθε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Αντίρρησις. Ο προελθεῖν ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγων τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐντεῦθεν τὴν ἐκ Πατρὸς αὐτοῦ δηλῶν ὕπαρξιν, ἀντιλέγειν οὐκ ἔχει τῷ προέρχεσθαι λέγοντι τῷ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ 12οῦ, καὶ ἐντεῦθεν δογματί ζοντι, καὶ ἐξ ἀμφοῖν εἶναι αὐτό. Δεῖ δὲ σημειοῦσθαι καὶ ὅσα ἐνταῦθα ἔφῆς περὶ τοῦ εἶναι τὸν λόγον ἅμα τῷ Πατρὶ, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὡς ἁρμόζοντα κατὰ τῶν διενισταμένων, μὴ δύνασθαι ἅμα Υἱῷ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ. 146. ‹ Si itaque esse aliquid affirmamus ingeni- • tun, nullaque profectum a causa, idque Parme- • nidæ quidem sententia mundum esse; Platonis < autem, Timæique Locrensis, ac Plutarchi, nostra- • que adeo ipsorum sententia dicimus, Deum esse • opificem rerum omnium jam multo credibilius «loquetur quisquis asserat, ex eo, qui sit ingec nius, manare Verbum ac sanctum Spiritum: • Verbum quidem ut genitum ab intellectu, Spiri- ‹ tum vero ut procedentem: ipsi enim Verbo • Spiritus comprogreditur, non tamen ut Verbo ◄ congenitus, sed qui simul cum Verbo sit, conse- ‹ claque sit Verbi, atque procedat. Neque vero Spiritum sanctum spiramen esse aliquod oris οι dicimus Deus enim nec compositionem patitur nec figuram: neque verbum intelligimus quale ‹ nostrum est, quod loquentibus nobis per aerem ◄ diffunditur; sed Verbum quod inest substantiali- ‹ ter, ac Spiritus qui ad hypostasim pertinet. Quæ duo in Patre considerantur, et seorsum per se • ipsa singillatimque creduntur: eademque et con- ‹ juncta sunt, et discreta. Unita quidem, eo quod ejusdem naturæ sint: proprietate vero differentia, ‹ singillatim seorsumque intellecta. Hæc autem ipsa nequaquam exacte quisquam percipiet, nisi • in sacrarum Litterarum studiis versatus fuerit, ac nisi scientiæ hujus lumen divina collatum • gratia acceperit. › PMG. «Εἰ τοίνυν φαμὲν εἶναί τι ἀγέννητον καὶ • αναίτιον κατὰ μὲν Παρμενίδην τὸν κόσμον, κατὰ · δὲ Πλάτωνα, καὶ Τίμαιον τὸν Λακρὸν, καὶ Πλού • ταρχον καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς τὸν τῶν ἁπάντων δη- • μιουργόν, πολλῷ τούτου πιθανώτερον τὸ φάναι ἐξ 4 ἐκείνου γε τοῦ ἀγεννήτου καὶ τὸν λόγον φῦναι καὶ • τὸ πανάγιον Πνεῦμα, τὸ μὲν ὡς Λόγον, ἐκ τοῦ • νοῦ γεννώμενον, τὸ δὲ ὡς Πνεῦμα ἐκπορευόμενον. • Συμπρόεισι γὰρ τῷ λόγῳ τὸ Πνεῦμα, οὐ ξυγγεν • νώμενον, ἀλλὰ ξυνὸν καὶ παρομαρτοῦν καὶ ἐκπο- • ρευόμενον. Αλλ' οὔτε τὸ Πνεῦμα πνοήν τινα στο • ματος είναι φαμεν· ἀξύνθετον γὰρ τὸ θεῖον καὶ • ἀσχημάτιστον· οὔτε τὸν λόγον τοῦτον τὸν εἰς ἀέρα χεόμενον, ἀλλ᾽ ἐνούσιον λόγον, καὶ ἐνυπόστατον • Πνεῦμα, καὶ ἐν τῷ Πατρὶ θεωρούμενον, καὶ καθ' • ἑαυτὸν πιστευόμενον ξυνημμένα τε καὶ διηρημένα, · τῷ μὲν ταυτῷ τῆς φύσεως ἡνωμένα, τῇ δὲ τῶν • ιδιοτήτων διαφορᾷ καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ νοούμενα. Καὶ • οὐκ ἔστι μαθεῖν ἀκριβῶς τὸν μὴ τοῖς θείοις ἐν- • τετυχηκόσα βιβλίοις, καὶ τὸ τῆς πίστεως φῶ; • παρὰ τῆς θείας ἐπιδεξάμενον χάριτος. Animadversio. • Hic item eadem doctrina deprehenditur, ex • uno scilicet Patre Filium et Spiritum progre- ‹di, et eadem dictionis progredi explicatio. • Verum in hac pericope est quoque aliquid, ut • ego reor, dilucidius. Hic enim rerum divinarum ‹ scientia præcelebris vir dum prælinit cum Filio ‹ et Verbo provenire sanctissimum Spiritum, pa- ‹ fam os obstruit eorum qui asseverant ipsum ex • Filio quoque procedere. Quomodo euim et ‹ quando cum eo procedet, cum quo pregreditur? ‹ Addiscito præterea beatum hunc doctorem, non ‹ aliena a divo Damasceno præscribere, vel potius •‹ hunc ab illo cum hic ætate illo posterior sit. Hic • enim cum comprogreditur scripsisset, ille pro- • priis scriptis inseruit: Simul Filii generatio, et ‹ Spiritus processio. Quare nos et in illa et hac «pericopo idem adnotavimus.. Επιστασία. • Κανταῦθα ἡ διδασκαλία ἡ αὐτὴ περὶ τοῦ ἐξ • ἑνὸς τοῦ Πατρὸς δηλονότι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα 4 φύναι, καὶ ἡ αὐτὴ τοῦ φῦναι σαφήνεια. Εστι δ' · ἐν τῇ παρούσῃ περικοπῇ καί τι γλαφυρώτερον, • ὡς ἔμοιγε τέως νομίζεται. Δογματίσας γὰρ οὗτος • ὁ τὰ θεῖα σοφὸς ὅτι τὸ πανάγιον Πνεῦμα τῷ Υἱῷ · καὶ Λόγῳ συμπρόεισι, φανερῶς ἐπιστομίζει τους · καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοντας αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι· · πῶς γὰρ καὶ πότε τοῦ, ᾧ συμπρόεισιν ἐκπορεύ • εται; Καταμάνθανε δὲ τὸν μακάριον τοῦτον δια ε δάσκαλον τὰ αὐτὰ τῷ θείῳ Δαμασκηνῷ δογματί • ζοντα, ἢ μᾶλλον ἐκεῖνον τούτῳ, ὡς προγενεστέρω • μετάχρονον. Τούτου γὰρ τὸ συμπρόεισι γράψαν · τος, ἐκεῖνος ἐν τῇ οἰκείᾳ γραφῇ τέθεικε τὸν ᾿Αμπ ι ἡ τοῦ Υἱοῦ γέννησις καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος ἐκπόή · ρευσις. Διὸ καὶ ἡμεῖς τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ἐκείνῃ τῇ ι περικοπῇ καὶ ἐν ταύτῃ ἐπισημειωσάμεθα. ο

Αντίρρησις. Τὸ δοκοῦν σοι ἐνεῖναι τῇ ῥηθείσῃ περικοπή γλαφυρὸν ὑπόψιον ἔχει τὴν ἔλεγχον. Λέγεις γὰρ, Εἰ συμπρόεισι τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα, πῶς καὶ πότε τοῦ ᾧ συμπρόεισιν ἐκπορεύεται; καὶ δοκεῖ σοι ἀδύνατον τάχα σὺν τῷ Υἱῷ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἀλλ᾽ ἐπιστομίσει σε ὁ ἐρωτήσων, Καὶ πῶς καὶ πότε διὰ τοῦ ᾧ συμπρόεισιν ἐκπορεύεται; Οὐ γὰρ ἀπαρνήσῃ καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, καὶ τοῖς εἰς τὸν σὸν ἔλεγχον λόγοις, οὐκ ἄλλοθεν χρήσεται, ἀλλ᾽ ἐξ ὧν ὁ παρὰ σοὶ μακάριος Θεοδώρητος ἐν τοῖς ἤδη προῤῥηθεῖσιν εἰρήκει, μὴ θορυβείσθαι ὑποτιθέμενος τοὺς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ σὺν τῷ Πατρὶ τὸν Λόγον ἀκούοντας. Ὡς γὰρ ἐκεῖ συναἴδιος ἀποδείκνυται ὁ 1ἱὸς τῷ Πατρὶ μηδενὸς χρόνου ἐπινοουμένου μέσον τοῦ αἰτίου Πατρὸς καὶ τοῦ αἰτιατοῦ Υἱοῦ, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα συναΐδιον είναι πιστεύεται Υἱῷ καὶ Πατρὶ, μηδενὸς χρόνου ἐπινοουμένου μέσον αὐτοῦ καὶ Υἱοῦ, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸ δι' Υἱοῦ ἐκπορευτὸν ἐκ Πατρός. ΡΗΣΕΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΔΙΑΛΟΓΟΥ. Τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ Διαλόγου, ἀπὸ τῆς εὐχῆς τῆς κατὰ τὴν Πεντηκοστὴν ἀναγινω σκομένης. ΡΑΖ'. «Τὰ νοήματα ἡμῶν, δεόμεθα, Κύριε, τὸ • Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ παρὰ σοῦ ἐκπορευόμενον, · φωτίσαι καὶ ὁδηγῆται εἰς πᾶσαν, καθὼς ὁ σας • ὑπέσχετο Υίας, τὴν ἀλήθειαν. Επιστασία. · Εἰ μὴ τοῖς ἄλλοις καν τούτῳ τῷ θείῳ Πατρὶ · πείσθητι, μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντι ἐκε • πορεύεσθαι, ὑμετέρῳ πάντως ὄντι βλαστῷ καὶ ἐγε · χωρίῳ, καὶ τῆς ἐν τῇ παλαιᾷ Ρώμῃ ἁγίας Έχει ι κλησίας ἀρχιποίμενι. Τοῦτο δὲ φανερῶς παρίστα · καὶ ἐκ τοῦ τὸν ἅγιον τό, Καθὼς ὁ σὸς Υἱὸς ὑπέο σχετο, επαγαγεῖν. Ἵνα γὰρ μὴ λόγων λαβἰς τὸ · Κύριε, ψιλῶς οὕτω κείμενον, δώσει σοι, διὰ τῆς • τοιαύτης επαγωγῆς, ἀριδήλως καὶ σαφῶς τὸ πρὸς · τὸν Πατέρα τὴν εὐχὴν ποιεῖσθαι διδάσκει σε. Αντίρρησις. Παρὰ τοῦ Πατρός εκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα ὁ ἅγιος ἔφη, καὶ σὺ προστίθεις τό, 4 μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἀλλ᾽ ἴσθι ὡς ὁ λέγων ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπο ρεύεσθαι, οὐκ ἀναιρεῖ τὸ, Δι᾿ Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπόμεύεσθαι, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι ἄλλως νοεῖσθαι τὸ τῶν τριῶν συνεχές τε καὶ συμφυές. Εἰ δὲ πᾶν τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐξ ἀμφοῖν ἐστι, σκιαμαχεῖν ἴσθι τοὺς ἀντιλέγοντας τοῖς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγουσιν ἐκπορεύεσθαι, διὰ τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι. Τοῦ αὐτοῦ ἐκ τοῦ τέλους τῆς βίβλου αὐτοῦ. ΡΛΗ'. «Το Παράκλητον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ι προέρχεται, καὶ ἐν τῷ Υἱῷ διαμένει.» Επιστασία., • Ακους πῶς κάνταῦθα ὁ μέγας τῆς Ῥωμαίων · οὗτος φωστήρ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι δι ι δάσκει, ἐν δὲ τῷ Υἱῷ διαμένειν τὸ Πνεῦμα τὸ ! Refutatio. Quod tibi dilucidum videtur in bac pericope, præsente refutatione refellitur. Namque asseris: Si comprogreditur Filio Spiritus, quomodo et • .quando ex eo, cum quo simul progreditur, procedit? ideoque forte tibi videtur haud fieri posse, ut cum Filio sit Spiritus, et ex Filio; sed os tibi obstruet, qui interrogaverit, Quomodo et quande per Filium, cum quo progreditur, procedit? New que enim inficias iveris, eum per Filium procedere, Laudem ex tua responsione rationes, nec aliunde petitas usurpabit, et quas beatus Theodoretus, in jam allatis verbis attulit: non turbandos esse, qui audiunt ex Patre, et cum Patre Verbum esse. Quemadmodum enim in illis coæternus ostenditur Filius Patri, et nullum intelligitur tempus, quod mediet inter causam Patrem, et Filium causatum, pari modo, et Spiritus coæternus esse creditur Filio, et Patri, nullumque tempus melium esse inter ipsum et Fitium, cum ipse per Filium ex Patre procedat. DICTA GREGORII DIALOGI. S. Gregorii Dialogi ex Oratione, quæ in die festo Pentecostes legitur. 147. ‹ Cogitationes nostras, quæsumus, Domine, 4 Spiritus sanctus, qui a te procedit, illuminet, et < producas in omnem, ut tuus promisit Filius, • veritatem. › Animadversio. ‹ Ęt si nullus alius, hic saltem divinus Pater • persuadeat, cum asserit Spiritum ex Filio non «procedere, qui vestrum prorsus germen est, et ‹ indigena, et veteris, quæ Romæ est, sanctæ Ec- <clesiæ archipræsul. Hoc vero palam inde elicitur, ‹ dum sanctus illud, Uti tuus Filius promisit, sub- ‹ intulit. Ne enim tibi contentionis ansam præberet • illud, Domine, nude prolatum ac positum, hac • adjectione manifesto clareque ad Patrem preca- • tionem dirigere, docet. › Refutatio. Patre Spiritum procedere sanctus asseruit, tu vero addis de tuo, non ex Filio. › Verumtamen scito asserentem ex Patre Spiritum procedere, non inficias ire, per Filium ipsum precedere, quod fieri nequit, ut aliter intelligatur trium continuitas, et in natura communitas ac unitas. Quod si quidquid ex Patre est per Filium, ex utroque est, scito cum unbra digladiari ac depugnare eos, qui contradicunt dicentibus ex Patre et Filio Spiritum procedere, dum ille ex Patre per Filium procedit. Ex fine ejusdem libri. 143. «Paracletus Spiritus ex Patre progreditur, et in Filio permanet. › Animadversio. ‹ Audi hic quoque magnum hoc Ecclesiæ Ro- ‹ manæ lumen, ex Patre Spiritum sanctum proee- «dare, in Filio vero permanere insinuare. Si ita-

< que, ut tu dicis, etiam ex Filio procedit, quam ‹ ob causam id divinus hic doctor silentio præter- • it? Refutatio. Ne id consideres, si etiam ex Filio Spiritus procedit, quare id divinus hic doctor silentio præteriit. In diversis siquidem nostris refutationibus hujusce causa assignata est. Sed illud animo aperto volvito, quod, quod hic dicitur prodire, te per verbum procedere expressisse. Quare tibi in posterum fas non fuerit, discrimen aliquod inter progredi et procedere in progressione Spiritus constituere. AUGUSTINI DICTA. Sancti Augustini ex libro, qui Enchiridion nuncupatur. Cap. 1. CXLIX. Satis est Christiano rerum creaturarum • causam, sive cœlestium, sive terrestrium, sive ‹ visibilium, sive invisibilium, nonnisi bonitatem • credere Greatoris, qui unus et verus est Deus: • nullamque esse naturam, quæ non aut ipse sit, • aut ab ipso: eumque esse Trinitatem, Patrem ⚫ scilicet et Filium a Patre genitum, et Spiritum ‹ sanctum ab eodem Patre procedentem. › Animadversio. Quid hic ais, qui multas sanctissimo Spiritui • processiones elargiris? Vestra gregis et bic pror- • sus pastor est. Audi saltem hunc, sodes, precor, • non tantum simpliciter Spiritum ex Patre proce- • dere edocentem, sed adjicientem et illud ab ‹ eodem: hine ab alio prohibentem, quemadmo- • dum et in aliis quoque adnotavimus. › Refutatio. Hic sanctus asserens, Spiritum ab eodem Patre procedere aperte constabilit, Spiritum non esse ex alio principio, quod alienæ essentiæ sit: idque confirmant etiam de Filio asserentes Filiom ex solo Patre, nec ab alio esse; neque ex alia essentia, aut bypostasi propriam habere subsistentiam. Cæterum in aliis beati hujusce enuntiatis scito contineri, ex Filio Spiritum procedere. HIERONYMI DICTA. Sancti Hieronymi ex expositione Symboli ad Damasum. CL. Credimus in Spiritum sanctum, verum • Deum ex Patre procedentein, æqualemn in omnibus Patri et Filio. › Animadversio. ‹ Salvator in Evangelio docuit, in ore duorum ‹ vel trium testium esse omne verbum; et nos ⚫ de sanctissimi Spiritus ex solo Patre processione, ‹ tot tibi testes adduximus, tandemque ex vestris ‹ regionibus tres, qui ante tot sæcula præsulatus • dignitate praefulserc. Τu porro illis fidem adhi- + bens, vel additionem, quæ undenam irrepserit, ἅγιον. Εἰ γοῦν, ὡς σὺ φῇ;, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπο- • ρεύεται, πῶς τοῦτο παρεσιώπησεν ὁ θεῖος οὗτος • διδάσκαλος; Αντίῤῥησις. Μὴ τοῦτο σκόπει, ὡς εἴπερ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐχε πορεύεται τὸ Πνεῦμα, πῶς τοῦτο παρεσιώπησεν ὁ δ θεῖος οὗτος διδάσκαλος. Ἐν γὰρ διαφόροις ἡμῶν ἀντιῤῥήσεσιν δ΄ περὶ τούτου λόγος ἐδόθη σου, ἀλλά πρόσεχε ἀκριβῶς ὅτι τὸ προέρχεται ἐνταῦθα ἐκπορεύεται εἶπας αὐτός. Καὶ οὐκέτι σου ἐξέσται διαφορὰν λέγειν τοῦ ἐκπορεύεσθαι καὶ προέρχεσθαι ἐπὶ τῇ προόδῳ τοῦ Πνεύματος. ΡΗΣΕΙΣ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΥ. Τοῦ ἁγίου Αὐγουστίνου ἀπὸ τοῦ βιβλίου τοῦ λεγομένου Εγχειρίδιον. Κεφάλαιον α'. ΡΜΘ'. «Αρκετόν ἐστι τῷ Χριστιανῷ, τῶν και • στῶν πραγμάτων τὴν αἰτίαν, εἴτε οὐρανίων είτε «ἐπιγείων, είτε ὁρατῶν εἴτε ἀοράτων, μηδεμίαν • εἶναι, ἀλλ᾽ ἢ τὴν ἀγαθότητα πιστεύειν τοῦ ἀκτί6 στου, ὅς ἐστι Θεὸς ἀληθινὸς εἶς, καὶ οὐδεμίαν «εἶναι φύσιν, ἥτις ἢ αὐτὸς οὐκ ἔστιν, ἢ ἀπ' αὐτοῦ, ι αὐτόν τε εἶναι Τριάδα, Πατέρα δηλονότι καὶ Υἱὸν • ἐκ Πατρὸς γεννηθέντα, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἐξ αὐτ • τοῦ τοῦ Πατρός εκπορευόμενον.» Επιστασία. • Τί λέγεις ὁ τὰς πολλὰς ἐκπορεύσεις τῷ πιο • ναγίῳ Πνεύματι θέλων χαρίζεσθαι; Τῆς καθ' • ἡμᾶς ἀγέλης πάντως ποιμὴν καὶ οὗτος. Ακουσον «γοῦν κἂν τούτου, παρακαλῶ, μὴ μόνον οὕτως • ἁπλῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα • διδάσκοντος, ἀλλὰ προστιθέντος καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ· • κἀντεῦθεν τὸ ἐξ ἑτέρου ἀπαγορεύοντος, καθώς • καὶ ἐν ἑτέροις επεσημειωσάμεθα. Αντίρρησις. Ενταῦθα μὲν λέγων ὁ ἅγιος τὸ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι, παρίστησιν ἐναργώς μὴ Εκ τινος ἑτεροουσίου τὸ Πνεῦμα εἶναι ἀρχῆς, ὅπερ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ παριστῶσιν οἱ λέγοντες ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι, καὶ οὐκ ἄλλοθεν, οὐδὲ ἐξ ἑτέρας τινὸς οὐσίας ἢ ὑποστάσεως τὴν οἰκείαν αὐτὸν ἔχειν ὑπόστασιν. Ἐν ἄλλαις δὲ τῶν τοῦ μάτ καρος τούτου θεολογιῶν ἴσθι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντα αὐτὸν ἐκπορεύεσθαι. ΡΗΣΕΙΣ ΙΕΡΩΝΥΜΟΥ. Τοῦ ἁγίου Ιερωνύμου ἐκ της πρὸς Δάμασον ἐξηγήσεως τοῦ ἁγίου Συμβόλου. ΡΝ. «Πιστεύομεν εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Θεὸν • ἀληθινὸν, ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ἴσον κατά • πάντα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ. Επιστασία. • Τοῦ Σωτῆρος ἐν Εὐαγγελίοις διδάξαντος ενώ- • πιον δύο ἢ τριῶν μαρτύρων ῥῆμα πᾶν ἔστασθαι· • ἡμῶν δὲ τοσούτους παρεισαγόντων σοι μάρτυρας, περὶ τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐκ μόνου τοῦ • Πατρὸς ἐκπορεύσεως, τέως δὲ καὶ τρεῖς ὑμετέρων · χωρῶν πρὸ τόσων ἀμνημονεύτων ἐτῶν ἀρχιερα • τεύσαντας, ή τούτοις πεισθεὶς, τοῦ ἱεροῦ Συμ

' βόλου τὴν οὐκ οἶδα πόθεν ἢ παρὰ τίνος παρεντε- c aut a quo intrusa fuerit plane ignoro, e sacro · θεῖσαν προσθήκην ὑπέξελε· καὶ δεῦρο στὰς μέθο · ἡμῶν σύμψαλλε, καθὼς ἀπὸ τῶν θείων Πατέρων · αὐτὸ παρελάβομεν· ἡ δεῖξον αὐτὸς ἡμῖν τινὰς ἡ τῶν τῆς εὐσεβείας κηρύκων, καὶ κοινῶν τῆς οἰκου ι μένης φωστήρων, καὶ διδασκάλων περὶ τῆς προση θήκης ταύτης φανερῶς καὶ σαφῶς δογματίσαντας καὶ ι διδάξαντας, καὶ τηνικαῦτα τὴν ἦταν ὁμολογήσου · μεν, καὶ φιλαδέλφω; σοι συμφρονήσομεν.» Αντίρρησις. • Symbolo abige: et simul nobiscum stans conci- • nito, quemadmodum illud a divinis Patribus ac- ‹ cepimus: vel ostendito nobis tu ipse ex pietatis «praconibus, et communibus orbis terrarum lu- ‹ minibus ac doctoribus aliquos de simili additione ‹ palam aliquid et manifesto decernentes, aut edo- • centes, tumque a te vinci æquo animo fatebimur, ‹ et uti fratres conjunctissimi eadem confite- ‹ bimur. > Refutatio. Veritatem injuria afficis, mi homo, cum asseveἀδικεῖς τὴν ἀλήθειαν, ἄνθρωπε, πολλοὺς λέγων ras, de sanctissimi Spiritus ex solo Patre procėsπαρεισάγειν τοὺς μάρτυρας περὶ τῆς τοῦ παναsione multos testes adduxisse. Nemo enim ex γίου Πνεύματος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύσεως. Patribus illud, ex solo, prolocutus est. VerumtaΟὐδεὶς γὰρ τῶν ἁγίων εἴρηκε τό, ἐκ μόνου. Αλλ' men si nullus ex Patribus affirmavit, ex solo Patre εἰ καὶ μηδεὶς τῶν ἁγίων ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκε πορεύεσθαι εἴρηκε, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὑπάρχειν, procedere, et ex solo Patre esse, aut emanare, aut exsilire, Spiritum: si addentes vos illud exciἢ πηγάζειν, ἢ ἀναβλύζειν τὸ Πνεῦμα· εἴπερ οἱ peretis secundum sententiam rectam, et inconcus; προστιθέντες ὑμεῖς κατὰ γνώμην εὐθῆ καὶ ἀδιάsam intelligentiam interpretationis a magno Basiστροφον εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦτο ἐξελαμβάνεσθε τῆς lio propinatæ de voce illa solus Pater; > quæ βηθείσης παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐξηγήσεως περὶ τῆς, ο μόνος ὁ Πατήρ, ο φωνῆς, ήτις ἐξήγη- expositio palam ostendit solus de Patre dici, quod omnia ad Patrem referantur, et ille per omnia uti αις ἐντράνως διασαφεῖ λέγεσθαι ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τὸ μόνος διὰ τὸ πάντα ἐπὶ τὸν Πατέρα ἀνάγεσθαι, καὶ primaria causa agnoscatur, ex qua sententia seαὐτὸν διὰ πάντων τὴν πρώτην αἰτίαν γινώσκεσθαι quitur nihil differre, ex solo Patre et ex prima causa Patre dicere, nos profecto, qui propter ecτινι ἐννοίᾳ ἀκολουθεῖ μηδὲν διαφέρειν ἐκ μόνου clesiasticæ unionis zelum, absurdis additionibus, τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ πρώτης αἰτίας τοῦ Πατρὸς λέet falsis interpretationibus contradicimus, cum voγειν, οὐκ ἂν ἡμεῖς οἱ διὰ τὸν ὑπὲρ τῆς ἐκκλησια bis quidem altercati non fuissemus. Cum vero illud, στικῆς εἰρήνης ζῆλον ταῖς παραλόγοις προσθήκαις ‹ ex solo › in vestris falsis interpretationibus καὶ παρεξηγήσεσιν ἀντιλέγοντες, ὑμῖν ἐζυγομα χήσαμεν. "Οτι δὲ τὸν ἐκ μόνου» πανταχοῦ τῶν ὑμετέ- " perpetuo assuniatis ad excludendam Filium alaτων παρεξηγήσεων εἰς διαστολὴν λαμβάνετε τοῦ Υἱοῦ, προθύμως ὑμῖν καὶ ζυγομαχοῦμεν καὶ ἀντι λέγομεν. ὡς γὰρ πολλάκις εἰρήκαμεν, ἡ ἀπὸ τοῦ Πατρός διαστολὴ τοῦ Υἱοῦ οὐκ ἂν ποτε ἐν τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπάρξει τοῦ Πνεύματος παραδέξαιτο τὸ δι' Νέου ΘΕΟΦΥΛΑΚΤΟΥ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ, Εἰς τὸ τοῦ κατὰ ᾿Ιωάννην Εὐαγγελίου ῥητὸν το · Ον ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός. • ΡΝΔ'. Τὸ δὲ, «Ὃν ἐγὼ πέμψω, ο τὴν ἰσότητα · δηλοῖ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα. Αλλαχοῦ γὰρ τὸν · Πατέρα εἶπε πέμπειν τὸ Πνεῦμα· ἐνταῦθα δὲ, · ἑαυτὸν πέμψειν τοῦτο εἰπὼν οὐδὲν ἄλλο ἢ τὴν ι ισότητα δηλοί. Ινα δὲ μὴ δόξῃ ἀντανιστῶν ἑαυτὸν · τῷ Πατρὶ, ὡς ἀπὸ ἄλλης ἐξουσίας πέμπων τὸ • Πνεῦμα, προσέθηκε παρὰ τοῦ Πατρός. Πέμψω · μὲν γὰρ αὐτὸς, ἀλλὰ παρὰ τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν · εὐδοκοῦντος τοῦ Πατρὸς καὶ συναποστέλλοντος. · Οὐ γὰρ ἐξ οἰκείων κόλπων αὐτὸς προιεμαι τὸ • Πνεῦμα, ἀλλὰ παρὰ τοῦ Πατρὸς δι᾿ ἐμοῦ χορη ι γεῖται. Όταν ἀκούσῃς, ἐκπορεύεται, μὴ νόει ἀπο4 στολὴν τὴν ἐκπόρευσιν, οἵαν ἀποστέλλονται τὰ • λειτουργικά πνεύματα, ἀλλὰ φυσικὴ ὕπαρξις τοῦ • Πνεύματός ἐστιν ἡ ἐκπόρευσις. Επιστασία. • Ακούεις καὶ τοῦ παρὰ τῆς θείας ἐμπνευσθέντος * Joan. IV. 26. criter contendimus et contradicimus. Quemadmo. dum enim sæpius diximus, exclusio a Patre Filii in exsistentia Spiritus ex Patre, nunquam admittit illud, per Filium. THEOPHYLACTI BULGARIÆ ARCHIEPISCOPI in Joannis dictum: ‹ Quem ego mittam vobis a Patre 38. CLI. Quem ego mittam, æqualitatem erga Pa- ‹trem significat. Nam alio loco de Patre dixit, • quod mittet Spiritum; hoc autem loco, quodl • ipse millet, utique sane æqualitatem signifcaus. D. Ne autem videatur obluctari Patri, quasi ab alia c substantia mittat Spiritum, addidit a Patre. • Nam et ipse quidem mittet, sed a Patre, hoc est approbante Patre, et simul mittente. Non enim • ex proprio sinu ipse prius mitto, sed a Patre per «me suppeditatur. Cum autem audieris quod pro- ⚫cedit, ne intelligas per processionem missionem, • quali mittuntur ministratorii Spiritus, sed natu- ‹ ralis subsistentia Spiritus est processio. › Animadversio. • Audisne et ab eo, qui Civ'na gratia motus,

• non tantum varia sacra volumina, sed ipsa quo- «χάριτος οὐ μόνον διαφόρους ἱεράς βίβλους, ἀλλὰ • que Evangelia interpretatus est, non ex Filio sed ‹ ex Patre Paracletum procedere tradere edoce. • reque: æque atque alios divinos Patres proces- • sionein non missionem, sed naturalem subsistentiam Spiritus, decernereque insuper ipsam mis- ‹ sionem non simpliciter a Filio Verboque feri, • sed approbante Patre et simul mittente. › Refutatio. Cum tempore schismatis vir iste inclaruerit, non multa consideratione digna dicta illins existimanda videntur, nihilominus ex his iisdem, quæ ipse pionuntiat, multum addetur virium existimantibus ex Patre, et Filio Spiritum esse. Tum quod ipse processionem interpretatus, naturalem exsistentiam eam esse Spiritus pronuntiavit. Etenim si procedere naturaliter exsistere est, qui naturakter exsistere Spiritum ex Patre et Filio dicit, nihil ab eo differt, qui ex utroque illum procedere inquit. Tum etiam quod ipse asserat, missionem ipsam erga Patrem Filii æqualitatem notaro. Etenim si ex Patre et Filio mittitur propter æqualitatem Filii erga Patrem, non uti ex duobus mittitur. Qua enim ratione Spiritus esset unas et indivisve, si non veluti ex una causa missionis, sed veluti ex duabus causis missionis, Patris scilicet, et Filii mitteretur. Pari quoque ratione naturaliter, et essentialiter exsistens ex Paire et Filio, non uti ex duobus, sed uti ex uno Deo naturaliter et es- G sentialiter exsistit. ZIGABENI ι καὶ αὐτὰ τὰ ἅγια ἐξηγήσασθαι Ευαγγέλια, το τε · μὴ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Παράκλη ο του εκπορεύεσθαι Πνεῦμα παραδιδόντος σοι, και · τὴν μὲν ἐκπόρευσιν οὐκ ἀποστολὴν, ἀλλὰ φυτι • τὴν ὑπαρξιν συμφώνως τοῖς λοιποῖς θείοις Πα τράσι διδάσκοντος, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀποστολὴν αὐ «τὴν, οὐχ ἁπλῶς τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον ποιούμενον • δογματίζοντος, ἀλλὰ συνευδοκοῦντος τοῦ Πατρὸς, · καὶ συναποστέλλοντος.» Αντίρρησις. Εἰ καὶ διὰ τὸ κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ σχίσματος τὸν ἄνδρα τοῦτον ἀκμάζειν, οὐ πολλῆς ἦσαν ἐπι· σκέψεως ἄξια τὰ παρ' αὐτοῦ τέως, ἀλλὰ καὶ ἀφ' ὧν οὗτος λέγει, συγκρότησις οὐκ ὀλίγη ἐπιγεν νήσεται τοῖς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δοξά ζουσι. Τοῦτο μὲν, ὅτι τὴν ἐκπόρευσιν ἐξηγούμενος οὗτος, φυσικὴν ὕπαρξιν τοῦ Πνεύματος εἶναι ταύτὴν ἐδήλωσεν· εἰ γὰρ τὸ ἐκπορεύεσθαι τὸ φυσικῶς ὑπάρχειν ἐστὶν, ὁ φυτικῶς ὑπάρχειν τὸ Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγων, οὐδὲν διαφέρει τοῦ ἐξ ἀμφοῖν αὐτὸ λέγοντος ἐκπορεύεσθαι· τοῦτο δὲ καὶ ἀπὸ τὴν ἀποστολὴν αὐτὴν λέγειν αὐτὸν δηλοῦν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα Ισότητα τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ ἐκ Πατρός καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πεμπόμενον διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ισότητα τοῦ Υἱοῦ, οὐχ ὡς ἐκ δύο ἐστὶ πεμπόμενον, πῶς γὰρ ἂν καὶ εἴη τὸ Πνεῦμα ἐν και ἀδιαίρετον, εἴπερ οὐχ ὡς ἐξ ἑνὸς αἰτίου τῆς πέμψεως, ἀλλ' ὡς ἐκ δύο αἰτίων τῆς πέμψεως τοῦ Πα τρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ πέμποιτο, οὕτω καὶ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχον ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐχ ὡς ἐκ δύο, ἀλλ' ὡς ἐξ ἑνός ἐστι Θεοῦ φυσικῶς ὑπάρχον καὶ οὐσιωδῶς. ΤΟΥ ΖΥΓΑΒΗΝΟΥ In dictum Joannis Hic testimonium perhibebit de me. > CLII. < Nam cum Pater testimonium varie per- : hibuerit de ne: Spiritus sanctus quoque multi- ● fariam testimonium amnino perhibebit. Testif- • cabitur autem lucens in cordibus vestris ad ma- ‹ jorem certitudinem, et miracula operans in no- ‹ mine meo. Vide autem quod mittit eum quidem ‹ et Filius, tanquam ejusdem cum Patre honoris, ‹ verumtamen a Patre tanquam qui a Paire proce- • lit. Procedit vero a Patre tanquam ab ejus es- Dι ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ.» ‹ sentia. › Εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ κατὰ Ἰωάννην, τό, «Ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ.» ΡΝΒ'. «Τοῦ γὰρ Πατρὸς διαφόρως μαρτυρήσει ι τος περὶ ἐμοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διαφέρω; • μαρτυρήσει πάντως. Μαρτυρήσει δὲ ἐλλάμπον • ταῖς καρδίαις ὑμῶν εἰς πληροφορίαν τελεωτέραν, ε' καὶ τερατουργοῦν ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου. Ορα δὲ • ὅτι πέμπει μὲν αὐτὸ καὶ ὁ Υἱός, ὡς ὁμότιμος τῷ • Πατρί, παρὰ τοῦ Πατρὸς δὲ, ὡς παρὰ τοῦ Πατρὸς • ἐκπορευόμενον, παρὰ τοῦ Πατρὸς δὲ ἐκπορεύεται Animadversio. ‹ Animum etiam adverte piissimo, ac deifero < huic monacho, consona cum aliis samatis Pari- • bus de Spiritu sancto, illiusque processione • referenti, docentique.ɔ Refutatio. Sed quemadmodum a Patre procedit, uti ex essentia illius exsistens, ita et a Filio mittitur, uti ex essentia ipsius exsistens, ne modo servili, et ministratorio ipse a Filio mittatur. Licet enim non eadem ipsam naturalem, et essentialem SpiriLus exsistentiam missio nolet; verumtamen cum hanc exsistentiam subsequatur, Spiritum a Filio Επιστασία. • Πρόσσχες, εἰ βούλει, καὶ τῷ ὁσιωτάτῳ τούτῳ · καὶ θεοφόρῳ μοναχῷ σύμφωνα τοῖς θείοις Πατράσι «περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ τῆς αὐτοῦ ἐκπο ρεύσεως ἐξηγουμένῳ τε καὶ διδάσκοντα.» Αντίρρησις. Αλλ' ὥσπερ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ὂν, οὕτω καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ πέμπεται, ὡς ἐκ τῆς οὐσία; αὐτοῦ ὄν, ἵνα μὴ δια κονικῶς καὶ ὑπηρετικώς εἴη πεμπόμενον αὐτὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ καὶ μὴ αὐτὴν ταύτην τὴν φυσικὴν καὶ οὐσιώδη τοῦ Πνεύματος ὕπαρξιν ἡ πέμψι; δη λεῖ, ἀλλ' ἐπειδὴ τῇ ὑπάρξει αὕτη γε ἀκολουθεῖ, ἐκ

EPIGRAPHE. τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πεμπόμενον, ὡς ξ αὐτοῦ ὑπάρ- mitti, uti ex ipso exsistens ab ipso mittitur. χον πέμπεται παρ' αὐτοῦ. ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΕΠΙΓΡΑΦΑΙ ΕΙΣ ΤΑ ΠΑΡ' ΑΥΤΟΥ ΣΥΝΕΙΛΕΓΜΕΝΑ ΕΚ ΤΩΝ ΑΓΙΩΝ ΡΗΤΑ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, EJUSDEM EPIGRAPHÆ SIVE PRÆSCRIPTIONES IN DICTA, AC SENTENTIAS SANCTORUM PATRUM SE COLLECTAS DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI, ΕΠΙΓΡΑΦΗ Α'. Ρήσεις διάφοροι γραφικοί, συλλεγείσαι εἰς ἀπό δειξιν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, μεθ᾽ ἂς ἕτεραι χρήσεις καταστρωννύονται ἐν τῇ παρούσῃ βίβλῳ εἰς ἀπόδειξιν τοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐπειδὴ αἱ μὲν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, αἱ δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀποδεικνύουσιν εἶναι αὐτὸ, εἰς παράστασιν τοῦ ἰσοδυνάμου τῆς διὰ καὶ τῆς ἐκ, ἀκολούθως παρευθὺς ἕτεραι γραφικαί χρήσεις και ταστρωννύονται, δι' ὧν τὸ τῶν προθέσεων ἰσοδύνα μον ἀποδείκνυται. *Οτι τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα. PRESCRIPTΙΟ 1. Varia diversaque scripto tradita oicta, Patrumque sententia collecta, quibus demonstratur, Spiritum etiam ex Filio esse. Subsequuntur ac digeruntur in codem libro alia dicta, eorumdemque sententiæ, quibus demonstratur Spiritum esse ex Patre per Filium. Et cum illorum pars ex Filio, pars per Filium Spiritum esse demonstret, astruuntur præpositionum ex et per vires æquales, slatimque postmodum adnectuntur alia testimonia, quibus earumdem præpositionum vires æquales ostenduntur. Quod est ex Filio Spiritus. Gregorius Nyssenus homilia (in Orationein Dominicam, cujus illúd principium est: ‹ Lex futuroram umbram continens, › inquit. «Cum enim Filius ex Patre exivit, ut Scriptura tradit, et Spi ritus ex Deo et Patre procedit: sed quemadmodum absque causa esse solius Patris est, quod neque Filio, neque Spiritui adaplari potest, sic vice versa ex causa esse, quod est proprium Filii et Spiritus, de Patre intelligi, alienum a natura est. Cum vero Filio et Spiritui commune sit, ingenitos non esse, ne confusio circa subjectum introduca - tur, rursus potest immista in eorum proprietatibus differentia reperiri, ut et commune conservetur, et proprium non confundatur. Namque unigenitus Filius ex Patre per Scripturam sacram dicitur, nec ultra hoc illius proprietatem oratio extendit. Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur, et ex Filio esse astruitur. Si quis enim Spiritum Christi nòn habet, inquit, hic non est illius. Itaque Spiritus qui ex Deo est, et Christi Spiritus est: Filius qui ex Deo est, Spiritus neque est, neque dicitur, ne· que convertitur relativa ista sequela. › Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλία αὐτοῦ, ἧς ἡ ἀρχὴ «Ὁ τὴν σκιὰν τῶν μελ λόντων περιέχων νόμος,» οὕτω φησίν· ε Οτε γὰρ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθε, καθώς φησιν ἡ Γραφή, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· ἀλλ᾿ ὥσπερ τὸ ἄνευ αἰτίας εἶναι μόνον τοῦ Πατρὸς ὄν, τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ ἐφαρμοσθῆκαὶ οὐ δύναται, οὕτω καὶ ἔμπαλιν τὸ ἐξ αἰτίας εἶναι, ὅπερ ἰδιόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, τῷ Πατρὶ ἐπιθεωρηθῆναι φύσιν οὐκ ἔχει. Κοινοῦ δὲ ὄντος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πνεύματι τὸ μὴ ἀγεννήτως εἶναι, ὡς ἂν μή τις σύγχυσις περὶ τὸ ὑποκείμενον θεωρηθείη, πάλιν ἐστὶν ἄμικτον τὴν ἐν τοῖς ἰδιώματ σιν αὐτῶν διαφορὰν ἐξευρεῖν, ὡς ἂν καὶ τὸ κοινὸν φυλαχθείῃ, καὶ τὸ ἴδιον μὴ συγχυθείη. Ο γάρ μου νογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς παρὰ τῆς ἁγίας Γρα φῆς ὀνομάζεται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ίστησιν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρεῖται. Εἰ γάρ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, φησὶν, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Οὐκοῦν τὸ μὲν Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦμά ἐστιν, ὁ δὲ Υἱός, ἐκ τοῦ Θεοῦ ὤν, οὐκέτι καὶ τοῦ Πνεύματος οὔτε ἐστίν, οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετικὴ ἀκολουθία αύτη. Ο μέγας Βασίλειος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνό μιον ἀντιῤῥητικῶν, οὗ ἡ ἀρχή, «Μόλις ποτὲ κορε σθεὶς τῶν εἰς τὸν Μονογενῆ βλασφημιών, ο φησίν· · Τίς γὰρ ἀνάγκη, εἰ τῷ ἀξιώματι καὶ τῇ τάξει τρίτον ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ Magnus Basilius in tertio in Eunomium antirrhetico, cujus principium, Vix tandem blasphemiis in Unigenitum saturatus, › ait: ‹ Cur enim necesse est, si dignitate, et ordine tertius est Spiritus, natura quoque ipsum tertium esse? Digui-

tate namque ipsum secundum esse a Filio, cum τῇ φύσει; Αξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ, ab ipso habeat, quod sit, et ab ipso accipiat, et παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, nobis annuntiet, et prorsus ab illa causa peudeat, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως ἐκείνης τῆς αἰτίας pietatis sermo tradit. Natura vero tertia uti, nec a ἐξημμένον, παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος· divinis Scripturis didicimus, nec ex antecedenti- φύσει δὲ τρίτῃ χρῆσθαι οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων δεδιbus fieri potest, ut colligatur. Nam quemadino- δάγμεθα Γραφῶν, οὔτε ἐκ τῶν εἰρημένων κατὰ τὸ dum Filius ordine quidem a Patre secundus est, ἀκόλουθον δυνατὸν συλλογίζεσθαι. ὡς γὰρ ὁ Υἱός, quoniam ab illo est, et diguitate quoniam origo et τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρὸς ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ causa essendi Pater ipsi est, et quoniam per ipsum ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία τῷ εἶναι Πατέρα αὐτ accessus et adductio ad Deum Patrem, natura τοῦ, καὶ ὅτι δι᾿ αὐτοῦ ἡ πρόσοδος καὶ προσαγωγή vero nullo modo secundus: quoniam in utroque πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, una est'deitas; ita videlicet et Spiritus sanctus etδιότι ἡ θεότης ἐν ἑκατέρῳ μία· οὕτω δηλονότι καὶ si dignitate et ordine secundus a Filio est, non τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ ὑποδέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ tamen verisimiliter alienæ ipsum esse naturæ inde τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, οὐκέτ᾽ ἂν εἰκότως ὡς ἀλλο τρίας ὑπάρχον φύσεως.» consequetur. › Gregorius Nyssenus primo adversus Eunomium Antirrhelico, cujus principium est, e Fieri, ut videtur, non potest, ut quis de omnibus bene mereri, prope finem hæc babet: • Si temporalem quumdam intercapedinem hypostasi, seu substantiæ Filii anteponeret, qui Patrem sola principii ratioue prius Filio concipit, jure censeri posset doctrina de Filii æternitate in periculum vocari.» Et paucis interjectis: «Quemadmodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, exsistentia tamen posterior non est: sic etiam Spiritus sanctus ad Filium se habet, cognitione sola secundum causae rationem Filius prius, quamn Spiritus sancti hypostasis concipitur. > Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Ευνόμιον ἀντιῤῥητικών, οὗ ἡ ἀρχή, «Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετεῖν,» φησὶν οὕτω περὶ τὸ τέλος Εἰ μέν τινα χρονικὴν ἔμφασιν ὑπερετίθη τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ὁ τὸν Πα τέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθεωρών, εἰκότως ἂν ὁ τῆς ἀϊδιότητα, ἡμῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ λέ γος ἐκινδυνεύετο. ο Καὶ μετά τινα, προειπὼν τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθεω ρεῖσθαι, προστίθησιν·. Ὁ δὲ αὐτὸς ἡμῖν καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος λόγος, ἐν μόνῃ τῇ τάξει την διαφορ ρὰν ἔχον. Ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστά σεως. Αἱ δὲ χρονικαὶ παρατάσεις χώραν οὐκ ἔχουσιν ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς· ὥστε τοῦ λόγου τῆς απ τίας ὑπεξῃρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν. ο In actis Nicænæ primæ synodi, quibus Patres Philosopho per Leontium episcopum responderunt, cujus responsi principium est: Illud etiam amice Philosophe, considerandum est, reperitur: «Spiritus sanctus procedens quidem ex Patre, proprius vero Filii, et ex ipso exsiliens. › Sanctus Cyrillus oratione ad Nestorium, cujus principium, Salvatore nostro palam edicente, • Qui amat patrem et matrem super ne, non est me dignus ',, inquit:. Licet sit in hypostasi Spiritus propria, et jam intelligatur, secundum seipsum, qua Spiritus est, et non Filius, verumtamen non est alienus ab eo, Spiritus enim veritatis appellatus est, et est Christus veritas, et effunditur ab ipso qua et a Patre ratione. EfIn expositione Joelis prophetæ, cum illud, ſundamı e Spiritu meo, › interpretatur,ait: ‹ Ratione quidem, qua est Deus, et ex Deo secundum naturam Filios: namque ex Deo et Patre generatus est, proprius ipsius et in ipso, et ex ipso est Spiritus sanctus, quemadmodum scilicet de ipso intelligiur Deo et Patre.> Idem oratione ad imperatorem Theodosium, cujus principium, Supremum humanæ gloriæ culmen,¸» ait: ‹ Baptizantem dixit Jesum in igne, non * Matth. x, 37. 'Joel. u, 28. Ἐν τοῖς Πρακτικοῖς τῆς ἐν Νικαία πρώτης συνό δου, ἐν οἷς εἶπον οἱ Πατέρες πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦ ἐπισκόπου Λεοντίου, ὧν ῥητῶν ἡ ἀρχή, ο Κάτ κεῖνο δὲ νοητέον, ὦ φίλε, λοιπὸν τῆς ἀληθείας, φι λόσοφε εύρηται τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον.» Ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῷ πρὸς Νεστόριον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λέγοντος ἐναργώς, • Ο φιλῶν πατέρα ή μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ οὐκ ἔστι μου άξιος, ο φησὶν, «Εἰ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα ἰδικῇ, καὶ δὴ καὶ νοεῖται καθ᾿ ἑαυτὸ, καθό Πνεῦμά ἐστι καὶ οὐχ Υιός, ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλό τριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός. ο Καὶ αὖθις ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τῇ εἰς τὸν προφήτην Ιωήλ, τῇ ο Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου» ἐξηγήσει φησίν· ο Η μὲν γάρ ἐστι Θεὸς καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός· γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ ἐξ αὐτοῦ νοείται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῷ πρὸς τὸν βασιλέα Θεοδόσιον λόγω, οὗ ἡ ἀρχή, «Τῆς μὲν ἐν ἀνθρώποις εὐκλείας τὸ ἀνω τάτω, ο φησίν· ο Βαπτίζοντα ἔφη τὸν Ἰησοῦν ἐν

EPIGRAPHL.E. πυρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, οὐ τὸ ἀλλότριον τοῖς βα- alienum iis, qui baptizantur, injicientem Spiritum, πτιζομένοις ἐνιέντα Πνεῦμα δουλοπρεπῶς καὶ ὑπη ρετικῶς, ἀλλ' ὡς Θεὸν κατὰ φύσιν μετ' ἐξουσίας τῆς ἀνωτάτω, τὸ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἴδιον αὐτοῦ.» Ερηται ἐν παλαιοτάτῳ βιβλίῳ «τὸ ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα ἐν τῷ αὐτῷ·. Ἀπολύω, ἁμαρτίας τὸν αὐτῷ προσκείμενον τῷ ἰδίῳ λοιπόν καταχρίει Πνεύματι, ὅπερ ἐνίησι μὲν αὐτὸς, ὡς ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγάζει φύπως. Ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν τοῖς πρὸς Παλλάδιον κατὰ πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν λόγοι; ἔγγιστα τῆς ἀρχῆς φησιν· ι Τρεπτὶν δὲ οὔτι που τὸ Πνεῦμά ἐστιν· ἢ εἴο περ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν Γείαν ἀναδραμεῖται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦμα. Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, «Οτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ο φησίν· ι "Οτε τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐν ἡμῖν γενόμενον, συμμόρφους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρόδηλον ὅτι τῆς θείας ἐστιν οὐσίας, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν· ὥσπερ ὧν ἀμέλει καὶ ἐξ ἀνθρωπείου στόματος εκτρέχον ἐμφύσημα, εἰ καὶ μικρὸν καὶ οὐκ ἄξιον τοῦ λόγου το υπόδειγμα. Πάντα γὰρ ὑπερέξει Θεός.» Ο μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκων Οικονομία: Θεοῦ Λόγου, ου ἡ ἀρχή. • Οι κακοτέχνω; της θείας Γραφὺς βουλόμενοι νοείν, ο φησίν· «Αὐτ); γαρ αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπος. Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν άνθρωπότητα αὐτοῦ.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρὸς 'Αντιοχείς τόμῳ, οὗ ἡ ἀρχή, · Τοῖς ἀγαπητοῖς καὶ ποθεινοτάτοις ἀδελφοῖς Εὐσε Εἴῳ καὶ Λουκιφέρῳ, ο φησίν· ο Δεῖ δὲ ἀναθεματί ζειν καὶ τοὺς λέγοντας κτίσμα εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ διῃρημένον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Χριστοῦ.» 1) Χρυσόστομος ἐν τῷ λόγῳ εἰς τὴν ἐνανθρώπη σιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ εἰς τὸν · Εκάστῳ κλίματι ἐφειστήκεισαν ἄγγελοι,» οὗ ἡ ἀρχὴ, ο Οντως ἐπεφάνη ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις, κ φησίν·. Ήλθε Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς. Εδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον Ο αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τῶν δύο Διαθηκῶν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, κ Θεὸν δὲ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν δεδηλώκασιν ἐξ ἀρχῆς νόμος καὶ προφῆται, ο φησιν· «Διὰ γὰρ τὸ γενέσθαι ναὸν τῆς θείας δυνάμεως τὸ σῶμα τοῦ · Κυρίου τὸ θεοφόρον, γίνῃ καὶ σὺ ναὸς καθ᾽ ὁμοίωσιν αὐτοῦ. Δέχῃ γὰρ ἐκπεμπόμενον παρ' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα. Ὡς οὖν Χριστὸν ἐπιγνοὺς ἐπέγνως Θεόν, ούτε Πνεύμα Χριστοῦ δεξάμενος, ἐδέξω Θεόν.» Ο αύτος εν τῷ πρώτῳ Προφυλακτικῷ, οὗ ἡ ἀρχῆ, ὁ Ἐπειδὴ τῷ ἀγαθῷ προσερχόμεθα, φυλάσ τα σίαι δεῖ τὸν ἀντιπράττοντα τῷ ἀγαθῷ διάβολον, ο PATROL. CR. CALI. servi instar et administri, sed ut Deum cum suprema facultate, qui ex ipso est, et suus proprius. Hæc, ‹ qui ex ipso, et per ipsum, › reperiuntur in antiquissimo volumine. Et post pauca in eadem oratione: ‹ Peccata namque iis, qui illi adhærent, condonans, suum mox Spiritum impertit, quem quidem verbum quatenus ex Deo Patre procedit emittit, et ex propria natura in nos quasi ex fonte quodam transfundit. Sanctus Cyrillus in illis quas ad Palladium scripsit secundum interrogationem et responsionem orationibus prope principium hæc tradit: ‹ Mutabilis vero aullo modo Spiritus est; quod si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, praeterea et Filii essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus. › Idem in secundo Thesaurorum sermone cujus illa epigraphe est. Ex essentia Patris et Filii esse Spiritum sanctum,ait: ‹ Cum itaque Spiritas sanctus ad nos accedens, conformes nos effecit Deo, progreditur vero et ex Patre et Filio, manifestum est, illum divinæ essentia esse, essentialiter in ipsa et ex ipsa progredientem. Quemadmodum nempe ex humano ore flatus excurrens, licet pusillum nec tantæ dignitatis exemplum şit. Suver enim omnia Deus est. Magnus Athanasius oratione de unigeniti Dei Verbi incarnatione, quæ incipit, «Qui malitiose divinas Scripturas volunt intelligere, scribit: «ipse enim illum desuper mittebat, ut Deus; et ipse ilΙum in imo accipiebat, ut hono, Ex ipso itaque in ipsum descendebat, ex divinitate ipsius in humani tatem ipsius. › Idem tomo ad Antiochenos, qui incipit: e Dukeetis ac desideratissimis fratribus, Eusebio et Lucifero,» ait: c Anathenatizandi porro sunt, qui di cunt creaturam esse Spiritum sanctum, et separatum a substantia Christi. › Chrysostomus oratione in Incarnationem Domini nostri Jesu Christi, et in illud, e In quacunque regione assistebant angeli, cujus principium est: • Vere apparuit nobis divina gratia, ait; «Vere venit Christus ad nos, tradidit uobis, qui ex ipso est, Spiritum, et nostrum corpus assumpsit. › Idem oratione de duobus testamentis, cujus principium, «Deum verum eumdemque a principio manifestarunt lex et prophetæ,dicit: < Propterea enim quod factum est divinæ virtutis templum coïpus Domini deiferum; fis et tu templum șecundunı illius similitudinem. Accipis enim missum ab ipsɔ Spiritum. Quemadmodum ergo Christum agnoscens, Deum agnovisti, ita et Spiritum Christi accipiens, - Deum accepisti. › Idem in prima Prophylactica, cujus principium, • Quando ad bonum accedimus præcavere oportet, qui bono contra operatur, diabolum, › inquit; ‹ Et

hac ratione servabit nos Spiritus, qui ex Christo φησίν· «Καὶ οὕτως ἡμᾶς φυλάξοι τὸ παρὰ Χριστοῦ est, in diem futuræ redemptionis. › Magnus et Thaumaturgus Gregorius Neocaesariensis episcopus oratione, quæ incipit: Inimicissimi et alieni a confessione apostolica sunt qui dicunt esse Filium ex iis quæ non exstant, scribit: • Domini Pater principium est ab æterno eum generans, et Dominus est prototypus Spiritus. • Magnus Basilius, e Genitorem et prototypum Filii Patrem nuncupat oratione quarta adversus Eunomium. › Πνεῦμα εἰς τὴν ἡμέραν τῆς μελλούσης ἀπολυτρώσεως.» Ο μέγας καὶ Θαυματουργός Γρηγόριος Νεοκαισαρείας ἐπίσκοπος ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή, «Εχθ στοι καὶ ἀλλότριοι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας τὸν Χριστὸν ἐξ οὐκ ὄντων λέγοντες, ο φησίν· «Τοῦ Κυρίου ὁ Πατὴρ ἀρχὴ, ἀϊδίως αὐτὸν γεννήσας, καὶ πρωτότυπος τοῦ Πνεύματος ὁ Κύριος.» Ο μέγας Βασίλειος, ο Γεννήτορα και πρωτότυπον τὸν Π1τέρα ο φησὶ ι τοῦ Υἱοῦ κ ἐν τῷ κατ' Εὐνομίου τι τάρτῳ. ο Ο άγιος Κύριλλος ἐν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ δευ τέρου τῶν Θησαυρῶν· ι Ιδιον δὲ πάντως τὸ Πνεῦμα τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἔξωθεν υποστατόν, Ἐν ἄλλῳ πάλιν·. Νομοθετοῦντος τοιγαροῦν τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ φυσικῶς ὑπάρχον τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ νομοθετεί.» Καὶ πάλιν ἐν ἄλλων • Ανάγκη λοιπὸν ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχειν ὁμολο γεῖν αὐτὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ Θεοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν τε δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν ἔχον.» Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ· ε ὡς γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας ὑπάρχον τῆς τοῦ χορηγοῦντος αὐτὸ τοῖς ἁγίοις, Χριστοῦ δηλαδή. Η Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ·. Οὐδεμίαν ἄρα φύσεως διατο ρὰν οἶδεν ὁ Παῦλος τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύ ματος, ἀλλ' ὡς ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρ Sanctus Cyrillus in uno capite libri secundi Thesaurorum; «Proprium autem est Spiritus essentia Filii, nec ab extraneo hypostasim habet. In alio rursus: ‹ Cum itaque leges dat Christus, tanquam in ipso exsistens Spiritus illius leges dat.» Et in alio: f Necesse est ergo fateri, illum esse ex essentia Filii et Dei, cum omnem illius et operationem ct virtutem possideal. Item in alio: e Uti ex es sentia exsistems suppeditantis illum sanctis, Christi videlicet.» Item in alio: < Nullumn igitur nature discrimen agnoscit Paulus Filii, et Spiritus sancti, sed veluti ex ipso, et in ipso exsistentem, illu: dominationis nomine insignit. › Item in alio: • Necesse est fateri Spiritum ex essentia Filii esse.» Men in alio: e lgitur ex essentia Filii spi- χον, τῷ τῆς κυριότητος ὀνόματι καλεῖ.» Καὶ πάλιν ritus. › Idem expositione in Evangelium Joannis, in ilfud:. Et Deus erat Verbum ',, inquit:. Non itaque ninor est, qui eandem actionem cum perfecto Patre possidet, et genitoris Spiritum ut proprium bonum non aliter certe, quam ipse genitor babet. › Idem in expositione Evangelii secundum Joannem, in dictuin • Et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis ",» inquit: • Nam cum una cum Patre naturalibus deitatis bonis substantialiter Filius communicet, eodem modo Spiritum habet, quo Pater habere intelligitur, non adventitium neque deforis. Stultum enim atque furiosum est ita sentire: sed quemadmodum unusquisque nostrum proprium in seipso Spiritum continet, et ab intimis visceribus ad exteriora profundit: propterea corporee Christus insufflavit, ostendens hoc signo, quia quemadmodum ab ore humano corporee humanus spiritus procedit, sic ex divina substantia deitati congruenter Spiritus, qui ab ea est profunditur.» Idem in sexto ad Hermiam libro ait: < Postmodum quomodo in nobis Filius per Spiritum inhabitat? Quomodo quod natura excellentius est, minus excellentis participationem communicabit? Etsi divinæ naturæ eflicimur participes, Spiritum accipientes, quomodo secundo loco post Spiritum * Joan. 1. 1. *jbjd. xiv, 16. ν ἄλλῳ· ο 'Ανάγκη τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσία; ὑπάρχειν ὁμολογεῖν τοῦ Υἱοῦ. • Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ Γ' Οὐκοῦν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην, εἰ; τὸ ῥητὸν, τό, «Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, φησίν· ο Οίκ ἄρα ἐλάττων ἐστὶν ὁ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχων τῷ τελείῳ Πατρὶ, καὶ τὸ τοῦ γεννήσαντος Πνεῦμα φύσεως ἰδίας ἔχων ἀγαθόν. Τῶν ἐνυποστάτων ον ὥσπερ ἀμέλει καὶ ὁ Πατήρ.» Ο αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην εἰς τὸ ῥητὸν, τὸν • Καγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν, ο φησίν· Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν οὐσιωδώς ὑπάρχων ὁ Υἱὸς κοινωνὸς ἔχει τὸ Πνεῦμα κατά τοῦτον τὸν τρόπον, καθ' ὅνπερ ἂν νοεῖ το καὶ ὁ Πατήρ, ούτ ἐπακτὸν, οὐδὲ ἔξωθεν. Εὔηθες γάρ, μᾶλλον δὲ μανι κὸν τὸ οὕτω φρονεῖν· ἀλλ᾿ ὥσπερ καὶ ἡμῶν έκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ Πνεῦμα. συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων εἰς τὸ ἔξω προχέει· διὰ γάρ τοι τοῦτο καὶ σωματικῶς αὐτὸ ἐνεφύσησεν δ Χριστὸς, δεικνὺς ὅτι, καθώσπερ ἐκ στόματος τοῦ ἀνθρωπείου πρόεισι τὸ Πνεῦμα σωματικῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς θείας οὐσίας θεοπρεπῶς προχεῖται τὸ ἐξ αὐτῆς.» Ὁ αὐτὸς, ἐν ς' τῶν πρὸς Ερμείαν φησίν·. Είτα πῶς ἡμῖν ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος αὐλίζεται; Πώς δὲ τὸ ἄμεινον κατὰ φύσιν τὴν τοῦ χείρονος εμποιήσει μέθεξιν δι' αὐτοῦ; Καὶ εἰ θείας φύσεως ἀποτελοῦν μεθα κοινωνοὶ τὸ Πνεῦμα δεχόμενοι, πῶς ἐν δευτέ μοις τοῦ Πνεύματος ὁ Υἱός; ἢ πῶς ἄμεινον αὐτοῦ

G21 καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον ὡς αὐτός τε καὶ παρ' αὐτοῦ τὸ Filius collocabitur? Et qua fatlone Filio praestantior Πνεῦμα αὐτοῦ, ὅλην ἔχον αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν, καὶ τὴν αὐτοῦ μέθεξιν ἐμποιοῦν;» Ο Μεταφραστὴς ἐν τῷ μαρτυρίῳ τοῦ ἁγίου Διανυσίου τοῦ ᾿Αρεοπαγίτου ἐξ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς τοῦ λόγου φησίν·. Πάλαι μὲν ἐν τύποις ἦν τὰ τῆς πίστεως καὶ αἰνίγμασι, καὶ τὸ τῆς ἀληθείας φέγγος τῷ τῆς σκιᾶς νέφει συνεκαλύπτετο. Ἐπεὶ δὲ τὸ μέγα τῆς ἡμῶν σωτηρίας ἐπραγματεύθη μυστήριον, καὶ ὁ πλάσας κατὰ μόνας τὰς καρδίας ἡμῶν τῷ τῆς οἰκείας περὶ ἡμᾶς οἴκτῳ χρηστότητος ἀναμαρτήτως γέγονεν ὡς ἡμεῖς, τἆλλα τε ὑπῆλθεν ὅσα τῆς ἀντ θρωπίνης ἐστὶν ἀσθενεῖας, ἵν᾽ ἐγὼ τὴν πρώτην ἀπολαύω εὐγένειαν, καὶ τέλος τὸν διὰ σταυροῦ θάνατον κατακρίνεται· καὶ ἵνα μὴ τὰ καθέκαστα λέγω, πολλὰ γὰρ τὰ ἐν μέσῳ τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ μυστή μια, πέρας τὰ τῆς σωματικῆς ἐνδημίας δέχεται, τὰ τοῦ Πνεύματος ἄρχεται, καὶ εἰς οὐρανοὺς ὁ ἐμὸς δ Χριστὸς ἀναφέρεται, καὶ πρὸς τὴν πατρικὸν ἐπάν εἰσε θρόνον, καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα ἐπὶ τῇ τῶν ἀπίστων ἐθνῶν, Καταπέμπει τοῖς Αναστάσιον ἔχει. fuerit et nompotius ut ipse, et ab ipso Spiritus, qui ipsius actionem universam in se continet, et qui ilbus participationem communicat? › Metaphrastes in martyrio Dionysii Areopagitæ in ipso orationis exordio, ait: «Olim quidem des sita erat in signis et anigmatibus, et nubæ umbra tecta erat lux veritatis. Postquain autem nostræ salutis magnum peractum fuit mysterium, et qui finxit singillatim corda nostra suæ Lenignitatis in nos misericordia, citra peccatum natus est sicut nos, et alia subiit, quæ sunt bumanæ imbecillitatis, ut ego primam reciperem nobilitatem, et postremo condemnatus fuit morte crucis, et ne dicam singula: sunt enim multa intermedia œconomiæ carnis susceptr mysteria, Ginem accepit corporeus adven tus: incipit clara manifestatio veritatis; et in co lum ascendit meus Christus, et ad sedem paternam revertitur, et qui ex ipso procedit, Spiritum demittit discipulis, at essent duces gentium infdelium. > μαθηταῖς ὁδηγία. Εν τισι βιβλίοις ἡ ἐπιγραφὴ τον Θεόδωρος ὁ τῆς Ραϊθοῦ πρεσβύτερος περὶ τῶν καθ' ἡμᾶς ὀρθῶν τῆς ἀληθείας ευγμάτων θεολογών, φησίν· «Τοῦ δὲ σώματος τὸ ἰδίωμα λαβόντες παρά δειγμα, τὴν ἀλληλουχίαν τῶν θείων ὑποστάσεων παρεστήσαμεν διὰ τῆς τῶν μελῶν ἀναλογίας τε καὶ εἰκασίας· ταύτῃ γὰρ καὶ πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Θεοῦ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται, G στόματος ὄντος τοῦ Μονογενούς. Καὶ Πνεῦμα πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον καὶ ἀποστελλόμενον οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ο Καὶ μετά τινα· «Καὶ μὴν ὁ Κύριος ἐξ αὐτοῦ δεικνύς αὐτὸ ὑπάρχειν, ἐμφυσῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε· ο Λά δετε πνεῦμα ἅγιον.» Ὁ ἅγιος Αθανάσιος ἐν τῇ ὁμολογίᾳ τῆς αὐτοῦ πίστεως, φησίν· 4 Τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, οὐ ποιητὸν, οὐ κτιστὸν, σύ γεννητόν, ἀλλ' ἐκπορευόμενον. ο Ὁ ἅγιος Επιφάνιος ἐν τῷ λόγῳ τῷ καλουμένῳ Αγκυρωτῷ φησίν· 4 Τὸ Πνεῦμα ἀκατάληπτον, οὐκ ἀλλότριον τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐδὲ συναλοιφή ἐστι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ,» Μετ' ὀλίγα· ε Πνεῦμα ἅγιον οὐ συνάδελφον, οὐ πατράδελφον, ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Καὶ αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογενής λέγει, τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, καὶ ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ἵνα μὴ ἀλλότριον νομισθείη Πατρός, μηδὲ Υἱοῦ, ο Καὶ μετ' ὀλίγα· «Ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τρίτον τῇ ὀνομασία.» Καὶ μετὰ πολλὰ πάνυ· «Αμφέτερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρός πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεύμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χρι στις, Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, καὶ οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Αλλ' ἐρεῖ * ibid. xv, 26; xvi, 14, 15. • Juan. xx, Theodorus Raythenus presbyter ac rectis nostræ fidei et veritatis dogmatibus decernit: • Corporis vere proprietatem in exemplum accipientes, mutuam divinorum cohærentiam per membrorum proportionem et assimilationem repræsentavimus: hine et spiritus oris illius, Dei nempe, dicitur, cui Unigenitus os est, Spiritus sanctus dicitur. Et Spiritus rursus ex ipso procedens, et missus non tantum a Patre sed etiam a Filio.» Et post pauca:º‹ Et nihilominus Dominus ex se ipso exsistere docens, discipulis insulans dixit: c Accipite Spiritum san clum F. Sanctus Atanasius in professione veræ fidei, dicit: «Spiritus sanctus ex Patre, et ex Filio est, non factus, non creatus, non genitus, sed procedens. › > Epiphanius oratione, cui nomen præfixit Ancyroto, dicit: «Spiritus comprehendi non potest, don alienus est Patris et Filii, neque contractio est Patris et filii. Et post pauca: • Spiritus sauclus non frater fratris, non Patris frater, sed ex eadem essentia Patris et Filii. Namque ipse Unigenitus dicit: Spiritum Patris qui ex Patre procedit, et ex meo accipiet •,» ne alienus a Patre et Filio existi maretur.» Et paucis interjectis: «Ex Palre et Filio tertius appellatione.» Et post plurima annexa: ‹ Utraque inhabitant in homine justo, Christus et Spiritus ipslug: si vero Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, aut ex utisque, ut Christus insinuat, qui ex Patre procedit, et hic de meo accipiet.. Et post pauca: • Sed die cel nescio quis: Igitur dicimus duos esse filios, et quomodo Unigenitus? Atqui tu quis es, qui cum

י 62' Do contendis? Etenim si Filium vocat ex se ipsu, τις·. Οὐκοῦν φαμεν δύο εἶναι υἱοὺς, καὶ πώς Spiritum sanctum ex utrisque quæ solummodo file a sanetis percipiuntur, luminis ipsa plena, lumerf aliis impertientia; splendidam habent operationem.» Et paucis annexis: ‹ Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est, lumen tertium a Patre et Filio. ' Item post multa: Quo enim modo nemo novit Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater', > eodem, audeo dicere, neque Spiritum nisi Pater et Filius, ex quo procedit, et ex quo accipit, neque Filium et Patrem nisi Spiritus sanctus, qui vere glorificat, qui omnia edocet, qui ex Patre et Filio. Et post nonnulla • Igitur Pater erat semper, et Filius erat semper, et Spiritus ex Patre et Filio spiral.» * Per Filium esse Spiritum. Magnus Athanasius oratione, quæ inscribitur, Refutatio contra hypocrisim Meletii et Eusebii, et incipit: «Homo ad similitudinem Dei factus est, › scribit: Impossibile in Trinitatis gloria Spiritum conglorifcari, nisi ex Deo per Filium progrediendi modo, non autem fiendi ratione, naturam habeat, ut ipsi aiunt. In disputatione Orthodoxi et Macedoniani have habet. ‹ Itaque si ostensum fuerit ejusdem esse divinitatis Spiritum cum Filo, et Patre, qui ex so Patre per Filium effusus est, adorandus, et colendus esse demonstrabitur. › Gregorius Thaumaturgus oratione quæ incipit: • Inintcissimi, et alieni a confessione apostolica sunt, qui dicunt esse Filium ex iis quæ non exstant, › scribit: ‹ Manente Patre ingenit», genito autem ex Patre Filio, et Spiritu sancto ex substantia Patris per Filium æterne emisso.» Magnus Basilius in uno ex capitibus cujus illa e 1 epigraphe: Quare non et Spiritus filius Filii dicitur, a inquit: • Non quia non est ex Deo per Filium, sed ne Trinitas filios ex filiis habere in suspicionem veniens, ut est in hominibus, infinita putetur multitudo.. Εt paucis interjectis: • Quamobrem ex Deo quidem esse Spiritum aperte prædicavit Apostolus, dicens: • Spiritum, qui ex Deo est, accepimus: et per Filium effulsisse clarum fecit, cum Filii Spiritum, sicut Dei ipsum nominavit, et mentem Christi appellavit, sicut et Dei Spiritum, ut honinis.» Et post pauca: • Unus vere et Spiritus, qui vere sanctus est, qui et spiritus oris nominatur. > Et capite, cui præligitur: Nisi Spiritum ex Dco quis dicat, nec Verbum, dicit: • Quomodo igitur separabuntur inseparabilia Verbum scilicet Dei, et Spiritus ex Deo per Filium. › Gregorius Nyssenus prima adversus Eunomium Antirrhetica, quae incipit: e Fieri, ut videtur, ncn potest, ut qui de omnibus bene mereri, o inquit: * Matth. x1, 27. 1 Cor. ut, Μονογενής; Μενοῦν γε σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέρων. "Α μόνον πίστει νοούμενα ὑπὸ τῶν ἁγίων φωτεινά, φωτοδότα φωτεινὴν τὴν ἐνέργειαν ἔχει.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· «Πνεύ μα ἅγιον Πνεῦμα ἀληθείας ἐστὶ, φῶς τρίτον παρά Πατρὸς καὶ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα· ο Ον γὰρ τρό πον οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὴν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὕτω τολμῶ λέγειν, ὅτι οὐδὲ τὸ Πνεῦμα εἰ μὴ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, παρ' οὗ ἐκπο. ρεύεται, καὶ παρ' οὗ λαμβάνει, καὶ οὐδὲ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ δεξά ζον ἀληθῶς, τὸ διδάσκον τὰ πάντα, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ.» Καὶ μετά τινα·. Τοίνυν Πατὴρ ἦν, καὶ Υἱὸς ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πνέει. κ Οτι διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα. Ο μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ λόγῳ ὃς ἐπιγέγρα πται, ο Έλεγχος ὑποκρίσεως τῶν περὶ Μελέτιον καὶ Εὐσέβιον, ο οὗ ἡ ἀρχή, ο "Ανθρωπος καθ' ὁμοίωσιν Θεοῦ γέγονε, ο φησίν· < *Ην δὲ ἀδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα δοξάζεσθαι, μὴ προοδικώς ἂν ἐκ Θεοῦ δ:' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς λέγουσιν.» Ὁ αὐτὸς ἐν ᾗ ἐκτίθεται διαλέξει Ορθοδόξου και Μακεδονιανού, φησίν· εὰν δειχθῇ τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως καὶ θεότητος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ τ Πνεῦμα, τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχυ θὲν, καὶ προσκυνητὸν καὶ λατρευτὸν ἀποδειχθήσεται. Ο Ο Θαυματουργός Γρήγορος, ἐν τῷ λόγῳ οὗ τ ἀρχή, ο Εχθιστοι καὶ ἀλλότριοι τῆς ἀποστολικῆς ὁμολογίας οἱ τὸν Υἱὸν ἐξ οὐκ ὄντων λέγοντες, ο φησίν • Αγεννήτου μὲν ὄντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τοῦ τε Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως ἐκπεμφθέντος. Ο μέγας Βασίλειος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, «Διατὶ μὴ καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱὸς τοῦ Γιου, φησίν· ὅτι οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι᾿ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα Τριὰς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον, Υιούς ἐξ Υἱῶν, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις ἔχειν ὑποπτευθεῖσα.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι τρανῶς ἐκήρυξεν ὁ ᾿Απόστολος λέγων, ο Το Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐλάβομεν, καὶ τὸ δι' υπο πεφηνέναι σαφές πεποίηκεν, Υἱοῦ πνεῦμα ὀνομάσα; αὐτὸ, καθάπερ Θεοῦ, καὶ νοῦν Χριστοῦ προσειπών καθάπερ καὶ Θεοῦ Πνεῦμα ὡς τοῦ ἀνθρώπου.» Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· «Εν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἀληθῶς ἅγιον, 8 δὴ καὶ πνεῦμα στόματος ὀνομάζεται.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ κεφαλαίῳ οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, «Εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ λέγει τίς, οὐδὲ τὸν λόγον, ο φησίν· «Πῶς οὖν χωρίζοιτο τὰ ἀχώριστα, Λόγος ἐκ Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ; Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Ευνόμιον Αντιῤῥητικῶν, οὗ ἡ ἀρχὴ, • Οὐκ ἦν ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετείν, ο φησίν· ς Το

(25 Πνεῦμα, τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, «Spiritus Patri secundum quod increatus est πάλιν ἀπ' αὐτοῦ τῷ μὴ Πατὴρ εἶναι καθάπερ ἐκεῖ νος διαχωρίζεται τῆς δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείας, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρ ξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν, ἀφίσταται πάλιν τῷ ἰδιάζοντι, ἐν τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα πρὸς ταύτην ἔχειν νομισθῇ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, ἐν τῷ ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς κτίσεως.» Καὶ μετὰ πολλὰ ἐν τῷ αὐτῷ· ι Εξ ἀγεννήτου ἡλίου ἄλλον ἥλιον τὸν Υἱὸν νοοῦμεν, ὁμοῦ τῇ τοῦ πρώτου ἐπινοίᾳ γεννητῶς αὐτῷ συνεκλάμποντα, καὶ κατὰ πάντα ὡσαύτως ἔχοντα· καὶ πάλιν Ἕτερον τοιοῦτον φῶς τὸ Πνεῦμα κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, οὐ χρονικῷ τινι διαστήματι τοῦ γεννητοῦ φωτὸς ἀποτεμνόμενον, ἀλλὰ δι' αὐτοῦ μὲν ἐκλάμπον, τὴν δὲ τῆς ὑποστάσεως αἰτίαν ἔχον ἐκ τοῦ πρωτοτύ που φωτός, φῶς μέντοι καὶ αὐτὸ καθ᾽ ὁμοιότητα τοῦ προεπινοηθέντος λάμπον τε καὶ φωτίζον.» conjungitur, rursusque ab eo, quod quemadmodum ille Pater non est, separatur: conjungitur et Filio secundum quod increatus est, et quod causam exsistentiæ ex omnium Deo habeat: sejungitur rursus proprietate, quod non tanquam Unigenitus ex Patre subsistit, et quod per ipsum Filium apparuit. Rursus cum creatura per Filium substi - tisset, ne cum ea communionem Spiritus habere existimaretur, quod per Filium appareat, immutabilitate, firmitate, ac bonitatis quæ extranea sit, nulla indigentia a creatura Spiritus secernitur. › Et multis additis in eadem Antirrhetica: ‹ Ex ingenito sole alium solem, Filium scilicet simul cum primi intellectione per generationem una cum ipso effulgentem, eidemque per omnia æqualem putchritudine, virtute, splendore, magnitudine, claritate, et uno verbo, omnibus, quæ soli inesse cernuntur et rursus aliud simile lumen Spiritum eodem modo, non temporis aliquo intervallo, a genito lumine dissectum, sed per illud splendens ac bypostaseos causam habens ex primo ilto ac exemplari lumine: lumen quidem et ipsum að similitudinem præconcepti luminis lucens et illuminans. › Ο Θεολόγος Γρηγόριος ἐν οἷς ηρωΐζει τὰς πρὸς παρθένους, υποθήκας αὐτοῦ, φησίν· ο Ιλαος λαος ἄμμιν, ἁγνὴ Τριὰς εἰς ἓν Ιοῦσα, ἐξ ἑνὸς, ὀφθαλμοίσιν ἐπαυγάζου σα φαεινοῖς· Σήμερον, ὑστατίου δὲ φαάντερος, οἷσιν ἔλαμψας. Εἰς γὰρ Θεὸς ἐκ γενέταο δ' Υἱέος ἐς μέγα Πνεῦμα Ισταμένης θεότητος, ἐνὶ τελέοισι τελείης. Η παράφρασις οὕτως· «Εὐσ μενὴς ἡμῖν, ὦ καθαρὰ Τριάς, εἰς τὸ αὐτὸ πορευομένη ἐξ ἑνὸς ὀφθαλμοῖς βλέπουσα λαμπροῖς σήμερον, τελευταῖον δὲ λαμπρότερον οἷστισιν ἔλαμψας. Εἰς θεὸς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ εἰς τὸ μέγα Πνεύμα ἱσταμένης τῆς θεότητος ἐν τελείοις τελείας, ο Ο Δαμασκηνὸς ἐν τῷ ιγ' τῶν θεολογικῶν αὐτοῦ κεφαλαίων, οὗ ἡ ἀρχή, «Τὸ θεῖον ἀκατάληπτον, ο περί τοῦ Πατρός φησιν·. Αὐτὸς μὲν οὖν ἐστι νοῦς, λόγου άβυσσος, Λόγου γειν τωρ, καὶ διὰ λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ· «Τὸ δὲ Πνεῦμα ἅγιον ἡ ἐκφαντορικὴ τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρὸς ἐκ Πα τρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἐκπορευομένη.» Ο Άγιος Κύριλλος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερω μείαν· «Αγιον δὲ Πνεῦμα προπερεῖς τὸ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχείμενον φυσικῶς, καὶ καθάπερ ἐν τύπῳ τῆς ἐκ τῶν στομάτων διαπνοῆς τὴν ἰδίαν ἡμῖν κατασημαῖνον ὕπαρξιν. Οὕτω τε σαφῆ καὶ ἀσύγ χυτον τὴν τῶν τριῶν ὑποστάσεων ἐν ὑπάρξεσιν ἰδ:- καῖς ἰδιότητα τηρῶν, μίαν τε καὶ ὁμοούσιον τὴν πάνω των βασιλίδα προσκυνήσεις φύσιν. ο Ο μέγας Γρηγόριος ὁ Θεολόγο; ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος Αντιῤῥητικῷ οἷον ἀντιθετικῶς λέγει· ι Τί οὖν ὁ λείπει, ο φησί, ο Τῷ Πνεύματι πρὸς τὸ εἶναι Υιόν; εἰ μὴ γὰρ λειπόν τι ἦν, Υἱὸς ἂν ἦν.» Ἐπιφέρει δέ • Οὐ λειπόν φαμεν. Οὐ γὰρ ἐλλιπής ἱ θεός. Τὸ δὲ τῆς ἐκφάνσεως, ἵν᾽ οὕτως εἴπω, ἢ τῆς πως άλληλα σχέσεως διάφορον, διάφορον καὶ τὴν κλήτων αὐτῶν πεποίηκεν, ο Gregorius Theologus carmine heroico, quo documenta virginibus explicat, dicit: «Propitia, propitia nobis, sancta Trinitas in unum concurrens ex uno oculis sublucens splendidis, Hodie, ultimo autem clarins quibus splenduisti. Unus Deus ex genitore per Filium in magnum Spiritum," stante divinitate in perfectis perfecta. Paraphrasis sic se habet: • Propitia, propitia nobis, o pura Trinitas, in unum procedens ex umo oculis aspiciens lucidis hodie, postremum vero dilucidius, quibus eluxisti unus Deus ex Patre per Filium in magnum Spiritum, stante divinitate in perfectis perfecta. › Damascenus in decimo tertio capite theologico, cujus illud est principium: Deus iucomprehensibilis cum sit; • de Spiritu sancto dicit: • Ipse quidem mens est, rationis abyssus, Verbi genitor, explanantisque Spiritus per Verbum productor. › Idem ibidem Ac postremio Spiritus sanctus Patris potentia est, divinitatis latebram declarans, a Patre quidem per Filium procedens. ▸ Sanctus Cyrillus lib. ut ad Herniam, ait: c Sanetum porro Spiritam dixeris, qui ex Deo Patre per Filium naturaliter effunditur, et ut exemplo id extricem respirationis, suam nobis exsistentiam indicat. Ifac ratione planam et inconfusam trium hypostaseon in exsistentiis propriis proprietatem unam conservans, unam et consubstantialem omnium regiam adorabis naturam. › Gregorius Theologus in Antirrhetico de Spirita sancto, quasi sibi opponens, inquit: e Qui! igitur est, quod deest Spiritui, ne Filius sit nisi enim aliquid deesset, utique esset Filius?, Subdit itaque Nihil deesse dicimus, neque enim Deus aliquo deficitur, Veruntamen apparitionis, ut ita dicam, aut matre habitudinis diversitas, diversal et eorum appellationem effeit

Gregorius Nyssenus oratione ad Ablabium, quæ incipit: «Justum est equidem vos, qui viribus polletis in omni robore decertare, › scribit: ‹ Immutabilem et per omnia similem naturam confitentes, discrimen causæ et effectus non inficiamur, in quo solum disjungi alterum ab altero deprehendimus; cum credamus hoc quidem causam esse, illud ex causa, et illius, quod ex causa est, aliud rursus discrimen comprehendimus. Nanique hoc quidem est immediate a primo, hoc vero ex _contiguo a primo: adeo ut unigenitum indubitatum maneat in Filio, et ex Patre esse Spiritum, Filii meditatione, sibi ipsi unigenitum conservante, et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine non arcente. > Idem oratione de Spiritu sancto adversus Macedonianos, ait: ‹ In quibus quæ secundum bonum operatio est, nullam imminutionem, aut immutationem habet. Quomodo rationi consentaneum fuerit ordinem secundum numerum imminutionis alicujus, aut secundum naturam immutationis signum esse existimare. Quemadmodum si quis in tribus lampadibus subdivisam flammam conspiciens; causam vero tertii luminis supponamus esse primam flammam, ex communicatione cum medio extremum inflammantem; postmodum astrueret in prima flamma abundare calorem; eam vero, quæ subsequitur, immutari, et paulatim imminui; terciam nec ignem amplius censendum esse, licet æqua ratione aduret, et splendeat, omniaque ignis – operetur.» Sanctus Maximus in expositione, • Quomodo intelligi debet anreum candelabrum, et super illud parva lampas, et lucerna, tradit: «Spiritus enim sanctus quemadmodum natura secundum essentiam est, Dei et Patris, ita et Filii secundum essentiam est, tanquam qui ex Patre essentialiter per Filium genitum, modo, qui exprimi verbis non potest, procedens. post Divus Tarasius ad præsules et sacerdotes Antiochiæ, Alexandriæ, et sanctæ civitatis epistola, quæ incipit: ‹ Multa et magna providentia Dominus Deus hominum vilas regens et protrahens, multa alia subdit; Et in Spiritum sanctum Dominum et vivificantem, qui ex Patre per Filium procedit, et Deus esse cognoscitur. › Magnus Athanasius, ad Serapionem de Spiritu sancto epistola, cujus principium: • Fortasse admiraberis, quomodo præcipiens,» scribit: «Neque enim extra Verbum Spiritus est, sed in Verbo exsistens, in Deo per ipsum est.» Et paucis interjectis: ‹ Spiritus vero cum fit in Verbo, manifestum fuerit in Deo fuisse per Verbum Spiritum. › Gregorius Nyssenus oratione prina Antirrhetica adversus Eunomium, quæ incipit: ‹ Fieri, u videtur, non potest, ut qui de omnibus bene incteri, a dicit: • Pater quidem sine principio, et ingenitus, et semper Pater intelligitur; ex co vero Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς ᾿Αβλάβιον, οὗ ἡ ἀρχή, «Ὑμᾶς μὲν δίκαιον τοὺς ἀκμάζοντας ἐν πάσῃ δυνάμει διαγωνίζεσθαι, ο φησί·. Τὸ ἀπαράλο λακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ απο τιὸν καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμ βάνομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος ἄλλην πάλιν διαφοράν ἐννοοῦμεν. Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μέτ νειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μπο νογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κατά Μακεδονιανῶν λόγῳ φησίν· Ἐφ᾽ ὧν γὰρ ἡ κατά ἀγαθὸν ἐνέργεια οὐδεμίαν ἐλάττωσιν καὶ παραλλαγὴν ἔχει, πῶς ἐστιν εύλογον τὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξιν ἐλαττώσεώς τινος ἢ τῆς κατὰ φύσιν παραλλα γῆς οἴεσθαι σημεῖον εἶναι· ὥσπερ ἂν εἴ τις ἐν τρισὶ λαμπάσι διῃρημένην βλέπων τὴν πρώτην φλόγα, αι τίαν δὲ φωτὸς τοῦ τρίτου υποθώμεθα εἶναι τὴν πρώτην φλόγα ἐκ διαδόσεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν· ἔπειτα κατασκευάζει πλεονάζων ἐν τῇ πρώτῃ φλογὶ τὴν θερμασίαν· τῇ δ' ἐφεξῆς ὑποβεβτ - κέναι, καὶ πρὸς τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν παραλλαγὴν· τὴν δὲ τρίτην μηδὲ πῦρ ἔτι λογίζεσθαι, κἂν παραπλησίως καίῃ καὶ φαίνῃ, καὶ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς εργάζηται. ο Ὁ ἅγιος Μάξιμος ἐν οἷς ἑρμηνεύει, ο Τί δήτα βούλεται τῷ προφήτῃ Ζαχαρίᾳ ἡ χρυσή λυχνία καὶ τὸ ἐπ' αὐτῇ λαμπάδιον, καὶ οἱ λύχνοι,» φησίν· «Τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ φύσει κατ' ουσίαν ὑπάρχει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ κατ' οὐσίαν ἐστὶν, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς δι' Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστω; ἐκπορευόμενον, ο Ο θείος Ταράσιος ἐν τῇ πρὸς ἀρχιερεῖς καὶ ἱερεῖς τῆς ᾿Αντιοχείας, 'Αλεξανδρείας, καὶ τῆς ἁγίας πόλεως ἐπιστολή, ἧς ἡ ἀρχή, «Πολλαῖς καὶ μεγάλαις προνοίαις Κύριος ὁ Θεὸς τοὺς τῶν ἀνθρώπων βίους διευθύνων τε καὶ διεξάγων,» μετὰ πολλὰ ἕτερά φτσιν • Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύομενον, καὶ αὐτὸ Θεὸν εἶναι γνωρίζ μενον. Ο μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περί τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Ἴσως θαυμάσεις πῶς ἐντειλάμενος,» φησίν· Οὐ γὰρ ἐκτός ἐστι τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν τῷ λόγῳ δν, ἐν τῷ Θεῷ δι' αὐτοῦ ἐστιν.» Καὶ μετ' ὀλίγα· ι Του δὲ Πνεύματος ὄντος ἐν τῷ λόγῳ, δῆλον ἂν εἴη ώ; καὶ ἐν τῷ Θεῷ ἦν διὰ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, ο Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥητικών, οὗ ἡ ἀρχή, ο Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετεῖν, ο φησί· ο Πατήρ μὲν ἄναρχο; καὶ ἀγέννητο; νοεῖται· ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχὲς ἀδιαστάτως ὁ μονογενής Υἱὸς τῷ Πατρὶ |

συνεπινοεῖται· δι' αὐτοῦ δὲ καὶ μετ' αὐτοῦ πρίν τι immediate, et indivise unigenitus Filius cum Paκενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διὰ μέσου παρεμπεσείν νόημα, εὐθὺς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλαμβάνεται, οὐχ ὑστερίζον κατὰ τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν, ὥστε τὸν Μονογενῆ δίχα τοῦ Πνεύμα. της νοηθῆναι, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων, καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογε νές ἐστι φῶς· διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν, ούτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς ἢ τοῦ Μονογε νοῦς ἀποτέμνεται. ο Α' παροῦσαι γραφικαί συνελέγησαν χρήσεις εἰς παράστασιν τοῦ ἰσοδυνάμου τῆς διὰ καὶ τῆς ἐκ. Ο μέγας Βασίλειος ἐν τῷ ούτωσί πως ἐπιγραφο μένῳ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κεφαλαιώδει λόγῳ & πέμπτῳ αὐτοῦ πρὸς τὸν μακάριον Ἀμφιλόχιον, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Τὰ μὲν δὴ ἐκείνων τοιαῦτα· ἡμεῖς δὲ δείξομεν ὁ προεθέμεθα, εφησίν· ο "Ηδη δὲ καὶ πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθίσταται ἡ διὰ καὶ ἡ ἐκ, ὅταν ἑτέρα τὴν τῆς ἑτέρας σημασίαν ἀντιλαμβάνῃ, οἷον ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, ἴσον λέγων τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ·, καὶ ἑτέρωθι·. • Όσα ενετείλατο Μωϋσῆς τῷ Ἰσραὴλ διὰ προστάγ ματος Κυρίου.» Καὶ πάλιν·. Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστιν. Ἀντὶ τοῦ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἰπεῖν, διὰ τοῦ Θεοῦ εἴρηκεν.» - Ο άγιος Κύριλλος ἐν τῷ πέμπτῳ τῶν πρὸς Ἐρ. μείαν φησίν· ι Οίος τοῖς σφῶν αὐτῶν συναθλούντων δόγμασι, καὶ πειράσθων αναπείθειν ὡς ἀμείνων μὲν ἢ καθ' Υἱὸν ζωοποιὸς ὁ Πατήρ, μείων δὲ ἢ κατ' αὐτὸν, καίτοι ζωὴ κατὰ φύσιν ὑπάρχων ὁ Υἱός. 'Αλλ' ἔσονται μὲν οὐχ οἷοί τε τοῦτο δρᾷν.» Καὶ μετ' ὀλίγα, «Είτα τιμήν οἴονται τὸν Πατέρα τὸν ἐξ αὐτοῦ πεφηνότα κατά φύσιν Υίον, ταῖς εἰς τὸ μεῖον καταλυποῦντες ψήφοις, καίτοι λέγοντα σαφῶς· «Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ πιστεύει εἰς ἐμὲ, ἀλλ᾽ εἰς τὸν πέμψαντά με, καὶ ὁ θεωρῶν ἐμὲ θεωρεῖ τὸν πέμφαντά με. Τίνα γὰρ τρόπον καταθρήσαιμεν ἂν ζωὴν Εντα κατὰ φύσιν καὶ τὸν Υἱόν; Τί δὲ οὐχὶ καὶ φάτε κοντι πιστευτέον τό, • Ἐγώ εἰμι ἡ ὁδὸς καὶ ἀλής θεια καὶ ἡ ζωή;» Συνάρθρως δὲ καὶ μοναδικῶς ἑαυτὸν εἶναι λέγων τὴν ζωήν, ἆρ' οὐκ ἐξώσειεν ἂν τοῦ εἶναι ζωὴν τὸν Πατέρα καὶ Θεὸν, εἰ μὴ φύσεως μιᾶς ἄμφω τε εἶναι δώσομεν, καὶ δι' ἀμφοῖν εἰς ἡμᾶς ἐν ἴσῳ τὸ χρῆμα ἰέναι, καὶ οὗ τοί που δυοῖν, ἀλλ' ὡς ἐξ ἑνὸς τοῦ τα πάντα ζωογονοῦντο; Θεοῦ.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ ς' τῶν πρὸς Ἑρμείαν· «Ο γὰρ ἂν ὄρώτα παρὰ Πατρός, τοῦτο δὴ πάντως ἐστὶν ἐνέργημα τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὅ τι ἂν λέγοιτο διαπεραίνεσθαι δι' Υἱοῦ, τοῦτο δὴ πάντως ἐστὶ κατόρθωμα του Πατρό;. Πάντα γὰρ δι' ἀμφοῖν ἐν ἴσῳ.» Ο άγιος Κύριλλος ἐν μιᾷ τῶν προς Νεστόριον ἐπιστολῇ αὐτοῦ, ἧς ἡ ἀρχή, «Καταφλυαρούσι μὲν ὡς μακάνω, τινὲς τῆς ἐμῆς ὑπολήψεως ἐπὶ τῆς σῆς Οποτεδείας,» φησίν' «Αλλ' ἴσως ἐκεῖνο ἐρεῖς, ὦ Νε στέρια, 'Αρ' οὖν, εἰπέ μοι, θεότητος μήτηρ γέγονεν *Jon xu, 44, 45. 10 ibid. xiv, tre simul intelligitur; per hunc autem, et eu ipso, antequam inanis, et non subsistens in nedio perceptio incidat, statim Spiritus sanctus junctim concipitur, non post Filium exsistentia subsistens, ut aliquando unigenitus absque Spiritu concipiatur, sed ex rerum omnium Deo et ipse suæ essentiæ causam habens, unde et unigenitum lumen oritur, per verum autem lumen elucescens, neque distantiæ, neque naturæ diversitate a Patre sive ab Unigenito dividitur. a Hæc scripto tradita testimonia collecta sunt ad confirmandas præpositionum, per et ex vires æquales. Magnus Basilius in compendiosa oratione de Spiritu sancto quinta ad beatum Amphilochium, quæ incipit: «Ad hunc quidem modum se habent quæ ab istis afferuntur: nos vero demonslrabimus quod proposuimus, s. scribit: c Verum enimvero ea quæ ab ipsis significantur sepenumero invertuntur, quoties altera alterius recipit significationem, veluti possedi hominem per Deum; › et alibi, Quæ præcepit Moyses Isra li per mandatum Domini; › et rursus, Nomme per Deum horum manifestatio est? Pro eo quod erat ex Deo, per Deum dixit. › Sanctus Cyrillus libro v ad Hermiam: ‹ Hi autem sua dogmata adjuvent, et attentent suadere, excellentiori. quodlam modo, quam non est Filius, Patrem vivificum esse, minoremque esse Filium, quam Pater sit; - licet vila natura sua Filius sit, sed scio quod non possunt hoc facere.» Et posi paura: Postmodum honorare putant Patrem, dum Filium ex eo secun:lum naturam natum suis calculis, ut minor sit, offendunt, quanıvis manifeste dicat: ‹ Qui credit in me, non credit in me, sed in eum qui misit me. Et qui videt me, videt et eum, qui misit me • Nam quomodo videremus vitam exsistentem, secundum naturam et Filium? Gur autem non et dicenti credendum: ‹ Ego sum via, veritas, et vita 10?» Cum articulo autem et singulariter se ipsum esse dicens vitam, an non Patrem et Deum suum negaverit esse vitam, nisi unius naturæ ambos dederimus, ut per ambos ad nos æqualiter vitam venire et non ex duobus, sed ex uno Deo nos vivificante. › Idem libro vɩ ad Hermiam: ‹ Quidquid etením a Patre fit, id ipsum prorsus Filii operatio est, et quidquid dicitur per Filium perici, id ipsum res gesta a Patre est. Omnia enim per utrumque æquo modo procedunt.» : ‹ Sanctus Cyrillus in una ad Nestorium epistola, quæ incipit Nugantur quidam coram pietate tua, sicuti cognovimus contra existimationem meam, scribit:. Sed forte dicis illud, ο Nestorie, Dicito mihi, num divinitatis Mater facta est

JOAN. SECCI CP. PATRIARCHE Virgo? Ad id nos respondemus natum esse, neque ἡ Παρθένος; Καὶ πρός γε τοῦτό φαμεν ὅτι γεγέννη c'e eo quispiam dubitat, ex ipsa essentia Patris et Dei vivens, et in hypostasi sua exsistens Verbum: in extremis porro sæculi temporibus, cum caro factum est, unitus duntaxat carni est, animam possidenti rationis compotem, et secundum carnem dieitur per mulierem natum.. Et post pauca: ‹ Quando accepta carne factus est Filius hominis, necesse est fateri, eum natum esse secundumi carnem per mulierem. › Rursusque statim post nonnulla alia: c Ex Deo Patre Verbum ex sancta Viru gine est.» Et post pauca: «Factum est secundun no3 ex muliere. Et post tria vel quatuor periodi membra: «Ex Deo Patre Verbum in forma, qui eum genuerat exsistens inhabitavit in homine geBerato per mulierem.» Εt paucis additis: Sed quispiam dixerit, quæ est differentia Christi et Moysis, si uterque ex muliere natus est?» Et nonnullis interjectis: ‹ Erat quidem Verbum veluti in proprio corpore, quod ex muliere erat: tradebat autem illud morti ad tempus.» Idem sanctus Cyrillus ad piissimum imperatorem Theodosium Prosphonetico, qui incipit: e Glori, que in hominibus est supremum, inquit: < Ex Deo Patre Verbum manifestavit semetipsum in carne: namque natum est per sanctam et Deiparam Virginem, forma servi accepta. Et post quædam alia At opinari nonnullos Verbum, quod a Patre genitum est, per sanctam Virginem generationem renuisse, equidem hoc de cronomia :nale sentientium est.. Et multis postrodum adjectis in eadem: «Non genitum fuisse ex muliere Emmanuelem dicimus? Verum quomodo ascendit in eum locum, in quo morari ipse dicit? Et tamen corpus illi unitum per sanctam Virginem generatuin est. > Magnus Athanasius oratione prima contra Arianos cujus principium: «Omnes hæreses qurcunque veritatem apprehenderunt, insaniam sibi, scribit: e Cum igitur eo ætatis homo provenerit, qua virilitatem acquirit, statim nullo inpediente, natura sua, homo pater fit Filii, qui per ipsum est. ▸ ται μὲν ὁμολογουμένω; ἐξ αὐτῆς τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὁ ζῶν τε καὶ ἐνυπόστατος αὐτοῦ Λόγος, ἐν ἐσχάτοις δὲ τοῦ αἰῶνος καιροῖς, ἐπειδὴ γέγονε σὰρξ, τουτέστιν ἡνώθη σαρκὶ ψυχὴν ἐχούσῃ τὴν λογικὴν, καὶ σαρκικῶς γεγεννήσθαι λέγεται διά γυναικός.» Καὶ μετά τινα βραχέα·. Ἐπειδὴ σάρκα λαβὼν κεχρημάτικε καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου, ἀναγκαῖον ὁμολογεῖν ὅτι γεγέννηται κατὰ σάρκα διὰ γυναικός. Ο Καὶ πάλιν μετά βραχέα τινά·«Ο ἐκ Θεοῦ Πατ τρὸς Λόγος ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου ἐστί· › καὶ μετ' ὀλίγα πάλιν Γεγέννηται καθ' ἡμᾶς ἐκ γυναικός· καὶ μετὰ τρία ή τέσσαρα κωλά φησιν· ι Ὁ ἐκ Θεοῦ 111τρὸς Λόγος ἐν μορφῇ τοῦ γεγεννηκότος υπάρχων κατῴκησεν ἐν ἀνθρώπῳ γεννηθέντι διὰ γυναικός. Καὶ μετά τινα· Ἀλλ᾽ ἴσως φαίη τις ἂν, τίς ἡ διαφορὰ Χριστοῦ καὶ Μωσέως, εἴπερ ἄμφω γεγόν νασι διὰ γυναικός, ο 'Αλλά μετά τινα βραχέα φησίν· ο 'Ην μὲν γὰρ ὁ Λόγος ὡς ἐν ἰδίῳ σώματι τῷ ἐκ γυναικῆς, ἐδίδου δὲ αὐτὸ, τῷ θανάτῳ κατά καιρόν.» Ὁ αὐτὸς ἅγιος Κύριλλος, ἐκ τοῦ πρὸς τὸν εξο σεβέστατον βασιλέα Θεοδόσιον Προσφωνητικού, οὗ ἡ ἀρχή. «Τῆς μὲν ἐν ἀνθρώποις εὐκλείας τὸ ἀνωτάτω, φησίν·. Ὁ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος εφανερώθη ἐν σαρκί. Γεγέννητα: γὰρ διὰ τῆς ἁγίας καὶ θεοτόκου Παρθένου, μορφὴν δούλου λαβών.» Καὶ μετά τιν • Τὰ δὲ ο εσθαί τινας, τὸν ἐκ Θεοῦ φύντα Λόγον τήν διὰ τῆς ἁγίας Παρθένου ἀνήνασθαι γέννησιν, δυσφη μούντων ἐστὶ τὴν οἰκονομίαν.» Καὶ μετὰ πολλὰ ἐν τῷ αὐτῷ· ὁ Οὐχὶ τετάχθαι φαμὲν ἐκ γυναικὸς τὸν Ἐμμανουήλ; Η πῶς ἀναβέβηκεν ἔνθαπερ εἶναι φησιν αὐτό;; καί τοι τεχθέντος διὰ τῆς ἁγίας Παρθένου τοῦ ἑνωθέντος αὐτῷ σώματος. Ο μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ κατά Αρειανών πρώτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Αἱ μὲν αἱρέσεις ται τῆς ἀληθείας ἐπινοήσασαι, μανίαν ἑαυτοῖ; φανερα! τυγχάνουσι, ο φησίν·. Οταν οὖν εἰς τοῦθ᾽ ἡλι κίας ὁ ἄνθρωπος προέλθῃ, ᾗ καὶ τὸ δυνατὸν ἡ φύσις παρέχει, εὐθὺς ἀνεμποδίστως τῇ φύσει πατὴρ ὁ ἄν θρωπος γίνεται τοῦ δι' αὐτοῦ Υἱοῦ. Sanctus Cyrillus in dictum Joannis: • Omnia ῾Ο ἅγιος Κύριλλος, εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ κατὰ Ἰω per ipsum facta sunt 11,» dicit: < Quod si putant, άννην, τὸ πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο φησίν' ο Εἰ quoniam per ipsum scriptum est, per Filium dictum de Filio, a naturali Patris æqualitate decidere, et naturali similitu line, et tum potius administrum esse quam opificem, vesani hi considerent inter sese, accedantque in medio nostri respon- - suri, quid de ipso Patre cogitabimus, quem eum esse deprehendeinus? cum particulam per, in Scripturis divinis de se ipso dici non recuset? ‹ Fidelis enin, inquit, Deus per quem vocati estis, in communionem Filii ejus 13.. Ει • Paulus apostolus servus Dei per voluntatem Dei 13. Et rursus Paulus ad alios scribens: Itaque non est servus 11 Jean. 1, 5. 12 1 Cor. 1, 9. 11 Tit. 1. 1. δὲ νομίζουσι δύνασθαι τὸ δι' Υἱοῦ λεγόμενον ἐφ Υιού, καταφέρειν αὐτοῦ τὴν οὐσίαν τῆς πρὸς τὰ Πατέρα ισότητός τε και φυσικῆς ὁμοιότητας, ώ, ὑπουργὸν εἶναι μᾶλλον, ἢ δημιουργόν, διασκεπτέ σθωσαν οἱ παράφρονες, καὶ εἰς μέσον ἡμῶν ἡκει των ἀπολογησόμενοι, τί ποτε ἄρα καὶ περὶ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς ἐννοήσομεν; τίνα δὲ εἶναι καὶ αὐ τὸν ὑποληψόμεθα όταν φαίνηται δεχόμενο; τι ει οὗ παρὰ τῇ θείᾳ Γραφής Πιστός γάρ, φησίν, ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς κοινωνίαν τοῦ Υἱοῦ αὐτ τοῦ.» Και ο Παύλος Απόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ δια θελήματος Θεοῦ. • Καὶ πάλιν πρός τινας ἡ lac

1ος επιστέλλει ο Ωστε οὐκέτι εἰ δοῦλος, ἀλλ' sed Filius, et si Filius et hæres per Deum.. Hac omnia ad personam Dei et Patris referuntur, et nemo adeo insanit, ut non cum jam antea dictis consentiat, ut ministerii nomen et rem ipsi Patris gloriæ cum ratione accommodel, cum etiam de eo particula per, prolata est. Indiferenter enin plerumque dictionibus abusionis modo Scriptura ita utitur, ut probe res grandes, quantum possibile homini est, significet. › γέλ, εἰδὲ υἱὸς καὶ κληρονόμος διὰ Θεοῦ, ταῦτα δὴ σύμπαντα τὴν ἀναφορὰν εἰς τὸ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς έχει πρόσωπον, καὶ οὐ δήπου πρὸς τοῦτο μα νίας ἐλάσειέ τις, εἰ μὴ τύχη τοῖς προειρημένοις τὰ ἴσα φρονῶν, ὡς τὸ τῆς ὑπουργίας ὄνομά τε καὶ πράγμα, καὶ αὐτῆς κατηγορεῖσθαι τῆς τοῦ Πατρὸς τάξης ευλόγως εἰπεῖν, ἐπείπερ ηνέχθη καὶ ἐπ' αὐτοῦ τὸν δι᾿ οὗ. Αδιαφορεῖ γὰρ ἔσθ' ὅτε περὶ τὰς λέξεις ἡ θεία Γραφή, μηδὲν ἀδικοῦσα, τὸ ὑποκείμενον, καταχρηστικώτερον δέ πως ἐπιφέρουσα τοῖς σημαινουμένοις τά τε ῥήματα, καὶ τὰ δι᾽ ὧν ἂν οἴηται καταδηλοῦσθαι καλῶς.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Παλλάδιον της τιν· «Τρεπτὸν δὲ οὗ τοί που τὸ Πνεῦμά ἐστιν; ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος την θείαν ἀναδραμεῖται φύσιν· εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμ φυῖν, ἢ ὡς ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ προχείμενον Με μα. ο Ο Δαμασκηνός ψάλλων, νῦν μὲν λέγει, ο Θεὸν ἐγέννησας, Μάτερ ἁγνή, σεταρωμένον ἐκ σοῦ, 0:0 πορτών, πανύμνητε·, νῦν δέ· «Διά σου, Μάτερ Παρθένε, φῶς ἀνέτειλε πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ φαι θρόν· ν καὶ πάλιν· «Ἐκ σοῦ ἡμφιάσατο τὸ φύσ μαμά μου. ΕΠΙΓΡΑΦΗ Β'. Ἐπειδὴ εἰσί τινες ἀντιλέγοντες ταῖς γραφικοίς χρήσεσι, ταῖς δηλούσαις, διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, συνελέγησαν και αι παρούσαι γραφ φ:καὶ χρήσεις, αἱ δηλοῦσαι προσεχῶς καὶ ἀμέσως τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, εἰς συγκρότησιν τῶν χρήσεων τῶν δηλουσῶν, διὰ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα. Εἰ μὴ γὰρ ἦν τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, διατί μὴ καὶ αὐτὸ ἀμέσως ἐῤῥέθη εἶναι ἐκ τοῦ [aτρίς Ο μέγας Βασίλειος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ενόμιον, οὗ ἡ ἀρχή, «Ἐν τοίνυν τοῖς περὶ Θεοῦ τῶν ὅλων λόγοις,» φησίν· ο 'Αρχὴ μὲν τοῦ Πατρὸς οὐδεμία, ἀρχὴ δὲ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ, μέσον τού των οὐδέν. Πῶς οὖν οὐκ ἦν τὸ ἐξ ἀρχῆς ὁ μηδὲν ἔχων προςπινοούμενον ἑαυτοῦ, εἰ μὴ τὸν ἐξ οὗ ἔχει τὴ εἶναι, οὐ διαστήματι ὑπερέχοντα, ἀλλὰ τῇ αἰτία προτεταγμένον; Εἰ τοίνυν άΐδιος ἡ τοῦ Υἱοῦ κοινωνία πρὸς τὸν Πατέρα καὶ Θεὸν ἀναπέφανται, τῆς διανοίας ἡμῶν ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ δι᾿ οὐδενὸς κενοῦ πρὸς Πατέρα χωρούσης, ἀλλ' ἀδιαστάτως τῷ Πατρὶ τὸν Την συναπτούσης, ὁ μηδενί μέσω διοριζόμενος είναι ότι παρείσδυσιν καταλίποι τῇ πονηρᾷ αὐτῶν βλασφημία;» Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς τὰς κανονικὸς ἐπιστολή. 4; ἡ ἀρχή, ο Οσον ηνίασεν ἡμᾶς πρότερον φήμη παρά, ο φησίν «Εἰ γὰρ ἀνώτερον Θεοῦ τὸ Πνεύμα, οὐκ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ, τῆς πρεσβύτε ρόν ἐστι τοῦ ἐξ οὗ ἐστιν; ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦ Μονογενού πρότερον; οὐδὲν γὰρ μέσον Υἱοῦ καὶ Πατρός. Ο Νύσσης Γρηγόριος, ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς 1. Gala!. 1, 7. Iden ad Palladium libro 1 scribit: Mutabilis vero nullo modo Spiritus est: quod si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vitupe - ratio recurret, si est Dei et Patris praeterea et Filii essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus. › Damascenus concinens nunc quidem dicit: • Deum peperisti, Mater immaculata, qui divino quodam modo carnem ex te assumpsit, omni præconio digna, › nunc vero: ‹ Per te Mater et Virgo lumen toti terrarum orbi illuxit, et rursus: e Ex te induit massam meam. › EPIGRAPHE II. Cum sint plerique, qui scripto mandatis testimoniis, quibus per Filium esse Spiritum ex Patre astruitur, contradicunt, hæc quoque dicta, ac testimonia collecta sunt, quæ continenter et immediate Filium ex Patre esse commonstrant, ad corroborandá dicta, quæ probant, per Filium esse Spiritum. Namque si Spiritus non esset per Filium, quare non et ipse immediate esse ex Patre diclus est? Magnus Basilius in secundo contra Eunomium, qui incipit: ‹ Cum igitur in ea oratione, quam de Deo omnium habuit,, scribit:. Patris igitur origo nulla, origo vero Filii Pater, inter hos autem nihil. Quomodo igitur non erat a principio, nam hoc est illud ante suam subsistentiam, quod per cavillationem ab istis dicitur, is ante quem nihil intelligitur, nisi Pater, a quo et esse habet, non per intervallum superiore, sed pro causa præordinato. Si ergo æterna conjunctio Filii cum Patre et Deo ostenditur: cum nostra cogitatio a Filio haud per allum vacuum ad Patrem teulat, sel absqu intervallo Patri Filium conjungat, qui nulio medio disparatur, quem aditum relinquit perniciosa blasphemie corum?, Idem epistola ad canonicas, quæ incipit: • Quantum nos tristis rumor aures nostras cir. cuntonans, Quo 1 si Spiritus Deo subsistit superior nequaquam potest ex Deo esse. Quod si ex Deo sit antiquior esse Deo qui potest, ex quo est? sed nee Unigenito prior, cum inter Filium sit et Patrem nihil mter.redia n. Gregorius Nesserus ora ione primna Aatirrhetic

JOAN. VECCI CP. PATRIAKCHÆ adversus Eunomium, quæ incipit: • Fieri, ut vi- Ευνόμιον Αντιῤῥητικῶν, οὗ ἡ ἀρχή, «Οὐκ ἦν, ὡς detur, non potest, ut qui de omnibus bene mereri, scribit: «Pater quidem sine principio, et ingenitus, et semper Pater intelligitur; ex eo vero immediate et indivise unigenitus Filius cum Patre simul intelligitur; per hunc autem et cum ipso, antequam inanis et non subsistens in medio perceptio incidat, statim Spiritus sanctus junctim concipitur, non post Filium exsistentia subsistens ut aliquando Unigenitus absque Spiritu concipiatur, sed ex rerum omnium Deo et ipse suæ essentiæ causa:n habens, unde et Unigenitum lumen oritur, per verum autem lumen elucescens Spiritus, neque distantiæ, neque naturæ diversitate a Patre, sive ab Unigenito Filio dividitur, vel sejungitur. > Idem libro quarto adversus Eunomium, cujus principium Jam tempus est et generati naturam examinare, › inquit: «Cum apud nos inconfesso sit Filii erga Patrem conjunctum et indivisum, ita ut inter eos nullum medium interseratur. › Idem 8 adversus Eunomium, cujus principium: • Valida igitur Eunomii hæc sunt, inquit: • Neque enim immediata ista contiguitas rejicit voluntatem Patris, quasi iste naturæ quadam necessitate absque libera electione Filium habuerit. › Et nonnullis annexis: Immediata est Filli erga Patrem conjunctio, nec repellitur ab indivisibili conjunctione consilium, cum illud inhæreat, nec sit extra bonam naturam. › Sanctus Cyrillus in uno ex capitibus libri primi Thesaurorum, ait: Generat Pater Filium nullo interposito medio. › Idem in dictum: Hic erat in principio apud Deum 16,, in expositione Evangelii secundum Joannem, ait: Immediate et contigue est Filius in Deo et Patre. ν Idem in illud dictum: ‹ Omnia per ipsuni facta sunt ', ο dicit: c Una cum Patre Filium intelligimus propter essentiæ immutabilitatem, et excellentissimo modo continuitatem, et immediationem ipsius cum illo, ex quo naturaliter progreditur. › Et paucis annexis: ‹ Verbum enim et sapientia Filius est, quod ex mente et in mente continue, el inseparabiliter, et inter se ipsa eorum quæ nodantur, ut quidam diceret, reciprocam immissiongm.» Sanctus Epiphanius oratione in magnum Sabbatum, cujus principium: • Quid hoc est?, ait: In medio duorum viventium agnitus Jesus Christus in medio Patris et Filii duorum viventium, vita ex vita, natura vita cognitus. › Sanctus Cyrillus libro v ao Dermiam dicit: • Sequentes igitur sacrarum Scripturarum fidei, et a sapientibus admodum tritam et viam, ut ita dicam, vehicularem calcantes, robur Dei et Patris Joan. 1, 2. 16 ibid. 3. 、 ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετείν, ο φησίν· «Πατήρ μὲν ἄναρχος καὶ ἀγέννητος νοεῖται· ἐξ αὐτοῦ δὲ κατὰ τὸ προσεχές διαστάτως ὁ μονογενής Υιός τῷ Πατρὶ συνεπινοεῖται, δι' αὐτοῦ δὲ καὶ μετ' αὐ τοῦ πρίν τι κενόν τε καὶ ἀνυπόστατον διαμέσου παρεμπεσεῖν νόημα εὐθὺς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον συνημμένως καταλλαμβάνεται, οὐχ ὑστερίζον κατά τὴν ὕπαρξιν μετὰ τὸν Υἱόν, ὥστε ποτὲ τὸν Μονογενή δίχα τοῦ Πνεύματος νεηθῆναι, ἀλλ' ἐκ μὲν τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων καὶ αὐτὸ τὴν αἰτίαν ἔχον τοῦ εἶναι, ὅθεν καὶ τὸ μονογενές ἐστι φῶς, διὰ δὲ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς ἐκλάμψαν, οὔτε διαστήματι, οὔτε φύσεως ἑτερότητι τοῦ Πατρὸς, ἢ τοῦ Μονογενοῦς ἀποτέμνεται.» Οι αὐτὸς ἐν τῷ δὲ τῶν κατ' Εὐνομίου, οὗ ἡ ἀρχή, • Καιρὸς δ᾽ ἂν εἴη καὶ τὴν περὶ τοῦ γεννήματος ἐξετάσαι φυσιολογίαν, ο φησίν·. Επειδὴ καὶ παρ' ἡμῶν ὁμολογεῖται τοῦ Υἱοῦ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα συν αφές τε καὶ ἀμέριστον, ὡς μηδὲν εἶναι τὸ διὰ μέσ σου τούτων παρενειρόμενον.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ η' τῶν πρὸς Εὐνόμιον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Τὰ μὲν οὖν ἰσχυρὰ τοῦ Εὐνομίου τοιαῦτα, φησίν· ὁ Οὐδὲ γὰρ ἡ ἄμεσος αὕτη συνάφεια ἐκβάλλει τὴν βούλησιν τοῦ Πατρὸς, ὡς κατά τινα φύσεως ἀνάγκην ἀπροαιρέτως τὸν Υἱὸν ἐσχηκότος.» Καὶ μετά τινα· «Αμεσός ἐστιν ἡ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα συνάφεια, καὶ οὐκ ἐξωθεῖται ἀπὸ τῆς ἀδια στάτου συναφείας βούλημα τὸ τῇ ἀγαθῇ φύσει ἐντὸς ἐνυπάρχον.» Ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ πρώτου τῶν Θησαυρῶν φησιν·. Γεννᾷ ὁ Πατήρ τὸν Υἱὸν ἀμεστεύτως.» Ὁ αὐτὸς εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, «Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν, ο ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην φησιν· • Αμέσως καὶ προσεχῶς ἐστιν ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. ο Ὁ αὐτὸς εἰς τὸ ῥητὸν τὸν «Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο φησίν· «Συνεἶναι δὲ τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα νοοῦμεν διὰ τὸ ἀπαράλλακτον τῆς οὐσίας καὶ τὸ ἄκρως προσεχές τε καὶ ἄμεσον αὐτοῦ πρὸς τὸ ἐξ αὐτ τοῦ φυσικῶς προελθόν·» καὶ μετ' ὀλίγα· ο Λό γος μὲν γὰρ καὶ σοφία ὁ Υἱὸς, διὰ τὸ ἐκ νοῦ καὶ ἐν νῷ προσεχῶς καὶ ἀδιαστάτως, καὶ τὴν εἰς ἄλληλα τῶν σημαινομένων, ὡς ἂν εἴποι τις άντεμα βολήν.» Ο ἅγιος Επιφάνιος, ἐν τῷ εἰς τὸ μέγα Σάββα τον Λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, «Τὶ τοῦτο σήμερον, ο φησίν·. Ἐν μέσῳ δύο ζωων γνωσθεὶς Ἰησοῦς ὁ Θεόπαις ἐν μέσῳ Πατρὸς καὶ Πνεύματος τῶν δύο ζωῶν, ζωὴ ἐκ ζωῆς, φύσει ζωή γινωριζόμε νος. Ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῷ ς τῶν πρὸς Ερμείαν φησίν· 4 Επόμενοι τοίνυν τῇ τῶν ἱερῶν πίστει γραμ μάτων, καὶ οἱονεὶ τὴν ἀτριβὴ τοῖς σοφοῖς ἁμαξιτὸν διαστείχοντες, δύναμιν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς αὐτὸν

εἶναι λέγομεν τὸν Υ{ν ἀμέσως το ἅμα καὶ προσ- 4 ipsum esse Filium dicimus, immediate simul, et εχώς. Θεόδωρος ὁ τῆς Ῥαϊθοῦ πρεσβύτερος ἐν τῷ δογματ τικῷ λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Ατοπον οἶμαι, καὶ καὶ ὡς γε τοῦτο νενόμικα,» μετὰ πολλὰ πάνυ, φησίνο Πνεῦμα, καθά φθάσας ἔφην, λέγεται ὁ Θεὸς, καὶ ἅγιος ὁ Θεός, συντιθέμενα δὲ ἄμφω τὰ ὀνόματα, τῷ ἰδίως καλουμένω, Πνεῦμα ἅγιον ἁρμόζει, καθάπερ ἡ τοῦ Πνεύματος ἐπίκλησις τῷ αἰτίῳ, καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ, τῷ ἀμέσως ἐκ τοῦ αἰτίου. Κατεστρώθησαν καὶ αἱ παροῦσαι γραφικαὶ χρήσ σεις εἰς συγκρότησιν τῆς ἐννοίας τῶν δηλουσῶν χρήσεων μὴ ἀμέσως, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα. Εἰ γὰρ ἀμέσως ἦν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐκ ἂν ἐῤῥέθη ὁ μὲν Υἱὸς εἰκὼν τοῦ Πατρὸς, τὰ δὲ Πνεῦμα εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐνέργεια τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐνέργεια τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὁ μὲν Υἱὸς πρόσωπον τοῦ Πατρὸς, τὸ δὲ Πνεῦμα πρόσωπον τοῦ Υἱοῦ, Ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῷ ς' τῶν πρὸς Ερμείαν, φησί. Καὶ γοῦν ὁ θεῖος Δαυίδ ζωσάν τε καὶ ἐνυπόστατον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν τοῦ Πατοῖς, εἰδὼς τὸν Υἱόν, κατηντιβόλει λέγων. "Εντειλε ὁ τεὸς τῇ δυνάμει σου. Δυνάμωσον ὁ Θεὸς τοῦτο, δ κατειργάσω ἐν ἡμῖν, Παῦλο; δὲ ὁ σοφώτατος Χριστὸν Θεοῦ δύναμιν, καὶ Θεοῦ σοφίαν, ἀνακέκραγε σαφούς. ο Ὁ αὐτὸς ἐν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ β' τῶν Θησαυρών φησί· ο Δείκνυται σαφῶς οὐκ ἀλλότριον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ὥσπερ ἐνέργειά τις φυσική, πάντα δυ να μένη πληροῦν ὅσα καὶ βούλεται. Ὁ αὐτὸς ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων τοῦ πρώτου τῶν θησαυρών φησιν· ι Ὁ Υἱός ἐστὶν ἡ ζῶσα καὶ οὐ σιώδης ἐνέργεια καὶ δύναμις, καὶ σοφία τοῦ Παν τρός. ο Ο μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπι· στολῇ ι ενέργειαν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα • ὀνομάζει. continue. > Theodorus Rhaytenus presbyter in dogmatica sula oratione, quæ incipit: • Absurdum existimo, recteque illud reputo,» quam plurimis antea expositis dicit: «Spiritus, ut jam antea dixi, Deus dicitur, et sanctus Deus; quæ dictiones simul cumpusilæ, illi, qui proprie Spiritus sanctus vocatur, congruent, quemadmodumn Spiritus appellatio causæ, et Filii appellatio illi, qui immediate a • causa est. › Ο άγιος Κύριλλος, ἐν τῷ εἰ τῶν πρὸς Ερμείαν φησίν· ε Οτι γὰρ οἱονεὶ τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱὸς, ἐκπαιδεύσειεν ἂν εὐκόλως ὁ Ψαλμωδός, ποτὲ μὲν λέγων· «Ποῦ πορευθῶ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου, καὶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου ποῦ φύγω; ποτὲ δὲ αὖ ὡς ἐκ προσώπου τῶν εἰς αὐτὸν πεπιστευκότων·. Εσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, Κύριε.» Κατεσφραγίσμεθα γὰρ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι πρὸς ἐμφέρειαν καὶ ὁμοίωσιν τοῦ προσώπου τοῦ Πατρὸς, τουτέστι τοῦ Υἱοῦ. ο EPIGRAPHIE III. Præsentia quoque hæc testimonia scripto tradita digesta sunt, quibus mens sententiaque corroboratur asserentium non inmediate, sed per Filium ex Patre esse Spiritum, Etenim, si immediate esset Spiritus ex Patre, nunquam appellatus fuisset Filius imago Patris, Spiritus imago Filii: et Filius operatio Patris, Spiritus operatio Filii, et Filius facies Patris, Spiritus facies Filii. Sanctus Cyrillus libro vi ad lleriniam scribit: ‹ Unde et divinus David viventem et hypostaticam efficaciam, et virtutem Patris sciens precabatnr, dicens Manda Deus virtuti tuæ, corrobora Deus hoc, quod operatus es in nobis 47, ο Paulus vero sapientissimus, Christum Dei virtutem et Dei sapientiam manifeste clamabat.» Idem in uno ex capitibus 11 Thesaurorum, scribit: ⚫ Ostenditur manifesto Spiritum sanctum non esse alienum a Filio, sed in ipso, et ex ipso, et uti actio quædam naturalis, quæ omnia quæcunque voluerit potest complere. › Idem in uno ex capitibus primi Thesaurorum: • Filius est, vivens, et essentialis operatio et viro tus et sapientia Patris. › Magunз Athanasius epistola ad Serapionem, c actionem Filii Spiritum. appellat. Idem sanctus Cyrillus libro quinto ad Hermiam inquit: Nam quasi faciem Dei, ac Patris esse docebit facile Psaltes uno loco dicens: Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam 18?, Alio autem loco, in persona eorum quì in illum crediderunt Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine ".» Obsignati enim sumus sancto Spiritu ad eligiem et similitudinem faciei Patris, Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ Ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, ο "Ην τὸ φῶς τὸ ἀληθινὸν,» φησίν· • Αμέλει τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, τους ἐστιν ὁ Υἱὸς, χορηγεῖ τῇ κτίσει τὸν φωτισμόν. ο Ὁ αὐτὸς εἰς τὸ ῥητὸν τὸν • Εργάζεσθε μὴ τὴν βρῶσιν τὴν ἀπολλυμένην,» φησίν· ο Πρόσωπον γὰρ **F'sal. LXVII, 29. 18 Psal. cxxxv, 7. 19 Psal. 19, hoc est Filii. Idem in expositione Evangelii secundum Joannem, in dictum: «Erat lumen verum › inquit: • Profecto facies Dei et Patris, Filius scilicet, suppeditat creaturæ illuminationem. › 1lem in dictum: Operamini non cibum, qui perit ",» ait: «Faciem enim Dei et Patris Filium 7. Joan, 1, 9. 21 ibid. v1, 27.

P bi esse dicunt, qui est rursus character, lumen vero τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναί φασιν, ὅπερ ex ipso gratiam, quæ per Spiritum in creaturas ἐστὶ πάλιν ὁ χαρακτήρ, φῶς δὲ τὸ ἐξ αὐτοῦ τὴν permanat. Et post pauca: Cum vero nemine διὰ τοῦ Πνεύματος ἐπὶ τὴν κτίσιν διήκουσαν χάριν. addubitante facies est Dei et Patris Filius, erit Καὶ μετ' ὀλίγα· Ἐπειδὴ δὲ ὁμολογουμένω: πούαetiam modis omnibus ipse et character in quo ωπόν ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ὁ Υἱός, εἴη δή που Deus sigillat. πάντως αὐτὸς καὶ ὁ χαρακτὴρ, ἐν ᾧ σφραγίζει Θεός.» Idem in dictum: ‹ Alioquin propter opera ipsa credlite ",» dicit:. Etenim si replevit celus Filius el extrema terra, ad infernum nempe pertingens, quomodo non erit a ratione alienissimum continentiæ nomen ipsi attribuere: neque illud considerant, si facies illius, Spiritus nempe, facies enim Fuhi Spiritus appellatur, omnia replet, quomodo continentiæ terminis alligabitur. › EPIGRAPHIE IV. Cum quidam in Trinitate mediationem Filii non admittant, quæ palam aperteque a sanctis Patribus decernitur, praesentia testimonia dietaque scriptο tradita collecta sunt, ad ostendendum Spiritum per Filium Patri conjungi, et ad manifestissime declarandum nemini dubium esse in Trinitate ordingan. Magnus Athanasius oratione quarta contra Arianos, quæ incipit: ‹ Semel Ariani statuentes, ut ex re apparet, defectores sese prævaricatoresque veritatis exhibere, in se traducere omnino velle videntur, quod scriptum est, inquit: • Spiritus non - conjungit Patri Verbum, sed potius Spiritus a Verbo G il accipit.» Et post pauca: ‹ Cum etenim Verbum in Patre est, Spiritus vero ex Verbo datur, vult a nobis Spiritum accipi, ut.cum illum acceperimus, tum habentes Spiritum Verbi quod in Patre est, videamur et nos propter Spiritum, unam cum Verbo fieri, et per ipsum cum Patre. Εt paucis adjectis: «Hac ratione in Filio et in Patre erimus, et reputabimur unum fieri, quod in nobs Spiritus es', qui est in Verbo illius, quod est in Patre. dem epistola ad Serapionem de Spiritu sancto, que incipit Litteræ tuæ sanctissimi affectus datæ sunt mihi in eremo. Ob Verbi enim cum Patre unitatem, nolunt Filium in numerum creaturarum recenseri. Cur igitur Spiritum sanctum, “qui habet eamdem unitatem cum Filio, quam Filius diabet cum Patre, creaturam dicunt? Neque intelfigunt quod quemadmodum, qui Filium. dividunt a atre, nequeunt tueri ut unus sit Deus, ita quoque alividentes Spiritum sanctum a Verbo, non possunt servare unam in Trinitate divinitatem.» Et multis aldlitis in eadem: • In Christo erat Spiritus quemadmodum Filius in Patre.» Et rursum: ‹ Sancta et beata Trinitas indivisibilis et unita cum se ipsa est, et cum enuntiatur Pater, adest una simul et illius Verbum, et Spiritus qui in Filio est; quod si Filium appellatur, in Eilio Pater est, et Sarritus non Ο αὐτὸς εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, «Εἰ δὲ μὴ διὰ τὰ ἔργα αὐτὰ πιστεύετε, ο φησίν·. Εἰ γὰρ πεπλήρωκε μὲν οὐρανοὺς ὁ Υἱὸς καὶ τὰ ἔσχατα τῆς γῆς, τουτέστι τὰ εἰς τὸν ἅδην, πῶς οὐ σφόδρα παραλογώτατον τὴ περιοχῆς ὄνομα προσάπτειν αὐτῷ, μηδὲ ἐκεῖνο λου γισαμένους ὅτι, εἰ τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, τουτέστι τὸ Πνεῦμα, πρόσωπον γὰρ τοῦ Υἱοῦ καλεῖται τὸ Πνεῦμα, τὰ πάντα πληροί, πῶς ἂν αὐτὸς εἴσω γένοιτο περιοχῆς;» Επειδή τινες μὴ καταδεχόμενοι τὴν ἐν τῇ Τριάδι μεσιτείαν τοῦ Υἱοῦ, προδήλως παρὰ τῶν ἁγίων θεολογουμένην, ἀπαρνοῦνται καὶ τὸ ὅλως λέγειν όνομα τάξεως ἐν τῇ Τριάδι, συνελέγησαν αἱ παρού σαι γραφικαὶ χρήσεις εἰς δήλωσίν τε τοῦ τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ συνάπτεσθαι τῷ Πατρὶ, καὶ εἰς παράστασιν τοῦ λέγεσθαι ἀριδήλως τάξιν ἐν τῇ Τριάδι, Ο μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ Ἀρειανῶν γ' λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ • Οι Αρειμανῖται, ὡς ἔοικε, κρίναντες ἅπαξ ἀποστάται γενέσθαι καὶ παραβάτα: τῆς ἀληθείας, φιλονεικοῦσιν εἰς ἑαυτοὺς ἐφελούται τὸ γεγραμμένον,» φησίν· «Οὐ τὸ Πνεῦμα συνάπτει τὸν λόγον τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρά τοῦ Λόγου τοῦτο λαμβάνει.. Καὶ μετ' ὀλίγα· • Ἐπειδὴ γὰρ ὁ Λόγος ἐστὶν ἐν τῷ Πατρὶ, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Λόγου δίδεται, θέλει λαβεῖν ἡμᾶς τὸ Πνεῦμα, ἵνα, ὅταν ἐκεῖνο λάβωμεν, τότε ἔχοντες το Πνεῦμα, τοῦ Λόγου ὄντος ἐν τῷ Πατρὶ, δόξωμεν καὶ ἡμεῖς διὰ τὸ Πνεῦμα, ἐν γενέσθαι ἐν τῷ λόγῳ, καὶ δι' αὐτοῦ τῷ Πατρί.» Καὶ μετ' ὀλίγα οὕτως· ι Εν τῷ Υἱῷ καὶ ἐν τῷ Πατρὶ ἐσόμεθα καὶ νομισθησόμεθα ἐν γεγενῆ τθαι, διὰ τὸ ἐν ἡμῖν εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὅπερ ἐστὶν ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ τῷ ὄντι ἐν τῷ Πατρί. ο ῾Ο αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, «Τα γράμματα τῆς σῆς ἱερᾶς διαθέσεως ἀπεδόθη μοι ἐν τῇ ἐρήμῳ, φησίν· «Καὶ γὰρ εἰ διὰ τὴν πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου ἑνότητα οὐ θέλουσιν εἶναι τῶν γεννητών αὐτὸν τὸν Υἱόν, διατί τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ τὴν αὐτὴν ἔχον ἑνότητα πρὸς τὸν Υἱὸν, ἣν αὐτὸς ἔχει πρὸς τὸν Πατέρα, κτίσμα λέγουσι; Καὶ ἡ γνόησαν ὅτι, ὥσπερ μὴ διαιροῦντες τὸν Υἱὸν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς σώζουσι τὸν ἕνα Θεὸν εἶναι, οὕτω διαιροῦντες ἀπὸ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, οὐκέτι μίαν τὴν ἐν Τριάδι θεότητα σώζουσιν.» Καὶ μετὰ πολλὰ ἐν τῇ αὐτῇ· • Ἐν Χριστῷ ἦν τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί.» Καὶ πάλιν·. Ἡ ἁγία καὶ μακαρία Τριάς ἀδιαίρετος καὶ ἡνωμένη πρὸς ἑαυτὴν ἐστι, καὶ λέ γομένου Πατρός, πρόσεστι καὶ ὁ τούτου Λόγος, καὶ τὸ ἐν τῷ Υἱῷ Πνεῦμα. Εαν δὲ καὶ ὁ Υἱὸς ὀνομάζη "Joan XIV,

EPIGRAPHLE. ται, ἐν τῷ Υἱῷ ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα οὐκ est extra Verbum.» Et post multa: c Cum enim ἔστιν ἐκτὸς τοῦ Λόγου· καὶ μετὰ πολλά·. Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωὴν, οὗταν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἥτις γε ἐκ Πατρός λέγεται ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει, καὶ ἀποστέλλεται, καὶ δίδοται· ἀμέλει ὁ μὲν Υἱὸς παρὰ δ ἀποστέλλει. Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Ἴσως θαυμά στις πῶς ἐντειλάμενος,» φησίν·· Οὐ γὰρ ἐκτός ἐστι τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα, ἀλλ᾽ ἐν τῷ λόγῳ ἂν ἐν τῷ Θεῷ δι' αὐτοῦ ἐστιν.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Τοῦ γὰρ Πνεύματος μετέχοντες, ἔχομεν τὴν τοῦ Λόγου χάριν, καὶ ἐν αὐτῇ τὴν τοῦ Πατρὸς ἀγάπην.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Τοῦ δὲ Πνεύματος ὄντος ἐν τῷ λόγῳ, δῆλον ἂν εἴη ὡς καὶ ἐν τῷ Θεῷ ἦν διὰ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα. ο Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα πρώτη φησίν· • Τοιαύτην δὲ τάξιν καὶ φύσιν ἔχοντος τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱόν, οίαν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, πῶς ὁ τοῦτο κτίσμα λέγων οὐ τὸ αὐτὸ καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐξ ἀνάγκης φρονήσει;» Ο ἅγιος Βασίλειος ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφή, ο Ότι συνδοξαζόμενον Θεῷ τὸ Πνεῦμα δείκνυται» φησίν·. Τὸ δὲ ἐπὶ τῶν αὐτῶν θεϊκῶν ἔργων τὴν Τριάδα δοξάζεσθαι τῆς μιᾶς θεότητος μαρτύριον ὅτι μήτε χωρίς Υἱοῦ ποιοί Πατὴρ, μήτε Υιός χωρίς Πνεύματος.» Ἡ αὐτὸς ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφή, • Ότι ἀπὸ τῆς θείας φύσεως ἡ ἑνότης τῆς Τριάδος γνωρίζεται, ο φησί· ι Καὶ οὐκ ἐνέλιπεν Υΐς Πατρί ποτε, οὐδὲ τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα. Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ δεκάτῳ ἑβδόμῳ κεφαλαίῳ τῶν πρὸς ᾿Αμφιλόχιον φησιν·. Ως τοίνυν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω καὶ πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν ἐν τῷ βαπτίσματι παραδεδομένην τοῦ Λόγου σύνταξιν. Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συντέτακται, ὁ δὲ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ δηλονότι. Η Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ ιη' τῶν αὐτῶν κεφαλαίων φησιν· • Ἐν δὲ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, δι᾿ ἑνὸς Υἱοῦ τῷ ἑνὶ Πατρὶ συναπτόμενον.» Και μετά τινα· Η τοίνυν ὁδὸς τῆς θεογνωσίας ἐστὶν, ἀπὸ ἑνὸς Πνεύματος διὰ τοῦ ἑνὸ; Υἱοῦ ἐπὶ τὸν ἕνα Πατέρα· καὶ ἀνάπαλιν ἡ φυσικὴ ἀγαθότης, καὶ ὁ κατὰ φύσιν ἁγιασμὸς, καὶ τὸ βασιλικὸν ἀξίωμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἐπὶ τὸ Πνεῦμα διήκει· ουτω καὶ αἱ ὑποστά σεις ὁμολογοῦνται, καὶ τὸ εὐσεβές δόγμα τῆς μοναρχίας οὐ διαπίπτει. Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Γρηγόριον τὸν ἀδελφὸν ἐπισ στολῇ φησιν· «Τὸ Πνεῦμα τοῦτο γνωμιστικὸν τῆς κατὰ τὴν ὑπόστασιν ιδιότητος σημεῖον ἔχει, τὸ μετά τὸν Υἱὸν καὶ σὺν τῷ Υἱῷ γνωρίζεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑφεστάναι.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ τρίτῳ τῶν ᾿Αντιρρητικών φ. σιν· • Ως γὰρ ὁ Υἱὸς τάξει μὲν δεύτερος τοῦ Πατρὸς, ὅτι ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἀξιώματι, ὅτι ἀρχὴ καὶ αἰτία unus sit Filius vivens sermo, unam oportet esse perfectam et plenam sanctificatricem illam et illaminatricem vitam, vim scilicet, et facultatem ejus, et donationem, quæ a Patre dicitur procedere, quoniam a Verbo Patris desumit, mittitur et donatur: Filius vero Spiritum mittit. τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται· ὁ δὲ Υἱὸς τὸ Πνευμα Idem ad Serapionem epistola de Spiritu sancto quæ incipit Admirabere forsitan quid factum sit, o ait: «Non enim extra Verbum est Spiritus, sed cum sit in ipso Verbo, in Deo per illud est. Et post pauca Propterea quod cum participes sumus Spiritus, habemus Verbi gratiam, et in eo Patris claritatem.. Et post pauca: e Cum autem Spiritus sit in Verbs, palam est quod in Deo quoque sit Spiritus per Verbum.» Lem in prima adl Serapionem epistola dicit: Hunc ordinem et hanc naturam cum habeat Spiritus erga Filium, quam habet Filius erga Patrem, quomodo qui illum creaturam appellat, id ipsum et de Filio, necessario non affirmabit? › Sanctus Basilius in capite in quo ostenditur, glorificari cum Deo Spiritum scribit: c in eisdem In antem deitatis operibus Trinitatem glorificari, quoniam nec sine Filio Pater operatur, nec Filius sine Spiritu, cujus deitatis testimonium est. Idem in capite cujus inscriptio: «Quod a divina natura unitas Trinitatis agnoscitur, › ait: «Et non defuit unquam Filius Patri, neque Filio Spiritus. trem, 1.len in decimo septimo capite ad Amphilochium: ‹ Quemadmodum itaque se habet Filius erga Paita se habet Filius erga Filium secundum ordinem traditum a Verbo in baptismate. Quod si Spiritus cum Filio una collocatur, et Filius cum Patre, collocabitur et Spiritus cum Patre. Item in octavo decimo capite eorumdem: ‹ Unus vero et Spiritus sanctus, qui per unum Filium Patri conjungitur.» Et post nonnulla: • Proinde via ad Dei cognitionem est ab uno Spiritu per unum Filium ad unum Patrem, ac rursus nativa bonitas, et naturalis sanctimonia, et regalis dignitas a Patre per Unigenitum ad Spiritum sanctum permanat: ad hunc modum et personas profitemur, nec pium monarchiæ dogma labefactatur. › Iden epistola ad Gregorium Fratrem: «HicSpirtus hanc notionem, ac cognoscibile signum ejus, quæ secundum hypostasim est, proprietatis habet, quo cum Filio simul et ipse se facit internosci, et ex Patre subsistit. Idem in tertio Antirrhetico: • Nam quemadmodum Filius ordine quidem Patre secundus est, quoniam ab illo est, et dignitate, quoniam origo

atque causa essendi Pater ipsi est, et quoniam per τῷ εἶναι αὐτοῦ Πατέρα, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἡ πρίσ ipsum accessus et adductio ad Patrem: natura οδος καὶ προσαγωγὴ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα· vero nullo modo secundus, quoniam in utroque una φύσει δὲ οὐκέτι δεύτερος, διότι θεότης ἐν ἑκατέρῳ est deitas: ita videlicet et Spiritus sanctus, et si μία· οὕτω δηλονότι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen ὑποδέβηκε τὸν Υἱὸν τῇ τάξει καὶ τῷ ἀξιώματι, verisimiliter alienæ ipsum esse naturæ conse- οὐκέτι ἂν εἰκότως ὡς ἀλλοτρίας ὑπάρχον φύσεως. quretur.» Idem adversus eumdem Eunomium Antirrhetico primo, cujus principium: Si omnes super quos Dei ac Salvatoris nostri nomen invocatum est; Sed ordo alter naturalis est, alter artificiosus, naturalis qui creati.rarum juxta creandi rationes dispositus est, et positio numeri, et causarum ad effectus relatio, ante omnia cuin illud in confessis sit, ipsius naturæ Deum et creatorem et opificem esse artificiosus vero et industria hominum excogitatus, ο qui in structuris et disciplinis, et dignitatibus, et numero, et similibus. Horum primum occultans Eunomius secundæ speciei ordinis mentionem fecit, aitque non esse opus asserere ordinem in Deo, cuni ordo ordinante posterior sit. Illud autem vel non animadvertit, vel volens prudensque occultavit, esse genus aliquod ordinis, non nostra industria constitutum, sed secundum naturæ seriem contingens, veluti ignis ad lumen, quod ex eo est. In his etenim prius causam dicimus, posterius quod ab eo est, non intervallo ea ab invicem dirimentes; sed ante effectum causan intelligentes. Quomodo itaque rationi consentaneum fuerit ordinem dene- ' Ο αὐτὸς ἐν τῷ α' τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥη τικῶν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή· «Εἰ μὲν ἐβούλοντο πάντες, ἐφ' οὓς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπικέκληται, ο φησίν· Ἀλλὰ τάξις ἡ μὲν φυσική τίς ἐστιν, ἡ δὲ κατ' ἐπιτήδευσιν· φυσική μὲν, ὡς ἡ τῶν κτισμάτων κατὰ τοὺς δημιουργικούς λόγους ταχθεῖσα, καὶ ἡ τοῦ ἀριθμοῦ θέσις, καὶ ἡ ἄν αἰτίων πρὸς τὰ αἰτιατὰ σχέσις, ἐκείνου προδιωμο λογημένου, τοῦ καὶ τῆς φύσεως αὐτῆς ποιητὴν εἶναι καὶ δημιουργὸν τὸν Θεόν· ἐπιτετηδευμένη δὲ καὶ τεχνική, ὡς ἡ ἐν τοῖς κατασκευάσμασι, καὶ μαθή μασι, καὶ ἀξιώμασι, καὶ ἀριθμῷ, καὶ τοῖς τοιούτοις. Τούτων τοίνυν τὸ πρότερον ἀποκρυψάμενο, ὁ Εθνο μιος, τοῦ δευτέρου είδους τῆς τάξεως ἐπεμνήσθη, καί φησι μὴ χρῆναι λέγειν ἐπὶ Θεοῦ τάξιν, ἐπείπερ ἡ τάξις δευτέρα τοῦ τάττοντος. Ἐκεῖνο δὲ ἡ οὐ σύνοιδεν, ἢ ἑκὼν ἀποκρύψατο, ὅτι ἔστι τι τάξεως εἶδος οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θέσεως συνιστάμενον, ἀλλ' αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἀκολουθίᾳ συμβαίνον, ὡς τῷ πυρὶ πρὸς τὸ φῶς ἐστι τὸ ἐξ αὐτοῦ. Έν τούτοις γὰρ πρότερον τὸ αἴτιον λέγομεν, δεύτερον δὲ τὸ ἀπ' αὐτοῦ, οὐ διαστήματι χωρίζον gare, in quibus est prius et posterius, non nostra c τες ἀπ' ἀλλήλων ταῦτα, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ τοῦ industria, sed ex naturali in ipsis exsistente consecutione? Qua ergo de causa ordinem assumere in Deo respuit? Opinatur, si ostenderit nequaquam aliter prius in Deo intelligi, reliquum se habiturum, in ipsa scilicet substantia eminentiam demonstrari. Nos vero secundum causarum ad ca, quæ ex ipsis sunt, relationem praponi Filium Patri falemur, naturæ vero diversitate nullo modo, neque secundum exsuperantiam. Sic enim et Patrem esse Deum rejiceremus, cum essentialis diversitas naturalem conjunctionem respuat. › αἰτιατοῦ προεπινοοῦντες τὸ αἴτιον. Πῶς οὖν ἐστιν εὔλογον ἀρνεῖσθαι τὴν τάξιν, ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρῶτον καὶ δεύτερον, οὐ κατὰ τὴν ἡμετέραν θέσιν, αλλ' ἐκ τῆς κατὰ φύσιν αὐτοῖς ἐνυπαρχούσης ἀκολουθίας; Τίνος οὖν ἔνεκεν ἀθετεῖ τὴν τάξιν λαμβάνεσθαι ἐπὶ Θεοῦ; Ἡγεῖται, εἰ ἐπιδείξειε μηδαμώς άλλως τ πρότερον ἐπὶ Θεοῦ νοεῖσθαι, λειπόμενον ἕξειν κατ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τὴν ὑπερο, ὴν ἐπιδείκνυσθαι. Ἡμεῖς δὲ κατὰ μὲν τὴν τῶν αἰτίων πρὸς τὰ εξ απ τῶν σχέσιν προτετάχθαι τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα φα μὲν, κατὰ δὲ τὴν τῆς φύσεως διαφοράν οὐκέτι, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ χρόνου υπεροχήν. Η οὕτω γε καὶ αὐτὸ τὸ Πατέρα εἶναι τὸν Θεὸν ἀθετήσομεν, τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ἀλλοτριότητας την φυσικήν συνάφειαν ἀθετούσης.» Idem epist. ad canonicas, quae incipit: c Quantum nos tristis rumor aures nostras circumsonans primum afflixerat. Cum vero e substantia Patris Filium subsistere docti simus, et quidem genitum, non autem factum, ne descendamus ad corporales passionum intelligentias. Non est enim a Patre divisa in Filium essentia, neque per effluxum gênuit; sed modus divinæ generationis inexplicabilis omnino. Spiritus autem sanctus cum Patri et Filio annumeretur, supra omnem consistit creaturam: locum vero obtinet illumpse quem dixi, quemadmodum nos docet in Evangelo Dominus dicens: • Euntes baptizate in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ss.. Qui pra ponit Filio, vel Palre ss Matth. ΧΧΥΙΙΙ, Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς τας κανονικὰς ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Οσον ἡνίασεν ἡμᾶς πρότερον φήμη λυ πηρα, τὰς ἀκοὰς ἡμῶν περιηχήσασα, ο φησίν Οταν δὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι διδασκώμεθα, μὴ καταπίπτωμεν ἐπὶ της σωματικής τῶν παθῶν ἐννοίας. Οὐ γὰρ ἐμερίσθη ἡ οὐσία ἀπὸ τοῦ Πατρὸς εἰς Υἱὸν, οὐδὲ ῥυεῖσα ἐγέννησεν· ἀλλ' ἄῤῥητος τῆς θείας γεννήσεως ὁ τρόπο;. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ συναριθμεῖται, διότι καὶ ὑπὲρ τὴν κτίσιν ἐστί· τέτακται δὲ τρίτου, ὡς ἐν Εὐαγγελίῳ δεδιδάγμεθα παρὰ τοῦ Κυρίου είν πόντος· «Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα βα πτίζετε εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» 'Ο δὲ προτιθείς του

EPIGRAPHE. Υἱοῦ, ἡ πρεσβύτερον λέγων Πατρός, οὗτος ἀνθίσταται dixerit antiquiorem esse, resistit iste divinæ præμὲν τῇ τοῦ Θεοῦ διαταγῇ, ἀλλότριος δὲ τῆς ὑγιαινούσης πίστεως, μὴ δν παρέλαβε τρόπον δοξολογίας φυλάττων, ἀλλ᾽ ἑαυτῷ κενοφωνίαν εἰς ἀρέσκειαν ἀνθρώπων ἐπινοῶν.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Ωστε ἡ περὶ τὴν τάξιν καινοτομία αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως ἀθές τησιν ἔχει, καὶ ὅλης τῆς πίστεώς ἐστιν ἄρνησις. Ομοίως οὖν ἐστιν ἀσεβὲς καὶ ἐπὶ τὴν κτίσιν κατα γαγεῖν, καὶ ὑπερτιθέναι αὐτὸ ἢ Υἱοῦ ἡ Πατρὸς ἢ κατὰ τὸν χρόνον ἢ κατὰ τὴν τάξιν.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Γρηγόριον τὸν ἀδελφὸν ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Ἐπειδὴ πολλοὶ τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας ἐπὶ τῶν μυστικῶν δογμάτων μή διακρίνοντες, ο φησίν· ο Ο τὸ Πνεῦμα νοήσας αυτό τε ἐφ' ἑαυτοῦ ἐνόησε, καὶ τὸν Υἱὸν τῇ διανοία συμπαρεδέ ξατο. 'Ο δὲ τοῦτον λαβὼν τοῦ Υἱοῦ τὴν Πατέρα οὐκ ἀπεμέρισεν· ἀλλ' ἀκολούθως μὲν κατὰ τὴν τάξιν, συνημμένως δὲ κατὰ τὴν φύσιν τῶν τριῶν κατὰ ταυτό συγκεκραμμένως ἐν ἑαυτῷ τὴν πίστιν ἀνε τυπώσατο. Καὶ ὁ τὸ Πνεῦμα μόνον εἰπὼν συμπε ριέλαβε τῇ ὁμολογίᾳ καὶ τὸν, οὗ ἐστι τὸ Πνεῦμα. Καὶ ἐπειδὴ τοῦ Χριστοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ, καθώς φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ὥσπερ ἐξ ἁλύσεως ὁ τοῦ ἑνὸς ἄκρου ἀψάμενος, καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον συνεπεσπάσατο, οὕτως ὁ τὸ Πνεῦμα ἐλκύσας δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἐφειλκύσατο. Καὶ τὸν Υἱὸν ἀληθῶς εἴ τις λάβῃ, ἕξει αὐτοῦ ἑκατέρωθεν πῆ μὲν τὸν αὐτοῦ Πατέρα, πῆ δὲ τὸ ἴδιον Πνεῦμα συνεπαγόμενον. Οὐ γὰρ ἔστιν ἐπινοῆσαι τομὴν ἢ διαίρεσιν, ὡς ἢ Υἱὸν χωρίς Πατρὸς νοηθῆναι, ἢ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ διαζευχθῆναι. ο Ὁ αὐτὸς μέγας Βασίλειος ἐν τῇ πρὸς Εὐστάθιον ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, «Τοὺς ἢ προληφθέντας ἑτέρα πίστεως ὁμολογία, ο φησὶν ὅτι ο Φεύγειν δεῖ καὶ τοὺς τὴν ἀκολουθίαν, ἣν παρέδωκεν ἡμῖν ὁ Κύριος ἐναμείβοντας ὡς φανερῶς μαχομένους τῇ εὐσεδείᾳ, καὶ Υἱὸν μὲν προτάσσοντας τοῦ Πατρὸς, Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προτιθέντας.» Ο Δαμασκηνὸς ἐν τῷ ιδ' τῶν θεολογικῶν αὐτοῦ κεφαλαίων φησί· «Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μέσον ἀγεννήτου καὶ γεννητοῦ, καὶ δι' Υἱοῦ τῷ Πατρὶ συναπτόμενον, ο ceptioni, et a sana fide alienus aberrat, dum non inviolatum conservat illum ordinem glorificationis, quem accepit traditum, sed ut placere possit hominibus, verborum sibi adinvenit novitates. > Et paucis annexis: paucis annexis: • Usque adeo hæc de ordine innovatio, ipsius substantiæ annihilationem, et fidei totius abnegationem habet. Æque ergo impium est, et ad creaturas Spiritum deducere, et superiorem Patre et Filio statuere, sive sit secundum tempus, sive ratione ordinis superioritas illa.» Idem epistola ad Gregorium fratrem, cujus prin-. cipium: «Cum in mysticis dognalibus enarrandis plerique sint, qui quod nullo discerniculo distingunt. Sed qui Patrem intellexit, et Filium simul ea intelligentia complexus est. Qui vero hunc acceperit, Spiritum a Filio non divisit: sed juxta ordimein quidem personarum consequenter, juxta vero naturam conjunctim trium personarum fidem eadem ratione contemperatam in se ipso expressit. Et qui de Spiritu solo loquitur, simul ista confessione, et eam quæ illum concurrit, cujus Spiritus est conjunxit. Et quoniam Christi Spiritus est, teste Paulo, et ex Deo est, fit ut quemadmodum in catena, qui unius annuli summitatem apprehendit, hoc ipso simul et alterum insertum attrahit; ita et hic qui Spiritum trahit, per ipsum et Filium et Patrem una simul attraxerit. Et si quis vere Filium apprehenderit, habebit et ipsum utrinque hinc Patrem illius, illinc Spiritum sanctum una compactum. Non enim potest aliqua ullo pacto excogitari vel sectio vel divisio, ut sive Filius absque Patre cogitari, sive Spiritus a Filio sejungi queat. › Ο Θεολόγος Γρηγόριος ἐν τῷ β' τῶν Εἰρηνικῶν οὕτω φησίν· «Οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτως ἔχομεν, ὥστε, ὅπως μὲν ἔχει ταῦτα πρὸς ἄλληλα σχέσεώς τε καὶ τάξεως, αὐτῇ μόνῃ τῇ Τριάδι συγχωρεῖν εἰδέναι, καὶ οἷς ἂν ἡ Τριὰς ἀποκαλύψαι κεκαθαρμένοις ἢ νῦν ἡ ὕστερον. Ο Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ α' τῶν πρὸς Εὐνόμιον ᾿Αντιρρητικών, οὗ ἡ ἀρχή, ο Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετείν, ο φησίν· ο Ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸ Πνεῦμα ἀναχωρού μεν.» Ο Χρυσόστομος ἐν μιᾷ τῶν ὁμιλιῶν αὐτοῦ τῇ εἰς τὸ ῥητὸν τοῦ ᾽Αβραὰμ τὸ λέγον, ο θὲς τὴν χεῖρά σου ἐπὶ τὸν μηρόν μου, ο φησίν·. Λέγεται γὰρ μὴ ἔχειν τάξιν ἡ Τριάς, οὐχ ὡς ἄτακτος, ἀλλ᾽ ὡς τάξιν Idem magnus Basilius epistola ad Eustathium, quæ incipit: • Tam illi qui alia hactenus fidei confessione præoccupati. Vitandi sunt et ii, qui ordinem a Domino datum invertunt, tanquami aperte veritati repugnantes, et Filium Patri, et Spiritum sanctum vero Filio præponunt. › Damascenus in quarto decimo capite theologico scribit: Deus Spiritus sanctus inter genitum et ingenitum medius, et per Filium Patri cohærens. › Gregorius Theologus oratione secunda de Pace, sic ait: e lta sentimus, ita credimus, ut, quomodo hæc se habeant inter sese relatione et ordine, ipsi soli Triadi cognoscere permittamus, et quibus Trinitas expurgatis sive nunc, sive postmodum revela verit.» Gregorius Nyssenus prima adversus Eunomium Antirrhetica, qua incipit: • Fieri, ut vid. tur, non potest, ut qui omnibus bene mereri,» inquit: «Επ Patre per Filium ad Spiritum procedimus. ▸ Chrysostomus in homilia ad Abrahami dictum: Pone manum tuam sub femore meo, ait ‹ Dicitur enim non habere ordinem Trinitas, non quod inordinata sit, sed quod ordinem superat.» Εt Et