QUE EX CODICE LUGDUNO-BATAVENSI NUNC PRIMUM GRÆCE IN LUCEM PRODIT CUM LATINA INTERPRETATIONE ET NOTIS; DISSERTATIONES DUE HISTORICÆ ET DOGMATICÆ, CUM EPISTOLA EJUSDEM CYPRII AD AMICUM, ET MOSCHAMPERIS, EXCHARTOPHYLACIS, AD IPSUM, QUEIS BYZANTINA GEORGII PACHYMERIS HISTORIA ILLUSTRATUR; FR. JO. FRANC. BERN. M. DE RUBEIS, (Venetiis, MDCCLIII, typis Jo. Bapt. Pasquali, superiorum permissu ac privilegio.) Operis elucubrandi, qualecunque prodit in lucem, datam occasionem propositumque consilium paucis accipe, Lector benevole. Cum typis Venetis Byzantine Historiæ volumina anno 1729 recudi cœpta fuerint, nova hec editio pretium aliquod ut haberet, nihil ab eo qui curam ejus assumpserat, prætermissum diligentiæ fuit, quo accederent cum emolumento opera, vel opuscula, si qua ad idem argumentum spectantia nondum edita forent. Ad amicos litteratosque viros intra et extra Italiam datæ litteræ sunt, queis urgebantur ipsi, ut suas pro humanitate veluti symbolas conferrent ad novæ edi tionis amplificationem. Lugduno Batavorum epistolæ plurimæ et opuscula argumenti varii, quæ Geor gius, seu Gregorius Cyprius, litterarum nomine clarus, ac patriarchæ Constantinopolitani dignitate con 1 spicuus, tertiodecimo æræ Christianæ sæculo scripserat, transmissa fuere, voluminibus manu exaratis comprehensa duobus, quorum alterum Græcum textum complectitur, Latinam versionem alterum ab ano nymo quodam ejus loci concinnatam. Editioni Venetæ ita consulentem amicum, præ oculis habuisse putaverim Petri Lambecii, viri celeberrimi, adnotationem ad similem Cæsareo-Vindobonensem codi cem, libro vin Bibliothecæ recensitun: Dignissimæ profecto sunt, inquientis, omnes illæ epistolæ (Gre gorii Cyprii), ut tanquam eximium Corporis Historic Byzantine supplementum, Græce et Latine, in lu cem proferantur, et quidem potissimum ob Georgii Pachymeris Historiam imperii Andronici Palæologi se nioris, quippe quæ harum beneficio epistolarum (imo etiam opusculorum), innumeris fere locis illustrari potest. Hæc eadem est Danielis Nesselii animadversio in Catalogo parte V, num. CI. Manus ultima de mum editioni Venetæ imposita fuit, quin Cyprii sive epistolæ, sive opuscula pro votis locum in ipsa habuerint, eam fortasse ob causam, quam mox aperiemus. Contigit post annos, ut quod Lugduno Batavensis codicis transmissum fuerat apographum, neglectumque jacebat, singulari mihi đono dare tur: statimque mihi mens insederat, ut patriarchæ Constantinopolitani lucubrationes, quas docti viri expetebant, aut omnes, aut majorem partem, publicam prodirent in lucem. Quominus vero compos votorum fierem, Latina versio, quæ transmissa fuerat, inhibuit, utpote quæ rudis admodum reperta sit, minusque consona textui Græco, imo certe repugnans: quæ fortasse causa fuerit, ne in editione Veneta Historiæ Byzantinæ locum obtinerent memoratæ Cyprii elucubrationes. Præcipua spe deceptus, haud operæ dispendium fore nihilominus existimaverim, si leve salten istius codicis exhibeam speci

vero æstus præterlapsa fuisset, necnon autumni tem- (a Kalendis Septembris propositus ejusdem æræ pus excurrisset... inde discessit. Ilæc anno 1260 acciderunt, ac etiam ineunte anno 1261. Hisce bel licis motibus se Georgius Cyprius interfuisse testa tur: at regiis castris relictis, Nicæam revertitur, ad quam e Cypro impulsus fuerat, ut egregiam lit teris addiscendis operam ibi poneret. Hoc quam aliter accidit! Sapientes viros, ac magistros, quos perquirebat, non invenit Nicææ ita ut reditum in patriam cogitaret, ut infra narratur. Deinde non multo post hæc tempore, magnam Byzantii urbem 19 Deus Latinis auferens, Græcis reddit. Receptæ urbis epocham accuratissime assi gnat Georgius Acropolita, vicesimam quintam diem mensis Julii, indictionem quartam, et annum ab orbe condito s✨{“sexmillesimum septingentesimum sexa gesimum nonum. Annus est æræ vulgaris 1261, quarta prædicta insignitus indictione. Annum præ cedentem 1260 exhibent Græci codices non pauci apud Joannem Boivinunt in notis ad librum iv Nicephori Gregoræ: sed alii ab eodem Boivino ibidem recensentur, Acropolitæ consentientes. Epocham confirmat codex alius, quem ipse memo rat vir doctissimus, ubi solemnis Michaelis Palæo Jogi in urbem receptam ingressus illigatur cum die 15 mensis Augusti anni sex millesimi septingen tesimi sexagesimi noni, vulgaris æræ scilicet 1261. His adhærentes refert Spondanus Latinos scriptores Guillelmum Nangium, monachum Patavinum, con tinuatorem Parisii, Marinum Sanutum, cognomento Torsellum. Celeberrima tamen in hac epocha con stituenda mirum est, tam varias scriptorum fuisse sententias, qui annum definiunt vel 125º, vel 1260, ac etiam 1262. Hunc annum constituit Sethus Cal visius in opere suo chronologico. Michael Lequie nus in Arsenio iterum patriarcha Constantinopoli tano refert chronicas notas solemnis in urbem regiam ingressus; mensem Augustum, diem 15, indictione 4, et annum 6669 additque hæc verba, unnum scilicet Christi 1262. Sed error ty porum fuerit, quorum mendum aliud cubat in annis mundi 6669. Quin imo in Pantaleone Justi niano, Latino patriarcha, annum effert ille 1261, quo (inquiens,) juxta exactiores chronologos a Græcis recuperata est urbs regia. Verum enimvero hæc anni 1262 epocha, quam ab aliquibus definiri cum Spondano adnotavimus, oriri fortasse potuit ex ea methodo, quam ad annos æræ Constantinopolitana connectendos cum annis æræ vulgaris nonnulli tradunt chronologi, Hac de re mihi liceat paulo fusius pertractare. Gulielmus Beveregius in Institutionibus chronologicis lib. u, capite 11, sic docet: Num. 9: Civilis Græcorum æra est, quæ a mundi primordiis ad Christi Nativi latem annos 5508 completos numerat. Num. 10 Annus hujus æræ 5509 incepit anno primo æræ Christianæ. a Kalendis Septembribus. Num. 11 Anno hujus æræ proposito, subtrahe 5508, residuus esi annus æræ Christianæ, quo currente cœpit c annus). Exemplo rem declarat: Si scire velim, in quotum annum Christi conveniat v. g. annus mundi 6428, ex 6428. subduco 5508, residuum est 920. Ergo anno Christi 920 annus hic mundi 6428 incepit a Kalendis Septembris. Porro si 6428 20 partiaris per 15, residuum est octo: ergo indictio erit octuva. Hanc igitur juxta regulam si anno proposito 6769, quo recepta fuit Constantinopolis, detrahas annos 5508, residuus 1261 est annus æræ vulgaris, quo currente dicendum foret, cœpisse a Kalendis Sep tembris annum illum 6769. Quoniam vero capta mense Julio fuit urbs regia, id omnino transferen dum esset ad annum æræ vulgaris insequentem 1262, ad quem pertinet Julius mensis anni Græci, qui a Kalendis Septembris in anno 1261 incepit. Non ita se res habet. Exactiorem veramque tradit regulam Ricciolius, libro 11 Chronologiæ, capite 2, inter canones pro usu tabularum, canone II. ‹ Si anni sunt pauciores annis 5509, illos his subtrahe, et habebis annos ante Christum, inchoatos a Kalen dis Septembris anni præcedentis. Exempli gratia dentur anni mundi Constantinopolitani 5508; hos subtrahe annis 5509, restabit annus 1 ante epo cham Christi, inchoatus tamen a Kalendis Septem bris anni ante epocham Christi, a quibus incepit annus 5509, concursurus per octo menses ultimos sui cum prioribus octo mensibus anni primi epochæ Christi. At si anni dati sunt 5509 vel plures, subtrahe illis annos 5508, et habebis annos Christi concurrentes a Kalendis Januariis usque ad sequentis Septembris Kalendas. Exempli gratia: detur annus mundi 5309, illis subtrahe 5508, restat annus primus Christi, concurrens cum mundi anno 5509, usque ad diem primam Septembris: inde enim concurrit cum anno 5510. Itaque ab anno 6769, quo captam Coustan tinopolim referunt scriptores Græci, subtrahe an nos 5508. Habes vero annum Christi, seu æræ vulgaris 1251, concurrentem videlicet cum anno Constantinopolitano 6769, usque ad diem primam Septembris, deinceps concursurum cum anno 6770. Itaque annus 6769 incepit a Kalendis Septembris in præcedenti anno Juliano 1260, es mensis Julius anni Constantinopolitani 6769, quo urbs regia re cepta est, ad annum pertinet Julianum 1261. Dubitationem removet omnem indictio quarta, qua insignitus procedebat annus Constantinopoli tanus 6769, quave notatur etiam annus æræ vul garis 1261. Atqui eadem quarta indictio Ro mano, aut pontificio more incipit a Kalendis Januariis ejusdem anni 1261; inceperat vero juxta Græcorum morem a Kalendis Septembribus anni præcedentis 1260. Ah his ergo initium sumit annus etiam Constantinopolitanus 6769 cum sua indi ctione quarta, quam ipse videlicet annus 6769 per 15 divisus reddit, nulla facta additione aut sub tractione et ab eisdem demum Kalendis Septem bribus anni Juliani 1260 incipit apud Græcos novus annus Incarnationis 1261. 21 Hane hodieque

indicat indictionem, ejus anni characteristicam, sunt omnia dubio procul peremptoria. Eadem con decimam, prout Pachymeres notavit. Unde dubium esse non potest, quin patriarchatus Josephi Ga lesii a Kalendis Januariis anni Christi 1268 pro cedat. › Paria sunt, quæ scribit Cuperus num. 997. Annus mundi 6773, juxta Græcos recen tiores, et indictio 10 cum utroque mense hic ex presso (Decembri et Januario) finem anni Christi 1267 et initium anni 1268 certissime designant. › Ultro consentit Bandurius: Successit in patriar chatu Josephus die vicesima octava mensis Decem bris anni Christi 1267, et mox Kalendis Januariis ordinalus fuit....et die 2 Februarii anni 1268 solvit imperatorem anathemate. Eadem habet Le quienus in patriarchis Constantinopolitanis tomo I Orientis sacri. firmare liceat auctoritate Sethi Calvisii. Is ad an num 1268 adnotat: (lloc anno) incipit annus Con stantinopolitanus 6777 die 1 Octobris. Legendum, die, 1 Septembris, animadvertimus in nota superius memorata. Itaque aunus 6776 incepit anno 1267, et annus 6775 incepit anno 1266, adeo que September ac December anni 6775 pertinent ad annum æræ vulgaris 1266. Sed hanc denique regulam ac methodum agnovisse tandem Possinum et approbasse, peritiorem facturn, dicendum infra capite 5. num. 6. Quo posito calculo, rectissime fluit chronogra phia nostra. Anno 1266, die 14 Septembris, thre num reliquit Germanus. Eodem anno 1266, die 28 Decembris, in patriarchalem thronum promo tus est Josephus. Anno 1267, Kalendis Januariis, sacram ille suscepit pontificalem ordinationem. Anno eodem 1267, die 2 Februarii, solutus est imperator anathemate a Josepho; eodemque de mum anno 1267 contigit eclipsis solis a Nicephoro Gregora adnotata die 25 Maii. Methodo annos mundaños Græcorum computandi minus accurate adhibita, errare pro bumana conditione viros do ctissimos, necessum fuit. Iterum, trepidus licet ob virorum doctissimo rum auctoritatem, vitio tamen calculos corum laborare assero, perspicua rei veritate fidentior effectus. Dato anno Constantinopolitano 6775, sul tractisque annis 5503, habetur annus Christi 1207 concurrens, (ut ait Ricciolius), a Kalendis Januariis usque ad sequentis Septembris (ejusdem anni 1207) Kalendas. Itaque annus 6775 inceperat a Kalendis Septembris anni præcedentis 1266, et finem ha; buit die postrema Augusti anni 1267, incepitque ab insequentibus ejusdem anni 1267 Kalendis Sep tembribus annus 6776. Igitur dies 14 Septembris, qua Germanus abdicavit patriarchatum), et dies vicesimus octavus Decembris anni 6575, qua Jo-C sephum in patriarcham promovit imperator, a Pachymere notati, ad Julianum æræ vulgaris 40 annum pertinet, non 1267, sed 1266, et Kalendæ Januariæ, quibus ille sacra pontificali ordinatione initiatus fuit, inchoant Julianum æræ vulgaris annum, non 1288, sed 1267. Regulam hanc certis simam ratiociniis et exemplis confirmavimus inter notas ad Vitam Gregorii Cyprii, nota scilicet Pagius in Dissertatione de Periodo Græco Ro mara, num. 63, admonet, in conjungendis annis mundanis Græcorum cum annis Dionysianis (sive cum annis Julianis æræ vulgaris), faciliorem esse methodum, cæteris omnibus præferendam, quæ sumitur ex indictione. Annum illum 6775 vere insignitum notat Pachymeres indictione decima. Atqui vero indictio decima, more pontificio aut Romano computata, afficit integrum annum 1267, Kalendis Januarii usque ad Kalendas Januarii exclusive anni 1268, quibus incipit indictio un decima. Sed eadem indictio decima, si more Græ ccrum computetur, initium sumpsit a Kalendis Septembribus anui præcedentis 1266, et a Kalen dis Septembris anni 1267 alia exorditur indictio, scilicet undecima. Rursum annus Constantinopo litanus 6775 divisus per 45, nulla facta sive addi tione, sive subtractione, indictionem reddit, cum qua incipit a Kalendis Septembribus. Reddit ille vero indictionem decimam, que Græcorum more a Kalendis Septembris anni 1286 inceperat. Hæc V. Factio vigebat in Ecclesia Constantinopoli tana, Arsenianorum 41 dicta, qui Arsenium bis e throno patriarchali depositum, pro legitimo pa triarcha venerabantur, cæterosque rejiciebant, qui substituti fuerant. Recole Pachymeris verba, quæ descripsimus n. 3. Josepho Galesiota in sedem patriarchalem evecto, alia invaluit factio Josephi ‘tarum, qui pro eodem stabant Josepho contra Ar senium. Satis hocce de schismate pauca innuisse, ut quæ inferius dicenda sunt, facilius intelligan tur. Georgius Cyprius ordinatus lector a Josepho patri archa, ascriptusque ciero palatino, titulo proto apostolarii. Unionem utriusque Ecclesia, Latinæ el Græcæ, constituendam curat Michael Palaolo gus imperator. Germanus controversiæ status de processione Spiritus suncti a Patre, et a Filio, seu per Filium. Mote controversiæ tempora. Impera tori operam suam cum aliis præstat Cyprius con tra Josephum patriarcham et Joannem Beccum chartophylacem. 1. Publicas regebat Constantinopoli scholas Georgius Acropolita, magnus logotheta. In ejus disciplinam traditus, proprioque maxime excultus labore Georgius Cyprius, pro summa qua pollebat ingenii vi, ad culmen sapientiæ pervenit, ut ait Ephræmius Constantinopolitanus. Vide notas 21, 22 et 23. Fractis viribus fatiscenti Acropolitæ substitutus est rhetor Holobolus, agente Germano patriarcha. Rem narrat Pachymeres libro tv, ca pite 15. Litterarum commercia cum isto ha buisse Cyprium, ex epistolis patet, quæ nostro exstant in apographo codicis Lugduno - Bata vensis.

temporalium donorum elargitione intelligebant. quæ cum Patre habet Filius, locum habere spirandi Mota iterum hoc ævo controversia: disputatum que de æterna, ac substantiali, et bypostatica Spi ritus processione non solum a Patre, sed etiam a Filio, sive per Filium. Hanc Spiritus sancti originem ita Latini expo nebant, ac viri doctissimi inter Græcos. Pater æternus, principium sine principio, quæcunque babet a se omnia, sua excepta personali paternitatis proprietate, divinitatem scilicet, ejusque attributa. adeoque et vim spirandi, seu spirationem acti vam, Filio communical gignendo ipsum: igitur quemadmodum Pater, et Filius duo sunt suppo sita, quæ unam habent divinitatem, ita duo sunt supposita, quæ una potiuntur virtute spirandi, aut spiratione activa. Quemadmodum rursus Pater, et Filius ob unitatem divinitatis, tametsi duo sint supposita, sunt nihilominus unus Deus: ita ob unitatem spirandi virtutis, aut spirationis, tametsi duo sint supposita, sunt unum attamen Spiritus sancti principium. Itaque sicuti Spiritus sanctus procedit a Patre, quia in Patre spirandi virtus est ita ipsum procedere a Filio dicendum est, quia in Filio una et eadem, sibi communicata a Patre, spirandi virtus reperitur. Sive sanctus ergo Spiri tus a Patre procedere dicatur et a Filio, sive a Patre per Filium, æquipollentes intelligi proposi tiones debent, virtutem spirandi Spiritum sanctum enuntiantes, quæ una eademque Patri inest, ac Filio. Quoniam vero cadem virtus inest Patri a se, ac inest Filio communicata a Patre, sive quoniam inest Patri tanquam principio sine principio, et inest Filio tanquam principio de principio: ideo duo veluti in Patre, et in Filio distinguenda sunt ipsa nempe spirandi virtus, quam habent ambo, ac modus eam habendi, quæ Patri inest a se, et inest Filio communicata a Patre. Hanc utique inex sistentem Patri Filioque virtutem, illi a se, Patre, significant voces illæ tum a Patre et a Filio, tum a Patre per Filium: sed posteriores videntur quoque aptæ ad ejusdem cominunicationem virtu tis exprimendam, quam a Patre nascendo accipit Filius. isti a vim. Ait vero Filius: De meo accipiet Spiritus. Quid vero de Filio accipiat? Utique scientiam Non enim loquetur a semetipso, sed quæcunque au diet, loquetur. Quomodo autem scientiam accipiat? Accipiendo scilicet ab ipso naturam aut essen tiam. Num reponas, de Filio scientiam accipere Spi ritum sanctum, quia nihil iis adversum docet, quæ docuit Filius? Animadverte, illud etiam dici, non loquetur a semetipso: quod est aperte indicare, scientiam Spiritui sancto communicari a Patre, Filioque. Num illud præterea, De meo, exponas de meo thesauro, qui est Pater? Ac si Filius dice ret: Inde Spiritus accipiet, unde et ego accepi. Erras quam maxime. Scientiæ namque thesaurus non est persona Patris præcise ut persona, sed essentia divina, quæ est in Patre. Verumenim vero hæc inest Patri a se, municata a Patre: unde de hoc thesauro accipit, accipit Filio. inest etiam Filio com Spiritus sanctus, qui Patre, et a Ait rursum Filius: De meo accipiet; quia pro cedens de Filio Spiritus, non totum accipit id quod est in Filio, non enim accepit filiationem, sed essentiam, ex qua et filiatione, nostro conci piendi modo, constituitur Filius. Quod utique ipse Filius indicat Omnia quæ habet later, inquiens, mea sunt: ideo dixi vobis, quia de meo accipiet, id est accipiet, quæ mihi et Patri sunt communia. Dixerat Jesus Christus, capite xv Joannis, vers. 26 Spiritum Paracletum, quem ipse mittet a Patre, procedere a Patre. Ait vero capite xvi, vers. 14 Ille (Spiritus veritatis) de meo accipiet. Hæc inter duo dicta repugnantiam adesse nullam, docet ille sequenti vers. 15: Omnia quæcunque habet Pater, inquiens, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet. Hinc sine dubio efficitur, perinde esse, Spiritum sanctum procedere a Patre, et accipere de iis quæ sunt Filii, ac ipsum procedere ab utro que, sibi ab utroque natura divina communicata, et iis communicatis omnibus, quæ relative non opponuntur. Tametsi vero hæc Spiritus sancti ac ceptio sit æterna, et ab æterno: accipiet tamen, Hane doctrinam eloquia divina satis indicant. de illo dicitur, propterea quod omnes differentias Verba sunt Joannis evangelistæ, capite xvi, vers. Cum venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos om nem veritatem; non enim loquetur a semetipso, sed quæcunque audiet, loquetur. Vers. 15. Ille me cla rificabit, quia de meo accipiet (Ex. zou μoù), et annuntiabit vobis. Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt: propterea dixi vobis, quia de meo acci piet. Et capite xvII, vers. 10: Et mea omnia tua sunt, et tua mea sunt. Veterum Patrum ab Eccle siæ initio traditione discussa, sensum germanum eliciunt theologi: quidquid Pater habet, expo nentes, habere etiam Filium, sola excepta pater mitatis relatione, qua Pater opponitur Filio, ab eoque distinguitur, ac ideo inter cætera omnia, temporum eminentissime includit 48 æternitas ac varia tempora exprimit Deus in Scripturis, prout res postulat. Agitur hoc loco de Spiritu san eto, tanquam legato, ad discipulos mittendo a Pa tre et Filio: unde si donorum largitio spectetur, quæ postea discipulis effundi debuerant, accipiet utique Spiritus sanctus, quæ substantialiter pro cedendo ab utroque acceperat in æterna sua pro cessione. Hoc sensu frequentius in Scripturis dici Spiritum sanctum dari, et mitti a Filio; ejusque temporaneam missionem æterna inniti ejus pro cessione a Patre Filioque jam constat, ac uberius infra dicetur. Ac etiam innotescit: Spiritum proce dere a Filio, dari etiam, et mitti ab eo perinde esse,

re. Nuntii Pontificu agunt pro voce, Filioque, ad jicienda ad Symbolum. 1. Juxta pacta cum Josepho patriarcha pridem conventa, concordi suffragio Patrum, vacare sedem Constantinopolitanam, judicatum est. (Pachyme is verbis utor libro v, capite 22.) Itaque mensis Ia nuarii ('Exatoµɓat@vo;) undecima die (anno Chri sti 1275) primum sacra fieri cœpta sunt sine con sueta Josephi, ut patriarchæ, mentione: et ipse ad Lauram prope Anaphum (suburbium Byzantii ad cs Ponti) ex Periblepti monasterio migravit. Ejus dem porro mensis die sezta decima, Nicolao Chalce donensi sacris operante in Palatii sacra æde, du plici lingua pronuntiata est, quam vocant, Episto la... Sacrum quoque Evangelium simili differentia linguarum, Græce pariter et Latine recitutum est. Et sic loco proprio, papæ etiam per diaconum solemnis mentio facta est; et Gregorius summus pontiſer apo stolicæ Ecclesiæ et œcumenicus papa proclamatus. Fidei definitio lata demum his verbis: ‹ Fideli ac devota professione fatemur, quod Spiritus san ctus æternaliter ex Patre et Filio, non tanquam ex duobus principiis, sed tanquam ex uno pris cipio, nen duabus spirationibus, sed unica spiratione proce dit. Hoc professa est hactenus, prædicavit, et do cuit; hoc firmiter tenet, prædicat, profitetur, et docet sacrosancta Romana Ecclesia, mater omnium fidelium, et magistra. Hoc habet orthodoxorum Patrum atque doctorum, Latinorum pariter atque Græcorum, incommutabilis et vera sententia. Sed quia nonnulli, propter irrefragabilis præmissæ ignorantiam veritatis, in errores varios sunt pro lapsi, nos hujusmodi erroribus viam præcludere cupientes, sacro approbante concilio, damnamus et reprobamus omnes qui negare præsumpserint, æternaliter Spiritum sanctum ex Patre et Filio pro cedere: sive etiam temerario ausu asserere, quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio, tanquam ex duo bus principiis, et non tanquam ex uno, procedat. › Hanc fidem Græci apocrisarii juramento firmarunt. Græcum definitionis textum ex Manuele Caleca pro fert Possinus in Notis ad librum 1 Pachymeris in Andronico imperatore capite 8 et 9. › V. Errores in eadem fidei definitione damnari duos, animadverte: tum negantium, æternaliter Spiritum sanctum ex Patre et Filio procedere; tum asserentium, ex Putre et Filio ipsum procedere, tanquam ex duobus principiis. Errorem primam Græcis impingebant Latini in eoque sine dubio Græci versabantur, ac utinam non versarentur ho dieque! Latinis alterum imputabant Græci: quem illos attamen aliquando tenuisse, probari haud un quam poterit. re sua censuit Gregorius X, sacro approbante concilio, errores ambos proscribere; sive errantes fuerint, qui utrumque docuissent sive aliqua tantum suspicione niteretur alter. Con cordia Latinos inter et Græcos constituenda id exposcere videbatur. Imperatoris legati, vere et insequenti estate ibi exactis (verba sunt Pachymeris libro v, capite 21), extremo autumno mutuos ipsis adjuncios a Papa legatos Constantinopolim perduxerunt. Tres illæ anni tempestates, ver, estas et autumnus, quas imperatoris apocrisiarii sua in legatione exegere, superiorem, de qua egimus, mensium Pachynic rianorum interpretationem doctissimi Petavii reji ciunt. Pontificie litteræ in Collectionibus conci Horum prostant, ad Michaelem Augústum, et An dronicum collegam, Græcosque antistites, datæ v Kal. Augusti anno tertio. Josepha patriarcha sedem abdicat: eligiturque Joannes Beccus. Plura ab ipso editx scripta pro catholico dogmate, fidein rectam adhuc profile te, aut simulante Gregorio Cyprio. Fidem et obe dientiam Romano Pontifici emisso juramento pro fitentur Michael imperator, et Andronicus collega, et Beccus patriarcha. Accusationes in Beccum de late; eique jus stauropegii ereptum ab imperato De novi patriarchæ electione actum serio. In thronun evehitur Joannes Beccus. Notas chronicas affert Pachymeres cap. 24, diem sextam el vicesi mam mensis Maii, Ilvave&tuvos, Festum sanctorum Nicaensium Patrum. Secunda vero Junii, Matuz xeṛpiwvos, Dominica proxime secuta, illustri die Spi ritus sancti………. rite inauguratus est in patriarcham. Annus æræ vulgaris 1275, currebat cum littera Dominicali F, et cyclo Luna III. Hinc sanctum Pascha incidit in diem 14 Aprilis, et Pentecoste in diem 2 Junii. Dominica scilicet erat proxime secuta præcedentem, quæ die 26 Maii illuxit. Til lemontius, in Historia concilii Nicæni, in Monu imentis tomo VI, art. 20, adnotat, apud Græcos peculiarem fleri consuevisse Commemorationem trecentorum et octodecim Patrum synodi primæ Nicos 1:æ vel die 29 Maii, vel Dominica præcedente Pen tecostem: apud Syros mense Julio, et apud Ægy ptios die 5 Novembris. 59 Hæc iterum confirmant, et evincunt, mensem Ilvaveva non alium esse apud Pachymerem, nisi Maium. HI. Nicephori Gregoræ libro v, capite 2, num. 7, verba sunt Beccus, patriarchali sede conscensa, imperatori unus fuit omnia, et lingua, et manus, et velociter scribentis calamus, et dicendo, et scriben do, et dogmata exponenco: ejus certaminis sociis et adjutoribus, Meliteniote et Metochite imperatorii cleri archidiaconis, et Georgio Cyprio. Hunc habes catholici dogmatis, quoquo demum animo, adhuc viadicem. Cum Xiphilino viro gravi, magro tunc Ecclesiæ œconomo, fere pactumu inierat Beccus, se haudqua quam commentariis pro dogmate contra schisma ticos elucubrandis operam unquam daturum, ne motæ jam contentiones fierent acriores. Hec ha bet Pachymeres capite 28: Ea tunc ille dicebat, quotics in manus sumeret hærentium adhuc schi smati commentarios auctorum. Quos tamen cum deinde legere:, animadvertenz multam eorum labem fraudemge, impetum interdum capiebat refutandi

ab ea distinctam quæ inest Patri, quamque Pater communicat Filio. VI. Hæc docere palam coramque, hæc etiam scriptis propugnare, invicto erectoque pergebat animo Beccus patriarcha, vitam agente Michaele imperatore. Mortem is obiit, teste Pachymere in eolem Michaele libro vi, capite 36, undecima die Decembris, Exipopoptives, die Parasceve... anni 5', 6791. Facta detractione 5508, resi duus numerus est 1283. Nimirum habetur vul garis æræ annus 1283, concurrens cum anno Græ coruia Constantinopolitano 6791, inchoato Septembri mense anni præcedentis 1282. Vita igi tur decessit imperator eodem anno 1282, mense Decembri. Insignitus annus ille procedebat cyclo solis 111, ac littera Dominicali D, quæ Parasceven, `seu feriam VI, indicat incidentem in diem unde cimam Decembris. Eumdem emortualem Michaelis annum mundi 6791 definiunt Nicephorus Gregoras, Libro v, capite 7, num. 6, et Georgius Phranza pro tovestiarius in Chronico, libro 1, capite 6. a Ex ea Parasceves die, seu feria sexta, quam Pachymeres notat, difficultatem promit Petrus Possinus libro chronologico, capite 9. Sibi nempe satis perspectam non fuisse prodit, metho dum annos Græcorum Constantinopolitanos redu cendi ad Julianos vulgares. Verba ejus sunt n. 2 Est annus æræ mundi Græcorum 6791, Christi 1283, hoc est periodi Julianæ 5996, quo fuit cyclus solis iv, aureus numerus xi, indictio pariter 11, cyclus porro solis IV litteram indicat Dominicalem C, quæ cum insigniat diem duodecimuin Decem bris, undecimus necessario fuerit 74 Sabbatum, Postrema hæc solutio non est verisimilis, aut verisimilior: sed verissima, ut colligitur ex metho do, annos Græcorum Constantinopolitanos conver tendi in Julianos annos æræ vulgaris, quam deni que ipse Possinus probe intellexit libro ob servationum chronologico in Historiam Andronici. capite 1, num. 4: Ut anni æræ Græcorum, in quit, ad æram nostram vulgarem reducantur, per petua methodo ex illis tollendi sunt anni solidi 5580. Tali subtractione facta, reperietur annus. Sed in his diligenter observare oportet discrepan tiam initii annorum. Nam Græci annos suos a Septembri, sicut et indictionem, inchoant: nos vero a Kalendis Januarii. Itaque quando per me thodum modo indicatam comperimus annum Græ corum, v. g. 6829, respondere anno Christi 1524, intelligendum id est ex majori duntaxat parte, hon autem, ut alter alterum perfecte adæquet. Concurrunt enim in octo duntaxat mensibus, quo rum primus Januarius sit. Ab hoc enim ineunt Christi anni (Juliani vulgares), quando jam a Ka lendis Septembris superioris (anni 1320) inchoaverat annus æræ Græcorum, qui respondere tali Christi anno creditur (diciturque). Mirum est, in h» jusce regulæ usu, quam demum novit optime, minus accuratum exercitumque 75 se præbuisse Possinum, incidisseque in errores qui. venia digui non videntur, uti jam adnotavimus. VII. Imperium solus capessivit Andronicus. Anxie quærebat secum, num.quæ nuper circa pa cem Ecclesiarum inita fuerant, rescinderet acta. 1. vero ut exsequeretur, suasit amita ejus Eulo gia, quam memoravimus capite 2, num. 4. Datum ab ea consilium narrat Pachymeres in Audronico, libro 1, capite 2, ut ipse coram palamque profitens. invitum se patris auctoritate ad ea probanda per tractum; nunc damnare, proque infecto kabere vel let quod perperam egisset. Iır hanc ille sententiam concessit, pacemque violavit. Igitur illucescente anniversaria die Christi Domini natali (die 25 De cembris anni 1282), cum illo festo de more oporie ret· prodire· Augustum et mysticum sacrificium in æde sacra palatina ritu solemni celebrari, neutrUM horum est factum: omissæque mystica oblationis vera fuerat ratio, ne patriarchæ, quem novus™ Au gustus exauctorari volebat, in palatine recitaretur nomen inter sacre. Hæc sunt Pachymeris verba ca pite 3. non autein Parasceve, sive sexta feria. Qualem tamen illo anno (Michaelis emortuali) fuisse pro certissimo et vulgo notissimo tradit Pachymeres. Igitur anno Christi 1282, mori Michaelem Palæo logum oportuit, quo cyclus solis 111 litteram Domi nicæ indicem dedit D. Hæc enim littera diem ter tium decimum Decembris afficiens, tertium retro, scilicet uudecimum, fuisse sextam feriam demon strat. Quid ergo dicemus, errasse Græcos histo ricos in anno mortis Michaelis, et pro 6790 se quentem 6791 indicasse?: Ne cogamur hoc dicere, duplex bujus explicandæ perplexitatis. suppetit ratio. Aut enim labentis jam anni 6790 et paucos duntaxat extremi Decembris dies reliquos trahen tis, rationem. non. habendam populus et historici censentes, obitum ejus ex anno mox insequenti 6791, quo is videlicet innotuit, insigniendum pu taverunt: neglecto discrimine nullius momenti ad civilem æstimationem. Aut (quod verisimilius reor) annorum mundi, et æræ suæ principium, item ut indictionis, a Septembri Græci repetebant: unde jam tum annus mundi juxta ipsos 6791 cœperat a mense tertio, cum anni Christi 1282 mensis ulti mus December volvebatur. Ut vere dixerint Pachy meres, Gregoras et Phrantzes, obiisse Michaelem anno 6791.) Machinationes imperatoris noverat Beccus pa triarcha. Consilium suum jussit ipsi renuntiari Augustus, non contemptu ant odio ipsius patriar. chæ, sed periculo reipublicæ, ac mera necessitate novi firmandi principatus. Itaque cum aliunde rectus esset Beccas, quemque præterea salietas jam cepis set patriarchalis honoris (historici verba sunt ca pite 4) postridie festi (die 26 Decembris anni 1282), descendens patriarchio, in Panachraniæ monaste zium se contulit.

Cyprii. Hæc anonymus interpres cujus Latina ver- ab utroque). Eadem habentur in Opusculo 1, sio Lugduno Batavorum ad nos transmissa est, si novisset, nitidiorem utique Sermonis Antirrhetici, subsidium Allatio præstante, Latinam interpreta tionem adornasset. Sed etiam doctissimus Allatius, Sermonem hunc si expendere eidem licuisset, di ligentiore crisi de secunda illa, quam vulgavit ora tione, judicasset. IV. Georgii Cyprii asserta profero præcipua, quæ habentur in Sermone Antirrhetico, cum Becci refutationibus. His animadversiones addo, ex Tho mæ Aquinatis doctrina plerumque desumptas. Spiritus sanctus, cum dicitur ex essentia Pa Iris, recte pieque et ex essentia Filii dicetur: una siquidem est, et uti essentia, nullam divisionem ad mittit. Et quod una est, qul ex essentia Patris Spi ritus esse affirmatur, et ex essentia Filii exsistere asseritur. Non propterea tamen Spiritus ex hypostasi Filii erit; licet asseveranter ex essentia, et hypo stasi Patris dicatur. • Magis ergo pium esset, le judice (verba sunt Becci), si et ex sua ipsius essen tia Spiritus diceretur. Id enim si vere demonstre tur, vere auditori suadebit, nullam ob aliam ra tionem, sed tantummodo ob unitatem essentiæ Patris et Filii, ex utriusque essentia Spiritum dici... Quare vero dicito, quæso, quod ex essentia Patris, et ex hypostasi illius dicitur? Quod vero ex essentia Filii, ex hypostasi illius non dicetur? Nicæni Pa tres, de Filio adversum Arianos agentes, utrumque expresserunt in Symbolo, Filium esse ex Patre, et ex substantia Patris ac same qui primum dicit, dicit et alterum, et e converso. Cur ergo non ea dem militet de Spiritu sancto ratio, quem Patres docent esse ex Filio et per Filium, et esse ex sub stantia vel essentia 79 Filii? Id in Filio asserebant una voce Patres, ot Filium ostenderent verum Deum, minime a Deo factum ex non exstantibus id etiam de Spiritu sancto dici oportet, ut unus 'cum Patre et Filio Deus asseratur. Eo vel maxi me denium, quod res una est, et simplicissimia in Patre, et in Filio essentia, et hypostasis: ut nihil sit aliud persona, quam essentia subsistens; unde ex essentia non potest esse persona quæpiam, quin sit ex eadem persona, cujus est essentia. Sanctus Thomas, libro 1v, Contra gentes, capite 24, num. 3, hanc refellit Græcorum objectionem, inquiens: ‹ Joannis XVI, dicit Filius de Spiritu sancto: Ille me clarificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Non autem potest dici, quod accipiat id quod est Filii, non tamen a Filio: ut puta si dicatur, quod accipiat essentiam divinam, quæ: est Filii, a Patre. Nam subditur: Omnia quæ cunque habet Pater, mea sunt: propterea d'xi vobis, quia de meo accipiet. Si enim omnia, quæ Patris sunt, et Filii sunt, oportet quod auctoritas Patris, secundum quam est principium Spiritus sancti, sit et Fıhi. Sicut ergo et Spiritus sanctus accipit de eo quod est Patris, a Patre: ita accipit de eo quod est Filii, a Filio (divinam scilicet naturam contra Græcorum errores. Licet (ait Cyprius) divinam hypoglasim di ridimus ab essentia at non carnea, crassaque divi sione essentiam ab hypostasi partimur; neque alteri ab altero sejuncto propriam exhibemus exsistentiam. Tantummodo ea sola ratione sejungimus, quæ sejung! natura sua apta non sunt. Ita sane. At si hæc non fuerit nisi per cogitationem distinctio; Quomodo ergo progressus Spiritus sancti ex essentia Filii fucrit, si ex essentia absque hypostasi progredi tur? › Persona namque, aut hypostasis Filii nihil aliud est, quam essentia subsistens in Filio, aut filiationis respectu affecta: quæ filiatio per acti vam spirationem refertur ad Spiritum sanctum. Vide caput 5, num. 3 Quod si causam in essentiam referas, et nor in hypostasim; quomodo Pater potius duorum cau sa eris, et non etiam ipsa mutuo sui ipsius cause erunt, et Patris, cum unum æque sint prorsus sa cundum essentiam? Hic primum dicimus: si causam in essentiam quis non deferat, undenan aliunde eorum quæ ex causa sunt, cum caus consubstantiale colligetur?... Nulla cogit necessita propter essentiam in omnibus similem horum trium, communem facere etiam causalis paternæ essentia fecunditatem: cum personarum proprietates e secundum essentiam singulis inesse creduntur, 80 si uullum in illis accidens, neque deforis adve niens, et essentiæ per omnia simile non deperdi tur. Rem sanctus Thomas mirifice illustrat in 1, dist. xi, quæstione 1, art. 3: ‹ Pater, et Filia spirant Spiritum sanctum, in quantum sunt unun in potentia spirativa. Potentia autem spirativa di cit aliquid medium inter essentiam et proprietatem eo quod dicit essentiam sub ratione proprietatis. Sie enim actus notionalis (vel generatio, vel spiratio activa) ab essentia egreditur: non sicut ab agente (quod agis), sed sicut ab eo, quo agitur. Generatio enim non egreditur ab essentia, in quantum est essentia, sed in quantum est paternitas. Et si ista duo, scilicet essentia et paternitas, differrent in divinis, egrederetur ab utroque generatio; sed a paternitate immediate, et ab essentia sicut a primo principio. Similiter dico, quod spiratio egreditur ab essentia, non sicut a spirante, sed sicut a priu cipio spirationis: in quantum habet rationem ali cujus notionis, quæ est communis Patri et Filio, quæ dicitur communis spiratio. El ita spirativa po tentia dicit essentiam sub ratione talis proprieta tis. Et ideo dico, quod procedit Spiritus sanctus a Patre, et Filio: in quantum sunt unum in essentia, et in aliqua notione, scilicet communi spiratione. › Ita scilicet Beccus loco citato rem hanc intellige bat, exponebatque. Multa sunt illius, ex aliquo, significata... si gnificut enim id quod ex aliquo subsistit, et essen tiam consequitur... Notat etiam ex Consubstantiali manifestationem, et quasi ostensionem: qua ratione

g! Filii; ita quod per imaginem nihil aliud intelligatur, 84 quam exsistens ab alio, et ejus similitudinem ge rens. Si autem per imaginem intelligatur aliquid exsistens ab altero, et ex ipsa suæ originis ratione habens quod similitudinem gerat ejus a quo exs stil, in quantum ab altero, ut Filius genitus, velut verbum conceptum: et sic solus Filius dicitur imago. Sed hoc in Spiritu Dei verificatur propter divinæ es sentiæ unitatem, et simplicitatem: ex qua oportet, quod quidquid est in Deo, sit Deus. Atquivero satis est, qualemcunque rationem imaginis accommodari Spiritui sancto non posse, nisi ab illo naturam et exsistentiam accipiat, cujus imago dicitur. spirativa; possumus loqui de actu spirationis per a quiens, Spiritum sanctam esse imaginem Patris, et comparationem ad ipsos spirantes: vel ad princi pium spirandi, sicut virtutem cujus sit spiratio. Si antem consideremus ipsum principium, scilicet po tentiam spirativam, cum in hoc non distinguantur Pater et Filius: non potest dici spiratio esse a Patre mediante Filio. Si autem consideremus ip sos spirantes, qui distincti sunt, et secundum hoc præbent 83 suppositum spirationi: sic est ibi mediatio, secundum quod est ibi ordo naturæ; quia Filius est ex Patre, et Spiritus sanctus simul a Patre et a Filio. Cur vero Nyssenus, cur alii Patres frequentius dixerint, Spiritum sanctum esse a Patre per Filium, sive per eum qui proxime est a primo? Rationem sæpe dictam affert Aquinas ibidem ad 1: Per hoc, inquiens, quod dicitur Spiritus sanctus procedere a Patre per Filium, designatur auctoritas in Patre respectu Filii: quia Filius habet a Patre, quod Spiritum sanctum spi ret. Ex hoc autem non ponitur mediatio aliqua, nisi ex parte suppositorum, quæ distinguuntur per hoc, quod unum est ab alio: ratione cujus in uno est auctoritas respectu alterius. › Sed esto: non exsistentiam ipsam, sed per Fi lium Spiritus emicationem, sive effulsionem in dictione (per illud quod contigue est) doceat (Gre gorius Nyssenus). Ego vero effulsionem, sive emi cationem Spiritus ex Patre per Filium, fateri nun quam effugerim; dummodo illa naturalem exsisten tiam Hæc sunt præcipua in Antirrhetico Georgii Cyprii Sermone asserta, quæ Joannes Beccus pa triarcha, sua in oratione citata expendit, ac refel lit. Addere alia nonnulla licet, quæ ibidem Cyprius disserit. Illud primum profero: quod a Patre per fectus procedit Spiritus sanctus. Cur addi debeat etiam Filius? Hanc sæpius oppositam egregie solvit difficultatem Thomas. Sic ait in 1 dist. 14, quæst. 4, art. 1 ad 9: Dicendum, quod Pater perfecte spirat Spiritum sanctum. Sed quia omnis perfectio Patris communicatur Filio, quæ non repugnat suæ proprietati (cum ratio nulla distinguat inter eos, nisi originis relatio), oportet, quod sicut communi. cat sibi perfectionem divinitatis, ita etiam per/e. ctionem spirandi. Unde non est propter imperfectio nem Patris, quod Filius spinet: sed propter perfectionem Filii, qui habet totam perfectionem Patris. Paria sunt, quæ habentur quæst. 10, de po tentia, art. 4 ad 20. et I. P. quæst. 3, art. 12 ad 6. Multiplices Patrum locutiones, quibus pro cessio Spiritus sancti exprimitur, ita passim jubet Cyprius interpretandas, ut Spiritus quidem con substantialitas uti cum Patre, ita cum Filio intelli gatur, sed una ex Patre origo: quo pacto duo fra tres dicuntur consubstantiales, quorum tamen al ter ab altero non oritur. Quinimo Basilii senten tia videtur in epistola 52, ad Canonicas: non dici consubstantialia, quæ fratrum inter se ratiorem ha bent, ut quidam existimant: sed cum causa, et id quod ex causa exsistentiam habet, ejusdem sunt naturæ, consubstantialia dici. In hujusque testimo nii sensu enarrando theologi non conveniunt. Peta vius lib. ví, cap. 4, num. 12, ita Basilii verba explicat: up illum ea proprie consubstantialia dicere existimet, quæ originis habitudine junguntur: ca tera vero minus proprio, ut duo fratres. Monachi Sancti Mauri, in Præfatione ad tomum III, § 5, num. 1, putant, hoc sanctum Patrem non inficiari loco, quod alibi asseverat, homines esse inter se consubstantiales: sed eos tantum refellere, qui nolet.. Si vero (Cyprius) voluntatem, et consilium intelligat, quemadmodum suppeditatio nes, missiones, dationes, et quidquid aliud ad con vellendam exsistentiam ab eodem producitur; sequantur hi, quibus hæc complacita sunt. › Jam sæpe adnotatum, divinarum personarum emanationes, utique ad exsistendum, vocari effulsiones, et emicationes. Quæ namque per sona procedit, personam exprimit, ac manifestat a qua procedit. Quo sensu Spiritus sanctus dici tur imago Filii. Constat autem (verba sunt sancti Thomæ in opusculo citato), quod imago deducitur ab eo cujus est imago. Ex hoc ergo, quod Spiri tus sanctus est imago Filii, sequitur quod Spiri tus sanctus sit a Filio. Posset autem aliquis di cere: quod est imago Filii, in quantum assimilatur Filio secundum aliquem affectum, quem facit, sicut et Filius: vel quia est a Patre, sicut et Filius. Sed hoc excluditur per auctoritates sanctorum, qui Spiritum sanctum dicunt naturalem Filii imaginem esse. Non enim potest dici imago naturalis Filii Spirtus sanctus, nisi in quantum secundum natu ram Filio assimilatur, accipiens a Filio naturam. Semper enim oportet, quod forma imaginis prove niat a forma ejus cujus est imago., Veteres Pa tres, qui Spiritum sanctum vocant sinceram,· consubstantialis notionem rebus inter se fraterna exactissimam, naturalem Filii, itemque Patris ima ginem, similitudinem, assimulationem, recenset sanctus Thomas ibidem capite 10, quo etiam loco germanum declarat sensum: Possumus dicere, in cognatione junctis 85 ita proprie attribuebant, ut divinis aptari non posset. Utroque sensu permisso, invictum stat argumenti pondus. Consule quæ la tius ibidem disseruntur, § 4, num. 3.

Alia demum est argumentatio Cyprii, quæ vo- istud, donumque creatum communi quidem, ope eibus innititur. Docent Scripturæ (ait ille) Spiritum sanctum procedere a Patre: a Filio vero, aut per Fi lium spirari, emanare, effluere, profundi, explende scere, docent Patres. Nimirum ad ejus æternam originem, ait ille, pertinet processio: temporalem missionem ejus indicant aliæ voces. At hujusmodi etiam vocibus æternam ac substantialem exponi originem Spiritus sancti, quæ processio dicitur, evincit sanctus Thomas. Ejus accipe verba in opu sculo 1: ‹ Ex præmissis (vocibus) de necessitate se quitur, quod Spiritus sanctus procedat a Filio. Ver bum enim processionis inter omnia, quæ ad origi nem pertinent, magis invenitur esse commune, et minus modum originis determinare. Quidquid enim quocunque modo est ab aliquo secundum con suetum modum loquendi ab ipso procedere dicitur sive sit ab eo naturaliter, sicut Petrus dicitur a suo Patre processisse: seu emanasse, sicut spiramen procedit a spirante: seu effluxisse, sicut fluvius pro cedit a fonte sive artificialiter, sicut domus pro cedit ab artifice: seu localiter tantum, sicut spon sus diĉitur de thalamo procedens. Non autem quid quid est ab alio quocunque modo, polest dici spi rari, vel generari, vel fluere, vel mitti: et propter hoc verbum processionis etiam origini divinarum personarum est magis accommodum; quia divina per communia melius, quam per specialia designan tur. Ex quocunque ergo eorum quæ sunt ostensa scilicet quod Spiritus sanctus exsistit a Filio, vel fluit, vel spiratur, vel emanat; de necessitate conclu ditur, quod Spiritus sanctus a Filio procedit. › Nempe tum processionis vox, tum aliæ voces emasta tionis, spirationis, effluxus, profusionis, exsplen descentiæ, similesque originem significant alicujus, quod procedit, emanat, spiratur, effluit, exsplende scit: at voces istæ posteriores modum quendam ori ginis determinatum exhibent, communiorem signi ficat vox prior processionis, quacunque contingat ra tione. Origo Spiritus sancti proprio certoque nomine caret, cujusmodi est generationis vocabulum, quo Filii originem appellant sacræ Scripturæ. Hinc eam Scripturæ, Patresque vocibus variis circumscri bunt: quæ demum id commune vocabulum proces sionis, ad originem in divinis explicandam aptissi- unum consideretur, quod est esse principium effe mum, rediguntur. Hinc vero cum passim Scri pturæ Patresque doceant, Spiritum sanctum acci pere de Filio, et a Patre, Filioque, sive per Filium emanare, spirari, profluere, profundi, exsplendes cere; 86 ex his de necessitate concludendum Aquinas admonet, quod Spiritus sanctus a Filio procedit. ratione efficit sanctissima Trinitas: sed ejus ra tione specialem præsentiam obtinet persona, quæ mittitur: v. gr. persona Filii humanitate assumpta, et persona Spiritus sancti in anima per gratiam, ut paulo fusius infra dicendum. Hanc missionem re ferre totam ad opus externum, res est absurdis sima cum sacræ Scripturæ passim et Filium mitti doceant, et Spiritum sanctum. Quatenus ergo missio refertur ad personam divinam, ea est æterna: et quatenus ad exterius opus refertur, temporalis di citur; unde futuro tempore dicebat Christus: Spi ritum sanctum mittam robis. Prior illa missionis consideratio non est imperium, quomodo servi mit tuntur a dominis: non est consilium, aut simile quidpiam, quomodo ægroti mittuntur a medico ad sumendam medicinam, aut quomodo a sapientio ribus mittuntur ad lectionem qui edocentur: erit ergo naturalis productio, quomodo arbores mittere dicuntur radices, et emittere flores. Hoc sensu ab æterno Filius, quoad ejus incarnationem, mittitur a Patre, quia ab æterno nascitur, naturain homi nis tempore statuto assumens: et a Patre Filioque mitti Spiritum sanctum nihil aliud est, quam ipsum ab utroque procedere, externum aliquod opus in tempore efficientem. Uno verbo, missio nihil aliud est, quam æterna productio, communicatioque na ture: in qua illud est, ut in tempore opus aliquod externum appareat, quod personæ missæ tanquam peculiare ascribitur. Doctissimi Petavii verba usur pamus. Hæc utique vera ac propria est missionis notio, qua soli Filius, et Spiritus sanctus divinis in eloquiis missi esse dicuntur: ac Pater nusquam legitur missus, ut ait Augustinus, libro 11, De Tri nitate, capite 5. Hinc beatissimi Cyrillus, et Basi lius temporalem Spiritus sancti missionem edisse runt, veluti ex æterna processione consequentem. Ait iste lib. 1, Adversus Eunomium, num. 1: Ut qui (Spiritus) esse ab illo (nempe Filio) habeat, et ab ipso accipiat: et annuntiat nobis. Ait ille in Thesauro, pag. 358: Ex ipso (Filio) naturaliter ex sistens (Spiritus) et in creaturam ab ipso missus. V. Sed vel ipsa demum temporali ejusdem mis sione, qua nimium abutuntur Græci, æterna ac substantialis origo, seu processio Spiritus sancti a Patre et a Filio, vel per Filium ostenditur. In hac temporali missione personam distingue, quæ mitti dicitur: ac terminum, sive opus, donumque crea tum, cujus ratione missa persona novo quodam modo in iis incipit esse, ad quos mittitur. Opus 87 Quod si demum exteriori solummodo operi notio missionis alligetur; vel si in missione id ctus, cujus ratione persona aliqua mitti dicitur; hæc utique primum impropria, ae nimis late sum pta missionis ratio est: ac deinde propriam illam, quam enucleavimus, satis indicat; cum in hac etiam missione impropria nusquam Pater legitur missus, missi vero dicuntur Filius et Spiritus sanctus. Cur vero? Quia Pater a nullo est, ab alio Filius et Spiritus sanctus procedunt. Quo sensu Filius, cum carnem assumpsit, non a Patre solo, sed etiam a Spiritu sancto missus dicitur; quod hic una cum Patre, imo et cum Filio, externum il lud opus elaboravit: ac cæteroqui Filius est per soga procedens. Quo etiam sensu non dubitavere Patrcs ita loqui, ut Filius a seipso, et etiam Spiri.

tus sanctus a seipso mittatur. At missiorem acci- subsistens, ac Spiritus persona, quæ Trinitatem pientes Græci pro sola donorum largitione, sive complet. Etenim Christus eumdem se missu pro sola operis externi efficientia, eludunt sine rum dicit esse Spiritum, qui a Patre procedit dubio Scripturas, qua passim docent, Filium, học neque alium se missurum quidem ait, alium vero est personam Filii, mitti a Patre: et Spiritum san- Patrem esse missurum. Cum enim, inquit, venerit ctum, hoc est personam ejus, a Patre mitti, et a Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spi Filio. Ratio præterea haud' unquam conveniens ritum veritatis qui a Patre procedit. Hoc autem vel ac solida præsto illis fuerit, qua declarent, cur in grammatici ipsi ita conceperint: cum venerit Para divinis eloquiis ac tota Patrum traditione, nounisi cletus, qui a Patre procedit, quem ego mittam vobis; persona procedens ab alia, mitti enuntietur? Hec ut perspicuum sit, eumdem ipsum ab illo missum docet omnia latissime Dionysius Petavius, li- iri, qui a Patre procedit. Si igitur persona Spiri brovi, De Trinitate, ac brevi sententia Aquinas in tus sancti a Patre procedit, hanc et Filšus mittit. prima Summæ theologicæ parte, quæst, 44, art. 8. Quod si gratiam minime subsistentem Filius mittit; Missionem illam divinarum personarum proprie etiam a Patie non Spiritus, sed gratia procedet. > dictam ita demium accipe, ac intellige. Rebus omni- Hæc Bessarie luculentissime. Kobur his adjicit Pe bus inest, et adest intime Deus per essentiam, et tavius de sanctissima Trinitate, loco citato, cap. 5, præsentiam, ac potentiam: idque habet a Deo pa- num. 19: Est enim absurdissimum, inquiens, unam tre Deus Filius, et habet a Patre et Filio Deus Spiri- Spiritus vocem eadem in sententia sic ambigue usur tus sanctus. Per charismatum elargitionem novus pari, ut alteri juncta verbo personam ipsam signifi consurgit veluti præsentiæ modus, qui magis minus- cet: ad alterum relata, qualitatem et gratium; hoc que specialis est pro dati charismatis præsentia. Hinc proprie simul usurpetur, ac tropice. Nam cum no Spiritus sauctus,a Patre et a Filio missus, novo men ipsius Spiritus sancti proprie ac per se divinam modo absolute et simpliciter inesse dicitur et habitare ejus substantiam personamque significet, nec in ple in iis qui gratiæ sanctificantis charisma accipiunt: risque locis aliter interpretari liceat: in cæteris, sed etiam novo aliquo modo per fidem est in fidelibus quæ bene multa sunt, ubi diffundi, vel ad nos venire, peccatoribus, et per dilectionem in poenitentibus, atque in nobis habitare dicitur idem ille Spiritus san secundum quid, ut inquiunt, et imperfecte. Verum ctus figurate et improprie sumi putare, res est periculi enimvero cum ipso Spiritu sancto, qui mittitur, plena; ne quod in istis Scripturæ testimoniis tute communem habent Pater etiam et Filius novam tibi permiseris, idem in aliis concedi suo sibi jure ipsam præsentiam, et inhabitationem ratione doni postulent ha retici. Sed in una, continentique 89 concessi, quod simul ad extra tota operatur san- sententia, quam ex Joannis Evangelio doctissimus etissima Trinitas. At rursum in prædicta præser- Bessario refert, species est absurdi, argumentique tim per gratiam sanctificantem inbabitatione justis firmitas major. Hinc vero exposcentibus Græcis, in hominibus quidpiam etiam inveniri, quod pro- ubinam Scripturarum habeatur Spiritus sancti pro prium sit personæ Spiritus sancti, veluti specialis cessio a Filio, reponi tuto debet, hanc eos expri quædam substantiæ ejus ad animam justi applica- mere sine dubio locos, qui docent a Filio Spiritum tio, frequentius 88 docent theologi; ac luculen- accipere, ipsumque a Filio mitti, et dari. Vide ca tissime disserunt Sylvius in Primam partem sancti put 9, num. 8 Thomæ et Petavius loco citato. Hanc missionem proprie dictam, in eaque præ cipuo modo comprehensam divinæ personæ, quæ mittitur, productionem aut processionem ab altera, validissimis argumentis ætate sua contra suos gen tiles tuebatur Joannes Beccus, pluribusque Patrum testimoniis confirmat in Epigraphis, sive Sententiis, capite 8, eos utique refellens, qui cum audirent Spiritum sanctum ex Filio eliam emanare atque prodire, non divinam Spiritus naturam ex divina substantia naturaque Filii oriri atque emanare in sulse garriebant; sed spiritale quoddam donum illius, qui digni sunt, supervenire. Adversum hæc dispu tavit quidem postea Gregorius Palamas: sed hunc Bessario late refutavit in synodo Florentina seg. sione 25, capite 8. Pauca, caque egregia as di sertissima, decerpo. ‹ Quid tu tandem intelligis, cum audis a Filio Spiritum mitti? Perspicuum est enim, te vel invitun personam illius intelligere neque enim non subsistens gratia mittitur... Sęd hoc ipsum, quod mittitur, divina natura est, el VI. Locum primo difficilem aspecto, quem sub Joannis Chrysostomi nomine afferunt Græci, vel uti commento suo consonum, ad examen postremo vocare liceat. Sumitur ex homilia quadam de Spi ritu sancto, quæ in editione Parisiensi Montfauconii prostat, tomo III, inter spuria. Ait auctor num. 7 De meo accipiet: ex iis quæ mihi suppeditavit seii homini Dominico, sumet sibi qui dedit, qui venit super me, et manɛit in me, qui unxit me, qui sanctificavit me, qui duxit me in desertum, qui re duxit me victorem... De meo accipist, et annun liabit vobis. Ut ostendat, quod non sancti Spiritus mentionem fecerit, sed dunorum ejns; postquam dixit: De meo accipiet, adjicit: Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt; accepi ea de Spiritu sancto. Propterea dixi, De meo accipiet: quoniam Deus carnem sanctificavit Spíritu sar:cto, et emisit Pater douum Spiritus in carnem Christi. Venit autem gratia, et omnia dona indidia Christo. En vero (inquiunt Græci), Chrysostomi auctoritas aperte commonstrat, secundum humanitatem Domini dici,

ex ipso accipere Spiritum sanctum, quasi divina illius ▲ quorum homo Dominicus Jesus Christus repletus caro conceptaculum Spiritus factum esset, propter spiritualia dona: adeoque sancti Spiritus nomen, non ad indicandam Spiritus sancti naturam, sed ad indicanda spiritualia dona accipi, in quocunque Scripturarum loco inveniatur Spiritus emanans, ef fluens, el prosiliens ex Filio. Inter opera spuria homiliam hanc ablegandanı jubent Fronto Ducæus, Savilius, Petavius, Mont fauconies: ejus enim auctor totus strigeous est, coarctaloque dicendi genere utitur; ut nullus unquam visus sit Chrysostomo absimilior. Genuinum fetum putavit Photius in Bibliotheca codice 277, neque dubium movit Beccus capite 11, de Spiritu sancto apud Allatium in Græcia orthodoxa, tomo I. Num ergo Græcorum commento faveat Chrysostomus, vel quisquis ejus homiliæ auctor est? Imo plura reperit in ea Beccus, quæ adversantur. Ac primo auctoris doctrina occurrit de sancti Spiritus nomini bus, quorum alia Spiritus sancti naturam signifi cant, et alia indicant dona ejus, quæ Spiritus ap pellantur. Doctrinam hanc longe lateque pertracta tam his compendio colligit verbis, num. 5: ‹ Repeto igitur nomina ineffabilis naturæ:90 Spiritum san ctum, Spiritum Dei, Spiritum qui ex Deo, Spiritum Domini, Spiritum Patris, Spiritum Filii, Spiritum Christi, Spiritum qui excitavit Christum, Spiritum vitæ, Spiritum veritatis. Dein dona: Spiritus vir tutis, Spiritus charitatis, Spiritus temperantiæ, Spiritus promissionis, Spiritus fidei, Spiritus reve lationis, Spiritus adoptionis filiorum Dei. Hæc ille, quæ accuratissimum ut ad examen redigamus, locus non est. Jamvero ubinam sunt illi (ait Beccus), qui contendunt non naturam sancti Spiritus denotari, sed semper spiritualia dona, in; quacunque sacræ Scripturæ parte reperitur, Spiritum sanctum esse, emanare, et effundi ex Filio. Dabio procul nomen ineffabilis naturæ usurpat Christus, sive cum dicit Cum venerit ille Spiritus veritatis... ille me cla rificabit quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis.... Si non abiero, Paracletus non veniet ad ros: si autem abiero, mittam eum ad vos... Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Puţre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit; sive etiam cum ait Accipite Spiritum sanctum; sive cum paria effert Paulus apostolus, Charitas Dei diffusa est in cordi bus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est no bis……… Membra vestra templum sunt Spiritus sancti, quem habetis in vobis. Ineffabilis naturæ nomina adhibentur adeoque juxta menteur auctoris de sola non agitur in his locis largitione donorum, sed ipsa de persona Spiritus sancti. Spiritum sanctum Macedoniani putabant inferio rem Filio, propterea quod divinis in eloquiis dici tur a se ipso non loqui, et accipere de Filio: quod argumentum refellit homiliæ auctor verbis supe rius relatis. Peculiarem invehit interpretationem loco in illo, inquiens, non fieri mentionein de na tura, quam Spiritus sanctus accipiat; sed de donis, erat, ac de quibus Spiritus sanctus accipiens, di tribuit cæteris. Imo verba illa sanctorum Patrum chorus de natura divina intellexit, quam accipit a Filio Spiritus sanctus, ipsi et Patri, a quibus pro cedit, æqualis. Locum habeat vero homiliæ aucto ris interpretatio: quæ tum primo minime excludit Spiritus sancti personæ missionem a Filio: tum etiam missum Spirituin sanctum distinguit a donis quæ suppeditantur. Hæc præstat omnia Joannes Beccus loco citato. Compendio collecta hæc sunt. Ac 1 eo in loco Spiritus sanctus ille est, qui acci pit neque tam absurda in Jesum Christum cadere locutio potest, ut de meo (dicat) accipit spirituala donum. 2° Vim faciebant in ea vocis, accipiet, veluti exilitate hæretici: ac si Spiritus sanctus de donis Christi mutuaretur, quæ allis suppeditaret; non enim hæc efferri de persona divina possunt. 91 5° Verum basilice falluntur illi: Spiritus nam que sanctus, qui de Christi donis accipit, ille est qui Dominicum hominem unxit, sanctificavit, ſe‐ citque veluti conceptaculum omnium donorum quorum homines essent participes. 4º Jam vero ita dona sua plenissime homini Dominico dedit Spiri tus sanctus, ut etiam ipse venerit super eum, el manserit in eo: adeoque pari ratione de donis Christi assumens Spiritus sanctus, ac ea cæteris d stribuens, venire super eos dicendus est, et in eis manere, ad quos nimirum a Patre mittitur, et a Filio. Luculentius exponi missio Spiritus sancti non poterat, quam proprie dictam appellavimus. Photius, citato codice 277, dignum animadver sione in hac homilia censet • Quod Chrysostomus dicit: missionem neque Filium, neque Spiritum sanctum minorem facere Patre: quod et ipse Pater mittatur a Spiritu, et a Filio. Dicit his verbis (n. 12): Si tibi ostendero, factorem cæli et terræ missum esse a Spiritu, et Filio, quid facies, etc.» Locum scilicet adnotavit Photius, quo suo com mento colorem adderet. Dionysii Petavii verissima admonitio est libro viji, De sanctissima Trinitate, capite 1, num. 14: «Mitti Patrem in Scripturis nusquam, rarissime autem in sanctorum Patrum libris legitur, si tamen legitur: imo vero mitti ne gant expressis ac disertis verbis antiqui theologi. Unde nullo modo, ac ne improprie quidein usur pari debet, Patrem a seipso, vel ab alio mitti; quantumque extrinsecus sub imagine aliqua, et specie videndi sui copiam fecerit, quod inter theologos disputatur.» Hanc vero locutionem usur pavit hujus auctor homiliæ, qui non est Chrysosto mus. De missione omnino impropria intelligendus est: neque ullum propriæ Filii et Spiritus sancti missioni, hujusque ex Paire Filioque æternæ pro cessioni in ipsa ejus missione comprehensæ detri mentum irrogatur. Addit Petavius ibidem egregie, et vere, sua Photium opinione falsuin esse; ac illum fuctorem cæli et terræ, qui missus dicitur, non in telligi Patrem, sed utique Filium, ipsumque secun

Lequienus recitat ex Georgio Phrantza, et Codino, ac Simeone Thessalonicensi. dum carnem, id est Christum. Cæterum auctor ille triarchalem. 93 Caremoniam omnem laudatus adversum Macedonianos agebat, quorum erat im pium commentum, Spiritum sanctum donari ac mitti a Patre, veluti eo minorem. Quod ipse ut argumentum solveret, missionem admittit, in qua missum, vel emissum inferius est mittente: et hanc ad Spiritus sancti dona refert, non ad ipsam sancti Spiritus personam. Non erat eo loci, ut ratione doni dati divinam quoque personam Spiritus sancti dari, et mitti doceret, tanquam a Patre, ac etiam Filio, sive per Filium procedentem, utique per omnia æqualem. Mortem obit Josephus patriarcha; cui sufficitur Geor yius Cyprius, in professione monastica sacræ ordi nationi præmissa vocatus Gregorius. Synodus habita in Blachernis, et alia Adramylii in Massia Asiatica Chronotaxis. Colloquium cam Becco, et sociis, Prusa revocatis, de processione Spiritus sancti: quod illustratur animadversionibus. Beccus ipse in arcem sancti Gregorii relegatus. J. Labente anno 1283, vita migravit, morbo et senio consumplus Josephus patriarcha, mense Martio insunte, ut ait Pachymeres in Andronico, libro 1, capite 13. Caput erigit Arsenianorum factio: age batque contra Josephitas. Mediam viam ingredi constituens Andronicus, ita ut neque Arsenianos contristaret (historici verba sunt capite 14), et Jose phitas tamen amplecteretur; eligit in patriarcham oriundum e Cypro Georgium, virum doctrinis innu tritum, a patriarcha Josepho ordinatum, et protoapo stolarium in æde Palatina. Rem Nicephorus Gregoras his verbis enarrat, lib. vi, capite 1, num. 5: «Erat autem tunc insignis vir facundia ex imperatorii cleri collegio, Georgius Cyprius... Hunc, cum non ita pridem monasti cum habitum induisset, in animo habebat, et stu debat imperator ad patriarchicum solium evehere a nemine tamen eorum qui participes fuissent dogmaticæ novitatis (ita dogma catholicum de pro cessione Spiritus sancti, initamque Ecclesiarum unionem vocat); sed ab aliquo, qui purum se ab illerum communione servasset, manus ei imponi vo lebat... Est tamen ab imperatore post debita suffragia et testimonia designatus: et pastorale pe dum in imperatorio suggestu more veteri ab ipso principe porrectum accepit. Eratque ex eo occu patus in administrandis rebus quæ etsi ad patriar chale -munus pertinerent, sacerdotio tamen non indigebant. › Veterem præfatum morem, quo pa triarchæ Constantinopolitani ab imperatoribus pro movebantur, diligentissime exponit Lequienus in Oriente sacro, tomo 1, capite 17, a num. 7. Decreto designationis recitato, ad ipsum patriarcham desi gnatum mittebantur pallium, ac theca sanctorum reliquiis plena collo appendenda. Tum ipse bacu Jum pastoralem aureum, quem lapilli et margarita ornabant, e manibus imperatoris accipiebat: duce baturque demum solemni pompa in basilicam pa Sacra nulla Cyprius initiatus fuerat consecratione præter eam qua initiantur lectores. Accidit vero, Gregora teste, ibid. num. 6, Mozylem episcopum, itemque episcopum Debrorum in Macedonia, Con stantinopolim adventasse: Quorum uterque animum semper alienum habuit a communione eorum qui dog maticis novitatibus seipsos sponte subjecerant. Epi scopum Cozylem ex Occiduis partibus vocat Pachy meres, capite 14, scilicet episcopum fortasse Acheloi sub Naupacto metropoli, conjectante Le quieno, tomo II, in provincia veteris Epiri, num. Idem itaque Mozylenus (Gregoræ verbis utor), hortatu Gregorii Cyprii, Germanum monachum quem dam inaugurat metropolitanum Heraclææ Thraciæ hic enim antiquo privilegio jus habet consecrandi Constantinopolitanum patriarcham. Is ergo e lectore primo diaconum et sacerdotem, post et patriarcham consecravit Cyprium, duobus illis episcopis, Mozy leno, et Debreno, adjutoribus. De antiquo prædicto Heracleensis episcopi jure disserit Lequienus, loco citato, cap. 4, num. 4. Diligentiorem Pachymeris historiam refero ex eodem quarto decimo capite. Ac primo episcopus Cozyles, mense Martio (anni 1285), Cyprium intro ducit cum paucis in monasterium, a Prodromo et Petra nominatum: ubi consuetis cæremoniis mona chum ex laico instituit, moxque diaconum e lectore ordinat. In ea monasticæ professionis cæremonia vocatum fuisse Gregorium adnotat idem Pachyme res, capite 22 Cyprio, inquiens, ex Georgio mu tatum, cum professionem in præparatione patriar chatus assumeret monasticam, nomen Gregorii in sederat. Tum vero ab imperatore declaratus patriarcha, dato illi pedo pastorali. Denique Ger manus, metropolita Heracleensis, paulo antea ordi natus, initiavit ipsum sacerdotio: et in celebri Palmarum festo, cooperante antis:ite Cozylez, et antistite Debrorum, patriarcham ordinavit. Annus 1283 insignitus currebat cyclo solis 4, littera Do minicali C, et aureo numero 11. Hinc sacrum Pascha incidit in diem 18 Aprilis: et Palmarum Dominica illuxerat die undecima ejusdem mensis. 11. Feria secunde hebdomadis quam A:axavfsi pov, Diarænesimam vocant, statim sequentis 'Avaoid aɩpov, diem Itesurrectionis, edictum imperiale pro mulgatur. Hebdomadam intellige, que diem Pa schatis subsequitur, sic appellatam ob renovationem generis humani per Christi resurrectionem. Vide Carolum Ducangium. Eo plura imperiali constitue bantur decreto. Synodus etiam convocabatur, teste Pachymere, capite 17, in Blachernis celebranda. 94 Deiparæ titulo sacra erat Blachernarum ades. Situm ejus inquirit ac statuit Ducangius in Constan tinopoli Christiana, libro iv, § 2, num. 6. In hae synodo gradu dejecti antistites, qui unioni Eccle siarum consenserant.

. non plerique clericorum.. statim expedire certum assensum, qui ad placıta quadam exigebatur, valuere: quidum etiam clare recusarunt, ut in his, altercationibus hora legitima sacri, ex præsanctificatis tali die celebrari solići, præterierit. Hæc anuo 1283 acciderunt feria quarta hebdomadæ majoris ante Pascha. Itaque ad annua insequentem 4284 pertinet Dominica Tyrine, cum sacer panis in pyxide corruptus repertus est. Hạc eadem est, quam nos Dominicam Quinquagesima vocamus ac prima jejunii quadragesimalis apud Græcos hebdomada. Consuetuin erat purro, tot in Dominica Tyrine consecrari oblationes, quot epuns erant, ut sequentibus hebdomadæ diebus missæ præsanctificatorum celebrarentur. Sacer ergo panis, qui corruptus in pyxide repertus fuit, una ex illis oblationibus credebatur, quæ anno superiore 1283 in pyxide relicta fuerat, feria quarta hebdomadæ majoris, præsanctificatorum missa prætermissa. Sacrum incidisse Pascha anno 1284 adnotavimus in diem 9 Aprilis: unde Dominica Tyrine illuxerat die 20 Februarii, currente littera Dominicali BA. Incunte mense Maio ejusdem anni 1283, sangui- majoris) supervenit mis gultas e cœlo destillasse perhibet Pachymeres, capite 18. In Orientem proficiscitur Augustus, motas ab Arsenianis turbas compositurus. Conve mere omnes Adramytii in Mœsia Asiatica, ubi cunctis ad victum in totam hiemem necessaria, large imperator providerat, ut ait Pachymneres, cap. 21. Synodus habita hoc in loco, assidente patriarcha Cyprio. Statis quavis hebdomade diebus, per to'am Quadragesimam perseveravit imperator. Conven tiones etiam cum episcopis per ignem habitæ Sab bato sancto, Paschæ vigilia. Hunc Possinus numerat annum 1283; sed annum insequentem 1284 evin cunt memorata facta, quæ acciderunt feria secunda hebdomadæ paschalis anni scilicet 1283, guite sanguinis e cœlo decidentes mense Maio, exacta Adramytii hiems tota, ibique plures habiti cum episcopis conventus per totam Quadragesimam. Conventionis ergo pactum de chartis in ignem inji ciendis ad experimentum, accidit Sabbato suncto anni 1284. Numerabat hic annus cyclum solis 5, et litteram Dominicalem BA, et aureum numerum 12, quibus Pascha in dlem 9 Aprilis confertur: dieque præcedente octava fuit Sabbatum sanctum. In urbem (Constantinpolim) reversus imperator, neutiquam indormiebat (ait historicus, capite 30}, negot o conciliandorum Ecclesiæ, qui se ab ea dis ciderant. Signa edita sunt varia, quibus imperator permotus vehementius Arsenianorum, et Josephita rum pacem urgebat. Jam vero cineres Arsenii, olim patriarche, regiam in urbem translati (capite 31); cladium etiam Christianorum initium in Syria Que deinceps acciderunt varia ac multiplicia pergit narrare Pachymeres. Andronicus olim Sar densis episcopus ignominiosissime ejicitur, veluti reus læsæ majestatis (capite 23); Cotaniza, mona chus ex latrone factus, Prusa fugit (capite 24); in occiduos tractus ab imperatore mittitur Tarcha niota protovestiarius cum exercitu (capite 25); c (capite 32); captam Tripolim, captamque Ptole classis Romana negligitur, ac sensim aboletur (capite 26); Michaelis principis, filii Joannis se bastocratoris ædes incense (capite 27). Tempus Rotal historicus: Hæc circa Decembris medium acta sunt. Quo vero id acciderit anno, ignotum mihi; simul enim colligit Fachymeres rerum eventus qui per tempora varia acciderunt, Insequente vicesimo octavo capite disserit ille de pane consecrato, qui corruptus in sacra pyxide re pertus est in Magna Ecclesia Constantinopolitana. Hæc prima sunt capitis verha: Hoc porro, ut ad intermissa me referam, tempore. Tempus istud sistere intra annum 1284 nullus dubito. Verba animadverte, quæ sequuntur: «Dominica illuxerat, proprio vocabulo dicta Tupivñs, Tyrine, a casei tune adhuc usu permisso: qua ritus consuetus vocabat sacerdotem 95 ad præparandas in sacva pyxide tot oblutiones consecrati panis, quot ad celebrandas juxta morem instantes liturgias ex præsanctificatis oportebat. Ubi ergo est, incruenti sacrificii peracta Junctione, aperta pyxis ad collocandos intra eain consecratos panes, inventa intus apparuit ex prææ sanctificatis oblatio, quam quis intuens, suspicare tur unam ex iis esse, quæ feria quarta hebdomadæ majoris cum offerri debuisset, oblata minime fuerat, at indicatum est superius, propter recessum eccle siasticorum ex ecclesia. › Superius caput 15 indi catur, ubi de inauguratione Cyprii patriarchæ agi tur. Hæc ili bəbentur: Ut quarta dies (hebdomadæ maidem refert Pachymeres, sequentium videlicet annorum prævertens clades. At Marino Sanuto, dicto Torsello, teste libre ut, parte xi, cap. 19, obsidium castri Margat sub Soldano Babylonio accidit anno 1285, die 27 Aprilis, ejusque amissio post mensem. Denique secundæ ab imperatore ce lebrantur nuptiæ cuin Irene, filia marchionis Mou tisferrati (capite 33). 96 Tum vero evocatus e Prusa Joannes Beccus cum sociis, Constantino Meliteniote, et Georgio Metochita, archidiaconis, ut fidei suæ rationem redderent. Indictum ergo colloquium in synodo ecclesiasticorum, quæ habita est in Triclinio Ale xiaco. Aderat patriarcha Gregorius. Alexandrinus quoque Athanasius, quod forte tunc agrolans, de cumbens in lectulo portatur. Ordo universus antisti tum convenit: nec clerici desunt, nec plerique mo nachorum, nec laicorum quique lectissimi. His præsidebut imperator, circum se habens summatum primores. In primis eminebal logotheta (Muzało). Hane synodum ad anni 1284 Maium mensem, ant Junium refert Possinus. Insequentem indicare an num videntur, quæ varia verum interposita me morat Pachymeres eventa. III. Præcipua colloquii capita refero, quæ pro cessionis dogma spectant, ex ejusdem Pachymeris capitulo 33 Gregorio patriarchæ, quid sentirent de dogmate percontanti archidiaconi reposuere ‹ Reperimus in scriptis authenticis, Spiritum san

Hanc doctrinam paucis, at luculentissimis de- & cinationum evidentia constringi se putarent al clarat verbis sanctus Thomas, in I dist. 12, quæst. 1, art. 3: • Si consideremus ipsum principium, scilicet potentiam spirativam (seu naturam divinam cum pr. prietate spirationis), cum in boc non dis tinguantur Pater, et Filius (sed sint unum), non potest dici spiralid esse a Patre mediante Filio (sed a Patre, et a Filio immediate procedit Spiritus sanctus). Si autem consideremus ipsos spirantes, qui distineti sunt, et secundum hoc præbent sup positum spirationi: sic est ibi mediatio, secundum quod est ibi ordo naturæ; quia Filius est ex Patre, et Spiritus sanctus simul a Patre et Filio. Paria sunt, quæ habentur ad 1: «Per hoc quod dicitur Spiritus sanctus procedere a Patre per Filium, designatur auctoritas in Patre respectu Filii: quia Filius habet a Patre, quod 99 spiret Spiritum sanctum. Ex hoc autem non ponitur mediatio ali qua, nisi ex parte suppositorum quæ distinguun tur per hoc, quod unum est ab alio; ratione cujus in uno est auctoritas respectu alterius. › Quid hæc vero Patri conferat auctoritas; quæ. uam etiam sit differentia inter processionem a Patre per Filium Spiritus sancti, ac inter fluvium per rivum promanantem a fonte; quinam demum vo cum usus apud Græcos: patefacit Aquinas omnia ibidem, art. 2, ad 3: ‹ Spiritus sanctus dicitur esse principaliter a Patre; quia in Patre est auctoritas spirationis, a quo etiam habet Filius virtutem spi rativam: et non propter aliquem ordinem, vel gradum prioritatis et posterioritatis Patris et Filii. Similiter etiam propter eamdem rationem dicitur proprie procedere a Patre: maxime cum hæc præ positio, a, apud Græcos notat relationem ad primam originem. Unde apud eos non dicitur quod lacus sit a rivo, sed a fonte: et inde est etiam, quod non concedunt, quod Spiritus sanctus sit a Filio, sed a Patre. Nihilominus tamen non est dicendum, quin etiam a Filio proprie (procedat, qui cum Patre est unum principium Spiritus sancti: non autem sic rivus, el fone sunt unum principium laci: › sed utique duo, quorum alterum pendet ab altero; ac distinctam, si qua est, efficientiam habent. Græcos ab Aquinate memoratos intellige sanctos Patres, aliosque catholici dogmatis vindices. affirmandum. hypostaticam proprietatem persona Patris esse originalem spirationem activam: concor dare cum eo nequiverunt consortium in spirando Filii cum Patre. Inde in frivolam vanæ distinctionis cavillatiunculam abstracti sunt, qua pernegant, idem esse processionem et exstantiam. Fatentur, procedere quidem Spiritum sanctum a Patre per Filium; dici tamen vetant, Spiritum per Filium exstare. 100 Transire spirationem activam fingunt per Filium, quasi per medium, et instrumentum inanime in nullo cooperans; ut ea ratione proce dens Spiritus intelligatur consequens quiddam ad Filium, sola cogitatione, cui nihil respondeat in re., Hinc vero demum processionem pro efficientia sumptam referebant ad missionem Spiritus saneti temporalem per donorum et charismatum conc.s sionem. Quod si cadem efficientia per Filium in:e] ligi etiam debeat æterna, hanc Cyprius Gregorius ita interpretabatur, ut novam hæresim inveheret, de qua inferius agendum est. Laudatum Becci testamentum diligentiore cura capite decimo ac postremo expendimus et illustramus. IV. Egerrime ferebat Augustus, congressum longe contra quam speraverat, accidisse. Joannem Beccum, sociosque excepit Cosmidii monasterium, sub fida habitos custodia. Idem est, ac monasterium sanctorum Cosma et Damiani, quod extra urbem ad freti littus exstabat. Ducangium consule in Cpoli Christiana § 15, num. 10. Sed illos demum, qua minis, qua blanditiis frustra tentatos, jubet imperator, nave deportari in arcem, a dextris in gredienti sinum Astacenum sítam, cui nomen a sancto Gregorio est. Gregorio Cypric patriarche provincia imponitur, ut Joannis Damasceni testimonia exponat, et conci liet in tomo, qui coram palamque in ecclesia le geretur. Graves in eo deprehensa difficultates. Ipsum refellit Beccus; Cypriumque reum agit noræ hæreseos, quæ postea Palamitica dicta est. Tomum corrigere abnuit Cyprius: plures tamen scribit libellos apologeticos. Sancti Joannis Damasceni mens diligentius exponitur. Sancti Thomæ Aqui natis de Damasceno judicium. Itemque de Theo doreto. Doctrinæ anacephalæosis contra Photii objectiones. 1. Adversarës suis (verba sunt Pachymeris lib. 1, cap. 1), acrem reliquit curam Beccus inquirendi, qua ratione in orthodoxum (ita sentiebat ille), explicari sensum posset Damasceni Patris dictum, ita ut neque Becci expositioni assentiri viderentur, et tamen ipsi suspiciones effugerent, quibus ipsorum doctrina, ex apparenti cum sententia tantæ auctoritatis conflictu, apud eruditos laborabat. ‹ Animadvertebant ipsi, non dici a Damasceno, theologiam explicante, procedere Spiritum ex Filio, sed per Filium et Ver bum. 101 Addebant etiam, sancti verba ibidem Hæc præcipua sunt, quæ circa dogmatis do ctrinam in colloquie discussa fuere. Testamenti, quod morti proximus anno 1298 condidit Beccus, partem aliquam hoc liceat loco exhibere, ut splen dide pateat adversantium Græcorum sententia de Spiritu sancto. Integrum Possinus refert in Obser vationibus ad libri tertii caput 29. ‹ In hoc hallu cinantur ii quibuscum mihi controversia, quod ipsis vi argumentorum ex authenticis Scripturarum et Patrum testimoniis depromptorum ineluctabili ver pressis, nulla ostendebatur via declinandi, quin fatenda esset, ac pro certo dogmate habendalegi sancti Spiritus ex Patre per Filium processio. Aliunde vero, cum pari theologicarum ex Scripturis ratio ex Filio autem Spiritum non dicimus. Hinc inferebant, præpositiones ex et per non esse æqui pollentes. re sua censebant, ut solo uterentur

sionem a Patre Filioque a Latinis assertam incu- que: vi verborum, quibus usus est Damasceluid, sabant insequebanturque Iconomachi. minimo sancti Spiritus denegari processionem etiam a Filio. Alia est Thomæ solutio, quæst. 10, De potentia, art. 4, ad. 24: ‹ Dicendum quod positio Nesto rianorum fuit, quod Spiritus sanctus non sit a Filio. Unde in quodam Symbolo Nestorianorum con demnato in prima Ephesina synodo dicitur sic Spiritum sanctum 110 neque Filium putamus, neque per Filium essentiam accepisse. Propter quod Cyrillus contra Nestorium in Epistola prædicta (Synodica ad Nestorium, a Thema memorata ad 15), posuit Spiritum sanctum esse a Filio. Theodoretus vero in quadam Epistola ad Joannem Antiochenum sic dicit: Spiritus sanctus non est ex Filio, aut per Filium habens substantiam: sed procedens quidem a Patre, Spiritus rero Filii, en quod et ei consubstantialis sit nominatus. Ilæc au tem verba Theodoretus prædictus imponit Cyrillo, tanquam ab eo dicta șint in epistola, quam að Joannem Antiochenum scripsit; licet in illa epi stola hoc non legatur, sed dicitur sic: Spiritus Dei Patris procedit quidem ex ipso: est autem et a Filio, non alienus secundum unius essentiæ ratio nem. Hanc autem Theodoreti sententiam secutus est postmodum Damascenus, quamvis dogmata ejusdem Theodoreti sint in quinta synodo con demnata. Unde in boc non est standum sententiæ Damasceni. › Denique I part., quæst. 36, art. 2, ad 3 ‹ Dicendum, quod Spiritum sanctum non proce dere a Filio, primo fuit a Nestorianis introductum, ut patet in quodam symbolo Nestorianorum dam nato in Ephesina synodo. Et hunc errorem secu tus fait Theodoretus Nestorianus, et plures post ipsum, inter quos fuit Damascenus: unde in hoc ejus sententiæ non est standum. Quamvis a quibusdam dicatur: quod Damascenus sicut non confitetur Spiritum sanctum nen esse a Filio, ita etiam non negat ex vi illorum verbo rum. › Minus æquus in Damascenum videtur Aquinas. Animadverte, vitam Aquinati eo tempore ducenti, quo pleraque sanctorum Patrum scripta adbuc latebant, nec videre, nec diligentius expendere Damasceni testimonia licuisse, quibus emanare Spiritus sanctus dicitur per Filium, et ex Filio ac Pater productor ejus per Filium, ipsumque semper habere se apud se, per Filium ex se proce dentem. Tam luculenta sententiæ nuspiam in Operibus Thomæ memorate inveniuntur: eoque Opusculi contra errores Græcorum in capite, ubi recensentur Patres qui Spiritum sanctum dixere a Patre procedere per Filium, afferuntur Cyrillus Alexandrinus, Basilius et Gregorius „Nyssenus, Damasceno prætermisso. Haud mirum fuerit ergo, ejusdem Damasceni doctrinain, quæ aliis quibus dam in locis minus accurate tradi videtur, su spoctam fuisse Aquinati. Pro eo tamen, quo pollebat ipse ingenii acumine, vidit, admonuit 111 VII. Cætera, quæ locis allatis ait ille, illu stranda sunt. Adnotat, posuisse Nestorianos, quod Spiritus sanctus non sit a Filio: id legi in quodum Nestorianorum symbolo: ac istud in Ephesina sy nodo condemnatum esse. Nestorianorum, quod me moratur, Symbolum protulit Ephesinis Patribus Charisius presbyter, et Philadelphiæ œconomus in Lydia legiturque actione 6 Ephesinæ synodi œch menicæ anno 431 celebratæ, sub titulo Exempli expositionis Symboli depravati. Hæc ibi habentur verba: Sed (Spiritum sanctum) nec Filium pula. mus, neque per Filium suam subsistentiam, ŭnapkiv habentem. Tribui Symbolum istud Nestorio, tan quam auctori, ab aliquibus assolet: verius Theodoro Mopsuesteno ab aliis; quod attamen Nestoriani aut instruendis in fide, aut ad fidem revertentibus tradebant. Contra Symbolum in Ephesina œcume nica synodo latum his verbis decretuin est, quod actione citata prostat: ‹ Simili etiam modo qui inventi fuerint vel episcopi, vel elerici, vet laici sive docere ca quæ continentur in oblata Exposi sione a Charisio presbytero De Unigeniti Filii, Dei Incarnatione, sive scelerata et perversa Nestoril dogmata, quæ et subnexa sunt, subjaceant senten tiæ sanctæ hujus et universalis synodi, › etc. Hocce decreto damnatos Aquinas intellexit, qui negarent, per Filium suam habere subsistentiam Spiritum sanctum. Idem censent Bellarminus, Leo Allatius, Garnerius, Petavius. Atqui decreti verba damnatos indicant errores de Unigeniti Filii Dei Incarnatione, non alios. Eo etiam tempore vigebant commenta Eunomii et Apollinarii: quorum iste gradus in Trinitate sla tuens, Filium minorem Patre, utpote ex isto natum eſſutiebat, et Spiritum sanctum minorem Filio, us pote ex isto aut per istum procreatum, ut inquie. bat ac ille Spiritum auferebat a Patre, uniceque tribuebat Unigenito, tum ipsum, cum Filium reji ciens inter creaturas, teste Basilio libro 11 Contra Eunomium, num. 34. Hinc vero de propositione illa, Spiritum sanctum habere per Filium subsisten tiam negante, silent Ephesini Patres: qui probe noverant, Symbolo inseri potuisse ad sensum reji ciendum Eunomii et Apollinarii. Constantinopolitani Patres, qui errorem impium anno 381 damnaverant, satius habuere Spiritum sanctum definire ex Patre procedentem: adeoque verum Deum docere, quemadmodum docuerant Nicæni Patres, Filium esse verum Deum ac Patri consubstantialem, utpote natum genitumque ex Patre. Non solum ex Patre procedentem, ut Spiri tum sanctum ostenderent verum Deum, sed etiam ex Filio ac per Filium, aut expressa locutione, aut verbis 112 æquipollentibus, Ecclesiæ Patres data occasione, catholico sensu longe diverso ab Eunomiano et Apollinaristico, docebant: idque

Dominum non in incerto reliquisse, profitebatur à enim Spiritum et Dei appellavit, et Christi. Non Hilarius, lib. 411 De Trinitate, num, 20. Anathe matismo nono inter alios, quos ex concilio Ale xandrino, auno 430, að Joannem miserat Cyrillus Alexandrinus, Spiritum sanctum docebat proprium Filii esse. Carpit hæc verba Theodoretus in Re prehensione duodecim Cyrilli anathematnın, seu in Epistola ad Joannem Autiochenum episcopum ● Proprium autem Filii Spiritum, inquiens, si qui dem ut ejusdem cum eo naturæ, et ex Patre pro redentem dixit, simul confitebimur, et tanquam piam suscipiemus vocem. Si vero tanquam ex Filio, uut per Filium exsistentíam habeat, hoc ut bla sphernum et impium reficiemus. › Errasse Theo doretum, aduetat sanetos Thomas, ac viri docti consentiunt quos laudavimus. Theodoretum arbitrantur alii, pro æstu quo la borabat Cyrillum earpendi, Cyrilli dietis imposuisse Eunomianum et Apollinaristicum sensum. Neque 'solum verba anathematismni vellicabat, verum etiam ejusdem anathematismi explanationem, in synodo Ephesina pronuntiatam: Etsi unigenitum Dei Verbum, inquiens, komo factum est, mansit la men Deus, omnia præter solam paternitatem cum Patre communia habens: Spiritumque sanctum, qui ex ipso est, ipsique essentialiter inest, proprium ha bens. Harc in ea douebat Explanatione Cyrillus contra Orientalium objecta: quibus hæreticum sensum aſſingebat Theodoretus nimiumı subiratus. Rem ita esse, ex ipso Theodoreto addiscimus in Epistola ad monasteria Blasphemat (inquiente), et sanctum Spiritum non ex Patre ipsum proce dere dicens secundum Domini vocem: sed ex Filio esse. Iste vero Apollinarii seminuni fructus est: propinquat vero Macedonii (et Eunomii), nialignæ culturæ. › Eunomianum ergo et Apollinari sticum sensum Cyrillo imponebat Theodoretus ipsumque hoe titulo refutabat, ac si sanctum Spi ritum ex Filio esse docuisset, non etiam ex Patre, Juiquam censuram verba allata elidunt, quibus idem Spiritus omnia dicitur præter solam paterni Hem vum Patre communia habere: ac innumera sunt in ejusdem Cyrilli operibus testimonia de Spiritu sancto a Patre procedente. nus quod, ut volunt hæretici exsecrandi, ex Deo per Fi-. lium creatus sit: sed quia est ejusdem eum Patre et Filio substantiæ: ex Patre quidem procedit juxta evangelicam doctrinam, ejus autem gratia iis qui digni sunt per Christum suppeditatur. Quo loco mi accurate disserentem fatemur Theodoretum pro temporis conditione, quo de Spiritus proces sione non agebatur: eoque præcipue mentem suam direxisse plane constat, ut Spiritum saa elum negaret a Filio factum, aut per Filium ba. bere exsistentiam juxta exsecrandam hæresim Eu nomii, Macedonii, Apollinarii, Spiritum sanctum creaturam creaturæ, hoc est ab ipso Filio creatum volentium, ut ait Augustinus, libro De hæredibus, in Arianis. Alia demum Theodoreti afferuntur verba in Ex positione primæ ad Corinthios Epistolæ, capite m, † 12: Dei nomen in nomen Patris commutat ad ex cludendam processionem a Filio: sed ipse, qui a Patre procedit, Spiritus occulta mysteria nos docuit. Hæc non habentur verba in editione Garnerii, ubi sic legimus: Ostendit Spiritum sanctum non esse verum crealarum partem: sed suam habere a Deo substantiam... Sed ipse, qui a Patre procedit, etc. Theodoretum ergo aperte Spiritus processionem ab utroque negasse, nondum constat. Ilunc denique redarguit Aquinas, ac si verba quædam Cyrillo affinxerit, veluti ab ipso scripta, cum alia scripserit longe diversa. In Epistola ad Joannem Antiochenum Theodoretus ait, se perle gisse Egyptiacas litteras, a Cyrillo datas: in eis que dictum inveniri, Spiritum sanctum non ez Filio, aut per Filium exstantiam habere; sed a Pa tre procedere, propriumque Filii dici, quia consub stantialis est, this ejusdem Cyrilli in Epistola ad Joannem per Paulum Emesæ episcopum missø, paria non sunt, quæ verba leguntur: Non enim Patres ipsi locuti sunt (inquit ille), sed ipse Spiri tus Dei, et Patris. Qui procedit quidem ex ipso nec ob id tamen secundum essentiæ rationem alie nus est a Filio. Fatebatur Cyrillus, procedere Spi ritum a Patre: diserte non expressit processionem ejus a Filio: sed ipsum tamen profitetur non alic num a Filio. Hæc ita referebat Theodoretus, ac si Cyrillus, ut iniret denique pacem, 114 negaret processionem Spiritus ex Filio aut per Filium quod intellige juita delirium, quod ipsi affinxerat, ab Eunomio, et Macedonio, et Apollinario excogi tatum. Hanc inter eos unam agitatam fuisse con troversiam, non aliam, verisimillimum est. Quo nihilominus hæretico sensu, quem voces per Fi lium objicere menti poterant, non obstante, neque obstante,facta Cyrillo reprehensione per Theodo retum, Spiritum sanotum confiteri Græci maxime Patres perrexerunt, ex Patre procedere per Filium quemadmodum etiam Latini ex Patre ipsum, et ex Filio procedentem docebant. Vocemi per adhibuere Græci, ut spirativæ virtutis unitas, quæ Patri inest Intra limites istos non stetisse Theodoretum, sed Spiritus processionem ex Filio, sive per Fi lium omnino negasse, viri docti colligere sibi vi dentur ex codem in Epistola ad monasteria testi monio, quod ita in aliquibus codicibus scriptum legitur: Blasphemat et in Spiritum sanctum, dum non ex Putre solo illum asserit procedere. Sed ista caret exclusione, solo, eadem epistola a 113 Gar nerio vulgata in Aactario ad librum Epistolarum Theodoreti, et ejusdem fragmentum epistolæ in synodo v œcumenica collatione 5. Contra fidem ipsins Theodoreti opponi etiam verba solent, quæ habentur in Expositione Epi stoke ad Romanos, cap. 8, num. 11: Docuit nos in his verbis unam divinitatis naturam; sancium

quoque procederet Spiritus sanctus. a se, et Filio communicata a Patre, adeoque unitas à solo; si ab illo non acciperet Filius, ut að illo principii aut causæ, maxime innotesceret. În usu præpositionis ea Latiui steterunt, pro certo haben tes: quod sicut Pater et Filius unus est Deus, et ad creaturam relative unus creator, et unus Dominus, (ut ait Augustinus, libro v De Trinitate, cap. 14,) sic rebative ad Spiritum sanctum unum principium ad creaturam vero Pater, et Filius, et Spiritus unum principium, sicut unus Creator, et unus Do minus. VIII. Oƒeræ dispendium non fuerit, catholicam integrain doctrinam, quam tributam in partes hac tenus explanavimus, compendio simul collectai postremo loco exhibere. In lucro fuerit, si su}}) mзin hanc objectis iis accommodemus quivus victoriam altera sæculi noni parte contra Latinos nimia præfidenția sibi Photius pollicebatur. Id vero cuin egerit luculentissime Joannes Beccus in cratione de unione Ecclesiarum, a num. 36, ejus verba refutationesque satins fuerit exscribere. Id opponit ille in epistola 2, in editione Ri chardi Montacutii: Si simplex Spiritus est, ex Pa tre vero et Filio procedit; omnino hi una persona reputabuntur, indeque contractio Sabelliana, aut po tius Semi-Sabelliana introducetur. ‹ Scimus com muni sententia nostræ Ecclesiæ, (reponit Beccus), dici Spiritum ex Patre et Filio progredi, profundi, provenire: et illius simplicitatem conservari, nul lamque inde Patris et Filii contractionem insi nuari. Aperta hæc est demonstratio, quod tibi absurdum videtur non sequi, si ex Patre et Filio Romani procedere tradant. › Pater, et Filius, la metsi duæ personæ, una potiuntur virtute spi. randi: unde unum sunt Spiritus sancti simplicis simi principium. Quo etiam modo Pater, et Filius, et Spiritus sanctus unum sunt cujusque effectus ad extra principium ob unitatem virtutis et polen tia. Si ex Patre, et Filio procedit Spiritus san ctus: duplex omnino erit, et compositus. ‹ Quid hic ais, mi homo?... Etiamsi 115 ille ex Patre, et Filio exsistat naturaliter, et essentialiter, et in hypostasi, propriam tamen simplicitatem non a mittit,» Est enim essentialiter simplex: ac præ terea ex duabus personis, quæ nonnisi unum prin- ₺ e pimm sunt, simplex ejus hypostasis procedit. Si ad dno principia refertur Spiritus sanctus ubi erit tantumdem decantatus unus principatus? cât ubi Italos deprehenditur, duo asserens in beata Triade principia? Id non ostendeus, palam innotescis odio et non veritate ratiocinans et concludens. › Quid utique inconsideratius, cum palam Latini Patres profiteantur, a Patre esse, cl sna omnia habere Filium: et hoc ipsum a Patre accipere, ut ab eo perinde ac a fatre, procedat Sp ritus sanctus. Tum primum principium, turm prima causa, tum Monarcha nou esset Pater apud Latinos, si ab illo non procederet Filius; si ab illo non procederet Spiritus sanctus, sed a Fitio Si producit Spiritum Pater, producit vero illum et Filius; erit Pater et contiguus productor Spiritus, et longinquus propter illius ex Filio pro ductionem. An in aliis quoque, quæ tua Ecclesia palam confitetur? Nam si contiguas et longinquas productiones confingit, quia Latinus dicit, Spiri tum ex Patre et Filio produci: jam tibi commo dum fuerit, et contignas, et longinquas profusio nes, emissiones, et suppeditationes comminisci, quod ista omnia ex Patre, et Filio asserantur. › In pro cessione Spiritus sancti ab utroque, nulla est vir tutis mediatio, sed suppositorum. Si ex Patre processio Spiritus sancti perfecta est: supervacanea igitur ex Filio. Quid respon debis interrogantibus, si ex Patre Spiritus sancti suppeditatio perfecta est; supervacanea igitur erit ex Filio. Verumtamen et perfectam esse ex Patre Spiritus sancti suppeditationem, et nihilominus non supervacaneam ex Filio, propter perfectionem quam ex Patre habet, indubitatum est., Perfecta est, et perfectissima processio Spiritus sancti a Patre: sed usque adeo inde non abjudicanda est et processio ejusdem a Filio, ut inde potius con firmetur. Nam ex Scripturis, et ex Græcis Patri bus, omnia Patris communia Filio sunt, præter privilegium ingeniti, et generandi Filii. At pro cessio Spiritus sancti et ab ingenito differt, et a Flii generatione. Filio ergo communis esse de buit. Annon esset perfecta creatio orbis, quæ Patre solo proficisceretur? Eccur ergo tribuitur et F∙lio, et Spiritui sancto? Nempe communis tribus divinis hypostasibus sunt omnia præter paternita tem, et filiationem qua a Patre est Filius, et pro cessionem 116 qua Spiritus sanctus a Patre est, et a Filio; qui communia omnia cum Patre habet præter paternitatem. . Si producit quidem et Filius, Spiritus vero pro ductione viduatur; tennioris esset facultatis, quam Filius. Sed neque Spiritus mittit, ac effundit aut seipsum, aut alium Spiritum, quemadmodum Spiri tum mittere ac effundere dicitur Filius. Erit ergo ille propterea tenuioris facultatis, ac Filius?, Uno verbo, tota divina fecunditas ad intra quodam modo in Spiritm sancto expletur. Missionem vero a Becco memoratow intellige proprie dictum. Si eamdem Spiritus productionem habet fi lius, atque Pa er; communis horum fuerit productio nis proprictas. Et quomodo commune erit proprie tas? ‹ Ego porro dico: quanam ratione maxime absurdum tibi videtur, esse aliquod commune Patri et Filio, proprie in ipsis solis consideratum, quod non sit commune Spiritui? Est etenim com mune Patri et filio, quod Spiritui commune nou est. Et quod non unius, sed duarum personarum hoc est commune dicitur et est: quod vero pro prie in illis consideratur, et illius particeps Spiri tus non es', dicitur eorum proprietas, ut eo dis

juxta canones ordinatus patriarcha, et legitimus De utroque, Sancti Andreæ monasterio, ac vicino saccrotum princeps, disjunctas Ecclesiæ partes redigere in unum ac coagmentare poterit. Eveniat id utinam, miserationibus magui Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi exorati, purissimæ Dominæ no stræ Virginis et Dei Matris, ac omnium sanctorum precibus. ▸ Libellus erat propria patriarchæ manu exara tus nulla vero firmatus subscriptione ejus. Id pri mum est, quod ibidem reprehendit Pachynier: s. Cum præterea nihil alleget aliud Cyprius, cur cedendum loco putaret, nisi spem conciliande isto modo dissidentium pacis (alia reprehensionis capita prodit historicus), relinquebat sibi astute jus ad sedem integrum, si (quod omnino futurum opinaba tur), post suum discessum certamina factionum non quievissent. Quidni enim, qui diserte professus esset, haud se renuntiare sacerdotio, quo nulla meruisset culpa privari, legitimum sibi patere ad sedem redi tum contenderet? At imperator, et maxime tune cuncta miscens Thcoleptus, abdicationis libe! lum, qualis erat cumque, pro sufficientissimo ac cepere. Verba illa animadvertenda sunt, Ezo Exte for xal mpòs, annum jam sextum, et quod excurrit. Patriarchalen Gregorium conscendisse thronum anno 1283, mense Martio, initiatumque sacra or natione eodem anno, dieque undecima Aprilis, Palmarum Dominica, adnotavimus capite 7, num. 1. Sexus ergo sedis ejus annus complementum ha buit Martio, aut Aprili mense anni 1289. Adhuc 126 supra sextum annum excurrente tem; ore, sede sua potiebatur Gregorius: ipsumque mense Maio ejusdem anni 1289 de sua abdicatione tracta tum habuisse, certissimos nos reddit ejus episto la, quam num. 3 descripsimus. Itaque aut cadente eodem mense Maio, aut ineunte seu labente Ju nio potuit abdicationis libellum dedisse Grego rius. Petrus Possinus, libro chronologico in Observationibus, capite 2, num. 5, calculis suis institutis ait: Abdicationem ejus in annum Chri sti 1289, post medium Aprilem conferri oportere. Imo mense integro Aprili, ac Maii parte, sedem tenuisse illum patriarchalem, evincit Epistola num. 5 descripta. Ponamus ergo licet (sequitur Possinus), abdicationem Cyprii, et secessum ejus in monasterium Aristine, mense Maio aut Junio anni modo memorati a Christo nato 1289 acci disse. Id accidere potuisse, inquio ego: ne que tamen posteriorem alium mensem cerlo rejici posse, satis patefacient, quæ mox dicenda sunt. VI. Libello abdicationis dato, se abdidit Cyprius in monasteriolum Aristina, contiguum monasterio Sancti Andrea in Crisi, vicinium in talis delectu loci sequens protovestiariæ Raulæræ, in eo Sancti Andreæ monasterio degentis: a qua Gregorius be nigne forcbatur, large de suo subministrante quæ illi opus erant. Hæc Pachymeres narrat capite 10. monasteriolo Aristine, agit Ducangius in Constan tinopoli Christiana, libro iv, sect. 5, num. 5, et se ctione 7, num. 8. Ad Raulænam protovestiarissam plures in codice nostro exstant a Gregorio Cyprio datæ Epistolæ. His defunctus curis, semel ac iterum, pla ricsque conventus indicebat imperator, in quibus multorum conatus adhibitus est, irrito voto, ad correctionem Tomi a Gregorio editi. Dicta recole capite superiore, num. 4. Factiones in duas Arse niani discissi tumultuabantur: eorumque con cordia synodis frequentibus collectis procurabatur ● Instabant illi, ut declaratio fieret, Josephum nec verum, nec legitimum fuisse patriarcham. Postu labant præterea, damnari dogma Ecclesiæ, quo sanctus Spiritus ex Patre per Filium procedere affirmatur. › Alia petebant plura, perplexitatem inextricabilem præferentia, summamque difliculta tem. Dimissi rejectique sunt. De novi patriarchæ electione agebatur. Tres communibus electi suf fragiis, quorum unus cæteris præferretur. Augu sto placebat Athanasius, monachus in Monte Gano, qui tunc diversabatur Constantinopoli. An nuit ille, vocationemque admisit. Varia sparsa in vulgus, quæ hine in vituperium de ipso, illinc in laudein dicebantur. Hæc omnia serio expensa. Promotus ille denique 127 ab Andronico in pa triarcha, se pedes contulit ad divinum templum die decima quarta Octobris: ac paulo post est ordina tus. Hæc narrat omnia Pachymeres capitibus 11, 12, 15, 14 et 15. In his altercationibus disquisi tionibusque Possinus loco citato adnotat, duo tresve menses fluere debuisse. Viri docti animad versionem admittere liceat: qua tamen id confi citur omnino, Cyprii Gregorii abdicationem non ita cum Maio Mense aut Junio illigari debere, ut ad ipsum Junium desinentem, aut ineuntem Julium referri non queat. Abdicationis mensem delinire tamen non licet. Diutius vivere Cyprio datum non est: Languere kamque dierum multorum exhaustus, verbis utor Pachymeris capite 17, et ut quidam aiebant, ægritudine animi confectus, quod ex olim tam ho norato, tum se hodie contemptum cerneret; paulo post vivere desiit. Infirmam gravemque sui cor poris habitudinem testatur ipse in Vita sua. Vide notain 32. Errores Græcorum varii de processione Spiritus san cli simul colliguntur: ac primo, Spiritum san clum per Filium non procedere ex Patre. Aiebant alii, in ejusdem Spiritus processione ex Patre instrumentale ministerium præbere Filium. Præ positioni per, originis ordinem, ac omnem effi cientiam quidam denegantes, procedere sanctum Spiritum per Filium, perinde esse affirmabant uc procedere cum Filio: Gabriel Severus refutatur. Efficientiam Gregorius Cyprius præpositioni resti tuens, eum referebat ad quamdam Spiritus sancti aternam exsplendescentiam, a Deitate distinctam.

nim si cum Filio procedit Spiritus sanctus, Beri nequit, ut Filius quoque procedens non sit, et di catur: veluti si quis Filium generari cum Spiritu diceret, Spiritum ipsum generari et intelligi et dici confirmaret. › Vim præpositionum duarum, & per, et ¿½ vel ix ex, amplissime declarat Petavius citato libro vit, capite 17, a num. 2. per Filium, et ex Filio exsistentiam habere, quia ▲ maximum: scilicet Filium quoque procedere. Ete nullam in Filio vim fatebatur activam ad exstan tiam Spiritus sancti: sed hunc tamen ex Filio esse, et per Filium aiebat, quia Filius 130 instrumen tale quoddam in ejusdem processione ministerium præbere dicebatur, ac si per ipsum virtus spirativa Patris transiret. Hoc illud Ecclesiæ dogma, imo commentum iniquum, mihi videtur, quod Pachy meres in processione æterna ac substantiali sancti Spiritus per Filium cum aliis Græcis fortasse lene bat: unde Arsenianis adversum præbet sese, qui processionem ejus ex Patre per Filium abolendam postulaverant. In hac hæresi non stetit Cyprius Gregorius aliamque excogitatam ab eo, ut quo quomodo testimonium Damasceni exponeret, suis que fucum faceret, dictum jam est, et adhuc infra dicendum. Utut vero homonymia sit in vocabulo procedendi, similibusque, nec eadem notione perpetuo suman tur illa; ubicunque tamen de Spiritu dicuntur, quando ad Filium idem Spiritus refertur, minime significant aliud, quam cum ipse ad Patrem com paratur. Etenim pleraque antiquorum Patrum alle gavimus testimonia, ac multo plura præsto forent in quibus expressum est, Spiritum sanctum esse a Filio, et prodire per ipsum; vel ab utroque pro cedere Patre et Filio; vel substantialiter ex ambo bus esse, id est ex Patre per Filium profundi. Pe tavium consule libro vi De Trinitate, capite 18 num. 5. 1. Eadem verba, per Filium, ad æternam ac substantialem sancti Spiritus referentes proces sionem, ita nonnullis ea intelligere placuit ac si idem denotarent, atque simul, seu una simul cum Filio. Errantibus hisce Cyprius ipse Gregorius opposuit sese in Apologia, quam recensuimus ca pite 8, num. 4. interpretationem evincit commen titiam Joannes Beccus libro iv, ad Constantinum num. 4. ‹ Namque si per Filium procedere Spiri tum sanctum, idem sit ac simul cum Filio pro cedere ipsum a Patre; qua ratione in illius pro cessione Filius partes habet?... Quænam artis grammatica curiosa indagatio (firmaverit) earuin præpositionum transumptionem? Nullum hujusce rei apud profanos reperiri poterit unquam exem plum sed nec apud nos, qui diviniorem philoso phiam colimus, ullus est qui loco illius, cum, præ. positionem per accipi tradat; quemadmodum (e contra) ex, et per apud Basilium, Cyrillum, et Gregorium Nyssenum, magnos quidem viros, mu Auam unius pro alia acceptionem invenies. Id vero concedatur: (in catholicum dogma nihilominus concedere adversarios oportet). Namque dictio, Productor per Verbum, cujus divinus Damascenus auctor es!, causam hac ratione cum Filio Patrem comprobat adeoque comprobaverit Patris, et Filii unionem in causa Spiritus. Hinc vero (prædicta 131 non admissa Patris, et Filii unione in causa Spiritus sancti), absurdum sequeretur omnium Ad hunc redigi locum potest Gabrielis Severi Philadelphiensis objectio, qn e prætermittenda non est. Si per præpositio (inquit) eamdem vim et significatum haberet in divinis personis, quam habet er, diceretur Spiritus sanctus per Patrem, et ex Filio procedere: sed hoc nunquam apparvit, neque auditum est, neque a divina Scriptura, ne que a sanctis Patribns. Propterea per, præpositio in divimis personis non habet eumdem significatum, et vires quas habet præposito ex; sed magna est earum differentia. Ex Josepho Briennio desuin pta hæc sunt in oratione 10 de Trinitate. Lucu lentissime objectionem convellit Leo Allatius in Vindiciis Ephesinæ synodi, capite 64. Hæc profero pauca. Ac primo prepositionem per locum habere in Patre et Filio, ac utriusque vim activam, aut efficientiam significare, cæteris antiquis Patribus brevitatis causa omissis, discr tissime docet Cyrillus Alexandrinus, libro k in Joannis Evangelium, capite v; ad illa verba, Om nia per ipsum, di' aúroū, facta sunt, sic ait C‹ Quod si existiment iHud &ɩ' où, per quem, de Fi tio dictum, substantiam ejus de æqualitate et ua turali similitudine cum Patre deficere; ita ut nef nister sit potius, quam creator: ad se redeant insani, et in medium prodeant nobis responsari, quidnam de ipso Patre tandem cogitaturi simus, el quemnam ipsum suspicaturi; cuin pateat verbe illa, per quem, ipsi etiam (Patrij a Scriptora divina accommodari. Fidelis enim Deus (inquit I Cor. 1), dɩ où, per quem vocati estis in societatem Filii ejus. Et (ad Ephes. 1.) dɩ Beǹuato; Beņū, per volunia tem ejus. Et (ad Galat. 1v) Itaque jam non est ser rus, sed filius: quod si filius, et hæres di Bɛoū, per Deum. Omnia quippe hæc referuntur ad per sonam Dei ac Patris; neque sane eo dementia quisquam venerit, ut ministrationis nomen el rem etiam de ipsa Dei et Patris majestate consen tance dici velit; ex eo quod etiam illud, per quem, dɩ o5, de ipso dictum est: ‹ Vides particulam per (verba sunt Allatii), Deo Patri, et non tantum Fi lio attributam: neque ideo a naturali dignitate Patrem decidere. Dicet 132 Severns, hæc de ope rationibus ad extra pronuntiari. Quid tum? Ergone tum Pater amittit, ut sit prima et absque principio causa rerum, adeo ut non possit de illo affirmari, ex Deo, et ex Patre? Minime gentium. Nam cliam tum illi non minus convenit præpositio, ex. Illud tantum concluditur, in divinis personis eumdem habere significatum, et eamdem vim, ambas kasce præpo sitiones ex et per.

mortuos. Et in Spiritum sanctum, sanctum Eccle siam, remissionem peccatorum, carnis resurrectio nem. Nonnullis aucto additamentis utebatur Symbolo Ecclesia Aquileiensis. Posteris illud servavit Rufl nus in ejusdem Symboli Expositione.. Credo in Deum Patrem omnipotentem, invisibilem, et impas sibilem. Et in Christum Jesum, unicum Filium ejus, Dominum nostrum. Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine. Crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus, descendit in inferna. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit in cœlos, sedet ad dexteram Patris. Inde venturus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum; sanciam leos, quive alii cum ipso erant Græci antistites, Sym- dexteram Patris. Inde venturus judicare vivos et bolum alta voce, semel ac iterum), coram palamque recitantes inter missarum solemnia cum illis voci bus, qui a Patre Filioque procedit. Hujusce addita menti historiam texere, ejusdemque ab omni labe immunitatem demonstrare, vanumque inde sump tum scissionis prætextum evincere operæ pretium est, cbronologica rerum serie diligentissime serva ta. Laudati Becci sententiam præmitto: Cate rum interea scio (inquientis oratione 2, de injusta sui depositione num. 6) nonnullos additionem in Symbolo culpæ obnoxiam facere; non quod pieta tis puritatem commaculet: sed quod utcunque facta sit, gravem peperit et periculosam offensio nem. Et si quis altius curiosiusque res perpendet, additionem hanc nunquam offensionis causam origi- Ecclesiam, remissionem peccatorum; hujus carnis nemque fuisse: sed inter alias, atque alias ex tem pore varietatum atque eventuum causas offensio num, alio atque alio tempore, et variis rerum ersibus et perturbationibus enatas, hanc quoque additionem, veluti simultatis abortum, temere projectam reperiet. Rem ipsam aggredior. 11. Commune illud occurrit Symbolum, dictum apostolorum, quo uno ante synodum Nicænam ute batur catholica Ecclesia in Occidente et Oriente Intemeratum illud, ut ab initio prodiit, ac nulla tametsi rectam fidem explicante auctum voce, að sæcula plura servavit Romana Ecclesia. Illud est Credo in Deum Patrem omnipotentem. Et in Chri stum Jesum, unicum Filium ejus, Dominum nostrum. Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine. Crucifixus sub Pontio Pilato, et sepultus. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit in cœlos, sedet ud dexteram Patris. Inde venturus est judicare vivos, et mortuos. Et in Spiritum sanctum, sanctam Eccle siam, remissionem peccatorum, carnis resurrectio nem. Cum Symbolo Ecclesiæ Aquileiensis et Orien tali communi comparatum a Rufino dabimus infra cum animadversionibus. Pari formula utebantur aliæ in Italia Ecclesiæ. Ravennatensem profert Petrus Chrysologus in ser monibus quos habuit in Symbolum apostoloruin Credo in Deum Patrem omnipotentem. Et in Jesum Christum, Filium ejus unicum, Dominum nostrum Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine. Qui sub Pontio Pilato crucifixus est, et sepultus. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit in cælos, sedet ad dexteram Patris. Inde venturus est judicare vivos, 142 et mortuos. Credo in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam, et remissionem peccatorum, car nis resurrectionem, vitam æternam. Postremas duas voces adjunctas vides. Hisce minutam Ecclesiæ suæ formulam exhibet Maximus Taurinensis episco pus Homilia in traditione Symboli; nempe: Credo in Deum Patrem omnipotentem. Et in Jesum Chri stam, Filium ejus unicum, Dominum nostrum. Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine.' Sub Fontio Pilato crucifixus est, et sepultus. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit in cœlum, sedet ad resurrectionem. Addimenta Aquileiensia tria patent. Rufini animadversiones accipe. Ait pri mum: Additur, invisibilem et impassibilem. Quippe sciendum est, apud nos (et Orientales) addita esse verba illa, hæreseos causa Sabellii: illius profecto, quæ a nostris Putripassiana dicitur; id est quæ Pa trem ipsum vel ex Virgine natum dicit, et visibilem factum, vel passum affirmat in curne. Ut ergo talis excluderetur impietas de Patre, videntur hæc addi disse majores: et invisibilcm Patrem, atque impassi bilem dixisse. Alia est doctissimi viri animadver sio In Ecclesiæ Romanæ Symbolo non haberi additum: Descendit ad inferna, sed neque in Orien tis Ecclesiis haberi hunc sermonem: vim tamen verbi videri esse in eo, quod sepultus dicitur. Adnotat de mum: Satis cauta et provida adjectione fidem Symboli ab Ecclesia Aquileiensi doceri; quæ in eo quod a cæteris traditur, Carnis resurrectionem, uno addito pronomine tradit: Hujus carnis resurrectio nem. Hisce tribus de additamentis ampliora scri psimus in nostris Aquileiensis Ecclesiae, Monu mentis, cap. vit, num. 4. In eadem Symboli Expositione abs Rufino adorna ta, quæ prostat inter opera sancti Cypriani, a Ste phano Baluzio, et uno ex monachis congregationis Saneti Mauri edita, alio diverso verba quædam effe runtur modo: videlicet, Credo in Deo Patre omnipoten te 143 et in Christo Jesu, unico Filio ejus, Domino nostro et in Spiritu sancto. Ad ca verba: In Deo Patre omnipotente, nota appingitur: • Sic tres Mas. codices cum (editionibus) Rembolti, Erasmi, et Morelii et sic in sequentibus articulis, et in Jesu Christo, etc. Pamelius his in locis accusativum posuit, tum quia sic invenit in Frobeniana, et in aliis duabus vetustis editionibus: tum quia sic habent tria apud Hieronymum Symbola, et sic ipse Hieronymus in Dialogo adversus Luciferianos, uno loco excepto sic etiam ubique Augustinus. Verum Pamelii rationes probant illud quidem in plerisque Symbolis dici solere, Credo in Deum at minime probant, sic etiam exstitisse in Sym bolo Ecclesiae Aquileiensis. Quin etiam quo usita tior erat accusativus in Symbolis, co minus proba

nosse Deum Patrem, eumdem Filium Christum, eumdem Spiritum sanctum...; sciat quisquis hoc opponendum putat, primum non esse nobis, et schismaticis unam Symboli legem, neque eandem interrogationem. Nam cum dicunt, Credis remis sionem peccatorum, et vitam æternam per sanctam Ecclesiam, mentiuntur in interrogatione, quando non habeant Ecclesiam. Eadem scribit in epi stola 70 his verbis: Nam cum dicimus, -Credis in vitum æternam, et remissionem peccatorum per sanctam Ecclesiam.... Additione vitæ æternæ care bat Symbolum Romanum. Hine Rufinus ait, sermo qui Resurrectionem carnis pronuntial, sum mam tolius perfectionis succincta brevitate conclu dere. Ipsius vero Resurrectionis clariorem verbis illis, Vitæ æternæ, expositionem afferri, docet Augustinus in sermone, seu libro 1 De Symbole ad catechumenos, num. 16: Ne carnis resurrectio nem futuram, inquiens, putet aliquis, quomodo Lazari; ut sciamus non sic esse, additum fuit: In vitam æternam. Quo loco animadverte præposi tionem, in, aliquibus in Ecclesiis perinde divinis personis affixam, ac cæteris articulis. nem, bile est librarios vel incuria, vel de industria eodem Symbolo quo et nos baptizare, eumdem ablativum in hoc. Symbolo posuisse. At minime mirum si, cum reperirent ablativum, novitate of fensi, accusativum inseruerint. Quamobrem codi ces, in quibus legitur, Credo in Deo, etc., et in Christo, etc., et in Spiritu sancto, videntur mihi accuratius consuetudinem Ecclesiæ Aquileiensis retinere, quam qui accusativum usurpant. Hæc autem Symboli pronuntiandi ratio non videtur ab hac Ecclesia ascita sine consilio fuisse: sed ut trium personarum divinarum clarior esset distin ctio ab articulis sequentibus, sanctam Ecclesiam, etc. › Vereor, ne quam invehit diligentissimus adnotator, Symbolí pronuntiandi ratio in Ecclesia Aquileiensi unquam viguerit. Clariorem trium personarum divinarum distinctionem ab aliis ar ticulis alio ex capite Rufinus desumit ibidem, num. 36: › Sanctam Ecclesiam, remissionem pec catorum, hujus carnis resurrectionem. Non dixit In sanctam Ecclesiam, nec in remissionem peccato rum, nec in carnis resurrectionem. Si enim addi disset in præpositionem, una eademque vis fuis set cum superioribus. Nunc autem in illis quidem vocabulis, ubi de divinitate fides ordinatur: in Deo Patre dicitur, et in Jesu Christo Filio ejus, et in Spiritu sancto; in cæteris vero ubi non, de di vinitate, sed de creaturis ac mysteriis sermo est, in præpositio non additur, ut dicatur in sanctam Ecclesiam, sed sanctam Ecclesiam credendam esse, non ut in Deum, sed ut Ecclesiam Deo congrega tam: et remissionem peccatorum credendam esse, non in remissionem peccatorum: et resurrectionem carnis, non in resurrectionem carnis. Ilac itaque pra positionis syllaba Creator a creaturis secerni tur, et divina separantur ab humanis. › llæc po tissima Ruâini ratio, quam solam affert ipse, locum habes, tametsi Divinæ persone, accusativo usur-, pato casu, pronuntientur. Integrum Africanum Symbolum, pluribus au ctum vocibus, quod suo vigebat tempore, idem Augustinus profert in sermone 212, ac tribus insequentibus quos habuit in Traditione Symboli, itemque libro De fide et Symbolo, ac sermone de Symbolo ad catechumenos. Illud est: Crèdo in Deum Patrem omnipotentem. Et in Jesum Chri stum, Filium ejus unicum, Dominum nostrum. Qui conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria Virgine. Passus 145 est sub Pontio Pilato, cruci fixus, mortuus, et sepultus. Tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit in cœlum, sedet ad dexteram Patris. Inde venturus judicare vivos, et mortuos. Et in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam, Remissionem peccatorum, Carnis resurrectioner, Vitam æternam. › Quinque adjectæ voces enume 144 Interim additamenta Aquileiensia (quod ad rem nostram maxime pertinet) postulavit nemo de crimine. Litem adversum ea moverunt nullam, quæ aliæ Ecclesiæ non eadem amplexabantur neque ipsa demum Ecclesia Romana, cujus se Aquileiensis profitebatur filiam, rejicienda præ scripsit. Cur enim unitas violanda foret, cum una ɓ eademque esset fides omnium, etsi eam alii atque alii paucis aut pluribus vocibus efferrent? Erant quippe clariores duntaxat communis rectæ fidei declarationes; quæ necessariæ alicubi visæ fue rant, ut communi Symbolo insererentur, ad sur gentes pro tempore bæreses procul abigendas a meute Christifidelium. Eodem in Africana Eccle sia consilio simpliciores viguisse prinum, auctio resque postea in usu positas esse Symbolorum formulas, addiscimus ex Cypriano et Augustino. Ille in epistola ad Magnum, 69 in editione Oxo niensi, et juxta Pamelium 76, hæc habet: ‹ Si aliquis illud opponit, et dicat: Eamdem Novatia kum legem tenere, quam Ecclesia catholica tenet, rantur. Veterem Hispanicarum Ecclesiarum Symboli for mulai, quam majores tradiderant, recitant Ethe rius episcopus Uxamensis, et Beatus presbyter ejus, libro 1, Adversus Elipandum archiepiscopum Tole tanum, auno Christi 785 confecto: ‹ Surgamus ergo cum ipsis apostolis, et fidei nostræ Symbo lum, quod tradiderunt nobis brevi compendio, re citemus….. Credo in Deum Patrem omnipotentem. Et in Jesum Christum, Filium ejus anicum, Deum, et Dominum nostrum. Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Virgine. Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, et sepultus. Descendit ad inferna. Tertia die resurrexit vivus a mortuis. Ascendit ad cœlos, sedet ad dexteram Dei Patris omnipotentis. Inde venturus est judicare vivos, et mortuos. Credo in Spiritum sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, remissionem omnium peccatorum, carnis resurre ctionem, et vitain æternam. Amen.» Ecclesiam

pœnitentiæ, in remissionem peccatorum. Et in unam Quemadmodum vero adjectas hujusmodi voces sanctam catholicam Ecclesiam. Et in carnis resurre cliorem, et in vitam æternam. Sumptam formulam istam putat Casimirus Oudinus, De scriptoribus ecclesiasticis, tomo 1, ex Symbolo, quod anno 381 adoptarunt Constantinopolitani Patres. Hinc Cyrillo Hierosolymitano suppositas infert Catecheses. Vel una hujusce Symboli.com Nicæno, et Constantino politano, de quibus infra agendum, comparatio Inculentissime evincit, formulam prædictam dici veterem posse, quæ in Ecclesia Hierosolymitana erat in usu, quibusdam verbis ex Nicæno Sym bolo desumptis auctam. Laudatum editorem doctis simum consule. g admisit, ita vocem Unius, quæ Symboli Orientalis propria erat, non adjecit unquam. Hac de re agil Vigilius Tapsensis in Byzacena Africæ provincia episcopus, sæculi sexti scriptor, libro 1 Contra Eutychem: ubi nescio cujus temeritatem castigans, qui carpere ea verba sancti Leonis ad Flavianum ausus fuerat, Fidelium universitas profitetur cre dere in 149 Deum Patrem omnipotentem, et in Jesum Christum Filium ejus unicum Dominum nò strum, ea ratione, quia non dixerit; In unum Deum, et: In unum Jesum Christum; sic habet Sed Roma, et antequam Nicana synodus conve niret, a temporibus epostolorum usque nunc, et sub beatæ memoriæ Cœlestino... ita fidelibus Sym bolum traditur. Sive paucioribus, sive pluribus vocibus recitaretur apostolorum Symbolum, pax Ecclesiaruin integra semper permansit, ac invio lata in Occidente et Oriente. 148 Unitate Ecclesiarum intacta, singulis his ce, earumque præsiditus fas erat pro temporum circumstantiis, aut majoris explicationis gratia, aut emergentes propter hæreses, vocibus augure quibusdam Symbolum apostolorum, quod ab initio acceperant. În cam denique formulam deventum est, quæ hodieque viget. Integram eam exhibent sermones 240, 241 et 242, qui prostant in Appen dice ad genuinos Augustini sermones in editione monachorum sancti Mauri: Credo in Deum Patrem omnipotentem, creatorem cœli et terræ. Et in Jesum Christum Filium ejus unicum, Dominum nostrum. Qui conceptus est de Spiritu sancto, natus ex Maria Virgine. Passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mor tuus, et sepu!tus. Descendit od inferna, tertia die resurrexit a mortuis. Ascendit ad cœlos, sedet ad Filium Dei: et contra Sabellium, et Photinum, et dexteram Dei Patris omnipotentis. Inde venturus est judicare vivos, et mortuos. Credo in Spiritum sancium, sunctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem, remissionem peccatorum, carnis re surrectionem, vitam æternam. Ab Augustino Ser mones eos abjudicant laudati editores: auctorem que conjiciunt illum, qui sermones confecit Euse bio Emiseno suppositos, aut Cæsarium Arelatensem, aut Eucherium Lugdunensem, aut Faustum Regien sem. Vitam agebant illi quinto Ecclesiæ sæculo unde prædictæ Symboli formulæ ætas innotescil. Intemeratam pristinam breviorem formam reti nebat Ecclesia Romana. Dignissimam, et honoris ac veritatis plenam, reddit rationem Rufinus in sua Expositione: Commonendum puto (inquiens) quod in diversis Ecclesiis aliqua in his (Syn.boli) verbis invenientur adjecta: in Ecclesia tamen urbis Romæ hoc non deprehenditur factum. Quod ego propterea esse arbitror, quod neque hæresis ulla illic sumpsit exordium: el mos ibi servatur antiquus, eos qui gratiam baptismi suscepturi sunt, publice, id est fidelium populo audiente, Symbolum reddere; et utique adjectionem unius saltem sermenis eorum qui præcesserunt in fide, non admittit auditus. Ita nempe Rufini ætate a pristina non recesserat disci plina Romana Ecclesia: quæ tamen avo inse quente, postremam formulam, quam descripsi mus, apud alias Ecclesias jam vulgatam, et ipsa demum amplexala est. Quo tempore, ignctum. 1. Nicæno fidei Symbolo conficiundo, quod est apostolorum Symbolum, pluribus ad rectam fidem luculentius illustrandam tuendamque aptissimis auctum vocibus, dedere ansam hæreses, quæ tri bus primis Ecclesiæ sæculis emerserant: Eas enu merat Gelasius Cyzicenus in volumine Actorum concilii Nicæni, libro 11, capite 26, ‹ Hæc est fides, inquiens, quam exposuerunt Nicææ sancti nostri Patres orthodoxi episcopi primum quidem adver sus Arium blasphemantem, et dicentem creaturam Paulum Samosatenum, et Manichæum, et Valenti num, et Marcionem, et adversus omnem hæresim quæ orta est in catholica et apostolica Ecclesia. › Formulam accipe: Credimus in unum Deum, Pa trem omnipotentem, omnium visibilium et invisibi lium factorem. Et in unum Dominum Jesum Chri stum Filium Dei, ex Patre natum, unigenitum, id est ex substantia Patris: Deum de Dco, lumen de lumine, Deum verum de Deo vero, genitum, non factum, consubstantialem Patri, per quem omnia facta sunt tam quæ in cœlo, quam quæ in terra. Qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit, et incarnatus est, et homo factus est. Qui passus est, et resurrexit tertia die. Et ascendit ad cælos. Et iterum venturus est judicare vivos, et mòr tuos. Et in Spiritum sanctum. Reliqui subintelli guntur articuli. Verba illa, Descendit ad inferos, non habentur: quibus ea ætate carebant Roma num etiam, et Orientale Symbolum. Vulgaris æræ anno 325 Nicæna synodus celebrata est. Peculiares quas hactenus usurpaverant in col latione baptismi, reliquerunt Symboli formulas Ecclesiæ plures, Nicænam adoptantes. Voces so lummodo paucas receperunt aliæ, quibus proprium auxere Symbolum: imo Symbolo Nicæno plures dictiones addiderunt aliæ aliæque demum in ve tusta sua formula manserunt; simul Nicænam fi dem corde, et ore profitentes omnes. Apostolorum Symbolum in baptismate retinuerunt Romana et

georgii cypril CP. PATRIARCH.E tamen catbolica ut facilius innotesceret cunctis, ac firmior animis omnium inhæreret, consultius dusere Patres illi Constantinopolitani, ut formu lam Symbeli, Nicana prolixiorem, Ecclesiis propo⚫ nerent: eamque adoptarunt, quæ prior est supe rius descripta Epiphaniana; additis etiam vocibus illis, Deum de Deo; aliis prætermissis, nempe, et quæ in cælis, et quæ in terra; et illis etiam, hoc est, ex substantia Patris: quæ in alia voce, con substantialis, comprehenduntur. temporibus Valentiniani et Valentis imperatorum, tui sancto resistentium. Satis id erat. Fides at quorum jam decimus annus agitur, et Gratiani sextus, a Diocletiano vero tyranno nonagesimua propterea tam vos, quam nos ipsi, et orthodoxi omnes episcopi, et uno ut verbo dicam tota Eccle sia catholica, adversus prodeuntes identidem hæ rese3, consentaneeque cum exposita paulo ante sanctorum Patrum fidei formula, iis præsertim qui bap'ismo initiandi sunt, dicimus ut hoc modo profiteantur, ac dicant: Credimus, etc. › Collige duo: prædictas fidei formulas in usa fuisse aliqui bus in Orientis Ecclesiis ante annum 373, quo deci mus annus Valentiniani et Valentis, et sextus Gra tiani inceperunt: sibique fas fuisse Græcæ linguæ Patres existimasse, Nicænam Symboli formu lam explicatioribus augere vocibus propter hære ses emergentes. Cur eadem facultas pro rerum circumstantiis, emergentesque propter hæreses, non conveniat Occidentis Ecclesiis? Iterum regiam in civitatem anno insequenti 382 convenere Patres, ac Synodicam Damaso ponti fici, cæterisque Occidentis episcopis dederunt. In ter alia sic habent: Quæ igitur ad fidem attinent, quam aperte prædicamus, in summa sunt hujusmodi (que præmissa sunt). De quibus amplius animis ve stris satisfacere poteritis, si tomum synodi Antio chenæ, et eum qui superiori anno Constanti Emerserat vero hæresis Anomæorum, auctoribus nopoli a synodo universali est editus, inspicere di Aetio et Eunomio, qui Theodoreto teste libro ¡v guamini. Ubi et fidei confessionem uberius exposni Ilæreticarum Fabularum, dicebant: Filium quidem mur: et in recens adinventas hæreses anathematis primam creaturam Patris, præcipuamque esse: sententiam perscripsimus. Postremis verbis Canones Spiritum vero sanctum a Filio ante alia opera crea- editos intelligunt: Fidei vero confessionem, quam Tum esse. Ipsius Eunomii verba sunt apud sanctum uberius expositam aiunt, indicant Symbolumi, quod Basilium, libro 11, contra eumdem hæreticum, num. vulgo Constantinopolitanum appellatur: ac tomus 33: Ingeniti quidem creatura Filius: Unigeniti ille demum synodi Antiochena Symbolum contine vcro Paracletus. Hanc vocat sanctus Augustinus bat, superius ex Cassiano descriptum, quod in usu hæresim Arianorum, num. 49, qui Patrem, et apud se positum ad synodum Constantinopolita Filium, et Spiritum sanctum nolunt esse unius, nam transmisere Patres Antiocheni. Id vero demum ejusdemque naturæ, atque substantiæ, aut essen- perspicue constat, Nicænum Symbolum vocibus tie: sed esse Filium creaturam, Spiritum vero quibusdam, synodo Constantinopolitana approban Sanctum creaturam creaturæ, hoc est ab ipso te, auctum fuisse propter eas quæ emerserant, Filio creatum volunt. Macedonius, episcopus Con- Euno,nianorum et Macedonianorum hæreses, pro ea stantinopolitanus, Filium consubstantialem Patri qua pollebant Græci Patres potestate, 154 quave negabat, similem illi per omnia fatebatur: Spi- cæteras non caruisse, neque carere in Occidente ritum vero sanctum (verba sunt Theodoreti loco Ecclesias, maximeque Romanam, diffitebitur nemo citate), sicut Arius, et Eunomius, blasphemare per- sapiens. sistit. Unde qui ejus sectæ dicebantur, Pneumatòma chi cognominati sunt. Hæresim damnat Damasus papa in synodo Ro mana anno 379 153 celebrata: Anathematiza mus Arium, atque Eunamium, qui pari impietate, licet sermone dissimili, Filium et Spiritum sanctum asserunt esse creaturas. Anathematizamus Mace donianos, qui de Arii stirpe venientes, non perfi stiam mutaverunt, sed nomen... Si quis non dixe rit Spiritum sanctum de Patre esse vere ac proprie, sicut Filium de divina substantia, anathema sit.. .. Si quis dixerit Spiritum sanctum facturam, aut per Filium factum, anathema sit. › Hæresim pariter damnarunt Orientales Patres anno 381 in synodo Constantinopolitana collecti. Canone 1 sic habent: Fidem non violandam Patrum trecentorum decem et octo, qui apud Nicæam Bithyniæ conve nerunt: sed manere eam firmam, et stabilem. Anathematizandam omnem hæresim, et specialiter Eunomianorum, vel Anomianorum, et Arianorum, vel Eudoxianorum, et Macedonianorum, vel Spiri Tempore Damasi papæ, et synodi Constantinopoli tanæ, Symbolo adjecta non fuit particula, ‹ Filio que. Eam tamen passim docent, ac tuentur Ec clesiæ Patres, divinitatem Spiritus sancti vindi cantes. Decretum synodi ecumenica Ephesinæ quo nova Symboli formulæ vetantur. Vocis, • Fi lioque, › adjectioni, quæ postea fucta est, non ob stat. Insigne Cyrilli Alexandrini testimonium ex penditur. Hæc pertinet adjectio, vel omissio ad Ecclesiæ disciplinam: synodi Chalcedonensis acta. Peculiares aliquæ fidei confessiones instar Sym boli editæ, et in synodis œcumenicis approbatæ. 1. Fuerunt Latini et Græci scriptores, qui vo cem, Filioque, a Damaso Romano pontifice, et ab ipsa Constantinopolitana synodo adjectam Symbolo, scilicet Constantinopolitano, dixere. Leo Allatius, in opere adversus Hottingerum, capite 20, nonnul los Græcos refert, qui Alexii Aristeni. Ecclesiæ Constantinopolitanæ sæculo duodecimo chartophy lacis, auctoritate ducti, Damaso pontifici adjecti‹ nem attribuunt. Errant omnino. Quæstio facti est. Rem namque silent vetusta hujus ævi monu

menta omnia. Caret voce, Filioque, Symbolum ▲ de loquendi ratione plusculum litigare); sibi ta ipsum, quod Constantinopolitanum dicimus, tum in conciliorum Collectionibus, tum ab Epiphanio antez relatum in Ancorato: idque traditur unum, quod Eunomiani negabant, Spiritum scilicet san clum procedere ex Patre. Hanc unam fidem Damasus papa proposuit in synodo Romana anno 379, Ana thema, dicens, si quis non dixerit Spiritum sanctum de Patre esse vere ac proprie: itemque si quis dixeriı, Spiritum sanctum facturam, aut. per Filium factum. Inter Opera sancti Hieronymi vulgatum prostat Damasi Symbolum. Hæc ibi legimus: Spiritum sanctum, non genitum, neque ingenitum: non crea tum, neque fuctum: sed de Patre, Filioque proce dentem, Patri et Filio coæternum, et coæqualem. Perperam in præsidium Alexii Aristeni hæc advo caretur auctoritas: agitur namque de vocis Fi lieque additamento ad Symbolum Constantinopoli tanum. Atqui rursus idem Symbolum legitur in Quinquagesima inter Latinas Gregorii Nazianzeni Orationes: itemque sermone 235 155 inter Augus tinianos in Appendice, et in codice Canonum Eccle siæ Romanæ, quem vulgavit Quesnellius. In ser‣ mone citato apud Augustinum sic legimus: Sed de Patre procedentem, et Filio, Patris et Filii Spiritum. Hec solum posteriora, non prima verba habent quinquagesima Nazianzeni Latina oratio, et caput tricesimum nonum laudati codicis. Athanasii ope ribus olim insertum prostabat idem Symbolum unde satis jam patet, genuinum dici Damasi opuscu lum non posse. Vigilio Tapsensi illud attribui vole bat Chiffletius tribuendumque Quesnellius putat dissertatione 14, in operum sancti Leonis editione, Gregorio natione Hispano, provincia Bætico, Illi beritano episcopo, qui circa annum 370 clarebat. men prorsus videri, have in incerto rem non reli quisse Dominum. Verba refert Jesu Christi ex Joanne, capite 14. num. 12: De meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt: propterea dixi, De meo accipiet, et un nuntiabit vobis. Tum vero argumentationem in struit Filio igitur accipit (inquiens), qui et ab eo mittitur, et a Patre procedit. Et interroga, utrum id ipsum sit a Filio accipere, quod a Patre procedere. Quod si differre credetur inter accipere a Filio, et a Patre procedere; certe id ipsum at que unum esse existimabitur, a Filio accipere, quod sit accipere a Patre. Ipsc enim 156 Domi nus ait: Quoniam de meo accipiet, et annuntiabit vobis. Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt propterea dixi, De meo accipiet, et annuntiabil vo bis. Hoc quod accipiet (sive potestas est, sive vir tus, sive doctrina), Filius a se accipiendum esse dixit et rursum hoc ipsum significat, accipien dum esse de Patre. Cum enim sit: Omnia quæcun que habet Pater, sua esse; et idcirco dixisse se, de suo accipiendum esse, docet etiam, a Patrè acci pienda, a se tamen accipi; quia omnia quæ Patris sunt, sua sint.» Hilario perinde erat, Spiritum sanctum procedere a Patre, el accipere a Filio, atque ipsum a Patre et a Filio procedere. De vo cibus lite prætermissa, negari non posse ait, tum a Patre, tum a Filio accipere Spiritum sanctum doctrinam, virtutem, potestatem, adeoque et ipsam exsistentiam: quod est ipsum catholicæ fidei dogma, dictione processionis ex utroque expressum. Ad scriptores eos, quibuscum litem de vocibus Hilarius habere non vult, fortasse respiciebat Rusticus, Romanæ Ecclesiæ diaconus, in Disputa tione contra Acephalos, medio circiter sæculo sexto scripta: Pater genuit, inquiens, et non ge nitus est, et ab aliquo alo non est, sicut ex co sunt alii. Filius vero genitus est, et nihil consempiternum genuit. Et Spiritus sanctus a Patre procedit: nihil consempiternum procedit, vel genitum est ab eo. Quidam vero Antiquorum et hoc proprietatibus ad jecerunt: quia sicut Spiritus sanctvs cum Patre Filium sempiternum non genuit, sic nec procedit H. Quanquam vero Damasi papæ, et concilii Constantinopolitani tempore, particula Filioque Symbolo pariter Constantinopolitano adjecta non foit; hanc nihilominus passin tradunt Ecclesiæ Paires, aut particulam ipsam a Filio, sive per Filium exprimentes, aut æquipollentia sane verba. Equipollentes aio voces, quæ in prædicta fidei. formula, cujuscunque tandem sit, occurrunt Spiritum sanctum Patris, el Filii: itemque illa, quæ in Epiphaniana prolixieri secunda habentur, Spiritus a Filio, sicut a Patre. Ego vero, quia a Patre procedentem, accipientem a Filio. Prostat etiam inter Acta Latina synodi Florentinæ, colla tione 21, Confessio fidei catholicæ, quæ a papa Da maso missa diciturad Paulinum Antiochenum episco pum: ubi Spiritus sanctus bis asseritur de Patre Filioque procedens. Eadem est cum Regula fidei, quam ex præscripto Leonis Magni editam ab lispa nis episcopis, capite sequente dicendum est, n. 4. Suos de Trinitate libros conficiebat Hilarius, Pictavorum episcopus, ante exortam Macedonii hæresim, ut putat Petrus Constantius: dicebatque libro vit, num. 20, se in hoc non calumniari li bertati intelligentiæ, utrum ex Patre, an ex Filio Spiritum Paracletum putent esse (hoc est nolle se Spiritus quidem non genrit sempiterne, profiteor nec enim duos diximus Patres. Utrum vero a Filo eodem modo, quo ex Patre, procedat, non perfecte habeo satisfactum. Antiqui illi, quos menorat, procedentem a Patre Spiritum fatebantur, nega baut procedentem a Filio. Lis erat de voce, quo niam Spiritum a Filio accipientem credebant. Ra sticus inficiari non audet, Spiritum a Filio proce dere. Anceps erat, num hæc vox, quæ in ordine ad Patrem· adhibetur, usurpari debeat in ordine ad Filium. Hæc prima obscuri loci interpretatio. Rustici dubium refert altera ad processionis mo dum an eodem modo a Filio procedat Spiritus, quemadmodum a Patre. Distinctione opus est

Symboli Constantinopolitani additamenta rejicie- fidei formulam, alteramque condi fidem inhibuisse, bant: at illud vero constat, nondum apud illos ut alias orthodoxas, quæ in Ecclesiis particulari formulam Constantinopolitanam invaluisse. bus usu receptæ erant, non rejecerit. Nicæna sim plici utebatur Alexandrina Ecclesia. Nicænam vo cibus aliquibus auctam adhibebant Antiochena et Philadelphiensis: ac in aliis Constantinopolitanam viguisse, perspicue colligitur ex verbis Diogenis Cyziceni jam allatis. Hinc patet, formulam eandem Constantinopolitanam ea minime ante synodum Chalcedonensem potitam fuisse auctoritate, ut ipsa una in quibusque Ecclesiis particularibus in usu foret. Tum vero sine dubio factum, ut Orientales orthodoxæ Ecclesiæ, singularibus formulis præ termissis, quibus utebantur pro libertate, paulatim Constantinopolitanam adhibere cœperint in ba ptismatis collatione; idemque Symbolum nihilo minus in monumentis 165 ecclesiasticis appel Jari Nicænum consueverit, cum revera sit Nicænum aliquibus vocibus, tum claritatis causa, tum pro per hæreses emergentes, auctum. Unde jam de nique patet, legis, Ephesinæ rigori derogatum fuisse, qua fidem alteram a Nicæna simplici aut proferri, aut conscribi, et componi vetabatur. Subdola istorum indole denique perspecta, illi ipsi Chalcedonenses Patres, qui diu' negaverant definitionem ullam Nicænæ formula et Constanti nopolitana attexendam, censuerunt denique haud ita legi Ephesinæ obstringi sese, quin uti facul tate possent, fidem de incarnato Verbo explicandi peculiari appendice. Recitari jubent actione 5, primo Symbolum Nicænum, tum Symbolum Con stantinopolitanum. Aiunt vero: Sufficeret quidem ad plenain cognitionem et confirmationem pietatis hoc sapiens et salutare divinæ gratiæ Symbolum (Nicænum et Constantinopolitanum). Sed omnem machinationem (hæreticorum) contra veritatem claudere volens præsens nunc sancta, et magna et universalis synodus... decrevit ante omnia, fidem integram et intemeratɔm permanere trecentorum decem et octo sanctorum Patrum. Confirmat doctri nam, quæ de substantia Spiritus sancti a Patribus centum quinquaginta postea congregatis in regia civitate 164 tradita est propter illos qui Spiritui sancto repugnabant: quam illi omnibus notam fecerunt, non quasi aliquid deesset prioribus, adji cientes: sed snum de sancto Spiritu intellectum Scripturarum testimoniis declarantes. › Suscipit etiam contra Nestorium et Eutychem Epistolas Cyrilli et Leonis Magni. Quibus demum sanctis Patribus adherens, Incarnationis articulum dili gentius exponit, docens: Unum eumdemque Dei Filium Dominum nostrum Jesum Christum, perfectum in Deitate, et eumdem perfectum in humanitate, elc. Hæc ad Syınbolum Nicænum, et Constantinopolita num Appendix a Patribus Chalcedonensibus condita fuit. Hæc sine dubio quædam est decreti Ephesini relaxatio, quæ ad ecclesiasticam disciplinam perti nét. Hæc demum synodi Chalcedonensis agendi ra tio importunos Græcorum conatus frangit, qui legis ejusdem Ephesine rigore contra Latinos pugnant. Adnotare tamen hoc loco operæ pretium fuerit, prædictam Chalcedonensem Appendicem, aliasque conditas in aliis conciliis contra emergentes erro res, locum non habuisse unquam in publica Symboli Constantinopolitani recitatione, sive in cere proferre, aut conscribere, aut componere, præ baptis, ate, sive in Liturgia, ut capite insequente dicemus; ne prolixior quam par esset confessio fidei aut baptizandis traderetur, aut legeretur in ter Missarum solemnia: cuin Nicæna fides, addita mentis Constantinopolitanis aucta, per sese suffi ciens ad plenam cognitionem et confirmationem pietatis habita semper esset. Solutam ergo, contritamque difficultatem, si quæ sumi ex Ephesino decreto potest, nemo non videat qui sapit. Rem hanc maxime confirmat Symbolum ipsum Constantinopolitanum, quod in communem totius Ecclesiæ usum nonnisi synodus Chalcedo nensis deduxit. Recole superius dicta num. 4, ita videlicet synodum Ephesinam confirmasse Meenan Marcus Ephesius in synodo Florentina, ses sione 5, hocce vidit, ac præoccupare argumentuin conatus est: ‹ Statutum quippe fuit (inquiens), a Patribus Ephesinis, nulii deinceps patere licen tiam immutandi quovis modo Symbolum Nicænum quod idem est ac dicere Constantinopolitanum; virtute enim continetur in illo, amboque pro uno sunt habita. › Ephesinis Actis hæc repugnat in terpretatio. Recitatum quippe actione 4 legimus Nicænum simplex Symbolum. Synodica ibidem le gitur Cyrilli epistola ex synodo Alexandrina data ad Nestorium, ubi simplex eadem prostat Nicæna formula ac una in Patrum acclamationibus Ni cæna fides menoratur, exposita in trecentis decem et octo sanctis Patribus. Iterum actione 6, coram palamque recitatur Nicæna fides: affertur Chari siana, quæ vocibus aliquibus adjunctis differt a Nicaena additurque demum corruptum Symbo Jum Nestorianum. Constantinopolitana additamenta apparent nullibi: decretumque Ephesini Patres ferunt, quo præscribitur, alteram fidem nemini l ter definitum a sanctis Patribus, qui in Nicæa cum Spiritu suncto congregati fuerunt. Lubens fateor, Constantinopolitanam formulam dici posse Nica › nam: al istam sine dubio, non illam præ oculis habebat synodus Ephesina. Fateor etiam, Patres Ephesinos decreto suo non rejecisse formulamı Constantinopolitanam, aliasque orthodoxas in Orientalibus Ecclesiis usu receptas: at inde argu mentum sumitur contra Marcum Ephesium, suos que Græcos, legem Ephesinam tam rigide interpre tantes, eaque abutentes: Aio demum, synodi Chat cedonensis auctoritate factum, ut Symbolum Con stuntinopolitanum, Niceno prætermisso, ac aliis prætermissis peculiaribus, in communem usum

Symbolorum formulæ superius indicate, quas & deputata, etc. Synodi Ecclesiæque consilium per ecumenica posteriora concilia susceperunt, et approbarunt. An ita fides altera inhibita intelliga tur, ut in posterum non liceret, aliis uti verbis in articulo Incarnationis, nisi quæ synodus eadem Chal cedonensis usurpavit? Hunc etiam sensum removent memorata Symbolorum formulæ. Non abnuerim, inhibere synodum potuisse, ne voces aliquæ mi nuerentur, aut adderentur ullæ, eo inductain consi lio, ut errores procul arceret omnes, quos imperiti, aut imprudentes, aut errantes homines, addendo vel minuendo, invehere possent: at præcipuain jam con stat mentem fuisse, minutiones et additiones vetare illas, quæ rectam fidem orthodoxam labefactarent. spicue jam vides: quod obstare adject:e particulæ, Filioque, insanus esto qui contendat. II. In usum Ecclesiæ communem, auctoritate synodi Chalcedonensis ecumenica, deductum fuisse Constantinopolitanum Symbolum, dubium nullum. Recole dicta capite superiore num. 5. Animadversiones addere nonnullas, mihi liceat. Origo Symboli Constantinopolitani ad particularem aliquam Ecclesiam, privatosque scriptores refe renda est, tempore inter Nicænam primam syno dum niediante, ac inter primam Constantinopolita nam. Illud primus vulgavit Epiphanius: idemque amplexati sunt centum et quinquaginta Patres, qui anno 381 contra Macedonium synodum Constantino poli celebrarunt. Synodum istam generalem fuisse. utpote Damasi summi pontificis auctoritate coa clam, censet Baronius. Ex post facto, ut inquiunt, eidem accessisse synodi œcumenicæ auctoritatem, arbitrantur alii: vel Damaso papa eam confirman te, ut aliquibus placet; vel saltem Leone Magno in sinodo Chalcedonensi; aut certe ipsa synodo prio rem Constantinopolitanam, cum decretis fidei, ac Symbolo prædicto, suscipiente, et approbante. Prudentissimum innotescit idem consilium in synodis posterioribus. In œcumenica vi, prostat actione epistola 1 Agathonis Romani pontificis, ubi non longe ab initio hæc habentur: Quæ re gulariter a sanctis atque apostolicis prædecessori bus, el venerabilibus quinque conciliis definita sunt, cum simplicitate cordis, et sine ambiguitate a Pa tribus traditæ fidei conservamus: uuum, ac præci puum bonum habere semper optantes, atque studen tes: ut nihil de eis quæ regulariter definita sunt, minuatur, nihil mutetur, vel augeatur; sed eadem verbis, et sensibus illibata custodiantur. Ilanc epi stolam ibidem sequitur ejusdem Agathonis alia ex synodo Romana data, in qua fidei professio instar Symboli inseritur, utique Symbolo Nicæno, et Con stantinopolitano, ac definitioni Chalcedonensi con sona, verbis tanien pluribus ac prolixis additamen tis locupletata. Synodalis definitio contra Monothelitas edita legitur actione 18. Symbolum Nicænum, et Con stantinopolitanum recitantur; et hæc sufficere, in quiunt Patres, ad perfectam orthodoxæ fidei cogni tionem. Nihilominus incarnationis mysterium, quod attinet ad voluntatem et operationem in Christo du plicem, prolixa Appendice declarant. Definiuntque demum: Aliam fidem nulli licere proferre, aut conscribere, componere, aut sapere, vel etiam alter docere. Aliam scilicet intellige fidem, quæ non sit recta orthodoxa fides, sed errantium commentum prædictæ definitioni adversum. Interim coacti in bac synodo Patres actione 4 et 10, fidei professio nes, instar Symboli editas, susceperunt et appro barunt, 169 quæ differunt vocibus a Nicæna et Constantinopolitana fidei formula. Hujusmodi varia Symbola, quæ lecta in synodo Nicæna 11, el approbata ſuere, jam memoravimus. Fidei definitionem contra Iconomachos continet actio septima: scilicet Symbolum Constantinopolitanum anathemata contra hæreses, Arianam, Hacedonia nam, Nestorianam, Eutychianam, et Monotheliticam ac demum Appendicem contra Iconomachos: Eos ergo, inquiuut Patres, qui audent aliter sapere, aut docere, aut secundum scelestos hæreticos ecclesiasticas traditiones spernere, et novitatem quamlibet excogi tare, vel projicere uliquid ex his quæ sunt Ecclesiæ In utramlibet sententiam disserit Christianus Lu pus, tomo I, in Scholiis ad eamdem synodum, cap. 4; et tomo V, in Scholiis ad dictatum Gregorii VII, canone 21, quæst. 3. Litterarum confirmatiouis, quas dederit Damasus, nullibi mentio: sed neque ulla mentio ejusdem Constantinopolitanæ syuodi, in ea que editi Symboli, in oecumenica synodo Ephesina. Ignotam sibi eam synodum, ignotumque Symbolum testati sunt episcopi in conciliabulo, quod in causa Eutychetis Ephesi celebravit Dioscorus. Id Euty cbianos ignorare potuisse, negat Evoptius Cyzice nus cum suis comprovincialibus episcopis in epi stola, quæ prostat in codice encyclico: simulque mo dum indicat, quo synodus illa Constantinopolitana, 170 ejusque symbolum auctoritatem obtinuerint in Ecclesia. Verba sunt: Hanc synodum.... præ omnibus quidem veritas confirmavit: eademque tanto tempore robur accepit. Utut demum sese res habeat. Certum fit compertumque Symbolum idem Con stantinopolitanum, nonnisi post synodum Chalcedo nensem, communi Ecclesiarum usu receptum fuis se: ac synodum etiam, quam centum et quinqua ginta Patres in urbe Regia anno 381 celebrarunt, connumerari inter œcumenicas passim cœpisse. Ea vero auctoritas, ac reverentia prædicto Symbolo accessit, ut absolute Nicænum vocari consueverit. In synodo Constantinopolitana, quæ anno 536, sub Mena celebrata fuit, exstat actione 5 synodica alterius Constantinopolitani concilii anno 518 celebrati epistola ad Joannem patriar cham suum), ubi hæc habentur: Tertium capi tulum in petitione continebatur ut pro majori Scripturarum auctoramento, sancta et magna sy nodus trecentorum decem et octo Patrum congre gatorum in Nicæa, qui sanctum Symbolum fidei

xit pro sna auctoritate Ecclesia, videant Græci, ac Hanc esse genuinam lectionem, confici potest ex attentius expendant. IV. Ad particulæ, Filioque, adjectionem proximius pertinent, quæ sequuntur. Synodo Toletanæ quæ ad annum 400, in Collectionibus conciliorum re fertur, Regula fidei subjicitur contra omnes hæ reses, el quammaxime contra Priscillianos. Ea dici tur ab episcopis Tarraconensibus, Carthaginensi bus, Lusitanis, et Bielicis facta: et cum præcepto papæ urbis Romæ Leonis ad Balconium episcopum Gallicia transmissa. Formula est instar Symboli edita, ac incipit: Credimus in unum Deum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, etc. De sancto eodem Spiritu hæc habentur: Spiritum quoque Paracletum esse, qui nec Pater sit ipse, nec Filius sed a Patre Filioque procedens.» Romanam sedem anno 400 conscendit sanctus Leo Magnus: unde Toletanæ synodo primæ tribui Regula illa non potest. Ad annum 447 refertur concilium Hispanicum generale, suasu Leonis 173 pontificis indictum in· causa Priscillianistarum. Præter fidei regulam superius memoratam, nihil exstare, adnotant conciliorum collectores. Hinc vero edita illa videtur in hac synodo. Rem hanc, et synodi locum certo addiscimus ex synodo Bra carensi anni 563: ‹ Lucretius episcopus dixit: ……. Credo, vestræ beatitudinis fraternitatem nosse, quia eo tempore quo in his regionibus nefandissima Priscillianæ sectæ venena serpebant, beatissimus Papa urbis Romæ Leo.. per Turibium nota rium sedis suæ ad synodum Galliciæ contra impiam Priscilliani sectam scripta sua direxit. Cujus etiam præcepto Tarraconenses, et Carthaginenses epi scopi, Lusitani quoque, et Bostici, facto inter se concilio, Regulam fidei contra Priscillianam hære sim, cum aiiquibus capitulis conscribentes, ad Balconium tunc hujus Ecclesiæ Bracarensis præsu lem direxerunt. Memoratum Leonis Magni præ ceptum legitur in ejusdem epistola apud Quesnel lium 14, ad annum 447 pertinente, ad Turribium episcopum Asturicensem directa, quæ his verbis clauditur: ‹ Dedimus itaque litteras ad fratres, et coepiscopos nostros Tarraconenses, Carthaginenses, Lusitanos, atque Gallicos: eisque consilium synodi generalis indiximus. Ad tuæ dilectionis sollicitudi- p nem pertinebit, ut nostræ ordinationis auctoritas ad prædictarum provinciarum episcopos deferatur. Si autem aliquid, quod absit! obstiterit quominus possit celebrari generale concilium, Galliciæ saltem in unum conveniant sacerdotes. › Hanc eamdem Regulam fidei, quam memorati episcopi inter se convenientes ediderunt, exhibet integram sermo 129, inter eos de tempore, quos Augusunus concinnavit. Exstat in Parisina mona chorum Sancti Mauri editione in appendice num. 233, et in codice canonum Ecclesiæ Romanæ, num. 40, sub titulo Libelli Augustini de fide çatholica contra omnes hæreses. In isto sanctus Spiritus-dici tur a Patre procedens: in illo, a Patre Filioque. laudata Leonis magni epistola, qui veram contra Priscillianistas fidem episcopis Hispanis tradens. ait, capite 1: ‹ Primo itaque capitulo demonstrator, quam impie sentiant de Trinitate divina; qui et Patris, et Filii, et Spiritus sancti unam atque eam dem asserunt esse personam, tanquam idem Deus nunc Pater, nune Filius, nunc Spiritus sanctus nomi netur: nec alius sit qui genuit, alius qui genitus est, alius qui de utroque processit Ex hac demum fidei regula vocem Filioque in ipsum Constantinopo. litanumSymbolum transtulisse insequenti sæculo vi Ecclesias Hispaniarum, capite sequente dicendum. 174 V. Sæculo septimo Ecclesiam omnem Occidentalem legisse adjectionem in eodem Symbolo Constantinopolitano, narrat Manuel Calecas. Is natione Græcus, ante annum 1400 clarebat litteris Constantinopoli, ibique nomen ordini Prædicato rum dedit in Cœnobio Peræ pridem erecto. Salutis gentilium suorum studio flagrans, plurima scripsit quibus eos revocaret ab erroribus. De prædictæ Additionis tempore sic habet libro v Contra Græ cos: ‹ Indicat enim et beatus Maximus in Epistola ad Marinum: Additionem hanc, non quando Ec clesiarum scissura facta est, sed longe ante additam esse, et fortassis ante sua tempora. Fuit autem eo tempore, quo sexta synodus conflata est. Propterea, rebus urgentibus, cum quosdam Occidentalis Eccle siæ hæc pestis paulatim ac sensim inficeret, con veniens synodus, ex Filio etiam Spiritum sanctum procedere, Symbolo adjecit: ad quod Romani Pon tificis suffecisset auctoritas, quæ etiam synodos reliquas corroborat.» Sextam synodum œcumenicam anno 680 celebrare cœperunt Patres. Longe ante, scilicet anno 662, vita migraverat Maximus: sed ipse Martinum Papam anno 649 impulit ad celebrandum Latera nense adversus Monothelitas concilium: eique prasens adfuit. Orationem suain perorare contra Græcos pergit Calecas ibidem: Neque sane mi randum, Romanum episcopum, convocato Occiden talium episcoporum concilio, illud decrevisse. Nam si provinciæ sæpe singulæ concilia celebraverunt, eisque auctoritas derogata non est: multo sane magis hoc ille potuit cum omnibus circam se epi scopis, qui pastor primus, et Ecclesiæ totius Paler est... Si quis interroget, quid sit: quod cum ista additio antiqua sil, non etiam ab Orientalibus Sym bolo inserta sit: primum quidem, debita subje ctione ac reverentia Romano Pontifici ejusque Ecclesiæ reddita, nihil ex hoc (ex omissione parti culæ Filioque), in de vel differre, vel contra sentire putabantur. Deinde necesse non fuit rectam et congruam de Filio, et sancto Spiritu intelligentiam habentes, cum additione Symbolum legere, etc.... Si quis objiciat, oportuisse Græcos etiam rocari, et Synodo de sententia omnium COMY municare: prímum quidem oum nota omnino res esset (cum scilicet processio Spiritus sancti a

Patre et Filio seu per Filium in ore jam ævo illo primo quidem consonantia Latinorum Patrum foret Patrum Græcorum ac Latinorum), necesse non fuit, omnibus hanc conveniendi molestiam indicere, etc.... Nam si (demum) additionem impiam existimant: cur sancti Maximi temporibus, atque ante hunc, quando Symbolum ita omnis Occi dentalis Ecclesia 175 legebat, Oriens totus hanc impietatem non redarguit, neque ab Ecclesia Ro mana abcissus est? At id quidem illi non fecerunt. Imo coacta sexta et septima synodo, adjectionem hanc ut piam liquido comprobaverunt: neque quia vocati non sunt, graviter tulerunt. ‹ Bona mista mnalis (lubens fateor), propinat Calecas. testimonia protulerunt (Romani, quos Romæ consu lebat Maximus), præterea etiam Cyrilli Alexandrini (testimonium proferebant). Hæc evincunt, juxta Maximi raentem, et auctoritatem in ore scriptisque Latinorum Patrum Spiritus sancti processionem efferri ex Patre Filioque, ac etiam Græcos Patres consentire minime tamen in Symbolo Constanti nopolitano adjectam legi particulam Filioque. Rem verissimam Maximus referebat. Sancti Leonis Magni textum superius descripsimus ex Epistola ad Turribium Asturicensem anno 447 data: Spiritus sanctus, inquientis, qui de utroque processit. Consona verba in sua Regula fidci eodem anno inseruerunt Hispani episcopi: Sed a Patre, inquientis, Filioque In hanc additionis chronicam notam consentire videtur Joannes Beccus, oratione 2 de injusta sui depositione, num. 6: Veluti primum, inquiens, procedens. Anno 521, ad Justinam Seniorem Au contradictionis principium de additione ætate sancti Maximi offendimus. Annalium parens Baronius, ad anu. 680, num. 32, sic ait: In ea quæ a sancia Synodo (Romana sub Agathone papa) in synodali epistola scribitur, catholicæ fidei sincera confes sione (quæ legitur actione 6 Synodi vi œcumenicæ), stylus scribarum mendax operatus est falsitatem. Dum enim ibi legeretur: Credimus et in Spiritum sanctum Dominum, et vivificatorem, ex Patre Filio que procedentem; abraso nomine, Filioque, a Patre procedentem tantum, relictum est. Detecta fuit ejusmodi impostura Græcorum; in concilio Floren tino a Juliano S. R. E. cardinali in disputatione, quam habuit contra Græcos. › Deceptus hæc narrat Baronius. In synodo Flo rentina sessione 5, post alias constitutas ævo supe riori definitiones fidei, ea etiam refertur, quam edi dere Patres in synodo septima, seu Nica na secunda accumenica. In Actis hæc habentur: Ea definitio cum a nobis recitaretur, prolatus est alter codex a Latinis antiquus manuscriptus, in quo eadem bujus synedi definitio continebatur. Inventumque est, ubi de Spiritus sancti divinitate agitur, iis verbis ex Patre procedentem, additum et ex Filio. ● Hine mota Græcos inter et Latinos controversia. Jalianus S. R. E. cardinalis hæc ad imperatorem habuit verba: • Serenissime imperator, prolatum a nobis Symbolum in septima synodo, scriptum est in vetustissimo codice: et impossibile est suspicari, aliquam in eo factam esse mutationem. Ageba tur ergo de Symbolo Constantinopolitano, quod insertum legitur definitioni synodi septimæ æcume nicæ, non sextæ. Hac de re iterum capite insequenti. Additione porro illa caret in conciliorum Collectio mibus definitio sexta synodi. Auctum voce illa, sancti Maximi confessoris ætate, Symbolum Constantinopolitanum, non ego admiserim. Ex ejus epistola ad Marinum Cypri presbyterum utique constat, Monothelitas Con s'antinopolitanos in eo etiam Romanum pontificem reprehendisse: quod 176 dixerit, Spiritum san clum etiam ex Filio procedere. Quod impactum crimen ipse Maximus his amolitur verbis: Et gustum scripserat Hormisdas Papa decretalem epi stolam, quæ in Collectionibus conciliorum nume ratur 79, in eaque hæc habentur, quæ a Græco imperatore, Græcisque aliis minime reprehensa fue runt: Proprium Spiritus sancti est, ut de Patre et Filio procederet sub una substantia Deuatis. In fidei quoque professione, quam sanctus Gregorius Magnus anno 590, in solemni suæ inaugurationis ritu emiserat, hæc habentur apud Joannem Diaconum in ejus Vita Spiritum vero sanctum, nec genitum, nec ingenitum, sed coæternum, de Patre et Filio procedentem. Synodum convocasse Romanum Pontificem, invehit Calecas: in eaque factam additionem ad Symbolum Constantinopolitanum, refert. Loco citato ex ejus libro iv Contra Græcos hanc nominat syno dum, inquiens: Quapropter Damasus, qui tunc erat Romanus episcopus, coacto concilio, Symbolo adjecit, ex Filio procedere Spiritum sanctum. Ecclesiastica repugnant documenta certa, quæ capite superiore expendimus num. i. Hispaniarum Ecclesim sexto serculo additamentum ad Symbolum Constantinopolitanum recipiunt ipsumque canere cœperunt inter Missarum solem nia. la etiam saculo octavo ab Ecclesiis Gulli canis factum: causa el occasio exhibetur, vindi ciæque afferuntur Paulim Aquilerensis. Definitio concilii Nicæni 11 œcumenici expenditur: ac Ba ronii asseria quædam refelluntur. Ab eodem Ad ditamento alienam se præbet Ecclesia Romana Collationis acta cum Leone III illustrantur. Imo neque Symbolum hac ætate in eadem Romana Ecclesia aut canebatur, aut legebatur in Liturgia. 1. Particulares Ecclesiæ fuere, quæ in synodis suis pro temporum circumstantiis adversum hære ses particulam, Filioque, addiderunt Symbolo Constantinopolitano: quod etiam sacræ Liturgia partem fecere. Prima adest synodus Toletana mII, anno 589 celebrata: in qua Gothi, Arianæ hære seos perfidia abjurata, orthodoxum fidem profitentur. Reccaredus rex lato sermone synodum aperit. Do gmata ſidei profitetur, ac inter alia Spiritum san clum a Patre et Filio procedere, et cum Patre et Filio unius esse substantiæ. Nicæna Symboli for mula recitatur. Additur Symbolum Constantinopo

litanum, in quo additio facta legitur: Credimus et tur num. 26, verba sunt: Direxit nobis excel in Spiritum sanctum Dominum et vivificatorem, ex Putre et Filio procedentem, cum Patre et Filio ado randum, et glorificandum, qui locutus est per pro phetas. Canone 3, anathema dicitur, quicunque Spiritum sanc um non credit, aut non crediderit a Patre et Filio procedere, eumque non dixerit, co aternum esse Patri et Filio, et corqualem. Hæc nos docent Arianos, qui jugo suo Hispanias subdide rant. impia commenta, quæ contra sanctissimam Trinitatem didicerant in Oriente, illuc transtulis se, fid.mque catholicam pluribus invectis erro ribus labefactasse. Processionem Spiritus sancti ex sola Patre profitebantur illi: quod habuerunt Hispani Patres pro impio dogmate. lentiæ vestræ Christianitas, significans de missis nostris, vestrisque, atque Græcorum qui a regia urbe reversi sunt, eos apud vos esse detentos. In terim quod aggregatis vestris sacerdotibus atque optimatibus, conjicere seu perpetrare valeatis quid de his, quæ vobis directa sunt, respondendum sit. Et quidem nobis hac de re aliter confidendum non est a vobis responderi, nisi quæ ad exalta tionem sacrosanctæ spiritalis Matris vestræ Roma næ Ecclesiæ, atque Orthodoxe Fidei pertinere no scuntur. Legationis caput alterum spectabat Italiæ regiones a Pipino Romanæ Ecclesiæ attri butas. Spectabat alterum dogma processionis ex Patre Filioque. Ado Viennensis in Chronico sie 767, et quæstio ventilata inter Græcos, et Romanos de Trinitate: et utrum 179 Spiritus sanctus ĉi cut procedit a Patre, ita procedat a Filio; et de sanctorum imaginibus, utrumne fingendæ, aut pin gendæ erant in Ecclesiis. Locum designant Annal, s Francorum villam Gentiliaci. In Bertinianis bæe babentur: Pipinus celebravit Pascha in Gentiliaco anno Domini 767. Tunc habuit in supradicta vills synodum magnam inter Romanes et Græcos de sancta Trinitate, vel de sanctorum imaginibus. Capitulo hæc constituta leguntur: Pro re- Bait: Facta est synodus anno Incarnationis Domint verentia sanctissimæ fidei, et propter corroboran das hominum invalidas mentes, consultu piissimi et gloriosissimi Domini nostri Reccaredi regis, sancta constituit synodus, ut per omnes Ecclesias Hispaniæ, vel Gallacia (al. Galliæ, scilicet Nar bonensis), secundum formam Orientalium Eccle siarum, concilii Constantinopolitani, hoc 178 est 150 episcoporum Symbolum fidei recitetur: ut priusquam Dominica dicatur oratio, voce clara, a populo decantetur; quo et fides vera manifestum testimonium habeat. Symbolum intellige parti cula Filioque adauctum. Hanc additionem reti nuere, ac propagarunt Hispanicæ sequiorum tem porum synoli, Toletana VIII anno 655; Emeri tensis anno G66; Bracarensis 11, anno 675; Tole tana XII, anno CS1; xir, anno 685; xv, 2300 688; et xvu, anno 694. Præter Symbolum Constantino politanum aliæ prostant prolixiores, instar Sym boli formulæ, cum additamento, in synodo Tule tana x1, anno 675, et in Toletana xvi, anno 693. His addo formulam, quæ legitur in Anglico gene rali concilio, sive Haethfeldensi anno 680, de qua isentionem agit Beda, libro i Historiæ gentis Anglo rum, capite 17. Gallicanas Ecclesias, bac data occasione, Symto lum Constantinopolitanum particula Filioque auxi se, verisimillimum est. Rem colligo ex Forojuliensi Paulini Aquileiæ patriarchæ synodo, quam alii anno 791, verius alii anno 796 celebratam narrant. Insertum actis legitur cum additamento Symbolum Constantinopolitanum. Additionem vindicat Paul¦ nus his verbis: Scio quibusdam in synodalibus foliis esse sancitum... præsertim propter fraudu lentam fictamque Nestorii, vel Eutychis perfidiam, non licere cuipiam alterius fidei Symbolum docere, vel componere. Sed absit a nobis, proculque sit a omni corde fideli, alterum, vel aliter quam ili instituerunt, Symbolum vel fidem componere, ve! docere! Sed juxta eorum sensum ea fortasse, que propter brevitatis compendium, minus quam decet, a simplicibus vel indoctis intelliguntur, exponenda decrevimus tradere, ipsumque textum Symboli res tinere... Enimvero non est in argumento fidei ad dere, vel minuere ea quæ a sanctis Putribus ben salubriterque sunt promulgata secundum eorum sensum recte sentire, et exponendo eorum subtile supplere ingenium; sed addere vel minuere es!, subdole contra sacrosanctum eorum sensum, aliter quam illi, callida tergiversatione diversa sentire et confuso stylo perversum dogma componere… Plurimorum etenim Catholicorum virorum, Eccle siarumque Dei cultorum, sucræ fidei compositum venerabile legitur opus, aliis quidem verbis, dissi milique calamo resonante, sed eumdem sensum, eumdemque ingenii intellectum concorditer invio latæ fidei uno assertionis redolere probantur do cumento. > 11. Contra sancti Spiritus processionem ex Patre Filioque bellum acre moverunt Iconomachi sub imperio maxime Constantini Copronymi, qui anno Christi 719 natales habuit, et anno insequenti di ctus est imperator. Solus regnare cœpit anno 741, post obitum Leonis Isauri patris, cujus impieta tem contra sacras imagines pro hæreditate habuit. Græci, qui pro hæreticis traducebantur ab Occi dentalibus, Occidentales ipsos de processione Spi ritus sancti, quam ex Patre et Filio asserebant, ut redderent par pari, veluti de crimine insimu labant. Hinc frequentes hac de re synodi celebrate habiteque disputationes. Prima quæ reperitur, synodus est Gentiliacensis sub Pipino Francorum rege anno 767 celebrata. Occasionem dedit Constantini Græcorum impera toris legatio ad regem. Hac de re admonitus Pau lus summus pontifer, litteras ad eumdem Franco rain regem reposuit, quæ in codice Carolino haben

cis hocce de fidei dogmate disputatum est. Confirmationem suppeditant amplissimam, quæ ad synodum pertinent Aquisgranensem anno 809 celebratum. Innotescit quippe, 181 in Ecclesiis Gallicanis, et alibi in more jam positum fuisse, ut inter missarum solemnia Constantinopolitanum symbolum, additamento auctum, caneretur. Egin hardus, in Vita Caroli Magni, sic ait: Imperator de Arduenna Aquisgrani reversus, mense Novembrio, concilium habuit de processione Spiritus sancti quam quæstionem Joannes quidam monachus Hiero solymis primo commovit. ‹ Hujus controversiæ oc casio (verba sunt Mabillonii præfatione 1, in sæ culum iv Ordinis sancti Benedicti, § 2) petita est ex more Gallorum, qui cum in Symbolo Constan tinopolitano addidissent vocem Filioque, in quo. rumdam reprehensionem incurrere, præcipue Joannis monachi Hierosolymitani. Is quippe anno jam dicto in Galliam missus ad Carolum, contro versiam hac de re movit, quæ ad Romani Ponti ficis judicium delata est.» Fidei formule indicantur, quæ a Symbolo Nicæ tempore synodi Gentiliacensis, in quo cum Græ no et Constantinopolitano distinctæ sunt, frequen tius ab Ecclesiis, et ecclesiasticis viris editæ, et a nobis superius memorate. Ipsa etiam exprimitur Formula Nicæna, quam vocibus aliquibus adjectis supplevere Constantinopolitani Patres. Namu si recenseatur Nicæni symboli series veneranda, ni hil aliud de Spiritu sancto in ea, nisi hoc modo reperiri poterit promulgatum: Et in sanctum, in quiunt, Spiritum. Quid est ergo dicere, et in Spi ritum sanctum? Quomodo 180 accipienda es! tam brevissima eorum professio, nisi ut patenter detur intelligi mentium eorum integræ fidei reli giosa devotio et in sanctum Spiritum, sicut et in Patrem et in Filium probabiliter credidisse. Quem admodum postea a sanctis Patribus centum quin quaginta, qui contestati sunt Symboli fidem Nicæni concilii inviolatam perenniter permanere, supple verunt tamen, quasi exponendo corum sensum: et in Spiritum sanctum confitentur se credere Domi num, et vivificatorem, ex Patre procedentem, cum Patre et Filio adorandum, et conglorificandum. Hæc enim, et cætera quæ sequuntur. in Nicæni Symboli sacro dogmate non habentur. Sed et post modum, propter eos videlicet hæreticos, qui susur rant Spiritum sanctum solius esse Patris, et a solo procedere Patre, additum est: Qui ex Patre Filio que procedit. Et tamen non sunt hi sancti Patres culpandi: quasi addidissent aliquid, vel minuissent de fide trecentorum decem et octo Patrum; quia non contra eorum sensum diversa senserunt, sed immaculatum eorum intellectum sanis moribus supplere studuerunt. Didicerant itaque centum quinquaginta (Patres) qui intulerunt a Patre pro cedentem, evangelista testante, repromisisse disci pulis ipsum Unigenitum de suo Spiritu: Spiritus qui a Patre procedit. Legerant nempe ii sequentes (Pa tres) qui addiderunt: Qui ex l'atre Filioque proce dit, ipsam eandem veritatem in Evangelio. › Quam utique veritatem evangelicis dictis perspi cue demonstrat Paulinus. į Veram occasionem narrat in sua Dissertatione pri ma Damascenica Michael Lequienus ex Litteris quibusdam ineditis, quas ipse receperat a Ste phano Baluzio, ac is postea inter Miscellanea ty pis vulgavit, tomo VII. Ad Leonem III summum Pontificem scribunt monachi peregrini, in monte Oliveti habitantes: ‹ Notam tibi facimus tribula tionem nostram, quam hic patimur. Joannes qui fuit de monasterio Sancti Sabæ... levatus est super nos dicendo, quod Franci, qui sunt in monte Oli veti, hæretici sunt: et dixit nobis quia Omnes Franci hæretici estis... Die sancto Dominico (post Natalem Domini) congregati sunt sacerdotes cum clero et populo, et interrogaverunt nos, qualiter crederemus Symbolum. Nos autem dicendo, quod sic credimus sicut sancta Ecclesia Romana; dixi mus, et dicimus in nostra lingua, quæ vos non dicitis in Græca. Et in Gloria Patri non dicitis sicut erat in principio; et in Gloria in excelsis non dicitis Tu solus altissimus; et Puter noster alio modo dicitis; et in Symbolo nos dicimus plus, quam vos Qui ex Patre Filicque procedit. Unde hunc sermonem (quod ex Patre Filioque procedit), quod hæretici sumus. Turbas ergo non in Gal liis Joannes ille monachus exciverat, sed Hiero solymæ contra Latinos montis Oliveti monachos, qui propterea præsidium et opem summi Romani Pontificis petunt ac implorant. Validissima sunt adversum Græcos argumenta. Hæc eadem in synodo Florentina adhibuere Pa tres eademque nos compendio collegimus capite 2, num. 4, et cap. 3, num. 1, symbolo Constan- dicit iste Joannes, inimicus animæ suæ: propter tinopolitano jɔm additam fuisse ætate Paulini par ticulam Filioque in Ecclesiis regni Italici, quod Carolus Magnus moderabatur, et in Ecclesiis Gal licanis, allata Paulini verba suadent. Tempus no tal et occasionem: Postmodum propter eos videli cet hæreticos, qui susurrant Spiritum sanctum so lius esse Patris, et a solo procedere Patre, additum est: Qui ex Patre Filioque procedit. Id sexto sæculo inficiabantur Ariani in Hispaniis: dissidia septi mo sæculo moverunt Monothelite Costantinopo Jitani: et insequenti octavo bellum irrupit aper tum sub Iconomachis, Hinc additam in Hispaniis vocem illam sexto sæculo, certo scimus: idem. que factum esse in Gallicanis verisimillimum est Inquiunt vero: ‹ Ego Leo servus vester (unus ex eisdem montis Oliveti monachis, ut infra in subscriptionibus), dum essem ad sancta vestigia vestra (Romæ), et ad pia vestigia Domini Karoli piissimi imperatoris, Filiique vestri, audivimus in 182 Capella ejus dici in Symbolo fidei, Qui ex Patre Filioque procedit. Et in homilia sancti Gregorii, quam nobis filius vester, domnus Ka

qua sanctus Spiritus non dicitur a Patre per Fi lium procedere? Hæc utique habentur verba actio me 3 in fidei professione a Tarasio patriarcha Con stantinopolitano edita instar Symboli, ubi ait ille Et in Spiritum, Dominum, et vivificantem, ex Patre per Filium procedentem, et eumdem Deum esse et cognosci. Hæc ita cum sese habeant, nondum li qnido, ac certo constat Symbolum Constantino politanum cum vocis Filioque additione in synodo Nicæna recitatum fuisse. manuscriptus, in quo eadem hujus synodi defini- synodi universæ definitionem reprehendisset, in tio continebatur. Inventumque est, ubi de Spiritus sancti divinitate agitur, iis verbis: Ex Patre procedentem, additum et ex Filio, sicut ipsi dicunt. Atque hac de re multum habuere sermonem, li brum nobis ostendentes quasi antiquum: seque de illo jactantes, et cum nostro codice illum confe rentes... Nos igitur nihil ad hoc respondimus, quod non liceret per tempus. Tantum eos (quod ipsi postularunt) hortati sumus, ut recitarent hu jusmodi expositionem, sicut in libro scriptum habebatur. › Martini Poloni, cujus utebatur auctoritate Julia nus cardinalis, verba sunt in Chronico: Horum (Constantini, et Irenes) imperii anno 8 facta est secunda synodus in Nicæa, ubi adfuerunt trecenti et xinquaginta Patres: in qua affirmatum est Spi ritum sanctum ex Patre et Filio procedere. Hæc vi dentur prædictum vocis Filioque additamentum Indicare. Addit Baronius ad annum 787. num. 58, it haberi in vetere translatione Anastasii Biblis thecarii ad Joannem VIII papam conscripta, et in Græco textu. At in synodo Florentina loco citato non agebatur de Græco textu additionem habente, verum de libro Latino antiquissimo. Ad Anastasii Bibliothecarii translationem quod attinet, Petrus Pithoeus in sua Historia Controversiæ veteris de processione Spiritus sancti, quæ exstat in calce Codicis Canonum veteris Ecclesiæ Romanæ, adver sum Baronio perhibet testimonium: Anastasii R. E. Bibliothecarii, inquiens, qui eodem fere tem pore vixit, paulo post sub Joanne VIII eamdem sy nodum (Nicænam) Latine interpretatus est, codex apud nos antiquisssimus nihil tale continet. Græcis attamen, qui processionem ab utroque rejiciunt, allata verba Tarasii maxime adversan tur: cum Spiritum sanctum ex Patre procedera per Filium perinde esse, ac ipsum ex Patre et Filio procedere, invictis Patrum testimoniis de monstratum sit in priore dissertatione. Contra adversarium vindicat Tarasiana verba Adrianus 1, in epistola ad Carolum regem, quæ apud Lab beum prostat post Latina ejusdem synodi Nicænæ Acta, congestis quampluribus sanctorum Patrum testimoniis. Hæc vero si attente considerentur (adnotat Lequienus. dissertatione 1 Damascenica num. 12), nihil aliud pro majori parte enuntiant, nisi Spiritum sanctum a Patre per Filium homini bus concedi. At quamplura nos priore in disserta tione expendimus, quæ æternanı Spiritus sancti o Patre et a Filio, vel a Patre per Filium origi nem probant. Id etiam evincunt, quæ Spiritum sanctum a Patre et a Filio, scu a Patre per Filium mitti enuntiant. Cur non vero, cum in Missione proprie dicta duo concurrant, externa aliqua pro ductio effectus, cujus 186 ratione specialiter inhabitare persona dicitur, quæ mittitur, sed etiam ejnsdem personæ missæ sempiterna processio? Ita que cum Spiritus sanctus mittatur a Patre et a Filio, ab utroque pariter procedit. Verba quædam habentur, in Epistolis a Leone III datis ad Carolum Magnum, vulgatisque ut adnotavimus a Baluzio, quæ dignissima sunt anim adversione: Hierosolymis detulerunt (missi að ipsum Leonem monachi Montis Oliveti) nobis epi stolam Thomæ Hierosolymorum patriarchæ: quam relegentes reperimus, ut per nostram precatoriam Alio pugnat argumento Annalium parens pro additione. Inquit numer. 39: Cæterum liber ille dictus, Capitulare adversus Nicænam synodum, missus a Carolo Magno ad Adrianum 185 Ro manum Pontificem (idem Opus est cum libris, qui Carolini vocantur), quænam germana fuerit lectio ejus textus (in Symbolo Constantinopolitano) docet utpote quia ab auctore reprehendatur (libro, capite 3), quod Tarasius non recte sen tiat, qui Spiritum sanctum non ex Patre et Filio se cundum Nicæni (imo Constantinopolitani inter- epistolam vestræ pietati eos (monachos) commenda polati) Symboli fidem, sed ex Patre per Filium pro fiteatur. Si ergo hoc ipsum scriptum fuisset in totius synodi fidei professione, quæ in hac septima habetur actione, Spiritum sanctum scilicet a Patre per Filium procedentem, certe quidem ab adver sario non unus Turasius in crimen vocatus esset, sed ipsa synodus universa, quam acriter impugna bat. Symbolum Constantinopolitanum, quod in hac Nicæna definitione continetur, non habet Spi ritum sanctum a Patre per Filium procedentem. In Græco textu legitur idem Spiritus a Patre proce dens: eademque, non plura verba exhibebat Latina Anastasii Bibliothecarii versio, teste Pithoeo. Cur ergo adversarius sub Caroli Magni nomine hanc remus. llæc evincunt apertissine Thomam Jero. solymitanum patriarcham, ejusque Græcos presby teros criminationi ab Joanne, Græco monasterii sancti Sabæ monacho, contra Latinos impactæ ob confessionem processionis ab utroque, ejusque additionem ad Symbolum, minime consensisse. De Thoma patriarcha lato disertoque calamo Lequie. nus agit in suo Oriente Christiano, tomo III. IV. Agitatam vidimus quæstionem de Spiritus sancti processione a Patre et a Filio in synodo Aquisgranensi anno 809 celebrata Mense Novembrio. Legatos, Bernharum episcopum Vormaciensem, et Adelhardum abbatem monasterii Corbeiæ, ad sum nium Pontificem Leonem III missos a Carolo

Magno, ut eadem demum questio definiretur, tra- å tollendi additionem, symboli videlicet cantu in it Eginardus in Chronico, eique consentiunt ca teri annaliste. Ad ipsum pontificem data a Carolo Magno exstat epistola in Labbeana conciliorum collectione, quæ incipit: Quæstio, quæ de Spiritus sancti processione est nuper exorta, jamdudum est ligentissime a sanctis Patribus ventilata. Testi monia Patrum plura recensentur. Acta ibidem exstant, et apud Baronium, ad ann. 809, num. 51 Collationis, quam Legatį habuere cum Leone. Actum vero primum de fidei dogmate tum quæstio invecta de lectione, sive cantu Sym boli Constantinopolitani inter missarum solemnia, maximeque cum vocis Filioque additamento. Titu las est: Ratio, que habita est de Symbolo fidei in secretario sancti Petri apostoli inter domnum Leo nem sanctissimum et coevangelicum papam urbis Romæ, et Bernarium atque Jesse episcopos seu Adalar dum abbatem, missos domini Caroli imperatoris, per indictionem secundam. Apud annalistas lauda tos nula Jesse episcopi mentio ingeritur. Suspicio nem invehit indictio secunda. Dicitur enim eam Collationem scripsisse, aut edidisse Smaragdus, abbas sancti Michaelis ad Mosam: qui Novembrium mensem anni 809 sine dubio notasset juxta morem 187 consuetum indictione tertia. Addendum pos tremo legationem prædictam post eundem men sem novembrem a Carolo Magno directam, non ita facile compleri ante annum 810, et indictionem tertiam potuisse. Hinc censent viri docti, titulum ab aliquo sciolo appositum esse, de sinceritate Collationis nihil bæsitantes. Primo loco lecta sunt a prædictis missis per or dinem testimonia (Patrum), atque a domno Aposto. lico diligentissime audita. Ait ille vero: Ita sentio, ita teneo cum his auctoribus, et sacræ Scripturæ auctoribus. Si quis aliter de hac re sentire, vel do cere voluerit, defendo (sen inhibeo); et nisi con versus fuerit, et secundum hunc sensum tenere volue rit, contraria sentientem funditus ejicio. In libro Diurno Romanorum pontificum prostant fidei pro f ssion:s tres, quas sua in ordinatione ipsi emitte bant pontifices Romani bac ætate, acævo sequiori et in altera quidem hæc habentur: Spiritum Dei, Filius de suo accipere, perhibet... et insufflando discipulis, Accipite Spiritum sanctum, utpote de se procedentem annuntiat. In tertia vero, Spiritum sanctum nec genitum, nec ingenitum, sed de Patre Filioque procedentem. Hæc erat Leonis fides. Tum dictorum nonnullorum occasione data, quæ colloquendo potius, quam disputando exciderant, in quæstionem abiit Collatio de symboli Constan tinopolitani interpolati cantu inter missarum solem nia. Tria nos Acta docent: 1. In Ecclesia Romana nondum obtinuisse symboli cantum inter missa rum solemnia, nec additamentum vocis Filioque ad Symbolum. 2. Additionem hanc, a Gallicanis Ecclesiis factam, nimium ægre tulisse Leonein pontificem. 3. Indicasse quoque modum ipsam palatio primum Regio, deinde in aliis Ecclesiis prætermisso. Collationem ipsam liceat 'diligentius expendere. Fide Romanæ Ecclesiæ de processione Spiritus a Pa tre et Filio abs Leone III exposita, de additamento ad Symbolum sermonem legati instituunt: Si ergo ita est (inquientes ), cur non licet cantare, vel cantando docere. Imo licet docendo, cantare (reponit pontifex), et cantando docere. Sed illicite in prohibitis: nec scribendo, nec cantando licet inserere Sensus est, sancti Spiritus processionem a Patre et a Filio tenendam, docendamque esse, sive cantando id fiat, sive legendo, sive scribendo at inseri eam symbolo, in prohibitis esse. Prohi bitionis, quam Romana custodiebat Ecclesia, cau sas et leges intellexere legati: quia illi, qui idem Symbolum condiderunt, non indiderunt: et sequen tes principales synodi, Chalcedonensis quarta, Con stantinopolitana quinta, et sexta, ut novum ultra symbolum.... condere, 188 et in veteribus tol lendo, addendo, mutandoque quidquam inserere, prohibuerunt. Mirum est lati in Ephesina synodo ecumenica tertia, decreti non ingeri mentioneni! Hujusmodi legam rigorem servabat Ecclesia Ro mana, antiquitatis tenacissima. At quia id credere bonum est (aiunt legati), bonum hodie sicut ad cre dendum, ita ad cantandum tunc esset, si ab eis in. sertum fuisset. Utique bonum id credere, et valde bonum (verba sunt pontificis), utpote tam magnum fidei sacramentum, quod non licet non credere... Non audeo dicere non bene fecisse (Symboli con ditores, aut synodi ecumenica que Symbolum confirmarunt), si fecissent (aut particulam Filioque addidissent): scientes utique... perpendisse cos, cur dimiserunt. Temporis qualitatem exhibent legati, et imbecil itatem fratrum, ac Decessariam de tanto mysterio instructionem: unde melius nobis visum fuit (in quiunt), cantando tantos instruere, quam tacendo indoctos relinquere. Si enim sciret paternitas tua, quanta sunt hodie millia id scientium (in Ga'l¡¡s, in regno Italiæ, in Germania), quia cantatur, qui nunquam scituri essent, nisi cantaretur: for:usse nobiscum teneres, et id iuo etiam consensu ut can taretur, acquicsceres. Necessariam hujusce mysterii, aliorunique instructionem quis non videat? Nun quid vero universa hujusmodi fidei mystica sacra menta (ait pontifex), sine quibus quisque, qui ad hoc pertingere potest, catholicus esse non potest, symbolis inserenda; et propter compendium minus intelligentium, ut cuique libuerit, addenda sunt? Modi patent multiplices. quibus extra Symboli formulam, instrui fideles queant, in dogmaticis libris, in Catechesibus, in Concionibus. Nunquid (legali reponunt) non. a te id ipsum Symbolum est data in Ecclesia cantandi licentia? Nunquid a nobis huc usus ille cantandi processit? Pontifex Ego licentiam dedi cantandi: non autem

anno 767 celebrate. Facta sibi pustea illud ca mendi facultate in Liturgia, cum Additamento ip sum cantando quidpiam addendi, minuendi, scu mutan- jectavimus circa tempora synodi Gentiliacensis di... Quandiu vobis in hoc satis ſuit, in hujusmodi (Symbolo) cantando, vel celebrando (in) sacrosan ctis mysteriis (cantare et celebrare), quomodo sancta Romana tenet Ecclesia (quæ symbolum custodit sine additamento); nequaquam aut nobis in talibus laborare, aut aliis laborandi occasionem necesse fuit ingerere. Quod vero asseritis ideo vos itu cantare, quoniam alios in istis partibus, vobis priores, audistis cantasse, quid ad nos? Nos enim idipsum non cantamus (hoe scilicet additamentum), sed legimus (nempe extra Symbolum, in scriptis, et in aliis fidei professionibus), et legendo docere, Nec tamen leyendo aut docendo addere, quidpiam eidem Symbolo 189 inserende, præsumimus. Quæ vero prædictis Symbolis... deesse cognoscimus non ut dictum est, inserere præsumimus: sed locis, temporibusque opportunis, quibus competit ministrare curamus. Facultatem cantandi inter missarum solemnia symbolum abs sese factam, annuit pontifex. Datæ facultatis epocham indicare videtur Walafridus Strabo. Is enim, de rebus ecclesiasticis, cap. 22, sic ait Ab ipsis (Græcis) ergo ad Romanos ille usus (canendi Symbolum post Evangelium) creditur pervenisse. Sed apud Gallos et Germanos, post dejectionem Felicis hæretici, sub gloriosissimo Caroto Francorum rectore damnati, idem Symbo lum latius et crebrius in Missarum cœpit officiis canere prædictæ Ecclesiæ cœperunt. Addi tamentum tolli, optabat Leo pontifex modumque præscripsit, quem cautiorem putabat: ut scilicet ipsa Symboli decantatio paulatim intermitteretur, ac omitteretur, in palatio primum, ac cæteris deinde in Ecclesiis. Inquiebant ergo legati: Ut video, illud a paternitate vestra decernitur, ut primo illud, de quo quæstio est, de sæpefato Sym bolo 190 tollatur (additamentum): et tunc de mum a quolibet licite ac libere sive cantando, sive tradendo discatur (idem additamentum extra Sym bulum), et bolum), et doceatur. Pontifex: Ita procul dubio a nostra parte decernitur: ita quoque ut vestra assentiatur, a nobis omnimode suadetur. Legati Sublatis his quæ vultis, bonum est ut idem Symbo lum cantetur (inter missarum solemnia). Pontifex Bonum sane. Quod tamen non imperando, sed ut prius permittendo dicimus: quia illud sicut tunc, ita et nunc utile indigentibus esse posse non ignora mus. Facultatem Gallicanis Ecclesiis fecerat Leo post synodum Francofordiensem, cantandi in Li turgia Symbolum permittendo. Legati Symbolum in Liturgia canere si pergamus, omittamusque adjectionem vocis Filioque; sermo iste ab omnibns, acsi contra fidem sit, condemnabitur. Quale ergo dabis consilium? Pontifex: Si prius quam ita ne insereretur utique, respondissem. At nunc (quod tamen non affirmando, sed vobiscum pariter trac tando dico), quantum menti occurrit, ita mihi vide tur posse utrumque fieri: ut paulatim in palatio (quia in nostra sancta Ecclesia non cantatur), can tandi consuetudo ejusdem Symboli intermittatur……. si dimittatur a vobis, dimittetur ab omnibus. iterari.» Felicis et Elipandi error de Filiatione (cum additamento) cantaretur, interrogatus essem Christi adoptiva damnatus est anno 792, in synodo Ratisponensi, maximeque anno 794, in pleniori concilio Francofordiensi, cui Galliarum, et Ger maniæ episcopi interfuere, itemque regni Italici. Potuit ergo Leo III, qui anno insequente 795 re gere Ecclesiam Romanam cœpit, facultatem fecisse ut in eisdem provinciis inter solemnia missarum caneretur Symbolum Constantinopolitanum. Ilunc ritum Hispaniarum Ecclesiæ jam dudum aniple xatæ fuerant. Ipsum fortasse in Gallicanis aliqui bus Ecclesiis pridem invexerint antistites: at Leonis ætate latius et crebrius ritus idem inva Jait. Verisimillima sunt hæc Strabonis dicta: fal turque tamen, cum narrat a Græcis ad Romanos ritum illum pervenisse, Ecclesiam Romanam si in tellexerit. Hinc vero colligendum videtur, id eo consilio permissum a summo pontifice fuisse, u!. natural's divina Jesu Christi filiatio, quam Felix et Elipandus oppugnabant, coram palamque in Sym boli cantu inter missarum solemnia enuntiaretur adeoque ne cogitasse ipsum quidem de Addita mento vocis Filioque. Aiebant legati, se in partibus istis alios, ipsis priores, additamentum cantantes andivisse. Fortasse partes istas intelligebant in re gno Italiæ: qua de re satis obscura diligentius disserere, non vacat. Romanam certe Ecclesiam intelligere nullo modo licet, ut ostendere pergi mus. Symbolum interpolasse Gallicanas Ecclesias con Plura innotescunt: 1. Romana Ecclesia, antiqui tatis tenacissima, rigorem legis Ephesine servabat nec ullo Constantinopolitanum interpolari Sym bolum modo passa est. 2. Symbolum idem neque privatim, neque publice apud ipsam cum addita mento aut scribebatur, aut legebatur, aut canta batur. 3. Imo neque Symboli sine additamento cantum sua in Liturgia adhuc admiserat. 4. Hæc vero ecclesiastica disciplinæ capita esse probe noverat unde tum Gallicanis ecclesiis cantum Symboli inter solemnia missarum permiserat: tum etiam invectum ab illis additamentum tolli sua debat, non affirmando, aut jubendo; sed tractando præbendoque consilium. V. Sua abs consuetudine hand recessisse Eccle sie Gallicanæ videntur: hæsit Romana Ecclesia antiquitati, ac legis rigori. Id putant viri docti intelligendum esse de addita voce, Filioque secus de publica Symboli recitatione in Officio Li turgico. Dixerat Mabillonius, libro De Liturgia Gallicana, capite 2, num 6, Symbolum post Evan

tur. gelium Romanos nullo modo cecinisse usque ad tem- gam; 192 in eaque de Credo in Deum, sive de pora divæ memoriæ Henrici imperatoris, scilicet Symbolo agit, quod in missa pontificali recitaba primi, teste Bernone abbate Augiensi. Laudati te siis hæc scilicet verba sunt capite 2 de quibusdamı rebus ad Missam spe tantibus ‹ Synibolum post Evangelium usque ad hæc tempora divæ memoriæ Henrici imperatoris 191 (inceptumque sæculum undecimum) nu lo modo cecinerunt. Ab eodem (Henrico) interrogati, cur ita agerent, me coram assistente: audivi eos hujusmodi responsum red dere, videlicet quod Romana Ecclesia non fuisset aliquando ulla hæreseos fece infecta: sed secun dum sancti Petri doctrinam, in soliditate catho licæ fidei permaneret inconcussa: et ideo magis his necessarium esse illud Symbolum sæpius can tando frequentare, qui aliquando ulla hæresi po tuerunt maculari. › Hanc deseruisse videtur vir doctissimus opinio nem in Commentario in Ordinem Romanum, capi:e 6, num. 3, ubi ait: Verum longe ante id tempus Sym bolum in missa pontificali decantari mos erat, ut fidem facit libellus secundus de Ordine Romano. Hunc Ordinem, aliosque infra ad examen vocabi mus. In hanc sententiam totus abit Edmundus Martene, De antiquis Ecclesiæ ritibus, lib. 1, capite 4, art. 5, num. 11, et in Præfatione ad tomum IV et V Amplissimæ Collectionis. Illustri monacho consentire maluit Franciscus Pagius, in Breviario Romanorum pontificum, tomo II, in Benedicto VIII, num. 8, quam Antonii Pagii patrui sententiam sequi. Non eamdem tamen viam pergunt illi. Berno nis auctoritatem, quæ repugnare videtur, ut elevet Mabillonius, existimat, Symboli recitationem a sæculo nono ad undecimum intermissam a Romanis in Missa fuisse, iterumque resumptam. Conjectura solidam aliquam rationem nec profert Mabillonius, nec dare potuisset unquam Causam suam perorare pergit Martene: «De inde Walafridus libro De rebus Ecclesiasticis, capite 22, postquam rationes protulit, cur Græci Sym bolum Constantinopolitanum, potius quam Nicæ num in Missa decantarent, addit: Ab ipsis ergo ad Romanos ille usus creditur pervenisse. His accedit omni exceptione majus Leonis Papæ III testimonium in præcitata Coilatione cum legatis concilii Aquis granensis. Nam cum summum pontificem urgerent legati, ut Gallicanis ecclesiis permitteret symbolum decantare cum ea additione, que mentionem facit processionis Spiritus sancti a Filio, perinde ac a Patre, respondit pontifex, satis esse illud decan tare, quomodo in hujusmodi decantando, et cele brando sacrosanctis mysteriis sancla Romana tenet Ecclesia. His addo Joannis Papæ VIII (qui anno 872 ad summum pontificatum evectus est) aucto ritatem in epistola 247, ad Spheutopulcrum, co mitem Moraviæ, ubi hæc habet: Methodium vene rab, archiepiscopum vestrum interrogavimus, coram positis fratribus nostris episcopis, si orthodoxæ fidei Symbolum itu crederet, et inter sucra missarum solemnia caneret, sicuti sanctam Romanam Eccle siam tenere, et in sanctis et universalibus synodis a sanctis Patribus secundum evangelicam Christi Dei nostri auctoritatem promulgatum, atque traditum esse constat. Ille autem professus est se juxta evangelicam et apostolicam doctrinam, sicutsancta Romana Ecclesia docet, et a Patribus traditum est, tenere et psallere. Ex his omnibus conficitur, toto sæculo nono Symbolum in missa apud Roma nos dictum fuisse. Quid ergo dicemus ad Bernonis testimonium? Sæculo decimo intermissam Romæ hanc consuetu dinem (cum Mabillonio)? Hæc responsio tolerari utcunque posset, si solidiorem aliunde non ha beremus hujus difficultatis solutionem. Nam si Bernonis verba attenta mentis consideratione per scrutemur, non negat absolute apud Romanos Symbolum in missa dictum fuisse, sed decantatum, quia revera solemni modulatione, ut in aliis Ec Nos vero (inquit Martene loco primum citato) et Bernonis admittimus auctoritatem, et nihilo suinus asserimus Symboli in missa recitationem longe antiquiorem in Ecclesia Romana exsistere, quam existiment illi auctores (Baronius, Bona, Menardus, aliique). Nam primo illorum præjudi ciis obstant antiqui Ordines Romani, II. V et VI, ex vulgatis a Mabillonio Musæi Italici tomo II. Et clesiis, non cantabatur, sed solum recitabatur. ne quis aliquam in his interpolationem irrepsisse suspicetur, omnem suspicionem removet Amalarii abbatis Ecloga in Ordinem Romanum, edita a Ba luzio in Appendice ad Capitularia regum Francorum, in qua agit de Symbolo. › In Ordine Romano II, hæc habentur verba, pag. 46: Post Evangelium candelæ in loco suo exstinguuntur et ab Episcopo, Credo in unum Deum, cantatur. In Ordine, V, pag. 66: Perlecto Evangelio, dicat episcopus, Pax tibi: et elevat: Credo in unum Deum. In Ordine VI, pag. 73: Alta voce incipiat canere, Credo in unum Deum. Autiquitatem secundi Ordinis colli gimus ex Amalario Metensi, noni sæculi scriptore, qui laudatam in eumdem Ordinem scripsit Eglo Hujus responsionis testem profero Leonem III, in præcitata Collatione cum legatis concilii Aquis granensis: Quod vero (inquit Pontifex), asseritis, ideo vos ita cantare Symbolum, quoniam alios in istis partibus vobis priores audistis cantasse, quid ad nos? Nos enim id ipsum non cuntamus, sed le gimus: et legendo docere, nec tamen legendo aut docendo addere, quidpiam eidem Symbolo inserendo præsumimus. 193 Non adeo clarissimi viri mihi robusta vi dentur argumenta, ut pro solidiori haberi debeant testimonii ex Bernone desumpti solutione. Verbum cantari, quo idem utitur Berno, ipse Martene fatetur loco citato, apud plerosque auctores pro, recitari,

buisse. usurpari. Cam igitur narret ille, ad usque tempora tur: adeoque ex Leonis consilio Symboli sive can Henrici primi Symbolum non cecinisse Romanos, tam, sive recitationem prætermitti in Missa de potuit utique inficiari simplicem ejusdem Symboli apud eos recitationem. Hanc negavit sine dubio, ut Romanæ consuetudinis ratio evincit, quam ad ducit: Videlicet quod Romana Ecclesia, inquiens, non fuisset aliquando ulla hæreseos fece infecta, sed secundum sancti Petri doctrinam in catholica fide permaneret inconcussa: et idzo magis his necessarium esset illud Symbolum sæpius cantando frequentare, qui aliquando ulla hæresi potuerunt maculari. Aut inomentum inest nullum prædicte rationi: aut illa certe æque simplicem Symboli recitationem rejicit, atque cum cantu et modulatione. Verbum idem, caniare, apud ecclesiasticos hujus ævi seri ptores accipi non raro pro simplici recitatione, do cet etiam Mabillonius, præfatione ad seculum i Ordinis Sancti Benedicti num. 36, ubi aduolat Missam cantare non esse modulata voce sacris ope rari, sed recitare, Eumdem consule in Disquisi tione de cursu Gallicano, et Ducangium verbo Can tare, et Decantare. Negotium nullum facessunt, que tu verba oppo nis. Ea sunt: Quod vero asseritis ideo vos ista cantare, quoniam alios in istis partibus, vobis prio res, audistis cantasse, quid ad nos? Nos enim id ipsum non cantamus, sed legimus. Et legendo do cere, nec tamen legendo aut docendo addere, quid piam eidem Symbolo inserendo, præsumimus. Agi tur hoc loco de Additamento, quod cum Symbolo inter Missarum solemnia canebant Gallicanæ Eccle sia, et Germanæ, ac Italicæ in regno Caroli. Ro. mæ idipsum (additamentum scilicet) non cantari, sed legi testatur Leo. Hac igitur si lectio intelligi debeat Symboli in Liturgia, jam admitti necesse foret, Romæ Symbolum in missa lectum recita tumque fuisse cum additamento. Illud enim lege batur Roma, ut ais, quod alibi cantabatur: sed alibi canebatur additamentum cum Symbolo, igi tur idipsum Romæ legebatur, quod Leonis dictis in Collatione omnino repugnat, Genuinus verborum sensus est: neque Symbo lum, neque additamentum cum Symbolo cantari, aut publice legi inter Missarum solemnia Romæ consuevisse illud attamen additamentum, seu doctrinam de processione a Patre et a Filio, legi, et doceri, ac tradi fidelibus extra Symbolum in scriptis, in catechesibus, in concionibus. Hunc sensum efferunt verba, quæ sequuntur: Et legendo docere, nec tamen legendo, aut docendo addere, quidpiam eidem Symbolo inserendo, præsumimus. Sensum confirmant, quæ ibidem alia Pontifex ad dit verba: Quæ vero prædictis Symbolis, Nic:eno et Constantinopolitano, deesse cognoscimus, non, ut dictum est, inserere præsumimus, sed locis tempo ribusque opportunis, quibus competit ministrare cu ramus. Hæc illa additamenti Filioquc lectio est, de qua Pontifex agit: utique extra Symbolum, in Ca techesibus, quæ locis temporibusque opportunis fiebant. Tibi, tuæque solutioni favere Leonem Iil repo nis in Collatione cum legatis concilii Aquisgranen sis habita. Imo tuam elidit solutionem, quam vo cas, summus pontifex in eadem Collatione. Mul tam post discussionem inquiebant legati: Subla tis his quæ vultis, bonum est ut idem Symbolum cantetur, sublato scilicet Additamento. Reponit Leo: Bonum sane: quot tamen non imperando, c sed ut prius permittendo dicimus. Hæc ulla sine ambage significant, Romæ nondum recitari Syın bolum, etiam sine additamento, consuevisse: id vero Gallicanis ecclesiis permissum. Cur enim Symbolum, si Leo pontifex ipsum legisset in Li túrgia, cani solum permiserit Gallicanis ecclesiis? Ratio solida apparet nulla. Pergunt Legati: Quia vero, ut dicitis, bonum est cantare id ipsum Symbo lum, nunquid si sermo (Filioque) tollatur, idem sermo ab omnibus ac si contra fidem sit, condemna bitur? quale ergo dabis consilium? Modum expen de, quem suggerit pontifex, ut sine ulla offensione additamentum de Symbolo tollatur. Dat nempe consilium, ut Symboli cantus in missa omittatur, primum in Palatio, deinde paulatim aliis in ec- quomodo in hujusmodi decantando, et celebrando clesiis. Expende verba: Ita mihi videtur posse utrumque fieri, et additamentum tolli, et offensio nem fidelium vitari: Ut paulatim in palatio, quia in nostra sancta Ecclesia non cantatur, cantandi consuetudo ejusdem Symboli intermittatur. Exemplo 194 Romane Ecclesiæ suadebat Leo, ut primum in palatio Symbolum intermitteretur in missarum officio. Ut Symboli cantus (reponis), non ut ejus dem recitatio intermitteretur, suadebat pontifex. Reponam ego, consilium a pontifice suggeri ad offensionem evitandam, quam particulæ Filioque prætermissio ingenerare potuisset hanc potro contingere offensionem potuisse sive Symbolum caneretur sine additamento, sive solum recitare Pro tua opinione, peremptoria putas ea demum Pontificis verba: Satis esse (inquientis, ut refers) decantare Symbolum (scilicet sine additamento), 195 sacrosanctis mysteriis sancta Romana tenet Ecclesia. Integrum textum exhibere, pretium est operæ Ego licentiam dedi cantandi: non autem cantando quidpiam addendi, minuendi, seu mutan di. Et ut expressius aliquid, quia vos cogitis, lo quar, quandiu vobis in hoc satis fuit, quomodo in hujusmodi cantando, vel celebrando sacrosanctis mysteriis sancta Romana tenet Ecclesia, nequaquam aut nobis in talibus laborare, aut aliis laborandi occasionem necesse fuit ingerere. Ait pontifex, li centiam se Gallicanis Ecclesiis dedisse, vel potius id illis permissum a se (quo infra utitur verbo), ut Symbolum inter solemnia Missarum ipsæ decan tarent. Non ergo illud cancre Romana Ecclesia

adbuc consueverat. Implexa quæ sequuntur verba vari solida unquam poterit solutione. Ea repeto sensu carent, eademque ita videntur construenda Quandiu vobis satis fuit (sive fuisset) in hoc, in hujusmodi (scilicet) cantando et celebrando (Sym bolo) in sacrosanctis mysteriis, quomodo sancta Ro mana tenet Ecclesia, neque nobis, neque aliis hanc patiendi molestiam, occasionem dedissetis. Anim adverte verbum illud, Tenet. Non ait pontifex quomodo Romana cantat sine additamento Symbo lum in Liturgia: sed quomodo tenet ipsa, atque custodit Symbolum sine prædicta adjectione. Quo utique sensu scripserat etiam Joannes VIII ad Moraviæ comitem, abs se Methodium archi episcopum interrogatun esse: Si orthodoxæ fidei Symbolum ita crederet, et ita inter sacra Missarum solemnia caneret (hunc enim morem servabant Moraviæ Ecclesiæ ).; sicut sanctam Romanam Ec clesiam tenere, el in sanctis conciliis promulgatum et traditum esse, constat. Quo loco verbum tenere, non est Ecclesiam Romanam cautare Symbolum, aut legere inter missarum solemnia; sed. illud integrum incorruptumque custodire, sicut a san etis conciliis promulgatum est traditumque. Hinc vero Walafridus Strabo, deceptus rumore vulgi, scripsit a Græcis ad Romanos ritum istum credi pervenisse: certa namque Historia narrat Hispa nicas Ecclesias, in synodo Toletana in anno 589 celebrata, decrevisse, ut secundum formam Orien talium Ecclesiarum in missa recitaretur Symbolum Nicænum, aut Constantinopolitanum. Ad Romanos demum Ordines, quos opponis, re poni plura possunt. Ac primo si quid eorum evin ceret auctoritas, non solum legi Symbolum apud Romanos inter Missarum solemnia consuevisse demonstraret; sed etiam cantari, aut voce modu lata dici quod Martene inticiatur. In Ordine si quidem secundo hæc habentur verba: Ab episcopo Credo in unum Deum, cantatur. In quinto: Ele vat, Credo in unum Deum. In sexto: Alla voce incipit canere, Credo in unum Deum. verba: Symbolum post Evangelium usque ad hæc tempora divæ memoriæ Henrici imperatoris (ince ptum scilicet currebat sæculum undecimum), nullo modo cecinerunt Romani. In hac Scriptorum pugna, inquies, cur non præ valeat antiquioris Amalarii auctoritas? Cur, inquio ego, Micrologi, maximeque Bernonis, qui de re suæ ætatis testimonium ferunt, cedere auctoritas debeat? Hic enim testatur, nonnisi Henrici I ætate Romanos in Liturgia canere, aut legere Symbo lum Constantinopolitanum incepisse: ac ille Com mentario suo Ordinem Romanum exponens, decan tati dictique Symboli mentionem ingerit nuilam. Antilogiam removet omnem solutio, quæ sumitur ex invecta in Ordinem interpolatione: si tamien hæc recte intelligatur. Nempe Romanus Ordo in ca parte, quæ Symboli decantationem offert, sequiori ætate interpolatus fuit,com ritum istum sæculo un decimo Romana recepit Ecclesia. Amalarius autem, qui sæculo nono Ordinem illustrabat, agit de ritu Symboli, non quem in eodem Ordine legeret, sed quem ab alis Ecclesiis Hispanicis, Gallicanis, Gɩr manicis, ac Italicis in regno Italiæ, noverat in usu positam. Pars prima pendet ex altera. Hanc ego certissimam teneo: propterea quod Amalarius passim et constanter in Ecloga affert Romani Ordinis verba, eademque subinde exponit: ubi vero de Symbolo agit, ne verbulum habet, quod ex ipso Ordine sumptum sit. Utriusque, et Ordinis, et Ecloga, specimen po nere sub oculos liceat, ut quod aio, splendidis sime innotescat. In Ordine verba sunt: ‹ Ipse vero Diaconus stat versus ad meridiem... Post lectum Evangelium, candelæ in loco suo exstin guuntur. Et ab 197 episcopo, Credo in unum Deum, cantatur... Deinde salutat episcopus popu Jum dicens, Dominus vobiscum... Canitur Offerto rium... Tunc venit subdiaconus, ferens in brachio dextro patenam, et sinistro calicem, etc. Ania larium hæc exponentem attentius consideremus ‹ Diaconus pronuntians verba Evangelii, ad meri diem stat versus: quoniam illis loquitur, de quibus dicebat Paulus, › etc. Priora sunt Romani ordinis 196 Amalarii Metensis auctoritati repugnant ex diametro Micrologus, et Berno Augiensis. Or dinem Romanum secundum illustrat ille in Ecloga sua, quam protulit in lucem Baluzius: ac Symboli in missa dicti mentionem ingerit. At suis in Ob- verba; quæ: sequuntur, Amalari expositionem servationibus ecclesiasticis, quas vulgavit Micro logus undecimo sæculo inclinato, ea in parte, quæ prædictum Ordinem secundum exponit, nimirum capite 9 et 10, de Symbolo in missa dicto nihil habetur. Agit vero de illo, capite 46, veluti quod juxta canones in omni Dominica, et in omnibus Dominicis solemnitatibus, item in festis Sanctæ Ma ´riæ, et Apostolorum, et Sanctæ Crucis, et Omnium Sanctorum, et Dedicationis, debeat cantari. Hæc in dicat agendi ratio, Micrologum ritum spectasse decantandi in Liturgia Symbolum, in Ordine illo secundo minime præscriptum; sed in aliis eccle siis, itemque in Romana ævo suo receptum. Ber nonis Augiensis auctoritas accedit, quæ nulla ele continent Post lectum Evangelium, candela exstinguuntur: per candelas signantur doctores Ecclesiæ, etc. Verba sequuntur in Ordine: Et ab episcopo, Credo in unum Deum cantatur. Hæs non habentur in Amalario, qui tamen sic ait: ‹ De Credo in Deum. Postquam Christus locutus est populo suo, fas est ut dulcius et intentius profitea tur (populus) credulitatem suam, etc. Quis non videat nihil de Symbolo in Romano Ordine re perisse Amalarium: quæve in Ecloga habentur, de suo ipsum adjecisse? Hinc sequitur ille: ‹ Post lectum Evangelium (non vero, post lectum, aut cantatum Credo ) venit subdiaconus ferens in bra chio sinistro calicem... Dominus Jesus ipse est

subdiacouus, et diaconus, etc. Ad Ordinem sci- Ignatii scilicet qui Constantinopolitanam regebat licet spectant verba priora: ad Amalarium expo nentem, alia. Cæcutiat oportet, qui non videat ab ipso Amalario invectum sermonem de Symbolo, cujus nulla in Ordine mentio erat: adeoque ipsum Ordinem sequiore ætate interpolatum verbis illis adjectis, Et ab episcopo Credo in unum Deum cantatur. Ecclesiam, injustus ac violentus invasor, vin dictæ cupidus, percitusque bile, plures quas po tuit emota mente excogitare, Romanam in Eccle siam projecit calumnias. Eas continet omnes En cyclica Epistola, quam dedit ad archiepiscopales thronos per Orientem obtinentes, secunda in edi tione Montacutii. Hanc etiam integram Latine refert Baronius, ad ann. 863, n. 34. Dissidium innovat contra sancti Spiritus a Patre Filioque pro cessionem, ejusque vocis Filioque additamentum ad Symbolum improbat, damnat, exsecratur. Verba sunt, quæ juxta Latinam Moutacutii versionem prefero: Præter memoratas absurditates, sanctum et sacrum Symbolum, quod ab omnibus æcumeni tinet irresistibilem, sensibus spuriis, verbis 199 ascititiis (quæ summa fuit ipsorum audacia ), `co nabantur adulterare. O machinationes diabolicas! Spiritum sanctum novo more comminiscebantur non de solo Patre, sed etiam Filio procedere. Dogma reprobat levissimis ac futilibus argumentis, quo rum præcipua refutata lege in dissertatione 1, ca pite 8, num. 7. Animadverte in ea verba, quæ habentur in Ecloga, Post lectum Evangelium venit subdiaconus ferens in brachio sinistro calicem: quæ satis indi cant, in Ordine genuino nullam post Evangelium præscriptam fuisse Symboli recitationem. Jam collige argumentum pro Symboli recitatione apud Romanos nono et octavo sæculo usitata, ex Ordi nibus desumptum, sive ex illis quos vulgavit Ma- corum conciliorum calculis confirmatur, et vim ob billonius, sive ex aliis ab Hittorpio vulgatis, levis simum esse, nullamque vim habere: cum sint Ordines ætate posteriori interpolati. Rem hanc Josephi Mariæ Thomasii verbis tandem absolvo, inter ejus Scholia in Antiphonarium Gregorianum ‹ Ordo Romanus (inquientis), antiquitus non eo modo, quo apud nos editus est, circumferebatur. Discretis namque libellis continebatur, quibus potiora per annum explicabantur Officia... Cæte rum Ordo ille Romanus, editus ab Hittorpio, far rago potius est diversorum rituum secundum varias consuetudines: ita ut antiquiores germanioresque Romanos ritus in tanta varietate discernere sine eorum libelloruin ope pene sit impossibile. › Sed 198 et ipsi libelli, quos Mabillonius edidit, dili gentiore crisi expendendi sunt, ne ritus ævo illo Romanæ Ecclesiæ tribuamus, quos minime adhuc receperit: qua de re adhuc infra agendum capite sequenti. Sæculo nono, Photiano tempore, Symbolum voce, Filioque, non auxerat Romana Ecclesia: Photii fraudes, et commenta. Altera sæculi undecimi medistate, invectoque per Michaelem Cerularium nana Symbolum in usu erat: schismatis vera causa. Incepto eodem sæculo, Symbolum ipsa in Liturgia canere, aut recitare cœpit. An codem tempore additamentum admiserit, an antea, opi niones variæ: quæ expenduntur. An demum Syın bolum Constantinopolitanum, illudque interpo batum, adhibuerit unquam in baptismatis admi nistratione: Aquileiensis Ecclesiæ ritus exhibetur. 1. Diu siluere, quæ mota fuerant de Processione Spiritus sancti dissidia, sive contra ipsam divinæ tertiæ personæ originem a Patre et a Filio, sive coutra vocis Filioque additionem ad Symbolum. In fide dogmatis iminota consistebat Ecclesia Ro mana, cum omnibus Occidentis Ecclesiis, perenni Patrum, etiam Græcorum, traditione munita: quod aliæ vero Ecclesiæ additamentum receperant, non dum admiserat toto sæculo nono eadem Romana. Rem evincunt Photiana litigia. Romana in synodo anno 863 celebrata proscri plus Photius a Nicolao I, veluti sedis alterius, Hæc Photius cum scriberet, Bulgaros nuper con versos ad fidem spectabat: eaque incusabat sine dubio, quæ geri apud eosdem Bulgaros rescive rat, in fide catholica a Latinis presbyteris, et epi scopis institutos. Dubitare non sinunt, quæ ibidem præmiserat Photius, hæc verba: ‹ Barbara Bul garorum gens, et Christo invisa et infesta, in tan tam mansuetudinem, et Dei cognitionem conver titur, nt a patriis diabolicisque orgiis recedentes, et paganicæ superstitionis errorem excutientes, præter omnem exspectationem in fidem Christia nam insiti transierunt. Sed o improbum, invidum Deo, invisum consilium, et incoeptum... Non dum enim gens illa per biennium rectam Christia norum religionem (Græcorum opera) ainplexabatur cum impii quidam homines, et exsecrandi... ex orti ab occiduis partibus... a sanis et puris do gmatibus, et a fide inculpata Christianorum eos subdole deducere, et corrumpere conabantur. Imprimis contra Ecclesiæ canones illicite ad Sab batorum jejunia traducebant... Sanctum et sa crum Symbolum sensibus spuriis, et verbis ascititiis conabantur adulterare. › Contra processionis dogma imperitissime pugnat, ac subdit: Hanc impietatem tenebrarum illi episcopi (ex Occiduis partibus) una cum illicitis, et illegitimis aliis apud yentem Bulga ricem disseminabant. Harum rerum fuma pervenit ad aures nostras. Episcopos, ac presbyteros Lati nos, qui Bulgaros erudiebant in fide, Photius in cusat de addita voce Filioque ad Symbolum: ne que tamen inficiari ausim, quin ipse inde collige ret, additamentum illud apud alias Occidentales invaluisse Ecclesias, ac etiam Romanam. Sed hanc de Romana suspicionem brevi deposuit. Laudatos Bulgarorum Latinos catechistas veluti

de facie cognoscere maxime præstat. Annales Ber- nacho in libro 11 contra Græcos, Photiano tempore 'tiniani ad annum 866 sic habent: Rex Bulga- scripto”: Dein Ariana repullulante vesania (in `rorum, qui præcedente anno... Christianus fieri meditatus fuerat, sacrum baptisma suscepit... Mittens ad Ludovicum regem Germaniæ, qui ei ſœ dere pacis conjunctus erat, episcopum et presbyte ‹ros postulavit……. Ludovicus autem ad Carolam fra trem suum mittens, in ministerium clericorum, apud fratrem suum vasa sacrata sacrasque vestes ac li bros petiit. Unde Carolus ab episcopis regni sui non parvam summam accipiens, ei ad diri gendum regi Bulgarorum misit. Ex Gallicanis, 200 aut Germanicis Ecclesiis clericos in Bulga riam missos, constat. Anastasius Bibliothecarius Romanos etiani episcopos illuc directos memorat in Vita Nicolai: accepta Michaelis gentis Bulga rorum regis legatione mense Augusto, indictione quarta decima, inquiens, Paulum Populoniensem, et Formosum Portuensem, magnæ sanctitatis episco pos….. ad prædicandum genti illi ire, decrevit. An nalium Fuldensium addo verba, quæ digna sunt animadversione, ad annum 866 et insequentem ‹ Legati Bulgarorum Radesponam ád regem vene runt, dicentes: Regem illorum cum populo non modico ad Christum esse conversum, simulque petentes, nt rex idoneos prædicatores Christianæ religionis ad eos mittere non differret. Rex Ludovi cus, Bulgarorum petitionibus annuens, Ermenricum episcopum cum presbyteris, et diaconibus ad pro quiente), volenteque confirmare non esse recte fidei, Spiritum sanctum dicere a Patre procedere; hoc quia videretur esse blasphemum, quoniam duorum profiteretur Pater 201 esse, id est Filii, ct Spi ritus sancti; hanc quoque blasphemiam propelien dam decernentes Ecclesie doctores, superaddidere symbolo: Spiritum sanctum a Filio quoque proce dere, ne si de Patre tantum procedere diceretur, pa taretur Filius, nec diceretur Spiritus Filii. Non ait, a Romana Ecclesia Symbolo superadditam vocem, Filioque sed ab Ecclesiæ doctoribus, quos hac tenus non alios re, erire datum est, nisi Hispanos, Gallicanos, Germanos, et Italicos in regno Italiæ. Summus Pontifex Nicolaus in epistola anno 867, mense Octobri, indictione prima a septembri præ cedenti incepta, ad Hinemarum data, et cæteros episcopos in regno Caroli, reprehensam a Photio de processione Spiritus sancti a Patre et a Filio Ro manam Ecclesiam narrat, nulla additamenti ad Symbolum mentione ingesta. Conatur, inquit, tam nostram specit:liter, quam omnem generaliter quæ lingua Latina utitur, Ecclesiam reprehendere: quod Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere dicamus, cum ipsi hunc tantum ex Patre procedere fateantur. Pontificis, ac episcoporum Galliæ votis annuens Eneas, qui Parisiensem regebat Eccle siam, librum edidit adversum Photii, et Græcorum pagandam fidem catholicam præfatæ genti destina- calumnias: deque re, qua de agimus, bæc tantum habet in præfatione: Infert (Photius) Romanis auribus: Quare Spiritum sanctum a Patre et Filio profiteamur procedere, et non a solo Patre? Quid? quod Photius ipse adjectionem ad Symbolum non dum Nicolai pontificis ætate receptain in Romana Ecclesia, satis indicat in tractatu de processione Spiritus sancti; ex quo Leo Allatius fragmentum profert Exercitatione xiv in Creyghtonum, pag. 231. Sed nec tremendum fidei (Symbolum), in ore omnium circumduci solitum, sententiæ suæ (Je processione ab utroque) tegumentum prætexens attondit vel læsit (Nicolaus). vit. Sed cum illuc pervenissent, episcopi a Ponti fice Romano missi totam illam terram prædican du, et baptizando jam tunc repleverant quapro pter isti accepta a rege licentia, redierunt in sua. Latini episcopi, et clerici innotescunt, qui Bul garos in fide catholica erudiebant, gravissime a Photio reprehensi ob traditam doctrinam de Pro cessione Spiritus sancti a Patre et a Filio, et ob ejus vocis Filioque additionem ad Symbolum. Sunt nempe Gallicani clerici, aut Germani a Ludovico Germaniæ rege, et Caroli dicti Calvi regis Franciæ Occidentalis ac postea imperatoris fratre, in Bul gariam missi. Sunt etiam alii, quos in eamdem regionem miserat Nicolaus 1, summus pontifex. Miratio subeat nulla, Germanos illos aut Gallica- fex, hujus nominis dictus Octavus. Ne Romanam nos Constantinopolitanum Symbolum tradidisse Bulgaris, prout ipsi habebant, additione vocis Fi. hoque interpolatum. In hanc additionem eonsen tre, pronum erat episcopis a Nicolao missis: tum quia Occidentis Ecclesiæ fere omnes eam recepe rant, tum quia ut id Bulgari expressius crederent maxime consentaneum erat, quorum fidem schi smatici Photiani vitiare conabantur. Hinc vero hisce Photii litteris nimium leviter per motus Natalis Alexander sæculo Iv, dissert. 38, art. 3, existimavit: Nicolai primi temporibus, factam fuisse hanc additioner. in Romana Ecclesia. Hanc epo cham non confirmant, neque indicant verba, quæ profert idem auctor ex Ratramno Corbeizusi Mo In sedem Constantinopolitanam restitutum Pho tium confirmat anno 879, Joannes summus ponti Ecclesiam injuria lacerasse ipse putaretur, episto lam sub ejusdem Joannis nomine veluti ad se scriptam confinxit: in eaque ab omni additamento pontificem alienum exhibet, paratumque ad ejus expunctionem apud eos urgendam, qui idem in Symbolis adımisissent. Vel hæc Photii fabula evincit, nondum ea ætate interpolatum apud Romanos viguisse Symbolum. Memoratas refert Epistolas Baronius ad annum 879, num. 54. Verba sunt Novit etiam tua fraternitas, quod cum nuper ad nos accessit is, qui a te missus est, et de sunɩto Symbolo nos consuluit, quomodo invenit nos illud inconcussum, sicut nobis ab initio 202 traditum est, conservare: neque aliquid addidisse, vel detra

prædicandam divinam sanctamque Trinitatem tra dudit. Neque id verbo solum ac jussione, verum etiam quibusdam ancilibus velut titulis, columna rum more, inscribens ad fores Ecclesiæ affixit … … ne unquam via esset.... alteram præter Patrem, Spiritus causam, Filium invehendi. Nova non erat ætate Photii invecta ab Occidentalibus de Spiritus sancti a Patre et a Filio process one sen tentia: ¡mo dogma est fidei catholicæ, Scriptura rum auctoritate munitum, ac perenni Patrum tra ditione. Leo III, quod a majoribus acceperat, sine additamento Symbole in custodiebat: ferebatque agro animo, voce iila adjecta Symbolum decantarı a Gallicanis episcopis; neque tamen illos, ac Hi spanos, Italicosque in regno Italia reprehendit unquam, veluti intemeratæ nostræ fidei regulæ cor ruptores. Ad ecclesiasticam disciplinam res perti net placuissetque Pontifici, ut rigor legis, quem Romana sequebatur Ecclesia, in aliis quoque vi geret. xisse, cum recte noverimus quod eos, qui talia atque lecta, per eam Occidentalibus lau-landam ac facere audent, gravis condemnatio exspectat. Re verentiæ itaque tuæ iterum significamus, ut de bac additione in Sym bolo, ex Filio scilicet, tibi satis faciamus: quod non solum hoc non dicimus, sed etiam quod eos qui principio hoc dicere ausi sunt, quasi transgressors divini verbi condemnamus... Ut reliqui nostri episcopi nobiscum idem sentiant, totis viribus contendimus... Rationi congruum mihi visum est, ne violenter aliquis cogatur a nobis additionem illam dimittere, quam ipse adjecisse se Symbolo noverit: sed potius mansuetudine aliqua hujusmodi homines admonere, et paulatim a bla sphemia revocare. > Commento suo firmat Photius, vocem Filioque ab Ecclesia Romana nondum in Symbolo receptam invidiamque simul Joanni pontifici creat, dum ipsum inducit, veluti blasphe mam, repudiantem adjectionem. Antiquitatis, et rigoris tenacissima Romana Ecclesia adjectionem ad Symbolum non admittebat; fidem processionis etiam a Filio constantissime profitebatur, vindica batque adeoque et illud additamentum cæteris in Ecclesiis, quæ illud receperant, cum id ad eccle siasticam pertineret disciplinam, tolerabat, easque transgressionis contra divinum verbum condemnavit nunquam. Confictæ Photianæ epistole consonat conciliabulum' Constantinopolitanum eodem anno 879 celebratum, ut fertur: quod attamen ab eodema Photio pariter confictuin, aut certe falsatum, in victe demonstrat singulari in Opere Allatius.Legato rum concilii Aquisgranensis Collationem cum Leone I pontifice recole capite superiore num. 4 el 5. Ludum eamdem Photius ludit in epistola ad archiepiscopum Aquileiensem, qua ad aliam veluti sibi ab eo datam respondet. Refert eam Latine Ba ronius, ad annum 883, num. 5; Latine et Græce Combefisins in Auctario novissimo, pag. 527. La tiore nos egimus de ea sermone in Monumentis Ecclesiæ Aquileiensis, capite 50, num. 5, deque Photi vaferrimi hominis fraude suspicionem in gessimus. Ut ut sese res habeat, pontifices Roma nos ita ab additamento alienos exhibet, ut eos etiam processionis a solo l'atre vindices faciat; aliosque Latine Ecclesiæ episcopos indicat tum processionis a Patre et a Filio professores, tum auctores additamenti. Id vero colligitur inde, Ro manam Ecclesiam Symbolum cum voce Filioque ea ætate, ipso Photio teste, non recitasse. Photii verba refero Pervenit ad nostras aures, quod nonnulli Occidentalium, diviuum ac sanctissimum Spiritum non solum ex Deo et Patre, verum etiam 203 ex Filio procedere novo dogmate introducunt. (Ita scilicet ait mendacissimus homo.) Leo, Roma mus pontifex, tum senior (II) tumque rursus qui illum secutus est Leo junior (III)... Hic pietatis ſervens æmulator, ut nullo pacto, barbaro idio mate, intemerata nostræ fidei regula corrumpere tur, Græca lingua, ut et a principio dictata fuerat De memoratis a Photio ancilibus certiorem sup peditat notitiam Anastasius Bibliothecarius in Vita Leonis II, num. 410, in editione Francisci Blan chinii: ‹ Hic vero (inquiens), pro amore et caule la orthodoxæ fidei, fecit scuta argentea duo, scripta utraque Symbolo, unum quidem litteris Græcis, et aliud Latinis., Magister Sententiarum Petrus Lombardus, quem Baronius laudat ad ann. 809, num. 62, rem hanc his verbis narrat libro 1 Sen tentiarum, dist. 11: Addunt Græci ad assertio nem suæ opinionis. quod Leo III Romæ tran scriptum (Symbolum) in tabula argentea, post allare beati Pauli posita (imo in Basilica sancti Petri), posteris reliquit: pro amore, ut ipse ait, et cautela fidei orthodoxe. In quo quidem Symbolo. in processione Spiritus, solus commemoratur Pater,› Cautelam fidei orthodoxæ non ita intelligas, ac si Leo pontifex dogmati catholico dissonam crederet processionem a Patre et a Filio. Quin imo in Col latione cum synodi Aquisgranensis legatis profite batur: Ita sentio Spiritum a Patre et a Filio pro cedere, inquiens; ita teneo cum omnibus auctoribus, el sacræ Scripturæ auctoritatibus. Si quis aliter de hac re sentire vel docere voluerit, defendo (inhibeo)!. Et nisi conversus fuerit, et secundum hunc sensum tenere voluerit, contraria sentientem funditus abjicio. 204 Se funditus abjectum noverit Photius, fundi tusque abjectos noverint sese Græci Photiani, ab ipso Leone III, quem veluti sibi faventem nobis opponunt. Eo sensu cautelam fidei orthodoxæ ex pressit Anastasius, ut Leonis mens foret, liberum cuique non esse ad Symbolum addere quidpiam, vel quidpiam ex eo minuere; ne hujusmodi addi tionibus, aut minutionibus quidpiain aut irreperet, aut tolleretur, quod fidem orthodoxam læderet, et corrumperet. 11. sæculo nono ad alteram transeo undecimi sæculi medietatem: interpolato Symbolo Constan

tinopolitano, sive particula Filioque aucto, sine Achridani Epistola ad Joannem Tranensem (in Apulia) episcopum calumniæ, quæ Romanam in Ec clesiam feruntur, usum azymi spectant, et jejunium Sabbati, itemque suffocatorum comestionem, et Alle luia in Quadragesima non decantatum. Integram Baronius epistolam refert ad annum 1055, num. 23. Scriptum etiam ediderat Niceta monachus, in quo sedem apostolicam incusabat de azymo, de Sabbuto et de nuptiis sacerdotum. Consule Commemoratio nem rerum a legatis apostolicæ sedis Constantino poli gestarum in Labbeana Conciliorum collectione. Hinc Wibertus in Vita Leonis IX, apud Mabillo nium inter Acta Sanctorum ordinis Benedictini mota ab hisce Græcis dissidia narrans, libro 11, capite 9, sic ait: Ea tempestate orta est hæresis dubio utebatur hoc tempore Ecclesia Romana indeque schismatis innovandi prætextum sumpsit Michael Cerularius. Thronum is patriarchalem Con stantinopolitanum anno 1043 conscendit. Dissidii, quod incenderat Photius, manebant scintillæ inter Græcos erumpebatque ignis datis occasionibus. De Spiritus sancti processione disceptatum fuisse decimo sæculo inchoato, docet nos Heriveus, Re mensis archiepiscopus; in provinciali concilio Trosleiano anno 909 celebrato, capite 14 hæc ha bentur: «Innotuit (significavit) nobis sancta sedes apostolica, adhuc errores blasphemiasque cujus dam vigere Photii in partibus Orientis in Spiritum sanctum, quod non a Filio, nisi a Patre tantum procedat, blasphemantis. Hortamur vestram frater- Fermentaceorum, quæ calumniatur sanctam Roma nitatem, ut secundum admonitionem domini Ro manæ sedis (Sergii) singuli nostrum, perspectis Patrum catholicorum sententiis, de divinæ Scri pturæ pharetris acutas proferamus sagittas potentis, ad confodiendam belluam monstri renascentis, et ad conterendum caput nequissimi serpentis. › Sedem Constantinopolitanam anno 1024 regebat Eustathius: tenebatque summum Ecclesiæ ponti ficatum Joannes XIX. Titulum universalis patriar chæ requirebat ille, erecto animo negavit iste. Hugo abbas Flaviniacensis bæc habet in Chronico Vir dunensi ad eumdem annum apud Labbeum in Nova Bibliotheca, tomo I: Joannes (XIX) ordinatus est. quo cum requisisset Constantinopolitanus antistes, at sua Ecclesia, sicut et Romana, universalis dicere tur; et donis eum, Romanosque qui curiæ præerant, innumeris flecteret, ita ut clanculo tentarent conce dere quod rogabatur: omnis ob hoc vehementissime commota est Italia. Sed Galliarum episcopi et abbates his obviare conati sunt. Sic confutata Græcorum præsumptio est. Eadem ex Glabro narrat Baronius num. 5. Animadverte Ecclesiam regiæ urbis Con stantinopoleos eo tempore divisam ab Ecclesia Romana non fuisse, sine cujus consensu sumere antistes ille titulum œcumenici patriarchæ non av◄ debat. nam sedem, imo omnem Latinam et Occidentalem Ecclesiam, de azymis vivificum Deo offerre_sacrifi cium. Quam calumniam etiam scripto ediderunt episcopi, Michael Constantinopolitanus, et Leo Acri danus ad Tranensem episcopum directo. Romanæ sedis legatio in urbem regiam Constan tinopolim directa est. Legati fuere Humbertus, cardinalis episcopus Silvæ-Candidæ; Petrus, Amal phitanorum archiepiscopus; et Fridericus, diaconus et cancellarius. Niceta monachus ad frugem rediit stetit sua obduratus in pervicacia Cerularius. Ana thema in ipsum latum, quod in laudata Comme moratione prostat. In eo inter alia crimina refertur quod, sicut Pneumatomachi vel Theomachi, absci derunt a Symbolo Spiritus sancti processionem a Filio. Hæc anno 1054 accidere, mense Julio. Bile percitus Michael, suorum synodo coacta, calunnias in apostolicam sedem instaurat, do ctrinamque de Spiritu sancto, ac præsertim 206 Symboli interpolationem coepit impugnare. Synodi acta refert Allatius, dissertatione II De libris eccle. siasticis Græcorum, ubi hæc habentur, pag. 172 Ad hæc, quod sacrosanctum Symbolum, quod omnibus synodalibus et œcumenicis decretis in concussui atque inexpugnabile robur habet, spuriis cogitatis, et sermonibus adulterinis, et audaciæ ex cessu adulterare nolumus; nec ut illi, ex Patre et Filio Spiritum, sed ex Patre dicimus procedere. › Petrum Antiochenum patriarcham transmittit data Epistola, quam Baronius recitat Latine, num. 28; Latine et Græce Cotelerius in Ecclesiæ Græcæ Mo numentis, tomo II. Inter alia multa, de Symbolo interpolato accusationem invehit, In sancto Sym bolo, inquiens, tale additamentum recitant ex mala periculosaque sententia. Jam patet Symboli inter polati usum hac ætate in Romana Ecclesia vi guisse. 205 Denegatum titulum iniquo ferebat animo Cerularius, qui postea "successit: Ecclesiamque suam, et alias Orientales a Romana disjungere sa- Hujusmodi rerum eodem anno 1054 notitiam ad tegit. Socios habuit Leonem Achridæ archiepisco pum, ac Nicetam Stethatum, seu Pectoratum mo nachum. Prædictum æcumenici titulum propria ab ipso auctoritate assumptum, novimus ex Leone IX in epistola ad ipsum Cerularium data, quam Baro nius recitat ad annum 1054, num. 12: Qualis vero, el quam detestabilis atque lamentabilis est illa sacrilega usurpatio, qua te universalem patriarcham jactas ubique, et scripto, el verbo! Scissionis præ textum primo tempore neque dogma processionis a Patre et a Filio, neque vocis Filioque adjectionem ad Symbolum obtendit, sed alios Romanæ Ecclesiæ ritus, maximeque usum azymi panis in consecra tione corporis Domini. In ejus Cerularii et Petri Dignissima sunt animadversione Petri Antiocheni dicta in sua Responsione, quæ apud laudatom Co telerium prostat Græce et Latine: ‹ Malum vero (inquientis num. 11), et malorum pessimum est a ljectio ad Symbolum hæc: Et in Spiritum sanctum,

Dominum, et vivificantem, qui ex Patre Filioque fuerit vocis Filioque additamentum? Verisimillimum procedit (num. 22), ut equidem meam promam sen tentiam; si in additione Symboli corrigantur, nihil præterea postulaverim. Hæc Joannes Beccus pro animi sui candore expendens, oratione 2, de in jnsta sui depositione, num. 4: «Attente considera, inquit, dictionem, qui hæc æquo animo dijudicas si in sancto Symbolo factam additionem correxerint. Non vero, si inde impietatem oblitteraverint, aut inle adversus Deum blasphemiam ejecerint. › Inta ctam ergo Antiochenus relinquebat de processione a·Filio doctrinam. At malum et malorum pessimum (inquis), ipsam vocat adjectionem ad Symbolum. Beccum audire præstat ibidem: ‹ Ego plane eum (Petrum Antiochenum), quod videbatur in additione delictum, facili negotio neglecturum existimo: si vel pusillum pacis spiritum in eo (Michaele Ce rulario), ad quem litteras dabat, contineri pro spexisset. Idque colligo, nec male, ex illis quæ in alia Epistolæ parte (num. 14) verbis hisce digerit Bonum enim est nos ad æquitatem propensos, el potissimum ubi neque Deus, neque fides in periculo vertitur (cujusmodi apud Antiochenum erat Spiritus sancti processio etiam a Filio a Latinis asserta), semper ad pacem et fratrum amorem inclinari.» III. Hocce temporis intervallo, quod a Photiano schismate excurrit ad Michaelem Cerularium schi smatis instauratorem, epocha 207 diligentius perquirenda est admissi receptique in Ecclesia Romana cum interpolatione Symboli. Ac primo Symbolum Constantinopolitanum cœpisse Romæ inter Missarum solemnia decantari anno 1014, sedem apostolicam temente Benedicto VIII, ac im perante enrico 1, extra dubium ponit Bernonis abbatis Augiensis auctoritas. Romæ interfuit ille ipsius Henrici coronationi eodem anno f014 cele bratæ. In libello, quem de quibusdam rebus ad Missæ officium pertinentibus composuit, hæc habet ca pile 2: Romani usque ad hæc tempora divæ me moriæ Henrici imperatoris nullo modo cecinerunt. Sed ab eodem interrogati, cur ita agerent, me coram assistente, audivi eos hujusmodi respon sum reddere; videlicet quod Romana Ecclesia non fuisset aliquando ulla bæreseos fæce infecta, sed secundum sancti Petri doctrinam in soliditate ca tholicæ fidei permaneret inconcussa: et ideo niagis his necessarium esse illud Symbolum sæpius can tando frequentare, qui aliquando ulla hæresi potue runt maculari. At dominus imperator non antea desiit, quam omnium consensu id domino Benedi eto Apostolico persuasit, ut ad publicam Missam illud decantarent. Sed utrum hanc consuetudinem servent adhuc, affirmare non possumus, quia cer tum non tenemus.» Obiit Berno anno 1045. Num ergo hac data occasione, qua omnium con sensu annuit summus pontifex Benedictus Vill ut inter Missarum solemnia Syınbolum Constantino politanum caneretur, admissum etiam prima vice id videtur. Cur enim antes, tametsi a sexto sæculo desinente Ecclesie Hispanicæ, et a sæculo octaro Gallicanæ, et Germanicæ, ac Italicæ in regno Italiæ publice Symbolum idem in Liturgia recitarent, aut canerent, morem istum Romana Ecclesia recepit nunquam? Videlicet quod Romana Ecclesia (Henrico imperatori reponebant Romani) non fuisset ali quando ulla hæreseos fæce infecta, sed in soliditate catholicæ fidei permaneret inconcussa. Atqui hæc ratio non solum Symboli cantum, qui prius in more fuerit, sed jure potiori Symboli interpolationem re jicit. Hanc etiam suo tempore causam Rufinus reddebat, cur Symbolum apostolicum cum aliqui bus additamentis cæteræ Ecclesiæ recitarent, sine illis intemeratum custodiret Romana: Quod ego propterea esse arbitror, inquiens, quod neque ha resis ulla illic sumpsit exordium. Itaque cum demum Benedictum VIII petitioni Henrici Augusti, habito omnium consensu, indulgendum esse censuerit, Symboli Constantinopolitani cantu inter Missarum solemnia recepto, Symbolum etiam recepisse vi detur 208 cum interpolatione, quam cæteræ jam totius Occidentis Ecclesiæ amplexatæ fuerant, pu bliceque in Symboli cantu profitebantur. IV. Hac tamen de re varie sunt vigentque ad huc scriptorum opiniones, quas referre præstat et expendere. Sanctus Thomas I part., quæst. 36,. art. 2, ad 2, ait: 'Postea insurgente errore quorum dam, in quodam concilio in Occidentalibus congre galo, expressum fuit (quod etiam a Filio procederet Spiritus sanctus), auctoritate Romani Pontificis cujus auctoritate etiam antiqua concilia congrega bantur et confirmabantur. Paria scribit contra gentes, libro iv, capite 25: Processo Spiritus sancti a Filio implicite continetur in Constantinopolitana synodo in hoc quod ibi dicitur, quod procedit a Putre quia quod de Patre intelligitur, oportet et de Filio intelligi. Et ad hoc addendum sufficit auctoritas Romani pontificis, per quam etiam inveniuntur an tiqua concilia esse confirmata. Occidentale, quod Aquinas memorat, a Romano pontifice congrega tum, concilium latet. Quidni vero pro Occidentali concilio intelligi queat, Henrici imperatoris peritio, omniumque maxime consensus; quo habito Bene dictus VIII indulserit, publice cani Symbolum in missa, prout Hispanicæ, et Gallicanæ, et Germa nicæ et Italicæ in regno Italiæ illud canebant, cum vocis Filioque interpolatione? Hugo Eterianus, in opere, quod Alexandro III Romano pontifici nuncupavit, De hæresibus, quas iu Latinos Græci devolvunt, libro nt, capite 16, hæc habet: Nulla calumnia notandus est antiquioris Romæ antistes, quod causa interpretationis dictio nem unam, dico autem ex Filio procedere Spiritum, sanctorum plurium episcoporum, scientissimorumque cardinalium consensu habito, apposuerit.» Hæc mihi videntur verba illum omnium consensum indicare quo habito Benedictum VIII petitioni Heurici im

peratoris aunuisse, testatur Berno Augiensis ab bas. Humbertus cardinalis, episcopus Silvæ‐Candidæ, cum sociis, in sententia anathematis contra Mi chaclem Cerularium lata, ipsum suosque Græcós accusat, quod absciderunt a Symbolo Spiritus sancti processionem. In eorum scilicet videtur ille opinione fuisse, qui ante Monotheliticam hæresim, ac for tasse in Constantinopolitana contra Macedonium synodo, adjectam vocem Filioque ad Symbolum putabant. Quomodo vero eidem cardinali et epi scopo Silvæ-Candidæ, prædicta anno 1054 profe renti, non innotuerit, quod ante quadraginta annos sub Henrico imperatore factum constituimus? At Humbertus, in Tullensi dicecesi monachus Mediani monasterii 209 in Lotharingia, Symbolum inter polatum canebat, audiebatque cani suis in provin ciis juxta morem ab antiquo obtinentem, ve ramque ignorabat ejus originem. Vulgari, quæ apud suos ferebatur, præoccupatus opinione, Ro mam profectus est cum Leone papa IX ab eoque creatus cardinalis et episcopus Silvæ-Candidæ. In eo, quod Cerularius dissidium moverat pro semel bausta opinione, Græcos putabat particulam Filio que detraxisse Symbolo, quos acerrimos noverat processionis ab utroque hostes. In viro cæteroqui doctissimo accuratior hae in re perquisitio frustra expetenda. Minus accuratam temporum, quibus Romana Ecclesia interpolationem admiserit, notitiam exhi bet Andreas Rhodiensis episcopus in Actis Græco Latinis Florentinæ synodi sessione 7: Instante necessitate additum est propter quosdam Nesto rianos, apud Occidentalem Ecclesiam disseminan tes, Spiritum sanctum non esse ex ipso Filio, nec suum esse ab illo accipere. (Quod ipse colligit ex Nestoriano symbolo, ac Theodoretum inter et Cy rillum Alexandrinum litigio.) Hac ratione coacta ſuit Romana Ecclesia, cum magnum videret immi nere periculum: Jam enim canebatur in Galliis et Hispaniis. Miscentur omnia. Lux attamen sub Jucet aliqua in postremis verbis, quæ satis indi cant, Romanam Ecclesiam adjectam illam non re cepisse explicationem, nisi longe post consuetudi nem, Symbolum in missa canendi, ab Ecclesiis p Hispanicis sexto et septimo sæculo, et a Gallicanis octavo et nono inveciam. Accuratiora ipsi Græci non habent, quæ profe rant: ‹ Anonymus Græcus auctor (verba sunt Ba ronii, ad annum 883, num. 55), qui inter alia Græcorum monumenta positus habetur in Val licellana bibliotheca, id primum factum a Chri stophoro papa tradit: atque affirmat, usque ad illud tempus omnes qui præcesserunt Romanos pontifices, in ipsorum fidei professione asseruisse absque ullo additamento, Spiritum sanctum a Patre procedere. Aitque' post recensitos pradecessores pontifices: Qui vero ipsum secuti sunt Formosum, Bonifacius, Stephanus, Romanus, Theodorus, Joan nes, Benedictus, Leo, successores novæ hujusmodi doctrinæ Formosi, in omnibus fuerunt ipsi discor des: qui secreto, a Filio quoque procedere Spiri tum sanctum asserebat, cum tamen in epistola ad sedes patriarchales missa de solo Putre fecerit men tionem. Post quos cum Christophorus papa Romanus creatus fuisset, in fidei confessione, quam misit ad Constantinopolitanum patriarcham, nempe in Sym bolo, 210 a Filio quoque Spiritum sanctum pro cedere, ausus est dicere. Qua de causa postea a Sergio patriarcha, qui præcessit Cerularium, e di plychis ipse Christophorus expunctus est. › Græco anonymo si credimus, neque processionis ab utro que dogma tenuere, neque Symbolum interpola runt Romani pontifices usque ad Formosum, qui ab anno 891 sedit ad annum usque 896. Hic vero Formosus fuit, qui novam doctrinam invexit, si fides anonymo, secretoque asserebat, Spiritum sanctum a Filio quoque procedere. Haud ipsi consenserunt, qui Romanam tenuere sedem usque ad Christophorum. Pontificatum invasit iste an no 903, circa finem Novembris, dejectusque anno insequente fuit circa initium mensis Junii a Sergio hujus nominis tertio. Symbolum adjecta voce Filioque ipse Christophorus interpolasse dici tur, eam ob causam a Sergio patriarcha Con stantinopolitano expunctus e diptychis. Hæc ille. Rimas agit quaquaversum excogitata fabella. Spiritus sancti processionem a Patre Filioque non invexit primus Formosus: quam præcessores Ro manos pontifices omnes tenuisse, sæculorum om nium traditione, Græcæque ac Latinæ linguæ oin nium Patrum auctoritate munitos, jam ostendi mus. Hæc, a majoribus accepta, fides erat Christo phori, et Sergii successoris, qui Herveum Rhe mensem archiepiscopum, ejusque synodum Tros leianam anno 909 celebratam admonuit, ut singuli nostrum (ipsius Hervei verba sunt), perspectis Patrum catholicorum sententiis, de divinæ Scriptura pharetris aculas proferamus sagillas potentis, ad confodiendas blasphemias cujusdam Photii, vigentes in partibus Orientis in Spiritum sanctum, quod non a Filio, nisi a Patre tantum procedat, blaspheman tis. Sed hanc fidem, interpolato Symbolo, profes sum esse palam coramque Christophorum pontifi cem, indicant nulla vétusta probata monumenta neque sane tribui ista possunt, qua: narrantur, eidem Christophoro, ut ait Baronius: utpote qui in vasor apostolicæ sedis, mox sede depulsus, per brevi tempore eam tenuit tumultuose. Enorment denique quis ferat anonymi Græci anachronismum asserentis, e sacris diptychis Christophorum Roma num pontificem expunctum a Sergio patriarcha Constantinopolitano, Michaelis Cerularii decessore, ad eamdem urbis regiæ sedem anno 999 evecto, adeoque integro fere sæculo post Christophorum? Quid? quod Petrus Antiochenus in Epistola ad Michaelem Cerularium apud Cotelerium in Monu mentis Ecclesiæ Græcæ, tomo 11. num. 5. testatur

se ante hos annos quadraginta quinque Constantino- est, dilectissimi nobis, fidei nostræ: hæc verba polim ingressum reperisse, sub sanctæ memoriæ patriarcha domno 211 Sergio pradictum papam (Joannem XVII vel XVIII) in sacra Missa cum aliis patriarchis referri. Memoratum Sergii III pontificis aut præceptum, aut monitum, quo Gallicanos episcopos in Tros leiana congregatos urgebat, ut solide adversum Græcos vindicaretur processio Spiritus sancti a Filio, conjectandi dedit ansam Gerardo Joanni Vossio in dissertatione III De tribus Symbolis, num. 41, additam ab eodem Sergio fuisse Sym bolo vocem Filioque. Judicium hoc (inquit ille) timidius profero, quia priorem auctorem laudare possim neminem. Gallicanos utique eos præsules vehementer hortari potuit ad propugnandum fidei dogma, quin ullam ipse ad Symbolum fecerit ac cessionem. Ea igitur verisimilior tandem apparet sententia, quæ ad illud tempus adjectionem in Romana Ecclesia admissam refert, quo Benedi ctus VIII publice cani Symbolum inter Missarum solemnia consensit. Dicta recole num. 3. sunt Symboli, non sapientiæ humanæ sermone facta, sed veræ divinitatis ratione disposita. Quibus comprehendendis atque servandis nemo non idoneus, nemo non aptus. Hic Dei Patris et Filii una æqualitas pronuntiatur atque potestas. Hic unigenitus Dei de Maria Virgine et Spiritu sancio secundum carnem natus ostenditur. Hic ejusdem crucifixio, et sepultura, ac die tertia resurrectio præ dicatur. Hic ascensio ipsius super cœlos, et conses sio in dextera paternæ majestatis agnoscitur: ventu rusque ad judicandos vivos et mortuos declaratur. Hic Spiritus sanctus in eadem, qua Pater et Filius, Deitate indiscretus accipitur. Hic postremo Eccle siæ vocatio, peccatorum remissio et carnis resur rectio perdocetur. › Haud iverim infitias, banc Symbolo Constanti nopolitano aptari potuisse expositionem at ea Symbolum potius indicari apostolicum simplex, nullus dubitaverim. Codex asservatur in tabulario capituli canonicorum Forojuliensis, in quo vetu stus continetur ritus, catechumenorum scrutinia peragendi. Ætatem hæc verba subindicant: Huic mysterio pontifex interesse debet, sicut mihi Luponi visum est, Ecclesiæ sanctæ Aquileiensis pontifici. Patriarchæ duo, Lupi seu Luponis nomine appel lati, recensentur in Catalogis Aquileiensibus. Primus Teutimaro successit post annum 855, rexitque Ecclesiam sub Ludovico H rege et im gone et Lothario filio ejus. Quinam memoratus in codice nostro dici debeat Lupo, an primus, an alter, non constat. Id vero compertum, ritum ¯ Scrutiniorum ea exhiberi in codice, qui nono sæ culo aut decimo in usu erat apud Aquileienses. Apostolicum Symbolum porro electis catechumenis traditum, docet codex: eidemque Symbolo præ fata explicatio subjungitur. Ritus hujusce partem accipe, que sequitur. V. Cæterum fateri interest (verba sunt Mi chaelis Lequieni in Panoplia contra schisma Græ Corum sæculo xu, capite 4, num. 24), tametsi nonnisi initio sæculi xi, Benedicto VIII pontifice, Symbolum Romæ in Missa cani cœptum sit; dudum tamen antea Symbolum Constantinopolitanum, quarta Feria hebdomadis quartæ Quadragesimæ, necnon Sabbato sancto, in ecclesia super electos peratore. Sedebat alter anno 944, sub rege Hu catechumenos recitari solitum, Græce quidem ma sculis, Latine vero feminis, ut habetur in altero Ordine Romano, qui in Bibliotheca Patrum (scili cel Lugdunensi, tomo XIII, pag. 677) excusus typis fuit. Verum in Græco Syniboło sine adje ctione de Spiritu sancto legitur, rò èx Naτpò; èx Ropevбuevov; in Latino vero, qui ex Patre Filio que procedit. Quod discrimen Latinorum librario rum oscitantiæ attribui possit: nisi forsan Symbo lum Græcorum, ut a secundæ synodi Patribus editum erat, ab omni additamento purum, Ro mani servandum censuerint: cum interim ejus Latinam translationem una vocula augeri posse minime dubitarent. Quod tamen dudum post Leonis tempora factum erit. Quanquam minime prætermittam, ordinem hunc Romanum De divinis officiis ad usus et mores Gallicanæ Ecclesiæ ac commodatum videri.»Hisce viri doctissimi anim adversionibus satis evincitur, nihil inesse in hu jusmodi Ordine solidæ auctoritatis, quæ vetustam probet in Ecclesia Romana accessionem vocis Fi lioque ad Symbolum. Dixerim præterea, neque Symbolum ipsum Con stantinopolitanum tradi electis consuevisse in Ec clesia Romana, sed simplex ac purum vulgatum apostolicum. Id colligi posse ex brevi, quæ sequi tur, 212 ‘eodem in ordine expositione Symboli mihi videtur: in qua ejusdem apostolici Symboli tantum verba indicari videntur: ‹ Hæc summa Incipit præfatio Symboli. Antequam dicas Symbo lum, his verbis prosequere: Dilectissimi nobis in Chri sto, etc. Post hæc accipiens acolythus unum ex ipsis infantibus masculum, tenens in sinistro brachio, po nendo manum super caput ejus: et interroget presby ter: Qua lingua confitentur Dominum Jesum Chri stum? Respondet acolythus. Latina. Et dicat presbyter Annuntia fidem ipsorum, qualiter credunt. Et ille cantal Symbolum: Credo in Deum Patrem omni potentem (Symbolum est apostolorum). Et dum hoc cantal, manum super caput teneat. Hoc 213 finito, iterum accipiat alter acolythus ex ipsis infantibus femi nam,sicut supra. Et interroget presbyter sicut antea. Et ipse acolythus cantet Symbolum, ut supra scri plum est. Hoc expleto, sequitur presbyter his verbis Filii charissimi, audistis vocem Patris, etc. Et annuntiat diaconus, dicens: Signate voi omnes, et audite Symbolum. Et dicunt excelsa voce presbyter, et diaconus et idem repetit chorus Credo in Deum Patrem.. vitam æternam.

Hæc verba sunt Symboli, etc. Eadem est exposi tío, prout in Ordine Romano legitur: quæ superio rem Symboli apostolici, non Constantinopolitani, expositionem compendio collectam exhibet. Amen (Symbolum est apostolorum: quod etiam verbis: Hæc summa est fidei nostræ, dilectissimi. integrum exponitur). Sequitur expositio Symboli. Credo in Deum Patrem omnipotentem. Si credidisti, noli dubitare. Noli facere de credulitate perfidiam. Noli vitium sociare virtuti. Dixisti: Credo in Deum Patrem. In unum Deum totam confessus es Trini tatem. Et in Jesum Christum. Jesus Salvator, Christus unctus mystice nuncupatur. Salvator dicitur, quia ipse suæ Salvator factus est creaturæ. Sicut etiam reges oleo, ita plenitudine est divini tatis infusus. Filium ejus unicum Dominum nostrum. Quia esse filii, esse domini acceperunt alii per gratiam ipse autem, quod est Filius, quod est Dominus, hoc suam possidet per naturam. Qui natus est de Spiritu sancto ex Maria Vir gine. Virgo et Spiritus sanctus commercium vir tutis est cœleste consortium majestatis insigne. Quod ergo generat Virgo, divinum est, non huma num. Mundus non capit, ratio non habet: sapit fides, non sapit sæculi inquisitor. Dicitur: Sub Pontio Pi lato crucifixus est, et sepultus. Audisti nomen judi cis, ne tempus persecutionis ignores. Audisti cru cifixum, ut scias vitam rediisse per lignum. Audisti sepultum, ne mortem perfunctoriam suspi ceris. Mortem fugisse timoris est, vicisse virtutis. Tertia die resurrexit vivens a mortuis. Quia quod passus est, solius est carnis; quod resurrexit, totius gloria Trinitatis. Ascendit in cœlum. Nos ferens, non se referens, qui non deerat cœlo. Sedet ad dexteram Patris. Totum tenendo quod potestatis est et honoris. Inde venturus est judicare vivos et mortuos. Quos aut mittat ad gloriam, aut damnet ad pœnam. Credo in Spiritum sanctum. Sicut cre dimus in Deum Patrem, ita credimus in Spiritum sanctum. Spiritus sanctus quomodo putabitur mi nor esse divinitate? Patrem, et Filium et Spiri tum sanctum manifestatos vocabulis, non divisos substantia sentiamus: et perfectos personis, non minoratos ordine fateamur. Sanctam Ecclesiam catholicam. Quia ipsa est corpus Christi, et ipsius caput est Christus. Christum ergo in sancta Eccle sia confitemur. 214 Remissionem peccatorum. Qui sibi credit dari regnum cœli, quomodo sibi dimitti peccata non credat? Cœlum innocentes recipit, non nocentes. Credimus enim, nobis omnia remittenda nopolitanum Symbolum non per ipsos catechume esse peccata; quia nisi sancti, sancta non possumus possidere. Carnis resurrectionem. Resurget ergo caro nostra, ut quæ fuit particeps aut virtutis, aut criminis, vel præmii particeps esse possit vel pœnæ. Credimus et vitam æternam. Quia homo tunc vivere incipit, quando se nesciet mori. Præter Ordines Romanos, editum alterum ab Hittorpio, alterumque a Mabillonio, num. 7, in quibus traditum catechumenis legitur Symbolum Constantinopolitanum; Symbolum item Græce et Latine prostat in Sacramentario Gelasiano, num. 35, apnd Muratorium in Liturgia Romana veteri, tomo I. At brevis iHa occurrit expositio, quæ po tius apostolicum indicat Symbolum: ac in utroque præterea, Græco et Latino, vox Filioque desidera tur. Scriptum codicem in Francia, pro certo habet Joseph Maria Thomasius, qui Sacramentarium istud Gelasianum primus vulgavit: ibique pro more Gallicanæ alicujus Ecclesiæ interpolatum fuisse, nihil ego dubitaverim. Christianum Lupum sequor, qui in dissertatione de Symbolo aposto lico et Nicæno, capite 3, quæstione 3, sic habet Respondeo hujusmodi Ordines non esse vere ac pure Romanos, sed multis Francorum additamentis transformatos. Quapropter non sunt Carolo. Magno antiquiores. Sub illius enim imperio aut regno Francorum episcopi cœperunt Symbolum cantare ad missam, et ipsi inserere illud Hispa nicum (vocis Filioque) additamentum. Neque ta men baptizarunt in illo Symbolo. Lucet ex hujus modi Ordinum ibidem ad catechumenos verbis, quæ in Aquileiensi etiam ritu habentur: Intentis itaque animis Symbolum discite: et quod vobis sicut acce pimus, tradimus, non alicui materiæ quæ corrumpi potest, 215 sed paginis vestri cordis inscribite. At quodnam hoc Symbolum? Evangelici Symboli sacramentum a Domino inspiratum, ab apostolis institutum. Cujus pauca quidem verba sunt, sed magna mysteria. Sanctus enim Spiritus, qui magistris Ec clesiæ ista dictavit, tali eloquio, talique brevitate salutiferam condidit fidem, ut quod credendum vobis est, semperque profitendum, nec intelligentiam possit latere, nec memoriam fatigare. Palam laudatur apostolicum Symbolum, affirmaturque cunctos in ipso baptizari. (Animadvertendum est) Constanti Iterum annuntiat diaconus: Signate vos omnes, et dicite Symbolum. Et dicent Symbolum, ut supra. Credo in Deum. (Occurrit semper Symbolum sim plex apostolicum.) Et tractat presbyter his verbis Idcirco hujus Symboli ratio omni brevitate connexa est, etc. Item diaconus dicat: Signate vos omnes, et audite Symbolum (simplex apostolicum.) Et di cant: Credo in Deum. Et tractab presbyter his nos, sed super ipsos juberi (in Ordinibus memora tis) per acolythum recitari. Qui ritus nec apostoli cus est, nec Romanus, nec antiquus apud Gallos sed noviter indictus per Francos magni Caroli episcopos. Ob easden causas, ex quibus voluerunt cantari ad missam, recitari istud Symbolum volue runt super catechumenos. ▸ Verisimillimum jam vero, mihique fere comper tum videtur, Romanam Ecclesiam neque Symbolo Constantinopolitano, neque vocis Filioque additamen to, ullo unquam tempore, usam esse in baptismatis administratione; id attamen in Gallia et in Germania factum aliquibus in Ecclesiis. Edmundus Martene, De Antiquis Ecclesiæ ritibus libro 1, capite 1, artiş

libertate scelesti quidam homines abusi sunt, par- stianæ usum eadem sancta synodųs deducit, sese ticulares quas usurpabant, injectis erroribus, for mulas interpolantes. Depravatum hujusce generis Symbolum ad synodum Ephesinam œcumenicam anno 431 detulit Charisius Philadelphiensis. Reme dium ut afferret malo sanctissima synodus, lato decreto statuit: Alteram fidem nemini licere pro ferre, aut conscribere, aut componere, præter defini tam a sanctis Patribus, qui in Nicaa cum Spiritu suncto congregati fuerunt. Legitimum decreti sen sum ut habeas, animadverte inhibitum sibi haud credidisse Ecclesias, quominus jam receptas fidei formulas adhiberent in baptismate, aut Nicænam simplicem, aut Constantinopolitanam, aut alias ab utraque differentes, illæsa inter eas pace ac uni tate: quo etiam tempore catechumenis in Occi denté tradebatur Symbolum apostolorum, quod ali quibus additamentis in aliis primum Ecclesiis auctum, suum denique fecit etiam Romana. Fidem alteram, quam proferri præter Nicænam, aut conscribi, aut componi, vetat decretum Ephesi num, intellexere plerique doctrinam fidei Nicænæ adversam. Ipsanı formulam, quæ sit alia præter formulam fidei Nicænæ, intelligendam esse puta runt alii. Sensum priorem addita voce, Filioque, aut alio simili rectæ fidei consono additamento, violari dixerit nemo, nisi qui vertigine hæreseos actus processionem Spiritus sancti Patre et a Fi lio, sive per Filium, pertinacius abneget. Hujusce farinæ beterodoxos homines dissertatione prima insecuti sumus. Num vero formula fidei Nicænæ, ut primum a Patribus instructa fuit, debuerit intemerata dein ceps retineri, an eam augeri quibusdam 221 vo cibus liceat, sive majoris declarationis causa, sive propter hæreses prodeuntes, totum est disciplinæ ecclesiastică negotium. Pro additamentis, quæ gra vissimæ postulent emergentes circumstantiæ, insi gne exemplum præbet œcumenica synodus Chalce donensis, anno 451 celebrata. Citatum caput 2 recole, num. 4 et 5. Admonente Diogene Cyziceno episcopo, animadverterunt Patres, Nicæno simplici abuti Symbolo Eutychianos, ab eisque catholica rejici additamenta, quæ in Symbolo Constantinopo litano continebantur. Opus esse censuerunt ipsi, ut, machinationem omnem hæreticorum contra verita tem claudere volentes, abs rigore legis Ephesinæ abscederent: Decernentes ante omnia, fidem inte gram et intemeratam permanere trecentorum decem et octo sanctorum Patrum (id est Nicænam): ac do ctrinam confirmantes, quæ de substantia Spiritus sancti a Patribus centum quinquaginta postea con gregatis in regia civitate (Constantinopoli) tra dita est propter illos qui Spiritui sancto repugnabant. Hæc habentur actione 5. Constantinopolitanos Pa tres commendat synodus Chalcedonensis ob ea quibus Nicænum auxere Symbolum additamenta propter illos qui Spiritui sancto repugnabant; ipsum. que Symbolum in communem totius Ecclesiæ Chri Eutychianis opponens, qui, additionibus Constanti nopolitanis rejectis, Nicæno simplici utebantur. Vindicias habent, quibus hoc etiam ex loco sum ptis vocem illam, Filioque, Symbolo Constantino politano adjectam, validissime tueantur Latinæ Occidentales Ecclesiæ. Summa post Chalcedonense decretum venera tione Symbolum Constantinopolitanum susceperunt Ecclesiæ Orientis: quod etiam Nicænum dictum est. Tradebant illud in baptismate electis catechu menis, peculiaribus prætermissis formulis, quas hac tenus adhibuerant: ipsumque fecere sacræ Litur giæ partem. Antiquis moribus Romana cæteræque Occidentales Ecclesiæ hærebant, apostolorum Sym bolo baptizandis tradito, prætermissaque inter mis sarum solemnia fidei formula. Cum varia disciplina, sive brevioris in Occidente Symboli, sive in Oriente prolixioris, sive lecti decantatique in Liturgia, sive omissi, una consistebat fides omnium ac firmis sima pax. Legem Ephesinam instauravit synodus Chalcedo nensis, actione 5, definiens: alteram fidem nulli li cere proferre, aut conscribere, vel componere, aut sentire, aut alios docere. Invexere tamen audaces homines plurium hæreseon monstra, Monothelitæ et Iconomachi. Eos ut cohiberet, deque aliorum mente ab erroribus aliena ut certior 222 fieret Ecclesia, sive in synodis congregata, sive etiam extra synodos, methodum servavit, qua legis Ephe sinæ atque Chalcedonensis rigorem neque omnino sequeretur, neque ab ea omnino abscederet. Sym bolum scilicet Constantinopolitanum in baptismatis administratione et sacra in Liturgia intactum ser vatum est: usu vero receptum, ut cum novi erro res condemnandi forent, aut fidei professio edenda esset, vel ipsum Symbolum Constantinopolitanum additamentis augeretur, aut prolixæ instruerentur fidei professiones instar Symboli. Prostant hujus modi formulæ in œcumenica synodo sexta anni 680, in actione 4 et 10, et in synodo œcumenica VII, Nicæna II, anni 787, in actione 1 et 3. Moris hujusce ac disciplinæ jam pridem exempla præ buerunt Athanasius in sua fidei expositione, Cyril lus Alexandrinus in ea quam inseruit Synodicæ Epistolæ in synodo Alexandrina datæ anno 430, et Joannes Antiochenus in ea quam per Emisenum episcopum Paulum anno 432 ad Cyrillum trans misit. Sequiore tempore in conciliis et actis Ec clesiæ occurrunt innumeræ instar Symboli for. mulæ, queis vel fidem sinceram profiterentur alii, vel injectas amolirentur alii suspiciones. Recole quæ latiore calamo disseruimus capite 2 et 3. Quorsum vero hæc omnia? Nimirum ut notum compertumque flat, perperam, ac vano conatu, ir ritoque certe voto, contra particulæ Filioque adje ctionem opponi a Græcis Ephesinæ legis rigorem. Symbolo Constantinopolitano non utebatur, neque unquam illud usurpavit Ecclesia Romana in bavli

Romana Ecclesia, quæ doctrinæ depositum ab ini tio acceptum servabat intemeratum, hærebatque tenacissime moribus antiquis, in eo quod erat do gma fidei, immota permansit: in eoque, quod ec clesiasticam ad disciplinam spectabat, publicum inter missarum solemnia permisit Symboli Con stantinopolitani cantum, invectumque tolli addita mentum optabat. At illud Hispaniarum Ecclesiæ sexto æræ Christianæ sæculo receperant retine bantque ipsumque amplexatæ sunt sæculo octavo et nono Gallicanæ, itemque Germanicæ, ac Italicæ in regno Italiæ, ad rectam fidem tuendam adver sum Græcorum molitiones præsidium inde arces sentes. smate ipsumque nondum admiserat inter sacræ demum delata ad Lconem III summum pontificem. Liturgiæ partes. Mores orientales primæ in Occi dente imitate sunt Hispaniarum Ecclesiæ, quæ Syıboluta idem sexto desinente sæculo inter mis sarum solemnia canere cœperunt, simulque voce addita Filioque auxere. Ansam dedere Gothi, qui Hispanias subjugarunt. Ex Oriente secum ipsi de tulerant Ariana dogmata, et Macedoniana, et Eu nomiana: Filium minorem Patre, ac Filio minorem Spiritum sanctum, factumque a Filio profitentes. Ejuratis sub Reccaredo rege impiis commentis, Nicæna fidei formula suscepta est, itemque Con stantinopolitana. Fides integra sanctissimæ Trini tatis ut coram palamque profiterentur omnes, tum inter Missarum solemnia cani cœptum Symbolum Constantinopolitanum, tum ipsum una illa voce Fi lioque adauctum. Cur hanc fidei partem, quam hactenus Gothi denegabant, publico Symbolo non addidissent Hispaniarum Ecclesiæ, cordibus fide lium uti frequentius, ita profundius inscribendam? Jampridein episcopis Tarraconensibus, Carthaginien sibus, Lusitanis atque Gallicis anno 447 epistolam dederat sanctus Leo Magnus: ipsosque cap. 1, de eorum 223 impietate admonet qui sentiebant, non alium esse qui genuit, alium qui genitus est, et alium qui de utroque processit. Eodem anno Regu lam fidei scripsere instar Symboli Hispani Patres dicebantque in articulo Spiritus sancti, ipsum a Patre Filioque procedere. Decretalem ad Justinum seniorem Augustum, anno 521, transmiserat Epi stolam Hormisdas papa, ubi legimus: Proprium Spiritus sancti esse, ut de Patre et Filio procedat sub una substantia Deitatis. Vide caput 3, num. 5, et caput 4, num. 1. Vocem hanc, Filioque, prolixiori bus fidei formulis jam insertam, ad Symbolum Constantinopolitanum, quod inter missarum so lemuia canebant, sibi transferre putarunt fas esse Hispaniarum Ecclesiæ, disciplinam sectantes quæ convenientior visa fuerat ad fidem rectam docen dam, ac tutandam, servandamique. Fides earum non erat altera, hoe est Nicænæ fidei et Constanti nopolitanæ adversa: neque fides altera, hoc est formula fidei articulos continens, quæ a formula Nicæna et Constantinopolitana differret: sed hæc eadem prorsus, cum unius vocis orthodoxæ addita mento, ad Arianorum hæresim eliminandam. Hæc varia in Occidente disciplina, ad rigoris apicem in Romana Ecclesia custodita, in cæteris pro variis regionum circumstantiis paululum laxaꞌa, schismatis inter eas præbuit ansam nullam. Flore bat 224 sumina pax, vigebatque integra cominu nio. Quin imo Romana demum Ecclesia Symboli Constantinopolitani, ejusdemque interpolati can tum adınisit sæculo undecimo inter missarum so lemnia, moribus aliarum sese conformans pro ea qua potiebatur in ecclesiasticæ disciplinæ negotio. facultate. Consule capita superiora duo, 4 et 5. Ar gumenta vero jam collecta sunt, quæ Græcorum scissionis prætextum funditus evertunt ac pro fligant. Alio invecto Spiritus sancti originem vitiarunt Monothelitæ errore, quem longe lateque propaga runt Iconomachi in Oriente. Filium excludebant a consortio spirativæ cum Patre virtutis: deque bæ resi incusabant Latinos, procedentem ab utroque Spiritum sanctum profitentes. Mota quæstio cum Francis discussa est anno 767, in synodo Gentilia censi proque dogmate fidei latum decretum. Fi dem hanc, temere a Græcis violatam, ut coram pa lamque profiterentur Gallicanæ Ecclesiæ, sumpto ex Hispanicis exemplo, sacræ Liturgiæ partem fe cere Symbolum Constantinopolitanum cum addita mento. Hæreseos censuram inculcabant Græci. Res Roma II. Sed hanc vocis, Filioque, adjectionem veluti illicitam incusant illi, eamque ingeminant Ephe. sinæ synodi decreto adversam. Ipse Leo III, nus pontifex (inquiunt), in Collatione cum Gallica nis episcopis aiebat: Licet docendo cantare, et cantando docere: sed illicite in prohibitis, nec scri bendo nec cantando licet inserere. Legis nimirum Ephesinæ rigori hærebat eo tempore Ecclesia Ro-* mana: sed ipsum rigorem legis pro variis tempo rum circumstantiis, utpote intra limites disciplinæ ecclesiasticæ consistentem, temperari posse jam noverat. Optabat, additamentum tolli a Gallicanis episcopis: deque modo consilium dabat, non affir mando, sed tractando. Cæterum vero Orientales etiam ipsæ Ecclesiae ab ejusdem Ephesinæ legis ri gore recesserant, quæ licet in baptismate, et in sacra Liturgia Constantinopolitano symbolo non in terpolato uterentur; in more semper habuere, for mulas alteras prolixiores instruendi, queis aut fideles rectam fidem profiterentur, aut suspecti seipsos expurgarent. Hinc Florentina in synodo, Græcis consentientibus, definitumn: Explicationem verborum illorum, Filioque, veritatis declarandæ gratia, et imminente tunc necessitate, licite ac ratio nabiliter Symbolo fuisse appositam. nisi Ephesinam legem, tametsi ad ecclesiasticam di sciplinam spectet, nullo solvi debuisse modo, salteın synodi generalis auctoritate accedente, ite rum instant eadem semper oberrantes chorda. Lit teræ, quæ occidit, plus nimio inhærent. Formulam

les, inconsulta sine dubio sede apostolica. Formnu lam Nicænam privati in Oriente episcopi aliquibus additamentis auxere, eamque sic auctam approba runt centum et quinquaginta Orientales antistites, in concilio Constantinopolitano, quin Romanum pontificem aliosque Occidentis episcopos consu lerent. Prævio nullo cum Occidentalibus consilio, tradi in Oriente primum cœpit in baptismate Sym bolum Nicænum, relicto apostolico, ac deinde Constantinopolitanum, relicto Niceno: quod etiam inter sacræ Liturgiæ partes relatum est. Hæc age re Orientalibus licuit, sede Romana inconsulta neque tamen sedes ipsa Romana suam ipsis com munionem negavit unquam. Cur pari jure Occi dentales Ecclesiæ non uterentur? Cur voculam unam rectæ fidei consonam, quæ pari jure pro re rum circumstantiis adjici potuit, ac deinceps pote rit, scissionis prætextum fecere Græci? Gidei in Nicæna synodo constitutam spectat lex Ephe- ▲ propter hæreses prodeuntes inseruerunt Orienta sina: qua nihilominus non obstante, vigebant ævo illo peculiares formulæ Antiochena, Hierosolymi tana, Philadelphiensis ac Constantinopolitana. Præ cipuum ergo Ephesinæ legis consilium effulget, quam maxime, ut hominum scelestorum cohibere tur fidentia, novas in dies condendi formulas Nicænæ fidei adversas. Utramque formulam, Ni cænam el Constantinopolitanam, approbavit Chal cedoner.sis æœcumenica synodus: eaque approba tione factum, ut Constantinopolitana formula, relicta Nicæna, passin uterentur in baptismate ac sacra etiam in Liturgia Orientales Ecclesiæ. Id vero peractum pro sua Ecclesiarum libertate, non synodi alicujus œcumenicæ jussu. Lex attamen 225 Ephesina, ac etiam Chalcedonensis, aliquo modo`servata, propterea quod simplex illa Con stantinopolitana adhiberetur in baptismate et in ter Missarum solemnia at sibi licitum duxerunt Orientales, formulas proferre, aut conscribere, aut componere peculiares, a Nicæna et Constantinopo litana differentes, quibus prolixioribus verbis re ctam fidem profiterentur, aut sese ab omni erroris suspicione purgarent. Prostant ipsæ in ecumenica synodo sexta et septima. Digna est animadver sione, quæ a Tarasio episcopo Constantinopolitano ad alios transmissa fuit patriarchas, ubi verba ha bentur additamento Latinorum similia: Et in Spi ritum sanctam Dominum virificantem, qui ex Patre per Filium procedit. Reponebant Græci in synodo Florentina, formu las istas fidei particulares esse, non communes. Verum enimvero legi Ephesinæ, si verborum ad hæreas rigori, adversantur ipsæ: easque nihilomi nus, pace et unitate salva, ad se mutuo transmit tebant episcopi, neque synodi œcumenica ad se delatas rejiciebant. Minus utique contra legem Ephesinam piaculum videtur, si quod esset, quod nullum est, una voce, rectæ fidei consona, ac tem porum circumstantiis convenienti, Symbolum Con stantinopolitanum auxisse. Sed piaculum amolitur omne, quæ vigere potest in Ecclesiis discipline variabilis ratio, quam sumına postulet ipsius fidei confirmandæ tutandæque causa. 226 At Romanus demum pontifex votis annui; Latinorum episcoporum, ut in Occidentis duntaxat Ecclesiis vox Filioque recitaretur in Symbolo: ad jectamque vocem ipsa Romana admisit sua in Ec clesia, prisco more relicto: decretoque nullo, ut idem peragerent, Græcos aliosque Orientales as trinxit. In synodo Lugdunensi œcumenica, anno 1274 celebrata, Latini simulque Græci intra Mis sarum solemnia cecinere quidem, Qui ex Patre Fi lioque procedit, ut unam utriusque Ecclesie con cordiam in fide profiterentur: at Michaeli Paleo logo imperatori non abnuit Romanus pontifex, postulanti ut Ecclesia sua (Orientalis) Symbolum semper dicat, prout dicebat illud ante schisma us que in hodiernum diem. Dixerunt quoque in syno do Florentina Græci sessione 25, repugnante La tinorum nemine: Additionem nequaquam omnino nos recipimus: sed concedimus vobis, ul eam habea tis in Ecclesiis vestris. Quæ sequuntur, affero de mum ipsorum Græcorum verba: Dicimus, Sym bolum a vobis (Latinis) explicatum necessitalo cogente et vocem illam, ex Filio, non esse aliam fidem, aut aliquod additamentum (fidei adversum), sed piam, et nostri Symboli explanationem: et esse utrumque Symbolum plum, et ejusdem sen Agi denique inquiunt de Symbolo, quod est in tentiæ, ut in Ecclesia Romana recitetur sicuti vos Ecclesia commune: adeoque non ipsi quidquam adjici a Romano pontifice debuisse, prætermisso cæterorum patriarcharum consilio. At primis Ec clesiæ sæculis, apostolorum Symbolo, quod inte meratuın servabat Romana Ecclesia, voces plures ac profiteantur. dicitis, et in Orientali ut nos dicimus; atque ita faciendam unionem.» Faxit Deus, ut inconcussum fidei dogma docili demum mente excipiant Græci, et innoxiam ad Symbolum additionem intelligant

QUÆ IN GEORGII CYPRII VITA, IN NOTIS ET IN DISSERTATIONIBUS CONTINENTUR. Revocatur Lector ad numeros crassiores textui insertos. Acathistum, festum apud Græcos, 33. Celebratur Sab bato quinta hebdomadis quadragesimæ, ibid. Fideles Docte in Matutinis gratiarum actionis Cantica stantes exsolvebant, 33. Acropolita Georgius, Logotheta, disciplinas tradit Constantinopoli, 25. Legatus ad concilium Lugdunense ecumenicum, 58. Eneas Parisiensis episcopus scribit contra Photium, Alexander Natalis, emendatus, 171, 200 et seq. Allǝtius (Leo), qui non vidit Gregorii Cyprii Antirrhe ticum contra Joannem Beccum, 78. Orationem Becci contra Antirrbeticum perperam inscriptam vulgavit in Tomum Cyprii, ibid. Amalarius abbas, et ejus Ecloga in Ordinem Roma Dum, 191, 196 el seq. Anastasius Bibliothecarius sententiam sancti Maximi de processione Spiritus sancti exponit, 51. Exponitur ipse, ibid. Ejus Latina interpretatio synodi Nicænæ 11, Andreas Rhodiensis in synodo Florentina, 209. Ejus de vocis Filioque additamento sententia, ibid. Andronicus, Michaelis Palæologi filius, collega impe rii, 56. Solus imperat, 75. Ecclesiarum unionem rumpit, ibid. Detruso patriarcha Joanne Becco, ad thronum pro movet iterum Josephum Galesiotam, 76. Post hunc di guitatem confert Gregorio Cyprio, 92. Ejus gesta plura, 91 et seq. Beccum deportari jubet in arcem sancti Grego rii, 10. Cyprio mandat, ut fomum fidei scribat, 101. Se ipsi adversum præbet, 119. Eligi patriarcham curat Athanasium monachum e monte Gano, 126. Anonymus Græcus fabulas miscet plures circa vocis, Filioque, adjectionem ad Symbolum, 200. Anachrouis mus, 210. Annus mundi Constantinopolitanus, quomodo ad annum Julianum reducendus, 19. Antirrheticus sermo Gregorii Cyprii refutatus, 76. Apostolarius quis apud Græcos, 12. Aposto.orum Symbolum. Vide Symbolum Apostolorum. Aquileiensis Ecclesia, ac ejus vetustum Symbolum apostolorum, 142. An in casu ablativo ea verba pronun tiaret, in Deo Patre, in Christo Jesu, etc., 146. Ritus in baptismate, 212. Aquisgranensis synodus, 180. In ea de processione ab ntroque babita discussio, 181. Item de additione vocis, Filioque, ad Symbolum, 182, 183. Ejus legati Romam missi, 183. Aristenus Alexius, chartophylax, emendatus quod at tinet ad tempus additæ vocis, Filioque, ad Symbolum, Arsenianorum factio, 40 et seq. Arsenius patriarcha Constantinopol., 31. Deponitur, 32. In sedem restituitur, ibid. Anathema fert in Michae lem Palologum, 33. Accusatur in festo Acathisti, ibid. Iterum throno deturbatur, 34. Quo anno, ibid. et seq. Athanasius monachus de moute Gano eligitur patriar cha Constantinopol., 126. Baronius Cæsar, Annalium parens, emendatus, 175, Beccus Joannes, chartophylax, unioni Ecclesiarum ad versus, 52. Carceri mancipatus, ibid. Sententia mutata, valide pugnat pro dogmale catholico, 53. Patriarcha eligitur, 58. Scripta ejus pro dogmate, 59, 64. Ejus fidei professio. 60. Michaelem imperatorem sibi infensum ex peritur, 61. Jure stauropegii spoliatur, ibid. Secedit in inouasterium, remigratque in ædes patriarchales, 63. Ejus anathematismi vindicati, 72. Throno patriarchall deturbatus, exsul mittitur, 76. Scribit contra Antirrhe ticum Gregorii Cyprii, 78. Vocatus in colloquium de fide cum Cyprio aliisque, 96. In arcem sancti Gregorii de portatus, 100. Tomum Cyprii patriarchæ refeilit, 103. Judicium ejus de voce, Filioque, ad Symbolum addita, 139 et seq. Item de tempore, 175. Ejusdem testamen Lum, 99, 129. Obitus, 99. Berno Augiensis, et ejus sententia de tempore, quo Romani legere aut canere Symbolum cœpere intra mis Sarum solennia, 191. Sensus ejus genuinus, 192, 196. Bessario cardinalis, ac solida ejus argumentatio contra Græces, 88. Beveregius Guillelmus errat in computatione æra mundi Constantinopolitana, 19. Biclarensis Joannes, abbas, gesta sub Justino seniore refertad juniorem, 172. Blachernarum ædes, 94. Biemmida Nicephorus, 18. Pro catholico processionis Spiritus sancti dogmate plura scribit, 44. Ad sedem Constantinopolitanam designatus, 45. Bulgari ad fidem conversi, 199. Ad eos erudiendos missi episcopi et clerici a sede apostoliea, et a regibus Francorum, 200. Symbolum docentur cur additione vo cis Filioque, ibid. Calecas Manuel, et ejus opinio de tempore, quo you, Filioque, ad Symbolum addita est, 174. Eniendatus, ibid. et seq., 176. Calvisius Sethus recte computat mundanos æræ Con stantinopolitanæ annos, 22, 40. Quorum initium non ab Octobri mense sumendum, sed a Septembri, ibid. Camaterus Andronicus Hoplothecam scribit, 70. Ejus refutatio. ibid. et seq. Cantare sæpe ævo medio sumptum pro simpilci lectio De, 193. Carolini libri, ut vocantur, 185. Eorum etiam titulus capitularis adversus Nicænam 1 synodum a Carolo Ma guo miss ad Adrianum 1, ibid.§ Carolus Andegavensis, Siciliæ rex, 45. Cerularius Michael, patriarcha Constantinopolitanus, schismatis instaurator, 46. Ægre fert, sibi negatum a Romano pontifice titulum patriarchæ universalis, 205. Ejus inscitia, 216. Refutatus a Petro Autiocheno, 26, Christophorus papa, vocem, Filioque, ad Symbolum non adjecit, 210. Non expunctus e sacris diptychis, ibid. Anonymi Græci enormis anachronismus, ibid. Chrysostomus S. Joannes non est auctor homiliæ de Spiritu sancto, 89. Germanus auctoris sensus, 90. Per peram intellectus a Photio, 91. Clemens IV, papa, promovet unionem utriusque Ec clesiæ, 41. Clerus Palatinus Constantinopoli, 41 et seq. Chaphæus (seu Fullo) Petrus, patriarcha Antiochenus, Nicænum Symbolum recitari jubet in sacra Liturgia, Collatio legatorum Caroli Magni et synodi Aquisgra nensis cum Leone III papa, de cantu vocis, Filtoque, in Symbolo, 186. Acta ejusdem, 186, 187 et seq. Sincera, licet titulus vitio laboret, ibid. Referuntur, et expen duntur, ibid. et seq. Combetisius (Franciscos) emendatus, 102, 103. Concilium ecumenicum, Nicænum primum, voces ad dit ad Symbolum apostolorum contra Arianos, 149. Cou stantinopolitanum secundum voces addit ad Symbolum Nicænum, 152, 153. Ephesinum tertium alteram fidei formulam scribi aut proferri præter Nicænam vetat, 158.

Chalcedonense quartum appendicem addit ad articulum Incarnationis Jesu Christi, 162 et seq. Varias approbat fidei formulas a Nicæna distinctas, 164. Constantinopoli tanum tertium, et œcumenicum sextum, dei professio nes, quæ a Symbolo Constantinopolitano distinctæ sunt, suscipit, 160. Itemque synodus œcumenica septima, Ni cæna secunda, ibid. Constantinopolis a Latinis capta, 17. Latinis erepta a Mi chaele Palæologo, 19, 20. Epochæ variæ apud scriptores, ibid. Constantinopolitana synodus Macedonianos, divinitatis Spiritus sancti hostes, damnat, 153. Auctoritatem synodl œcumenica quomodo et quando obtinuit, 169, 170. Constantinopolitanum sub Photio conciliabulum, 202. Cuperus Guillelmus refellit Petrum Possínum, 31, Chronologicas promovel difficultates, quas insolutas re linquit, 36, 37. Emendatus, 38. Cyprius Georgius, seu Gregorius vitam sui ipsius seri bit, 12. Natus in Cypro insula, ibid. In baptismale voca tus Georgius, ibid. Ex parentibus Græcis, 13, Nicosiam mittitur in scholas, 15. Latinis magistris instruitur, 16. Domum revertitur, ibid. Nica am proficiscitur, ac itine ris varia fata, 17, 18. Se tradit in disciplinam Georgi Acropolita post eaptam a Græcis Constantinopolim, 23, 24. Michaeli Palmólogo operam præstat, concordiam utriusque Ecclesia promovendo, 24. Lector ordinatus a Josepho patriarcha, et clero palatino ascriptus, 42. Pergit unionem Ecclesiarum promovere, 45, 52. Mutata sententia, aut simulatione deposita, Joanni Becco_adver satur, 76. Antirrheticum scribit contra ipsum, 76, 77. Qui refutatur a Becco, 78 et seq. In thronum Ecclesiæ Constantinopolitanæ evebitur, 92. Quo ritu, 92, 93. Mo nachus antea effectus, vocatusque Gregorius, 12, 93. Diaconus et sacerdos ordinatus, consecratusque patriar cha. 93. Colloquium ejus cum Becco. et socius, 96. Mu nus eidem impositum, ut Tomum scribat, in quo testi monia sancti Joannis Damasceni exposat et conciliet, 100. Invehit novum errorem æternæ cujusdam explen descentiæ, a Deo distinctæ, ibid. Tomus ejus repreben sus a multis, et a Becco refutatus, 102. Palamitica hæ resis ab eodem Cyprio præformata, 102, 103. Tomum suum corrigere abnuit, 104. Apologetica ejus scripta, 104, 105. Tudignationem subit Andronici Imperatoris, 119. Secedit in monasterium Hodegorum. ibid. Testimo niam postural de sua orthodoxia, antequam throno cedat, 20. Quo id auno factum, 122 Illud ipsi conceditur, 123. Abdicat se patriarchatu, 124. Abdicationis libellus reprehensus a Georgio Pachymere, 125. Secedit Cyprius in monasterium Aristinæ, 126. Tomus ejus corrigendus proponitur, irrito conatu, ibid. Mortem obit, 127. Ejus opuscula varia rhetorica, 25, 26. Sacræ orationes. 26. Scripta contra processionem Spiritus sancti a Patre, Filioque, 27. Epistolæ, ibid. et seq. Cyprus insula, capta a Richardo rege Angliæ, 14. Vendita Guidoni Lusiniano, ibid. Subest latinis regibus Lusinianis, 15. Damascenus S. Joannes, cujus doctrina de Spiritus sancti processione diligentius expenditur, 103 et seq. Damasus papa, damnat Anomœos et Macedonianos, divinitatis Spiritus sancti hostes, 152. Non addit vocem Filioque ad Symbolum, 154. Docet tamen processio nem Spiritus sancti a Patre, et a Filio, 153. Diacænesima feria, eadem ac feria secunda paschalis, Diptycha saera, 216. Ab bis Romanos pontifices ex puncios fuisse in Ecclesia Constantinopolitana a tem pore synodi quinta ecumenicæ usque ad Michaelem Cerularium, hujusce figmentum est, 216 et seq. Dominica Orthodoxiæ apud Græcos dicta, cadem ac prima Dominica Quadragesima, 72. Ecclesiastes palatinæ concionis Constantinopoli, 43. Eclipsis solis Constantinopoli, 56. No. præcessit ab cationem Germaui patriarchæ, sed secuta est, 36, 37. Ephesinum decretum, ue tides altera præter Nicænam scribatur aut proferatur, quo sensu intelligendum, 158. Doctrina fidei Nicænæ adversa intelligitur, 159. Item formula intelligi potest, quæ sit altera a formula Sym holi Nicani, 159, 160. Non favet Græcis. particula Fi lioque ad Symbolun adjectae hostibus, 158 et seq. Ad ecclesiasticam disciplinam spectat, 163, 170, 190. Ejus dem legis Ephesine relaxatio multiplici modo, 159, 160, 162. Iterum ejusdem legis germanus sensus, 166, 16%, 179, 180. Ejusdem rigorem sequitur Romana Eccle sia, antiquitatis tenacissima, 187 et seq., 190. Errores Græcorum, dogmati de processione Spiritus sancti adversi, 127. Primus: non solum non procedit a Patre et a Filio, sed neque per Filium, 128. Secundus procedit per Filium, Filio instrumentale ministerium præstan'e, 128 et seq. Tertius: procedit per Fílium, ið est simul cum Filio. 130 et seq. Quartus: procedit per Filium; non ad exstantiam, sed æternam quamdam ex plendescentiam, 132 el seq. Quintus: processionem Spiritus sancti a Patre et a Filio, seu per Filium ad temporalem missionem, aut largitionem charisma lum refert, 133. Eterianus Hugo. Vide Hngo Eterianus. Eulogia, soror Michaelis imperatoris, 52. Schlema pro movet, 75. Eustathius patriarcha. Constantin. sibi titulum dari expetit patriarchæ universalis, 204. Explendescentia æterna, a Deo distincta, a Gregorio Cyprio invecta, et nomine Spiritus sancti donata, 101. Ad hæresim Palamiticam pertinet, 132 el seq. Festum Acathisti. Vide Acathistam Festum sanctorum Nicæensium Patrum, 58. Filioque, particula. Vide Vox Filioque. Florentina synodus, et ejus decretum unionis, 137 et seq. Item definitio de voce, Filioque, ad Symbolum ad dita, 139. Codex vetustus oblatus, in quo Symbolum cum voce, Filioque, 175, 184. Formosus papa, perperam ac falso de novitate do. ctrinæ a Græcis incusatus, 210. Galesiota Josephus patriarcha Constantinopolitanus, 30. Quo anno. 39, 40. Solvit anathemate Michaelem im peratorem, ibid. Unioni Ecclesiarum adversatur, 52. In schismate obfirmatus a Jobo Jasita, 55. Recedit ab ædi bus patriarchalibus, ibid. Unionein in concilio Lugdu Densi constitutam improbat, et abdicat sedem, 58. In sedem revocatur ab Andronico imperatore, 76. Mortem obit, 92. Gentiliacensis synodus, sub Pipino Francorum rege, dogma processionis Spiritus sancii a Paire et a Filio vindicat, 178. Addita ad Symbolum vox Filioque, 179, Georgius Cyprius. Vide Cyprius Georgius, seu Grego rius.. Germanus patriarcha Constantinopol., 35. Abdicat di gnitatem, 36. Quo anno, ibid. et seq. Legatus ad conci lium Lugdunense, 53. Gothi Ariani occasionem præbent, ut in Hispaniis vox, Filioque, Symbolo adderetur, 177. Gregorius papa X indicit concilium Lugdunense, 45. Quod etiam celebrat, 36 et seq. Vide Thealdus. Henricus imperator suadet Benedicto papæ VIII ut Symbolum in sacra Liturgia canal aut recitet, 190, 193, Hispaniarum Ecclesiæ vocem, Filioque, addunt ad Symbolum, 177. Idemque Symbolum faciunt sacræ litur giæ partem, 177, 178. Holobolus, rhetor, post Georgium Acropolitam scholas regit Constantinopoli, 41. Hugo Eterianus opus nuncupat Alexandro III, ubi de additione vocis, Filioque, 208. Humbertus, episcopus Sylvæ candidæ, missus Con stantinopolim legatus contra Michaelem Cerularium aliosque, 205. Ipsum Cerularium damnat, ibid. De tem pore additionis vocis, Filioque, minus edoctus, 208 Iconomachi hæretici processionem Spiritus sancti a Patre et Fillo negant et impugnant, 50, 178. Joannes VIII papa, et ejus epistola ad comitem Mora vie, 192. Sensus germanus ejus, 195. Quæ sub ejus no mine fertur epistola ad Photium, ab ipso Photio ficta, 2011 el seq. Joannes XX papa, dictus XXI, legatos Constantinopo lim dirigit, 60. Joannes Beccus. Vide Beccus Joannes. Joannes Ducas Vatatzius imperator, 44. Joannes Lascaris IV, filius Theodori, 31. Prætermis sus in coronatione Michaelis Palæologi, 32. Excæcatur, et in arce includitur, 33. Joaunes, monachus sancti Sabæ, adversatur Latinis

monachis in moute Oliveto, Symbolum recitantibus cum additione vocis Filioque, 181, 186. Josephitarum factio, 41. Josephus Galesiola. Vide Galesiola Josepbus. Iectores, quomodo apud Græcos ordinati, 42. Legati Græcorum ad concilium Lugdunense verno tem pore solvunt Constantinopoli, 55, 57. Legati sedis apostolicæ agunt apud Michaelem Palæo legum imp. ut vox Filioque Symbolo addatur, 62. Irrito To:o. ibid. Leo papa 11, 181. Legationem suscipit monachorum montis Oireti, ibid.. 189 Ejus epistola ad Carolum Ma gnum, 182, 183. Ægre fert, in Gallicanis Ecclesiis cani Symbolum cum vocis Filioque additamento, 187. Facul tatem ipse fecerat, Symbolum canendi in Liturgia, et quomodo, 188 et seq. Non solum non cani, sed neque legi suo tempore Symbolum consuevisse in Ecclesia Ro mana inter missarum solemnia tradit, 192 et seq. Symbo Jum jubet in tabulis Græce et Latine scribi sine addi tamento, 203. Leo papa IX legationem dirigit Constantinopolim ad Michaelem Cerularium, 205. Cerularium anathemate feriunt legali, ibid. Schismatis ipse prætextum sumit ex additione vocis Filioque, 206. Scribit ad Petrum All tiochenum, ibid. Logotheta magnus, quis, 25. Lugdunense concilium ecumenicum, 45. Græcorum legati ad ipsum, 5%. Symbolum hi recitant cum voce Filioque, 56. Definitio fidei, 57. Eadem explicata, ibid. Lupo, aut Lupus, patriarcha Aquileiensis, 212. Lusíniani reges in insula Cypro, 14, 13. Mabillonius Joannes, emendatus, 181, 191. Ejus opi mio de tempore, quo Romana Ecclesia Symbolum canere aut legere copit in liturgia, ibid. Marcus Ephesinus in synodo Florentina, 136. Pala milico errore infectus, ibid. Marcus monachus libellum scribit scatentem erroribus, quem aliqua ex parte corrigil Gregorius Cyprius, et ap probat, 101. Martene Edmundus perperam putat, Symbolum in Ec elesia Romana, lamelsi non decantatum, lectum tamen antiquitus in liturgia, 191 et seq. Melitiniota Constantinus pugnat pro dogmate catho lico, 96. Menses anni, quomodo vocati a Pachymere in Histo ria, 38, Ineuntes, stantes, exeuntes, 34. Methodius archiepiscopus Moravorum, 192, 195. Metochita Georgius pugnat pro catholico dogmate, Michael Palæologus, tutor Joannis IV, Lascaris, 31. Coronatur imperator, neglecto puero Joanne, ibid. Lati nis Constantinopolim eripit, 32. Unionem utrisque Fc elesiæ promovei, 52. Carceri mancipat Joannem Beccum Chartophylacem, ibid. Hunc, catholici dogmatis vindicem factum, promovet ad patriarchatum, 58. Eidem se præ bet adversum, 61. Additionem vocis Filioque ad Symbo lum rejicit, 62. Mortem obit, 73. Quo anno, ibid. et seq. Micrologus exponit Ordinem Romanum, 196. Missa præsanctificatorum, 93. Missio Spiritus sancti, 86. Divinæ personæ missio, alia proprie dicta, alia impropria, 86, 87. Nullo modo mitti Pater dicitur, ibid. Missio propria æternam conse quitur personæ divinæ processionem ab alla, ibid. In missione Spiritus sancti per gratiam sanctificantem, spe cialis adest divinæ personæ applicatio ad animam justi hominis, 87. Monachi Latini montis Oliveti exagitantur a Græcis ob additionem vocis Filioque, 181. Scribunt ad Leonem Ill, ibid. Monasterium S. Andreæ, 126. Aristinæ, ibid. Cosmi dii, 100. Hodegorum, 119. Lauræ prope Anaphum, 58. Panachrauta, 63, 75. Paschasii, 32. Periblepti, 55. Monothelitæ hæretici processionem Spiritus sancti a Filio oppugnant, 50. Mons Oliveti. Vide Monachi Latini montis Oliveti. Montenigro, Joannes de, in synodo Florentina disputat cum Marco Ephesio, 136. Montfauconius Bernardus annos Constantinopolitanos in codicibus notatos minus accurate reducit ad Julianos aut Dionysianos, 22 et seq. Mosch.mpar Georgius genuinum tuetur Damasceni testimonium, 97. Gregorio Cyprio adversus, 103. Ejus epistola ad ipsum Cyprium, 125, Muzzalo, magnus logotheta, dogmati catholico adver sus, 97. Nestorius Nicæno Symbolo depravato utebatur, 157. Damnat illud synodus Ephesina oecumenica, 138. Nicæa, sedes imperií Græci post captam a Latinis Constantinopolim, 17, 32. Nicænum symbolum. Vide Symbolum, Nicephorus patriarcha Constantinopol., 32. Obitus ejus, ibid. Nicolaus papa I et ejus epistola ad Hinemarum Re mensem, 201. Ejus ætate nondum Symbolum auctum voce Filioque, ibid. Nicolaus papa III excipit legatos Græcorum, 60. Alios dirigit Constantinopolim, 61, 62. Vocis Filioque additio nem urget, 62. Nicosia, sedes regum e Lusiniana stirpe in insula Cy pro, 15. Metropolis etiam ecclesiastica Latini archiepi scopi, ibid. Græci ritus episcoporum sedes quatuor in insula, ibid. Nicosienses archiepiscopi Latini in insula Cypro, 15. Ordines Romani, 191. Ætate posteriori interpolati, 196 et seq, 211,214. Oudious Casimirus refutatus, 44, 147. Pachymeres Georgius schismaticus, 55, 72. J. Becci libellum abdicationis scribit, 63. Emendatus, ibid. Ana thematismos Becci carpit, 72 et seq. Res gestas plurium annorum confundit, 91, 95. Spiritum sancium procedere a Paire per Filium tenet hæretico sensu, 129 et seq. Additionem vocis Filioque ad Symbolum improbat, 159 el seq.. Pagius Antonius accuratissime disserit de methodo, annos æræ mundi Constantinopolitanæ reducendi ad Dionysianos, 21. Regula facilis ac tuta, 40. Palamitica hæresis a Gregorio Cyprio præformata, 102 el seq., 133. Palmarum festum, 37, 38. Panis consecratus pro missa præsanctificatorum, cor ruptus in sacra pixide inventus, 94. Quo anno, 95. Paschasius diaconus, 156. Rusticus diaconus, ibid. Patriarcha Constantinopolitanus, quo ritu designatus et promotus, 92. Titulum universalis patriarchæ sibi arrogat, 204. Paulinus Aquileiensis patriarcha additionem vocis Fi lioque ad Symbolum tuetur, 179. Paulus Romanus pontifex, et ejus epistola ad Pipinum Francorum regem, 178. Petavius Dionysius, mensium nomina a Pachymere usurpata nou intellexit, 55. Petrus Antiochenus patriarcha, et ejus epistola ad Photium, 205. Alienus est a schismate, ibid. Photius emendatus, 91. Plura congessit contra Spiri tus sancti processionem a Patre, et à Filio argumenta, quæ refulantur, 111 et seq. Damnatus in synodo Romana, 198. Calumnias projicit in Romanam Ecclesiam, ibid. Dissidium innoval de processione Spiritus sancti a Patre Filioque, 198, 199. Bulgarorum Latinos catechistas in sequitur, Symbolum tradentes cum additione vocis Fi lioque, ibid. Epistolam tingit sibi scriptam a Joanne papa Vill, 201. Et ab archiepiscopo Aquileiensi, 202. Possinus Petrus, minus accuratus in anno computando depositionis Arsenii patriarchæ, 33, 34. Item in anno, quo Germanus abdicavit dignitatem, 36 et seq. In anuo etiam, quo successit Josephus Galesiota, 39, 40. Grego rio Cyprio perperam munus ecclesiastis concionis pala tina attribuit, 42. Anceps est de anno Michaelis Pala o logi emortuali, 71. Seipsum corrigit, ibid. Veram deni que agnoscit ac tradit methodum, annos mundi Constau tinopolitanus reducendi ad annos Julianos seu Diony sianos, ibid. Iterum emendatus, 94, 96. Processio Spiritus sancti a Patre et a Filio, seu per Filium, 45. Vide Errores Græcorum. Genuinus contro versia status, 46. Sacræ Scripturæ, quæ eam docent, 46 et seq. Prima controversiæ mentio apud S. Hilarium, 49. Deinde mota quæstio videtur a Theodoreto Cyri, ibid. Tum vero a Monothelitis et Iconomachis, 50. Do cent eam Græci Patres, Athanasius, 65, 66. Basilius, 66, 84, 136. Chrysostomus, seu alius auctor homiliæ de Spiritu sancto, 89. Cyrillus Alexandrinus, 50, 53. 61, 81, 132, 135, 187. Damascenus, 61, 65, 96 et seq., 105, 108. Epiphanius, 69, 70. Gregorius Neocæsareensis, 134. Gregorius Nyssenus, 63, 81 et seq. Maximus, 50, 51, 54. Tarasius patriarcha Constantinopol., 65. Item Patres La

tini, Avitus Viennensis, 156 et seq. Damasus papa, 131, 15. Gennadius, 156. Gregorius Magnus, 176 Hilarius Pictaviensis, 155, 156. Hispani episcopi, 172, 173. Hor misdas papa, 176. Leo Magnus, 173. Leo III, 187. Professiones fidei, al æ Symbolum Constantinopolitanum auctumn continentes, alve instar Symboli editæ, Agatho nis pape in synodo sexta oecumenica, 166, 168. Basilii Ancyrani in synodo septima ecumenica, 166. Gregorii Magni, 176, Leonis II, 182, 183. Orientalium episcopo rum ad Cyrillum Alexandrinum, 161, 163, 167. Petri Ni. comediensis episcopi, 166. Tarasii patriarchæ Constan tinopolitani, 166. Theodori Jerosolymitani, ibid. Aliæ in ordinatione episcopi Græci, 166. Et in Libro diurno Romanorum pontificum, 187. Protoapostolarius, quis apud Græcos, 43. Protovestiarius, 31. Protovestiarissa, 126. Ptolemais urbs, 17. Quadragesimale jejunium Græci agunt septem hebdo madibus, 35. Reccaredus rex additionem vocis, Filioque, ad Sym bolum in Hispania promovet, 177. Ricciolius J. Baptista, veram et accuratam regulam tradit, annos mundi Constantinopolitanos reducendi ad Julianos, 20. Romana Ecclesia additionem vocis Filioque non reci pit, 187 ac deinceps. Romani et Romæi dicti Græci, maxime Constantino politani, 16. Latinos non raro ipsi Græci vocant Romanos aut Romæos, ibid. Russi annos ab aliquo tempore computant a Kalendis Januarii, 21. Sardicense concilium vetat aliam preter Nicænam edi fidei formulam, 150. Quo senso, 151. Utique Græcis adverso, ibid. Schisma Græcorum sub Michaele Cerulario, et ejus vera causa ambitio, ac de jurisdictione dissidium, 204, 217 et seq. Prætextus, 20% el seq., 2.8 et seq. Sergius II papa, vocem Filioque non adjecit ad Sym bolum, 211. Sergius patriarcha Constantinopolitanus, 216 et seq. Sisinnius patriarcha Constantinop., 217. Stauropegii jus, 61. Symbolum apostolorum Africanum. 144. Ancyranum, 146. Aquileiense, 142, 143. Hierosolymitanum, 147. Hi spaniense, 145. Orientale, ibid. Ravennatense, 141. Ro manum, 141, 148. Taurinense, 142. Vulgatum, seu com mune, 148, Nicænum, 119. In haptismatis administratione usurpatum, ibid. Magis minusque aliquibus vocibus auctum in Ecclesiis, Alexandrina, 163; Antiochena, 150; apud Epiphanium, quod po-tea dictum est Constan tinopolitanum, 150, 151; Hierosolymitana, 149; Phila delphiensi, 157. Hæreticis additamentis auctum a Ne storio, 157. Constantinopolitanum, 153. Origo ejus, 151, 169. Usus ejusdem in baptismate, 157. Dictum Nicænuin, 158, 161, 165, 170. In usum Ecclesia communem, cæte ris prætermissis formulis, deductum maxime post syno dum Chalcedonensem, 164, 169 ct seq. Inter partes sacræ Liturgiæ ab Orientalibus orthodoxis, et ab Occi dentalibus assumptum, 171, 172, 177. Sæculo nono, Leonis III»tate ac deinceps, Romana in Ecclesia non canebatur in Liturgia Symbolum Constantinopolitanum, 187 et seq. Eoque minus cum additione vocis Filioque, ibid. Imo neque legebatur in eadem Liturgia sine cantu, 191 et seq. Legi aut cani coeptum sæculo undecingo sub Benedicto VIII, 207, 211. An antea traditum catechume nis in Ecclesia Romana, ibid. Aliud est, Symbolum Constantinopolitanum super catechumenos, et per illos recitari in baptismate, 215. Thealdus vicecomes, postea Gregorius papa X, 43. Michaelem Palæologum hortatur ad unionem Ecclesia rum, 44. Rome coronatur, e Syria redux, 45. Indicit concilium Lugdunense, ibid. Legatos dirigit Constanti nopolim, ibid. Concilium Lugduni celebrat, 56 Theodorus Lascaris III imperator vita decedit, 31. Thomas Hierosolymorum patriarcha favet Latinis mo nachis montis Oliveti, 186. Timotheus patriarcha Constantinopol. Nicænum Sym bolum recitari in Liturgia jubet, 171. Toletana synodus III prima, quæ Symbolum particula, Filioque, auxit Ecclesiæ sæculo sexto cadente 177. Tomus a Gregorio Cyprio scriptus et reprehensus, 101. Joanne Becco refutatus. 102. Triclinium Alexiacum, 25, 95. Colloquium de ſide ibi habitum, ibid. Trosteiana synodus, sub Heriveo Remensi episcopo, de processione Spiritus sancti a Filio, 204. Tyrine, Dominica, eodem atque quinquagesima apud Latinos 95. Dicta a caseo adhuc permisso apud Græcos, ibid. In ea oblationes paratæ pro missa præsanctificato ibid. rum, Vossius Gerardus Joannes emendatus, 211. Vox Filioque addita ad Symbolum Constantinopolita num, 139. Joannis Becci judicium, 140, 141. Mens etiam Petri Antiocheni, ibid. Non addita ad Symbolum tem pore Damasi papa et synodi Constantinopolitanæ, 154. Neque ætate sancti Maximi et synodi sexte œcume nicæ, 175. Neque lecta in synodo septima ecumenica, 175, 183, 181, 183. Addita vero primum in Ecclesiis Hi spanicis sæculo vi cadente, 177. Tum vero in Galicanis et Germanis Ecclesiis, et in regno Italiæ sub Carolo Magno, 178 et seq, 188, 189. Hæc additio vindicata a Paulino Aquileiensi patriarcha, 179, 180. Cum hac addi tione Symbolum legebant, aut canebant in liturgia mo nachi Latini montis Oliveti: hinc a Græcis exagitati, 181, 182. Additio eadem nec legebatur, neque canebatur, in Ecclesia Romana, Caroli Magni tempore ac deinceps, 187 et seq. Neque loto Photiano tempore, 198 et seq. Addita vero sæculo undecimo, 204. Benedicto VIII sci licet sedem teneute, et imperante Henrico 1, 207 et seq. Walafridus Strabo Symbolum in liturgia frequentari coeptum refert, post Felicis et Elipandi damnationem, 189, 190. Emendatus, 190, 195. (Ans. Bandurius in Imperio Orientali, tom. II, p. 959.) Nicephorus Gregoras perstringit paucis, nec satis enarrat, quæ causa fuerit, qua Georgius, seu Gregorius Cyprius, Byzantino patriarchatu cedere cogeretur. Cuncta vero fuse et ad longum Geor gius Pachymeres recitat libro primo et secundo Historiæ Andronici Palæologi: quorum hæc summa est Convocato propter quasdam de patriarcha Cyprio Joannis Becci expostulationes, episcoporum,