Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
IndexElenchus
col. 9–10page 1 of 20
701 Testificatur bistoricus, se, quæ gesta sint, fideliter narraturum, Imperatrix cum filiis ante imaginem Dei Genitricis consistens sic tacite victoris misericordiam implorat. Jurat ibidem Cantacuzenus, se a crimine alienum. Filiam Helenam Joanni imperatori adolescenti despondet. Juramentum subditis defertur. Nobiles refragantes, utrique imperatori sacra mentum dicere coguntur: de bonis mobilibus per bellum alienatis sanctio. Helena im peratrix salutatur. Nuptiae apparantur. In imperio a seditionibus et armis summa tran quillitas. Marchio e Lombardia Byzantium, Thessalonicam, Enum ut sibi jure paterno debitas occupare cogitat: Bartholomæi legati duæ epistolæ, una ad Clementem VI Roma num pontificem, altera ad Delfinum Viennensem, de laudibus Cantacuzeni imperatoris. Joannem patriarcham conveniens, ci scelera præterita in se et rempublicam cum dogna tum impietate objectat; patriarcha a synodo damnatur, cujus locum Isidorus capessit. Ejus laus. Monachi de ambitione patriarchatus reprehenduntur. Ab Isidoro imperator publice anathemate absolvitur. Ab Orchane et ejus familia visitur: iterum in Blachernis justas ob causas coronatur. Joanni imperatori uxor jungitur. De collapsa magnam partem ede Sophia, illiusque instauratione. Crales semel et iterum appellatus, urbes post ictum foedus ablatas restituturum negat. Contra eum copiæ cum Persicís auxiliis. Oppida impe ratoris, quoniam a Triballis tenebantur, deprædati Persæ, in sedes suas revertuntur, enm Triballos devastare ac diripere debuissent. Imperator utrumque filium, et fratres uxoris muneribus ornat. Pecuniae viritim exigendæ consilium capit, denuo se in concione contra sycophantas tuetur, de quibus graviter conqueritur; de Barbaris subsidio vocatis se pur gat; culpam in adversarios rejicit; de tuenda republica sententias poscit. Civium pri mariorum responsum, quo suum, imperatoris, militis, mercatoris, opificis officium de clarant. Causa exactionis pecuniariæ. In imperatorem inimicorum malignitas et cri minatio. Cur illis pepercerit, negotiumque deseruerit. Insidie novæ quorumdam proce rum, el cogitationes belli reparandi. Dantur in custodiam, ignoscitur, pristinis functio nibus redduntur. Querimonia procerum quod Annæ et filio fidem astringere coacti sint; ambos defendit imperator, et illos excusat, qui se utrique fidelem futurum non pula bant Necessario se ad imperium accessisse, et imperatrici ac filiis ejus infensum 702. non esse. Seditiosi etiam ab Irene uxore repelluntur; filium Matthæum' ad defectionem a patre, et ad principatum, aliquot urbibus in potestatem redactis, sibi condendum prin cipes sollicitant. Cur ad illum desciverint. Matthecus quædam oppida sibi subdit. Mater filium ad sanitatem revocat. Ejus femine laus. Andronicus minimus natu filius e tribus, pestilentia moritur; ejus peslilenti elegans descriptio. Quas utilitates in hominum animis illa lues effecerit. Imperator cum genero Thraciæ urbes obit, ejusque ad militiam habilitate lætatur. Ad Clementem papam legatio, qua se de Barbaris in auxilium asci lis excusat; opem suam spondet, si cum principibus Christianis in Barbaros bellum suscipere velit. Laudatur a papa. Legati dicta Cantacuzeni in ephemeridem referunt. Papa de cura erga adolescentem imperatorem et matrem ei gratias agit; ad Ecclesiarum concordiam conciliandam eundem hortatur. Petit ab eo imperator concilium, promitti tur, sed bello Italico res differtur, et interea pontifex vita defungitur; ita ex re parata imparata evadit. Tomprotizas urbem tradit. Persa populatores casi, capti; reliquiæ in collem confugiunt. Nicephori despota periculosa temeritas. Persas donati domum remit luntur. Matthæi filii ge nerosus animus in conflictu. Victoriarum nuntii utrinque. Cal culus imperatoris, et in morbo virtus. Quare Galatæi bellum imperatori fecerint; spatium regionis supra urbem vafre petunt, nec impetrant; asinis comparantur. Damna ab iis per incendium illata Byzantiis. In tumulo turrim e xcitant; spatium muro intercipiunt. Mercatores et opifices se de Galataæis vindicari orant. Eorum lapidum jaculatrix machina Saxa Constantinopoli Galalam per tormenta displosa. Oneraria cum machina depressa. Genuensium oneraria intercepta. Bellum navale. Imperator victus animum exeelsum re
col. 11–12page 2 of 20
tinet, classem reparat, Victores triumphant; eorum, in victis contemnendis insolentia, Locum reddunt, quem eis imperat. donat. De nimia exactione calumnia. Cause-in solitorum tributorum. Chium, Genuenses tandem restituunt. Calothelus Phocæam præ fectus mittitur. Status Peloponnesi miserandus. Manuel filius imperatricis prætor desi gnatus quid ibi gesserit Vinèit bostes, et ignoscit. Latini Achaiam tenentes, amici ac socii fiunt. Laus ejusdem Manuelis a placidis et integris moribus. Lazarus Hierosolymi tanus accusatus, gradu pellitur; fame affligitur; a Galatais ad fidei communionem invi tatus feensafinjorias contemnit; hostibus suis traditur. Patriarchæ in eum et humani las et.inhomanitas. Cantacuzeno legatus ad sultanum Egypti pro Christianis et sua restitutione mittitur. Epistola sultani responsoria; in extrema Cantacuzeni laus. Gera sious iterum Lazarum apud sultanum accusare parans, in via moritur. Successor sultani Sichuntis archisatrapa impulsu in Christianos sævit. Cur Jacobitis hæreticis Sichum pepercerit. Lazarus flagellatur; Christiani damnantur infania, cæteroqui a suppliciis im munes. Palamas Thessalonica creatus episcopus, a præfectis repudiatur, qui urbem suam facere conantur. Andrea Palæologi in imperatorem audacia. Callistus Isidoro pa triarche succedit. Imperator cum uxore monachismum meditatur. Thessalonicenses opem rogitant suppliciter. Palæologum urbe exigunt, quam Zelote Cra'i tradere student. Barbarorum mos in amulis imperii occidendis. Merzianes ad imperatorem juvenem ju gulandum ab Orchane subornatus deprehenditur. Imperatrix Anna filium Thessalonica relinqui non vult. Cavetur a Macedoniæ direptionibus. Præfectus Anactoropolis urbem sibi vindicat, locis aliis infestus. Imperator ejus naves incendit. Orchanes filinm cum sociis revocat; revertentes Moesiam depopulantur. Præfecti Amphipolitani in imperato rem humanitas. Thessalonica intestinæ discordiæ; res feliciter gesta. Veneti opem ad versus Genuenses nullam impetrant. Cum principe pastorum pro filio captivo liberando rogante pactum init imperator. Qua ratione Berrhoeam Crales muniverit. De navibus in transitu fluminis impeditis, et maris æstu expeditis. Berrhoea capitur. Persis diri piendi Cralis regionem fit potestas. Movet Edessam imperator, et spe sua frustratur. Oppidula plura se dedunt. Expeditio in Servios. Oppidi 703 descriptio. Suburbanoruni transitio. Urbs oppugnatur. Urbes egregiæ et ipsa Scopia, sedes Cralis, imperatoren expetunt. dynastis item Triballicis accersitur. Duo transfugiunt, Reditus imperatoris Thessalonicam. Profectio Gynaecocastrum. Perfidia præfecti ejusdem loci. Ante Thessalo nicam inter Cralem et imperatorem colloquium: ubi se imperator defendit, ipsumque perjurum et causam belli ostendit; nihilominus ejus in se et uxoris beneficentiam et humanitaten laudat. Crales perfidiam confitetur; ablata non reddit: imperatorem incredibiliter timet. Curnam urbes occupatas retinere cupiat. Imperator ei improbita tem rursus objicit. Urbium partitio. Pax et epulatio. De Cralis perfidia. Copiæ utrinque eductæ, et citra prælium reducta. Imperator juniorem imperatorem, Joannem nempe, de Crale cavendo monet, qui proditione Edessam capit. Lyzici præfecti poena, et obitus. Edessa eversio. Purgat se Mosorum regi imperator de impressione Barbarorum in ejus regnum; consilium dat de illis Moesia et Thracia prohibendis. Prodigium, quo Alexan der contra Cralem erigitur. Navale purgatur. Mesi inconstantia, quem frustra revocare conatur imperator. Synodus propter hæresin Barlaami et Acindyni. Cur se occultarit Acindynus Quatriduum in disceptatione ponitur. Ephesi et Gani episcopi exaucto rantur. De tribus tomis conscriptis. Barlaamitis et Acindyanis silentium indicitur; in custodiis habentur. De Nicephoro Gregora ut seditioso, mendace, et in Ecclesiam By zantinam, in imperatorem el monachos maledico. Fabella Atlantis ad sanctos monachos accommodata. Cur imperator ad montem Atho profectus; cur inde reversus; cur impe rium susceperit. Ejus in curanda Ecclesia pace sedulitas. Iterum contra Gregoram dis seritur. Veneti contra Genuenses auxilium petunt. Temporarium foedus Venetorum cum imperatore unde ortum. Galatæorum superbia cum arrogantia Lacedæmoniorum confertur. Saxum Byzantium bis jaciunt; bellum eis indicitur. Cum Venetis imperator contra Genuenses societatem init. Cur mutuum hæ duæ respublicae infesta. Galatæ ob sssio. Venela classis præfecti audacia. Tres machinæ frustra comparato. De septua ginia triremibus Genuensium nuntius. Populi Genuensis contra optimates turbæ, quorum sumptibus eæ naves constructe. Veneti ducis ignavia. Galata frustra oppu gnatur. Tarchaniota brachium graviter vulneratur. Venetus domum renavigans, Ge nueuses vix effugit. Imperator junior malevolorum sermunculis in socerum incenditur. lidem Andronicum callidissime decipiunt, quo ejus discessu liberius sint nequam. Ad filium reconciliandum Anna imperatrix a Cantacuzeno mittitur, cui res succedit. Cralem cum uxore objurgat. Gennenses Euboea oppidum incassum oppugnant. De munitione Byzantii, et stolido consilio cujusdam Martini, ejns oppugnandi. Ad urbes juxta Pon lum imperator mittit subsidia. Sozopolis superbe rejicit, et a Latinis capitur. Ejus eversionem optimates pecunia redimunt. Philotheus Heracleensium episcopus a Gala tais captivos suos liberat. Nicolai ducis Veneta classis timiditas. Genuenses vincuntur. Galateorum in Catalanos impostura. Genuensium, Venetorum, Catalanorum clades, Ducis Genuenslum magnus animus. Nicolaus victoriam foedat. Imperatoris et Catalanorum ducis in eum ira. Byzantiorum in Catalanis aegrotis curandis memoranda charitas. Ge naenses ab Orchane auxilium implorant. Cur il e Venetis iufensus. Nicolaus denuo repre henditur. Catalanorum dux præ dolore animi moritur: cui sofficitur Monean, quem
col. 13–14page 3 of 20
imperator ad pugnam frustra incitat. Nicolaus ut stultus relinquitur; classem reparat, Grimoaldus Pagani, ducis Genuensium successor, apud Sardiniam vincitur. Venetis Genuenses afflicti, se principi Mediolanensium cum conditione subjiciunt. Pagano apud Methonen Veneti expugnantur. Pax inter utrosque. Pagani et optimatium exsilium. Genuensium status restitutus. Palæologus cum uxore, et altero filiorum Didymoti chum abit eodem Irene cum episcopis Matthæum illi conciliatura proficiscitur. Pa læologus Matthæo absolutam gubernationem seripto firmare abnuit, et contra socerum arma capit. Matthæum Adrianopoli obsidet; Zernomianum timore supervenientis so ceri concedit. Adrianopolitani Cantacuzeno resistentes 704 vincuntur et diripiuntur. Zeruemianenses ut temerarii incursantur. Paleologus pro auxilio Crali fratrem dat obsi dem; eidem Mesus subsidium mittit. Cantacuzenus ab Orchane auxilium contendit. Most Persas.fugiant, a quibns Triballi et Romani partim caduntur, partim capiuntur. Persa Mosorum agris illata vastitate in Asiam redeunt. Cantacuzenus pace a Palæologo obtenta, ejus oppidis infestus. Chalcidicen propter Morrhæos incursat. Ad Palæologum pacem petentem scita similitudo, cui malos consiliarios pacem impedientes detrahere nititur. Paleologus desperans in Tenedum cum uxore fugit. Ejus femina laus exi mia. Urbes ejus Cantacuzenum secipiunt dominum. Irene Byzantium sedulo tuetur. Paleologus ad monia veniens, et spe lapsus, Galatam divertit: inde in Tenedum rena vigans, maledicta vectorum in Cantacuzenum dissimulat. Tumultus nobilitatis Byz ntii, et cum Cantacuzeno expostulatio, et de Matthæo imperatore designando petitio. Calli slus patriarcha obsistit, et quasi aliena locutus reprehenditur. Longa oratione ut sæpe imperator suspicionem tyrannidis a se depellit, justitiæque et integritatis laudem au cupatur. Palæologum de aliquot capitibus accusat, inde probans Matthæum filium non injuria imperatorem nominari. Palæologus se de duobús capitibus purgat. Matthæus imperator declaratus. Adrianopolin mittitur. Callisti in sede non repetenda pertinacia. De successore ejus deliberatio. Citati canones. Imperator peccatum saum fatetur. Phi lotheus fit patriarcha. Callistus Galata in Tenedum profugit. Coronatio Matthæi et uxoris. Pergamenus Tenedius seditiosus, et auctor defectionis, vinctus Thessalonicam mittitur. De Persis, pecunia e Thracia educendis. Terræ motus ingens urbes prosternit, quas Barbari ut desertas occupant. Sulimani perfidia. Ab Orchane imperator urbes reposcit, et ille filium ad reddendum inducit. Causa cur Cantacuzenus ad generum in Tenedum vellet proficisci. Duas Galalæorum urbes in Scythia Sulimanus expugnat. Palæologus Byzantium venit, populus tumultuatur. Cantacuzenus cum uxore de monastica vita complectenda agit. Pugna cum Palæologo. Philothei monitio de Barbaris ad auxilium non vocandis; paret imperator. Redaccensus populi furor. Philotheus se occulit. Certis conditionibus juratur. Propugnaculum ad portam Auream describitur. De Barbaris Thracia pellendis, in quos bellum dissuadet Cantacuzenus. Diversum de ejus oratione judicium. Juniorum obtrectatio. Custodes ad portam Auream dedere se Palæologo abhorrent: astus Italicorum militum. Mine Cantacuzeni. Veniam petunt, arcem de dunt. Palæologus in palatium invitatur; ad epulas socerum ipse invitat. Plebis tumultus propter Cantacuzenum sedatur. Socer genero voluntatem profitendi monachismi detegit, et cum uxore fit monachus; mutantque ambo nomina. Petit Palæologus ut inter ipsum et filium Matthæum resarciat concordiam. Redditur throno Callistus. Nicephorus despota fidem fallit. Foedus inter imperatores. Optimates Joannis impostores; propter eos el lum recrudescit; Matthæo se purgat. Ouitus Cralis. Helena Cralæna imperat. Factiones nobilium. Nicephorus dux Thessaliam obtinet: Famuli ejus scelera. Regina uxor Nice phori Byzantium, deinde ad virum se confert; in Peloponnesum ad fratrem perfugit. Ma ritus in certamine ab Albanis interficitur; ipsa Byzantii cum matre monacham agit. Orchanis filium a piratis captum persoluta grandi pecunia liberat Palæologus. Tribal loram principum amicitia cum Cantacuzeno et ejus filio. In quantas angustias redactus Matthæus. Urbis Philipporum descriptio. Capitur Matthæus a Philippensibus in palude. Gratianopolim cum ejus uxore et liberis capit Palæologus. Boichna Triballo Matthæus pecunia Palæologo venditur. Utrum oculi ei effodiendi. Laudatur Palæologi in eumdem misericordia; libertas captivo promittitur. Cantacuzenus gratias agit, et eum e custodia sindet impetrare. Ziani in Eugeniam monacham, Cantacuzeni antea conjugein, pestifera calumnia. Quiddam a Mattheo liberando postulatur; ambitiosius respondet. Pruden tissima oratio, qua pater filium a cupiditate imperii detorquere nititur. Obtemperat Mat thæus, el jurat. Palæologus 705 amice cum eo versatur. Cantacuzenus cum eodem, totaque ejus familia ad novum dissidium inter illum et generum fugiendum Peloponnesum petit, ibique euns fratri Manueli præfecto commendat; et tandem Manuelem in se a calumniatoribus irritatum placat. Callistus patriarcha ad Cralanam legatus impera toris cum sociis ibidem obit. Ejus corpus monachis ab Atho monte negatur; Mesen bria obsidetur. Pax. Philotheus in patriarchatum redit. Historia totius epilogus. No tatu in primis digna in hoc extremo libro sunt: Secunda Cantacuzeni coronatio Con stantinopoli, prior enim Adrianopoli contigit. Templi Sophiæ laus, collapsio, instau ratio. Nuptia imperatoris Palæologi cum Helens Cantacuzeni filia. Litteræ et legationes inter Clementem VI pontificem et Cantacuzenum super Barbaris oppugnandis, el con cordia Ecclesiarum. Bellum navale cum Galatais. Chius insula a Genuensibus recepta. Res gestre in Peloponueso. Legatio Cantacuzeni ad sultanum Egypti, el ejus responsio.
Chapter ICaput Primus
col. 15–16page 4 of 20
PG 154:15Ο Τοιοῦτος μὲν ὁ πρὸς ἀλλήλους τῶν Ῥωμαίων πόλ λεμος ἐπὶ πέντε ἔτεσιν ἀνεῤῥιπίσθη, καὶ οὕτως εκάκωσαν ἀλλήλους πολλὰ καὶ χαλεπά, ἐξ ὧν ὀλί γου δεῖν ἀνατραπῆναι συνέβη τὴν 'Ρωμαίων ήγε μονίαν. "Α καὶ ὡς ἐγένετο πάντα ἐξεθέμεθα μετὰ ἀκριβείας, μηδὲν παραλιπόντες, ἀλλὰ τὴν ἀρχαίαν φυλάξαντες ἐπαγγελίαν, ὥστε μήτε προς χάριν, μήτε πρὸς ἀπέχθειαν μηδὲν εἰπεῖν, ἀλλὰ τὰ ὄντα ἀκριβῶς. Λοιπὸν δὲ ἤδη καὶ τὰ Καντακουζηνῷ τῷ βασιλεῖ μοναρχοῦντι πεπραγμένα διηγήσασθαι, καὶ ὅσα ἐν διαφορᾷ κατέστη αὖθις πρὸς Παλαιολόγον βα σιλέα τον γαμβρόν. Ἐπεὶ γὰρ μετὰ τοὺς ὅρκους ἐγένετο ἐν βασιλείοις, βασιλίδα μεν μετὰ τῶν τέ χνων πρὸς τὴν τῆς Θεομήτορος εἰκόνα τῆς Οδηγη Η τρίας εὗρεν Ισταμένην, ἵνα μᾶλλον κάμπτῃ βασιλέα, καὶ πείθῃ μηδενὸς ἀναμιμνήσκεσθαι τῶν κατὰ τὸν πόλεμον συμβεβηκότων δυσχερῶν. Ὁ δὲ πρῶτα μὲν τὴν τῆς Θεομήτορος εἰκόνα προσεκύνει, έπειτα ώμνυε κατὰ τῆς εἰκόνος εἰς ἐπήκοον πάντων, ὡς ούτε βουλεύσαιτο, οὔτε πρᾶξαι τὸ τυχὸν. κατὰ βασι λίδος καὶ τῶν παίδων, πρὶν τὸν πόλεμον κινηθῆναι παρ' αὐτῶν· οὐδὲ βουλεύσαιτο κατ' οὐδένα τρόπον αὐτὴν καὶ βασιλέα τὸν υἱὸν τῆς ἀρχῆς ἀποστερεῖν ἀλλὰ πάντα συκοφαντίας εἶναι καὶ διαβολάς πλα σθείσας ὑπὸ τῶν εἰπόντων. Ἐκεῖνον δὲ τοιαύτην γνώμην ἐξαρχῆς, ὡς πάντα πόνον ὑπομενοῦντα, καὶ σύμπαντα όσα προσῆν χρήματα καταναλώσοντα ὑπὲρ τῆς ὠφελείας τῶν κοινῶν, καὶ αὐτῆς τῆς βασ σιλίδος, καὶ τῶν παίδων, καὶ σφετέρας εὐδοξίας, μένων ἐπὶ σχήματος. Έπειτα πολλὰς εὐχαριστίας απεδίδου Θεῷ, ὅτι ζῶν εἰς ταύτην ἧκε τὴν ἡμέραν, ἥτις ἀπαλλάξεις σαφέστατα τῶν συκοφαντιῶν καὶ τῶν ἀδίκων ἐγκλημάτων ἔργοις αὐτοῖς ποιήσαντα καταφανές, τήν τε τῶν εἰπόντων μοχθηρίαν, καὶ τὴν ἐπιείκειαν αὐτοῦ. Έπειτα εἰσήεσαν ἅμα βασι
15
JOANNIS CANTACUZENI
16
Res Thessalonicenses. Contra Barlaamum et Acindynum synodus. Nicephori Gregora
insectatio. Inter socerum et generum repullulans bellum, prudentia el auctoritate
imperatricis Annæ repressum. In Catalanos vulneratos, et ægros Byzantiorum civium
laudabilis charitas. Inter Matthæum et Palæologum propter Adrianopolim, finitimasque
urbes con roversia. De Matthæo in imperatorem fagitato. Pax et foedus inter imperatores. Res inter Palmologum et Maillimum gesto. Matthæi infelix exitus. Cantacuzeni et conjugis monachatus.
LIBER QUARTUS.
CAPUT PRIMUM.
Fidelitatem suam in narrando testatur, Libri argumentum. Imperatriz cum filiis ante imaginem Deipara.
Jurat imperator, quod sæpius antea. Deo sycophantiis liberatus gratias agit. Helena Cantacuseni filia
adolescenti Joanni despondetur, quem commendat. Juramentum a subditis postulatur. Nobilissimi quidam detrectant, soli Cantacuzeno subesse cupientes: quod ille non patitur. Sanctio de bonis soli.
Joannes imperator Helenam Cantacuzeni filiam ducit. Quies summa a discordiis et armis. Marchio e
Lombardia Byzantium, Thessalonicam, Enum, ut hæreditariae urbes occupare molitur.
Istiusmodi bellum inter Romanos ipsos accensum quinquennio duravit, adeoque multas ac sevas clades invicem intulerunt, ut iis imperium.
Romanum pene funditus eversum ac deletum sit.
Qua omnia sicut acciderunt, ita nos nihil pratermittentes, accurate explanavimus: et quod jam
pridem facturos spopondimus, nec ad gratiam
quidquam, nec ad odium scripsimus. Reliquum est
igitur ea quoque honinam memoris commendare,
qua in monarchia Cantacuzenus gesserit, et quae
illi rursum controversia atque dissidium cum genero Palmologo imperatore intercesserit. Postquam
enim jurejurando functus, palatium introivit, Augustam ante Deiparæ Hodegetria imaginem cum
filiis stnutem invenit (1-66), quo magis imperatorem
ad misericordiam permoveret, efficeretque ut recordationem omnium que per bellum gravia sibi et
odiusa accidissent deponeret. 706 llic primum
Del Matris iconem supplex veneratus, deinde super ea universis audientibus juravit se nec medilatum esse, nec fecisse quidquam quaecunque
contra ipsam et filios, priusquam ab illis bellum
moveretur: neque eam eum ilio imperatore imperio spoliare ullo modo cogitavisse, sed omnia meras esse fabulantium criminationes confictasque
calumnias. Sibi inde ab initio fuisse proposium»,
quemvis laborem subire, et quantum quantum halieres opum, ad communema imperatricis alio
rumque fructum ac suam denique gloriam in privaio Labita manentem impendere. Postea Den exquisitas agit gratias, cum vivus ad illum diem
pervenerit, ex quo manifestissime obtrectationi
bus et injustis accusationibus liber futurus sit,
cum rebus ipsis obtrectatorum nequitiam mode
stiamque suam palam declararit. Tum una cum AuΟ
Τοιοῦτος μὲν ὁ πρὸς ἀλλήλους τῶν Ῥωμαίων πόλ
λεμος ἐπὶ πέντε ἔτεσιν ἀνεῤῥιπίσθη, καὶ οὕτως
εκάκωσαν ἀλλήλους πολλὰ καὶ χαλεπά, ἐξ ὧν ὀλί
γου δεῖν ἀνατραπῆναι συνέβη τὴν 'Ρωμαίων ήγεμονίαν. "Α καὶ ὡς ἐγένετο πάντα ἐξεθέμεθα μετὰ
ἀκριβείας, μηδὲν παραλιπόντες, ἀλλὰ τὴν ἀρχαίαν
φυλάξαντες ἐπαγγελίαν, ὥστε μήτε προς χάριν,
μήτε πρὸς ἀπέχθειαν μηδὲν εἰπεῖν, ἀλλὰ τὰ ὄντα
ἀκριβῶς. Λοιπὸν δὲ ἤδη καὶ τὰ Καντακουζηνῷ τῷ
βασιλεῖ μοναρχοῦντι πεπραγμένα διηγήσασθαι, καὶ
ὅσα ἐν διαφορᾷ κατέστη αὖθις πρὸς Παλαιολόγον βασιλέα τον γαμβρόν. Ἐπεὶ γὰρ μετὰ τοὺς ὅρκους
ἐγένετο ἐν βασιλείοις, βασιλίδα μεν μετὰ τῶν τέ
χνων πρὸς τὴν τῆς Θεομήτορος εἰκόνα τῆς Οδηγη
Η τρίας εὗρεν Ισταμένην, ἵνα μᾶλλον κάμπτῃ βασιλέα,
καὶ πείθῃ μηδενὸς ἀναμιμνήσκεσθαι τῶν κατὰ τὸν
πόλεμον συμβεβηκότων δυσχερῶν. Ὁ δὲ πρῶτα μὲν
τὴν τῆς Θεομήτορος εἰκόνα προσεκύνει, έπειτα
ώμνυε κατὰ τῆς εἰκόνος εἰς ἐπήκοον πάντων, ὡς
ούτε βουλεύσαιτο, οὔτε πρᾶξαι τὸ τυχὸν. κατὰ βασιλίδος καὶ τῶν παίδων, πρὶν τὸν πόλεμον κινηθῆναι
παρ' αὐτῶν· οὐδὲ βουλεύσαιτο κατ' οὐδένα τρόπον
αὐτὴν καὶ βασιλέα τὸν υἱὸν τῆς ἀρχῆς ἀποστερεῖν·
ἀλλὰ πάντα συκοφαντίας εἶναι καὶ διαβολάς πλα
σθείσας ὑπὸ τῶν εἰπόντων. Ἐκεῖνον δὲ τοιαύτην
γνώμην ἐξαρχῆς, ὡς πάντα πόνον ὑπομενοῦντα, καὶ
σύμπαντα όσα προσῆν χρήματα καταναλώσοντα
ὑπὲρ τῆς ὠφελείας τῶν κοινῶν, καὶ αὐτῆς τῆς βασ
σιλίδος, καὶ τῶν παίδων, καὶ σφετέρας εὐδοξίας,
μένων ἐπὶ σχήματος. Έπειτα πολλὰς εὐχαριστίας
απεδίδου Θεῷ, ὅτι ζῶν εἰς ταύτην ἧκε τὴν ἡμέραν,
ἥτις ἀπαλλάξεις σαφέστατα τῶν συκοφαντιῶν καὶ
τῶν ἀδίκων ἐγκλημάτων ἔργοις αὐτοῖς ποιήσαντα
καταφανές, τήν τε τῶν εἰπόντων μοχθηρίαν, καὶ
τὴν ἐπιείκειαν αὐτοῦ. Έπειτα εἰσήεσαν ἅμα βασιJacobi Pontani notæ.
(1-66) Sic inventus est Andronicus senior capta
urbe a nepote libro primo cap. 59. Ad hanc imaginem in periculis confugere, solemne fuit, ut
apparet,
col. 17–18page 5 of 20
PG 154:17λίδι καὶ βασιλεῖ τῷ υἱῷ εἰς τὴν οἰκίαν ἢ παρεσκεύ. αστο πρὸς τὴν τοῦ βασιλέως ὑποδοχήν. Καὶ ἄλλα το διειλέχθησαν περὶ τῶν πραγμάτων, καὶ Ελένην τὴν αὐτοῦ θυγατέρα τῷ νέῳ κατηγγύησαν βασιλεῖ. Εάλω γὰρ αὐτοῦ κατάκρας εὐθὺς ὁ πρεσβύτερος οὗ βασιλεύς, οὐ μόνον διὰ τὴν πρὸς τὸν πατέρα εὖ νοιαν, ἀλλ' ὅτι καὶ αὐτὸν ἑώρα δοχεῖον, ἄν τις εἶπε, χαρίτων παντοδαπῶν· οὐ μόνον γὰρ εἶδος ἄξιον ἐπεδείκνυτο τυραννίδος, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀνδρίαν καὶ σύνεσιν οὐκ ἀγεννεῖς ὑπέφαινεν ἐλπίδα; καὶ εἰς ὕστερον ἐξέδη κατ' ἐλπίδας. Συνέσει τε γὰρ οὐδενὸς ἀπολείπεται τῶν προγόνων βασιλέων, καὶ τὴν εὐψυχίαν καὶ τὴν τόλμαν εὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ πολλάκις ἐπεδείξατο τοῖς πολεμίοις. Εἰς τὴν ὕστε ραίαν δὲ ἐκέλευεν ὁ βασιλεὺς, τούς τε αὐτῷ συνόν,, τας ἔξω Βυζαντίου, καὶ τοὺς βασιλίδι προσκειμένους συγκλητικούς τε ἅμα και στρατιώτας, καὶ τοὺς ἄλλους τῶν ἐπιφανῶν, πίστεις ἀμφοτέροις δι' ἔρκων διδόναι τοῖς βασιλεῦσι, και μηδεμίαν εἶναι διαφορὰν μηδὲ διάστασιν, ἀλλ᾽ ὑπὸ μίαν βασιλείαν ἅπαντας τετάχθαι. Οσος μὲν οὖν ἔνδον ἦσαν μετὰ βασιλίδος, καὶ χάριν προσωμολόγουν βασιλεῖ, καὶ τοὺς ὅρκους παρείχοντο προθύμως· τῶν ἔξω δὲ οἱ πλείους οὐκ ἠνείχοντο τῶν μάλιστα ἐπισ φανῶν, ἀλλὰ Καντακουζηνῷ μόνον ἔφασαν τῷ βασιλεῖ δουλεύσειν, ἑτέρῳ δὲ μηδενί. Δεινὸν γὰρ εἶναι εἰ τοσαῦτα ὑπομείναντες κατὰ τὸν πόλεμον, και χρήματα προέμενοι, καὶ οἰκείους, καὶ σφᾶς αὐτοὺς ὑπὲρ τοῦ νικῶν τοὺς πολεμίους, ἔπειτα ὅτε Έδοξαν κεκρατηκέναι, άθρόον φαίνεσθαι κατάκρας Αττημένους, καὶ δουλεύοντας ἐκείνοις οἷς ἐξῆν καὶ πρότερον δουλεύειν εἰ ἐβούλοντο, τῶν πολλῶν ἐκεῖ. νων δυσχερῶν ἀπαλλαγέντας. Ἐπὶ τρισὶ μὲν οὖν ἡμέραις ἐφιλονείκουν μὴ ταυτὰ ποιεῖν τοῖς ἄλλοις, μηδὲ ὑπάγειν ἑαυτοὺς τῇ ὑπὸ τὸν βασιλέα τὸν νέον δουλεία. Καντακουζηνὸς δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν ἔνστασιν ὁρῶν, σύντομόν τινα τὴν ἀπόφασιν καὶ αὐστηρίας ἐξήνεγκε μεστήν. Τοὺς γὰρ μὴ βουλομένους τῷ γαμβρῷ ὑπείκειν ἐκέλευε καὶ αὐτοῦ ἀναχωρεῖν, Βιάζεσθαι γὰρ οὐκ ἐθέλειν ἔφασκέ τινα αὐτῷ δου λεύειν, ὥσπερ οὐδὲ πρότερον· ἀλλ᾽ εἰ μέν τις βού λοιπα τετάχθαι ὑπ' αὐτῷ, ἀνάγκη πᾶσα καὶ βασιλέα τὸν γαμβρὸν ἡγεῖσθαι κύριον· εἰ δ᾽ ἐκείνῳ μὴ βούς λοιτο ὑπείκειν, καὶ αὐτοῦ ἀφίστασθαι *· ὡς οὐκ ἐνὸν ἄλλως ἢ τοῦτον τὸν τρόπον τὰς διχοστασίας καὶ τὴν Ερὶν ἐκ μέσου γίνεσθαι. Ὁ μὲν οὖν βασιλεὺς τοιαῦτα εἶπε πρὸς ὀργήν. Ἐκεῖνος δὲ οἱ πρότερον ἀνθιστάμενος, δείσαντες τὴν βασιλέως ἀπειλήν, εἰκόν τε καὶ τοὺς ἔρχους ἀπεδίδοσαν ᾗ ἐκέλευεν ο βασιλεύς. Μετὰ τοῦτο δὲ έσπιζε μηδένα μηδενὶ παρενοχλεῖν κοινόν άγαλμα της φύσεως,
17
HISTORIARUM LIBER IV.
18
λίδι καὶ βασιλεῖ τῷ υἱῷ εἰς τὴν οἰκίαν ἢ παρεσκεύ. gusta et filio imperatore in conclave sibi paratum
αστο πρὸς τὴν τοῦ βασιλέως ὑποδοχήν. Καὶ ἄλλα ingressus est. Ibi sermo inductus de republica, et
το διειλέχθησαν περὶ τῶν πραγμάτων, καὶ Ελένην adolescenti desponsa Helena filia. Coepit enim sta
τὴν αὐτοῦ θυγατέρα τῷ νέῳ κατηγγύησαν βασιλεῖ. tim vehementissime juvenem diligere, non solum
Εάλω γὰρ αὐτοῦ κατάκρας εὐθὺς ὁ πρεσβύτερος οὗ amorem quo in patrem ejus fuerat, sed etiam
ob
βασιλεύς, οὐ μόνον διὰ τὴν πρὸς τὸν πατέρα εὖ- quod videbat esse gratiarum omnigenarum, ut ita
νοιαν, ἀλλ' ὅτι καὶ αὐτὸν ἑώρα δοχεῖον, ἄν τις εἶπε, dicam, domicilium Nec enim forma duntaxat
χαρίτων παντοδαπῶν· οὐ μόνον γὰρ εἶδος ἄξιον ei ineral digna imperio verum etiain fortitaἐπεδείκνυτο τυραννίδος, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀνδρίαν dinis atque prudentiae non vulgarem prae se fereκαὶ σύνεσιν οὐκ ἀγεννεῖς ὑπέφαινεν ἐλπίδα;· & bat indolem: quæ virtutes. postea quoque, ut speκαὶ εἰς ὕστερον ἐξέδη κατ' ἐλπίδας. Συνέσει τε γὰρ rabatur, in eo eluxerunt. Nulli quippe majorum
οὐδενὸς ἀπολείπεται τῶν προγόνων βασιλέων, καὶ suorum imperatorum intelligentia secundus est,
τὴν εὐψυχίαν καὶ τὴν τόλμαν εὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ καὶ et generosam sæpenumero audendi fiduciam hoπολλάκις ἐπεδείξατο τοῖς πολεμίοις. Εἰς τὴν ὕστε
stibus demonstravit. Postridie edixit imperator, ut
ραίαν δὲ ἐκέλευεν ὁ βασιλεὺς, τούς τε αὐτῷ συνόν,, qui secum essent, extra urbem morautes, et qui ab
τας ἔξω Βυζαντίου, καὶ τοὺς βασιλίδι προσκειμέ- " imperatrice essent optimates, milites, aliique noνους συγκλητικούς τε ἅμα και στρατιώτας, καὶ
τοὺς ἄλλους τῶν ἐπιφανῶν, πίστεις ἀμφοτέροις
δι' ἔρκων διδόναι τοῖς βασιλεῦσι, και μηδεμίαν
εἶναι διαφορὰν μηδὲ διάστασιν, ἀλλ᾽ ὑπὸ μίαν
βασιλείαν ἅπαντας τετάχθαι. Οσος μὲν οὖν ἔνδον
ἦσαν μετὰ βασιλίδος, καὶ χάριν προσωμολόγουν
βασιλεῖ, καὶ τοὺς ὅρκους παρείχοντο προθύμως· τῶν
ἔξω δὲ οἱ πλείους οὐκ ἠνείχοντο τῶν μάλιστα ἐπισ
φανῶν, ἀλλὰ Καντακουζηνῷ μόνον ἔφασαν τῷ
βασιλεῖ δουλεύσειν, ἑτέρῳ δὲ μηδενί. Δεινὸν γὰρ
εἶναι εἰ τοσαῦτα ὑπομείναντες κατὰ τὸν πόλεμον,
και χρήματα προέμενοι, καὶ οἰκείους, καὶ σφᾶς
αὐτοὺς ὑπὲρ τοῦ νικῶν τοὺς πολεμίους, ἔπειτα ὅτε
Έδοξαν κεκρατηκέναι, άθρόον φαίνεσθαι κατάκρας
Αττημένους, καὶ δουλεύοντας ἐκείνοις οἷς ἐξῆν καὶ
πρότερον δουλεύειν εἰ ἐβούλοντο, τῶν πολλῶν ἐκεῖ.
νων δυσχερῶν ἀπαλλαγέντας. Ἐπὶ τρισὶ μὲν οὖν
ἡμέραις ἐφιλονείκουν μὴ ταυτὰ ποιεῖν τοῖς ἄλλοις,
μηδὲ ὑπάγειν ἑαυτοὺς τῇ ὑπὸ τὸν βασιλέα τὸν νέον
δουλεία. Καντακουζηνὸς δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν ἔνστασιν
ὁρῶν, σύντομόν τινα τὴν ἀπόφασιν καὶ αὐστηρίας
ἐξήνεγκε μεστήν. Τοὺς γὰρ μὴ βουλομένους τῷ
γαμβρῷ ὑπείκειν ἐκέλευε καὶ αὐτοῦ ἀναχωρεῖν,
Βιάζεσθαι γὰρ οὐκ ἐθέλειν ἔφασκέ τινα αὐτῷ δου
λεύειν, ὥσπερ οὐδὲ πρότερον· ἀλλ᾽ εἰ μέν τις βού
λοιπα τετάχθαι ὑπ' αὐτῷ, ἀνάγκη πᾶσα καὶ βασιλέα
τὸν γαμβρὸν ἡγεῖσθαι κύριον· εἰ δ᾽ ἐκείνῳ μὴ βούς
λοιτο ὑπείκειν, καὶ αὐτοῦ ἀφίστασθαι *· ὡς οὐκ ἐνὸν
ἄλλως ἢ τοῦτον τὸν τρόπον τὰς διχοστασίας καὶ τὴν
Ερὶν ἐκ μέσου γίνεσθαι. Ὁ μὲν οὖν βασιλεὺς τοιαῦτα
εἶπε πρὸς ὀργήν. Ἐκεῖνος δὲ οἱ πρότερον ἀνθιστά
μενος, δείσαντες τὴν βασιλέως ἀπειλήν, εἰκόν τε καὶ
τοὺς ἔρχους ἀπεδίδοσαν ᾗ ἐκέλευεν ο βασιλεύς.
Μετὰ τοῦτο δὲ 30έσπιζε μηδένα μηδενὶ παρενοχλεῖν
biles sacramento concepto Adem utrisque imperatoribus astringerent, et universis uni se imperio
subjicientibus, cessaret omnis dissensio, et omnes
discordiae aliquando tandem fnirentur. Quotcumque igitur in urbe cum imperatrice erant, et gratias imperatori agere, et sacramentum libenter dicere. Foris autem plures, et quidem nobilissimi,
repugnare, ac profiteri, Cantacuzeno soli se parituros, preterea uemini. Esse enim perabsurdum,
cum tot tantosque labores bello exantlaverint, facultatesque, propinquos, semetipsos pro nihilo
habuerint, ut hostes debellarent, jam cum debellaverint repente ipsosmet debellatos superatosque
videri, et subesse illis, quibus et aute, Lam multarum molestiarum adbuc experies, subesse poteΓant, si voluissent. 707 Sic per triduum, ne idem
quod cateri facerent, new junioris imperatoris
jugum acciperent renitebantur. Cantacuzenus in
perator coutumnaciam videns, paucis ac summa-severitate edixit, qui genero parere nollent, a so
quoque discedereunt. Nolle cuiquam sibi parendi
necessitatem imponere, quemadmolum nec antehac imposuisset: sed si quis sibi subdere se cupiat, eum et imperatorem generum oportere dominum agnoscere; aliter enim lites, et dissidia nunquam sublatum iri. Ilae imperator, non sine bile:
cujus minis rebelles illi conterriti cesserunt, atque
ut jussum erat juraverunt. Præterea sanxit, ne
quis ulli ob rapia belle negotium facesseret; res
tamen soli ad antiquos possessores redirent
Si quæ emple aut vitiatae essent, neque redhibe -
rentur, neque in veterem formam habitumquerestituerentur. Injuriosis itaque et invasoribus
talem honorem habuit. Qui autem injuriam perJacobi Pontani note.
Suavis omnino laus, qua significatur, nihil
quod gratiam et amorem conciliare posset, huic
adolescenti ulla ex parte defuisse. Tale est, ad laudem qaideus spectus, κοινόν άγαλμα της φύσεως,
commune genoris humaui decus et ornamentum, quod ejus patri Andronico tribuit, lib. 1,
cap. 3.
Compositin membrorum conformatia lineamentorum, figura, speciesque decora, eximium est
reg's ornamentum, et ad gratiam amoremque inter subjectos conciliandum percommodum instrumentum. Lege quae plura disserimus de forma et
pulchritudine regis, dialogo 12 secundæ tertii.
Fecit hoc Αndronicus quoque junior, capla
Constantinopoll, et bello finito. Vide lib. 11, cap. 1,
et Notas ibidem.
Chapter IICaput II
col. 19–20page 6 of 20
PG 154:19περὶ τῶν κατὰ τὸν πόλεμον ηρπασμένων πλὴν τῶν η κτήσεων· ταύτας γὰρ τοὺς ἔχοντας ἀποδιδόναι τοῖς κυρίοις· εἰ δέ τινες ἀπέδοντο ἢ διέφθειραν, μήτε τὴν ὠνὴν ἀποδιδόναι, μήτε μὴν εἰς τὸ ἀρχαῖον σχῆμα ἀναγκάζεσθαι καθιστῶν. Τοῖς μὲν οὖν ἀδικήσασι καὶ ἡρπακόσιν ὁ βασιλεὺς τοιαύτην παρείχετο φιλο πηγή, τιμίαν, τοῖς δὲ ἀδικηθεῖσι καὶ ἀποστερουμένοις τῶν αἰκείων, ἑτέροις τρόποις ἐθεράπευσε τὴν ἔνδειαν. Καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ πᾶσαν ἀμε φισβήτησιν περιείχε καὶ πρόφασιν θορύβου· καὶ ἐν εὐταξί, πάλιν καὶ εἰρήνῃ τὰ 'Ρωμαίων ἦν. Επειτα ἐκ τῆς ᾿Αδριανού βασιλίδα τὴν γαμετὴν μετὰ τῶν θυγατέρων μετεκαλεῖτο πέμψας. Ἐπεὶ δὲ παρῆσαν ἐν τῷ πρὸ τῆς πόλεως τῆς Θεομήτορος τεμένει, δ πηγή τέ ἐστιν ἀφθόνων ιαμάτων καὶ καλεῖται, βα σιλίδος "Αννης ἐξελθούσης καὶ τῶν βασιλέων συμ παρόντων καὶ τῶν ἐν τέλει πάντων καὶ ἐπιφανών, Ελένη ἡ τῷ νέῳ μέλλουσα βασιλεῖ συνοικεῖν, προσω τεταχότος τοῦ πατρὸς, καὶ ᾿Αννης τῆς βασιλίδος, ἐπισήμοις ἐκοσμείτο βασιλικοῖς, καὶ Ῥωμαίων βα σιλίς προσηγορεύετο. Έπειτα εἰς τὰ βασίλεια πάνω των ἅμα βασιλέων γενομένων, οι γάμοι του νέου βασιλέως παρασκευάζοντο, καὶ πάντες ἐν ἐλπίσι χρησ στοτέραις ἦσαν, ἀναπνεύσαντες ἀπὸ τῶν τοῦ που λέμου δυσχερῶν. Οὐ μόνον γὰρ οἱ Ρωμαῖοι της πρὸς ἀλλήλους ἐπαύοντο διαφορᾶς καὶ στάσεως, 708 ἀλλὰ καὶ οἱ ἔξωθεν πολέμιοι πυθόμενοι, ὡς ὑπὸ βα σιλέα τὸν Καντακουζηνὸν ἅπασα ἡ Ρωμαίων γέ νοιτο ἡγεμονία, ἐπαύοντο πολεμεῖν. Οὐ μόνον γὰρ ο όμοροι δυνάσται παρασπάν τι τῆς Ῥωμαίων ηγε μονίας έπεχείρουν, ἀλλὰ καὶ μαρκέσης ὁ Λουμπαρδίας ἄρχων, υἱωνὸς ὢν τοῦ πρώτου βασιλέως Ανα δρονίκου, καὶ τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν αὐτῷ προσήκειν τῶν ἄλλων μᾶλλον ἀξιῶν (καὶ γὰρ καὶ ὁ πατ τήρ αὐτῷ Θεόδωρος Ανδρονίκῳ τῷ νέῳ βασιλεί περὶ τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ημφισβήτει), πυθό μενος ὡς βασιλεύσεις παρὰ Ρωμαίοις ὁ Καντακουζηνὸς, καὶ τὴν μὲν ἄλλην ἅπασαν ἀρχὴν ἀφέλοιτο τῶν βασιλέως παίδων, Βυζάντιον δὲ μόνον καὶ Θεσσαλονίκη καὶ Αῖνος ὑπολείποιτο, ἐσκέπτετο ὡς καὶ αὐτὸς ἐπελθὼν δυνάμει ναυτικῇ, τῶν ὑπολελειμα μένων τουτωνὶ πόλεων κρατήσεις μᾶλλον αὐτῷ προσηκουσῶν ἐκ κλήρου πατρώου, ή Καντακουζην νὸν τὴν βασιλέα ἔχειν. Ἐνήγετο δὲ μάλιστα πρὸς τοῦτο καὶ παρὰ τοῦ γυναικὸς ἀδελφοῦ Κουμίντζη προσαγορευομένου καρδιναλίου, χρήματά τα πολλὰ πρὸς τὸν στόλον παρεχομένου, καὶ ἄλλην συντέλειαν πολλὴν πρὸς τὴν παρασκευήν. Καὶ ἤδη παρεσκεύαστο, ὡς ἅμα ῆρι τοῦ ἔτους ἐκείνου μεγάλη δυνάμει ναυτικῇ ἐπιπλεύσων Βυζαντίοις. Πυθόμενος δὲ παρὰ Βαρθολομαίου τινός, ὡς Καν τακουζηνὸς ὁ βασιλεὺς Βυζαντιόν τε ἤδη καὶ τὴν ἄλλην ἅπασαν Ρωμαίων ἀρχὴν ὑποποιήσαιτο, ἀπέσ σχετο τοῦ ἔργου. Βαρθολομαίος γὰρ οὑτοσὶν, ἐκ Δελφίνου Ντεβιάνα πρὸς 'Ανναν τὴν βασιλίδα ήκων
19
JOANNIS CANTACUZENI
20
gressi, et fortunis suis nudati essent, eorum inopiae περὶ τῶν κατὰ τὸν πόλεμον ηρπασμένων πλὴν τῶν
η
aliis rationibus medebatur. Sie brevi spatio omnes κτήσεων· ταύτας γὰρ τοὺς ἔχοντας ἀποδιδόναι τοῖς
disceptationes et turbarum occasiones amputavit, κυρίοις· εἰ δέ τινες ἀπέδοντο ἢ διέφθειραν, μήτε
rursumque bene ordinata respublica pacem ac τὴν ὠνὴν ἀποδιδόναι, μήτε μὴν εἰς τὸ ἀρχαῖον σχῆμα
tranquillitatem agitabat. His aetis Adrianopoli ἀναγκάζεσθαι καθιστῶν. Τοῖς μὲν οὖν ἀδικήσασι
urorem rum filiabus evocat. Que ni alfuerunt, in καὶ ἡρπακόσιν ὁ βασιλεὺς τοιαύτην παρείχετο φιλοtemplo Deiparae ante urbem (quod ut nomine πηγή, τιμίαν, τοῖς δὲ ἀδικηθεῖσι καὶ ἀποστερουμένοις τῶν
id est fous dicitur, sic re ipsa curationem plurim aἰκείων, ἑτέροις τρόποις ἐθεράπευσε τὴν ἔνδειαν.
marum fons est), Anna imperatrice egressa ob- Καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ πᾶσαν ἀμε
viam, et præsentibus imperatoribus cum magi- φισβήτησιν περιείχε καὶ πρόφασιν θορύβου· καὶ ἐν
stralibus et nobilitate universa, Helena adolescenti εὐταξί, πάλιν καὶ εἰρήνῃ τὰ 'Ρωμαίων ἦν. Επειτα
Joanni nuptura, patre et Anna Augusta jubentibus, ἐκ τῆς ᾿Αδριανού βασιλίδα τὴν γαμετὴν μετὰ τῶν
imperatorio cultu exornata et imperatrix salutata θυγατέρων μετεκαλεῖτο πέμψας. Ἐπεὶ δὲ παρῆσαν
est. Deinde omnibus simul cum imperatoribus in ἐν τῷ πρὸ τῆς πόλεως τῆς Θεομήτορος τεμένει, δ
palatio congregatis, nuptive apparabantur, et uni- πηγή τέ ἐστιν ἀφθόνων ιαμάτων καὶ καλεῖται, βαversi a bellicis miseriis relevati, meliora omina- σιλίδος "Αννης ἐξελθούσης καὶ τῶν βασιλέων συμ
Dantar. Quippe non tantum Romani contentioni παρόντων καὶ τῶν ἐν τέλει πάντων καὶ ἐπιφανών,
bus et factionibus mutuis desistebant, verum Ελένη ἡ τῷ νέῳ μέλλουσα βασιλεῖ συνοικεῖν, προσω
eliam exteri hostes sub Cantacuzeni auctoritatem τεταχότος τοῦ πατρὸς, καὶ ᾿Αννης τῆς βασιλίδος,
totum imperium Romanum subjectum esse audien- ἐπισήμοις ἐκοσμείτο βασιλικοῖς, καὶ Ῥωμαίων βαtes, arma inhibebant: siquidem antea et vicing σιλίς προσηγορεύετο. Έπειτα εἰς τὰ βασίλεια πάνω
dynasta aliquid ab eo abradere laborabant, et των ἅμα βασιλέων γενομένων, οι γάμοι του νέου
marchio e Lombardia princeps, imperatoris An- βασιλέως παρασκευάζοντο, καὶ πάντες ἐν ἐλπίσι χρησ
dronici senioris ex filio nepos, qui pre exteris στοτέραις ἦσαν, ἀναπνεύσαντες ἀπὸ τῶν τοῦ που
omnibus sibi imperium tanquam debitum vindica- λέμου δυσχερῶν. Οὐ μόνον γὰρ οἱ Ρωμαῖοι της
bat (cujus etiam pater Theodorus cum Andronico πρὸς ἀλλήλους ἐπαύοντο διαφορᾶς καὶ στάσεως,
juniore de eodem litigaverat), 708 certior factus, ἀλλὰ καὶ οἱ ἔξωθεν πολέμιοι πυθόμενοι, ὡς ὑπὸ βα
Romanis Cantacuzenum imperare, ac præter By- σιλέα τὸν Καντακουζηνὸν ἅπασα ἡ Ρωμαίων γέzantium, Thessalonicam et Enum, reliquum omne νοιτο ἡγεμονία, ἐπαύοντο πολεμεῖν. Οὐ μόνον γὰρ ο
imperium filiis defuncti imperatoris abstulisse, όμοροι δυνάσται παρασπάν τι τῆς Ῥωμαίων ηγε
considerabat, quomodo et ipse adducta classe lia. μονίας έπεχείρουν, ἀλλὰ καὶ μαρκέσης ὁ Λουμπαρ
rum trium urbium sibi potius ex paterna haeredi- δίας ἄρχων, υἱωνὸς ὢν τοῦ πρώτου βασιλέως Ανα
tate, quam Cantacuzeno debitarum potiretur: ad δρονίκου, καὶ τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν αὐτῷ προσή
quod eum m'rifice Cumintzes cardinalis, uxoris κειν τῶν ἄλλων μᾶλλον ἀξιῶν (καὶ γὰρ καὶ ὁ πατ
ejus frater sollicitabat, qui etiam navibus aedifi- τήρ αὐτῷ Θεόδωρος Ανδρονίκῳ τῷ νέῳ βασιλεί
candis non exiguam pecuniam, et alioqui ad appa- περὶ τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ημφισβήτει), πυθό
ratum bellicum impensam non modicam conferebat. μενος ὡς βασιλεύσεις παρὰ Ρωμαίοις ὁ Καντακου
Jamque instructus erat, ut illius anni vere ineunte ζηνός, καὶ τὴν μὲν ἄλλην ἅπασαν ἀρχὴν ἀφέλοιτο
Byzantios magna potentia navali aggressurus. τῶν βασιλέως παίδων, Βυζάντιον δὲ μόνον καὶ
Θεσσαλονίκη καὶ Αῖνος ὑπολείποιτο, ἐσκέπτετο ὡς καὶ αὐτὸς ἐπελθὼν δυνάμει ναυτικῇ, τῶν ὑπολελειμα
μένων τουτωνὶ πόλεων κρατήσεις μᾶλλον αὐτῷ προσηκουσῶν ἐκ κλήρου πατρώου, ή Καντακουζην
νὸν τὴν βασιλέα ἔχειν. Ἐνήγετο δὲ μάλιστα πρὸς τοῦτο καὶ παρὰ τοῦ γυναικὸς ἀδελφοῦ Κουμίντζη
προσαγορευομένου καρδιναλίου, χρήματά τα πολλὰ πρὸς τὸν στόλον παρεχομένου, καὶ ἄλλην συντέλειαν
πολλὴν πρὸς τὴν παρασκευήν. Καὶ ἤδη παρεσκεύαστο, ὡς ἅμα ῆρι τοῦ ἔτους ἐκείνου μεγάλη δυνάμει
ναυτικῇ ἐπιπλεύσων Βυζαντίοις.
CAPUT 11.
Marchio a quodam Bartholomeo deterretur. Ejus epistolæ ad papam Clementem et Delfinum Viennensem
de laudibus Cantacuseni, oratione admodum luculenta. Quem etiam contra accusatores defendit, et Delfina
commendat. Etiam Constantino aquat, et Octaviano ac Theodosio, Scipionique Africano prafert. Scopus
laudationis explicatur.
Verum enimvero ex Bartholomeo quodam in- D' Πυθόμενος δὲ παρὰ Βαρθολομαίου τινός, ὡς Καν
telligens, Cantacuzenum jam Byzantium atque
imperium universum sub se redegisse, ab instituto
quievit. Ilic namque Bartholomaeus a Delfino Viennensi ad Annam imperatricem legatus, cuin
τακουζηνὸς ὁ βασιλεὺς Βυζαντιόν τε ἤδη καὶ τὴν
ἄλλην ἅπασαν Ρωμαίων ἀρχὴν ὑποποιήσαιτο, ἀπέσ
σχετο τοῦ ἔργου. Βαρθολομαίος γὰρ οὑτοσὶν, ἐκ
Δελφίνου Ντεβιάνα πρὸς 'Ανναν τὴν βασιλίδα ήκων
Jacobi Pontani notæ.
Anno 1548, Imbertus, seu hugibertus, ut
ali vocant, Dellinus Vennensis, Delfinatum suum
Philippo regi Gallorum vendidit, ea condione, ut
primogenitus regis perpetuo esset dominus illius
col. 21–22page 7 of 20
PG 154:21πρεσβευτής, έπει μεταξύ πρεσβεύοντος. Καντακουζηνὸς ὁ βασιλεὺς ἐκράτει Βυζαντίου, εἰς λόγους όλα θῶν, καὶ τὴν βασιλέως σύνεσιν θαυμάσας, πάππα τε τῷ Κλήμεντι καὶ τῷ πέμψαντι Δελφίνος έγραφεν ἐπιστολάς ἄς ὥσπερ εἶχον προσεθήκαμεν τῇ διη γήσει. Εἶχεν οὖν ἡ πρὸς μὲν πάππαν οὕτως ἀγαλλιάσθω πᾶς ὁ λαὸς τῆς τῶν Ῥωμαίων ἀρχῆς, καὶ τῆς νίκης ἕνεκεν τοῦ τοσούτου βασιλέως εὐφρανθήτωσαν σύμπας ὁ κόσμος. Ηγιασμένη γὰρ ἡμέρα πᾶσι Χριστιανοῖς ἀνατέταλκε κατὰ τὴν τρίτην τοῦ Φε βρουαρίου, ἐν ᾗ δὴ ἐξαπέστειλεν ὁ θεὸς τὸν ἑαυτοῦ ἄγγελον κατασκευάσοντα τὴν ὁδὸν αὐτοῦ ἔμπροσθεν αὐτοῦ, καὶ τῷ οἰκείῳ διαυγεστάτῳ φωτὶ πόρξω ποιησόμενον τὸ τῆς μάχης σκότος, ἀγαγόντα καθα περ κλάδος χλοαζούσης ἐλαίας τὴν εἰρήνην. Οὗτος γὰρ ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς εἰρήνης, ὁ δεύτερος Σολο μῶν, οὗ τὸ πρόσωπον ἐπιθυμεῖ βλέπειν πᾶσα κτί σις. Ἰδοὺ γὰρ ἵνα δείξῃ Κύριος ὡς οὐκ ἐν ισχύϊ ἵππου, οὐκ ἐν δυναστείᾳ ἀνθρώπου, ἀλλ' ἐν δυνάμει Θεοῦ γέγονε τὸ τρόπαιον τουτὶ παρὰ τοῦ ὑψηλοτάτου καὶ νικητικωτάτου βασιλέως καὶ αὐτοκράτορος αυτ ρίου Ιωάννου τοῦ Καντακουζηνοῦ, ἀνέωξε τοὺς τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεως θησαυρούς, ἐγχέας ἐπ' αὐτὸν τὰ δῶρα τῶν ἑαυτοῦ χαρισμάτων, τὴν βασιλίδα δηλαδή ταύτην τῶν πόλεων, τὴν Κωνσταντίνου φημί, καὶ παρασχών ὁλόκληρον αὐτῷ βασιλείαν τῇ θείᾳ αὐτοῦ δυνάμει ἐν δυναστείᾳ ὅπλων, καὶ ἐκτεταμένῳ βρα χίονι, ἵν᾿ ἐν αὐτῷ μᾶλλον φανῶσιν οἱ διὰ παντὸς δέ οντες ποταμοὶ τῶν ἑαυτοῦ χαρισμάτων καὶ τοῦ ἐλέους. Αὐτὸς γὰρ ἐστι περὶ οὗ γέγραπται, ὅτι ήδυ νήθη παραδῆναι, καὶ οὐ παρέβη, καὶ κακὸν ποιῆσαι, καὶ οὐκ ἐποίησε· μᾶλλον δὲ ἑπόμενος τῷ Χριστῷ ἀνταπέδωκεν ἀγαθὸν ἀντὶ κακοῦ, μνησθεὶς ἐλέους, καὶ ἐπιλαθόμενος ἀνομίας. "Ος γε καὶ γέγονεν ἀγαθὸς στρατιώτης κατὰ τὸν πρώτως ἀθλήσαντα Στέφανον, ὑπὲρ τῶν λίθοις βαλλόντων αὐτὸν διω κτῶν προσευξάμενον, και ο Μὴ στήσῃς αὐτοῖς, εἰρη κάτα, Δέσποτα, τὴν ἁμαρτίαν ταύτην, οὐ γαρ οίδασι τί ἐποίησαν.» Οὐδέποτ' ἀπ' αἰῶνος ήκουσται τοσαύ την άνδρὸς ἀρετὴν γεγονέναι, οὔτ᾽ Οκταβιανῷ τῷ βασιλεῖ, οὔτε Θεοδοσίῳ, οὔτε μὴν ἐν Αὐγούστῳ τῷ Καίσαρι, ὡς οὓς ἡδυνήθη τῇ τῶν ὅπλων δυνάμει καταστρωννύναι εἰς γῆν, τούτοις δοῦναι τὸν ἑαυτοῦ χρηστὸν ἔλεον, ἐπιλαθόμενος τῶν εἰς αὐτὸν πάντων. κακῶν. Ταῦτά τοι καὶ χαῖρε, ἁγιώτατε δέσποτα, τῇ οὕτως εὐτυχεῖ, οὕτω νικητικωτάτῃ εἰσόδῳ, ἀναιμάκτῳ τε καὶ ἀζημίῳ τοῦ Χριστιανικοῦ λαοῦ καὶ αὖθις χαῖρε, ὅτι ἡ ἀλήθεια δι᾿ ἀληθείας έδει χθη. Η γὰρ τοῦ Χριστοῦ ἀλήθεια έδειξε τὴν τοῦ ἀθώου τούτου βασιλέως ἀλήθειαν, ἐπὶ τῷ ἀπαντή. * Δεί, τη, 59. οὔτε μὴν Αὐγούστου Καί σαρος.
21
HISTORIARUM LIBER IV.
22
πρεσβευτής, έπει μεταξύ πρεσβεύοντος. Καντακου interea, alum ipse legationem obit, Cantacuzenus
ζηνὸς ὁ βασιλεὺς ἐκράτει Βυζαντίου, εἰς λόγους όλα Constantinopolim occupasset, congressus cum en,
θῶν, καὶ τὴν βασιλέως σύνεσιν θαυμάσας, πάππα τε ejusque prudentiam admiralus, Clementi papre et
τῷ Κλήμεντι καὶ τῷ πέμψαντι Δελφίνος έγραφεν Delfino, a quo missus fuerat, scripsit. Eas epistoἐπιστολάς· ἄς ὥσπερ εἶχον προσεθήκαμεν τῇ διη- las in historiam hanc ad verbum illigavimus. Qu
γήσει. Εἶχεν οὖν ἡ πρὸς μὲν πάππαν οὕτως Αγαλλιά- quidem ad papam est, sic habet: Universus popaσθω πᾶς ὁ λαὸς τῆς τῶν Ῥωμαίων ἀρχῆς, καὶ τῆς lus exsuliet, victoriaque tanti imperatoris totus
νίκης ἕνεκεν τοῦ τοσούτου βασιλέως εὐφρανθήτωσαν
terrarum orbis gratuletur. Dies enim sanctificatus
σύμπας ὁ κόσμος. Ηγιασμένη γὰρ ἡμέρα πᾶσι Christianis illuxit tertio Nonas Februarii, quo nlΧριστιανοῖς ἀνατέταλκε κατὰ τὴν τρίτην τοῦ Φε
mirum Deus emisit angelum suum præparare viam
βρουαρίου, ἐν ᾗ δὴ ἐξαπέστειλεν ὁ θεὸς τὸν ἑαυτοῦ suam ante illum, et lumine suo splendidissimo beflt
ἄγγελον κατασκευάσοντα τὴν ὁδὸν αὐτοῦ ἔμπροσθεν tenebras procul dispellere: qui pacem tanquam.
αὐτοῦ, καὶ τῷ οἰκείῳ διαυγεστάτῳ φωτὶ πόρξω virentis olive ramusculum attulit. llic enim est
ποιησόμενον τὸ τῆς μάχης σκότος, ἀγαγόντα καθα
rex pacis, alter Salonion, cujus faciem oninis terra.
περ κλάδος χλοαζούσης ἐλαίας τὴν εἰρήνην. Οὗτος videre desideral Ecce enim ut ostenderet Do
γὰρ ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς εἰρήνης, ὁ δεύτερος Σολο- minus, non in equi robore, aut in potentia hominis,
μῶν, οὗ τὸ πρόσωπον ἐπιθυμεῖ βλέπειν πᾶσα κτί- sed divina virtute erectum hoc tropmum, a pracel
σις. Ἰδοὺ γὰρ ἵνα δείξῃ Κύριος ὡς οὐκ ἐν ισχύϊ lentissimo et iuvictissimo domino Joanne Cantacuἵππου, οὐκ ἐν δυναστείᾳ ἀνθρώπου, ἀλλ' ἐν δυνάμει zeno Augusto imperatore, potestatis sum thesaΘεοῦ γέγονε τὸ τρόπαιον τουτὶ παρὰ τοῦ ὑψηλοτάτου ros aperuit, et in illum suorum charismatum doma
καὶ νικητικωτάτου βασιλέως καὶ αὐτοκράτορος αυτ
effudit, 709 dum videlicet illi hanc reginam urρίου Ιωάννου τοῦ Καντακουζηνοῦ, ἀνέωξε τοὺς τῆς Dium, Constantinopolim inquam, et quantumcun
ἑαυτοῦ δυνάμεως θησαυρούς, ἐγχέας ἐπ' αὐτὸν τὰ
que est imperium, coelesti virtute in potentia arδῶρα τῶν ἑαυτοῦ χαρισμάτων, τὴν βασιλίδα δηλαδή morum, et brachio exteuto tradidit, ut in ipso
ταύτην τῶν πόλεων, τὴν Κωνσταντίνου φημί, καὶ
donorum ejus et misericordiæ fluvii perennes
παρασχών ὁλόκληρον αὐτῷ βασιλείαν τῇ θείᾳ αὐτοῦ
clarius apparerent. Hic enim est de quo Scriptura,
δυνάμει ἐν δυναστείᾳ ὅπλων, καὶ ἐκτεταμένῳ βρα- qui potuit transgredi, et non est transgressus,
χίονι, ἵν᾿ ἐν αὐτῷ μᾶλλον φανῶσιν οἱ διὰ παντὸς δέ- facere mala, et non fecit. Imo profecto Christum
οντες ποταμοὶ τῶν ἑαυτοῦ χαρισμάτων καὶ τοῦ imitatus, bonum pro malo reddidit; memer miseἐλέους. Αὐτὸς γὰρ ἐστι περὶ οὗ γέγραπται, ὅτι ήδυ- rationis, et immemor iniquitatis. Qui etiam fui
νήθη παραδῆναι, καὶ οὐ παρέβη, καὶ κακὸν ποιῆσαι, bonus miles, secundum exemplar primi athleta
καὶ οὐκ ἐποίησε· μᾶλλον δὲ ἑπόμενος τῷ Χριστῷ Stephani orantis pro persecutoribus se lapidanἀνταπέδωκεν ἀγαθὸν ἀντὶ κακοῦ, μνησθεὶς ἐλέους, tibus, dicentisque:: Domine, ne statuas ifti
καὶ ἐπιλαθόμενος ἀνομίας. "Ος γε καὶ γέγονεν hoc peccatum quia nesciunt quid faciunt,» Nunἀγαθὸς στρατιώτης κατὰ τὸν πρώτως ἀθλήσαντα quam post homines natos ullius tam singularis in
Στέφανον, ὑπὲρ τῶν λίθοις βαλλόντων αὐτὸν διω- credibilisque virtus audita est, neque Octaviani,
κτῶν προσευξάμενον, και ο Μὴ στήσῃς αὐτοῖς, εἰρη- neque Theodosii: ut quos vi armorum humi
κάτα, Δέσποτα, τὴν ἁμαρτίαν ταύτην, οὐ γαρ οίδασι prosternere potuit, illis, omnium in se commissoτί ἐποίησαν.» Οὐδέποτ' ἀπ' αἰῶνος ήκουσται τοσαύ
rum oblitus, pie misericordiam suam impertiret.
την άνδρὸς ἀρετὴν γεγονέναι, οὔτ᾽ Οκταβιανῷ τῷ Lætare igitur, sanctissime domine, adeo felici, adeo
βασιλεῖ, οὔτε Θεοδοσίῳ, οὔτε μὴν ἐν Αὐγούστῳ τῷ triumphali, incruentoque et Christiano popula
Καίσαρι, ὡς οὓς ἡδυνήθη τῇ τῶν ὅπλων δυνάμει minime noxio ingressu. Iteram gaude, quoniam
καταστρωννύναι εἰς γῆν, τούτοις δοῦναι τὸν ἑαυτοῦ veritas per veritatem suscepta est. Christi enim
χρηστὸν ἔλεον, ἐπιλαθόμενος τῶν εἰς αὐτὸν πάντων. veritas hujus insomtis imperatoris veritatem osten -
κακῶν. Ταῦτά τοι καὶ χαῖρε, ἁγιώτατε δέσποτα, τῇ dit, propterea quod veritas et misericordia illi
οὕτως εὐτυχεῖ, οὕτω νικητικωτάτῃ εἰσόδῳ, ἀναι obviasverunt, justitiaque et pas inter se osculata
μάκτῳ τε καὶ ἀζημίῳ τοῦ Χριστιανικοῦ λαοῦ· sunt. Equidem hoc ad pacem potius et optimum
καὶ αὖθις χαῖρε, ὅτι ἡ ἀλήθεια δι᾿ ἀληθείας έδει universi populi Christiani statum et ad incremenχθη. Η γὰρ τοῦ Χριστοῦ ἀλήθεια έδειξε τὴν τοῦ tum tropaei contra inimicos crucis Christi perti
ἀθώου τούτου βασιλέως ἀλήθειαν, ἐπὶ τῷ ἀπαντή. nere confido: quemadmodum non mediocri de
* Δεί, τη, 59.
Jacobi Pontam nolæ
terrae, dicereturque Delanus. Igitur anno sequenti
Joannes Philippi primogenitus accepit possessionem
filius, et factus est primus Delfinus. Inibertus autem apud Lugdunum ordinem Prædicatorum ingressus est.
In 2 Paralip, est his verbis: Omnesque reges terrarum desiderabant videre faciem Salomonis,
ut audirent sapientiam, etc.; nec aliter apud Sep
tuaginta.
Sequitur in Greco, οὔτε μὴν Αὐγούστου Καί
σαρος. Sed hoc est repetere Octavium: idem enim
Augustus, qui Octavius. Fottassis alium nominare
voluit. Infra autem explicat, quomodo quemque
superarit, et Constantinum ac Scipionem adjungit.
col. 23–24page 8 of 20
PG 154:23λῆσαι εἰρήνην τε καὶ δικαιοσύνην. Ἐγὼ δὴ πέποιθα ταῦτ᾽ εἶναι μᾶλλον ὑπὲρ εἰρήνῃς καὶ καταστάσεως του σύμπαντος Χριστιανικοῦ λαοῦ, καὶ εἰς ἐπίδοσιν τοῦ κατὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ σταυροῦ τροπαίου, ὥσ περ οὐ μικρὰν τὴν ζημίαν εἰργάσατο τοῖς βασιλεῦσι Ῥωμανίας ή χρόνον ἐπὶ πλεῖστον αυξηθεῖσα δια χόνοια. Τοίνυν εἰ καί τινα δεδήλωται τῇ σῇ ἁγιό τητι ἀῤῥητουργήματα κατὰ τοῦ προῤῥηθέντος γάλης νοτάτου βασιλέως καὶ αὐτοκράτορος Ρωμαίων κυρίων Ἰωάννου τοῦ Καντακουζηνοῦ, τοῦ καὶ πατρὸς νῦν τοῦ γαληνοτάτου βασιλέως καὶ αὐτοκράτορος Ρω μαίων κυρίου Ιωάννου τοῦ Παλαιολόγου, ἀλλ᾽ οὖν μηδαμῶς εἶεν δεκτές, ή πιστευτέα κατά τινα τρόπον. σαι τὴν ἀλήθειαν αὐτῷ καὶ τὸν ἔλεον, καὶ καταφι η Οίμαι γὰρ ὡς ἐν τούτῳ θήσεται ἡ σὴ ἁγιότης περὶ ο Ει τούτων καλῶς παρὰ τῶν προῤῥηθέντων τούτων κυτ ρίων καὶ βασιλέων, ἢ διὰ πρέσβεων, ἢ διὰ γραμμάτ των ἀληθέστερόν τε καὶ καθαρώτερον. Τοιαῦτα μὲν οὖν πρὸς πάππαν Κλήμεντα ἔκτον ὁ Βαρθολομαίος έγραψε περὶ τῶν βασιλέων. Ἐνιμπέρτῳ δὲ Δελφίνη Ντεβιάνα παρ' οὗ καὶ πρεσβευτής πρὸς 'Αννανήκε τὴν βασιλίδα, οὕτως· Αλαλαξάτωσαν ἄσμενοι τῶν πιστῶν ἅπας ὁ δῆμος· ψαλλάτωσαν ὁ χορὸς τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως· ἀνακαινιζέσθωσαν ἐν ταῖς Ιεραῖς καὶ ἁγίαις ἐκκλησίαις περιφανεῖς ἑορταί ἠχείτωσαν εἰς τὸ ὕψος αν ψαλμῳδίας· τὰ τῶν μοναχών όργανα πληττέτωσαν τὸν ἀέρα, καὶ διὰ στόματος έτωσαν πάντων, καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον διατρεχέτωσαν αἱ προσηνείς αὗται πανηγύρεις, όπως ἡ τῶν χαιρόντων κραυγὴ μὴ μόνον παρὰ τῶν ἐπι γείων, ἀλλ᾽ ἔτι καὶ παρὰ τῶν οὐρανίων ἀκούηται πολιτών. Ακούσατε τοίνυν, οὐρανοὶ, καὶ λαλήσω, καὶ ἀκουέτω γῇ βήματα ἐκ στόματός μου. ᾿Αλλὰ τίς οὐκ ἂν ἀσμένως ἀκούσαι, τίς οὐκ ἠκριβωμένως προσέξοι τοῖς λεγομένοις, ὅτι χεὶρ Κυρίου ἐγένετο ἐπὶ τῇ βασιλείᾳ Ρωμαίων, ἐπὶ τῷ τὴν ἡμέραν και ταφωτίσαι τὴν νύχτα, καὶ τὴν λαμπρότητα πόρω τὸ σκότος ποιήσασθαι, καὶ τοῖς καθημένοις ἐν σκό τει καὶ σκιᾷ τοῦ θανάτου φῶς ἐξ οὐρανῶν ἀ από ταλκέναι; Ορᾶτε γοῦν ὅπως τουτὶ τὸ φῶς ἀνατέταλα κεν ἄνωθεν, ὡς τῇ μεγάλῃ τῶν ὅπλων κατασκευῇ τὸν ἐπὶ πάντας καθήμενον ύψιστον τῇ οἰκείᾳ δυνά μει παρεσχηκέναι τῷ μεγάλῳ περιφανεστάτῳ βασι λεῖ κυρίῳ Ἰωάννῃ τῷ Καντακουζηνῷ, τῷ καὶ τῆς βασιλείας καὶ τοῦ βασιλέως πατρί, τὴν ἀπασῶν βα σιλεύουσαν ταυτηνὶ πόλιν, καὶ μέχρι καὶ εἰς δεῦρο διατηρεῖσθαι τὸν τοῦ δικαίου κριτὴν τῷ τοιούτῳ βασιλεῖ τὸ παρὸν τῆς ἀρχῆς δώρημα, ἵνα γνώσι σαφῶς ἅπαντες τοῦτο παρὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ γεγο νὸς, καὶ οὐ παρὰ ἀνθρώπου. Φησὶ γὰρ ὁ σοφώτατος Σολομών. Καιρὸς τῷ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν παντὶ πράγ ματι, καὶ πάντα καλὰ ἐν καιρῷ αὐτῶν. Καιρός θρή νου, καὶ καιρὸς χαρμονής.» Οὕτως εἴρηκέ ποτε καὶ ὁ Χριστός, ο Οὐκέτι ἦλθεν ἡ ὥρα μου.» Και άλλη ου λέγει, «Πάτερ, ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν ἔστιν, ἵνα δ ξαν σθῇ ὁ Υἱός σου ο καὶ παραχρῆμα ἡ πατρικὴ φωνὴ τῷ Υἱῷ ἀπεκρίνατο, ε Καὶ ἐδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω.»
23
JOANNIS CANTACUZENI
24
λῆσαι εἰρήνην τε καὶ δικαιοσύνην. Ἐγὼ δὴ πέποιθα
ταῦτ᾽ εἶναι μᾶλλον ὑπὲρ εἰρήνῃς καὶ καταστάσεως
του σύμπαντος Χριστιανικοῦ λαοῦ, καὶ εἰς ἐπίδοσιν
τοῦ κατὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ σταυροῦ τροπαίου, ὥσ
περ οὐ μικρὰν τὴν ζημίαν εἰργάσατο τοῖς βασιλεῦσι
Ῥωμανίας ή χρόνον ἐπὶ πλεῖστον αυξηθεῖσα δια
χόνοια. Τοίνυν εἰ καί τινα δεδήλωται τῇ σῇ ἁγιό
τητι ἀῤῥητουργήματα κατὰ τοῦ προῤῥηθέντος γάλης
νοτάτου βασιλέως καὶ αὐτοκράτορος Ρωμαίων κυρίων
Ἰωάννου τοῦ Καντακουζηνοῦ, τοῦ καὶ πατρὸς νῦν
τοῦ γαληνοτάτου βασιλέως καὶ αὐτοκράτορος Ρω
μαίων κυρίου Ιωάννου τοῦ Παλαιολόγου, ἀλλ᾽ οὖν
μηδαμῶς εἶεν δεκτές, ή πιστευτέα κατά τινα τρόπον.
trimento fuit Romanorum imperatoribus longissi- σαι τὴν ἀλήθειαν αὐτῷ καὶ τὸν ἔλεον, καὶ καταφι
mo tempore amplificata discordia. Proinde etsi
quaedam nefanda facinora de nominato a me sere.
nissimo imperatore et augusto domino Joanne
Cantacuzeno (qui etiam pater nune est serenissimi
imperatoris et augusti Romanorum Joannis Palologi), sanctitati tuae narrata sunt, certe nequam
quare admittenda, nec ullo modo credenda sunt.
Arbitror enim beatitudinem tuam de his ab ipsis
dominis Imperatoribusque nostris sive per legatos, sive per litteras probe et verius atque liqui
dius nihilo minus cognituram. Hæc ad papam
Clementen V! Bartholomaus de imperatoribus. Ad
VI
Imbertum autem Dellinum Viennensem, a quo
etiam legatus ad Annam imperatricem venit, in η Οίμαι γὰρ ὡς ἐν τούτῳ θήσεται ἡ σὴ ἁγιότης περὶ
hæc verba litteras dedit: Totus fidelium populus
jubilet hilariter psallat Christianorum chorus;
710 in sacrosanctis ecclesiis illustrissimi dies
festi renoventur; feriant sidera psalmodis; cant
carlo monachorum organa; volvantur per omnium
ora, omnemque circumcirca regionem pervagentur hae jucunde panegyres, ut gaudentium clamor
non a terrestribus solum, sed etiam a coelestibus
civibus exaudiatur. Audite igitur, cali, quæe loquar,
et audiat terra verbis oris mei. At enim quis non
libenter audiat, quis non sollicite dictis adhibeat
animum, factam esse scilicet mianum Domini super
Romanum imperium, quia dies illuminavit noctem
et splendor fugavit jenebras, sedenlibusque in
tenebris et umbra mortis lux de caelis orta est?
Videle quomodo lux haec desuper orta sit, ut qui
sedet super omnes Excelsissimus, non apparatu
bellico eximio, sed sua ipsius virtute magno et
inclytissimo imperatori, domino Joanni Cantacuzeno, eidemque imperii et imperatoris parenti,
hane omnium urbium reginam traderet, et huc us
que justus judex hoc ei imperium pro munere
servaret, ut omnibus hoc a Domino Deo, non ab
homine factum plane constaret. Δit enim sapientissimus Salomon, ο Tempus cuique rei sub
colo, et omnia bona in tempore suo. Tempus
flendi, et tempus lætandi. Sic aliquando et
Christus, e Nondum venit hora nica 3. Et alibi,
4 Puter, venit hora, et nunc est ut clarificetur Fituus; Et
lines tuus; s statimque paterna vox ad Filium,. Ει
clarificavi, et iterum clarificabo ".. Etiam in Evan
gelio legimus, Jomuni Christo nostro ad Jordanem
dicenti: Ego a te baptizari debeo, et tu venis ad
me?, respondisse Christum: e Sine modo; sic enim
decet nos implere omnem justitiam. Verba illa, Sine
modo, nondum adesse tempus significabant exalta
tionis et gloriæ, quoniam nondum venerat hora
benedictionis et gratiæ. Haec igitur luminis hora
Romanorum servata est imperio: ne si repente et
improviso munus hoc Adel bus exhiberetur, vilipenderetur. Hic est, qui coelum ac tempestales serenat.
Hic ille, qui post lamentationem et lacrymnas latiEccle. 1, seqq. Joan. 11, 4. Joan. xv, 1,
τούτων καλῶς παρὰ τῶν προῤῥηθέντων τούτων κυτ
ρίων καὶ βασιλέων, ἢ διὰ πρέσβεων, ἢ διὰ γραμμάτ
των ἀληθέστερόν τε καὶ καθαρώτερον. Τοιαῦτα μὲν
οὖν πρὸς πάππαν Κλήμεντα ἔκτον ὁ Βαρθολομαίος
έγραψε περὶ τῶν βασιλέων. Ἐνιμπέρτῳ δὲ Δελφίνη
Ντεβιάνα παρ' οὗ καὶ πρεσβευτής πρὸς 'Αννανήκε
τὴν βασιλίδα, οὕτως· Αλαλαξάτωσαν ἄσμενοι τῶν
πιστῶν ἅπας ὁ δῆμος· ψαλλάτωσαν ὁ χορὸς τῆς τῶν
Χριστιανῶν πίστεως· ἀνακαινιζέσθωσαν ἐν ταῖς
Ιεραῖς καὶ ἁγίαις ἐκκλησίαις περιφανεῖς ἑορταί·
ἠχείτωσαν εἰς τὸ ὕψος αν ψαλμῳδίας· τὰ τῶν
μοναχών όργανα πληττέτωσαν τὸν ἀέρα, καὶ διὰ
στόματος έτωσαν πάντων, καὶ πᾶσαν τὴν περίχωρον
διατρεχέτωσαν αἱ προσηνείς αὗται πανηγύρεις, όπως
ἡ τῶν χαιρόντων κραυγὴ μὴ μόνον παρὰ τῶν ἐπι
γείων, ἀλλ᾽ ἔτι καὶ παρὰ τῶν οὐρανίων ἀκούηται
πολιτών. Ακούσατε τοίνυν, οὐρανοὶ, καὶ λαλήσω,
καὶ ἀκουέτω γῇ βήματα ἐκ στόματός μου. ᾿Αλλὰ
τίς οὐκ ἂν ἀσμένως ἀκούσαι, τίς οὐκ ἠκριβωμένως
προσέξοι τοῖς λεγομένοις, ὅτι χεὶρ Κυρίου ἐγένετο
ἐπὶ τῇ βασιλείᾳ Ρωμαίων, ἐπὶ τῷ τὴν ἡμέραν και
ταφωτίσαι τὴν νύχτα, καὶ τὴν λαμπρότητα πόρω
τὸ σκότος ποιήσασθαι, καὶ τοῖς καθημένοις ἐν σκό
τει καὶ σκιᾷ τοῦ θανάτου φῶς ἐξ οὐρανῶν ἀ από
ταλκέναι; Ορᾶτε γοῦν ὅπως τουτὶ τὸ φῶς ἀνατέταλα
κεν ἄνωθεν, ὡς τῇ μεγάλῃ τῶν ὅπλων κατασκευῇ
τὸν ἐπὶ πάντας καθήμενον ύψιστον τῇ οἰκείᾳ δυνά
μει παρεσχηκέναι τῷ μεγάλῳ περιφανεστάτῳ βασιλεῖ κυρίῳ Ἰωάννῃ τῷ Καντακουζηνῷ, τῷ καὶ τῆς
βασιλείας καὶ τοῦ βασιλέως πατρί, τὴν ἀπασῶν βα
σιλεύουσαν ταυτηνὶ πόλιν, καὶ μέχρι καὶ εἰς δεῦρο
διατηρεῖσθαι τὸν τοῦ δικαίου κριτὴν τῷ τοιούτῳ
βασιλεῖ τὸ παρὸν τῆς ἀρχῆς δώρημα, ἵνα γνώσι
σαφῶς ἅπαντες τοῦτο παρὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ γεγο
νὸς, καὶ οὐ παρὰ ἀνθρώπου. Φησὶ γὰρ ὁ σοφώτατος
Σολομών. Καιρὸς τῷ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν παντὶ πράγ
ματι, καὶ πάντα καλὰ ἐν καιρῷ αὐτῶν. Καιρός θρή
νου, καὶ καιρὸς χαρμονής.» Οὕτως εἴρηκέ ποτε καὶ
ὁ Χριστός, ο Οὐκέτι ἦλθεν ἡ ὥρα μου.» Και άλλη ου
λέγει, «Πάτερ, ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν ἔστιν, ἵνα δ ξαν
σθῇ ὁ Υἱός σου ο καὶ παραχρῆμα ἡ πατρικὴ φωνὴ τῷ
Υἱῷ ἀπεκρίνατο, ε Καὶ ἐδόξασα, καὶ πάλιν δοξάσω.»
Joan. x11, 28. Matth. 1, 14. ibid. 15.
.
col. 25–26page 9 of 20
PG 154:25ο Τα Οὐχὶ δὲ καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἀνέγνωμεν ὁπηνικα δ Ιωάννης εἴρηκε τῷ Χριστῷ ἡμῶν ἐν τῷ Ἰορδάνῃ * Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρός με;» Τί Χριστὸς ἀπεκρίνατο; ε "Αφες γάρ, φησίν, ὦ Ἰωάννη· ἄφες ἄρτι. Οὕτω γὰρ δεῖ πληρῶσαι πάν σαν δικαιοσύνην, ο Τοιγαροῦν ἄφες ἄρτι, δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὡς οὔπω καιρὸς ὑψώσεως οὐδὲ δό ξης, ὡς οὔπω ἐληλύθει ἡ τῆς εὐλογίας καὶ τῆς χάριτος ώρα. Αὕτη τοίνυν ἡ τοῦ φωτὸς ὥρα, ή τῇ βασιλείᾳ Ρωμαίων τηρηθεῖσα, ἵνα μὴ ἀθρόον ἐπιστάντοῖς πιστοῖς τὸ δῶρον εὐτελὲς νομισθῇ. Ουτός ἐστιν ὁ μετὰ τὸ νέφος αἰθρίαν δούς, οὗτός ἐστιν ὁ μετά τὸν ὀδυρμὸν καὶ τοὺς θρήνους ἀγαλλίαμα ἐγχέων. Τίνα γὰρ τῶν ἁγίων Πατέρων ὕψωσεν ἐν δόξῃ, μή προτέρων θλίψεων ἡγησαμένων, καὶ καθὰ ἡ Γραφή διαρρήδην βοά, ο Πας υἱὸς ὑψούμενος παρὰ Κυρίου, & πρῶτον παιδεύεται; Καὶ ὁ Θεὸς λέγει, ο Οὓς ἀγαπῶ διορθοῦμαί τε καὶ παιδεύω.» Οὕτω καὶ ὁ ψαλμῳδὸς καὶ κιθαρῳδὸς οὐράνιος ἐκεῖνος Δαβὶδ ᾔσε Παιδεύων Επαίδευσέ με ο Κύριος, τῷ δὲ θανάτῳ οὐ παρέδωκε με. Καὶ ἀλλαχοῦ·. Ο πατήρ μου, καὶ ἡ μήτηρ μου, καὶ πάντες οἱ γνωστοί μου ἐγκατέλιπόν με, ὁ δὲ Κύριος προσελάβετό με.: Προσλαμβάνου τοίνυν καὶ αὐτὸς, ἐρασμιώτατε δοῦς, τὸν ῥηθέντα τουτονι βασι λέα, ὅνπερ ὁ Θεὸς προσελάβετο εἰς τὴν τῆς βασι λείας κατάστασιν· καὶ τοῦτον ἐν τοῖς μάλιστα τάττε, ἐν ὁ Θεὸς διετήρησεν εἰς τὴν βασιλείαν. • Πᾶσα γὰρ ἐξουσία εἰς ἀγαθὸν παρὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἐστιν· ὁ δὲ τῇ τοῦ βασιλεύοντος ἀνθιστάμενος ἐξουσίᾳ, κατά τὸν ᾿Απόστολον, τῇ τοῦ Θεοῦ βουλήσει ἀνθίσταται.» Ορα δὲ μή ποτε ᾖς καὶ αὐτὸς εἷς ἐκείνων τῶν παρὰ τοῦ δικαίου Ἰὼβ ἐλεγχομένων, λέγοντος· Οὗτοί εἰσιν οἱ τοῦ φωτὸς ἀποστάται, ὅπερ ἐν τῷ σκότει φαῖνον, οὐ φέρει αἰτίαν· εἶχε ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν. Εν μέντοι γε διηνεκούς μνήμης ἄξιον ὑπόδειγμα τοῖς τῷ Χριστῷ λατρεύουσι δήλου, ὡς ὁ μέγας ούτ τοσὶ βασιλεὺς τὴν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου ἐν ἑαυτῷ φέρει χρηστότητα· ᾔτινι φονευθῆναι τοὺς παῖδας ἀπεῖρξεν, ὧν ἐν τῷ αἵματι θεραπεύεσθαι Ε μελλεν ἀπὸ τῆς λέπρας. Τὸ τοῦ μετὰ Ἰούλιον Καί σαρα βεβασιλευκότος Οκταβιανοῦ φιλάνθρωπον, ᾧ τινι καὶ φιλανθρωπότητος ἐκεῖνος κέκληται βασιλεύς, ὁ παρὼν βασιλεὺς ὑπερήλασεν· ἴσος εἰ μὴ καὶ μείν ζων ἐστὶν εἰς θεοσέβειαν τῷ καλῶς ἄρξαντι Θεοδοσίῳ. Υπερέβη τὴν ἐπιείκειάν τε καὶ χρηστότητα τοῦ ᾿Αφρικανοῦ Σκηπίωνος, τοῦ τοῖς ἡμετέροις Ιτα λοῖς τὴν ᾿Αφρικὴν ὑποτάξαντος. Πολλῶν γὰρ ἀνθρώπων καὶ κατὰ διαφόρους τρόπους τῷ τοιούτῳ βασι λεί προσκεκρουκότων, οἱ γε καὶ εἰκότως ὤφειλον τὸν τοῦ θανάτου κίνδυνον δειλιᾷν, ἐπείπερ ἐν ὅπλων δυ νάμει ἐντὸς γένοιτο, οὐδενὶ κακον τι ἐπαγαγὼν ἐλυ μήνατο πάντας δ' εὐεργετείν βούλεται ἀγαθούς τε
25
8
HISTORIARUM LIBER IV.
26
exaltavit in gloria, tribulationibus prius non exerci
tum? sicut et Scriptura perspicue clamat: Flagellat
autem omnem filium quem recipit. et Deus
.
dicit: Quos diligo, 711 arguo et castigo.
Sic et Psalmicen, caelestis ille citharoedus David, cecinit: Castigans castigavit me Dominus,
sed morti non tradidit me. Et alio loco
ο Pater meus, et mater mea, et omnes noui mei de
reliquerunt me, Dominus autem assumpsit me.
Τα quoque, amabilissime dux, hunc de qu
loquor imperatorem, admitte, quem Deus ad
imperium temperandum delegit, et hunc inter
precipuos numera, quem Deus in perio custodivit,
• Omnis namque potestas a Domino ad bonum aliquem finem instituta est; et qui potestati impe
rantis resistit, secundum Apostolum", diving or
dinationi resistit. Εt cave,ne quando unus de illorum ordine reperiare, qui a justo Job reprehendun
tur, istis verbis: e li sunt qui resistunt luci. Hi sumt
desertores luminis, quod in lenebris sine crimine
lucet, siquidem tenebre id non comprehenderunt.
Et exemplum æterna dignum memoria Christi
cultoribus exhibeto, quomodo magnus iste impe
rator magni Constantini clementia in se ipso fert
imaginem: qua infantes, in quorum cruore a lepra
curandus erat, jugulari vetuit. Et humanitateun
illius, qui post Julium Caesarem imperavit Octaviani. (propter quam et bumanitatis rex vocatus
est [15] ), noster imperator superavit, æqualis, si
non etiam major, pietate optimo imperatori Theodosio. Vicit æquitatem ac bonitatem Scipionis Africani, qui Africam nobis Italis tributariam fecit.
Nam cum multi diversisque moribus et ingeniis
mortales imperatorem talem olendissent, meritoque capitis poenam timere potuissent, simulatque
vi bellica intra moenia fuit, nulli malo aliquo indicto nocuit; de omnibus autem bonis et malis
bene mereri cupit, Deum in hoc imitando, qui
solem suum super bonos et malos oriri facit.
Quonam igitur niodo Christianis istis bonama
non velim? Quomodo Romanorum genus, quod
Christum in crucem actum adorat (quem Velus ac
Novum Testamentum agnoscit et sequitur), in meΟὐχὶ δὲ καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ἀνέγνωμεν ὁπηνικα δ liam infundit. Quem enim sanctorum Patrum
Ιωάννης εἴρηκε τῷ Χριστῷ ἡμῶν ἐν τῷ Ἰορδάνῃ *
• Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ
πρός με;» Τί Χριστὸς ἀπεκρίνατο; ε "Αφες γάρ, φησίν,
ὦ Ἰωάννη· ἄφες ἄρτι. Οὕτω γὰρ δεῖ πληρῶσαι πάν
σαν δικαιοσύνην, ο Τοιγαροῦν ἄφες ἄρτι, δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὡς οὔπω καιρὸς ὑψώσεως οὐδὲ δόξης, ὡς οὔπω ἐληλύθει ἡ τῆς εὐλογίας καὶ τῆς
χάριτος ώρα. Αὕτη τοίνυν ἡ τοῦ φωτὸς ὥρα, ή
τῇ βασιλείᾳ Ρωμαίων τηρηθεῖσα, ἵνα μὴ ἀθρόον
ἐπιστάντοῖς πιστοῖς τὸ δῶρον εὐτελὲς νομισθῇ. Ουτός
ἐστιν ὁ μετὰ τὸ νέφος αἰθρίαν δούς, οὗτός ἐστιν ὁ μετά
τὸν ὀδυρμὸν καὶ τοὺς θρήνους ἀγαλλίαμα ἐγχέων.
Τίνα γὰρ τῶν ἁγίων Πατέρων ὕψωσεν ἐν δόξῃ, μή
προτέρων θλίψεων ἡγησαμένων, καὶ καθὰ ἡ Γραφή
διαρρήδην βοά, ο Πας υἱὸς ὑψούμενος παρὰ Κυρίου, &
πρῶτον παιδεύεται; Καὶ ὁ Θεὸς λέγει, ο Οὓς ἀγαπῶ
διορθοῦμαί τε καὶ παιδεύω.» Οὕτω καὶ ὁ ψαλμῳδὸς
καὶ κιθαρῳδὸς οὐράνιος ἐκεῖνος Δαβὶδ ᾔσε Παιδεύων
Επαίδευσέ με ο Κύριος, τῷ δὲ θανάτῳ οὐ παρέδωκε
με. Καὶ ἀλλαχοῦ·. Ο πατήρ μου, καὶ ἡ μήτηρ μου,
καὶ πάντες οἱ γνωστοί μου ἐγκατέλιπόν με, ὁ δὲ
Κύριος προσελάβετό με.: Προσλαμβάνου τοίνυν καὶ
αὐτὸς, ἐρασμιώτατε δοῦς, τὸν ῥηθέντα τουτονι βασιλέα, ὅνπερ ὁ Θεὸς προσελάβετο εἰς τὴν τῆς βασιλείας κατάστασιν· καὶ τοῦτον ἐν τοῖς μάλιστα τάττε,
ἐν ὁ Θεὸς διετήρησεν εἰς τὴν βασιλείαν. • Πᾶσα γὰρ
ἐξουσία εἰς ἀγαθὸν παρὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ ἐστιν· ὁ
δὲ τῇ τοῦ βασιλεύοντος ἀνθιστάμενος ἐξουσίᾳ, κατά
τὸν ᾿Απόστολον, τῇ τοῦ Θεοῦ βουλήσει ἀνθίσταται.»
Ορα δὲ μή ποτε ᾖς καὶ αὐτὸς εἷς ἐκείνων τῶν παρὰ
τοῦ δικαίου Ἰὼβ ἐλεγχομένων, λέγοντος· Οὗτοί εἰσιν
οἱ τοῦ φωτὸς ἀποστάται, ὅπερ ἐν τῷ σκότει φαῖνον,
οὐ φέρει αἰτίαν· εἶχε ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν.
Εν μέντοι γε διηνεκούς μνήμης ἄξιον ὑπόδειγμα
τοῖς τῷ Χριστῷ λατρεύουσι δήλου, ὡς ὁ μέγας ούτ
τοσὶ βασιλεὺς τὴν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου ἐν
ἑαυτῷ φέρει χρηστότητα· ᾔτινι φονευθῆναι τοὺς
παῖδας ἀπεῖρξεν, ὧν ἐν τῷ αἵματι θεραπεύεσθαι Εμελλεν ἀπὸ τῆς λέπρας. Τὸ τοῦ μετὰ Ἰούλιον Καί
σαρα βεβασιλευκότος Οκταβιανοῦ φιλάνθρωπον, ᾧτινι καὶ φιλανθρωπότητος ἐκεῖνος κέκληται βασιλεύς,
ὁ παρὼν βασιλεὺς ὑπερήλασεν· ἴσος εἰ μὴ καὶ μείν
ζων ἐστὶν εἰς θεοσέβειαν τῷ καλῶς ἄρξαντι Θεοδο
σίῳ. Υπερέβη τὴν ἐπιείκειάν τε καὶ χρηστότητα
τοῦ ᾿Αφρικανοῦ Σκηπίωνος, τοῦ τοῖς ἡμετέροις Ιταλοῖς τὴν ᾿Αφρικὴν ὑποτάξαντος. Πολλῶν γὰρ ἀνθρώπων καὶ κατὰ διαφόρους τρόπους τῷ τοιούτῳ βασιλεί προσκεκρουκότων, οἱ γε καὶ εἰκότως ὤφειλον τὸν
τοῦ θανάτου κίνδυνον δειλιᾷν, ἐπείπερ ἐν ὅπλων δυ
νάμει ἐντὸς γένοιτο, οὐδενὶ κακον τι ἐπαγαγὼν ἐλυμήνατο πάντας δ' εὐεργετείν βούλεται ἀγαθούς τε
* Hebr, xi, 6. * Apoc. 111, 19. 10 Psal, cxvii. 18.
dio cordis mei non collocem, propter quem neque
sanguine humano gladii imbuuntur, neque malum
malo, imo malum bono pensatur? Quae cum ita
sint, tuam ducalem potestatem hortor, ut huncce
imperatorem Joannem, cujus nomen Dei, gratiam
sonal, arctis amicitia vinculis tibi astringas, nis
hilque contra illum novi vel facere, vel audire
sustinens. Hic 712 enim Joannes gratia dicitur,
" Psal. xxv, 10. it Rom. xiii. 2.
Jacobi Pontani notæ.
Octavianum sive Augustum esse regem humanitatis vocalum, ego quidem nusquam legere
memini. Et tamen Cantacuzenum id apud scriptorem aliquem legisse verisimile est. Multa de ejus
humanitate Plutarchus scribit, hoc tamen non
scribit,
col. 27–28page 10 of 20
PG 154:27καὶ πονηρούς, ζηλῶν ἐπὶ τούτῳ Θεὸν τὸν ἀνατέλλειν ποιοῦντα ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς. Πῶς οὖν οὐκ ἂν ἀγαθὸν βουλοίμην τους Χριστιανοῖς τούτοις; Πῶς τὸ τῶν Ῥωμαίων γένος, τὸ τὸν ἐσταυρωμένον Χριστόν προσκυνοῦν, ᾧ γε καὶ ἡ παλαιά καὶ νέα Διαθήκη και αναγινώσκει, καὶ ἔπεται, οὐκ ἂν θείην ἐν μέσῳ τῆς καρδίας μου, δι᾿ ἂν εὔθ' αἵματι ἀνθρωπίνῳ ἀνθρού και μάχαιρα, ούτε μὴν κακὸν ἀντὶ κακοῦ, μᾶλλον δ' ἀγαθὸν ἀντὶ πονηροῦ ἀποδίδοται; Διὰ τοῦτο παν ρακαλῶ τὴν τὴν δουκικὴν ἐξουσίαν, ἵνα τὸν τοιοῦτον βασιλέα Ἰωάννην, τὸν χάριν Θεοῦ μεθερμηνευόμενον, ἐν μεγάλοις φιλίας τάττης θεσμοῖς, καὶ μηδὲν κατ' αὐτοῦ καινότερον ἢ πράττειν, ἢ ἀκούειν. Οὗτος γὰρ ὁ Ἰωάννης χάρις λέγεται, καὶ εἰκότως, πᾶσε Χαρίεις με ὤν· καὶ μετὰ τοῦ ᾿Αποστόλου δυνάμενος λέγειν, ο Χάριτι Θεοῦ εἰμι ὁ εἰμι· καὶ ἡ χάρις του Θεοῦ ἐν ἐμοὶ κινὴ οὐ γέγονεν, ἀλλὰ διὰ παντὸς ἐν Εμοι μένει. • Επεὶ γὰρ ἐκ τοῦ καρποῦ τὸ δένδρον για νώσκεται, καὶ ὁ καρπὸς ἐκ τοῦ δένδρου λαμβάνει τὸν ἔπαινον, πέποιθα ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ δυνάμει, ὡς Ο προβληθείς βασιλεὺς ἐκ τοῦ καρποῦ τῶν ἀγαθῶν Εργων γνωσθήσεται. Καὶ γὰρ παντὸς τοῦ αὐτῷ γε αναφέροντας μακροθύμως ἀκούει, ἐπιεικῶς ἀποκρίνεται, σοφῶς ἐξετάζει, κρίνει δικαίως. Ταῦτὰ ἐστι τὰ τέσσαρα ἅπερ οἱ βασιλεύοντες κατέχειν ὀφείλουσιν ἐπιμήκιστον· αὗταί εἰσιν αἱ ἀρεταὶ αἱ ζητούμενοι ἐν ταῖς τῶν σοφῶν πρυτάνεων ἀρχαῖς· περὶ ὧν Πλάτων ὁ φιλόσοφος λέγει, εὐδαίμονα τὰ τῶν πραγ μάτων δημόσια εἶναι ἐπηνίκα οἱ τούτων διοικηταί σοφία κεκόσμηνται. Ης δὴ σοφίας μέγα τὸ ἀξίωμα, ή δὴ καὶ τὸν ᾿Αθηναῖον Σωκράτην τῷ ἄκρῳ Θεῷ ἴσον πεποίηκεν. Ἐγὼ μὲν οὖν ἐλπίδας φέρω, ὡς ἡ βασιλεία τούτου ἔσται ὑπὲρ τῆς τῶν Χριστιανῶν εἰ ρήνης, καὶ τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἀποσόβησις, ἔσται ὑπὲρ τῆς δικαιοσύνης τοῦ λαοῦ δι' ἔλεον τοῦ ὑπηκόου παντός, ὡς γέγραπται ἐν τῷ ἑκατοστῷ εἰκοστῷ κεφαλαίω τῶν Παροιμιών, ο Έλεος καὶ ἀλήθεια τη ροῦσι τὸν βα σιλέα, καὶ στερεωθήσεται ἐν δικαιοσύνῃ ὁ θρόνος αὐτοῦ.» Τοιαῦτα μὲν ἔγραψε καὶ πρὸς Ινιμπέρτον ταῦτα δὲ ἡμῖν οὐκ ἀργῶν, οὐδὲ ἀκαίρως παρείλη σοφόν, φιλό σοφον, κεφαλαίων
27
JOANNIS CANTACUZENI
28
nec falso, cum sit gratus et jucundus omnibus, καὶ πονηρούς, ζηλῶν ἐπὶ τούτῳ Θεὸν τὸν ἀνατέλλειν
quique cum Apostolo dicere queat: Gratia Dei sum
id quod sum: et gratia Dei vacua in me non fuit,
sed semper in ne manet ". Quoniam enim ex
fructu arbor cognoscitur, et fructus ab arbore laudatur, in virtute Christi spero, imperatorem de
que agimus, ex bonorum operum fructu cognitum
iri. Elenim ucumquemque ad se referentem, facile
et humaniter audit, leniter respon.'et, sapienter
inquirit, juste judicat. fire sunt illa quatuor, quae
imperatores habere perpetuo debent He sunt
virtutes, quæ a sapientissimis rectoribus postulantur: de quibus Plato philosophus, tum demum
fore beatas respublicas cum earum moderato
res sapientia instructi et ornati fuerint. Cujus quidem sapientiæ eximia est sane dignitas, quæ et
Socratem Atheniensem summo Deo similem reddidit Ego igitur spe bona sum, imperium hufus viri Christianis ad pacem, Ismaelitis ad repulsam atque ad justitiam et misericordiam
toti populo ei subjecto futurum (ut scriptum est
centesimo vicesimo capite Proverbiorum [78] ):
• Misericordia et veritas custodiunt regem, et firmabitur in justitia thronus ejus ".Hæc ille etiam
ad lubertum; quæ non frustra, aut intempestive
inseruimus, sed ut per hujusmodi laudationem imperatoris marchionem a Romanis magna classe
invadendis repressum doceremus. Siquidem papa
et principes Italian, cum urulla et indigna de illo ad
eos perferrentur, mari hioni expeditionem commiserant. Αt vero missis hujusmodi litteris ab homine
cui fidem accommo 'andam judicabant, cum caterorum consilium ejus invadendi ad nihilum venit,
tun marchionis impetus elanguit; qui non solum
virtutem imperatoris revereretur, sed etiam quidl
piam egregium felici successu jam se facturum
desperaret, quandoquidem imperator nunc ex asse
potitus imperio, insuper ui dux probatissimus sibi
ab omnibus prædicaretur. llis de causis ille capta
intermisit, et exercitui missionem dedit.
11 Cor. 3, 10. * Prov. xx, 28.
ποιοῦντα ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθούς. Πῶς οὖν οὐκ ἂν
ἀγαθὸν βουλοίμην τους Χριστιανοῖς τούτοις; Πῶς τὸ
τῶν Ῥωμαίων γένος, τὸ τὸν ἐσταυρωμένον Χριστόν
προσκυνοῦν, ᾧ γε καὶ ἡ παλαιά καὶ νέα Διαθήκη και
αναγινώσκει, καὶ ἔπεται, οὐκ ἂν θείην ἐν μέσῳ τῆς
καρδίας μου, δι᾿ ἂν εὔθ' αἵματι ἀνθρωπίνῳ ἀνθρού
και μάχαιρα, ούτε μὴν κακὸν ἀντὶ κακοῦ, μᾶλλον
δ' ἀγαθὸν ἀντὶ πονηροῦ ἀποδίδοται; Διὰ τοῦτο παν
ρακαλῶ τὴν τὴν δουκικὴν ἐξουσίαν, ἵνα τὸν τοιοῦτον
βασιλέα Ἰωάννην, τὸν χάριν Θεοῦ μεθερμηνευόμε
νον, ἐν μεγάλοις φιλίας τάττης θεσμοῖς, καὶ μηδὲν
κατ' αὐτοῦ καινότερον ἢ πράττειν, ἢ ἀκούειν. Οὗτος
γὰρ ὁ Ἰωάννης χάρις λέγεται, καὶ εἰκότως, πᾶσε
Χαρίεις με ὤν· καὶ μετὰ τοῦ ᾿Αποστόλου δυνάμενος
λέγειν, ο Χάριτι Θεοῦ εἰμι ὁ εἰμι· καὶ ἡ χάρις του
Θεοῦ ἐν ἐμοὶ κινὴ οὐ γέγονεν, ἀλλὰ διὰ παντὸς ἐν
Εμοι μένει. • Επεὶ γὰρ ἐκ τοῦ καρποῦ τὸ δένδρον για
νώσκεται, καὶ ὁ καρπὸς ἐκ τοῦ δένδρου λαμβάνει
τὸν ἔπαινον, πέποιθα ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ δυνάμει, ὡς
Ο προβληθείς βασιλεὺς ἐκ τοῦ καρποῦ τῶν ἀγαθῶν
Εργων γνωσθήσεται. Καὶ γὰρ παντὸς τοῦ αὐτῷ γε
αναφέροντας μακροθύμως ἀκούει, ἐπιεικῶς ἀποκρί
νεται, σοφῶς ἐξετάζει, κρίνει δικαίως. Ταῦτὰ ἐστι τὰ
τέσσαρα ἅπερ οἱ βασιλεύοντες κατέχειν ὀφείλουσιν
ἐπιμήκιστον· αὗταί εἰσιν αἱ ἀρεταὶ αἱ ζητούμενοι
ἐν ταῖς τῶν σοφῶν πρυτάνεων ἀρχαῖς· περὶ ὧν
Πλάτων ὁ φιλόσοφος λέγει, εὐδαίμονα τὰ τῶν πραγ
μάτων δημόσια εἶναι ἐπηνίκα οἱ τούτων διοικηταί
σοφία κεκόσμηνται. Ης δὴ σοφίας μέγα τὸ ἀξίωμα,
ή δὴ καὶ τὸν ᾿Αθηναῖον Σωκράτην τῷ ἄκρῳ Θεῷ
ἴσον πεποίηκεν. Ἐγὼ μὲν οὖν ἐλπίδας φέρω, ὡς ἡ
βασιλεία τούτου ἔσται ὑπὲρ τῆς τῶν Χριστιανῶν εἰρήνης, καὶ τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἀποσόβησις, ἔσται ὑπὲρ
τῆς δικαιοσύνης τοῦ λαοῦ δι' ἔλεον τοῦ ὑπηκόου παντός,
ὡς γέγραπται ἐν τῷ ἑκατοστῷ εἰκοστῷ κεφαλαίω
τῶν Παροιμιών, ο Έλεος καὶ ἀλήθεια τη ροῦσι τὸν βα
σιλέα, καὶ στερεωθήσεται ἐν δικαιοσύνῃ ὁ θρόνος
αὐτοῦ.» Τοιαῦτα μὲν ἔγραψε καὶ πρὸς Ινιμπέρτον
ταῦτα δὲ ἡμῖν οὐκ ἀργῶν, οὐδὲ ἀκαίρως παρείληJacobi Pontani notr.
Quatuor virtutes a principe requirit huma-D cujus principem contigerit sapientia habere studium,
ni atem in audiendo, lenitatem in reprehendendo,
prudentiam sive sapientiam in inquirendo, justitiam in judicando. llamanus, Ienis, sapiens, justus
sit imperator oportet. Sed nihil tam ei proprium,
quam justitia, cujus fruendæ causa videri olim bene
moratos reges constitutos ait Herodotus, et ex eodem Cicero ut De offic. Hinc unam, quia potissi
ma, in Didone regina memoral lioneus orator apud
Maronem, 1 Eneid. cum ait, Jovem ei dedisse,
Justitia gentes frenare superbas.
Celeberrima sententia Platonis, in primo de
republica, et epist. 7, ad Didonis propinquos. Platonis, inquam, principis ingenii et doctrinae, ut ait
Greero epist. f. lib. I, ad Quintum, ubi eum eidem
Quinto fratri sus proponit. Hanc semper in ore
habebat imperator M. Antoninus cognomento Philo
sophus. Spartianus Seneca prologo epist.:. sapientibus sancita css sententio, illud beatum esse regnum,
Pro portione et raptu scilicet humane nature, et quo pacto secundum alia, ita etiam secundum sapientiam qua Deum imitantur, homines di
vocari suo modulo possunt. Vere autem omnis nostra sophia non nisi philosophia est, quod Pythagorus volebat, qui se primus non σοφόν, sed φιλό
σοφον, esse Leonti Phliasiorum tyranno respondit,
Et quemadmodum nemo bonus, nisi solus Deus,
sic nemo sapiens, nisi solus Deus, idemque sapienlium dux et emendator.
Per Ismaelitas puto intelligi Turcas, qui
cum e Persis oriundi, et Perse ab Ismaele, Don
male sic appellantur.
Latina translatio non habet nisi triginta
capita. Forstian sectiones nomine κεφαλαίων intelligit, quarum unius libri solent esse quam plurimæ,
ut etiam nostre historiæ erant, quas in capita constrinximus. Scriptum est autem hoc cap. 9.
Chapter IIICaput III
col. 29–30page 11 of 20
PG 154:29ται πρὸς τὴν ἱστορίαν, ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἐπιδείξωμεν ὡς διὰ τῶν εἰς βασιλέα τούτωνὶ ἐπαίνων μαρκέσης έχω. λύθη μὴ Ῥωμαίοις στόλῳ μεγάλῳ ἐπιέναι. Πρότερον γὰρ ἀκούοντες περὶ βασιλέως πολλὰ καὶ δεινά πάντα, τὰ ὁμοίως καὶ οἱ κατὰ τὴν Ιταλίαν δυναστεύοντες ἐπέτρεπον τὴν ἔφοδον τῷ μαρκέσῃ. Ἐπεὶ ἐὲ τὰ γράμματα ταῦτα ἧκε παρὰ ἀνδρὸς αὐτοῖς ἀξιόχρεω πρὸς πίστιν, οἵ τε ἄλλοι ἀπηγόρευον την Ες οδον, καὶ αὐτὸς μαρκέσης Αμβλύνθη τὴν ὁρμήν, οὐ τὴν ἀρετὴν μόνον βασιλέως αἰδεσθεὶς, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τὸ μέγα τι κατορθοῦν ἀπαγορεύσας, βασιλέως ἤδη τὴν σύμπασαν Ρωμαίων ἔχοντος ἡγεμονίαν, ὃς ἐν στρατηγίαις μέγαν παρὰ πάντων ἐπυνθάνετο. Ἐκεῖνος μὲν οὖν ἐκ τούτων ἐκωλύθη, καὶ διέλυε τὴν στρατιάν. Βασιλεὺς δὲ ἐπεὶ ὁ πατριάρχης Ἰωάννης ἐν βασιλείοις ἔτι ἦν σχολάζων οἴκοι, πρὸς αὐτὸν ἔλω θών, προσηγόρευε τε προσηνῶς, ἔπειτα καὶ ἀνεμίμνησκεν ὧν μετὰ τὴν βασιλέως τελευτήν, πρὶν τὸν πόλεμον κινεῖσθαι διειλέχθη πρὸς αὐτὸν, ὡς μέλο λουσί τινες κατ' αὐτοῦ διαβολὰς συμβάπτειν, καὶ ὡς ἐδεῖτο αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τοῦ κοινῇ λυσι τελοῦντο; πᾶσαν ἐπιδείκνυσθαι σπουδήν, καὶ μὴ ἐξν τοὺς συκοφάντας παραπείθειν βασιλίδα, καὶ πλ λεμον ἐμφύλιον κινεῖν, ἀλλ' ἀπελαύνειν ὥσπερ κῆρας καὶ κοινὴν τῆς Ῥωμαίων εὐτυχίας λύμην καὶ ἐμέμφετο οὐ μόνον, ὅτι μηδὲν ἐνδείξαιτο φρό νημα πρὸς τὰς διαβολάς αὐτῷ προσήκον, ἀλλὰ καὶ συνέπραττε τοῖς συκοφαντοῦσι, καὶ τῶν ἄλλων μᾶλλον τὸν πόλεμον αὐτὸς ἐκίνει, σαφέστατα εἰδὼς ὡς καταψεύδεται καὶ συκοφαντεῖ. Τὸ δὲ μέγιστον, ὅτι καὶ μετὰ τὴν τοσαύτην ἐπακολουθήσασαν ἐκ τοῦ πολέμου συμφοράν, καὶ τῶν μυρίων αἱμάτων τὰς ἐκχύσεις, καὶ τοὺς ἀνδραποδισμούς, καὶ τὰς δημεύσεις, καὶ τὰ δεσμωτήρια, καὶ τὴν κοινὴν πανωλεθρίαν, οἴκτον οὐδένα τῶν ἀπολλυμένων ἐποιεῖτο, οὐδὲ ὑφῆκε τι τῆς πρὸς αὐτὸν πικρίας ἄχρι τέλους" ἀλλὰ πολλὰ πολλάκις γράφοντος αὐτοῦ καὶ δεομένου παρά πάντα τὸν τοῦ πολέμου χρόνον περὶ εἰρήνης, οὐχ ότι γε οὐκ ἐπείθετο αὐτὸς, ἢ τῶν λεγομένων ἤθελεν ἀκούειν, ἀλλὰ καὶ πάντα κάλων ἐκίνει, καὶ τους άλλους έπειθε μὴ κατατίθεσθαι τον πόλεμον. Έπειτα έφασκεν, ὅτι Ταῦτα μὲν ὡς μὴ προσήκοντα τῷ χρόνῳ νῦν ἐῶμεν· οὐ γὰρ ἐνειδίζειν αὐτῷ τὴν ἀγνωμοσύνην προηρημένος νῦν εἰπεῖν, ἀλλ' ἵν' εἰδεῖεν πάντες, ὡς καὶ πρὶν γενέσθαι, πάνω των ἀκριβῶς καταστοχάζοιτο τῶν ἐσομένων ἐκ τῆς τῶν πραγμάτων ἐμπειρίας. Νυνὶ δὲ εἰ μὲν μὴ πρὶν αὐτὸν εἴσω γενέσθαι Βυζαντίου ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων τοῦ θρόνου καθῃρεῖτο, περὶ τοιούτων μὲν οὐδεὶς ἂν ἠνώχλει μὴ μένειν ἐπὶ τοῦ προσχήματος. Αλλά περὶ δογμάτων τῆς διαστροφῆς, ἃ παρὰ τῶν ἀρχιερέων ἐγκαλοῖτο, ἔκρινεν ἂν καὶ κατεψηφίζετο, εἰ ταῖς κατηγορίαις ἀλισκόμενος ἐφαίνετο· εἰ δ' αὖ ἀπέφευγε τὴν δίκην, οὐδὲν ἂν ἐκώλυε πάλιν ἐπὶ τῶν θρόνων εἶναι. Ἐπεὶ δὲ οὕτω συνηνέχθη, αὐτὸν μὲν μὴ δύνασθαι τῶν ἀρχιερέων καταψηφισαμένων αὖθις ἀνάγειν πρὸς τὸν θρόνον, ἔφεσιν δὲ διδόναι ο
29
HISTORIARUM LIBER IV.
30
ται πρὸς τὴν ἱστορίαν, ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἐπιδείξωμεν ὡς διὰ τῶν εἰς βασιλέα τούτωνὶ ἐπαίνων μαρκέσης έχω.
λύθη μὴ Ῥωμαίοις στόλῳ μεγάλῳ ἐπιέναι. Πρότερον γὰρ ἀκούοντες περὶ βασιλέως πολλὰ καὶ δεινά
πάντα, τὰ ὁμοίως καὶ οἱ κατὰ τὴν Ιταλίαν δυναστεύοντες ἐπέτρεπον τὴν ἔφοδον τῷ μαρκέσῃ. Ἐπεὶ
ἐὲ τὰ γράμματα ταῦτα ἧκε παρὰ ἀνδρὸς αὐτοῖς ἀξιόχρεω πρὸς πίστιν, οἵ τε ἄλλοι ἀπηγόρευον την Εςοδον, καὶ αὐτὸς μαρκέσης Αμβλύνθη τὴν ὁρμήν, οὐ τὴν ἀρετὴν μόνον βασιλέως αἰδεσθεὶς, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ τὸ
μέγα τι κατορθοῦν ἀπαγορεύσας, βασιλέως ἤδη τὴν σύμπασαν Ρωμαίων ἔχοντος ἡγεμονίαν, ὃς ἐν στρατη
γίαις μέγαν παρὰ πάντων ἐπυνθάνετο. Ἐκεῖνος μὲν οὖν ἐκ τούτων ἐκωλύθη, καὶ διέλυε τὴν στρατιάν.
713 CAPUT III.
Imperator patriarcham salutat, præteritorum admonet cum reprehensione ejus improbitatis. Perversitatem
dogmatum ei objicit: ad se provocandi potestatem dat. Synodus in palatio contra patriarcham, ejnaque
abdicatio, morbus, insania, mors. Disceptatio de surrogando successore. Isidorus eligitur. Ejus laus,
Quo eruperit quorumdam monachorum ambitio. Eorum reprehensio. Dolor imperatoris propter dissidiam. Isidorus patriarcha ab excommunicatione patriarchica publice imperatorem absolvit.
Βασιλεὺς δὲ ἐπεὶ ὁ πατριάρχης Ἰωάννης ἐν Imperator autem, quoniam Joamines patriarcha
βασιλείοις ἔτι ἦν σχολάζων οἴκοι, πρὸς αὐτὸν ἔλω
θών, προσηγόρευε τε προσηνῶς, ἔπειτα καὶ ἀνεμίμνησκεν ὧν μετὰ τὴν βασιλέως τελευτήν, πρὶν τὸν
πόλεμον κινεῖσθαι διειλέχθη πρὸς αὐτὸν, ὡς μέλο
λουσί τινες κατ' αὐτοῦ διαβολὰς συμβάπτειν, καὶ ὡς
ἐδεῖτο αὐτὸν ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντο; πᾶσαν ἐπιδείκνυσθαι σπουδήν, καὶ μὴ
ἐξν τοὺς συκοφάντας παραπείθειν βασιλίδα, καὶ πλ
λεμον ἐμφύλιον κινεῖν, ἀλλ' ἀπελαύνειν ὥσπερ
κῆρας καὶ κοινὴν τῆς Ῥωμαίων εὐτυχίας λύμην
καὶ ἐμέμφετο οὐ μόνον, ὅτι μηδὲν ἐνδείξαιτο φρόνημα πρὸς τὰς διαβολάς αὐτῷ προσήκον, ἀλλὰ καὶ
συνέπραττε τοῖς συκοφαντοῦσι, καὶ τῶν ἄλλων
μᾶλλον τὸν πόλεμον αὐτὸς ἐκίνει, σαφέστατα εἰδὼς
ὡς καταψεύδεται καὶ συκοφαντεῖ. Τὸ δὲ μέγιστον,
ὅτι καὶ μετὰ τὴν τοσαύτην ἐπακολουθήσασαν ἐκ τοῦ
πολέμου συμφοράν, καὶ τῶν μυρίων αἱμάτων τὰς
ἐκχύσεις, καὶ τοὺς ἀνδραποδισμούς, καὶ τὰς δημεύσεις, καὶ τὰ δεσμωτήρια, καὶ τὴν κοινὴν πανωλεθρίαν, οἴκτον οὐδένα τῶν ἀπολλυμένων ἐποιεῖτο,
οὐδὲ ὑφῆκε τι τῆς πρὸς αὐτὸν πικρίας ἄχρι τέλους"
ἀλλὰ πολλὰ πολλάκις γράφοντος αὐτοῦ καὶ δεομένου
παρά πάντα τὸν τοῦ πολέμου χρόνον περὶ εἰρήνης,
οὐχ ότι γε οὐκ ἐπείθετο αὐτὸς, ἢ τῶν λεγομένων
ἤθελεν ἀκούειν, ἀλλὰ καὶ πάντα κάλων ἐκίνει, καὶ
τους άλλους έπειθε μὴ κατατίθεσθαι τον πόλεμον.
Έπειτα έφασκεν, ὅτι Ταῦτα μὲν ὡς μὴ προσήκοντα τῷ χρόνῳ νῦν ἐῶμεν· οὐ γὰρ ἐνειδίζειν
αὐτῷ τὴν ἀγνωμοσύνην προηρημένος νῦν εἰπεῖν,
ἀλλ' ἵν' εἰδεῖεν πάντες, ὡς καὶ πρὶν γενέσθαι, πάνω
των ἀκριβῶς καταστοχάζοιτο τῶν ἐσομένων ἐκ τῆς
τῶν πραγμάτων ἐμπειρίας. Νυνὶ δὲ εἰ μὲν μὴ πρὶν
αὐτὸν εἴσω γενέσθαι Βυζαντίου ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων
τοῦ θρόνου καθῃρεῖτο, περὶ τοιούτων μὲν οὐδεὶς
ἂν ἠνώχλει μὴ μένειν ἐπὶ τοῦ προσχήματος. Αλλά
περὶ δογμάτων τῆς διαστροφῆς, ἃ παρὰ τῶν ἀρχιερέων ἐγκαλοῖτο, ἔκρινεν ἂν καὶ κατεψηφίζετο, εἰ
ταῖς κατηγορίαις ἀλισκόμενος ἐφαίνετο· εἰ δ' αὖ
ἀπέφευγε τὴν δίκην, οὐδὲν ἂν ἐκώλυε πάλιν ἐπὶ τῶν
θρόνων εἶναι. Ἐπεὶ δὲ οὕτω συνηνέχθη, αὐτὸν μὲν
μὴ δύνασθαι τῶν ἀρχιερέων καταψηφισαμένων
αὖθις ἀνάγειν πρὸς τὸν θρόνον, ἔφεσιν δὲ διδόναι
adhuc in palatio morabatur, eratque vacuus, ipsum
adit, placide salutat, in memoriam redigit, quæ
post imperatoris obitum ante belli exordia cum
eo collocutus sit: futuros nimirum, qui calumnias
contra se comminiscerentur, et quomodo eum rogaverit, uti pro justitia communique lono nullo
labori parceret, nec ab obtrectatoribus imperaIricem corrumpi, bellumque civile excitari patc
retur, sed eos tanquam pestem Romanæque feli
citatis perniciosissimos inimicos abigeret; dabatque crimini, quod non solum excelso anime,
quemadmodum decuisset, calumniatoribus
restitisset, sed cum minime nesciret, se mentiri
et calumniari, tamen eos insuper adjuvisset, et
classicum bello movendo ipse præ aliis cecinisset.
Illud vero esse horribile, quod post tantanr calamitatem e bello profectam, post caedes innumera -
biles, post tot mortales in servitutem abreptos,
post bonorum publicationes, carceres, commune
extremumque exitium nulla pereuntium misera
tione captus sit, neque de acerbitate in ipsum
μsque ad finem quidquam remiserit, sed quamvis
toties ipse multumque scripserit, et quandia Delm
lum fuit, pacem oraverit, non modo adduci eo non
potuerit, aut quæ dicerentur audire voluerit, ve
rum omnibus nervis contenderit, et alios ad idem
impulerit, ne bello fuis adderetur. Sed hac ut
lempori aliena omittamus, inquit: non enim ista
dixi, ut tibi scelus tuum exprobrarem, verum ut
omnes scirent, ne futura omnia antequam lerent, rerum usu doctum conjectasse, Nuue uisi
ante meum ingressum Constantinopolim sede tua
motus esses ab episcopis, de his nemo tibi molestiam exhibuisset, quominus pralexeres quod
præterebus. Quod autem ad prava dogmata atti
net, quorum te episcopi coarguunt, ego quoque te
calculo meo condemno, si convincare. Sin ab
solvare, 714 nihil impediet, quin Leronum Luum
recipias. Quoniam vero te ab episcopis exauciorari
contigit, ego te in sedem restituere non possum.
Tamen ad me provoces licet, meque arbitre ad
objecta respondeas Patriarcha imperatoris
Jacobi Pontani notæ.
ο
Nescio qui in causa ecclesiastica imperator episcopos lites suas inter se dijudicare jussit, suum
potuerit esse judex. Constantinus quidem la nus arbitrium interponere noluit. Sed ut ante nonui-
col. 31–32page 12 of 20
PG 154:31πρὸς αὐτὸν, ὡς εἰ βούλοιτο ποιησόμενον ἀπολογίαν ἐπ' αὐτοῦ τῶν κατηγορουμένων. Ὁ δὲ τὸ τοῦ βασιλέως προσηνὲς καὶ τὴν εὐμένειαν τὴν πρὸς αὐτὸν ὁρῶν, μικροῦ μὲν ἐδόκει ὄνειρώττειν διὰ τὴν παρ' ἐλπίδας τῶν πραγμάτων έκβασιν. Καινόν τινα γὰρ ὑπενύει θανάτου τρόπον υποστήσεσθαι, καὶ πᾶσαν ἐρεσχελίαν καὶ ὕβρεως ὑπερβολὴν ὑπομένειν, τὴν ἀτοπίαν ἐνθυμούμενος τῶν εἰργασμένων πρὸς αὐτὸν ὑπὸ τὸν πόλεμον. Επειτα δὲ ἤδη χρησ στοτέρων τῶν ἐλπίδων ἐπιδές, καὶ ἀναπνεύσας ἐκ τῶν κατεχόντων φόβων, βασιλέως μὲν τῆς ἡμερότητος καὶ τῆς ἀμνηστίας τῶν κακῶν ὑπερηύχετο πολλά, καὶ μεγάλας ώμολόγει χάριτας τῆς συμπαθείας καὶ τῆς συγγνώμης ἧς παρέσχετο. Ητεῖτο δὲ χρόνον πρὸς διάσκεψιν, εἰ βούλοιτο ἀντικαθίστασθαι τοῖς ἀρχιερεῦσι πρὸς τῶν κατηγορουμένων τὴν ἀπολογίαν, καὶ παρέσχετο ο βασιλεύς. Τρίτῃ δὲ ἡμέρᾳ μετ' ἐκείνην, πάλιν πρὸς αὐτὸν ἐλθὼν, λόγοις τε ἀνεκτᾶτο πολὺ τὸ ἐπαγωγὸν καὶ χάριεν κεκτημένοις, καὶ περὶ τῆς δίκης ἐπανήρετο, εἰ βούλοιτο πρὸς τὴν ἐξέτασιν χωρεῖν. Ὁ δὲ αὐθές τε ὑπερηύχετο πολλά, καὶ τὴν δίκην ἔφασκεν αὐτῷ κατὰ γνών μην εἶναι· ἀπολύσεσθαι γὰρ τὰ ἐγκλήματα πρὸς ἐκείνην καταστάς. Αὐτίκα τε ὁ βασιλεὺς τοῖς ἄρα χιερεῦσιν ἐδήλου τὴν ἀξίωσιν τοῦ πατριάρχου, ἐπει ψηφίζετό τε ὡς δικαία εἴη ἡ ἀξίωσις· ἐδόκει δὴ καὶ τοῖς ἀρχιερεῦσι μάλιστα ἡ δίκη φίλη - ἰσχυρίζοντο γὰρ οὐδὲ αὐτοῖς κατὰ γνώμην εἶναι ἐξαγεσθαι. τοῦ θρόνου τὸν πατριάρχην, εἰ μὴ ἐλέγχοιτο δόγμα τι προσέχειν διαστρόφοις, καὶ πολὺ τῶν ὀρθοδόξων παραλλάττουσι, καὶ συνετίθεντο ἡμέραν, ἐν ᾗ πάντας ἐν βασιλείοις ἔδει γενομένους τῶν δογμάτ των τὴν ἐξέτασιν ποιεῖσθαι. Ἐπεὶ δὲ ἡ προθεσμία ήκει, παρῆσαν μὲν οἱ ἀρχιερεῖς, καὶ τῶν μοναχῶν ὅσοι μάλιστα ἐν λόγῳ ἦσαν, καὶ τῶν συγκλητικών οἱ μάλιστα ἐπιφανεῖς. Ἐκαλεῖτο δὲ ἐπὶ τὴν δίκην δ πατριάρχης· ὁ δὲ ἀνεβάλλετο μὴ ἥξειν φάσκων. Δὲς δὲ καὶ τρὶς γενομένης τῆς μηνύσεως κατὰ τὰ έθος, ὁ μὲν ὁμοίως ἐν πάσαις ἀπείπατο τὴν δίκην. Τοῖς δὲ ἀρχιερεῦσιν ἐδόκει τὴν ἐψηφισμένην καθαίρεσιν ἐπιχυροῦν κατὰ τοὺς περὶ τούτων κειμένους τῶν Πατέρων νόμους. Βασιλεὺς δὲ οὐκ εἴα, ἀλλ' αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ παραγενόμενος, ἐπυνθάνετο παρ τριάρχου, εἰ μὴ βούλοιτο χωρεῖν πρὸς τὴν ἐξέτασιν τῶν κατηγορημένων. Ἐπεὶ δὲ φανερῶς καὶ ἐπὶ τοῦ βασιλέως ἀπηγόρευε τὴν δίκην, τήν τε καθαίρεσιν ἐκείνου ἐγγράφως ἐποιοῦντο οἱ ἀρχιερεῖς πάντες επιψηφισάμενοι ὁμοίως, καὶ τόμον περὶ τῶν δογμάτ
31
JOANNIS CANTACUZENI
32
erga se mansuetudinem benevolentiamque cernens, πρὸς αὐτὸν, ὡς εἰ βούλοιτο ποιησόμενον ἀπολο
propemodum somniare se putabat, propter rerum
eventum inopinatum videlicet. Inusitatum enim
mortis genus, et omnia summa ludibria, supremasque contumelias sibi patiendas suspicabatur, dum
perpenderet, quam multa belli tempore in eum
nefarie deliquisset. Deinde jam meliore spe subnixus, et e timore quo tenebatur recreatus, imperatorem de lenitate injuriarumque oblivione predicabat oppido, agebatque gratias impense, quod
sui misertus, ignovisset. Petebat autem tempus
ad deliberandum, quid episcopis respondendum
esset, si causam suam tueri vellet; quod ei imperator concessit. Tertio post die ad eum regressus,
perblandis ac festivis sermonibus eum exhilarans,
etiam de judicio percunctabatur, velletne causam
suam agitari, Patriarcha rursum affatim imperatorem laudare, et judicium sibi optatum affirmare;
etenim crimina se diluturum. Imperator ejus peri
tionen episcopis statim significat, suaque sententia ut justam confirmat, id quod episcopis quoque
perplacere videbatur, allirmantibus nec sibi probari patriarcham throno depelli, nisi perversam
doctrinam et ab orthodoxa religione valde discrefantem sectari ostenderetur; præfigebantque diem,
quo omnes in palatium coacti, in ejus dogmata inquirerent. Qui ubi illuxit, episcopi, et
monachorum pracipui, aulicorumque procerumn
lectissimi conveniunt. Vocatur patriarcha; differt
et se venturum negat. lterum ac tertium pro more
vocatus, julicium semper detrectat. Episcopi decretam exauctorationem, juxta Patrum de his rebus
sauctiones, ratam faciendam constituunt. Non per
mitteus imperator, ipse patriarcham adit; quaerit
num ad causam dicendam velit occurrere. Quo
aperte, etiam illo præside, judicium repudiante,
episcopi consensu abdicationem ejus in litteras redigunt, et de dogmatis tomum edunt, in quo confitentur omnes, Acindynam ejusque catum (quibuscum et patriarcha Joanni, eadem sentienti, consuetudo fuerit, 715 quocirca et sede sua dejectus
sit) prave atque impie de religione sentire, PaJamam autem cum sui similibus divinorum
theologorum placitis consentanea et sapere et
profiteri. Tali modo Joannes patriarcha throno
ejectus est, etiam antequam Byzantium intraret
imperator. Nec vero quiescebat, sed cum ecclesiasticis quibusdam, et episcopis, ac privatis conspirans, iterum turbas commovebat, et jaetare.
γίαν ἐπ' αὐτοῦ τῶν κατηγορουμένων. Ὁ δὲ τὸ τοῦ
βασιλέως προσηνὲς καὶ τὴν εὐμένειαν τὴν πρὸς
αὐτὸν ὁρῶν, μικροῦ μὲν ἐδόκει ὄνειρώττειν διὰ τὴν
παρ' ἐλπίδας τῶν πραγμάτων έκβασιν. Καινόν τινα
γὰρ ὑπενύει θανάτου τρόπον υποστήσεσθαι, καὶ
πᾶσαν ἐρεσχελίαν καὶ ὕβρεως ὑπερβολὴν ὑπομε
νεῖν, τὴν ἀτοπίαν ἐνθυμούμενος τῶν εἰργασμένων
πρὸς αὐτὸν ὑπὸ τὸν πόλεμον. Επειτα δὲ ἤδη χρησ
στοτέρων τῶν ἐλπίδων ἐπιδές, καὶ ἀναπνεύσας ἐκ
τῶν κατεχόντων φόβων, βασιλέως μὲν τῆς ἡμερό
τητος καὶ τῆς ἀμνηστίας τῶν κακῶν ὑπερηύχετο
πολλά, καὶ μεγάλας ώμολόγει χάριτας τῆς συμπα
θείας καὶ τῆς συγγνώμης ἧς παρέσχετο. Ητεῖτο
δὲ χρόνον πρὸς διάσκεψιν, εἰ βούλοιτο ἀντικαθίστα
σθαι τοῖς ἀρχιερεῦσι πρὸς τῶν κατηγορουμένων τὴν
ἀπολογίαν, καὶ παρέσχετο ο βασιλεύς. Τρίτῃ δὲ
ἡμέρᾳ μετ' ἐκείνην, πάλιν πρὸς αὐτὸν ἐλθὼν, λόγοις
τε ἀνεκτᾶτο πολὺ τὸ ἐπαγωγὸν καὶ χάριεν κεκτημένοις, καὶ περὶ τῆς δίκης ἐπανήρετο, εἰ βούλοιτο
πρὸς τὴν ἐξέτασιν χωρεῖν. Ὁ δὲ αὐθές τε υπερηύ
χετο πολλά, καὶ τὴν δίκην ἔφασκεν αὐτῷ κατὰ γνών
μην εἶναι· ἀπολύσεσθαι γὰρ τὰ ἐγκλήματα πρὸς
ἐκείνην καταστάς. Αὐτίκα τε ὁ βασιλεὺς τοῖς ἄρα
χιερεῦσιν ἐδήλου τὴν ἀξίωσιν τοῦ πατριάρχου, ἐπει
ψηφίζετό τε ὡς δικαία εἴη ἡ ἀξίωσις· ἐδόκει δὴ
καὶ τοῖς ἀρχιερεῦσι μάλιστα ἡ δίκη φίλη - Ισχυρί
ζοντο γὰρ οὐδὲ αὐτοῖς κατὰ γνώμην εἶναι ἐξαγεσθαι.
τοῦ θρόνου τὸν πατριάρχην, εἰ μὴ ἐλέγχοιτο δόγμα τι
προσέχειν διαστρόφοις, καὶ πολὺ τῶν ὀρθοδόξων
παραλλάττουσι, καὶ συνετίθεντο ἡμέραν, ἐν ᾗ
πάντας ἐν βασιλείοις ἔδει γενομένους τῶν δογμάτ
των τὴν ἐξέτασιν ποιεῖσθαι. Ἐπεὶ δὲ ἡ προθεσμία
ήκει, παρῆσαν μὲν οἱ ἀρχιερεῖς, καὶ τῶν μοναχῶν
ὅσοι μάλιστα ἐν λόγῳ ἦσαν, καὶ τῶν συγκλητικών
οἱ μάλιστα ἐπιφανεῖς. Ἐκαλεῖτο δὲ ἐπὶ τὴν δίκην δ
πατριάρχης· ὁ δὲ ἀνεβάλλετο μὴ ἥξειν φάσκων.
Δὲς δὲ καὶ τρὶς γενομένης τῆς μηνύσεως κατὰ τὰ
έθος, ὁ μὲν ὁμοίως ἐν πάσαις ἀπείπατο τὴν δίκην.
Τοῖς δὲ ἀρχιερεῦσιν ἐδόκει τὴν ἐψηφισμένην καθαί
ρεσιν ἐπιχυροῦν κατὰ τοὺς περὶ τούτων κειμένους
τῶν Πατέρων νόμους. Βασιλεὺς δὲ οὐκ εἴα, ἀλλ'
αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ παραγενόμενος, ἐπυνθάνετο παρ
τριάρχου, εἰ μὴ βούλοιτο χωρεῖν πρὸς τὴν ἐξέτασιν
p τῶν κατηγορημένων. Ἐπεὶ δὲ φανερῶς καὶ ἐπὶ τοῦ
βασιλέως ἀπηγόρευε τὴν δίκην, τήν τε καθαίρεσιν
ἐκείνου ἐγγράφως ἐποιοῦντο οἱ ἀρχιερεῖς πάντες
επιψηφισάμενοι ὁμοίως, καὶ τόμον περὶ τῶν δογμάτ
Jacobi Pontani notæ.
mus, Graeci iniperatoribus suis adulantes, nimis plum nominatim quaerit, legat Balsamonem in camagnam eis auctoritatem concesserunt. Qui exen- nonem 69 synodi sexta in Trullo.
Jacobi Gretseri note.
l(1) De controversia Barlaami, Acindyui et Palamae copiose egimus ad finem libri secundi, quo
lectorem redire cupimus, quoties Cantacuzenus
Palamam ejusque asseclas. tanquam recte sentientes, prædicat et extollit. Omisimus eo loco
hanc synodum adversus Acindynum occasione
Jannis patriarchæ coactam. Quae si ad reliquas
ndjungatur, jam sex synodos super controversia
de lumine Thaborio ei distinctione essentia actionisque divinæ habebimus. Quinque quidem,
quarum ipse Cantacuzenus meminit, et aliam, cujus lib. u testem laudavimus Davidem monachum
in sua Relatione de disceptatione Barlaami ct Palama.
col. 33–34page 13 of 20
PG 154:33των εξετίθεντο, ἐν ᾧ πάντες συνωμολόγουν, ὡς: νου Ακίνδυνος μὲν καὶ ἡ περὶ αὐτὸν φατρία, οἷς καὶ ὁ χρηματίσας πατριάρχης Ιωάννης, ὡμοφρόνει, διὰ καὶ καθηρέθη τοῦ θρόνου, ἐκθέσμως καὶ κακῶς περὶ τὰ θεῖα δόγματα φρονοῦσι, Παλαμᾶς δὲ καὶ ὅσοι τῶν ὁμοίων ἔχονται, ἀκόλουθα τοῖς Θεοσόφοις Θεολόγοις καὶ λέγουσι, καὶ φρονοῦσιν. Οὕτω μὲν οὖν ὁ πατριάρχης Ιωάννης ἐκβέβλητο των θρόνων, καὶ πρὶν βασιλέα τὸν Καντακουζηνὸν ἔχειν εἰς Βυτ ζάντιον. Οὐ μὴν ἡσύχασε μετὰ τὴν ἐκβολήν, ἀλλὰ τῶν τῆς Ἐκκλησίας προσεταιρισάμενός τινας, καὶ ἐκ τῶν ἀρχιερέων καὶ τῶν ἰδιωτῶν, αὖθις ἐθορύ δει, καὶ ἀδικήσθαι διετείνετο περὶ τὴν δίκην, και τῶν καθελόντων ἀρχιερέων κατεδός· ὅθεν πάντες προσελθόντες βασιλεῖ πλὴν οἱ ἐκείνῳ συνείποντο, ἠξίουν Βυζαντίου ἐκβληθῆναι, ὡς οὕτω παυσαμέ της κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν στάσεως καὶ ταραχής. Εδόκει δὴ κἀκείνῳ τὴν στάσιν τοῦτο λύσειν. Καὶ ἐπέμπετο εἰς Διδυμότειχον. Οὐ πολὺ δὲ ὕστερον τὴν τοσαύτην μεταβολὴν οὐκ ἐνεγκών· ἐκ γὰρ ἄκρας εὐτυχίας εἰς τοὐναντίον ἅπαν ἢ μεταβολή ἐκείνῳ περιέστη πρῶτα μὲν ἐνόσησεν, ἔπειτα ἐξέστη καὶ τῶν φρενῶν, οὐ μὴν καθάπαξ· ἀλλ' ἐνίοτε καὶ σωφρονῶν, αὖθις τοῦ καθεστηκότος ἐξεφέρετο. "Α δὴ πυθόμενος ὁ βασιλεὺς, αὖθις αὐτὸν ἐκέλευεν εἰς Βυζάντιον ἐπανάγειν, ὥστ᾽ ἐπιμελείας τυχεῖν παρὰ τῶν ἰατρῶν ἐπανελθὼν δὲ, οὐκ ἀντέσχεν ἐπιπλεῖστον ἀλλ' ὑπὸ τῆς νόσου καὶ τῆς λύπης κατεργα. σθείς, ἐτελεύτησε μετά μικρόν. Ταῦτα μὲν οὖν ὕστερον. Τότε δὲ εὐθὺς μετὰ τὴν καθαίρεσιν εκεί ο νου λόγος ἦν πολὺς περὶ τοῦ προστησομένου τῆς Εκκλησίας. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι πάντες εὐθὺς οὐδένα φόντο δικαιότερον εἶναι Παλαμᾶ ἀνάγεσθαι ἐπὶ τῶν θρόνων, οὐ διὰ τὴν ἀρετὴν μόνον καὶ τὴν κατὰ τὸν βίον φιλοσοφίαν, καὶ τὴν περὶ τὰ θεῖα θέγματα ἀκρίβειαν καὶ ἐμπειρίαν, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ φα νερῶς εὐθὺς ἐξαρχῆς πρὸς τοὺς πεπολεμηκότας ἀντέστη βασιλεί, φάσκων ἀδίκως καὶ τῶν κοινῶν ἐπὶ φθορᾷ καὶ λύμῃ τὸν πόλεμον κεκινηκέναι, δι' ο καὶ δεσμωτήριον οἰκεῖν κατεκρίθη ἄχρι τέλους ἀπαρ- 716 χῆς. Τοῖς ἀρχιερεῦσι δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις λογάσι τῶν μοναχῶν πολλὴ ἦν ἡ ἀμφισβήτησις περὶ τοῦ πράγ ματος. Πολλοὶ γὰρ καὶ τῶν λογιωτέρων, καὶ μά λιστα ἀξίων λόγου κατὰ τὸν τοῦ πολέμου χρόνον ὑπὲρ βασιλέως, οἱ μὲν ἐν ταῖς οἰκίαις καθειρχθέντες, Ο ἕτεροι δὲ ἐν δεσμωτηρίοις, καὶ ἄλλοι ἑτέροις τρόποις κακωθέντες, πάντες ἤλπιζον ἀμοιβὴν αὐτοῖς τῶν πό νων ἔσεσθαι τὸν θρόνον· καὶ τῶν ἄλλων ἑαυτὸν ἕκαστος προστίθει. Συνορῶν δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν φιλονεικίαν, καὶ στοχαζόμενος ἀναφυήσεσθαί τινα ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ στάσιν ἐκ τῆς οὐ καλῆς ταύτης ἔριδος, ἐσκέψατο μηδὲν ποιεῖν παρ' ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τοῖς ἀρχιερεῦσι τὴν αἵρεσιν τοῦ προστησομένου ἐπιτρέπειν. Συμ φωνήσαντες δὲ οἱ πλείους είλοντο Ἰσίδωρον, ἄνδρα ἀγαθὸν τοὺς τρόπους καὶ ἐπιεική, καὶ πρὸς ἁγιων σύνην μάλιστα έχοντα εὐφυῶς, καὶ περὶ λόγους καὶ ἐκρίβειαν δογμάτων κάλλιστα εξησκημένον. Καὶ ὁ βασιλεὺς αὐτίκα ἐπεψήφιζε τὴν ἐκλογὴν, μετ' οὐ πολὺ δὲ καὶ ἐχειροτονεῖτο. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι πάντες
33
HISTORIARUM LIBER IV.
34
των εξετίθεντο, ἐν ᾧ πάντες συνωμολόγουν, ὡς perseverabat, sibi in judicio factam injuriam: νου
Ακίνδυνος μὲν καὶ ἡ περὶ αὐτὸν φατρία, οἷς καὶ ὁ ciferans contra episcopos, qui ei patriarchatum
χρηματίσας πατριάρχης Ιωάννης, ὡμοφρόνει, διὰ abrogaverant. Quamobrem omnes, exceptis tribus
καὶ καθηρέθη τοῦ θρόνου, ἐκθέσμως καὶ κακῶς ejus asseclis, ad imperatorem adeuntes petunt, t
περὶ τὰ θεῖα δόγματα φρονοῦσι, Παλαμᾶς δὲ καὶ Byzantio pellatur, ita a seditione et tumulta Eccleὅσοι τῶν ὁμοίων ἔχονται, ἀκόλουθα τοῖς Θεοσόφοις sism conquieturam. Imperatori ob seditionem com
Θεολόγοις καὶ λέγουσι, καὶ φρονοῦσιν. Οὕτω μὲν ponendam similiter visum est faciendum. Ergo
οὖν ὁ πατριάρχης Ιωάννης ἐκβέβλητο των θρόνων, Didymotichum illum misit. Qui non dia post inκαὶ πρὶν βασιλέα τὸν Καντακουζηνὸν ἔχειν εἰς Βυτ Le mutationis impatiens (a summo enim felicitatis
ζάντιον. Οὐ μὴν ἡσύχασε μετὰ τὴν ἐκβολήν, ἀλλὰ gradu ad imam miseriam præcipitatus erat), prim
τῶν τῆς Ἐκκλησίας προσεταιρισάμενός τινας, καὶ mum quidem morbum contraxit; postmodum e
ἐκ τῶν ἀρχιερέων καὶ τῶν ἰδιωτῶν, αὖθις ἐθορύ- potestate exivit, quanquam non simul et semel,
δει, καὶ ἀδικήσθαι διετείνετο περὶ τὴν δίκην, και interdum enim recepta mente, rursum de ea deτῶν καθελόντων ἀρχιερέων κατεδός· ὅθεν πάντες turbabatur. Quod audiens imperator eumn Byzan
προσελθόντες βασιλεῖ πλὴν οἱ ἐκείνῳ συνείποντο, tium reverti, et a medicis curari præcepit. Reἠξίουν Βυζαντίου ἐκβληθῆναι, ὡς οὕτω παυσαμέ- versus, non diu duravit, sed morbo et cruciatu
της κατὰ τὴν Ἐκκλησίαν στάσεως καὶ ταραχής. animi consumptus, decessit. Sed haec postea ac
Εδόκει δὴ κἀκείνῳ τὴν στάσιν τοῦτο λύσειν. Καὶ derunt. Tum vero eo exauctoralo, de alio in ejus
ἐπέμπετο εἰς Διδυμότειχον. Οὐ πολὺ δὲ ὕστερον τὴν locum sufficiendo mox sermones vulgo serebantur.
τοσαύτην μεταβολὴν οὐκ ἐνεγκών· ἐκ γὰρ ἄκρας Alil igitur omnes neminem opinabantur Palama
εὐτυχίας εἰς τοὐναντίον ἅπαν ἢ μεταβολή ἐκείνῳ throno magis idoneum, non ob virtutem lenium.
περιέστη πρῶτα μὲν ἐνόσησεν, ἔπειτα ἐξέστη modo ac religiosum vite institutum, divinorum
καὶ τῶν φρενῶν, οὐ μὴν καθάπαξ· ἀλλ' ἐνίοτε καὶ que dogmatum accuratam cognitionem atque usum,
σωφρονῶν, αὖθις τοῦ καθεστηκότος ἐξεφέρετο. "Α δὴ sed quod insuper jam inde ab initio imperatoris
πυθόμενος ὁ βασιλεὺς, αὖθις αὐτὸν ἐκέλευεν εἰς hostibus palam adversatus ac testatus esset, inique
Βυζάντιον ἐπανάγειν, ὥστ᾽ ἐπιμελείας τυχεῖν παρὰ et cum reipublica labe atque exitio bellum mo
τῶν ἰατρῶν ἐπανελθὼν δὲ, οὐκ ἀντέσχεν ἐπιπλεί veri. Quare principio usque ad finem carcerem
στον· ἀλλ' ὑπὸ τῆς νόσου καὶ τῆς λύπης κατεργα. habitavit. Episcopi vero et honoratiores de noσθείς, ἐτελεύτησε μετά μικρόν. Ταῦτα μὲν οὖν nachis vehementer in eo negotio disputabant.
ὕστερον. Τότε δὲ εὐθὺς μετὰ τὴν καθαίρεσιν εκεί ο Multis siquidem et cruditioribus, et ante alios veνου λόγος ἦν πολὺς περὶ τοῦ προστησομένου τῆς nerabilibus, per tempus belli pro imperatore his
Εκκλησίας. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι πάντες εὐθὺς οὐδένα quidem in aedibus conclusis, his in carcere, et aliis
φόντο δικαιότερον εἶναι Παλαμᾶ ἀνάγεσθαι ἐπὶ alia ratione uflictis, patriarchicam sedem sibi suoτῶν θρόνων, οὐ διὰ τὴν ἀρετὴν μόνον καὶ τὴν rum laborum præmium singuli promiserant, et
κατὰ τὸν βίον φιλοσοφίαν, καὶ τὴν περὶ τὰ θεῖα quilibet sibi prae ceteris suffragium dabat. Quam
θέγματα ἀκρίβειαν καὶ ἐμπειρίαν, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ φα- contentionem parum liberalem animadvertens, seνερῶς εὐθὺς ἐξαρχῆς πρὸς τοὺς πεπολεμηκότας ditionemque inde in Ecclesia suborituram prospi
ἀντέστη βασιλεί, φάσκων ἀδίκως καὶ τῶν κοινῶν ciens imperator, nihil per se facere, sed electioἐπὶ φθορᾷ καὶ λύμῃ τὸν πόλεμον κεκινηκέναι, δι' ο nem patriarcha episcopis liberam relinquere staκαὶ δεσμωτήριον οἰκεῖν κατεκρίθη ἄχρι τέλους ἀπαρ- tuit. 716 Plures uno animo Isidorum eligunt,
χῆς. Τοῖς ἀρχιερεῦσι δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις λογάσι τῶν virum probatis moribus, ac mitem, et ad omnem
μοναχῶν πολλὴ ἦν ἡ ἀμφισβήτησις περὶ τοῦ πράγ- sanctimoniam natum, atque in litterarum discipliματος. Πολλοὶ γὰρ καὶ τῶν λογιωτέρων, καὶ μά- nis et recondita dogmatum scientia perfectum.
λιστα ἀξίων λόγου κατὰ τὸν τοῦ πολέμου χρόνον ὑπὲρ Imperator electionem approbat, nec multo post
βασιλέως, οἱ μὲν ἐν ταῖς οἰκίαις καθειρχθέντες, Ο consecratur. Εt cum cæteri quidem, nullo excepto,
ἕτεροι δὲ ἐν δεσμωτηρίοις, καὶ ἄλλοι ἑτέροις τρόποις illi subesse non nollent, qui prius sedem sibi deκακωθέντες, πάντες ἤλπιζον ἀμοιβὴν αὐτοῖς τῶν πό- sponderant, se preteritos non concoquebant; tan
νων ἔσεσθαι τὸν θρόνον· καὶ τῶν ἄλλων ἑαυτὸν ἕκαστος denique ainore dominandi eo nequitia devenerunt,
προστίθει. Συνορῶν δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν φιλονεικίαν, ut cum non haberent, quomodo imperatorem et
καὶ στοχαζόμενος ἀναφυήσεσθαί τινα ἐν τῇ Ἐκκλη- episcopus, a quibus se despecios rebantur, ulcisceσία στάσιν ἐκ τῆς οὐ καλῆς ταύτης ἔριδος, ἐσκέψατο rentur, inter sectatores Acindyni nomina darent,
μηδὲν ποιεῖν παρ' ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τοῖς ἀρχιερεῦσι seque ipsos cum alia multitudine ab Ecclesia ab
τὴν αἵρεσιν τοῦ προστησομένου ἐπιτρέπειν. Συμ- rumpentes, vehementer illam deformnarent, cum
φωνήσαντες δὲ οἱ πλείους είλοντο Ἰσίδωρον, ἄνδρα paulo ante eadem de causa Joannem throno subἀγαθὸν τοὺς τρόπους καὶ ἐπιεική, καὶ πρὸς ἁγιων movissent. Et qui tutores dogmatum longe prmi
σύνην μάλιστα έχοντα εὐφυῶς, καὶ περὶ λόγους καὶ videbantur, quod praeteriti essent, repente mutati,
ἐκρίβειαν δογμάτων κάλλιστα εξησκημένον. Καὶ eorum facii sunt vindices, quorum fuerant accuὁ βασιλεὺς αὐτίκα ἐπεψήφιζε τὴν ἐκλογὴν, μετ' οὐ satores. Hæc jure quispiam ei tribuerit, qui ab
πολὺ δὲ καὶ ἐχειροτονεῖτο. Οἱ μὲν οὖν ἄλλοι πάντες orbe condito communis humani generis inimicus
Chapter IVCaput IV
col. 35–36page 14 of 20
PG 154:35τὸ ὑπ' ἐκείνῳ ἔστεργον τετάχθαι, ὅσοι δὲ αὐτοῖς προεμνηστεύοντο τὸν θρόνον, ἐδυσχέραινον περιορώμενοι, και τέλος εἰς τοσοῦτον ἐξήχθησαν ὑπὲ φιλαρχίας ἀτοπίας, ὥστε οὐκ ἔχοντες, ᾗ χρὴ ἀμύν νεσθαι βασιλέα, καὶ τοὺς περιϊδόντας ἐπισκόπους, τῇ τῶν τὰ ᾿Ακινδύνου φρονούντων μερίδι ἐπέδωκαν ἑαυτοὺς, καὶ ῥῆγμα μέγα κατεσκεύασαν τῇ ἐκκλησίᾳ, σφᾶς αὐτούς τε καὶ πλῆθος ἄλλο ἀπορρήξαντες. οἱ μικρῷ πρόσθεν Ἰωάννην τῶν αὐτῶν τούτων ἕνεκα τῶν θρόνων ἐκβαλόντες, καὶ ἐν τοῖς μάλιστα δοκοῦντες εἶναι προστάται τῶν δογμάτων, μεταβαλόντες ἐξαίφνης διὰ τὸ ἡμελῆσθαι, καὶ ὧν κατη φέρουν γενόμενοι ἐκδικηταί. Τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα τῷ ἐξαρχῆς πολεμίῳ κοινῷ τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους ἄν τις προσλογίζοιτο δικαίως. Έδει γὰρ ἐκείνους συνετούς τε ὄντας καὶ πολλοῦ ἀξίους λόγου, εἰ μή τι ἄλλο, ἀλλ' ἐκεῖνο πάντως ἐννοεῖν, ὡς πολλών ὄντων τῶν δοκούντων ἀξιόχρεων πρὸς προστασίαν, ένα προβεβλήσθαι ἦν ἀνάγκη, τοὺς λοιποὺς δὲ άγεσθαι. Νυνὶ δ' ἐπιτρέψαντες ἑαυτοὺς καθάπαξ ἀκρισίᾳ δόξης κενῆς, ἐπιθυμίᾳ, ἀδοξίς τε μεγίστην καὶ ναυαγίῳ περὶ τὴν πίστιν σφᾶς τε αὐτοὺς καὶ ἄλλους οὐκ ὀλίγους περιέβαλον. Ταῦτα μὲν οὖν ὕστερον εἰρήσεται ὀλίγῳ βέλτιον, καθὼς ἐν τοῖς πράγματι συνέβη. Τότε δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν διάστασ σιν ἰδὼν τῶν διατεμόντων ἑαυτοὺς τοῦ λοιποῦ στ ματος τῆς Ἐκκλησίας, ἤχθετο μὲν οὐκ ἀνεκτῶ, καὶ 717 ἐλυπεῖτο, οὐ μόνον τῆς διαφορᾶς ἔνεκα, ἣν διεφέροντο πρὸς τοὺς λοιποὺς περὶ τῶν ὀρθῶν τῆς πίστεως δα γμάτων, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῶν φίλων ἦσαν, καὶ τῶν ὑπὲρ αὐτοῦ πολλὰ ἀνασχομένων δυσχερή κατὰ τὸν τοῦ πολέμου χρόνον, οὓς ᾤετο εἶναι δεῖν πολλαῖς ἀμεί βεσθαι εὐεργεσίαις, καὶ εὖ ποιεῖν τὰ δυνατά, εἰ καὶ τῆς πρώτης ἀπετύγχανον ἀξίας. Οἱ δὲ καθάπαξ απαχθέντες τῇ μνησικακίᾳ, ὅτι μὴ τῶν πατριαρχικῶν +ξίωντο θρόνων, οὐδὲν φοντο έτερον ἔσεσθαι αντίρροπον πρὸς τοὺς πόνους, καὶ τὴν ὑπὲρ βασι λέως σπουδήν· ἀλλὰ καθάπαξ ἑαυτοὺς βασιλέως καὶ τῆς ἀληθείας ἀποστήσαντες, ἐκεῖνόν τε ἔλεγον κακῶς, καὶ τὴν ἀλήθειαν διέφθειρον, τῷ ψεύδει συνη γοροῦτες, καὶ τοῖς Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακινδύνου διαστρόφοις δόγμασιν ἐπόμενοι κατ' ίχνος. Ἰσίδωρος δὲ ὁ πατριάρχης, ὀλίγῳ μετὰ τὴν χειροτονίαν ὕστερον, καὶ τοὺς ἄλλους τῶν ἀρχιερέων ἔχων, ὅσοι παρῆσαν ἡνίκα κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ πολέμου μάλιστα Ἰωάννης ὁ πατριάρχης κατὰ βασιλέως τοῦ Καντακουζηνοῦ ἐξεφώνει τὸν ἀφορισμὸν παρὰ πάντα τοῦ δικαίου λόγου και προσήκοντα, τοὺς αὐτοὺς δὴ καὶ οὗτος ἔχων, ἐπὶ τοῦ ἄμβωνος λεγομένου ἀναβας, ἵνα μᾶλλον διὰ πάντων διίκνοῖτο ἡ φωνὴ, τὸν ἀφορισμόν διέλυε πάντων ἀκουόντων· καίτοι καὶ Ἰωάννης αὐτός, εὐθὺς μετὰ τὸν βασιλέα Βυζαντίου κεκρατηκέναι, ἐπεὶ πρὸς ἐκεῖνον παρεγένετο, ἔλυε καὶ αὐτὸς πολλῶν ἀκουόντων τὸν ἀφορισμόν. Αλλ' ὅμως ἐδόκει καὶ αὖθις Ἰσιδώρῳ τὰ ἴσα πλείονος ἕνεκα ἀσφαλείας πράττειν, Ορχάνης δὲ ὁ βασιλέως γαμβρός, ἐπεὶ ἐπίθετο βασιλέα κεκρατηκότα Βυζαντίου, καὶ πᾶσαν ἤδη τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν ἔχοντα βεβαίως, πανοικεσίᾳ ἦλθε πρὸς τοῦ Βυζαντίου τὴν περαίαν, ο σκουτάριον ἐγχωρίως ὀνομάζεται, συνησθησόμενος ἐπὶ τῇ
35
JOANNIS CANTACUZENI
36
exstitit. Οportebat enim viros ilios prudentes at τὸ ὑπ' ἐκείνῳ ἔστεργον τετάχθαι, ὅσοι δὲ αὐτοῖς
que in primis honorabiles, si non aliud, lliud enim προεμνηστεύοντο τὸν θρόνον, ἐδυσχέραινον περιο
tem cogitare, cum essent multi, qui ad hujus of ρώμενοι, και τέλος εἰς τοσοῦτον ἐξήχθησαν ὑπὲ
cii procurationem appositi haberentur, unum pro- φιλαρχίας ἀτοπίας, ὥστε οὐκ ἔχοντες, ᾗ χρὴ ἀμύν
ferri necessarium fuisse, qui regeret, reliquos νεσθαι βασιλέα, καὶ τοὺς περιϊδόντας ἐπισκόπους,
autem regi. Nunc ambitions nimia cacati, semet τῇ τῶν τὰ ᾿Ακινδύνου φρονούντων μερίδι ἐπέδωκαν
ipsos prorsus retro gentes, ignominia maxima et
ἑαυτοὺς, καὶ ῥῆγμα μέγα κατεσκεύασαν τῇ Εκκλη
naufragio circa filem seque aliosque non paucos σίᾳ, σφᾶς αὐτούς τε καὶ πλῆθος ἄλλο ἀπορρήξαντες.
involverunt. Sed hac aliquanto jost enucleatius, οἱ μικρῷ πρόσθεν Ἰωάννην τῶν αὐτῶν τούτων
sicut evenerunt, explicabuntur. Imperator cogno- ἕνεκα τῶν θρόνων ἐκβαλόντες, καὶ ἐν τοῖς μάλιστα
scens, quo pacto se ipsos a reliquo Ecclesiae cor- δοκοῦντες εἶναι προστάται τῶν δογμάτων, μεταβα
pore precidissent, ferebat gerrime, et dolebat, λόντες ἐξαίφνης διὰ τὸ ἡμελῆσθαι, καὶ ὧν κατη
non propter dissensionem duntaxat, que ab aliis in φέρουν γενόμενοι ἐκδικηταί. Τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα τῷ
germana dei doctrina differebant, sed quod simul ἐξαρχῆς πολεμίῳ κοινῷ τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους
amici erant proque illo, bello durante, multa per- ἄν τις προσλογίζοιτο δικαίως. Έδει γὰρ ἐκείνους
pressit aspera exhauserunt: quos, quanquam pre- συνετούς τε ὄντας καὶ πολλοῦ ἀξίους λόγου, εἰ μή
cipua patriarchatus dignitate frustratos, nibilo
τι ἄλλο, ἀλλ' ἐκεῖνο πάντως ἐννοεῖν, ὡς πολλών
minus donis ae benefciis remunerandos existima- ὄντων τῶν δοκούντων ἀξιόχρεων πρὸς προστασίαν,
Int, quantum posset. At illi injuriae memoria semel ένα προβεβλήσθαι ἦν ἀνάγκη, τοὺς λοιποὺς δὲ
arti precipites, quod patriaerbico ihrono dignati άγεσθαι. Νυνὶ δ' ἐπιτρέψαντες ἑαυτοὺς καθάπαξ
non erant, nullo praterea præmio labores ac sl ἀκρισίᾳ δόξης κενῆς, ἐπιθυμίᾳ, ἀδοξίς τε μεγίστην
dia sua erga imperatorem compensari posse arbi καὶ ναυαγίῳ περὶ τὴν πίστιν σφᾶς τε αὐτοὺς καὶ
tralantur, simulque ab illo et a veritate se abs- ἄλλους οὐκ ὀλίγους περιέβαλον. Ταῦτα μὲν οὖν
trahentes, ipsum maledictis lacerabant, et hane ὕστερον εἰρήσεται ὀλίγῳ βέλτιον, καθὼς ἐν τοῖς
kendatio patrocinantes, corrumpebant, Barlaami πράγματι συνέβη. Τότε δὲ ὁ βασιλεὺς τὴν διάστασ
et Acindyni falsa doguiata per vestigia insequentes.
σιν ἰδὼν τῶν διατεμόντων ἑαυτοὺς τοῦ λοιποῦ στ
Isidorus porro patriarcha brevi post inauguratio- ματος τῆς Ἐκκλησίας, ἤχθετο μὲν οὐκ ἀνεκτῶ, καὶ
nem, etiam alios episcopos secum habens, 717 ἐλυπεῖτο, οὐ μόνον τῆς διαφορᾶς ἔνεκα, ἣν διεφέροντο
quotquot adfuerant, dum ipso belli initio Joannes πρὸς τοὺς λοιποὺς περὶ τῶν ὀρθῶν τῆς πίστεως δαpatriarcha in Joannem Cantacuzenum, preter γμάτων, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῶν φίλων ἦσαν, καὶ τῶν ὑπὲρ
omne jus fasque, devotionis carmen pronuntiaret, αὐτοῦ πολλὰ ἀνασχομένων δυσχερή κατὰ τὸν τοῦ
eusdem, inquam, secum habens, in ambonem qui πολέμου χρόνον, οὓς ᾤετο εἶναι δεῖν πολλαῖς ἀμεί
dicitur ascendens, que clarius ab omnibus exaudiβεσθαι εὐεργεσίαις, καὶ εὖ ποιεῖν τὰ δυνατά, εἰ καὶ
retur, anathematismnum presente populo rescidit, τῆς πρώτης ἀπετύγχανον ἀξίας. Οἱ δὲ καθάπαξ
Imelsi ipse Joannes, ut imperator occupato Byzan- απαχθέντες τῇ μνησικακίᾳ, ὅτι μὴ τῶν πατριαρ
tio ad eum venit, coram multis eumdem antiquam χικών +ξίωντο θρόνων, οὐδὲν φοντο έτερον ἔσεσθαι
rat. Nihilo minus Isidoro id ipsum ad majorem αντίρροπον πρὸς τοὺς πόνους, καὶ τὴν ὑπὲρ βασιsecuritatem iterato fieri complacitum fuit.
λέως σπουδήν· ἀλλὰ καθάπαξ ἑαυτοὺς βασιλέως
καὶ τῆς ἀληθείας ἀποστήσαντες, ἐκεῖνόν τε ἔλεγον κακῶς, καὶ τὴν ἀλήθειαν διέφθειρον, τῷ ψεύδει συνη
γοροῦτες, καὶ τοῖς Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακινδύνου διαστρόφοις δόγμασιν ἐπόμενοι κατ' ίχνος. Ἰσίδωρος δὲ
ὁ πατριάρχης, ὀλίγῳ μετὰ τὴν χειροτονίαν ὕστερον, καὶ τοὺς ἄλλους τῶν ἀρχιερέων ἔχων, ὅσοι παρῆσαν
ἡνίκα κατὰ τὰς ἀρχὰς τοῦ πολέμου μάλιστα Ἰωάννης ὁ πατριάρχης κατὰ βασιλέως τοῦ Καντακουζηνοῦ ἐξεφώνει τὸν ἀφορισμὸν παρὰ πάντα τοῦ δικαίου λόγου και προσήκοντα, τοὺς αὐτοὺς δὴ καὶ
οὗτος ἔχων, ἐπὶ τοῦ ἄμβωνος λεγομένου ἀναβας, ἵνα μᾶλλον διὰ πάντων διίκνοῖτο ἡ φωνὴ, τὸν
ἀφορισμόν διέλυε πάντων ἀκουόντων· καίτοι καὶ Ἰωάννης αὐτός, εὐθὺς μετὰ τὸν βασιλέα Βυζαντίου
κεκρατηκέναι, ἐπεὶ πρὸς ἐκεῖνον παρεγένετο, ἔλυε καὶ αὐτὸς πολλῶν ἀκουόντων τὸν ἀφορισμόν. Αλλ'
ὅμως ἐδόκει καὶ αὖθις Ἰσιδώρῳ τὰ ἴσα πλείονος ἕνεκα ἀσφαλείας πράττειν,
-
CAPUT IV.
Orchanes gener socerum imperatorem cum tota familia invisit. Potatur. Imperator cum filia et Orchanis
filiis Constantinopolim redit. In Blachernis tem, lo Dripara iterum coronatur. Cur secundo coronatus. Uzor
juncta Joanni imperatori. De ruinis templi Sancia Sephia, et instauratione. Urbes post fadus ablaie a
Crale repetuntur; cui reddere nolenti bellum fit, accersitis ab Orchane genero. Persarum auxiliis.
Eorum latrocinia, et inde tristitia imperatori.
Grchanes imperatoris gener, posteaquam socerum Byzantio potitum totum jam imperium nomanum, quantum esset, certo possidere dilicit,
cum tota domo Scularium (ut ab indigenis vocita.
tur) e regione Byzantii situm victoriam graΟρχάνης δὲ ὁ βασιλέως γαμβρός, ἐπεὶ ἐπίθετο
βασιλέα κεκρατηκότα Βυζαντίου, καὶ πᾶσαν ἤδη
τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν ἔχοντα βεβαίως, πανοικε
σίᾳ ἦλθε πρὸς τοῦ Βυζαντίου τὴν περαίαν, ο Σκουτά
ριον ἐγχωρίως ὀνομάζεται, συνησθησόμενος ἐπὶ τῇ
Jacobi l'ontsni.nolæ.
militum scutariorum statione sic dictum scrib tur. Quidam putant olim dictam Chrysopolim.
col. 37–38page 15 of 20
PG 154:37νίκῃ· καὶ ὁ βασιλεὺς αὐτίκα τριήρεσιν ἐπεραιοῦτο πρὸς αὐτόν· καὶ ἐφ' ἡμέραις οὐκ ὀλίγαις συνήδοντο ἀλλήλοις, θήραις σχολάζοντες καὶ πότοις και φιλοτησίαις. Συνήσθιον δὲ βασιλεὺς μὲν καὶ Οργάνης ὁ χαμέρὸς ἐπὶ τραπέζης τῆς αὐτῆς, οἱ υἱοὶ δὲ τέτταρες ὄντες ἐξ ἑτέρων γυναικῶν αὐτῷ γεγενημένοι ἐφ' ἑτέρας οὐ μακρὰν τῆς βασιλέως, τῶν ἐπιφανών δὲ Περσῶν οἱ ἄλλοι και Ρωμαίων, ἐπὶ ταπήτων ἦσαν ἀνακεκλιμένοι πρὸς τὸ ἐσθίειν, ὅσον ὁρᾶσθαι ὑπὸ βασιλέως. Ἐπεὶ δὲ ἐφ' ἱκανὴν συνήσθησαν ἀλη λήλοις. Οργάνης μὲν ἔμεινεν ἐπὶ τοῦ στρατοπέδου βασιλεὺς δὲ μετὰ τῆς θυγατρὸς Θεοδώρας της Όρω γάνη γυναικδή, επομένων καὶ τῶν Οργάνη παίδων, καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἐκ τῆς οἰκίας εἰς Βυζάντιον ἂν έστρεψεν ή συγγενομένη βασιλίδι τῇ μητρὶ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς ἐπὶ τρισὶν ἡμέραις, ἔπειτα ἀνέστρα σεν εἰς τὴν Βιθυνίαν μετὰ τῶν υἱῶν Ὀρχάνη και τῶν ἄλλων τῶν ἐφεπομένων εὐεργετηθέντων φιλοτίμως παρὰ βασιλίως τοῦ πατρός. Τρίτῃ δὲ ἐπὶ δέκα Μαΐου Ισταμένου ἦρος τοῦ αὐτοῦ ἐν τῷ τῆς θεομήτορος τεμένει τῶν Βλαχερνῶν, βασιλεὺς ὁ Καντακουζηνὸς ὑπὸ Ἰσιδώρου του πατριάρχου εστέφθη αὖθις, Άννης τε τῆς βασιλίδος παρούσης και βασι λέως Ιωάννου τοῦ γαμβροῦ. Καὶ πάντα ἐτελεῖτο τα νενομισμένα ἐν τῇ ἑορτῇ, οὐδενὸς παραλειφθέντος. Έπειτα καὶ αὐτὸς Εἰρήνην ἔστεψε την βασιλίδα κατὰ τὸ ἔθος· καὶ εἰς τὰ βασίλεια επανελθόντες, τάτους καὶ φιλοτησίας, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ἐξεπλή. μουν, ὅλα φαιδρύνειν οἶδε τὴν ἑορτὴν· καίτοι με αὐτὸς ἐν Αδριανουπόλει ὑπὸ Λαζάρου τοῦ τῶν Ἱεροσολύμων πατριάρχου πρότερον ἐστέφθη, καὶ ἀπέχρησεν ἂν ἡ τοῦ ἁγίου μύρου χρίσις ἐκείνη παρ' εὖ φρονοῦσιν ἵνα δὲ μηδεμία εἴη πρόφασις τοῖς ὑβρισταῖς, ὡς ἄρα μὴ ἐν Βυζαντίῳ κατὰ τὸ ἐρ χαῖον τῶν βασιλέων ἔθος Εστεπτο, καὶ τὸ δεύτερον αὖθις ἐτελεῖτο. υγόνῃ δὲ ἡμέρᾳ ἀπ' ἐκείνης, κατὰ τὴν Κωνσταντίνου και Ελένης μνήμην τῶν μεγάλων βασιλέων, καὶ οἱ τοῦ νέου βασιλέως ἐτελοῦντο γάμοι ἐν τῷ αὐτῷ τεμένει τῆς Θεομήτορος τῶν Βλαχερνῶν. Ὁ γὰρ τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας κάλλει τε καὶ μεγέθει τοὺς ἀπανταχοῦ νικῶν, καὶ ὥσπερ τι κοινὸν ἄγαλ μα τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ῶν, καὶ δεῖγμα τῆς μεγαλουργίας, καὶ τῆς περὶ τὰ καλὰ φιλοτιμίας, ἔτει ἑνὶ πρότερον ἢ Καντακουζηνὸν τὸν βασιλέα τὸ Βυζάντιον ἑλεῖν, σεισμῶν ἐξαισίων γενομένων και τηνέχθη, οὐ καθάπαξ, ἀλλ᾽ ἢ τε πρὸς τῷ βήματι μεγάλη στον, καὶ τῆς ὀροφῆς οὐκ ὀλίγον, ὑπὲρ δύο μοίρες ἀπολεῖ θείσης. Διὸ καὶ αἱ τῶν βασιλέων τε λεταὶ ἐν Βλαχέρναις ἐτελοῦντο, ἐκεῖσε πρότερον
37
HISTORIARUM LIBER IV.
38
νίκῃ· καὶ ὁ βασιλεὺς αὐτίκα τριήρεσιν ἐπεραιοῦτο tulaturus advenit. ad quem extemplo imperator
πρὸς αὐτόν· καὶ ἐφ' ἡμέραις οὐκ ὀλίγαις συνήδοντο
ἀλλήλοις, θήραις σχολάζοντες καὶ πότοις και φιλοτησίαις. Συνήσθιον δὲ βασιλεὺς μὲν καὶ Οργάνης ὁ
χαμέρὸς ἐπὶ τραπέζης τῆς αὐτῆς, οἱ υἱοὶ δὲ τέτταρες ὄντες ἐξ ἑτέρων γυναικῶν αὐτῷ γεγενημένοι
ἐφ' ἑτέρας οὐ μακρὰν τῆς βασιλέως, τῶν ἐπιφανών
δὲ Περσῶν οἱ ἄλλοι και Ρωμαίων, ἐπὶ ταπήτων
ἦσαν ἀνακεκλιμένοι πρὸς τὸ ἐσθίειν, ὅσον ὁρᾶσθαι
ὑπὸ βασιλέως. Ἐπεὶ δὲ ἐφ' ἱκανὴν συνήσθησαν ἀλη
λήλοις. Οργάνης μὲν ἔμεινεν ἐπὶ τοῦ στρατοπέδου
βασιλεὺς δὲ μετὰ τῆς θυγατρὸς Θεοδώρας της Όρω
γάνη γυναικδή, επομένων καὶ τῶν Οργάνη παίδων,
καὶ τῶν ἄλλων τῶν ἐκ τῆς οἰκίας εἰς Βυζάντιον ἂν
έστρεψεν ή συγγενομένη βασιλίδι τῇ μητρὶ καὶ
τοῖς ἀδελφοῖς ἐπὶ τρισὶν ἡμέραις, ἔπειτα ἀνέστρα
σεν εἰς τὴν Βιθυνίαν μετὰ τῶν υἱῶν Ὀρχάνη και
τῶν ἄλλων τῶν ἐφεπομένων εὐεργετηθέντων φιλοτι
μως παρὰ βασιλίως τοῦ πατρός. Τρίτῃ δὲ ἐπὶ δέκα
Μαΐου Ισταμένου ἦρος τοῦ αὐτοῦ ἐν τῷ τῆς Θεομή
τορος τεμένει τῶν Βλαχερνῶν, βασιλεὺς ὁ Καντακουζηνὸς ὑπὸ Ἰσιδώρου του πατριάρχου εστέφθη
αὖθις, Άννης τε τῆς βασιλίδος παρούσης και βασιλέως Ιωάννου τοῦ γαμβροῦ. Καὶ πάντα ἐτελεῖτο τα
νενομισμένα ἐν τῇ ἑορτῇ, οὐδενὸς παραλειφθέντος.
Έπειτα καὶ αὐτὸς Εἰρήνην ἔστεψε την βασιλίδα
κατὰ τὸ ἔθος· καὶ εἰς τὰ βασίλεια επανελθόντες,
τάτους καὶ φιλοτησίας, καὶ τὰ ἄλλα πάντα ἐξεπλή.
μουν, ὅλα φαιδρύνειν οἶδε τὴν ἑορτὴν· καίτοι με
αὐτὸς ἐν Αδριανουπόλει ὑπὸ Λαζάρου τοῦ τῶν
Ἱεροσολύμων πατριάρχου πρότερον ἐστέφθη, καὶ
ἀπέχρησεν ἂν ἡ τοῦ ἁγίου μύρου χρίσις ἐκείνη
παρ' εὖ φρονοῦσιν ἵνα δὲ μηδεμία εἴη πρόφασις
τοῖς ὑβρισταῖς, ὡς ἄρα μὴ ἐν Βυζαντίῳ κατὰ τὸ ἐρχαῖον τῶν βασιλέων ἔθος Εστεπτο, καὶ τὸ δεύτερον
αὖθις ἐτελεῖτο. υγόνῃ δὲ ἡμέρᾳ ἀπ' ἐκείνης, κατὰ
τὴν Κωνσταντίνου και Ελένης μνήμην τῶν μεγάλων
βασιλέων, καὶ οἱ τοῦ νέου βασιλέως ἐτελοῦντο γάμοι
ἐν τῷ αὐτῷ τεμένει τῆς Θεομήτορος τῶν Βλαχερνῶν.
Ὁ γὰρ τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας κάλλει τε καὶ μεγέθει
τοὺς ἀπανταχοῦ νικῶν, καὶ ὥσπερ τι κοινὸν ἄγαλμα τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας ῶν, καὶ δεῖγμα τῆς
μεγαλουργίας, καὶ τῆς περὶ τὰ καλὰ φιλοτιμίας, ἔτει
ἑνὶ πρότερον ἢ Καντακουζηνὸν τὸν βασιλέα τὸ
Βυζάντιον ἑλεῖν, σεισμῶν ἐξαισίων γενομένων και
τηνέχθη, οὐ καθάπαξ, ἀλλ᾽ ἢ τε πρὸς τῷ βήματι
μεγάλη στον, καὶ τῆς ὀροφῆς οὐκ ὀλίγον, ὑπὲρ δύο
μοίρες ἀπολεῖ θείσης. Διὸ καὶ αἱ τῶν βασιλέων τε
λεταὶ ἐν Βλαχέρναις ἐτελοῦντο, ἐκεῖσε πρότερον
triremibus trajecit, diebusque non paucis venationibus et symposiis vacantes colletati sunt. Ad
eamdem porro mensam imperator et Grchanes gener, filii quatuor es prioribus suscepti uxoribus
ad aliam non longe accumbebant: ceteri illustres
Persa et Romani in eorum conspectu super stra
tis tapetibus discumbebant Ubi se din m
tuo delectarunt, Orelanes quidem in castris sem
classe remansit, imperator cum filia Then
dora Orchauis conjnge sequentibus ejusdem Aliis,
reliquisque domesticis Byzantium se recepit; ili
cum matre et sororibus tri-luum versata, postea in
Billyniam cum privignis et comitibus honorifice
a paire donatis rediit. Tertio Idus Maias eodem
vere in templo Dei Genitricis in Blachernis imperafor Cantacuzenus ab Isidoro patriarcha denuo,
Anna imperatrice et Joanne imperature presentibus, coronatus est, serratis omnibus quae illo
tam festo die servari moribus receptum est. Mor
et ipse Irenem conjugem pro consuetudine coronavit: reversique in palatium, 718 quacunque
adl hilaritatem diei pertinere nossent, iis se dede
r nt. Et qua quan Adrianopoli autehac a Lazaro
patriarcha Hierosolymitano corona exornatus esset,
suffecissetque apud veros prudentes illa sacra
metio, tamen ne oblocutoribus sermonem darel
quod non Byzantii secundum imperatorum so
lemne coronam accepisset, iterum coronari plaCruit, Octavo autem die ab illo, id est duodecimιο
Kalendas Junis, qui dies Constantini et Helenæ
clarissimorum imperatorum memoriae consceratus
est, in codem templo Deiparae in Blachernis jnniori imperatori uxor tradita est. Nam Sophie
templum, elegantia, ac magnitudine querun
templa orbis terrarum superaus et vel
quoddam commune Romani imperii decus atque
ornamentum, magniicaque structurae et ambi
liosi cujuslam studii pulcherrime medificandi
specimen, anno antequam Cantacuzenus Byzanim
caperet immani terra motu conciderat: non illud
quidem totum, sed magna porticus una cum tabernaculo, ét tecti partes plus due. Idcirca sacra et
ceremoniæ imperatorum in Blachernis, ut quondam, peragebantur. Magnum itaque porticum et
tabernaculum imperatrix Anna, Placeolato peris
perfecto instauravit, superiora eum lecto pos ea
Cantacuzenus refecil; caeteramque templi venustatem in marmore èt tesselato opere positam ure
Jacobi Pontani notæ.
Mas Barbaro um discumbendi etiam hodie.
Occursit lorus ext Eneid. de convivio Didonis:
Jam pater Eneas, et jam Trojana juventus
Conveniunt, strutuque super discumbitur ostro.
In navibus. Catachiresis, ut rursum utra,
cap. 30, ubi plura dicentur.
De her eodem tam celebri templo Nicetas
in Avexio Commeno, Mansel s filo, ægre ferens
radibus pollutum esse a Christianis, cuur Salomonium templum Titus imperator Deum reveritus vinjari po ibuerit, Qui honos, inquit, a religiosis et
Christianis huic pulciferrimo et plene divino templo
habendus non fuit, quod omnino Dei manibus fabricatum est, primam ac postremum opus pulcherrimu
arque inimitabile, neque in terris aliud, quam orbis
quidam calestis exstite? ldem in narratione de re
bus post urbem a Latinis captam gestis: Nunquid
templum amplissimum et d vinissimum unquam posihac
se videbo, calum ferrenum, solium glorie Der, Che
rubice currus, Armamentum alterum, fabricam ma
naura Dei annuntians, spectucatum el opus singulare,
firmum universe terra decus?
col. 39–40page 16 of 20
PG 154:39ειωθός. Τὴν μὲν οὖν μεγάλην στον μετὰ τοῦ βήσ ματος ἡ βασιλις ἀνήγειρεν αὖθις Αννα, Φακελά τον ἐπιστήσασα τῷ ἔργῳ τὸ ἐπέκεινα δὲ μετὰ τῆς ὀροφῆς βασιλεὺς ὕστερον ἀνέστησεν ὁ Καντακουζηνὸς, καὶ τῆς ἄλλης ἐπεμελήθη του τεμένους εύκοσμίας ὅση τε ἐν μαρμάροις καὶ λεπτῆς ψηφίδας διαθέσει. Εἴ τι δὲ ἐνέδει πρὸς τελείωσιν, Παλαιολόγο; ὕστερον ἐπέθηκεν ὁ νέος βασιλεὺς, μόνος ἤδη της 'Ρωμαίων ἡγεμονίας ἔχων τὴν ἀρχήν. Διηκόνει τα ἑκατέροις τοῖς βασιλεῦσι πρὸς τὴν καλὴν φιλοτιμίαν ταύτην Αστρᾶς ὁ μέγας στρατοπεδάρχης, τα το ἄλλα λόγου ἄξιος πολλοῦ, καὶ περὶ οἰκοδομίας ἔχων εὐφυῶς, καὶ ἐκ τῶν ὑπηκόων βασιλεῖ Λατίνων τις Ιωάννης Περάρτα προσαγορευόμενος. Ταῦτα μὲν οὖν ὕστερον. Τότε δὲ ἐπεὶ τὸ μέγα τῆς οἰκουμένης θαῦμα ὁ περιβόητος οὑτοσὶ ναός πτῶμα δακρύων φιλοκάλεις ἄξιον ἦν ψυχαῖς, ἐν τῷ τῶν Βλαχερνών τῆς Θεομήτορος ναῷ ὑπὸ Ἰσιδώρου πατριάρχου Ἑλένῃ τῇ βασιλέως θυγατρὶ ὁ βασιλεὺς Ἰωάννης συνεζεύγνυτο. Εστεψε δὲ κατὰ τὸ ἔθος τὴν γυναῖκα καὶ αὐτὸς, πρότερον εστεμμένος ὑπὸ πατριάρχου ῶν τοῦ Ἰωάννου, καὶ εὐωχίας ἦσαν καὶ κρότοι, καὶ δημόσιοι ήγοντο ἑορταί ἡ προσῆκε τοῖς βασιλέων γάμοις. Ἐπεὶ δὲ τὰ οἴκοι καλῶς διώκητο τῷ βασιλεῖ, ετρέπετο ἐπὶ τοὺς ἔξω πολεμίους, καὶ πρεσβείαν πρὸς Κράλην πέμψας, πολλὰς μὲν ὡμολόγει χάριτας αὐτῷ τῆς εἰς αὐτὸν φιλοτιμίας καὶ σπουδῆς, Αν πρὸ; παρόντα ἐνεδείξατο, καθ᾽ ἂν ὑπὸ τῶν ὁμοφύλων επολεμεῖτο χρόνον, καὶ δικαίως εἶναι ἀμείβεσθαι τοῖς ἴσοις καιροῦ καλοῦντος, μὴ παραλυομένων μέντοι τῶν ὄρκων καὶ τῶν σπουδῶν τῶν πρὸς ἀλλή. λους. Εἰ γὰρ ἐκεῖνα παραβαίνοιντο ὑφ' ότουοῦν, οὐ δίκαιον εἶναι ἀμυνόμενον τὸν ἕτερον αἰτίας ἀξιοῦνα κωλύει γὰρ οὐδεὶς ἀμύνεσθαι νόμος τὸν πάσχοντα κακῶς, ἠξίου τε αὐτῷ ἀποδοθῆναι τὰς πόλεις, ὃς μετὰ τὸ πρὸς αὐτὸν τὰς σπονδὰς καὶ τοὺς ὄρχους θέσθαι τῆς Ῥωμαίων παρείλετο ἀρχῆς· οὕτω γὰρ Εγγεγραμμένον τοῖς ὅρκοις εἶναι. Μη μόνον γὰρ Φεράς τε καὶ ἄλλας τῆς Μακεδονίας πόλεις, καὶ τὰ φρούρια πλὴν Θεσσαλονίκης είλεν, ἀλλὰ καὶ Βερ βοιωτῶν τοὺς δυνατωτάτους χρήμασι καὶ μεγάλαις ἐπαγγελίαις διαφθείρας, τὸν βασιλέως έπεισεν υἱὸν ἐξελάσαι τὸν Μανουήλ, κἀκείνῳ τὴν πόλιν παρα δοῦναι· ἃ οὐκ ἐπ' ὀλίγον ἡνία βασιλέα. Ο μὲν οὖν υἱὸς ἐν Θετταλίᾳ διέτριβε παρὰ τὸν θεῖον "Αγγελον τὸν Ἰωάννην. Κράλης δὲ ἐπεὶ ἐδέξατο τὴν πρεσ βείαν, δίκαιον μὲν ἀντιτιθέναι τοῖς λόγοις ἐδύνατο οὐδὲν, ἀλλὰ συνωμολόγει τους όρκους οὕτω γεγενῆσθαι, ἀποδιδόναι δὲ τὰς πόλεις οὐκ ἠβούλετο· ἀλλὰ πρός σκέψεις ἐχώρει καὶ προφάσει; ἐχούσας υγιές οὐδέν. Βασιλεὺς δὲ καὶ αὖθις δευτέραν ἐποιήσατο πρεσβείαν, καὶ πάλιν ἠξίου τῶν πόλεων αὐτῷ παραχωρεῖν κατὰ τοὺς ὅρκους. Εἰ δὲ μὴ βούλοιτο, επείλει πολεμήσειν· ἠξίου τε μὴ αὐτῷ προαλογίζει σθαι ἐσομένους φόνους καὶ τοὺς ἀνδραποδισμούς τῆς γὰρ Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως διεθαρμένης ὑπὸ τοῦ συγγενικού πολέμου, ἀναγκαίως χρήσεσθαι βαρβάροις κατά συμμαχίαν. "Λ ἐκέλευε σκεψάμενον τὰ δέοντα ποιεῖν. ὡς δὲ καὶ μετ' ἐκείνην τὴν
39
JOANNIS CANTACUZENI
40
habuit. Verum Paleologus deinde solus impera- ειωθός. Τὴν μὲν οὖν μεγάλην στον μετὰ τοῦ βήσ
tor, quod deerat explevit, manumque extremam
Imposuit. Subserviebant autem imperatoribus in
hac praeclara mulatione Astras magnus stratopedarcha, vir in primis spectatus et architectus
insignis, et cum eo ex Latinis imperatori subje
etis Joannes Peralta nominatus. Sed hæc posterius
contigerunt. Tunc ergo, ut docebam, quoniam
magnum illud mundi miraculum et decantata
adles ruinae erant, rerum elegantium studiosis incrymabiles, in Blachernis in Dei Matris, sub Isidoro patriarcha, Helena imperatoris Cantacuzeni
hlia Joanni imperatori in manum convenit: qui
el ipse a Joanne patriarcha ante coronatus, uxorem suam usitato more coronavit. Εt indulgebatur
epulis ac plausibus, exercebatque ferias populus,
ut videlicet nuptiis imperatoriis decorum erat.
Imperator domi rebus probe constitutis ad hostes
externos sese convertit, et ad Cralem missis oratoribus, amplas ei gratias egit 719 de honore ac
studio, quibus presentein prosecutus fuisset, quo
tempore homophylorum arma pertulisset, seque,
ubi occasio inciderit, jure ac merito factis responsurum; si tamen fadera salva manerent,
quibus ab uirocunque violatis alterum vindicem
propterea in vitio ponere, haud æquum esse;
nullam quippe obstare legem, quin, qui lasus est,
ab eo qui lasit injuriam persequatur, postulabatque urbes post foedus sancitum Romano imperio
ademptas restitui: sic enim in juramentis scri- c
ptuin exstare. Namque non solum Pheras, et alia
Macedonia oppida atque castella, præter Thessalonicam occuparat, sed Berrbootarum quoque
potentissimos pecunia et pollicitationibus magnis
corruptos eo pertraxerat, ut exacto Manuele imperatoris Alio urbem sibi addicerent: quod sane
molestia aliciebat imperatorem non mediocri,
Manuel itaque apud Joannem Angelum consobrinum
in Thessalia degebat. Crales audita legatione viLil juste obtendere poterat; et juramenta sic concepta esse now ibat ille quidem inficias, oppida tamen reddere molebat, sed ad prælextus et excusationes ineptas confugiebat. Imperator iterata
legatione postulat, ut sibl urbibus ex juramentis cedat; si abneget, bellum ei denuntiat, et orat futuras
cædes ac servitutes ne sibi ascribat; opibus
enim Romanis civili bello fractis ac debilitatis se
Barbarorum auxiliis vel nolentem usurum. Quæ ut
expendat, et quo facto opus sit, faciat, se hortari.
Cum nec post alteram legationem praestaret Crales,
quod debebat, imo potius caeteras urbes obsideret,
imperator Orehanem generum subsidium poposeil: veneruntque Barbarorum supra decem millia,
ducentibus Sulimano cum fratribus Orebanis filiis.
Mittit una imperator etiam Matthæum Blium Romano agmini praepositum, et citra maleficium
transitis Romanorum finibus, Triballos devastare
jubet. At Barbari ubi tantum Mygdoniam per
munitionem, quae juxta Christopolim est, perveματος ἡ βασιλις ἀνήγειρεν αὖθις Αννα, Φακελά
τον ἐπιστήσασα τῷ ἔργῳ τὸ ἐπέκεινα δὲ μετὰ τῆς
ὀροφῆς βασιλεὺς ὕστερον ἀνέστησεν ὁ Καντακου
ζηνός, καὶ τῆς ἄλλης ἐπεμελήθη του τεμένους
εύκοσμίας ὅση τε ἐν μαρμάροις καὶ λεπτῆς ψηφίδας
διαθέσει. Εἴ τι δὲ ἐνέδει πρὸς τελείωσιν, Παλαιολόγο;
ὕστερον ἐπέθηκεν ὁ νέος βασιλεὺς, μόνος ἤδη της
'Ρωμαίων ἡγεμονίας ἔχων τὴν ἀρχήν. Διηκόνει τα
ἑκατέροις τοῖς βασιλεῦσι πρὸς τὴν καλὴν φιλοτιμίαν
ταύτην Αστρᾶς ὁ μέγας στρατοπεδάρχης, τα το
ἄλλα λόγου ἄξιος πολλοῦ, καὶ περὶ οἰκοδομίας ἔχων
εὐφυῶς, καὶ ἐκ τῶν ὑπηκόων βασιλεῖ Λατίνων τις
Ιωάννης Περάρτα προσαγορευόμενος. Ταῦτα μὲν
οὖν ὕστερον. Τότε δὲ ἐπεὶ τὸ μέγα τῆς οἰκουμένης
θαῦμα ὁ περιβόητος οὑτοσὶ ναός πτῶμα δακρύων
φιλοκάλεις ἄξιον ἦν ψυχαῖς, ἐν τῷ τῶν Βλαχερνών
τῆς Θεομήτορος ναῷ ὑπὸ Ἰσιδώρου πατριάρχου
Ἑλένῃ τῇ βασιλέως θυγατρὶ ὁ βασιλεὺς Ἰωάννης
συνεζεύγνυτο. Εστεψε δὲ κατὰ τὸ ἔθος τὴν γυναῖκα
καὶ αὐτὸς, πρότερον εστεμμένος ὑπὸ πατριάρχου
ῶν τοῦ Ἰωάννου, καὶ εὐωχίας ἦσαν καὶ κρότοι, καὶ
δημόσιοι ήγοντο ἑορταί ἡ προσῆκε τοῖς βασιλέων
γάμοις. Ἐπεὶ δὲ τὰ οἴκοι καλῶς διώκητο τῷ βασιλεῖ,
ετρέπετο ἐπὶ τοὺς ἔξω πολεμίους, καὶ πρεσβείαν
πρὸς Κράλην πέμψας, πολλὰς μὲν ὡμολόγει χάριτας
αὐτῷ τῆς εἰς αὐτὸν φιλοτιμίας καὶ σπουδῆς, Αν
πρὸ; παρόντα ἐνεδείξατο, καθ᾽ ἂν ὑπὸ τῶν ὁμοφύλων
επολεμεῖτο χρόνον, καὶ δικαίως εἶναι ἀμείβεσθαι
τοῖς ἴσοις καιροῦ καλοῦντος, μὴ παραλυομένων
μέντοι τῶν ὄρκων καὶ τῶν σπουδῶν τῶν πρὸς ἀλλή.
λους. Εἰ γὰρ ἐκεῖνα παραβαίνοιντο ὑφ' ότουοῦν, οὐ
δίκαιον εἶναι ἀμυνόμενον τὸν ἕτερον αἰτίας ἀξιοῦνα
κωλύει γὰρ οὐδεὶς ἀμύνεσθαι νόμος τὸν πάσχοντα
κακῶς, ἠξίου τε αὐτῷ ἀποδοθῆναι τὰς πόλεις, ὃς
μετὰ τὸ πρὸς αὐτὸν τὰς σπονδὰς καὶ τοὺς ὄρχους
θέσθαι τῆς Ῥωμαίων παρείλετο ἀρχῆς· οὕτω γὰρ
Εγγεγραμμένον τοῖς ὅρκοις εἶναι. Μη μόνον γὰρ
Φεράς τε καὶ ἄλλας τῆς Μακεδονίας πόλεις, καὶ τὰ
φρούρια πλὴν Θεσσαλονίκης είλεν, ἀλλὰ καὶ Βερ
βοιωτῶν τοὺς δυνατωτάτους χρήμασι καὶ μεγάλαις
ἐπαγγελίαις διαφθείρας, τὸν βασιλέως έπεισεν υἱὸν
ἐξελάσαι τὸν Μανουήλ, κἀκείνῳ τὴν πόλιν παρα
δοῦναι· ἃ οὐκ ἐπ' ὀλίγον ἡνία βασιλέα. Ο μὲν οὖν
υἱὸς ἐν Θετταλίᾳ διέτριβε παρὰ τὸν θεῖον "Αγγελον
τὸν Ἰωάννην. Κράλης δὲ ἐπεὶ ἐδέξατο τὴν πρεσ
βείαν, δίκαιον μὲν ἀντιτιθέναι τοῖς λόγοις ἐδύνατο
οὐδὲν, ἀλλὰ συνωμολόγει τους όρκους οὕτω γεγενῆ
σθαι, ἀποδιδόναι δὲ τὰς πόλεις οὐκ ἠβούλετο· ἀλλὰ
πρός σκέψεις ἐχώρει καὶ προφάσει; ἐχούσας υγιές
οὐδέν. Βασιλεὺς δὲ καὶ αὖθις δευτέραν ἐποιήσατο
πρεσβείαν, καὶ πάλιν ἠξίου τῶν πόλεων αὐτῷ
παραχωρεῖν κατὰ τοὺς ὅρκους. Εἰ δὲ μὴ βούλοιτο,
επείλει πολεμήσειν· ἠξίου τε μὴ αὐτῷ προαλογίζει
σθαι ἐσομένους φόνους καὶ τοὺς ἀνδραποδισμούς
τῆς γὰρ Ῥωμαϊκῆς δυνάμεως διεθαρμένης ὑπὸ
τοῦ συγγενικού πολέμου, ἀναγκαίως χρήσεσθαι
βαρβάροις κατά συμμαχίαν. "Λ ἐκέλευε σκεψάμενον
τὰ δέοντα ποιεῖν. ὡς δὲ καὶ μετ' ἐκείνην τὴν
Chapter VCaput V
col. 41–42page 17 of 20
PG 154:41πρεσβείαν, οὐδὲν ὁ Κράλης ὁποίει τῶν δεόντων, ἀλλὰ καὶ τὰς ὑπολοίπους επολιόρκει πόλεις, πέμψας πρὸς Ὀρχάνην τὸν γαμβρὸν ὁ βασιλεὺς, μετεκαλείτο στρατιάν· καὶ παρῆσαν ὑπὲρ μυρίους τῶν Βαρβάρων, ὧν Σουλιμὰν μετὰ τῶν ἀδελφῶν οἱ τοῦ Ὀρχάνη παίδες ἐστρατήγουν. Πέμπει δὴ μετὰ τούτων καὶ Ματθαῖον τὸν υἱὸν ὁ βασιλεὺς τῆς Ῥωμαίων στρα τιᾶς ἡγούμενον, καὶ ἐκέλευε τοὺς ὅρους τῆς Ρωμαΐς ων ηγεμονίας διελθόντας ἀβλαβῶς οὕτω πορθεῖν τοὺς Τριβαλούς. Οι Βάρβαροι δὲ ὡς μόνον ἐπέβησαν Μυγδονίας, τὸ περὶ Χριστούπολιν τείχισμα διαβάντες, πυθόμενοι ὡς ὑπὸ Κράλην αἱ πόλεις ἄγοιντο, εὐθὺς ἐτράποντο ἐπὶ λεηλασίαν, ὀλίγα φροντίσαντες τῶν στρατηγῶν, καὶ τὰς κώμας πάσας ἐξεπόρθησαν, καὶ τὰς πόλεις κατέδραμον τὰς κατὰ Μυγδονίαν καὶ ἀπέκτεινάν τε πλείστους καὶ ἀνδραποδίσαντο οὐκ ὀλίγους· λείαν τε πλείστην δοριάλωτον ἐλάσαντες, ἀνέστρεφον καὶ ἐπεραιοῦντο κατὰ τὸν Ἑλλήσποντον εἰς τὴν οἰκίαν. Βασιλεὺς δὲ ποθόμενος τὴν ἀταξίαν τῶν Βαρβάρων, οὐ μετρίως ἡνιᾶτο, ὅτι ὑπὲρ ὧν ἐδόκει τὸν πόλεμον αἱρεῖσθαι, τούτους διέφθειρεν ἡ συμμαχεῖν δοκοῦσα στρατιά, Μετὰ τοῦτο καὶ εἰς Θετταλίαν τριήρη πέμψας, τὸν υἱὸν μετεπέμπετο Μανουήλ· ἐπεὶ δὲ ἦν ἐν Βυζαντίῳ, ἐκεῖνον μὲν καὶ τὸν γαμβρὸν Δούκαν τὸν Νικηφόρον, δεσπότας ἀπεδείκνυ, Ματθαῖον δὲ τὸν πρεσβύτερον υἱὲν ἀξίας μὲν οὐδεμιᾶς ὀνομαστί ἠξίου, τιμὴν δὲ παρείχε τὴν ὑπὲρ δεσπότας, ὡς εὐθὺς εἶναι μετὰ βασιλέα, ἣν ὁ πρῶτος τῶν Παλαιολόγων βασιλέων Μιχαὴλ ἐκαινοτόμησεν ἐπὶ υἱῷ Κωνσταντίνῳ τῷ Πορφυρογεννήτῳ, ἡ ἐδόκει πλέον τι τῆς τῶν δεσποτῶν ἀξίας ἔχειν. Τοὺς γυναικός δὲ τῆς βασιλίδος ἀδελφοὺς Ἰωάννην καὶ Μανουήλ σεβαστοκράτορας ἀπέδειξεν. Ὁρῶν δὲ τὴν Ῥωμαίων ἡγεμονίαν δεινῶς ὑπὸ τοῦ ἐμφυλίου πολέμου διεφθαρμένην καὶ καταφρονουμένην ὑπὸ τῶν περιοίκων, ἀμύνεσθαι δὲ ἀδυνάτως ἔχων διὰ σπάνιν τῶν χρημάτων (νεῦρα γάρ τις καιρίως εἶπε τὰ χρήματα του πολέμου), καὶ μήτε οίκοθεν ἔχων χορηγεῖν, μήτε ἐκ τῶν δημοσίων· τά τε γὰρ κει μήλια ἀνάλωται πάντα τὰ βασιλικά, καὶ αἱ πρόσοδοι αἱ κοιναὶ ἐξέλιπον, τῆς χώρας καθάπαξ ὑπὸ τοῦ πολέμου διεφθαρμένης, καὶ νήσων καὶ ἐπειρωτίδων πόλεων, τῶν μὲν ὑπὸ τῶν πολεμίων κατεχομένων, τῶν ἐπιλοίπων δὲ εἰς ἐσχάτην ἀπορίαν ἔκ τε τῶν ἔξωθεν ἐφίδων, καὶ τῶν ἔνδον στάσεων ηκόντων τρέφεσθαι δὲ ἐνὴν τοὺς στρατιώτας οὐδαμόθεν πάντες δὲ ἦσαν ἄχρηστοι καὶ ἄοπλοι ὑπὸ πενίας καὶ οὐδεμία ὄνησι; ἐκείνων ἦν, καὶ ταῦτα πολλῶν ὄντων καὶ ἀγαθῶν, ἀπορίᾳ πανταχόθεν συνεχόμενος, ἐσκέψατο εἰσφορὰν ποιήσασθαι ἐκ τῶν ἰδίων πάντας, ἵν' αὐτοί τε σώζοιντο οἱ ἔχοντες, καὶ τοὺς ἀπόρους η συνδιασώζειεν. Οὕτω δὲ σκεπτομένῳ οὐ βίαν εἰσε φέρειν ἐδόκει δεῖν μέλλοντι ὑπὲρ αὐτῶν τῶν εἰσφερόντων τὰ χρήματα ἀναλίσκειν· ἀλλὰ πείθειν παραινέσαντα μᾶλλον πρὸς τὴν πρᾶξιν ἐκοντί χωρεῖν. Καὶ κοινὴν ἐκκλησίαν ἐκ πάσης ἰδέας βίου συναθροίσας ἐκ τῶν Βυζαντίου πολιτῶν· οὔτε γὰρ ἔμπορος ὑπελείπετο οὔτε στρατιώτης, ἀλλὰ καὶ χειροτέχναι παρήσαν,
GL
HISTORIARUM LIBER IV.
42
sese illis effuderunt, vicosque omnes vastaverunt, et urbes Mygdonia finitimas incursarunt,
occideruntque et captivos egerunt quamplurimos:
atque eum opima pra da armis quasita, 720 per
Hellespontum in Bithyniam redierunt. Imperator ut
Barbaros deseruisse ordines audivit, molestissimo
tulit: quandoquidem in quorum utilitatem bellum
hoc susceperat, eos ipsos hi, qui se pro sociis
adjuturi videbantur, perdiderant.
πρεσβείαν, οὐδὲν ὁ Κράλης ὁποίει τῶν δεόντων, nerunt, et urbes illas a Crale teneri intellexerunt,
ἀλλὰ καὶ τὰς ὑπολοίπους επολιόρκει πόλεις, πέμψας ducum Imperia parvipendentes, ad populationem
πρὸς Ὀρχάνην τὸν γαμβρὸν ὁ βασιλεὺς, μετεκαλείτο
στρατιάν· καὶ παρῆσαν ὑπὲρ μυρίους τῶν Βαρβάρων,
ὧν Σουλιμὰν μετὰ τῶν ἀδελφῶν οἱ τοῦ Ὀρχάνη
παίδες ἐστρατήγουν. Πέμπει δὴ μετὰ τούτων καὶ
Ματθαῖον τὸν υἱὸν ὁ βασιλεὺς τῆς Ῥωμαίων στρατιᾶς ἡγούμενον, καὶ ἐκέλευε τοὺς ὅρους τῆς Ρωμαΐς
ων ηγεμονίας διελθόντας ἀβλαβῶς οὕτω πορθεῖν τοὺς
Τριβαλούς. Οι Βάρβαροι δὲ ὡς μόνον ἐπέβησαν
Μυγδονίας, τὸ περὶ Χριστούπολιν τείχισμα διαβάντες,
πυθόμενοι ὡς ὑπὸ Κράλην αἱ πόλεις ἄγοιντο, εὐθὺς ἐτράποντο ἐπὶ λεηλασίαν, ὀλίγα φροντίσαντες τῶν
στρατηγῶν, καὶ τὰς κώμας πάσας ἐξεπόρθησαν, καὶ τὰς πόλεις κατέδραμον τὰς κατὰ Μυγδονίαν
καὶ ἀπέκτεινάν τε πλείστους καὶ ἀνδραποδίσαντο οὐκ ὀλίγους· λείαν τε πλείστην δοριάλωτον ἐλάσαντες,
ἀνέστρεφον καὶ ἐπεραιοῦντο κατὰ τὸν Ἑλλήσποντον εἰς τὴν οἰκίαν. Βασιλεὺς δὲ ποθόμενος τὴν ἀταξίαν
τῶν Βαρβάρων, οὐ μετρίως ἡνιᾶτο, ὅτι ὑπὲρ ὧν ἐδόκει τὸν πόλεμον αἱρεῖσθαι, τούτους διέφθειρεν ἡ
συμμαχεῖν δοκοῦσα στρατιά,
CAPUT V.
Imperator juniorem filium et generum despotas creat. Matthæum ultra extollit. Fratres uxoris sebastocratoras facit. Inopia pecuniae magna undique: de ea viritim exigenda. Iterum contra sycophantes. se
defendit, de quibus vehementer conqueritur. De Barbaris in socios ascitis se purgat, et de republica
juvanda sententias quærit.
“
Μετὰ τοῦτο καὶ εἰς Θετταλίαν τριήρη πέμψας, Sub hæc missa triremi in Thessaliam, filium
τὸν υἱὸν μετεπέμπετο Μανουήλ· ἐπεὶ δὲ ἦν ἐν
Βυζαντίῳ, ἐκεῖνον μὲν καὶ τὸν γαμβρὸν Δούκαν τὸν
Νικηφόρον, δεσπότας ἀπεδείκνυ, Ματθαῖον δὲ τὸν
πρεσβύτερον υἱὲν ἀξίας μὲν οὐδεμιᾶς ὀνομαστί
ἠξίου, τιμὴν δὲ παρείχε τὴν ὑπὲρ δεσπότας, ὡς
εὐθὺς εἶναι μετὰ βασιλέα, ἣν ὁ πρῶτος τῶν
Παλαιολόγων βασιλέων Μιχαὴλ ἐκαινοτόμησεν ἐπὶ
υἱῷ Κωνσταντίνῳ τῷ Πορφυρογεννήτῳ, ἡ ἐδόκει
πλέον τι τῆς τῶν δεσποτῶν ἀξίας ἔχειν. Τοὺς γυναικός
δὲ τῆς βασιλίδος ἀδελφοὺς Ἰωάννην καὶ Μανουήλ
σεβαστοκράτορας ἀπέδειξεν. Ὁρῶν δὲ τὴν Ῥωμαίων
ἡγεμονίαν δεινῶς ὑπὸ τοῦ ἐμφυλίου πολέμου
διεφθαρμένην καὶ καταφρονουμένην ὑπὸ τῶν
περιοίκων, ἀμύνεσθαι δὲ ἀδυνάτως ἔχων διὰ σπάνιν
τῶν χρημάτων (νεῦρα γάρ τις καιρίως εἶπε τὰ
χρήματα του πολέμου), καὶ μήτε οίκοθεν ἔχων
χορηγεῖν, μήτε ἐκ τῶν δημοσίων· τά τε γὰρ κει
μήλια ἀνάλωται πάντα τὰ βασιλικά, καὶ αἱ πρόσοδοι
αἱ κοιναὶ ἐξέλιπον, τῆς χώρας καθάπαξ ὑπὸ τοῦ
πολέμου διεφθαρμένης, καὶ νήσων καὶ ἐπειρωτίδων
πόλεων, τῶν μὲν ὑπὸ τῶν πολεμίων κατεχομένων,
τῶν ἐπιλοίπων δὲ εἰς ἐσχάτην ἀπορίαν ἔκ τε τῶν
ἔξωθεν ἐφίδων, καὶ τῶν ἔνδον στάσεων ηκόντων·
τρέφεσθαι δὲ ἐνὴν τοὺς στρατιώτας οὐδαμόθεν
πάντες δὲ ἦσαν ἄχρηστοι καὶ ἄοπλοι ὑπὸ πενίαςκαὶ οὐδεμία ὄνησι; ἐκείνων ἦν, καὶ ταῦτα πολλῶν
ὄντων καὶ ἀγαθῶν, ἀπορίᾳ πανταχόθεν συνεχόμενος,
ἐσκέψατο εἰσφορὰν ποιήσασθαι ἐκ τῶν ἰδίων πάντας,
ἵν' αὐτοί τε σώζοιντο οἱ ἔχοντες, καὶ τοὺς ἀπόρους η
συνδιασώζειεν. Οὕτω δὲ σκεπτομένῳ οὐ βίαν εἰσε
φέρειν ἐδόκει δεῖν μέλλοντι ὑπὲρ αὐτῶν τῶν εἰσφερόντων τὰ χρήματα ἀναλίσκειν· ἀλλὰ πείθειν παραινέ
σαντα μᾶλλον πρὸς τὴν πρᾶξιν ἐκοντί χωρεῖν. Καὶ
κοινὴν ἐκκλησίαν ἐκ πάσης ἰδέας βίου συναθροίσας
ἐκ τῶν Βυζαντίου πολιτῶν· οὔτε γὰρ ἔμπορος ὑπελεί
πετο οὔτε στρατιώτης, ἀλλὰ καὶ χειροτέχναι παρήσαν,
PATROL. GR. CLIV.
Manuelem accersit, eumque Constantinopoli cum
Nicephoro duca genero suo despotam declarat.
Matthæum seniorem filium nulla dignitate nominatim cohonestat; honore tamen supra despotas effert, nempe ut esset imperatori proximus: quem
honorem primus Paleologorum imperator Michael, propter filium Constantinum Porphyroge.
nitum invenit, videbaturque ea dignitas despota -
rum dignitati antecellere. Fratres uxoris Joannem et Manuelem sebastocratoras legit. Cernens
aulem Romanum imperium civili bello veliementer quassatum et attritum atque a vicinis cnio
propter inopiam pecuniæ (quan quidam nervos
esse belli non inscite dixit) ulcisci se non posset,
quod nec de suo, nec de publico sumptus suppeditaret; quæ enim in thesauris imperatoriis reposita habebantur, absumpta erant omnia: et vectigalia
regione funditus direpta ac devastata defecerant; et
insulae atque continentis urbes aliæ hostibus serviebant, aliæ propter hostiles incursiones foris, et cim
vium discordias intus, extremis difficultatibus confictabantur; nec suppetebat in milites alimonia, qui
quanquam multi ac strenui, præ egestate, qua undi
que premebantur, erant inermes atque inutiles; edicere cogitavit, ut cives de facultatibus suis viritim conferrent, quo et ipsi qui haberent, et ii
qui egerent una servarentur. Hoc meditanti occurrit vim abstinendam, siquidem illam ipsam pe
cuniam collatitiam pro conferentibus insumpturus
esset, sed hortando potius ad id libenter faciendum impellendos. Iude conventu civium Byzantiorum ex omnibus ordinibus indicto (nam et mercalores, et milites, et opifices, 721 et plebes
infima frequens, et sacrorum monasteriorum prae
fecti, et ecclesiarum procuratores confuebant, in
medium progressus sic infit dicere: Veterem
2
col. 43–44page 18 of 20
PG 154:43καὶ τοῦ δήμου οὐκ ὀλίγοι, καὶ τῶν ἱερῶν φροντιστηρίων οἱ ἐξηγούμενοι, καὶ τῶν ἐκκλησιῶν οἱ προ στάται· καὶ καταστὰς εἰς μέσους ἔλαξε τοιάδε Ανδρες 'Ρωμαίοι, τὴν μὲν ἀρχαίαν τῆς Ῥωμαίωνἡγεμονίας εὐδαιμονίαν ὡς θαυμαστή τις ἦν, καὶ τῶν περὶ αὐτὴν οἰκούντων Βαρβάρων, τῶν μὲν εκράτει καὶ ὑποχειρίους εἶχεν, οἱ δὲ ὑπόφοροι διετέλουν, οι περιφανέστατοι δὲ καὶ δοκοῦντες μεγάλην δύναμιν περιβεβλήσθαι ἀγαπητὸν ἡγοῦντο εἰ φίλους καὶ συμμάχους ἔχοιεν, καὶ ἐξίσης φέροιντο αὐτοῖς μηδὲν πλεονεκτούμενοι, οὐδ' ὑμεῖς ἀγνοεῖτε, εἰ καὶ μὴ πάντες. Ἀλλὰ ταῦτα δὴ τὰ σεμνά, καὶ θαυμαστά, και μόνον αδόμενα νυνί, ὥσπερ τινὰ τῶν ἔξω Θούλης εἰργασμένων, μέχρι τότε περιήν, ἄχρι πᾶσιν ὁμοίως καὶ βασιλεῦσι καὶ ἰδιώταις τῆς κοινῆς ἔμελεν εὐδοξίας, καὶ τῶν ἰδίᾳ συμφερόντων τὰ κοινῇ προσω τέθεσαν. Αφ' οὗ δὲ τοῖς τε βασιλεῦσιν ἔρις ἐνέπεσεν ἐσχάτη καὶ φιλονεικία περὶ τῆς ἀρχῆς, καὶ τοῦ μετὰ τῶν οἰκείων μάχεσθαι τοῖς πολεμίοις ἀποσχόμενοι, ἀλλήλοις συνερράγησαν, καὶ οἱ ἄλλοι τῆς κοινῆς ἀμελήσαντες σωτηρίας, καὶ τοῦ πειθαρχεῖν τοῖς νόμοις καὶ τοῖς ἄρχουσιν, ᾗ προσῆκε τῶν ἰδίᾳ τι διαφερόντων μάλιστα ἀντεποιήσαντο, πάντα άνω καὶ κάτω γέγονε, καὶ τῆς τε εὐδοξίας ἀφερήμεθα τὰ πλεῖστον, καὶ εἰς τοσοῦτον ἥκομεν ἀδυναμίας, ὥστε μηκέθ' ἡμῖν ἐπὶ τῷ καταδουλοῦν ἑτέρους τὸν λόγον εἶναι, ἀλλ' ὅπως μὴ αὐτοὶ αἰσχρῶς καὶ ἀγεννῶς βουλεύσομεν. Ως μὲν οὖν καὶ αὐτὸς οὐκ ἐπεβούλευσα βασιλέως τοῖς παισίν, οὐδὲ βασιλείας ἐρῶν, ἡ τῆς πατρώας ἡγεμονίας αὐτοὺς ἀποστερῶν εἰς τοῦτο ἦλθον, πᾶσιν ἔξεστιν ἀπόδειξιν λαμβάνειν ἐναργῇ ἐκ τῶν πραγμάτων. Εἰ γὰρ, ὥσπερ οἱ συκοφάνται κατηγόρουν, τοῦτο προσθέμην ἐξαρχῆς, οὐκ ἂν μετὰ τὸν τοσοῦτον πόλεμον καὶ τὴν παντοίαν τῶν δεινῶν ἐπιφοράν, καὶ τῶν χρημάτων τὴν ἀποβολήν, καὶ τῶν οἰκείων καὶ τῶν φίλων τὴν τοσαύτην κακο πραγίαν, νῦν ἀπεσχόμην τῆς προθέσεως, πάντα ἔχων ἐν χεροῖν· δι' & καὶ μάλιστα πολλαπλασίους χάριτας ὁμολογῶ τῷ Κρείττονι, ὅτι μὴ ἐκείνων τὴν εἰρήνην ἐλομένων με δὲ πρὸς συμβάσεις χωρησάντων, καίτοι γε πολλάκις ἐμοῦ πολλὰ περὶ εἰρήνης δεηθέ τοῦ, ἀλλὰ πεπολεμηκότων ἄχρι καὶ τοῦ δυνατοῦ, καὶ οὐδενὸς ἡμεληκότων τῶν ἡκόντων εἰς αὐτοὺς, τῇ ἄνωθεν μόνη συμμαχούμενος τοπῇ, πάντων περιεγενόμην, ἵνα μὴ δοκῶ διὰ τοὺς ὅρκους καὶ τὰς συμβάσεις, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀρχαίαν ἐπιείκειαν, καὶ τὴν πρὸς βασιλέα τὸν θαυμαστὸν ἐκεῖνον καὶ φίλτατον ἐμοὶ φιλίαν, τῶν παίδων τῶν ἐκείνου φεί ζεσθαι, καὶ τὴν πατρώαν ἀρχὴν συνδιασώζειν. Ει μὲν οὖν, ὥσπερ ἐξαρχῆς αὐτὸς διενοούμην πάντα πράττειν ὑπὲρ τῆς κοινῆς Ῥωμαίων ὠφελείας, καὶ χρήματα ἀναλίσκειν τοσαῦτα ὄντα ὅσα ἔστι, καὶ πάντα πόνον καὶ κίνδυνον ὑφίστασθαι, καὶ οἱ ἄλλοι
43
JOANNIS CANTACUZENI
"
44
Romani imperii felicitatem, viri Romani, admi- καὶ τοῦ δήμου οὐκ ὀλίγοι, καὶ τῶν ἱερῶν φροντιστη
randam fuisse, et Barbaros circumjacentes, alios
quidem ab iisdem victos et subjugatos esse, alios
mansisse semper stipendiaries, charissinos autem,
eosdemque praepotentes satis se beatos putavisse,
si illos amicos et socios haberent, parique cum
iis jure suis, rebus integris viverent, vos quoque
universi propemodum non ignoratis. Verum hae
augusta, et admiraude, et hodie fama tantum,
velut si extra ultimam Thulen gesta essent,
celebrata, Laudiu viguerunt, quandiu æque omnibus, imperatoribus nimirum et privatis communis gloria cordi fuit, et publica commoda privatis antelata. Ex quo autem imperatores litigare
et contendere de summa rerum, et hostes oppugrare parcentes, cum consanguineis condigere
eceperunt, aliique communi salute neglecta, el
quam debcbant, obedientia legum ac principum abjecta, ad proprios quaestus omni ratione comparandos incubuerunt: mista sunt ima summis, et
summa infimis, gloriaeque nostra damnum longe
maximum fecimus, eoque infirmitatis recidimus,
ut jam non amplius quomodo alios subigamus,
sel ne ipsi ignaviter ac turpiter subigamur, prosilentium sit. Quod igitur liberis imperatoris insidias nequaquam fecerin, nec regnandi cupiditate paterno eos principatu spolians huc venerim,
cuivis ex ipsa re evidenter licet perspicere. Si
enim, ut sycophanta clamitant, hoc ab initio in
animum induxissein, post tam airos bellum, et
elades multifariam illatas, post ereptas mihi facul
Lites, propinquorum et amicorum tantas aerumnas,
nunc certe, quando omnia in manibus meis suut
quod constituissem exsequerer. Quocirca et majores multo Nutini gratias ago, quando non pacem illis amplectentibus, neque ad pacia deseendentibus (tametsi id ego rogarem celerrime), sed
bellantibus quantum vires paterentur, nihilque in
hoc genere non audentibus, sola Deo milii favente
pugnans, omnibus evasi superior. ae propter
conventa et juramenta, sed propter veterem animi
mei moderationem, et cum singulari illo mecumque quondam conjunctissimo imperatore anti·
ciliam aliis ejus parcere, et paternum eis imperium custodire existimer. 722 Si ergo quemnad.
modum a principio ipse cogitabam, ad communem
Romanorum fructum scilicet, omues actiones
meas
ρίων οἱ ἐξηγούμενοι, καὶ τῶν ἐκκλησιῶν οἱ προ
στάται· καὶ καταστὰς εἰς μέσους ἔλαξε τοιάδε
Ανδρες 'Ρωμαίοι, τὴν μὲν ἀρχαίαν τῆς Ῥωμαίων
ήγεμονίας εὐδαιμονίαν ὡς θαυμαστή τις ἦν, καὶ
τῶν περὶ αὐτὴν οἰκούντων Βαρβάρων, τῶν μὲν
εκράτει καὶ ὑποχειρίους εἶχεν, οἱ δὲ ὑπόφοροι διετέ
λουν, οι περιφανέστατοι δὲ καὶ δοκοῦντες μεγάλην
δύναμιν περιβεβλήσθαι ἀγαπητὸν ἡγοῦντο εἰ φίλους
καὶ συμμάχους ἔχοιεν, καὶ ἐξίσης φέροιντο αὐτοῖς
μηδὲν πλεονεκτούμενοι, οὐδ' ὑμεῖς ἀγνοεῖτε, εἰ καὶ
μὴ πάντες. Ἀλλὰ ταῦτα δὴ τὰ σεμνά, καὶ θαυμαστά,
και μόνον αδόμενα νυνί, ὥσπερ τινὰ τῶν ἔξω Θούλης
εἰργασμένων, μέχρι τότε περιήν, ἄχρι πᾶσιν ὁμοίως
καὶ βασιλεῦσι καὶ ἰδιώταις τῆς κοινῆς ἔμελεν
εὐδοξίας, καὶ τῶν ἰδίᾳ συμφερόντων τὰ κοινῇ προσω
τέθεσαν. Αφ' οὗ δὲ τοῖς τε βασιλεῦσιν ἔρις ἐνέπεσεν
ἐσχάτη καὶ φιλονεικία περὶ τῆς ἀρχῆς, καὶ τοῦ
μετὰ τῶν οἰκείων μάχεσθαι τοῖς πολεμίοις ἀποσχό
μενοι, ἀλλήλοις συνερράγησαν, καὶ οἱ ἄλλοι τῆς
κοινῆς ἀμελήσαντες σωτηρίας, καὶ τοῦ πειθαρχεῖν
τοῖς νόμοις καὶ τοῖς ἄρχουσιν, ᾗ προσῆκε τῶν ἰδίᾳ
τι διαφερόντων μάλιστα ἀντεποιήσαντο, πάντα άνω
καὶ κάτω γέγονε, καὶ τῆς τε εὐδοξίας ἀφερήμεθα τὰ
πλεῖστον, καὶ εἰς τοσοῦτον ἥκομεν ἀδυναμίας, ὥστε
μηκέθ' ἡμῖν ἐπὶ τῷ καταδουλοῦν ἑτέρους τὸν λόγον
εἶναι, ἀλλ' ὅπως μὴ αὐτοὶ αἰσχρῶς καὶ ἀγεννῶς
βουλεύσομεν. Ως μὲν οὖν καὶ αὐτὸς οὐκ ἐπεβούλευσα
βασιλέως τοῖς παισίν, οὐδὲ βασιλείας ἐρῶν, ἡ τῆς
πατρώας ἡγεμονίας αὐτοὺς ἀποστερῶν εἰς τοῦτο
ἦλθον, πᾶσιν ἔξεστιν ἀπόδειξιν λαμβάνειν ἐναργῇ
ἐκ τῶν πραγμάτων. Εἰ γὰρ, ὥσπερ οἱ συκοφάνται
κατηγόρουν, τοῦτο προσθέμην ἐξαρχῆς, οὐκ ἂν
μετὰ τὸν τοσοῦτον πόλεμον καὶ τὴν παντοίαν τῶν
δεινῶν ἐπιφοράν, καὶ τῶν χρημάτων τὴν ἀποβολήν,
καὶ τῶν οἰκείων καὶ τῶν φίλων τὴν τοσαύτην κακο
πραγίαν, νῦν ἀπεσχόμην τῆς προθέσεως, πάντα
ἔχων ἐν χεροῖν· δι' & καὶ μάλιστα πολλαπλασίους
χάριτας ὁμολογῶ τῷ Κρείττονι, ὅτι μὴ ἐκείνων τὴν
εἰρήνην ἐλομένων με δὲ πρὸς συμβάσεις χωρησάντων,
καίτοι γε πολλάκις ἐμοῦ πολλὰ περὶ εἰρήνης δεηθέ
τοῦ, ἀλλὰ πεπολεμηκότων ἄχρι καὶ τοῦ δυνατοῦ,
καὶ οὐδενὸς ἡμεληκότων τῶν ἡκόντων εἰς αὐτοὺς,
τῇ ἄνωθεν μόνη συμμαχούμενος τοπῇ, πάντων
περιεγενόμην, ἵνα μὴ δοκῶ διὰ τοὺς ὅρκους καὶ
τὰς συμβάσεις, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀρχαίαν ἐπιείκειαν,
καὶ τὴν πρὸς βασιλέα τὸν θαυμαστὸν ἐκεῖνον καὶ
φίλτατον ἐμοὶ φιλίαν, τῶν παίδων τῶν ἐκείνου φεί
ζεσθαι, καὶ τὴν πατρώαν ἀρχὴν συνδιασώζειν. Ει
μὲν οὖν, ὥσπερ ἐξαρχῆς αὐτὸς διενοούμην πάντα
πράττειν ὑπὲρ τῆς κοινῆς Ῥωμαίων ὠφελείας, καὶ
χρήματα ἀναλίσκειν τοσαῦτα ὄντα ὅσα ἔστι, καὶ
πάντα πόνον καὶ κίνδυνον ὑφίστασθαι, καὶ οἱ ἄλλοι
Jacobi Pontani notæ.
dirigere, impendereque pecunias meis
tautas, quantas vos scitis, et nullum laborem aut
discrimen subterfugere, si haec, inquam, alii
cogitassent, et me impigre secuti fuissent, aut
quod minus est, saltem me non proluibuissent,
non hoc tempore de nostra libertate retinenda,
Etiam Virgilius i Georg. ultimam vocat, quod
nimicum distaret longissime, esselque postrema,
sive ultima inter insulas Romanis exploratas et
cognitas. Strabo, lib. iv: Magis eliam obscura est
Thules historia, ob tam longinquum situm. Qmnium
c
enim quarum feruntur nomina, maxima versus se
tentrionem esse hanc dissilam aiunt, Poetæ in maxima distantia, et loco longinquissimo significando,
Thulen nominant.
col. 45–46page 19 of 20
PG 154:45συνείποντα προθύμως, ἤ τό γε μετριώτερον μὴ ἐκώ λυον αὐτοὶ, οὐκ ἂν νῦν περὶ τοῦ ᾗ χρή σώζεσθαι, ἀλλ', εἰ μὴ ἐπίφθονον εἰπεῖν, περὶ τοῦ ὁποίους χρὴ καταδουλούν ἐβουλευόμεθα. Ἐπεὶ δὲ οὕτω ταῦτα πονηροῦ τινος δαίμονος ἡμῖν βασκήναντος συνεσκευάσθη, καὶ πρὸς μὲν ἐμὲ τὸν ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας πολλήν πρόνοιαν ποιούμενον πόλεμον Κριντο προς θύμως, καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας συνέπεισαν, καὶ τά τε ἡμέτερα ἅπαντα ἀναλώκασι καὶ τὰ κοινά, οὐδὲν ἧττον κατ' ἐμοῦ ἢ καὶ καθ᾽ ὑμῶν ἁπάντων, εἰ δεῖ τάληθὲς εἰπεῖν, καὶ τὴν χώραν ἅπασαν διέ φθειραν, ἀφ᾽ ἧς αἱ συντάξεις συνελέγοντο, καὶ τοὺς μὲν πολεμίους φοβεροὺς ἐποίησαν ἡμῖν, πόλεις της μὲν ἐκοντὶ προέμενοι ἐκείνοις, ἵν' ἔχωσι συμμάχους κατὰ Ῥωμαίων, τῶν δ᾽ ἀμελήσαντες, ὥστ' ἐκείνους δύνασθαι καταδουλοῦν, ἡμᾶς δὲ ἀσθενεστάτους όλε- 5 γότητι τῆς στρατιᾶς καὶ χρημάτων ἀπορίᾳ, περιέστηκε δὲ νῦν ἡμῖν ἐν ἀπόρῳ πάντα, σκεπτέον ἔκα στον, καὶ γνώμην τινὰ εἰσενεκτέον δι' ἧς ἔσται τὰ πράγματα ἡμῖν βελτίω, καὶ τῆς τε παρούσης δυσ πραγίας, καὶ τῆς ἔτι ἀπαλλαξόμεθα προσηκωμένης. Τριβαλεί τε γὰρ ὁμοίως καὶ Μυσοί, καὶ Πέρσαι, καὶ εἰ δή τινες ἄλλοι γειτονοῦσιν ἡμῖν δυναστείαν ἔχοντες, οὐ τοῖς ἡρπασμένοις κατὰ τὸν τοῦ πολέμου χρόνου ἀρκοῦνται, ἀλλ' ἐγάπαξ καταφρονήσαντες, οὐδαμή στῆσαι τὴν πλεονεξίαν βούλονται. Ἐγὼ δὲ ἡδέως ἂν εἶδον ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἐν ᾗ δίκας ἐκ τούτων πάντων ἂν ἐξῇ λαβεῖν τῶν εἰς ἡμᾶς ἡσελγημένων. Οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ πολέμου χρόνον ἐκοντὶ τὴν τῶν Βαρδάρων προύμην κατὰ τῶν Ρωμαίων συμμαχίαν, ἀλλ' ὑπὸ τῶν πολεμούντων πρὸς ἀνάγκην ἐναγόμενος βαδίως γὰρ ἐκεῖνοι πόλεις και χώρας καταπροϊέμενοι, Μύσους, καὶ Τριβαλούς, καὶ εἰ δή τινας ἄλλους ἔπειθον ἐμοὶ ἀπάσῃ δυνάμει πολεμεῖν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι ᾔδεσαν αὐτοὶ ἐφ' ἑαυτῶν, ὡς ἐμοῦ μὲν καταστάντος ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, οὐ μόνον οὐδὲν προσκτήσονται τῶν ἡμετέρων, ἀλλὰ καὶ τὰ ἡρπασμένα ἀναγκασθήσονται ἀποδιδόναι· ἐκείνων δὲ ἀρχόντων οἷα ἀνδραπόδοις χρήσονται· δι' ο προσ θύμως συνεμάχουν. Αλλως τε οὐδὲ πρὸς Πέρσας ἔμειναν ἀνεπιχείρητοι, ἀλλ' αὐτοί τε πρῶτοι ἐπήγοντο συμμάχους κατ' ἐμοῦ, καὶ ὕστερον οὐχ άπαξ, καλ δὲς, ἀλλὰ καὶ πολλάκις ἐπεχείρησεν ἐμοὶ ἐκπολεμῶσαι, χρήματα πολλὰ τὰ μὲν διδόντες, τὰ δὲ Επαγγελλόμενοι. Πρὸς οὖν τοσαύτην δύναμιν τῶν πανταχόθεν περιεστηκότων πολεμίων δυνάμεως οἰκείας ἀπορῶν, ἄλλως τε καὶ δεδοικώς μὴ παρα φθέντας ἐκεῖνοι προσλάβωσι συμμάχους, ἀναγκαίως τὴν ἐκείνων περισπούδαστον ἐνόμιζον και συμμαχίαν καὶ φιλίαν. Νυνὶ δὲ τῶν πραγμάτων καλῶς ὑπὸ τοῦ Κρείττονας κριθέντων, καὶ πάσης στάσεως καὶ διχονοίας ἀπεληλαμένης, προθύμως σὺν ὑμῖν τῶν τότε τετολμημένων δίκας ἀπαιτήσω. Ὡς οὖν οὐδενὸς ἀφεξομένου τῶν ὅσα λυσιτελεῖν ἡμῖν δοκεῖ καὶ πρὸς εὐδοξίαν καὶ ἀνάκλησιν τῆς προτέρας εξετηρίας, πάντα λέγετε προθύμως, ὅσα οἴεσθε λυσιτελεῖν, ὡς καὶ ἐμοῦ ἅ τε δοκῶ βελτίω συμβουλεύσοντος, καὶ τοῖς καλῶς εἰρησομένοις τῶν ἄλλων μᾶλλον ευχερέ Ἕτερον, πεισθησομένου. Εὐ γὰρ ἴστε σαφῶς ὡς ἣν ε η
45
HISTORIARUM LIBER IV.
46
συνείποντα προθύμως, ἤ τό γε μετριώτερον μὴ ἐκώ- sed (ahsit verbo invidia) ae aliena potius eripienda
λυον αὐτοὶ, οὐκ ἂν νῦν περὶ τοῦ ᾗ χρή σώζεσθαι, consultarenuus. Ceteram quia hæc adversum nos
ἀλλ', εἰ μὴ ἐπίφθονον εἰπεῖν, περὶ τοῦ ὁποίους χρὴ malignus quispiam damon ex invidia callida
καταδουλούν ἐβουλευόμεθα. Ἐπεὶ δὲ οὕτω ταῦτα machinatus est, et illi contra me communis
πονηροῦ τινος δαίμονος ἡμῖν βασκήναντος συνεσκευά- liliertatis diligentissimum arma cupide suscepeσθη, καὶ πρὸς μὲν ἐμὲ τὸν ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας runt, eodemque alios omnes perpulerunt, noπολλήν πρόνοιαν ποιούμενον πόλεμον Κριντο προς strasque fortunas et communem pecuniam omnem
θύμως, καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας συνέπεισαν, καὶ prodegerunt, in co (si verum licet dicere non
τά τε ἡμέτερα ἅπαντα ἀναλώκασι καὶ τὰ κοινά, magis me quam vos universos 'seserunt, totamique
οὐδὲν ἧττον κατ' ἐμοῦ ἢ καὶ καθ᾽ ὑμῶν ἁπάντων, regionem, unde pensiones colligebantur, expilaεἰ δεῖ τάληθὲς εἰπεῖν, καὶ τὴν χώραν ἅπασαν διέ runt, et hostes nobis formidabiles, urbium alias
φθειραν, ἀφ᾽ ἧς αἱ συντάξεις συνελέγοντο, καὶ τοὺς sponte ipsis dimittentes (ut ces contra Romanos
μὲν πολεμίους φοβεροὺς ἐποίησαν ἡμῖν, πόλεις της haberent socios) alias non curantes (ut illi eas
μὲν ἐκοντὶ προέμενοι ἐκείνοις, ἵν' ἔχωσι συμμάχους possent subigere, nos autem paucitate militum
κατὰ Ῥωμαίων, τῶν δ᾽ ἀμελήσαντες, ὥστ' ἐκείνους et inopia pecuniaris infirmissimos reddiderunt:
δύνασθαι καταδουλοῦν, ἡμᾶς δὲ ἀσθενεστάτους όλε- 5 conjectique sumus in angustias per omnia. Cum
γότητι τῆς στρατιᾶς καὶ χρημάτων ἀπορίᾳ, περιέστηκε δὲ νῦν ἡμῖν ἐν ἀπόρῳ πάντα, σκεπτέον ἔκαστον, καὶ γνώμην τινὰ εἰσενεκτέον δι' ἧς ἔσται τὰ
πράγματα ἡμῖν βελτίω, καὶ τῆς τε παρούσης δυσ
πραγίας, καὶ τῆς ἔτι ἀπαλλαξόμεθα προσηκωμένης.
Τριβαλεί τε γὰρ ὁμοίως καὶ Μυσοί, καὶ Πέρσαι, καὶ
εἰ δή τινες ἄλλοι γειτονοῦσιν ἡμῖν δυναστείαν ἔχοντες,
οὐ τοῖς ἡρπασμένοις κατὰ τὸν τοῦ πολέμου χρόνου
ἀρκοῦνται, ἀλλ' ἐγάπαξ καταφρονήσαντες, οὐδαμή
στῆσαι τὴν πλεονεξίαν βούλονται. Ἐγὼ δὲ ἡδέως ἂν
εἶδον ἐκείνην τὴν ἡμέραν ἐν ᾗ δίκας ἐκ τούτων πάντων
ἂν ἐξῇ λαβεῖν τῶν εἰς ἡμᾶς ἡσελγημένων. Οὐδὲ γὰρ,
οὐδὲ κατὰ τὴν τοῦ πολέμου χρόνον ἐκοντὶ τὴν τῶν
Βαρδάρων προύμην κατὰ τῶν Ρωμαίων συμμαχίαν,
ἀλλ' ὑπὸ τῶν πολεμούντων πρὸς ἀνάγκην ἐναγόμενος·
βαδίως γὰρ ἐκεῖνοι πόλεις και χώρας καταπροϊέμενοι,
Μύσους, καὶ Τριβαλούς, καὶ εἰ δή τινας ἄλλους
ἔπειθον ἐμοὶ ἀπάσῃ δυνάμει πολεμεῖν· οὐ μὴν
ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνοι ᾔδεσαν αὐτοὶ ἐφ' ἑαυτῶν, ὡς ἐμοῦ
μὲν καταστάντος ἐπὶ τῆς ἀρχῆς, οὐ μόνον οὐδὲν
προσκτήσονται τῶν ἡμετέρων, ἀλλὰ καὶ τὰ ἡρπα·
σμένα ἀναγκασθήσονται ἀποδιδόναι· ἐκείνων δὲ
ἀρχόντων οἷα ἀνδραπόδοις χρήσονται· δι' ο προσ
θύμως συνεμάχουν. Αλλως τε οὐδὲ πρὸς Πέρσας
ἔμειναν ἀνεπιχείρητοι, ἀλλ' αὐτοί τε πρῶτοι ἐπήγοντο
συμμάχους κατ' ἐμοῦ, καὶ ὕστερον οὐχ άπαξ, καλ
δὲς, ἀλλὰ καὶ πολλάκις ἐπεχείρησεν ἐμοὶ ἐκπολεμῶσαι, χρήματα πολλὰ τὰ μὲν διδόντες, τὰ δὲ
Επαγγελλόμενοι. Πρὸς οὖν τοσαύτην δύναμιν τῶν
πανταχόθεν περιεστηκότων πολεμίων δυνάμεως
οἰκείας ἀπορῶν, ἄλλως τε καὶ δεδοικώς μὴ παραφθέντας ἐκεῖνοι προσλάβωσι συμμάχους, ἀναγκαίως
τὴν ἐκείνων περισπούδαστον ἐνόμιζον και συμμαχίαν
καὶ φιλίαν. Νυνὶ δὲ τῶν πραγμάτων καλῶς ὑπὸ τοῦ
Κρείττονας κριθέντων, καὶ πάσης στάσεως καὶ
διχονοίας ἀπεληλαμένης, προθύμως σὺν ὑμῖν τῶν
τότε τετολμημένων δίκας ἀπαιτήσω. Ὡς οὖν οὐδενὸς
ἀφεξομένου τῶν ὅσα λυσιτελεῖν ἡμῖν δοκεῖ καὶ πρὸς
εὐδοξίαν καὶ ἀνάκλησιν τῆς προτέρας εξετηρίας,
πάντα λέγετε προθύμως, ὅσα οἴεσθε λυσιτελεῖν, ὡς
καὶ ἐμοῦ ἅ τε δοκῶ βελτίω συμβουλεύσοντος, καὶ
τοῖς καλῶς εἰρησομένοις τῶν ἄλλων μᾶλλον ευχερέἝτερον, πεισθησομένου. Εὐ γὰρ ἴστε σαφῶς ὡς ἣν
ε
η
haec, inquam, ita sint, perpendendum cuique, et
alerenda in medium sententia, qua status rerum
emendetur, et cum presenti, tum adhuc immi
nenti miseria liberemur. Nam Trihali, Masi,
Persae, et si qui alii viciuas nobis provincias
incolunt, quæ per belli tempus rapuerunt, iis contenti non sunt; sed simul et semel nobis contem
piis, avaritia sum imperare nulla ratione volunt.
Ego vero libenter viderem diem illum, quo omnia
in nos insolenter ac proterve admissa punirentur.
Nec enim vel ipsis armis durantibus sponte mea,
sed ab hostibus adactus, Barbarorum contra
Romanos auxilia ascivi. Illi enim, oppida et regiones nulla religione projicientes, Maesus, Triballos,
et si quos alios ad me totis viribus oppugnandum
incitarunt: qui per se sciebant, si adeptus esse
imperium, non solum de catero rerum nostrarum
nihil acquisitaros, sed et rapta compulsos ame
reddituros: illis autem regnantibus, se velut m
cipiis usures, quare arma armis alacriter junxerunt.
Ad' hæc neque Persas non etiam agressi sunt, quus
ipsi et prius auxiliares contra nie induxerunt, et p
non semel, iterumve, 723 sed saepius hortes mil
facere, partim data, partim promissa ingenti pa
cunia studuerunt. Ad tantam igitur potentia
bostium undique eingentiam ipse imbecillis
præterea timens ne à me contemptos ili socios
assumerent, necessitate sic postulante, Barbie.
ram societatem et amicitiam stuhiosissime expesmdam judicavi. Αt nunc pulchre a few optimo
maximo diremipta controversia, omnique seditione
ac discordia sublata, vobiscum prompte illorum
facinorum poenas reposcam. Ut igitur me nihil
omissure, quod ad gloriam et pristine felicitaris
restitutionem expedire nobis videatur, omnία
alacriter editote, que conducere censetis. Nain
et ego, quæ magis probo, ea suadebo, et ab aliis
recte dictis facilius assentiar, Omnino en'm sic
vobis persuadete, si nunc que tempus fagitat
et statuerimus, et egerimus, et alicunde vires
comparaveritus, cum amicis chariores, tum hostibus terribiliares fore. Sin ob imbecillitatem nostram
desperation: cedentes, otiam et quietem couplexi
At Beo
Chapter VICaput VI
col. 47–48page 20 of 20
PG 154:47τωμεν, καὶ δύναμιν ποριζώμεθα παθεν, τοῖς τε οὖσι φίλοις ποθεινότεροι εσόμεθα, καὶ τοῖς πολεμούσι φοβερώτεροι· ἂν δὲ πρὸς τὴν ἀδυναμίαν ἀπειπόντες, καθεζώμεθα πράττοντες μηδὲν, τὴν ἀπραγμοσύνην καὶ τὴν ἡσυχίαν ἀσπαζόμενοι, οὐδὲν ἕτερον ἡμῖν ἢ δουλεύειν ἑτέροι; περιέσται ἐν βραχεῖ. "Η γὰρ ἄρχειν δεῖ πάντα πραγματευομένου;, καὶ μηδὲν τῆς μὲν νῦν ἡμεῖς τὰ δέοντα καὶ βουλευώμεθα καὶ πράτ προτέρας δόξης καὶ τῆς εὐτολμίας ὑφιέντας, ἢ δουλεύειν ἀσφαλῶς τοῖς κρείττοσιν. Ὡς οὖν οὐχ ὑπὲρ εὐδοξίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς εἰς τὸ μέλλον ἀσφαλείας καὶ ὑμῶν αὐτῶν ἐλευθερίας, καὶ βουλεύεσθε καὶ πράττετε ἅττα ἂν ὑμῖν δοκῇ λυσιτελείν. Ο Τοιαῦτα μὲν ὁ βασιλεὺς κοινῇ πρὸς ἅπαντας διειλέχθη, φανερῶς οὐδὲν εἰπὼν περὶ τοῦ δεῖν εἰσφέρειν χρήματα· ἐβούλετο γάρ, ώσπερ είρηται, μὴ δοκεῖν εἰσπράττειν βίᾳ, ἀλλ᾿ αὐτοὺς πρὸς τὸ ποινή λυσιτελοῦν οἰκοθεν τὴν συντέλειαν ἐλέσθαι. Τῶν πολιτῶν δὲ οἱ μάλιστα ἐν λόγῳ καὶ τῶν ἄλλων προύχοντες, τὴν μὲν κατὰ τὸν πόλεμον καὶ τῶν Ιδιωτικῶν καὶ τῶν κοινῶν φθοράν γεγενημένην ἔφασαν οὐκ ἀγνοεῖν, καὶ τὴν νῦν κατέχουσαν ἐπί στασθαι τῶν χρημάτων ἀπορίαν. Δεῖν δὲ οἴεσθαι καὶ αὐτοὶ ἐκεῖνα πράττειν, ὑφ᾽ ὧν ἐξέσται πρὸς τὴν ἀρχαίαν πάλιν τους Ρωμαίους εὐδαιμονίαν ἐπανήκειν. Τοῦτο δὲ ἑτέρως οὐδαμῶς ἐξέσται, ἡ ἕκαστον εἰς & προσήκει χρήσιμον τῷ κοι ᾧ παρεσχημένον ἑαυτὸν, ὥστε βασιλέα μὲν ὀρθῶς βουλεύεσθαι, καὶ τοῖς πολεμίοις τὴν δύναμιν ἀντεπεξάγειν, καὶ πάντα τρόπον ἐκείνων κωλύειν τὴν αύξην ἐπιχειρεῖν, 1 καὶ καταστρέφειν εἰ δύναιτο ἐκείνους, καὶ τὰς ἡρπασμένας πόλεις ἀνασώζειν· τοὺς στρατιώτας δὲ προθύμους ἑαυτοὺς παρέχεσθαι ἐν τῷ στρατεύεσθαι, καὶ μηδὲν ὑφιέναι της προτέρας δόξης καὶ τῆς εὐτολμία;, ἀλλ' ἀλλήλους αἰδεῖσθαι κατὰ τὰς μάχας, καὶ ἄνδρας εἶναι ἀγαθούς, ὡς τῆς ἀνδραγαθίας αὐτοῦ; τε πρώτους ἀπολαύσοντας, καὶ τοῖς ἄλλοις μεταδώσοντας, ὧν προπολεμοῦσι· τοὺς ἐμπορευομένους δὲ, καὶ τοὺς ἄλλην τέχνην μετιόντας, τρέφειν τοὺς στρατιώτας, χρήματα εἰσφέροντας· ἐπεὶ μὴ έξεστιν ἀπὸ τῶν δημοσίων τρέφεσθαι ἀπολωλότων. Γεωργός τε γὰρ ὁμοίως καὶ ὁ ἔμπορος, καὶ ὁ χει Κρίν' άνδρας κατά φύλα, κατὰ φρήτρας, Αγάμεμνον, Ως φρήτρη φρήτρῃσιν ἀρήγῃ, φύλα δὲ φύλοις. Εἰ δὲ μὲν ὡς ἔρξης και των πείθωνται Αχαιοί, Γνώση Επειθ᾽ ὅς θ᾽ ἡγεμόνων κακός, ός τε νυ λαῶν, Ἠδ' δς κ' ἐσθλὸς ἔῃσι, κατὰ σφέας γὰρ μαχέσονται, quατέρας
47
JOANNIS CANTACUZENI
$8
τωμεν, καὶ δύναμιν ποριζώμεθα παθεν, τοῖς τε οὖσι
φίλοις ποθεινότεροι εσόμεθα, καὶ τοῖς πολεμούσι
φοβερώτεροι· ἂν δὲ πρὸς τὴν ἀδυναμίαν ἀπειπόντες,
καθεζώμεθα πράττοντες μηδὲν, τὴν ἀπραγμοσύνην
καὶ τὴν ἡσυχίαν ἀσπαζόμενοι, οὐδὲν ἕτερον ἡμῖν
ἢ δουλεύειν ἑτέροι; περιέσται ἐν βραχεῖ. "Η γὰρ
ἄρχειν δεῖ πάντα πραγματευομένου;, καὶ μηδὲν τῆς
sedebimus, nihil nobis prater servitutem brevi μὲν νῦν ἡμεῖς τὰ δέοντα καὶ βουλευώμεθα καὶ πράτ
intervallo exspectandum erit. Aut enim tentatis
omnibus imperandum nibilque de priori decore
ac fortitudine remitten:lum, aut potentioribus
sine dubio servicn:lum est. Cum itaque non solum
præterita gloria, sed et futura securitas et libertas vestra agatur, consulite et quæ vobis ad
hunc finem prodesse posse videbuntur, facilote.
προτέρας δόξης καὶ τῆς εὐτολμίας ὑφιέντας, ἢ δουλεύειν ἀσφαλῶς τοῖς κρείττοσιν. Ὡς οὖν οὐχ ὑπὲρ
εὐδοξίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς εἰς τὸ μέλλον ἀσφαλείας καὶ ὑμῶν αὐτῶν ἐλευθερίας, καὶ βουλεύεσθε καὶ
πράττετε ἅττα ἂν ὑμῖν δοκῇ λυσιτελείν.
CAPUT VI.
Responsio civium præcipuorum, qua se paratos ostendunt ad officium faciendum. Docent item quod imperacoris, quod militis, quod mercatoris, et opificis munus sit, nempe ad militem alendum conferre pecunium.
Cur ab ipsis pecuniam petal. Malevolentia adversariorum in imperatorem, et criminatio. Cur ces non
puniverit et totius negotii curam deposuerit. Novæ insidiæ per Joannis imperatoris fugam Galatam, ubi
bellum repararetur. Nozii cuncti liberantur, et suis functionibus redduntur.
Hæc imperator in commune ad omnes, aperte
autem de pecunia collatitia nihil; nolebat enim, ut
dicebamus, vi exigere, sed ipsos per se publica
utilitatis gratia conferre. Tum principes civitatis,
quanta et privatis et publicis rebus data sit bello
isto pernicies, non se nescire, nec ignorare, quanLa in prasens pecunia penuria laboretur. 724
Existimandum vero, ipsos quoque ad illa incuin
berc, per quæ iterum fortunate vivere liceat. Id
neutiquam fore nisi pro se quisque ad quæ par est
reipublicæ operam suam præbeat; ut imperator
quidem recte consultet, et hostibus cum exercitu
occurrat, illorumque incrementa omnimolis inpealire nitatur; aut illos etiam, si possit, evertal,
adlenplasque urbes recipiat; milites ad militandum faciles sint, nihilque de antiqua gloria et vir.
tute deperdant, sed inter se in pugna vereantur ac viros præstent strenuos, utpote sibi
primum, deinde pro quibus propugnam, fortitudine sua profuturi: mercatores et qui alias artes
quæstuosas persequuntur, milites alant, pecuniain
conferentes, quando de ærario jam exinanilo ali
nequeunt. Agricolam enim, mercatorein et opificem,
si tutus sit, sibi æque et militi propugnanti posse
consulere. Siu cum alere fugiat, sequi ut seipsum
perdat cum milite, hunc quidem fame, se ipsun
liberosque fame, obsidione, et hostium gladiis:
aut certe si necessitatis vi se subjecerit, majora
et acerbiora domitoribus tributa pendat, quam
Ο
Τοιαῦτα μὲν ὁ βασιλεὺς κοινῇ πρὸς ἅπαντας
διειλέχθη, φανερῶς οὐδὲν εἰπὼν περὶ τοῦ δεῖν εἰσφέρειν χρήματα· ἐβούλετο γάρ, ώσπερ είρηται, μὴ
δοκεῖν εἰσπράττειν βίᾳ, ἀλλ᾿ αὐτοὺς πρὸς τὸ ποινή
λυσιτελοῦν οἰκοθεν τὴν συντέλειαν ἐλέσθαι. Τῶν
πολιτῶν δὲ οἱ μάλιστα ἐν λόγῳ καὶ τῶν ἄλλων
προύχοντες, τὴν μὲν κατὰ τὸν πόλεμον καὶ τῶν
Ιδιωτικῶν καὶ τῶν κοινῶν φθοράν γεγενημένην
ἔφασαν οὐκ ἀγνοεῖν, καὶ τὴν νῦν κατέχουσαν ἐπί
στασθαι τῶν χρημάτων ἀπορίαν. Δεῖν δὲ οἴεσθαι καὶ
αὐτοὶ ἐκεῖνα πράττειν, ὑφ᾽ ὧν ἐξέσται πρὸς τὴν
ἀρχαίαν πάλιν τους Ρωμαίους εὐδαιμονίαν επανή
κειν. Τοῦτο δὲ ἑτέρως οὐδαμῶς ἐξέσται, ἡ ἕκαστον
εἰς & προσήκει χρήσιμον τῷ κοι ᾧ παρεσχημένον
ἑαυτὸν, ὥστε βασιλέα μὲν ὀρθῶς βουλεύεσθαι, καὶ
τοῖς πολεμίοις τὴν δύναμιν ἀντεπεξάγειν, καὶ πάντα
τρόπον ἐκείνων κωλύειν τὴν αύξην ἐπιχειρεῖν, 1
καὶ καταστρέφειν εἰ δύναιτο ἐκείνους, καὶ τὰς
ἡρπασμένας πόλεις ἀνασώζειν· τοὺς στρατιώτας δὲ
προθύμους ἑαυτοὺς παρέχεσθαι ἐν τῷ στρατεύεσθαι,
καὶ μηδὲν ὑφιέναι της προτέρας δόξης καὶ τῆς
εὐτολμία;, ἀλλ' ἀλλήλους αἰδεῖσθαι κατὰ τὰς μάχας,
καὶ ἄνδρας εἶναι ἀγαθούς, ὡς τῆς ἀνδραγαθίας
αὐτοῦ; τε πρώτους ἀπολαύσοντας, καὶ τοῖς ἄλλοις
μεταδώσοντας, ὧν προπολεμοῦσι· τοὺς ἐμπορευομένους δὲ, καὶ τοὺς ἄλλην τέχνην μετιόντας, τρέφειν
τοὺς στρατιώτας, χρήματα εἰσφέροντας· ἐπεὶ μὴ
έξεστιν ἀπὸ τῶν δημοσίων τρέφεσθαι ἀπολωλότων.
Γεωργός τε γὰρ ὁμοίως καὶ ὁ ἔμπορος, καὶ ὁ χει
Jacobi Pontaui nola.
Hoc ut facilius et melius fiat, prudentis imperatoris erit, ordines ita disponere, ut fratres
cum fratribus, amici cum amicis una sint. Cum
enim qui in discrimine versatur, proximus illi est,
a quo diligitur, tunc necessario evenit, amicum pro
amici salute audacius depugnare. Pudet quippe
gratiam bene merenti non referre: et socius socium deserendo, si prior in fuga esse videatur,
erubescit. Præceptum istuc militare Onosander ab
Homero didicit, apud quem Nestor Agamemnoni
huc cat consilii in acie disponenda, Niad. 11.
Κρίν' άνδρας κατά φύλα, κατὰ φρήτρας, Αγάμεμνον,
Ως φρήτρη φρήτρῃσιν ἀρήγῃ, φύλα δὲ φύλοις.
Εἰ δὲ μὲν ὡς ἔρξης και των πείθωνται Αχαιοί,
Γνώση Επειθ᾽ ὅς θ᾽ ἡγεμόνων κακός, ός τε νυ λαῶν,
Ἠδ' δς κ' ἐσθλὸς ἔῃσι, κατὰ σφέας γὰρ μαχέσονται,
secerne per agmina tula
Has omnes acies, atque ordine rite localo
Quæque suo, gens una suo, tribus una suo stet
Ordine, civis erit civi, gentilis adha'rens
Gentili, feret auxilium sibi sanguine junclo
Sanguine conjunctus, defendet amicus amicum.
Quod si tu audieris hæc me non vana moneniem,
Te vero audieriut Achivi justa jubentem,
Cognosces quis dux melior, quis miles in armis,
Qualis quæque colors, nam per se singula quατέρας
Agmina pugnabunt.
Continue reading PG 154: Historiarum Liber Quartus →≣ entire volume