PRO CHRISTIANA RELIGIONE CONTRA SECTAM MAHOMETICAM APOLOGIE IV. ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΠΟΝΗΜΑ ΕΞΕΤΕΘΗ ΠΑΡΑ ΤΟΥ ΕΥΣΕΒΕΣΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΦΙΛΟΧΡΙΣΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΟΣ ΗΜΩΝ ΚΥΡΙΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΚΑΝΤΑΚΟΥΖΗΝΟΥ, ΤΟΥ ΔΙΑ ΤΟΥ ΚΑΙ ΜΟΝΑΧΙΚΟΥ ΣΧΗΜΑΤΟΣ ΜΕΤΟΝΟΜΑΣΘΕΝΤΟΣ ΙΩΑΣΑΦ ΜΟΝΑΧΟΥ, PRESENS OPUS COMPOSUIT PMSSIMUS ET CHRISTI AMICUS IMPERATOR NOSTER DOMINUS JOANNES CANTACUZENUS, QUI POST SUSCEPTUM MONACHALEN HABITUM 10ASAPH APPELLATUS EST. Argumentum libri, Achamenides quidam, virilem atatem jam ingres sus, homo non ignobilis et fortuna splendida, docendi munus administrabat. Nam et ipse cum patria legis et omniunt quae ad hanc pertinent studiosus ˙ esset, Malomietem et legem illius magna omnino astimationis esse omnes persuadere videbatur. Hic, vere pietatis jubare excepto, cum patriam superstitionem condemnavisset, Deum verum agnoscit. Ob hoc veτο omnibus bonis suis spoliatus, ad piissimum Romanorum imperatorem, qui tunc Joannes Cantacuzenus erat, confugit: quo etiam amice usus est. Cum vero Deus imperatorem ad vitam philosophia Christiana studiosiorem vocaret, ipse etiam inter ejus comites assumptus, una cum eo vita monastica inauguratus, mutato nomine Meletius dicitur. Familiari imperatoris colloquio tum non parum adjutus est, cum hic nimirum illius informaret animum et in religione Christiana institueret. Caterum hac humani generis hostem equo animo ferre non erat facile. Persam itaque quemdam armat contra Meletium, cui persuadet ut litteris dolosis et versutis illum aggrediatur, et impellat ut veritatem mendacio permutans, ad pristinam religionem redeat. Meletius autem, quamvis cupidissimus esset hujusmodi semetipsum Ἡ τοῦ βιβλίου υπόθεσις. 'Αχαιμενίδης τις εἰς ἄνδρας ἐλαύνων ἤδη, τὴν τύχην οὐκ ἀγεννῆς, τὴν περιουσίαν λαμπρός, επιτήδευμα διδασκαλικόν μετιών, ζηλωτὴς γὰρ καὶ αὐτὸς ἐτύγχανεν ὢν τοῦ πατρίου νόμου· καὶ πάντας τό γε εἰς αὐτὸν ἧκον πείθειν ἐνόμιζε μέσ γαν τινὰ τὸν Μωάμεθ εἶναι καὶ τὸν νόμον τὴν αὐτοῦ· οὗτος δέχεται τὴν ἀκτῖνα τῆς εὐσεβείας, καὶ τῆς πατρώας θρησκείας κατεγνωκώς, ἐπιγε νώσκει τὸν ἀληθῆ Θεόν. Καὶ πάντων τῶν προσ ὄντων αὐτῷ γυμνωθείς, τρέχει παρὰ τὸν εὐσεβῆ βασιλέα Ρωμαίων. Ἰωάννης ὁ Καντακουζηνός οὗτος ἦν. Καὶ τούτου τυχών εὐμενους, ἐπεὶ πρὸς τον φιλόσοφον βίον ὁ Θεὸς τὸν βασιλέα ἐκάλει, γίνεται καὶ αὐτὸς εἰς τῶν ἀκολουθησάντων ἐπὶ τὴν ὁδὸν ταύτην ἐρχομένῳ τῷ βασιλεῖ, καὶ εἰς μοναχοὺς καὶ αὐτὸς τελέσας, καὶ Μελέτιος μετανομασθεὶς, τῆς τοῦ βασιλέως γλώττης οὐ μετρίως απήλαυσεν, διαπλάττοντος αὐτῷ τὴν ψυχὴν, καὶ τὴν κατὰ Χριστὸν εὐσέβειαν ἐκπαιδεύοντος. Ἀλλὰ ταῦτα τὸν πολέμιον τοῦ γένους ἡμῶν ἐτ μαλῶς οὐκ ἦν ἐνεγκεῖν. Ταύτη τοι καὶ Πέρσην τινὰ κατὰ τοῦ Μελετίου ὁπλίζει, καὶ πείθει τοῦ τον γράμμασι, πολὺ τὸ ἀπατηλὸν καὶ κακοῦργον έχουσι, Μελέτιον ὑπελθεῖν, ὥστε ἀλλάξασθαι Ex libro cai titulus: Confutationes legis Machumetica, quam vocant Alcoranum, singulari industria ac pietate a doctissimis atque optimis viris partim Latine, partim Grace ad impice sectar illius errorumque ejus impugnationem et nostra fidei confirmationem olim scripla, ac magno studio hinc inde conquisita inque lucem edita. In line_legi- [ur: Ετυπώθη ἐν Βασιλεία παρὰ μὲν τῷ Νικολάῳ Βρυλιγγέρῳ, ἐπιμελείᾳ δὲ καὶ ἀναλώμασι Ιωάννου τοῦ Οπωρινού, διαστῷ πεντακοσιοστῷ τεσσαρακοστῷ τρίτῳ ἀπὸ τῆς Θεογονίας ἐνιαυτή, Μουνυχιώνος δευτέρα Ισταμένου. (Bale 1565,

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. 80ne ad imperatorem confugit, cui litteras offert, et auxi lium in imminenti concertatione ab illo postulat. Imperator itaque cum viri institutum approbavisset, certamen suscipiens, Meletio simul et veritati linguam ceu mutuo dat. Oratio autem, cujus argumen tum erat, epistolam cujus supra meminimus revincere, contra Saracenorum haresim progreditur, defendens quidem Christianorum dogmata, obiter vero singulas Saracenica haresis partes percurrens: tum quatuor sermonibus ostendit, hanc nec veritati nec sibi ipsi esse consentaneam, utpote qua ipsa sibi multis in locis non satis conveniat. Quod autem Mosis simul, prophetarum et Evangelii testimoniis Christiaπæ religionis mysterium demonstrat, nemini mirum videatur, cum et ipsis Saracenis pro sacrosanctis habeantur, qua a Mose, prophetis et Evangelii scriPloribus dicta sunt. Verumtamen eadem hac contra Judges induci possunt, idque non sine ratione; Saracenis enim non pauca sunt cum Judais communia, Eadem enim apud utrosque monarchia politia, idem polygamic studium, eadem suilla carnis abstinentia, idemque circumcisionis signum. Eodem eliam jure apud utrosque repudi libellum propriis licet dare uxoribus: et aliquo vel horum vel illorum defuncto, conjugem illius frater ducere solet. Sed, ut summatim dicam, non erravisse mihi quispiam videbitur, εἰ Mahometis legem confusum corruptumque Judaismum dixerit. Quapropter et divus Joannes in Apocalypsi de lege et gente hac disserens, ubi quasi per ænigmata perstringit que utrisque communia sunt, inquit: Dicunt se Judeos esse, et non sunt. Adeo ut absurdi nihil fuerit, si communis et eadem cum illis concertatio sit, qui quam plurima inter se communia observant. μὲν τῆς ἀληθείας τὸ ψεῦδος, ἐπὶ τὰ πρότερα δὲ ἡ scriptis opponere, dicendi lamen facultate destitutus, πάλιν ἐπανιέναι. Ὁ δὲ καίτοι σφόδρα βουλόμενος ἀντικαταστῆναι τοῖς γράμμασιν, ἐπεὶ μὴ καὶ δύγαμις τοῦ λέγειν αὐτῷ προσῆν, προστρέχει τῷ βασιλεῖ, καὶ τὰ γράμματα δείκνυσι, καὶ συμμαπαν τὴν γιγνομένην ἀπαιτεῖ παρ' αὐτοῦ. Ὁ δὲ τῆς προαιρέσεως τὸν ἄνδρα ἀποδεξάμενος, κατ εδέξατο τὸν ἀγῶνα, καὶ Μελετίῳ καὶ τῇ ἀληθείᾳ δανείζει τὴν γλώτταν. Ο δὲ λόγος ἀφορμὴν λαΤὼν τὴν τῆς ἐπιστολῆς ἀνασκευήν, χωρεῖ κατὰ τῆς τῶν Σαρακηνῶν αἱρέσεως, ἐπεκδικῶν μὲν τὰ Χριστιανῶν, κατατρέχων δὲ τῆς τῶν Σαρακηνών αἱρέσεως ἀπὸ μέρους ἐν λόγοις ἤδη τέσσαρσιν, ἀνακόλουθον αὐτὴν πρός τε τὴν ἀλήθειαν καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἀποδεικνύς, ὡς μηδὲ ἑαυτῇ συμβαίνειν ἱκανῶς ἔχουσαν. Εἰ δὲ καὶ ἐκ τῶν τοῦ Μωσέως, καὶ τῶν προφητῶν, καὶ τοῦ Εὐαγγελίου τὸ τοῦ Χριστιανισμοῦ μυστήριον ἀποδείκνυσι, θαυμαστὸν οὐδέν.: αἱ γὰρ καὶ τοῖς Σαρακηνοῖς ἱερόν τι δοκεῖ καὶ θεῖον τὰ παρὰ τοῦ Μωσέως καὶ τῶν προφητῶν καὶ τοῦ Εὐαγγελίου λεγόμενα. Οὐ μὴν ἀλλ' αὐτὰ ταῦτα καὶ κατὰ Ἰουδαίων εἴποι τις ἂν, καὶ εἰκότως. Σαρακηνοῖς γὰρ καὶ Ἰουδαίοις οὐκ ἐλίγα κοινά, μοναρχία τε γὰρ ὡσαύτως ἐν ἀμφοτέροις, καὶ πολυγαμία τὸ σπουδαζόμενον, χοιραίων τε κρεῶν ἀποχὴ, καὶ μὴν καὶ περιτομή, καὶ βιβλίου δὲ ἀποστασίου βουλομένοις διδόναι ταῖς ἑαυτῶν γυναιξὶν ἐφεῖται. Καί τινος ἀπεθα νόντος εἴτε ἐν τούτοις εἴτε ἐν ἐκείνοις, τὴν ἐκείτου γυναῖκα ὁ ἀδελφὸς ἄγεται. Καὶ ὅλως οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι, ἰουδαϊσμὸν πλημμελῆ τὸν τοῦ Μωάμεθ νόμον προσειπών. Ταύτῃ τοι καὶ ὁ θεῖος Ιωάννης ἐν τῇ ἀποκαλύψει περὶ τοῦ νόμου καὶ τοῦ ἔθνους τούτου προσαγορεύων, ὥσπερ αν το τόμενος τὰ ἐν ἑκατέροις κοινά, φησί, λέγουσιν ἑαυτοὺς Ἰουδαίους εἶναι, καὶ οὐκ εἰσίν. "Ωστε κοινή τις ἐν μέρει καὶ ἡ πρὸς αὐτοὺς πάλη. Τοῦ Μουσουλμάνου Σαμματική Σφαχανῆ τοῦ Πέρσου, πρὸς τὸν μοναχὸν Μελέτιον. Εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ τοῦ ἐλεήμονος καὶ ἐλεοῦντος. οὐδὲν ἄτοπον, εἰ κοινῶν ὄντων αὐτοῖς πολλῶν, Αδελφὲ ἠγαπημένε, ὑγείαν καὶ ἔπαινον καὶ εὐχὴν ἀφ' ἡμῶν τῶν ταπεινῶν τῶν ἀδελφῶν σου νὰ δέξεται, καὶ τὴν εὐθυμίαν ἦν ἔχομεν πρὸς σε νὰ καταλάβῃς ἔξωθεν τῆς γραφῆς. Νὰ γνωρίσης ὅτι ἐγὼ ὁ ἀδελφός σου ὁ ταπεινὸς καὶ εὐτελὴς Εν καιρὸν ὅτι κατέλαβον εἰς τὴν χώραν τοῦ μεγάλου ἀμηρᾶ, ὁ Θεὸς ἵνα αὐξάνῃ τὴν δικαιοσύνην τοῦ. Γινώσκεις καλά, ὅτι ὁ εἰς τὸν ἄλλον οὐδὲν εἶδεν, ἀμὴ πάλιν τὸν ἔπαινόν σου, καὶ τον λόγον του, καὶ τὴν γνῶσιν σου, ἀπὸ τοὺς ἀδελφοὺς καὶ φίλους, οὓς ἔχεις ἐνταῦθα, ἔμαθον. Καὶ τόσην ἀγάπην ἔχουν πρὸς σέ, ὅτι οὐδέποτέ με βλέπουν, ἵνα οὐδέν με παρακαλοῦν διὰ σὲ, εἰς τὸ νὰ παρακαλέσω τὸν ἀμηρᾶν νὰ σὲ κατα στήσῃ. Βλέπων οὖν τούτους πάσχοντας οὕτως, * Apoc. 11, 9. Musulmanus Sampsates Isphachanes Persa, monacho Meletio. In nomine Dei misericordis et commiserantis. Frater dilecte, salutem et laudem et intercessionem a nobis fratribus tuis humillimis suscipito: at animi nostri benevolentiam, qua in te affecti sumus, etiam sine scriptis deprehendes. Scire tamen te velim, quod ego frater tuus humilis et exilis, oppor tuno tempore in regionem magni Amura (cujus fustitiam ut Deus augeat imprecor) delatus sum, quem et ipse nosti nimirum nihil perinde atque laudes tuas respicere. Vitae vero tue rationem et sententiam ab amicis et fratribus quos hic habes, cognovi, qu tanto tui amore tenentur, ut nunquam nos viderint, quin hoc a me contendant iuo nomine, ut Ammam, quo te restituat, precari velim, illos igitur sic affectos videns, etiam ipse, licet mihi ignotus sis, condoleo, Deumque ca peccator oro, ut te a tenebris et

JOANNIS CANTACUZEKI perditione, in quam incidisti, convertat. Quin etiam & λυποῦμαι καὶ ἐγὼ ὁποῦ οὐδεν σε γινώσκω. Καὶ se obsecro, resipisce, plora, gemme: Deus enim misericors est. Intelliges etiam te non solum hoc malo Laboravisse, verum et sancti et propheta aliique viri magni et insignes Deum fefellerunt, quibus tamen peccata ab illo remissa sunt, quemadmodum ipse ore suo sancto testatur, dicens: «Parutus et promptus aum ut resipiscentem suscipiam. Quin et propheta eum Deo in hac verba consentit: c Si quis resipuerit ab iis quibus Deum fefettit, pro insomte et immani a peccata habebitur. Quod si igitur et tu ceu homo lapsus es, novi nihil accidit; resipisce tantum, eι lava cor tuum, ut Deus ille misericors te recipiat. Si enim non peecaret home, quonam argumento Deum misericordem esse et nobis condolere deprehenderes 2 Littera certe, quas scripsisti, huc trans missa, nequaquam eruditioni et honori tuo pristino respondebant. Verumtamen affectu impulsus hoc fe. cisti, et prophetam accusando illum, ut nosti, calumniatus es. Nonne Scripturam nosti que a Deo per prophetam dicta est, η Omnia propter te feci, et Ie propter me?» Sed Deum oro, ne le mors apprehendat in perditionem. Die tamen, per Deam obtestor, quidnam boni tibi apud Christianos videre licuit? Imaginantur enim sibi specie falsa, quod Christum gloria extollant, cum in eumdem sint injurii, dicentes hunc et Deum esse, et Dei Filium. Confude runt viam veram, et hae neglecta ceciderunt in morbum incurabilem Non tamen decet, ut Musulmanus orthodonna cos devoreal, sed ut potius eret pro illis, G juxta Dei et propheta sententiam. Rursus vero te interrogo: Quit, quaso, vidisti quod seductus es, et in illorum fdem consensisti? Dicunt se tres persomas adorare, Patrem, Matrem et Filium. Quis hoc unquam vidit quis audivit? qualis propheta hoc docuit? and cui unquam sanctorum per visionem revelatum est? Qui, ut audivimus, in plures partes divisi sunt, dicuntque alii quidem deos esse multos, alii vero pauciores: et de hoc quotidie disceptare solent et contendere. An vel ex his eos nunquam condemnare poluiati? Va horum impudentia, να horum stultitia. Deserto enim et relicto Deo conditore omnium, deos plures colunt, Christumque cum sit serina Dei falso traducunt, quod dixerit se Filium Dei esse. Nonne hunc Judai interrogaverunt dicentes, Tume es Filius Dei?» et negavit, dixitque: «Vos dici tis. Verumtamen ab Adeth usque iu hoc tempus quidnam tibi scribam? quid redarguam? quid dom ceam? Quod scilicet unus sit Deus, creator caeli et terra: quemadmodum et ipse dixit: i Ego sum Deus, et consortem divinitatis non habeo. Bene tamen hoc deprehendimus; non enim, quantum audio, rudis et indoctus es, nisi quod corporis tui le vicit cupiditas. Nosti nimirum, an mundus principio et substantia careat? et sufficiant hac. Prudentem vel unica servabit oratio. Et hæc quidem per literas, Locus obscurus, librariorum, ut videtur, incuria depravatus. Videtur autem per Εδώ, Adella in παρακαλῶ τὸν Θεὸν, ὡς ἁμαρτωλός, ἵνα σε ἐπισ στρέψῃ ἀπὸ τὸ σκότος καὶ τὴν ἀπώλειαν ἦν ἐποίησας. Καὶ παρακαλώ σε, μετανόησον, κλαύ σου, στέναξον, ὅτι ὁ Θεὸς ἐλεήμων ἐστί. Να ήξε εύρης, ὅτι τὸ κακὸν αὐτὸ, οὐδὲν τὸ ἔπαθες ἐσὺ μόνος, ἀλλὰ καὶ ἅγιοι, καὶ προφῆται, καὶ ἄλλοι μεγάλοι άνθρωποι ἔσφαλαν τὸν Θεόν. Καὶ πάλιν συνεχώρησεν αὐτοῖς, καθώς λέγει καὶ ὁ Θεὸς μὲ τὸ στόμα αὐτοῦ τὸ ἅγιον «Ετοιμός εἰμὶ νὰ δέ ξωμαι τὸν μετανοοῦντα. Ἰσάζει καὶ ὁ προφήτης μετὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ λέγει, «Ε' τις μετανοήσει εἰς τὰ ἔσφαλε τὸν θεὸν, ὡς ἀναμάρτητός ἐστιν. Ἐὰν γοῦν ἔσφαλες καὶ σὺ ὡς ἄνθρωπος, οὐδὲν ξένον. Ἀλλὰ πάλιν μετανόησον, καὶ πλύνον τὴν καρδίαν σου, ὅπως σὲ δέξηται ὁ Θεὸς ὡς εὔσπλαγχνος. Ἐὰν γὰρ οὐδὲν ἥμαρτεν ὁ ἄνθρω πος, πῶς ἠθέλαμεν ἠξεύρειν, ὅτι ὁ Θεὸς συμπαθῆς ἐστιν; 'Αλήθεια τὰς γραφὰς τὰς ἔγραψας καὶ ἀπέστειλας, οὐδὲν ἦσαν πρὸς τὴν γνῶσιν σου, ἀλλ' οὐδὲ εἰς τὴν τιμήν σου. Όμως διὰ δρα ξιν τὸ ἐποίησας, καὶ ἑκατηγόρησας τὸν προφή την, καὶ διέβαλες αὐτόν, ὡς καὶ σὺ γινώσκεις. Οὐκ οἶδας τὴν Γραφὴν τὴν λέγουσαν παρὰ τοῦ Θεοῦ διὰ τὸν προφήτην, ότι ο Πάντα ἐποίησα διὰ σε, καὶ σὲ δι' ἐμέ. ν Εὔχομαι τῷ Θεῷ, ἵνα οὐδὲν σε εὕρῃ ὁ θάνατος εἰς τὴν ἀπώλειαν. Διὰ τὸν Θεὸν εἰπέ μοι, τί ἀγαθὸν εἶδος εἰς τοὺς Χριστια νούς; φαντάζονται γὰρ ὅτι δοξάζουσι τὸν Χρισ στὸν, καὶ αὐτοὶ ὑβρίζουν τὸν καὶ λέγουν ἔτι Θεός ἐστι, καὶ Υἱὸς Θεοῦ· ἐχάωσαν τὴν ὁδὸν τὴν ἀληθινὴν, καὶ παραδέρνουν, καὶ ἔπεσον εἰς νόσημα ἀνίατον. Οὐδὲν πρέπει οἷος ἔνι Μουσουλ μίνος ὀρθόδοξος, ἵνα τοὺς καταρᾶται, ἀμὴ νὰ τοὺς εἴχεται, καθὼς τὸ λέγει ὁ Θεὸς καὶ ὁ προ φήτης. Πάλιν δὲ λέγω σε, τί εἶδες, καὶ ἐπλανήθης καὶ ἐκοινώνησας εἰς τὴν πίστιν αὐτῶν; Λέγουσιν ὅτι προσκυνοῦσι τρία πρόσωπα, Πατέρα καὶ Μη πέρα καὶ Υἱόν. Τίς τὸ εἶδεν, ἢ εἰς τὸ ἤκουσεν, ἢ ποῖος προφήτης τὸ ἐδίδαξεν, ἢ ποῖος ἅγιος τὸ εἶ δεν εἰς ὀπτασίαν; Καθὼς καὶ ἀκούομεν, ὅτι ἐμε ρίσθησαν εἰς πολλὰ μέρη. Καὶ λέγουν οἱ μὲν πολλοὺς θεοὺς, οἱ δὲ ὀλίγους. Καὶ ἕνεκεν τούτου καθ' ἑκάστην ἡμέραν διαλέγονται καὶ κρίνονται. Κἂν ἀπὸ τούτου οὐδὲν τοὺς κατεγνώσθης. Οὐαὶ τὴν ἀναισχυντίαν των, οὐαὶ τὴν μωρίαν των, ἔτι ἀπόλυκαν τὸν Θεὸν τὸν ποιητὴν τῶν πάντων, και λατρεύουσι θεούς, καὶ τὸν Χριστὸν ὅπου ἔνι λόγος Θεοῦ διαβάλλουν, ὅτι εἶπεν ἔνι Υἱὸς Θεοῦ. Ουδέν τον ἠρώτησαν οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτι ο Σὺ εἶ Υιός Θεοῦ;» Καὶ ἠρνήσατο, καὶ εἶπεν ὅτι ἡ Ὑμεῖς τὸ λέγετε.». Ὅμως ἀπ᾿ Εδώ ἕως αὐτοῦ, τί σε θέλω γράφειν, τί σε θέλω παραστήσειν, τί σε θέλω δια δάξειν, ὅτι ἔτι εἰς θεὸς ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν. Καθὼς εἶπεν, ὅτι 'Εγώ εἰμι θεὸς, καὶ οὐδὲν ἔχω σύντροφον εἰς τὴν θεότητα. Εξεύρου telligendus, Ismaelitarum propheta, vel Huth, qui primus lemaclitarum litteras didicit.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. με καλά, ὅτι οὐδὲν ἦσαι άγνωστος καὶ Ιδιώτης, illa autem absque litteris nuntiate sunt. Qua ratione καθὼς ἀκούω. ᾿Αμὴ ἐνίκησέ σε ἡ ὄρεξις τοῦ σώματός σου. Εξεύρεις καλά, ὁ κόσμος ἀνυπόστατος ἔνι, καὶ ἀρκεῖ σοι ἕως τοῦ νῦν. Τον φρόνιμου εἰς λόγος σώζει τον. Καὶ ταῦτα μὲν ἐγγράφως, ἀγράφως δὲ τάδε· ὅτι πῶς ἐστι δυνατόν, τὸν θεὸν υἱὸν ἔχειν ἄνευ γυναικός; καὶ εἶπερ ὁ Θεὸς έχει υἱόν, δυνατόν ἐστι γενέσθαι σχίσμα μέσον τῶν δύο. Καὶ ὅτι, πῶς ἐστι δυνατὸν Θεὸν γενέσθαι ἄνθρωπον, καὶ τίνι τρόπῳ ἐγένετο ἄνθρωπος; Καὶ ἔτι, εἰ ἦν Θεὸς ὁ Χριστὸς, καὶ Θεοῦ Υἱός, πώς οὐκ ἔσωσε ἄνθρωπον ψιλῷ τῷ λόγῳ, ἀλλ' ὡσε περὶ ἀδυνατῶν ἐγένετο ἄνθρωπος, καὶ ἀπέθανεν, ἵνα σώσῃ τὸν ἄνθρωπον, ὡς οἱ Χριστιανοί λέτουσι; Καὶ ἐπεὶ Θεὸς ἦν, πῶς ἔπαθεν; Οὐ γὰρ πάσχει Θεός. Και ότι οι Χριστιανοὶ παραβάντες τὸν Μωσαϊκὸν νόμον, καὶ διὰ τοῦτο ἄξιοι κατηγορίας εὑρισκόμενοι, μᾶλλον κατηγοροῦσι τοὺς Μουσουλμάνους ἀποδοχῆς ὄντας ἀξίους. Καὶ ὅτι τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα καταγεγραμμένον ἦν ἐν τῷ Παλαιῷ καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, ἐπαινέσαντος τοῦτο τοῦ Χριστοῦ, οἱ δὲ Χριστιανοὶ ἐξέβαλον αὐτό. Μὴ των, ἐν τοῖς δεξιοῖς μέρεσι τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ εὑρίσκεται καταγεγραμμένον. Καὶ ὅτι ἡ τῶν Μου feri potest, ut Deus Filium habeat sine muliere? Quod si Deus Filium habuerit, dissidium sane ali quod inter ipsos oriri poterit. Quomodo item possibile est, ut Deus homo fiat? Quo denique modo homo Γα clus est? Insuper, si Christus Deus erat, et Dei Fi lius, cur non hominam nudo verbo servavit, sed quasi impotentia impeditus homo factus est, et mortuus est, μt hominem salvaret, juxta Christianorum senten tiam? Quod si Deus erat, quomodo passus est? Deus anim puli non potest. Cumque Christiani Mosaicam Legem transgrediantur, et propter hoc merito accu sandi sint, ipsi tamen Musulmanos, qui potius laudem merebantur, incusant. Sed et ipsius Mahoneti nomen et in Veteri Testamento, et in Evangelio, cliam Christo hoc commendante, descriptum erat; Christiani vero illud ejecerunt. Imo non in his lantum, sed etiam ab aterno in dextra divini throni parte scriptum invenitur. Postremo Musulmanorum fidem ab ipso Arahamo originem traxisse, certis argumentis deprehenditur. μόνον δὲ ἐν τούτοις, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν αἰών σουλμάνων πίστις ἀπὸ τοῦ ᾽Αβραὰμ εὑρίσκεται. Μηδείς (α) τὴν τῶν κατὰ τοῦ Μωάμεθ λόγων ἐλευθερίαν καὶ ἀπλὴν οἰονεί τινα σκοπῶν σύν θεσιν, ἀδυναμίαν ἢ ἀμουσίαν οἰηθήτω τοῦ θειοτάτου βασιλέως, πρὸς τὸ τὸν λόγον λογικώτερον ἐκθεῖναι. Διὰ γὰρ τοι τοὺς τοιούτους τῆς εὐσεβείας λόγους ἀντιῤῥητικοὺς εἶναι, καὶ ὄνομάζεσθαι πρὸς αὐτὸν, ὡς εἴρηται, τὸν Μωάμεθ καὶ τοὺς αὐτοῦ ὁμοφύλους τε καὶ συνασπιστάς καὶ θεράποντας, βαρβάρους ὄντας, καὶ τῆς τῶν Ελλήνων σοφίας, οὐ μὴν γὰρ γλώττης ἀμοί ρους σχεδὸν ἀπλοϊκώτερον ἐξετέθησαν, ὡς ὁρᾷν εἰ τοῖς τοιούτοις λόγοις έντυγχάνοντες ἔχουσι. Διὰ τοῦτο καὶ οὐδὲν καινὸν, εἰ τῶν ἐτέ ρων κατὰ συνθήκην ἀποδεῖ συγγραμμάτων αὐτοῦ. Nemo sermonum adversus Mahometen dictionem humilem et prorsus simplicem mente revolens divinissimum imperatorem ob ignorantiam operis sut materiam negligentius tractasse suspicetur. Cum enim piorum ejusmodi sermonum scopus sit Malometis ejusque asseclarum confutatio, qui, utpote homines barbari, Græcorum philosophie, imo lingua sunt ignari, ideo simpliciori stylo expositi sunt, quod intelligent qui in talibus versantur, et nemini mirum videbitur, si horum sermonum dictio a dictione ca terorum ejusdem auctoris operum difert. ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΠΡΩΤΗ. Ὅτι ὁ Χριστός Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ τέλειος Θεός ἐστι, καὶ Θεὸς ὢν γέγονεν ἄνθρωπος, ὡς οἱ θεηγόροι προφῆται διακελεύονται. Μέγας ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανῶν. Ἀπ᾿ ἐμοῦ τοῦ ταπεινοῦ Μελετίου μοναχοῦ πρὸς σὲ τὸν φρονιμώτα του και συνετώτατον Σαμψατὴν Ἰσφαχανήν. APOLOGIA PRIMA. Quod Christus filius Dei sit, et Deus verus et μετ fectus, quodque Deus exsistens homo factus sit, juxta theologorum et prophetarum testimonia, Magnus est Deus Christianorum. Meletius mo nachos lramilis et exilis prudentissimo et sapientissimo Sampsati Isphachani. Τὰ παρὰ σοῦ πεμφθέντα μοι γράμματα δεξάμεν ναι, ἔγνων ὅσα ἐδούλου μὲν πρός με εἰπεῖν, ἐὰν περ ἦν δυνατὸν ἀλλήλοις ὁμιλῆσαι· τοῦ καιροῦ δὲ τοῦτο κωλύοντος, ἐξ ἀνάγκης ἔγραψας ὅπερ ἐδούλου, ἀντέγραψα δὲ καγώ πρὸς σέ, καὶ ἀπελογισάμην περὶ πάντων κατὰ τὸ δυνατόν μοι, καὶ ἐξεδεχόμην ἀπολογίαν ἔγγραφον ἀπὸ σοῦ. Τοῦτο δὲ οὐκ ἐγένετο, ἀλλὰ μετ' ὀλίγον αντεστράφη πρός με ἢ πρὸς σε μου απολογία, ἄνευ τοῦ ὁπωσοῦν μηνύματος ή γραφῆς καὶ ἐθαύμασα μεγάλως, ἀναλογιζόμενος κατ' ἐμαυτὸν ἄλλα ἐπ' ἄλλοις ἐπὶ τῷ γεγονότι, Ἐλθόντος δέ τινος ἀπὸ τῶν αὐτόθι, εἶπόν μοι ὅτι (α) Hac ab epistola Sampsatis distinguenda sunt, deerant in interpretatione Lalios. Evie. PaΤΑ. Cam litteras tuas, quas ad me misisti, accepissem, intellexi quam multis mecum colloqui cupίας, si nutas conversatione frui liceret. Temporis vera opportunitate hoc non admittente, necesse fuit scriptis hoc, quod cupiebas, exsequi. Verum et ipse jam ante rescripsi, et de omnibus, quibus aca cusas nos, pro virili defendi, et Apologiam abs te scriptam exspectavi hactenus; sed frustra. Non multo autem transacto tempore, mea, quam tibi scripseram, Apologia, ad une reversa est sine omni indicio et responsione. Miratus sum hoc vehemen ter, multa et diversa de hac re mecum conside-

raus. Quidam vero a vobis huc pervenientes retu- ἀπεδέχον, ἵνα μὴ ἀπεστέλλετο ἐνταῦθα ἡ γραφὴ lerunt mihi, quod cupias responsionem hanc vel apologiam huc non remissam esse, poenituisse enim te facti. Prelerea et hoc addiderunt, quod dicas, Quomodo possibile est Deo esse Filium sine muliere? Si enim Filium habet, en dissidium et factio inter ipsas est. Quomodo etiam possibile est, ex Deo hominem fieri? item, Qua ratione cum Deus fuerit, homo factus est? Praeterea, quod si Christus Deus erat et Dei Filius, cur non homi nem vel nudo aut solo verbo servavit, sed quasi impotentia impeditus, homo factus est, mortemque subiit ut hominem salvaret? Insuper, si Deus erat, quomodo passus est? Deus enim non patitur. Denique quod nos qui Christum profitemur, transgrediamur et solvamus legem Mosaicam, incuse- 1 mus vero et damnemus vos, ut qui impie et falso eamdem observetis. Fieri itaque, ut nos qui accusationem merueramas, vos ipsos qui laudem meruistis, condemnemus. Item, quod et Christus de Mahomet vaticinatus sit, ipsumque commendaverit; quodque nomen ejus et in veteri Mosis lege et in Evangelio descriptum Christiani cum multis aliis ejecerint. Sed et hoc hi iidem addiderunt, quod capias apologiam nostram copiosiorem et puriorem haberi. llis itaque cognitis, inst tutum tuum comprobavi. Quicunque enim veritatem inquisiverit, eamdem invenit. Musulmani enim interdicere solent, ne quidam illorum cum Christianis disputent; nimirum ob hoc, quantum videre est, ne mutuis disceptationibus exercitati, puram verftatem agnoscant. Christiani contra cum animi fducia innitentes pure suæ fidei, et rectis, probatis verisque, quæ observant, dogmatis, nullos omnino suorum impediunt, sed singuli illorum confidenter et libere cum omnibus, quibuscunque fibuerit, disputare solent. En igitur juxta animi tui sententiam, defensionem meam quoad potero Instituam, ea scilicet edisserens, de quibus ad nos scribens dubitavisti et interrogasti. Atqui hæc tua sunt, o bone Sampsales, verba. Ego vero quid dicere aut loqui velim, et unde orationis sumere initium, non video: veritus, ne tibi simile quiddam, quod his qui oculis laborant, contigerit. Hi enim cum visus sint imbecillioris, solis radios lumenque aversantur, et in tenebris potius desidere gaudent, Ita etiam tibi veritatis et justitiæ verba audienti contingit. Veritatem enim aversaberis, olioque habebis, multo polius cupiens in vanis his, quibus nunc immersus es, tenebris desidere, sicut et illi de quibus modo diximus. Quod tamen ne fut, deprecor. Verumtamen innata illa tibi, quam Deus concessit, judicandi cognitione, disciplinis quoque et institutione honesta, qua institutus es, insuper honesta et integra, quam tibi multi tibuunt, conscientia (quae omnia te in veritatis viam inducere possunt) freti, hunc laborem suscepimus. Nec enim multorum et variorum hace est cognitio. Nunc autem, ut ipse vides, ad te scribo, καὶ ἀπολογία ἐκείνη. Μετεμελήθης γὰρ, εἶπον δὲ καὶ τοῦτο οἱ αὐτοῦ, ὅτι λέγεις, Πῶς ἐστι δυνατὸν τὸν Θεὸν ἔχειν υἱὸν ἄνευ γυναικός; εἰ γὰρ υἱὸν εἶχεν ὁ Θεὸς, ἰδοὺ σχίσμα καὶ στάσις ἐν μέσῳ αὐτῶν. Καὶ πῶς ἐστι δυνατὸν Θεὸν γενέσθαι ἄνθρωπον; Καὶ τίνι τρόπῳ Θεὸς ὤν, γέγονεν ἄνθρωπος; Καὶ ὅτι, εἰ ἦν Θεὸς ὁ Χριστὸς, καὶ Θεοῦ Υἱός, πῶς οὐκ ἔσωσε τὸν ἄνθρωπον ψιλῷ λόγῳ, ἀλλ' ὥσπερ ἀδυνατών ἐγένετο ἄνθρωπος, καὶ ἀπέθανεν, ἵνα σώσῃ τὸν άνθρωπον; Καὶ ἐπεὶ Θεὸς ἦν, πῶς ἔπαθεν; Οὐδὲ γὰρ πάσχει Θεός. Καὶ ὅτι ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί παρ ἔβημεν, καὶ κατελύσαμεν τὸν Μωσαϊκὸν νόμον, κατηγοροῦμεν δὲ καὶ κατακρίνομεν ὑμᾶς ὡς δῆθεν κακῶς καὶ πεπλανημένως κρατοῦντας. Καὶ κατα κρίνομεν ἡμεῖς, οἱ ἄξιοι κατηγορίας, ὑμᾶς τοὺς ἀξίω ους ἐπαίνου. Καὶ ὅτι ὁ Χριστὸς προείπε περὶ τοῦ Μωάμεθ, καὶ ἐπήνεσεν αὐτὸν, καὶ γεγραμμένου εὑρίσκετο τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν τῷ τοῦ Μωσέως παλαιών καὶ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, οἱ δὲ Χριστιανοὶ ἐξέβαλον αὐτὸ μετὰ τῶν ἄλλων. Εἶπον καὶ τοῦτο οἱ ἐλθόντες, ὅτι ἀπεδέχον, ἵνα ἡ πρὸς σέ μου ἀπολογία εὑρί σκετο πλατυκωτέρα και καθαρωτέρα. Τοῦτο γνωρίσας ἐγώ, ἀπεδεξάμην σου τὸν τρόπον. Πᾶς γὰρ ὁ μετὰ σπουδῆς ζητῶν τὴν ἀλήθειαν, εὑρίσκει αὐτὴν, οἱ δὲ Μουσουλμάνοι ἐμποδίζουσιν, ἵνα διαλέγωντας τις νες ἐξ αὐτῶν μετὰ τῶν Χριστιανῶν, ὡς ἔοικε, μή ποτε διαλεγόμενοι πρὸς ἀλλήλους, γνῶσι καθαρῶς τὴν ἀλήθειαν. Οἱ δὲ Χριστιανοὶ θαβροῦντες εἰς τὴν καθαρὰν πίστιν αὐτῶν, καὶ εἰς ἅπερ κρατοῦσιν ὀρθὰ καὶ ἀληθῆ δόγματα, οὐδ᾽ ὅλως ἐμποδίζουσε τινας ἐξ αὐτῶν, ἀλλὰ μετὰ πάσης ἀδείας καὶ ἐξου σίας εἰς ἕκαστος αὐτῶν διαλέγεται μετὰ πάντων ὧν βούλεται· καὶ ὀρέγεται. Καὶ ἰδοὺ κατὰ τὴν σὴν θέσ λησιν μέλλω ἀπολογήσεσθαι κατὰ τὸ δυνατόν μοι, περὶ ὧν τότε ἔγραψας, καὶ ὧν κατὰ τὸ παρὸν ἐζήτ τησας καὶ ἠρώτησας. Ταῦτά σου τὰ βήματα, ὦ καλὰ Σαμψατὴν, ἐγὼ δὲ τί μέλλω εἰπεῖν καὶ λατ λῆσαι, καὶ πόθεν ἄρξασθαι, οὐ γινώσκω, ἐνθυμού μενος τὸ τῶν ὀφθαλμιώντων, μή ποτε καὶ ἐν σοὶ γένηται, ἐκεῖνοι γὰρ ἀσθενεῖς ἔχοντας τὰς ὄψεις, τὸ τοῦ ἡλίου φῶς ἀποστρέφονται, καὶ ἐν τῷ σκότει μᾶλλον ἀναπαύονται. Οὕτω καὶ σὺ αὐτὸς ἀληθείας ἀκούσας βήματα καὶ δικαιοσύνης, τὴν μὲν ἀλήθειαν αποστραφήναι μέλλεις, καὶ τὸ φῶς τῆς ἀληθείας μισῆσαι, καὶ ἐπὶ τὸ μάταιον σκότος, ἐν ᾧ κυρία σκῇ νῦν ἐπαναπαυθῆναι μᾶλλον, ὥσπερ ἐκεῖνοι, ὅπερ ἀπεύχομαι. Όμως θαῤῥήσας εἰς τὴν φυσι τὴν γνῶσιν ἢν παρὰ σοὶ Θεὸς ἐδωρήσατο, ἀλλὰ τὴ καὶ εἰς τὴν μάθησιν καὶ παίδευσιν ἣν ἐδιδάχθης, ἔτι δὲ καὶ ὀρθὴν καὶ καλὴν συνείδησιν, ἣν παρὰ πολλῶν ἔχειν μεμαρτύρησαν, ἅτινα οδηγήσει σε πρὸς τὸν τῆς ἀληθείας ὁδὸν οὐ γὰρ τῶν πολλῶν ἡ γνῶσις) ἤδη ὡς ὁρᾷς γράφω σοι, καὶ οἷον ἀμνημο νήσας τὸ τῆς ἐμῆς διανοίας στενὸν, καὶ τὸ τῆς ἁμαθίας καὶ ἀγροικίας ἀσθενὲς, ἠβουλήθην άπολο γίσασθαι καὶ δεῖξαι πρὸς σὲν περὶ ὧν ἐζήτησας καὶ ἠρώτησας, ἀφ᾽ ὧν ἤκουσά τε καὶ ἐδιδάχθην, ἀνοιγέντων τῶν ὀφθαλμῶν μου Θεοῦ συνάρσει, ἐπισ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. στραγέντος ἀπὸ τῆς ματαίας καὶ πατροπαραδότου et quasi oblitus ingenii mei, tenuitatis et inscitiae, θρησκείας πρὸς τὴν ἀκραιφνῆ καὶ ἀμώμητον τοῦ rusticitatisque, qua premor, rationem Apologia Χριστοῦ πίστιν, καὶ τὴν τῆς ἀληθείας οδόν. Παρα- nostra reddere institui, et ostendere ea tibi, de καλῶ τοίνυν ἀκούειν συνετῶς. Οὐδὲ γὰρ ἀπ' ἐμαν- quibus dubitando interrogavisti, quorum cognitio του μέλλω λαλήσειν πρὸς σέ, οὐδὲ ἐξ ὧν ἡμεῖς οὐ nem ipse auribus percepi et animo edoctus sum, παραδέχεσθε, ἀλλ' ἀπὸ τῶν βίβλων ὧν πάντες οἱ Dei auxilio nimirum oculis meis apertis, meque a Μουσουλμάνοι ὁμολογοῦσιν εἶναι ἀληθεῖς καὶ ἁγίας vana, perversa, a patribus tradita superstitione ad Γραφᾶς, καὶ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ δεδομένας. Σκέψαι τοίς sinceram et inculpatam Christi fidem et veritatis νυν, μή ποτε πάθῃς παρόμοιον τοῖς ἱσταμένοις ἐπά viam converso. Hortor itaque, ut attentus audias. να θησαυρῶν, καὶ μὴ γινώσκουσιν ἔνθα ίστανται, Nihil enim ex me dicturus sum, neque ex his quae καὶ τί ἐστι πλησίον τούτοις. Καὶ γὰρ ἐκεῖνοι σχε a vobis non recipiuntur, sed eorum utar librorum δὲν ἐν ταῖς ἑαυτῶν χερσὶν ἔχουσι τὸν μέγαν πλού- testimoniis, quos omnes Musulmani pro veris et τον, ἀπὸ δὲ ἀγνοίας τούτων κεναῖς ἀπέρχονται ταῖς sacrosanctis Scripturis a Deo datis agnoscunt et χερσί, καὶ τοῖς ἱσταμένοις μέσον ποτίμου καὶ διει- fatentur. Fac igitur, ne tibi idem contingat, quod δεστάτης βρώσεως, καὶ ἀπερχομένοις διψῶσιν. Αλλά iis qui ibesauris in terram defossis insistentes, cuiγενοῦ ὅμοιος τοῖς κοπιῶσι καὶ ἱδροῦσιν, ἵνα τὸν nam rei insistant, et quidnam ipsis proximum sit, κεκρυμμένον καὶ ἀφανῆ θησαυρὸν ἐκβάλωσι καὶ non intelligunt. Hi enim ingentes divitias tantum κερδήσωσι, καὶ ἐπεὶ τὰ τοῖς ἀπεβέσι καὶ ἀμαθέσιν non in manibus habentes, propter ignorantiam haἐγνοούμενα Θεοῦ λόγια ἤδη πρὸς τὸ παρὸν ἐγχειρί τύm vacuis discedunt manibus. Vel ne his similis ζονταί σοι, πρόσεξαν ἵνα μετὰ μεμεριμνημένου fias, qui dulcissime potatu et limpidissiman assi σκοποῦ καὶ ἀκριβοῦς ἐξετάσεως διέλθης αὐτὰ, καὶ stentes scaturigini, sitibundi tamen discedunt. Quin ἐμπληθῆς θείας γνώσεως καὶ ἀληθείας. Μεγάλη γάρ potius laboriosos illos et sudantes imitare, qui in ἐστιν ἡ τῶν Χριστιανῶν πίστις, καὶ μέγα μυστή hoc sunt, ut defossum illum et absconditum theριόν ἐστι τῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ σαρκώσεως ἡ ὑπό saurum elodiant, et lucro ditentur. Tunc etenim, Θέσις. quæ impiis et indoctis ignota sunt, Dei oracula in præsentiarum tibi revelata, ceu in manus tradentur. Attende igitur, ut scopo et proposito diligenter considerato, et diligenti simul investigatione hæc nostra legas, ut divina scientia simul et veritale implearis. Magna est enim Christianorum fides. et magnum mysterium est Christi Filii Dei incarnationis negotium. rum 1. Quomodo, inquis, possibile est Deo esse Filium sine muliere? Quomodo item Deus homo fieri potest? Quis denique sanctorum lane docuit tantam impietatem, aut quisnam prophetarum hoc per visionem conspexit? Et hæc quidem tu dicis; quibus nos sic respondemus. Quod Deus creator sit omnium visibi lium et invisibilium, didicimus etiam nos, cognosci mus, credimus et fatemur; quid vero Deus sit, neque edocti sumus, neque intelligimus, imo ne in animum quidem incidit hujus impietatis inquisitio. Similiter Christum et Filium et Verbum Dei esse, Deumque ipsum, didicimus, cognoscimus, credimus et condlemur: qualis vero illius sit generatio, nos nec scimus, nec edocti sumus, neque etiam in æternum hoc inquirere volumus, ceu impium, et a Christiana fide Petreligione quam maxime alienum. Quin æquanimiter sentimus et ab angelis et ab hominibus illud omnem naturam excedens mysterium ignorari. Atque eadem nobis de incoruatione illius est sententia. Quod enim homo factus sit, et edocti sumus, et cognoscimus et credimus. Quomodo aulem homo factus sit, ignoramus. Sed quemadmodum ignoramus illius ex Deo el Patre generationem, sic etiam eam qua ex matre sua sancta Maria virgine natus est, nobis incompertam esse fatemur. Vos vero, qui quil Dea impossibile sit, intelligitis (dicitis enim, Quomodo possibile est ut Deus habeat Filium?) eadem certe ratione qua hoc dicitis, quid etiam Deo possibile sit, intelligetis. Vos igitur multarum rerum scientia praediti, docete nos indoctos et rudes, quænam Dei α'. Εἶπας, Πῶς ἐστι δυνατὸν τὸν Θεὸν ἔχειν υἱὸν ἄνευ γυναικός; Καὶ, Πῶς ἐστι δυνατὸν Θεὸν γενέσθαι ἄνθρωπον; Τίς δὲ τῶν ἁγίων ἐδίδαξε τὴν τοῦ ταύτην ἀσέβειαν; Η ποῖος τῶν προφητῶν ἐν ὀπτααἰπ τοῦτο ἐθεάσατο; Καὶ σὺ μὲν ταῦτα· ἡμεῖς δὲ λέγομεν οὕτως. Ὅτι μὲν Θεός ἐστιν ὁ ποιητής πάντων ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, ἐδιδάχθημεν, καὶ ἐγνώκαμεν, καὶ πιστεύομεν, καὶ ὁμολογοῦμεν· τί δέ ἔστι Θεός, οὔτε ἐδιδάχθημεν, οὔτε ἐγνώκαμεν, ἀλλ' οὔτε ὅλως ἐπὶ τὴν καρδίαν ἡμῶν ἀνέβη τοῦ τοιούτου ἀσεβήματος ἡ ἐξέτασις. Καὶ ὅτι ὁ Χριστός Τῆς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ Θεός ἐστι, τοῦτο καὶ ἐδιδάχθημεν, καὶ ἐγνώκαμεν, καὶ πιστεύομεν, καὶ ὁμολογοῦμεν. Πῶς δέ ἐστιν ἡ τούτου γέννησις, ἡμεῖς οὐκ οἴδαμεν, οὔτε ἐδιδάχθημεν, ἀλλ᾽ οὔτε ἐξε τάζειν μέλλομεν αὐτὸ εἰς τὸν αἰῶνα, ὡς ἀσεβὲς καὶ ἀπόβλητον τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεώς τε καὶ καταστάσεως. Ἀλλ᾿ ἐπίσης φρονοῦμεν ἀγνοεῖσθαι καὶ ἀγγέλοις καὶ ἀνθρώποις τὸ τοιοῦτον ὑπὲρ φύσιν μυστήριον. Οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως αυτοῦ, ὅτι ἐγένετο ἄνθρωπος, καὶ ἐδιδάχθημεν, καὶ ἐγνώκαμιν, καὶ πιστεύομεν· τὸ δὲ ὅπως, οὐ γινώσκομεν, ἀλλ' ὥσπερ ἀγνοοῦμεν τὴν ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρὸς αὐτοῦ γέννησιν, οὕτως ἀγνοοῦμεν καὶ τὴν ἐκ τῆς ἁγίας αὐτοῦ μητρὸς Μαρίας τῆς Παρθένου. *Εμεῖς δὲ οἱ γινώσκοντες τὸ τοῦ Θεοῦ ἀδύνατον, λέγετε γάρ, ὅτι Πῶς ἐστι δυνατὸν ἔχειν Υἱὸν τὸν Θεόν; πάνω τως ἐξ ὧν λέγετε, γινώσκειν μέλλετε καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ δυνατόν. Καὶ διδάξατε ὑμεῖς οἱ πολλὰ εἰδότες ἡμᾶς τοὺς ἀμαθεῖς καὶ ἀγροίκους, τις

natura sit, et quænam sit illa possibilitas simul et ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις, καὶ τί τὸ δυνατὸν, καὶ τί τὸ δ impossibilitas, ut nos juxta vestram sententiam in ἀδύνατον αὐτοῦ, ἵνα σώσητε ἡμᾶς, τοὺς ἐν ἀπωλεία, perfitione viventes ab interitu eripiatis. Edissere ὡς ὑμεῖς λέγετε, ζῶντας. Λέξον μοι αύ, τί ἐστι Θεός, igitur nobis, quid Deus sit et Dei natura; tunc et καὶ Θεοῦ φύσις, Καγώ σοι ἐρῶ, πῶς ἡ τοῦ Υἱοῦ καὶ ego, quænam Filii et Verbi Dei sit generatio, ex- Λόγου τοῦ Θεοῦ γέννησις. Εἰ δ᾽ ἴσως τινὲς τολμητίας ponam. Et licet fortasse audaculi quidam et per- καὶ αὐθάδεις εἴπωσιν, ὅπερ ἂν ἀγαθῇ ἐν τῇ καρδίᾳ fricta frontis homines de hac re dixerint, quidquid αὐτῶν, ἐγὼ ὁμολογήσω τὴν περὶ τοῦ τοιούτου πράτ ipsis in mentem venerit, fateber lamen ipse no- γματος ἡμετέραν ἄγνοιαν ὅμως θεράπευσόν μου την stram in hoc negotio ignorantiam. Verumtamen ἣν ἔχω ἀπορίαν. Ὑμεῖς γὰρ οἱ λέγοντες, Πῶς ἐστι hac me, qua ipse teneor, dubitatione libera. Vos δυνατὸν ἔχειν τὸν Θεὸν υἱὸν ἄνευ γυναικός; γινώ enim, qui dicere soletis, Qua ratione possibile est σκειν μέλλετε ἀκριβῶς, πῶς ἐγεννήθη ὁ Χριστὸς ἐκ ut Deus Filium habeat absque muliere? intelligere γυναικὸς ἄνευ ἀνδρός· καὶ ἔτι τούτου σαφέστερον, videmini aut tales esse, qui intellecturi sint exa- πῶς ὁ Ἀδὰμ ἐγένετο ἄνθρωπος ἄνευ ἀνδρός τε καὶ ctissime, quomodo Christus ex muliere natus sit γυναικός. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ Εὐα ἐξ ἀνδρὸς μὲν, ἄνευ δὲ sine virili opera; et quod illo est manifestius, qua- γυναικὸς, καὶ οὐ κατὰ τὸν νόμον καὶ τὴν τάξιν τῆς modo Adam homo factus sit sine viro et femina: φύσεως ἣν ἔλαβον μετὰ τὴν παράβασιν, ἀλλ᾽ ἑτέρῳ verum ut et Eva ex viro quidem, sed absque mu- τρόπῳ, ὃ παρ' ἡμῖν τοῖς Χριστιανοῖς ἐστιν ἀγνο liere creata sit, idque non juxta naturae legem ούμενον, παρὰ δὲ μόνῳ τῷ Θεῷ γινωσκόμενον. Εἰ constitutam, quam post transgressionem à Domino δὲ τοῦτο ἀδύνατόν ἐστι πάσῃ ἀνθρωπίνῃ γνώσει, τί acceperunt, verum diversa quadam ab hac ratione, ματαιοπονοῦντες οι Μουσουλμάνοι κατηγορούσιν nobis qui Christum fateur prorsus incognita, sed ἡμῶν, εἰς ἃ οὔτε οἴδασιν οὔτε γινώσκουσιν, ἀλλὰ soli Deo nota. Quod si autem hoc deprehendere μακράν που εὑρίσκονται τῆς ἀληθείας, ὅσον ἡ γῆ nulla humana ratio potest, quid, quaeso, incassum τοῦ οὐρανοῦ; ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ γινώσκειν αὐτοὺς τὰς laborantes Musultani nos de iisdem accusant,quæ Γραφὰς ἐνέπεσον εἰς αὐτά. Τὰ γὰρ Μωσαϊκά βιβλία nec ipsi intelligunt nec noverunt, sed tantum a καὶ τὸ τοῦ Δαβὶδ ψαλτήριον, ἔτι δὲ καὶ αἱ τῶν προ veritate aberrare videntur, quantum coelum a φητῶν Γραφαι, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγώ terra distal? Verum Scripturarum ignorantia in γέλιον, τὰ πάντα καὶ ἅγια, καὶ δίκαια, καὶ ἀληθῆ, hujusmodi errores inciderunt. Mosis enim libros καὶ καλὰ λέγουσι καὶ ὁμολογοῦσι. Καὶ οὕτως ἐστὶν et Davidis psalterium, insuper et prophetarum ἡ ἀλήθεια. Ομολογοῦσι δὲ στόματι μόνῳ, τὰ δὲ λε scripta, sed et ipsum Christi Evangelium, omnia, γόμενα παρ' αὐτῶν ἀγνοοῦσιν. Ἀλλ᾿ ὥσπερ ἵνα inquam, haec sancta, justa, vera et bona esse dim Ακούετε παρὰ τῶν ἀγγέλων ὅτι καλῶς καὶ μετὰ cunt et confitentur (ut et revera sunt), fatentur μεγάλης γλυκύτητος καὶ ἡδονῆς αἰνοῦσι τὸν Θεόν, autcm solis verbis, que autem in his dicuntur, καὶ τὰ λεγόμενα παρ' ἐκείνων ἐστέργετε καὶ ἐπῃ non intelligunt. Εt quemadmodum fieri solet, νεῖτε, τί δέ ἐστιν ὁ λέγουσιν ἡγνοεῖτε· οὕτως ἐστὶ cum auditis angelos egregie et suavissimis souis καὶ ἐπὶ πάντων τουτωνὶ τῶν βιβλίων, ὅτι τὰ παρ' Deum celebrare, ea quidem quæ dicuntur ab bis αὐτῶν γεγραμμένα ἐπαινεῖτε, τί δὲ λέγουσιν οὐκ amore et laudibus prosequimini, quis vero dicto- οίδατε. Διατί; "Οτι οὐδὲ ὅλως ἐδιδάχθητε περὶ αὐτ rum sensus sit non intelligitis. Sie in omnibus των. Οἱ δὲ Χριστιανοί, ποῖ μὲν εἰς τὰς ἐκκλησίας hisce libris facere soletis, ut ea quidem quæ in συναγόμενοι, ποῖ δὲ ἕκαστος εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ his scripta continentur, laudibus vehatis, quid καθημέραν ἀναγινώσκουσι τὰς βίβλους, καὶ ὁ πολὺς vero dicatur, ignoretis. Quamobrem? Quia nun- χρόνος, καὶ ἡ συνεχὴς ἀνάγνωσις, καὶ ἡ ἀκριβὴς quam de bis solide edocti estis. Christiani vero ἐξέτασις ἐφανέρωσε καὶ ἐδίδαξεν αὐτοὺς πᾶσαν τὴν partim in ecclesiis congregati, partim singuli domi ἀλήθειαν. Ἐπεὶ οὖν ἀγνοεῖς τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ, Ruse quotidie sacros libros perlegunt, et sic tandem καὶ λογίζῃ ὅτι οὐδεὶς τῶν ἁγίων ἐλάλησε περὶ αὐτ temporis diuturnitas, assidua lectio, et diligens in- τοῦ, ἀλλ᾽ οὔτε προφήτης προεφήτευσε, καὶ ζητεῖς vestigatio exposuit docuitque illos omnem verita- ταῦτα ἀκοῦσαι παρ' ἡμῶν ὡς δῆθεν μὴ ἐχόντων tem. Cum igitur ignaros eo que Christi sunt, putas ἀπολογίαν, ἄκουσον περὶ ὧν ζητεῖς, καὶ σκέψαι etiam, quod nemo sauctorum de illo locutus sit, ἀκριβῶς τὰ λεγόμενα. ο el nullus prophetarum de hoc vaticinatus; eaque a nobis, quos omni patrocinio destitulos arbitraris, audise desideras. Audi igitur quod quæris, et attente que dicuntur considera. 2. Magnus ille Moses in libro Geneseos verbatenus sic dixit: e Dixit Dominus: Glamor Sodomorum et Gomorrine multiplicatus est ceram me. Descen· dens igitur videbo. Abraham vero stabat coram Domino. Εt appropinquans Abraham dixit: Numsimaul justum perdes cum impio, et erit justus sicut impius? Si fuerint quinquaginta justi in urbe, nonne remities illi propter quinquaginta justos? Nequaquam hoc facies, qui judicas omnem terram. Dixit β'. Ο μέγας ἐκεῖνος Μωσῆς ἐν τῇ βίβλῳ τῆς γενέσεως οὕτωσὶ κατὰ λέξιν εἴρηκεν·. Εἶπε Κύ ριος, Κραυγή Σοδόμων καὶ Γομόρβας πεπλήθονται πρός με, καταβὰς ὄψομαι. 'Αβραὰμ δὲ ἦν ἐστηχώς Έναντι Κυρίου, καὶ ἐγγίσας Αβραὰμ εἶπε, Μὴ συναπολέσῃς δίκαιον μετὰ ἀσεβοῦς, καὶ ἔσται ὁ δι καιος ὡς ὁ ἀσεβής; Ἐὰν ὦσι πεντήκοντα δίκαιοι ἐν τῇ πόλει, οὐκ ἀφήσεις αὐτὴν ἕνεκεν τῶν πεντή κοντα δικαίων; Μηδαμῶς ποιήσεις τοῦτο, ὁ περί

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. των πᾶσαν τὴν γῆν. Εἶπε δὲ Κύριος· Ἐὰν εὕρω ἐν vero Dominus: Si invenero quinquaginta justos in Σοδόμοις πεντήκοντα δικαίους, ἀφήσω πάντα τὸν Sodomnis, remittam omni loco isti propter hos. Ει τόπον δι' αὐτούς. Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ ᾿Αβραάμ, εἶπε, respondens Abrabam dixit: Nunc incepi loqui ad Νῦν ἡρξάμην λαλῆσαι πρὸς τὸν Κύριόν μου· ἐγὼ Dominum meum, ego vero terra sum et cinis. Quid δὲ εἰμι γῆ καὶ σποδός· καὶ ἐὰν εὑρεθῶσι τεσσαρά- si inveniantur quadraginta quinque? Et dixit Dom κοντα πέντε; Καὶ εἶπε ὁ Κύριος, Ἐὰν εὑρεθῶσι minus: Si invenero quadraginta quinque, remittam τεσσαράκοντα πέντε, ἵνα ἀφήσω τὴν πόλιν.» Και civitati. Et hoc modo colloquens cum Domino διαλεγόμενος Αβραάμ, κατῆλθε μέχρι καὶ τῶν δέκα.. Abrahan, descendit usque ad decem. Et tune Εἶτα λέγει Μωσῆς, καὶ ἀπῆλθε Κύριος, ὡς ἐπαύ Moses subjangit: Et abiit Dominus, postquam σατο λαλῶν τῷ ᾿Αβραάμ, ο Βλέπεις πόθεν ήρξαντο cessavit loqui cum Abraham. Videsne unde καταμικρὸν ἀναφαίνεσθαι τὰ τοῦ Χριστοῦ; τοῦ γὰρ camperint paulatim manifestari, quæ ad Christum δικαίου οἱ ὀφθαλμοὶ ἠδύναντο γνῶναι τὸν Θεὸν, κἂν pertinent? Oculi enim hominis justi poterant agnoἐν δουλικῷ ὑπῆρχε το σχήματι. Πρόσεχες γοῦν, scere Deum, licet in servili forma exsisteret. Atπῶς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ οὐδέποτε ἐφάνη ἐν δράσει tende igitur, quod Deus Pater nunquam apparuit in προφητῶν ὡς ἄνθρωπος, διότι οὐκ ἐγένετο ἄνθρω-, prophetarum visionibus humana specie, eo quod πως. Αλλά ποτὲ μὲν ἐφαίνετο ἄλλως, ποτὲ δ' ἄλλως. b ipse non est homo factus: sed nunc quidem alia, Αγγελοι δὲ κατά καιρούς φαίνονται ἐν σχήματι nune rursum alia specie apparuit Angeli vero ἀνθρώπων. Εξεταστέον οὖν περὶ τῆς τοιαύτης θεω nonnunquam humana specie apparent. Inquirenρίας, τίς ἦν ὁ ὀφθείς; Ἰδοὺ ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ οὐκ dum igitur in hac visione fuerit, quisnam is sit qui ἦν, ἐπεὶ ὁ φανεὶς ὡς ἄνθρωπος ἐφάνη "Αγγελος; tunc visus est. Ecce vero, Deus Pater non erat; Καὶ ποίας ἔχεται ἀκολουθίας, πότε Μωσῆς ἢ Ετε- quia humana forma visus est. Sed angelumne ρός τις τῶν ἁγίων μνησθεὶς ἀγγέλου, ὠνόμασεν αὐτ fuisse dices? Sed quam, quaso, decorum hoc erit, τὸν Κύριον ἢ κριτήν; Τίς γάρ ἐστιν ὁ κρίνων πο si Moses aut alius quispiam sanctorum angeli σαν τὴν γῆν, τὴ Θεός; Ἐπεὶ οὖν ἀναφαίνεται, ὅτι mentione facta ipsum appellaverit Dominum vel ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ οὐκ ἦν φανεὶς ὡς ἄνθρωπος, ἄγω judicem? Quis est alius qui judicat omnem terγελος οὐκ ἦν δι' ας εἴπομεν αἰτίας, φαίνεται πάνω ram, quam Deus? Cum igitur constet, quod is qui τως ἐξ ἀνάγκης, ὅτι αὐτὸς ἦν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ humana specie apparuit, nec Deus Pater fuerit, nec Θεοῦ, ὅς ἐστι Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. Διὰ γὰρ τὸ φα- angelus, propter eas causas quas modo recensuiνῆναι τῷ ᾽Αβραὰμ ὡς ἄνθρωπον, ἔδειξε την μέλλου- mus, elucet omnino, idque necessario, quod ille σαν αὐτοῦ σάρκωσιν. Διὰ δὲ τὸ ὀνομασθῆναι αὐτὸν ipse Verbum et Filius Dei fuerit, qui et Deus et Κύριον, παρά τε τοῦ 'Αβραάμ, παρά τε τοῦ Μωσέως, homo est. Εo enim facto, quo ipsi Abraham bumaκαὶ κρίνοντα πᾶσαν τὴν γῆν, καὶ ἐλεοῦντα ὂν βού na specie apparuit, ostendit futuraru suam incare λεται, καὶ παιδεύοντα ἂν βούλεται παιδεῦσαι, έδειξε nationem. Quod vero Dominus nominatur ab ipso τὴν (αὐτοῦ θεότητα, Θεοῦ γάρ ἐστι τοῦτο ἴδιον, τὸ Abraham et Mose, et universe terra judex, qui κρίνειν καὶ ἐλεεῖν καὶ ὀργίζεσθαι, ἀγγέλου δὲ καὶ misereatur cujus voluerit, et corrigat quem corriἀνθρώπου οὐδαμῶς. Οὐ γὰρ ἐστιν τῆς δυνάμεως καὶ gere fuerit visum, suam in hoc divinitatem demonΕξουσίας αὐτῶν. Τὸ γὰρ εἰπεῖν, Ἐὰν εὕρω πεντή- stravit. Judicare enim, misereri, et frusci, Dei soκοντα, ἢ καὶ ἔλαττον, ἐάσω τῇ πόλει, ἔδειξε τὸ με lius est, angeli vero vel hominis nequaquam; neque γαλεῖον τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ. Σὺ δὲ πρόσεξον, μή πως enim hoc illorum virtutis est, et potentia. Cum ἀκούσας τοῦ Κυρίου λέγοντος, Καταβὰς ὄψομαι, enim dicit:. Si invenero quinquaginta vel pauφαντασθῇς ἐπὶ Θεοῦ ταπεινόν τι καὶ ἀνάξιον τῆς αὐ- ciores his, urbi remittam, potentiae suae magni τοῦ θεότητος. Αλλὰ διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀνθρώ- ficentiam indicavit. Τu vero caveas interim, ne cum των πολλάκις λέγονται τὰ τοιαῦτα ἐπὶ Θεοῦ. Ελέ- audieris dicentem Dominum: e Descendens videχθη δὲ καὶ διὰ τὴν μέλλουσαν αὐτῷ μετὰ τῶν ἀν- 50,. de Deo humile quidpiam, et illius divinitate θρώπων συγκατάβασιν. indignum imagineris. Nam propter humanæ naturæ imbecillitatem sæpenumero talia de Deo dicuntur. Praeterea hoc dictum est, propter futuram illius cum hominibus conversationem. γ. Ἔτι δείξας Κύριος ὁ Θεὸς τῷ Ἀβραὰμ τὰ τέσσαρα μέρη τῆς γῆς, εἶπε, ο Σοὶ δώσω τὴν γῆν καὶ τῷ σπέρματί σου, καὶ πληθύνων πληθυνῶ τὸ σπέρμα σου, ὡς τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ὡς τὴν ἄμμον τὴν παρὰ τὸ χείλος τῆς θαλάσσης. "Οτι παρ τέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε, καὶ ἐνευλογηθήσονκαὶ ἐν σοὶ πάντα τὰ ἔθνη.» Ταῦτα τὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸν ᾿Αβραάμ βήματα, καὶ ἐξεταστέον τί βού λεται ταῦτα. Ἰδοὺ ὡς ὁ Μωσῆς λέγει, ὅτι ὁ Θεὸς * Gen. xviii, 1 seqq. * Gen. xxi, 16 seqq. 3. Praeterea cum Dominus Abrabae quatuor toLus orbis cardines ostendisset, inquit: e Tile dabo terram, et semini tuo, et multiplicans mul tiplicabo semen tuum sicut astra cali, et sicut arenam jacentem in littore maris, quoniam patrem multarum gentium constitui te, et benedicentur in te omnes gentes". Hæc sunt Dei ad ipsum Abraham verba. Nunc quis horum sensus sit, inquirendum est. Considera igitur ut Moses dicat, quod Deus

ipsi Abraham et semini ipsius promiserit et polli- υπεσχέσθη καὶ ἐπηγγείλατο δοῦναι τῷ ᾿Αβρα citus sit omnem terram, et quod semen ipsius sit multiplicaturus sicut astra coli, et arenam in lit lore maris: e Et in semine tuo, inquit, benelicentur omnes gentes. Εt quandoquidem Dei verba Et vera sunt, nec unquam fallunt, inspiciamus age. dum, quando et quonam modo impleta sint hæc Dei oracula. Abraham enim binos habuit Glios, alterum quidem ex ancilla Agar, Ismaelem scilicet; alterum ex libera uxore Sara, nempe Isaac. Num itaque propter Ismaelem ex ancilla genitum,cen Abraham semen, dixit Dominus, quod in illo benedicende sint omnes gentes? Sed cum Dominus diceret ipsi Alrahm: «Ejice ancillam cum filio ipsius, uequaquam enim hæres erit ex ancilla genitus καὶ τῷ σπέρματι αὐτοῦ πᾶσαν τὴν γῆν. Καὶ πλησυνθήσεται τὸ σπέρμα αὐτοῦ, ὡς τὰ ἄστρα τοῦ οὐ ρανοῦ, καὶ ὡς τὴν ἀμμον τὴν παρὰ τὸ χείλος τῆς θαλάσσης. Καὶ ἐν τῷ σπέρματι αὐτοῦ ἐνευλογη θήσονται πάντα τὰ ἔθνη.» Καὶ ἐπεὶ οἱ τοῦ Θεοῦ λύσ γοι ἀληθεῖς εἰσι, καὶ οὐδέποτε διαψεύδονται, δεῦρο δὴ σκεψώμεθα, πόθεν καὶ ἐν ποίῳ τρόπῳ ἐπληρών θησαν τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια. Ο γὰρ 'Αβραάμ δύο υι οἷς ἔσχεν, ἵνα ἐκ τῆς παιδίσκης Αγαρ, τὸν Ἰσμαήλ, καὶ ἕνα ἐκ τῆς ἐλευθέρας Σάββας, τὸν Ἰσαάκ, Με τότε γοῦν εἶπεν ὁ Θεὸς διὰ τὸν πρὸ τοῦ Ἰσαὰκ ἐχι τῆς παιδίσκης γεννηθέντα Ισμαήλ, ὅτι ἐν αὐτῷ ἐνα ευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη, ὡς ἐκ σπέρματος ὄντα τῷ ᾿Αβραάμ, ἀλλ' ἐπεὶ Θεὸς εἶπε τῷ ᾿Αβραάμ, ὅτι «Εκβαλε τὴν παιδίσκην μετὰ τοῦ παιδὸς αὐτῇ, οὐδὲ γὰρ κληρονομήσει ὁ υἱὸς τῆς παιδίσκης μετά τοῦ υἱοῦ τῆς ἐλευθέρας.» Καὶ κατὰ τὸν τοῦ Θεοῦ κα γον, ἐξέβαλε τὸν Ἰσραὴλ μετὰ τῆς μητρὸς αὐτοῦ τῆς ᾿Αγαρ, καὶ ἀπεδίωξεν αὐτοὺς ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ ᾿Αβραάμ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ δίκαιος ᾿Αβραὰμ ἀκού σας παρὰ τοῦ Θεοῦ, ὅτι ο Πατέρα πολλῶν τέθεικά σεν καὶ ὅτι Σοὶ δώσω τὴν γῆν, καὶ τῷ σπέρματί σου, καὶ ὅτι ἐν τῷ σπέρματί σου ἐνευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη, ο οὕτως ἀπεκρίθη, εἰπών, «Τι μας δώσεις, Κύριε, ὅτι ἐγὼ ἀπόλλυμαι άτεκνος; Βλέπεις πως καὶ πρὸ τοῦ ὁρισθῆναι τὸν ᾿Αβραὰμ ἐκβαλεῖν ἀπὸ τοῦ οἴκου αὐτοῦ τὸν Ἰσραὴλ οὐκ ἐλογίζετο τοῦτον υἱὸν αὐτοῦ. Εἰ γὰρ ὡς υἱὸν αὐτοῦ ἐλογίζετο, οὐκ ἂν cum alio liberæ, secundum Dei præceptum Abrahamn Ismaelem cum Agar matre sua ejecit, domoque sua expulit. Insuper Abraham justus, cum ex Deo audiret: Patrem multarum gentium te constituam, et tibi dabo terram, et semini tuo, et in semine tuo benedicentur omnes gentes, respondit sic dicens: • Quid mihi dabis, Domine, cum ipse sine liberis moriar?. Unde vides, quol priusquam admoneretur Abraham ut Ismaelem domo ejiceret, hune nequaquam alii loco duxit. Si enim hunc filium verum esse estimavisset, nunquam certe postulavisset filium alteram. Eo enim quod dicit, Ego vero orbus inorior, filium postulat, quem et filium et semen suum esse æstimet. Isaac enim tum demum cum hac ante peracta – ἐζήτε: ὁ ᾿Αβραὰμ τέκνον ἕτερον. Τὸ γὰρ εἰπεῖν, Ἐγὼ δ' ἄτεχνος ἀπόλλυμαι, υἱὸν ἐζήτει, ὅντινα λου γίνεται υἱὸν αὐτοῦ καὶ σπέρμα αὐτοῦ. Ὁ γὰρ Ἰσαάκ ὕστερον ἐγεννήθη. Μετὰ δὲ ταῦτα ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, ὁ εἰπὼν, Εκβαλε την παιδίσκην μετὰ τοῦ υἱοῦ αὐτῆς, φανερῶς ἐδήλωσεν, ὅτι οὐκ ελογίσατο τὸν Ἰσραὴλ τέκνον καὶ σπέρμα τοῦ ᾿Αβραάμ. Καὶ ἰδοῦ ὡς ἀναφαίνεται, ἀμέτοχός ἐστιν ὁ Ἰσραὴλ ἐκ τῆς κληρονομίας τοῦ ᾿Αβραάμ, καθὼς ὁ Θεὸς διε τείλατο. Μή ποτε γοῦν ἐστιν ὁ Ἰσαάκ, καὶ ὅτι μὲν υἱός ἐστιν οὗτος τῆς ἐλευθέρας Σάββας, πρόδηλον. Καὶ τὸ τῶν Εβραίων γένος ἐξ ἐκείνου ἐστὶ τοῦτ ὁμολογούμενον. Αλλ' ἡ τῶν ἐθνῶν εὐλογία οὐκ ἐξ 6η ἐπὶ τῷ Ἰσαάκ. Μόνον γὰρ οἱ Ἑβραῖοί εἰσιν ἐκ απέρα ματος τοῦ Ἰσαάκ, ὡς ἀπόγονοι τοῦ Ἰακώβ, καὶ essent, natus est. Post hæc autem omnia verbum Domini dicens:: Ejice ancillam cum filio suo, manifeste ostendit, quod nec Deus Ismaelem filium et semen ipsius Abrahæ esse repulaverit. Et ecce, quantum apparet. Ismael juxta Dei præceptum hæreditate paterna Abrahæ excidit. Num igitur hune Isaacum esse dicemus? Quod quidem hic filius sit uxoris libere, manifestum est; et Hebraorum gentem ab hoc descendisse constat; gentium autem benedictio ad hunc minime referri potest. Soli enim Hebræi sunt ex illius sewine, ceu posteri Jacobi, et duodecim filiorum ejus. Quin in felicitate adhuc et flore regni sui constituti pauci admodum et numeratu faciles reperiuntur, si cum t0tius orbis habitatoribus conferantur. Vix enim vel τῶν δώδεκα υἱῶν αὐτοῦ. Καὶ ἔτι ἐν τῇ εὐημερίᾳ καὶ unius tantum gentis quantitatem sibi conservaverunt, divino autem auxilio adjuti, insignes et terri biles habebantur. Populum enim sibi hunc peculiarem vocabat Dominus, et illos hæreditatem et peculium suum nominabat; et illius virtute dericerunt simul, et adversariorum oppidis potiti sunt, perque Dei potentiam in Egypto Moses miracula edere capit, et post hune lilius Nun, Josue aliique plures usque ad Christi generationem. Sed post gen rationem illius in perniciem ruere Judæi coperunt, et Jacobi prophetia impleta est dicens: • Nou deficiet princeps ex Juda, neque dux de fe Gen. xxii, 10. ἀκμῇ αὐτῶν ὑπάρχοντες πολλὰ εὑρίσκοντο ὀλίγοι καὶ εὐαρίθμητοι, συγκρινόμενοι πρὸς τοὺς κατοι κοῦντας τὴν οἰκουμένην, μόλις γὰρ περιέσωζαν ἑνὸς Εθνους ποσότητα, ἀπὸ δὲ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας ἐφαίνοντο μεγάλοι καὶ φοβεροί. Λαὸν γὰρ αὐτὸς ἐκάλει αὐτοὺς ὁ Θεὸς, καὶ κληρονομίαν αὐτοῦ ἔλεο γεν αὐτοὺς, καὶ ἐν τῇ ἰσχύϊ αὐτοῦ κατετροπώσαντο καὶ ἐκέρδησαν τὰς πόλεις τῶν ὑπεναντίων αὐτῶν. Καὶ ἐν τῇ δυνάμει τοῦ Θεοῦ ἤρξατο ποιεῖν ὁ Μα σῆς ἐν τῇ Αἰγύπτῳ τὰ θαυμάσια, καὶ μετ᾿ ἐκεῖνον ὁ τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦς, καὶ οἱ ἕτεροι, ἕως τῆς γεννή σεως τοῦ Χριστοῦ. Ἀπὸ δὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ γεννή

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA t. στους ήρξαντο πράττειν οἱ Ἰουδαῖοι τὰ ὀλέθρια. more illius, donec veniant quae reposita ei sunt, et ipse exspectatio gentium *.» Verum et Isaiae oraculum dicens:. Exsurget radix Jessæ, et qui exsurget ad imperandam gentibus, in illum gentes sperabunt. Nam usque ad Christi nativitatem Judzi et reges et pontifices de sua gente habue runt: hoc autem nato, et reges et pontifices defece runt. Interea vero temporis nunc quidem Deus illis irascebatur propter peccata ipsorum, idololatriam in primis, cujus studiosissimi erant; nunc vero corumdem miserabatur denuo: postquam vero facinus illud magnum et horrendum patrare suut ausi, tunc a Deo deserui in iram irreconciliabilem inciderunt, et in gentes dispersi sunt. Et sane sus tinuit illos Deus ad tempus, humanum quasi mi temque se illis exhibens, cum nimirum resipiscentiam illorum et penitentiam exspectaret; sed incurabili morbo laborantes abscidit, quemadmoαμπ prophetae de ipsis vaticinati fuerant. Cum enim idolis servirent, et Deum irritarent, ipsos quidem in captivitatem et penas propter scelera illorum tradidit, non tamen omnino dereliquit: sed in tempus aliquod non adeo immensum, nec infinitum, divina in illos ira extendebatur; quo transacto, ut dictum est, et illius misericordiam et pristinam felicitatem recuperabant. Verumtamen nec in tempore captivitatis illorum unquam defuerunt illis propheta, ad consolationem illorum et anime salutem a Deo dati. Prædicebant enim et venturam Dei in illos iram, et tempus iræ definitum, tum etiam Dei post hoc secuturam commiserationem, et futurum in Hierosolymam reditum. In Ægypto enim transegerunt annos quadringentos, verunt ibidem et multiplicati et enutriti sunt. Postquan vero ascenderunt Hierosolymam, et templum exstruxerunt, in captivitatem redegit eos Babylo niorum rex Nabuchodonosor annis septuaginta. Post haec annis duobus et semis Antiochus ille cognomento Illustris, nec ultra longius divina in illos ira porrecta est. Imo cum tempore Mosis in deserto exsistentes vitulo sacrificarent,et post haec idolis offerrent victimas, nec tantummodo animalium sacrificia, sed proprios liberos quoque dæmonibus immolarent, et prophetarum cedibus contaminarentur, Καὶ πληρώθη ἡ τοῦ Ἰακὼς προφητεία, ή λέγουσα τὸ, «Οὐκ ἐκλείψει ἄρχων ἐξ Ἰούδα, οὐδὲ ἡγούμενος ἐκ τῶν μηρῶν αὐτοῦ, ἕως οὗ ἔλθῃ 8 ἀπόκειται, καὶ τοῦτό ἐστι προσδοκία ἐθνῶν. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τοῦ Ἡσαΐου, ή λέγουσα, ο Εσται ή ρίζα τοῦ Ἰεσσαὶ, καὶ ὁ ἀνιστάμενος ἄρχειν ἐθνῶν, ἐπ' αὐτῷ ἔθνη ἐλπιοῦσι.» Μέχρι γὰρ τῆς τοῦ Χριστοῦ γεννήσεως εἶχον οἱ Ἰουδαῖοι καὶ βασιλεῖς ἀπὸ τοῦ γένους αὐτῶν καὶ ἀρχιερεῖς. Γεννηθέντος δὲ τοῦ Χριστοῦ, ἔλειψαν καὶ ἀρχιερεῖς καὶ βασιλεῖς. Καὶ τούτων γινομένων ποτὲ μὲν ὠργίζετο ὁ Θεὸς αὐτοῖς διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν, ἐξαιρέτως δὲ διὰ τὰς εἰδωλολατρείας αὐτῶν, ὡς εἰδωλολάτρουν· ποτὲ δὲ πάλιν συνεπάθει αὐτούς. Αφ' οὗ δὲ ἐτόλμησαν το τόλμημα ἐκεῖνο τὸ μέγα καὶ φοβερὸν, ἔκτοτε ἐγκατελείφθησαν παρὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ παρεδόθησαν εἰς ἀσυμπάθητον ὀργὴν, καὶ διεσπάρησαν εἰς τὰ ἔθνη. Καίτοι γε προσεκαρτέρησε μὲν ὁ Θεὸς μέχρι καιροῦ φιλάνθρωπως ῶν, τὴν ἐκείνων ἐπιστροφήν τε καὶ μετάνοιαν ἐκδεχόμενος· ἀλλ' ὡς ἀνίατα νοσοῦντας ἀπέκοψεν αὐτοὺς ἀπ' αὐτοῦ, ὡς οἱ προφῆται λέγουσι περὶ αὐτῶν. Ἐπεὶ γοῦν εἰδωλολατροῦντες ἦσαν, καὶ παροργίζοντες τὸν Θεὸν, παρεδίδου μὲν αὐτοὺς εἰς αἰχμαλωσίαν καὶ παιδεύσεις διὰ τὰ κακὰ αὐτῶν. Οὐ μὴν δὲ καὶ ἐγκατέλιπεν αὐτούς, ἀλλὰ μέχρι καιροῦ τινος Η εξαριθμήτου παρετείνετο ἡ τοῦ Θεοῦ πρὸς αὐτοὺς ὀργή. Πάλιν δὲ ἀπελάμβανον καὶ συμπάθειαν, ὡς εἴρηται, καὶ τὴν πρότερον εὐδαιμονίαν. ᾿Αλλὰ καὶ τὸν καιρὸν τῆς ἐκείνων αἰχμαλωσίας οὐδέποτε ἔλει ψαν ἀπ' αὐτῶν προφῆται εἰς παρηγορίαν ἐκείνων εὑρισκόμενοι καὶ ὠφέλειαν ψυχικήν. Προέλεγον γὰρ καὶ τὴν πρὸς αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ ἐρχομένην ὀργὴν, ἀλλὰ καὶ τοὺς χρόνους τῆς ὀργῆς, καὶ τὴν μετὰ ταῦτα γενησομένην συμπάθειαν, καὶ τὴν εἰς τὴν Ἱερουσα λήμ ἐπάνοδον. Διεβίβασαν γὰρ εἰς τὴν Αἴγυπτον χρόνους τετρακοσίους, ἀλλ' ἐκεῖσε ἐγεννήθησαν καὶ ἀνετράφησαν. Μετὰ δὲ τὸ ἐλθεῖν αὐτοὺς εἰς τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ κτίσαι τὸν ναὸν, ᾐχμαλώτευσεν αὐτοὺς βασιλεὺς τῶν Βαβυλωνίων Ναβουχοδονόσορ χρόνους ἑβδομήκοντα· καὶ μετὰ ταῦτα Αντίοχος ὁ Ἐπιφανής χρόνους δύο καὶ ἥμισυ, καὶ πλέον οὐ παρετάθη ἡ πρὸς αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ ὀργή. Καίτοι γε ἐπὶ μὲν τοῦ Μωσέως ἔθυσαν τὸν μόσχον ἐν τῇ ἐρήμῳ, καὶ μετά ταῦτα ἔθυον τοῖς εἰδώλοις· οὐ μόνον δὲ ἔθυον θύματα nequaquam tamen adhuc Dei iram irreconciliabiζώων, ἀλλὰ καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν ἔθυον τοῖς δαίμοσι, καὶ τοὺς προφήτας ἀπέκτεινον, καὶ ὀργὴν ἀσυμπάθητον οὐ πεπόνθασιν. ᾿Απὸ δὲ τῆς τοῦ Κυρίου σταυ ρώσεώς εἰσι χρόνοι χίλιοι τριακόσιοι εξήκοντα. Καί τοι γε, ὡς τάχα λέγουσι, φυλάσσουσι τὸν νόμον, καὶ οὐδὲν εἰδωλολάτρησαν, ἀλλὰ μόνον διὰ τὴν εἰς Χριστὴν ἀσέβειαν αὐτῶν ἐγκατελείφθησαν οὕτως, ὡς βρᾷ ὁ κόσμος όλος. Ὅτι μὲν γὰρ διὰ τοῦτο διεσπάρησαν, ἵνα παίγνιον καὶ κατάγελως γένωνται παντὶ τῷ κόσμῳ παντί που δῆλον· ὅτι δὲ οὐδὲ προφήτης εἶπεν αὐτοῖς λόγον παρηγορίας, ἀλλ' οὐδὲ ἐλάλησεν * Gen. xcis, 10. * 187. ΧΙ, 1. Nota tempus quo liber hic conscriptus est. lem experti sunt. Domini vero passione anni jam mille trecenti et sexaginta elapsi sunt, et tamen (nt nimirum ipsi aflirmant) legem custo diunt, et ab omni idololatria abstinent; sed propler unum hoc, quod in Christum exercuerunt impiissimam facinus, deserti et totius mundi exemplum facti sunt. Quod enim hac de causa dispersi sint, ut totius mundi ludibrio et risui exponerentur, clarissime vel ex hoc patet, quod a nullo prophetarum interea temporis consolationem acceperunt, nec aliquis prophetarum inter illos locutus

est post Joannem Zacharia Dium. Cum enim jam εἰς αὐτοὺς προφήτης μετὰ τὸν Ἰωάννην τοῦ Ζαχα advenisset is qui per prophetas prædictus erat (Christus nimirum) necesse erat prophetiam aboteri, partim quidem quod Christus, ut modo di ctum est, venisset, partim quod Judaei hac indi gni essent, et omnino deserendi, co quod Christum contempsissent, et in eum omnia que facta sunt ab ipsis patravissent; propterea, inquam, malis objecti sunt incurabilibus. Non enim nudum hominem crucifixerunt, sed Deum et hominem; nec tamen divinitas passa est, sed homo. En igitur et illa, quæ ex Sare liberae filio, Isaac nempe, progenita est posteritas derelicta est, et Isaaci semen, quantum Judeos attinet, in perditione desertum. Qua igitur ratione Deus Hebræorum gentem pro ρίου υἱόν, τοῦτο δῆλον. Ελθόντος γὰρ τοῦ προφη τευομένου, ὅς ἐστιν ὁ Χριστός, ἐξανάγκης ή προφη τεία ήργησε, τὸ μὲν ὅτι ἦλθεν ὁ Χριστός, ὡς εἴρηται, τὸ δὲ ὡς ἀνάξιοι ὄντες καὶ ἐγκαταλελειμμένοι οἱ Ἰουδαῖοι. Διὸ ἠθέτησαν τὸν Χριστὸν, καὶ ἐποίησαν ἐπ' αὐτῷ ὅσα καὶ ἐποίησαν, κατὰ τοῦτο ἔπαθον τὰ ἀνήκεστα κακά. Οὐ γὰρ ψελὶν ἄνθρωπον ἐσταύρω σαν, ἀλλὰ Θεὸν καὶ ἄνθρωπον. Καὶ οὐ θεύτης ἔπαθεν, ἀλλ' ὁ ἄνθρωπος. Ἰδοὺ γοῦν καὶ ἀπὸ τῆς ἐλευθέρας Σάββας υἱοῦ τοῦ Ἰσαάκ, ὅσον τὸ ἀπὸ τῶν Ἰουδαίων, έναπελείφθη ἐγκαταλελειμμένον καὶ ἐν ἀπωλείᾳ τὸ τοῦ Ἰσαὰκ σπέρμα. Πῶς γὰρ ἔμελλε λογίζεσθαι δ Θεὸς τὸ γένος τῶν Ἑβραίων εἰς σπέρμα τοῦ Ἰσαάκ, ἐπεὶ ἀπέκειτο αὐτοῖς, ἵνα ἡ ἀσυμπάθητος ὀργὴ τοῦ Θεοῦ καταλάβῃ αὐτούς; Πῶς δὲ ἔμελλον λογισθήναι τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, οὓς προϊδὼν ὁ Δαδιά προφητεύων ἐπ' αὐτοὺς, ἔλεγε πρὸς τὸν Θεὸν, «Σκοτισθήτωσαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διαπαντής σύγκαμψον, η τουτέστι μὴ ἀποστῇ ἀπ' αὐτῶν ὁ ζυγὸς τῆς διηνεκούς δουλείας. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ ε διαπαντός σύγκαμψον.» Οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο κατάρας εἶδος, ἀλλὰ προφητείας Εκδοσις. Πῶς γὰρ ἔμελλε λογίσεσθαι αὐτοὺς ὁ Θεὸς σπέρμα τοῦ Ἰσαάκ, καὶ τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, περὶ ὧν Δανιὴλ ὁ προφήτης τὴν μὲν καταστροφὴν αὐτῶν καὶ ἀπώλειαν εδήλωσε καὶ προεἶπε, τὴν δὲ ἐπάνοδον καὶ ἀνάκλησιν ὡς καὶ ἐν ἄλλοις οὐ προείπεν, ἀλλὰ τούναντίον; μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν καὶ ἐκτραγωδῆσαι τὰ εἰς αὐτοὺς γενησό cμενα κακά, τότε ἐπήγαγεν, «ἕως συντελείας αιών νων καθέξει αὐτοὺς ἡ δουλεία αὕτη. Ἡ Ἀλλὰ καὶ ἐ τοῖς Εὐαγγελίοις οὕτω γέγραπται, ὅτι λεγόντων τῶν Ἰουδαίων καὶ μεγαλαυχούντων πρὸς τὸν Χριστὸν, ὡς • Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ, ο λέγει πρὸς αὐτοὺς ὁ Ἰωάννης, ο Μὴ λέγετε ἐν ἑαυτοῖς, Πατέρα ἔχομεν τὸν ᾿Αβραάμ. Λέγω γὰρ ὑμῖν, δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾿Αβραάμ,» Τί τοῦτο δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὅτι ἐπεὶ ὑμεῖς ἀφ' ἑαυτῶν οὐκ ἔχετε ἀγαθὸν, ἀλλ' ἐν τούτῳ καὶ μόνῳ θαῤῥοῦντες, μεγαλοῤῥημονεῖτε, τὸ λέγεσθαι ὑμᾶς υἱοὺς ᾿Αβράμ, ἔφη αὐτοῖς, ὅτι δύναται ὁ Θεὸς ἐκ τῶν λίθων τούτων ἐγεῖραι τέκνα τῷ ᾿Αβραάμ. Ὅτι μὲν γὰρ καὶ ἀπὸ τῶν ἀψύχων λίθων δύναται ὁ θεὸς ποιῆσαι ἀνθρώ τους, πρόδηλον. Ο γὰρ ποιήσας ἀπὸ τοῦ μὴ ὄντος τὸν ἄνθρωπον δύναται ἐγεῖραι καὶ ἀπὸ τῆς ἀψύχου ὕλης. Ἀλλὰ Θεὸς οὐκ εἶπε περὶ τῶν λίθων, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐθνῶν, τῶν ἐχόντων καρδίας πεπωρωμένας ἐπέκεινα τῶν λίθων, ἅτινα Εθνη προσεκύνησαν την Χριστὸν, καὶ ἐπίστευσαν εἰς αὐτὸν, καὶ ἐλογίσθησαν κατ' ἐπαγγελίαν τέχνα τοῦ ᾿Αβραάμ. Τοὺς γὰρ του δαίους οὐ μόνον ἀπεστέρησε, καὶ ἐξέβαλεν ὁ Χριστὸς τοῦ λογίζεσθαι αὐτοὺς τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, ἀλλὰ καὶ υἱοὺς διαβόλου ὠνόμασεν αὐτούς, οὕτως εἰπών· Ὑμεῖς τὰ ἔργα ποιεῖτε τοῦ πατρὸς ὑμῶν τοῦ δια βόλου. Ἐκεῖνος ἀνθρωποκτόνος ἐστὶν ἀπ' ἀρχῆς. καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκεν, ὅτι ψεύστης ἐστίν. κ Οῦς δὲ ὁ Χριστὸς υἱοὺς διαβόλου ὠνόμασε, πῶς δύνα Isaaci semine erat habiturus, cum jam de illis constitutum esset, ut in Dei iram implacabilem inciderent? Quomodo item pro Abrahæ filiis erant repatandi, quos David ante prævidens, de iisdem vaticinatus Dominum alloquitur: Obscurentur eculi ipsorum, et dorsum illorum semper incurva " ld est, non recedat ab illis servitutis jugum perpelve. Hoc enim sibi vult, quod eos incurrandos esse a Deo præcipit. Neque enim hæc est exseerandi formula, sed prophetiæ enuntiatio. Qua denique ratione eos Isaaci semen et Abralia fitios Dens judicaturus erat, quorum subversionem et excidium prædixit propheta Daniel? nusquam vero reditos illorum et revocationis (ut in aliis solet) anemiuit, sed diversum longe indicat. Postquam enim tragico et magnifico dicendi genere eventura ipsis mala exposuisset, tandem subjungit: e Usque in consummationem sæculorum hæc eos detinebit servitus. Verum in Evangeliis quoque sic scriptum est, quod Judæis magnifice sese erga Christum extollentibus, dicendo, Patrem habeτους Abraham, dixit Jesus: e No dicatis intra vos ipsos, Patrem habemus Abralian. Dico enim vobis: Possibile est Deo, etiam ex lapidibus hisce Abraham filios suscitare ".» Quid autem hac sibi aliud voluerunt, quam si dixisset: Quoniam in vobis ipsis boni nihil est, veram in hoc solo confisi splendidis verbis extollimini, quod vos Abrah filios dicere potestis, dico vobis, quod possit Deus etiam ex lapidibus istis ipsi Abrabiamo alios excitare. Quod autem ex lapidibus inanimatis possit Deus homines formare, manifestum est; qui enim de nihilo creavit hominem, eumdem ex inanimata materia creare potest. Verumtamen hac non de lapidibus, sed gentibus dixit, quæ corda habebant ipsis lapidibus magis excrcata: quæ postea Christum adoraverunt, in eumdem crediderunt, et juxta promissionem pro Abratae filiis reputati sunt. Judzos enim non modo hac gloria privavit Christus, et a genere Abrahæ exclusit, verum etiam diaboli filios nominavit, dicens: «Vos faci tis opera patris vestri, diaboli. Ille homicida est Psal. LXVIII, 24. Dan. ix, 27. Matth. 1, 9.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. και λογίσασθαι ὁ Θεὸς υἱοὺς ᾿Αβραάμ, καὶ σπέρμα ab initio, et in veritate non stetit, quoniam men Ἰσαάκ; Τίς γὰρ μετοχή διαβόλῳ καὶ τοῖς τοῦ Θεοῦ δούλοις, 'Αβραάμ, Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ; Μάλλον δὲ τίς κοινωνία Θεῷ καὶ διαβόλῳ τ dax est *. Quos autem Christus diaboli flios nomi navit, num Deus Abrahim alios et Isaaci semen judicare potest? Quæ enim est commiunio diaboli eum Dei servis Abraham, Isaac et Jacobo? Imo quod est Dei cum diabolo commercium? 4. En igitur, juxta Judacorum et Musulmanorum sententiam et fidem, Dei verbum irritum falsumque esse deprehenderetur (ab Ismaele enim gentes nequaquam Deo accesserunt, similiter nee ab Isaaε»; sed nequaquam hoc est, minime, inquam, Nullo modo enim Dei verbum intercidit, verum in Christo, qui ex Abraha semine natus est secun dum carnem, manifestat, revelata et impleta sunt omnes visiones, omnes prophetia, omnesque revelationes, quæ ipsum et Deum esse et hominem ostendunt, quemadmodum noster hic sermo jam demonstravit et exposuit, et manifestius adline multo exponet. Insuper et omnes gentes in Christo acceperunt benedictionem per fidem, qua is illνιση crediderunt. Gentes enim universe prius idolorum cultui dedit, nunc fideles et orthodox sur exceptis paucissimis, Musuimanis scilicet, Hebraeis, et aliis: qui simul omnes nulli videntur, cum Christianorum multitudine collati; non magis quam si tantillum aqume, quantum vola manus capit, cum pelago comparetur. Verumtamen quid hoc ad veritatem, si nonnulli hanc contemnentes, incorrigibiles et infideles permanserunt? Sol enim lotum illuminat aerem, et orbem universum, cecis interim in cæcitate et tenebris permanentibus: nec lamen propterea sol reprehendendus est, sed ipsi exci. Talis mea quoque de Christo fertur sententia, Christi nempe Evangelium et doctrina imo Christus ipse, infinitos soles splendore et lumine excellit. In omnem enim terram Evangeli prædicatio divulgata est et credentes salutem consequuntur; qui vero non credunt, pereunt. Non tamen hæc culpa in Christum, sed in infiteles incidit, qui suam ipsorum salutem produnt. Nec inmen omnibus simpliciter et nude credentibus salds contingit, sed iis qui per fidem opera faciunt saluta digna. Revertatur aulem ad Christi testimonia et demonstrationes nostra oratio, non tamen ut on δ. Καὶ ἰδοὺ κατὰ τὴν κρίσιν καὶ τὴν πίστιν τῶν τε Ἰουδαίων τῶν τε Μουσουλμάνων ἐναπέμεινεν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος μάταιος καὶ ψευδής. ᾿Απὸ γὰρ τοῦ Ἰσραὴλ οὐδὲν προσῆλθον τὰ ἔθνη τῷ Θεῷ, ἀπὸ τοῦ Ἰσαάκ ὁμοίως. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Οὐδὲ γὰρ διαπέπτωκεν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, ἀλλ' ἐν τῷ Χριστῷ τῷ ἐκ σπέρματος ᾿Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ κατὰ σάρκα ἀνεφάνησαν, καὶ ἀπεκαλύφθησαν και επληρώθησαν πᾶσαι αἱ δράσεις, πᾶσαι αἱ προφής τεῖαι, πᾶσαι αἱ ἀποκαλύψεις, αἱ δεικνύουσαι αὐτὸν Θεόν, αἱ δεικνύουσαι αὐτὸν ἄνθρωπον, καθώς ὁ λόγος ἀπέδειξε καὶ ἐδήλωσε, καὶ ἔτι δηλώσει σαφέστερον. ᾿Αλλὰ καὶ πάντα τὰ ἔθνη ἐν τῷ Χριστῷ ἔλαβον τὴν εὐλογίαν πιστεύσαντα εἰς αὐτόν. Πάντα γὰρ τὰ ἔθνη τὰ πρότερον εἰδωλολατροῦντα νῦν πάντα πιστά και ὀρθόδοξα, πλήν τινων μερικών, Μουσουλμάνων λέγω, Εβραίων καὶ ἑτέρων, οἵτινες ὁμοῦ πάντες οὐδὲν φαίνονται, συγκρινόμενος πρὸς τὰ πλήθη τῶν Χριστιανῶν, ὅσον ὕδατος δρὰξ πρὸς πέλαγος. Όμως τί τοῦτο πρὸς τὴν ἀλήθειαν, εἰ καί τινες παρ' οὐδὲν θέμενοι ταύτην, ἔμειναν ἀδιόρθωτοι καὶ ἄπιστοι; Ὁ μὲν ἥλιος πάντα τὸν ἀέρα φωτίζει, καὶ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, ἀλλὰ τῶν τυφλωττόντων σκοτεινῶν μενόντων, οὐ παρὰ τοῦτο προστρίβεται τῷ ἡλίῳ ἡ μέμψις, ἀλλὰ τοῖς τυφλώττουσιν. Οὕτω μοι νόει καὶ περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον καὶ ἡ διδασκαλία, μᾶλλον δὲ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ὑπὲρ μυρίους ἡλίους ἀνεδείχθη λαμπρότερος καὶ φωτεινότερος. Εἰς πᾶσαν γὰρ τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ τοῦ Εὐαγγελίου λόγος, καὶ οἱ πιστεύοντες σώζονται, οἱ δὲ μή, πιστεύοντες ἀπόλλυνται. Αλλ' οὐ παρὰ τῷ Χριστῷ ἡ μέμψις, ἀλλὰ παρὰ τοῖς ἀπίστοις, τοῖς καταπροδοῦσι τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν. Αλλ' οὐδ' οὕτως ἁπλῶς πάντων τῶν πιστευσάντων ἐστὶν ἡ σωτηρία, ἀλλὰ τῶν σὺν τῇ πίστει ποιησάντων Εργα σωτηρίας άξια, Αλλ' ἐπιστραφήτω ὁ λόγος ἡμῶν εἰς τὰς περὶ Χριστοῦ μαρτυρίας καὶ ἀποδείξεις, ἀλλ᾽ οὐ πάσας. Ε! γὰρ πάσας τάς περὶ τοῦ Χριστοῦ ἀποκαλύψει; τε καὶ δράσεις καὶ προφητείας ἐπειράθημεν ἀναπτύξαι, [ nes recenseat. Si enim omnes, quae de Christo πολλοὶ γραφεῖς, πλεῖστα κεκοπιακότες, ὀλίγον μέρος ἐπεξεργάσαντο ἄν. Όμως μικρόν τι ἐκ τῶν πολλῶν εἴπωμεν διὰ τὴν τῆς ἀληθείας φανέρωσιν. δ 2. Εἶπεν ὁ Μωϋσῆς πρὸς τὸν λαὸν τῶν Εβραίων, • Αναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν προφήτην, ὡς ἐμέ· καὶ πᾶσα ψυχή, ἥτις οὐκ ἀκού σεται τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται, Και σκόπει τὴν τοῦ προφήτου ἀκρίβειαν· ἐν τῷ εἰπεῖν, ο Προφήτην ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς, ο ἔδει ξεν ὅτι ἄνθρωπος μέλλει ἔσεσθαι ὁ προφητευόμενος, Jean. vuit, 44. Deut. xvin, 15. PATROL, GR. CLIV. sunt, revelationes, visiones et vaticinia discuter aggrederemur, etiam mulli scriba malium labn rando, vix parvam aliquam ex his partem absolve rent; nihilominus tamen pauca ex multis proferamus ad veritatis illustrationem, 5. Dixit Muses ad populum Hebræorum:: Pr phetam ex fratribus vestris suscitabit Dominus Deus, sicut me: et omnis anima qua non audierit prophetam illum, eradicabitur ".» Alque count - dera hic prophetae diligentiam. Dicendo enim, ο Prophetam suscitabit Dominus Deus, a ostendis, quod homo futurus sit de amo vaticinatur, et quod

a Deo sit, nec de pseudoprophetarum numero. καὶ ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐστι, καὶ οὐ κατὰ τοὺς ψευδοπρο Dicendo autem, «Ex fratribus tuis, ostendit quod ex Hebraeis, et non aliunde oriundus sit; ne si forte quis alienigena se prophetam hunc esse diceret, et Dei Spiritu vaticinari, ab ipsis reciperetur, sed ut hunc ceu erronem et impostorem negligerent. Porro el magnus ille Moses prius a Deo accepit testimonia, partim quidem ex miraculis in Ægypto editis, et maris Rubri transitur, partim vero ex Dei in monte Sinai congressu, et visione per ignem exhibita coram universis populi Judaici castris. Et tunc demum legem a Deo acceptam promulgavit; quapropter superius diximus Mosem illum magnum hoc de Christo dixisse: e Suscitabit Dominus Deus propbetam ex fratribus vestris.: Illud vero, e sicut me, hac de causa adjecit, quod Sic- " uti ego vos in libertatem asserui ex acerba Pharaonis servitute, lato et laterum coctione, et legem vobis salutiferam tuli, sic etiam is a me modo predictus propheta ex tyrannide et potestate diaboli et idololatria universum mundum liberaturus est, et libertatis leges laturus. His auditis Judzi bune olim prænuntiatum exspectabant, et videntes Joannem Zachari filium ex deserto venientem et baptizantem populum, cum hunc eumdem esse quem Moses pradixerat, existimarent, interrogaverunt eum: «Tune es propheta ille?, Quid vero idem respondit? Non sum ego, sed ipse ante illum missus sum. Venit autem post me, cujus ego calm ceamenta portare indignus sum "., Propheta certe erat Joannes, et praeclarus quidem; sed quia Judaei de illo propheta interrogabant, quem sioses praedixerat venturum, Joannes se illum non esse respondit. Sed ecce Judæorum ingratitudinem et stuititiam, qui priusquam Christus vel Messias adveniret, illum exspectaverunt, illumque inquisiverunt, venientem vero contempserunt. – φήτας. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ο Ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, κ έδειξεν ὅτι ἐκ τῶν Ἑβραίων ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄλλοθεν· ἵνα ἐὰν ἄλλος τις εἴποι ἐξ ἀλλοδαποῦ γένους ὅτι προ φήτης ἐστὶ, καὶ ἀπὸ Θεοῦ προφητεύει, οὐ παραδέ ξωνται αὐτὸν, ἀλλ' ὡς πλάνον καὶ ἀπατεῶνα λογία σωνται. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ μέγας Μωσής πρώτον έλαβε τὰς παρὰ τοῦ Θεοῦ μαρτυρίας ἀπό τε τῶν ἐν Αἰγύπτῳ θαυμάτων, καὶ τῆς ἐν τῇ Ἐρυθρά θαλάσση διαβάσεως, ἀπό τε τῆς ἐν τῷ Σινῷ ὄρει διὰ πυρὸς τοῦ Θεοῦ συγκαταβάσεώς τε καὶ φαντασίας, ἔμπροσ δεν πάσης τῆς παρεμβολῆς τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων παντός· καὶ τότε ἐξέδοτο τὸν νόμον τὸν δοθέντα ὑπὸ Θεοῦ. Δι' ἂς γοῦν αἰτίας ἀνωτέρω εἴπομεν, ὁ μέγας Μωσῆς περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴρηκε τὸ ο αναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς προφήτην ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, κ Τὸ δὲ, ο ὡς ἐμὲ,» τούτου χάριν ἐλάλησεν, ὅτι Ὥσπερ ἐγὼ ἐλευθέρωσα ὑμᾶς ἐκ τῆς πικρᾶς δουλείας τοῦ Φαραώ, καὶ τοῦ πηλοῦ, καὶ τῆς πλινθείας, καὶ δὲν δωκα ὑμῖν νόμον πρὸς σωτηρίαν, οὕτω καὶ ὁ παρ' ἐμοῦ νῦν κηρυττόμενος προφήτης ελευθερώσειν μέλ λει ἀπὸ τῆς τυραννίδος καὶ ἐξουσίας τοῦ διαβόλου καὶ τῆς εἰδωλολατρείας τὸν σύμπαντα κόσμον, καὶ δοῦναι τὸν τῆς ἐλευθερίας νόμον. Τοῦτο ἀκούσαντες οἱ Ἰουδαῖοι, ἐξεδέχοντο τὸν πάλαι προφητευθέντα, καὶ ἰδόντες τὸν τοῦ Ζαχαρίου υἱὸν Ἰωάννην ἐλθόντα ἐκ τῆς ἐρήμου, καὶ βαπτίζοντα τὸν λαὸν, καὶ νομί σαντες ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ παρὰ τοῦ Μωσέως τότε λε χθες, ηρώτησαν αὐτὸν, «Σὺ εἶ ὁ προφήτης;» Τί γοῦν ἐκεῖνος; «Οὐκ εἰμὶ ἐγώ, ἀλλ' ἐγὼ μὲν εἰμι ἀπεσταλ μένος ἔμπροσθεν ἐκείνου· ἔρχεται δὲ ὀπίσω μου, εξ οὐκ εἰμὶ ἄξιος τὰ ὑποδήματα βαστάζειν.» Πάντως Ο Ιωάννης προφήτης ἦν, καὶ μέγας προφήτης, ἀλλ' ὅτι ἠρώτησαν οἱ Ἰουδαῖοι περὶ τοῦ προφήτου, οὗ εἰ ρηκεν ὁ Μωϋσῆς, διὰ τοῦτο εἶπεν ὁ Ἰωάννης, ὅτι . Οὐκ εἰμὶ ἐγώ.» Καὶ ὅρα τὴν τῶν Ἰουδαίων άγνωμο σύνην τε καὶ εὐήθειαν, ὅτι πρὸ τοῦ ἐλθεῖν τὸν Μεσ σίαν ήτοι τὸν Χριστὸν, ἐξεδέχοντο καὶ ἠρώτησαν περὶ ἐκείνου, ἐλθόντα δὲ, ἠθέτησαν τοῦτον. Γ'. Μετὰ δὲ ταῦτα πάλιν εἶπεν ὁ αὐτὸς Μωϋσῆς ὁ μέγας, «Ευφράνθητε, οὐρανοι, ἅμα αὐτῷ, καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες ἄγγελοι Θεοῦ, ο Εἰπέ μοι, τίνα ἄλλον προσκυνοῦσιν οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ, εἰ μὴ αὐτὸν τὸν Θεὸν, ὥστε ὃν ἔδειξεν ὁ Μωϋ6. Post hae vero rursum dicit Moses ille magnus: Latentur una cum illo cali, et adorent illum omnes angeli Dei "., Age igitur et mili dicito, quemnam alium angeli Dei adorant praeterquam Deum ipsum? Hic igitur, quem Moses hominem, prophetam et legislatorem esse demonstravit, σῆς ἄνθρωπον καὶ προφήτην καὶ νομοθέτην, ὃν ἔδειξ quem item al angelis adorandum esse dixit, et Deus et homo est, Filius scilicet et Verbum Dei, a mobis simul et angelis adorandus et honorandus. El bæc quidem ex Mose. 7. David vero propheta sic dixit: «Deus, judicium tuum regi da, et justitiam tuam filio regis. Judicabit pauperes populi, et salvos faciet alios inopum, et calumniatorem humiliabit. Commorabitur cum sole, et ante lunam, in generatione generationum. Descendet veluti pluvia super vellus, et veluti stilla stillans super terram. Oriri faciet in diebus suis justitiam et multitudinem pacis, donec auferatur **Joan. 1, 25 97. "Psal. xcv, 11; xcvu, 8. προσκυνούμενον ὑπὸ τῶν ἀγγέλων, αὐτός ἐστιν ἡ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ παρ' ἡμῶν καὶ τῶν ἀγγέλων προσκυνούμενος καὶ τιμώμενος. Καὶ ταῦτα μὲν τὰ Μωσέως. ζ'. Ο δὲ Διαβὶδ ὁ προφήτης οὕτως είρηκεν, «Ο Θεός, τὸ κρῖμά σου τῷ βασιλεῖ ὁὸς, καὶ τὴν δικαιο σύνην σου τῷ υἱῷ τοῦ βασιλέως. Κρινεῖ τοὺς πτω χοὺς τοῦ λαοῦ, καὶ σώσει τοὺς υἱοὺς τῶν πενήτων, καὶ τα πεινώσει συκοφάντην, καὶ συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ, καὶ πρὸ τῆς σελήνης γενεάς γενεών. Καταδή σεται ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον, καὶ ὡσεὶ σταγὼν ἡ στην ζούσα ἐπὶ τὴν γῆν ἀνατελεῖ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. δικαιοσύνην, καὶ πλῆθος εἰρήνης, ἕως οὗ ἀνταναι- luna. Et adorabunt eum omnes reges terra. Omnes μεθῇ ἡ σελήνη, καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάντοτε οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, πάντα τὰ ἔθνη δουλεύσουσιν αὐτῷ, καὶ ἔσται τὸ ὄνομα αὐτοῦ εὐλογημένον εἰς τοὺς αἰῶνας. Πρὸ τοῦ ἡλίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ ἐνευλογηθήσονται ἐν αὐτῷ πᾶσαι αἱ φυλαὶ τῆς γῆς, πάντα τὰ ἔθνη μακαριοῦσιν αὐτόν. Εὐλογητὸς Κύριος ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραήλ, ὁ ποιῶν θαυμάσια μόνος, καὶ εὐλογημένον τὸ ὄνομα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος.» Πάντως δύο πρόσωπα εἰσάγων ὁ Προφήτης, τὸν Θεὸν καὶ τὸν υἱὸν τοῦ βασιλέως οὐδὲν ἕτερον λέγει ἀλλ᾽ ἢ τὸν Θεὸν καὶ βασιλέα, καὶ τὸν τούτου Υἱὸν τὸν Χριστόν, ὃς κρίνει τοὺς πτωχοὺς τοῦ λαοῦ, καὶ σώζει τοὺς πένητας, καὶ τα πεινοῖ τὸν συκοφάντην. Νὰ ὑπολάβης ἄνθρωπόν τινα Ισχυρὸν καὶ δίκαιον, ἄρχοντα ἢ βασιλέα; ᾿Αλλὰ τὸν αὐτὸν λέγει, ὅτι συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ· ἀλλὰ περὶ αὐτοῦ λέγει, ὅτι ἐστὶ πρὸ τῆς σελήνης, γενεάς γενεῶν. Καὶ εἰς τίνα τῶν ἀνθρώπων χωρεῖ τοῦ το, ὅτι πρὸ τῆς σελήνης γενεάς γενεῶν ἦν, καὶ συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ; Εἰς οὐδένα ἄλλον, ἀλλ᾽ εἰς αὐτὸν πάντως τὸν Χριστόν ἐστιν ἡ προφητεία. Εν γὰρ τῷ εἰπεῖν, ὅτι κρινεῖ τοὺς πτωχοὺς τοῦ λαοῦ, καὶ σώσει τοὺς υἱοὺς τῶν πενήτων, καὶ ταπεινώσει τοὺς συκοφάντας, έδειξε τὴν τούτου δικαιοσύνην καὶ Ισχὺν καὶ κηδεμονίαν εἰς τοὺς ἀνθρώπους. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ὅτι πρὸ τοῦ ἡλίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ πρὸ τῆς σελήνης γενεάς γενεῶν, ἔδειξε τὸ τού του άναρχον. Ἐν δὲ τῷ, «Συμπαραμενεῖ τῷ ἡλίῳ, κ ἔδειξε τὸ τούτου ἀτελεύτητον, «Καταβήσεται ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον, καὶ ὡς ἡ σταγὼν ἡ στάζουσα ἐπὶ τῆς γῆς. Ανατελεῖ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ δικαιοσύνην, καὶ πλῆθος εἰρήνης, ἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη.» Πάν λιν τίς κατέβη ὡς ὑετὸς ἐπὶ πόκον, τουτέστιν ἡσύχως καὶ ἀταράχως, καὶ ἄνευ τῆς οἰκείας ἀξίας αὐτοῦ καὶ μεγαλειότητος, ἢ ὁ Χριστὸς, ὃς κατῆλθεν ἐξ οὐρανοῦ ἐν τῇ ἁγίᾳ Παρθένῳ, καὶ συλλαβοῦσα ἔτεκεν αὐτὸν ἐν πενιχρᾷ φάτνῃ καὶ σπηλαίῳ ταπεινῷ; Οὐ γὰρ ἦλθεν ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σώσῃ τὸν κόσμον. Οταν δὲ ἔλθῃ κρῖναι τὴν οἰκουμένην, τότε μέλλει φανῆναι ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ μετὰ πάντων τῶν ἀγγέλων, καθὼς καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἔφησεν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, ὅτι ὁ Οὐκ ἦλθον ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σώσω τὸν κόσμον. ο ι 'Ανατελεί ἐν τοῖς ἡμέραις αὐτοῦ δικαιοσύνην, καὶ πλῆθος εἰς 1 ρήνης ἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη.» Τί βούλεται τλ, ο Ἀνατελεῖ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ δικαιοσύνην, καὶ πλῆθος εἰρήνης; Οὐδὲν ἄλλο, ἢ ὅτι τῆς τοιαύτης ἀδικίας χείριστόν τε καὶ κάκιστον, ἵνα ἀφήσωσιν οἱ ἄνθρωποι τὸν Θεὸν δημιουργὸν καὶ πλάστην αὐτῶν, τὸν ἀπὸ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παραγαγόντα αυτ τοὺς, καὶ προσκυνήσωσι τῷ διαβόλῳ, καὶ τοῖς κτίσμασι, καὶ τοῖς ἔργοις τῶν χειρῶν αὐτῶν. Καὶ ὥσπερ τις ὑπὸ μέθης και βαθείας σκοτίας παραβλέψας τὸν ἑαυτοῦ πατέρα, τὸν ἐπιμελούμενον παντὶ τρόπῳ, καὶ πηδόμενον καὶ ζητοῦντα τὴν τούτου προμήθειαν καὶ ὠφέλειαν καὶ σωτηρίαν, ἀκολουθήσας ἐχθρῷ τῷ ἐπιθυμοῦντι τὴν σφαγὴν αὐτοῦ καὶ τὸν ὄλεθρον, δε14 Psal. 1331, 9 seqq. "Joan. xil, 47. gentes servient ei, et erit nomen ejus benedictum in sæcula. Ante solem permanet nomen 'ejus, et benedicentur in eo omnes tribus terræ: omnes gentes beatificabunt illum. Beatus Dominus Deus Israelis, solus faciens mirabilia, et benedictum nomen ejus in speculum et in æternum '', η Duas hic in universum personas propheta inducens, Denm scilicet, et filium regis, nihil aliud innuit quam Deum vel regem, et illius Filium Christum, qui judicat pauperes populi, et salvos facit inopes, et humiliat calumniatorem. Neque hic hominem quemdam fortem et justumn, principem vel regem intelligas. De eodem enim dicit, quod commora Lurus sit cum sole; item de eodem, quod sit ante lunam et generationes generationum. In quem vero hominum hoc competere potest, ut ante lunam in gencrationes generationum esse dici possit, et ut cum sole commoretur? In nullum certe alium, sed revera in solum ipsumque Christum prophetia quadrat. Cum enim dicit, quod judicet pauperes populi, et salvet filios inopum, et calumniatores humiliet, illius ostendit justitiam, fortitudinem, et curam qua erga homines utitur. Cum vero dicit, quod ante solem permaneat nomen ejus, et ante Iunam in generationes generationum, illius ter nitatem principio carentem indicat. Εt eo quod dixit: Commorabitur cum sole,, illius æternitatem fine carentem denotavit. Item, e Descendet veluti pluvia super lanam, et sient gutta stillans super terram. Exoriri faciet in diebus suis justiLiam et multitudinem pacis, donec auferatur luna. Η Denuo (responde) quis descendit ut pluvia super lanam, id est quiete, et sine strepitu, et citra propriam majestatem magnificentiamque suam, præter Christum? qui descendit calitus in sanctam Virginem, quæ conceptum eum peperit in vili pra sepio et humili casa. Non enim venerat judicatuτus mundum, sed ut mandum salvaret. Cum vero veniet judicaturus orbem, apparebit in gloria Pas tris sui cum omnibus angelis, quemadmodum ipse Christus in Evangelio testatur: «Non veni judicatu - rus mundum sed ut mundum salvem". Item, Exoriri faciet in diebus suis justitiam et multitudinem pacis donec auferatur luna. Quisnam horum sensus, • Producet in diebus suis justitiam et multitudinem pacis f. Non alius, quam quod impietatis sunonian notat perniciem: quod scilicet homines derelicturi sint Deum, procreatorem et factorem suum, qui eos nusquam exsistentes in hanc substantiam redegit; et adoraturi sint diabolum, creaturas, et opera manuam suarum. Εt quemadmodum aliquis ebrietate victus, aut in densis profundisque tenebris oberrans, neglecto propria parente, qui commodum et utilitatem salutenique suam in primis et unico desiderat promolamque cupit, hostem sequitur, cedis et perniciei suæ cupidum, ligatus scilicet et vinctus ab eo manusque pedesEt

que, deductus Landem in carcerera munitissimum & σμευθεὶς ὑπ' αὐτοῦ, καὶ δεθεὶς χεῖρας καὶ πόδας, et obscurum, non agnoscit nec discernere potest εισαχθεὶς ἐν φρουρῇ ὀχυρωτάτῃ καὶ ζοφώδει, οὐκ patrem et amicum ab inimico et hoste propter εγίνωσκεν, οὐδὲ ἡδύνατο διακρίνειν τὸν πατέρα καὶ ebrietatem et crapulam, nec etiam vult; et postea φίλον ἀπὸ τοῦ ἐχθροῦ καὶ πολεμίου ὑπὸ τῆς μέθης licet tandem ad sensus vestigia revertatur, illud καὶ τοῦ κόρου, οὐδὲ ἐβούλετο. Εἰ δὲ καὶ ἐμὲ ποτε ἦτα non potest, in vinculis nimirum detentus: sic homo θεν εἰς ἔχνος αἰσθήσεως, οὐκ ἴσχυσεν ἐν δεσμοῖ; eliam initio errabundus, et a recta planaque selu- εὑρισκόμενος οὕτως ὁ ἄνθρωπος, ἀρχῆθεν πλανηθείς, ctus via, incidit in manus diaboli. Et quisnam 100 καὶ παρατραπεῖς τῆς ἀληθοῦς καὶ εὐθείας ὁδοῦ, ἐνέ cus est hoc obscurior et deformior? Hic vero ho- πεσεν εἰς τὰς χεῖρας τοῦ διαβόλου. Καὶ ποῖος τούτου minem voluptatum copia inebriatum, omnis sensus σκοτεινότερος τόπος ἢ ἀηδέστερος; Ο δὲ μεθύσεις expertem fecit: tunc veluti inebriati, aut inordi τὸν ἄνθρωπον ὑπὸ τοῦ πλήθους τῶν ἡδονῶν, καὶ nato et superfluo humore et insania, aut a damnone ποιήσας αὐτὸν πάντη ἀναίσθητον, καὶ ὥσπερ οἱ ὑπὸ agitati, audientes non audiunt, et videntes non οἴνου μεθύοντες, μᾶλλον δὲ ὑπὸ ἀτάκτου χυμού και sentiunt, propter nientem scilicet et rationem, φρενίτιδος, ἢ ὑπὸ δαίμονος ἐλαυνόμενοι, ἀκούον ἐς quæ ducis officio fungitur, seductam verum ea οὐκ ἀκούουσι, καὶ βλέποντες οὐκ αἰσθάνονται, διὰ que solida stant, tanquam mobilia imaginantur; τὸ τὸν ἡγεμόνα νοῦν παρατραπήναι, ἀλλὰ τὰ Ιστά et quae moventur, inimata consistere putant; et μένα φαντάζονται ὡς κινούμενα, τὰ δὲ κινούμενα quæ illis utilia sunt aversantur, noxia vero am- ὡς ἱστάμενα, καὶ τὰ ὠφελοῦντα μὲν αὐτοὺς ἀπο plectuntur, nec honestum bonumque a malo dija- σείονται, τὰ δὲ βλάπτοντα περιπτύσσονται, καὶ οὐ dicare possunt, nec ab inimico amicum. Hoc ip- δύνανται διακρίνειν τὸ καλὸν τοῦ κακοῦ, ἡ τοῦ sum, ut diximus, homini contigit. Respuit enim έχθροῦ τὸν φίλον. Τοῦτ' αὐτὸ πέπονθεν, ὡς εἴρηται, Deum, et ligatus a damone in densissimis igno- καὶ ὁ ἄνθρωπος. Αθετήσας τὸν Θεὸν, καὶ δεσμευ rantiae tenebris tyrannidem illius sustinuit. David θεὶς ὑπὸ τοῦ δαίμονος, ἑτυραννεῖτο ἐν βαθυτάτῳ vero divina gratia repletus intellexit, in quantum σκότει τῆς ἀγνωσίας. Ο δὲ Δαβὶδ ἐμπλησθεὶς θείας perniciei barathrum, procellam et tempestatem χάριτος, καὶ κατανοήσας εἰς ποῖον βάραθρον καὶ homo inciderit, et quanta Deum affecerit injuria, ἀπώλειαν ἐνέπεσεν ὁ ἄνθρωπος, και κλύδωνα, καὶ ipsum repudiando (duplex enim hic injuria depre- χειμῶνα, καὶ ὁπόσην ἀδικίαν ἡδίκησε τὸν Θεὸν ἀθε henditur: hominem enim injuria affecit diabolus, τήσας αὐτὸν, καὶ τῆς ἐστιν ὁ μέλλων λυτρώσεσθαι quod lune tam procul a Deo se duxerit; et, si di- αὐτὸν τοῦ βαθυτάτου σκότους καὶ τῆς ἀδικίας, δια cere ins est, in ipsum quoque Deum facit injurias, ο πλῆ καὶ γὰρ εὑρίσκετο ἡ ἀδικία, ἠδίκησε γὰρ τὸν illius nimirum creaturam seducendo. Similiter et ἄνθρωπον ὁ διάβολος, ἀποστήσας αὐτὸν μακρὸν τοῦ Homo Deum affecit injuria, quod hoc repudiato, Θεοῦ· εἰ θέμις δὲ εἰπεῖν, ἡδίκησε καὶ αὐτὸν τὸν diaboli imperium secutus sit), quis denique ipsum Θεὸν, πλανήσας τὸ πλάσμα αὐτοῦ, ἡδίκησε δ' ὁμοίως a densissimis tenebris et iniquitate esset redem- καὶ ὁ ἄνθρωπος τὸν Θεὸν, ἀθετήσας αὐτόν, καὶ ἐκοι pturus. Cum itaque propheta dicat, Oriri faciet λουθήσας τῷ διαβόλῳ. Διὰ γοῦν τὸ εἰπεῖν τὸν 11 αφήν Justitiam, hoc innuit, quod quemadmodum την, ο ανατελεί δικαιοσύνην, ο ἔδειξεν ὅτι ὥσπερ οἱ ægroti in tenebris decumbentes, ipsi quidem non ἐν σκότει εὑρισκόμενοι καὶ κείμενοι ἀῤῥωστοῦντες, in lucem prodeunt, sed lux ad illos penetrat, sie οὐκ ἀπέρχονται εἰς τὸν ἥλιον, ἀλλ' ὁ ἥλιος πρὸς αὐτ etiam homini in diabolicis tenebris decumbenti τους, οὕτω κειμένου τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῷ διαβολική exoritur is qui misericordiae viscera erat assum- σκότει, ἀνατελεῖ ὁ μέλλων λαβεῖν σπλάγχνα οικτιρ pturas: quo exorto et totum orbem illuminante, μῶν. Ἀνατείλαντος δὲ ἐκείνου, καὶ φωτίσαντος τὴν omnes tenebras discedentes disparuerunt. Homo οἰκουμένην, ἀπελήλατο πάλα σκοτία, καὶ ἠφανίσθη. vero laminatus, ubi cognovit jam quali vinculo Φωτισθεὶς τοίνυν ὁ ἄνθρωπος, καὶ κατανοήσεις ἐν constrictus decumbat, et seipsum nullo modo ad- ποίῳ δεσμῷ εὑρίσκετο κείμενος, καὶ μὴ δυνάμενος juvare valens, ad eum qui hoc potest, respicit. Hic αὐτὸς ἑαυτῷ βοηθῆσαι, ἀνέβλεψε πρὸς τὸν δυνάμει vero, cum nollet hominem ulterius diaboli tyrannide premi, liberavit eum sanavitgue. Liberaius vero, sanatusque non amplius diabolo adhæsit, verum hac redemptione facta, per fidem hominis ea qua Deus affectus fuerat injuria evanuit, et hujus upparuit justitia, exorto iam rationali sole justitiae, Christo nimirum. Homo itaque fide percepia, tenpestate et ductibus carentem fidei portum ingressus, multitudinem pacis nunquam jactande procellis aut conturbandæ accepit. Tune impletum est Davidis oraculum, dicentis, Beati quorum remisse sunt iniquitates, et quorum peccata oblecta sunt. Beatus vir, cui Dominus peccatum non impular".» 10 1631. 2Χ17, 1. νον. Ὁ δὲ μὴ θέλων ἐπιπλέον τυραννεῖσθαι ὑπὸ τοῦ διαβόλου τὸν ἄνθρωπον, ἔλυσεν αὐτὸν καὶ ἐθερά πευσε. Αυθεὶς τοίνυν καὶ θεραπευθεὶς οὐκ ἔτι προσ έπεσε τῷ διαβόλῳ, ἀλλὰ τούτου γεγονότα, τα νίσθη ἡ πρὸς τὸν Θεὸν τοῦ ἀνθρώπου ἀδικία διὰ τῆς πίστεως, καὶ ἐφανερώθη ἡ τούτου δικαιοσύνη, ανα τείλαντος τοῦ νοητοῦ τῆς δικαιοσύνης ἡλίου, τουτέ στι τοῦ Χριστοῦ. Πιστεύσας γοῦν ὁ ἄνθρωπος, και εἰσελθὼν ἐν τῷ ἀχειμάστῳ καὶ ἀκυμάντῳ λιμένι της πίστεως, ἀπέλαβε πλῆθος εἰρήνης μηδέποτε κα λευομένης, ἢ παρενοχλουμένης. Τότε ἐπληρώθη τὸ τοῦ Δαβιδ λόγιον τὸ φάσκον, «Μακάριοι ὧν ἀφεία θησαν οἱ ἀνομίαι, καὶ ὧν ἀπεκαλύφθησαν οἱ ἁμαρτ

CONTRA MANOMETEM APOLOGIA I. τίας. Μακάριος ἀνὴρ, ᾧ οὐ μὴ λογίσηται Κύριος Sed quod in loco supra citato dicit, in diebus il- – nullo alio lius, innuit hominem fore, qui hac miracula editurus sit. In Deo enim dies curiosius inquirere, vel mensurare nefas est. Christus autem, quatenus homo est, initium habuit, et hujus dies mensuran tur. Illud vero, donec anferatur luna, sensu propheta dixit, quam hoc, quod veluti luna servanda est, nec peritura, ita nec ille homo. Quoniam vero absolute fine carere soli Deo proprium est, indicavit hisce, quod hic et Deus et homo sit. Illis vero verbis, ο Adorabunt eum omnes reges terra, et omnes genies servient illi, s indicavit gentium conversionem ad Christum, et regum adorationem. Ne vero hi qui veritatem destruere et invertere copiont, hæc de rege aliquo potenti et invicto intelligerent, utpote Julio, Augusto, Ti berio, vel aliis, qui et ipsi a regibus terre et gentibus adorati sunt, et ab his celebrati, quamvis homines essent, ut et nos omnes, David cum dicit nomen ejus esse benedictum, etiam hoc addit, ἁμαρτίαν.» Ἐν τῷ εἰπεῖν, ὅτι «ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ, ο ἔδειξεν ἄνθρωπον ὄντα τὸν τὰ τοιαῦτα τεράστις εργασάμενον. Ἐν γὰρ τῷ Θεῷ ἡμέρας περιεργάζεσθαι ἢ μετρεῖν οὐ θεμιτόν. Ὁ δὲ Χριστὸς ἤρξατο καθὸ ἄνθρωπος, καὶ τούτου αἱ ἡμέρας μετρούνται. Το δὲ, κἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη, τοῦτο αινίττεται ὅτι αὐτὸς ὁ ἄνθρωπος ο ποιήσας αὐτά, αὐτός ἐστι καὶ Θεός. ᾿Ανθρώπου γὰρ ψιλοῦ οὐκ ἔστι τὸ περισώζεσθαι, ἕως οὗ ἂν ἔστασθαι τὴν σελήνην. Τὸ γὰρ • ἕως οὗ ἀνταναιρεθῇ ἡ σελήνη,· οὐδὲν ἄλλο δηλῶν ὁ Προφήτης εἶπεν, ἀλλ' ἢ ὅτι ὥσπερ οὐδὲ ἡ σελήνη μέλλει διαφθαρήναι, ἀλλὰ σώζεσθαι, οὕτως οὐδὲ ἐκεῖ νος ὁ ἄνθρωπος. Ἐπεὶ γοῦν τοῦ Θεοῦ μόνου ἐστὶ τὸ κυρίως ἀτελεύτητον, ἔδειξεν ὅτι ἡ αὐτός ἐστι Θεός τε καὶ ἄνθρωπος. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ὅτι ο Προσκυνή. Η σουσιν αὐτῷ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς,» καὶ τὸ, • Πάντα τὰ ἔθνη δουλεύσουσιν αὐτῷ,» ἔδειξε τὴν πρὸς τὸν Χριστὸν τῶν ἐθνῶν ἐπιστροφὴν, καὶ τὴν τῶν βασιλέων προσκύνησιν. Ἵνα δὲ μὴ εἴπωσιν οἱ βουλόμενοι παραχαράττειν τὴν ἀλήθειαν, ὅτι περί τινος βασιλέως Ισχυροῦ μὲν ὄντος, ὡς τοῦ Ἰουλίου καὶ Αὐγούστου καὶ Τιβερίου, οἵτινες προσεκυνοῦντο μὲν παρὰ τῶν βασιλέων τῆς γῆς καὶ τῶν ἐθνῶν, καὶ ἐπηνοῦντο παρ' ἐκείνων, ἦσαν δὲ ὅμως άνθρωποι καὶ αὐτοὶ ὡς οἱ πάντες, εἰπὼν ὅτι ὁ Εὐλογητὸν τὸ ὄνομε αὐτοῦ,» προσέθηκεν ὅτι ἡ εἰς τοὺς αἰῶνας. Παντής γὰρ ἀνθρώπου ἔπαινος ἐν τῷδε τῷ βίῳ συναποτίθε ται. Μετὰ δὲ τὴν τοῦ παρόντος κόσμου συμπλήρωσιν οὔτε ὁ τούτου ἔπαινος διαμένει, ἀλλ᾽ οὔτε ὁ ψόγος. Μόνα δὲ τὰ αὐτοῦ ἔργα συναπέρχονται αὐτῷ, καὶ τὰς ἐξ αὐτῶν ἀμοιβὰς ἐκδέχεται παρά τοῦ μέλλοντος κρίνειν τὴν οἰκουμένην, εἴτε ἀγαθὰ εἰσιν, εἴτε καὶ μή. Τὸ δὲ, «Εἰς τοὺς αἰῶνας ἔσται εὐλογημένον τὸ ὄνομα αὐτοῦ, τοὐκ ἔστιν ἀνθρώπου, ἀλλὰ Θεοῦ, ο Πρό τοῦ ἡλίου διαμένει τὸ ὄνομα αὐτοῦ;» Ποῖος τῶν ἀντ θρώπων εὑρίσκεται πρὸ τοῦ ἡλίου; Πάντως οὐδεὶς, οὐδ᾽ αὐτὸς ὁ Χριστὸς καθὸ ἄνθρωπος, ἀλλὰ καθό Θεός. Καθὸ δὲ ἄνθρωπος, καὶ ἤρξατο, καὶ ἡμέραν ἔχει μεμετρημένην· καὶ προσεκύνησαν αὐτὸν πάντα τὰ ἔθνη, καὶ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, ὡς Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον, καὶ ἐν αὐτῷ ηὐλογήθησαν πάντα τὰ Εθνη. η. Καὶ συνάδει ἡ τοῦ Δαβὶδ προφητεία μετὰ τοῦ 'Ηπαίου καὶ Ἰακὼν εἰπόντων περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἐστὶ προσδοκία ἐθνῶν, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀπο δέδεικται. Όμως τὰ πάντα συνελὼν ὁ Προφήτης, καὶ θεασάμενος τὴν τοῦ Θεοῦ Λόγου διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτηρίων συγκατάβασιν, καὶ ὅτι Θεὸς ὢν μέλλει γενέσθαι ἄνθρωπος, καὶ ἰδὼν τὸν πρώην ἄγριον καὶ ἀπηγῆ τύραννον τὸν διάβολον, ὅσον οὔπω παρὰ τοῦ τυραννηθέντος ὑπ' αὐτοῦ ἀνθρώπου ἔμπαι ζόμενον καὶ καταπατούμενον, ένθους δρ' ἡδονῆς γε γονώς, ἐξεβόησε τὴν μακαρίαν ἐκείνην φωνήν, τό, • Ευλογητός Κύριος ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραήλ, ὁ ποιῶν θαυ μάσια μόνος, καὶ εὐλογημένου τὸ ὄνομα αὐτοῦ εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος.» Αρα χρήζει καὶ ὁ παρὼν λόγος ἐξηγήσεως, ἢ ὡς ἡ ἀνήθεια ἔχει, παντὸς ἡλίου καὶ πάσης ἀληθείας άνθρωπίνη; ἐστὶ καθαρώτερός τε καὶ σαφέστερος; "Ον γάρ 18 Psal. LXX1, 18. in sæcula. Uniuscujusque enim hominis laus in vita hac una cum illa deponitur: sed post mondi hujus consummationem nec laus ipsius permanet, nee infamia. Sola enim opera illius una cum ipso discedunt, quorum etiam retaliationem ab eo exspectat qui mundum judicaturus est, sive bona fuerint, sive minus. Illud vero, In sacula benedictum erit nomen ipsius, nequaquam hominis est, sed Dei. Item, e Ante solem permanei nomen illius. Quis rogo hominum ante solem conditum ἰnvenitur? Nullus omnino, et nec ipse Christus, quatenus homo est, sed quatenus Deus est. Secundum humanitatem vero et esse coepit, et dies habet mensuratos; et adoraverunt eum omnes gentes, et omnes reges terre, ut Deum et hominem, et in eo omnes gentes sunt benedictae. 8. Porro humec Davidie prophetia cum Isaia et Jacobo convenit, qui de Christo dicunt, quod sit exspectatio gentium, quemadmodum in superioribus demonstratum est. Tandem vero omnia com prehendens propheta, et respiciens Verbi Dei conversationem pro hominum salute factam, et quod Deus exsistens hominem assumpturus essel: videns denique illum modo ferocem et immitem tyrannum diabolum ab homine, queni modo ante tyrannide presserat, jam tantum non illusum esse et conculcari, voluptate quasi abreptus, beatam illam vocem exclamans profert: Benedictus Dominus Deus Israelis, qui solus facit mirabilia, et benedictum nomen ejus in æternum et in seculum seculi ".» Indiget sane et praesens locus expositione aliqua, licet revera quolibet sole et omni humana veritate purior sit et dilucidior. Quem enim David

paulo ante hominem nominaverat, quemque aute πρὶ ὀλίγου ὁ Δαβὶδ ἄνθρωπον ὠνόμασε, καὶ ἐν πρό solem et lunam conditam exstitisse dixerat, hunc ipsum nunc pure et simpliciter Deum appellavit. Quis vero tam infelix, ut de illo dubitet et inquirat curiosius, quem David Deum nominavit, nec eum cdoret, quem David Deum esse predicat 9. Verum lamen et alibi magnus ille David sic dixit: e Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris mcis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum. Virgam potentis emittet tibi Domi nus ex Sion, et dominare in medio inimicorumn tmorum. Penes te est principatus in die potentia tuæ, et in splendore sanctorum tuorum: ex utero Aurora genui te ".» En nunc aliam illius propheLiam considera: Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis.: Quisnam est ille propheta et regis Dominus? Num rex aliquis ex praclaris istis, et in hac terra mulla potentia praeditis? Mim nime. Quam ob rem? Propter libertatem, quam a Deo tunc temporis Judæi habebant, a quo solo regebantur. Principem vero et ductorem habuerunt olim quidem Mosem, post hunc vero filium Nun Josue, deinde judices. Ipsis vero propria animi sul voluntate et affectu regem a Deo petentibus, dedit ipsis regem e gente propria filium Cis, nempe Saulem, deinde Davidem filium Jesse. De quo et Deus testatus Samueli dixerat: Inveni Davidem filium Jesse, virum secundum cor meum, qui faciet juxta omnes voluntates meas 14, ο El Judai quidem regebantur a suæ gentis regibus, illorum vero reges usque ad Christi nati tempora liberi, Bullique hominum aut regum terrenorum subditi fuisse iuveniuntur. Et revera sic est, quoniam nullus alius prophetarum, utpote nee Isaias, nec Jeremias, nec Daniel, calumniari conatus hoc prophete oraculum, dicere potuit, quod ab aliquo rege mortali et perituro ad alium prophetæ similem dicta sint hac verba:. Dixit Dominus Domino meo. Cui vero dixit Deus, e Sede a dextris meis? Ad hominem nimirum, quem Verbum et Filius lllius assumpsit. Filius enim ante omnia saecula principatus fuerat particeps cum Deo; dixit autem hoc Deus Pater ad hominem, quem Verbum et Filius suus assumpsit, sanctificavit, glorificavit, et temporalem cepit principatum, ex quo hune assumpserat. Volens itaque propheticus sermo ostendlere, Deum Patrem quidem, qui ab æterno exsi stit, principio carere, hominem vero, quem Verbum et Filius illius assumpsit, initium cepisse, dixit: e Sade,» etc. Tum etiam stabilitatem et perpetuitatem, honorisque magnificentiam ipsa sedes denotat. Εt quemadmodum ignis in ferro ferri quidem frigiditatem non recipit, ferrum ausem in ignis naturam transit, rursum vero nec ferri nigredine ignis infcitur, sed ferrum hujus splendore et claritate assumpta omnino pellucidumn ft: talis etiam mea de unigenito Dei Filio et bo- τοῦ ἡλίου ἐλάλησεν εἶναι καὶ τῆς σελήνης, τοῦτον καθαρῶς Θεὸν ἐκάλεσε, ἂν δὲ 3 Δαβιδ ονομάζει Θεὸν, τίς οὕτως ἄθλιος, ὅστις ἀμφιβάλλει περὶ τοῦ του καὶ πολυπραγμονεί, καὶ οὐ προσκυνεῖ ἐν ὁ Δαβίδ καταγγέλλει Θεόν; θ'. Όμως δὲ πάλιν ὁ αὐτὸς μέγας Δαβιδ οὕτωσ λέγει. Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υποπόδιον τῶν ποδῶν σου. Ράβδον δυνάμεως εξαποστελεί στι Κύριος ἐκ Σιών, καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου. Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνά μεώς σου, ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἁγίων σου ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε.» Σκόπει πάλιν ἑτέραν προφητείαν αὐτοῦ. «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου.» Τίς ἐστιν ὁ τοῦ προφήτου και βασιλέως κύριος; Μὴ βασιλεύς τις τῶν μεγάλων καὶ ἐχόντων ἰσχὺν μεγάλην ἐπὶ τῆς γῆς; Οὐχί. Δια τί; Διότι τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐλευθερίαν εἶχον τότε οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ὑπὸ μόνου τοῦ Θεοῦ ἐβασιλεύοντο. "Αρχοντα δὲ καὶ δημαγωγὸν εἶχον τὸν πάλαι Μωσέα, καὶ μετ' ἐκεῖνον τὸν τοῦ Ναυῆ υἱὸν Ἰησοῦν, εἶτα τους κριτάς. Αὐτῶν δὲ μόνων ἐξ ἰδίου θελήματος καὶ ορέξεως ζητησάντων βασιλέα πρὸς τὸν Θεὸν, δέδω κεν αὐτοῖς ἐκ τοῦ γένους αὐτῶν τὸν Σαούλ υἱὸν Κις εἰς βασιλέα, καὶ μετ' ἐκεῖνον τὸν Δαβὶδ τὸν υἱὸν Μεσσαί· ἂν ὁ Θεὸς μαρτυρήσας, εἶπε τῷ προφήτῃ Σαμουήλ, «Εδρον Δαβιδ τὸν τοῦ Ἰεσσαὶ, ἄνδρα κατὰ τὴν καρδίαν μου, δς ποιήσει πάντα τὰ θελήματά μου.» Καὶ εὑρίσκοντο οἱ μὲν Ἰουδαῖοι βασιλευόμε νοι ὑπὸ τῶν ὁμογενών βασιλέων, οἱ τούτων δὲ βασι λεῖς μέχρι τῆς τοῦ Χριστοῦ γεννήσεως εὑρίσκοντα ελεύθεροι καὶ μὴ ὑποκείμενοι ἀνθρώπῳ ἢ βασιλεί ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἴσως εἴπερ ἔλεγεν ἕτερός τις τῶν προφητῶν, Ησαΐας, φημί, Ιερεμίας ἢ Δανιήλ, ὁ βουλόμενος διαβάλλειν τὸ προφητικὸν λόγιον, ἐδύνατο εἰπεῖν ὅτι περὶ ἑνὸς βασιλέως θνητοῦ καὶ φθαρτού πρὸς ἕτερον ὅμοιον τῷ προφήτῃ ἐῤῥήθη ὁ λόγος ἐν εἶπε, τὸ, «Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου.» Προς τον να δὲ εἴρηκεν ὁ Θεὸς τὸ «Κάθου ἐκ δεξιῶν μου; Προς τὸν ἄνθρωπον ἂν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ λόγος αὐτοῦ. Ο γὰρ Υἱὸς πρὸ πάντων τῶν αἰώνων καὶ ἐν ἀρχῇ ἦν ἐν τῷ Πατρί. Λέγει δὲ τοῦτο ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ, πρὸς ἂν ἀνελάβετο ἄνθρωπον ὁ Υἱὸς καὶ Λόγο; αὐτοῦ, καὶ ἡγίασε καὶ ἐδόξασε, καὶ χρονικὴν ἀρχὴν εἴληφεν, ἀφ' οὗ τοῦτον ἀνελάβετο. ᾿Αλλὰ βουλόμενος ὁ προψητικός λόγος δεῖξαι τὸν μὲν Θεὸν καὶ Πατέρα Θεόν άναρχον, τὸν δὲ ἄνθρωπον ἂν προσελάβετο ὁ Υἱὸς xaὶ Λόγος αὐτοῦ ἀρχὴν λαβόντα, εἶπε τὸ «Κάθου.» ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τὸ ἑδραίον τούτου, καὶ μόνιμον, καὶ τῆς τιμῆς μεγαλεῖον, δηλοῖ ἡ καθέδρα. Καὶ οἷον ὥσπερ πῦρ ἐνωθὲν σιδήρῳ, τὴν μὲν τοῦ σιδήρου ψύ ξιν τὸ πῦρ οὐκ ἐδέξατο, ὁ δὲ σίδηρος πῦρ ἐγένετο καὶ τὴν τοῦ σιδήρου αὖθις μελανίαν τὸ πῦρ οὐκ ἔπαθεν, ἀλλ' ὁ σίδηρος τὴν τοῦ πυρὸς αἴγλην τε καὶ λαμπηδόνα λαβὼν, καὶ αὐτὸς ὅλος φωτεινὸς ἐγένετοι οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ " Psal. cis, 1.5. "IRg. xV, 1, Psal. Lxxxvin, 21; Act. xu, 22. ó

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I καὶ τοῦ ἀνθρώπου, οὗ ἀνελάβετο. Ο μὲν Υἱός τοῦ Θεοῦ ἐπεὶ Θεὸς ἦν, τροπὴν ἢ φυρμὸν ἢ ἀλλοίωσιν ὅλως οὐκ ἐδέξατο, ἀλλ' ἔμεινε Θεὸς ἀναλλοίωτος ὡς τὸ πρότερον· τὸν δ' ἄνθρωπον ἐν ἀνελάβετο, καὶ ἡγίασε, καὶ ἐδόξασε, καὶ ἐλάμπρυνε, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐκ δεξιῶν καθέδρᾳ ἐτίμησεν, οὐχ ὡς θεὸς ἔχων δεξιὸν μέρος ἢ ἀριστερὸν (ταῦτα γὰρ σωματικά εἰσιν), ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐπὶ τῆς καθέδρας, ἔδειξε τὸ τῆς τιμῆς μεγαλεῖον, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ δεξιοῦ μέρους εἶπε. Θεὸς γὰρ οὔτε ἔσταται, οὔτε κάθηται, οὔτε δεξιὰν ἔχει, οὔτ᾽ αὖ ἀριστερὰν, ἀλλὰ τὰ πάντα πληρῶν ἐστιν. εἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου ὑποπόδιον τῶν ποδῶν σου, ο Τίνες εἰσὶν οἱ τούτου Εχθροί; Οι τε εἰδωλολάτραι, οἱ μὴ προσκυνοῦντες τὸν Χριστὸν, καὶ αὐτὸς ὁ διάβολος. Οὐχ ὡς ἀδυνα τοῦντος τοῦ Υἱοῦ εἴρηκε τοῦτο ὁ Πατήρ, το, ο ἕως ἂν θῶ·, ἀλλ' ἵνα δείξῃ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν δύναμιν οὖσαν τοῦ τε Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τοῦτο είρηκεν. Ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις λέγει ὁ Υἱός, ὅτι • Οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα εἰ μὴ δι᾿ ἐμοῦ,» οὕτω καὶ ὁ Πατὴρ λέγει, ὅτι «Δι' ἐμοῦ πεσοῦνται οἱ Εχθροί σου ὑπὸ τοὺς πόδας του. Ράβδον δυνάμεως ἐξαποστελεί σοι Κύριος ἐκ Σιών, καὶ κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου.» Τίς ἐστιν ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἐκ Σιὼν ἀποσταλείσα ῥάβδος, καὶ πρὸς τίνα ἀπεστά Ση; Πρὸς τὸν ἄνθρωπον ἄν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ Λίγος τοῦ Θεοῦ ἀπεστάλη. Ἡ δὲ ῥάβδος ἐστὶν ὁ σταυρός, ὃς ἐπάγη ἐν τῇ Σιών. Ὥσπερ γὰρ ἡ βάβδος ἔχει μὲν ποιμαντικὴν τὴν ἀπὸ τοῦ ποιμένος δύναμιν, ἔχει δὲ καὶ ἀποτρεπτικὴν τὴν τῶν θηρίων, οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ κηρύγματος τοῦ Εὐαγγελίου, «Εκ Σιών γὰρ ἐξελεύσεται νόμος (φησὶν Ησαΐας), καὶ λόγος Κυρίου ἐξ Ιερουσαλήμ.» Πάντες γοῦν οἱ ἀκούσαντες τὸν τοῦ Εὐαγγελίου λόγον, καὶ βαπτισθέντες, ἐποιμαίνοντο ὑπὸ τῆς ποιμαντικῆς ῥάβδου, τοῦ σταυροῦ δηλονότι. Οιτινες δὲ ἐτραχηλίαζον, καὶ οὐκ ἐπείθοντο τῷ τοῦ Εὐαγγελίου κηρύγματι, καὶ τοῖς ἀποστολικοῖς διακ τάγμασι, τῇ δυνάμει τοῦ σταυροῦ καὶ ἄκοντες ὑπέ κυπτον. Διὰ γὰρ τοῦ σταυροῦ ἐνικήθη καὶ κατεπα τήθη ὁ διάβολος, διὰ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ ἐγένοντο τὰ ἀπόῤῥητα καὶ ἐξαίσια θαύματα. Καὶ τίς χρεία πολλῶν λόγων; Διὰ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ Εὐαγγελίου ἐπίστευσε πᾶσα ἡ οἰκουμένη, καὶ ἐγένοντο δοῦλοι μὲν τοῦ Χριστοῦ, υἱοὶ δὲ κατ' ἐπαγγελίαν τοῦ ᾽Αβραὰμ διὰ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἐκ σπέρματος τοῦ αὐτοῦ ᾽Αβραὰμ γεννηθέντος τοῦ Χριστοῦ. Καὶ τότε κατεκυρίευσεν ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ ὁ Χριστός. Πρόσεξον τοίνυν τὴν προφητικήν ἀκρίβειαν. Οὐκ εἶπε, Νίκα τοὺς ἐχθρούς σου νικά γὰρ τις πολλάκις τὸν ἐχθρὸν αὐτοῦ, ἀλλ' ἔτι ἐναπομένει μέρος δυνάμεως ἐν αὐτῷ. Εἶπε δὲ, 4 Καταχνμίευε, ο δηλῶν ἐντεῦθεν τὴν ὑπερβάλλουσαν δύναμιν τοῦ σταυροῦ, καὶ τὴν εἰς ἄκρον ἀδυναμίαν τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, ὁ Ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου· καὶ τοῦτο τὴν ἄπειρον δύναμιν αινίττεται τοῦ σταυροῦ. Ἐν μέσῳ γὰρ παντὸς τοῦ κόσμου, καὶ ἐν μέσῳ τῶν εἰδωλολα 1 Joan. XIV, 6. Isa. 11, 5. mine, quem assumpsit, fertur sententia. Filius sim quidem Dei, quoniam Deus erat, mutationem, pol lationem, aut alteruationem nequaquam passus est, sed Deus, ut et antea, impermulabilis permansit; hominem vero quem assumpsit, eum, inquam, sanctificavit, glorificavit, clarificavit, et ut a dextris Dei Patris sederet dignatus est, non quod Dens vel dextram habeat, vel sinistram sui partem (haec enim corporalia sunt), sed quemadmodum per sedem honoris magnificentiam designavit, eodem sensu etiam de dextris dixit. Deus enim neque stat, neque sedet, neque dexteram habet, neque sinistram, sed majestate sua implet omnia. Item, Donec ponam inimicos tuos seabellum pedum Luorum.» Quinam hujus inimici sunt? Idololatre, qui Christum non adorant, et ipse diabolus. Hac vero, e donec posuero, Pater non ita dixit, quasi Filius ad hoc eliciendum sit impotentior, verum ut his verbis ostenderet unam et eamdem esse Patris et Fili potentiam. Quemadmodum enim in Evangeliis dicit Filius, «Nemo venit ad Patrem nisi per me 19; s ita Pater dicit, «Mea potentia cadent inimici tui sub pedes tuos. Praeterea, «Virgam fortitudinis emittet libi Dominus ex Sion, el dominare in medio inimicorum tuorum. Quænai illa est a Deo ex Sion emissa virga, et ad quem missa est? Ad hominem nimirum, quem assumpsit Filius et Verbum Dei, missa est. Virga autem est ipsa crus, quæ in Sion est fixa. Ut enim virga propter pastorem potentiam habet pastora lem, et eam qua fere depelluntur virtutem, talis et mea de cruce et Evangelii prædicatione fertur sententia.. Sion enim egredlietur lex, sedundura Isaiam, et verbum Domini de Jerusalem ".. Onnes itaque qui audito Evangelii verbo baptizati sunt, pastorali illa virga pascuntur, cruce nimirum qui vero cervicibus induratis Evangelii prædicationi non crediderunt, nec præceptis apostolicis, crucis potentiæ etiam inviti succubuerunt. Per crucem enim et victus et conculcatus est diabolus; per crucem et nomen Christi miranda et stupenda miracula sunt edita. Εt quid multis opus? Per crucem et Evangelium totus terrarum orbis credidit, et facti sunt servi quidem Christi, alii vero Abrahæ juxta promissionem per Christum, Christo imirum ex ipso Alrahe semine nato. Εt tunc dominatus est in medio inimicorum suorum Christus. Attende, quæso, quæ fuerit prophetae diligentia. Non dixit, Vince hostes tuos. Sepius enim hostis ab aliquo vincitur, in quo tamen aliqua adhuc hostilis potentia portio remanet. Dixit autem, e Dom minare;: vel hinc docens inæstimabilem illata crucis potentiam, et summam hostium ipsius impotentiam. Tum et illud, in medio inimicorum tuorum, infinitam crucis potentiam innuit. In medio enim totius mundi, et in medio idololatrarum apostoli et horum successores prædicaverunt,

et in medio ipsorum malificabant altaria. Et quod & τρῶν ἐκήρυττον οἱ ἀπόστολοι καὶ οἱ τούτων διάδο imprimis admiratione dignum est, quamvis summa cura et studio impii ecclesias destruerent, flagellis denique diris Christi nomen invocantes punirent et all gerent, crucis tamen potentia et praedicatio instar solis, imo clarius ipso sole eluxit. Ne vero quis hominum aut ignorantia aut malitia existimaret diceretve, Filio et Verbo Dei propterea missam esse a Deo virtutis et potentiæ virgam, quod illi per se impossibile fuerit facere quodcunque voluerit libuerilque, subjungit Davides: Penes te est principatus in die potentia Lux, in splendore sancto rum Luorum.» Quapropter non est humanarum νί rium, ut penes aliquem sit principatus illius, sed Dei est. Omnes enim homines tantummodo extrin secus ad ipsos delatum imperium possident; nam tam princeps quam rex aliquis saepe privatus sine imperio nascitur; et licet paternum administret inperium, nihilominus tamen in hoc, quod ante non habebat, ceu paternus heres succedit, vel propria virtute et egregiis factis regnum acquirit, vel injutstus in alios alterius regnum violenter arripit, et hoc modo etiam ille alterius regnum quo ante carebat, occupat. Sed alius ab his modus regnam acquirendi non est. Ingenitam vero sibi et inseparabilem a se potestatem homo non habet, praeter hanc solam, qua in affectus proprios et liberos ex se genius atitur, quam solam in homine videre licet. In Deum autem hoc, quod modo dictum est, non comperit. Quapropter et Isaias de Christo vatieimatus, inquit: • Cujus principatus super humerum illius ";» id est, naturalis erit, et ab illo inseparabilis. David etiam in alio psalmo sic dicit: e Regnum tuum regnum saeculorum omnium, et dominium tuum in omnes generationes generationum ". Quod idem in praesenti loco dicit: • Penes te est principatus In die potentie lux.. Sed qualisnam illa potentia dies? Ea nimirum, qua crux libere evulgata est, fer quam omnes gentes cognoscunt inenarrabilem illam tuam conversationem et indicibilem potentiam in splendore sanctorum tuorum. Quorum Apostolorum, doctorum, martyrum et sanctorum, qui quidem ab insipientibus pro mortuis et perditis habiti, in manu Dei vero sunt, et in pace quiescunt, juxta Solomonis oraculum; quique, seeundum Evangelii promissionem, splendent magis quam sol. Deinde, quemadmodum in paulo ante praemissa prophetia, sic etiam in hac praesenti dicitur. De homine enim, quem Filius Dei assumpsit, haec omnia locutus, et demonstrare volens quod Idem et Deus et homie sit, hoc inducit:. Penes to principatus; quod vel solum ad præsentem statum et demonstrationem sufliseret, nihilominus tamen planius apertiusque dicit in hune modum, Ex utero aurora generatio tus. Quis unquam homi uum ante solem natus est? Nullus omnino, Ne quis tapien hoc calumniari volens, de angelis sermonem Isa. ix, 6. "Psal. CXLIV, 15. "Sap 11, 5. χοι, καὶ ἐν μέσῳ αὐτῶν ᾠκοδόμουν τα θυσιαστήρια, Καὶ τὸ δὴ θαυμαστόν, ὅτι μετὰ πάσης ἐπιμελείας καὶ σπουδῆς κατέβαλον οἱ ἀσεβεῖς τὰς ἐκκλησίας, καὶ μετὰ μεγάλων μαστίγων εκόλαζον καὶ 16ασάνιζον τοὺς ἐπικαλουμένους τὸ ὄνομα τοῦ Χριστοῦ. 'Αλλ' ή δύναμις τοῦ σταυροῦ καὶ τὸ κήρυγμα ἔλαμψεν ὡς ὁ Ήλιος, καὶ πλέον ἡλίου. Ἵνα δὲ μή τις τῶν ἀνθρώπων ὑπὸ ἀγνοίας ἢ καὶ κακουργίας λογίσηται, ἢ εἴπα ὅτι ἀδυνατοῦντος τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ ποι σαι ὅπερ βούλεταί τε καὶ θέλει, κατὰ τοῦτο ἀπὸ στάλη παρὰ τοῦ Θεοῦ ἡ τῆς δυνάμεως βάβδος, λέγει, • Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου, ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἁγίων σου,» Τοῦτο γοῦν οὐκ ἔστιν ἀνθρώπου, τὸ εἶναι μέτ' αὐτοῦ τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ Θεοῦ. Πάντες γὰρ οἱ ἄνθρωποι εξωτερικὴν κέκτηνται τὴν ἀρχήν. Εἴτε γὰρ ἄρχων, εἴτε και βασιλεὺς, γυμνὸς τῆς ἀρχῆς γεννᾶται ὡς οἱ πολλοί, Καὶ ἡ πατρικὴν κτᾶται ἀρχὴν, καὶ ἂν μὴ ἔχων πρέ τερον, ὕστερον ὥσπερ πατρῷας κλῆρος ἔρχεται εἰς αὐτὸν, ἢ ὑπὸ οἰκείας ἀρετῆς καὶ κατορθωμάτων κτᾶται ἣν οὐκ εἶχεν ἀρχὴν ἢ αὖθις άδικος ὤν, ἁρπάζει ἑτέρου ἀρχὴν. Καὶ πάλιν προσελάβετο καὶ αὐτός, ἤνπερ οὐκ εἶχεν ἑτέραν ἀρχήν. "Ανευ γὰρ τῶν τριῶν τουτωνὶ τρόπων ἄλλος οὐκ ἔστι. Φυσικὴν δὲ καὶ αχώριστον αὐτοῦ ἀρχὴν ἄνθρωπος οὐκ ἔχει, ἀλλ' ἡ μόνην τὴν κατὰ τῶν παθῶν, καὶ τῆς εἰς τοὺς ἐξ αὐτοῦ γενε νηθέντας παῖδας, ἥντινα ἐπὶ μὲν τῷ ἀνθρώπῳ ἔστιν δεῖν, ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ χώραν οὐκ ἔχει τὸ λεγόμεν νoν. Διά τοι τοῦτα ὁ μὲν Ησαΐας προφητεύων περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγει, «Οὗ ἡ ἀρχὴ ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ, η τουτέστι φυσικὴ καὶ ἀχώριστος. Ὁ δὲ Δαβὶδ οὕτωσὶ λέγει ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ, ὅτι ο "Η βασ σιλεία σου βασιλεία πάντων τῶν αἰώνων, καὶ ἡ δέσπο τεία σου ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεᾷ.» Τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐν τῷ παρόντι χωρίῳ λέγει, «Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου.» Ποία ἡμέρα δυνάμεως; Τουτέστιν ἐν τῇ ἡμέρᾳ καθ᾿ ἣν παρρησιάζεται ὁ σταυρός, καθ' ἣν γινώσκουσι πάντα τὰ ἔθνη τὴν ἀπόρρητόν που συγκατάβασιν, καὶ τὴν ἄρατόν δύο να μιν ἐν ταῖς λαμπρότησι τῶν ἁγίων σου. Ποίων; Τῶν ἀποστόλων, τῶν διδασκάλων, τῶν μαρτύρων, τῶν ὁσίων, οἵτινες ἔδοξαν ἐν ὀφθαλμοῖς ἀφρόνων τεθνάναι. Οἱ δὲ εἰσιν ἐν τῇ χειρὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐν εἰρήνῃ κατὰ τὸ Σολομώντος λόγιον, οἵτινες κατὰ τὰ ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις γεγραμμένον λάμψουσιν ὑπὲρ τὸν ἥλιον. Πάλιν δὲ ὥσπερ καὶ ἐν τῇ πρὸ ἐλέγου λεχθείσῃ προφητεία, οὕτω καὶ ἐν τῇ παρούσε Εἰπὼν γὰρ περὶ τοῦ ἀνθρώπου οὔτινος ἀνελάβετο 5 γιὸς τοῦ Θεοῦ, ὅσα καὶ εἴρηκε, βουλόμενος δείξει καὶ ὅτι αὐτός ἐστι Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ἐπήγαγε τό • Μετὰ σοῦ ἡ ἀρχή, η Όπερ καὶ μόνον ἀρκεῖ εἰς τὴν τούτου παράστασιν καὶ ἀπόδειξιν. Όμως τρανότε ρόν τε καὶ καθαρώτερον εἶπεν οὕτως, ο Ἐκ γαστρός πρὸ Εωσφόρου ἐγέννησά σε.» Τις τῶν ἀνθρώπων έγεννήθη πρὸ τοῦ ἡλίου; Πάντως οὐδείς. Για δὲ μή τις καὶ τοῦτο διαβάλῃ, καὶ εἴπῃ ὅτι περὶ ἀγγέ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. ενω ἐστὶν ὁ λόγος, ὡς δῆθεν πρὸ τοῦ ἡλίου γεγονό- esse diceret, quasi illi ante solem creatum condui τας τοὺς ἀγγέλους, εἶπεν, ο ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόγια.» Τὸ γὰρ κ ἐκ γαστρός ο οὐχ ὡς γατέρα ἔχειν τὸν Θεὸν τοῦτο εἰρηκεν, ἀλλ' ὡς ὁ αὐτὸς Δαβὶδ ἐν ἑτέρῳ λέγει, ὅτι «Α' χειρός σου ἐποίησαν με καὶ ἔπλασάν με, κ τὴν δημιουργικὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ & ικνύων· καὶ, ο Οφθαλμοὶ Κυρίου ἐπὶ δικαίους, η την προνοητικὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι ἄξια έργα πράττουσιν οἱ δίκαιοι, ὥστε εἰσελθεῖν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ. Οὕτω καὶ κατὰ τὸ παρὸν ἐν τῷ εἰπεῖν, κ ἐκ γαστρός, ο έδειξε τὴν αὐτὴν καὶ μίαν οὐσίαν καὶ φύσιν Υἱοῦ τε καὶ Πατρός. "Ωσπερ γὰρ τὰ ἄψυχα δένδρα τὰ αὐτὰ καὶ ὅμοια αὐτοῖς γεννῶσιν, ἡ γὰρ συκή συχὴν γεννᾷ, καὶ ἡ ἐλαία ἐλαίαν· ὡσαύτως καὶ τὰ ἄλογα ζώα ὁμοίως ἓν ἕκαστον τούτων ὅμοιον αὐτῷ καὶ τῆς αὐτῆς φύσεως γεννά γέννημα. Ἀλλὰ δὴ καὶ ὁ ἄνθρωπος, λογικὸς ὤν, λογικὸν ἄνθρωπον γεννα, καὶ θνητὸς ὤν, αὖθις θνητόν· καὶ τῆς αὐτῆς οὐσίας τε καὶ φύσεως ἐστιν ὁ υἱὸς τῷ πατρί. Πολλῷ μᾶλλον λογιζόμεθα τοῦτο καὶ ἀσυγκρίτως ἐπὶ τοῦ θεοῦ, ὅτι ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος αὐτοῦ τῆς αὐτῆς φύσεως καὶ οὐσίας ἐστὶ τοῦ Πατρός, καθὼς καὶ ἔστι. Καὶ σκέπει ἀκρίβειαν προφητειών. Εἰπὼν γὰρ ὁ προφήτης, ο Εἶπεν ὁ Κύριος, ο έδειξεν ὅτι τὸν Θεὸν λέγει, ὡς ἀποδέδεικται. Εἰπὼν δὲ, 4 τῷ Κυρίῳ μου, ο καὶ τὸ, ο Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν δῶ τοὺς Εχθρούς σου υποπόδιον τῶν ποδῶν σου·, καὶ τὸν «Ράβδον δυνάμεως ἐξαποστελεῖ σοι Κύριος ἐκ Σιών,» καὶ τὸν ο Κατακυρίευε ἐν μέσῳ τῶν ἐχθρῶν σου· κ ταῦτα πάντα τὸν ὑπὲρ φύσιν ἄνθρωπον καὶ ἡ ἀνέκφραστον εἶπεν. Ἵνα δὲ δείξῃ ὅτι αὐτός ἐστι καὶ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, λέγει, «Μετά σοῦ ἡ ἀρχὴ ἐν ἡμέρᾳ τῆς δυνάμεώς σου, ἐν ταῖς λαμπρότηση τῶν ἁγίων σου. ο Ἵνα δὲ πάλιν δείξῃ καὶ φανερώσῃ Θεόν ὄντα καὶ γνήσιον Υἱὸν αὐτοῦ δὴ τοῦ Θεοῦ, καὶ μίαν οὐσίαν καὶ φύσιν ἔχοντα μετὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, επετὸ, «Εκ γαστρός προ εωσφόρου ἐγέννησά σε, Ὁ δ' αὐτὸς πάλιν καὶ ἐν ἑτέρῳ λέγει, ο Καὶ σύ, Κύριε, ἡ ἐλπίς μου, τὸν Ὕψιστον ἔθου καταφυγήν σου. Πρόσεξαν τὸ λεγόμενον. Ἐν τῷ εἰπεῖν τὸν Προφή την, «Καὶ σύ, Κύριε, ἡ ἐλπίς μου, ο ἔδειξε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. ὁ Ἐν δὲ τῷ, κ τὸν Ὕψιστον, ο ἔδειξε τον τούτου Πατέρα Θεόν. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν αὖθις τή, ο Εθου καταφυγήν, ο ἔδειξε τὸν ἂν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον, τὸν ἔχοντα χρείαν καταφυγής. Ὁ γὰρ Υἱός τοῦ Θεοῦ χρείαν καταφυγῆς οὐκ εἶχτυ sint, inquit, e ex utero aurora.» Quod enim uteri meminit, non eo sensu nccipiendum est quod Deus uterum habeat, sed eo quo et David alibi dicit: Ma nus tuae fecerunt me et formaverunt me ";» ope ratricem videlicet Dei potentiam ostendens, etc., Oculi Dei super justos ";» quo omnia providen Lem Dei virtutem innuit, et quod justi opera faciant digna ut coram Deo ingrediantur. Sic etiam presens locus intelligendus est. Dicendo enim, ex utero, ostendit unam et eamdem Filii cum Patre substantiam et naturam. Quemadmodum enim inanimate arbores eadem et similes sibi ipsis generantur: ficus enim ficum et olea oleam gignit: sim militer et bruta animalia singula juxta genus suum naturæ suæ similia generant, et homo rationalis cum sit, rationalem gignit hominem, et mortalis mortalem, et filius ejusdem cum patre est natura et substantiæ. Multo magis igitur hæc et sine omi dubitatione de Deo sentiemus, quod Filius et Verbum ipsius ejusdem cum Patre sit natura et sa! stantis, quemadmodum revera est. Sed respice prophetiarum diligentiam. Propheta enim inquiens, e Dixit Dominus, ostendit se de Deo di cere, ut jam ante demonstratum est. Addens auten, • Domino meo, et. Sede a dextris meis, dre nec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuerum, etc.;... Virgam polentia emitted tibi ex Sion Dominus; et, e Dominare in medio inimi corum luorum: hac omnia inquam, hominem omni natura præstantiorem et inenarrabilem desiguant. Ui vero ostendat eumdem et Deum esse et hominem, dicit, r Penes te est principatus in dio potentiae tue, in splendore sanctorum tuorum.» Praterea ut rursum evincat, quod Deus cum sit, naturalis etiam et verus sit Dei Filius, et ejusdema cum Deo Patre naturæ et substantiæ, hoc subjun git, • Ex utero aurore genui te.» Verum hic idem in alio loco dicit, Et tu, Domine, spes mea, Altissinium posuisti sumugium tuum ".» Allende quaeso, guid dicatur. Eo enim quod Propheta dicit, & El tu, Domine, spes mea, Filium Dei innuit. Per Altissimum vero ejusdem Patrem Deum indicat. Rursum vero his verbis, Posuisti sulugium tuum, denotat hominem, quem Filius Dei assumpsit, cui opus erat sufugio. Purus enim ille Dei Filius suffugio vel asylo non indigebat. ι'. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ τούτου παῖς ὁ θαυμάσιος Σολομών 10. Quin et hujus filius omni admiratione dignus ελιωσί φησιν ο Καὶ νῦν, Κύριε ὁ Θεὸς τοῦ Ἰσραήλ, Solomo, sic dicit: e Etuune, o Domine Deus Israel, πιστωθήτω δὴ τὸ ῥῆμά σου, ὁ ἐλάλησας τῷ παιδί ratum Gal verbum tuum, quod locutus es servo σου Δαβίδ τῷ πατρί μου, ὅτι εἰ ἀληθῶς κατοικήσει tuo David, patri meo, quoniam num vere habitaΘεός μετὰ ἀνθρώπων ἐπὶ τῆς γῆς;» Καὶ ὥσπερ ὁ bit Deus cum hominibus super terram? Et, πι Μερεμίας εἶπεν, ὅτι ὁ Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ Jeremias dicit: Quoniam hic est Deus noster, non λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτὸν, εἶτα ἐπὶ τῆς γῆς reputabitur alius coram eo. Quoniam super terram ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη - οὕτω visus est, et cum hominibus conversatus est καὶ ὁ σοφὸς Σολομών λέγει, ὅτι, ο Κύριε ὁ Θεός Sic et sapiens ille Solomon dicit: Domine Deus Ἰσραήλ, πιστωθήτω δὴ τὸ βῆμά σου, ὃ ἐλάλησας Israel, ratum fiat verbum tuum, quod locutus es τῷ παιδί σου Δαβίδ.» Τι βούλεται τὸ «Πιστωθήτω; κ Luo David.: Quid enim aliud significat, 15 Psal. xxxm, 16. "Psal. xc, 9. III Reg. v., 26, 27. "Baruch. 111, 56, 58. >> Psal. cx:1:1, 73.

• Confirmetur, quam Fiat, reveletur et exhibea- Γεννηθήτω, φανερωθήτω, ἀποδειχθήτω, τὸ κατοικῆσαι tur, ut tu qui Deus es, manifeste cum hominibus σὲ δηλαδὴ τὸν Θεὸν μετὰ τῶν ἀνθρώπων, δ καὶ γέγο converseris. Quod et factum est. Filius enim Dei νεν. Ο γὰρ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς super terram visus est, et cum hominibus habila- ἀνθρώποις συνανεστράφη. Τί γοῦν σοι δοκεῖ. Αρα vit. Quid igitur tibi videtur? Sufficiuntnc hæ sanκεταί εἰσιν αἱ περὶ τοῦ Χριστοῦ παρὰ τῶν ἁγίων clorum de Christo revelationes, et prophetarum όπτασίαι, καὶ τῶν προφητῶν προφητεῖαι, καὶ αἱ oracula, ipsiusque Dei testimonia ad demonstra παρὰ τοῦ Θεοῦ μαρτυρίαι εἰς ἀπόδειξιν ὅτι ὁ Χρισ Lionem hanc, quod Christus Filius Dei sit et Deus στις Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ Θεὸς ἀληθινὸς, ὁ αὐτὸς verus: scilicet quod et idem hic et Deus et homo δὲ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ἢ καὶ ἑτέρων ἀποδείξεων sit, vel num aliis adhuc demonstrationibus et leκαὶ μαρτυριῶν ἔτι χρεία ἐστίν; ὡς ἔμοιγε δοκεῖ, timoniis opus est? Quantum profecto mihi vide ὅτι καὶ τοῖς πᾶσιν ἀγνώμοσιν ἀρκεταί εἰσιν. Αλλ' tur, hac etiam plane imperitis sufficerent. Verum- ὅμως καὶ ἔτι πειράσομαι δεῖξαι πρὸς σὲ τὸν ἡμέ tamen amplius tentabo tibi amico nostro hujus veτερον φίλον τὴν περὶ τούτου ἀλήθειαν, ὡς καὶ ritatem declarare fusius, sicuti hactenus quoque πρώην. factum est. 11. Magnus ille Moses et celebris, cum esset Juxta montem Sinai, conspicatus est rubum ardentem. Quem cum multis diebus ardere conspexisset, non tamen igne consumi, animo suo meditari coepit quidnam hoc sibi vellet, quod rubus tot diebus ardleret, nec tamen ab igne consumeretur. Et profectus, inquit, videbo, quodnam illud stupendum sit prodigium. Rubo autem proprior factus, vocem coelitus allatam sibique dicentem audivit: • Moses, Moses, solve calceamenta pedumn tuorum, locus enim in quo stas, terra sancta est ".» Quid sane aliud significat rubus ardens, et non consumptus, tum etiamn vox clamitans: Solve calceamenta pedum tuorum, nisi quod rubus ardens adumbram vit typoque pretulit divam Mariam virginem, quæ Filium et Verbum Dei secundum carnem peperit? Quemadmodum enim rubus quidem ardebat, et non consumebatur, ita etiam diva virgo, ubi concepit Dei Filium et Verbum, igne divinitatis non consumpta est, sed a Deo custodita; quia humanarum virium illud prorsus non erat. Verba autem hæc, • Solve calceamenta pedum inorum, hoc innuunt, quod quicunque de dive Virginis mysterio et Christi incarnatione erudiri volunt, eos nequaquam frabere oportet partem aliquam in se mortuam, qua illos a Deo separet, nec mentem corruptam et a cognitione veritatis mortuam, sed viventem et Kanam, qualis ipsius Mosis erat. Hujus autem calecamenta ex mortui animalis tergore erant consula: et propterea dictum est, e Solve illud.., 12. Porro et Persarum rex Nabuchodonosor somnio admonitus visionis, quam viderat, oblitus est; el congregatis omnibus Chaldaeorum magis, incantatoribus et Gazarelis, interrogabat eos qualelam fuisset quod viderat son nium, et quænam illius interpretatio. Hi vero et somnium et interprefationem illius ignorantes hæsitabat. Rex aulem ira in illos vehementi incendebatur. Concessit tamen aliquot dierum terminum, quibus inquirerent simul, et explicarent visum a se somnium, et ejus dem interpretationem: quod si juxta mandatum ejus exsequerentur, multis et splendidis muneribus bonorati ditarentur a rege, sin minus, mortis sup- * Exod. 111, 55. τα'. Ο Μωσῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας, ἐν τῷ ὄρει Σινά ὤν, έθεάσατο βάτου καιομένην. Ἐπὶ πλείοσι δὲ ημέραις θεωρῶν αὐτὴν καιομένην μὲν, μὴ καταφλεγομένην δὲ, διελογίζετο καθ' ἑαυτόν, «Τί βούλεται τοῦτο, ὅτι ἡ βάτος καίεται μὲν ἐπὶ ἡμέραις τοσαύτ ταις, οὐ κατακαίεται δέ; Απελθὼν ἴδω, τί τὸ εξαίσιον τοῦτο καὶ θαυμαστόν.» Καὶ πλησίον γενόμενος τῆς βάτου, ήκουσε φωνῆς οὐρανόθεν αὐτῷ ἐνε χθείσης, καὶ λεγούσης, ο Μωσή, Μωση, λῦσον τὸ ὑπό δημα ἐκ τῶν ποδῶν σου. Ο γὰρ τόπος, ἐν ᾧ σὺ έστηκας, γῆ ἁγία ἐστί.» Τί γοῦν ἕτερον δηλοί ή καιομένη βάτος καὶ μὴ καταφλεγομένη, καὶ τὰ ὁ λόγος ὁ λέγων, ο Λῦσον τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου, ν ἢ ὅτι ἡ μὲν βάτος ή καιομένη εἰκόνιζε καὶ προετύπου τὴν ἁγίαν Μαρίαν τὴν Παρθένον, τὴν γεννήσασαν τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ κατὰ σάρκα; Ωσπερ γοῦν ἱκαίετο μὲν ἡ βάτος, οὐ κατε φλέγετο δὲ, οὕτω καὶ ἡ ἁγία Παρθένος, δεξαμένη τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν καὶ Λόγον, τῷ πυρὶ τῆς θεότης τος οὐ κατεφλέχθη, φυλαχθεῖσα ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ ἀνθρωπίνης δυνάμεως τοῦτο ὅλως οὐκ ἔστι. Τὸ δὲ, • Λῶσον τὸ ὑπόδημα ἐκ τῶν ποδῶν σου, κ τοῦτο εδήλου ὅτι τοὺς μέλλοντας μυσταγωγηθῆναι περί τα τῆς Παρθένου καὶ τῆς σαρκώσεως τοῦ Χριστοῦ οὐ χρὴ ἔχειν μεθ' ἑαυτῶν νεκρόν τι μέρος, διατειχίζον αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ, ἤτοι παρεφθαρμένον νοῦν καὶ νεκρὸν τῇ γνώσει τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ ζῶντα καὶ ὑγιαίνοντα, ὥσπερ τοι τῷ Μωσεί. Τὸ γὰρ Μωσέως υπόδημα νεκρού ζώου δέρμα ὑπῆρχε, καὶ διὰ τοῦτο ἐῤῥήθη, «Λῦσον αὐτό, ο τβ'. Ετι ὁ τῶν Περσῶν βασιλεύς Ναυουχοδονόσορ ενυπνιασθείς, ἐπελάθετο τοῦ δράματος, καὶ περι συνάξας πάντας τους μάγους Χαλδαίων, καὶ πάντας Επαοιδούς Γαζαρηνούς, ἤρετο αὐτοῖς, τί τε ἦν δ ἑώρακεν ἐνύπνιον, καὶ τὶς ἡ σύγκρισις τούτου. Οι δὲ ἀγνοοῦντες τὸ ἐνύπνιον καὶ τὴν σύγκρισιν αὐτοῦ, έδυσχέραινον. Ο δὲ βασιλεὺς ὠργίζετο κατ' αὐτῶν, Όμως μέντοι δέδωκεν αὐτοῖς ὡρισμένας ἡμέρος τινὰς ἐπὶ τῷ εὑρεῖν καὶ δηλῶσαι, τί τε ἦν ὅπερ ἑώρακε κατὰ τοὺς ὕπνους, κατὰ τίς ἡ σύγκρισης τούτου· καὶ εἴπερ γένηται τοῦτο κατὰ τὴν εἰς τοῦτο ζήτησιν αὐτοῦ, ἵνα λάβωσι παρ' αὐτοῦ καὶ πολλές καὶ μεγάλας τὰς δωρεάς· εἰ δ' οὖν, θάνατος αὐτῶν

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. saωρία. Ἀλλὰ καὶ οἱ παῖδες, καὶ φίλοι, καὶ plicium subirent, quin ut et liberi, amici et com αύτων, τὴν αὐτὴν δίκην ὑποστήσονται gnati illorum ejusdem poenae essent consortes. Cum αναμένων τοῦτο ποιῆσαι, ἀλλὰ μᾶλλον vero illi hoc non possent, quin potius vitam suam καὶ ὀλοφυρομένων τὴν ἑαυτῶν ζωήν. plangerent et deplorarent, (qnomodo enim possibile δυνατὸν ἐξαγγείλαι αὐτοὺς τῷ βασιλεί erat regi el somnium et interpretationem ejus exτον καὶ τὴν σύγκρισιν αὐτοῦ, μὴ πρός ponere, somnio non ante audito?) Daniel propheta παντας τὸ ἐνύπνιον παρὰ τοῦ βασιλέως; in Babylonem captivus deductus ex Jerusalem una προφήτης ἐν τῇ τῶν Βαβυλωνίων χώρα cum aliis, qui tunc temporis secum erant, Judais, ἀχθεὶς ἐξ Ἱερουσαλὴμ μετὰ καὶ ἐτέ. cum regis mandata cognovisset, convenit Arioch τὸν τὸν καιρὸν Ἰουδαίων, καὶ γνωρίσας Persarum principem, quem rex ad perdendum 32έντα παρὰ τοῦ βασιλέως, ἀπέρχεται pientes constituerat, quod somnium ipsius deκι ἄρχοντα Πέρσην, ὃν κατέστησεν ὁ prehendere non potuissent, dixitque ad illum: Saαλέσαι τοὺς σοφούς Βαβυλῶνος, διὰ τὸ pientes Babylonis ne perdas, quin potius me ad κι αὐτοὺς εὑρεῖν τὸ ἐνύπνιον. Καὶ εἶπεν regem introducito, et visionem una cum interpreτις σοφούς Βαβυλώνος μὴ ἀπολέσῃς εἰσά- tatione ejus regi edisseram. • Tune Arioch festiΕνώπιον τοῦ βασιλέως, καὶ τὸ δραμα καὶ nanter prophetam ad regem induxit. Cui ille ait: ύγκρισιν ἐρῶ τῷ βασιλεῖ.. Τότε ὁ ᾿Αριώχ. Poterisne mihi, Daniel, explicare somnium quod λῃ εἰσῆξε τὸν προφήτην ἐνώπιον τοῦ βασι- dormiens vidi, et interpretationem cjus?. Respon βασιλεύς φησι πρὸς αὐτόν, «Δύνασαί μοι, dit Daniel: e Mysterium, o rex, de quo interrogas, γγεῖλαι τὸ ἐνύπνιον ὅπερ εἶδον κατ' όναρ, homines sapientes, nagi et incantatores annuntiare κρισιν αὐτοῦ;» Απεκρίθη Δανιήλ, ο Το non possunt, se hoc solius Dei coelestis opus est, Σε βασιλεῦ, ὁ σὺ ἐπερωτᾷς, οὐκ ἔστι του qui mysteria revelat. Deus notum fecit regi Nabuπων καὶ μάγων, καὶ ἐπαοιδῶν δυναμέ- chodonosori, quænam Geri oporteat in extremis λαί σοι, ἀλλ' ἔστι Θεοῦ μόνου τοῦ ἐν diebus. Cogitationes tum super lectum tuumn ascen καλύπτοντος μυστήρια. Ο Θεός, φησίν, derunt, quid futurum esset post haec. Tu, rex, videΗ βασιλεῖ Ναυουχοδονόσορ, ἃ δεῖ γε- bas, et ecce imago quædam magna, et aspectus ejus σχάτων τῶν ἡμερῶν. Οι διαλογισμοί σου excellens stabat coram facie tua, et vultus ejus της σου ἀνέβησαν, τί δεῖ γενέσθαι μετά terribilis; imago inquam, cujus caput erat ex auro βασιλεῦ, ἐθεώρεις, καὶ ἰδοὺ εἰκὼν μία puro; manus vero et pectus una cum brachiis ip- · ἡ πρόσοψις αὐτῆς ὑπερφερής, ἑστῶσα sius argentea; venter vero et femora ex ære; tibiæ του σου, καὶ ἡ ὅρασις αὐτῆς φοβερά autem ferrem; et pedes partim quidem ferrei, Η κεφαλή χρυσίου καθαροῦ. Αἱ χεῖρες, partim vero testacei. Videbas, o rex, donec abscisως, καὶ οἱ βραχίονες αὐτῆς ἀργυροί. Η sus est a monte lapis absque manuum opera, et · μηροί χαλκοί· καὶ αἱ κνήμαι σιδηραί. percussit imaginem super pedes ejus ferreos et le ὄρος μέν τι σιδηροῦν, μέρος δέ τι ὀστρά- staceus, et omnino comminuit eos. Tunc quoque ρεις, βασιλεῦ, ἕως ὅτου ἀπεσχίσθη ἀπὸ comminuta sunt pariter, ferrum, testa, ses, argentum ἄνευ χειρῶν, καὶ ἐπάταξε τὴν εἰκόνα et aurum, et facta sunt tanquam pulvis borrei δας τοὺς σιδηροῦς καὶ ὀστρακίνους, καὶ aestivi, et abstulit ea ventus vehemens, nec locus αὐτοὺς εἰς τέλος. Τότε ελεπτύνθησαν aliquis in his inventus est. Lapis autem qui imagi είδηρος, τὸ ἔστρακον, ὁ χαλκός, ὁ ἄργυ- nem comminuit, excrevit in montem magnum, et τὸς, καὶ ἐγένοντο ὡσεὶ κονιορτὸς ἀπὸ implevit omnem terram. Hoc est somnium, et iuινῆς. Καὶ ἐξῆρεν αὐτὰ τὸ πλῆθος τοῦ terpretationem illius coram rege dicemus.» Ει καὶ πᾶς τόπος οὐχ εὑρέθη ἐν αὐτοῖς. postquam propheta regna futura enumeravisset, ὁ πατάξας τὴν εἰκόνα ἐγένετο εἰς ὄρος quæ per aurum, argentum, s, ferrum et testam ἐπλήρωσε πᾶσαν τὴν γῆν. Τοῦτο του adumbrabantur, sic dicit ad regem; e Suscitabit εἰ τὴν σύγκρισιν αὐτοῦ ἐροῦμεν ἔμπροσ- Dominus caeli regnum, quod in sæcula non co λέως.» Καὶ μετὰ τὸ ἐξηγήσασθαι τὸν rumpetur, et regnum ipsius alieri populo non reἂς βασιλείας τὰς μελλούσας γενέσθαι, linquetur, quod comminuet et ventilabit omnia re τα χρυσός, ὁ ἄργυρος, ο χαλκός, ὁ σίδης gna, ipsum vero stabit in secula. Quemadmodum στρακον, τότε λέγει τῷ βασιλεῖ, 'Ava- vidisti quod abscissus est a monte lapis absque mia ὺς τοῦ οὐρανοῦ βασιλείαν, ἥτις εἰς τοὺς nibus, et comminuit testam et ferrum, as, argen διαφθαρήσεται, καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ tum et aurum. Deus magnus revelavit regi, quænam οὐχ ὑπολειφθήσεται, καὶ λεπτυνεῖ καὶ oporteat fieri post hæc; et verum est somnium, fiσας τὰς βασιλείας, καὶ αὐτὴ ἀναστή delis etiam interpretatio ejus. v. Tunc res prostratus ὺς αἰῶνας, ὃν τρόπον εἶδες, ὅτι ἐτμήθη in faciem, adoravit Danielem, et dixit: • Revera ἔθος ἄνευ χειρός, καὶ ἐλέπτυνε τὸ ὅστρα-. Deus vester Deus deorum est, et Dominus regum, τὸν σίδηρον, τὸν χαλκόν, τὸν ἄργυ- et revelans arcana, quoniam potuisti revelare mill μσόν. Ο Θεὸς ὁ μέγας ἐγνώρισε τῷ βα- arcanum hoc 1,1 seqq.

σιλεῖ ἃ δεῖ γενέσθαι μετὰ ταῦτα, καὶ ἀληθινὸν τὸ ἐνύπνιον, καὶ πιστή ή σύγκρισις αὐτοῦ. Τότε ὁ βασ σιλεὺς ἐπὶ πρόσωπον πεσών, προσεκύνησε τῷ Δανιήλ, καὶ εἶπεν, Επ' ἀληθείας ὁ Θεὸς ὑμῶν, οὗτός ἐστι Θεὸς θεῶν, καὶ Κύριος τῶν βασιλέων, καὶ ἀποκαλύπτων μυστήρια, ὅτι ἐδυνήθης αποκαλύψει μοι τὸ μυστήριον τοῦτο, κ 15.Qualenam est regnum hominis, quod in secuTa non corrumpetur? Nullum prorsus. Neque enim hoc humana naturae concedetur. Quod igitur est? En dicam tibi. Mons hic diva Virgo est, quæ Filium et Verbum Dei secundum carnem peperit. Lapis autem, absque manuum opera abscissus, Christus est: qui quidem natus est ex ipsa, sed non ex viro. Quod per illud intelligitur, cum sine manibus dicitur abscissus. Lapis denique qui imaginem percussit, aurum et reliqua comminuit, et mous ingens factus implevit terram, ille idem Christus est, et illius regnum permanens in secula, quod diaboli vires contrivit, et idolorum culLum destruxit, mans Ο ιγ. Ποία γοῦν ἐστι βασιλεία ἀνθρώπου, ἥτις εἰς τὴν αἰῶνα οὐ διαφθαρθήσεται; Πάντως οὐδεμία· οὐδὲ γάρ χωρεῖ τοῦτο τῇ ἀνθρωπεία φύσει. ᾿Αλλὰ τίς Εγώ σοι ἐρῶν τὸ ὄρος ἐστὶν ἡ ἁγία Παρθένος, ή γεννήσασα τὸν Υἱὸν καὶ Λόγων τοῦ Θεοῦ κατά σάρκα. Ὁ δὲ λίθος ὁ τμηθεὶς ἀπὸ τοῦ ὄρους ἄνευ χειρῶν ἐστιν ὁ Χριστὸς, ὃς ἐγεννήθη μὲν ἐξ αὐτῆς. οὐκ ἐξ ἀνδρὸς δὲ· τοῦτο ἐδήλου, το, ο ἄνευ χειρῶν. κ Ὁ δὲ λίθος ὁ πατάξας τὴν εἰκόνα, τὸν χρυσὸν καὶ τὰ ἄλλα, καὶ γενόμενος εἰς ὄρος μέγα, καὶ πληρώσεις τὴν γῆν, αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ αὐτοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία ή διαμένουσα εἰς τοὺς αἰῶνας, ἡ συντρί ψασα τὸ κράτος τοῦ διαβόλου, καὶ καταλύσας τὴν τῶν εἰδώλων προσκύνησιν. ιδ'. Ὁ δὲ προφήτης Ησαΐας ούτωσί φησιν, ο Ι 16. Propheta autem Isaias sic dixit: e Ecce virgo erit praegnans, et pariet alium, et vocabunt " ή παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱὸν, καὶ women ejus, Nobiscum Deus ". Rursus idem dicit:: Puer natus est nobis, et flius dalus est nolis, et factus est principatus ipsius super hamerum ejus, et vocatur nomen ejus Magni consilii suntius, admirabilis, consiliarius, Deus fortis, potens, princeps pacis, pater futuri saeculi. Inducam enim pacem super principes, pacem et sanitatem jpsorum. Magnus est principatus ipsius, et pacis ipsius non est terminus ".» Viden' ut puerum nominaverit, et magni consilii nuntium, una cum aliis modo enumeratis, quz omnia ad hominem pertinent, quem assumpsit Filius Dei ex Virgine? Deinde eundem vocat Deum fortem, potentem, patrem futuri seculi (creatorem nimirum intelligens), et quod pacis ipsius non sit terminus, id est fiuis. De pace ergo et aliis, que per partes in praesenti Isaias enumerat satis exacte, diximus in Davialis prophetia paulo ante exposita, qua dixit: • Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis, s etc. Verumtamen non pigeat nihilominus hujus prophetine cohærentiam inspicere. Cum enim propheta dicit:. Ecce virgo pariet filium, etc., denotat illum supernaturali modo natum ex diva Virgine hominem. Sed cum admirabilem vocat consiliarium, duas personas denotat, Patrem scilieut, et hujus Filium, seu Verbum: et quod Patris simul et Filii anum sit consilium, una voluntas, una potentia, una et eadem cognitio. Deus enim consilio non indiget. Illum vero eumdem Virginis Filium Deum forten vocat, potentem, Patrem futuri saeculi, cujus pax finem non habeat. Εt quadam aliud hoc ipsa prophetia significavit, quam quod ille idem Deus et homo ejusdem sit consilii et cognitionis cum Deo Patre particeps? 15. Quin et propheta Zacharias nato sibi filio Joanne sic dixit:. Et tu, puer, propheta Altissimi "Isa. v, 14. "Isa. ix, 6 8. καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός, ο Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, ο Παιδίον ἐγεννήθη ἡμῖν, καὶ υἱὸς ἐδόθη ἡμῖν, οὗ ἡ ἀρχὴ ἐγενήθη ἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ, καὶ καλεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ με γάλης βουλῆς ἄγγελος, θαυμαστός σύμβουλος, Θεὸς ἰσχυρὸς, ἐξουσιαστής, ἄρχων εἰρήνης, πατέρ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος. "Αξω γὰρ εἰρήνην ἐπὶ τοὺς ἄρχοντας, εἰρήνην καὶ ὑγείαν αὐτῶν. Μεγάλη ή ἀρχὴ αὐτοῦ, καὶ τῆς εἰρήνης αὐτοῦ οὐκ ἔστιν όριον.» Εἶδες πῶς ὠνόμασε παιδίον, καὶ μεγάλης βουλῆς ἄγγελον, καὶ τἆλλα ὅσα ἀπαριθμεῖ, ἅτινά εἰσι τοῦ ἀνθρώπου, ἂν ἀνελάβετο ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ ἐκ τῆς Παρθένου; Τότε λέγει αὐτὸν Θεὸν ἰσχυρὸν, εξουσιαστὴν, πατέρα τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ποιητὴν δηλονότι, καὶ ὅτι τῆς εἰρήνης αὐτοῦ οὐκ ἔστιν δριον, τουτέστι τέλος. Περὶ γοῦν τῆς εἰρήνης καὶ τῶν ἑτέρων, ὧν μετὰ μέρος διέξεισιν ὁ παρών Ησαΐας, ταῦτα πάντα ἐπεξειργασάμεθα ἐν τῇ πρὸ μικροῦ λεχθείση τοῦ Δαβὶδ προφητεία, τῇ λεγούση τδ, ο Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου, Κάθου ἐκ δεξιῶν μου.» Αλλ' ὅμως σκόπει καὶ ἐνταῦθα τὴν συμπλοκὴν τῆς αὐτῆς προφητείας. Καὶ γὰρ ἐν τῷ εἰπεῖν τὸν προφήτην τά, ο Ἰδοὺ ἡ Παρθένος τέξεται υίόν, ο καὶ τὰ ἑξῆς, ἔδειξε τὸν ὑπὲρ φύσιν γεννη θέντα ἄνθρωπον ἐκ τῆς αὐτῆς ἁγίας Παρθένου. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν ο θαυμαστὸν σύμβουλον, ο έδειξε πρόσωπα δύο, τουτέστι τὸν Πατέρα, καὶ τὸν τούτου Υιόν τε καὶ Λόγον, καὶ ὅτι μία βουλή, μία θέλησις, μία δύναμις, μία γνωσίς ἐστι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Θεὸς γὰρ βουλῆς οὐ δεῖται. Τὸν δ' αὐτὸν Υἱὸν τῆς Παρθένου λέγει Θεὸν Ἰσχυρόν, ἐξουσιαστών, πατέρα τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, μὴ ἐχούσης τέλος της τούτου εἰρήνης. Καὶ τί ἕτερον ἔδειξεν ἡ αὐτὴ προφητεία ή ὅτι τὸν αὐτὸν θεόν τε καὶ ἄνθρωπον, μίαν βουλήν τε καὶ γνῶσιν ἔχοντα μετὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός; τε. Ο δὲ προφήτης Ζαχαρίας γεννηθέντος Ἰωάννου τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ οὕτως εἰρηκε· «Καὶ ού,

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. παιδίου, προφήτης Υψίστου κληθήση" προπορεύσῃ vocaberis; pracilis enim ante faciem Domini, ad γὰρ πρὸ προσώπου Κυρίου ἑτοιμάσαι ὁδοὺς αὐτοῦ, τοῦ δοῦναι γνῶσιν σωτηρίας τῷ λαῷ αὐτοῦ ἐν ἀφέσει ἁμαρτιῶν αὐτῶν, διὰ σπλάγχνα ελέους Θεοῦ ἡμῶν.» Πάντως ὁ τοῦ Ζαχαρίου υἱὸς Ιωάννης μέγας προφήτης εὑρίσκεται, καθὼς καὶ πάντες οἱ Μουσουλμάνοι ὁμολογοῦσιν. Τί δὲ προεφήτευσεν; "Αλλο οὐδὲν ἀναφαίνεται ἢ περὶ τοῦ Χριστοῦ, καθὼς καὶ προείπομεν. Τίνα δὲ καλεῖ ὁ Ζαχαρίας Ύψιστον; Τον Χριστόν. Περὶ αὐτοῦ καὶ γὰρ εἶπε το, ο Προφής της Υψίστου κληθήσῃ. ” parandum vias ejus, ad dandum scientiam salutis populo ipsius per remissionem peccatorum ejus, per viscera misericordim Dei nostri s. Joannem certe Zacharire filium magnum prophetam fuisse constat, omnium quoque Musulmanorum testim πio. Quid vero hic prophetavit? Nihil aliud quam Christum denotavit, quemadmodum supra exposuimas. Zacharias vero, quemnam Altissimum nomi nat? Christum scilicet. De illo enim hoc dixeral, • Propheta Altissimi vocaberis. 16. Porro Jeremiam prophetam sic dicentem legi mus: Hic est Deus noster, et alius juxta hune non reputabitur. Invenit omnem viam scientiz, et dedit eam Jacob servo suo, et Israeli dilecto suo. Post le autem super terram visus est, et cum hon.inibus conversatus est. Hic est liber mandatorum Dei. En tibi oracula sole splendidiora. Cum enim singuli prophetarum diversis ulantur dicendi formulis, omnes lamen in unum consentiunt, quandoquidem Deus est, qui haec et similia per os ipsorum Incutus est. Verumtamen ceu ex communi quadam contemplatione vaticinati sunt, et Isaias et Jcremias. Isaias quidem in hunc modum: e Puer nalis est nobis, et filius datus est nobis;» quibus addit, 15. Ετι Ιερεμίας ο προφήτης ούτωσί φησιν, • Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν· οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν. Εξεὗρε πᾶσαν ὁδὸν ἐπιστήμης, καὶ ἔδωκεν αὐτὴν Ἰακώβ τῷ παιδὶ αὐτοῦ, καὶ Ἰσραὴλ τῷ Αγαπημένῳ ὑπ' αὐτοῦ. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐπὶ τῆς γῆς ἔφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη.» Αὕτη ἡ ίδιος τῶν προσταγμάτων τοῦ Θεοῦ. Εἶδες προφητείας λαμπούσας ὑπὲρ τὸν ἥλιον; Ὅτι μὲν πάντες οἱ προφῆται διὰ διαφόρων λέξεων λέγουσι, πάντες δὲ συμφωνοῦσιν εἰς τὸ αὐτὸ, ἐπεὶ ὁ αὐτὸς Θεός ἐστιν ὁ λαλῶν διὰ στόματος αὐτῶν, τοῦτο τοιοῦτον Ενι. Αλλ' ὅμως ὡς ἐν συνάψει εἶπον ὅ τε Ησαΐας καὶ Ἱερεμίας· ὁ μὲν τοι Ησαΐας εἰπὼν, ὅτι ο ΠαιΒίον ἐγεννήθη ἡμῖν καὶ ἐδόθη, ἐπήγαγε, ο Θεός ίσχυε ρός· ὁ ὁ δὲ Ιερεμίας εἰπῶν, ὅτι «Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν· οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν, ο λέγει, Ἐπὶ τῆς γῆς ὤφθη, καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη. • Οὐ μόνον γὰρ περὶ τοῦ Χριστοῦ προεφήτευσαν καὶ εἶπον οἱ προφῆται, ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς ἁγίας αὐτοῦ @ sunt prophetae, verum etiam de sacrosancta illius μητρὸς καὶ Παρθένου, ἅτινα διὰ τὸ πλῆθος εἰάθησ σαν. Καὶ ἰδοὺ περὶ τῶν ὀπτασιῶν τῶν ἁγίων καὶ τῶν προφητικῶν ζήσεων ἱκανῶς εἰρήκαμεν. Ίδωμεν δὲ καὶ εἰς τὸ ἑξῆς τί βούλεται καὶ τὸ τέλος αὐτων. ις. Ὅπως ἀπεστάλη ἐξ οὐρανοῦ Γαβριὴλ ὁ ἄρα χάγγελος εὐαγγελίσασθαι τῇ ἁγίᾳ Παρθένο Μαρία τὴν σύλληψιν, καὶ ὅπως συνέλαβε τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον, καὶ ὑμεῖς ὁμολογοῦντες λέγετε, κἂν καὶ ὀρθῶς μὴ φρονοῦντες ἐστε περὶ τούτου, λέγοντες ὅτι ἄνθρωπον ψιλόν ἐγέννησεν ἡ Παρθένος, καὶ οἱ θεῖν, ἀκολουθοῦντες τοῖς τοῦ Νεστορίου δόγμασι καὶ ὅτι ἄνθρωπος μὲν ἦν ὁ Χριστὸς, ἄνθρωπος δὲ μέγας καὶ ἅγιος καὶ ὑψηλὸς, οἷος οὔτε πρὸ ἐκείνου ἐγένετο ἀγιώτερος αὐτοῦ, οὐδὲ μετὰ ταῦτα γεννήσιται, ἀλλ' αὐτός ἐστιν ὁ πάντων ἀνθρώπων ἁγιώ τέρας. Ἡμεῖς δὲ πιστεύομεν καὶ φρονοῦμεν καὶ λέγομεν, ὅτι αὐτὸς ὁ Χριστὸς αὐτός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ὁ ἀληθῆς Θεός, ὁ γεννηθείς ἐκ τῆς ἀεὶ παρθένου Μαρίας ἄνευ ἀνδρὸς, καὶ γῆς τῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ Θεὸς προαιώνιος, λαβών σάρκα ἐξ αὐτῆς, καὶ γενόμενος ἄνθρωπος, ἂν καὶ πιστεύομεν εἶναι Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον. Παρελάἔσμεν δὲ τοῦτο καὶ ἐδιδάχθημεν ἀπό τε τοῦ προφήτον Μωϋσέως, τοῦ Δαβίδ, καὶ πάντων τῶν προφητῶν τῶν γεγονότων ἀπό τε τοῦ Μωϋσέως μέχρις ἂν ἔλθῃ ὁ Χριστὸς, ὁ παρ' ἐκείνων προφητευόμενος. s' Lac. 1, 76-78. Deus fortis, etc. Jeremias vero sic dicens: Ilic est Deus noster, non reputabitur alius juxta home. Super terram visus est, et cum bomiuibus conver satus est. Non enim de solo Christo vaticinati matre, Virgine Maris, quæ quidem nunc proper nimiam prolixitatem omittemus. Et hæc quidem de sanetorum revelationibus et prophetarum oraculis sufficienter diximus: nunc vero quis horum omnium finis sit, consideremus. 17. Quod sane archangelus Gabriel calitus missus sit dive virgini Mariæ conceptionem nuntiaturus, et quod haec ipsa Dei Verbum conceperit, vos ipsi afirmantes confliemini: quamvis de his minus recte sentiatis, cum dicitis nimirum, quod Virgo hominem nudum pepererit, et non Deam (securi haud dubie Nestorii dogma), et quod Christus homo Lantum fuerit, homo autem magnus, sanctus et augustus, quo sanctior ante hune natus non sit, neque nasciturus, sed hunc omnium hominum esse sanctissimum. Nos vero credimus, sentimus et fatemur, quod ipse Christus, ille idem, inquam, Filius sit Dei viventis, Deus verus, qui natus est ex Maria virgine sine viri congressu, Filias, inquam, Dei sit et Deus ab æterno, qui carnem ex ipsa assumpserit, et homo factus sit, quem simul et Deum et hominem esse credimus. Hæc vero desumpsimus a propheta Mose, Davide, et omnibus aliis, qui post Mosem usque ad Christi, qui ab illis predictus fuit, adventum foruerunt, imo ab ipsis etiam sanctis, qui ante Mosis tempora visiones viderant; praeterea ab ipso etiam Christo, et illius

Lac θεασαμένων τὰς οπτασίας, ἀλλὰ καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν τε καὶ διδασκά λων, καὶ τῶν θαυμάτων καὶ πραγμάτων τῶν λαμψάντων ὑπὲρ τὸν ἥλιον, καθὼς ἔμπροσθεν είπομεν, καὶ ἔτι λαλήσομεν. Συλλαβούσης γοῦν τῆς Παρθέν νου, ὡς ἀνωτέρω εἰρήκαμεν, ἐπέστη καιρὸς ὁ τῆς γεννήσεως αὐτῆς, καὶ εἰς Βηθλεὲμ ἀπελθοῦσα ἡ Παρθένος, ἔτεκε τὸν Χριστὸν, καὶ ἀνέκλινεν αὐτὸν ἐν τῇ φάτνῃ τῶν ἀλόγων. Τότε επληρώθη τὸ ῥηθὲν διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου λέγοντος, • Τάδε λέγει Κύριος Εγνω βοῦς τὸν κτησάμενον, καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ, Ἰσραὴλ δέ με οὐκ ἔγνω, «Ἐν γοῦν τῇ ὥρᾳ τῆς τοῦ Χριστοῦ γεννήσεως κατῆλθεν ἐκ τῶν οὐρανῶν πλῆθος ἀγγέ discipulis et doctoribus, miraculis et operibus ipso ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τῶν πρὸ τοῦ Μωσέως ἁγίων, τῶν sole (ut supra diximus) clarioribus. Quin et lae dicemus: Postquam Virgo (ut modo dictum est) concepisset, appropinquavit tempus partus ipsius, cumque in Bethleen devenisset, Christum peperit, et reelinavit eum in præsepe brulorum. Tune impletum est quod predictum erat ab Isaia propheta dicente: «Hæc dicit Dominus: Bos agnovit possessorem suum, et asinus præsepe Domini sui, Israel autem me non cognovit s. Tempore igitur natio vitatis Christi angelorum multitudo coelitus delapsa est, laudantium Deum et dicentium: «Gloria Deo in excelsis, ac in terra pax, in hominibus bona voluntas, Pastores autem, qui tune gregem suum pascentes in agris erant, angelorum apparitionem conspicati, et auditis illorum bympis, timore magno Βλων, καὶ ὕμνησαν λέγοντες, • Δόξα ἐν ὑψίστοις timuerunt; et dixit illis angelus:: Ne timeatis. Eece annuntio vobis gaudium magnum, quod futurum est toti populo, quia natus est nobis Salva tor, qui est Christus Dominus in civitate David. Et hoc vobis in sigouni: Invenietis infantem involutum fasciis, positum in præsepi. Et profecti in regionem suam, divulgaverunt omnia quæcunque audiverant et viderant de angelis ". Considerato nune quid sibi velit ab angelis decantatus hymnus. et oratio, dicens, Gloria in excelsis Deo et in terra pax, in hominibus bona voluntas, η Non aliud certe, quam quod Adam postquam Dei mandatum Iransgressus esset, defecit ab ilius tutela Dominus, et ob hanc causam ab illius amicitia omnis creatutara excidit, siquidem et Adam posteritas, quae " divinis legibus contraria erant, facere et designare coepit. Nam hujus filius Cain fratrem germanum Abel trucidavit. Procedente vero tempore non homicide solummodo facti, et omni malitia petulantiaque homines repleti sunt, quemadmodum Noc temporibus immissum diluvium, et vivente Abraham Sodomorum subversio, et coelitus immissa conflagratio testantur, verum etiam Deo creatore el formnatore suo penitus neglecto diabolum et idola adoraverunt; quamobrem omnes creature defecerunt ab homine, ut quæ hunc Dei hostem esse judicarent. Εt primo quidem ipsi angeli, deinde et ipsa bruta animalia, imo et ipsa inanimata rerum materia, quod manifesto colligi potest. Ante transgressionem enim omnia animalia tam volatilia quam quadrupeda, et pisces ipsius Adami arbitrio et voluntati parebant; post transgressionem vero non modo calos inhabitantes angeli ipsum ceu hostem aversati sunt, sed et ipsa anim malia, quae prius Adami arbitrio subjecta erant; postea autem non modo ab illo et hominibus ex illo natis aufugerunt, sed ferae ipsum hominem hostis et inimici loco duxerunt, et quem antea ad0raverant, illius vile coeperunt insidiari. Sed quid opus est multis de angelis, carlo et terra, animalilius et feris disserere, cum et ipsum hominis cor38 133. 1, 5, 14 Isa. 11. 11-20. Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. Καὶ εὑρεθέντες ποιμένες ποιμαίνοντες τα ποίμνια αὐτῶν, καὶ ἰδόντες τὴν τῶν ἀγγέλων ὀπτασίαν, ἀκούσαντες δὲ καὶ τῶν ὕμνων αὐτῶν, ἐφοβήθησαν φόβον μέγαν. Εἶπε δὲ πρὸς αὐτοὺς ὁ ἄγγελος, «ΜΗ φοβείσθε. Ἰδοὺ εὐαγγελίζομαι ὑμῖν χαράν μεγά λην, ἥτις ἐστὶ παντὶ τῷ λαῷ, ὅτι ἐτέχθη ἡμῖν Σωτήρ, ὅς ἐστι Χριστός Κύριος ἐν πόλει Δαβίδ. Καὶ τοῦτο ὑμῖν τὸ σημεῖον Βορήσετε βρέφος ἐν παρα γανωμένον κείμενον ἐν φάτνῃ. Καὶ ἀπελθόντες εἰς τὴν χώραν αὐτῶν, εἶπον ὅσα τε έχουσαν και εἶδον παρὰ τῶν ἀγγέλων.» Σκόπει γοῦν τί βούλεται ὁ παρὰ τῶν ἀγγέλων ὕμνος καὶ λόγος, ο λέγων, • Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν άνθρώποις εὐδοκία.» Οὐδὲν ἕτερον, ἢ ὅτι παραβάντος τοῦ ᾿Αδάμ τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ ἐγένετο εἰ; αὐτὸν εγκατάλειψις ἀπὸ Θεοῦ. Καντεῦθεν ἀπέστη τῆς φιλίας αὐτοῦ πᾶσα κτίσις· ἐπεὶ οἱ ἐκ τοῦ Ἀδάμ γεννηθέντες ήρξαντο έργάζεσθαι καὶ πράττειν τὰ έναντία, καὶ ὁ τούτου υἱὸς Κάϊν ἐφόνευσε τὸν ἴδιον ἀδελφὸν ᾿Αβελ, Προϊόντος δὲ τοῦ καιροῦ, οὐ μόνον άνδροφόνοι, καὶ πάσης κακίας καὶ ἀσελγείας ἐγέν νοντο πεπληρωμένοι οι άνθρωποι, καθὼς ὁ ἐπὶ τοῦ Νῶς κατακλυσμός, καὶ ἐπὶ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἡ τῶν Σοδό μων καταστροφή, καὶ ὁ ἐξ οὐρανοῦ ἐμπρησμὸς ἐδί δαξεν, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἀθετήσαντες τὸν Θεὸν τὸν ποιητὴν καὶ πλάστὴν αὐτῶν, προσεκύνησαν τῷ δια βάλῳ καὶ τοῖς εἰδώλοις. Καὶ διὰ τοῦτο πᾶσα ἡ κτί σις ἀπεστράφη τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἐχθρὸν τοῦ Θεοῦ ἐλογίσθη αὐτὸν, πρῶτον μὲν οἱ ἄγγελοι, ἔπειτα τα ἄλογα ζώα, καὶ ἡ ἄψυχος ύλη. Καὶ δῆλον ἀπὸ τούτου, ὅτι πάντα τὰ ζῶα, τά τε πετεινά, τά τε τετράποδα, καὶ οἱ ἰχθύες, πρὸ τῆς παραβάσεως παντελῶς εὑρίσκοντο ὑπακούοντα τῷ τοῦ Ἀδὰμ θελήματι. Μετὰ δὲ τὴν παράβασιν οὐ μόνον οἱ ἐν τῷ οὐρανῷ εὑρισκόμενοι ἄγγελοι ὡς ἐχθρὸν αὐτὸν ἀπο στράφησαν, ἀλλὰ καὶ τὰ ζῶς, ἅτινα πρότερον όπο ἔκειντο μὲν τῷ τοῦ Ἀδὰμ θελήματα, ὕστερον δὲ οὐ μόνον ἔφευγον ἀπ' αὐτοῦ καὶ τῶν ἐξ αὐτοῦ γεννη θέντων ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ τὰ θηρία ὡς ἐχθρὸν καὶ πολέμιον ἔβλεπον τὸν ἄνθρωπον· καὶ ὃν πρό

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. τερον προσεκύνουν, ὕστερον ἀπέκτεινον. Καὶ τῆς pus adversus animam illius insurrexerit Et χρεία λέγειν περὶ ἀγγέλων οὐρανοῦ τε καὶ γῆς καὶ ζώων καὶ θηρίων; Αὐτὸ τὸ τοῦ ἀνθρώπου σῶμα επανέστη κατὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, καὶ οἷον ὥσπερ τινῶν δύο ἐχθρῶν καὶ πολεμίων εὑρεθέντων ἐν ἐν οἴκῳ, καὶ μαχομένων πρὸς ἀλλήλους, νικᾷ ὁ ισχυρότερος· οὕτως ἦν μαχομένη καὶ ἡ ψυχὴ μετὰ τῶν σωματικῶν ἐπιθυμιῶν τε καὶ ὀρέξεων. Αλλ' ἔρη μας ούσα ἡ ψυχὴ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας, υπέκειτο τῷ σώματι, καὶ ἡ τάξις αντέστραπται, καὶ ἡ πρότερον δέσποινα δημιουργηθείσα ὕστερον δούλη καὶ θεραπαινὶς τῶν ἡδονῶν ἀναφαίνεται. Ἡ δὲ τοῦ Χρι στοῦ γέννησις, ἤτοι ἡ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐνανθρώ πησις, ἤνωσε τά τε ἐν οὐρανῷ, τά τε ἐπὶ τῆς γῆς. Καὶ ἰδόντες οἱ ἄγγελοι τὴν τοῦ Θεοῦ ἄφατον συγκ κατάβασιν, ὅτι θεὸς ὢν ἔλαβε σάρκα δι' οἰκείαν ἀγαθότητα, καὶ τὴν ἐχθρὰν φύσιν τοῦ ἀνθρώπου καὶ κάτω κειμένην ἀνελάβετο καὶ ἤνωσε τῇ αὐτοῦ θεότητι, καὶ ἡγίασε καὶ ὕψωσε· τοῦτο θεασάμενοι οἱ ἄγγελοι, καὶ θαυμάσαντες, καὶ ἐκπλαγέντες τὸ μέγα τοῦτο καὶ ἐξαίσιον θαῦμα, καὶ ὑπὲρ φύσιν πράγμα, ἐβόησαν δοξάσαντες τὸν Θεὸν, καὶ εἶπον, · Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ. ο Ιδόντες δὲ μετὰ τῶν ἀνθρώτων ἔνωσιν τῶν ἀγγέλων, καὶ τὴν πολυχρόνιον ἔχΟραν λυθεῖσαν, εἶπον, ε Ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία.» Καὶ ἐπληρώθη ἡ τοῦ Δαβὶδ προφητεία ή λέγουσα, «Εὐφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοὶ, καὶ ἀγαλλιάσθω ἡ γῆς ᾿Ανήγγειλαν οἱ οὐρανοὶ τὴν δικαιο σύνην αὐτοῦ, καὶ εἴδοσαν πάντες οἱ λαοὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ. Προσκυνήσατε αὐτῷ, πάντες ἄγγελοι αὐ. τοῦ, τὰ ὄρη ἀγαλλιάσονται ἀπὸ προσώπου Κυγίου, ὅτι ἔρχεται, ὅτι ἔρχεται κρῖναι τὴν γῆν· κρινεῖ τὴν οἰκουμένην ἐν δικαιοσύνῃ, καὶ λαοὺς ἐν εὐθύτητα, ο Σκόπει συμφωνίαν προφητῶν καὶ ἀγγέλων. "Ωσπερ τι μέλος μουσικὸν ἐναρμόνιον εἶπεν ὁ Προφήτης, ο Ευφραινέσθωσαν οἱ οὐρανοί· κ εἶπον οἱ Άγγελοι, η Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ.» Εἶπεν ὁ Προφήτης, • Καὶ ἀγαλλιάσθω ἡ γῆς, εἶπον οἱ ἄγγελοι, «Καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία, ο "Ομοιον δὲ τούτῳ ἐστὶ τό, «Ανήγγειλαν οἱ οὐρανοὶ τὴν δικαιοσύνην αυτ τοῦ, καὶ εἴδοσαν πάντες οἱ λαοὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ. Καὶ ὁ μὲν Μωϋσῆς εἶπεν, ο Εὐφράνθητε, οὐρανοί, ἅμα αὐτῷ, προσκυνήσατε αὐτῷ, πάντες ἄγγελοι αύτοῦ· ὁ δὲ Δαβὶδ ούτωσί, ο Προσκυνήσατε αὐτῷ, πάντες ἄγγελοι αὐτοῦ, ο οἵτινες προσκυνοῦντες ἔλεγον τὸν» Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ.» Τί βούλεται ὁ ἀναδιπλασιασμός, τό, ε Οτι ἔρχεται, ὅτι ἔρχεται κρῖναι τὴν γῆν; ' Οὐδὲν ἄλλο ἢ ὅτι τὸ μὲν πρῶτον εἰπεῖν οὕτως ἁπλῶς, ὅτι ἔρχεται, ο ἐδήλωσε τὴν εἰς τὸν κόσμον τοῦ Σωτῆρος ἔλευσιν, ἥτις οὐκ ἦν μετὰ τῆς οἰκείας ἀξίας, ἀλλὰ ἐν εὐτελεῖ καὶ ταπεινῷ τῷ σχήματι. Καὶ συμφωνεῖ τῷ Κυρίῳ λέγοντι, «Εγώ οὐκ ἦλθον ἵνα κρίνω τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα σώσω τὸν κόσμον· ι Τῷ δὲ εἰπεῖν, ο ὅτι ἔρχεται κρῖναι τὴν γῆν, ο ἔδειξε την εἰς τὸν κόσμον δευτέραν τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν. Τότε καὶ γὰρ μέλλει κρῖναι τὴν γῆν. Συμφωνεῖ δὲ αὐτὸ τῷ τοῦ Κυρίου ῥητῷ λέγοντι, ο "Όταν ἔλθῃ ὁ Psal. xcv, xXCVI et XCVII. 1 Joan. xn, 47. quemadmodum duo infensissimi hostes una domo conjuncti pugnas movent mutuas, e quibus, φαί viribus præstantior est, victoria potitur, sie eliam anima cum corporis affectibus et appetita ptgnans congreditur; cum autem ipsius Dei auxilia destituta sit, corpori succumbit, rerumque ardo invertiter, ut quae prius domina erat corporis, et imperium exercebat, in posterum serva et volu ptatum mancipium facta sit. Christi autem gene ratio et Filii Dei incarnatio univit ea quæ in calo et in terra sunt. Angeli itaque videntes inenarrabilem illum Deum descensum, quod scilicet is qui Deus erat, propter innatam sibi bonitatem carnem assumeret, et inimicam adversamque sibi in homine habitantem naturam assumptam, sili cum divinitate uniret, Barretificaret et exaltaret, hoc, inquam, videntes angeli, stupendo hoc miraculo et omnem naturam exsuperante, in admirationem et stuporem rapti, exclamaverunt ad Dei laudes celebrandas, et dixerunt: 4 Gloria in excelsis Deo. Videntes etiam hominum cum angelis concordiam jam confirmatam, et sublatam esse diutinam illaer inimicitiam, dixerunt, e In terra pas, et hominilus bona voluntas. Unde impletum est illud Davi dis oraculum, dicens:. Lrtentur cali, et exsuliet terra. Annuntiaverunt caeli justitiam ejus, et vide runt omnes populi gloriam ipsius; adorate enm, omnes angeli ejus. Montes tripudient a conspectu Domini, quoniam venit, quoniam venit ad judicandum terram. Judicabit terram in justitia, et populos in æquitate ".» Respice, quaso, prophetarum et angeloruna consonantiam, carmini musico bene concordanti similem. Propheta enim dicit: La tenlur coli, et angeli canunt, e Gloria Deo i excelsis. Propheta dicit, Exsultet terra; > eanunt angeli, Ae in terra pax, in hominibus bona voluntas. Quibus etiam hoc non dissimile est: Annuntiaverunt coeli justitiam ipsius, et viderunt omnes populi gloriam ejus. Quin et Moses dixit: • Exsultate cum eo, coeli, adorale eum, omnes angeli ejus;» David vero sic:. Adorate eum, angeli ejus;, qui equidem adorantes dixerunt, Gloria Deo in excelsis. Qua de causa autem hanc repetitionem adjectam putas, Quoniam venit, quoniam venit ad judicandum terram?. Non qui dem alia de causa, quam quod primam illud menbrum, in quo simpliciter dicitur, Quopiam ve nit, o primum Salvatoris adventum in mundum denotat, quo non in propria sua majestate venit, sed humili quadam specie et contempla. Consen tit enim cum verbis Domini dicentis: Non veni ut judicem mundum, sed ut mundum salvem ". Quod vero idem repetens dicit, Quoniam venit ad judicandum terram, denotavit secundam Christi in mundo presentiam. Tunc enim veniet judicaturus terram. Quod idem cum Domini verbis con-

sentit: Cum venerit Filius hominis in gloria sua, Λ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, καὶ πάντες οἱ el omnes sancti angeli cum eo, tunc sedebit super sedem gloriam sum, et congregaluntur coram eo omnes gentes, et separabit eos sicut segregat pastor oves al hadis; el slatuel oves quidem a dextris suis, hados vero a sinistris, et dabit singulis juxta opera sua ", bis quidem qui Evangelii legibus immorigeri scelera commiserunt, poenam nunquam finiendam; illis vero qui vitae manus juxta Evangelii regulam juste administraverunt, vitam aeternam, paradisum, et bona indefinita. Eu quania sententiarum copia in paucis verbis lateat? que instar aurea calene inter se connexa sunt, cujus connexio ad calum usque pertingit, et annuli ex sese mutuo dependent. Talis enim mihi omnis 8am era Scriptura videtur. Omnes nempe propheta, " qui ab Abrahe et Mosis temporibus usque ad Christum foruerunt, eadem spectant, eadem dicunt, eadem scribunt, omnesque ceu uno ore de Christo eadens vaticinantur. Εt hacc quidem hactenus. 48. In ipsa vero Christi generatione, Persica regionis Magi divinarum rerum peritia et revelaLione, Deum et hominem præter natura leges natum esse cognoverunt. Magi vero non vulgares erant homines, sed dominatores et regionum praesides. lli itaque cum hujus rei notitiam percepissent, deliberare inter se ceperunt, quanam via ad regem modo natum pervenire, illique dona possent offerre. Hæc vero illis meditantibus et dubiἅγιοι ἄγγελοι μετ' αὐτοῦ, τότε καθίσει ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ, καὶ συναχθήσονται ἔμπροσθεν αὐτοῦ πάντα τὰ ἔθνη, καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ὥσπερ ὁ ποιμὴν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων, καὶ στήσει τὰ μὲν πρόβατα ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, τὰ δὲ ἐρίφια ἐξ εὐωνύμων, καὶ ἀποδώσει πᾶσι κατὰ τὰ ἔργα αὐτ τῶν· κ ἤγουν τοῖς μὲν ἐναντία τοῦ Εὐαγγελίου καὶ κακῶς πράξασι κόλασιν ἀτελεύτητον, τοῖς δὲ κατά τὸν εὐαγγελικὸν νόμον καὶ καλῶς πολιτευσαμένοις ζωὴν αἰώνιον, καὶ τὸν παράδεισον, καὶ ἀγαθὰ τέλος μὴ ἔχοντα. Εἶδες ἐν βραχέσι ρήμασι βάθος νοημά των, καὶ οἷον ὥσπερ χρυσήν τινα ἄλυσιν, ἧς ἡ και φαλὴ ἀφικνεῖτο εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ εἷς κρίκος είχετο τοῦ ἑτέρου; οὕτω μοι νόει καὶ πᾶσαν τὴν θείαν Γραφήν. Πάντες γὰρ οἱ προφῆται ἀπό τε τοῦ Αβραὰμ καὶ Μωσέως ἕως τοῦ Χριστοῦ τὰ αὐτὰ εἶδον, τὰ αὐτὰ λέγουσι, τὰ αὐτὰ γράφουσι, καὶ πάντες ὡς ἐξ ἑνὸς στόματος τὰ αὐτὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ προφητεύουσι. Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως. τη'. Ἐν δὲ τῇ τοῦ Χριστοῦ γεννήσει ἐκ τῆς Περσίδος χώρας Μάγοι ἐκ θείας γνώσεως καὶ ἀποκαλύ ψεως ἔγνωσαν, ὅτι Θεὸς γεννᾶται καὶ ὑπὲρ φύσιν ἄνθρωπος. Οἱ δὲ Μάγο: οὐκ ἦσαν οἱ τυχόντες, ἀλλὰ αυθένται καὶ τοπάρχαι. Γνόντες γοῦν ἅπερ ἔγνωσαν, ἀνελογίσαντο καθ' ἑαυτοὺς, ὅπως ἐλθόντες προσκυν νήσωσι τῷ βασιλεῖ, καὶ δῶρα τούτῳ προσφέρωσι Ταῦτα δὲ αὐτῶν ἐνθυμηθέντων, καὶ διαπορουμένων πῶς ἂν τύχωσι τοῦ ἐφετοῦ, ἐξ ἀλλοδαπής καὶ γὰρ tantibus simul, quo modo voti sui compotes red χώρας ἐτύγχανον, καὶ οὐκ εἶχον τὸν ἐδηγήσαντα, derentur (alienigena enim et peregrina regionis incola cum essent, non habebant etiam vim ducem), coram ipsis stella apparuit, quæ præeundo viam desideratam coepit indicare noctes simul et dies. Stellam itaque a Persia in Palestinam usque secuti, cum Hierosolymam pervenissent, stella sese ocetJuit; non aliud nimirum innuente Domine, quam vt itineris duce destituti, de Christo loquerentur, et sic omnibus illius nativitas innotesceret. Cum enim stella a magis (ut dictum est) disparuisset, interrogaverunt: «Ubi est qui est natus rex Judiorum? vidimus enim stellam ipsius in Oriente, et venimus ut adoremus illum, His auditis, qui tune ἐφάνη ἔμπροσθεν αὐτῶν ἀστὴρ, καὶ ἤρξατο ὁδηγεῖν αὐτοὺς νύκτα τε καὶ ἡμέραν. Ηκολούθησαν τοίνυν τῷ ἀστέρι ἀπὸ Περσίδος μέχρι τῆς Παλαιστίνης. Καὶ ἐλθόντων εἰς Ἱεροσόλυμα, ἐκρύβη ἀπ' αὐτῶν ὁ ἀστὴρ. Τί δηλοῦντος τοῦ πράγματος; Ἵνα, μὴ ἔχον τες τὸν ὁδηγοῦντα αὐτοῖς, λαλήσωσι περὶ τοῦ Μα στοῦ, καὶ τοῖς πᾶσι κατάδηλος γένηται ἡ τούτου γέννησις. Ως γοῦν ἀπέστη ἀπὸ τῶν Μάγων, ὡς εἴρηται, ὁ ἀστὴρ, Γροντο, ο Ποῦ ἐστιν ὁ τεχθεὶς βασι λεὺς τῶν Ἰουδαίων; Είδομεν γὰρ αὐτοῦ τὸν ἀστέρα ἐν τῇ ἀνατολῇ, καὶ ἤλθομεν προσκυνῆσαι αὐτῷ. Τοῦτο ἀκούσας ὁ τότε βασιλεὺς Ηρώδης, Εταράχνη, καὶ πᾶσα Ἱεροσόλυμα μετ᾿ αὐτοῦ. Καὶ συναγαγών regnabat, Herodes perturbatus est, et tota Hierem πάντας τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς τοῦ λαοῦ, solyma cum eo. Εt congregatis pontificibus et scriLis populi, percontatus est eos, ubi Christus nasceretur. At illi dixerunt ei: In Bethleen Judase; sic enim scriptum est per prophetam Micheum: Et tu, Bethleen, terra Juda, nequaquam minima es inter principes Juda; ex te enim prodibis dux, qui pascet populam meum Israel, et exitus ipsius a diebus antiquis ". Videsne nunc quomodo in prophetis descripta inveniantur, quæ ad Christum pertinent. Non enim ea tantum pradixerunt, quae in ipsum Christum competebant, verum etiam loci, in quo erat nasciturus, meminerunt. Illud enim significat quod dicitur:. Et tu, Betbieem, terra 37 Matth. xxv, 31 seqq. Matth. 11, 1-6. ἐπυνθάνετο ποὺ ὁ Χριστὸς γεννᾶται. Οἱ δὲ εἶπον αὐτῷ, ἐν Βηθλεὲμ τῆς Ἰουδαίας. Οὕτω γὰρ γέγρα πται διὰ τοῦ προφήτου Μιχαίου. Και συ, Βηθ είχ γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς εἰ ἐλαχίστη ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα. Ἐκ σοῦ γὰρ ἐξελεύσεται ἡγούμενος, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν μου τὸν Ἰσραήλ, καὶ αἱ ἐξιδιο αὐτοῦ ἀφ' ἡμερῶν ἀρχαίων.» Βλέπεις πως εὐρ σχονται γεγραμμένα τα τοῦ Χριστοῦ παρὰ τῶν προφητῶν; Μὴ μόνον γὰρ ὅσα ἀνέβαινεν εἰς αὐτὸν τὸν Χριστὸν προείπον, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ τύπου οὗ ἔμελλε γεννηθῆναι. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ το, «Καὶ σύμ Βηθλεὲμ γῆ Ἰούδα, οὐδαμῶς εἰ ἐλαχίστη.» ότι σε ή πρώην ἐλαχίστη ὑπάρχουσα καὶ εὐτελῆς καὶ οίδα

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. τοιοῦτον γὰρ εὑρίσκετο τὸ χωρίον), ἐπεὶ ὁ Juda, nequaquam es minima. Τu enim, inquit ὃς ἔμελλεν γεννηθῆναι ἐν σοὶ, οὐκέτι ὑπάρχεις quæ modo minima eras, tenuis et contempla (Las πρώην εὐτελῆς καὶ μικρὰ, ἀλλ' ἔνδοξος καὶ lis enim erat locus iste), quoniam Christus it to ανήν, καὶ παρὰ πολλῶν τιμωμένη. Τὸ δὲ, ο Ἐκ nasciturus est, non amplius, ut modo, tenuis es et ελεύσεται ἡγούμενος, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν parvula, sed celebris, illustris et a multis honorata. ἐν Ἰσραὴλ, κ οὐ διὰ τὸν τῶν Εβραίων λαόν λέ- Quod vero sequitur, «Ex te enim prodibit dux, καί προφητικός λόγος. Προαποδέδεικται γὰρ ὅτι pascet populum meum Israel, non propter Hea και τυγχάνοντας ὁ τῶν Εβραίων λαὸς, ἀπεξε- braeorum populum a propheta recensetur (jam ante σαν καὶ ἐξωστρακίσθησαν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ enim demonstratum est, quod Hebræi, co quod τοῦ διαβόλου ἐκλήθησαν. ᾿Αλλὰ τὰ ἔθνη όνομά indigni fuerunt, a Deo rejecti et exclusi sint, et filii ἐν Θεοῦ καὶ Ἰσραήλ. Καὶ περὶ αὐτῶν εἶπεν diaboli nominati); verum gentes hoc loco populum ρήτης ὅτι Εξελεύσεται ἡγούμενος ἐκ τῆς Βη- Dei et Israëlem nominavit, de quibus omnino τουτέστιν ὁ Χριστὸς, ὅστις ποιμανεῖ τὸν λαόν pheta hoc dixit. Prodibit ex Bethleem dus, qui ν Ισραήλ, δηλονότι τὰ ἔθνη. Ποιος γὰρ ἄλλος scilicet Christus est, qui pascet populum meum ενὸς ἐξῆλθεν ἐκ Βηθλεὲμ εἰ μὴ ὁ Χριστό,; Israel, gentes nimirum, Quis enim dux alius de νας ἐποίμανεν εἰ μὴ τὰ ἔθνη, καὶ πάντας Bethleem egressus est præter Christum? et quosἐς αὐτὸν πιστεύοντας; Τὸ δὲ, «Α' ἔξοδοι αὐτοῦ nam pavit præter gentes omnesque alios in se creμερῶν ἀρχαίων,» τὴν αὐτοῦ θεότητα δηλοί. Τις dentes? Hac autem verba: «Et exitus ejus a diebus ῶν ἀνθρώπων δύναται εὑρεθῆναι τῷ καιρῷ antiquis, ipsius divinitatem significant. in quem enim hominum tempus illud competere invenietur, quod est a diebus antiquis? In nullum certe aliom praeterquam in unum Deum. Quapropter David eliam vaticinatus dixit: «Non dabo somnum oculis meis, donec invenero locum Domino, taberna culum Deo Jacob. Ecce audivimus eam in Ephra invenimus eam in campis silvæ. Intremus in tabernacula ipsius, adoremus in loco ubi steterunt pedes ejus "., Observa nunc Prophetam. Revela tum illi erat divinitus, Filium Dei nasciturum esse e Virgine, qui cum verus Deus sit, hominem esset assumpturus, quemadmodum ex multis oraculis illins per partes hactenus comprobavimus. Et quidnam aliis opus est? De ipsa autem Virgine sic cecinit: e Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuami, et obliviscere populi tui et domus patris tui., Davidis enim filia erat diva Maria; et quia hæc auditura erat archangeli Gabrielis vocem, dicit: Inclina aurem tuam; nimirum ad inenarrabile illud gaudium, cujus particeps erat futura. Et quia ab eo tempore omnia antiquitus instituta pro vilibus et contemptis abroganda erant et cassanda, novaque Christi lex una cum Testamento per totum mundum affulsura, inquit, Obliviscere populi tui et domus patris tui, et novis illis jam futuris esto ε ἀφ' ἡμερῶν ἀρχαίων;» Πάντως οὐδεὶς ἢ ὁ Θεός. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Δαβὶδ προφηἔλεγεν, ὅτι ἡ Οὐ μὴ δώσω ὕπνον τοῖς ὀφθαλμου, καὶ τοῖς βλεφάροις μου νυσταγμόν, καὶ σιν τοῖς κροτάφοις μου, ἕως οὗ εύρω τόπον υρίῳ σκήνωμα τῷ Θεῷ Ἰακώβ, Ἰδοὺ ἠκούσαὐτὴν ἐν Εὐφραθή, εύρομεν αὐτὴν ἐν τοῖς πε τοῦ δρυμοῦ. Εἰσελευσώμεθα εἰς τὰ σκηνώματα προσκυνήσωμεν εἰς τὸν τόπον οὗ ἔστησαν οἱ αὐτοῦ.» Πρόσεξον τὸν προφήτην· ἀποκαλύ παρὰ Θεοῦ, ὅτι ὁ Υἱὸς αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ μέλλει θῆναι ἐκ τῆς Παρθένου, καὶ Θεὸς ὢν ἀληθής, ι γενέσθαι καὶ ἄνθρωπος ἀληθῆς, καθὼς ἐκ αλλῶν αὐτοῦ προφητειών ειρήκαμεν μερικώς. Ες χρεία ἑτέρων; Περὶ δὲ τῆς Παρθένου οὕτως εν, ο "Ακουσον, θύγατερ, καὶ ἵδε, καὶ κλίνον σου, καὶ ἐπελάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ οἱ οῦ πατρός σου. Τοῦ γὰρ Δαβὶδ θυγάτηρ ἦν ἡ Μαρία. Καὶ διὰ ἔμελλεν ἀκοῦσαι τὸν τοῦ ἀρτου Γαβριήλ λόγον, λέγει, Κλίνον τὸ οὖς σου, · τὴν ἄρρητον χαράν, ἣν ἔμελλε δέξασθαι, καὶ τὸ τοῦ νῦν τὰ παλαιὰ ὡς ἀτελῆ μέλλουσι γενέἀργὰ καὶ ἄπρακτα, ὁ δὲ τοῦ Κυρίου νέος καὶ ἡ διαθήκη μέλλει λάμψειν ἐν ὅλῳ τῷ ·, ἔφη, Καὶ ἐπιλάθου τοῦ λαοῦ σου, καὶ τοῦ τοῦ πατρός σου, καὶ πρόσεχες τα νέα ερχό. Καὶ ταῦτα μὲν τῇ Παρθένῳ. Ἐπεὶ δὲ, ὡς με, εἶδε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον γενόμεκαὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ θυγατέρα τεξομένην αὐτὸν, σεν ἵνα δείξῃ αὐτῷ ὁ Θεὸς καὶ τὸν τόπον ἔνθα με γεννηθῆναι ὁ Χριστός. Εζήτησε δὲ τοῦτο τοσαύτης παρακλήσεως καὶ σπουδῆς, ὅτι οὔτε ν, οὔτε ἐκάθευδεν, οὔτε ἀνεπαύετο, μέχρις καλύφθη παρά Θεοῦ καὶ τὸν τῆς γεννήσεως . Τότε τοίνυν προφητεύσας εἶπεν, «Ἰδοὺ ἡκού · αὐτὴν ἐν Ἑρραθᾷ,· τουτέστιν ἐν Βηθλεέμε «εν · αὐτὴν ἐν τοῖς πεδίοις τοῦ δρυμοῦ, ἡ τῶν αὐτὸν πάλιν δηλῶν. Τότε λέγει ο Εἰσελευσώμεθα εἰς Faal. cxxxi, 4-5. w Poal. xLiv, 14. PATROL. GR. CLIV intenta. Εt hac quidem ad Virginem referenda sunt. Postquain vero, ut dictum est, jam agnovisset quod Dei Filius hominem esset assumpturus, et ex filia ipsius nasciturus, rogavit ut et locum in quo nasciturus erat Christus, sibi Deus ostenderet. Hoc autem tanto animi fervore et studio investi gavit, ut nec cibum sumeret, nec somno nec quieti indulgeret, donec ipse quoque natalis locus sibi a Deo revelaretur. Et tunc prophetico spiritu agi tatus dixit: «Ecce in Ephrata audivimus eam, id est in Bethleen; invenimus eam in campis silva, unum cundem locum bis denotans. Tund subjungit: Intremus in tabernacula ipsius, aule

s oremus in loco ubi steterunt pedes ejus. llae τὰ σκηνώματα αὐτοῦ, προσκυνήσωμεν εἰς τὸν τόπου verba, Intremus in tabernacula ipsius, tanquam de contemptis et nullo pretio habitis dixit. Scena enim vel tabernaculum dicitur, recenter exstructum et quod statim refrangitur domicilium. «Adoremus fecum ubi s'eterunt pedes ipsius. Quidl opus est me multa de his dicere? Quin potius tem ipsum de his appello. Magnum enim illum prophetam et regem, qui Dei quoque testimonio commendari dignus fuit (sic enim de illo Deus loquitur, Inveni David, etc.), quemnam adoravisse diermus? An illum tantummodo qui nasciturus erat? sed et locum in quo steterant pedes illius, tamquam hominem nobis omnibus tantummodo similem? Quis vero tam stupidus, imo tam deserte:s a Deo, ut hoc vel in animum admittat? Sed quemadmodum in superioribus hunc eumdem el hominem esse comprobavit, ita nunc quoque in Joej contemplatione illum facere videmus, in quo cum Joanne propheta omnino consensit, cum quidem David dicit, • Adorate locum ubi steterunt pedes us; ille vero, Non sum dignus ut portem calceamenta illius, qui post me venturus est. Jam Le intelligis ut tum in magnis quam in parvis omnnes prophetae consentiant, ipsum adorent et ce febrent? nec quisquam prophetarum est, qui ubi de Christo vaticinari et verba facere coeperit, seipsum non parvum, contemptum et nullius pretii dignum esse confiteatur: quod etiam de Abraham legimus,qui seipsum terram appellavit et cinerem. Verumtamen c man Michaeas modo et David de Belhleem locuti Eunt, sed etiam plures alii, quos volentes, ut in aliis multis, omittimus propter nimiam scripturae copiam. Sed redeundum ad Magorum, unde supra digressi sumus, historiam. Tunc Herodes postquam cognovit, quod in Belleen nasceretur Christus (hoc enim ex prophetis pontifices et scribæ cognoverant), clam accersitis Magis præcepit: «Profecti iluc. arcurate inquirite de puero; ubi vero illum Inveneritis, renuntiate et mihi, ut ego veniam et adorem illum. llæc autem animo dixit mendaci et subdolo. Cum enim regem nasciturum audiret, qui gubernaturus esset Israclem, Christum talem regen fore putavit, quales multi sunt, cujus reghum temporale esset et terrenum. Εt cum in Bell leem quidem Christi natales fore intelligeret, locum vero illius certum et determinatum ignoraret, invidia motus, et infautis cadem jam ante præmediLatus, haec simulate et liele Magis dicit:. RemunLiate mihi, ut et ego veniam et adlorem illum.» Hi vero audito rege profecti sunt. Et ecce stella, quam viderant in Oriente, præcedebat illos, donec progressa staret supra locum in quo erat puer". Tu vero, cum Magos dixisse audis: Vidimus stellam ipsius in Oriente, nequaquam putes Christum propter hoc reliquis omnibus simileur et nudum hominem esse. Qui enim circa stellarum motus σε Joan. 1, 27. we Matth. 11, 8. " ibid. 9. οὗ ἔστησαν οἱ πόδες αὐτοῦ.» Τό, ο Εἰσελευσώμεθα εἰς τὰ σκηνώματα αὐτοῦ, ν ὡς εὐτελῆ καὶ μὴ ἔχοντα ψήφισμά τι, εἶπε. Σκηνὴ γὰρ λέγεται το προσφάτως γενόμενον, καὶ μετ' ὀλίγον λυόμενον εἴκημα. «Προσκυν νήσωμεν εἰς τὸν τόπον, οὗ ἔστησαν οἱ πόδες αὐτοῦ. Τίς ἐστι χρεία, ἵνα περὶ τούτου ἐρῶ ἐγώ; Ερωτώ δέ σε, ὁ προφήτης, ὁ μέγας βασιλεὺς, ὁ παρὰ τοῦ Θεοῦ μαρτυρηθείς, οὕτω γὰρ περὶ αὐτοῦ εἴρηκεν δ Θεός, «Εδρον Δαβίδ,» καὶ τὰ ἑξῆς, τίνα προσεκύνησε, καὶ οὐ μόνον αὐτὸν τὸν γεννηθησόμενον, ἀλλὰ καὶ τὸν τόπον, οὗ ἔστησαν οἱ πόδες αὐτοῦ; Οὕτως ἁπλῶς ἄνθρωπον, ὡς ἕνα τῶν πολλῶν; Καὶ τίς τοσοῦτον ἀναίσθητος, μᾶλλον δὲ ἐγκαταλελειμμένος παρά Θεοῦ, ὥστε καὶ νομίσαι αὐτό; ᾿Αλλὰ καθὼς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν τὸν αὐτὸν ἔλεγε Θεὸν καὶ ἄνθρωπον, οὕτω καὶ ἐν τῇ τοῦ τόπου θεωρία. Καὶ συμφωνεί μετά τοῦ προφήτου Ἰωάννου, ὅτι αὐτὸς μὲν εἶπεν, ὅτι ο Προσκυνεῖτε τὸν τόπον, οὗ ἔστησαν οἱ πόλες αυτ τοῦ· ἡ ἐκεῖνος δὲ, ὅτι. Οὐκ εἰμὶ ἄξιος ἵνα βαστάσω τὰ υποδήματα τοῦ ὀπίσω μου ἐρχομένου. ο Βλέπεις, πῶς καὶ ἐν τοῖς μεγάλοις καὶ ἐν τοῖς μικροῖς πάντες όμοφωνοῦσιν οἱ προφῆται, καὶ προσκυνοῦσι καὶ μετ γαλύνουσι; καὶ οὐδεὶς τῶν προφητῶν ἐστιν, ὅς μετὰ τὸ προφητεῦσαι καὶ εἰπεῖν περὶ τοῦ Χριστοῦ, οὐδὲν δείκνυσιν ἑαυτὸν μικρὸν καὶ εὐτελῆ, καὶ οὐδενὸς άξιον λόγου, καθὼς καὶ Ἀβραὰμ γῆν καὶ ἀποδύν εκάλεσεν ἑαυτόν. Οὐ μόνον δὲ ὁ Μιχαίας καὶ ὁ Δαδιδ εἶπε περὶ τῆς Βηθλεὲμ, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ ἕτερον εξ πον, οὓς καὶ παρῃτησάμεθα ἐκόντες διὰ τὸ πολὺ τῆς γραφής, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῖς ἄλλοις. Αλλ' Ιτέον ἔνθα τὸν τῶν Μάγων λόγον καταλείψαντές εσμεν. Τότε Ηρώδης ἀκούσας, ὅτι ἐν Βηθλεὲμ γεννᾶται ὁ Χρι στις (ἐγίνωσκον γὰρ παρὰ τῶν προφητῶν οἵ τε ἄρο χιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς τοῦτο, λάθρα καλέσας τοὺς Μάγους, λέγει πρὸς αὐτοὺς, ο Απελθόντες ἐξε τάσατε περὶ τοῦ παιδίου· ἐπὰν δὲ εὕρητε, ἀπαγ γείλατέ μοι, ὅπως κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ, κ Τοῦτο δὲ εἶπε ψευδόμενος. Ενόμιζε γάρ, ὅτι ἐπεὶ βασιλεὺς γεννᾶται, καὶ ὅτι μέλλει ποιμανεῖν τὸν Ισραήλ, τοιοῦτός ἐστι βασιλεὺς ὁ Χριστὸς, ὡς εἰς τῶν πολλῶν, καὶ ἡ τούτου βασιλεία πρόσκαιρος καὶ ἐπίγειος. Καὶ ἐπεὶ ἐν μὲν τῇ Βηθλεὲμ ἤκουσε την τοῦ Χριστοῦ γέννησιν εἶναι, τὴν δὲ τοῦ τόπου ἀκρί βειαν οὐκ ἐγίνωσκε, βουλόμενος ἀνελεῖν τὸ παιδίο, φθόνῳ κινούμενος, λέγει τοῖς Μάγοις ψευδώς καὶ ἐπιπλάστως τὸ, η Αναγγείλατέ μοι, όπως κἀγὼ ἐλθὼν προσκυνήσω αὐτῷ.» Οἱ δὲ ἀκούσαντες τοῦ βασιλέως, ἐπορεύθησαν. «Καὶ ἰδοὺ ὁ ἀστὴρ ἂν εἶδον ἐν τῇ ἀνα τολῇ, προῆγεν αὐτοὺς, ἕως οὗ ἐλθὼν ἔστη ἐπάνω εἰ ἦν τὸ παιδίων.» Σὺ δὲ μὴ ἀκούσας τῶν Μάγων εἰπόν των ότι, «Είδομεν αὐτοῦ τὸν ἀστέρα ἐν τῇ ἀνατολῇ, ο νομίσῃς καὶ αὐτὸν ὡς ἕνα τῶν πολλῶν εἶναι τὸν Χριστόν. Οἱ γὰρ περὶ τὰ τοιαῦτα ἀστρολόγοι οὐ τ τωσὶ λέγουσιν, ὅτι πᾶς ἄνθρωπος κέκτηται ἀστέρα τὸν μηνύοντα αὐτῷ πᾶν ὅπερ ἂν μέλλει συμβαίνειν αὐτῷ παρ' ὅλην αὐτοῦ τὴν ζωήν. Εξαιρέτως δὲ τῶν

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. ανθρώπων ἅπας βασιλεὺς ἔχει τὸν ἴδιον αὐτοῦ versantur astrologi, talia docent, quod singuli hom mines stellas habeant singulas et peculiares, futuræ vitæ omnes successus et eventus sibi denuntiantes, et quod inprimis quisque regum-stellani sibi propriam vindicet. Hæc enim falsa esst, manifestissime constat. Sed quia nostri instituti non est, astrologorum vanitatem convincere, omillenius hoc nunc vero de stella, quae tunc apparuit, qua lis et quaenam illa fuerit, videamus. Quod autem una stellarum fuerit coelestium, non probabile videtur. Primo quidem, quod omnes stelle una cum sole et luna ex oriente moventur in occasum, haec vero ex septentrione in meridiem motum suumi inclinavit. Persarum enim regio ad orientem sita est, Palæstina autein ad meridiem, in qua et Bethleem est. Praeterea si stella eral, non certe una cum Magis proficiscentibns moveri, et iisdem dorinitantibus consistere visa fuisset. Tum si stellam dixerimus fuisse. fulgorem illius propter radios solares disparere et obscurari oportebat. Cum vero in meridie etiam una cum sole splendorem suum retinuerit (non enim ab hoc potuit obscurari, mani festum est stellam non fuisse. Postremo, si stella fuit coelestis, quanam ratione illius indicio Magi parvum illud et vile tuguriam, in quo Christus erat, per immensam illam coelestium orbium ab lioc altitudinem cognoscere potuerunt? Ex predietis igitur patet stellam non fuisse. Virtus autem quædam divina fuit, quam itineris ducem habue runt, quæ elian terra propinquior apparebat. Εt quemadmodum Hebræos per desertum coluna ducebat ignea, ita etiam Persarum Magos hoc, quod ipsis sidus esse videbatur, viam praemonstravit. Sed et ipsa, quæ iunc Deus Heliorum genti exhibuit miracula et prodigia. plura multo gentibus contigerunt. Primi enim ex gentibus Christi adoratores Magi fuerunt. Stella enim, ut modo dictam est, immota consistente supra locum inι απο erat puer, Magi ingressi sunt, et inventum Christum cum diva matre ejus adoraverunt, diferentes munera, aurum, thius et myrrham. Considera nunc, quæ sit munerum inter sese communio, quæ quidem, quod speciem externam attinet, nulla prorsus est, sed quod ad sensum, magna et arcta. Aurum enim tanquam regi cbtulerunt; δεν πιστ tali, quia homo erat, myrrham. Hanc in sepultura mortuorum adhibere Hebræis in more erat. Thus autem ceu Deo offerunt, Deo enim thure sacri ficare statutum et solemne erat. Unde vides quo modo Magi quoque Christum, et Deum et hominem esse confessi sint. Caeterum post Magorum adorationem missus ad eos Dei angelus præcepit, ne rursus ad Herodem redirent, quare per aliam viam abierunt in regioniem stiam. Angelus anem veniens. dixit ipsi Joseph: «Assamo puerum et matrem ejus. et abf in Egyptum. Herodes enim quæsiturus est animam pueri. Εt secessit illuc. Tunc impletum est Καὶ ὅτι τοῦτό ἐστι ψεῦδος σαφές, πρόδηλον. ὲ οὐκ ἔστι τοῦτο τὸ ζητούμενον, ἀποδεικνύειν · ἀστρολόγων ψευδολογίαν, παραιτητέον αὐτό. δὲ περὶ τοῦ φανέντος ἀστέρος, τί δοκεῖ Από. Αρά ἐστιν εἷς τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ ἀστέἀλλ' οὐ δοκεῖ εἶναι τοῦτο. Πρῶτον μὲν ὅτι οἱ ἀστέρες, ἀλλὰ καὶ ὁ ἥλιος, καὶ ἡ σελήνη ολῶν ἐπὶ τὴν δύσιν κινοῦνται, ὁ δὲ ἀπὸ ἄρτὸς μεσημβρίαν. Η γὰρ τῶν Περσῶν χώρα Ανατολικά μέρη εὑρίσκεται, ἡ δὲ Παλαιστίνη εσημβρίαν, ἔνθα καὶ ἡ Βηθλεέμ, "Ετι εἰ ἦν οὐδὲν ἔμελλε κινεῖσθαι πορευομένων τῶν καθευδόντων δὲ αὖθις ἱστασθαι καὶ αὐτόν. ἣν ἀστὴρ, ηλίου φανέντος, διασκεδασθῆναι θῆναι ἔμελλε τὸ φῶς αὐτοῦ. Ἐπεὶ δὲ λάμτοῦ ἡλίου μέσης ἡμέρας ἔφαινεν ὑπὲρ τὸν οὐδὲ γὰρ ἡδύνατο ὁ ἥλιος κατακαλύψαι καὶ τὸ φῶς ἐκεῖνο, πρόδηλον ὅτι οὐκ ἦν ἀστήρι ἦν ἀστὴρ, πῶς ἐμελλον γνωρίζειν οἱ Μάγοι Ο ὑπερβάλλοντος ὕψους τὸ μικρὸν καὶ εὐτελής ἐν ᾧ εὑρίσκετο ὁ Χριστός; Ἀλλ᾽ οὐκ ἦν καθὼς ἐκ τῶν λεγομένων ἀναφαίνεται. · τις δύναμις ἦν ἡ τούτους ὁδηγοῦσα, ἥτις καὶ μιος ἐφαίνετο, καὶ ὥσπερ ἐν τῇ ἐρήμῳ τοὺς τους ἀδηγεῖ ὁ τοῦ πυρὸς στύλος, οὕτω καὶ ὺς ἐκ Περσίδος Μάγους & νομιζόμενος ἀστήρ. οποίες τότε θαυμάσια καὶ τεράστια ὁ Θεὸς γένει τῶν Εβραίων, πολλαπλασίονα ἐγένοντο ἔθνη. Ἰδοὺ γοῦν πρῶτοι τῶν ἐθνῶν προσκυοἱ Μάγοι ἀναφαίνονται. Στηριχθέντος δὲ τοῦ ας, ὡς εἴρηται, ἐπάνω οὗ ἦν τὸ παιδίον, εἰσε οἱ Μάγοι, καὶ εὑρόντες τὸν Χριστὸν μετὰ τῆς αὐτοῦ μητρὸς, προσεκύνησαν αὐτῷ, φέροντες χρυσὸν καὶ λίβανον καὶ σμύρναν. Πρόσεξαν τίνα κοινωνίαν ἔχουσι τὰ δῶρα πρὸς ἄλληλα. ὡς κατὰ μὲν τὸ φαινόμενον οὐδεμίαν, κατὰ δὲ νύμενον πολλὴν καὶ μεγάλην. "Ως μὲν γὰρ εί, προσήνεγκαν χρυσόν· ὡς δὲ θνητῷ, ἐπεὶ πος ἦν, σμύρναν, οὕτω καὶ γὰρ ἦν σύνηθες μάζειν τοῖς Ἰουδαίοις· ὡς δὲ Θεός λίβανον, γὰρ ἦν καὶ περὶ τοῦ Θεοῦ τεταγμένον θυμιών υτόν. Θρᾷς ὅπως καὶ αὐτοὶ οἱ Μάγοι τον ἐν Θεὸν καὶ ἄνθρωπον ὡμολόγησαν; Μετὰ δὲ ῶν Μάγων προσκύνησιν σταλεὶς παρὰ Θεοῦ ος εἶπε πρὸς αὐτούς, ἵνα μηκέτι προς Ηρώ κακάμψωσι, καὶ δι᾿ ἄλλης ὁδοῦ ἀνεχώρησαν ν χώραν αὐτῶν. "Αγγέλας δὲ ἐλθὼν λέγει τῷ 17. * Παράλαβε τὸ παιδίον καὶ τὴν μητέρα αυτ καὶ πορεύου εἰς Αἴγυπτον μέλλει γὰρ ὁ Ηρώητεῖν τὴν ψυχὴν τοῦ παιδίου.» Καὶ ἀπῆλθεν Τότε ἐπληρώθη τὸ ῥηθὲν ὑπὸ τοῦ προφήτου, Αιγύπτου ἐκάλεσα τὸν υἱόν μου.» Τότε ΗρώΙὼν ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῶν Μάγων, Εθυμώθη καὶ ἀποστείλας, ἀνεῖλε πάντας τοὺς ἐν Βηθπαῖδας, ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω μέχρι και των πολλῶν. Τί τοῦτο; Πρῶτον μὲν ἵνα φαίνη Matth. 11, 15, 14. Ει

Hlud prophetae vaticinium,. Ex Egypto vocavi fi- ται, ὅτι ὁ γεννηθεῖς ἐστι μὲν Θεός, καθώς οι προlium meum".» Herodes autem videns sibi illusum esse a Magis, indignatus est valde, et missis satellitibus interfecit omnes pueros in Bethleem, quolquot erant bimuli et minores natu, et horum aliquot millia. Sed quis horum sensus? Primo quidem ut appareret illum qui natus erat Deum esse, quemadmodum propheta annuntiaverunt. Praeterea autem et homo est verus, non secundum imagina. tionem, ut nonnulli docuerunt. Secando vero ut appareret hine Jeremiæ prophetia, quæ dicit: Vox i Rama audita est, lumentatio, ploratus et detus multus. Rachel ploraus liberos suos, et noluit consolari, propterea quod non supersint", ο Tertio, quod non de Christi tantum generatione prophetæ prediserint, verum etiam de multis locis et demonstrationibus, partim quidem propter multorum infire mitatem, ut his ducibus in veritatem perducerentur; partim vero, ut impiorum obturarent ora ne illis veri tatem impugnandi esset occasio. Quæcunque enim de Christo aut dicta aut factafsunt, in aliquam hominum utilitatem cedunt.Observa itaque, et comperies, quod omnia quæ vel dicta yel facta sunt ab Adam usque ad hodiernum tempus, in Christo demum declarata sunt et completa, quod in alio quoquam fieri non poterat. Quare et hoc completur, «Ex Agγριο να «avi filium meum. Puer autem Christus jam ad virilem et justam metatem progressus, Joannem Zacharis filium accessit, qui Christum ad se venientem conspicatus dicit Judais, «Eece Agnus Dei, qui tollit peccatum mundis, Cur autem Joannes hunc Agnus Dei esse dixerit, postea explicabimus. Quis vero alius mundi peccatum tollere poterit, quam ipse Deus: Quare hanc, de quo prius dixerat: Non sum dignus ut portem calceamenta ejus,> hanc Deum esse confessus est. At Christus dicit illi: «Propheta, ades, baptiza me.» Joannes autem: • Ego opus habeo abs te baptizari, et tu venis ad me',» En etiam hoc considera. Propheta ille magbus, qui, ut et vos ipsi fatemini, ex promissione natus est, qui a Deo ad baptizandum missus erat, num a nudo homine tam serviliter baptismum posceret. Hoc certe nemo vere sapiens aflirmaverit. Sed ab eo, quem Deum esse confessus erat, paprismmmmm petit. Sed dicet fortasse aliquis, quod et ipse Christus a Joanne baptismum petierit. Verum non simili ratione bor fucit; quare medium, quod inter uirusque est, considerandum erit. Joannes quidem ipsum antea et Deum et hominem esse confessus erat. Cum enim dixisset se indignum, qui calceamenta illius portaret: et, «Ecce qui tollit peccatum mundi; ipsumque his verbis Deum esse Ostendisset, addit et hoc, Ego opus habeo abs te baptizari, et tu venis ad me? Christus autem non sie, sed imperiose et cum auctoritate illum compellat, dicens: • Propheta, ades, baptiza me.» lite autem humilitatem suum, qua indignus erat, simul φῆται ἐκήρυξαν, ἔστι δὲ καὶ ἄνθρωπος ἀληθῶς, καὶ οὐ κατὰ φαντασίαν, καθώς τινες ἐδογμάτισαν· δεύ τερον δὲ, ὅτι ἀνεφάνη καὶ ἡ τοῦ προφήτου Ιερεμίου προφητεία, ή λέγουσα, ἡ φωνὴ ἐν Ῥαμά ἠκούσθη, θρήνος καὶ κλαυθμὸς καὶ ὀδυρμός πολύς. Ραχήλ κλαίουσα τὰ τέκνα αὐτῆς, καὶ οὐκ ἤθελε παρακλη θῆναι, ὅτι οὐκ εἰσί,» Τρίτον, ὅτι μὴ μόνον περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ γεννήσεως προείπον οἱ προφῆται, ἀλλὰ καὶ περὶ τόπων πολλῶν καὶ ἑτέρων ἀποδεί ξεων, τὸ μὲν διὰ τὴν τῶν πολλῶν ἀσθένειαν, ἵνα ἀνάγωνται ἀπὸ τούτων εἰς τὴν ἀλήθειαν, τὸ δὲ ἵνα Επιστομίζωνται οἱ κακοὶ, καὶ οὐδὲν ἔχωσι χώραν λέγειν κατὰ τῆς ἀληθείας. Όσα καὶ γὰρ ἐλαλήθης σαν περὶ τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὅσα ἐγένοντο, εἰς τίνα ο τῶν ἀνθρώπων χωρεί; Παρατήρησαι, καὶ μέλλεις εὑρεῖν, ὅτι ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ μέχρι τῆς σήμερον, ὅσα Ελαλήθησαν, καὶ ὅσα ἐπράχθησαν, ὅλα ἐν τῷ Χριστῷ ἀνεφάνησαν, ὅπερ ἀμήχανον ἐν ἄλλῳ τινὶ τελεσθή ναι, καὶ ὅτι «Εξ Αἰγύπτου ἐκάλεσα τὸν υἱόν μου, Ανδρωθὲν δὲ τὸ παιδίον, καὶ ἐλθὸν εἰς τὸ τῆς ἡλιο κίας τέλειον, ἔρχεται πρὸς Ἰωάννην τὸν τοῦ Ζαχα ρίου υἱόν. 'Ο δὲ ἰδὼν τὸν Χριστὸν πρὸς αὐτὸν ἐρχό μενον, λέγει τοῖς Ἰουδαίοις, ο Ἴδε ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου.» Πῶς γοῦν ὠνόμασεν αὐτὸν ὁ Ιωάννης ἀμνόν; ἐροῦμεν μετ' ὀλίγον. Τὸ δὲ αἴρειν τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, τῆς άλλος δύναται ποιῆσαι τοῦτο εἰ μὴ Θεός; Καὶ οὗ πρότερον ἔλεγεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄξιος τὰ ὑποδήματα βαστάσαι, τοῦτον κατὰ τὸ παρὸν Θεὸν ὡμολόγησεν. 'Ο δὲ Χριστὸς λέγει πρὸς αὐτὸν, «Προφῆτα, δεύρο, βάπτισόν με.» Τί γοῦν ὁ Ἰωάννης; «Ἐγὼ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ σὺ ἔρχῃ πρός με, κ Σκόπει καὶ τοῦτο. Ο προφήτης ὁ μέγας ὁ ἐξ ἐπαγω γελίας γεννηθείς, ὡς καὶ ὑμεῖς λέγετε, ο παρά Θεοῦ ἀποσταλεὶς βαπτίζειν, παρὰ ψιλοῦ ἀνθρώπου ᾐτεῖτο βάπτισμα ἐν δουλικῷ τῷ σχήματι; Πάντως οὐδεὶς τῶν εὖ φρονούντων εἴποι αὐτό· ἀλλ᾽ ἂν Θεὸν ὡμολόγησε πάντως, ἐξ αὐτοῦ αἰτεῖ καὶ τὸ βάπτισμα. Ἀλλ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις, ὅτι ὁ Χριστός τει παρά του Ιωάννου βάπτισμα. Αλλ' οὐκ ᾔτες τοῦτο ὁμοίως. Καὶ σκόπει τὸ μέσον τῶν δύο. Ο μὲν γὰρ Ιωάννης πρῶτον αὐτὸν Θεὸν ὁμολογήσας καὶ ἄνθρωπον' ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἄξιος τὰ τούτου υπου η δήματα βαστάζειν, καὶ ὅτι ο "Ιδε ὁ αἴρων τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ο καὶ δεῖξαι αὐτὸν Θεόν· ἐπήγαγεν, • Εγώ χρείαν ἔχω ὑπὸ σοῦ βαπτισθῆναι, καὶ οὐ ἔρχῃ πρός με;. Ο δὲ Χριστὸς οὐχ οὕτως, ἀλλὰ δεν σπιτικῶς τὸ ἅμα καὶ ἐξουσιαστικῶς ἔφη πρὸς τον τόν, ο Προφήτα, δεύρο, βάπτισόν με.» 'Ο δὲ ἔδειξε μὲν καὶ τὴν αὐτοῦ ἀναξιότητα, ὑπήκουσε δὲ καὶ τῷ τοῦ Κυρίου προστάγματι. Έρχεται τοίνυν ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ βαπτισθέντος τοῦ Χριστοῦ ἐσχίσθησαν οἱ οὐρανοὶ, καὶ φωνὴ ἐγένετο ἐκ τῶν οὐρανῶν, 14γουσα, «Σὺ εἶ ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν σοὶ ηὐδόν κησα.» Εἶδες πρᾶγμα φοβερόν, καὶ γέμον ἐκπλή ξέως; ἕως τοῦ νῦν ἅγιοι ἐλάλουν, προφῆται 43 Osee x1, 2, 46 Jerem. xxxi, 15. et Joan. 1, 29. 48 Matth. 111, 14, 15,

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. « προέλεγον, ἄγγελοι ὑπηρέτουν· νῦν δὲ οὔτε ἄγγελοι, Λ ostendit, et Domini manualo paruit. Jordanem itaοὔτε ἄνθρωποι, ἀλλ' αὐτός ἐστιν ὁ Θεὸς ὁ εἰπών, que ingreditur. Sed Christo baptizato scissi sunt ὅτι ο Σὺ εἶ ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν σοὶ ηὐδόκησα.» caeli, et vox coelitus audita est, dicens: Tu es Filius meus dilectus, in te mihi bene complacitum. est, Animadvertisne rem terribilem, et stupore plenam? Hactenus quidem sancti loquebantur, prædixerunt prophetæ, ministraverunt angeli; nunc vero nec angeli, nec homines, sed ipse Deus est, qui dicit, e Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacitum est. > 19. Ex his sane quae scripsimus judicare poteris et lu, et si quis alius Musulmanorum prudens fuerit, quod inveniantur sancti homines, qui visiones de Christo viderint, et quod prophete sint, qui de illo sint vaticinati: quamvis adhuc tot ac tantis argumentis citatis et demonstratis, arbi trentur et judicent nos qui Christum profitemur auditis, discant nos recte sentire; quamvis nos Musulmanorum intercessione opus habere judi cent, quemadmodum tu dicis, eo quod confitemur et credimus Christum Dei Filium esse et Deum, quemadmodum tu in epistola ad me missa scribis. Defecerunt autem ab hoc Græci, defecerunt ab hoc εθ'. "Αρα ἐξ ὧν ἐγράψαμεν, δύνασαι ἵνα κρίνης καὶ σὺν καὶ πᾶς Μουσουλμάνος φρόνιμος, ὅτι εἰε ρίσκοντας ἅγιοι άνθρωποι, οἵτινες εἶδον περὶ τοῦ Χριστοῦ ὀπτασίας, καὶ εἰσὶ προφῆται, οἱ περὶ αὐτοῦ προφητεύσαντες, ἢ τοσούτων καὶ τοιούτων λαληθέντων καὶ ἀποδειχθέντων, ἔτι πεπλανημένους λογίζονται καὶ κρίνουσιν ἡμᾶς τοὺς Χριστιανούς, Αυτοὺς δὲ ὀρθοδόξους, καὶ ἵνα ἐξ ὧν ἀκούουσι, errabundos esse, se vero orthodoxos. His vero λογίσωνται ἡμᾶς ὀρθῶς φρονοῦντας, ἢ καὶ ἔτι εὐχῆς ἀξίους παρὰ τῶν Μουσουλμάνων κρίνουσιν ἡμᾶς, ὡς σὺ λέγεις· διὸ ὁμολογοῦμεν καὶ πιστεύομεν ὅτι ὁ Χριστὸς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐστι καὶ Θεὸς, καθώς σὺ γράφεις ἐν τῇ πρός με ἐπιστολῇ πάντως. Από τούτου ἐπλανήθησαν οἱ Ἕλληνες, ἀπὸ τούτου ἔπλα νήθησαν οι Εβραῖοι, ἀπὸ τούτου οι Μουσουλμάνοι. Διὸ οὐκ ἐδέχοντο ταῦτα πίστει, ὡς ἄξια πίστεως, ἀλλ' ἐζήτουν αὐτὰ μετὰ ἀποδείξεως. Καὶ ἴσως οι Έλληνες, οι μὴ ἔχοντες βίβλους καὶ προφήτας, οὐδέν εἰσι τοσαύτης κατηγορίας ἄξιοι, ὥσπερ οι Ιουδαίοι και οι Μουσουλμάνοι. Καὶ γὰρ οὐκ ἔστι γελοῖον πράγμα, ἵνα τὰς μὲν βίβλους τιμῶσι, τὰ δὲ ἐν αὐτοῖς γεγραμμένα ἀθετῶσι; καὶ τοὺς προφήτας μακαρίζοντες, τὸν παρ' αὐτοῖς προφητευόμενον G ἀποστρέφωνται; Ἐπὶ πλέον δέ εἰσι κατηγορίας ἄξιοι οι Μουσουλμάνοι. Παραλαβόντες γὰρ οὗτοι μετὰ τῶν ἄλλων βιβλίων, ὅτι τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον ἅγιον καὶ τέλειον καὶ ἀπὸ Θεοῦ ἐστι, λόγῳ μόνῳ τιμῶσιν αὐτὸ, ἔργῳ δὲ τοσοῦτον ἀφίστανται μακρόθεν αὐτοῦ, ὅσον τοῦ οὐρανοῦ ἡ γῆ. Καὶ ἀφέντες τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν, ἀκολουθοῦσι ταῖς τῶν Ἑλλήνων ματαίαις καὶ πεπλανημέναις δόξαις, καὶ ἅπερ οὐ δύναται ὁ νοῦς αὐτῶν ἵνα καταλάβῃ, οὐ παραδέχονται ὅλως, ἀλλὰ ζητοῦντες τὰ ὑπὲρ φύσιν, καὶ μὴ δυνάμενος κατανοῆσαι αὐτὰ, πλανῶνται ἀπὸ τῆς ἀληθείας, καὶ λέγουσι τὰ τῆς διανοίας αὐτῶν ἀναπλάσματα, ὅτι Πῶς ἔστι δυνατὸν ἔχειν τὸν Θεὸν υἱὸν ἄνευ γυναικός; καὶ ταῦτα τίνες οἱ ἐρευνῶντες τὴν τοῦ Θεοῦ γέννησιν; Οἱ μή γινώσκοντες πόσους ἀστέρας. ἔχει ὁ οὐρανός, πόσας κοτύλας ύδατος ἔχει τὸ πέλαγος, πόση ἐστὶν ἢ παρὰ τὸ χείλος τῆς θαλάσσης ἄμμος, καὶ ἄλλα ἔμοια τούτοις μυρία, Καὶ τὴν τούτων κατάληψιν ἀγνοοῦντες, πιστεύουσιν όμως, ὅτι Θεοῦ εἰσι ποιήματα, καὶ ἐν εἰρήνῃ διά γουσι, τὴν δὲ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ γέννησιν ἀκριβολογοῦσιν ὅμως ἐκεῖνοι οἱ μή γινώσκοντες τὴν ἰδίαν γέννησιν· εἰπάτωσαν ἡμῖν, πῶς ἐσωματώθη τὸ τοῦ πατρὸς αὐτῶν σπέρμα ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός αὐτῶν, καὶ πότε ἐγένετο ἡ ψυχὴ αὐτῶν ἐν τῷ σώμάτι αὐτῶν, καὶ πότε ἦλθεν, καὶ εἰ ἡνωμένη ἐστὶ μετὰ τοῦ σπέρματος, ἢ οὐ; καὶ εἰ ἔστιν ηνωμένη, ** Ibid. 17. Hebraei, ab eodem etiam Musulmani, propterea quod hæc non ut fide digna per fidem receperunt, sed demonstrationibus cupierunt inquirere. Minos tamen Græci, qui libris simul et prophetis carent, Incusandi sunt, quamn Judaei et Musulmani. Nonne enim ridiculum est, quod ipsos libros venerautur, ea vero quæ in ipsis continentur, contemnunt. et cum prophetas beatos esse prædicent, euin qui al ipsis predictus est, aversantur? Maxime Lamen omnium Musulmani vituperandi, qui cum una cum aliis libris Christi Evangelium ceu sacrosanctum, absolutum et divinum recipiant, verbis nudis illud venerantur, factis vero tantum ab illo dissident, quantum coelum a terra distat, et re licta veritatis via, vanas et errabundas Græcorum opiniones sequuntur, et quæ intellectus ipsoruri capere nequit, omnino non recipiunt; sed dum supra naturam singula investigantes ea apprebendere nca possunt, a veritate aberrant, et cogi tationum suarum figmenta proferant, nempe, Quomodo possibile est ut Deus habeat Pillum sine muliere? Et hi sunt qui perscrutantur penitius Dei generationem, et ignorant interim quot in coel stella luceant, quot aquæ mensuras contineat pe lagus, quantus sit arenæ in littore maris numerus. et alia hujusmodi infinita. Et licet horum certain rationem ignorent, credunt tamen quod hæc Dei opera sint, neque de his tumultuantur. Filii vero Dei generationem argulius scrutari tentant, ut ipsi, inquam, qui nec propriam sui ipsius generationem noverunt. Agedum dicant illi nobis, quomodo patris ipsorum semen in matris utero corpus factum sit, et quando anima ipsorum in corpus devenerit, vel num adveniens cum ipso semine conjuncta vel unita fuerit, seu minus. Vel, si unita fuit, quodnam illud sit unionis vinculum. Vel,

quod si uuium cum semine non est, quando tandem Α. ποίῳ τρόπῳ εὑρίσκεται ηνωμένη; εἰ δὲ οὐκ ἔστιν cum corpore uniatur, unde etiam veniat, et ubi ante adventum suum in corpus exsistal, et in quo loco commoretur. Quod si hæc cognitu impes sibilia sunt, quia ft ut Dei generationem perscrutentur, qui propriam vitam, qua vivunt, non cognoscunt, neque sciunt an in crastinum victuri sint, inquirunt qua ratione Christus sit Dei Filius? Quique ignorant cujusnam patris ipsi filii sint, vorum singuli mairum suarum verbis credunt, quibus fieri potest ut decepti alio nomine appelLentur pro vero et paterno: credunt tamen, et falsa pro veris recipiunt, prophetarum auteni oracula dampant, et Christi fermones contemnunt, Illisque fidem negant. Quapropter nequaquam illorum capaces sunt, quae naturam omnem exε redunt, quae nec ipsi angeli possunt intelligere, nedum ut bi suo intellectu percipiant; qui ignorant, quod Chrisius, quem ipsi Verbum Dei, animam Dei, et Spiritum Dei appellant, millics sese Filium Dei dixerit, et quod a Verbo Dei mendacium dici et annuntiari sit impossibile, impræmeditate et sine dubitatione eredunt (quis enim tam stultus et stupidus, tantae imo impudentis esset, qui Verbum Dei mendacii coarguere auderet?) Musulmani tamen, cum manifeste obloqui non possint, ipsam veritatem calumniis inficiunt dicendo, quod Christus hoc non dixerit, sed Chris stiani, nec quidquam boni illud argumentum apud illos eficere potest. Nos vero Christianidicimus. of Χριστιανοὶ λέγομεν, ὅτι γινώσκομεν τοὺς λόγους quod Christi verba, quibus Evangelium conti melur, agnoscamus. Musuimani autem dupliciter peccant; partim quidem quod non credunt Chrialum esse Dei Filium, partim vero quod Christianos de rebus sibi quoque ignotis accusant. Dicunt autem: Quomodo est possibile Deum habere Filium sine muliere? Et quis tain stultus et stapidus, ut tantum crimen et impietatem admitteret? Deceret vero, ut sine omni dubitatione haec pro ipsius Christi verbis reciperent. Cum autem inquirunt, et diligentius curiosiusque rimantur, manifeste apparet, quod nec illum veracem esse credunt, quem Dei Verbum esse conf. tentur; imo nec Abralia, nec Davidi, nec prophetis Gidem habent. Incredulitatem enim sequitur ignorantia, Isaias enim dicit: Nisi credideritis, non intelligetis ".» Intelligisne quomodo fides cogni tionem, incredulitas vero ignorantiam pariat? Fides autem non est rerum visibilium. Quæ enim videntur, fide nulla indigent; clara enim per se sunt. Fides autem earum rerum est quæ nec videntur, nec intellectu percipiuntur. Nequaquam igitur vos hæc curiosius investigare oportebat, nec adversus veritatem contendere, sed sequi et parere Abrale et prophetis, et imprimis Christo: nec private voluntali et arbitrio consentientes dicere: Impossibile est Deo esse Filium, ut non ενωμένη, πότε ἐνοῦται, καὶ πόθεν ἔρχεται, καὶ πρὶν ἢ ἔλθῃ ποῦ εὑρίσκεται, καὶ ἐν ποίῳ τόπῳ αὐλίζεται; Εἰ δὲ ταῦτα ἀδύνατα, πῶς ἐρευνῶσι Θεοῦ γέννησιν; Καὶ οἵτινες οὐκ οἶδασι τὴν ἑαυτῶν ζωήν, οὐδὲ ἐπίστανται, εἴπερ μέλλουσιν ευρίσκεσθαι τὴν αὔριον ζῶντες, ἐξετάζουσι πῶς ὁ Χριστὸς Υιός Θεοῦ ἐστι; καὶ οἵτινες οὐκ οἴδασι ποίου πατρός υἱοὶ εὑρίσκονται, ἀλλ᾽ ἕκαστος πιστούται τοῖς τῆς μητρὸς αὐτοῦ λόγοις, ἔστιν ὅτι καὶ ἀκούουσιν ἄλλον ἀντ᾿ ἄλλου, καὶ πιστεύουσι, καὶ δέχονται τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα, τοὺς δὲ λόγους τῶν προφητῶν παραγράφονται, καὶ τοὺς τοῦ Χριστοῦ λόγους ἀθετοῦσι, καὶ οὐ πιστεύουσι. Διὸ οὐδὲν εἰσιν ἱκανοὶ ἵνα νοήσωσι τὰ ὑπὲρ φύσιν, καὶ ἃ οὐδὲ αὐτοὶ οἱ ἄγγελοι δύνανται ἕνα νοήσωσι, καὶ ἵνα βάλωσι κατὰ νοῦν αὐτῶν οἱ ἀναίσθητοι, ὡς ὁ Χριστὸς, ὃν λέγουσιν οἱ Μουσουλμάνοι Λόγον Θεοῦ, καὶ ψυχὴν Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα Θεοῦ, εἶπε μυριάκις ὡς Υἱός ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπεὶ ἀπὸ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ ψεῦδος τῶν ἀδυνάτων ἐστὶν ἐξελθεῖν, ἀλογοπραγήτως καὶ ἀνεξετάστως οὐ πιστεύουσι τοῦτο. Καὶ τίς ἐστι μωρὸς καὶ ἀναίσθητος τοσοῦτον, ἔτι δὲ καὶ ἀναί σχυντος, ὁ μέλλων τολμήσειν εἰπεῖν ὅτι ἀπὸ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ δύναται ψεῦδος ἐξελθεῖν; Οι γον Μουσουλμάνοι φανερῶς ἀντειπείν μὴ δυνάμενοι, διαβάλλουσι τὴν ἀλήθειαν, λέγοντες, ὅτι Χριστὸς οὐκ εἶπε τοῦτο, ἀλλ' οἱ Χριστιανοί. Καὶ οὐδὲν ἐνεργεῖται τοῦτο καλῶς παρ' αὐτῶν, ἀλλ' ἡμεῖς 5 Isa. ντι, 9. τοῦ Χριστοῦ, οἱ ἔχοντες τὸ Εὐαγγέλιον. Οἱ δὲ Μουσουλμάνοι ποιοῦσι διπλοῦν τὸ κακόν· τὸ μὲν, ὅτι οὐ πιστεύουσιν ὡς ὁ Χριστὸς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐστι· τὸ δ᾽, ὅτι κατηγοροῦσι τοὺς Χριστιανοὺς, εἰς ἃ οὐ γινώσκουσιν οἱ Μουσουλμάνοι, ἀλλὰ λέγουσιν, ὅτι Πῶς ἐστε δυνατὸν ἔχειν τὸν Θεὸν Υἱὸν ἄνευ γυναι κός; καὶ ποῖος μωρὸς καὶ ἀναίσθητος μέλλει υπολα βεῖν τὸ τοσοῦτον κακὸν καὶ τὴν ἀσέβειαν; Καλίν ἦν, ἵνα ἀνεξετάστως δέχωνται τοῦτο, ὡς αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ λόγους. Εἰ δὲ ἐξετάζουσι καὶ πολυπραγμο νοῦσι, πρόδηλον ὅτι ἂν ὁμολογοῦσι Λόγου Θεοῦ, οὐ πιστεύουσιν ὅτι ἀληθῆς ἐστιν, ἀλλ' οὐδὲ τὸν ᾿Αβραάμ καὶ τὸν Δαβὶδ καὶ τοὺς προφήτας. Τῇ γὰρ ἀπιστία ἐπακολουθεῖ ἄγνοια. Φησὶ γὰρ Ησαΐας, «Εάν μὴ πιστεύσητε, οὐ μὴ συνεῖτε, ο Βλέπεις πῶς τῇ μὲν πίστει ἔπεται γνώσις, τῇ δὲ ἀπιστίᾳ ἐπακολουθεί ἄγνοια; πίστις γὰρ οὐκ ἔστι πραγμάτων βλεπου μένων· τὰ γὰρ βλεπόμενα οὐ δέονται πίστεως, φανερὰ γὰρ εἰσιν· ἡ δὲ πίστις μὴ βλεπομένων πραγμάτων, μηδὲ γινωσκομένων ἐστίν. Εδει γοῦν καὶ ὑμᾶς μὴ πολυπραγμονείν, μηδὲ ἀντιφερίζειν πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἀλλ᾽ ἔπεσθαι καὶ ἀκολουθεῖν Αβραὰμ καὶ τοῖς προφήταις, μᾶλλον δὲ αὐτῷ τῷ Χριστῷ, καὶ μὴ στοιχούντας τῷ ἰδίῳ θελήματι λέγειν, ὅτι ἀδύνατόν ἐστιν ἔχειν τὸν Θεὸν Υἱόν, μήπω; (ὡς φής) ὦσι καὶ σχίσματα ἐν αὐτοῖ;. Πλανηθέντες γὰρ τῆς ἀληθοῦς καὶ εὐθείας ἰδοῦ,

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA I. μάταια και ψευδὴ λέγειν οὐ παύεσθε. Πάντως ή forte (ut tu inquis) dissidia inter utrosque exsiη stant. Errantes enim a vero et recto tramite, vana el inania loqui nunquam desinitis. Fides certe ex auditu est: et quid quaeso tam fide dignum es. quam Verbum Dei, quod vos animam Dei, et Spi ritum Dei appellatis? Qua autem scriptura Evan gelio est sanctior, et fide dignior? lllud enim el ipse Maliomet sacrosanctum et absolutumn es conftetur. Opus igitur fuerit (ut et ante dictum est), curiositate omni omissa, Dei et prophetarum credere miraculis. Quoniam vero in tantam ab surditatem devepistis, en necessitate compulsi aliquid apertius ceu exemplo oculis subjecto adumbrabimus, licet veritas exemplis perfecte demonstrari non possit, eaque imprimis que Deu spectant. Impossibile enim est humanam rationem rem aliquam invenire, quae exacte et absolute Dei generationem referre possit. Verumtamen neces sitate coacti (ut modo diximus) fatemur Filium Dei sic ta Deo generari, ut ratio ex mente vel intellectu, et radii ex sole generari consueverunt. Quid igitur vobis videtur? Num ex muliere intellectus rationem, aut sol radios gignit? vel m propterea aliquod inter hæc dissidium deprehenditur? Quod si igitur hac generatio ab his (quod et vos fatemini) libera est, quomodo Dei simplicem et omni passione carentem generationem tot et tantis absurditatibus subjectam esse putabimus? Cæterum omnia hæc dicere postulavit necessitas, πίστις ἐξ ἀκοῆς ἐστι. Καὶ τίς οὕτω πιστὸς, ὡς δ τοῦ Θεοῦ Λόγου, ὃν ὑμεῖς λέγετε ψυχὴν Θεοῦ, καὶ Πνεύμα Θεού; ποία δὲ γραφὴ ἁγιωτέρα καὶ πιστο τέρα τοῦ Εὐαγγελίου; ὃ δὲ Εὐαγγέλιον ὁμολογεῖ καὶ αὐτὸς ὁ Μωάμεθ ἅγιον καὶ τέλειον· ἔδει γοῦν, ὡς εἴρηται, ἵνα ἀπολυπραγμονήτως πιστεύητε τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια καὶ τῶν προφητῶν. Ἐπεὶ δὲ εἰς τοιαύτης ατοπίας εὑρίσκεσθε, ἰδοὺ ἐξανάγκης μέλλομεν εἰπεῖν τι παραδειγματικώτερον, εἰ καὶ τὰ παραδείγματα οὐ δύνανται δείξαι· ἀκριβῆ τὴν ἀλήθειαν, Εξαιρέτως δὲ εἰς τὸν Θεόν. Τῶν ἀδυνάτων γάρ ἐστιν ἀνθρώπινον νοῦν εὑρεῖν τι πράγμα εἰκονίζον· ἀκριβῶς τὴν τοῦ Θεοῦ γέννησιν. Ὅμως ἐξανάγκης, ὡς εἴρηται, λέγομεν ὅτι γεννᾶται ὡς λόγος ἐκ νοῦ, καὶ ἀκτῖς ἐξ ἡλίου. Τί γοῦν δοκεῖ ὑμῖν; μετὰ γυ- " πικὸς γεννᾶ ὁ νοῦς τὸν λόγον, καὶ ὁ ἥλιος τὴν ἐκεῖνα αὐτοῦ; ἢ διὰ τοῦτο εὑρίσκεται διάστασις καὶ χωρισμὸς καὶ σχίσματα μέσον αὐτῶν; Καὶ ἐὰν ἡ τοιαύτη γέννησις οὐκ ἔχει ἅπερ λέγετε ὑμεῖς, πῶς ἢ τοῦ Θεοῦ ἀπαθὴς καὶ ἁπλῆ γέννησις υπόκειται τοῖς τοιούτοις καὶ τοσούτοις ατοπήμασι; Ταῦτα πάντα εἰρήκαμεν ἐξανάγκης διὰ τὴν ἀπιστίαν καὶ ἀσθένειαν ὑμῶν. Τὰ τοῦ Θεοῦ γὰρ ὑπὲρ πᾶσαν ἀνθρωπίνην καὶ ἀγγελικὴν κατάληψιν εἰσιν. Εὐχοπώτερον γάρ ἐστι καταπιεῖν ἄνθρωπον τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν σὺν πᾶσι τοῖς κτίσμασιν, ἢ θεοῦ φύσιν καταλαβεῖν. Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, οὐδὲ τὴν γέννησιν Εξανάγκης. Όμως ὁ Μωάμεθ καὶ πάντες οι Μου σουλμάνοι ὁμολογοῦσι καὶ λέγουσιν ὅτι ὁ Χριστὸς ἐκ propter incredulitatem et infrinitatem vestram, τῆς ἁγίας Παρθένου Μαρίας ἄνευ ἀνδρὸς ἐγεννήθη, Divina enim omnem humanum el angelicum intelκαὶ παρθένος ἔτεκεν αὐτὸν, καὶ μετὰ τὴν γέννησιν lectum exsuperant. Facilius enim est coelum et παρθένος ἔμεινε, καὶ ἀεὶ παρθένος εὑρίσκεται. terram cum omnibus creaturis devorare, quam Ἐπεὶ γοῦν τοῦτο ὁμολογοῦσιν, ὥσπερ ἐστὶ καὶ Dei naturam comprehendere. Si autem illud imἀλήθεια, εἰπάτωσαν ὑμῖν τὸν λόγον τῆς τοιαύτης possibile est, nec generationem ipsius cognoscere γεννήσεως. Εἰ δὲ τοῦτο ἀδύνατον, τί ματαιοπονού necesse fuerit. Nihilominus tamen et ipse Mahomet σιν, αέρα δέροντες, καὶ λέγοντες, ὅτι ἀδύνατον et omnes Musulmani confitentar, quod Christus ex ἔχειν τὸν Θεὸν Υἱὸν ἄνευ γυναικός; καὶ ταῦτα τίνες; diva virgine Maria citra virilem operam natus sit, οἱ τὰ εὐτελῆ καὶ οὐδαμινὰ μὴ γινώσκοντες. Εἰπά- et quod virgo ipsum pepererit, et virgo post parτωσαν γὰρ ἡμῖν, ὁ κώνωψ ποῦ ἔχει τὰ σπλάγχνα, ἢ tum permanserit, semperque virgo esse deprehenπόθεν ἐξέρχεται ἡ φωνὴ αὐτοῦ; ποιός ἐστι τοῦ datur. Cum igitur hac vere confiteantur, exponat.t μύρμηκος ὁ ἐγκέφαλος, ποῖα ἡ καρδία; ἢ πῶς ἔχει nobis agedum hujus generationis rationem. Si ή τοιαύτην γνώσιν, ὥστε ποιεῖν τεράστια πράγματα; autem hoc impossibile est, quid quæso aerem fa 1 * μέλισσα, καὶ τὰ ὅμοια αὐτοῖς; Εἰ γοῦν τὰ gellado frustra laborant, dicendo quod impossi εὐτελῆ καὶ οὐδαμινὰ ἀγνοοῦσι, μαθόντες τήν bile sit Deum habere Filium sine muliere? Et lec ἑαυτῶν ἀσθένειαν, σιωπάτωσαν, καὶ μὴ πολυπρα- quidem dicunt, qui nec vilissima contemplissi τμονοῦντες ἀπιστείτωσαν τὰ ὑπὲρ κατάληψιν ἀγγέ- maque cognoverunt. Edisserant enim hi nobis, λων καὶ ἀνθρώπων, ἀλλὰ πιστευέτωσαν τοῖς λόγοις ubinam culex viscera sua habeat, vel quis vocis Αβραὰμ καὶ τῶν προφητών, οἵτινες ἔγνωσαν διά τε illius meatus sit; quale sit formica cerebrum, δράσεων καὶ ἀποκαλύψεων καὶ προφητειῶν, ὅτι ὁ quale cor; qualis sit apum consideratio, et qu Χριστὸς αὐτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ his similia sunt. Quod si autem vilia hæc et conθεὸς ἀληθινὸς, καὶ τέλειος ἄνθρωπος. tempta ignorant, infirmitatem suam agnoscentes conticeant, nec curiositate sua illis fidem derogent, quæ illis fidem derogent, quæ angelorum hominumque intellecLami excedunt; quin erellant potius Abrahim et prophetarum oraculis, qui hac per visiones, reve lationes et oracula cognoverunt qued Christus scilicet revera Filius Dei sit, et idem verus Deus, et homo perfectus

APOLOGIA SECUNDA. Quod Filius et Verbum Dei cum Deus esset, extremis temporibus, propter hominum salutem homo factus sit, crucifixus mortem subiit, sepultus resurrexit, et in cælos est assumptus. Non tamen divinitas, sed homo passus est, qui idem judicaturus esl bem universum. 1. Quandoquidem tibi sufficienter per Abrahami, Liaac et Jacobi, Mosis, Davidis et prophetarum, in primis autem, si verum fateri volumus, per ipsius Dei Patris testimonia demonstravimus de Christo, quod Deus sit vere, et Dei Filius, agedum amune etiam reliqua, de quibus dubitas, in medium proferentes, discutiamus et inspiciamus. Ve hementer autem nos, qui Christi nomen agnosci. mus, incusas. Tua vero hæc sunt: Quonam modo fieri potest ut Deus homo fiat? item, quomodo homo factus est? Item si Christus Deus erat, et Dei Filius, cur non vel nudo verbo servavit hominem, sed tanquam impotentia laborans hominem assumpsit et mortuus est, ut hominem salvaret, juxta Christianarum sententiam? Præterea si Dous erat, quomodo passus est? Deus enim non patitur quidquam. Et tu quidem nos incusans, hæc loqueris; quibus nos sic respondemus: De Dei quidem possibilitate et impossibilitate in superioribus dixie mus, quæ et sufficiunt; nostram enim infirmitatem sumus confessi, quod Dei possibilitatem et impossibilitatem discernere non possimus. Sentinus au- c tem et credimus omnia apud Deum possibilia esse, et impossibile apud hunc esse prorsus nihil. Turn quod homo factus sit, cum Deus verus esset, didicimus, credimus, et hæc est horum veritas. Quo autem modo hoc evenerit, non novi, Quomodo enim humana rationi ea cognita essent, quæ angelis incognita sunt? Qui vero Dominica incarnadionis scopus sit, et quæ causa humane in Christo paturæ, nos quantum fieri potest modo explicabimus; tu vero aliente haec nostra audias. ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΔΕΥΤΕΡΑ. *Οτι ὁ Υἱὸς καὶ λόγος τοῦ Θεοῦ, Θεὸς ὤν, ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτηρίαν ἐγένετο άνθρωπος, καὶ ἀπέθανε σταυρωθείς, καὶ ἐτάφη, καὶ ἀνέστη, καὶ ἀνει λήφθη, καὶ οὐ θεότης ἔπαθεν, ἀλλ' ὁ ἄνθρω πος, καὶ αὐτός ἐστιν ὁ μέλλων κρίνειν πᾶσαν τὴν γῆν. α'. Επειδή σοι περὶ τοῦ Χριστοῦ ἱκανῶς ἀπεδείξαμεν, ἀπό τε τοῦ Αβραάμ, καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, ἀπό τε τοῦ Μωσέως, Δαβίδ τε καὶ τῶν προφητῶν, μᾶλλον δὲ τἀληθὲς εἰπεῖν ἀπ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὅτι Θεός ἐστιν ἀληθῶς, καὶ Θεοῦ Υἱός, φέρε δὴ λοιπὸν εἰς μέσον ἐξετάσαντες, ἴδωμεν καὶ περὶ ὧν ἀπορεῖς ἑτέρων, μάλλον δὲ κατηγορεῖς ἡμᾶς τοὺς Χριστιανούς. Ἔστι δὲ τάδε· ὅτι Πῶς ἔστι δυνατὸν Θεὸν γενέσθαι ἄνθρωπον; καὶ τίνι τρόπῳ ἐγένετο ἄνθρωπος; καὶ ὅτι, εἰ ἦν Θεὸς ὁ Χριστὸς καὶ Θεοῦ Υἱδή, πῶς οὐκ ἔσωσε τὸν ἄνθρω που ψιλῷ λόγῳ ἁπλῶς, ἀλλ' ὥσπερ ἀδυνατῶν ἐγέ νετο άνθρωπος, καὶ ἀπέθανεν, ἵνα σώσῃ τὸν ἄνθρω πον, ὡς οἱ Χριστιανοὶ λέγουσι; Καὶ ἐπεὶ Θεὸς ἦν, πῶς ἔπαθεν; οὐ γὰρ πάσχει Θεός. Καὶ σὺ μὲν κατα ηγορῶν φέρεις αὐτὰ, ἡμεῖς δὲ λέγομεν οὕτως, ὅτι μὲν περὶ τοῦ Θεοῦ δυνατοῦ καὶ ἀδυνάτου είπομεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, καὶ ἀρκεῖ. Ωμολογήσαμεν γὰρ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν, ὅτι οὐκ οἴδαμεν διακρίνειν ἐπὶ Θεοῦ δυνατὸν καὶ ἀδύνατον, ἀλλ' οὕτω φρονού μεν, καὶ οὕτω πιστεύομεν, ὅτι πάντα παρὰ τῷ Θεῷ δυνατά εἰσιν, ἀδυνατεῖ δὲ αὐτῷ οὐδὲ ἐν. Καὶ ἔτι Θεὸς ὢν ἀληθινὸς ἐγένετο άνθρωπος, οὕτως ἐδιδά χθημεν, καὶ οὕτω πιστεύομεν, καὶ οὕτως ἐστὶν ἡ αλήθεια. Πῶς δὲ ἐγένετο, αὖ γινώσκω. Τὸ γὰρ ἀγγέλοις ἄγνωστον πῶς ἀνθρωπίνῃ φύσει γνωστός; τις δὲ ἡ ὑπόθεσις τῆς τοῦ Κυρίου σαρκώσεως, καὶ τίς ἡ αἰτία τῆς τούτου ἐνανθρωπήσεως, ἡμεῖς ἐροῦμεν τὰ κατὰ δύναμιν. Σὺ δὲ ἄκοψε νομ νεχώς. β'. Ο Θεός χρείαν τινὸς μὴ ἔχων, διὰ μόνην άγαθότητα ἐδημιούργησε καὶ ἔκτισε πάντα κόσμου Κρατάν τε καὶ ἀόρατον, καὶ ἐποίησε τοὺς ἀγγέλους, ἐποίησε τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ πάντα τὰ ἐν 2. Deus cum nulla re in universum indigeret, sola bonitate sua permotus mundum universum exstruxit et condidit, visibilem simul et invisibi. lem; creavit angelos; creavit colum et terram, et omnia quae in his continentur. Sed et hominem μέσῳ αὐτῶν. Ἐποίησε δὲ καὶ ἔπλασε τὸν ἄνθρω fecit, el formavit e pulvere de terra sumpto, el cum {lli animam rationalem inspirasset, secundam inaginem Dei creavit eum, et ex costa ipsius formavit feminam; illisque in paradisum collocatis, præcepit ut de amani ligno paradisi vescerentur, ex arbore autem scientia boni et mali non comederent: quia quacunque die du bao comederent, morte essent morituri, quemadmodum magnus ille Muses in Veteri Testamento descripsit. Quidam vero angelicorum ordinum princeps, cum seipsum splendidum et mire formosum conspexisset, non intel Jexit se servum et creaturam esse, et quod Dominus Ipsum cum nullus esset, condidisset, unde servi instar Dominum adorare deberet, sed stultus οι που, χοῦν λαβὼν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ ἐνθεὶς αὐτῷ ψυχήν νοεράν. Κατ' εἰκόνα Θεοῦ ἐποίησεν αὐτὸν, καὶ ἐκ τῆς πλευρᾶς αὐτοῦ ἐποίησε την γυναίκα, Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῷ παραδείσῳ, τοὺς αὐτοῖς ἐντολὴν, ἵνα ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ φάγωσιν, ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρὸν οὐ φάγονται ἀπ' αὐτοῦ. Ἡ δ' ἂν ἡμέρα φάγονται ἀπ' αὐτοῦ, θανάτῳ ἀποθανοῦνται, ὡς ὁ μέγας Μωσῆς ἐν τῷ παλαιῷ συνεγράψατο. Από γοῦν τῶν ἀγγελικών ταγμάτων εἰς ἄρχων Ιδών ἑαυτὸν οὕτω λαμπρὸν καὶ θαυμάσιον, οὐ συνῆκεν ὅτι δοῦλος ἐστι, καὶ κτίσμα ἐστί. Καὶ ὁ Θεὸς ἀπὸ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν ἐποίησε, καὶ ἵνα ὡς δούλος προσκυνῇ τὸν Δεσπότην. Αλλ' ὡς μωρός

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. & καὶ αὐθάδη; εἶπεν, ὅτι ο θήσω τὸν θρόνον μου ἐπὶ temerarius dixit: • Romam sedem meam supra τῶν νεφελῶν, καὶ ἔσομαι ὅμοιος τῷ 'Υψίστῳ.» Ταῦτα nubes, et ero similis Altissimo " + Hæc autem οὖν αὐτοῦ ἐνθυμηθέντος, συνηκολούθησε το τάγμα cum is in animo volveret, huic commissa colors αὐτοῦ τῇ τούτου ἀσεβείᾳ, καὶ παρευθὺς ἔπεσεν ἀπὸ illius impietatem imitata est, hic autem coelo deτοῦ οὐρανοῦ σὺν πάσῃ τῇ στρατιᾷ αὐτοῦ, καὶ pulsus cum omni sua militia excidit, et hi omnes ἐγένοντο δαίμονες. Τότε ἰδὼν ὁ διάβολος τὸν ἄν in dæmones mutati sunt. Cum itaque diabolus θρωπον ἐν τῷ παραδείσῳ, καὶ φθονήσας αὐτῷ, hominem in paradiso vidisset, invidia in iflame ἀπελθὼν εὗρε τὴν γυναῖκα, καὶ ὡς εὐεξαπάτητον motus, accedens primo mulierem ceu faciliorem μέρος, λέγει αὐτῇ, Τί ὅτι ὁ Θεὸς ἐνετείλατο ὑμῖν, decepta, aggressus est, et dixit: Cur Deus præἵνα ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ φάγητε, cepit vobis, ut ex omni arbore quas in paraἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου μὴ diso est, comedatis, abstinentis autem ab arbore, φάγητε ἀπ' αὐτοῦ; Η δ' ἂν ἡμέρᾳ φάγητε ἀπ' αὐτ quae in medio paradisi est, et quod quacunque die του, θανάτῳ ἀποθανεῖσθε; Οὐ γὰρ θανάτῳ ἀπο comederitis ex illa, morte sitis morituri? Nequaθανεῖσθε, ἀλλ' ἵνα μὴ φαγόντες ἀπ' αὐτοῦ, διανοι quam enim morte moriemini, sed ne ex illa comeγῶσιν οἱ ὀφθαλμοὶ ὑμῶν, καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί, dentes oculis vestris aperuis similes ipsis diis redγινώσκοντες καλὸν καὶ πονηρόν. Τοῦτο ἀκούσασα ἡ deremini, cognoscendo nimirum bonum et malum. γυνή, καὶ ἀπατηθεῖσα, ἔφαγεν ἀπὸ τοῦ ξύλου, καὶ hæc prohibuit Dominus. His auditis, mulier decepta ἔδωκε καὶ τῷ ἀνδρὶ αὐτῆς τῷ Ἀδάμ, καὶ ἔφαγε consedit ex arbore, et dedit marito suo Adam, qnl καὶ αὐτὸς, ἐπιθυμήσας γενέσθαι Θεός. Καὶ φαγήν et ipse comedit, divinitatis majestatem afectans. τις ἀπὸ τοῦ ξύλου ὅ τε Ἀδὰμ καὶ ἡ Ενα ἐξέπεσον Et comedentes ex arbore Adam simul et Eva, a τῆς χάριτος. Τότε λέγει αὐτῷ ὁ Θεὸς περιπατῶν ἐν gratia exciderunt. Deus autem circa meridiem in τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινόν, ο Αδάμ, ποῦ εἴ; ν Ο δὲ horto obambulans dicit illi: «Adam, ubi en?» Mία λέγει, ο Τῆς φωνῆς σου ήκουσα περιπατοῦντας ἐν τῷ autem respondit, η Audivi vocem tuam ambulantis παραδείσῳ, ὅτι γυμνός είμι, καὶ ἐκρύβην.» Καὶ ὁ in paradiso, et abscondi me, quia nudus sum. θεὸς πρὸς αὐτὸν, ο Καὶ τίς σοι ἀνήγγειλεν ὅτι Dicit illi Deus, Et quisnam tibi ostendit; quod γυμνὸς εἶ, εἰ μὴ ἀπὸ τοῦ ξύλου, οὗ ἐνετειλάμην σοι nudus sis? num ex arbore, de qua præcepi tibi μὴ φαγεῖν, ἔφαγες; • Καὶ ὀργισθεὶς αὐτὸν ὁ Θεὸς ne comederes, comedisti?. Et iratus illi Domnis ἐξέβαλεν ἀπὸ τοῦ παραδείσου, μετὰ κατάρας. Πρόσ- nus ejecit eum paradiso cum maledictione F. Nuna εξον γοῦν τὰ γενόμενα. Τραχηλιάτας ο διάβολος, autem haec quae facta sunt, considera. Diabolus καὶ βουληθεὶς ὡς ἀπονενοημένος γενέσθαι Θεός, καὶ ς animo elatus, et quasi ratione destitutus, eam deas ὅμοιος τῷ Ὑψίστῳ, ἔπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ σὺν fieri, et Altissimo similis esse concupiscit, caela παντὶ τῷ τάγματι αὐτοῦ, καὶ ἀντὶ φωτὸς ἐγένετο cum tota sua cohorte excidit, et ex luce in teneσκότος καὶ διάβολος. Διὰ γὰρ τὴν ὑπερηφανίαν καὶ bras est permutatus et diabolum; propter superἔπαρσιν αὐτοῦ ἀποῤῥίφη ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐχ ὡς biam enim suam et animi fastum a Deo rejectus ὑμεῖς λέγετε, ὅτι ὡρίσθη, ἵνα προσκυνήσῃ τὸν est; nec ut vos dicere soletis, in hoc creatum fuisse Αδάμ, καὶ οὐκ ἠθέλησεν, ὥσπερ οἱ ἕτεροι ἄγγελοι, ut Adamum adoraret, aliorum angelorum more, Οἱ γὰρ ἕτεροι άγγελοι προσκυνήσαντες τὸν ᾿Αδάμ, qui illum adorantes servati sunt, et in dignitate sua ἐσώθησαν, καὶ μείναντες ἐν τῇ τάξει αὐτῶν, εἰρί- persistentes adhuc angeli dicuntur; hunc autem σκονται μέχρι τοῦ νῦν ἄγγελοι. Ο δὲ διάβολος μὴ quia adorandi officium Adamo negaverit, Dei iram θελήσας προσκυνῆσαι τὸν Ἀδάμ, ὀργισθεὶς παρὰ in sese concitavisse, et ex angelo factum esse dia τοῦ Θεοῦ, ἄγγελος ών γέγονε διάβολος. Καὶ τίνος belum. Quam enim auctoritatem haec verba habera φρονήσεως λόγοι εἰσὶν οὗτοι; Προηγουμένως οὐδες videntur, presertim cum nulla Scriptura horum μία Γραφή λέγει τοῦτο, οὔτε ὁ Μωϋσῆς, οὔτε οἱ meminerit, nec Moses, nec propheta, nec Chrisins 3 προφῆται, οὔτε ὁ Χριστός. Ἐπεὶ γοῦν οὐδὲν ἔχει ἐξ Cum igitur omni horum testimonio careant, falsa ἐκείνων τὴν μαρτυρίαν, ἔνι ψευδὲς καὶ ἀπαρά- sunt et rejicienda, tum etiam hac de causa quod δεχτον. "Αλλως τε, ὅτι ἡ μὲν φύσις τῶν ἀγγέλων ἐστὶν ἁπλὴ καὶ ἀσώματος, καὶ ἐπάνω τῶν οὐρανῶν, ἡ δὲ τοῦ Ἀδὰμ ἐκ γῆς χοϊκή, Ποῖος γοῦν ἔχων ποσῶς γνῶσιν μέλλει δέξεσθαι τὴν τοσαύτην παρα λογίαν; Αλλ' ἐρεῖ τις ὅτι καὶ ὁ Χριστὸς ἄνθρωπος ῶν, πῶς (ὡς οἱ Χριστιανοὶ λέγουσιν) ὑπὸ τῶν ἀγγέτων προσκυνεῖται; Καὶ πρὸς ἐκεῖνον λεκτέον οὕτως, ὅτι ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ πρὸ τῶν αἰώνων Θεός ῶν, προσεκυνεῖτο σὺν τῷ Πατρὶ αὐτοῦ τῷ Θεῷ ὑπὸ τῶν ἀγγέλων, καὶ νῦν γεγονώς ἄνθρωπος, πάλιν προσκυνείται ὑπ' αὐτῶν τῶν ἀγγέλων, καὶ μετά τοῦ σώματος. Συμπροσκυνεῖται γοῦν καὶ ὁ ἄνθρω- "Isa. xiv, 11. Gen. 11, t seqq. angelorum natura simplex, pura et incorporea est, et supra celos constituta, Adami vero ex terra commista. Quis igitur vel tantillum rationis habens, rem tam absurdam crederet? Sed dicat aliquis, quod et Christus, cum homo sit, juxta Christianorum sententiam, ab angelis adoretur. Sed ad live sic respondendum: Filius et Verbum Dei cum ante Bacula Deus esset, ab angelis una cum Deo Patre suo adorabatur; et nunc home factus rursum ado ratur ab iisdem una cum corpore, ita ut una jam homo adoretur, quem Filius et Verbum Dei assum psit cum substantia sua, quemadmodern primitus

ab angelis adorabatur; quod in Adamo feri non πος, ἂν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ μετά poterit. Respice enim quæ domini et servi differen tia. In homine vero, quem Filius et Verbum Dei assumpsit, illud conveniens est, decorum, justum ac sanctum, ut etiam nunc ceu exemplo declarabimus. Regis corpus a servis illius una cum anima adoratur, quamvis revera rex tantonmodo quod animam attinet, et non corpus, adoretur. Et quis 1am stultus ut de hoc dubitaret? Sed quid hæc de regis anima et corpore opus est dicere? Si enim in nundinis vestimentum aliquod ematur, et illo rex indutus sit, ab ea ipsa hora illud vel manu contingere nemo audebit, sed omnes illud cum timare et reverentia inspiciunt, quamvis, quod substantiam attinet, reliquis vestibus simile sit, propter regem tamen tantum honorem sortitum τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, καθὼς προσεκυνεῖτο καὶ ἐν ἀρχῇ παρὰ τῶν ἀγγέλων. Καὶ ἐπὶ μὲν τῷ Ἀδὰμ τοῦτο ἀδύνατον· σκόπει γὰρ τὸ διάφορον μέσον δεσπότου και δούλου· ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου, οὗ ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ πρέπον, καὶ δίκαιον, καὶ ἅγιον ἐστι, καὶ οἷον, ὡς ἐν παρα δείγματι εἴπωμεν, τὸ τοῦ βασιλέως σῶμα συμπροσε κυνεῖται ὑπὸ τῶν δούλων μετὰ τῆς τοῦ βασιλέως ψυχῆς, ἢ τῇ μὲν ψυχῇ προσκυνεῖται ὁ βασιλεὺς, τῷ σώματι δὲ οὐδαμῶς. Καὶ τίς οὕτω παράφρων, ὥστε ἀμφιβάλλειν εἰς τοῦτο; Καὶ τί λέγω περί ψυχῆς βασιλέως καὶ σώματος; ἐὰν πωλῆται εἰς πανήγυριν ἱμάτιον, καὶ φορέσῃ τοῦτο ὁ βασιλεὺς, πάντως ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης οὐδὲ μέχρι χειρός τολμά ἵνα ἄψηται αὐτοῦ τις, ἀλλὰ μετὰ φόβου βλέπουσιν αὐτὸ πάντες, καὶ ὅτι τὴν μὲν φύσιν ἐν ἐστιν ὡς τὰ ἄλλα ἐκεῖνο τὸ ἱμάτιον, διὰ δὲ τὸν βασιλέα ἔλαβε τὴν τιμήν. Οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Τῇ μὲν φύσει ἄνθρωπον ἀνελάβετο, καὶ οὐκ ἄλλης φύσεως, ἀλλ' αὐτὴν τὴν τῶν ἀνθρώ πων φύσιν τὴν ἐκ τοῦ ῾Αδάμ, κἂν καὶ ἐκ Παρθένου καὶ ὑπὲρ φύσιν ἐγεννήθη· διὰ δὲ τῆς αὐτοῦ θεότη της ἡγίασε, καὶ ὕψωσι, καὶ ἐτίμησε, καὶ ἐν δεξιά τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐκάθισεν αὐτήν, καθώς ἔμπροσθεν ἀπεδείχθη, καὶ οὕτως ἐγένετο, ὡς φθά σαντες είπομεν. "Ηγουν ὥσπερ ὁ σίδηρος ψυχρός μέν ἐστι τὴν φύσιν καὶ μέλας, ἐνωθεὶς δὲ τῷ πυρί, τὸ μὲν πῦρ τὴν τοῦ σιδήρου ψύξιν ἢ μελανίαν οὐκ δέξατο, ὁ δὲ σίδηρος τῇ τοῦ πυρὸς ἑνώσει τὴν μὲν οἰκείαν φύσιν οὐκ ἀπελάβετο, ὅλος δὲ αὐτὸς ἐγένετο πύρ, λαβὼν τὴν τοῦ πυρὸς θέρμην τε καὶ λαμπρό τητα· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Θεὸς ὢν πρὸ τῶν αἰώνων, ἄνθρωπος μετὰ ταῦτα ἐγένετο, καὶ μὴ ἐλαττωθείς, μᾶλλον μὲν οὖν τῇ αὐτοῦ θεότητι τὸν ἄνθρωπον τιμήσας, ἐκάθισεν ἔνθα αὐτὸς ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο συμπροσκυνεῖται ὁ ὑπὲρ φύσιν Θεός τε καὶ ἄνθρωπος παρά τι τῶν ἀγγέλων, παρά τε τῶν ἀνθρώπων. Ὁ δὲ Ἀδὰμ μὴ ἐμμείνας τῇ τοῦ Θεοῦ διατάξει καὶ ἐντολῇ, ἀλλὰ φαγὼν ἀπὸ τοῦ ξύλου μετὰ τῆς γυναικὸς αὐτοῦ τῆς Εύας, καὶ ἐπιθυμήσαντες γενέσθαι θεοί, ἀπώλεσαν καὶ ἂν εἶχον παράδεισον, καὶ ἔλαβον κατάραν ἀντ᾽ εὐλογίας, καὶ ἀντὶ ζωῆς αἰωνίου θάνατον. Ἰδὼν δὲ est. Idem mihi de Christo videtur. Revera enim hominem assumpsit, nec alterius natura hominem, sod ipsissimam hominum naturam, qui ex Adam est, licet ex virgine preter natura leges natus sit; per divinitatem vero cumdem hominem sanctificavil, exallavit, bonoravit, et ad dextram Dei Patris sui constituit, quemadmodum supra demonstravi mus. Eusic omnino factum est, ut etiam ante diximus, nimirum quod sicut ferrum licet natura sua frigidum nigrumque sit, igui tamen unitur, ut hic quidem ferri frigiditatem et nigredinem non assumad, ferrum autem propter ignis conjunctionem naturam propriam non abjicit, quin potius ipsum totum ignis fit, illius nimirum calorem et splendo rem recipiens, sic etiam de Christo sentimus. Cum Deus esset ante secula, post hac homo factus est, et non imminutus, quin potius divinitate sua hominem quoque glorificavit, et in eum locum subvexit, quem Filius et Verbum Dei obtinebat: et propterea jam simul aderatur ab angelis pariter et hominibus, hic scilicet qui præter naturam homo et Deus est. Adam vero in Dei ordinatione et nian» dato non persistens, sed ex arbore cum Eva uxore sula comedens, dum hoc modo uterque divinitatem afectant, paradisum quoque quem habebant amiserunt, et maledictionem loco benedictionis acquisiverunt, proque vita aeterna mortem. Deus autem diabolumn incorrigibilem, et nulla poenitentia ductum conspicatus, tanquam vas inutile ab- τὸν διάβολον ὁ Θεὸς ἀδιόρθωτον καὶ ἀμετανόητον, jecit, nec ulla illi is habita est memoria vel ratio. Adamum vero cum Eva longe alia ratione cecidisse videns, non scilicet Lam vana ambitione et superbia, quam diaboli invidia et fraude, et quod homo tandem emendationem esset recepturus, quamvis antea illis maledixisset Deus, idque causa correctionis: verumtamen auobulans in paradiso circa meridiem (ut Moses testatur) interrogavit eum dicens, «Adam, ubi es?, Num quod ignoraret abinam is esset, interrogavit? Absit tanta blasphemia! quid enim apud Deum latere possit, cum omnnia cognoscat, priusquam generentur? Verum hoc sibi volunt ista verba: O Aslam, in qualemram dignitatem subvectus es? ubi nunc agis? qualenam manἀπέβλεψεν αὐτὸν, ὡς ἄχρηστον σκεῦος. Καὶ περὶ αὐτοῦ ἡ τυχούσε μνεία, ἢ ὁ τυχών λόγος οὐκ ἐγέν νετο. Τὸν δὲ Ἀδὰμ καὶ τὴν Εὔαν ὡς Θεὸς ἰδὼν ὅτι οὐδὲν ἔπταισαν ὡς ὁ διάβολος ὑπὸ κενοδοξίας και ὑπερηφανίας, ἀλλ' ὑπὸ φθόνου καὶ ἀπάτης του διαβόλου, καὶ ὅτι πάλιν ὁ ἄνθρωπος μετὰ καιρόν δέξεσθαι μέλλει ἐπιδιόρθωσιν, εἰ καὶ κατηράσιτα ὁ Θεὸς τῷ τε 'Αδάμ καὶ τῇ Εὐμ διὰ παίδευσιν, ἀλλ' ὅμως περιπατῶν, ὡς λέγει Μωσῆς, ὁ Θεὸς ἐν τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινόν, ἠρώτησεν αὐτὸν καὶ εἶπεν, «Αδάμ, ποῦ εἰς ἡ Οὐχ ὡς ἁγνῶν ἠρώτη σεν αὐτὸν, ἅπαγε της βλασφημίας! παρὰ γὰρ τῷ Θεῷ τί ἔστιν ἀγνοούμενον, ἐπεὶ τὰ πάντα ἐπίσταται καὶ πρὶν γενέσεω; αὐτῶν, ἀλλὰ τούτο δηλοῦντος

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. τοῦ λόγου, ὅτι Αδάμ, εἰς ποῖον ἀξίωμα εὑρίσκου, est, in quod incidisti, barathrum? Quid vero Adama καὶ κατὰ τὸ παρὸν τοῦ, καὶ εἰς ποῖον βάραθρον ad hæc Vorem tuamn-audivi ambulantis in horto, κατήλθες; Τί δὲ ὁ ᾿Αδάμ: «Τῆς φωνῆς σου ήκουσα περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ, καὶ ἐκρύβην.» Τo δὲ δειλινὸν οὐδὲν ἕτερον δηλοῖ εἰ μὴν ὅτι ὥσπερ παρελθόντος τοῦ πλείονος μέρους τῆς ἡμέρας, ἐκείνη ἡ ὥρα δειλινόν λέγεται, οὕτω παρελθόντων τῶν πλειόνων χρόνων, μέλλει περιπατήσειν ὁ Θεὸς ἐν τῇ γῇ. Ο γὰρ παράδεισος ἐν τῇ γῇ εὑρίσκεται, ὡς ὁ Μωσής διδάσκει· τὸ αὐτὸ γὰρ ἐστιν εἰπεῖν, ἐν τῷ παραδείσῳ, ὡς τὸ εἰπεῖν, ἐν τῇ γῇ. Τίνες δὲ εἰσιν οἱ βηθέντες πλείονες χρόνοι, ἐγώ σοι ἐρω. γ΄. Ἀπὸ τῆς συστάσεως τοῦ κόσμου ἕως τῆς συν τελείας τοῦ παρόντος αἰῶνος ἑπτάκις χίλιοι χρόνοι λέγονται εἶναι, ἢ καὶ πλέον. Μετὰ δὲ τὴν παρέλευτην τῶν τοσούτων χρόνων μέλλει γενέσθαι ἡ ἀνάστα σις τῶν νεκρῶν. Ἀπὸ γοῦν τοῦ ᾿Αδάμ μέχρι τῆς τοῦ Χριστοῦ γεννήσεως παρήλθοσαν χρόνος (α) ἐναπέμειναν καὶ ὡς πρὸς τοὺς ἑπτάκις χιλίους χρόνους, ἕτεροι, Διὰ τοῦτο εἶπον οἱ ἅγιοι καὶ οἱ προφῆται, ὅτι ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν χρόνων μέλλει σαρκωθῆναι ὁ Χριστός. Βλέπεις πῶ, ἀπὸ τοῦ Ἀδὰμ ἤρξατο ἀναφαίνεσθαι τὸ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ μυστή ριον, μᾶλλον δὲ πρὸ τοῦ ῾Αδάμ; Πρὸς τίνα γὰρ εἴν ρηκεν ὁ Θεὸς, ὅτι ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον;» Ο γὰρ θεὸς ἁπλοῦς, τὸ «Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν, ο πρὸς τίνα είρηκε; Πρόδηλον, ὅτι πρὸς τὸν Τῶν αὐτοῦ. Ὁ Πατήρ γὰρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν ἐστιν. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Χριστὸς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις λέγει ότι ο Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἔσμεν· καὶ «Ὁ ἐμὲ θεωρῶν τὸν Πατέρα θεωρεί, ο Λέγομεν δὲ καὶ ἡμεῖς οἱ Χριστιανοὶ ὅτι ἀνάθεμα ὃς που ὁμολογεῖ δύο θεοὺς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεὸν πιστεύομεν τὸν ποιητὴν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς. Καὶ ὀργισθεὶς ὁ Θεὸς τὸν Αδάμ, καθὼς ὁ λόγος φθάσας ἐδήλωσεν, ἐξέβαλεν αὐτὸν ἐκ τοῦ παραδείσου, καὶ ἔταξεν αὐτὸν ἐργά· ζεσθαι τὴν γῆν, καὶ ἔσπειρε τότε, καὶ ἐποίει τὸν οἶτον καὶ τοὺς ἑτέρους καρπούς. Βλέπεις πῶς ὁ δεν δάξας ὑμᾶς, ὅτι στάχυς σίτου εὑρίσκετο τὸ δένδρον, δ ἔφαγεν ὁ ᾿Αδάμ, οὐκ ἐγίνωσκε τὸ τί ἐδίδασκεν, ἀλλ' ἐκ τῆς καρδίας αὐτοῦ ἔλεγεν ὅσα ἐβούλετο; Κaθὼς καὶ εἰς ἄλλα πολλὰ ἀναφαίνεται οὕτως, ὅτι ἐξ οἰκείας διανοίας, καὶ οἰκεῖα ἀναπλάσματα ἐδίδασκε, Ο γὰρ στάχυς τοῦ σίτου μετὰ τὴν ἐξορίαν τοῦ παι ραδείσου καὶ τὴν κατάραν ἀνεφάνη. κ Ἐν ἱδρῶτι γὰρ τοῦ προσώπου σου φάγῃ τὸν ἄρτον σου, ο εἶπεν ὁ Θεὸς τῷ Ἀδάμ, καὶ μετὰ κόπου καὶ ἱδρῶτος πολλου εσπάρη καὶ ἐγεωργήθη ὁ σίτος. "Ο δὲ 'Αδάμ τὸ ξύ λον, οὗ ἐγεύσατο, ὡς ὁ Μωσῆς λέγει, ἐγίνωσκε καλόν καὶ πονηρόν. Τί δὲ ἦν ὁ παράδεισος, ἢ τί τὸ ξύλον, οὔτε ὁ Μωσῆς ἐδίδαξε τοῦτο, οὔτε ἕτερός τις τῶν προσ μητῶν, οὔτε αὐτὸς ὁ Χριστὸς, ἀλλ᾽ ἔτι εὑρίσκεται μυστήριον, ὡς καὶ πρώην. Πόθεν δὲ εὗρε τοῦτο δ Μωάμεθ, ὅτι στάχυς οίτον εὑρίσκετο, οὐ γινώσκω, ἀλλὰ τῆς ἰδίας διανοίας αὐτοῦ εἰσιν ἀναπλάσματα. et abscondi me. Pomeridianum autem tempus hic non aliud inndit, quam quod sicut hora pou meridiana dicitur, quæ post maximam diei partem jam exactam sequitur, sic etiam post plura temporn elapsa Deus super terram esset ambulaturus. Paradisus enim, juxta Mosis doctrinam, locus terrestris est. Perinde igitur idemque est, sive in pa radiso, sive super terram aliquem esse dixeris, Quæ vero plur. illa sint, de quibus hic dicitur, tempora, jam tibi exponam. 3. constitutione mundi usque ad consummationem praesentis seculi, septem mililia annorum fore dicunt, vel etiam plus, quibus aunis elapsis mortuorum resurrectio futura est. Ab Adam vero usque ad Christi generationem anni exierunt Ler milles, noningenti, septuaginta quatuor. Reliqui igitur in absolutionem septem millium restant. Ει hac de causa sancti simul et prophetas dixerunt, quod in extremis temporibus Christus esset carnem assumpturus. Videsne igitur ut ab ipsius Adami temporibus Filii Dei mysterium manifestari en perit? imo ante hujus tempora. Ad quem enim dixit Deus, e Faciamus hominem?, Dens enim solus et unius personæ tantum exsistens, cuinam boc dicere potuit, Faciamus hominem juxta imaginem et similitulinem nostran?, Manifesto constat, quod ad Filium suum verba fecerit. Pater euim et Filius unum sunt, Christo hoc ipsum in Evangelio dicente: Pater et ego unam sumus;» et: • Qui me videt, Patrem videt Quin et uos Christiani fatemur, anathema hunc esse, qui duos deos fuerit confessus, unum enim Detta esse credimus, creatorem coli et terra. Ει Deus, iratus Adæ, ut ante dictum est, ejecit eum paradiso, et ad terram colendam constituit, quo tempore el seminavit, et alios fractus coepit producere. Jamne intelligis, hunc qui docuit frumenti aristam esse arborem hanc de qua Adam comederit, quidnam docuerit, ignoravisse, sed juxta animi sui arbitrium dixisse quæcunque libuerit? qualia multa adhuc ¡llius esse deprehenduntur, quae convincunt hune secundum privatas suas cogitationes et propria igmenta docuisse. Frumenti enim spica post exsilium paradisi et maledictionem demum excrevit. Deus enim Adamo dixerat, in sudore vultus tui comedes panem laum; unde cum labore et sudore multo frumentum et seminatum et excoitum est. Adam vero arborem de qua comedit. bonam et malam esse noverat. Quid vero paradisus fuerit, et quaenam arbor, nec Moses, nec alius quispiam prophetarum, imo nee Christus docuit,, sed adhne arcanum et incognitum est, ut et antea. Quare undenam Mahomet hæc, quæ de frumenti sp ca Η Matth. x, 30. Η Joan. πιν, 9. s Gen. 111, 19. (α) Spatium vacuum in exemplari hic et in linea sequente.

dict, desumpserit, non video, sed cogitationis sue Εὑρὼν γὰρ ἀνθρώπους ἀμαθεῖς καὶ ἀγροίκους, καὶ figmenta sunt. Homines enim nactus indoctos rudesque nihilque fere a brutis animalibus differentes (Arabes enim pastores sunt) ea qua propria ratio pepererat Agmenta docuit, de quibus silebimus. Non enim primarius nostri instituti scopus est, Musulmanorum iniquas et erraticas confutare opiniones, sed tantummodo augustam illam, sanctam, justam et honestam Christianorum religionem exponete. Quare redeundum ad id, junde digressi sumus. οἷον οὐδὲν τῶν ἀλόγων ζώων διαφέροντας, κτηνοτρό 'φοι γὰρ εὑρίσκοντο "Αραβες· ἐδίδαξε τῆς ἰδίας ανα πλάσματα διανοίας ἅτινα σιωπῶμεν, ἐπεὶ οὐκ ἔστιν αὐτὸς προηγούμενος ὁ σκοπός, τὸ ἐλέγξαι τὰς τῶν Μουσουλμάνων παρανομίας καὶ πεπλανημένας δόξας, ἀλλὰ μόνον δεῖξαι τὸ τῶν Χριστιανῶν σέβας ἅγιον, καὶ δίκαιον, καὶ καλόν. Αλλ' Ιτίον ὅθεν ἐξήλθο μενο δ'. Γεννήσαντος τοῦ ᾿Αδάμ υἱοὺς καὶ θυγατέρας, κακείνων γεννησάντων ὁμοίως υἱοὺς καὶ θυγατέρας, έπληθύνθη τὸ γένος ἐπὶ τῆς γῆς τῶν ἀνθρώπων. Καὶ 4. Cum Adam filios genuisset et flias, et iisdem. similiter filios et filias progignentibus, humanum genas super terram multiplicatum est. Sed Adam cum Eva sua quamvis seducti a diabolo, dum Β' μὲν Ἀδὰμ καὶ ἡ Ενα πλανηθέντες ὑπὸ τοῦ διαβό divinitatem afectant, paradisum quoque quemi habebant nnisissent, nihilominus tamen Deum adoraverunt, creatorem et factorem suum. Horum nuiem posteri cum a veritate dellexissent, inciderunt in nefanda scelera, opera horrenda dictu, et peccata ipsas natura leges excedentia, quæ virum bonum nec nominare quidem decet. Nec tantum in hisce pravis multisque, ut diximus, peccatis peccaverunt; sed relicto etiam Deo coeli et terræ erealore, adoraverunt creaturas, et creaturam{plus quam Creatorem. Hi enim solem adoraverunt, illi iuDamn, alii stellas, et haec omnia ipsius Dei nomine digrati sunt. Εt quemadmodum in tenebris profundis ambulantes, ea quae ipsis propinqua sunt non vident, alia vero quæ nusquam sunt,esse imaginantur, ita et illis contigit. Longius enim a vera luce digressi, et in lenebris ignorantia ambulantes, Deum quidem verum aversati sunt, et idola coluerunt, et in iisdem lætati sum.Εt Ægyptii quidem bovem adorabant, et aquam; Africani ovem, ludi vinum, alit fluvios et fontes, alii statuas erexerunt, et stulti manuum suarum opera pro diis coluerunt. Desino enumerare singuJarum regionum errores, propter infinitam copiam. Ex his enim ceu particularibus, unusquisque reliqua quoque cognoscere poterit. Verumtamen non eo usque tantum illorum vecordia processit, sed et Seyahis mos erat deo suo eos qui ex naufragiis salvati erant, immolare, quotquot saltem deprebendi possent; sicque quos propria servaverat soJertia, illorum trucidabat crudelitas. Alii rursum homines bello captos numerantes, e centenis singulis unum immolabant. En tibi caedes, et crudeliLatem omnibus brutis et feris ferociorem. Nullam animal cum generis sui consorte pugnat, nec illud perdit; hi vero ipsis feris longe immaniores esse convincuntur. Non enim peregrinos modo et alienigenas occiderunt, verum etiam fratres et sanguine junctos. Cretenses enim et Phoenices, cum corda haberent aere duriora, demonibus proprios filios et filias sacrificabant. Caterum priusquam haec fierent, diluvium Noé temporibus inundavit, et aquis submersa est omnis anima vivens, tam bominis quam omnium aliorum animalium, volatiη λου, καὶ ἐλπίσαντες γενέσθαι θεοὶ, ἀπώλεσαν καὶ ἐν εἶχον παράδεισον. Ομως δὲ προσεκύνουν τὸν Θεὸν τὸν δημιουργὸν καὶ πλάστην αὐτῶν. Οἱ δ' ἐξ ἐκείνων παρατραπέντες ἀπὸ τῆς ἀληθείας ἐνέπεσον εἰς ἀθε μίτους πράξεις καὶ ἀρρητουργίας καὶ παρὰ φύσιν ἁμαρτίας, ὃς οὐδὲ θεμιτὸν εἰπεῖν ὅλως ἀνθρώπῳ απ φρονι. Μὴ μόνον δὲ ἥμαρτον ἐν τοιαύταις ἁμαρτίαις πολλαῖς καὶ κακαῖς, ὡς εἴπομεν, ἀλλ' ἀφέντες τὸν Θεὸν τὸν ποιητὴν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς προσεκύ νησιν τὰ κτίσματα, καὶ ἐσεβάσθησαν τὴν κτίσιν παρά τὸν κτίσαντα. Καὶ οἱ μὲν προσεκύνησαν τὸν ἥλιον, οἱ δὲ τὴν σελήνην, οἱ δὲ τοὺς ἀστέρας, καὶ ὠνόμαζον καὶ ἐκάλουν αὐτὰ θεούς. Καὶ ὥσπερ οἱ ἐν βαθυτάτῳ σκότει πορευόμενοι, τὰ μὲν πλησίον αὐτῶν ἀληθῆ οὐχ ὁρῶσι, τὰ δὲ μὴ ὄντα ὡς ὄντα φαντάζονται, οὕτω καὶ ἐπ' ἐκείνοις. Μακρυνθέντες γὰρ ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς, τὰ ἐν τῷ σκότει τῆς ἁγνωσίας περιπατοῦντες, τὸν μὲν ἀληθινὸν Θεὸν ἀπεστρέφοντο, τὰ δὲ εἰδωλα τοπάσαντο, καὶ ἐπ' αὐτοῖς ἡγάλλοντο. Καὶ Αἰγύπτιοι μὲν προσεκύνουν τὸν βοῦν καὶ τὸ ὕδωρ, Λίβυες δὲ τὸ πρόβατον, οἱ δὲ Ἰνδοὶ τὸν οἶνον, ἕτεροι δὲ ποταμοὺς καὶ κρήνας, ἕτεροι δὲ ἐποίουν ἀνδριάντας, καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτῶν ὡς θεούς προσεκύνουν οἱ μάταιοι. Αφίημι γὰρ ἀπαριθμεῖν ἑνὸς ἑκάστου τόπου πλάνην διὰ τὸ πολὺ τῆς γραφῆς. Ἀπὸ γὰρ τούτωνὶ τῶν μερικῶν πᾶς τις δύναται γνώναι τὰ λοιπά. Οὐ μόνον δὲ μέχρι τούτου ἔστη ἢ ἐκείνων ἀπόνοια, ἀλλὰ καὶ τοῖς Σκύθαις ἦν ἔθος θύειν τῷ θεῷ αὐτῶν τοὺς ἀπὸ ναυαγίων περισωθέντας. Κἂν ἔστι ἄρα καὶ εὑρίσκοντο, καὶ οὓς ἡ πρόνοια έσωζε, του τους ἐκεῖνοι ἐφόνευον. Έτεροι πάλιν, εἴπερ εἰς πόν λεμον ἐζώγρουν τινὰς τῶν ἀνθρώπων, τούτους ἀριθ. μοῦντες ἀνὰ ἑκατὸν ἔθυον ἕνα. Εἶδες ἀπανθρωπίαν καὶ ὠμότητα, καὶ αὐτῶν τῶν ἀλόγων ζώων καὶ θητ ρίων θηριωδεστέραν; Πᾶν ζῶον οὐ μάχεται τῷ ὅμου γενεῖ αὐτῷ, οὐδὲ φθείρει, ἐκεῖνοι δὲ καὶ αὐτῶν τῶν θηρίων ἀπηνέστεροι ευρίσκοντο. Οὐ μόνον γὰρ ἀλλο δαπούς καὶ ξένους ἀνθρώπους ἐφόνευον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὁμογνίους, καὶ καθ' αἷμα συγγενεῖ. Καὶ γὰρ οι Κρήτες καὶ Φοίνικες τοὺς ἑαυτῶν παῖδας καὶ θυ γατέρας ἔθιον τοῖς δαίμοσιν, οἱ χαλκό σπλαγχνοι. Πρό δὲ τούτων ἐγένετο ὁ κατακλυσμὸς ἐν ταῖς ἡμέραις τοῦ Νῶς, καὶ ἀπέθανεν ἐν τοῖς ὕδασι πᾶσα ψυχή ζώσα

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. ἀνθρώπου τε καὶ παντὸς ζώου πετεινοῦ καὶ τετραπό- lium et quadrupedum, propter peccata, quae lunc του διὰ τὰς τῶν τότε εὑρισκομένων ἀνθρώπων ἁμαρτίας. Διεσώθησαν δὲ ἐν τῇ κιβωτῷ ψυχαί μόναι ὀκτώ, ὅ τι Νῶς καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, οἱ τρεῖς τε υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ αἱ τρεῖς γυναίκες αὐτῶν. Εἰσῆξε δὲ Νῶς καὶ ἀπὸ παντὸς ζώου ἐντὸς τῆς κιβωτοῦ διὰ τὸ γένος. Πάλιν δὲ ὁ πανάγαθος Θεὸς ἐπέταξε τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων τὸ ο Αυξανέσθε, καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, ο ομοίως καὶ τοῖς ζώοις. Καὶ πάλιν ἐνέπεσον οἱ ἄνθρωποι εἰς ἀσέβειαν, ἣν καὶ κατὰ μέρος φθάσαντες ήδη εἰρήκαμεν. Ο δὲ Μελχισεδέκ καὶ ὁ Αβραὰμ καὶ Λὼτ ὁ ἀνεψιὸς αὐτοῦ ἐφάνησαν δοῦλοι τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου. Απας δὲ ὁ κόσμος προσεκύ τησαν τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς εἰδώλοις. Ο πανάγαθος τοίνυν Θεὸς ἰδὼν τὸ τίμιον πλάσμα αὐτοῦ, τὸ γένος temporis inter homines esse deprehendebantur: servatæ autem sunt in arca non plures quam octo anime, Noé scilicet et uxor illius, tres filii ipsius, et uxores eorum. Noë vero singulorum animalium genus in arcam induxerat, Deus autem optimus et benignus denuo praecepit humano generi, Cre scite, multiplicamini et implete terram ";» similiter et animalibus. Sed rursum ad impietatem delapsi sunt homines, quam modo per partes exposuimus. Melchisedek vero, Abraham, et Lot illius ex fratre nepos, Dei altissimi cultores se esse declaraveruat; totus autem mundus diabolo servivit et idolis, Deus itaque benignissimus cum vidisset nobilem illam creaturam suam, genus humanum scilicet fascinaret et deciperet ut ipsumn ceu deum colerent, mortuorum vero animas in tristi et obscuro δηλαθὴ τῶν ἀνθρώπων, τυραννούμενον ὑπὸ τοῦ δια- β diaboli tyrannide pressum, qui viventes quidem Θόλου, ὃς ζῶντας μὲν τούτους ἐφεγάκιζε καὶ ἠπάτα, ὥστε προσκυνεῖν αὐτῷ ὡς θεῷ, ἀποθανόντων δὲ κατ εἶχε τὰς αὐτῶν ψυχὰς ἐν τῷ ᾅδῃ τῷ πικρῷ καὶ ἐζοφωμένῳ, σπλαγχνισθεὶς ἔσωσεν αὐτό. Πῶς δὲ ἐσώθη τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος, ἄκουε νουνεχώς. ε'. Ο μὲν γὰρ ἄνθρωπος αὐτὸς ἑαυτῷ οὐκ ἠδύνατο βοηθῆσαι. Τὸ μὲν, ὅτι οὐκ ἐβούλετο διὰ τὸ τὰς ἡδονας νομίζειν εἶναι ἄκρον ἀγαθὸν, εἰς τοσαύτην καὶ γὰρ πλάνην ἐνέπεσιν, σκοτισθέντες ὑπὸ τοῦ πονηροῦ· τὰ δ᾽, ὅτι τὸν μὲν ἀληθῆ Θεὸν οὐκ ἐγίνωσκον, προσεκύνουν δὲ τοῖς εἰδώλοις ἤτοι τοῖς δαιμονίοις, καὶ ἐν σκότει τῆς ἀγνωσίας ὑπάρχοντες, τὸν Θεὸν οὐκ ἐγίνώσκον, καὶ ἔμενον ἐν τῇ αἰχμαλωσίᾳ τοῦ ἐχθροῦ. Υποθώμεθα δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι ἐνόησαν εἰς ποῖον βάραθρον κακῶν ἐνέπεσον, καὶ πῶς ἔμελλον βοηθήσειν ἑαυτοῖς, ἐπεὶ εἶχον τὴν προγονικὴν κατάραν τοῦ Αδάμ, καὶ ὅπως ἔμελλον γενέσθαι ἀθάνατοι, ἐπεὶ τὸν θάνατον ἐκληρώσαντο; Πάντες γὰρ οἱ ἐξ Ἀδὰμ θνητοί κατέστησαν διὰ τὴν τοῦ πατρὸς αὐτῶν ᾿Αδάμ ἁμαρτίαν. Ἐπεὶ γοῦν οὔτε ἐνόησεν ὁ ἄνθρωπος ἀπὸ ποιου ύψους καὶ μεγαλείου εξέπεσε, καὶ εἰ; ὅσον βάραθρον ἀτιμίας ἐνέπεσεν, ἀλλ' εἰ καὶ ἴσως ἐνόησεν, οὐκ ἠδύνατο βοηθῆσαι ἑαυτῷ, λοιπὸν ἐκινδύνευε, ἵνα διαπαντός εὑρίσκηται ἡ ἁμαρτία, καὶ βασιλεύῃ ὁ θάνατος ἐπὶ πάντα ἄνθρωπον. Τοῦτο ἰδὼν Δαβὶδ ὁ προφήτης, εἶπεν, ὅτι «῎Ανθρωπος ἐν τιμῇ ὧν οὐ συνἧκε, παρεσυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, καὶ ὁμοιώθη αὐτοῖς.: Αλλ' ὁ φιλάνθρωπος Θεός σπλαγχνισθείς, οὐκ εἴασε τὴν εἰκόνα αὐτοῦ ἐπὶ πλέον ὑπὸ τοῦ διαβόλου τυραννεῖσθαι. Τοίνυν καὶ ἤρξατο ἀπὸ τοῦ Αβραὰμ ἀνακαλεῖσθαι καὶ ἐπιδιορθούσθαι τὸν ἄν θρωπον. Τοῦ γὰρ ᾽Αβραὰμ γεννήσαντος τὸν Ἰσαὰκ καὶ τοῦ Ἰσαὰκ τὸν Ἰακώβ, καὶ τοῦ Ἰακὼβ τοὺς δώ. δικα υἱοὺς αὐτοῦ, φθονήσαντες οἱ ἔνδεκα υἱοὶ τοῦ Ἰακὼς τῷ ἀδελφῷ αὐτῶν τῷ Ἰωσὴφ, ἔδησαν καὶ βαλον αὐτὸν εἰς τὸν λάκκον, καὶ εὑρόντες Αἰγυπτίους, πεπράκασι τοῦτον. Οἱ δὲ ἀπαγαγόντες τὸν Ἰωσὴφείς Αίγυπτον δεδώκασι τῷ Φαραώ. Καὶ ὁ Φαραώ κατέ στησεν αὐτὸν ἄρχοντα πάσης γῆς Αἰγύπτου. Γενομένου δὲ λιμοῦ, κατέβησαν οἱ ἀδελφοὶ Ἰωσὴφ εἰς Αίγυπτον εὑρεῖν χορτάσματα. Ο δὲ Ἰωσὴφ γνωρίCen. ix, 1. Psal. XLV, 21. G inferno detineret, misericordia ductus, salutera dare voluit. Modem itaque quo humanum genus ad salutem pervenit, diligenter percipe. 5. Ipse quidem homo seipsum juvare non poteral, partim quidem quod non vellet, eo quod vo luptates summi boni loco duceret (in tantum enim erroris inciderant a malo excæcati), partim vero, quod verum Deum ignoraret, serviret autem idolis et dæmonibus, et in tenebris ignorantiæ desidens Deum non agnoscebat, sed in hostis permanebat captivitate. Quin et hoc concedimus statuimusquc, quod animadverterunt quidem in quantum malorum baraturum incidissent; sed quomodo seipsos juvarent, qui majorum suorum, Adami nempe, maledictione tenebantur: et quo modo immortales redderentur, qui mortem ceu hæreditario jure acceperant? Omnes enim ex Adam geniti mortales facti sunt, propter Adami patris ipsorum transgressionem. Quoniam igitur homo aut ignoravit de quanta sublimitate et magnificentia excidisset, et in quantum delapsus esses ignomini barathrum, aut huc forte cognito, sibi ipsi tamen subvenire non poterat, periculum jam erat, ne peccato semper nobis prasente, nor etiam omui homini dominaretur. Illud igitur David perspiciens dixit: < Homo cum in honore esset non intellexit; comparatus est jumentis insipienti bus, et illis similis est factus s.» Deus vero humani fautor generis, misericordia motus, imagineu suam ulterius diaboli imperio premi non permisit. Incepit igitur ab Abrahami temporibus revocare et restituere hominem. Cum enim Abraham genuisset Isaac, et hic Jacobum, Jacob autem duode cim filios ejus, undecim ex illis adversus fratrem suum Joseph invidia moti, eum ligaverunt et dimiserunt in cisternam, et tandem Ægyptios quosdam macti, vendiderunt. Hi vero Josephan in Egyptum abductum dederunt Pharaoni, qui eum totius Egypti dominum constituit. Exorta autena faine

descenderunt Josephi fratres in Egyptum, ut in- σας τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ, ἔθρεψεν αὐτοὺς, μὴ venirent alimenta. Joseph vero cognitis fratribus: suis, eos aluit, oblitus commissi ah illis adversum se facinoris, advocato simul ad se patre suo Jacob. Sed lite typus erat Christi. Quemadmodum enim Joseph a germanis suis fratribus damnum malumque: accepit, sed hujus immemor bonum pro malo rependit fratribus in se injuriis, sic et Christus invidia vexatus a popularibus suis Judaris, ligandus erat, et in sepulcrum ceu cisternam deponendus, et tradendus morti. Sed quemadmodum Joseph Egy - pti doncinium consecutus, patrem et fratres suos a morte, per famen illis imminente, liberavit: sic et Christus cum portas mortis contrivisset, et dissolvisset diaboli imperium, servavit credentes in ipsum ex Judaeis et gentibus, quin et ipsum primum parentem Adam. Et Jacob, ut lietum est, Egyplum ingressus cum animabus septuaginta quinque, mansi illic usque ad tempus mortis sue. Retenti vero sunt illic posteri ejus annis circiter quadringentis et triginta, servientes Pharaoni et Egyptiis servitute tristi et luctifica. Post haec autem Deus misso Mose eduxit et liberavit eos ex μνησθεὶς τοῦ παρ' αὐτῶν γεγονότος εἰς αὐτὸν ἀδική ματος, προσκαλεσάμενος καὶ τὸν πατέρα αὐτοῦ α κώδ. Τοῦτο δὲ ἦν τύπος τοῦ Χριστοῦ, δηλονότι ὥσπερ ὁ Ἰωσὴφ εὑρὼν παρὰ τῶν οἰκείων ἀδελφῶν κακών, καὶ ἀμνημονήσας τούτου, ἀντὶ κακοῦ ἀγαθὰ ἀνταπέδωκε τοῖς ἀδικήσασιν αὐτὸν ἀδελφοῖς, οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς φθονηθεὶς παρὰ τῶν ὁμογενῶν αὐτοῦ Ἰου δαίων, μέλλει δεθῆναι καὶ εἰς τὸν τάφον ἀντὶ τοῦ λάκκου εἰσελθεῖν, καὶ τῷ θανάτῳ παραδοθῆναι. Αλλ' ὥσπερ ὁ Ἰωσήφ, γενόμενος ἄρχων πάσης Αἰγύπτου, εβρύσατο τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τοὺς ἀδελφοὺς τοῦ διὰ λιμοῦ θανάτου· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς συντρίψας τὰς πύλας τοῦ θανάτου, καὶ καταλύσας το κράτος τοῦ διαβόλου, ἔσωσε τοὺς εἰς αὐτὸν πιστεύσαντας, Ἰου δαίους τε καὶ τὰ ἔθνη, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν προπάτορα Αδάμ. Καὶ ἐλθὼν εἰς Αἴγυπτον ὁ Ἰακώβ, ὡς εἴρη ται, μετὰ ἑβδομήκοντα πέντε ψυχῶν, ἔμεινεν ἐκεῖσε μέχρι τῆς τελευτῆς αὐτοῦ. Προσεκαρτέρησε δὲ καὶ ἅπαν τὸ γένος αὐτοῦ ἐκεῖσε μέχρι καὶ ἐτῶν τετρακοσίων καὶ τριάκοντα, δουλεύοντες τῷ Φαραὼ καὶ τοῖς Αἰγυπτίοις δουλείαν πικρὰν καὶ ἐδυνηράν. Μετά δὲ ταῦτα πέμψας ὁ Θεὸς τὸν Μωσέα, ἐξήγαγε και ερρύσατο αὐτοὺς τῆς πικρᾶς δουλείας τοῦ Φαραὼ καὶ τῶν Αἰγυπτίων, ποιήσαντα αὐτὸν θαυμάσια καὶ τεράστια μεγάλα ἐν τῇ Αἰγύπτῳ, καὶ διαβιβάσαντα αὐτοὺς τὴν Ἐρυθράν θάλασσαν, σχίσαντα αὐτήν, τὸν δὲ Φαραὼ καταποντίσαντα συν πάσῃ τῇ αὐτοῦ στρα τις. Καὶ εὑρισκομένων των Εβραίων ἐν τῇ ἐρήμῳ, ἀντὶ πάσης τροφῆς διέδωκεν αὐτοῖς ὁ Θεὸς τὸ μάννα. Αὐτοὶ δὲ ἐγόγγυζον, καὶ λόγους ἀχαριστίας ἔλεγον. Όμως νουθετῶν ὁ Μωϋσῆς οὐκ ἐπαύετο. ὡς δὲ ἀνέβη Μωϋσῆς ἐν τῷ ὄρει Σινᾷ δέξασθαι τὸν νόμον παρὰ Θεοῦ, οἱ πρότερον ἀχάριστοι Εβραίοι και γογγυσταὶ γεγόνασιν ἀσεβεῖς. Λέγουσι, τοίνυν τῷ Μωϋσέως ἀδελφῷ ᾿Ααρών, «Ποίησον ἡμῖν θεοὺς, απα τινες προπορεύσονται ἡμῶν. Ο γὰρ Μωϋσῆς οὗτος, ὃς ἐξήγαγεν ἡμᾶς ἐξ Αἰγύπτου, τί γέγονεν οὐκ οἶ δαμεν.» Καὶ συναγαγόντες χρυσίον ἱκανὸν, κατεσκεύ ασαν εἰκόνα βούς, καὶ λαβόντες αὐτὴν, ἔθυσαν ὡς Θεῷ, καὶ εὐφραίνοντο ἐπὶ τῷ τοιούτῳ ἀτοπήματι. Ἐλθὼν δὲ ὁ Μωϋσῆς, καὶ εὑρὼν τὸ τοσοῦτον κακόν, θυμωθείς κατέχυσε τοῦ νόμου τὰς πλάκας, ἃς παρὰ Θεοῦ ἐδέξατο. Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς, «Εξαλείψω τὸ γέν servitute Pharaonis et Ægyptiorum, cum edere is miracula et prodigia magna in Egypto, et educeret ipsos per mare Rubrum divisis et scissis flucfibus, Pharaonem autem cum omni suo exercitu demergeret. Judaeis autem longo tempore in de terio commorantibus Deus manna dedit. Hi vero murmurabant, et verbis suam prodebant ingratitudinem. Moses autem illos admonere non desiit. Cum vero hic in montem Sinai ascendisset, legem • Deo accepturus, Hebræi, qui prius ingrati et furmuratores fuerant, etiam impii lacti sunt. Dicunt enim Aaroui, fratri Mosis: e Pac nobis deos, qui præcedant nos; quid enim Mosi illi, qui nos eduxit Ægypto contigerit, nescimus ".» El surumi quantum sufficiebat corrogantes, fecerunt imaginem vituli, et huic tanquam Deo ab illis recepto sacrificaverunt, et in tam absurdo lætati sunt facinore. Moses vero reversus, tanto scelere viso confregit acceptas a Deo legis tabulas. Et dixit Deus: «Delebo genus ipsorum, et constiteam te regem super gentem magnam et populoSam.. llle vero noluit, sed Deum multa obse- νος αὐτῶν, καὶ ποιήσω σε βασιλέα εἰς ἔθνος μέγα καὶ crans hortansque intercessit pro illis et non deleti sunt. Observa igitur nunc, Deum non de his, Iocutum esse ad Abraham cum dicit: e la semine tuo benedicentur omnes gentes ",, sed de Christo. Muse autem pro Hebreorum populo intercedente, lex illis denuo data est; et tunc Deus ad Hebreos per Mosem locutus est: c Ego sum Deus primus, et Deus in futurum, et post me Deus alius non est ",» Hac igitur ita se habent quemadmodum Deus locutus est et præcepit. In litteris vero tuis hoc ceu magna accusauione dignum contra tos, qui Christiani dicimur, continetur, quod Deo πολύ.· Ὁ δὲ οὐκ ἠθέλησεν, ἀλλὰ πολλὰ ζητήσας τὸν Θεὸν, καὶ πολλὰ παρακαλέσας, ἐμεσίτευσεν αυτ τους, καὶ οὐκ ἠφανίσθησαν. Πρόσεξον τοίνυν, πῶς ἀναφαίνεται, ὅτι οὐ περὶ αὐτῶν εἶπεν ὁ Θεὸς τῷ Αβραάμ, ότι ο Ἐν τῷ σπέρματί σου ευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη, ἀλλὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ.» Μεσιτεύσαντος δὲ τοῦ Μωϋσέως τὸ τῶν Εβραίων γένος, πάλιν ἐδόθη ὁ νόμος πρὸς αὐτούς. Τότε εἶπεν ὁ Θεὸς πρὸς τοὺς Εβραίους διὰ τοῦ Μωσέως, ὅτι «Εγώ Θεὸς πρώτος, ἐγὼ καὶ μετὰ ταῦτα, καὶ μετ' ἐμὲ οὐκ ἔστι θεός ἕτερος. • Τοῦτο γοῦν ἐστιν οὕτω, καθὼς ὁ Θεὸς εἶπε καὶ ἐνετείλατο. Ἐν γοῦν τῇ γραφῇ τῇ σῇ ὡς μέγα Exod. xxx, 1. Ibid. 10. Gen. xx, 18. Deut. xxxII, 39.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. κατηγόρημα κείται τοῦτο καθ' ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν, dicente, Fgo sum Deus solus, et divinitatis con ὅτι τοῦ Θεοῦ εἰπόντος, ὅτι Εγώ Θεὸς μόνος, καὶ οὐκ Έχω συντροφίαν εἰς τὴν ἐμὴν θεότητα, ἡμεῖς λέγομεν τὸν Χριστὸν Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν, καὶ προσκυνοῦμεν πολλούς θεούς, καὶ ἔστω ὑπὸ ἀναθέματι ὁ προσκυ νῶν θεοὺς δύο ἢ τρεῖς ἢ καὶ πολλούς. Αλλά προσ κυνοῦμεν Θεὸν ἕνα ἀληθινὸν, τὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς. Ὁ γὰρ Θεὸς διδάσκων τους Εβραίους, Ένα μηκέτι εἰδωλολατρῶσιν, εἶπεν αὐτοῖς, κ. Οἱ πιο στεύοντες τοῖς εἰδώλοις πιστεύουσι θεοῖς πολλοῖς, κ Οἱ δὲ Χριστιανοὶ ὀρθὰ φρονοῦντες, ἑνὶ Θεῷ πιστεύ ουσι, καὶ οὐ πολλοῖς· καθὼς καὶ ὁ Χριστὸς ἐδίδαξεν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις εἰπὼν, ὅτι ὁ Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἐν ἐσμεν, ο καὶ κ Ο ἐμὲ θεωρῶν, θεωρεῖ τὸν Πατέρα μου.» Ὑμεῖς δὲ ἀγνοοῦντες τας Γραφάς, ἐκπίπτετε τῆς ἀληθείας. Καὶ τούτου γεγονότος, ἄλλα ἀκούοντες, ἄλλα γινώσκετε. Οἱ δὲ Ἑβραῖοι συμπαθηθέντες ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, οὐδὲν ἀπώλοντο, ὅμως δὲ τὴν γῆν τῆς Απαγγελίας· οὐκ εἶδον. ᾿Αλλὰ καταδικασθέντες, εύα ρίσκοντο διάγοντες πεπλανημένως οὕτως ἐν τῇ ἐρήμῳ χρόνους τεσσαράκοντα, ἄχρις ἂν τελευτήσωσι πάν τῆς ἐκεῖνοι, διὰ τὴν ἵνα οὐδὲν ἔδωσε τὴν γῆν, ἣν ἐπηγγείλατο ὁ Θεὸς δοῦναι τοῖς υἱοῖς ᾽Αβραάμ. Μετὰ δὲ τὴν τελευτὴν ἐκείνων εἰσῆλθον τὰ τέκνα αὐτῶν εἰς τὴν γῆν τῆς ἐπαγγελίας, κἀκεῖσε εὗρον πολλὰ ἀγαθὰ ἐν αὐτῇ. Καὶ ἐκεῖ ἀπέστειλεν αὐτοῖς ὁ Θεὸς προφήτας καὶ διδασκάλους. ᾿Αλλὰ τοὺς μὲν ἀπὸ τοῦ των ἀπέκτειναν, τοὺς δὲ ἐλιθοβόλησαν, καὶ ἐφάνησαν ἀχάριστοι καὶ ἀγνώμονες εἰς τὸν Θεόν. Καὶ οὐ μόνον οὐκ ἐδίδουν εὐχαριστίαν, ἀλλὰ καὶ διόλου σχεδόν ο εἰδωλολάτρουν. Καὶ διὰ τοῦτο παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεός εἰς αἰχμαλωσίας. Πάλιν δὲ συμπαθῆς ὧν ὁ Θεὸς, ἀνεκαλεῖτο αὐτούς. Διά τοι τοῦτο καὶ ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν εὐδόκησε καὶ ἠθέλησεν, ἵνα ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος αὐτοῦ ἐλθὼν εἰς τὸν κόσμον, σώσῃ τὸν ἄνθρωπον, ὃν ὁ διάβολος ἀπατήσας, ἀπέστησεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ, καὶ προσεκύνει τῇ κτίσει καὶ τῷ διαβόλῳ. Κατελθὼν τοίνῦν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐκ τῶν οὐρανῶν, καὶ λαθών σάρκα ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου Μαρίας, ἐγέ νετο άνθρωπος, ὡς ἔμπροσθεν παρὰ τῶν ἁγίων καὶ προφητῶν ἀπεδείχθη, καὶ γεγονώς ἄνθρωπος, καὶ καρτερήσας χρόνους τριάκοντα, ἤρξατο διδάσκειν τὸν λαὸν, καὶ ἑρμηνεύειν τὴν τῆς ἀληθείας καὶ δικαιοσύνης ὁδὸν, καὶ διδάσκων ἔπραττε, καὶ πράττων ἐδίδασκε, καὶ ἐποίει θαύματα μεγάλα καὶ ἐξαίσια. Οὐχ ὥσπερ κατὰ καιροὺς ἐποίησάν τινες τῶν ἁγίων ἐπὶ τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ, ὡς δοῦλος, ἀλλὰ δεσποτικῶς τα καὶ ἐξουσιαστικῶς ἐποίει καὶ ἔπραττεν ὅσα καὶ ἔπραττεν. Εἶπε γὰρ λεπρὸς αὐτῷ, «Κύριε, ἐάν θέλῃ, δύνασαι με καθαρίσαι.» Καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ Χριστός, ο λέω, καθαρίσθητι.» Καὶ εἶπεν ὁ παράλυτος, Κύ ριε, τριάκοντα καὶ ὀκτὼ χρόνους κατάκειμαι, καὶ οὐκ Έχω ἄνθρωπον, ἵνα ὅταν ταραχθῇ τὸ ὕδωρ, βάλῃ με ἐν αὐτῷ (ἄγγελος γὰρ παρὰ Θεοῦ ἀπεστέλλετο κατά καιρὸν, καὶ ἐτάρασσε τὸ ὕδωρ, καὶ ὁ πρῶτος ἐμβάς μετα τὴν ταραχὴν τοῦ ὕδατος, ὑγιὴς ἐγίνετο οἰῳδήποτε κατείχετο νοσήματα). Ως γοῦν παράλυτος και * Matth. vist, 5. sorlein non habeo, nos tamen dicamus Christu n Deum esse et Dei Filium; unde etiam multos deos adoremus. Ceterum anathema sit, quisquis vel duos vel tres pluresve deos adoraverit; nos vero unum Deum verum adoramus, creatorem cali et terrae. Deus enim Hebraeis precipiens ne posthac idolorum cultui inservirent, dixit: e Qui ilolis cie lunt, multis diis credunt. Christiani vero, quae recta sunt sentientes, uni Deo credunt, et non multis juxta Christi doctrinam, quam in Evangelio tradidit, dicens: Ego et Pater unum sumus; et: Qui me videt, vide Patrem meum. Vos autem cum Scripturas ignoretis, a veritate exciditis; et cum hoc factum fuerit, aliis auditis alia et diversa intelligitis. Hebræi vero Deum misericordem experti, nequaquam perierunt, terram tamen promissionis non viderunt, sed a Deo darknati, multis erroribus hinc inde per desertum eirconducti sunt aunis circiter quadraginta, donec omnes illi mortui sunt, ne scilicet terram viderent, quam Deus se filiis Abraham daturum promiserat. Post obitum vero illorum, liberi horum terram promissam ingressi sunt, in qua simul bona quam plurima sunt adepti. Et hanc incolentibus Deus prophetas misit et ductores, sed alios quidem illorum occiderunt, alios vero lapidare. runt, et seipsos ingratos exhibuerunt et bened ciorum Dei immemores. Verum non ingrati modo fuerunt, sed etiam perpetuo fere idolorum cuitibus dediti, et propter hoc tradidit eos Deus in captivitatem. Denuo aulem illorum misertus, eos revo cavit; eademque de causa ultimis jam temporibus appropinquantibus complacitum illi est et decrevit, ut Filius et Verbum suum in mundum veniens salvaret hominem, quem diaboius deceptum a Deo abduxerat, ut creaturæ serviret et diabolo. Filius itaque et Verbum Dei calitas descendens, carne ex diva virgine Maria assumpta homo factus est, quemadmodum supra sanctorum et prophetarum testimoniis demonstravimus. Et homo factus cum annis visisset triginta, coepit docere populum, illisque veritatis et justitiæ viam ostendere, αυ censque operatus est, et inter operandum docuit, ediditque miracula magna et stupenda, non quemadmodum olim nonnunquam aliquot sanctorum ia nomine Dei fecerunt ceu servi, sed cum imperio et auctoritate fecit et operatus est quæcunque fecit. Dicebat enim illi leprosus: e Domine, si vo lueris, potes me mundare;» et dixit illi Christus: Volo, mundare "Et dixit illi paralyticus: Domine, annis jam triginta et octo decubai, ne habeo quemquam, qui cum aqua turbata fuerit, me in illam immittat (Angeius enim Domini descendebat certo tempore, et turbabat aquam, in quam qui primus descenderat, sanus reddelatur quocunque morbo, quo laboraverat). Cum itaque

paralyticus infirmus hominumque destitutus auxi- ἀδύνατος καὶ μὴ ἔχων ἄνθρωπον, ἔκειτο χρόνους lio, illic juxta piscinam per annos triginta et octo dfecubuisset, illam videns Christus, misertus illius dixit ad eam: «Visne sanus feri?, Hoc vero Christum adorante et credente, dicit ad eum Christus: «Tolle lectum tuum, et abi in domum tuam " e Similiter faciebat ubique, quocunque Iocorum incederet. Caecos sanavit, visumque restituit, surdis auditum reddidit, claudos incedere fecit, paralyticos nervis firmis et vivacibus confrmavit, mortuos ressuscitavit, damoniacos auctoritate summa liberavit, et ut summatim comprehendam, omnia fecit instar Dei, juxta ipsius volantatem et arbitrium. Venit ad illum, qui cæcus fuerat a nativitate sua, et oravit illum; cumque alios cmcos nudo et solo verbo sanavisset, hunc non item, sed in terram exspuens, lutum ex spato fecit, oculosque illius inunxit, dicens ad illum: • Abi, aliae in piscina Siloe;» et cum lavisset, visum recepit a. Quidnam hoc factum denotavisse putabimus, quod alios caecos solo verbo sanavit, ad hunc vero sanandum, lutum fecit? Non aliud certe, quam cum alii cæci a nativitate sua oculos habuerint sanos, postea oculis capti sunt, hoc vero oculis omnino carente ab ipso matris utero, Iutum fecit Dominus, innuens se hunc eumdem esse, qui e luto hominem formaverit, et hujus nunc in corpore defectum luto sumpto compleat. Deinde dixit caeco:. Credis in Filium Dei?» Re spondit ille: e Et quis est, Domine, ut credam in illum? Cum enim cæcus fuisset, Christum non noverat; et dixit illi Christus:. Ego sum, qui loquor tibi. • Tunc dixit cacus: Credo, Domine, et adoravit illum.» Similiter et millia aliquot hominum quodam die Christum erant secuti, verbum ipsius et doctrinam audientes, et cum esurirent, non invenerunt in loco illo plures panibus quinque, et duos pisces. Et benedixit illis Christus, praecepitque discipulis, qui omnibus istis panes apposuerunt, de quibus comederunt omnes, et saturati sunt, et reliqui fuerunt cophini duodecim pleni panum fragmentis et piscibus ". Sed quis horum sensus? Partim quidem ut edant famelici, partim vero ut intelligant et animo s00 meditentur, hunc illum esse qui in deserto patres ipsorum manna cibaverit. Porro, homo quidam mortuus est et sepultus, cumque in sepulcro dies egisset quatuor, defuncti sorores accersiverunt Christum. llic autem dicit illi: e Lazare, exi foras. Εt illico qui mortuus fuerat, sepulcro egressus est, et ambulavit, ligatus manusque pedesque (sic enim moris erat Judæorum mortuos sepelire) et sic resuscitationis miraculo aliud illud incessus sui miraculum successit *. Sed cur hæc facta? Ut cum homines viderent hune non tantummodo mortuos excitare, sed etiam hunc quatriduanum, intelligerent hunc esse vitae et τριάκοντα καὶ ὀκτὼ πλησίον τῆς κολυμβήθρας ἀσθε τῶν παράλυτος, τοῦτον ἰδὼν ὁ Χριστὸς, καὶ σπλαγ χνισθείς, λέγει πρὸς αὐτὸν, «Θέλεις υγιής γενέσθαι, κ Τοῦ δὲ προσκυνήσαντος καὶ πιστεύσαντος τῷ Χριστῷ, λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ Χριστός, ο Αρόν σου τὴν κλίνην, καὶ ὕπαγε εἰς τὸν οἶκόν σου.» Τὸ αὐτὸ ἐποίει ἀπαν ταχοῦ ἔνθα ἦν περιπατῶν. Τυφλούς ἐθεράπευε, καὶ ἐποίει αὐτοὺς βλέπειν, τοὺς κωφοὺς ἀκούειν, τοὺς γε λοὺς περιπατεῖν, τοὺς παραλύτους συνέσφιγγε, τοὺς νεκροὺς ἀνίστα, τοὺς δαιμονιζομένους ἐξουσιαστικῶς ἐθεράπευε, καὶ ὡς ἐν συνάψει εἰπεῖν, τὰ πάντα ὡς Θεὸς ἐποίει, καθὼς ἐβούλετό τε και ήθελε. Τυφλός ἦλθεν ἐκ γενετῆς, καὶ παρεκάλεσεν αὐτὸν, καὶ τοὺς μὲν ἄλλους τυφλοὺς ἐθεράπευε μόνῳ λόγῳ, ἐκεῖνον δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ πτύσας εἰς τὴν γῆν, καὶ πηλόν ποιήσας διὰ τοῦ πτύσματος, ἔχρισε τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτοῦ, εἰπὼν πρὸς αὐτὸν, ο Υπαγε, νίψαι εἰς τοῦ Σιλωάμ τὴν κολυμβήθραν,» καὶ νιψάμενος ἀνέβλεψε. Τί τοῦτο δηλοῦντος τοῦ πράγματος, ὅτι τοὺς μὲν ἄλο τους πάντας ἐθεράπευε λόγῳ μόνῳ, εἰς τοῦτον δὲ έποίησε πηλόν; Οὐδὲν ἄλλο, ἢ ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι τυφλοί, έχοντες ἀπὸ γεννήσεως αὐτῆς τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ὑγιεῖς, ἐτυφλώθησαν, τοῦ δὲ μηδόλως ἔχοντος όφθαλε μοὺς ἐξ αὐτῆς γεννήσεως, ἐποίησε πηλὸν ὁ Χριστὸς, δεικνύων ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ἀπὸ πηλοῦ πλάσας τὸν ἄνθρωπον, καὶ τὸ ἐλλεῖπον τοῦ σώματος αὖθις διά τοῦ πηλοῦ ἀνεπλήρωσεν. Εἶτα λέγει τῷ τυφλῷ, • Πιστεύεις εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ; • Λέγει αὐτῷ ὁ τυφλός, Καὶ τίς ἐστι, Κύριε, ἵνα πιστεύσω εἰς αὐτόν;» τυφλὸς γὰρ ῶν, οὐκ ἐγίνωσκε τὸν Χριστόν. Καὶ ὁ Χριστὸς πρὸς αὐτὸν, «Εγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι.» Τότε λέγει ὁ τυφλός, ο Πιστεύω, Κύριε· καὶ προσεκύνησεν αὐτῷ.» Χιλιάδες πολλαὶ ἀνθρώπων ἐν μια ημέρα προσέμειναν ἀκούοντες τὸν λόγον τοῦ Χριστοῦ καὶ τὴν διδασκαλίαν. Καὶ ἐπείνασαν, καὶ οὐχ εὑρέθησαν ἐν τῷ τόπῳ ἐκείνῳ πλέον τῶν πέντε ἄρτων, καὶ τῶν δύο ιχθύων, Εὐλόγησε τοίνυν αὐτὰ ὁ Χριστὸς, καὶ προσέταξε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, καὶ παρέθηκαν πᾶσι τοὺς ἄρτους. Καὶ ἔφαγον πάντες, καὶ ἐχορτάσθησαν, καὶ ἐπερίσσευσαν κόφινοι δώδεκα ἀπὸ τῶν ἄρτων και ἀπὸ τῶν ἰχθύων. Τί τοῦτο σημαῖνον; Τὸ μὲν, ἵνα φά γωσιν ὡς πεινώντες, τὸ δὲ, ἵνα νοήσωσι καὶ ἐνθυμη θῶσιν, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ἐν τῇ ἐρήμῳ θρέψας τους πατέρας αὐτῶν τὸ μάννα. Άνθρωπος ἀπέθανε, καὶ ἐτάφη, καὶ ποιήσαντος ἐν τῷ τάφῳ ἡμέρας τέσσαρα. παρεκάλεσαν τὸν Χριστὸν αἱ τούτου ἀδελφοὶ, καὶ ὁ Χριστὸς λέγει πρὸς αὐτὸν, «Λάζαρε, δεύρο έξω. Καὶ παραυτὰ ἐξῆλθε τοῦ τάφου ὁ τεθνηκώς, και περιεπάτησε δεδεμένος τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας. Οὕτω γὰρ ἦν ἔθος ἐνταφιάζειν τοῖς Ἰου δαίοις. Καὶ ἐπὶ τῷ θαύματι τῆς τούτου εγέρσεως επηκολούθησε καὶ τὸ τῆς βαδίσεως αὐτοῦ. Τί δὲ καὶ τοῦτο; Ἵνα ἰδόντες οἱ ἄνθρωποι, πῶς ἀνέστησε τοὺς πρώην νεκροὺς, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν τετραήμερον, νοήσω σιν ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ ζωῆς καὶ θανάτου Δεσπότης. Καὶ ὅταν ἴδωσιν αὐτὸν δὴ τὸν Χριστὸν ἐν τῷ τάφῳ, * Joan, V, 1-8. et Joan. ix, 1 seq. ο Hare, v, 51. to Joan. st, I sugg

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. πιστεύσωσιν ὅτι ὁ τῇ ἰδίᾳ ἐξουσίᾳ ἀνιστῶν τοὺς mortis Dominum; et ut si Christum postea sep!- νεκρούς, πολλῷ μᾶλλον κατ' ἐξουσίαν ὡς Θεός ἀναστήσειν μέλλει τὸ ἴδιον σῶμα. Ἔλεγε γὰρ πρὸς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ τοὺς ἀποστόλους, ὅτι ὁ Οὐδεὶς αἴρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ, καὶ ὅτι ο Εξουσίαν ἔχω θεῖναι αὐτὴν, καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν, ο Καὶ ὅτι μὲν ἐπίστευον εἰς τὸν Χριστὸν καθ' ἑκάστην ημέραν πλήθη ἀναρίθμητα ἀνθρώπων, καὶ ὡμολόγουν αὐτὸν Θεὸν, καὶ Θεοῦ Υἱόν, ὑπῆρχαν δὲ οἱ ἀρχιερεῖς καὶ οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ ἄρχοντες αὐτῶν ἀντιταττόμενοι τῇ τοῦ Θεοῦ διδασκαλίᾳ καὶ ἀντιλέγοντες, ἀνεφάνη ἐκ τῆς Ησαΐου προφητείας λεγούσης, ὅτι ο Οφθαλμοὺς ἔχοντες οὐ βλέψουσι, καὶ Στα ἔχοντες οὐκ ἀκούσουσιν· ἐπαχύνθη γὰρ ἡ καρδία αὐτῶν, καὶ τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν ἐκάμμυσαν, καὶ τοῖς ὠσὶ βαρέως ήκουσαν. Καὶ ἐτελέσθη ἡ προφητεία, θαυματουργοῦντος καὶ γὰρ τοῦ Χριστοῦ, ευρίσκοντο ὥσπερ τυφλώττοντες, καὶ διδάσκοντος εὑρίσκοντο κωφοί, ὡσεὶ ἀσπὶς κωφὴ καὶ βύουσα τὰ Στα αὐτῆς. Καὶ ὅτι μὲν ἔλεγε πρὸς αὐτοὺς ὁ Χριστὸς, ὡς «Εἰ τυφλοί ήτε, οὐκ ἂν ἔχετε ἀμαρτίαν· νῦν δὲ λέγετε ότι βλέπομεν· ἡ οὖν ἁμαρτία ὑμῶν μένει. κ Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν ἔλεγε περὶ αὐτῶν, ὅτι «Εἰ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἦτε, ἀγαπᾶτε ἂν ἐμέ.» Τοῦτο τοιοῦτον ἔνι. Ὅμω; ταῦτα ποιοῦντος τοῦ Χριστοῦ, οὐδόλως ἦλθον ἐκεῖνοι εἰς αἴσθησιν, ἀλλὰ ἐζήτουν πρόφασιν, όπως θανατών σωσιν αὐτόν. Περὶ δὲ τῶν θαυμάτων αὐτοῦ, ὧν ἐποίησε τῷ γένει των Εβραίων, τί χρὴ καὶ λέγειν, ἀπείρων ὄντων καὶ ἀναριθμήτων; Όμως καὶ τούτων γεγονότων, οὐκ ἦλθον εἰς αἴσθησιν ὅλως οἱ μάταιοι ο καὶ πεπλανημένοι, ἀλλὰ τῷ φθόνῳ καὶ τῇ κακία νικώμενοι, ἐζήτουν παντὶ τρόπῳ καὶ πάσῃ μηχανῇ ὅπως ἐγείρωσι κατὰ τοῦ Χριστοῦ κατηγορίαν, καὶ θανατώσωσι τὸν εὐεργέτην αὐτῶν, καὶ οὐχ εὗρον Ἕτερον, ἢ ὅτι βλασφημεῖ οὗτος, λέγων ἑαυτὸν Υἱὸν Θεοῦ, καὶ ὅτι ἄνθρωπος ὢν ποιεῖ ἑαυτὸν Θεόν. Και ὅτι ἤκουον τοῦ Χριστοῦ λέγοντος πρὸς τοὺς πιστεύον τὰς εἰς αὐτόν, ὅτι ο Αφέωνταί σου αἱ ἁμαρτίαι, ο Έλεγον, ὅτι «Τίνα σεαυτὸν ποιεῖς, καὶ τίς δύναται ἀφιέναι αμαρτίας ἀλλ' ἢ μόνος ὁ Θεός;» Καὶ τοῦτο ἀληθῶς ἔλεγον οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτι Θεοῦ μόνου ἐστὶ τὸ ἀφιέναι ἁμαρτίας. Καὶ γὰρ ἀγνοοῦντες οἱ ἄθλιοι ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ ὁ Χριστὸς, ἔλεγον ἅπερ ἔλεγον· «Καὶ ἐσκοτίσθη ἡ ἀσύνετος αὐτῶν καρδία, καὶ ἐτυφλώθησαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν, καὶ οὐκ εἶδον ὅτι κατ' ἐξουσίαν ποιεῖ, ὅσα καὶ ποιεῖ. Εἷς γὰρ τῶν μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ ὁ Πέτρος, ἐντὸς πλοιαρίου εὑρισκόμενος, καὶ ἰδὼν τὸν Χριστὸν, εἶπε πρὸς αὐτόν, ο Κέλευσόν με πρὸς σὲ ἐλθεῖν ἐπὶ τὰ ὕδατα. Καὶ ὁ Χριστὸς πρὸς αὐτὸν, ο Ελθέ. Καὶ ἐξελθὼν ἀπὸ τοῦ πλοίου, περιπατήσας ἐπὶ τῶν ὑδάτων, ἀπῆλθεν εἰς αὐτόν.» Τούτου γοῦν γεγονότος, τί ἔδει ἄλλο αὐτοὺς νοῆσαι, ἢ ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ τὴν Ἐρυθράν διατεμών θάλασσαν, καὶ διαβιβάσας τοὺς πατέρας αὐτῶν ἐπὶ τῆς ξηρᾶς, ὁ κατὰ τὸ παρὸν ποιήσας την ὑγρὰν φύσιν τῶν ὑδάτων ὥσπερ ξηρὰν γῆν τῷ λόγῳ καὶ τῷ προστάγματι αὐτοῦ; 'Αλλ' ὅσον μᾶλλον ᾗ tum viderent, crederent hunc qui propria virtute mortuos excitavisset, multo magis potestate sua suum ipsius corpus essc excitaturum. Dicebat enim discipulis suis apostolis: e Nemo tollit animam meam a me. Polestatem habeo ponendi eam, et potestatem habeo recipiendi eam ", Quod tamen singulis diebus credentibus. in Christum turbis hominum innumerabilibus, ipsumque Deum et Dei Filium conftentibus, pontifices, scribæ, et horum principes contra Dei doctrinam instructi, huic essent contradicturi, ex Isaia prophetia predictum erai, qui dicit: Oculos habentes non videbunt, et aures habentes non audient; incrassatum est enim cor corum, et oculos ipsorum occluserunt, et auribus difliculter audiverunt. Quæ prophetia omnis impleta est, Miracula enim edente Christo, tanquam caci apparuerunt: et hoc docente, surdis fuerunt similes, instar aspidis surde et ot torantis aures suas. Et tunc quidem dicebat ad illos Christus: Quod si exci essetis, non laberetis peccatum; nunc vero dicitis, Videmus; peo catum igitur vestrum in vobis manet. Tan etiam alibi dicit de illis Christus: • Si ex Deo essetis, utique diligeretis me ".» Nihilominus tamen hæc Christo faciente, haudquaquam ad cognitionem pervenerunt; quin potius occasionem quærebant, qua eum interfcerent. Sed quid attinet de miraculis ipsius, quæ in Hebræorum gente fecit, dicere, cum infinita sint et innumerabilia? Sed nec illis editis ad cognitionem pervenerunt vani et errabundi homines, verum invidia et improbitate victi quærebant omni modo et conatu, quomodo in Christum accusationem aliquam movere, ipsumque benefactorem suum interficere possent; nec aliam invenerunt, quam quod blasphemum dicerent, qui se dixisset Dei Filium, et qui cuin homo esset, se Deum esse jactitaret. Et cum audirent Christum dicentem credentibus in se: Remittuntur tibi peccata tua ",» dicebant: «Quemnam teipsum facis?, et: Quisnam potest remittere peccata præter solum Deum 70*? Et sane vere dixerunt Judzi, quod solius Dei sit peccata remitlere; nam ignorantes hi miseri, quod Christas Dei esset Filius, ea quæ modo diximus, dixerunt, et obtenebratum est imprudens cor ipsorum, et ob caecati sunt oculi ipsorum, nec viderunt quod cum auctoritate hæc faceret, quæcunque faciebat. Unus enim discipulorum Christi Petrus, cum in navi esset, Christo viso dixit: «Jube me ad te venire super aquas.. El dixit illi Christus: Veni. Hic autem navim egressus, aquis inambulans ad ipsum venit. Hoc cum contigisset, quidnam aliud illos cogitare oportebat, quam quod idem ille esset, qui mare Rubrum dissecuerat, et patres illorum sicco traduxerat pede, qui etiam nunc humidam natura materiam aquarum instar aride soliet Joan. Χ, 17, 18. " Isa. vi, 9, 10. et Joan. 1, 41. et Joan. viii, 42. το Ibid. 53, το Maith. ιν, 28. PATROL GR. CLIV.

dam solo verbo et mandato suo fecerat? Sed quo ἦσαν θεωροῦντες τὰ τοιαῦτα θαύματα, τοσοῦτον τῷ plura bis similia miracula coram vident, eo magis ira et furore tumultuantur. Deinde tempestate oria vehementi simul et magna in mari, adeo ut navis, in qua erant Christi discipuli, obtegeretur fluctibus, magna voce ipsi exclamaverunt dicentes: e Jesu, serva nos, perimus, Christus autem ipsi mari Imperiose simul et cum auctoritate præcipit: «Tace, obmulesce, et statim facta est tranquillitas magna. Judaei itaque viso hoc inopinato miraculo attoniti, magna voce clamaverunt: «Quis est hic, quod et venti et mare illi obediunt?, Verum Lamen miracula viderunt infinita, et naturam rerum exsuperantia; ipsi vero prorsus incorrigibiles permanserunt: unde et Christus ad ipsos dicit • Ego sum ostium ".. Et alibi: Ego sum via ". Rursus alibi: «Ego sum veritas. Quod si mihi non creditis, vel operibus credite "'. Haec vero Christus dixit, ut qui obcaecati erant Judai, cognoscerent quod nullus prophetarum el sanctorum tanta cum auctoritate sermones suos, ut Dominus, protulerit, sed seipsos ser vos et ministros esse ostenderunt. Christus vero non sic, sed ceu Dominus et princeps creaturæ cum auctoritate dixit et fecit omnia instar Dei. Et sane ex populo et turbis magna hominum multitudo in illum credidit, ex scribis vero, Pharissis et principibus pauci et faciles numeratu. His igitur sic'absolutis, et tantis infinitisque editis miraculis, alque doctrina vera per tres annos continuos singulis diebus per Christum annuntiata, proferente G etiam illo nonnunquam prophetarum testimonia (non quod testimoniis aliorum de se indigeret, sed propter incredulitatem et Judzorum animi duritiam, tum denique propter hominum infirmitatem), nonnunquam etiam hoc citante Abrahamum aut Mosen, inprimis vero Deum ipsum Patrem suum, Judæis autem nihilominus incurabili morbo circa hæc laborantibus, nec propriam illorum salutem volentibus admittere, relictis his Christus en quæ ad universalem totius mundi salutem faciunt agere coepit et dicere discipulis suis quaenan illi essent eventura: • Ecce enim, inquit, ascendimus Hierosolymam, et Filius hominis tradetur principibus sacerdotum et scribis, tradentque eum gentibus, et flagellabunt eum, et illudent illi, et despuent in illum, occident illum, et tertia die resurget; et auditis his discipuli ejus marore affecti sunt valde, Tunc subduxit discipulos suos Christus, et ascendit in montem Thabor, et refulsit facies illius, Christi scilicet, plus quam sol, et vestimenta illius facta fuerunt veluti nix. Videntes vero discipuli splendorem faciei illius, ceciderunt in terram; non enim poterant hunc ferre. Viderunt autem et Mosen et Eliam cum Christo colloquentes, forma servili v. Nunc itaque hoc factum considera: primo quidem ut apostoli viso splendore divinitatis sum certo intelligerent, quod sua sponte et propria τι Matth. Σιν, 25-35; Marc. vi, 53 seqq. Matth. xv, 21. "Matth. xvII, 1 seqq. θυμῷ ἐνωχλούντο. Ετι κλύδωνος γεγονότος σφοδρού καὶ μεγάλου ἐν τῇ θαλάσσῃ, ὥστε καλύπτεσθαι τὸ πλοῖον, ἐν ᾧ ἦσαν οἱ τοῦ Χριστοῦ μαθηταί, ὑπὸ τῶν κυμάτων, ἔκραξαν οὗτοι μεγάλῃ τῇ φωνῇ, λέγοντες, • Ἰησοῦ, σῶσον ἡμᾶς· ἀπολλύμεθα.» Καὶ ὁ Χριστὸς λέγει τῇ θαλάσσῃ δεσποτικῶς οὕτω καὶ ἐξουσιωδῶς, • Σιώπα, πεφίμωσο·, καὶ εὐθὺς ἐγένετο γαλήνη μεγάλη. Οἱ τοίνυν Ἰουδαῖοι ἰδόντες τὸ τοιοῦτον παράδοξον θαῦμα, καὶ ἐκπλαγέντες, ἔκραξαν μεγάλη τῇ φωνῇ καὶ εἶπον, «Τίς ἐστιν οὗτος, ὅτι καὶ οἱ ἄνεμοι καὶ ἡ θάλασσα ὑπακούουσιν αὐτῷ;: Αλλά τὰ μὲν θαύματα τὰ ἄπειρα ἔβλεπον καὶ ὑπὲρ φύσιν, ἐκεῖνοι δὲ ἔμενον παντελῶς ἀδιόρθωτοι. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Χριστὸς ἔλεγε πρὸς αὐτοὺς, «Εγώ εἰμι ἡ θύρα, καὶ ἀλλαχοῦ, «Εγώ εἰμι ἡ ὁδός", καὶ αὖθις ἀλλαχοῦ, «Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια ο και, ὅτι «Κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε, τοῖς ἔργοις πιστεύετε. Η Ταῦτα δὲ ἔλεγεν ὁ Χριστός, ἵνα γνῶσιν οἱ ἐσκοτι σμένοι Ἰουδαῖοι ὅτι οὐδεὶς τῶν προφητῶν ἢ τῶν ἁγίων εἶπέ ποτε λόγους εξουσιαστικούς ὡς Δεσπότης, ἀλλ' ἐδείκνυον ἑαυτοὺς δούλους καὶ ὑπηρέτας αὐτοῦ ὁ δὲ Χριστὸς οὐχ οὕτως, ἀλλ' ὡς Δεσπότης καὶ Κύριος τῆς κτίσεως ἔλεγε, καὶ ἔπραττε κατ' ἐξουσίαν ὡς Θεός. Καὶ ἀπὸ μὲν τοῦ ὄχλου καὶ τοῦ λαοῦ ἐπίστευον πλήθη πολλὰ καὶ ἄπειρα εἰς αὐτῶν, ἀπὸ δὲ τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων καὶ τῶν ἀρχόντων ὀλίγοι καὶ εὐαρίθμητοι. Τούτων γοῦν οὕτω τελουμένων, καὶ τοσούτων ἀπείρων θαυμάτων ενεργουμένων, καὶ καθ' ἑκάστην ἡμέραν ἀδιακόπως χρόνους τρεῖς λαλουμένης διδασκαλίας παρὰ τοῦ Χριστοῦ, καὶ πολ μὲν φέροντος αὐτοῦ μαρτυρίας εἰς μέσον ἀπὸ τῶν προφητῶν, οὐχ ὡς χρείαν ἔχοντος ἑτέρων μαρτυρίας ὑπὲρ αὐτοῦ Θεοῦ ὄντος, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀπιστίαν καὶ σκληροκαρδίαν τῶν Ἰουδαίων, ἔτι δὲ καὶ ἀσθένειαν τῶν ἀνθρώπων, ποῖ δὲ φέροντος τόν τε Αβραάμ καὶ τὸν Μωσέα, μᾶλλον δὲ τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα αὐτοῦ, καὶ τῶν Ἰουδαίων ἔτι διὰ ταῦτα ἀνιάτως νοσούντων, καὶ μὴ βουλομένων τὴν ἑαυτῶν σωτηρίας, ἀφεὶς αὐτοὺς ὁ Χριστός, ήρξατο πράττειν τὰ τῆς σωτηρίας τοῦ κόσμου καθολικῶς, καὶ λέγειν τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ τὰ μέλλοντα αὐτῷ συμβαίνειν· ὅτι • Ἰδοὺ ἀναβαίνομεν εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου παραδοθήσεται τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ γραμ ματεῦσι, καὶ παραδώσουσιν αὐτὸν τοῖς ἔθνεσι, καὶ μαστιγώσουσιν αὐτὸν, καὶ ἐμπαίξουσιν αὐτῷ, καὶ ἐμπτύσουσιν αὐτῷ, καὶ ἀποκτενοῦσιν αὐτὸν, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστήσεται. Καὶ ἀκούσαντες τοῦτο οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ἐλυπήθησαν σφόδρα, καὶ ἐταρά χθησαν. Τότε ἐπαίρει τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ ὁ Χριστὸς, καὶ ἀνέβη ἐπὶ τὸ ὄρος τὸ Θαβώρ, καὶ ἔλαμψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ δὴ τοῦ Χριστοῦ ὑπὲρ τὸν ἥλιον, τὰ δὲ ἱμάτια αὐτοῦ ἐγένετο λευκὰ ὡσεὶ χιών. Ιδόντες δὲ οἱ μαθηταὶ τὴν λαμπρότητα τοῦ προσώπου αὐτοῦ, ἔπεσον εἰς τὴν γῆν· οὐ γὰρ ἐδυνήθησαν φέρειν αὐτήν. Εἶδον δὲ καὶ τὸν Μωϋσῆν καὶ τὸν Ἡλίαν τὸν προφήτην μετὰ τοῦ Χριστοῦ συλλαλοῦντας ἐν δουλικῷ το Joan. Χ, 9. 18 Joan. κιν, 6. 18 Joan. κιν, 6. το ibid. του Joan. 1, 38.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. τῷ σχήματι. Καὶ σκόπει τὸ γεγονός· πρῶτον μὲν, voluntate sua in mortem traderetur, non aliorum Ένα ἰδόντες οἱ ἀπόστολοι τὴν λαμπρότητα τῆς αὐτοῦ θεότητος νοήσωσιν ἀκριβῶς, ὅτι ἐκουσίως καὶ οἰκείῳ θελήματι παρεδόθη εἰς σφαγὴν, οὐ δυναστεία· δεύτερον δὲ, ἵνα λάβωσι παραμυθίαν καὶ ἀνακωχήν ἀπὸ τῆς λύπης, ἣν εἶχον ἀκούσαντες περὶ τοῦ πάθους τοῦ Χριστοῦ· καὶ τρίτον, ἵνα ἰδόντες τὸν Μωσέα καὶ τὸν Ἡλίαν τους προφήτας παρισταμένους τῷ Χριστῷ μετὰ δέους, πληροφορηθῶσιν ἀκριβῶς ὅτι αυτός ἐστιν ὁ Δεσπότης καὶ Κύριος πάντων των προφητῶν, καὶ πάσης τῆς κτίσεως. Καὶ τὸ δὴ θαυμαστὸν καὶ μέγα, ὅτι ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Ἰορδάνου βαπτιζομένου τοῦ Χριστοῦ, ἐγένετο φωνὴ ἐκ τῶν οὐρανῶν σχισθέντων αὐτῶν, λέγουσα, «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητὸς ἐνῷ εὐδόκησα, αὐτοῦ ἀκούετε.» Τοῦτο δηλοῦντος τοῦ λόγου, ἵνα τὸ μὲν κατά πάντα πιστωθῶσι καὶ πληροφορηθῶσιν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ· τὸ δὲ, ἵνα ἐπεὶ ὁ καιρὸς τῆς ταφῆς τοῦ Χριστοῦ ἤγγιζε, καὶ μετὰ τὴν ταφὴν καὶ τὴν ἀνάστασιν, μέλλουσιν ἀποσταλῆναι ἐπὶ τὸ πήρυγμα οἱ ἀπόστολοι, εὑρίσκονται δὲ ὀλίγοι οὗτοι καὶ ἰδιῶται, καὶ ἀσθενεῖς, οὐδὲν ἀποβλέψωσι πρὸς τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν, ἀλλὰ πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, καὶ ἵνα ἰδόντες τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν τε καὶ λαμπρότητα, ἀκούσαντες δὲ καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φωνήν τε καὶ μαρτυρίαν, νοήσωσιν ὅτι εἰς Θεός ἐστιν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ μία ἐστὶ θεότης, καὶ φύσις, καὶ δύναμις Πατρός τε καὶ Υἱοῦ, καὶ βαρβήσαντες εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, ἀπέλθωσι μετὰ προθυμίας ἐπὶ τὸ κήρυγμα, καὶ πληρωθῇ, καντεῦθεν ἡ τοῦ Δαβιδ προφητεία, ή λέγουσα, «Θαβώρ καὶ Ερμὼν ἐν τῷ ὀνόματί σου ἀγαλλιά κονται.. Ὁ δὲ προφήτης Μωϋσῆς ἐκεῖνος εἶπεν, ὡς ἔμπροσθεν εἴρηται, ότι ο Προφήτην αναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, ὡς ἐμέ. Πάσα ψυχή, ἥτις οὐκ ἀκούσεται τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται.» Καὶ ὅτι τότε μὲν εἶπεν ἐκεῖνος, ότι ο Πάσα ψυχή, ἥτις οὐκ ἀκούσεται τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται,» καὶ ὅτι τὰ λαληθέντα παρά τε τοῦ Μωϋσέως καὶ τῶν προφητών λόγοι εἰσὶ τοῦ Θεοῦ, τοῦτο πρόδηλον καὶ ἀληθές· ἀλλ' ὅμως καὶ ἐπὶ τοῦ βαπτίσματος, καὶ ἐπὶ τῆς μεταμορφώσεως, ἀπὸ τῶν οὐρανῶν κατῆλθεν ἡ φωνὴ, καὶ οὐ δι' ἀνθρώπου, ἀλλὰ ἀμέσως ἀπ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Βλέπεις πῶς ἄνωθεν καὶ ἐξαρχῆς ἐκ τοῦ κατὰ μικρὸν ἐφαίνοντο τὰ τοῦ Χριστοῦ; Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τῆς νυκτὸς οὐδὲν φαίνεται παρευθύς ο ἥλιος, ἀλλὰ πρῶτον μὲν ἄρχεται ἡ αὐγή, εἶτα φῶς, καὶ μετὰ ταῦτα ὁ ἥλιος, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Ἐκ τοῦ καταμικρόν ἤρξατο, εἶτα ἔλαμψε καὶ ὁ Χριστὸς εἰς τὸν κόσμον, καὶ εἰς τὰς ψυχὰς τῶν εἰς αὐτὸν πιστευσάντων, ὁ νοητὸς ἥλιος. Εἶτα έρχεται ὁ Χριστὸς εἰς Ἱεροσόλυμα, ἵνα τελεσθῇ ἐπ' αὐτῷ τὸ πάθος, καθὼς εἶπε πρὸς τοὺς ἀποστόλους. Καὶ εἰσελθόντος αὐτοῦ εἰς τὴν πόλιν, ἤρξατο τὸ πλῆθος κράζειν καὶ λέγειν, ἐξαιρέτως δὲ οἱ τῶν Ἑβραίων παίδες, ο Ευλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, * Deut, zv, 18. η potentia coactus: secundo, ut hinc consolationem et animi tranquillitatem acciperent, et a mcerore, quem ex narratione passionis Christi ante conceperant, sese revocarent - tertio, ut viso Mose et Elia prophetis cum reverentia Christo astantibus, certi redderentur hunc omnium prophetarum simul et omnis creatura esse Dominum. Verum et hoc miraculum ingens, quod quemadmodum Christo in Jordane baptizalo, sic etiam vox de coelo discisso facta est dicens: Hic est Filius meus dilectus in quo mihi complacitum est, ipsum audite; hoc nimirum oratione hac innuente, ut partim quidem plenissime certi et securi redderentur, hunc Filium et Verbum Dei esse; partim vero, ut quia jam tempus sepul tura Christi instabat, et post sepulturam et resurrectionem apostoli ad prædicationem emittendi erant; hi vero licet pauci essent, indocti et infirmi, non tamen ad suan infirmitatem, sed ad Dei potentiam respicerent, et ut Christi gloria et splendore viso, Deique Patris voce el testimonio audito, intelligerent unum Deum esse et Patrem et Filium, quodque una sit divinitas natura et potentia Patris et Filii, utque in Dei potentiam confisi cum alacri. tate pradicationis negotium aggrederentur, et impleretur hic Davidis prophetia dicens, «Thabor et llermon in nomine tuo exsultabunt. Cæterum Moses ille propheta dixit, ut et ante adnotatum est: Prophetam excitabit Dominus Deus ex fratribus vestris, sicut me. Omnis anima, quæ non audiverit prophetam illam, exstirpabitur '. Quod vero hic dixerit omnem animam quæ non audiverit prophetam illum, esse exstirpandam, et quod omnia quæ a Mose et prophetis dicuntur, verba Dei sint, manifestum est, et verum essc constat. Nihilominus tamen et in baptismo et in transformatione vox coelitus demissa est, et non per hominem, sed immediate per ipsum Deum Patrem. Viden' igitur, quomodo primitus et ab initio paulatim ea qu Christi sunt, apparuerint? Et quemadmodum post noctis tenebras non repente sol videtur, sed primo splendor, deinde lumen, tandem vero ipse sol: ita etiam de Christo factum esse videmus. Paulatim enim capit; deinde ipse Christus, sol verus et rationalis, lucem in mundum intulit, et in animas illorum qui in eum credunt. Deinde Hierosolymam Christus ipse ascendit, ut ipsius impleretur passio, quemadmodum apostolis prædixerat • «Et ingre diente ipso in urbem, coepit populus exclamare et dicere (inprimis autem Hebraeorum pucri): Be nedictus, qui venit in nomine Domini, Hosanna in altissimis, rex Israelis; pax in caelo et gloria in altissimis. Farore autem repleti scribæ et Pharisæi dixerunt Jesu: «Increpa illos ut taceant. Αt Christus respondit illis: «An nunquam legistis Prophetam dicentem: Ex ore infantium et lactentium concinnabo laudem? Quod si hi lacuerint, la-

pides clamabunt. En etiam nunc attende. Angeli Ωσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις, βασιλεὺς Ἰσραήλ, εἰρήνη in ipsius Christi generationis celebratione cecinerunt, 4 Gloria in excelsis Deo, et in terra pas, in hominibus bona voluntas;, nunc vero dixerunt pueri Hosanna in altissimis, benedictus qui venit in nomine Domini, rex Israelis; pax in cœlo et gloria in altissimis. Quis vero Dominus super terram vocatur? Nullus alius certe præter Deum. Dicuntur equidem etiam multi hominum domini, sed cum appositione nominis sui, ut legimus de Josue filio Nun dicente, + Dominus meus Moses;> et de aliis multis dicentibus, Domiuus meus David.» Quam dicendi consuetudinem etiam hodie inter homines servatam videmus. Domini vero nomen sic indelinite nemini alii quam soli Des tribuitur. Quapropter Christus cum Lear esset, non modo non increpavit dicentes:' Hosanna in altissimis, etc., sed etiam Davidis citavit testimonium, dicens: e Au non legistis Prophetam dicentem: Ex ore infantium et lactentium concinnavi laudem?, Qui vero lapides sunt, quos Christus vociferaturos dixit? Gentes nimirum, quæ tune quidem cor habebant durum ad fidem suscipiendam, paulo post vero clamaverunt ipsis tonitribus clarius et sublimius; quin et sepulcrorum lapides plane et aperte, qualiter vix unquam, Domini resurrectionem cum divina virtute et potestate factam exclamaverunt. Post hæc vero dicit discipulis suis Christus: «Ecce ascendimus Hierosolymam, el perficientur omnia quæ scripta sunt a prophetis de Filio hominis. Tradetur enim gentibus, et illudetur illi, calumnias patietur, et despuetur, et fagellatum occident, tertiaque die resurget ".» Εἰ cum ccena jam esset finita, dicit discipulis suis: • Uuus vestrum prodet me. Et interrogaverunt eum singuli, Num ego sum?, et nulli horum respondit. Tune et Judas qui erat ex discipulorum numero dicit, «Num ego sum? Dicit illi Jesus, Τu dixist. Εt paulo post dicit illi, c Quod facis fac cito ".. Non enim poterat quidquam nec Judas nec alius contra Christum facere, nisi hoc cum illo consentiente. Mox autem postea rursum dicit discipulis suis Christus:. Ex nunc appropinquavit tempus, quod prædixi vobis. Ceterum non turbe tur cor vestrum, neque formidet ". El postquam docuisset et animavisset eos suflicienter, dixit eis: • Nunc quidem dolebitis, mox autem lerabimini, et gaudium, vestrum nemo aufered a vobis ",, • Surgite, eamus line. Et abiit in locum consuetum. Pontifices autem congregati cum scribis 91 Pharisæis et omni concilio eorum, dixerunt: Quid faciemus, quoniam homo hic multa signa edit? Si sic permiserimus eum, venient certe Romanj, et tollent nos et locum hunc et gentem; conducit ut moriatur ".» Judas autem Iscariotes profectus. ad pontifices et scribas, dixit illis: • Quid ἐν οὐρανῷ, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις.» Τότε θυμού πλησθέντες οι γραμματεῖς καὶ Φαρισαῖοι, λέγουσι τῷ Ἰησοῦ, ε Επιτίμησον αὐτοῖς ἵνα σιωπήσωσιν.» Ο δὲ Χριστὸς πρὸς αὐτοὺς, ο Οὐδέποτε ἀνέγνωτε τοῦ Προφήτου λέγοντος, Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον; Ἐὰν οὗτοι σιωπήσωσιν, οἱ λίθοι κεκράξονται, ο Πρόσεξαν καὶ κατὰ τὸ παρόν. Εἶπον οἱ ἄγγελοι εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ γέννησιν, • Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνῃ, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία·, εἶπον οἱ παῖδες νῦν, κα σαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ενόματι Κυρίου, βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ, εἰρήνη, ἐν οὐρανῷ, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις, ο Τίς γοῦν καλεῖται Κύριος ἐπὶ γῆς; Πάντως οὐδεὶς ἄλλες, ἢ ὁ Θεός. Λέγονται μὲν πολλάκις καὶ ἄνθρωποι κύριοι, μετά δὲ προσθήκης ονόματος, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ υἱοῦ Ναυῆ τοῦ Ἰησοῦ εἰπόντος, ὅτι «Ο κύριός μου Μωϋσῆς,» καὶ ἐπὶ τοῦ...... εἰπόντος, ότι ο Ο κύριός μου ὁ Δαβίδ. ο ᾿Αλλὰ καὶ μέχρι τῆς σήμερον επικρατησάσης συνηθείας ἐν ἀνθρώποις. Οὕτω δὲ απροσδιορίστως τὸ ο κύριος» οὐδενὸς ἑτέρου ἐστὶν ἢ τοῦ Θεοῦ. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Χριστὸς Θεὸς ὤν, μὴ μόνον οὐδὲν ἐπετίμησε τοῖς λέγουσι τὸ, ο Ωσαννά ἐν ὑψίστοις, ο ἀλλὰ καὶ τὸν Δαβὶδ εἰς μέσον ἤγαγεν, εἰπὼν ὅτι «Οὐδέποτε ἀνέγνωτε τοῦ Προφήτου λέγοντος, Ἐκ στόματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω· αἶνον;» Τίνες δέ εἰσιν οἱ λίθοι, οὓς εἶπεν ὁ Χριστὸς, ὅτι κεκράξονται; Τὰ ἔθνη, τὰ κατὰ τὸ παρὸν σκληρὰν ἔχοντα τὴν καρδίαν πρὸς ὑποδο χὴν τῆς πίστεως. Μετὰ βραχὺ δὲ αὐτὰ τὰ ἔθνη κεκράξονται βροντῆς υψηλότερον. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ λίθοι τοῦ τάφου τρανῶς βοήσουσιν ὅσον οὔπω τὴν τοῦ Κυρίου ἀνάστασιν, τὴν μετὰ τῆς θεϊκῆς δυνάμεως καὶ ἐξουσίας γενησομένην. Μετὰ δὲ ταῦτα λέγει τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ὁ Χριστὸς, «Ἰδοὺ ἀναβαίνομεν εἰς Ἱεροσόλυμα, καὶ τελεσθήσονται πάντα γεγραμμένα διὰ τῶν προφητῶν τῷ Υἱῷ τοῦ ἀνθρώπου. Παραδο θήσεται γὰρ τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐμπαιχθήσεται, καὶ ύβρισθήσεται, καὶ ἐμπτυσθήσεται, καὶ μαστιγώσαν τες ἀποκτενοῦσιν αὐτὸν, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, ἀναστήσεται. ο Καὶ δείπνου γενομένου, λέγει πρὸς τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ, «Εἷς ἐξ ὑμῶν παραδώσει με Καὶ ἠρώτων εἰς ἕκαστος αὐτὸν, «Μή τι ἐγώ εἰμε; ο Καὶ πρός τινα λόγον οὐκ ἀπεκρίθη. Λέγει δὲ καὶ Ἰούδας, μαθητής ὢν καὶ αὐτὸς, «Μή τι ἐγώ εἰμι; κ Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησούς, ο Σὺ εἶπας.» Καὶ μετά μικρόν λέγει αὐτῷ, ο “Ο ποιεῖς, ποίησον τάχιον.» Οὐδὲ γὰρ ηδύνατο αὐτὸς ὁ Ἰούδας, ή ἕτερος τις ποιῆσαί τι κατὰ τοῦ Χριστοῦ ἄνευ τῆς αὐτοῦ θελήσεως. Και μετ' ὀλίγον πάλιν λέγει τοῖς μαθηταῖς ὁ Χριστός, • ᾿Απὸ τοῦ νῦν ἤγγικεν ο καιρός, ἂν προείπον ὑμῖνο *Αλλὰ μὴ ταρασσέσθω ὑμῶν ἡ καρδία, μηδὲ δειλιάσω, ν Καὶ διδάξας και παραθαρρύνας αὐτοὺς ἱκανῶς, εἶπεν αὐτοῖς, «Νῦν μὲν λυπηθήσεσθε, μετ' ὀλίγον δὲ χαρήσεσθε, καὶ τὴν χαρὰν ὑμῶν οὐδεὶς αἱρει ἀφ' " Το Matth. xxi, 9; Luc. xix, 58. * Luc. ix, 21 seqq. 0 Joan. III, 21-27. 8: Joan. xiv, 27. Joan. xvI. 22. Joan. xiv. 31. Joan. x1, 47, 48.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. όμων. Εγείρεσθε, ἄγωμεν.» Καὶ ἀπῆλθον εἰς τὸν dabitis mibi ut ego prodam illum? Et dederunt illi triginta argenteos.» Et paulo post Judas turba multa assumpta, co devenit ubi Christus inveniebatur. Quibus venientibus, dicit discipulis suis Christus: 7 Surgite, eamus, ecce qui prodit me, appropinquat. Et accedente Juda cum Judzorum Lurma, dicit illis Christus: e Quem quæritis? Dicunt illi, Jesum Nazarenum. Dicit illis Christus, . Ego sum. Et hoc audito, omnes prostrati sunt in terram. Nam igitur qui tot ac tanta fecerat mi racula, qui una voce prostravit quaerentes se, non potuit nunc eflcere ne illum comprehenderent? Haud dubie igitur sua sponte illis traditus est. Τunc dicit illis Jesus: • Si igitur me queritis, sinite hos abire. Et dimissis discipulis ipsius, comprehenderunt Christum. Videsne quomodo ante quidem unico verbo prostrati ceciderint; deinde vero cum diceret illis, e Sinite has abire, si me quæritis, solus propria sua voluntate consentiente bis traditus sit? Demonstravit itaque in se et potentiam suam, et voluntatem. Quapropter et David dixit, Traditus sum, et non declinavi. Si enim Christus cum evadere posset traditus est, volens seipsum tradidit. Abduxerunt itaque Christum ad pontifices. Discipuli autem timore correpti fuge runt. Sacerdotum autem principes propter Jesum comprehensum gavisi sunt; et advocatis duobus falsis testibus contra illum, quæcunque libebat dicebant mendacia. Jesus vero tacebat. Dicit igitur illi summus sacerdos: • Adjuro te per Deum ut dicas nobis, num tu sis filius Benedicti, vel num tu sis Christus Filius Dei viventis. Dicit illi Jesun, Ego sum. Verumtamen dico vobis, a nunc videbitis Fillum hominis sedentem a dextris potentis, et venientem in nubibus caeli. Tunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua, dicens: Blasphemavit, quid ultra indigemus testibus? Ecce νοs ipsi audivistis blasphemiam ipsius. Quid vobis videtur? Αt illi dixerunt: Reus mortis est. Quidam igitur astantium dedit illi alapam. Εt cum illusissent illi, abduxerunt illum, et tradiderunt Pilato, Judas vero abiens dicit principibus sacerdotum: e Peccavi, prodens sanguinem innoxium; et argenteis in templum projectis, abiit, et sus τόπον, ὃν εἶχεν ἐκ συνηθείας. Οἱ μέντοι ἀρχιερεῖς συναχθέντες μετὰ τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων καὶ παντὸς τοῦ συνεδρίου αὐτῶν ἔλεγον, ο Τί ποι οῦμεν, ὅτι ὁ ἄνθρωπος οὗτος πολλὰ σημεῖα ποιεῖ; Ἐὰν ἀφῶμεν αὐτὸν οὕτως, πάντως Ελεύσονται οι Ρωμαῖοι, καὶ ἀροῦσιν ἡμῶν καὶ τὸν τόπον καὶ τὸ Είναι. Συμφέρει ἀποθανεῖν.» Ὁ δὲ Ἰσκαριώτης Ἰούδας ἀπελθὼν εἰς τοὺς ἀρχιερεῖς καὶ γραμματεῖς, εἶπεν αὐτοῖς, «Τί θέλετέ μοι δοῦναι, καὶ ἐγὼ ὑμῖν παραδώσει αὐτόν; Καὶ ἔδωκαν αὐτῷ τριάκοντα ἀργύρια.» Καὶ μετ' ὀλίγον λαβὼν ὁ Ἰούδας λαόν ἱκανὸν, ἔρχεται ἔνθα ευρίσκετο ὁ Χριστός. Και ἐρχομένων ἐκείνων, λέγει τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ ὁ Χριστός, ο Εγείρεσθε, ἄγωμεν, ἰδοὺ ὁ παραδιδούς με ήγγικεν.» Καὶ ἐλθόντος τοῦ Ἰούδα μετὰ τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων, λέγει πρὸς αὐτοὺς ὁ Χριστός, • Τίνα ζητείτε; Λέγουσιν αὐτῷ ἐκεῖνοι, Ἰησοῦν τὸν Ναζωραίον. Λέγει ὁ Χριστός, Εγώ είμι, Καὶ τοῦτο ἀκούσαντες, ἔπεσον πάντες εἰς τὴν γῆν. Τί δέ; ὁ ποιήσας τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα θαύματα, ὁ ἀπὸ μόνης λαλιᾶς αὐτοῦ ρίψης τους ζητοῦντας αὐτὸν, οὐκ ἠδυνήθη ποιῆσαι, ἵνα μὴ δυνηθώσι κρατῆσαι αὐτόν; Πάντως πρόδηλον ὅτι οἰκείᾳ βουλή σει παρεδόθη. Τότε λέγει αὐτοῖς ὁ Χριστὸς, «Εἰ οὖν ἐμὲ ζητήτε, ἄφετε τούτους ὑπάγειν.» Καὶ ἀφέντες τοὺς μαθητὰς αὐτοῦ, ἐκράτησαν τὸν Χριστόν. Βλέπεις πῶς πρῶτον μὲν ἀπὸ μόνης τῆς λαλιᾶς ἔπεσον, ἔπειτα ἐν τῷ εἰπεῖν πρὸς αὐτοὺς, ο Αφετε τούτους ὑπάγειν, ἐὰν ἐμὲ ζητῆτε, ο μόνος παρεδόθη οἰκείᾳ θελήσει; "Εδειξεν ὡς ἐν ταυτῷ καὶ τὴν δύναμιν " αὐτοῦ, καὶ τὴν θέλησιν. Διὰ τοῦ τοῦτο καὶ ὁ Δαβιδ εἶπε, «Παρεδόθην, καὶ οὐκ ἐξεπορευόμην. • "Ηγουν δυνάμεις ἔχων ὁ Χριστός, ἵνα μὴ παραδοθῇ, ἐθελον της παρεδόθη. "Απήγαγον τοίνυν τὸν Χριστὸν εἰς τοὺς ἀρχιερεῖς. Οἱ δὲ μαθηταὶ φοβηθέντες έφυγον. Οἱ γοῦν ἀρχιερεῖς παραλαβόντες τὸν Ἰησοῦν ἐχάρησαν· καὶ προσκαλεσάμενοι δύο ψευδομάρτυρας ἔλεγον κατ' αὐτοῦ ὅσα ἐδούλοντο ψευδώς. Ο τοίνυν Ἰησοῦς ἐσιώπα. Λέγει γοῦν αὐτῷ ὁ ἀρχιερεὺς, ο Εξορκίζω σε κατὰ τοῦ Θεοῦ, ἵνα ἡμῖν εἴπῃς, εἰ σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Εὐλογητοῦ, εἰ σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος.» Λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, ο Εγώ εἰμι. Πλὴν λέγω ὑμῖν, ἀπάρτι ὄψεσθε τὸν Υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου καθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως, καὶ ἐρχόμενον ᾗ pendit se. Pontifices vero pecuniis acceptis dixeἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ.» Τότε ὁ ἀρχιερεὺς διέρρηξε τὰ ἱμάτια αὐτοῦ λέγων, ὅτι ὁ Ἐβλασφήμησε τί ἔτι χρείαν ἔχομεν μαρτύρων; ἴδε νῦν ὑμεῖς Ακούσατε τὴν βλασφημίαν αὐτοῦ. Τί ὑμῖν δοκεί;» Οἱ δὲ εἶπον, ο Ένοχος θανάτου ἐστίν. Ἔδωκε γοῦν αὐτῷ εἷς τῶν παρεστηκότων ράπισμα. Καὶ ἐμποίξαντες αὐτῷ, ἀπήγαγον καὶ παρέδωκαν αὐτὸν τῷ Πελάτη». Ὁ δὲ Ἰούδας ἀπελθὼν, λέγει τοῖς ἀρχιερεῦσιν, «Ήμαρτον, παραδούς αἷμα ἀθῶον.» Καὶ ρίψας τὰ ἀργύρια ἐν τῷ ναῷ, ἀπελθὼν ἀπήγξατο. Οἱ δὲ ἀρχιερεῖς λαβόντε; τὰ ἀργύρια, εἶπον, «Οὐκ ἔξεστιν ἡμῖν βαλεῖν αὐτὰ εἰς τὸν κορβανάν, ἐπεὶ τιμὴ αἷμα- * Matth. xxv), 15. runt, Non licet eam ponere in corbonate, quoniam pretium sanguinis est. Emerunt igitur hac agrum Aguli, in sepulturam peregrinorum. Milites autem prasidis acceptum Jesum exuerunt vestibus suis, et induerunt illum chlamyde probrosa, et abduserunt eum ad regen Herodem. Et cum vidisset illum Herodes, remisit illum Pilato. Hic vero interrogavit eos dicens, Quid dicitis de homine isto?, Αt illi dixerunt: e Crucifige illum.» Pilatus vero inquit: «Εt quidnam mali fecit?, At illi dicunt: • Obloquitur Caesari, et seipsum dicit Dei Filium. Εt sic conturbabant Pilatum. Hic vero voluntati

illorum satisfacturus, accepta aqua coram omnibus, τός ἐστιν. ο Ηγόρασαν τοίνυν ἐξ αὐτῶν τὸν ἀγρὸν manus abluit dicens: «Innoxius ego sum a sanguine justi hujus; τος videritis. Illi vero dixerunt: • Sanguis ejus super nos, et super filios nostros. Et tune tradidit Jesum militibus, ut crucifigeretur. Illi vero cum accepissent, illi illuserunt, et exspuerunt in faciem ejus, et lagellaverunt eum, quin et vestimenta ilius diviserunt. Gestabat vero tunicam inconsutilem, super quam jecerunt sortem, quisnam illam acciperet. Εt cum hac fecissent, Et abduxerunt Jesum ad crucifigendum illum. Dederunt. eliam illi potum, felle mistum acetum, et crucifixerunt eum. Et obtenebratus est sol ab hora tertia usque ad horam nonam; et hora nona emisit spiritum, astantibus simul cruci sancta matre ipsius, et uno discipulorum Joanne. Reliqui vero discipuli omnes aufugerunt, et latuerunt absconsi pra timore suo. Et accedens quidam militum, lancea perfodil latus ipsius. Postea veniens quidem optimalum, Joseph nomine, a Pilato corpus Christi petiit; et deponens illud, adjuvante simul alio quodam, Nicodemo scilicet, involvit sindone et myrrha fere libris centum, prout mos est Judæis sepelire. Nactus vero sepulcrum excisum in petra, sepelivit corpus Jesu, et imposuit illi lapidem valde magnum. Crastina autem die scriba et Pharissi venientes ad Pilatum dixerunt illi: Domine, recordati sumus, quod impostor hic vivens adhuc dixerit; se post dies tres resurreclurum. Jube igitur nuniri sepulcrum usque ad diem tertium; ue forte discipuli illius venientes furentur illum, et dicant populo quod surrexerit a mortuis, et sic error postremus delerior sit priori. Dixit Pilatus: Habetis custodiam, abite et custodite quantum potestis. Hi autem profecti muniverunt sepulcrum, obsignantes lapidem una cum custodia (custodiam autem hoc loco turmam militum intelligas). Et tertio die factus est terræ motus magnus, et devolutus est lapis de sepulcro, et milites præ timore mortuis sunt similes facti. Christus autem surrexit e sepulcro. Milites vero profecti annuntiaverunt principibus sacerdotum et Scribis omnia quæ facta fuerant; et dederunt illis pontifces pecuniam copiosam, dicentes illis, Dicite quod vobis dormientibus venerint discipuli illius, et furati sint illum. Quod si hoc coram præside auditum fuerit, nos persuadebimus eum, vosque omni cura exsolvemus. Hi vero pecunia accepta, fecerunt ut edocti fuerant. Jesus autem abiens invenit discipulos suos, et dixit illis: 4 Pas vobis.» Hi vero videntes illum gavisi sunt. Εt cum mansisset apud illos dies quadraginta, docens et confirmans illos, die quadragesima illis dixit: «Abeuntes lte in mandum uni. versum, prædicate in omnes gentes. Qui crediderit, et baptizatus fuerit, hic salvabitur. Qui vero non crediderit, condemnabitur. Credentes autem signa hac consequentur: In nomine meo dæmonia ejicient, linguis novis loquentur, serpentes tollent, et si quid lethiferi biberint, non nocebit illis; super τοῦ κεραμέως εἰς ταφήν τοῖς ξένοις. Οἱ δὲ στρατιών ται τοῦ ἡγεμόνος παραλαβόντες τὸν Ἰησοῦν, ἐξέδωσαν αὐτὸν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, καὶ ἐνέδυσαν αὐτὸν χλαμύδα ὕβρεως, καὶ ἀπήγαγον αὐτὸν εἰς τὸν βασιλέα Ηρώδην. Καὶ ἰδὼν αὐτὸν ὁ Ἡρώδης, πάλιν ἀπέστειλε τοῦτον τῷ Πιλάτῳ. Ο δε Πιλάτος ἠρώτησεν αὐτοὺς εἰπὼν, «Τί λέγετε περὶ τοῦ ἀνθρώπου τούτου;» Οι δὲ εἶπον, ο Σταύρωσον αὐτόν.» Και ο Πιλάτος, «ΤΕ γὰρ κακὸν ἐποίησεν οὗτος;» Οἱ δὲ ἔλεγον, «Αντιλέ γει τῷ Καίσαρι, καὶ Υἱὸν Θεοῦ ἑαυτὸν ποιεῖ.» Καὶ ὄχλουν τὸν Πιλάτον. Ο δὲ βουλόμενος ποιῆσαι τὸ θέλημα αὐτῶν, λαβὼν ὕδωρ, ἀπενίψατο ἔμπροσθεν πάντων, εἰπὼν, ο "Αθῶς εἰμι ἐγὼ ἀπὸ τοῦ αἵματος τοῦ δικαίου τούτου· ὑμεῖς ὄψεσθε.» Οἱ δὲ εἶπον, «Το αἷμα αὐτοῦ ἐφ' ἡμᾶς καὶ ἐπὶ τὰ τέκνα ἡμῶν. ο Τότε παρέδωκε τὸν Ἰησοῦν τοῖς στρατιώταις, ἵνα σταυρωθῇ. Οἱ δὲ παραλαβόντες αὐτὸν, ἐνέπαιξαν αὐτῷ, καὶ ἐνέπτυσαν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, καὶ μαστίγωσαν αὐτόν· ἐμερίσαντο δὲ καὶ τὰ ἱμάτια τούτου. Ἐφόρει δὲ καὶ χιτῶνα ἄῤῥαφον, ὑφαντὸν δι' ὅλον, καὶ περὶ ἐκείνου ἔβαλον κλήρον, ποῖος μέλλει λαβεῖν αὐτόν. Καὶ ταῦτα ποιήσαντες, ἀπήγαγον τὸν Ἰησοῦν, ἵνα σταυρῶσιν αὐτόν. Ἐπότισαν γοῦν αὐτὸν καὶ ὄξος μετὰ χολῆς μεμιγμένον, καὶ ἐσταύρωσαν αὐτόν. Καὶ ἐσκοτίσθη ὁ ἥλιος ἀπὸ ώρας τρίτης ἕως ὥρας ἐννάτης, καὶ τῇ ἐννάτῃ ὥρᾳ ἀπέθανε, παριστα μένων ἐν τῷ σταυρῷ τῆς τε ἁγίας αὐτοῦ μητρός καὶ ἑνὸς ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ τοῦ Ἰωάννου. Οι 22 ἄλλοι μαθηταὶ αὐτοῦ ἔφυγον πάντες, καὶ ἐκρύβησαν ἀπὸ τοῦ φόβου αὐτῶν. Καὶ ἐλθὼν εἷς τῶν στρατιω τῶν μετὰ ξίφους, ἔνυξεν αὐτοῦ τὴν πλευράν. Ελθών δὲ εἷς τῶν ἀρχόντων, Ἰωσὴφ ὀνομαζόμενος, ᾐτή σατο τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ τῷ Πιλάτῳ, καὶ καθελών τοῦτο ἀπὸ τοῦ σταυροῦ μετὰ καὶ ἑτέρου, τούνομα Νικοδήμου, ἐνείλησε μετά σινδόνος, καὶ σμύρνης, ὡσεὶ λιτρῶν ἑκατόν. Οὕτω γὰρ ἦν ἔθος τοῖς Ἰουδαία οις μετὰ σμύρνης ἐνταφιάζειν. Εὑρὼν δὲ καὶ μνημεῖον λελατομημένον ἐκ πέτρας, ἔθαψε τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ θεὶς ἐπ' αὐτῷ καὶ λίθον σφόδρα μέγαν. Τῇ γοῦν ἐπαύριον ἐλθόντες οι γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαίοι πρὸς Πιλάτον, εἶπον αὐτῷ· «Κύριε, ἐμνήσθημεν ὅτι ἐκεῖνος ὁ πλάνος εἶπεν ἔτι ζῶν ὅτι Μετὰ τρεῖς ἡμέρας ἐγείρομαι. Κέλευσον οὖν ἀσφαλισθῆναι τὸν τάφον ἕως τῆς τρίτης ἡμέρας, μήποτε ἐλθόντες οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, κλέψωσιν αὐτὸν, καὶ εἴπωσι τῷ λαῷ ὅτι ἠγέρθη ἀπὸ τῶν νεκρῶν, καὶ ἔσται ἡ ἐσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης.» Έφη δὲ ὁ Πιλάτος, • Έχετε κουστωδίαν, υπάγετε, ἀσφαλίσασθε ὡς οίδατε. Οἱ δὲ ἀπελθόντες, ἡσφαλίσαντο τὸν τάφον, σφραγίσαντες τὸν λίθον μετὰ τῆς κουστωδίας ο (κουστωδία δὲ ἐλέγετο τὸ τάγμα τῶν στρατιωτών). Καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἐγένετο σεισμός μέγας, καὶ ἐκυλίσθη ὁ λίθος ἐκ τοῦ μνημείου, καὶ ἀπὸ τοῦ φόβου αὐτῶν οἱ στρατιῶται ἐγένοντο ὡσεὶ νεκροί. Ο δὲ Χριστός ἀνέστη ἐκ τοῦ τάφου. Οἱ δὲ στρατιῶται ἀπελθόντες ἀπήγγειλαν τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ γραμματευσιν ἅπαντα τὰ γενόμενα. Καὶ ἔδωκαν αὐτοῖς οἱ ἀρχιερεῖς ἀργύρια ικανά, εἰπόντες πρὸς αὐτοὺς, ο Είπατε ὅτι Ἡμῶν

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. κοιμωμένων ἦλθον οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, καὶ ἔκλεψαν infirmos manus ponent, et sanabuntur. Vos aulem αὐτόν. Καὶ ἐὰν ἀκουσθῇ τοῦτο ἐπὶ τοῦ ἡγεμόνος, sedete Hierosolymis, donec virtute ex alto induaἡμεῖς πείσομεν αὐτὸν, καὶ ὑμᾶς ἀμερίμνους mini. Et benedixit illis, interque benedicendum ποιήσομεν. * Οἱ δὲ λαβόντες τὰ ἀργύρια, εποίη- secessit ab illis, et sublatus est in coelos, et sedet σαν ὡς ἐδιδάχθησαν. Ο δὲ Ἰησοῦς ἀπελθὼν εὗρε ad dextram Dei. Apostoli autem reversi suut Hie τοὺς μαθητάς αὐτοῦ, καὶ εἶπεν αὐτοῖς, η Ειρήνη rosolymam cum gaudio magno, exspectantes virtuὑμῖν.» Οἱ δὲ ἰδόντες αὐτὸν, ἐχάρησαν. Καὶ ποιήσας tem ex alto promissam. Quis autem horum omnium μετ' αὐτῶν ἡμέρας τεσσαράκοντα, καὶ διδάξας καὶ sensus? Quod si singula secundum omnem diliστηρίξας αὐτοὺς, τῇ τεσσαρακοστῇ ἡμέρᾳ λέγει gentiam discutere vellemus, omniaque quæ facta πρὸς αὐτοὺς, ο Απελθόντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, sunt describere, multa sane opus haberemus otio. κηρύξατε πάντα τὰ ἔθνη. Ο πιστεύσας καὶ βαπτι- Quoniam autem varia est horum ratio, et explicatu σθεὶς σωθήσεται, ὁ δὲ ἀπιστήσας κατακριθήσεται. difficilis propter vestram ignorantiam, agedum Σημεῖα δὲ τοῖς πιστεύσασι ταῦτα παρακολουθήσει· quod reliquum est brevissimis verbis, quantum Ἐν τῷ ὀνόματί μου δαιμόνια ἐκβαλοῦσι, γλώσσαις fieri potest, absolvemus. Inspiciamus itaque proλαλήσουσι καιναῖς, ὄψεις ὁροῦσι, καν θανάσιμόν phetias, quæ de Christi passione copiosissima, ceu τι πίωσιν, οὐ μὴ αὐτοὺς βλάψῃ, ἐπὶ ἀρρώστους Lorrens aquis auctus nivalibus, habentur. χεῖρας ἐπιθήσουσι, καὶ καλῶς ἐξουσιν. Υμεῖς δὲ καθίσατε ἐν τῇ πόλει Ἱερουσαλήμ, ἕως οὗ ἐνδύ σησθε δύναμιν ἐξ ὕψους, ο Καὶ εὐλόγησεν αὐτούς, καὶ ἐν τῷ εὐλογεῖν αὐτοὺς, διέστη ἀπ' αὐτῶν, καὶ ἀνεφέρετο εἰς τοὺς οὐρανοὺς, καὶ ἐκάθισεν ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ. Οἱ δὲ ἀπόστολοι ὑπέστρεψαν εἰς Ἱερουσαλήμ μετά χαράς μεγάλης, ἐκδεχόμενοι τὴν ἐξ ὕψους δύναμιν. Τί δὲ περὶ τῶν γεγονότων; Εἰ μὲν κατὰ πᾶσαν ἀκρίβειαν πειραθείημεν σπουδάσαι, γραφῇ δοῦναι πάντα τὰ γεγονότα, πολλῆς ἂν σχο λῆς δεηθείημεν· ἐπεὶ δὲ πολὺς ἐστιν ὁ περὶ τούτων λόγος, καὶ δυσερμήνευτος διὰ τὴν ἀγνωσίαν ὑμῶν, φέρε δὴ λοιπὸν εἴπωμεν, ὡς ἐν βραχέσι λόγοις τὸ κατὰ δύναμιν. Εἴδομεν προφητείας ἐπὶ τὸ πάθος τοῦ Χριστοῦ, ὥσπερ νιφάδας ὕδατος. 5. Συνήχθησαν οἱ ἀρχιερεῖς, οἱ γραμματεῖς, οἱ Φαρισαῖοι, ἀλλὰ δὴ καὶ Ηρώδης ὁ βασιλεὺς, καὶ Πόντιος Πιλάτος κατὰ τοῦ Χριστοῦ. Καὶ λέγει δ Δαβίδ, ο Ινα τί εφρύαξαν ἔθνη, καὶ λαοὶ ἐμελέτησαν κενά; Παρέστησαν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ οἱ ἄρχοντες συνήχθησαν ἐπὶ τὸ αὐτὸ, κατὰ τοῦ Κυρίου καὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ αὐτοῦ, ο 6. Congregati sunt pontifices, scribæ, Pharisei, tum etiam rex Herodes et Pilatus adversus Christum. David autem dicit:. Quare fremuerunt gen Les, et populi meditati sunt inania? Astiterunt reges terræ, et principes convenerunt in unum, contra Dominum, et contra Christum ejus ".. discipulus ejus. Εt rursum de eodem idem David loquitur: e Inimici mei dixerunt mihi mala: Quando morietur, et peribit nomen ejus? Et ingredie batur ut videret, vana loquebatur, cor illius congregavit iniquitatem. Egrediebatur foras, et loquebatur in idipsum. Etenim homo pacis meæ, qui comedit panes meos, magnificavit adversus me supplantationem s. Constitue super eum peccatorem, et calumniator stet a dextris ejus. Εt cum judicatur exeat condemnatus, et preces ejus fiant in peccatum. Fiant dies ejus pauci, et episcopatum ejus accipiat aller. In generatione una deleatur nomen ejus. In memoriam redeat iniquitatis patrum ejus in conspectu Donini; et peccatum matris ejus πon deleatur. Dispereat de terra memoria ejus. Die lexit maledictionem, et veniet ei; et non voluit benedictionem, et elongabitur ab eo ζ'. Παρέδωκε τὸν Χριστὸν τοῖς Ἰουδαίοις εἰς θά- 7. Prodidit Christum Judæis in mortem Judas νατὸν Ἰούδας ὁ μαθητὴς αὐτοῦ. Καὶ πάλιν λέγει ὁ αὐτὸς Δαβὶδ περὶ αὐτοῦ, • Οἱ ἐχθροί μου εἶπον κακά μοι" Πότε ἀποθανεῖται, καὶ ἀπολεῖται τὸ ὄνομα αὐτοῦ; Καὶ εἰσεπορεύετο τοῦ ἰδεῖν, μάτην ελάλει. Η καρδία αὐτοῦ συνήγαγεν ἀνομίαν. Εξεπορεύετο ἔξω, καὶ ἐλάλες ἐπὶ τὸ αὐτό. Καὶ γὰρ ὁ ἄνθρωπος τῆς εἰρήνης μου, ὁ ἐσθίων ἄρτους μου, ἐμεγάλυνεν ἐπ' ἐμὲ πτερνισμόν. Κατάστησον ἐπ' αὐτὸν ἁμαρτωλόν, καὶ διάβολος στήτω ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ. Ἐν τῷ κρίνεσθαι αὐτὸν, ἐξέλθοι καταδεδικασμένος, καὶ ἡ προσευχὴ αὐτοῦ γενέσθω εἰς ἁμαρτίαν. Γενηθήτωσαν αἱ ἡμέραι αὐτοῦ ὀλίγαι, καὶ τὴν ἐπισκοπὴν αὐτοῦ λάβοι ἕτερος. Εν γενεᾷ μια εξαλειφθείη τὸ ὄνομα αὐτοῦ, ἀναμνησθείη ἡ ἀνομία τῶν πατέρων αὐτοῦ ἔναντι Κυρίου, καὶ ἡ ἁμαρτία τῆς μητρός αὐτοῦ μὴ ἐξαλειφθείη. Εξολοθρευθείη ἐκ γῆς μνημόσυνον αὐτοῦ, Ηγάπησε κατάραν, καὶ ἥξει αὐτῷ, καὶ οὐκ ἠθέλησεν εὐλογίαν, καὶ μακρυνθήσεται ἀπ' αὐτοῦ, κ η. Παρέλαβον οἱ Ἰουδαῖοι τὸν Χριστὸν, καὶ ἀπή γαγον αὐτὸν εἰς τοὺς ἀρχιερεῖς. Καὶ λέγει Ησαΐας περὶ αὐτοῦ, «Ἐγὼ δὲ ὡς ἀρνίον ἄκακον ἡγόμην τοῦ θύεσθαι τ Ο. Ελαβεν Ἰούδας τριάκοντα αργύρια, καὶ πάν λιν ἔβριψεν αὐτά, καὶ ἡγόρασαν ἐξ αὐτῶν τὸν ἀγρὸν η 8. Apprehenderunt Judaei Christum, et abduxe runt eum ad principes sacerdotum. Et de hoc Jeremias dicit:. Ego vero tanquam agnus innocens ducebar, ut mactarer "., 9. Accepit Judas triginta argentcos, emeruntque pro illis agrum figuli. Ει Jeremias dicit: Sta Psal. 11, 1, 2. 7 Psal. XL, 7-10. Psal. CVIII, 7-18. Jerem. xi, 19.

Enerunt triginta argenteos, pretium appreciati, & τοῦ κεραμέως. Καὶ λέγει Ἱερεμίας, ο Έστησαν quem aestimatum emerunt a filiis Israel, et dederunt ea in agrum figuli, quemadmodum constituit mihi Dominus "*.> 10. Venerunt falsi testes, et mendacia adversus Christum locuti sunt. Εt rursum dicit David: • Surgentes in me testes iniqui, quæ ignorabam interrogaverunt me, et reddiderunt mihi mala pro bonis"> 11. Congregati sunt apud principes sacerdotum, Annam et Caipham, illudentes Christo. De hoc David: • Circumdederunt me canes multi, lauri pingues circumnsteterunt me”. Opprobria opprobrantium libi ceciderunt super me". Multiplicati sunt supra capillos capitis mei, qui me odio habent sine causa. Corroborati sunt inimici mei, et qui me persequuntur injuste. Quæ non rapui de illis mullalus fum.. Hoc est, Adam quidem ex arbore prohihita comedens, juste mortuus est; Christus vero peccati ignarus, injuste mortem subiit. 12. Tradiderunt Christum Pilato, Pilatus rursum militibus; hi vero exuerunt eum, et diviserunt vestimenta illius, super tunicam vero inconsutilem miserunt sortem, ne eam discinderent. Εt de hoc David loquitur: Diviserunt vestimenta mea sibi ipsis, et super vestitum meum miseruut sortem".. 15. Iudaerunt eum tunica probrosa. De quo etiam David: «Ego vero cum tumultuantur in me, saccum induebam ".> 14. Flagellaverunt Christum, et alapas illi iuflixerunt, inspuerunt in faciem illius. Et de hoc faciem illius. Et de hoc Isaias: «Ego vero non inobediens sum, nec obioquor, tergom meum dedi ad plagas, et maxillas meas ad alapas. Faciem autem meam non averti a pudore inspuentium. Et Dominus mihi auxiliator factus est, eo quod non aversus sim, sed posui faciem meam ceu petram stabilem, et cognovi quod nou confundar"," 15. Dederunt illi fel aceto mistum; et David mixit: «Dederunt in cibum meum fel, et in siti mea potaverunt me aceto "*. 16. Abduxerunt Christum ut illum crucifigerent. Ο Et Isaias dicit: • Tanquam ovis ductus est ad mactationem, et tanquam agnus coram londente ipsum mutus, sic non aperit os suum in humilitate sua. Judicium illius sublatum est; generatio nem vero ejus quis explicabit? Quoniam aufertur de terra vita ipsius. 17. Interrogavit eum Pilatus: e Tuno es Filius Dei?. Et dixit illi Christus: e Tu dixisti, ο Pilatus vero tradidit eum ut crucifigeretur; et David, clam vos innuens, dicit: Perforaverunt manus meas et pedes meos '. 19 Zachar. x1, 12. " Psa). πχκιν, 11. * Pal. "Psal. xxxv, 13. "Isa. L, 6, 7. τὰ τριάκοντα ἀργύρια τὴν τιμὴν τοῦ τετιμημένου, ὃν ἐτιμήσαντο ἀπὸ υἱῶν Ἰσραήλ, καὶ ἔδωκεν αὐτὰ εἰς τὸν ἀγρὸν τοῦ κεραμέως, καθὰ συνέταξέ μοι Κύ ριος, Γ. Ηλθον ψευδομάρτυρες, καὶ ἔλεγον ψευδή κατά τοῦ Χριστοῦ. Καὶ λέγει πάλιν ὁ Δαβίδ, ο Αναστάν τες μοι μάρτυρες ἄδικοι, ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με. Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν.» τα'. Συνήχθησαν εἰς τοὺς ἀρχιερεῖς, τὸν ᾿Ανναν καὶ τὸν Καϊάφαν, ἐμπαίζοντες τῷ Χριστῷ. Και λέω γει αὖθις ὁ αὐτὸς Δαβίδ, ο Περιεκύκλωσαν με κύνες πολλοί, ταῦροι πίονες περιέσχον με, οἱ ὀνειδισμοί τῶν ὀνειδιζόντων σε ἐπέπεσον ἐπ' ἐμέ. Ἐπληθύν θησαν ὑπὲρ τὰς τρίχας τῆς κεφαλῆς μου οἱ μισοῦν. τές με δωρεάν.. Εκραταιώθησαν οἱ ἐχθροί μου, οι ἐκδιώκοντές με ἀδίκως. "Α οὐχ ἥρπαζον, τότε ἀπε τίννυον.» Τουτέστιν, ὁ μὲν "Αδάμ, φαγὼν ἀπὸ τοῦ ξύλου, δικαίως ἀπέθανεν, ὁ δὲ Χριστός, μὴ γνούς ἁμαρτίαν, ὑπέστη καὶ οὗτος ἀδίκως θάνατον. ιβ. Παρέδωκαν τὸν Χριστὸν τῷ Πιλάτῳ, ὁ δὲ Πιλάτος τοῖς στρατιώταις. Οἱ δὲ στρατιῶται εξέδι σαν αὐτὸν, καὶ ἐμέρισαν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ, εἰς δὲ τὸν ἄῤῥαφον χιτῶνα ἔβαλον κλήρον, ἵνα μὴ σχέσε σιν αὐτόν. Καὶ λέγει πάλιν ὁ αὐτὸς Δαβίδ, ο διεμερίσαντο τὰ ἱμάτιά μου ἑαυτοῖς, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματι σμόν μου ἔβαλον κλήρον, ο ιγ. Ἐφόρεσαν αὐτὸν χιτῶνα ὕβρεως. Καὶ λέ γει πάλιν ὁ αὐτὸς Δαβίδ, ε Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι ἐνεδυόμην σάκκον. ιδ'. Ἐμαστίγωσαν τὸν Χριστὸν, ἔδωκαν αὐτὸν ράπισμα, ἐνέπτυσαν εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. Καὶ λέγει Ησαΐας,· Ἐγὼ δὲ οὐκ ἀπειθῶ, οὐδὲ ἀντι λέγω, τὸν νῶτόν μου δέδωκα εἰς μάστιγας, τὰς σιαγόνας μου εἰς βαπίσματα, τὸ δὲ πρόσωπόν μου οὐκ ἀπεστράφη ἀπὸ αἰσχύνης ἐμπτυσμάτων, και Κύριος βοηθός μοι ἐγενήθη. Διὰ τοῦτο οὐκ ἐνετρά πην, ἀλλ' ἔθηκα τὸ πρόσωπόν μου ὡς στερεάν πέσ τραν, καὶ ἔγνων ὅτι οὐ μὴ αἰσχυνθώ. Η ιε'. Ἔδωκαν αὐτῷ χολὴν μετὰ ὄξους μεμιγμένην. Καὶ λέγει ὁ Δαβίδ, ο Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἀπότισαν με όξος, ο ις'. ᾿Απήγαγον τὸν Χριστὸν εἰς τὸ σταυρῶσαι. Καὶ λέγει Ησαΐας, «ὡς πρόβατον ἐπὶ σφαγὴν ἤχθη, καὶ ὡς ἀμνὸς ἐναντίον τοῦ κείροντος αὐτὸν ἄφωνος, οὕτως οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα αὐτοῦ. Ἐν τῇ ταπεινών σει αὐτοῦ ἡ κρίσις αὐτοῦ ἤρθη· τὴν δὲ γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; Οτι αίρεται ἀπὸ τῆς γῆς ἡ ζωή αὐτοῦ. α. Πρώτησεν αὐτὸν ὁ Πιλάτος, ο Σὺ εἶ ο γ τοῦ Θεοῦ;: Καὶ λέγει αὐτῷ ὁ Χριστός, ο Σε εξ πας, ο Ὁ δὲ Πιλάτος παρέδωκε τὸν Ἰησοῦν ἵνα σταυρωθῇ. Καὶ λέγει ὁ Δαβὶδ διὰ τοὺς ἤλους, η άρνη ξαν χειράς μου καὶ πόδας μου.» Psal. 1 Psal. XX, και, 17. " Pial. LΧVΙ, 10. "ibid. 5. 30 Psal. Lxvi, 22, 3 Isa. L.111, 7.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. τη. Ἐκέντησαν τὴν πλευρὰν αὐτοῦ μετὰ ξίφους. 18. Confoderunt latus ipsius lancea. Et de hoc Καὶ λέγει Ζαχαρίας, ο Επιβλέψονται πρός με εἰς ὃν Zacharias: e Respicient in me, quem pupageεξεκέντησαν. ο εθ'. Ἐσκοτίσθη ὁ ἥλιος εὑρισκομένου τοῦ Χριστοῦ ἐν τῷ σταυρῷ ἀπὸ ὥρας ἐκτῆς ἕως ὥρας ἐννάτης. Καὶ λέγει Ζαχαρίας, ο Καὶ ἡ ἡμέρα ἐκείνη γνωστή τῷ Κυρίῳ, καὶ οὐχ ἡμέρα, καὶ οὐ νύξ, καὶ πρὸς ἑσπέραν φῶς ἔσται, καὶ ἔσται Κύριος εἰς βασιλέα ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἔσται Κύριος εἷς, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἕν.» Πρόσεξον γοῦν, ἀπὸ κτίσεως κόσμου ἡ νύξ διαδέχεται τὴν ἡμέραν, καὶ ἡ ἡμέρα τὴν νύκτα. Ἐπὶ δὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ σταυρώσεως οὐχ οὕτως, ἀλλ' ἐσκοτίσθη ὁ ἥλιος, καὶ εἰ μὲν κατὰ τὴν πολλάκις συνήθως γινομένην ἐπισκότισιν τοῦ ἡλίου ἐν τῷ καιρῷ τῆς αὐτοῦ ἐκε λείψεως ἐγένετο, οὐκ ἂν περὶ αὐτῆς ἔλεγεν ὁ προ φήτης, ὡς δὲ ἄλλοτε. ποτε. Ἐπεὶ δὲ ἡ μὲν κατὰ φύσιν τοῦ ἡλίου ἔκλειψις καὶ ἐπισκότισις ἐν τῷ καιρῷ τῆς μετὰ τῆς σελήνης συνόδου γίνεται, ἐν δὲ τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ αὐτῆς οὐδέποτε, ἀλλ᾽ οὐδὲ χωρεῖ ἕνα γένηταί ποτε, διὰ τοῦτο ὡς ἐξαίσιον καὶ θαυμαστὸν καὶ ὑπὲρ φύσιν πράγμα σημειώσατο ὁ προφητικός λόγος, ἵνα γνῶσιν οἱ ἄφρονες, καὶ οἱ μὴ ἔχοντες αἴσθησιν λάβωσιν αἴσθησιν, ὅτι ἐπὶ τῷ τοῦ Χριστοῦ πάθει ὁ ἥλιος ἐσκοτίσθη, καὶ οἱ μάταιοι τῶν ἀνθρώπων οὐκ ἐπίστευσαν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Θεός. Αί πέτραι εσχίσθησαν, τοῦ ναοῦ τὸ καταπέτασμα ἐσχίσθη εἰς δύο ἀπὸ ἄνωθεν ἕως κάτω. Τὰ μνημεῖα ἀνεῴχθησαν, καὶ πολλὰ σώματα τῶν κεκοιμημένων ἁγίων ηγέρθη (ὡς λέγει τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον), καὶ εἰσῆλθον εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ, καὶ ἀνεφανίσθησαν πολλοῖς, καὶ οἱ μάταιοι τῶν ἀνθρώτων οὐκ ἐπίστευσαν, ἀλλ' ἐπωρώθη ἡ ἀσύνετος ονται. π. Απέθανε. Καὶ λέγει Ησαΐας, • Οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ, οὐδὲ κάλλος. Καὶ εἴδομεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλλος, ἀλλὰ τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον τὸ εἶδος αὐτοῦ παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων.» Περὶ δὲ τοῦ σταυροῦ κείσθω ὁ λόγος, καὶ ἐν τῷ προσήκοντι καιρῷ ἐροῦμεν. – runt F. 19. Obtenebratus est sol, Christo in crucem suspenso, ab hora sexta usque ad horam nonam. Et sic dicit Zacharias; Et dies hiec cognoscibilis Domine, et non dies, et non nox, et sub vesperam erit ius, et Dominus erit in regem super universam terram. In die illa erit Dominus unus, et nomen ejus unum s. y Allende igitur. creatione ipsa mundi nox diem excipit, et similiter dies noctem; in passione vero Domin non sic, sed sol obtenebratus est. Quod si vero juxta communem, quae sepius contingere solet, obtenebrationem solis eclipsis contigisset, nequaquam de hac, ut nec alibi, propheta dixisset; cum naturaliter solis eclipsis eo tempore contingere soleat, quo luna cum sole conjuncta est, quod in decima quarta illius die nunquam fit, nec unquam erit. Propterea ceu stupendam, admirandam et naturæ leges excedentem rem propheticus sermo denotat, ut et imprudentes intelligant, et qui sensu carent sensum recipiant, quod in Christi passione sol obtenebratus est, et vanissimi homines non crediderunt. Petra dissilierunt, templi velum in duas partes scissum est a summo usque ad imum, monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum qui obdormierant, surrexerunt (quemadmodum sanctum Evangelium testatur) et ingressi sunt Hierosolymam, et apparuerunt multis; sed vanissimi homines non crediderunt, verum obtenebratum est insciens cor illorum, et in tenebris conversantur. αὐτῶν καρδία, καὶ ἐν τῇ σκοτίᾳ περιπολού 20. Christus exspiravit. Et Isaias dicit: e Non est illi species, neque decor; et vidimus eum, nec habebat speciem, neque decorem. Sed forma ejus inhonorata et deficiens præ filiis hominum L. De cruce vero, sermo noster jam sileat; de hac enim suo loco el tempore dicemus. και. Παρεστήκεισαν δὲ τῷ σταυρῷ ἡ μήτηρ του 21. Astiterunt aulem cruci mater Jesu, et unus Ἰησοῦ, καὶ ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ ὁ Ἰωάννης. Τί discipulorum illius Joannes. Quid autem de hoc δὲ καὶ περὶ τούτου λέγει, άκουσον, ο "Ην άνθρωπος dicatur, audi, ο Erat homo Hierosolymis cui nom ἐν Ἱερουσαλήμ, ᾧ ὄνομα Συμεών, καὶ ὁ ἄνθρωπος men Simeon, et homo iste justus et pius; et reοὗτος ἅγιος καὶ δίκαιος, καὶ ἦν αὐτῷ κεχρηματισμέ- sponsum acceperat a Deo, non visurum se mortem ναν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ μὴ ἰδεῖν θάνατον, ἕως οὗ ἴδῃ τὸν nisi prius Christum videret. Εt cum ipsum puerum Χριστόν. Καὶ ὡς ἀπήγαγον εἰς τὸ ἱερὸν τοῦτον παι adhuc in templum attulissent, ad implendum ea δίον δντα, ἐπὶ τῷ πληρῶσαι τὰ ἐν τῷ νόμῳ γεγραμ- quæ in lege descripta sunt, idem ille Christum in μένα περὶ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ὁ Συμεὼν ἐδέξατο αὐτὸν vinas suas suscepit (sacerdos enim erat) et dixit: τὸν Χριστὸν ἐν ταῖς ἀγκάλαις αὐτοῦ, ἱερεὺς γὰρ ἦν, Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum καὶ εἶπε, «Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, verbum tuum in pace, quoniam viderunt oculi κατὰ τὸ ζῆμά σου ἐν εἰρήνῃ, ὅτι εἶδον οἱ ὀφθαλμοί mei salulare tuum, quod paravisti ante faciem μου τὸ σωτήριόν σου, ὁ ἡτοίμασας κατὰ πρόσωπον οmnium populorum, lumen in revelationem genπάντων τῶν λαῶν, φῶς εἰς ἀποκάλυψιν ἐθνῶν, καὶ tium, et gloriam populi tui Israel.. Εt conversus ad δόξαν λαοῦ σου Ἰσραήλ, ο Καὶ στραφεὶς πρὸς τὴν virginem Mariam dixit: «Ecce positus est hic in Παρθένον εἶπεν· ε Ἰδοὺ οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ruinam et resurrectionem multorum in Israel, et ἀνάστασιν πολλῶν ἐν τῷ Ἰσραήλ, καὶ εἰς σημεῖον in signum cui contradicitur. Et tuam ipsius an a. Zachar, xi, 10. Zachar. xiv, 6, 7. Isa. Li, 23.

mam penetrabit gladius, ut relegantur ex multis ἀντιλεγόμενον, καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύ cordibus cogitationes. Nunc autem quid hac sibi velint, perpendito. Deo definitum erat, ne mortem videret Simeon, nisi prius vidisset Chrisium: et jam ad seniam extremum devenerat. Christum vero videns, dixit: «Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum: hoc verbo plane denotans, hunc ipsum Deum esse, qui illi responsum dederat de non videnda morte, et quasi a Domino vitae et mortis postulat ut ab hac vita terrestri liberetur. Quod autem dicit:. Hic positus est in ruinam et resurrectionem multorum in Israel, s manifestum est, quod scilicet animabus suis ceciderunt, quotquot in illum non crediderunt. Qui vero crediderunt, η peccati lapsu surrexerunt. Item hoc: 4 In signum cui contradicitur, propterea dixit, quod omnes de Christo disceptaverunt, hi quidem dicendo hunc bonum esse, alii vero, malum. Quin et in ipsa cruce duo latrones inter se contendebant (una enim cum illo duos latrones crucifixerunt, unum, a dextris ipsius, alterum sinistris), et alter quidem, Christum in cruce suspensum conspicatus, convicia in illum jecit. Alter vero, hunc increpavit dicens:. Non times tu Deum, cum in eodem sis judicio? Εἰ mos quidem juste, operibus enim nostris digna patimur: hic vero iniqui nihil designavit. Et dicit ipsi Jesu: «Domine, memento mei, cum veneris in regnum tuum;» et salvatus est, alter vero periit. Item: e Tuam vero ipsius animam c pertransibit gladius, ut relegantur ex multis cordibus cogitationes. Haec ita intelligenda sunt. Quidam hæreticorum putaverunt Christum esse quidem Dei Filium, Deumque verum, hominem autem verum esse negaverunt, sed hominem faelum esse modo quodam imaginatorio. Εt hoc quidem multis videtur, quod homo quidem sit citra controversiam, non tamen homo verus. Hoc igitur instar prophetæ prævidens Simeon matri dixit Deipara: «Et tuam ipsius animam pertransibit gladius, ut relegantur ex multis cordibus cogitationes; hoc innaeus his verbis: Cum homines to matrem illius dol ntem viderint, dentem et plorantem, cum hunc in eruce pendere conspexeris, certi reddentur et confirmabantur, qui cogitationes de illo habent dubias, quod citra omnem controversiam et homo sit, et tuus filius. Sancta enim mater illius doluit quidem hunc in cruce, conspicata, exspectavit autem simul resurrectionem illius tertio die,secuturam, et Itala est, quod et contigit. Nunc igitur intelligis, quomodo omnia quæ de Christo facta sunt, prophetas et sancti prædixerint, quemadmodum etiam in hoc nostro argumento factum est. Εt vos quidem, sicut illi, imaginatorio modo hom minem factum esse non dicitis, sed Christum verum hominem esse fatemini; nihilominus tamen aliquid haereticis simile dicitis. Non enim arbitramini, Luc. 11, 25-32. Luc. xxIII, 19-43. σεται ρομφαία, ὅπως ἂν ἀποκαλυφθῶσιν ἐκ πολλών καρδιῶν διαλογισμοί.» Καὶ σκόπει τί βούλεται τὰ λεγόμενα. ᾿Απὸ Θεοῦ ἦν ὡρισμένον, ἵνα οὐδὲν ἴδῃ θάνατον ὁ Συμεών, πρὶν ἢ ἴδῃ τὸν Χριστὸν, καὶ Εγένετο υπέργηρως. Ἰδὼν δὲ τὸν Χριστὸν, εἶπεν, · Νῦν ἀπολύεις τὸν δοῦλόν σου, Δέσποτα, κατὰ τὸ ῥῆμά σου, ο Διὰ γοῦν τούτου τοῦ ῥήματος έδειξε πάντως ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Θεὸς ὁ χρηματίσας αὐτόν, ἵνα μὴ ἴδῃ θάνατον, καὶ ὡς δεσπότην θανάτου και ζωῆς, αἰτεῖ ἐξ αὐτοῦ τὴν ἀπὸ τῶν ἐνταῦθα ἀπόλυσιν. Τὸ δὲ, «Οὗτος κεῖται εἰς πτῶσιν καὶ ἀνάστασιν πολλῶν ἐν τῷ Ἰσραήλ, ο δηλονότι οἱ μὴ εἰς αὐτὸν πεπιστευκότες έπεσον ψυχικῶν, οἱ δὲ πιστεύσαντες ἀνέστησαν ἀπὸ τοῦ τῆς ἁμαρτίας πτώματος. Τὸ δὲ • εἰς σημεῖον ἀντιλεγόμενον, ο ὅτι πάντες περὶ τοῦ Χριστοῦ ἀντέλεγον. Οἱ μὲν γὰρ ἔλεγον ὅτι ἀγαθός ἐστιν, οἱ δὲ, ὅτι πονηρός. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ἐπ' αὐτῷ τῷ σταυρῷ ἀντέλεγον δύο λησταί συνεσταύρωσαν γὰρ μετὰ τοῦ Χριστοῦ λῃστὲς δύο, ἕνα ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, καὶ ἕνα ἐξ ευωνύμων. Καὶ ὁ μὲν εἰς ἰδὼν τὸν Χρι στὸν ἐν τῷ σταυρῷ, ἐβλασφήμει κατ' αὐτοῦ· ὁ δ' ἄλλος ἐπετίμησεν αὐτῷ, εἰπὼν, ἡ Οὐδὲ φοβῇ σὲ τὸν Θεὸν, ὅτι ἐν τῷ αὐτῷ κρίματι εἶ; Καὶ ἡμεῖς μὲν γὰρ δικαίως, ἄξια γὰρ ὧν ἐπράξαμεν ἀπολαμ βάνομεν, οὗτος δὲ οὐδὲν ἄτοπον ἔπραξε. Καὶ λέγει τῷ Ἰησοῦ, «Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου.» Καὶ ἐσώθη, ὁ δ᾽ ἄλλος ἀπώλετο, Τὸ δὲ, 4 Σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύσεται ρομφαίν, ὅπως ἂν ἀποκαλυφθῶσιν ἐκ πολλῶν καρδιῶν διαλογισμοί, ο έχει οὕτω. Τινὲς τῶν αἱρετικῶν ἐδόξα τον ὅτι ὁ Χριστὸς Υἱὸς μὲν ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ Θεὸς ἀληθῆς, ἄνθρωπος δὲ ἀληθῆς οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ κατὰ φαντασίαν ἐγένετο ἄνθρωπος. Καὶ ἐδόκει μὲν εἰς τοὺς πολλοὺς τοῦτο, ὅτι ὁμολογουμένως ἄνθρωπός έστιν, οὐ μὴν δὲ καὶ ἦν κατὰ ἀλήθειαν ἄνθρωπος. Τοῦτο γοῦν προϊδὼν ὁ Συμεών, ὡς προφήτης, εἶπε τῇ Θεοτόκῳ, «Καὶ σοῦ δὲ αὐτῆς τὴν ψυχὴν διελεύ σεται ρομφαία, ὅπως ἂν ἀποκαλυφθῶσιν ἐκ πολλών καρδιῶν διαλογισμοί·. τοῦτο δηλοῦντος τοῦ λόγου, ὅτι ὅταν ἴδωσιν οἱ ἄνθρωποι σὲ τὴν μητέρα αὐτοῦ λυπουμένην καὶ θρηνοῦσαν καὶ κλαίουσαν, θεωρ ροῦσαν τοῦτον ἐν τῷ σταυρῷ, μέλλουσι πληροφορη θῆναι καὶ πιστωθῆναι οἱ ἔχοντες περὶ αὐτοῦ τοὺς διαλογισμούς, ὅτι ὁμολογουμένως καὶ ἄνθρωπός ἐστι, καὶ σὺς υἱὸς ὑπάρχει. Η γὰρ ἁγία αὐτοῦ μήτηρ ἐλυπήθη μέν, θεωροῦσα τὸν υἱὸν αὐτῆς ἐν τῷ σταυρῷ, ἐξεδέχετο δὲ ὅμως καὶ τὴν τριήμερον αὐτοῦ ἀνάστα σιν, καὶ ἡγάλλετο, ὅπερ δὴ καὶ ἐγένετο. Βλέπεις πῶς πάντα τὰ εἰς τὸν Χριστὸν γεγονότα προείπον οι προφῆται καὶ οἱ ἅγιοι, ὡς καὶ περὶ τῆς παρούσης υποθέσεω;; Καὶ ὑμεῖς μὲν, ὡς ἐκεῖνοι ἔλεγον, ὅτι κατὰ φαντασίαν ἐγένετο ἄνθρωπος, τοῦτο οὐ λέ γετε, ἀλλὰ ἀληθῆ ἄνθρωπον λέγετε τὸν Χριστόν, όμως λέγετε παρόμοιον ἐκείνοις. Οὐδὲ γὰρ δοξάζετε ὅτι αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐσταυρώθη, ἀλλ' ὡς δῆθεν τις μῶντες αὐτὸν οἱ Μουσουλμάνοι λέγουσιν, ὅτι ἄλλην

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. ἀντὶ τοῦ Χριστοῦ ἐσταύρωσαν οἱ Ἰουδαῖοι, φοντα- quod ipse crucifixus sit, sed Musulmani ceu honoσθέντες ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός. Κὰν γὰρ καθόλου ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ οὐ δοξάζητε φαντασίαν, ἀλλ' ἐπεὶ ἐπωσοῦν λέγετε περὶ αὐτοῦ ὅτι ἐγένετο άλλο παρά τὴν ἀλήθειαν, ἀπαραιτήτως καὶ ὑμεῖς εἰς τὴν αὐτὴν περιπίπτετε πλάνην. Όμως είπερ συνέλθητε μετ' ἐκείνων εἰς λόγους, καὶ ἐκεῖνοι μὲν εἴπωσιν ὅτι παντελῶς ἐγένετο ὁ Χριστὸς κατὰ φαντασίαν ἄνθρωπος, ὑμεῖς δὲ ἀντιλέγοντες εἴπητε ὅτι οὐκ ἔστιν οὕτως, ἀλλὰ κατὰ ἀλήθειαν μὲν ἐγένετο ἄνω θρωπος, ἐπεὶ δὲ μόνῳ τῷ πάθει ἐγένετο ἡ φαντασία, καὶ ἄλλος ἐστὶν ἀντ᾽ ἐκείνου ὁ σταυρωθείς, ἐκεῖνος δ' αὖθις ἀντείπωσιν ὅτι Ἐὰν ὑμεῖς μὲν λέγητε ὅτι ἀπὸ μέρους ἐγένετο ἡ φαντασία, ἡμεῖς δὲ λέγομεν τὸ καθόλου, τί κατηγορούμεθα παρ' ὑμῶν, εἴπερ λέγομεν τὸ καθόλου φαντασίαν; οὐδὲ γὰρ ἀντίκειται ποτε τὸ μέρος τῷ καθόλου· ἐρωτῶ σε, τί ἀναγκαίαν καὶ ὁμολογουμένην ἀπόκρισιν μέλλετε δοῦναι αὐτοῖς; Πάντως ἔχετε εἰπεῖν οὐδεμίαν. Βλέπεις πῶς ὁ διδάξας τὰ τοιοῦτον δόγμα τους Μουσουλμάνους ἐδίδαξε κακῶς; Η γὰρ ἀγνοῶν ἐδίδαξεν ὃ οὐκ ἐγίνωσκεν, Η γινώσκων έκρυψε τὴν ἀλήθειαν. Αλλ' ἡμεῖς οἱ Χριστιανοὶ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ διδαχθέντες τὸ ἀληθὲς παρά τε τῶν προφητῶν, παρά τε τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῶν μαθητῶν τοῦ Χριστοῦ, τῶν διδαχθέντων παρ' αὐτοῦ, οὕτω φρονοῦμεν, καὶ οὕτω πιστεύομεν, ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, σάρκα λαβὼν ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου καὶ Θεοτόκου, ἐγένετο ἄνθρωπος ἀληθής, καὶ αὐτὸς ἀπέθανεν ἀληθῶς, καὶ οὐκ ἄλλος. Καὶ ἐν τῷ σταυρῷ, καὶ τῷ πάθει, καὶ τῷ θανάτῳ αὐτοῦ καυχώμεθα. Καὶ εἰ βούλει, ἄκουσον Ησαίου λέγον· τῆς, ὁ Οὐκ ἔστιν εἶδος αὐτῷ, οὐδὲ δόξα. Και είδο μεν αὐτὸν, καὶ οὐκ εἶχεν εἶδος, οὐδὲ κάλλος, ἀλλά τὸ εἶδος αὐτοῦ ἄτιμον, ἐκλεῖπον τὸ εἶδος αὐτοῦ παρὰ τοὺς υἱοὺς τῶν ἀνθρώπων. "Ανθρωπος ἐν πληγῇ ῶν, καὶ εἰδὼς φέρειν μαλακίαν, ὅτι ἀπέστραπται τὸ πρόσωπον αὐτοῦ, ἡτιμάσθη, καὶ οὐκ ἐλογίσθη. Οὗτος τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν φέρει, καὶ περὶ ἡμῶν ἐδυνᾶται. Καὶ ἡμεῖς ελογισάμεθα αὐτὸν εἶναι ἐν πάνῳ καὶ ἐν πληγῇ ὑπὸ Θεοῦ, καὶ ἐν κακώσει. Αὐτὸς δὲ ἑτραυματίσθη διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν, καὶ με μαλάκισται διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν. Παιδεία elρήνης ἡμῶν ἐπ' αὐτὸν, τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς Ιάθημεν. Πάντες ὡς πρόβατα επλανήθημεν. Αν θρωπος τῇ ὁδῷ αὐτοῦ ἐπλανήθη, καὶ Κύριος παρέδωκεν αὐτὸν ταῖς ἁμαρτίαις ἡμῶν. Καὶ αὐτὸς διὰ τὸ κεκακῶσθαι, οὐκ ἀνοίγει τὸ στόμα αὐτοῦ.: Εἶδες πῶς οὐκ αἰσχύνονται οἱ Χριστιανοὶ διὰ τὸ τοῦ Χρι στοῦ πάθος, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ καυχῶνται, καὶ τρανῶς εἰσι τοῦτο κηρύττοντες; Ποίας γὰρ ἐξηγήσεως δεῖται ἡ παροῦσα προφητεία ἡλίου καθαρών τερον λάμπουσα; Τίς γὰρ τῶν ἀνθρώπων πάσχει τι ἄλλου ἁμαρτίας παρὰ Θεοῦ; Πάντως οὐδείς. Καὶ τίνος τῶν ἀνθρώπων θάνατος ἐγένετο ἄλλου ἀνάστασις; Καὶ τίνος ἀῤῥωστία ἐγένετό ποτε ἄλλου υγεία; Πάντως ἔχεις εἰπεῖν, Οὐδενὸς ἄλλου ἢ τοῦ Χριστοῦ. Αὐτὸς γὰρ μόνος ἔπαθεν ὑπὲρ ἡμῶν, Isa. Li, seqq. είν η raturi illum dicunt, Judæos alium quemdam Christi loco crucifixisse, cum imaginatione falsa decepti hunc Christum esse putaverint. Licet enim in Christo universalem illam imaginationem sive phantasiam non probetis, cum tamen illum aliquo modo vel tempore a vera substantia de generavisse dicatis, sine omni controversia in eumdem errorem inciditis. Si enim aliquando vobis cum ipsis disputatio incideret, et illi quidem dixerint Christum por omnia hominem fuisse imaginatorium, vos vero his e contra respon deritis, hunc revera hominem verum fuisse, in sola autem passione fuisse imaginatorium, aliumque loco illius cruciaxum esse, hi aulem denuo objecerint,. Quod si vos particularem phantasism vel imaginationem in Christo factam fuisse dicitis, eur nos qui universalem asserimus, propter hoc a vobis damnamur? Particulare enim cum universali non pugnat. Te itaque interrogo, quam responsionem illis afferetis dignam et probabilem? Quam certe huc afferatis, nullam habetis omnino. Vides igitur quam perverse Musulmanos instituerit, qui hujusmodi dogma dedit, sive inscius rerum, quæ non intellexit, docuerit; sive re omni cognita, veritatem tamen occuluerit. Αliter vero nos Clirisliani veritatem edocti ab ipsis prophetis, ex Evangelio quoque et discipulis a Christo institutis sic sentimus, et sic credimus: quod Filius Dei carne assumpta ex sancta et Deipara Virgine homo verus natus sit, et idem ipse vere sit mortuus, et non alius: el in cruce, et in passione et in morte ejus gloriamur. Quod si volueris, Isaiam dicentem audi: • Non est species ei, neque gloria. Et vidimus eum, nec habebat speciem, neque decorem. Sed species ejus inhonorata, ac defciens decor ipsius præ aliis hominum.Momo in plaga exsistens, et sciens ferre infirmitatem, quia aversa est facies ejus, despecta est, et non est reputata. Hic peccata nostra portat, et pro nobis dolet, et nos putavimus eum esse in dolore et plaga a Deo, et in afflictione. Ipse vulneratus est propter iniquitates nostras, et iufirmatus est propter peccata nostra. Disciplina pacis nobis super eum: livore ejus nos sanati sunus. Omnes lanquam oves erravimus. Homo in via sua erravit, et Dominus tradidit eum iniquitatibus nostris, et ipse propter afflictionem non aperuit os sunm. Animadvertisne qua ratione fiat ut Christianos passionis Christi non pudeat, quin potius in hac glorientur, et illam prædicent Qua enim interpretatione vaticinium hoc praesens ipso sole splendidius indiget? Quis enim hominum μro allerius peccatis patitur, praeterquam Deus? Nullus sane. Cujus etiam hominis mors alterius ft resurrectio? Cujus egritudo alterius est sanilas? Faleri omnino oportet, quod hoc non sit alte rius quam solius Christi. Ipse enim solus pro nobis passus est, et ipse contemptus est, sed con-

templum hunc nihili duxit. Ipse peccatum e καὶ αὐτὸς ἡτιμάσθη, καὶ οὐκ ἐλογίσατό τι τὴν ἀτι medio sustulit, et ipse pro nobis aflictus est, et ipse vulneratus est propter iniquitates nostras ut illas deleret, et livore illius nos omnes sanati sumus. Moses vero sic dixit: Videbitis vitam vestram suspensam ante oculos vestros ".» Cujus enim vita suspendi potest ante oculos alicujus? Nullius omnino. Sed solus Christus in cruce suspensus est, qui est vita mundi. Ipse enim de se dixit: Ego sum vita, ego sum via, ego sum veritas ",. Nunc nimirum intelligis, prophetas etiam de morte Christi, quemadmodum de reliquis omnibus, esse vaticinatos. Agnosce igitur, quod indubie Christus ipse mortuus sit. Ille ipse enim crucifixus est et mortuus, et non alius, ut vos dicere soletis. Εt livore illius omnes sanati sumus, et morte ejus omnes sumus vivificati, et resurrectione illius omnes vicimus, et cruce illius abolita est diaboli tyrannis mortisque potentia. Si vero quis nunc objiciat: Qui igitur contingit, ut homines etiam nunc moriantur, et diabolus adhuc liber sit? tentare enim homines nequaquam desinit, sed summo studio omnes ad peccandum incitat; huic nos sic respondebimus: Hæc, quam nos mortem esse putamus, mors non est, sed somnus. Olim enim mors talis erat, quæ resurrectione carebat, sed detinebantur in inferno animæ, nunc vero resurrectione nobis a Deo donata, tanquam ex somno resurrecturi sumus omnes homines, lam pii quam impii. Et considera, quæso, rem tremendam et horribilem. In hominem enim ratione et sensu præditum ab Adamo mors regnavit, in omnem homi nem; nec erat resurrectio in hominibus sine Christo, quemadmodum prophetæ testati sunt. Per Christi vero mortem mors illa dejecta est et superata, venitque resurrectio: et morte confracta liberatus est totus mundus a potestate Satanæ, et credentes in Christum et non credentes. Omnes, inquam, a tyrannide diaboli sunt liberali. Et sane, nisi Musulmani crederent resurrectionem esse, rationes certas afferremus, quibus eam possemus comprobare; cum vero et ipsi eamdem amplectantur et exspectent, supervacaneum mihi videtur de illa multis disserere. Caeterum hoc solum dicimus, quemadmodum accepimus et sumus edocli ex sacra Scriptura, quam et Musulmani sacram esse fatentur, Christi resurrectio toti mundo utilitati fuit. De diabolo autem sic dicimus: Quamvis adhuc nondum condemnatus sit in locum proprium pone, propterea quod judicium, quod Christus judicaturus est, nondum transactum sit, hoe tamen veniente diabolus ignem hereditabit inexstinguibiIen, qui illum manet. Εt quamvis videatur ille vivere, pro mortuo tamen est habendus, perinde ac si homicida aliquis, aut fur, aliusve quispiam, qui capitale aliquod commisit facinus, a rege capitis supplicio adjudicatus fuerit, licet post hanc a rege • Deut. xxvii, 66. • Joan. Σιν, δ. μίαν. Αὐτὸς ἦρε τὴν ἁμαρτίαν ἐκ τοῦ μέσου, καὶ αὐτὸς ὡδυνήθη ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ αὐτὸς ἐτραυματίσθη διὰ τὰς ἀνομίας ἡμῶν, ἵνα αὐτὰς ἀπαλείψῃ καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ιάθημεν. Ο δὲ Μωοϋσῆς οὕτως εἴρηκεν, ο ύψεσθε τὴν ζωὴν ἡμῶν κρεμαμένην ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν ὑμῶν.» Τίνος ζωὴ δύναται κρεμασθῆναι ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν ὑμῶν; Πάντως οὐδενός. ᾿Αλλὰ καὶ μόνος ὁ Χριστὸς ἐκρεμάσθη ἐπὶ τοῦ σταυροῦ, ὅς ἐστιν ἡ ζωὴ τοῦ κόσμου. Αὐτὸς γὰρ εἴρηκε περὶ αὐτοῦ, «Εγώ είμε ἡ ζωή, ἐγὼ ἢ ἐδ;, ἐγὼ ἡ ἀλήθεια, ο Βλέπεις πως εἶπον οἱ προφῆται περὶ τοῦ θανάτου τοῦ Χριστοῦ, ὡς καὶ περὶ τῶν ἄλλων πάντων; Διὰ τοῦτο γίνε σκε ὅτι ὁμολογουμένως ἀπέθανεν ὁ Χριστὸς, καὶ αὐτός ἐστιν ὁ σταυρωθεὶς καὶ ἀποθανών, καὶ οὐκ άλλος, ὡς ὑμεῖς λέγετε· καὶ τῷ μώλωπι αὐτοῦ πάν τες Ιάθημεν, καὶ τῷ θανάτῳ αὐτοῦ πάντες έζωσα ποιήθημεν, καὶ τῇ ἀναστάσει αὐτοῦ πάντες ἐνικής σαμεν, καὶ τῷ σταυρῷ αὐτοῦ κατηργήθη ἡ τοῦ δια βόλου τυραννίς, καὶ τοῦ θανάτου τὸ κράτος. Εἰ Α' ἴσως ἐρεῖ τις ὅτι καὶ πῶς ἔστι τοῦτο, ἐπεὶ κατὰ τὸ παρὸν οἱ ἄνθρωποι ἀποθνήσκουσιν, καὶ ὁ διάβολος ἔτι ἐλεύθερος ἐστι, διόλου γὰρ πειράζειν τοὺς ἀν θρώπους οὐ παύεται, ἀλλὰ μεγάλῃ τῇ σπουδῇ διε γείρει πάντα ἄνθρωπον ἁμαρτάνειν; ἡμεῖς ἐροῦμεν πρὸς αὐτὸν οὕτως, ὅτι ὁ νομιζόμενος θάνατος οὐκ ἔστι θάνατος, ἀλλὰ ὕπνος. Τότε γὰρ ἦν ὁ θάνατος θάνατος, ὅτε οὐκ ἦν ἀνάστασις, ἀλλὰ κατείχοντο α ψυχαὶ ὑπὸ τοῦ ᾅδου. Νῦν δὲ ἐπεὶ ἐδωρήθη ἡμῖν παρὰ Θεοῦ ἡ ἀνάστασις, ὡς ἐξ ὕπνου μέλλομεν ἀναστῆναι πάντες ἄνθρωποι, οἵ τε εὐσεβεῖς, οἱ τε ἀσεβεῖς. Καὶ σκόπει πράγμα φοβερόν και φρίκης γέμον εἰς ἄνθρωπον ἔχοντα νοῦν καὶ αἴσθησιν. Από τοῦ Ἀδὰμ ἐβασίλευσεν ὁ θάνατος εἰς πάντα ἄνθρων πον, καὶ οὐκ ἦν ἀνάστασις ἐν τοῖς ἀνθρώποις ἄνευ τοῦ Χριστοῦ, καθὼς παρὰ τῶν προφητῶν μεμαρτύ ρηται. Διὰ δὲ τοῦ θανάτου τοῦ Χριστοῦ κατεβλήθη Ο θάνατος, καὶ ἦλθεν ἡ ἀνάστασις, καὶ καταλυθέν τος τοῦ θανάτου, ἠλευθερώθη ἅπας ὁ κόσμος ἀπὸ τῆς ἐξουσίας τοῦ Σατανᾶ, καὶ οἱ πιστεύσαντες καὶ οἱ μὴ πιστεύσαντες εἰς τὸν Χριστὸν τῆς τυραννίδος τοῦ διαβόλου πάντες ἠλευθερώθησαν. Καὶ ἴσως εἴπερ οὐδὲν ἐπίστευον οι Μουσουλμάνοι εἶναι ἀνάστασιν, ἐλέγομεν ἂν λόγους δεικνύντας εἶναι ταύ την ἀληθῆ. Ἐπεὶ δὲ καὶ αὐτοὶ στέργουσι, καὶ ἐπ. δέχονται ταύτην δὴ τὴν ἀνάστασιν, περισσὸν ἦτ μαι λέγειν καὶ γράφειν περὶ ταύτης. Λέγομεν δ μόνον τοῦτο, ὅτι καθώς παρελάβομεν καὶ ἐδιδάχθησ μεν ἀπὸ τῆς ἁγίας Γραφῆς, ἦν καὶ οἱ Μουσουλμάν νοι ἁγίαν καλοῦσιν, ἡ τοῦ Χριστοῦ ἀνάστασις ὠφέ λεια ἐγένετο ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. Περὶ δὲ τοῦ διαβόλου λέγομεν τοῦτο, ὅτι εἰ καὶ ἀκμὴν οὐ κατεδικάσθη είν ρίσκεσθαι εἰς τὸν ἴδιον τόπον τὸν τῆς κολάσεως, διὰ τὸ μὴ γεγονέναι τὴν κρίσιν ἀκμήν, ἣν μέλλει κρίσ νειν ὁ Χριστός· ἀλλ᾽ οὖν ἐλθόντος τούτου, μέλλει κληρονομήσειν ὁ διάβολος τὸ ἀτελεύτητον πῦρ, ὅπερ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. ἐκδέχεται αὐτόν. Εἰ γὰρ καὶ δοκεῖ ὅτι ζῇ οὗτος, lalom sententiam vival adbuc diebus aliquot in carcere, mortuis tamen adnumeratur, licet inter νίνοs adhuc sit. Idem igitur hoc de diabolo feri intelligas. Postquam enim Christus resurrexit, ille perditus est. Cum autem in homines ea quæ facere solet, machinatur, non ceu potestatem aliquam habens aut virtutem, facit, sed tanquam malus aut fraudulentus, amicitiam simulat, eaque consulis quae hominibus interdicta sunt et noxia. Ει quidem si aliquem sibi morigerum nactus fuerit, videtur multum potuisse, et dedisse damnum. Si vero ab aliquo non fuerit receptus, sed dimissus inanis et vacuus, omni destitutus robore discedit, nec vires habet aliquas. Homo enim multoties ab homine cogitur ut invitus faciat, quod nec vult, nec ante constituit; a diabolo auten non sic. Vo lens enim pared vano et noxio illius consilio. Qui vero parere noluerit, diabolum ecu rem nibill conlemnit. Idem vero singuli homines a propria sua ratione patinntur, quod a diabolo. Incidit enim homo in alicujus meditationem facinoris, vel ho mesti, vel turpis; et siquidem principem vel ducem, mentem videlicet sanam habuerit et pradentem, illa meditationes simul et barum causas dijudicat, bonumque a malo discernit. Si vero dux hominis mens infirma fuerit et impotens, noxia pro utilibus amplectitur. Vides igitur diabolum viribus carere, quamvis easdem habere videtur: sed comminuta est et evanuit universa tyrannis illius, Christo ex sepulcro resuscitato. Post secundum enim Christi adventum relegabitur in tenebras exteriores, et in ignem inexstinguibilem, proot commeritus est. En itaque, ut ante dictum est, sic factum esse apparet: quod scilicet ca qua Christum allinent, ab initio paulatim apparuerunt; quanto autem propius appropinquavit tempus generationis hujus, tanto clarius planiusque prophete de illo vaticinati sunt. Postquam autem Christus venit, dedit is clavem scientiæ hominiμus, ut pure et sine omni fuco veritatem intelligerent; quin (si veritas dicenda est) ipse Christus aperuit thesauros absconditos, et iu medium de posuit ceu infinitum pelagus, ut quilibet ex hoc nemine prohibente hauriat, quae illam ollectant et juvant. Εt hac quidem talia sunt. Redeamus vero ad id unde sumus digressi. βουλόμενος ἀρύηται ἀκωλύτως τὰ αὐτοῦ καταθύμια δὲ ὅθεν ἐξήλθομεν. ἀλλ' ὡς τεθνηκότα λογίζου αὐτόν. Καὶ ὥσπερ τις φονεύς ή κλέπτης, ἢ ἄλλος, τις ποιήσας ἔργα θανάτου άξια, και καταδικασθεὶς παρὰ τοῦ βασιλέως ἀποτμηθῆναι τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, εἶτα μετὰ τὴν τοιαύτην τοῦ βασιλέως ἀπόφασιν ἐπιζήσει ἡμέρας τινὰς ἐν τῇ φυλακῇ, ὡς τεθνηκώς καταλογίζεται οὗτος, εἰ καὶ ἔτι μετὰ τῶν ζώντων εὑρίσκεται· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ διαβόλου νόησον τοῦτο. Αφ' οὗ γὰρ ἀνέστη ὁ Χριστός, ἐκεῖνος ἀπώλετο. Ὅτι δὲ πλάτω τει κατὰ τῶν ἀνθρώπων ὅσα δῆτα καὶ πράττει, οὐχ ὡς ἐξουσίαν ἢ δύναμίν τινα ἔχων πράττει, ἀλλ' ὡς πονηρὸς καὶ ἀπατεὼν ὑποκρίνεται φιλίαν, καὶ συμβουλεύει τὰ ἀπηγορευμένα καὶ βλάπτοντα τοὺς ἀνθρώπους. Καὶ εἰ μὲν εὕρῃ τὸν ὑπακούοντα, δοκεί ὅτι ἡδυνήθη καὶ ἐποίησε βλάβην· εἰ δ' οὐχ εὑρήσει παραδοχήν, ἀλλ᾽ ἀποπεμφθῇ οὕτω κενός, ἀπέρχεται κατησχυμμένος, καὶ μηδεμίαν ἔχων ἰσχύν, "Ανθρωπου γὰρ πολλάκις αναγκάζεται ὑπὸ ἀνθρώπου, καὶ πράττει ἄκων ὅπερ οὔτε βούλεται, οὔτε μὴν προαιρεῖται. Ὑπὸ δὲ τοῦ διαβόλου οὐχ οὕτως ἀλλ' ὁ βουλόμενος πείθεται τῇ ματαίᾳ αὐτοῦ συμβουλῇ· ὁ δὲ μὴ βουλόμενος λογίζεται αὐτὸν ὡς οὐδέν. Τὸ αὐτὸ δὲ τοῦτο πάσχει πᾶς τις ἄνθρωπος καὶ ἐπὶ τοῦ ἰδίου λογισμοῦ, ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ διαβόλου. Ἔρχεται γὰρ εἰς ἐνθύμησίν τινος πράγματος, και λοῦ λέγω καὶ αἰσχροῦ· καὶ εἰ μὲν ἔχει τὸν ἄρχοντα αὐτοῦ νοῦν ὑγιᾶ καὶ φρόνιμον, κρίνει τὰς ἐνθυμήσεις καὶ τοὺς λογισμοὺς αὐτοῦ, καὶ διακρίνει τὸ πρεῖττον ἀπὸ τοῦ χείρονος· εἰ δὲ ἀσθενεῖ ὁ ἡγεμὼν αὐτοῦ νοῦς, πράττει τὰ βλαβερὰ ὡς ὠφέλιμα. Βλέ πεις όπως, κἂν δοκῇ ὅτι ἔτι ἰσχύει ὁ διάβολος, οὐκ ἔστιν οὕτως, ἀλλ' ἐφθάρη καὶ ἠφανίσθη τέλειον ἡ τυραννίς αὐτοῦ, ἀναστάντος τοῦ Χριστοῦ ἐκ τοῦ τάφου; Μετὰ γὰρ τὴν δευτέραν τοῦ Χριστοῦ παρου σίαν μέλλει παραπεμφθῆναι τῷ ἐξωτέρω σκότει, καὶ τῷ ἀτελευτήτῳ πυρί, ὡς ἔστιν εἰς τοῦτο ἄξιος, Ἰδοὺ γοῦν ὡς προείρηται, οὕτως ἀναφαίνεται ότι τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ ἐξαρχῆς καὶ ἐκ τοῦ καταμι χρὸν ἐφαίνοντο. Οσον δὲ ἤγγιζεν ὁ καιρὸς τῆς αὐτοῦ γεννήσεως, καθαρώτερον καὶ τρανότερον έλεγον περὶ αὐτοῦ οἱ προφῆται. Αφ' οὗ δὲ ἦλθεν ὁ Χριστός, δέδωκε τοῖς ἀνθρώποις τὴν κλείδα τῆς γνώσεως, ἵνα καθαρῶς τε καὶ ἀψευδῶς νοήσωσι τὴν ἀλήθειαν, Μάλλον δὲ εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, αὐτὸς ὁ Χριστὸς ήνοιξε τοὺς κεκρυμμένους θησαυρούς, καὶ ἔθηκεν εἰς τὸ μέσον, ὥσπερ τι πέλαγος ἄπειρον, ὅπως ὁ καὶ ὠφέλιμα. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως. Ἐπανέλθωμεν κβ'. Κρεμαμένου τοῦ Χριστοῦ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ, τὰς τῶν στρατιωτῶν ἔνυξεν αὐτοῦ τὴν πλευράν μετά ξέρους. Λέγει γοῦν Ζαχαρίας περὶ τούτου, καθώς καὶ προείπομεν, ὅτι ὁ καὶ ἐπιβλέψουσι πρός με εἰς ὃν ἐξεκέντησαν. κγ'. ᾿Απέθανε, καὶ λέγει ὁ Ησαΐας ὅσα καὶ φθάν σαντες εδηλώσαμεν ἀνωτέρω. Λέγει δὲ καὶ ὁ θαυ μαστός Σολομών περὶ τοῦ δικαίου καὶ μεγάλου Ἰὼβ ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ, ο Ζῶσαι ὥσπερ ἀνὴρ τὴν ὀσφύν σου. Ερωτήσω δέ σε, σὺ δέ μοι ἀποκρίθητι, που ἦσθα ὅτι ἐθεμελίωσα τὴν γῆν; "Ανάγγειλόν μοι, εἰ 92. Christo in cruce penleute, quidam militum aperuit latus illius lancea. De hoc igitur, ut supra monuimus, Zacharins dicit: Videbunt, in me quem pupugerunt. 25. Mortuus est, de quo et Isaias dicit ea quae supra recensuimus. Dicit vero et admirandus ille Solomon de justo et celeberrimo Joh, tanquam sub persona Dei: «Accinge lanquam vir lumbum Luum. Interrogabo te, tu autem mihi responde. Ubi eras cum fundarem ego terram? Annuntia mili,

si scis, intellectum, quando facta sunt astra? Lau- ἐπίστασαι σύνεσιν, ὅτε ἐγεννήθη ἄστρα, ήνεσαν με daverunt me voce magna omnes angeli mici, et φωνῇ μεγάλῃ πάντες άγγελοί μου καὶ ὕμνησαν, celebraverunt hymnis. Conclusi autem mare por Ἔφραξα δὲ θάλασσαν πύλαις, ἐθέμην δὲ αὐτῇ ὅρια, tis, et posui illi terminos, dixique illi: Hucus» καὶ εἶπον αὐτῇ. Μέχρι τούτου ἐλεύσῃ, καὶ οὐχ que venies, et non transgredieris, sed in teipso υπερβήσῃ, ἀλλ' ἐν σεαυτῇ συντριβήσονταί σου τὰ collidentur tibi fluctus tui. Annuntia mihi: num κύματα. "Ανάγγειλόν μοι, εἰ σὺ λαβών πηλόν, ἔπλα Lu accepto Iuto formasti animal, et sermone pre- σας ζώον, καὶ λαλητὸν αὐτὸ ἔθου ἐπὶ τῆς γῆς, ἐν ditum posuisti illud super terram? Num in ve- δὲ ἴχνεσιν ἀβύσσου περιεπάτησας, ἀνοίγονται δε stigiis abyssi deambulavisti? Aperiunturne tibi præ σου φόβῳ πύλαι θανάτου, πυλωροὶ δὲ ἄδου ἰδόντες timore januæ mortis, et janitores inferni te viso σε έπτηξαν, ο Υπολαβὼν δὲ Ἰὼβ τῷ Κυρίῳ λέγει, stupuerunt? Respondens vero Job, dixit Domino: * Οἶδα ὅτι πάντα δύνασαι, ἀδυνατεῖ δὲ καὶ οὐδέν. Novi quod omnia possis, et impossibile tibi est Ακοῇ μὲν γὰρ ὠτὸς ἡκουόν σου τὸ πρότερον, νῦν nihil. Auditu enim auris audivi te prius, nunc vero δὲ ὁ ὀφθαλμός μου ἑώρακα σε. ο 'Ακήκοας καὶ εἰς oculus meus vidit te". Audivistine de morte Do- τὸν τοῦ Κυρίου θάνατον προφητείαν καθαρωτάτην mini prophetiam hanc clarissimam et splendidis- τε καὶ ὑπερλάμπουσαν; Αὐτὸς γὰρ ὁ Θεὸς δ λέγων simam? Ipse enim Deus de se dicens, quod fanda- " περὶ ἑαυτοῦ, ὅτι ἐθεμελίωσε τὴν γῆν, ὅτι ἔθηκεν verit terram, quod posuerit mari terminos, quod celebraverint eum angeli sui, idem ille dicit ipsi Job: Num accepto luto formavisti animal, et sermone preditum posuisti illud super terram? Num in vestigiis abyssi deambulavisti? Aperienturne tibi præ timore januæ mortis, et num janitores inferni te viso stupuerunt?, Quid, quæso, his inpuit aliud, quam: Ego Deus sum qui feci haec, 30 aperui portas mortis; timore enim mei aperta sunt, et me viso in inferno stupuerunt janitores illius. Verumtamen quidnam opus est hanc prophetiam interpretari? Talem enim esse videmus, ut vel plane stupidus et rudis eam intelligat. Illud enim, «Viso me janitores inferni stupuerunt, Christi resurrectionem cum auctoritate divina potentique virtute factam significat, præterea universam illam inferni mortisque destructionem. Quin et David Juculenter sic dicit: Non derelinques animam meam in inferno, neque dabis ut sanctus tuus videal corruptionem. Tertia enim die resurrexit Dominus, nec corruptionem sensit corpus illius sacrosanctum. Mortuo enim illo, sanctissimuma illius corpus Joseph simul et Nicodemus, ut supra diximus, involverunt sindone, myrrha et aromatibus. Et de sepultura illius Magi quoque in BethJeem venientes prophetaverunt ipso nato, offerentes illi aurum, thus et myrrham. 24. Dixerunt Judæi Pilato: Jube muniri sepulὅρια τῇ θαλάσσῃ, ὅτι ὕμνησαν αὐτὸν οἱ ἄγγελοι αὐτ τοῦ· αὐτὸς λέγει τῷ Ἰώβ, «Μή τοι λαβὼν πηλὸν ἔπλασας ζῶον, καὶ λαλητὸν αὐτὸ ἔθου ἐπὶ τῆς γῆς, ἢ ἐν ἔχνεσιν ἀθύσσου περιεπάτησας; Ανοίγονται δέ σοι φόβῳ πύλαι θανάτου, πυλωροὶ δὲ ᾅδου ἰδόν τες σε Έπτηξαν;» Τί τοῦτο λέγειν, ἢ ὅτι Ἐγὼ δ Θεὸς ὁ ποιήσας ταῦτα· ἐγὼ ἤνοιξα τὰς πύλας του θανάτου· τῷ γὰρ φόβῳ μου ἠνοίχθησαν, καὶ ἐμὲ ἰδόν τες ἐν τῷ ᾅδῃ, ἔπτηξαν οι πυλωροὶ αὐτοῦ. Όμως τίνος ἐξηγήσεως δεῖται ἡ παρούσα προφητεία, ούτ τως εὑρισκομένη δήλη, ὡς καὶ τὸν πάντη ἀνόητον καὶ ἀμαθῆ νοῆσαι ταύτην; Τὸ γάρ. 4 Ιδόντες με οι πυλωροὶ τοῦ ᾅδου ἔπτηξαν, ο τὴν μετὰ αὐθεντικής θεϊκῆς τε ἅμα καὶ ἐξουσιαστικῆς δυνάμεως γεγο νυΐαν τοῦ Χριστοῦ ἀνάστασιν δηλοῖ, ἔτι γε μὴν καὶ τὴν παντελῆ καὶ καθόλου τοῦ ᾅδου καὶ τοῦ θανάτου κατάλυσιν. Αλλὰ καὶ ὁ Δαβίδ διαρρήδην οὕτω λέω γει, ὅτι «Οὐκ ἐγκαταλείψεις τὴν ψυχήν μου εἰς άδην, οὐδὲ δώσεις τὸν ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. ο Τῇ τρίτῃ γὰρ ἡμέρᾳ ἀνέστη ὁ Κύριος, καὶ διαφθο ρὰν οὐκ ἐδέξατο τὸ ἅγιον αὐτοῦ σῶμα. ᾿Αποθανόντος γὰρ αὐτοῦ, ἐνετύλιξε τὸ πανάγιον αὐτοῦ σῶμα ἔ τε Ἰωσὴφ καὶ Νικόδημος, ὡς ἔμπροσθεν είπομεν, μετά σινδόνος, καὶ σμύρνης καὶ ἀρωμάτων. Καὶ προεφή τευσαν περὶ τοῦ ἐνταφιασμοῦ αὐτοῦ οἱ ἐν τῇ Βηθλεέμ ελθόντες Μάγοι, γεννηθέντος αὐτοῦ, καὶ κομίσαντες αὐτῷ τόν τε χρυσὸν, τὸν λίβανον, καὶ τὴν σμύρναν, κι'. Εἶπον οἱ Ἰουδαῖοι τῷ Πιλάτῳ, ο Κέλευσον erum.» Et nisi munitum fuisset illud, occasionem ἀσφαλισθῆναι τὸν τάφον, ο Καὶ εἰ μὲν μὴ ἡσφαλί habuissent resurrectionem cavillandi, dicentes, quod non adfuisset digna et sulliciens custodia. Verum cum omnifaria custodia et diligentia his commissa fuerit, nullam omnino occasionem reliquam habent resurrectioni illius contradicendi. Ita enim ut cupiebant volebantque, sepulcrum custodiri curaverunt. Lapis enim huic impositus est ingens, quem etiam sigillo obsignaverunt: quin el militum turmam ad custodiam hujus constituerunt. Cæteram ut ingratorum Judaeorum effrena obturentur labia, quid fit, et qualenam tempore resurrectionis Christi editur miraculum? Terra ζετο ὁ τάφος, εἶχον ἂν ἴσως πρόφασιν οὗτοι συχν φαντῆσαι τὴν ἀνάστασιν, λέγοντες ὅτι οὐκ ἐγένε το ή προσήκουσα ἀσφάλεια. Αλλ' ἐπεὶ ἡ πᾶσα καὶ παντοία προσοχὴ καὶ ἀσφάλεια ἐκείνοις ἐπετέ τραπτο, οὐδεμίαν πρόφασιν ἔχουσιν εἰπεῖν ὅλως περὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ. Ως γὰρ ἤθελον καὶ ἐβούλοντο, οὕτως ἐποιήσαντο καὶ τὴν τοῦ τάφου ἀσφάλειαν. Λίθος γὰρ ἐτέθη ἐπάνω τοῦ τάφου μέγας σφόδρα, και σφραγίδι ἐσφραγίσαντο τοῦτον. Καὶ τάγ μα στρατιωτῶν ἑτάχθησαν εἰς φυλακὴν καὶ ἀσφά λειαν αὐτοῦ. Ἀλλ᾿ ἵνα ἐμφραγῶσι τὰ ἀπύλωτα στόματα τῶν ἀχαρίστων Ἰουδαίων, τί γίνεται; καὶ 10 Job xxxvi, 3-11. Job XL, 1-5. Psal. xv, 10.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. deputati mortuis redduntur similes. Christus vero relicta sindone cum aromatibus quibus involutus fuerat, surrexit e sepulcro. Εt de hoc David; «Vespere occinetur luctus, et mane exsultatio 15, ο Ploratus quidem propter sepulturam, exsultatio autem propter resurrectionem. Vidistin, imo audivisti magis augustam illam, divinam et potentem virtutem et potentiam? An non obstupescis, et attonitus ad hac redderis? Falendum omnino est rem sic se habere, et non aliter. Quomodo enim alias possibile fuerat, myrrha conditum corpus a sindone posse revelli et evolvi, eamque evolutam inveniri integram puramque cum tol viscosis aro malibus? Hoc certe unum etiam est ex magnis illis et stupendis Christi miraculis. Sed et lapis devolutus est, ne Judzi putarent Christum, φαί qui resurrexerat, adhuc in sepulcro jacere, verum ut per terrae motum et lapidem, tum etiam sudarii et sindonis indicio cum aromatibus illic, ut diximus. jacentis in cognitionem pervenirent, et recordarentur verborum Christi: Nemo tollit animam meam a me. Potestatem habeo ponendi eam, et polesta - tem habeo rursus sumendi eam ". Verum neque sic intellexerunt miseri, sed pecunias dederunt militibus, qui Christi resurrectionem obscurarent. τί θαυματουργεῖται τῇ ὥρᾳ τῆς ἀναστάσεως τοῦ motus fit ingens, et milites sepulcro custodiendo Χριστοῦ; Σεισμός γίνεται μέγας, καὶ ἀπὸ τοῦ φάσου αὐτῶν οἱ φυλάσσοντες τὸν τάφον στρατιῶται ἐγένοντο ὡσεὶ νεκροί. Ὁ δὲ Χριστὸς καταλιπὼν τὴν σινδόνα ἐντετυλιγμένην μετὰ τῶν ἀρωμάτων, ἀνέστη ἐκ τοῦ τάφου. Καὶ λέγει Δαβὶδ τό, ν Εσπέρας αύλι σθήσεται κλαυθμός, καὶ εἰς τὸ πρωΐ ἀγαλλίασι;", κλαυθμὸς μὲν διὰ τὴν ταφὴν, ἀγαλλίασις δὲ διὰ τὴν ἀνάστασιν. Εἶδες, μᾶλλον δὲ ἀκήκοας αὐθεντικὴν καὶ θεϊκὴν καὶ δεσποτικὴν τοιαύτην ἐξουσίαν καὶ δυναστείαν; Οὐκ ἐξεθαμβήθης καὶ ἐξεπλάγης πρὸς ταῦτα; Εχεις πάντως εἰπεῖν ὅτι οὕτως ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄλλως. Καὶ γὰρ πῶς ἐστι δυνατὸν ἐσμυρνισμένον σώμα χωρισθῆναι τῆς σινδόνος, καὶ εὑρεθῆ καὶ ἐντετυλιγμένην σώαν καὶ ἀκεραίαν μετὰ τοιού· των κολλητικῶν ἀρωμάτων; Πάντως καὶ τοῦτο ἐν ἔστιν ἐκ τῶν τοῦ Χριστοῦ μεγάλων καὶ ἐξαισίων θαυμάτων, Αποκεκύλισται δὲ καὶ ὁ λίθος, ἵνα μὴ νομίσωσιν οἱ Ἰουδαῖοι ὅτι ὁ Χριστὸς ἔτι ἐν τῷ τάφῳ εὑρίσκεται, ἀναστάντος αὐτοῦ· ἀλλ' ἀπό τε τοῦ σει σμοῦ καὶ τοῦ λίθου, ἔτι τε τοῦ σουδαρίου καὶ τῆς σινδόνος μετὰ τῶν ἀρωμάτων αὐτῶν κειμένων οὕτως, ὡς εἴπομεν, ἔλθωσιν εἰς αἴσθησιν, καὶ μνησθῶσι τοῦ Κυρίου εἰρηκότος ὅτι ὁ Οὐδεὶς αἴρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ. Ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι αὐτήν, καὶ εξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν». Ἀλλ᾽ οὐδ' οὕτως συνῆκαν οἱ τάλανες, ἀλλ᾽ ἔδωκαν ἀργύρια τους στρατ τιώταις, ἵνα κρύψωσι τὴν τοῦ Χριστοῦ ἀνάστασιν. ού κα. Ο μέντοι Χριστὸς ἀναστὰς καὶ ἐλθὼν εἰς τοὺς ἀποστόλους, λέγει αὐτοῖς, «Εἰρήνη ὑμῖν.» Οι δὲ ἐχάρησαν ἰδόντες αὐτόν. Εἰς δὲ ἐξ αὐτῶν ὁ Θωμᾶς ἔτυχεν ἀποδημῶν τῇ ὥρᾳ ταύτῃ. Ακούσας δὲ περὶ ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ εἶπεν, ο Ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἤλων, καὶ ἐὰν μὴ βάλλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω.» Καὶ ψηλαφήσας ο Θωμάς, εὗρε τὸ ζητούμενον, καὶ μέγα ἀνεβόησεν, «Ο Κύριός μου, καὶ ὁ Θεός μου.» Οὐδὲ γὰρ ἁπλῶς, καὶ ὡς ἔτυχεν· εὐδὲ χαριζόμενοι οἱ ἀπόστολοι ἔλεγον καὶ ὡμολόγουν τὸν Χριστὸν Θεὸν, ἀλλὰ μετὰ πολλῆς προσοχῆς τε καὶ σκέψεως. Καὶ ὁ Χριστὸς λέγει πρὸς αὐτὸν, «Οτι Εώρακάς με πεπίστευκας, Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόν τες καὶ πιστεύσαντες.» Μετὰ γοῦν τὴν ἀνάστασιν καρτερήσας ὁ Χριστὸς ἡμέρας τεσσαράκοντα μετὰ τῶν ἀποστόλων, καὶ διδάξας αὐτοὺς, ἔδωκεν αὐτοῖς η ἐξουσίαν κατὰ τῶν δαιμόνων, καὶ δύναμιν ἐνεργεῖν θαύματα, ἅτινα ἐποίει ὁ Χριστὸς, καὶ ὅσας ἀμαρτίας λύσουσιν ἐπὶ γῆς τῆς, ἵνα ὦσι καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ λελυμέναι, καὶ ὅσας δήσουσιν ἐπὶ τῆς γῆς, ἵνα ὦσι καὶ ἐν τῷ οὐρανῷ δεδομέναι. Μὴ μόνον δὲ οἱ ἀπό. στολοι, ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ εἰς τὸν Χριστὸν πεπιστευ κότες, καὶ κατὰ τὸν λόγον καὶ τὴν διδασκαλίαν τοῦ Ευαγγελίου περιπατήσαντες, τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν καὶ δύναμιν ἔλαβον ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ, ὁποίαν καὶ ἅπερ καὶ οἱ ἀπόστολοι. κς'. Τῇ δὲ τεσσαρακοστῇ ἡμέρᾳ ἀπῆλθεν ὁ Χριστὰς μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ εἰς τὸ ὄρος τῶν 11 Psal. xxx, 6. 25. Christus porro cum resurrexisset, veniens ad apostolos dixit, «Pax vobis. • Illi autem hoc viso gavisi sunt. Unus vero borum Thonias forte illa hora non aderat illis. Cum autem de Christi resurrectione audivisset, dixit: Nisi ipse videro in inanibus illius signa clavorum, et immisero manum meam in latus ejus, non credam.» Hisque contrectatis Thomas, quod quaerebat invenit, et allum exclamavit, Dominus nieus, et Deus neus. Neque enim simplici quodam et fortuito modo, tanquam gratificaturi Christum apostoli Deum dicebant et confitebantur, sed cuin magna reverentia et studio. Christus autem dicit illi: «Quia vidisti ne, credidisti. Beati qui non videntes credunt, Post resurrectionem igitur Christus cum apostolis commoratus est dies quadraginta; et cum docuisset cos, dedit illis potestatem contra daemones, et virtutem edendi miracula, quæ Christus faciebat, et ut quæ cunque in terra remitterent peccata, ea in caelo quoque essent remissa; et ut quæcunque in terra ligarent, iu coelo etiain essent ligata. Non tamen apostoli modo, verum omnes Christo credentes, qui juxta verbum et Evangelii doctrinam vivunt, eamdem potestatem et virtutem a Christo acceperunt, quam et apostoli, eademque cum apostolis sancti miracula fecerunt. οἱ ἀπόστολοι, καὶ τὰ αὐτὰ θαύματα ἐποίουν οἱ ἅγιοι, 26. Die autem quadragesima abiit Christus cum apostolis in montem Olivarum Hierosolynæ vici 14 Joan. x, 18. " Joan. xx, 26-29.

num, et dicit illis: «Profecti docete omnes gentes. Λ Ελαιῶν, πλησίον Ἱερουσαλήμ, καὶ λέγει αὐτοῖς, Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit: qui vero non crediderit, condemnabitur. Signa vero credentes hæc consequentur: In nomine meo dæmonia ejicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent: et si lethale quidpiam biberint, non nocebit eis; infirmis manus imponent, et sanabuntur. Vos autem sedete Hierosolymis, donec induarnini virtute ex alto. Et benedixit illis: et factum est inter benedicendum, secessit ab illis, et sublatus est in caelum. Cumque ascendisset, consedit ad dextram Dei ". Quamvis vero et Musulmani dicant, Christum in cœlis esse, non tamen veritatem ipsam attingunt. Christum enim in cœlo dicunt esse hominem sanctumque magnumque, et sanctiorem omni homine; talem, inquam, ipsi & Christum in coelo esse fatentur, amplius vero nihil. Sed quemadmodum in omnibus ad Christum pertinentibus, ita eliam in hoc errant. Si vero veri Latcm discere voles, Davidem audi dicentem: • Cantabo tibi in gentibus, Domine, quoniam alle supra colos. misericordia iua, et usque ad nubes veritas tua '', Exaltare Deus supra coelos, et super omnem terram gloria tua ".» Attende diligenter. De quonam David dicit, quod alte supra celos sit misericordia ejus, et usque ad nubes veritas illius, et quod exaltatus sit Deus supra calos, et super omnem terram gloria ejus? Deus ubique est, et non est locus ubi Deus non sit. Hoc igitur haud dubie citra omnem controversiam dicit de homine, quem Filius et Verbum Dei assumpsit; qui antea quidem non erat in caelo, sed in terra, nunc vero subvectus est et exaltatus, et consedit a dextris Dei Patris, qui quidem in coelo est, supra terram vero gloria ejus. Sed planius adbuc et dilucidius idem David dicit: «Tollite portas, principes, vestras, et elevamini porte sempiternae, et ingredietur rex glorize. Quis est ille rex gloriæ? Dominus fortis et potens, Dorginus potens in prælio. Tollite principes portas vestras, et elevamini, portae sempiternr, et introibit rex gloriæ. Quis est ille rex gloriæ? Dominus virtutum, hic est ille rex gloria ".» Quid tibi de hae prophetia videtur? Dico sane quod si alius propheta nullus de Christo locutus esset, haec sola prophetia multarum et magnarum loco esset. Demonstravit enim propheta dicens: «Tollite, principes, portas vestras, et elevamini, porte sempiternae, et introibit rex gloriæ, quod de illo loquatur, qui ante nunquam in coelis fuerat, sed eo demum temporis articulo quo porta coelestes, id est angelicae virtutes, aperiri jubentur. Eo enim tempore ascendit rex gloriæ, quem videntes obstupnerunt et interrogaverunt, Quis est ille rex gloria, Quibus hi, qui subvexerant: Dominum gloriæ, responderunt (quos propheta Ezechiel vidit, ut post declarabitar): Dominus fortis et potens, Dom minus potens in ballo. Quis autem in bello potens • Πορευθέντες διδάξατε πάντα τὰ ἔθνη. Ο πιστεύε σας καὶ βαπτισθεὶς σωθήσεται, ὁ δὲ ἀπιστήτες και τακριθήσεται. Σημεῖα δὲ τοῖς πιστεύσασι ταῦτα παρακολουθήσει Ἐν τῷ ὀνόματί μου δαιμόνια εκβα λοῦσι, γλώσσαις λαλήσουσι καιναῖς, ὄρεις ἀροῦσι, κἂν θανάσιμόν τι πίωσιν, οὐ μὴ αὐτοὺς βλάψῃ· ἐπὶ ὀρέως στους χεῖρας ἐπιθήσουσι, καὶ καλῶς ἔξουσιν. Ὑμεῖς δὲ καθίσατε ἐν τῇ πόλει Ἱερουσαλήμ, ἕως οὗ ενδύσησθε δύναμιν ἐξ ὕψους. Καὶ εὐλόγησεν απο τούς. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ εὐλογεῖν αὐτὸν αὐτοὺς, διέ στη ἀπ' αὐτῶν, καὶ ἀνεφέρετο εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ ἀναβὰς ἐκάθισεν ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ. Ὅτι μὲν γὰρ οι Μουσουλμάνοι λέγουσι περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι εἰς τοὺς οὐρανοὺς εὑρίσκεται, ἀλλ' οὐχ ὡς ἔχει ἡ ἀλή θεια, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπον ἅγιον καὶ μέγαν, καὶ ἁγιών τερον παντὸς ἀνθρώπου, οὕτω λέγουσι τὸν Χριστὸν εἶναι ἐν τῷ οὐρανῷ, περαιτέρω δὲ οὐδαμῶς· ἀλλ' ὥσπερ ἐπὶ πάντων πλανώνται τῶν περὶ τοῦ Χριστοῦ, οὕτως πλανώνται καὶ ἐπ' αὐτῷ. Εἰ δὲ βούλει μαθεῖν τὴν ἀλήθειαν, ἄκουσον τοῦ Δαβίδ λέγοντος, «Κύ ριε, ψαλῶ σοι ἐν ἔθνεσιν, ὅτι μέγα ἐπάνω τῶν οὐ ρανῶν τὸ ἔλεός σου, καὶ ἕως τῶν νεφελῶν ἡ ἀλήθεια σου. Ὑψώθητε ἐπὶ τοὺς οὐρανοὺς ὁ Θεὸς, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα σου.» Πρόσεξαν ἀκριβῶς, τίνα λέγει ὁ Δαβίδ, ὅτι μέγα ἐπάνω τῶν οὐρανῶν τὸ Ελεος αὐτοῦ, καὶ ἕως τῶν νεφελῶν ἡ ἀλήθεια αὐτοῦ, καὶ τὸ Ὑψώθητι ἐπὶ τοὺς οὐρανούς, ὁ Θεὸς καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα σου. Ο Θεός πανταχού ἐστι, καὶ οὐκ ἔστι τόπος ἐν ᾧ οὐκ ἔστιν ὁ Θεός, Τούτου γοῦν ὄντος ὁμολογουμένου, ἐξανάγκης τὸν ἄνθρωπον λέγει, ὃν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὅ; πρότερον μὲν οὐκ ἦν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἀλλ' ἐν τῇ γῇ· νῦν δὲ ἀνήγαγε καὶ ὕψωσε, καὶ ἐκάθι σεν ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ὃς ἐστι μὲν ἐν τῷ οὐρανῷ, ἐπὶ δὲ πᾶσαν τὴν γῆν ἡ δόξα αὐτοῦ. Καὶ ἔτι τρανότερον καὶ φανερώτερον λέγει ὁ αὐτὸς Δαβίδ, «Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δύο ξης.» Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατός, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ. Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δε ξης. Τίς ἐστιν οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Κύριος τῶν δυνάμεων, αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης. Η Τί γοῦν σοι δοκεῖ περὶ τῆς τοιαύτης προφητείας Εγώ λέγω ὅτι ἐὰν ἄλλος προφήτης οὐκ ἐλάλησε περὶ τοῦ Χριστοῦ, αὐτὴ μόνη ή προφητεία ήρχει ἀντὶ πολλῶν μεγάλων ἑτέρων προφητειών. "Εδειξε γὰρ ἐν τῷ εἰπεῖν ὁ Προφήτης ότι ο Άρατε πύλας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, και εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης, ο ὡς περὶ ἐκείν λέγει, ὃς οὐδέποτε ἦν ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ἀλλὰ κατ' αὐτὸν τὸν καιρὸν ἂν ἐλέγοντο αἱ οὐράνιοι πόλοι, τουτέστιν αἱ ἀγγελικαί δυνάμεις, ἵνα ἀνοιγῶσι, κατ' αὐτὸν τὸν καιρὸν ἀνέβαινε καὶ ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης, ἂν ἰδόντες ἐξεθαμβήθησαν, καὶ ἤροντο, «Τίς έστιν – το Marc. xv, 15-19. Psal. LVI, 11. " Psal. LVI, 6. 19 Psal. xx, 7-10.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. ' οὗτος ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης; Καὶ πάλιν ἔλεγον οἱ apparuit? Home ille supernaturalis, quem assumἐπάνω αὐτῶν βαστάζοντες τὸν Κύριον τῆς δόξης, οὺς εἶδεν Ἰεζεκιήλ ο προφήτης, καθώς μετολίγον ὁ λόγος δηλώσει, ότι ο Κύριος κραταιός και δυνατός, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ.» Τίς γοῦν ἐφάνη δυνατ τὸς ἐν πολέμῳ; Ὁ ἄνθρωπος ὁ ὑπὲρ φύσιν, ὃν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου. Αὐτὸς γὰρ κατέλαβε τὸν διάβολον, καὶ αὐτὸς κατέλυσε τὴν βασιλείαν τοῦ διαβόλου, ήν ἐβασίλευεν ἀπὸ τοῦ Ἀδάμ ἕως τοῦ Χριστοῦ· μᾶλλον δὲ τἀληθὲς εἰπεῖν, τὴν τυραννίδα αὐτοῦ, ἣν ἐτυράννει τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων. Τί γάρ ξένον, ένα νικήσῃ Θεὸς τὸν διάβολον; Πάντως οὐδέν. Αλλά τοῦτό ἐστι τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν καὶ ἀγγέλοις καὶ ἀνθρώποις, καὶ ὑπὲρ τὴν δύναμιν τῆς ἀνθρωπίνης, φύσεως, ἵνα δηλονότι νικήσῃ ὁ ἄνθρωπος τὸν διά- " θολου. Καθὸ γὰρ ἄνθρωπος ἐνίκησεν ὁ Χριστὸς τὸν διάβολον, οὐχὶ καθὸ Θεός; Τίς γὰρ πόλεμος εἰς Θεόν; Καὶ ὁ Χριστὸς ἕνεκεν τούτου εἶπεν, ὅτι «Ερχεται ὁ τοῦ κόσμου ἄρχων, τουτέστιν ὁ διάβολος, καὶ ἐν ἐμοὶ οὐκ ἔχει οὐδέν.» Ήγουν πάντες ἄνθρωπου ἁμαρτωλοί εἰσιν, ἐπὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ οὐκ εἶχεν εὑρεῖν ἔχνος ἢ γνώρισμα ἁμαρτίας. Καὶ ἐπεὶ τοὺς πάντας εὕρισκεν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας κεκρατημένους. καὶ οἱονεὶ δεδεμένους, ίσχυε μετὰ πάντων, καὶ ἑτυράννει. Ὁ δὲ ὑπὲρ φύσιν καὶ ἐξαίσιος ἄνθρωπος, ἂν ἀνελάβετο ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, ἁμαρτία οὐχ ὑπέκει την καὶ ἐνίκησε καὶ κατέλυσε τοῦ ᾅδου τὰ βασίλεια. Διά τοι τοῦτο ὁ προφητικός λόγος ὁ λέγων, ὅτι ο Κύριος κραταιὸς καὶ δυνατός, Κύριος δυνατὸς ἐν πολέμῳ, ο ἔδειξεν αὐτὸν ἄνθρωπον. Ἐν δὲ τῷ εἰ πεῖν, ὅτι ὁ Κύριος τῶν δυνάμεων, αὐτός ἐστιν ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης, ο ἔδειξεν αὐτὸν Θεόν. Α' γὰρ δυνάμεις τάξεις ἀγγέλων εἰσίν. Τίς γοῦν ἐστι Κύριος. τῶν ἀγγέλων; Ο Θεός. Εἶδες πῶς τὸν αὐτὸν ἔλεγον οἱ ἄγγελοι καὶ πάντες οἱ προφῆται πρὸ τῆς γεννή· σεως αὐτοῦ, καὶ μετὰ τὴν γέννησιν, ἐν τῷ θανάτῳ αὐτοῦ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν Θεόν τε καὶ ἄνθρωπου; "Ο δέ γε Ἰεζεκιήλ ούτωσί φησιν, «Εγώ ήμην ἐν μέσῳ τῆς αἰχμαλωσίας ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ τοῦ Χου βάρ, καὶ ἀνεῴχθησαν οἱ οὐρανοὶ, καὶ εἶδεν ὅρασιν Θεοῦ, καὶ ἐγένετο ἐπ' ἐμὲ χεὶρ Κυρίου, καὶ εἶδον νεφέλην μεγάλην, καὶ φέγγος κύκλῳ, καὶ πῦρ ἐξαστράπτον, καὶ ἐν τῷ μέσῳ ὡς ὁμοίωμα τεσσάρων ζώων, καὶ τέσσαρες πτέρυγες τῷ ἑνὶ, καὶ σπινθήρες ὡς ἐξαστράπτων χαλκός, καὶ ἐλαφρα, αἱ πτέρυγες αὐτῶν, καὶ ὁμοίωμα ὑπὲρ κεφαλῆς τῶν ζώων, ὡσεὶ στερέωμα, ὡς ὅρασις κρυστάλλου φοβερού, και ὑπεράνω τοῦ στερεώματος τοῦ ὑπὲρ κεφαλῆς αὐτῶν ὡς ὁμοίωμα θρόνου ἐπ' αὐτῷ, καὶ ἐπὶ τοῦ ὁμοιώματος τοῦ θρόνου ὁμοίωμα ὡς εἶδος ἀνθρώπου ἄνωθεν. Καὶ εἶδον ὡς ὅρασιν πυρὸς ἔσωθεν αὐτοῦ.» Καὶ ὅτι μὲν ἡ παροῦσα προφητεία πολλὴ καὶ μεγάλη καὶ θαυμαστή ἐστιν, ἥντινα κατέλιπον διὰ τὸ πλῆθος τῆς γραφῆς, καὶ τὸ πολὺ τῆς ἑρμηνείας, τοῦτο τοιοῦτόν ἐστίν. Ἀλλὰ τοῦτο μόνον σκέψαι, ὅτι τα τέσσαρα ζώα, ἅτινα λέγει ὁ προφήτης πτερωτά * Jean. κιν, 50. 11 Ezech. 1, 1 seqq. PATROL. GR. CLIY. psit Filius et Verbum Dei ex diva Virgines hic elenim diabolum debellavit, et illius destruxit regnum, quo ab Adami temporibus usque ad Curistum regnaverat: quin et tyrannidem illius, qua genus humanum presserat, est amolitus. Quid enim novi est, si Deus diabolum vincat? Nihil omino. Verum hoc magnum et admiratione dignum est αpud angelos et homines, atque humana naturie potentiam excedit, ut homo vincat diabolum. Nam secundum humanitatem Christus diabolum devicit, non secundum divinitatem. Quod enim bellum erat contra Deum? Propterea et Christus dixit: e Venit mundi princeps (id est diabolus), et in me non habet quidquam ".. Licet enim omnes homines peccatores sint, in Christo tamen peccati signum iuveniri non poterat, nec peccati iudicium; et quamvis omnes deprehendamur a peccato victi, et ligati quodammodo, per illud roborabatur et Lyrannidem exercebat; homo autem ille supernaturalis et stupendus, quem Filius Dei assumpsit, peccato non fuit obnoxius, sed illud vicit, infernique regna destruxit. Quapropter propheticus iste sermo, qui dicit:: Dominus fortis et potens, Dominus potens in Sello, ostendit ipsum hominem. Cum vero dicit: • Dominus virtutum, hic est ille rex glorie, ostendit ipsum Denm. Virtutes enim angelorum colories sunt. Quis autem angelorum Dominus est? Deus nimirum. Vides quomodo unum eumdemque angeli, et omnes prophetae ante generationem illius et post illam, in morte illius et post resurrectionem, et Deum et hominem prædicarint? Ezechiel porro sic dicit: + Ego eram in medio captivitatis juxta fluvium Chobar; et aperii sunt coli, et vidi visionem Dei, et facta est super me manus Domini. Et vidi nubem magnam, et splendor in circuitu ipsius et ignis fulgurans. Et in medio erat quasi similitudo quatuor animalium, et unicuique alie quatuor, et scintilla quasi as fulgurans, aleqne illorum celeres. Et similitudo super caput animalium quasi firmamentum, quasi visio crystalli hor rendi. Et super firmamentum. quod erat super caput illorum, tanquam similitudo dironi in eo; et supra throni similitudinem tanquam similitudo hominis insidens. Et vili ceu visionem ignis intrinsecus in co".» Et licet praesens lee prophetia, copiosa, magna et admiranda sit, quam propter scriptare et interpretationis copiam omisimus, tamen utut hæc sint, hoe solum considera, quod quatuor animalia (quæ vales alata dicit als quatuor, et subjungit pustea: Et reliquae duae conjuncta ad invicem), magna illa angelorum cohors est, quæ per totam Scripturam sacrom Seraphim dicitur. Super caput artem horum vidit propheta similitudinem throni, et super tironum similitu dinen hominis. Atqui hoc sane interpretatione indiget. Quis enim ille homo est, quem maximi

δύο ἓν ἕκαστον αὐτῶν ἔχοντα, αὕτη ἐστὶν ἡ μεγίστη τάξις τῶν ἀγγέλων, ἡ παρὰ πάνη τῆς θείας Γρα τῆς καλουμένη σεραφείμ, Ὑπὲρ δὲ τῆς κεφαλῆς Εκείνων εἶδεν ὁ προφήτης ὁμοίωμα θρόνου, καὶ ἐπάνω του θρόνου ομοίωμα ανθρώπου. "Αρά γε χρήζει τοῦτο ἐξηγήσεως; Τίς ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, ἄν φέρουσιν οἱ μέγιστος τῶν ἀγγέλων ὑπὲρ κεφαλῆς αὐτῶν ἐπὶ θρόνου καθήμενον; Πάντως οὐδεὶς ἄλλος ἀλλ' ἡ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, ἂν οἱ προφῆται πάντες εκήρυξαν Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον. Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως. Σὺ δὲ μετὰ τῶν ἄλλων λέγεις ὅτι ἐπεὶ λέγουσιν οἱ Χριστιανοί, Ο Χριστός Θεό ἐστι, πῶς ἔπαθεν; οὐ γὰρ πάσχει Θεός· καὶ ἔτι, Ἐπεὶ Θεός ἐστι, πῶς οὐδὲν ἔσωσε τὸν ἄνθρωπον ψιλῷ λόγῳ· καὶ ἁπλῶς, ἀλλ' ὥσπερ ἀδυνατῶν ἐγένετο άνθρωπος, καὶ ἀπέ θανεν, ἵνα σώσῃ τὸν ἄνθρωπον; καὶ. Ὅτι μὲν Θεός οὐ πάσχει, ἔχω σὲ αὐτὸν μάρτυρα, ὃς ὁμολογεῖς ὅτι Θεὸς οὐ πάσχει· ὅμως ἐὰν ἄνθρωπος ἀποθνήσκων εἴτε φυσικὸν θάνατον διὰ νοσήματος, εἴτε καὶ παρὰ φύσιν διὰ ξίφους, ἢ καὶ ἑτέρου συμβεβηκότος, τὰ μὲν σῶμα πάσχει καὶ ἀποθνήσκει, ἡ δὲ τούτου ψυχὴ ἀπαθὴς μένει καὶ ἀθάνατοι, τίς ἐστι τοσοῦτον ἀνόη της, ὥστε παθητήν εἶναι την θεότητα νομίσαι; ᾿Αλλ' οὐδ' οὕτως ἀφῆκεν ὁ διάβολος τὸν ἄνθρωπον ἀπείραστον. Οἱ γὰρ ᾿Αρμένιοι τὸν Χριστὸν Τῶν Θεοῦ ὁμολογοῦσιν εἶναι αὐτὸν καὶ Θεὸν, λέγουσι δε ὅτι ὥσσερ ἔπαθε τὸ σῶμα αὐτοῦ, οὕτως ἔπαθε καὶ ἡ αὐτοῦ θεότης. Καὶ διὰ τοῦτο ἔχομεν αὐτοὺς αἱρετι κούς, καὶ ὑπὸ ἀνάθεμα. Τὰ δέ, πῶς οὐδὲν ἔσωσε τὸν κόσμον ὁ Χριστὸς ψιλῷ τῷ λόγῳ ἁπλῶς, ἐγὼ οὐ δύναμαι εἰπεῖν. Ομολογῶ τὴν ἡμετέραν ἀδυναμίαν, ἀλλὰ καὶ σοὶ τὸ αὐτὸ συμβουλεύω, ἵνα πιστεύῃς τα ἄξια μόνης πίστεως, καὶ μὴ ζήτει τὰ ὑπὲρ δύναμιν, Τίς γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου; Ἐὰν γὰρ ἐπιγείου βασι λέως πράξεις θεωροῦντες οἱ ἄνθρωποι, τὰς μὲν πράξεις στέργουσι καὶ ἀσπάζονται, περαιτέρω δὲ οὐ ζητοῦσιν οὐδὲ περιεργάζονται η πολυπραγμου νοῦσι, πόσῳ μᾶλλον εἰς τὸν Βασιλέα τῶν βασιλέων καὶ Κύριον τῶν κυριευόντων, μᾶλλον δὲ τὸν προ αιώνιον Βασιλέα τῶν οὐρανῶν ἐστιν ἄτοπον ἐρευνῶν καὶ περιεργάζεσθαι; "Εν ἐστι τὸ ζητούμενον μόνον, τὸ ἀναφανῆναι τὸν Χριστὸν Υἱὸν Θεοῦ· τούτου δὲ ομολογουμένου καὶ ἀποδειχθέντος παρὰ πάσης τῆς angelorum super caput suum gestant in throno πτεροῖς τέσσαρσι, καὶ παρακατιών λέγει, καὶ ἕτερα sedentem? Non alius certe quam Filius Dei, quem omnes prophete Deum et hominem pradienverunt, Et haec quidem hactenus. Τu vero cum aliis objicis; Cum Christiani affirment Christum Deum esse, quomodo passus est? Deus enim pati nequit. Item: Si Deus est, cur non vel nudo verbo salvavit hominem, sed quasi impotentia impeditus, homo factus est, et mortuus, ut hominem salvaret? Et quod Deus non petiatur, teipsum testem habeo, siquidem illud fateris. Verumtamen homine aliquo moriente, qui vel naturali morte per morbum deficit, vel violentia, gladio nimirum, aut alio casu fortuito inci dente, corpus quidem patitur et moritur, anima vero passionis expers et immortalis manet. Quis igitur tam stultus est, ut divinitatem passibilem esse arbitretur? Sed ne sic quidem diabolus hominem intentatum reliquit. Armenii enim Christum Filium Dei esse confitentur, et Deuse. Addunt autem, quod sient corpus illius passum sit, ita etiam eiusdem parsa sit divinitas. Quapropter illos et haereticos esse judicamus, et sub anathemate detinentur. Hoc vero quod quæris, Cur Cbristus hominem non nudo verbo servavil? ego explicare non possum), sed nostram infirmitatem confiteor. Verum et tibi hoc idem consulo, ut ea quae fidem merentur, cre das: neque ea inquiras, quæ viribus majora sup. Quis enim novit mentem Domini? Si enim homines, conspectis regis alicujus terreni operibus, opera quidem amant et amplectuntur, ulterius vero non inquirunt, neque laboriosius curiosiusque ea investigant, quanto magis de Rege regum, et Do mino dominantium, imo eterno coelorum Rege inquirere, et curiosius investigare singula absurdum est? Et cum quæstia sit una, qua appareat Christum Filium Dei esse, bæc autem sine omni controversia comprobata sit, et sacris Scripturis demonstrata, amplectere hac, et animo recoude, quod cum Deus sit omnipotens, et cum mundum salvet, sive per angelum, sive per verbum, vel allo modo quocunque, quem scit et agnovit, potuit hoc facere, et potest. Deus vero non facit quæ illi possibilia sunt, sed quæcunque vult. Quæcunque enim vult, eadem potest; non autem quæcunque potest, eadem vult. Possibile enim illi erat mundos creare θείας Γραφῆς, στέργε καὶ ἔχε κατὰ νοῦν, ὅτι ἐπεὶ infinitos; sed cum hoc nolit, unum creavit solumn. Possibile item illi erat alias creare angelorum myriades, sed noluit. Quapropter ne inquiras longius progrediundo. Cum enim latissime hac rerum absurditas pateat, multa alla hinc absurda nascuntur. Et quomodo id fiat, considera. Qui enim hac inquirere ausus fuerit, sic interrogare potest, Quandoquidem Deus omnia etiam ante generationem ipsorum novit, et prævidit diabolum casurum esse, eur quæso illum creavit? et cum adversus Deum elatus ex angelo et luce caligo et diabolus factus sit, cur Deus non totum perdidit, sed perinisit potius, ut etium hominem deceptam longissime a Deo abduceret? quin etiam adhuc omnes homines incitat ad pecὁ Θεὸς παντοδύναμός ἐστι, καὶ τὸν ἵνα σώσῃ τὸν κόσμον διά τε ἀγγέλου, καὶ διὰ λόγον, καὶ ἀλλοτρό πως, ὡς ἐκεῖνος ἐπίσταται καὶ γινώσκει, καὶ ἡδύ νατο καὶ δύναται τοῦτο. Αλλ' ὁ Θεὸς οὐ ποιεῖ ὅσα δύναται, ἀλλ' ὅσα βούλεται. Όσα γὰρ βούλεται καὶ δύναται, οὐ μὴν ὅσα δύναται καὶ βούλεται. Δύναται γὰρ ἵνα ποιήσῃ μυρίους κόσμους, ἀλλ᾽ οὐ βούλεται, καὶ ἐποίησεν ἕνα, Δύναται ἵνα ποιήσῃ καὶ ἄλλας μυριάδας αγγέλων, ἀλλ᾽ οὐκ ἠβουλήθη. Διὰ τοῦτο μὴ ζήτει περαιτέρω χωρεῖν· ἐπεὶ εἴπερ εύρῃ χώραν τὸ τοιοῦτον ἀτόπημα, πολλὰ ἐκ τούτου τὰ ἄτοπα έψεται. Καὶ σκόπει πως δύναται ἐρωτῶν ὁ τὰ τοιαῦτα τολμῶν, ὅτι ἐπεὶ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐπίσταται πριν γενέσεως αὐτῶν, καὶ οἶδεν ὅτι ὁ διάβολος μέλλει

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. ή a diso? Sed et alia plurima absurda malaque emersura sunt, si unum aliquod absurdum concedatur. Decet igitur ut per fidem suscipiamus ea qu Deo facta sunt, nec ea inquisitioni et curiositati nostræ permittamus. Propter nimiam tamen curiositatem tuam, rationem aliquam hujus adferemus; quæ si veritati fuerit consentanea, gloria sit et laus Deo sanctissimo; in hunc quippe solum referenda, qui veritatem omnem cognovit. Moses scribit, quin potius Deus per Mosem loqui. tur: Diliges Dominum Deum tuum ex tota anima tua, et ex tota cogitatione tua, et ex totis viribus tuis " i Sed et Christus in Evangelio dicit: Qui diligit me, diligetur a Patre meo s. Item Isaias: πεσεῖν, διατί ἵνα ποιήσῃ αὐτόν; Και μεθς τραχή- catum, qui peccantes privantur gloria Dei et puraλιάσας κατὰ τοῦ Θεοῦ, ἀντὶ ἀγγέλου καὶ φωτὸς ἐγένετο σκότος καὶ διάβολος. Πῶς οὐδὲν ἔφθειρεν αὐτὸν ὁ Θεὸς, ἀλλ᾽ εἴασεν αὐτὸν, καὶ ἀπατήσας τὸν Αδάμ, απέκτησε καὶ αὐτὸν μακράν που τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔτι παρακινεῖ πάντας ἀνθρώπους εἰς τὸ ἁμαρ τάνειν, καὶ ἁμαρτάνοντες στερούνται τῆς δόξης του Θεοῦ, καὶ τοῦ παραδείσου; Καὶ ἄλλα μυρία άτοπα καὶ κακὰ μέλλουσιν ἀνακύψειν, ἑνὸς ἀτόπου δοθέν τος. Διὰ τοῦτό ἐστι δίκαιον, ἵνα πίστει δεχώμεθα τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ πεπραγμένα, καὶ οὐκ ἐξετάσει καὶ πολυπραγμοσύνῃ διδῶμεν αὐτά. 'Αλλ' όμως διὰ ἐδ πολύ σου περίεργον εἴπωμεν λογισμόν τινα περί τούτου· καὶ εἰ ἔχεται τῆς ἀληθείας, δόξα τῷ ἁγίῳ θεῷ· εἰ δ' οὖν, ἀπέμεινεν εἰς ἐκεῖνον τὸν μόνον γινώσκοντα τὴν πᾶσαν ἀλήθειαν. Γράφει ὁ Μωϋσῆς, μᾶλλον δὲ λέγει ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Μουσέως, ὅτι ο 'Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου.» Λέγει ὁ Χριστὸς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, ι Ο άγαπῶν μὲ ἀγαπηθήσεται ὑπὸ τοῦ Πατρὸς μου.» Λέγει Ησαΐας, ο Τάδε λέγει Κύριος. Μη γυνὴ ἐπιλήσεται τὰ ἔκγονα αὐτῆς· εἰ δὲ καὶ γυνὴ ἐπιλήσεται, ἐγὼ οὐκ ἐπιλήσομαι, λέγει Κύριος.» Καὶ οὕτως ἐστὶν ἡ ἀλήθεια. Ὑπὲρ μητέρα καὶ πατέρα μυριοπλασίως ἀγαπᾷ ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἐπέκεινα. Διὰ τοῦτο ὀφείλει τοῖς ἄνθρωπος ὑπὲρ πατέρα, μητέρα, γυναίκα, τεχνα, ἀδελφοῦς, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν την ψυχήν, αγαπᾶν τὸν Θεόν. Πᾶσα γὰρ ἀρετὴ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἔχει τὸ τέλος, ἵνα ἀγαπήσῃ τὸν Θεὸν, καὶ ἀπὸ τοῦ Θεοῦ. Hæc dieit Dominus: Num obliviscetur mulier liberorum suorum? Verumtamen et si obliviscatur mulier, ego tamen non obliviscar, dicit Domi nus. Et revera quidem evenire videmus, ut Dei amor, quo homines prosequitur, multis modis parentum in liberos amorem exsuperet. Debet igitur omnis homo plus quam matrem, patrem, uxorem, liberos, fratres, imo plus quam suam ipsius animam. Deum diligere. Omnis enim homi nis virtus, omnisque actio huc tendit, huncque Sinem sibi habet propositum, ut Deum diligat; et quantocunque illam amore prosecutus fuerit, lanto et infinitis modis majore diligetur a Domino. πᾶσα πρᾶξις εἰς αὐτὸ τοῦτο ἀποβλέπει, καὶ τοῦτο ὅσον ἀγαπήσει αὐτὸν, ὑπὲρ τὸ μυριοπλάσιον ἀγαπᾶται κα'. Από ποιου γοῦν τρόπου καὶ ἀπὸ ποίας πρά ξεως δύναται ἐλθεῖν ἄνθρωπος εἰς αἴσθησιν, ἵνα ἀγαπήσῃ τὸν Θεόν, ἀλλ᾽ ἢ ἀπὸ τοῦ ἐνθυμηθῆναι καὶ ἀναλογίσασθαι κατὰ νοῦν ὅτι δι' ἐμὲ τὸν ἁμαρτωλὸν τὸν παραβάντα τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον καὶ τὴν ἐντολὴν, ὄντινα ἠπάτησεν ὁ διάβολος, καὶ ἀπέκτεινε μακρύνας ἀπὸ τοῦ Θεοῦ; Εφόρεσεν ὁ Θεὸς τὴν ἡμετέραν σάρκα, καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ ἀπέθανε δι' ἐμὲ, καὶ ὁ ἐκείνου θάνατος γέγονεν ἡμετέρα ζωή, καὶ ἡ ἐκείνου ἀνάστασις ἔδωκεν· ἐμοὶ τὸν παράδεισον, καὶ τὴν ἐν ἀπώλεσα βασιλείαν, καὶ ἄρχεται ἐνθυ μεῖσθαι τὴν ἄπειρον τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίαν τε καὶ αγάπην. Καὶ ἐνθυμούμενος ἔρχεται εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ ἀγάπην, καὶ πληροῖ τὰς ἐντολὰς τοῦ Θεοῦ, καὶ τοὺς λόγους τοῦ Εὐαγγελίου. Πληρῶν δὲ ταῦτα ὁ ἄνθρωπος, ἀγαπᾶται αὐτὸς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ὡς πληρωτὴς τῶν αὐτοῦ ἐντολῶν. Καὶ τότε πληροῦται ὁ διὰ τοῦ Μωϋσέως ὑπὸ τοῦ Θεοῦ λόγος, τό, «Αγα πήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς διανοίας σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς Ισχύος σου.» Πληροῦται δὲ καὶ ὁ τοῦ Χριστοῦ λόγος ὁ λόγων, ὅτι ι Ὁ ἀγαπῶν με. ἀγαπηθήσεται ὑπὲ τοῦ Πατρός μου, καὶ ὁ ἀγαπώμενος παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἀγαπᾶται. Εἰς γάρ ἐστι " 27. Qua igitur ratione? Quo denique facto commotus homo, eo intellecius pervenire poterit ut Deum diligat? Si nimirum hæc meditetur, et animo suo reputet: En propter me peccatorem, transgressorem divine legis et præcepti, quem deceperat diabolus, longeque a Deo abductum occiderat, nom stram carnem gestavit Deus, homo factus est, et propter me unortem subiit, cjusque mors vita nom stra facta est, ejusque resurrectio mihi paradisum regnumque, quod amiseram, reddidit. Quod si hoc modo considerare coeperit homo immensum Dei in humanum genus amorem et claritatem, hujus consideratione in amorem Dei devenit, impletque Dei præcepta, et verba Evangelii; quibus ab ipso completis etiam ipse a Deo redamatur, ceu obser valor mandatorum Domini. Tuncque impletur serino Domini per Mosem dictus: • Diliges Domi num Deum tuum ex tota anima tua, et ex tota cogitatione tua, et ex totis viribus tuis.» Tmpletur et Christi verbum, quod dicit, «Qui diliget me, diligetur a Patre meo;» et qui diligitur a Patre, diligitur etiam a Filio. Unus enim Deus est, et Pater, et Filius. Et hac de causa Deus hotno factus est. Praeterea olim prophetis locutus est Deus, et Deut. vi, 5. 13 Joan. ΧΙ, 21. * Tsa XLIX, 15.

apparuerunt illis visiones; et nunc quidem in nube, Θεὸς ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός. Καὶ διὰ τοῦτο γέγονεν ὁ κι ipsi Job; nunc vero in igne et caligine, ut Masi; alias vero in aura tenui, ut Helia. Quemadmodum el Oseas propheta dicit: Ego visiones multiplicavi, et in manibus prophetarum assimilatus sum, As similatus sum, inquit, non, Visus sum, utpote visiones adumbraturus. Nunc igitur cum humani generis amator sit, et misericors, hominemque in tantum d ligat quantum nulla lingua potest eloqui, nec ulla mens intelligere, quemadmodum ante per multifarias visiones servis suis sanctis conversabatur, si tunc per carnem ceu velo intermediante nobis conversatus est, et adhuc servis suis et amicis est conversatarus, quemadmodum illud ante resurrectionem suam ex mortuis, et post illam demonstravit. Quiu, η et adbuc speramus, quotquot Christum profilemar, quod cum Dei Filius et Verbum Deus fuerit, homo factus sit, et in mundum veniens non venerit ut mundum jndicaret, sed ut doceret mundum, quod ipse sit Filius Dei, Deus nempe is qui a prophetis predictus erat, et ut in illum crederent, omnesque in illum credentes et baptizati alvarentur, qui vero non crederent, condemnarentur. Rursus autem certo futurum est, ut de nuo redeat, non velut ante, in vili ligura, et statu humili, homoque quod externam specie attinet, sub qua Deus sit intelligendus: sed instar Dei manifesti, et ceu unigenitus Dei Patris Filius, in gloria sua, cum omnibus angelis, cunctisque ordi nibus calestium. Quemadmodum David dixit superius, quod veniat ad judicandum terram, et ad judicandum orbem. Quin et ipsum Christum in Evangeliis dixisse scriptum est, Quod venturus sit Filius hominis in nubibus coeli in gloria sua, et omnes sancti angeli cum co. Tunc sedebit super thronum gloriæ suæ, et congregabuntur coram eo omnes gentes, et separabit eos veluti pastor segregat oves ab hædis, et statuet oves quidem a dextris suis, justos nimirum, haedos vero, id est peccatores, a sinistris ",» Et dalit peccatoribus quidem poenam seternam, justis vero vitam sempiternam, paradisum et bona omnia. Verumtamen et Daniel sic dicit: • Videbam donec ihroni ponerentur, et antiquus dierum consedit. Thrones ejus quasi flamma ignis, et role ejus ignis ardens: fluvius ignis trahebat præcedens illumn. Mille millia ministra bant illi, et decies centena millia stabant ante illum. Judicum consedit, et libri aperti sunt. Vim debam in visione, et ecce cum nubibus caeli ve niebat quasi Filius hominis, et usque ad Antiquum dierum pervenit, et ante faciem illius allati sunt iii. Et ipsi data est potestas et gloria, et regnum: et omnes populi, tribus et lingue illi servient, et potestas illius potestas sempiterna, que non transibis, et regnum illius non corrumpetur. Horruit spiritus meus, ego Daniel in visione mea, et visiones capitis mei perturbaverunt me.. Sed ecce Θεὸς ἄνθρωπος, ὅτι κατὰ καιροὺς ἐλάλησεν ὁ Θεὸς τοῖς προφήταις, καὶ ἐφάνησαν δράσεις πρὸς αὐτούς· ἀλλὰ ποτὲ μὲν διὰ νεφέλης, ὡς τῷ Ἰώβ, ποτὲ δὲ διὰ πυρὸς καὶ γνόφον, ὡς τῷ Μωϋσεῖ, ποτὲ δὲ δι' αύρας λεπτῆς, ὡς τῷ Ἡλίᾳ· ὡς καὶ Ὥσι, ὁ ὁ προφήτης ούτωσί φησιν, ο Ἐγὼ δράσεις ἐπλήθυνα, καὶ ἐν χερσὶ προφητῶν ὡμοιώθην.» Ωμοιώθην εἶπεν, οὐκ κ ὤφθην, ε ὡς βούλεται σχηματίζειν τὰς ἔψεις, Νῦν δὲ ὡς φιλάνθρωπος καὶ οἰκτίρμων, ἀγαπήσας τὸν ἄνθρωπον ὅσον οὔτε γλώσσα δύναται εἰπεῖν, οὔτε νοῦς ἐννοῆσαι, ὥσπερ πρώην διὰ τῶν ἀλλεπαλ λήλων θεωριῶν ὁμίλει τοῖς δούλοις αὐτοῦ τοῖς ἁγίοις, οὕτω διὰ μέσης σαρκὸς ὡς παραπετάσματος ὠμίν λησε. Καὶ ἔτι ἀπόκειται ὁμιλεῖν τοῖς δούλοις καὶ φίλοις αὐτοῦ, καθὼς ἔδειξε τοῦτο πρὸ τῆς ἀναστάς σεως, καὶ μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν αὐτοῦ. Καὶ ἔτι ἐλπίζομεν πάντες οἱ Χριστιανοί, ὅτι Θεός ὧν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ ἐλθὼν εἰς τὸν κόσμον, οὐκ ἦλθεν ἵνα κρίνῃ τὸν κόσμον, ἀλλ᾽ ἵνα διδάξῃ τὸν κόσμον ὅτι, αὐτός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ Θεὸς, ὁ παρὰ τῶν ἁγίων προφητών και ρυχθεῖς, καὶ ἵνα πιστεύσωσιν εἰς αὐτὸν, καὶ οἱ πιστεύ σαντες καὶ βαπτισθέντες σωθῶσιν, οἱ δὲ ἀπιστήσαν της κατακριθῶσι. Μετὰ δὲ ταῦτα ἀπόκειται, ἵνα πάλιν Ελθῃ, οὐχ ὡς τὸ πρώην ἐν εὐτελεῖ τῷ σχήματι καὶ τα πεινῇ καταστάσει, καὶ ἄνθρωπος μὲν τὸ φαινόμενον, Θεὸς δὲ τὸ νοούμενον, ἀλλ' ὡς Θεός φανερός, καὶ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ μετὰ πάντων τῶν ἀγγέλων καὶ πάντων τῶν οὐρανίων ταγμάτων, καθὼς ὁ Δαβὶδ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἴρηκεν, ὅτι ἔρχεται κρῖναι τὴν γῆν κρῖναι τὴν οἰκουμένην. Καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ούτωσὶ γράφων εἴρηκεν, «Όταν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ, καὶ πάντες οἱ ἅγιοι ἄγω γελοι μετ' αὐτοῦ, τότε καθίσει ἐπὶ θρόνου δόξης αὐτοῦ, καὶ συναχθήσονται πάντα τὰ ἔθνη Εμπρο σθεν αὐτοῦ, καὶ ἀφοριεῖ αὐτοὺς ὥσπερ ὁ ποιμέν ἀφορίζει τὰ πρόβατα ἀπὸ τῶν ἐρίφων, καὶ στήσει τὰ μὲν πρόβατα ἐκ δεξιῶν αὐτοῦ, τουτέστι τους δικαίους, τὰ δὲ ἐρίφια ἐξ εὐωνύμων, ήγουν τοὺς ἁμαρτωλούς. Καὶ δώσει τοῖς μὲν ἁμαρτωλοῖς κόλασιν αἰώνιον, τοῖς δὲ δικαίοις ζωὴν αἰώνιον, καὶ τὸν παράδεισον, καὶ πολλὰ ἀγαθά. ᾿Αλλὰ καὶ Δανιὴλ ούτωσί φησιν ο Εθεώρουν έως οὗ θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ ὁ Παλαιὸς τῶν ἡμερῶν εκάθισεν. Ο θρόνος αὐτοῦ ὡσεὶ φλόξ πυρός, οἱ προς χοὶ αὐτοῦ πῦρ φλέγον, ποταμός πυρὸς εἶχε που ρευόμενος ἔμπροσθεν αὐτοῦ, χίλιαι χιλιάδες έλει τούργουν αὐτῷ, καὶ μύριαι μυριάδες παρεστήκεισαν αὐτῷ. Κριτήριον ἐκάθισε, καὶ βίβλοι ανεώχθησαν. Εθεώρουν ἐν δράματι, καὶ ἰδοὺ μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ, ὡς Υὲς ἀνθρώπου ἐρχόμενος ἦν, καὶ ἕως τοῦ Παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν ἔφθασεν, καὶ ἐνώπιον αὐτοῦ προσηνέχθησαν αὐτῷ, καὶ αὐτῷ ἐδόθη ἡ ἀρχὴ καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ βασιλεία, καὶ πάντες οἱ λαοί, φυ "Osee, xi, 10. * Matth. xxv, 31, 32. Dan. v, 9-15.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA II. καὶ, γλῶσσαι αὐτῷ δουλεύσουσι, καὶ ἡ ἐξουσία αὐτοῦ diligenter observa, quae hic a propheta dicta ἐξουσία αιώνιος, ἥτις οὐ παρελεύσεται, καὶ ἡ βασι- sunt: Videbam, inquit, donec throni sunt appo λεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσεται. Έφριξε τὸ πνεῦμά siti, et Antiquus dierum consedit. Quis est Antiμου, ἐγὼ Δανιὴλ ἐν τῇ ὄψει μου, καὶ αἱ δράσεις τῆ; quus dierum? Deus. Quinam ministraverunt, vel κεφαλῆς μου συνετάρασσόν με. ο Καὶ ἰδοὺ πρόσεξαν servierunt illi, et quinam sunt astantes illi mille ἀκριβῶν, τὰ παρὰ τοῦ προφήτου λεχθέντα. Εθεώ millia, et decies centena millia? Omnes angeli. ρουν, φησίν, ἕως οὗ θρόνοι ἐτέθησαν, καὶ ὁ Παλαιός Quale est hoc judicium? Aliad nullum praeterquam τῶν ἡμερῶν ἐκάθισε· Τίς ἐστιν ὁ Παλαιὸς τῶν ἡμε- quod David prædixit de Christo, quod veniat ad ρῶν; "Ο Θεός. Τίνες ἐλειτούργουν αὐτῷ, τουτέστιν judicandum terram, ad judicandum orbem; et ἐδούλευαν; καὶ τίνες οι περιστάμενοι χίλια χιλιά. ipse Christus de se dicit, quod in illo judicio judiδες, καὶ μύριοι μυριάδες; Πάντες ἄγγελοι. Ποιόν canda sit omnis terra. Unum enim idemque est ἐστι τὸ κριτήριον; Οὐδὲν ἄλλο ἀλλ᾽ ἢ τὸ κριτήριον Patris et Filii judicium. Quis vero est fluvius ille δεἶπεν ὁ Δαβὶδ περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὅτι ἔρχεται κρῖναι igneus, quem ante Autiquum dierum egredientem τὴν γῆν, κρῖναι τὴν οἰκουμένην. Καὶ ὁ αὐτὸς Χρι- vidit propheta? Hic nimirum, qui diabolum et στὸς εἶπε περὶ ἑαυτοῦ ὅτι ἐν ἐκείνῳ τῷ κριτηρίῳ omnes peccatores excepturus est. Quinam libri μέλλει κρίνειν πᾶσαν τὴν γῆν. Εν γὰρ καὶ τὸ αὐτό sunt quos apertos esse legimus? Ipsa nimirum ho ἔστι κριτήριον Πατρός τε καὶ Υἱοῦ. Ποῖος δὲ ἐστιν minum facinora, quae omnia in die illo retegenἀπύρειος ποταμός, ἂν εἶδεν ὁ προφήτης πορευόμε- tur. Quis vero est Filias hominis, quem vidit in τον ἔμπροσθεν τοῦ Παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν; Ο μέλλων visione sua Daniel venientem in nubibus caeli, et ὑποδέξεσθαι τὸν διάβολον καὶ πάντας τοὺς ἁμαρτων pertingentem usque ad Autiquum dierum cui λούς. Καὶ τίνες εἰσὶν αἱ βίβλοι, αἵτινες ἀνεῴχθη etiam datus est principatus, honor et regnum, et σιν; Οὐδὲν ἄλλο ἡ αἱ τῶν ἀνθρώπων πράξεις, απ omnes populi tribus et linguæ adorant illum, et τινες μέλλουσι ἀποκαλυφθῆναι ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ, serviunt illi: et cujus polestas, potestas est semiΠοῖος δὲ ἐστιν ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου, ὃν εἶδεν ἐν τῇ piterna, quæ non transibil, et cujus regnum non δράσει αὐτοῦ ὁ Δανιὴλ ἐρχόμενον μετὰ τῶν νεφελών corrumpetur? Suliciens certe hire prophetia est, τοῦ οὐρανοῦ, καὶ φθάσαντα ἕως τοῦ παλαιοῦ τῶν ἡμε ut etiam plane stupidum ad sensum meliorem pe:- τῶν, πρὸς ἦν καὶ ἐδόθη ἡ ἀρχὴ καὶ τιμὴ καὶ ἡ βασιλεία, ducere posset, ut intelligeret Christum Filium et καὶ πάντες οἱ λαοί, φυλαί, γλῶσσαι, ὥστε προσκυ Verbum Dei esse, qui subveliens in altum Lomiνῆσαι καὶ δουλεῦσαι αὐτῷ, καὶ ἡ ἐξουσία αὐτοῦ ἐστι nem quem assumpsit, subduxit illum in nubes Εξουσία αἰώνιος, ἥτις οὐ παρελεύσεται, καὶ ἡ βασι- call ad Deum et Patrem suum: et huic datus est λεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσεται; Πάντως ἱκανὴ ἐστιν honor, potestas et regnum; et hunc adorant Η προφητεία αύτη, ἵνα καὶ πάντη τὸν ἀνόητον ἀγάγη omnes angeli Dei, hunc etiam adorant omnes triεἰς αἴσθησιν, καὶ νοήσῃ, ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς bus et lingue, quemadmodum in superioribus proὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ ἀναβιβάσας τὸν ἄνο phetae prophetaverunt. Et ille quidem est, qui θρωπον, ὃν ἀνελάβετο καὶ ἀνήγαγεν ἐπὶ τῶν νεφε- consedit ad dexteram. Dei, juxta Davidis vatici λῶν τοῦ οὐρανοῦ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ αὐτοῦ. Καὶ nium, et hujus regnum est sempiternum, quod αὐτῷ ἐδόθη ἡ τιμὴ, καὶ ἡ ἀρχή, καὶ ἡ βασιλεία, non transibit: et hujus est potestas, quæ non cor καὶ αὐτῷ προσεκύνησαν πάντες άγγελοι Θεοῦ, καὶ rumpetur. In alium vero hominem hæc minime αὐτῷ προσεκύνησαν πᾶσαι αἱ φυλαὶ καὶ γλῶσσαι, competunt. Non enim homo ulius ante solem naκαθὼς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν οἱ προφῆται ἐκήρυ tus est: verum solus Filius et Verbum Dei, secun ξαν. Καὶ αὐτός ἐστιν ὁ καθίσας ἐκ δεξιῶν τοῦ Θεοῦ, dum quod Deus est, non secundum humanam ὡς ὁ Δαβὶδ λέγει. Καὶ αὐτοῦ ἐστιν ἡ αἰώνιος βασιillius naturam. Nullus enim alius hominum polesλεία, ἥτις οὐ παρελεύσεται. Καὶ αὐτοῦ ἐστιν ἡ tatem sempiternam et regnum inconcussum haἐξουσία, ἥτις οὐ διαφθαρήσεται, ἑτέρου δὲ ἀνθρώ. bere potest, præter solum hominem, quem a5του οὐδαμῶν. Οὐδὲ γὰρ ἐγεννήθη πρὸ τοῦ ἡλίου sumpsit Filius et Verbum Dei, qui ab illo etiam ἄνθρωπος, ἀλλ' ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, καθά separari nequit. Hæc omnia videns Daniel, et ad Θεός, οὐ καθὰ ἄνθρωπος· αὐδὲ γὰρ δύναται έχειν miratus hac, ut par erat, cum autem non posset ἐξουσίαν αἰώνιον ἄνθρωπος, οὐδὲ βασιλείαν ἀσά- magnum illud et inæstimabile miraculum et myste λευτὸν ἄλλος ἀλλ᾽ ἢ μόνον ὁ ἄνθρωπος, ὃν ἀνελάβετο εἰμm percipere, dixit: • Horruit spiritus meus, ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔστιν ἀχώριστος ego Daniel in visione mea, visiones capitis mei αὐτῷ. Ταῦτα πάντα ἰδὼν ὁ Δανιήλ, καὶ θαυμάσας conturbaverunt me.. Hunc vero quo viso Daniel μὲν ὡς εἰκός, μὴ δυνηθεὶς δὲ κατανοῆσαι τὸ μέγα ille magnus spiritus suo horruit, et visiones capitis καὶ παράδοξον τοῦτο θαῦμα καὶ μυστήριον, εἶπεν, sui conturbayernat eum, Musulmani Deum esse · Έρριξε τὸ πνεῦμά μου, ἐγὼ Δανιὴλ ἐν τῇ ὄψει pernegant. Et quis tam stupidus, ut non vel μου, καὶ αἱ δράσεις τῆς κεφαλῆς μου συνετάρασσαν maxime illos condemnaverit? με. 1 Ον δὲ ἰδὼν Δανιὴλ ὁ μέγας, ἔφριξε τὸ πνεῦμα αὐτοῦ, καὶ συνεταράχθησαν αἱ ὁράσεις τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ, τοῦτον οἱ Μουσουλμάνοι οὐχ ὁμολογοῦσι Θεόν. Καὶ τίς οὕτως ἀναίσθητος, ὅστις οὐ μὴ καταγνώσε καὶ ὑπερβαλλόντως αὐτῶν;

APOLOGIA TERTIA. Quod post Domini assumptionem duodecim discipuli illius totum orbem docuerint, miraculis simul filem suam confirmantes. Tum de Deipara Virgine, sle questione Christi, cruce et imagine. η ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΤΡΙΤΗ. "Οτι μετὰ τὴν τοῦ Κυρίου ἀνάληψιν οι δώδεκα μαθηταὶ αὐτοῦ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐδίδαξαν τοῖς θαύμασι πιστούμενοι, καὶ περὶ τῆς ἀεὶ Παρα θένου Θεοτόκου, ἔτι τα περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐρωτήσεως, καὶ τοῦ σταυροῦ καὶ τῶν εἰκόνων. 4. Quod itaque Christus Filius Dei, et Deus et α'. Ὅτι μὲν ὁ Χριστὸς ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ καὶ θεὸς καὶ home a sanctis simul et prophetis adeoque ab ipso άνθρωπος ἐκηρύχθη παρά τε τῶν ἁγίων καὶ προ Deo Patre predicatus sit, suficienter in præceden- φητῶν, ἀλλὰ δὴ καὶ παρ' αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, tibus demonstravimus. Nunc vero agedum reliquis έκανῶς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀποδέδεικται. Φέρε δη eliam discussis, inspiciamus ea quæ hac insecula λοιπὸν ἐξετάσαντες, ἴδωμεν καὶ περὶ πάντων τῶν sunt, negotia. Christus enim cum praedixisset se μετὰ ταῦτα ἐπακολουθησάντων πραγμάτων. Προς ascensuram ad Patrem suum, in ipsa assumptionis ειπών γὰρ ὁ Χριστός, ὅτι ο Ἰδοὺ ἀναβαίνω πρὸς τὸν hora dicit sanctis suis discipulis, et apostolis: Πατέρα μου κ ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς αὐτοῦ ἀναλήψεως, λέω • Profecti in mundum universum annuntiate γει τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ μαθηταῖς καὶ ἀποστόλοις, Evangelium omni creaturæ. Qui crediderit et • Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, κηρύξατε τὸ baptizatus fuerit, salvabitur; qui vero non credi Εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ κτίσει. Ὁ πιστεύσας καὶ βασ derit, condemnabitur. Vos vero desidete Hiero- πτισθεὶς σωθήσεται· ὁ δὲ ἀπιστήσας κατακριθήσει solymis, donec induamini virtute ex alto". Et cum ται. Ὑμεῖς δὲ καθίσατε ἐν τῇ πόλει Ἱερουσαλήμ, adoravissent, abierunt. Post dies vero aliquot, cum ἕως οὗ ἐνδύσησθε τὴν ἐξ ὕψους δύναμιν.» Καὶ προσω apostoli unanimiter in eadem domo considerent, κύνησαντες ἀπῆλθον. Καὶ μεθ᾿ ἡμέρας τινάς, και factus est sonus ceu fatus alicujus vehementis: et θημένων ομοθυμαδὸν τῶν ἀποστόλων, ἐγένετο ἦχος repleti sunt omnes divina gratia. Non quod Christo ὥσπερ σφοδρού τινος πνεύματος, καὶ ἐνεπλήσθησαν adhuc in terris agenti impossibile fuerit gratiam ἅπαντες θείας χάριτος, οὐχ ὡς ἀδυνάτως ἔχοντος Illis dare ", sed ut omnes intelligerent, unum Deum τοῦ Χριστοῦ δοῦναι αὐτοῖς τὴν χάριν, ἔτι εὑρισκομέ esse et Patrem et Filium, et unam eamdemque του αὐτοῦ ἐν τῇ γῇ, ἀλλ᾽ ἵνα γνῶσι πάντες ὅτι εἰς Patris et Filii naturam et potentiam. Dodit enim Θεός ἐστιν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, καὶ μία καὶ ἡ αὐτὴ Christus apostolis, cum in terris ageret, virtutemet εστι τοῦ τε Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ φύσις καὶ δύναμις, potestatem: calcandi super serpentes et scorpios, Έδωκε μὲν ὁ Χριστὸς ἔτι ἐν τῇ γῇ ῶν πρὸς τοὺς et adversus omnem potestatem inimici ",» id est ἀποστόλους δύναμιν καὶ ἐξουσίαν κ τοῦ πατεῖν ἐπάνω diaboli; misit vero nunc etiam Deus Pater illis όφεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν gratiam suam. Et impleti divina gratia, ut dictum τοῦ ἐχθροῦ,» τουτέστι, τοῦ διαβόλου· ἀπέστειλε δὲ καὶ est, apostoli, singuli illorum ea cognoverunt, quae ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τὴν χάριν αὐτοῦ εἰς αὐτοὺς· καὶ naturam excedunt, omnes scilicet omnium gen- εμπλησθέντες, ὡς εἴρηται, οἱ ἀπόστολοι θείας χάρι tino quæ sub caelo sunt linguas, ouam exactis» της, έγνωσαν τὰ ὑπὲρ φύσιν. ἕκαστος αὐτῶν, πᾶσαν sime. Causam vero hujus inspice. Ut nimirum ag- γλώσσαν παντὸς γενους τοῦ ὑπὸ τὸν οὐρανὸν κατά grederentur totius mundi doctrinam et functionem, πᾶσαν ἀκρίβειαν. Καὶ σκόπει διατί; Ὅτι ἐκεχειρία data est ipsis omnium linguarum cognitio: ne in- σθησαν τὴν τῆς οἰκουμένης διδασκαλίαν καὶ προσ terprete indigerent, sed ut ipsi et interpretes στασίαν, ἐδόθη πρὸς αὐτοὺς ἢ τῶν γλωσσῶν γνῶσις, essent, et doctores. Εt docere coeperunt initio ἵνα μὴ ἔχωσι χρείαν ἑρμηνέως, ἀλλ᾽ αὐτοὶ εὑρίσκωνfacto a Jerusalem. Sic enim scriptum erat ab ται καὶ ἑρμηνεῖς καὶ διδάσκαλοι και ήρξαντο δια Isaia: «Sion egredietur lex, et verbum Domini δάσκειν ἀρξάμενοι ἀπὸ Ἱερουσαλήμ. Οὕτω γὰρ για de Jerusalem ". 1 Judaei vero adhuc cordle ocea γραπται διὰ τοῦ Ἡσαΐου, «Εκ Σιὼν ἐξελεύσεται cato præditi, non intellexerunt; et impletum est νόμος, καὶ λόγος Κυρίου, ἐξ Ιερουσαλήμ.» Οι γοῦν in ipsis, quod in lege scribitur: i Linguis novis, Ιουδαίοι ότι πεπωρωμένην ἔχοντες τὴν καρδίαν, οι et aliis labiis loquar populo isti, et neque sic au συνῆκαν. Καὶ ἐπληρώθη ἐπ' αὐτοῖς τὸ ἐν τῷ νόμῳ dient me, dicit Dominus ".». Et apostoli quidem γεγραμμένον, το, «Ἐν ἑτερογλώσσοι; καὶ ἐν χείλε populum docentes, jusserunt in Christum credere, σιν ἑτέροις λαλήσω τῷ λαῷ τούτῳ, καὶ οὐδ' οὕτως illumque confteri, guod sit Filius Dei viventis. Εt εισακούσονται μου, λέγει Κύριος, ο Και έλεγον δια facta sunt per illos miracula, et prodigia multa, δάσκοντες οἱ ἀπόστολοι τὸν λαὸν, ὅπως πιστεύσωσιν non tamen ea qua Christus faciebat, auctoritate et εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ ὁμολογῶσιν, ὅτι οὗτός ἐπιν δ potestate, sed tanquam a servis et ministris. In Υιός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντας. Καὶ ἐγένοντο διὰ τῶν nomine enim Christi miracula edebant, sic di- ἀποστόλων θαύματα καὶ τεράστια απειρα, οὐχ ούτως cendo:. In nomine Jesu Christi visum recipe, κ' αὐθεντικῶς καὶ ἐξουσιαστικῶς ὥσπερ ἐποίησε δ et visum recepit cæcus: lu nomine Jesu Christi Χριστός, ἀλλ' ὡς δοῦλοι καὶ ὑπηρέται. Μετὰ γὰρ Filii Del resurgat mortuus,» et surrexit. Εt hoc τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ ἐθαυματούργουν, οὕτω Marc. XVI, 14, 15. Luc xxiv, 49. Luc. x, 19. " Isa. xvi, 11. I Cor. xiv, 21, "Isa. xxvi, 11;

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. λέγοντες, κ Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστού ανάλε- idem dixerunt cum sanaretur paralyticus. Quin in ψην,» καὶ ἀνέβλεπεν ὁ τυφλός. «Ἐν τῷ ὀνόματι 1ητοῦ Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἔγειραι, ο νεκρός, ο καὶ ἀνίστατο. Τὸ αὐτὸ ἔλεγον, καὶ ἐθεραπεύετο ὁ παράλυτος. Καὶ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ ἑθεράπενον πᾶσαν νόσον, καὶ ἐπίστευον καθημέραν πλήθη ἄπειρα εἰς τὸν Χριστόν. Είτα μερισθέντες οἱ δώδεκα ἀπόστολοι, διέδραμον ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν, καὶ ἐν ποίησαν οἱ ἀσεβεῖς πολλὰ κακὰ καὶ ἐναντία εἰς αὐτ τοὺς, καὶ εἰς τοὺς πιστεύοντας εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ ἀπέκτεινον καθημέραν ἐν διαφόροις τόποις πλήθη Χριστιανῶν ἀναρίθμητα. Καὶ γὰρ ἅπας ὁ κόσμος εἰδωλολάτρες. Εἰς Χριστιανὸς ἐφονεύετο, καὶ δέκα ἤρχοντο ἐνώπιον τῶν τυράννων. Δέκα ἀπεθνήσκον, καὶ ἑκατὸν ἤρχοντο, χίλιοι, τρισχίλιοι, δέκα χιλιά δες, εἴκοσι χιλιάδες ἤρχοντο εἰς τὸ μαρτύριον, "Ίνα δὲ μὴ δόξωσιν εἰς τοὺς πολλοὺς οἱ λόγοι μου ψευδείς, λέγω μᾶλλον ἐλάττους τῆς ἀληθείας. Καὶ γὰρ πολ λάκις ἐπίστευον τὴν ἡμέραν πεντήκοντα χιλιάδες, καὶ ἐπέκεινα. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τῶν κτισμάτων ἦλθεν ὁ δίκαιος ᾿Αβραὰμ εἰς τὴν ἀληθῆ γνώσιν, καὶ προσε κύνησε, καὶ ἐδούλευσε τῷ μόνῳ φύσει ὄντι Θεῷ, οὕτως ἀπὸ τῶν τοῦ Χριστοῦ θαυμάτων καὶ τῶν ἀποστόλων ἦλθον τὰ ἔθνη ὁμοίως εἰς τὴν τῆς ἀληθείας κατάληψιν, καὶ προσεκύνησαν καὶ ὡμολόγησαν δικαίως ὅτι αὐτός ἐστιν ἀληθῶς ὁ Σωτὴρ τοῦ κόσμου ὁ Χριστός, αὐτός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ὁ ἀληθὴς Θεός. Πόθεν οὖν ἐγένετο τοῦτο; ἀπὸ ποίας δυνάμεως καὶ ἰσχύος; ἀπὸ ποίου πλούτου και με γαλείου; ἀπὸ ποίων φιλοσόφων και ρητόρων; Πάν- Ο τως ἀπ᾿ οὐδενὸς, ἢ ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως, ἣν ἐνεδύσαντο οἱ δώδεκα ἀπόστολοι, οἱ ἀμαθεῖς, οἱ ἄγροικοι, οἱ ἀσθενεῖς. Οὕτω γὰρ εἴρηκεν ὁ Χριστὸς πρὸς αὐτούς, ὅτι. Ἰδοὺ ἀποστέλλω ὑμᾶς ὡς προβατα ἐν μέσῳ λύκων· μὴ μεριμνήσητε γοῦν τί εἴπητε, ἢ τί λαλήσητε Εμπροσθεν αὐτῶν. Ἐγὼ γὰρ δώσω ὑμῖν στόμα καὶ σοφίαν, ᾗ οὐ δυνήσονται ἀντιστῆναι οὐδὲ ἀντειπεῖν πάντες οἱ ἀντικείμενοι ὑμῖν.» Καὶ οὕτως Εγένετο. Πάντες οι φιλόσοφοι, πάντες οι ρήτορες, πάντες οἱ μάγοι οὕτως ἐφαίνοντο ἔμπροσθεν τῶν ἀποστόλων, ὡς ἰχθύες ἄφωνοι. Τότε ἔπληρώθη ή τοῦ Δαβὶδ προφητεία, ή λέγουσα, ο Καὶ ἐλάλουν ἐν τοῖς μαρτυρίοις σου ἐναντίον βασιλέων, καὶ οὐκ ᾔσε χυνόμην. • Αλλα δὴ καὶ τοῦ Ἡσαΐου, ή λέγουσα ὁμοίως, ὡς ο Ὡραῖοι οἱ πόδες τῶν εὐαγγελιζομένιον εἰρήνην, τῶν εὐαγγελιζομένων τὰ ἀγαθα, ο Εμε. ρίσθησαν γὰρ οἱ ἀπόστολοι, καὶ διεσπάρησαν εἰς πᾶσαν τὴν γῆν, καὶ ἐδίδαξεν εἰς ἕκαστος τὸ Εὐαγγέλιον εἰς ὃν τύπον ἀπῆλθε, καὶ ἐπληρώθη ἡ τοῦ Διαδιδ προφητεία, ἡ λέγουσα, «Εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ φθόγγο αὐτῶν, καὶ εἰς τὰ πέρατα της οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτῶν.» Σκέψας γοῦν καὶ Τις καὶ πρόσεξαν ἀκριβῶς, ὅτι ἅπαντα ὅσα ἐγράφησαν ἐνταῦθα, οὐδεμία καὶ μόνη λέξις ἐγράφη ἀπ' ἀλλαχόθεν ἀλλ᾽ ἢ ἀπὸ τοῦ Μωϋσέως, ἀπὸ τῶν προφητῶν, ἀπὸ τοῦ Δαβίδ, καὶ ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, 2περ͵ καὶ ὀφείλει ἅπας Μουσουλμάνος ἵνα στέργη ὡς es Matth. x. 16 20, Psal. xvΙΙ, 47. 38 isa. 6; Rom x, 18. nomine Christi sanabant omnem morbum; et quotidie multa hominum turba in Christum cre diderunt. Tandem divisi duodecim apostali peragraverunt totum orbem. Impii vero eosdem multis malis et damnis allixerunt, aliosque in Christum credentes, ut quotidie diversis in locis magnam occiderent Christianoruin multitudinem. Universus enim mundus idololatriae deditus erat. Sed uno Christiano occiso, decem coram tyrannis emerserunt; et si decem occiderentur, exsurgebant centum; si mille, apparebant decem millia; si decem millia, viginti millia succedebant in martyrium. Ne vero verba mea a multis ceu ficta esse judicentur, minus dico quam veritas rei postulet. Sæpius enim uno die crediderunt hominum quinquaginta mil lia, et amplius. Et quemadmodum a creatoris ad veram cognitionemi pervenit Abraham justns, et servivit coluitque solum Deum verum; sic etiam per Christi et apostolorum miracula gentes similiter in veritatis cognitionem pervenerunt, eamdemque coluerunt, et perfecte confessi sunt Christum verum esse mundi Salvatorem, Filiumque Dei viventis, et verum Deum. Unde igitur hoc factum est? qua virtute et potentia? quibus opibus et ma gnificentia? per quosnam philosophos et oratores? Per nullum prorsus; sed sola Dei virtute, quam induerant duodecim apostoli, rudes antea, agrestes et indirmi. Sic enim dixerat illis Christus: Bcce mitto vos tanquam oves in medio luporum; ne solliciti sitis, quid dicatis, aut quid loquamini com ram ips s. Ego enim dabo vobis os et sapientiam, cui non poterunt resistere, nec contradicere omnes qui sese opperunt vobis ".. Et sic evenisse legimus. Omnes enim philosophi, omnes rhetores, omnes magi, coram apostolis ceu pisces muti apparuerunt. Tune impletam est illud Davidis valicinium: «El loquebar in testimoniis tuis coram rem gibus, et non confundebar *. Quin et illud Isaiae: < Quam speciosi sunt pedes evangelizantium pacem, qui annuntiant bona 38.» Divisi itaque sunt spostoli, et dispersi in universam terram; singu lique in illis locis, ad quos pervenerant, docuerunt Evangelium. Et impleta est Davidis prophetia di ceus: e in omnem terram exivit sonus eorum, et in terminos orbis verba ipsorum s. Considera igitur, vide et attende diligenter horum omnium que hic scripta sunt, ne unicam quidem dictionem aliunde quam e Muse, Davide, prophetis et Evan gelio transcriptam esse, que omnia pro sanctis, justis et bonis ipsi quoque Musulinani venerari solent. Ipse enim Mahomet, quem omnes Musulmani praeceptorem suum agnoscunt, non potuit in uni versum veritatem occulere, verum libros hos sanctos esse testatur. Quod si igitur libros dicunt sanctos et bonos, ea vero quæ in his continentur, Musulmani contemnunt, necesse omnino fuerit ut LII, 7; Nahum. 1, 15; Rom. x, 15. 34 Psal. XVIII,

caneti homines illos condemnent, quin potius (si ἅγια, καὶ δίκαιο, καὶ καλά. Αὐτὸς γὰρ ὁ Μωάμεθ, ὃν ἔχουσι πάντες οι Μουσουλμάνοι διδάσκαλον, αὐτὸς οὐκ ηδυνήθη, ἵνα κρύψῃ παντελῶς τὴν ἀλήθειαν, καὶ μαρτυρεῖ τὰς βίβλους ἁγίας. Ἐὰν γοῦν τὰς βίβλους μὲν λέγωσιν ἁγίας καὶ καλὰς, τὰ δὲ λεγό μενα ἐν αὐταῖς ἀθετῶσιν οἱ Μουσουλμάνοι, πάντως δέον ἐστὶν, ἵνα πᾶς ἄνθρωπος κατηγορήσῃ, μάλλον verum dicere oportet) ut illorum ceu mente capto· rum misereantur, queal vos nimirum tot tantisque donati occasionibus, quibus veritatem et invenire et cognoscere licet, quod Christus Filius et Verbum Dei sit, relicta tamen veritatis via, a scopo vero aberraveritis. Sed redeundum co unde digressi sumus. δὲ εἰ χρὴ πληθὲς εἰπεῖν, ἐλεήσῃ αὐτοὺς ὡς μαινομένους, ὅτι ἡμεῖς ἔχοντες τοσαύτας καὶ τηλικαύτας ἀφορμάς, ὥστε εὑρεῖν τὴν ἀλήθειαν, καὶ γνῶναι ὅτι ὁ Χριστὸς Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ ἐστιν, ἀφέντες τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν, ἐπλανήθησε αστοχήσαντες. Αλλ' ἐπανιτέον ὅθεν ἐξήλθομεν. 2. Qui itaque apostolos persequebantur, et sua premebant tyrannide, hi ipsi tandem in Christum credebant, et confitebantur hunc esse Filium Dei viventis, imo apostolorum loco illi ipsi praecones g nominis Christi reddebantur. Εt omnes quidem apostolos morte, qua Christum confessi sunt, sublatos esse, verum est, non tamen in bus tantum sævierunt impii, quantum in illos qui ab idololatria ad Christum conversi fuerant. Atroces enim de illis poenas sumebant. Membratim dissecabant eos, et quasi uno momento salvi et integri apparuerunt. In caminos dejecerunt: sed tanquam aquas ingressi servabantur. Plumbum liquefactam coacti bibebant, sed non fedebantur. lo maris profundum demerge bant: et in littus evaserunt. Et quisnam (ut dici solet) martyrum tormenta et tentationes posset exponere? Tandem autem mortui sunt, et tormenta voluptam tum loco, et mortem pro vita aestimaverunt, osten Mitque per martyres Christus suam ipsius divinitatem et potentiam, quin ldem quoque et desiMerium, quo erga illum tenebantur. Eo enim quod salvi et illaesi servarentur martyres Christi, opparebat potentia et divinitas: per mortem vero quam sustinebant, illorum in Christum fides elucebat et claritas, quemadmodum postea planius demonstrabitur. Insignis enim certantium fortitudo, et horum fides instar facis fulgebat. Qui enim illos servabat illaesus ex talibus tantisque tormentis, poterat omniuo, ne morerentur, eficere. Sed quenadmodum in proprio corpore Christus fecit, ut ad solam qua Hebraos compellavit interrogationem, Quem quæritis? omnes conciderent: cumque ad eosdem diceret, Sinite hos abire, discipulis dimissis, se Christum scilicet apprehenderent: sicut, inquam, in hoc potentia simul et voluntas illius apparuit, ita etiam evenit in martyribas. Servabantur enim illesi, divina virtute et potentia, in magnis panis et tormentis: nihilominus tamen mortui sunt, ut illorum in Christum fides appareret, et viverent, in æternum vitam vere beatam et immortalem. His igitur visis, qui idolis serviebant, et intelligentes simul opera esse plus quam naturalia, que Deus nimirum operaretur, conversi sunt omnes reges, omnes presides, omnes tyranni, universa denique multitulo terram mareque inhabitans, Christum coluerunt, confessi sunt et crediderunt hunc Fi. lium Dei, et Deum verum esse: et impletum est Davidis aliorumque prophetarum oraculumn, licens: β'. Οἱ τοίνυν διώκοντες καὶ τυραννοῦντες τοὺς ἀπο στόλους ἐπίστευον εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ ὡμολόγουν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, καὶ ἀντὶ τῶν ἀποστόλων μᾶλλον ἐγένοντο ἐκεῖνοι κήρυκες του ονόματος τοῦ Χριστοῦ. Καὶ ὅτι μὲν πάντες οἱ ἀπό στόλοι τὸν διὰ μαρτυρίου θάνατον ἀπέθνησκον, τοῦτο οὕτως ἔχει. Αλλ' οὐκ ἐτυράννουν οἱ ἀσεβεῖς ἐκείνους, ὅσον τοὺς ἐπιστρέφοντας ἀπὸ τῆς εἰδωλολατρείας εἰς τὸν Χριστόν. Μεγάλας καὶ γὰρ τιμωρίας ἐποίουν εἰς αὐτοὺς, μεληδόν κατέτεμνον τούτους, καὶ ὡς ἐν βα πῇ μια εὑρίσκοντο σῶοι καὶ ἀκέραιοι. Εἰς τὰς και μίνους ἐνέβαλλον, καὶ ὡς ἐν ὕδατι εἰσερχόμενοι ἐφυλάσσοντο. Μόλυβδον πεπυρακτωμένον ἐπότιζον αὐτοὺς, καὶ οὐκ ἐβλάπτοντο. Εἰς τὸν τῆς θαλάσσης βυθὸν ἔόδιπτον, καὶ εἰς τὴν χέρσον εὑρίσκοντο. Καὶ τίς δύναται, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ἐξαριθμήσασθαι καὶ εἰσ πεῖν τὰς τῶν μαρτύρων βασάνους καὶ τὰ πειρατής μια; Τέλος τοίνυν ἀπέθνησκον, καὶ ἐλογίζοντο τὰς μὲν βασάνους τρυφὰς, τὸν δὲ θάνατον ζωήν. Καὶ εδείκνυεν ὁ Χριστὸς διὰ τῶν μαρτύρων τὴν αὐτοῦ θεότητά τε καὶ δύναμιν, ἀλλὰ καὶ τὴν πίστιν καὶ τὸν πόθον αὐτῶν, ὃν εἶχον εἰς αὐτόν. Διὰ μὲν οὖν τὸ φυ λάσσεσθαι σώους καὶ ἀβλαβεῖς τοὺς μάρτυρας ἐφαί · νετο ἡ τοῦ Χριστοῦ δύναμις καὶ θεότης, διὰ δὲ τοῦ θανάτου ἐν ἀπέθνησκον, ἐδεικνύετο ἡ εἰς τὸν Χριστὸν πίστις τε καὶ ἀγάπη αὐτῶν, ὡς ἂν ἐντεῦ δεν ἀπὸ τούτου δειχθῇ ἔτι καθαρώτερον τὸ δοκίμια τῆς ἀνδρείας τῶν ἀγωνιζομένων, καὶ ἡ τούτων πίστις ὡς πυρσός αναλάμψη. Ο γάς φυλάξας αὐτοὺς ἀβλαβεῖς ἐκ τῶν τοσούτων καὶ τοιούτων πειρατηρίων Αδύνατο πάντως ποιῆσαι ἵνα μὴ ἀπου θάνωσιν. Ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν τῷ ἰδίῳ σώματι πεποίηκεν ὁ Χριστὸς, ὅτι διὰ μόνης πρὸς τοὺς Εβραίους ερωτήσεως, ὅτι Τίνα ζητεῖτε, εὑρέθησαν πάντες πεσόντες· διὰ δὲ τὸ εἰπεῖν αὐτοῖς ὅτι κ "Αφετε τούτους ὑπάγειν, ὁ ἀφῆκαν τοὺς μαθητάς, καὶ παρέλαβον τὸν Χριστόν· καὶ ὡς ἐν ταυτῷ ἐφάνη καὶ ἡ δύναμις αὐτοῦ καὶ ἡ θέλησις, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν μαρτύρων. Εφυλάσσοντο μὲν γὰρ ἀβλαβείς ὑπὸ τῆς θείας δυνάμεως καὶ ἐξουσίας ἀπὸ τῶν μεγάλων τιμωριῶν καὶ βασάνων· ἀπέθνησκον δὲ ὅμως, ἵνα φανῇ ἡ εἰς τὸν Χριστὸν πίστις αὐτῶν, καὶ ζῶσιν εἰς ἀπεράντους αιώνας τὴν ὄντως μας καρίαν ζωὴν καὶ ἀθάνατον. Ταῦτα πάντα ιδόντες οἱ προσκυνοῦντες τοῖς εἰδώλοις, καὶ κατανοήσαντες ὅτι τὰ γινόμενα οὐκ εἰσὶ φυσικῆς ἀκολουθίας Έργα, ἀλλ' ὑπὲρ φύσιν εἰσὶ, καὶ Θεός ἐστιν ὁ ταῦτα Ενεργών, μετεστράφησαν πάντες οἱ βασιλεῖς, πάνω

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. psal506 «Adorabunt eum omnes reges terra, omnes penles servient illi, omnes genies illum beatum di cent. Etiamsi vero quidam inveniantur, qui Christum non credant Filium Dei esse, non tamen propter hos prophetas mendacii arguere licebit: sed quemadmodum sol quidem totum orbem illa minare dicitur (quod et revera fit) exci lamen 80lem nee vident, nec ab hoc illuminantur: ita eliam in Christo solet evenire. Omnes reges terræ et universus orbis adoraverunt illum, et Deum esse confessi sunt; qui vero illum non adoraverunt, v qui prius quidem hoc adorato postea pariter Γι ducti, dogmata ejus impia esse estimaverunt, lunc sane veritatis cognitione non multum juvantur. Quamobrem? Omnis enim homo dum vivit, opera facit quæcunque vult, et animo concipit tam ad salutem suain lendentia, quam ad damnationem et poenam. Penitentiae vero post mortem locus non est reliquus. Si igitur Christi fideles in boui cognitionem pervenerint, et crediderint in ipsum, en invenerunt veritatis viam, et salutem suam acquisi verunt; si vero in impietate sua perseveraverint, quid de illis postea flat? qui intelligit, intelligat. Porro David rursum sic dicit: Omines gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Quoniam Dominus altissimus, terribilis, rex mus super universam terram. Psellite Deo nostro, 15lite. Psallite regi nostro, psallite. Quoniam rex universæ terræ, Deus. Psallite prudenter. Regnavit Deus super gentes. Deus sedet super thronum saietum suum; principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham. Quoniam Dei fortes terræ vehementer elevati sunt.. Nunc vero diligenter quae dicuntur perpendito. Omnes gentes, inquit, pladite manibus, jubilate in voce exsultationis Deo. Non Judæos solos advocat, nec Ismaelitas, nec alies alicujus partis terrae incolas, sed omnem quæ soli suljacet terram couvocat ad hanc spiritualem exsultationem. Cum enim dicit, Omnes gentes, nullum hominem ex omnibus istis exclusit. Causa: e Quia Dominus altissimus, terribilis, rex mgnus super universam terram. Sed dicat aliquis: Quandonam, o bone David, Deus non erat altissi mus? quando non erat terribilis et magnus? Psallite Deo nostro, psallite. Psallite Regi nostro, psal lite. En vides hic aliud explicatu difficilius, qui rem inexplicabilem interrogavisti, quando nempe Deus non fuerit altissimus, magnus et terribilis? Respondet enim, Psallite Deo nostro, pallite. Psallite Regi nostro, psallite. Εt rursum David inquit:. Quomiam rex universe terre Deus. Psal lute prudenter. Regnavit Deus super genies. Deus sedet super thronum sancti sui. Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham. Quoniam Dei fortes terræ vehementer exaltati sunt. > Sed nunc agedum inspiciamus, quidnam sibi velit propheticum oraculum. τῆς οἱ τοπάρχαι, πάντες οἱ τύραννοι, ἅπαν τὸ πλῆθος τῆς γῆς καὶ θαλάσσης, καὶ προσεκύνησαν καὶ ὡμολόγησαν καὶ ἐπίστευσαν ὅτι Υἱὸς τοῦ Θεοῦ καὶ Θεὸς ἀληθινός ἐστιν ὁ Χριστός. Καὶ ἐπληρώθη ἢ τοῦ Δαβὶδ προφητεία, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἑτέρων προφητῶν, ἡ λέγουσα, ὅτι ο Προσκυνήσουσιν αὐτῷ πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, πάντα τὰ ἔθνη δουλεύ σουσιν αὐτῷ, πάντα τὰ ἔθνη μακαριοῦσιν αὐτόν.» Ἐὰν δὲ εὑρίσκωνται καὶ τινές, οἱ μὴ πιστεύοντες τὸν Χριστὸν ὅτι ἐστὶν Υἱὸς Θεοῦ, οὐ διὰ τοῦτο ἐψεύσαντο οἱ προφῆται, ἀλλ' ὥσπερ μὲν ἥλιος λέγεκαι φωτίζειν πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, καὶ οὕτως γὰρ ἔστιν, οἱ δὲ τυφλώττοντες τὸν ἥλιον οὐχ ὁρῶσιν, οὔτε μὴν φωτίζονται παρ' αὐτοῦ, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ, πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, καὶ πᾶσα ἡ οἰκουμένη προσεκύνησεν αὐτῷ, καὶ Θεὸν αὐτὸν ὡμολόγησεν· οἱ δὲ μὴ προσκυνοῦντες αὐτὸν, ἢ πρότερον μὲν προσκυνήσαντες, ὕστερον δε μεταμεληθέντες και δοξάσαντες δόγματα ασεβείας, τότε ἵνα γνῶσι τὴν ἀλήθειαν, ὅταν οὐκ ὠφεληθῶσι. Πῶς; Ὅτι ζῶν πᾶς ἄνθρωπος ποιεῖ καὶ πράττει περὶ αὐτοῦ ὅσα βούλεται καὶ προαιρεῖται, εἴτε ἔργα εἰς σωτηρίαν αὐτοῦ, εἴτε εἰς καταδίκην καὶ κόλασιν. Μετάνοια δὲ οὐκ ἔστι μετά θάνατον. Εάν γοῦν οἱ μὴ πιστεύοντες εἰς τὸν Χριστὸν ἔλθωσιν εἰς αἴσθησιν τοῦ καλοῦ, καὶ πιστεύσωσιν εἰς αὐτὸν, ἰδοὺ εὗρον τὴν τῆς ἀληθείας ὁδὸν, καὶ ἐκλημονόμησαν τὴν σωτηρίαν αὐτῶν. Εἰ δ᾽ ἔτι επιμείν νωσι τῇ ἀσεβείᾳ αὐτῶν, τὸ ἑξῆς ὁ νοῶν· νοείτω. Αλλὰ καὶ Δαβὶδ πάλιν ούτωσί φησι, «Πάντα τα Εθνη, κρατήσατε χεῖρας, ἀλαλάξατε τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως, ὅτι Κύριος ὕψιστος, φοβερός, βασι λεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ψάλλετε τῷ Θεῷ ἡμῶν, ψάλλετε. Ψάλλετε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλ λετε, ὅτι βασιλεὺς πάσης τῆς γῆς ὁ Θεός. Ψάλλετε συνετῶς, ἐβασίλευσεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὰ ἔθνη. Ο Θεός κάθηται ἐπὶ θρόνου ἁγίου αὐτοῦ. ῎Αρχοντες λαῶν συνήχθησαν μετὰ τοῦ Θεοῦ ᾿Αβραάμ. Οτι τοῦ Θεοῦ οἱ κραταιοὶ τῆς γῆς σφόδρα ἐπήρθησαν.» Καὶ σκόπει ἀκριβῶς τὰ λεγόμενα, ο Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας, ἀλαλάξατε ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως τῷ Θεῷ.» Οὐ τοὺς Ἰουδαίους προσκαλεῖται μόνους, οὐ τοὺς Ἰσμαηλίτας, οὐ τοὺς κατοικοῦντας ἐν μέρει τῆς οἰκουμένης, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν ὑφ' ἥλιον προσκα λεῖται εἰς ταύτην τὴν πνευματικὴν ἀγαλλίασιν. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν ε πάντα τὰ ἔθνη, η ουδένα των ἀνθρώπων ἀφῆκεν ἐκτὸς τῶν πάντων. Διατί; ε "Ότι Κύριος ύψιστος, φοβερός, βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν.» 'Αλλ' ἐρεῖ τις, Καὶ πότε οὐκ ἦν ὁ θεὸς ὕψιστος, ὦ μακάριε Δαβίδ, καὶ πότε οὐκ ἦν φοβερὸς καὶ μέγας; Ψάλλετε τῷ Θεῷ ἡμῶν, ψάλλετε. Ψάλλετε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλλετε.» Ἰδοὺ καὶ πάλιν τὸ ἄπορον ἄπορον. Ερωτηθείς πότε οὐκ ἦν ὁ Θεὸς ὕψιστος καὶ μέγας καὶ φοβερός, ἀποκρίνεται, ὅτι «Ψάλλετε τῷ Θεῷ ἡμῶν, ψάλλετε, ψάλλετε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλλετε, ο Καὶ πάλιν ὁ Αιδίδ, ότι ο Βασιλεὺς πάσης τῆς γῆς ὁ Θεὸς, ε 37 Pal. 1131, 11, 12. 38 Psal, ALVI, 2 seqq.

ψάλλετε συνετῶς. Ἐβασίλευσεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὰ ἔθνη, ὁ Θεὸς κάθηται ἐπὶ θρόνου ἁγίου αὐτοῦ. ῎Αρχοντες λαῶν συνήχθησαν μετὰ τοῦ Θεοῦ ᾿Αβραάμ, ὅτι τοῦ Θεοῦ οἱ κραταιοί τῆς γῆς σφόδρα ἐπήρθησαν, ο Καὶ λοιπὸν δεῦρο δή, δεύρο, σκεψώμεθα τί βούλεται τὸ προφητικὸν λόγων. γ. Η ψαλμωδία ὕμνος ἐστὶν ἐμμελής τῷ Θεῷ αφιερωμένος. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τροπαίου καὶ νίκης επανελθών τις, ὑπὸ μεγάλης χαρᾶς οὐδὲν ἕτερον λέγει, ἢ ὅτι «Νενικήκαμεν τοὺς ἐχθροὺς, ἡ καὶ αὖθις ερωτώμενος, Πῶς καὶ τίνι τρόπῳ γέγονε τὰ τῆς νίκης, πάλιν τὰ αὐτὰ ἀποκρίνεται, ὅτι «Νενικήκα. μεν, νενικήκαμεν· τὴν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ ὁ προφήτης, νοεροῖς ἰδὼν ὅμμασι τὴν τῶν ἐθνῶν ἐπιστρο φήν, έκραξε, ο Πάντα τὰ ἔθνη, κρατήσατε χεῖρας, αλαλάξατε τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως.» Του τέστι, Καὶ οἱ πρώην πιστοί, καὶ οἱ μετὰ ταῦτα πιστεύσαντες, πάντες ὁμοῦ κροτήσατε χεῖρας. Οὐχ οὕτως ἁπλῶς ἀσκόπως καὶ ατάκτως κρατήσατε τὰς χεῖρας ὑμῶν, ἀλλ' ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως καὶ εὐφροσύνης. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ προφήτης ένθους 5. Psalmus quidem carmen est concinnum, Deo consecratum. Εt quemadmodum aliquis a tropaeo aut victoria reversus, præ ingenti gaudio nihil aliud dicit, quam, Vicimus hostes; rursum vero interrogatus, Quomodo et qua ratione illi victoria obvenerit, eadem illa respondet, r Vicimus hostes, vicimus, inquam. Eodem modo propheta prudentibus oculis gentium conversionem perspiciens, exclamavit: • Omnes gentes, plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis id est, Et qui antea fideles fuistis, et qui postea demum credidistis, omnes simul plaudite manibus: neque simpliciter sine ratione et ordine manibus vestris ploudatis, sed cum voce exsultationis, et latitia. Quam propter propheta quoque voluptate ceu abreptus, dixit: Psallite Deo nostro, psallite. Psallite Regi ύφ' ἡδονῆς γενόμενος έλεγε, ο Ψάλλετε τῷ Θεῷ nostro, psallite. Quoniam Dominus altissimus, terri bilis, rex magnus super universam terram. Eι quasi ipse exponens sua verbs, addit: • Regnavit Deus supra gentes; id est, gentes prius diaboli Lyrannide presse, relictis nunc patriis suis diis, idolis scilicet inanimatis et mutis, declinaverunt, coluerunt et crediderunt soli vero et viventi Deo, illiusque regno subjecta sunt: antea enim regno Dei indigni judicabantur. «Deus sedet super thiranam sanctum suum. Omnis thronus gloriam significat, et requiem. Et quoniam Deus antea non celebeatur a gentibus, sed a solis angelis et sanctis, gentes gloria Dei destituebantur; nunc vero accedentes fruuntur omnes gloria Dei, et requievit, Deus in gentibus. Quoniam vero etiam hominum thronus gloriam habet, et honorem, quin et requiem, innocentiam autem a peccatis habere non potest, adjunxit: f super thronum sanctum suum. Humana enim omnia una cum labili, et ad peccandum prompta natura etiam illud extraneum, incertum vel separabile habent, ut in prima Apologia diximus. Dei vero thronus alius, et sublimis sanciusque est, et magnificentiam gloriamque suam babet naturalem et inseparabilem. Principes populorum congregati sunt cum Deo Abraham. Quinam sunt congregati illi principes? Reges terrae, et praesides tam parvi quam magni. Et quisnam est Dens Abraham? Num alius est præter Deum illum universorum, qui creavit caelum, et terram et propierea Deum Abrahæ dixit? Absil blasphemia. Miniae. Sed partim quidem Dominum et judicem nniversæ terræ, qui miseretur et irascitur, vocavit Deum Abrahæ. Qui illi in devastatione Sodomarum apparuit, coram quo se terram et cinerem esse judicavit, qui scilicet erat Filius et Verbum Dei, quemadmodum in præcedentibus demonstratum est, et adhuc patebit: partim vero, ut quemadmodum Abraham Deo credidit, et reputata est illi fides ad justitiam: sic etiam omnibus gentibus, si deserto cuitu patrio, imo (ut vera dicam) vano et falso, ἡμῶν, ψάλλετε. Ψάλλετε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλο λέτε. Ότι Κύριος ύψιστος, φοβερός, βασιλεὺς μέγας ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. ι Καὶ ὥσπερ αὐτὸς ἐξηγούν μενος τὰ ἑαυτοῦ ῥήματα, λέγει, «Εβασίλευσεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὰ ἔθνη ὁ Θεὸς ἐπὶ τὰ ἔθνη·· τουτέστιν, ὅτι τὰ πρότερον ὑπὸ τοῦ διαβόλου τυραννούμενα ἔθνη, νῦν καταλι πόντα τοὺς πατρῴους αὐτῶν θεοὺς, τὰ ἔψυχα είν δωλα καὶ χωρά, ὑπέκλιναν καὶ προσεκύνησαν, καὶ ἐπίστευσαν τῷ μόνῳ ἀληθεῖ καὶ ζῶντι θεῷ, καὶ ὑπὸ τὴν αὐτοῦ βασιλείαν ἐγένοντο. Οὐδὲ γὰρ άξιοι τῆς τοῦ Θεοῦ βασιλείας εὑρίσκοντο. Ο Θεός κάθηται ἐπὶ θρόνου ἁγίου αὐτοῦ. Πᾶς θρόνος δηλοῖ δόξαν καὶ ἀνάπαυσιν. Καὶ ἐπεὶ πρότερον μὲν ὁ Θεὸς οὐκ ἐδοξάζετο παρὰ τῶν ἐθνῶν, ἀλλὰ παρά μόνων τῶν ἀγγέλων καὶ τῶν ἁγίων, ἐστερεοῦντο τὰ ἔθνη τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, νῦν δὲ προσελθόντα ἀπέλαυον οἱ πάντες τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπα νεπαύθη ὁ Θεὸς ἐν τοῖς ἔθνεσιν. Ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ τῶν ἀνθρώπων θρόνος ἔχει τὴν δόξαν καὶ τὴν τιμήν, ἀλλὰ δὴ καὶ τὴν ἀνάπαυσιν, τὴν δὲ ἀναμαρτησίαν οὐκ ἔστι δυνατὸν ἔχειν, προσέθηκε τὸ «ἐπὶ θρόνου ἁγίου αὐτοῦ.» Τὰ γὰρ ἀνθρώπινα μετὰ τοῦ στα λεροῦ καὶ ἐφαμάρτου ἔχουσι καὶ τὸ ἐξωτερικόν, ὡς ἐν τῇ πρώτῃ ἀπολογίᾳ εἰρήκαμεν. Ὁ δὲ τοῦ Θεοῦ θρόνος καὶ ὑψηλὸς, καὶ ἐπηρμένος, καὶ ἅγιός ἐστι, καὶ φυσικὸν καὶ ἀχώριστον ἔχει τὸ μεγαλεῖον αὐτοῦ, καὶ τὴν δόξαν Αρχοντες λαῶν συνήχθησαν μετά τοῦ Θεοῦ ᾿Αβραάμ. ο Τίνες εἰσὶν οἱ συναχθέντες ἄρχοντες; Οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, οἱ τοπάρχαι, οι τι μικροὶ καὶ μεγάλοι. Καὶ τίς ἐστιν ὁ τοῦ ᾿Αβραάμ Θεός; Μὴ ἕτερός ἐστι παρὰ τὸν τῶν ὅλων θεόν, τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, καὶ διὰ τοῦτο ἴδιον αὐτοῦ καλεῖ τοῦ ᾿Αβραάμ; Απαγε της βλασφημίας! Οὐχὶ, ἀλλὰ τὸ μὲν, ὅτι κύριον καὶ κριτήν πάσης τῆς γῆς, καὶ ἐλεοῦντα καὶ ὀργιζό μενον ἐκάλεσεν ᾿Αβραάμ, τὸν ἐπὶ τῇ καταστροφή τῶν Σοδόμων ὀφθέντα αὐτῷ, καὶ γῆν καὶ σποδόν έκρινεν ἑαυτὸν ἔμπροσθεν ἐκείνου, ὃς ἦν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀπε δείχθη, καὶ ἔτι φανήσεται· τὸ δὲ, ὅτι ὥσπερ πιο

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. στεύσαντος τοῦ ᾽Αβραὰμ τῷ Θεῷ, ἐλογίσθη ἡ τού- converse fuerint ad Deum verum, et Christom coufesse fuerint Filium Dei esse, Deum verum, eliam illis fides ad justitiam reputabitur, ut et Abrahe, et remissa sunt illis omnes iniquitates, impietas et peccata ipsorum. του πίστις εἰς δικαιοσύνην, οὕτω καὶ πάντα τὰ ἔθνη καταλιπόντα τὸ πάτριον σέβας, μᾶλλον δὲ τἀληθὲς εἰπεῖν, τὸ μάταιον καὶ πεπλανημένον, καὶ ἐπιστρέψαντα ἐπὶ τὸν ἀληθῆ Θεὸν, καὶ ὁμοι λογήσαντα τὸν Χριστὸν Υἱὸν Θεοῦ, καὶ Θεὸν ἀληθινὸν, ἐλογίσθη καὶ αὐτῶν ἡ πίστις εἰς δικαιο σύνην, ὥσπερ τῷ ᾽Αβραὰμ καὶ ἀφείθησαν πᾶσαι αἱ ἀνομίαι αὐτῶν, πᾶσαι αἱ ἀσέβειαι, πᾶσαι αἱ ἁμαρτίαι. in me4. Praeterea dicente tunc Deo ad Abraham: P1 trem multarum gentium constitui te, et in semine tuo benedicentur omnes gentes"; prævidens id quidem David, quod Dei sermo ad Abraham factus nondum impletus esset (nam omnes gentes ad fidem converse, filii Abrabee facti sunt, et quod gentes per fdem in Christum, qui est semen Abrahim secundum carnem, qui et ipsius Davidis regis est flius, salvandæ essent, dixit: e Principes populorum congregati sunt enm Deo Abraham; moriam revocans omnibus hominibus olim factam ipsius Abrahse coram Deo adorationem, et Dei ad illum promissionem: et impletus voluptate inenar rabili propheta dixit: Psallite Deo nostro, psal lite. Pralite Regi nostro, psallite. Omnes gentes, plaudite manibus. Deinde vero docens dixit: • Psallite prudenter. Quidnam hoc est, Pallite prudenter?, id est, cordate, sapienter, cum vera scientia cognoscite qua dicuntur, cognoscite, inquam, ea quæ funt, nec complodite vestras manus if licito et turbato modo, ut in comessationibus man bus plaudere solent insanientes: sed cum didiceritis ante uodeuom hæc victoria, unde libertas, unde haec salus, exhibete magnificentiam, exhibete gratiarum actionem Deo auctori victoris. t Plaudite manibus, edite vocem laudis et exsultationis ipsi Deo Abraham;» id est, illi qui enatus est ex semine Abrahme secundum carnem, quem annuntiaverunt omnes prophetæ, quem demonstraverunt, quem confessi sunt Deum et hominem; qui sedit super thronum suum sanctum, hominem scilicet, quem ex diva assumpsit Virgine modo supernaturali, e Psallite prudenter, in profundum animi nimirum vestri recondite, respicite repositam in propheticis, oraculis caelestem margaritam, quæ a δ. Ετι εἰπόντος τοῦ Θεοῦ τότε τῷ ᾿Αβραάμ, ὅτι • Πατέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε, ο καὶ ὅτι «Ἐν τῷ σπέρματί σου ευλογηθήσονται πάντα τὰ Έθνη, ο προκατιδὼν ὁ προφήτης, ὅτι ὅσον ούπω πληροῦται ὁ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ τοῦ Θεοῦ λόγος, Επιστραφέντα καὶ γὰρ πάντα τὰ ἔθνη γεγόνασι τέκνα τοῦ ᾿Αβραάμ, καὶ ὅτι διὰ τῆς εἰς τὸν Χριστὸν πίστεως, ὅς ἐστι σπέρμα τοῦ ᾿Αβραάμ κατὰ σάρκα, ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτοῦ τοῦ Δαβὶδ καὶ βασιλέως σώζονται τὰ ἔθνη, τότε εἶπεν, ὅτι ο Αρχοντες λαῶν συνήχθησαν μετὰ τοῦ Θεοῦ ᾿Αβραάμ,» ἀναμιμνήσκων πᾶσιν ἀνα θρώποις τὴν πρὸς τὸν Θεὸν τοῦ ᾿Αβραάμ πάλαι προσκύνησιν, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ πρὸς αὐτὶν Επαγγελίαν. Καὶ πλησθεὶς ἁρμή του ἡδονῆς ὁ προφήτης έλεγε, «Ψάλλετε τῷ Θεῷ ἡμῶν, ψάλλετε, Ψάλλετε τῷ βασιλεῖ ἡμῶν, ψάλλετε. Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας.. Πάλιν δὲ διδάσκων ἔλεγε, • Ψάλλετε συνετώς.» Τι έστι - Ψάλλετε συνετώς;» Τουτέστι νουνεχῶς, φρονίμως. Μετ' ἐπιστήνης γνῶτε τὰ λεγόμενα, γνῶτε τὰ πραττόμενα. Μὴ κροτεῖτε τὰς χεῖρας ὑμῶν ἀθέσμως καὶ ἀτάκτως, ὡς ἐν τοῖς συμποσίοις κροτοῦσι τὰς χεῖρας οἱ ἄφρονες, ἀλλὰ μαθόντες πόθεν ή νίκη, πόθεν ή ελευθερία πθεν ἡ σωτηρία, ούτε μεγαλωσύνην, δότε έδω χαριστίαν τῷ νικοποιῷ Θεῷ ο Κροτήσατε τὰς χεῖν ρος, ούτε φωνὴν αἰνέσεως καὶ ἀγαλλιάσεως τῷ Θεῷ τοῦ ᾿Αβραάμ, η τουτέστι τῷ γεννηθέντι ἐκ σπέρματος τοῦ ᾿Αβραάμ κατὰ σάρκα, ὃν ἐκήρυξαν πάντες οἱ προφῆται, ὃν ἀπεφήναντο, ὃν ὡμολόγησαν Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον, ὃς ἐκάθισεν ἐπὶ τοῦ θρόνου αὐτοῦ τοῦ ἁγίου, ὃν ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου ἀνέλαβεν ὑπὲρ φύσιν ἄνθρωπον. • Ψάλλετε συνετώς.. Ήγουν ἐγκύψατε εἰς τὸ βάθος τῶν νοημάτων, ἴδετε τὸν ἐν τοῖς προφητικοῖς λόγοις ἐγκεκρυμμένον οὐράνιον μαργαρίτην, ὥσπερ τὸν παρὰ τοῖς πολλοῖς ἐν τοῖς ὀστρίοις τιμώμενον, ε Ψάλλετε συνετώς.» Ο γὰρ ἀκένωτος θη- η multis tanquam in ostreis honorata est. e Psallite σαυρὸς ἐν ταῖς χερσὶν ὑμῶν ἐστιν. Αναπτύξαντες τὰς τῶν πατέρων ῥήσεις, εὑρίσκετε αὐτὸν, ὃς ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ γιὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ ποιητὴς πάσης κτίσεως, «Τῷ γὰρ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ Αστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αυτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν.» Θρᾷς, πῶς ποτὲ μὲν θεὸν ὀνομάζει αὐτὸν ὁ Δαβίδ, ποτὲ δὲ Θεὸν καὶ ἄνθρωπον, ποτὲ δὲ λόγον. Θεοῦ, ποτὲ δὲ ποιητὴν πάσης κτίσεως; Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν αὐτὸν ποιητὴν τοῦ οὐρανοῦ, πάσης κτίσεως ποιητὴν αὐτὸν ἀπερή νατο. Ο γὰρ ποιήσας τοὺς οὐρανούς, αὐτός ἐστιν ὁ ποιήσας τοὺς ἀγγέλους καὶ τοὺς ἀνθρώπους. ε. Καὶ ὁ μὲν Μωϋσῆς λέγει, κ. Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν * Gen. 1911, 5. 4o Psal, xxxi, 6. αὐτ prudenter; thesaurus enim inexhaustus intra manus vestras est, quem evolutis patrum vaticiniis invenietis, qui est Christus Filius et Verbum Dei, creator omnis ereature. Verbo enim Domiui cali confirmati sunt, et Spiritu oris sui omnis virtus il lorum 4. Videsne quomodo nunc quidem Deum appellat David, nunc vero Deum et hominem; nunc eliam Verbum Dei, nuno etiam creatorem omnis creature? Cum enim coeli creatorem dixit, omnis creaturae creatorem esse declaravit. Qui enim co los lecit, idem est qui creavit angelos et homines. 5. Εt Moses quidem inquit: e. In principio crea

vit Deus caelum et terram 41, η David autem, Verbo ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γήν, ὁ δὲ Δαβίδ, (inquit) Domini cali frmati sunt. Certe quem Mabometh Verbum Dei vocat, et Musulmani omnes, quem omnes Christiani ceu Verbum Dei et Deum adorant, de hoc codem David dicit, quod carlos firmaverit, id est, creaverit. De hoc eodem Moses dicit, quod in prine pio condiderit coelum et terram. Et quis tam stultus est ut dubitet, nec enim adoret, quem David Deum esse praedicat? quem Moses Deum esse fatetur? Tu vero cum de caelis audis, non est quod plures calos esse exislimes, sed unum, et non plures. Interpres enim Hebraicam phrasim secutus, juxta illius leges et consuetudinem pluraliter transtulit. Videamus vero de quibusnam David hæc dicat: «Cujus fortes terrie valde elevati sunt.» Quinam? Discipuli illius pauci, qui modo erant humiles, indocti et rudes, nune vero doctores totius orbis: qui persecutionem sustinuerunt ab omnibus, qui injuriis affecti, qui colaphis caesi, qui non habebant quo caput recli narent, nous sublimes et magni videntur, et fortes Dei, et ad honoris fastigium elevati. Omnes enim principes, omnes satrapa, omnes reges terre post Deum apostolos habent advocatos, ipsosque duetores et duces salutis sum confitentur. Apostoli enim docuerant Evangelium omnem creaturam, miraculis simul illud comprobantes, ut diximus: et qui prius persecutores erant nominis Christi, nune pro illo vitam deponunt: et qui prius in illum calumnias et tyrannidem exercebant, nunc per Christum et apostolos facti sunt pastores, doctores, et orbis luminaria ipso sole splendidiora: et qui modo idolorum erant cultores, nunc Christi sunt martyres, et accepta a Deo gratia (ut dictum est) miracula edere conspiciuntur. Martyres enim non vivi modo miracula et prodigia edebant, quibus visis idololatræ obstupuerunt, sed etiam post mortem magna et stupenda miracula ediderunt. Vivi enim adhuc in tyrannorum conspectu interrogabant filola, dicentes: In nomine Christi dicite veri tatem. Et responderunt idola, Christus est Deus verus. Infideles autem his auditis magna voce exclamabant: Magnus est Deus Christianorum, magna eliam fides ipsorum, et in Christum crediderunt. Et quidem quod omnes martyres Christi miracula eliderint, quæ propter nimiam copiam nunc omit tuntur, constat. Verumtamen e multis non pauca ab illius saeculi scriptoribus collecta sunt, e quibus et hoc unum fuerit. Christi martyr Georgius, qui a nobis Christianis colitur (quem etiam ipsi Musultaui in honore habent, et ab illis Cheter. Elias .dicitur), tormentis et quaestionibus excruciatus est ab impiis et idololatris, ut Christum abnegaret, el illorum deos coleret adoraretque. Hic vero maluit infinitas mortes et infinita tormenta pro nomine Christi sustinere, quam fidem suam in Christum rejicere. Multis igitur tormentis et suppliciis ex41 Gen. 1, 1. • Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἑστερεώθησαν, ο Πάν τως ἐν λέγει ἡ Μωάμεθ Λόγου Θεοῦ, καὶ πάντες οἱ Μουσουλμάνοι, ὃν προσκυνοῦσι πάντες οἱ Χριστι ανοί ὡς λόγον Θεοῦ καὶ Θεὸν, τὸν αὐτὸν λέγει ΔαΕίδ, ὅτι ἐστερέωσε τοὺς οὐρανούς, τουτέστιν ἐποίησε, Τὸν αὐτὸν λέγει Μωϋσῆς, ὅτι ο Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν.» Καὶ τίς οὕτω μάταιος, ὃς ἀμφιβάλλει, καὶ οὐ προσκυνεῖ ἐν ὁ Δα Οι κηρύττει Θεόν, ἣν ὁ Μωσῆς λέγει Θεόν; Σὺ δὲ οὐρανοὺς ἀκούσας, μηδὲν ὑπολάβης πολλούς γεγονό τὰς οὐρανούς, ἀλλ᾽ ἕνα, καὶ οὐ πολλούς. Ο δὲ έρω μηνεὺς τῇ Ἑβραῖοι ἀκολουθήσας διαλέκτη, έγραψε πληθυντικώς κατὰ τὴν ἐκείνων τάξιν τε καὶ συνή θειαν. Ίδωμεν δὲ καὶ περὶ τίνων λέγει Δαβίδ τ «Οὗ ο! κραταιοὶ τῆς γῆς σφόδρα ἐπήρθησαν.» Τί νες: Οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ οἱ ὀλίγοι, οι πρώην εύτε λεῖς καὶ ἀμαθεῖς καὶ ἄγροικοι, νῦν δὲ διδάσκαλοι τῆς οἰκουμένης, οἱ διωκόμενοι παρὰ πάντων, οἱ ὑβριζόμενοι, οἱ κολαφιζόμενοι, οι μὴ ἔχοντες που τὴν κεφαλὴν κλίναι, νῦν ἀναφαίνονται υψηλοί και μεγάλοι, καὶ τοῦ Θεοῦ κραταιοί, καὶ εἰς τὴν τῆς τιμῆς κορυφὴν ἀναχθέντες. Πάντες γὰρ ἄρχοντες πάντες σατράπαι, πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς μετά Θεὸν τοὺς ἀποστόλους ἔχουσι προστάτας, καὶ αὐτοὺς όμολογοῦσι διδασκάλους· καὶ ὁδηγοὺς τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας. Οἱ ἀπόστολοι γὰρ ἐδίδαξαν τὸ Εὐαγγέ λιον πάσῃ τῇ κτίσει, τοῖς θαύμασι πιστούμενοι, καθὼς εἴπομεν. Καὶ οἱ προτέρον διώκται τοῦ ὀνόματ τοῦ τοῦ Χριστοῦ νῦν ὑπὲρ αὐτοῦ ἀποθνήσκουσι. Καὶ οι πρότερον ὑβρισταὶ καὶ τύραννοι, νῦν διὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων ποιμένες καὶ διδάσκα λοι καὶ φωστῆρες τῆς οἰκουμένης κατέστησαν, ὑπὲρ τὸν ἥλιον λάμποντες. Καὶ οἱ τῶν εἰδώλων πόλαι προσκυνηταὶ νῦν τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες, καὶ λα δόντες τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ χάριν, εὑρίσκονται πο οῦντες, ὡς εἴρηται, θαύματα. Οὐ μόνον γὰρ ζών τες οἱ μάρτυρες ἐνήργουν θαύματα και τεράστια, ἅπερ ἔβλεπον οἱ εἰδωλολάτραι, καὶ ἐξίσταντο, ἀλλὰ καὶ μετὰ θάνατον μεγάλα καὶ ἐξαίσια θαύματα ενώ ήργουν. Ζῶντες γὰρ ἡρώτων ἔμπροσθεν τῶν τυράν νων τὰ εἴδωλα, λέγοντες ὅτι Ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χρι στοῦ εἴπατε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἀπεκρίναντο τὰ είδωλα, ὅτι Ὁ Χριστὸς Θεὸς ἀληθινός ἐστι. Καὶ ταῦτα ἀκούοντες οἱ ἀσεβεῖς, καὶ βλέποντες ἔλεγον μεγάλη τῇ φωνῇ, Μέγας ὁ Θεὸς τῶν Χριστιανών, μεγάλη ή πίστις αὐτῶν, καὶ ἐπίστευον εἰς τὸν Χριστόν. Καὶ ὅτι μὲν πάντες οἱ τοῦ Χριστοῦ μάρτυρες θαύματα ἐντρα γουν άπειρα, ἅτινα διὰ τὸ πλῆθος εἰάθησαν, τοιού τόν ἐστιν, ὅμως δὲ ἐκ τῶν πολλῶν συνεγράψαντο οἱ τῷ καιρῷ εὑρισκόμενοι ἐκείνῳ οὐκ ὀλίγα, ἐξ ὧν ἐν ἐστι τοῦτο. Ο παρ' ἡμῶν τῶν Χριστιανών τιμών μενος μάρτυς τοῦ Χριστοῦ Γεώργιος, δς επί παρ' αὐτῶν τῶν Μουσουλμάνων τιμᾶται, όνομα ζεται δὲ παρ' ὑτῶν Χετὴρ Ηλίας, βασανιζόμενος καὶ πειραζόμενος παρὰ τῶν ἀσεβῶν καὶ εἰδωλολατρών, ἵνα τὸν μὲν Χριστὸν ἀρνήσηται, σεβασθῇ δὲ καὶ

CONTRA MAIOMETEM APOLOGIA IT. quaque deos vestros. Hic vero hoc audito, valde gavisus est, existimans ligne diis suis esse sacrificaturum. Omnibus vero simul profectis, et tyranno φυλησα cum turba sua hunc comitan'c, martyr Georgius ad aram accessit, et dicit voce magna: In nomine Christi, ο idola muta, veritatem dicite. Cuisησης Cuisnani Deus verus est? Et repente idola loquendi facultate donata, dixerunt, Christus Filius Dei et huj Pater Deus. Et rursum adjecit martyr: Li nomine Christi terrae illis conteramini; et ipso offer verbum hoc comitante, omnia idola in terram conciderunt, et confracta sunt Hominum vero turke hoc miraculo visa, magna et clara voce exclama verunt: Magua, est fides Christianorum, et magnus προσκυνήσῃ τοῖς ἐκείνων θεοῖς, ὁ δὲ προείλετο μυ- cruciatus martyr, dicit lyranno: Funtes videabins ρίους θανάτους και μυρίας βασάνους ὑπὲρ τοῦ ὀν ματος τοῦ Χριστοῦ, ἡ ὅλως ἀθετῆσαι τὴν εἰς τὸν Χριστὸν πίστιν αὐτοῦ. Καὶ ἐποίησαν αὐτῷ τιμων ρίας μεγάλας, καὶ πειρατήρια. Λέγει δὲ ὁ μάρτυς τῷ τυράννω, Απελθόντες ίδωμεν τοὺς θεοὺς ὑμῶν. Ο δὲ ἀκούσας ἐχάρη λίαν, ὑπολαβὼν ὅτι ἀπέρχεται θύτων τοῖς θεοῖς αὐτοῦ. Ἀπελθόντων τοίνυν πάν τῶν ὁμοῦ τοῦ τε τυράννου συν παντὶ τῷ πλήθει, συνα εἰσῆλθε εἰς τὸν βωμὸν καὶ ὁ μάρτυς Γεώργιος, καὶ λέγει μεγάλῃ τῇ φωνῇ· Ἐν τῷ ὀνόματι Ἰησοῦ Χριστοῦ τὰ ἄφωνα είδωλα εἴπατε τὴν ἀλήθειαν, τίς ἐστι Θεὸς ἀληθής; Καὶ παρευθύς λαλήσαντα τὰ είδωλα εἶπον, Ὁ Χριστὸς ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁ τούτου Πατὴρ ὁ Θεός. Καὶ πάλιν ὁ μάρτυς, Ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Χριστοῦ πεσόντα εἰς τὴν γῆν, συντρί est Deus Georgii. ζητε. Καὶ ἐπακολουθησάσης τῷ λόγῳ καὶ βησαν. Τὸ δὲ πλῆθος ἰδόντες τὸ τεράστιον, τῶν Χριστιανῶν, μέγας ὁ Θεὸς Γεωργίου. ἐνεργείας, ἔπεσον πάντα τὰ εἴδωλα εἰς τὴν γῆν, καὶ συνετρί μεγάλῃ καὶ λαμπρᾷ τῇ φωνῇ ἐξεβόησαν, Μεγάλη ἡ πίστις 6. Audiant, qui in Christum non credunt, et confundantur, quod pater mendacii diabolus verum occulere non potuit, sed a sancto increpatus, et a veritate ceu flagellatus. Christum Deum esse verum confessus est. Qui vero non credunt, tanquam ire densissimis tenebris errantes obambulant. Porro Christo adhuc in lerris agente, attulerunt illi parentes quidam filium qui dæmonio agitabatur, et orabant eum ut illum sanaret. Demon vero, quί hominem occupaverat, viso Christo exclamavit, dicens: Quid mihi tecum rei est, Fili Dei? Venisti ante tempus ad affligendum no<?>Non enim unus tantum in homine erat diabolus, sed multi. Cum autem Jesus hunc increparet, ex homine di gressi sunt, et sanitati restitutus est. Quem igitur Deus ipse testatus est, quem prædicaverunt propheta, in quem universus orbis credidit, quem εξ ipsi damones licet inviti Deum esse confessi sunt, οujus nomen horrent et treniunt, hunc inquam, qui non confitentur, nonne stulti sunt et seducti? Omnino certe. Tune itaque implebitur in illis pro pheticum illud Davidis oraculum: e Homo in honore exsistens, non intellexit; comparatus est jumentis brutis, et similis his factus est ".Et sane felices essent, si pro brutis haberentur animalibus. Hec enim cum non pecrent, nec poenam etiam datura sunt. Væ autem in Christum non credentibus; utinam non nati essent homines isti! 5. Ακουσάτωσαν οἱ μὴ πιστεύοντες εἰς τὸν Χρισ τὸν, καὶ αἰσχυνθήτωσαν, ὅτι ὁ πατὴρ τοῦ ψεύδους διάδόλος οὐκ ἐδυνήθη κρύψαι τὸ ὄν, ἀλλ' ἐπιτιμηθείς παρὰ τοῦ ἁγίου, καὶ οἷον ὥσπερ ὑπὸ τῆς ἀληθείας μαστιχθείς, ὡμολόγησε τὸν Χριστὸν Θεὸν εἶναι ἀληθινόν. Οἱ δὲ μὴ πιστεύσαντες ἔτι ὡς ἐν βαθυτάτῳ σκότει περιπατοῦσι πλανώμενος. Ἔτι δὲ τοῦ Χριστοῦ ἐπὶ τῆς γῆς εὑρισκομένου, ἔφερον πρὸς αὐτὸν ἄνθρωπον οἱ γονεῖς αὐτοῦ δαιμονιζόμεν.ν, καὶ παρεκάλουν αὐτὸν, ἵνα θεραπεύσῃ τοῦτον. 'Ο δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ εὑρισκόμενος δαίμων, ἰδὼν τὸν Ἰσοῦν, ἔκραξε λέγων, «Τί ἐμοὶ καὶ σολ, υἱὲ τοῦ Θεοῦ, ἦλθες πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς, ἡ Οὐδὲ γὰρ εἰς διάβολος ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλὰ πολλοί. Τοῦ δὲ Ἰησοῦ ἐπιτιμήσαντος αὐτὸν, ἐξῆλθον ἐκ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ἐγένετο υγιής. Τί δὲ, ἂν ἐμαρτύρησεν ὁ Θεὸς, ὃν ἐκήρυξαν οἱ προφῆται, εἰς ὃν ἐπί στευε πᾶσα ἡ οἰκουμένη, ἂν καὶ αὐτοὶ οἱ δαίμονες μὴ βουλόμενοι ὠμολόγησαν Θεὸν, φρίττουσι δὲ καὶ τρέμουσ: τῷ ὀνόματι αὐτοῦ, τοῦτον οἱ μὴ ὁμολογούνται θεὸν οὐκ εἰσὶ μάταιοι και πεπλανημένοι; Παντί που δήλον. Και τότε πληρωθήσεται ἐπ' αὐτοὺς τὸ προφητικὸν λόγιον τοῦ Δαβίδ, ότι ο Αν θρωπος ἐν τιμῇ ῶν, οὐ συνῆκε. Παρεσυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις, καὶ ὁμοιώθη αὐτοῖ; ο καὶ μακάριον αὐτοῖς ἦν, εἴπερ ἐκρίθησαν ὡς τὰ ἄλογα ζώα. Ἐκεῖνα γὰρ ἐπεὶ οὐχ ἁμαρτάνουσιν, οὐδὲ κολασθῆναι μέλλουσιν. Οὐαὶ δὲ τοῖς μὴ πιστεύσασιν εἰς τὸν Χριστόν· εἴθε μὴ ἐγεννήθησαν οἱ ἄνθρωποι ἐκεῖνοι ε ζ'. Μετὰ δὲ τὸν θάνατον τῶν μαρτύρων προσέτρεχον οἱ ἄνθρωποι εἰς τοὺς τάφους και τὰ μνημεῖα αὐτῶν, καὶ ἐθεραπεύοντο τὰς νόσους αὐτῶν. Ἀλλὰ καὶ μέσ χρι τῆς σήμερον άπειρα θαύματα ἐνεργοῦνται εἰς τους τάφους τῶν μαρτύρων καὶ τῶν ἄλλων ἁγίων, τῶν πολιτευσαμένων κατὰ τὰς ἐντολὰς τοῦ Εὐαγγελίου, ἔνθα εὑρίσκοντο κείμενοι. 'Αλλὰ καὶ κατὰ τὸ Psal. XLVII, 13. 7. Post mortem vero martyrum concurrerunt ad sepulcra, et monumenta horum homines, et sanati sunt a morbis suis. Cæterum usque ad bodieruum diem infinita eduntur miracula circa sepulcra nar. tyrum, et aliorum sanctorum, qui juxia Evangelii precepta vitam suam instituerunt. Quis et nunc modum non habent Dei homines, qni salatis stu-

diosi sunt, et quidam agunt in montibus illi vero & παρὸν οὐκ ἔχουσι μέτρον οἱ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωποι in speluncis, alii cum hominibus conversantur, el virtutem habent potentiamque edendi miracula, et edunt. Quid vero tibi videtur? Num propter falsum, fictum, et fucati Dei nomen cooperatus est duodecim apostolis Deus, indoctis illis, et rudibus; Per infinita miracula, el convertit universum orbem ad fidem Christi, et Dei cognitionem, frenumque injecit rhetoribus et philosophis? Et quis tam miser qui hoc dixerit? Nobilissima enim omnium creaturarum sunt, angelus et homo. Caterum et angelus, cum animo suo divinitatem affectaret, a propria gloria excidit, et ex angelo diabolus factus est, et ex luce in tenebras mutatus. Similiter et homo, cum sanctus esset, et paradisum incoleret, postquam divinitatem affectare capit, en statim e saneto peceator comparuit, et paradiso expulsus, sd terrae culturami condemnatus est. Et, quod ca lamitosissimum est, qui immortalis erat creatus, morti subjectus est, et audivit: ein sudore vultus toi comedes panem tuum: et Quia terra es, in terram reverteris ". Sed quid de angelo et Adamo dicimus, quod propter divinitatis affectationem hæc modo dicta passi sint, cum vel hi qui Mosi se opponere audebant, et incensum Deo oferre religionis gratia, quod non illis, sed solis licebat sacerdotibus, terræ hiatu aperto absorpti sint: Dathan nimirum, Abiron, et Core? Emicuit etiam ignis e terra, et combussit Ophnem et Phinees. Sacrificavit Ozias Judzorum rex, et repentina lepra multatus est. Vides igitur, ut cum omne peccatum Deus ad tempus ferre soleat, et peccatoris poenitentiam exspectare, hanc solam audaciam non fert, sed co ipso momento Del indignatio et ira in hujusmodi audentem oboritur? οἱ ἐπιμελούμενοι τῆς σωτηρίας, καὶ οἱ μὲν εὑρίσ σκονται εἰς τὰ ὄρη, οἱ δὲ εἰς τὰ σπήλαια, οἱ δὲ μετὰ τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἔχουσι δύναμιν καὶ ἰσχὺν ποι ῆσαι θαύματα καὶ ποιοῦσιν. Αρα τί σοι δοκεί: Ενεκεν ψευδοῦς καὶ πεπλασμένου καὶ ἀντιθέου ὀνό ματος συνήργησεν ὁ Θεὶς τοῖς δώδεκα ἀποστόλου, τοῖς ἀμαθέσι καὶ ἀγροίκοις διὰ τῶν ἀπείρων θαν μάτων, καὶ ἐπέστρεψαν πᾶσαν τὴν οἰκουμένην εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν καὶ τὴν θεογνωσίαν, καὶ ἐπεστόμιζον τοὺς βήτορας καὶ φιλοσόφους; Καὶ τίς οὕτως ἄθλιος, ὅστις εἶποι αὐτό; Καὶ γὰρ τὰ τιμετά τερα πράγματα απάσης τῆς κτίσεως ὁ ἄγγελος και ὁ ἄνθρωπός εἰσιν. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ ἄγγελος ἐνθυμηθείς γενέσθαι Θεός, ἐξέπεσε τῆς οἰκείας δόξης, καὶ ἀντὶ ἀγγέλου ἐγένετο διάβολος, καὶ ἀντὶ φωτὸς ἐγένετο σκότος. Τὸ αὐτὸ καὶ ὁ ἄνθρωπος ἅγιος ὤν, καὶ ἐν τὸς τοῦ παραδείσου εὑρισκόμενος. Επεθύμησε γενέσθαι Θεός, καὶ παρευθὺς ἀντὶ τοῦ εἶναι ἅγιος εἶν ρέθη ἁμαρτωλός. Καὶ ἐκβληθεὶς τοῦ παραδείσου, κατεδικάσθη ἐργάζεσθαι τὴν γῆν. Καὶ τὸ δὴ χεῖρον. ὅτι ἀθάνατος κτισθεὶς παρεδόθη εἰς θάνατον, καὶ ἤκουσεν ὅτι ὁ Ἐν ἱδρῶτι τοῦ προσώπου σου φάγῃ τὸν ἄρτον σου, ὁ καὶ ὅτι ἡ Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπὸ ελεύσῃ. Καὶ τί λέγω περὶ τοῦ ἀγγέλου καὶ τοῦ Αδάμ, ὅτι ἐπιθυμήσαντες γενέσθαι θεοί, ἔπαθον ὅσα εἴπομεν; ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ Μωϋσέως, τολμησάντων τινῶν ποιῆσαι ἃ μὴ θέμις ποιεῖν, ήγουν θυμιάσαι τῷ Θεῷ δουλείας χάριν, διὰ τὸ μὴ ἐξεῖναι αὐτοῖς θυμᾶται ἀλλ᾽ ἢ μόνοις τοῖς ἱερεῦσιν. Ανοίχ θη ἡ γῆν καὶ κατέπιε τὸν Δαθὰν καὶ τὸν ᾿Αβειρών καὶ τὸν Κορέ. Ἐξῆλθε πῦρ ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ κατέ καυσε τὸν Ὄφνεὶ καὶ Φινεές. Καὶ ἐθυμίασεν Οζίας ὁ τῶν Ἰουδαίων βασιλεύς, ἀλλὰ παρευθύς Ελεπρώθη. Βλέπεις πῶς πάσης ἁμαρτίας ἀνέχεται ὁ Θεὸς, καὶ καρτερεῖ τὴν τοῦ ἁμαρτωλοῦ μετάνοιαν, ταύτην δὲ τὴν τόλμαν οὐκ ἀνέχεται, ἀλλὰ κατ' αὐτ τὴν τὴν ὥραν ἔρχεται ἡ τοῦ Θεοῦ ἀγανάκτησις καὶ ὀργὴ εἰς τὸν τὰ τοιαῦτα τολμώντα; 8. Quandoquidem igitur, ut demonstratum est, Dens apostolis cooperatus est, et martyribus, in fidei Christiana comprobationem, qui in Christum non credit, non credit Deo. Sic enim ipse Christus in Evangeliis dixit: Qui non credit Filio, nec Patri credit, a el:: Qui non habet Filium, nec η'. Ἐπεὶ γοῦν, ὡς ἀποδέδεικται, Θεὸς ἦν ὁ συνερ γῶν τοῖς τε ἀποστόλοις καὶ μάρτυσιν εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ πίστιν, ὁ μὴ πιστεύων εἰς τὸν Χριστὸν, οὐ πιστεύει Θεῷ. Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Χριστὸς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις είρηκεν, ὅτι. Ο μὴ πιστεύων τῷ Υἱῷ, οὐδὲ τῷ Πατρὶ, καὶ, ο Ὁ μὴ ἔχων τὸν, Υἱόν, οὐδὲ Patrem habet. Quod si igitur Christus non erat τὸν Πατέρα ἔχει, ο Εἴπερ γοῦν οὐκ ἦν ὁ Χριστὸς Deus, nec Dei Filius, sed temeritate quadam haec dicere ausus fuit, annon eadem pati debebat, qum diabolus et Adam passi sunt? Sed cum Deus esset verus, aperte omnes docuit, ut puram veritatem agnoscerent, quin potius illius divinitatem. Quandoquidem igitur plane et confidenter se Deum esse dixit, et Filium Dei altissimi *, nec in abscondito et angulo obscuro, sed in medio omnium hoc dixit: cum denique et ipse Mahomet omnesque Musul mani confiteantur Christum Verbum Dei esse, et Spiritum Dei, et animam Dei, omnes etiam Musulmani hac religione tenentur, ut sine omni dubitaGen. 111, 18, 19. Matth. 1, 17; xvII, 5. Θεὸς καὶ Θεοῦ Υἱός, άλλα τολμῶν ἔλεγε ταῦτα, οὐκ ἔμελλε παθεῖν, ἅπερ ἔπαθεν ὅ τε διάβολος καὶ δ Αδάμ; 'Αλλὰ Θεὸς ὢν ἀληθινὸς ἔλεγε καθαρῶς καὶ ἐδίδασκε τοῖς πᾶσιν, ἵνα γνῶσι καθαρῶς τὴν ἀλή θειαν, μᾶλλον δὲ τὴν αὐτοῦ θεότητα, Ἐπεὶ γοῦν τρανῶς καὶ πεπαῤῥησιασμένως ἔλεγεν, ότι ο θεός είμι καὶ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ὑψίστου,» καὶ οὐκ ἐν παρεσύστῳ καὶ γωνίᾳ ἔλεγεν αὐτό, ἀλλὰ μέσον πάντων, ὁμολογεῖ δὲ περὶ τούτου ὁ Μωάμεθ, καὶ πάντες οἱ Μουσουλμάνοι, ὅτι Λόγος Θεοῦ ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ πνεῦμα Θεοῦ καὶ ψυχὴ Θεοῦ, οὕτω χρεωστοῦσι πάνω τες οἱ Μουσουλμάνοι, ἵνα ἀνεξετάστως καὶ ἀπολυ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. πραγμονήτως πιστεύωσι, καθὼς εἶπε περὶ αὐτοῦ lione et curiosa inquisitione credant, sicuti de seipso Christus testatus est. Perro miraculo, quod annuatim Hierosolymis juxta Christi sepulcrum tempore Resurrectionis illius contingit, ut ipse navisti, numquid contradicere potes? Non ignoras enim, quod Dei sic permittente judicio, logo illi sancto Musulmani dominantur, et circa lempus Resurrectionis Christi multam magnamque curam adhibent, et diligentiam, ne ullum aliquod lumen ardens conspiciatur. Fit igitur hoc sine omni controvers a diligentissime. Eo autem temporis articulo, quo Christiani, qui illic agunt, hymnum de Christi resurrectione compositum decantant, lu men coelo delabitur, vidente hoc Musulmanorum principe qui interea temporis ibi commoratur, incendens tres illas, quæ Christi sepulcro astant, lampades. Quid igitur tibi videtur? Num falso dixit Christus se Deum esse, et Dei Filium? Falsone hoc Christiani credunt? Quomodo igitur eadem hora, qua illi Christum, ut diximus, Deum et Del Filium decantant, et creatorem omnis creature, in copiosiorem nimirum miraculi assertionem expositionemque, testante simul Deo hoc verum esse, lumen coelitus delapsum, lampades (ut di etum est) circa Christi sepulcrum astantes, incen dit? Quemadmodum enim in Jordane cum Christus baptizaretur, vox calitus descendit, d cens: e lic est Filius meus dilectus, Christum denotans: sie tempore supra memorato lumen colitus delaὁ Χριστός, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ κατ' έτος γινομένου ἐν Ἱεροσολύμοις ἐν τῷ τάφῳ τοῦ Χριστοῦ θαύματος κατὰ τὴν καιρὸν τῆς αὐτοῦ ἀναστάσεως, ὡς καὶ σὺ εἴσθα, ἔχεις εἰπεῖν τι; Οἶδας πάντως ὅτι κρίμασιν οἷς οἶδε Θεός, κατεξουσιάζουσιν οι Μουσουλμάνοι καὶ τοῦ τύπου τοῦ ἁγίου τούτου, καὶ κατὰ τὸν δηλωθέντα καιρὸν τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως πολύ λὴν καὶ μεγάλην ποιοῦνται τὴν ἐπιμέλειαν καὶ φροντίδα, ὥστε μηκέτ' εἶναι τὸ παράπαν λυχνιαίων φῶς. Ἐνεργεῖται τοιγαροῦν τοῦτο οὕτως ἀπαραιτήτως κατὰ τὴν τούτων ἐπιμέλειαν. Ἐν δὲ τῷ καιρῷ, καθ᾽ ἂν ᾄδουσιν οἱ ἐκεῖσε εὑρισκόμενοι Χριστιανοί τὸν τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ ὕμνον, κατέρχεται φῶς οὐρανόθεν, ἀνάπτον τὰς εἰς τὸν τοιοῦτον τά τον τοῦ Χριστοῦ εὑρισκομένας τρεῖς λαμπάδας, ἐνώπιον τοῦ ἐκεῖσε εὑρισκομένου τηνικαῦτα κατὰ καιρὸν ἄρχοντος τῶν Μουσουλμάνων. Τί γοῦν σου δοκεῖ; Ψευδώς ἔλεγεν 4 Χριστός, ὅτι Θεός ἐστι καὶ Θεοῦ Υἱός; Ψευδῶς δὲ πιστεύουσι καὶ οἱ Χριστιανοί; Καὶ πῶς τῇ ὥρᾳ ταύτῃ, καθ' ην άνυμα νοῦσιν οὗτοι, ὡς εἴπομεν, τὸν Χριστὸν Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν, καὶ ποιητὴν πάσης κτίσεως, εἰς πλείονα δῆθεν πίστωσιν καὶ δήλωσιν τοῦ θαύματος, μαρτυροῦντος τοῦτο τοῦ Θεοῦ, ὥστ᾽ εἶναι τοῦτ᾽ ἀληθὲς, κατέρχεται οὐρανόθεν φῶς ἐξάπτον τὰς εἰς τὸν τάτον αὐτοῦ δὴ τοῦ Χριστοῦ, ὡς δεδήλωται, λαμπάδας. "Ωσπερ γὰρ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ βαπτίσεως, κατῆλθεν ἐξ οὐρανοῦ φωνή λέγουσα, ότι ο Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητής,» bitur, asserens et testificans omnibus tam fidelibus τουτέστιν ὁ Χριστὸς, οὕτω καὶ κατὰ τὸν ῥηθέντα καιρόν κατέρχεται τὸ ἐξ οὐρανοῦ φῶς, πιστούμενον καὶ μαρτυρούν πᾶσι πιστοῖς τε καὶ ἀπίστοις ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁ ἀληθὴς Θεός τε καὶ ἄνθρωπος. Τίς γοῦν ούτως ἄθλιος, ὃς οὐ προσκυνεῖ καὶ ὁμολογεῖ αὐτὸν Θεὸν καὶ Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ; Εἰ δὲ ἐρευνῶσιν ἴσως καὶ ἀντιλέγουσιν, ὡς ἔοικε λέγουσιν, ὅτι ὁ Χριστὸς ψευδῶς ἐλάλησε, τίς ἐστι χρεία λοιπὸν ἑτέρου και τηγόρου; Αὐτοὶ γὰρ ἑαυτῶν εἰσι κατήγοροι. ἐπεὶ ἂν ὁμολογοῦσι Λόγου Θεοῦ, καὶ πνεῦμα, καὶ ψυχήν Θεοῦ, τοῦτον λέγουσι ψεύδεσθαι. Καὶ πῶς ἐστι δυ νατὸν τοῦτο, λόγον Θεοῦ ψεύδεσθαι; Γινώσκοντες οὖν τὴν ἀσθένειαν αὐτῶν, καταφεύγουσιν εἰς τοῦτο, λέγοντες ὅτι οἱ Χριστιανοί, ὡς δῆθεν τιμῶντες τὸν Χριστόν, λέγουσιν ὅτι περὶ ἑαυτοῦ εἶπεν ὁ Χριστὸς ὅτι Υἱὸς Θεοῦ ἐστιν. Αλλ' οὐκ ἔστιν ἀλήθεια τοῦτο, ἀλλὰ διαβολή. Οὐ μόνον γὰρ ὁ Χριστὸς οὐκ εἶπε τοῦτο, οὐδὲ ἐδίδαξεν· ἀλλὰ ἐρωτηθεὶς παρὰ τῶν Πουδαίων, ηρνήσατο εἰπὼν, ὅτι ο Ἐγὼ οὐκ εἰμὶ, ἀλλ' ὑμεῖς λέγετε αὐτό.» Τοῦτο γοῦν πρόσχημα ὥστε καὶ σκήψις. Βουλόμενοι γάρ τινες ὑβρίσαι τὸν Χριστίν, φανερῶς οὐκ ηδυνήθησαν, φοβηθέντες τὴν φανερὸν τῶν ἀνθρώπων κατάγνωσιν, καὶ ἐπλάσαντο ἄλλα ἐπ' ἄλλοις. Ἀλλὰ γινωσκέτωσαν οι βουλόμενοι μαθεῖν τὴν ἀλήθειαν, ὅτι αὐτὸς ὁ Χριστὸς εἴρηκεν οἰκείοις χείλεσιν οὐχ ἅπαξ καὶ δὶς καὶ τρὶς, ἀλλὰ καὶ πολλάκις, καὶ σχεδόν ἅπαν τὸ Εὐαγγέλιον αὐτὸ τοῦτο λέγει καὶ διδάσκει, ένα δηλονότι γνῶσιν οἱ quam infidelibus, quod ipse sit Christus, Filius el Verbum Dei, verus Deus et homo Quis igitur tam miser, ut illum non adoret, et Deum esse conflteatur, et Filium Verbumque Dei? Si autem fortasse multum indagando his (ut nimirum fieri soJet) contradixerint, Christum hæc falso locutum esse, quidnam alia accusatione opus est? Ipsi enim seipsos incusant, si eum, quem Verbum Dei, spi ritum et animam Dei esse confitentur, men iri diserint. Quomodo autem possibile est, ut Verbun Dei mentiatur? Agnoscentes igitur infirmitatem suam, huc confugiunt, dicentes, quod Christiani, Christum nimirum honoraturi, dicant, hunc de seipsa dixisse, quod Filius Dei sit; cum tamen hoc non veritati consentaneum, sed calumnia sit. Christus enim non modo non dixit hoc, neque decuit, sed etiam a Judais interrogatus, negavit, dicens: e Non sum, verum vos hoc dic tis, Ει hic quidem vester pretextus est, et sufugium. Quislam enim Christum injuria affecturi, manifeste hoc faeere non potuerunt, timentes nimirum publicam subire hominum condemnationem; quapropter alia finxerunt ex aliis. Ceterum quotquot veritatis studiosi sunt, seiant ipsum Christum propriis labiis non semel dixisse, bisve aut ter, sed sæpius, totumque fere Evangelium hoc uuum dicit et docet, ut nimirum intelligant homines, solum et verum Deum et Filium, quen, ante omnia sæcula verum Deum genuit. Totius enim Evangelii

νησεν υἱὸν πρὸ πάντων τῶν αἰώνων Θεὸν ἀληθινόν, Απας καὶ γὰρ ὁ τρόπος κα ὶ ὁ σκοπός τοῦ Εὐαγγε λίου οὗτός ἐστιν, ἵνα δηλονότι ἐπιστρέψῃ πᾶς ἄν θρωπος ἀπὸ τῆς ἀσεβείας εἰς θεοσέβειαν, καθώς είρηται, καὶ ἵνα πράττωσιν οἱ ἄνθρωποι ἔργα συντ ρίας άξια, καὶ διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἔλεγε καὶ ἐδίδασκεν ὁ Χριστὸς καθημέραν τοῦτο. "Απερ και παραλαβόντες ἀπὸ τοῦ Χριστοῦ οἱ ἀπόστολοι, συνεχ γράψαντο τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἐδίδαξαν εἰς τὸν ἅπαντα κόσμον, καὶ ἕνεκεν ταύτης τῆς πίστεως καὶ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῶν δειγμάτων ἀπέθανον οὗτοι καὶ οἱ μάρτυρες. Όμως τινὲς τῶν αἱρετικῶν ἔλεγον περὶ τοῦ Χριστοῦ ὅτι μὲν ἀληθῶς ὁ Χριστὸς πρὸ πάσης κτίσεως, εὑρίσκεται, καὶ αὐτός ἐστι finis et scopus hic est, ai scilicet omnis homo Α' ἄνθρωποι τὸν μόνον καὶ ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ ἂν ἐγένε sese ab impietate ad Dei religionem convertal, n dictum est, et ut homines opera faciant salute digna. Quapropter Christus quotidie hoc dixit, et docuit, quod ab illo excipientes apostoli EvangeLium conscripserunt, et docuerunt in orbe univer so: ct propter hanc doctrinam, Evangelium et dogmata, occubuerunt ipsi simul et martyres. Porro et alii quidam hæreticorum de Christo dixerunt, quod Christus revera quidem ante omnem fuerit creaturam, quodque angelorum et Adami creator sit, coeli etiam, et terræ, ominisque ereaturae: quod revera sic, et non aliter est: eumdem vero Filium Dei esse negaverunt. Qui sane hereticorum multum damni vere fidei confessoribus intulerunt. Qui enim illo tempore imperio praeerat, Η δημιουργὸς τῶν ἀγγέλων καὶ τοῦ ᾿Αδάμ καὶ τοῦ illorum astipulabatur sententiae, illorumque partes fovebat, et adjuvabat in tali dogmate. Quod si hi, Evangelium summa veneratione prosequentes, demonstrare poterant, nusquam de sese Christum dixisse quod Deus sit, et Dei Filius, quanam alia probatione opus erat quam hac? Haec enim vel sola servavisset eos præ ceteris argumentis omnia bus. Cæterum Evangelium in pretio habebant, et amplectebantur, sanctumque nominabant, et lefentes hoc perpetuo cum prophetarum scriptis miserrimi homines, nihilominus haec ridicula et stulta protulerunt. Et alii quidem in hac hæresi diem obierunt, et anathemale lenentur; alii vero vivunt et Egyptum incolunt, Arianique Jacobits, et Nestoriani dicuntur. Interrogeniur itaque li, et fatebuntur veritatem ominem, quod Evangelium tale ab initio scriptum sit, quale hodierno die exstat.. οὐρανοῦ, τῆς γῆς τε καὶ ἁπάσης τῆς κτίσεως, τοῦτο οὕτως ἔχειν, καὶ οὐκ ἄλλως· ὅτι δὲ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, τοῦτο οὐκ ἔστι. Καὶ ἐποίησαν οἱ τοιοῦτοι αἱρετικοί πολύ κακὸν τοὺς ὀρθοδόξους. Ο γὰρ βασιλεύων τῷ τότε ἦν φρονῶν τὰ ἐκείνων, καὶ συνήργει καὶ ἐν βοήθει αὐτοῖς ἐπὶ τῷ τοιούτῳ δόγματι. Ἐπεὶ γοῦν είχον τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἐτίμων αὐτὸ, εἴπερ οὐδὲν ἔλε γεν ὁ Χριστὸς περὶ ἑαυτοῦ ὅτι Θεός ἐστι καὶ τοῦ Θεοῦ Υἱός, τίνος ἄλλης παραστάσεως ἐδέοντο, ἢ ταύτης; Καὶ γὰρ αὕτη καὶ μόνη ἔσωζεν ἀντὶ πασῶν ἑτέρων παραστάσεων. Ἀλλὰ τὸ μὲν Εὐαγγέλιον καὶ ἐτίμων καὶ Εστεργον, καὶ ἅγιον ὠνόμαζον. Καὶ ἀναγινώσκοντες τοῦτο οἱ τάλανες, καὶ τοὺς προφήτας διηνεκώς, Ελεγον τὰ αὐτὰ καταγάλαστα και με μεστωμένα μεν ρίας λόγια. Καὶ οἱ μὲν ἐτελεύτησαν ἐν ταύτῃ τῇ αἱρέσει, καὶ εἰσὶν ὑπὸ ἀναθέματι, οἱ δὲ ζῶσι, καὶ εὑρίσκονται κατὰ τὴν Αἴγυπτον, καὶ καλοῦνται Αρειανοί, καὶ Ἰακωβίται, καὶ Νεστοριανοί. Έρω τηθήτωσαν τοίνυν οὗτοι, καὶ μέλλουσιν ὁμολογήσειν τὴν πᾶσαν ἀλήθεια», ὅτι οὕτως ἐστὶν ἐξαρχῆς τὸ Εὐαγγέλιον γεγραμμένον, ὡς εὑρίσκεται καὶ τὴν σήμερον. 9. Dicitis praeterea, Christianes in tres credere personas, Patrem, Matrem et Filium. Εt quoniam in omnibus qua: Christianorum dogmata spectant. profanus es, ut in aliis, sic etiam hic erras. Sed audi. Nos equidem, qui Christum profitemur, unum Deum adoranus, creatorem omnium, visibilium et invisibilium: hujusque Verbum et Filium, Chri stum scilicet. Hac vera sunt, nec sentimus aliter. ιθ'. Λέγετε, ὅτι πιστεύομεν οἱ Χριστιανοὶ εἰς τρία πρόσωπα, εἰς Πατέρα, Μητέρα, και Υιόν. Καὶ ἐπεὶ εἰς τὰ τῶν Χριστιανών εὑρίσκῃ κατὰ πάντα ὁμύητης, ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων, πλανᾶσαι καὶ περὶ τού του. Καὶ ἄκουσον ὅτι μὲν ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί προσ κυνοῦμεν ἕνα Θεόν, τὸν ποιητὴν πάντων, ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων, καὶ τὸν τούτου Υἱὸν καὶ Λόγον, τον Χριστὸν δηλονότι· τοῦτο τοιοῦτόν ἐστι, καὶ οὐκ ἄλ Tales enim hunc credimus, et fatemur. Diram Ο λως. Καὶ πιστεύομεν καὶ ὁμολογοῦμεν αὐτόν. Την vero Virginem Mariam, creaturam Dei judicamus, et Dei ancillam. Credimus autem, et confitemur, quod huic similis homo nec natus sit, nec posthac Ex viro et muliere nasciturus usque ad consum mationem seculi. Εt secundum humanam quidem naturam, eam angelis inferiorem esse judicamus, tanquam hominem; honore autem et sanctimonia, ipsam omnibus augelis indubie præferimus, eo quod Verbum et Filium Dei secundum carnem pepererit; omnesque nos illam advocatam et auxiliaIricem agnoscimus. Oral et intercedit indesinenter pro peccatoribus. Miracula edit et operatur admiratione et stupore digna. Hanc autem colimus, non ut Deum, sed ut Matrem Filii Dei secundum. δὲ ἀεὶ Παρθένον ἁγίαν Μαρίαν ἔχομεν πλάσμα Θεού, καὶ δούλην Θεοῦ. Καὶ πιστεύομεν καὶ ὁμολογοῦμεν ὅτι οὔτε ἐγεννήθη, ούτε γεννηθῆναι μέλλει ἐξ ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἄνθρωπος μέχρι τῆς συντελείας τοῦ αἰωνος, ὡς αὕτη. Καὶ κατὰ μὲν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν λογιζόμεθα αὐτὴν κάτω τῶν ἀγγέλων, ὡς ἄνθρωπον, τῇ δὲ τιμῇ καὶ τῇ ἁγιωσύνῃ ἐπάνω πάντων τῶν ἀγγέλων ἀσυγκρίτως, ὅτι τὸν Υἱὸν καὶ λόγοι τοῦ Θεοῦ ἐγέννησε κατὰ σάρκα, καὶ ἔχομεν αὐτὴν προστάτην πάντες καὶ βοηθόν, καὶ δέεται καὶ παρα καλεῖ διηνεκῶς ὑπὲρ τῶν ἁμαρτωλῶν, καὶ ἐνεργεί καὶ πράττει θαύματα μεγάλα καὶ ἐξαίσια. Και προσκυνοῦμεν αὐτὴν οὐχ ὡς Θεόν, ἀλλ' ὡς Μητέρα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ κατὰ σάρκα. Εστω τοίνυν ὑπὸ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. ἀναθέματι ὁ προσκυνῶν δύο, ἢ τρεῖς, ἢ καὶ πολλούς. carnem. Ceterum anathema sit, quisquis vel duos Αλλά προσκυνοῦμεν ἕνα Θεόν, ποιητὴν οὐρανοῦ τε vel tres vel plures deos adoraverit. Sed adormus καὶ γῆς, καὶ πάντων ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων. unum Deum, creatorem coeli et terræ, omnium visibilium et invisibilium. ο τ. Φέρετε εἰς κατηγορίαν ἡμῶν ὅτι ἐρωτηθεὶς ὁ Χριστὸς παρὰ τῶν Ἰουδαίων, ὅτι ὁ Υἱὸς Θεοῦ εἰ σύ;, ηρνήσατο, καὶ εἶπεν, ὅτις Ὑμεῖς λέγετε τοῦτο. Και φέρετε αὐτὸ εἰς μαρτυρίαν καθ' ἡμῶν, ἵνα δείξητε τα παρ' ὑμῶν λεγόμενα ἀληθῆ. Ταῦτα γοῦν ποιεῖτε ἀπὸ τοῦ μὴ γινώσκειν ὑμᾶς τὰς Γραφάς. Εἰ γὰρ εὑρίσκεσθε ἐξετάζοντες καὶ ἐρευνῶντες τας Γραφάς ὡς δεῖ, οὐκ ἂν ἐπλανήθητε. Νῦν δὲ κατηγορεῖτε ἡμῶν, εἰς ἃ οὐ γινώσκετε. Όμως ἀφίημι λέγειν κατὰ τὸ παρὸν τὰς ἀπ' ἀρχῆς τοῦ κόσμου μαρτυρίας, από τινες ἐλαλήθησαν περὶ τοῦ Χριστοῦ, δεικνύουσαι αὐτὸν Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν καὶ ἄνθρωπον, πολλὰς & οὖσας. Διὸ ἀπὸ τούτων φθάσαντες είπομεν μερικές τινας. Όμως λέγω καὶ τοῦτο, ὅτι οὐ δι' ἄλλο τι ἱστούρωσαν οι Ἰουδαῖοι τὸν Χριστὸν, ἢ ὅτι ἐδείκνυεν ἑαυτὸν Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον, καὶ Θεοῦ Υἱόν. Καὶ τῇ μὲν ἔλεγεν, ὅτι «Ὁ ἐμὲ θεωρῶν θεωρεῖ τὸν Πατ τέρα μου, η πῆ δὲ, ὅτι ο. Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, ο πῆ δὲ, ὅτι ὁ δὲ ἐμὲ ἐγνώκειτε, καὶ τὴν Πατέρα μου ἐγνώκειτε ἄν' ο πῆ δὲ, ὅτι ὁ Ἐάν τις τὸν λόγον μου τηρήσῃ, θάνατον οὐ μὴ θεωρήσει εἰς τὸν αἰῶνα.» Καὶ ἀλλαχοῦ, ὅτι ο Αφέωνταί σου αἱ ἁμαρτίαι. Η *Απερ θεωροῦντες οἱ Ἰουδαῖοι, ἔλεγον πρὸς αὐτὸν, • Τίνα σεαυτὸν ποιεῖς; ἄνθρωπος ὤν, ποιεῖς σεαυ τὸν Θεόν;» Τί δὲ ὁ Χριστός; «Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, κἂν ἀποθάνῃ, ζήσεται. Και, ε Ωσπερ ο Πατήρ ἐγείρει τοὺς νεκροὺς καὶ ζωοποιεί, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεῖ.» Καί, ὅτι «Οὐδεὶς εἶδε τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα τις ἑώρακεν εἰ μή ὁ Υἱὸς, καὶ ᾧ βούλεται ὁ Υἱὸς ἀποκαλύψαι. Ο γοῦν Χριστὸς ὁ λέγων ταῦτα καὶ διδάσκων τοὺς ἀνθρώπους, ἐρωτηθεὶς ἔμελλε κρύψειν τὴν ἀλήθειαν; Καὶ ποῖος ἄφρων καὶ ἐνήθης ὑπολάβοι τοῦτο; Εἰ γὰρ οὐκ ἦν Θεὸς καὶ Υἱὸς Θεοῦ, οὐκ ἂν εἶπον αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ἐρωτηθέντες παρ' αὐτοῦ, «Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου; ε καὶ εἶπον πρὸς αὐτὸν, ὅτι «οἱ μὲν λέγουσιν εἶναι σε Ἠλίαν, οἱ δὲ Ἱερεμίαν, ἡ ἕνα τῶν προφητῶν.» Καὶ εἶπεν αὐτοῖς ὁ Χριστὸς, ὁ Ὑμεῖς δὲ τίνα με λέγετε είναι; ι Καὶ ἀποκριθεὶς ὁ Πέτρος εἶπεν αὐτῷ, ὅτι «Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος.» Έμελλε καὶ γὰρ εἰπεῖν ὁ Χριστὸς τῷ Πέπρῳ, ὅτι ο Πεπλάνησαι, βλασφήμως εἴρηκας, κακῶς λελάληκας, οὐκ εἰμὶ Υἱὸς Θεοῦ.» Καὶ γὰρ ἐπεὶ διδά σκολος αὐτῶν ἦν ὁ Χριστός, τί ἕτερον ἔμελλε διδά σκειν αὐτοὺς εἰ μὴ τὴν ἀλήθειαν; Τί γοῦν ὁ Χριστὸς τῷ Σίμων Πέτρο; «Μακάριος εἴ, Σίμων υἱε τοῦ Ιωνά, ὅτι σάρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ὁ Οὐκ ἀγνοῶν τα πρώτα 4 Χριστὸς τὸν Πέτρον το, τίνα λέγουσιν εἶναι αὐτὸν οἱ ἄνθρωποι, ἀλλ' ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Λαζάρου πρὸ τοῦ θανάτου ἐκείνου ἔλεγεν, ότι ο Λάζας ρος ὁ φίλος ἡμῶν ἀπέθανεν, ἀλλὰ πορεύομαι ἀναJoan. xiv, 9. te Joan. 5, 30. Joan. x1, 25. Joan. v, 21. PATROL, GR. CLIV Alibi Rursus 10. Afertis in accusationem nostri, quod Curi stus a Judais interrogatus, e Num Filius Dei es?, negaverit, dicens:. Vos hoc dicitis. Et hoc testimonii loco contra nos adducitis, ut iis qum vobis dicta sunt, fidem facere possitis. Haec autem propter Seripturarum ignorantiam facilis. Si enim Scripturas, ut feri omnino oportet, excuteretis investigaretisque, nequaquam seduceremini. Nunc autem nos accusatis de his quæ vos ipsi non intelligitis. Verumtamen omittam dicere in praesenti, quae ab initio mundi de Christo testimonia dicta sunt, ipsum et Deum et Dei Filium hominemque esse comprobantia, quia multa sunt. Quare his praeteritis dicemus singularia quædam. Simul et hoc dico, Judæos non alia de causa Christum crucifixisse, quam quod se Deum diceret, et homi nem Deique Filium. Et alicubi quidem dicebat: Qui me videt, videt Patrem meum ". vero:. Ego et Pater unum sumus 4. alio in loco: Si me novissetis, et Patrem meum utique cognovisselis 4. 1 Item: e Si quis sermonem meum servaverit, mortem non videbit in æternum ".» Et alibi: e Remittentur tibi peccala tua 4.» Quae omnia perpendentes Judai dicebant: • Quemnam teipsum facis? cum homo sis, facis ie Deum 109, Quid vero Christus? e Qui credit in me, eliamsi moriatur, vivet ". Et: • Quemadmodum Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius, quos voluerit, vivificat *,» Et: «Nemo vidit Filium, nisi Pater, nec Patrem aliquis vidit, nisi Fi lius, et cui Filius voluerit revelare ".» Christus igitur hac dicens, docensque homines, interrogatus veritatem celaret? Et quis vel insanus vel stultus hoc crederet? Si enim non erat Deus, nee Dei Filius, non utique discipuli ejus ab illo interrogati: «Quem me dicunt homines esse filium hominis? dixissent illi, e Alii quidem te dicunt esse Eliam, alii Jeremiam, vel unum prophetarum.» Et dixit illis Christus:. Vos vero quem me dicitis esse? El respondens Petrus, dixit illi: e Tu es Christus, Filius Dei viventis ".» Dixisset tune Christus 10Iro: «Erravisti, impie locutus es et perverse: non euim Filius Dei sum. Cum enim præceptor 11lorum Christus esset, ecquid aliud quam veritatem erat illos docturus? Quid autem Christus Simoni Ρetro respondet? Beatus es, Simon fili lona, quoniam caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in cœlis est. Christus vero non quasi ignorans interrogavit Petrum, quemaam il lum esse dicerent homines, sed quemadmodum de Lazaro priusquam moreretur dicebat: e Lazarus anicus noster mortuus est, sed abeo, et suscitaba illum, profectus vero illuc interrogabat: «Ubi Η Joan. vi, 19. e ibid. 56. * Matthi. 15, 2. to Joan. Χ, 35, Matth. xi, 27. Matth. xvi, 13-16. ibid. 17.

posuistis eum?. Deinde cum auctoritate dixit: στήσων αὐτόν η πορευθεὶς δὲ πρώτα, «Ποῦ τεθεί Lazare, exi foras ", et obedivit exanimis verbo Domini; al, inquam, Christus hæc fecit, ostendeus suam divinitatem et humanitatem: sic etiam nunc interrogavit discipulos, ut ostenderet se Deum esse et hominem, et ut a parvis initiis ad fastigium veritatis perducerentur. Caeterum post ipsam quoque resurrectionem, quidnam Thomas dixit, qui et ipse unus erat e duodecim discipulis? Qui contrectato Christi latere, planissime idem dixit: e Dominus meus, et Deus meus s. Quid autem illi Christus? Non dicit, Desine blasphemare, sed quid? • Quia vidisti me, credidisi, Beati qui non vident, et credunt. Quin in prædicationis initio, quidnam Nathanael ad Christum dicit? Ipse enim Nathanael legis doctor erat apud Judeos, veniensque ad Christam, interrogavit eum quacunque voluit et cupiebat; cum vero ex Christo etiam ea cognovisset que animo suo occultata tegebat, dicit ad Jesum: • Ta es ille Filius Dei, tu es ille rex Israelis. Num autem hunc Christus ceu male dicentem increpuit? Nequaquam. Quid vero? Dicit illi Christus: e Quia dixi tibi qua corde occultata tegebas, credis. Majora his vide Eis. Et cum Christus a Pilato interrogatus dixit, • Tu dixisti, non negationis formula est, sed aflirmationis et confessionis, qua etiam ad Judam usus est. Cum enim cum discipulis suis discubuisset, dixit ad eos: Unus vestrum prodet me. > Et dixerunt singuli de sese: Num ego sum, Domine? et alius, e Num ego sum?» Dixit tandem et Judas, t Num ego sum?, Dicit Christus, «Τα dixisti.» Haec sane non negandi figura, sed alire manti erat, qua eadem Pilato respondit. Formula enim erat illi genti peculiaris, qua etiam ceu vulgari et usitata Christus usus est, quemadmodumn etiam apud Musulmanos frequenter in usu est. Si enim quis dicat alterum consulendo, Faciemusne hoc aut illud? tunc pro eo quod alter dicere debebat, Fiat, dicit, Tu novisti. Neque hoc negandi, sed assentiendi formula est. Ita et Christus hac illis usitata formula, Tu dixisti, usus est. Nihilominus tamen Pilatus interrogavit Christum, dicens, Tune es rex Judæorum? Respondit illi Jesus, «Regnum meum non est ex hoc mundo. Si ex hoc mundo esset regnum meum, ministri alique mei pugnarent pro me, ne Judais traderer. Nunc autem regnum meum non est hine.» Dixit illi Pilatus: e Num igitur rex es tu?, Respondit Jesus: «Τα dicis me regem esse. Ego in hoc natus sum, el propterea in mundum veni, ut testimonium feram veritati. Omnis qui ex veritate est, audit vocem meam.» Dicit illi Pilatus, ο Quid est veritas? Videsne quomodo idem hic planius demonstratum est? Christus omnino se regem esse comprobavit, et a Pilato interrogatus idem hoc respondit. Nam pro eo quod dixisset, e Certe rex > κατε αὐτόν;· εἶτα ἐξουσίᾳ ἐλάλησε, «Λάζαρε, δεύρο Έξω, ο καὶ ὑπήκουσεν ὁ ἄπνους τῷ τοῦ Κυρίου προστάγματι· δεικνύων τήν τε αὐτοῦ θεότητα καὶ ἀνθρωπότητα· οὕτω καὶ κατὰ τὸ παρὸν ἠρώτησε πρὸς τοὺς μαθητάς, ἵνα δείξῃ αὐτὸν Θεὸν καὶ ἄν θρωπον, καὶ ἵνα ἐκ τοῦ καταμικρὸν ἀνάγονται εἰς τὸ ὕψος τῆς ἀληθοῦς γνώσεως. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τί εἶπεν ὁ Θωμᾶς, εἰς ὢν καὶ αὐτὸς τῶν δώδεκα μαθητῶν, ψηλαφήσας τὴν πλευράν τοῦ Χριστοῦ; Πάντως καὶ αὐτὸς οὕτως εἴρηκεν, . Ο Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου.» Τί γοῦν φησι καὶ πρὸς αὐτὸν ὁ Χριστός; Οὐκ εἶπεν αὐτῷ, Παῦσαι βλασφημῶν, ἀλλὰ τί; ε Ότι ἑώρακάς με, πεπίστευ κας. Μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες, καὶ πιστεύσαντες. κ Αλλὰ καὶ ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ κηρύγματος τί εἶπεν ὁ Ναθαναὴλ πρὸς τὸν Χριστόν; Καὶ γὰρ ὁ αὐτὸς Να θαναὴλ νομοδιδάσκαλος ὧν τῶν Ἰουδαίων, ἐλθὼν εἰς τὸν Χριστὸν, ἠρώτησεν αὐτὸν ὅσα ήθελε καὶ ἐβού λετο· ἀκούσας δὲ παρ' αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ, ἀπερ εἶχεν ἀπόρρητα ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, λέγει τῷ Ἰη σου, «Σὺ εἶ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ.» Επετίμησε γοῦν αὐτῷ ὁ Χριστός, ὡς κακῶς λαλήσαντι; Οὐχέ. ᾿Αλλὰ τί; Λέγει πρὸς αὐτ τὸν ὁ Χριστός - κ Ότι εἶπόν σοι τὰ ἀπόρρητα τῆς καρδίας σου, πιστεύεις * μείζω τούτων δίψει.» Καλ ὅτι μὲν ἐρωτηθεὶς παρὰ τοῦ Πιλάτου ὁ Χριστός, οὕτως εἴρηκεν, ὅτι «Σὺ εἶπας τοῦτο, ο τοιοῦτόν ἔστιν, ἀλλ' οὐκ ἔστιν ἀρνήσεως λόγος, ἀλλὰ συγχαί ταθέσεως καὶ ὁμολογίας. Καὶ ὥσπερ πρὸς τὸν Ἰούδαν εἶπε· καθήμενος καὶ γὰρ ἐν μιᾷ ὁ Χριστὸς μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, λέγει πρὸς αὐτοὺς, «Εἷς ἐξ ὑμῶν παν ραδώσει με· κ καὶ ἔλεγεν εἰς ἕκαστος περὶ αὐτοῦ, «Μήτι ἐγώ εἰμι;» καὶ ἄλλος, «Μήτι ἐγώ εἰμι; κ εἶπε καὶ Ἰούδας, «Μήτι ἐγώ εἰμι; λέγει ὁ Χριστός, ο Σε εἶπας· ο τότε πάντως οὐκ ἦν ὁ λόγος ἀρνήσεων, ἀλλὰ συγκαταθέσεως· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Πιλάτου. Λόγος γὰρ ἦν συνήθης του τόπου, καὶ ὡς τοῦ τόπου ἐκείνου λόγῳ ἐχρήσατο αὐτῷ ὁ Χριστός. Καὶ ὥσπερ ὀρτίως πολλάκις καὶ ἐπὶ τῶν Μουσουλμάνων λέγει ἕτερος πρὸς ἕτερον μετὰ συμβουλῆς, ὅτι Ποιήσωμεν τόδε καὶ τότε· καὶ ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν τὸν ἕτερον, ὅτι ἂν γένηται, ἀποκρίνεται ὅτι Σὺ γινώσκεις, καὶ οὐχ ἔστι λόγος ἀρνήσεως, ἀλλὰ συγκαταθέσεως· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ, ὡς τοῦ τόπου ἐκείνου λόγῳ ἐχρήσατο τῇ τοιαύτῃ λέξει ὁ Χριστὸς, τῇ, «Στα εξα πας.» Όμως αὐτὸς ὁ Πιλάτος ἠρώτησε τὸν Χριστόν, λέγων, «Σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τῶν Ἰουδαίων;» Απ κρίθη ὁ Ἰησοῦς, • Η βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ κόσμου τούτου. Εἰ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου ἦν ἢ βασιλεία ἡ ἐμή, οἱ ὑπηρέται ἂν οἱ ἐμοὶ ἡγωνίζονται ἵνα μὴ παραδοθώ τοῖς Ἰουδαίοις. Νῦν δὲ ἡ βασιλεία ἡ ἐμὴ οὐκ ἔστιν ἐντεῦθεν.» Εἶπεν οὖν αὐτῷ ὁ Πι λάτος, «Οὐκοῦν βασιλεὺς εἶ σύ; Απεκρίθη ὁ Ἰησ τους, «Σὺ λέγεις, ὅτι βασιλεύς είμι ἐγώ. Ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι, καὶ εἰς τοῦτο ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ. Πᾶς ὁ ὢν ἐκ » * Joan. x, 11 seqq. et Joan. xx, 28. on ibid. 29. of Jean. 1, 49. το Matth. xxvi. 64 εἶν

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. 526τῆς ἀληθείας ἀκούει μου τῆς φωνῆς.» Λέγει αὐτῷ sum, dixit:. Τα dicis me regem esse. 3 Quid ὁ Πιλάτος, «Τί ἐστιν ἀλήθεια; ο Ορᾶς πῶς ἐνταῦ- ergo Pilatus respondet Christo dicenti, e Ego in θα εδείχθη σαφέστερον; Πάντως ὁ Χριστός βασιλέα hoc natus sum, et propterea in mundum veni ut ἔδειξε καὶ εἶπεν ἑαυτὸν, καὶ ἐρωτηθεὶς παρὰ τοῦ testimonium feram veritati?, Dicit illi: «Quid est Πιλάτου, πάλιν αὐτὸ τοῦτο ἀπεκρίθη. Ἀντὶ τοῦ veritas?, quasi dicat: Si in mundo esset veritas, εἰπεῖν, Ναὶ βασιλεύς είμι, εἶπε, «Σὺ λέγεις, βασιλεύς nequaquam esses traditus in mortem; et quasi deεἶμι ἐγώ.» Τί γοῦν ὁ Πιλάτος, εἰπόντος τοῦ Χριστοῦ, plorans veritatis interitum, dixit: «Quid est veri ὅτι κ Ἐγὼ εἰς τοῦτο γεγέννημαι, καὶ εἰς τοῦτο ἐλή- tas?, Cxteram a principe sacerdotum quoque inλυθα εἰς τὸν κόσμον, ἵνα μαρτυρήσω τῇ ἀληθείᾳ;» terrogatus Christus: e Adjuro te per Deum viven Λέγει πρὸς αὐτὸν, ο Τί ἐστιν ἀλήθεια; ο τουτέστιν, tem ut nobis dicas, num tu sis Filius Dei, a nihil εἰ εἰς τὸν κόσμον ἀλήθεια ἦν, οὐκ ἂν παρεδίδου εἰς aliud respondit, quam + Ego sum. Videsne quoθάνατον. Καὶ οἷον ἀποκλαιόμενος τὴν τῆς ἀληθείας modo de rebus sibi incognitis Musulmani homines στέρησιν, εἶπε, «Τί ἐστιν ἀλήθεια;» Ἀλλὰ καὶ laude dignos accusent? En nunc igitur, siquidem παρὰ τοῦ ἀρχιερέως ἐρωτηθεὶς ὁ Χριστός, ότι veritatem inquiris, ipsam agnoscito; nunc etenim • Ορκίζω σε κατά τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἵνα ἡμῖν novisti. Ignorantia enim non propter veritatem εἴπῃς, εἰ σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ; οὐδὲν ἕτερον άπε- oboritur, sed propter illos qui cani aversantur. κρίνατο, ἢ ὅτι η 'Εγώ είμι, ο Οίδας ὅπως εἰς ἃ οὐκ ἐπίστανται οι Μουσουλμάνοι, κατηγορούσε τους ἀξίους ἐπαίνου; Ἰδοὺ τοίνυν εἴπερ ζητεῖς ἀλήθειαν, γνῶθι αὐτήν· εἰ δ' οὖν, σὲ οἶδας. Οὐ γὰρ παρὰ τῆς ἀληθείας ἐστὶν ἡ περὶ ταύτην ἄγνοια, ἀλλὰ παρὰ τῶν ἀποστρεφομένων αὐτήν. 11. Quoniam vero de cruce etiam nos in superioribus dicturos esse promisimus, nunc quoque de bac audias. Quemadmodum enim ea quæ Christum spectant, ab initio prædicta sunt a Mose, Davide et prophetis, dicta sunt autem oliscure quodammodo et tecte; verumtamen sicut de passione et morte illius per tot prophetias exposuerunt, sic etiam de cruce. Et nune qua ratione hoc factum sit, perpendito. Cum Mases Judaos Agypto educeret, επί verunt Ægyptii, et insecuti sunt eos, quos el asse cuti sunt apud mare Rubrum. Hebraei autem timore correpti, de vita desperaverunt. Moses itaque oravit ad Dominum: et dixit illi Deus: Quid clamas ad me? Loquere filiis Israel, ut accingantur. Ει tu tolle virgam tuam, et percute mare, et transibunt filii Israel per siccum. Moses igitur accepta virga, percussit mare ictu recto, et divisa est aqua maris, et stetit murus a dextris et murus a sinistris, οt transivit omnis populus per siccum. Agyptiis vero hos persequentibus, et super siccum ingressis, dixit ad Mosen Dominus, et rursum percussit mare virga sua, non quidem ictu recto, ut prius, sed transverso: et aqua in locum suum reversa, submessi Agyptiorum regem Pharaonem cum omni μus curribus suis et universo exercitu. Tunc sane typus crucis per virgan Mosis ligneam hoc edidit miraculum, et sectio maris typum crucis designavit. virga vero ipsius ligni naturam. Insuper sicut Moses per typum crucis et ligni per mare liberavit Helaos ex tristi Pharaonis servitute et tyrannide: sic Christus per crucem et potentiam illius liberavit διοιineau of tristi servitute et potestate diaboli. Fraterea discedente Mose cum populo, in quodam loco Mara nuncupato, co non invenirent aquam ad bibendum (amnare enim eraut quæ loci illius), ostendit Deus Mosi lignum, quo in aquas injecto dulcescere cceperunt, et sic omnis Judzorum populus saturatus est. Hoc nimirum innuente miraculo, quod diabolo, quæ in mundo fuit, amarulentia esset disparitura et immutanda per crucem in κα'. Ἐπεὶ δὲ καὶ περὶ τοῦ σταυροῦ λόγου δεδώκατ μὲν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἵνα εἴπωμεν, ἄκουσον δὴ καὶ περὶ τούτου. Ωσπερ γὰρ τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ ἄνω θεν καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐλέγοντο, παρά τε τοῦ Μωϋσέως, τοῦ Δαδίδ καὶ τῶν προφητῶν, ἐλέγοντο δὲ ἀμυδρώς πως καὶ συνεσκιασμένως, ἀλλὰ δὴ καὶ περὶ τοῦ πάθους καὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ, καθὼς διὰ τῶν το σούτων προφητειῶν ἀνεφάνησαν, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ. Καὶ σκόπει ὅπως ἐστὶ τοῦτο. Τοῦ Μωσέως ἐκβαλόντος τοὺς Εβραίους ἐκ τῆς Αἰγύπτου, ἐξῆλθον οι Αιγύπτιοι, καὶ κατεδίωξαν ὄπισθεν αὐτῶν· κατέλαβον οὖν αὐτοὺς ἐν τῇ Ἐρυθρά θαλάσση. Οι γοῦν Εβραίοι φοβηθέντες, ἀπέγνωσαν τῆς ἑαυτῶν ζωής. Ο τοίνυν Μωϋσῆς ἐλάλησε πρὸς τὸν Θεόν, καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ Θεός, «Τί βοᾷς πρός με; Λάλησαν τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, καὶ ἀναζευξάτωσαν· καὶ σὺ ἔπαρον τὴν ῥάβδον σου, καὶ τύψον τὴν θάλασσαν, καὶ διαβήσονται οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ κατὰ τὸ ξηρόν. Δαδὼν τοίνυν τὴν ράβδον αὐτοῦ ὁ Μωϋσῆς, ἔτυψε την θάλασσαν κατ' εὐθεῖαν τομήν, καὶ ἐσχίσθη τὸ ὕδωρ τῆς θαλάσσης, καὶ ἔστη τεῖχος ἐκ δεξιῶν, καὶ τεῖχος ἐξ ευωνύμων, καὶ διέβη ἅπας ὁ λαὸς ἐπὶ τοῦ ξηροῦ, Καταδιωξάντων δὲ καὶ τῶν Αἰγυπτίων, καὶ εἰσελ θόντων ἐντὸς τοῦ ξηροῦ, εἶπε Κύριος πρὸς τὸν Μωϋσῆν, καὶ ἔτυψεν αὖθις τὴν θάλασσαν μετὰ τῆς ῥάἄδου, οὐ μὴν ὡς τὸ πρότερον κατ᾽ εὐθεῖαν, ἀλλ' ἐπιστρεπτικῶς. Καὶ ἐλθὼν τὸ ὕδωρ κατὰ χώραν, κατά - πόντισε τὸν Φαραώ βασιλές τῶν Αἰγυπτίων σὺν πᾶσι τοῖς ἅρμασι καὶ τῇ στρατιᾷ αὐτοῦ. Τότε πάντως ὁ τύπος τοῦ σταυροῦ διὰ τῆς ξυλίνης ῥάβδου τοῦ Μωυσέως ενήργησε τὸ τεράστιον, καὶ ἡ τομὴ τῆς θαλάσ την ἔδειξε τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ, ἡ δὲ ῥάβδος τὴν φύσιν τοῦ ξύλου. Καὶ ἔτι ὥσπερ ὁ Μωσης διά τοῦ τύπου τοῦ σταυροῦ, καὶ τοῦ ξύλου, καὶ τῆς θα λάσσης ἠλευθέρωσε τους Εβραίους της πικράς του λείας καὶ τυραννίδος τοῦ Φαραώ, οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς διὰ τοῦ σταυροῦ καὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ ἡλευθέρωσε τὸν ἄνθρωπον ἐκ τῆς πικρᾶς δουλείας και καταδυναστείας τοῦ διαβόλου. Ἔτι ἀπελθόντος τοῦ Μωϋσέως μετὰ τοῦ λαοῦ ἐν τόπῳ τινὶ Μεῤῥᾷ όνομαζο

magnam dulcedinem et latitiam. Porro progre- μένῳ, καὶ μὴ εὑρισκόντων ὕδωρ ὥστε πιεῖν, καὶ μέρ diente Mose per desertum cum populo, serpentum multitudo in locum quemdam incidit, quibus perielitabatur populus. Moses vero Dei jussu fecit serpentem meum, lignumque rectum terrae infixit, cui serpentem transversum affixit, omnesque qui a serpentibus icti fuerant, viso muco illo, sauabantur; nec ullus erat qui a serpentibus ictus, eneo viso non sanaretur. Nimirum et illo miraculo hoc innuente, quod erectum lignum aflixusque illi transversus serpens crucis typum denotabat, æneusque serpens haud dubie Christi typus erat. Quemadmodum enim serpens hie formam quidem serpentis habuit, venenam vero nequaquam; sic etiam Christus homo quidem erat futurus, sed peccati expers, et quilibet diaboli morsu impetitus, si Christo respecto in illum crediderit, salvabitur; qui vero in illum non respexerit, nec crediderit, propter peccatum morietur. Insuper bello inter Judeos cum Amalekitis exorto, extendente Mose ad Deum manus suas, Hebreorum milites Amalekitis superiores erant; hoc autem manus demittente, Analekita Israclem repellebant. Præcepit igitur Moses, ut se manus extendentem juvarent, donec in universum devictus esset Analek. Ecce etiam frac re manifeste crucis typum praeferebat et ejus dem potentiam. Sed et beatus ille Jacob nepotibus suis benedicturus, manus suas in modum crucis transversas iisdem imposuit, crucis typum hac forma ostendens. Porro manifestius clariusque his Deus per prophetam Isaiam dicit: Gentes et reges, qui tibi non servierint, peribunt, et gentes solitudine desolabuntur, in cupresso, pinu et cedro simul, ut glorificent locum sanctum meam, et locum pedem meorumiglorificabo.1.1 «Allende igitur, et vide rem novam et adinirabilem. Quemadmodum enim Christi passionem prædixerunt prophetæ, et non solum hanc, verum etiam ejusdem species, ut, • Dederant mihi in cibum fel, et in siti mea potaverunt me aceto, et perfoderunt manus meas et pedes meos, et diviserunt vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem, et alia his similia: sic etiam crucis illius typum demonstraverunt, et quod per hanc abolenda esset diaboli tyrannis. Sed et genus ligni Isaias notavit, dicens: eln cum presso, pinu et cedro simul glorifices locum sanclum meum, et locum pedum meorum glorificabo.» Ex his enim tribus ligni generibus crus compacta est, unum quidem erectum, secundum transversam, tertium vero inferius, cui allixi sunt pedes Christi. David vero sie exclamal: «Exaltate Dominium Deum vestrum, et adorate scabellum pedum suorum, quoniam sanctus est ".» Nunc vero de cruce, ea que dicta sunt sufficiant. Verum et Jacob benedicens, ut dietum est, filiis Joseph, mauus transversas illis imposuit, et in modum crucis iisdem Lenedixit. Praevidentes enim prophete, quod per 61.10 160. 13, 14, 15. t Psal, xcv, 5 πικρὰ εὑρίσκοντο τὰ τῆς Μεῤῥᾶς ὕδατα, ἔδειξιν ο Θεὸς τῷ Μωϋσεῖ ξύλον, καὶ βαλὼν αὐτὸ ἐν τοῖς ὕδα σιν, ἐγλυκάνθησαν, καὶ ἔπιεν ὅπως ὁ λαὸς τῶν Ἰου οπίων, καὶ ἐκορέσθη· τοῦτο δηλοῦντος τοῦ θαύματ τος, ὅτι ἡ παρὰ τοῦ διαβόλου γεγονυῖα ἐν τῷ κόσμῳ πικρία ἀφανισθῆναι μέλλει καὶ μεταβληθῆναι δια τοῦ σταυροῦ εἰς μεγάλην γλυκύτητα καὶ εὐφροσύνην. Επι πορευομένου τοῦ Μωϋσέως ἐν τῇ ἐρήμῳ μετὰ τοῦ λαοῦ, εὑρέθη ἐν τόπῳ τινὶ πλῆθος όφεων, καὶ ἐκινδύνευεν ὁ λαὸς ὑπ' αὐτῶν. Ὁ δὲ Μωϋσῆς, κελευ σθεὶς παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἐποίησεν ὄφιν χαλκοῦν. ΕπηΣε δὲ ξύλον ὄρθιον, καὶ ἔθηκεν αὐτὸν ἐγκάρσιον ἐν αὐτῷ. Καὶ πάντες οι δακνόμενοι ὑπὸ τῶν ὅρέων, ἔβλεπον τὸν τοιοῦτον χαλκοῦν ἔφιν, καὶ ἐθεραπεύον το, καὶ οὐδεὶς ἦν ἀπὸ τῶν δακνομένων ὑπὸ τῶν αὐτ τῶν ὄψεων ὁ ἐμβλέψας εἰς· αὐτόν, ὃς οὐκ ἔθερα πεύετο. Τοῦτο δηλοῦντος καὶ τοῦ τοιούτου θαύματος, ὅτι τὸ πηχθὲν ὄρθιον ξύλον, καὶ ὁ ἐν αὐτῷ τεθεὶς εγκάρσιος ὄφις, τὸν τοῦ σταυροῦ τύπον εἰκόνιζεν. Ο μέντοι χαλκοῦς ὄφις προδήλως ἐδήλου τον Χριστόν. Καθώς γὰρ ὁ ὄφις ἐκεῖνος τὸ μὲν εἶδος εἶχε τοῦ ἄρεως, τὸν δὲ οὐδαμῶς, οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἄνθρω πος μὲν μέλλει γενέσθαι, ἁμαρτίας δὲ ἄνευ. Και πᾶς ὁ δακνόμενος ὑπὸ τοῦ διαβόλου, καὶ βλέπων εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ πιστεύων εἰς αὐτὸν, σωθήσεται - ὁ δὲ μὴ βλέπων εἰς αὐτὸν, μηδὲ πιστεύων, ἀποβα νείται ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας. Ετι πολέμου γεγονότος μετὰ τῶν Εβραίων καὶ τῶν ᾿Αμαληκιτῶν, ἐκτείναι τος τοῦ Μωσέως τὰς χεῖρας αὐτοῦ πρὸς τὸν Θεὸν, κατετροποῦτο τὸν ᾿Αμαλήκ ὁ τῶν Ἑβραίων λαίς θέντος δὲ αὐτὰς κάτω, κατετροποῦτο ὁ ᾿Αμαλήκ τὸν Ισραήλ. Προσέταξε τοίνυν διὰ τοῦτο ὁ Μωϋσῆς δύο τινάς, ὥστε βοηθεῖν αὐτῷ ἐπὶ τῇ ἐκτάσει τῶν τού του χειρῶν, μέχρις ἂν εἰς τέλος ἡττήθη ὁ ᾿Αμαλήκ. Ἰδοὺ καὶ τοῦτο προφανῶς τὸν τοῦ σταυροῦ τύπον ἐδη λου τε καὶ τὴν δύναμιν. Ἀλλὰ καὶ ὁ μακάριος Ἰακώβ τοὺς ἐγγόνους αὐτοῦ εὐλογῶν, ἐναλλάξ καὶ σταυροει δῶς τὰς χεῖρας αὐτοῦ ἐπὶ τῶν κεφαλῶν ἐκείνων ἐπέθηκε, τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ ἔκτοτε δεικνύων. Ἔτι δὲ τούτου σαφέστερόν τε καὶ καθαρώτερον ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου Ἠσαΐου ούτωσί φησι, «Τὰ ἔθνη καὶ οἱ βασιλεῖς, οἵτινές σας οὐ δουλεύσουσιν, ἀπολοῦνται, καὶ τὰ ἔθνη ἐρημίᾳ ἐρημωθήσονται. Ἐν κυπαρίσσι καὶ πεύκῃ καὶ κέδρῳ ἅμα δοξάσαι τὸν τόπον τὸν ἅγιον μου, καὶ τὸν τόπον τῶν ποδῶν μου δοξάσω.» Πρόσεξαν τοίνυν, καὶ ἴδε πρᾶγμά τι ξένον καὶ ἐξαίσιον. Ωσπερ γὰρ περὶ τοῦ πάθους τοῦ Χριστοῦ προηγόρευσαν οἱ προφῆται, καὶ μὴ μόνον τούτου, ἀλλὰ καὶ τῶν εἰδῶν τοῦ πάθους, ἤτοι τοῦ, ι Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολήν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισαν με όξος, καὶ ὤρυξαν χεῖράς μου καὶ πόδας μου, καὶ διαμε ρίσαντο τὰ ἱμάτιά μου, καὶ ἐπὶ τὸν ἱματισμόν μου έβαλον κλήρον,» καὶ τῶν ὁμοίων τούτοις, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ ἔδειξαν μὲν τὸν τύπον τοῦ σταυροῦ, καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ μέλλει καταβληθῆναι ἡ τοῦ διαβόλου τυραννίς. Αλλὰ καὶ τὴν φύσιν τοῦ ύλου ὁ Ἠσαΐας

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA III. ἐδήλωσεν εἰπών, ο Εν κυπαρίσσῳ καὶ πεύκῃ καὶ πέδρῳ ἅμα δοξάσαι τὸν τόπον τὸν ἅγιόν μου, καὶ τὸν τόπον τῶν ποδῶν μου δοξάσω. Η Ἐξ αὐτῶν καὶ γὰρ τῶν τριῶν ξύλων κατεσκευάσθη ὁ σταυρός· τὸ μὲν ἐν ὄρθιον, τὸ δὲ ἕτερον ἐγκάρσιον, τὸ δὲ ἕτερον κάτωθεν, ἐν ᾧ καὶ προσηλώθησαν οἱ πόδες τοῦ Χριστοῦ. Ο δὲ Δαβὶδ οὕτω βοᾷ, ο Ὑψοῦτε Κύριον τὸν Θεὸν ἡμῶν, καὶ προσκυνεῖτε τῷ ὑποποδίῳ τῶν ποδῶν α' τοῦ, ὅτι ἁγιός ἐστιν.» Ἰδοὺ γοῦν καὶ περὶ τοῦ σταυροῦ ἱκανὰ εἰσι τὰ παρὰ τῶν προφητῶν λεχθέν τα ἀλλὰ καὶ ὁ Ἰακὼβ εὐλογῶν, ὡς εἴρηται, τοὺς υἱοὺς Ἰωσήφ, ἐναλλάξ τὰς χεῖρας ἐπέθηκε, καὶ σταυ ροειδῶς εὐλόγησεν αὐτούς. Προϊδόντες γὰρ οἱ προφῆται ὅτι διὰ τοῦ σταυροῦ μέλλει καταργηθήσεθαι ὁ θάνατος, καὶ καταβληθήσεσθαι ὁ διάβολος, προείπον περὶ αὐτοῦ, καὶ προσεκύνησαν καὶ ἡσπάζοντα αὐτὸν μακρόθεν, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς κατὰ τὸ παρόν. crucem mors esset abolenda, et dejiciendus diabo- " lus, prophetaverunt de hac, hanc adoraverunt, et ceu a longinquo illam venerati sunt, veluti et nos in praesenti facimus. Αβ΄. Μετὰ γοῦν τῶν ἄλλων κατηγοριών, ὧν παρά τῶν Μουσουλμάνων κατηγορούμεθα οἱ Χριστιανοί, κατηγορούμεθα καὶ τοῦτο, ὅτι προσκυνοῦμεν τὰς τῶν ἁγίων εἰκόνας. Καὶ τί προσκυνοῦμεν; Πάντως οὐδὲν ἄλλο ή ξύλα και χρώματα και πέτρας. Ἐπεὶ γοῦν εἰς ἅπερ κατηγόρουν ἡμῶν, οὐκ ἐγίνωσκον ἅπερ Ελεγῶν, ἀλλ' ἐκ τῶν γεννημάτων τῶν καρδιῶν αὐτῶν ἔλεγον, ἅπερ ἔλεγον, τοῦτ' αὐτό ἐστι καὶ ἐπὶ τῶν εἰκό νων. Καὶ εἰ βούλει μαθεῖν τὴν ἀλήθειαν, ἄκουσον δή. Γινώσκων ὁ Θεὸς τὸ εὐόλισθον τῶν ἀνθρώπων, ἔταξεν ἐπὶ τὸ παλαιὸν, ἵνα οἱ ἱερεῖς γράφτισε τα γινόμενα παρὰ τοῦ Θεοῦ θαύματα, καὶ διαπαντὸς κρέμανται τὰ γεγραμμένα ἐν ταῖς χερσὶ τῶν ἱερέων, ἵνα καθημέραν, μᾶλλον δὲ διόλου θεωροῦντες οἵ τε ἱερεῖς καὶ ὁ λαὸς τὰ γεγραμμένα θαύματα τοῦ Θεοῦ, τὰ δι' αὐτ τοὺς γεγονότα, ἔρχωνται εἰς μνήμην αὐτοῦ, καὶ ἀπονέμωσιν εὐχαριστίαν καὶ δόξαν τῷ Θεῷ, τῷ ἐλευθερών σαντι αὐτοὺς ἐκ τῆς δουλείας Φαραώ, καὶ καταλύσαντι βασιλείς μεγάλους καὶ κραταιούς, καὶ ἔθνη ἰσχυρά, η καὶ δόντι τὰς πόλεις αὐτῶν τῷ λαῷ τῶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ δὴ καὶ τὰ ἐν τῇ ἐρήμῳ γεγονότα θαύματα εἰς αὐτούς. Καὶ ἐγένετο καθὼς ἐνετείλατο αὐτοῖς ὁ Θεός. Βλέ ποντες γὰρ τὰ ἐν χερσὶ τῶν ἱερέων κρεμάμενα, ήρχοντο εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ μνήμην, καὶ ἐδίδουν εὐχαρι— στίαν τῷ Θεῷ. Οὕτως ἐστὶ καὶ ἐπὶ τῶν εἰκόνων. Γράφουσι τὴν γέννησιν τοῦ Χριστοῦ, τὴν βάπτισιν, την σταύρωσιν, τὴν ἀνάστασιν. Καὶ βλέποντες τὰ πλήθη τῶν ἀνθρώπων, ἔρχονται εἰς μνήμην τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐνθυμοῦνται ὅτι πῶς ὢν Θεὸς ὁ Χριστός, διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων ἀγάπην ἀνελάβετο σάρκα, καὶ ἔπαθε σαρκί, καὶ ὅσα ἄλλα ἐποίησεν ὁ Θεὸς διὰ τὸν ἀν θρωπον, καὶ εὐχαριστοῦσι καὶ μεγαλύνουσι καὶ τοξάζουσι τὸν Θεόν. Τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῆς εἰκόνος τῆς ἁγίας Παρθένου της γεννησάσης τὸν Υἱὸν καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ κατὰ σάρκα, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν μαρτύρων καὶ τῶν ἄλλων πάντων ἁγίων. Καὶ διδόαμεν τιμὴν ταῖς εἰκόσι διὰ τὴν ἀγάπην καὶ τὴν τιμὴν τῶν ἐχόντων ἁγίας εἰκόνας. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τὸ παλαιὸν ἔν τε τῇ Ῥώμῃ, καὶ ἀλλαχόθεν ἐνήργουν ἀνδριάντας ἐν τοῖς ὀνόμασι τῶν κατά καιροὺς βασιλέων, ἔτι δὲ καὶ στρατηγῶν, καὶ βλέποντες τοὺς ἀνδριάντας, ἤρχοντο εἰς μνήμην των κατορθωμάτων τῶν ἐχόντων τοὺς ἀνδριάντας, καὶ διὰ τὸ μεγαλεῖον, ἔτι δὲ καὶ τὴν ἐκείνων τιμὴν ἀνήγοντο εἰς μνήμην τῶν κατορθωμάτων τῶν ἐχόντων τοὺς ἀνδριάντας, καὶ ἐτίμων αὐτοὺς, καθά καὶ ἀρτίως ἐν ταῖς στήλαις τῶν βασιλέων· οὕτω καὶ ἐν ταῖς εἰκότιν ἀνάγοντες τὸν νοῦν ἡμῶν ἐπὶ 12. Post alia vero crimina, quibus a Musulmanis nos qui Christum profitemur, accusamur, etiam in hoc ab iisdem condemnuamur, quod sanctorum adoremus imagines. Et quid adoramus? Prorsus non aliud quam ligna, colores et lapides. Quoniam vero omnia de quibus accusaverunt nos, non iam telle erunt, sed juxta cogitationes coralis sui dixe runt haec omnia, idem nunc etiam fit, quod in gines attinet. Quod si vero veritatis studio teneris, audi quæso. Deus eum humani ingenii fubricitatem cognitam haberet, præcepit in Veteri Testamento ut sacerdotes miracula ab illo edita describerent, eaque descripta semper a sacerlotum penderent manibus: ut quotidie tam sacerdotes quam populus visis miraculis Dei descriptis, quæ per illos contigerant, in memoriam Dei revocarentur, Deoque gratiarum actionem et gloriam redderent, qui illos ex servitute Pharaonis liberaverat, et deviceral reges magnes et fortes, gentesque robustas, quique urbes illorum populo Judzorum tradiderat, quin et miracula per illos in deserto edidisset. Et factum est sicut præcepit illis Dominus. Videntes enim, quae in sacerdotum manibus suspensa erant, Dei recor.lati sunt, et illi gratias egerunt. Eadem autem imaginum est ratio. Depingunt Christi nativitatem, baptismum, crucem, resurrectionem; et visis his turbæ hominum in Dei recordationem perveniunt, et meditari incipiunt, quomodo Christus, cum Deus esset, propter humani generis amorem carnem assumpserit, et in carne passus sit, quæcunque item alia Dcus propter hominem fecerit, hinc illi gratias agunt, eum extollunt et glorificant. Quod idem in ioagine dive Virginis contingit, quæ Filium Det Verbum Dei secundum carnem peperit: tum quoque martyrum et sanctoruin omnium. Et hono rem imaginibus tribuimus, propter charitatem. et lionorem illorum, quibus imagines sunt posite. Εt quemadmodum olim Rouxe et alibi statuas ponebant vetustorum regum memoriae et imperatorum, statuisque visis recordabaitur egregiorum facinorum, que per has suggerebantur, et per imaginum magnificentiam et honorem in recordationem fortium gestorum ducebantur, illaque venerabantur, sicut in regum statuis, ita in imaginibus contingit. His enim perducentes animum nostrum ad ipsa illarum exemplaria, illorum veneramur imagines. Εt quemadmodum fieri solet, si regis mandatum perferatur ad aliquem (si modo moribus

a er institutus fuerit, qui hce suscipit ) statim assurgit, τα πρωτότυπα, τιμῶμεν τὰς εἰκόνας ἐκείνων. Και et non modo amplexatur, sed et capiti illad intponit; nec tamen atramentum et chariam sic venerari sibi videtur, sed regi istam honorem tribuit: eadem nobis est imaginum ratio. Quæ enim in columnis et tabulis prostant, a nobis coluntur: vetustate vero corruptas et abolitas non amplius honoramus, sed judicamus inutiles, idem quoque de eruce videre licet. Quandia enim lignum aliquod crucis figuram praetulerit, adoratur et honeste n nobis colitur: crucis autem figura contracts, ulterius lignum a nobis non adoratur. Verumtamen hoc exempla tu et quilibet alius, qui inquirere volet, deprehendere potest, quod quæ in urbibus usurpantur numismata, Christi imaginem insculplam et formalam gerunt, quin et sanctge matris illus et aliorum sanctorum. Non tamen propterea n nobis adorantur, nec propterea honor aliquis illis habetur; abjiciuntur enim nonnunquam, et conculcantur, confantur item, et ex forma una mutantur in aliam, prout magistratus voluntas decreverit. Sed imaginibus, quæ nominatim sanctorum memorie delicate sunt, non idem contingit, verum cum honore, devotione et religione illas accedimus. Videntur itaque mihi demonstrationes lime suficientes esse, quæ demonstrent simul, et dilacide veritatem asserant. Hanc igitur qui volet, agnoscat. Quod si autem rursus Veteris Testamenti requiris testimonia, ut et in superioribus, en etiam illa accipe. Deus Mosi præcipiens, ut tabernaculum testimonii exstrueret, juxta formam sibi in monte propositam, tum etiam arcam, quae sane Christi et sanctae matris (Hirs typum præferebant (quæ quidem propter prolixitatem scripturae et interpretationis volentes, ut etiam in aliis plurimis, omittimus), recepit illi ut faceret imagines Cherubim, quæ poneret super arram. Vides, ut omnia que Christianorum sunt, non simplici modo et easu fortuito liant, sed cum scopo et due diligenter considerato, dignaque præmeditatione? Quapropter desiste tandem ab importunis et ineptis cavillationibus. Omnia enim qua: Christianos spectant, non casu nec frustra facta sunt, sed diligenti cura, et eximia, a maximo ad minimum usque et ab co tempore constituta, descripta et ordinata sunt, quacunque contigerunt. ὥσπερ πρόσταγμα βασιλέως διακομισθέν πρός τινα, ήνπερ ή πεπαιδευμένος ὁ τοῦτο δεξάμενος, εὐθέως ἀνίσταται, καὶ οὐ μόνον ἀσπάζεται, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ τίθησι τοῦτο, καὶ οὐ δοκεῖ αὐτῷ ἀσπαζεσθαι χάρτην καὶ μέλαν, ἀλλὰ τῷ βασιλεῖ δίδωσι τὴν τούτου τιμήν οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν εἰκό νων τὰς ἐν ταῖς σανίσι καὶ εἰκόσι στήλας τιμῶντες προσκυνοῦμεν, τὰς δὲ παλαιωθείσας καὶ ἀπολειτο φθεῖσας οὐκέτι προσκυνοῦμεν, ἀλλὰ μᾶλλον και ἀργὰς ἔχομεν· τὸ αὐτό ἐστιν ἰδεῖν καὶ ἐπὶ τοῦ σταυροῦ. Ἕως ἂν ἔχῃ τὸ ξύλον τύπον τοῦ σταυροῦ προσκυνεῖται, καὶ σχετικῶς ἀσπάζεται παρ' ἡμῶν διαλυθέντος δὲ τοῦ τύπου τοῦ σταυροῦ, οὐ προσκε νεῖται τὸ ξύλον παρ' ἡμῶν ἐπιπλέον. Όμως ἀπ τουτου τοῦ παραδείγματος μέλλεις καὶ σὺ, καὶ πᾶς τις ἕτερος ὁ βουλόμενος ἐξετάζειν, καταλαβεῖν, ὅτι τὰ πεπολιτευμένα νομίσματα τὴν εἰκόνα ἔχουσι τοῦ Χριστοῦ ἐγκεχαραγμένην καὶ τετυπωμένην, ἀλλὰ δὴ καὶ τῆς ἁγίας αὐτοῦ μητρός, καὶ ἑτέρων ἁγίων. Αλλ' οὐ προσκυνοῦνται διὰ τοῦτο παρ' ἡμῶν, οὐδὲ τὴν ἐπωστιοῦν τιμὴν ἔχουσι. Ρίπτονται γὰρ ἔστιν ὅπου καὶ καταπατοῦνται, καὶ χωνεύ ονται, καὶ μεταμείβονται ἀφ' ἑτέρου σχήματος εἰς ἕτερον, καθὼς ὁ ἐπιστατῶν ταῦτα βούλεται τε καὶ προαιρεῖται. Αλλ' εἰς τὰς ὀνομαστὶ γραφείσας τῶν ἁγίων εἰκόνας οὐχ οὕτως, ἀλλὰ μετὰ τιμῆς καὶ προσοχῆς καὶ εὐλαβείας προσερχόμεθα αὐταῖς. Δοκεῖ μοι τοίνυν ὅτι ἀρκεταί εἰσιν αἱ παροῦσαι ἀποδείξεις, ὡς ἂν δείξωσι καὶ παραστήσωσιν ἐμφανῶς τὴν ἀλή θειαν, καὶ νοήσῃ αὐτὴν ὁ βουλόμενος· εἰ δέ γε και αὖθις ἀπὸ τοῦ παλαιοῦ ζητεῖς μαρτυρίαν, ὡς καὶ ἐπὶ τῶν ἔμπροσθεν, ἄκουσον καὶ ἐκεῖθεν. Ο Θεός ὁ εἰπὼν τῷ Μωϋσεῖ ποιῆσαι τὴν σκηνὴν τοῦ μαρτ τυρίου κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα αὐτῷ ἐν τῷ δρει, ἔτι δὲ καὶ τὴν κιβωτόν, ἅτινα ἦσαν εἰς τύπων τοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς ἁγίας αὐτοῦ μητρός, ἅπερ καὶ διὰ τὸ μῆκος τῆς γραφῆς καὶ τῆς ἑρμηνείας ἐκοντί παραλείπω, ὡς καὶ ἐν ἄλλοις πλείστοις, ἔφη αὐτῷ, καὶ ἐποίησεν εἰκόνας τῶν Χερουβίμ, καὶ ἔθηκεν ἐπάνω τῆς κιβωτού. Ορᾷς πῶς τὰ τῶν Χριστια νῶν πάντα οὐ γίνονται ἁπλῶς, οὐδ᾽ ὡς ἔτυχεν, ἀλλὰ μετά με μεριμνημένου σκοποῦ καὶ ἀκριβοῦς ἐξετά σεως; Διά τοι τοῦτο καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν παῦσαι τῶν ἀκαίρων καὶ ἀπροσέκτων σου κατηγοριών, "Απαντα γὰρ τὰ τῶν Χριστιανῶν οὐκ εἰκὴ καὶ μάτην Αγία νοντο, ἀλλὰ μετὰ ἀκριβοῦς καὶ μεγάλης σκέψεως, ἀπὸ τοῦ μεγαλωτέρου, λέγω, μέχρι καὶ τοῦ μικρο τέρου, καὶ ἔκτοτε ἐτάχθησαν καὶ ἐγράφησαν, καὶ ἀποκατέστησαν ὅσα ἐγένοντο. APOLOGIA QUARTA. Quod dolore et pernicione docuerit Mahonet, et quod lex et Testamentum vetus non sint sublata per Christum, sed magis illustrata. Insuper, quod in lege infirmum erat et impossibile, hoc Evangeliam complevit. Quandoquidern de aliis, quorum a vobis Musul manis nos qui Christum profitemur, accusamur, abunde satis demonstratum est, adeo ut jam omni reprehensione liberali simus, age quantum superΑΠΟΛΟΓΙΑ ΤΕΤΑΡΤΗ. Οτι σφαλερῶς καὶ ἐπιβλαβῶς ἐδίδαξεν ὁ Μωά μεθ, καὶ ὅτι οὐ κατελύθη ὁ παλαιός νόμος καὶ ή Διαθήκη παρὰ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον συνέστη, καὶ τὸ τοῦ νόμου ἀσθενὲς καὶ ἀδύνατον ἀνεπλήρωσε τὸ Εὐαγγέλιον. α'. Ἐπειδὴ περὶ τῶν ἄλλων, ὧν παρ' ὑμῶν τῶν Μουσουλμάνων εγκαλούμεθα οἱ Χριστιανοί, ἱκανῶς ἀποδέδειχται, ὥστε εἶναι ἡμᾶς ἀνωτέρους πάσης κατηγορίας, φέρε δή λοιπών σκεψώμεθα καὶ περὶ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. τῶν ἑτέρων. Ἔστι δὲ τάδε, ὅτι εἶπεν ὁ Θεὸς τῷ Δ' est de reliquis nunc videamus. Sunt vero haec: Μωάμεθ, Τὰ πάντα ἐποίησα διὰ σέ, καὶ σὲ δι' ἐμέ. Dixit Deus ipsi Mahoniet: Omnia feci propter te, Καὶ τοῦτο οἱ Χριστιανοὶ οὐ παραδέχονται. ᾿Αλλὰ et te propter me. Hoc vero Christiani pernegant. καὶ τὸ τοῦ Μωάμεθ όνομα γεγραμμένον εὑρίσκετο Quin et ipsius Mahomet nomen scriptum in Evanἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, εἰπόντος τοῦτο τοῦ Χριστοῦ τοῖς gelio exstat, Christo nimirum ad Judaeos sie diἸουδαίοις ὅτι Εὐαγγελίζομαι ὑμῖν, ἵνα γινώσκητε, ceute: Bonum vobis nuntium prædico, ut illud ὅτι μετ' ἐμὲ μέλλει ἐλθεῖν ὁ ἀπόστολος καὶ προφή- cognoscatis, quoniam post me venturus est aposto της. Τὸ αὐτό ἐστι γεγραμμένον καὶ ἐν τῷ τοῦ lus et propheta. Idem etiam in Mosis Veteri Testa Μωσέως παλαιῷ. Οἱ δὲ Χριστιανοί φθονήσαντες mento scriptum est. Christiani vero invidia moti ἐξέβαλον αὐτὸ ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου· καὶ ὅτι μὴ llud ex Evangelio ejecerunt, cum tamen mou lu μόνον εἰς τὸ Εὐαγγέλιον καὶ τὸ παλαιὸν εὑρίσκετο Evangelio Lantum et Veteri Testamento Malometi γεγραμμένον τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα, ἀλλὰ καὶ ἐν nomen scriptum inveniatur, sed etiam a dextris τοῖς δεξιοῖς μέρεσι τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ εὑρίσκεται throni divini partibus. Et Musulmanorum fides γεγραμμένον. Καὶ ὅτι ἡ τῶν Μουσουλμάνων πίστις ab ipso Abraham auctore dependet. Christiani ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραάμ εὑρίσκεται, καὶ ὅτι παραβάντες, quoque quia Mosis legem transgrediuntur, accusaοἱ Χριστιανοὶ τὸν Μωσαϊκὸν νόμον, εἰσὶν ἄξιοι” tione et reprehensione digni sunt; ipsi vero Muκατηγορίας καὶ μέμψεως. Κατηγοροῦσι δὲ τοὺς sulmanos accusant, laude dignos et honare. Aιφνί Μουσουλμάνους, τοὺς ἀξίους ἐπαίνου καὶ τιμῆς· μπc sunt, de quibus nos Christiani a Mutsulinamis ταῦτά εἰσιν ἃ παρὰ τῶν Μουσουλμάνων κατηγορούν accusamur: hæc vero sic confutamus. Deus iudi μεθα οἱ Χριστιανοί. Απολογούμεθα δὲ οὕτως, ὅτι gus et alicujus rei inopia laborans, Deus non est. θεὸς ἐνδεὴς καὶ χρείαν τινὸς ἔχων οὐκ ἔστι Θεός. Sed verus Deus, creator caeli et terra et omnium Αλλ' ὁ ἀληθὴς Θεός, ὁ ποιητὴς οὐρανοῦ τε καὶ quæ in his creata sunt, quique ereavit angelos et γῆς, καὶ πάντων τῶν δημιουργηθέντων ἐν αὐτοῖς, homines, nulla re prorsus indiget, soln aulem bo ὁ ποιήσας τοὺς ἀγγέλους καὶ τοὺς ἀνθρώπους, nilate sua et voluntate creavit omnia. Cum vero χρείαν τινὸς οὐκ εἶχεν, ἀλλὰ διὰ μόνην ἀγαθότητα hoc tam firmum sit, ut nemo qui negare possit inκαὶ θέλησιν ἐποίησε τὰ πάντα. Ἐπεὶ γοῦν τοῦτο veniatur, impie revera locutus est Mahomet, quod οὕτως ἔχει, καὶ οὐδεὶς ἐστιν ὁ ἀντιλέγων, ἄρα Deus ad illum dixerit: Omnia crcavi propter te, et κακῶς ἐφθέγξατο ὁ Μωάμεθ, ὡς δῆθεν εἶπε πρὸς 1o propter me. Deus enim nulla re prorsus indiget. αὐτὸν ὁ Θεὸς. ὅτι τὰ πάντα ἐποίησα διὰ σὲ, καὶ σὲ Quod vero Musulmanorum Jdes ad Abraham aucto δι' ἐμέ. Ο γὰρ Θεὸς χρείαν τινὸς οὐκ ἔχει. Ὅτι δὲ ς rem non possit referri, veluti Mahomes tradit, ex ἡ τῶν Μουσουλμάνων πίστις οὐκ ἦν ἀπὸ τοῦ sua ipsius persona redarguitur. Ipse enim auctor ᾿Αβραάμ, ὡς ὁ Μωάμεθ λέγει, ἐξ αὐτοῦ τοῦ Μωά et legislator est legum hujusmodi. Quod si alius μεθ ἔχει τὸν ἔλεγχον· αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ ἀρχηγὸς est, demonstretur. Ab Abrahami enim tempore usque καὶ νομοθέτης τῶν τοιούτων δογμάτων. Εἰ δὲ ἐστιν ad Mahomet auni elapsi sunt bis mille quingenti et ἕτερος, δειχθήτω. Καὶ γὰρ ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραάμ έως octaginta duo, quibus evolutis demum Malomet τοῦ Μωάμεθ παρῆλθον χρόνοι βηηβ, καὶ μετὰ ortus est. Musulmanorum igitur fides ab Abraham ταῦτα ἐφάνη ὁ Μαχούμετ' οὐκοῦν οὐκ ἔστιν ἡ τῶν auctore non descendit. Quod si vero hoc fortasse Μουσουλμάνων πίστις ἀπὸ τοῦ ᾿Αβραάμ. Εἰ δ' ίσως propter circumcisionem dicitis, age ipse tibi cirλέγετε τοῦτο διὰ τὴν περιτομήν, ἐγώ σοι ἐρῶ τὸν cumcisionis rationem explicabo. λόγον τῆς περιτομής. 9. Cum vidisset Abraham caelum, solem, sidera, terram, mare et quæ in ipsis sunt, reputavit secum dicens: Virum hæc tanta et stupenda opera vel simplici modo et sua sponte exorta sunt, aut β. Ο 'Αβραάμ θεασάμενος τὸν οὐρανὸν, τὸν ἥλιον, τοὺς ἀστέρας, τὴν γῆν, τὴν θάλασσαν, καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς, ἀνελογίσατο καθ' ἑαυτὸν, καὶ εἶπεν· 'Αρα τὰ τοιαῦτα ἔργα μεγάλα οὕτως καὶ ἐξαίσια όντα, ἁπλῶς οὕτω καὶ αὐτομάτως ἐγένοντο, ἢ ἔχουσι και habent aliquem qui ipsa ereavit? Contemplatus τινὰ τὸν ποιήσαντα αὐτά; Θεασάμενος τοίνυν, ὡς εἴρηται, τὴν καλλονὴν τῶν κτισμάτων, ἐθαύμαζε καὶ ἐξεπλήττετο, καὶ ἐσκέπτετο κατὰ νοῦν, μή πως οὐκ ἔχουσί τινα τὸν ποιήσαντα αὐτὰ, ἀλλὰ μᾶλλον ταῦτα εἰσι θεοί, καθώς ἐνόμιζον καὶ οἱ γονεῖς αὐτοῦ καὶ πάντες οἱ εἰδωλολάτραι. Καὶ ὅτι μὲν ὁ θεὸς ἐποίησε τὰ πάντα καλὰ λίαν, καὶ ἄξια τῆς αὐτοῦ ἐνεργείας, ὡς ἂν διὰ τῆς θεωρίας τούτων ἀνάγονται πάντες άνθρωποι εἰς θεογνωσίαν, καὶ μεγαλύνωσι, καὶ δοξάζωσι τὸν τούτων ποιητήν και δημιουργόν τοῦτο οὕτως ἔχει, καὶ οὐκ ἄλλως. Οι Ο άνθρωποι παρατραπέντες τῆς ἀληθοῦς καὶ ὀρθῆς γνώσεως, καὶ ἀφέντες προσκυνεῖν καὶ σέβεσθαι τὸν ποιητὴν τῶν πάντων θεόν, μᾶλλον προσεκύνησαν igitur, ut modo dictum est, creaturarum elegantiam, admiratione ductus obstupuit, et animo suo hare volvere coepit: Nequaquam hæc creatorem alium habent, sed haec ipsa nimirum dii sunt. In ea enim opinione et parentes illius, et omnes simulacrorum cultores tenebantur. Εt licet haec omnia Deus valde bona creavisset, el suo digna opificio, ut horum contemplatione homines in Dei cognitio nem perducerentur, horumque creatorem et opifcem celebrarent, laudibusque veherent (quæ SAG sola et non alia horum causa est); homines tamen a vera et recta cognitione aberrantes, et omissa creatoris omnium, Dei scilicet, cultura et religione, creaturam potius adoraverunt, et hanc plus quam

νους ῶν, καὶ ἰδὼν καὶ κατανοήσας ὅτι ὁ μὲν οὐρα νὸς οὐχ ἵσταται, ἀλλὰ κίνησιν έχει διηνεκή, έχει δὲ και χρείαν ἡλιακοῦ φωτός, φωτίζοντας αὐτόν το θεωρίας ἕνεκεν, καὶ τὸν ὑπ' αὐτὸν ἀέρα, ὁ δὲ ἥλιος ποτὲ μὲν ὑπὲρ γῆν εὑρισκόμενος, ποτὲ δὲ αὖ ὑπὲ γῆν κρυπτόμενος, καὶ ὅτι μὴ ὄντων νεφελῶν φαίνει, εὑρισκομένων δ' αὖθις σκοτίζεται· καὶ ἡ σελήνη καὶ οἱ ἀστέρες μὴ ὄντος ηλίου φαίνουσιν, ὄντος δὲ αὐτοῦ σκοτίζεται καὶ ἀφανίζεται τὸ ἐκείνων φῶς καὶ ἡ θεωρία, καὶ ἡ θάλασσα εμπαιζομένη ὑπὸ τῶν ἀνέμων, ἡ γῆ δὲ χρήζουσα ὕδατος εἰς τὴν τῶν καρπῶν γέννησιν, κατέγνω πάντων, ὡς αὐτῶν καθ' αὐτὰ ὄντων ἀδυνάτων, καὶ χρείαν εχόντων creatorem coluerunt. Abraham autem longe aliam τὴν κτίσιν, καὶ ἐσεβάσθησαν ταύτην παρὰ τὸν viam ingressus est. Cordatus enim prudensque κτίσαντα. Αλλ' ὁ ᾿Αβραὰμ οὐχ οὕτως, ἀλλ' ἀγχία cum videret et intelligeret cælum quidem non Immotum consistere, sed moveri continue, interim vero solaribus radiis egere, qui hoc contemplationis causa illaminarent: tum etiam acrem huic subjectum cernens, et solem nune quidem supra terram exoriri, nunc vero sub eamdem abscondi, et quod hic nubibus nusquam prasentibus luceat, illis vero incidentibus obtenebretur: praterea mare ventis agitari et terram aquis ad fructuum proventum indigere conspicatus, omnia damnavit, nipote per se omni virtute et potentia destituta, quaeque mutua opera indigeant, nee aliquam ha» rum ex creaturis Deum esse existimavit. Deus enim nullius opera indiget. Deinde contemplatus, 15 πρὸς ἄλληλα, καὶ οὐκ ἐλογίσθη εἶναι ἀπὸ τούτων ne forte dum nullum ex singulis hisce Dei munus obire possit, omnia pariter conjuncta Dei nomen obtineant: videns autem rursum arida cum humidis pugnare, frigida vero cum calidis, et ignis virtutem aquis opprimi, rursum apud se meditatus est, Deum sibi ipsi divisum et pugnantem secum Deum esse non posse. Hinc vero ereaLurarum ordinem et contemplationem longe optimam contemplatus, dubitare apud semetipsum coepit, esse nimirum virtutem quamdam, quæ omnia Intra so contineat et gubernet. Et cuni omnes homines Deum esse confiteantur, singuli vero pro από arbitrio et voluntate alium aliumque confiteantur, conjecit hinc omnes errare et mentiri. Restal itaque quod non sit alius Deus verus, quam qui omnia condidit, quæ sane illi serviunt, illaque agit et movet, disponitque pro suæ voluntatis arbitrio. Hanc itaque Deum ipse adoro. Et in terram prolapsus Abraham, Deum solum veramque adoravit. Deus autem benignissimus, qui per Isaiam prophetam dicit, «Adhuc loquente te, ego adsum: id est, priusquam tuam ad me rectam justamque petitionem absolveris, tibi adsum: statim etiam suscepit Abrahami adorationem fidemque, quæ illi ad justitiam reputata est prae caeteris omnibus virtutibus, et in numerum amicorum Dei receptus est. Nos enim omnes indigemus Scripturarum auxi· lio, propter infirmitatem nostram: justus vero Noe et Abraham, et qui illorum tempore foruerunt, foura mente praediti, Scripturis non indigebant, sed haec in ipsorum cordibus inscripta et adumbrata sunt. Tunc igitur dixit illi Deus:: Non amplius vocabitur nomen tuum Abram, sed Abraham, eo quod patrem multarum gentium leci te.» Tune etiam promissiones illi dedit Deus, dicens:. In semine tuo benedicentur omnes gentes.» El tunc ostendit Deus terram Abralia dicens: • Tibi et scmini tuo dabo eam. Unde Abraham libertate sumpta, pro Sodomis apud Deum intercessit, ut superius a nolis dictum est. Postquam vero judi cis Dei ipsi soli notis (quis enim Dei mentem cofovit?) in Εgyptum paulo post transmittenda eret Abrahis posteritas, ut illic annis riverent Θεὸν οὐδέν. Θεὸς γὰρ τινος χρείαν οὐκ ἔχει. Πάλιν δὲ σκεψάμενος μή ποτε ἐν ἔκαστον ἀπὸ τούτων ἀδυνάτως έχει, ὥστε εἶναι μονομερώς Θεόν, ἀλλὰ πάντα ὁμοῦ, καὶ ἰδὼν ὅτι τὸ μὲν ξηρὸν ἀντίκειται τῷ ὑγρῷ, τῷ δὲ ψυχρῷ τὸ θερμὸν, καὶ ὡς τὸ ὕδωρ ἐστὶ φθοροποιὸν τοῦ πυρὸς, ἔκρινεν ἐν ἑαυτῷ, καὶ εἶπεν ὅτι Θεὸς στασιάζων πρὸς ἑαυτὸν καὶ μαχα μενος οὐκ ἔστι Θεός. Καντεῦθεν θεασάμενος τὴν τῆς κτίσεως ευταξίαν καὶ κατάστασιν, διαπορῶν Αν καθ᾿ ἑαυτὸν, ὡς ἔστι τις δύναμις, ἡ συνέχουσα καὶ κυβερνώσα τὸ πᾶν. Καὶ ἐπεὶ πάντες ἄνθρωπος ὁμολογοῦσιν εἶναι Θεὸν, ἕκαστος δὲ ὁμολογεῖ ὄντινα βούλεται καὶ προαιρεῖται, ἔοικεν ὅτι πάντες πλα νῶνται καὶ ψεύδονται. Λείπεται γοῦν ὅτι οὐκ ἔστιν ἕτερος Θεὸς ἀληθὴς ἢ ὁ ποιήσας τὰ πάντα, ἅπερ εἰσὶ δοῦλα ἐκείνου, καὶ ἄγει καὶ φέρει καὶ εὐτακτεῖ ὡς βούλεται. Τοῦτον οὖν τὸν Θεὸν ἐγὼ προσκυνώ. Καὶ πεσὼν ἐπὶ τῆς γῆς ᾽Αβραὰμ προσεκύνησε τῷ μόνῳ καὶ ἀληθεῖ Θεῷ. "Ο δὲ πανάγαθος Θεός, ὁ διὰ τοῦ προφήτου Ἠσαΐου εἰπὼν, ὅτι "Στι λαλοῦντός σου ἐγὼ πάρειμι, ο τουτέστιν Πρὶν ἢ πληρώσῃς τὴν πρὸς ἐμέ σου ὀρθὴν καὶ δικαίαν αἴτησιν, πάρειμι, αὐτῆς παρευθὺς ἐδέξατο τὴν τοῦ ᾿Αβραάμ προσ κίνησίν τε καὶ πίστιν. Ελογίσθη τοίνυν αὐτῷ αὕτη εἰς δικαιοσύνην ἀντὶ πασῶν ἀρετῶν, καὶ φίλος Θεοῦ ἐγένετο· ἡμεῖς γὰρ πάντες χρήζομεν τῆς ἀπὸ τῶν Γραφῶν βοηθείας διὰ τὴν ἀσθένειαν ἡμῶν. 'Ο δὲ δίκαιος Νῶς καὶ ᾿Αβραάμ, καὶ οἱ κατ' ἐκείν νους καθαρὰν ἔχοντες τὴν καρδίαν, οὐ δέονται γραμμάτων, ἀλλ' ἐν ταῖς καρδίας αὐτῶν γράφονται καὶ ἐντυποῦνται. Τότε γοῦν εἶπεν αὐτῷ ὁ Θεός, • Οὐκέτι κληθήσεται τὸ ὄνομά σου "Αβραμ, ἀλλὰ ᾿Αβραάμ, διότι πατέρα πολλῶν ἐθνῶν τέθεικά σε Τότε δέδωκεν αὐτῷ ὁ Θεὸς καὶ τὰς ἐπαγγελίας εἰπὼν ὅτι ὁ Ἐν τῷ σπέρματί σου ἐνευλογηθήσονται πάντα τὰ ἔθνη.» Τότε ἔδειξεν ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραάμ πᾶσαν τὴν γῆν, καὶ εἶπεν αὐτῷ, ο Σοὶ καὶ τῷ σπέρματί σου δώσω αὐτήν· ο κἀντεῖθεν λαβὼν παρρησίαν ο Αβραάμ, παρεκάλεσε τὸν Θεὸν περὶ τῶν Σοδόμων, καθὼς ἔμπροσθεν φθάσαντες εἶπο μεν. Ἐπεὶ δὲ κρίμασιν οἷς οἶδε Θεός, τίς γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου, ὅτι μετολίγον ἀποστολῆναι μέλλουσι τὰ τοῦ ᾿Αβραὰμ ἀπόγονα εἰς τὴν Αἴγυπτον, ὡς

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. ἂν ἐκεῖσε διαβιβάσωσι χρόνους τετρακοσίους καὶ quadringentis et triginta (sic enim Deum ipsi Abraτριάκοντα, καὶ γὰρ οὕτως εἴρηκεν ὁ Θεὸς τῷ Αβραάμ, ὅτι ο Εσται τὸ σπέρμα σου ἐν γῇ ἀλλοτρία, τὸ δὲ ἔθνος, ἢ ἐὰν δουλώσῃ αὐτοὺς, κρινῶ ἐγώ, ο δ καὶ γέγονεν ἐπὶ τοῦ Φαραώ, καὶ διὰ τὴν πολυχρόνιον διατριβὴν τῶν Εβραίων μετὰ τῶν Φαραωνιτών, μή ποτε ἐνωθέντες μάθωσι τὰ τούτων ἔθιμα καὶ τὴν εἰδωλολατρείαν· ἐτάχθη ή περιτομή, ὡς τι σημεῖον καὶ σύμβολον, διαιροῦν καὶ διαχωρίζον τοὺς Εβραίους ἀπὸ τῶν Αἰγυπτίων, εἰς τὸ μὴ συνέρχεσθαι τούτους εἰς γάμου κοινωνίαν και ἔνωσιν, τὸ μὲν διὰ τὴν αἰτίαν, ἣν φθάσαντες είπεμεν, τὸ δ' ἵνα καὶ ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐλευθερίας αὐ τῶν ὦσιν ἕτοιμοι καὶ γνώριμοι οι Εβραίοι. Καὶ γὰρ εἴπερ ἡγοῦντο μετά τῶν ἀλλοφύλων, πῶς ἔμελλε φυλάττεσθαι τὸ τοῦ ᾽Αβραὰμ σπέρμα καὶ γένος; Διά τοι τοῦτο εὑρισκόμενοι ἐν τῇ ἐρήμῳ οὐ περιετέμνοντα τεσσαράκοντα χρόνους διαβιβάσαντες, ἀλλ' ἐν τῇ Αἰγύπτῳ· καὶ μετὰ τὴν τῆς ἐρήμου έξοδον πάλιν ἤρξαντο περιτέμνεσθαι. Καὶ ὁ μὲν τῆς περιτομῆς σκοπὸς ἔχει οὕτω, καθὼς εἴπομεν· ὁ δ᾽ αὖ ἕτερος ἔχει οὕτως, ὅπως περιτμηθέντες τῇ σαρκί, Ελθωσιν εἰς συστολὴν καὶ σωφρονισμὸν τῆς πολιτείας αὐτῶν, καὶ οὐκ ὦσι λάγνοι καὶ ἀκρατεῖς, κάντεῦθεν λογίζονται τὰς πορνείας αὐτῶν ἀντ᾽ οὐδενὸς, ἀλλ' ἀνάγωνται καταμικρὸν εἰς τὸ ἑξῆς εἰς ὑψηλοτέραν γνῶσιν καὶ πολιτείαν· ἐπεὶ οὐκ 1863η Ερθοδοξίας χάριν παρά Θεοῦ ἡ περιτομή, ἀλλὰ δι' ἂς μόνον είπομεν αἰτίας. Οτι δὲ ἐλθόντος τοῦ Χριστοῦ ἤργησεν ὁ νόμος, καὶ οὐδὲ περιτομή – tur attendito. Baptismus quidem a Deo institutus, ἔστιν, ἀφ᾽ ὧν μέλλεις ἀκούσειν, πρόσεχες. Τὸ μὲν – in vere religionis signum institutus est, et proptere βάπτισμα παρά Θεοῦ δοθὲν ὀρθοδοξίας χάριν ἐδόθη, ea omnes simul viri simul et mulieres baptizartur: et qui non baptizatus fuerit, vera religione caret, Circumcisio autem talis non est: soli enim viri circumciduntur, mulieres autem nequaquam. Appareret enim hinc, quod viri quidem cen cir cumcisi pro orthodoris haberentur, mulieres vero ceu incircumcise pro impiis. Intelligisne quam Ιonge alia sit circumcisionis ratio quam Musulmani sequantur? Hi enim omnem incircumcisum pro impio julicant. Sed ecce vos contra vos ipsos μυgnatis, et quae ceu vere religionis signa veneramini, cadem ex parte contemnitis. Sed non in his solis Musulmani sibi ipsis dissentire videntur, sed etiam in aliis multis, quæ non opus est nunc de ipsis exponere. Dicamus tamen de hoc uno, Christus in Evangelio dicit: r Qui non baptizatus fuerit, non ad Deum pertinet et salutem.» Malobiet autem cum Evangelium sanctum, absolutum bonumque esse confiteatur, Musulmani tamen cir cumcisos orthodoxorum loco judicant, baptizatos autem impiis adnumerant. Si igitur Mahometem ut vera docentem amplectimini, qua ratione eos qui baptizati sunt, impios dicitis, nec Evangelii doctrinam sequimini, cogitatisque circumcisos quidem perverse agere et sentire, baptizatos autem vere religiosos esse? Sed his diversum sentitis. Nonne constat vos vobis ipsis contrarios esse, et hæ dixisse legimus, Semen tuum erit in terra aliena, gentem vero cui servient, egofjudicablo 18.1 quod et factum est Pharaonis temporibus), ne propler diuturnam Hebreorum cum Pharaonitis conversationem uniti utrinque, Egyptiorum ritus et idololatriam irabiberent, circumcisio instituta est, ιnquam signum et symbolum Hebreos al gy ptiis separans, ne hi in nuptiarum commercia et Consensum convenirent: partim quidem propter causam, quam modo recensuimus, partim vero, ut tempore liberationis suae Hebraei prompti essent et agnitu faciles. Si enim eum alienigenis fuissent uniti, quomodo conservari potuisset Abrahim semen et genus? Quapropter etiam in deserto erranles non circumcideantur, annos sie agentes quadraginta, verum in Ægypto, et postquam desertam egressi sunt, rursum circumcidi ceperunt. Εt hic quidem unus, ut diximus, circumcisionis finis est, Aiter vero hic est, ut circumcisi carne, temperantia et moderatione in unam politiam contraherentur, nec lascivi essent et molliculi, et propterea fornicationem suam ceu rem nihili reputarent: cxlerum ut hinc paulatim ad augustiorem scientiama εἰ politiam pertingerent, cum nimirum non in vere religionis signum circumcisio data sit, sed iis tantum de causis, quas supra memoravimus. Quod vero ad Christi adventum lex abrogata sit, et nulla maneat reliqua circumcisio, ex iis quæ none dieunκαὶ διὰ τοῦτο πάντες ἄνδρες καὶ πᾶσαι γυναίκες βαπτίζονται· ὁ δὲ μὴ βαπτισθεὶς οὐκ ἔστιν ὀρθόδο - ξος. Ἡ δὲ περιτομὴ οὐχ οὕτως, ἀλλὰ μόνοι οἱ ἄνε ἄρες περιτέμνονται, αἱ δὲ γυναῖκες ουχί. "Εοικε γοῦν, ἵνα οἱ μὲν ἄνδρες ὡς περιτετμημένοι ὦσιν ὀρθόδοξοι, αἱ δὲ γυναῖκες ὡς ἀπερίτμητοι ἀσεβεῖς. Βλέπεις πῶς ἄλλος ἐστὶν ὁ τῆς περιτομής λόγος, καὶ ἄλλως ποιοῦσιν Μουσουλμάνοι; Οἱ γὰρ αὐτοὶ πάντα ἀπερίτμητον ἀσεβῆ λογίζονται. Καὶ ἰδου αὐτοὶ ἑαυτοῖς μάχεσθε, καὶ ἅπερ ὀρθοδοξίας χάριν τιμάτε, ταῦτα ἀπὸ μέρους ἀτιμάζετε. Καὶ οὐ μόνον εἰς αὐτὸ τοῦτο ἀναφαίνονται οι Μουσουλμάνοι ἐναντιοφωνοῦντες πρὸς ἑαυτοὺς, ἀλλὰ καὶ ἐν ἑτέτοῖς πολλοῖς, ἅπερ οὐκ ἔστι τις χρεία κατὰ τὸ παρὸν λέγειν περὶ ἐκείνων. Όμως περὶ ἑνὸς εἶπωμεν. Λέγει ὁ Χριστὸς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ ὅτι «Ἐὰν μή τις βαπτισθῇ, οὐκ ἔστι τοῦ Θεοῦ, οὐδὲ τῆς σωτηρίας.» Ο Μωάμεθ μαρτυρεῖ τὸ Εὐαγγέλιον ἅγιον, καὶ τέλειον, καὶ εὐθές. Οι Μουσουλμάνοι τους πο ριτετμημένους λογίζονται ὀρθοδόξους, τοὺς δὲ βεβαπτισμένους ἀσεβεῖς. Εἰ μὲν οὖν στέργετε τον Μωάμεθ, ὅτι ἀληθῶς λέγει, πῶς ὀνομάζετε τοὺς βεβαπτισμένους ἀσεβεῖς, καὶ οὐκ ἀκολουθεῖτε τῇ τοῦ Εὐαγγελίου διδασκαλίᾳ, καὶ λογίζεσθε τους μὲν περιτετμημένους κακώς ποιοῦντας, τοὺς δὲ βεβαπτισμένους εὐσεβεῖς; Αλλὰ τούναντία φρο1. Gen. xy, 13, 14.

vos vosipsos confutare? Sed hæc talia quidem & νεῖτε. Οὐκ ἔστι πρόδηλων ὅτι αὐτοὶ ἑαυτοῖς μάτ χεσθε, καὶ αὐτοὶ αὐτοὺς ἀνατρέπετε; Ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως. Ἐπεὶ δὲ ὁ Ἰσμαήλ, ἐν λέγουσιν οἱ Μουσουλμάνοι ἔχειν προπάτορα, οὔτε μετὰ τῶν Εβραίων κατῆλθεν εἰς Αἴγυπτον, ὅτι ἐκείνῳ χρεία οὐκ ἦν, ὥσπερ τοῖς 'Εβραίοις, οὐδὲ γὰρ συγκατε λέγετο μετὰ τῶν κληρονόμων τοῦ ᾿Αβραάμ· διότι ὁ Θεὸς οὕτως ἐνετείλατο τῷ ᾿Αβραὰμ εἰπών, ο έχω βαλε την παιδίσκην μετὰ τοῦ παιδὸς αὐτῆς, οὐ γὰρ μή κληρονομήσει ὁ υἱὸς τῆς παιδίσκης μετά τοῦ υἱοῦ τῆς ἐλευθέρας· καὶ ἐξεβλήθη ὁ Ἰσραὴλ μετὰ τῆς μητρὸς αὐτῆς ᾿Αγαρ ἀπὸ τοῦ οἴκου του Αβραάμ· εἰ δ᾽ ἴσως ποτὲ καὶ πρὸς τὸν ᾿Αβραὰμ ἦλθεν, θεωρίας χάριν ἦλθεν, ἀλλ' οὐχ ὡς υἱὸς καὶ σπέρμα καὶ κληρονόμος αὐτοῦ. Τούτου γοῦν οὕτως έχοντος, πόθεν ἔχουσιν οἱ Μουσουλμάνοι τὴν πίστιν, οὐκ οἶδα. Διὰ τοῦτο οὐκ ἀναφαίνεται ἀπό τινος πράγματος πρὸ τοῦ Μωάμεθ ἐκ τοῦ ᾿Αβραάμ εἶναι sunt. Quoniam vero Ismael, quo Musulmani progenitore gaudent, cum Hebræis non in Ægyptum descendit, in illo etiam circumcisionis nulla erat utilitas, quemadmodum in Hebraeis; non enim adnumeratur Abraha hæredibus. Deus enim præcepit Abraha, dicens: 4 Elice ancillam cum alio ejus, nequaquam enim hæres erit ancilla flius cum alio libera.: Et ejectus est ex domo Abralux Ismael cum matre sua Agar. Quod si tamen forte nonnunquam ad Abraham rediit, visitationis causa venit, non ut alius et semen baresque illius. Hæc igitur cum sic se habeant, undenam fidem suam Musulmani desumpserint, non video. Propterea nullo indicio conjici potest, Musulmanorum fidem ante Mahometem ab Abraham auctore derivari. Verum ipse hujusmodi dogmatum auctor est, et ex sui ingenii nidulo docuit quæcunque docuit, et non ex Deo. τὴν τῶν Μουσουλμάνων πίστιν, ἀλλὰ αὐτός ἐστιν ὁ ἀρχηγὸς τῶν τοιούτων δογμάτων, καὶ ὅτι ἀπὸ κοιλίας αὐτοῦ ἐδίδαξεν ὅσα ἐδίδαξε, καὶ οὐκ ἀπὸ Θεοῦ. 3. Quod vero Musulmani tradunt, ipsius Mahometi nomen in Evangelio citari (dicente nimirum de hoc Christo: Annuutio vobis bonum, quoniam post me venturus est apostolus et propheta, nomen illi Mahomet), Christianos vero invidia motos illud expunxisse ex Evangelio; agedum etiam de hoc fnquiramus, et videtur mihi veritatem non absconsam futuram; autente igitur hæc audiss. Tres legislatores sunt, qui leges tulerunt universales: Moses, quem secuta est Hebraeorum gens; Christus, quem seculae sunt omnes gentes, et maxima Hebraorum in illum credentium multitudo (qui enim ex his non crediderunt, numero pauciores sunt illis qui crediderunt, et numeratu faciles); et Malomet, quem Musulmani secuti sunt. Prater autera illos tres, qui legem tulerit nullus est. Mod sem vero a Deo missum esse, statim ab initio testimoniis comprobatur. Cum enim adhuc in Egypto esset, fecit signa et miracula magna, et Ægyptum Hagellavit, plagas illi inducens terribiles, percussit et sanavit, tum etiam futura ceu prophetes predixit: «Quod si populum Dei dimittere volueris, dimitte; quod si nolis, hæc et illa tibi et toti populo Egypti evenient. Et Pharao cum se verbum Domini facturum esse promisisset, a Mose sanatus est, utpote qui potestatem a Deo accepisset. Post lec vero Moses eduxit brachio potenti gentem HeAreorum ex terra Ægypti, et Pharaonis servitute. Eos autem insecutus Pharao, a Mose submersus est in mari Rubro cum omni suo exercitu. Deinde In desertis obambulavit annis quadraginta, miracula edens infinita. Quin et cornia tola Judzorum gente in montem Sinai ascendit, sic ad illum dicentibus Judais: «Ascende in montem, et Dei voluntatem ediscito; nos enim Dei vocem audire non possumus, ne forte moriamur.» Populus vero stabal procul a monte, cum tremore adorans Deum cum Mose colloquentem. Moses autem Dei sermonibus auditis, eosdem Hebræis exposuit; et re1 γ'. "Οτι δὲ, ὡς λέγουσιν οἱ Μουσουλμάνοι, ὡς γεγραμμένον εὑρίσκετο τὸ τοῦ Μαχούμετ ὄνομα ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, εἰπόντος τοῦ Χριστοῦ περὶ ἐκείνου, ότι Εὐαγγελίζομαι ὑμῖν ὅτι μετ' ἐμὲ μέλλει ἐλθεῖν ὁ ἀπόστολος και προφήτης, όνομα αὐτῷ Μωάμεθ, οἱ δὲ Χριστιανοί φθονήσαντες ἐξέβαλον αὐτὸ ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου, δεῦρο σκεψώμεθα καὶ περὶ αὐτοῦ, και μοι δοκεῖ ὡς οὐ μὴ κρυβήσεται ἡ ἀλήθεια ἄκουσον τοίνυν νουνεχῶς. Τρεῖς εἰσι νομοθέται, οι διδάξαντες νόμους καθολικούς· ὁ Μωϋσῆς, ᾧ ήτα λούθησε τὸ γένος τῶν Εβραίων· ὁ Χριστός, ᾧ ήκον λούθησαν πάντα τὰ ἔθνη, καὶ οἱ εἰς αὐτὸν πιστεύ σαντες τὸ πλεῖον μέρος των Εβραίων· ἐπεὶ ἀπὸ τούτων οἱ μὴ πιστεύσαντες πολλῷ ἐλάττους εἰσὶν αὐτῶν δὴ τῶν πιστευσάντων, καὶ σχεδὸν ἐναρίθμη τοι· καὶ ὁ Μωάμεθ, ᾧ ἡκολούθησαν οἱ Μουσουλμάν νοι. "Ανευ τούτων δὴ τῶν τριῶν ἕτερός τις ὁ διδά ξας καὶ δοὺς νόμον οὐκ ἔστιν. 'Αλλ' ὁ μὲν Μωϋσῆς μεμαρτύρηται ἀπεσταλμένος εἶναι παρὰ Θεοῦ ἐξ ἀρχῆς. Ἔτι ὧν ἐν τῇ Αἰγύπτῳ, ἐποίησε σημεία και τέρατα μεγάλα, καὶ ἐμάστιξε τὴν Αἴγυπτον, ἐπάξας ἐν αὐτῇ πληγὰς μεγάλας σφόδρα· καὶ έπληξε καὶ ἐθει ράπευσε, καὶ προέλεγε τὰ γενησόμενα ὡς προφήτης, ὅτι «Εἰ μὲν ἀπολύσεις τὸν λαὸν τοῦ Θεοῦ, ἀπόλυ σον· εἰ δ' οὖν, τὰ καὶ τὰ συμβήσονται σοί τε καὶ παντὶ τῷ λαῷ τῆς Αἰγύπτου.» Καὶ ὑπισχνούμενος Φαραώ ποιῆσαι τὸ ῥῆμα Κυρίου, ἐθεραπεύετο παρὰ τοῦ Μωϋσέως, ὡς ἐξουσίαν λαβόντος ἀπὸ Θεοῦ. Μετά δε ταῦτα ἐξέβαλεν ὁ Μωσῆς μετὰ βραχίονος υψηλού τὸ γένος τῶν Ἑβραίων ἐκ γῆς Αἰγύπτου καὶ τῆς δουλείας Φαραώ. Καταδιώξας δὲ ὁ Φαραώ, ἐποντί σθη ἐν τῇ Ερυθρᾷ θαλάσσῃ μετά πάσης τῆς στρα τιᾶς αὐτοῦ παρὰ τοῦ Μωϋσέως. Μετὰ δὲ ταῦτα περιεπάτει ἐν τῇ ἐρήμῳ χρόνους τεσσαράκοντα, ποιῶν θαύματα άπειρα. ᾿Αλλὰ καὶ ἐνώπιον πάντων τῶν Εβραίων ἀνέβη ὁ Μωϋσῆς ἐπὶ τοῦ ὄρους Σινά, εἰπόντων τοῦτο τῶν Ἰουδαίων πρὸς αὐτὸν, ὅτι «Ανάβαινε εἰς τὸ ὄρος, καὶ γνῶθι τὸ τοῦ Θεοῦ θέλημα. Ημεῖς νὰρ Θεοῦ φωνὴν ἀκοῦσαι οὐ δυνά

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. μεθα, μή ποτε τελευτήσωμεν. Καὶ ὁ μὲν λαός ἵστατο 4 μeute, quod dixerat, impletum est. Praterea nunμακρόθεν τοῦ ὄρους, προσκυνοῦντες τῷ Θεῷ μετά τρόμου τῷ λαλοῦντι Μωϋσεῖ· ὁ δὲ Μωτῆς ἀκούων τους λόγους τοῦ Θεοῦ, ἔλεγε τούτους τοῖς Εβραί. οις, καὶ παρευθὺς τὸ λαληθὲν ἐπληροῦτο. Αλλ' οὐδέποτε ἐκίνησαν τους τεσσαράκοντα χρόνους ἀπὸ τοῦ τύπου αὐτῶν ἄνευ λόγου τοῦ Θεοῦ. Μωσῆς γὰρ ἐλάλει, καὶ ὁ Θεὸς ἀπεκρίνετο φωνῇ, λέγει ή Γραφή. Μετὰ γοῦν τῶν πολλῶν μαρτυριών τε καὶ θαυμάτων ἐξέδωκε τὸν νόμον τοῖς Ἰουδαίοις, καὶ ἐδέξαντο τοῦτο, καὶ προσεκύνησαν, καὶ παρέλαβον τὸν παρὰ τοῦ Μωσέως δοθέντα νόμον, ὡς τοῦ Θεοῦ νόμον. *Ήλθεν ὁ Χριστὸς, καὶ εἶχε τὰς μαρτυρίας παρὰ πάντων τῶν προφητῶν. Καὶ ὁ μὲν Μωϋσῆς ἔλαβε τὴν μαρτυρίαν ὀγδοηκοντούτης, τοσούτων καὶ γὰρ εὐρίσκετο ἐτῶν, ὁπότε προσετάγη παρὰ Θεοῦ ἐξᾶραι τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ ἐξ Αἰγύπτου· ὁ δὲ Χριστὸς εἶχε τὰς μαρτυρίας ἀπὸ καταβολῆς κόσμου, τέως δὲ πρὶν ἢ γεννηθῆναι αὐτόν· ἀπὸ γὰρ τοῦ ᾽Αβραὰμ ἤρξαντο ἀναφαίνεσθαι αἱ τοῦ Χριστοῦ μαρτυρίας, καθὼς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀποδέδεικται. Γεννηθείς δὲ πάλιν ἐμαρτυρήθη τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Π.- τρὸς μαρτυρίαν μίαν, καὶ δίς. Εποίησε δὲ καὶ θαύματα οὐ κατὰ τὸν Μωϋσέα ἐν Αἰγύπτῳ καὶ τῇ ἐρήμῳ, ἀλλὰ μεγάλα, καὶ ὑπὲρ φύσιν, καὶ τοιοῦ τον ἐκείνων μείζονα, ὅσον διαφέρει δεσπότης τούλου. Καὶ μετὰ τὰς πολλὰς ἐκείνας μαρτυρίας, καὶ τὰ ἄπειρα καὶ ὑπὲρ φύσιν θαύματα ἔκτοτε ἐξεδόνη ὁ τοῦ Εὐαγγελίου νόμος, καὶ προσεκύνησαν καὶ ἡσπάσαντο αὐτὸν πάντα τὰ ἔθνη, πᾶσα ἡ οἰκουμένη, καὶ ἐπίστευσαν εἰς τὸν Χριστὸν, τὴν δόντα τὸ Εὐαγγέλιον. quam per quadraginta hos annos locum mutave runt citra Dei oraculum. Moses enim loquebatur, et Deus voce sua respondit, ut Scriptura testatur. Multis igitur testimoniis et miraculis instructas, legem Hebraeis tulit, et legem ab hoc latam, ceu divinam receperunt et venerati sunt. Secutus hunc est Christus, omnium prophetarum probatus testimoniis. Εt Moses quidem testimonium recepit jam octogenarius (tol enim jam annos natus erat, cum a Deo ut Israelen Egypto educeret, ordinaretur), Christus autem testimoniis probatus fuit ab ipsa mundi fundatione, et priusquam ille nascere tur. Statim enim Abrahæ temporibus declarari coeperunt illius testimonia, quemadmodum in su- " perioribus demonstratum est. Jam vero matus, scmel atque iterum Dei Patris testimonium accepit. Præterea miracula quoque edidit, non veluti Moses in Egypto et deserto, sed ingentia, et omnem superantia naturam, tantoque illis majora, quanto domi nus servo est praestantior. Et post multa ista testi monia, post iniusta et plus quam naturalia niracula, Evangelii lex promulgata est. Coluerunt etiam el amplexæ sunt hanc omnes gentes et universus orbis, atque in Christupa crediderunt, qui Evangelium delerat. dogmata sua dedit, et Musulmanis legem suam promulgavit? Nullius certe alterius auctoritate, sed sua propria hanc statuit. Et hic ipse est, qui de se testimonium fert. In universa enim sacra Scriptura nullum de illo exstat testimonium, sed quæ illi contraria sint. Moses enim de Christo ad Hebræorum populum sic dixit: e Suscitabit Domi nus Deus prophetam ex fratribus nostris tanquam me. Omnis anima quæ non audiverit prophetam illum, exstirpabitur.» Et licet in superioribus de his dixerimus, non tamen pigebit de iisdem denuo dicere. Cum enim Moses propheta dicit: «Prophe tam suscitabit Dominus Deus ex fratribus nostris, & significavit ex Judais hunc prophetam oriundum Γ. Ο δὲ Μωάμεθ οὑτοσὶ πόθεν λαβὼν τὰς μαρ- 4. Mahomet autem quibus testimoniis instruclus τυρίας, ἐδίδαξε τὰ δόγματα ἅπερ ἐδίδαξε, καὶ ἐξέδωκε τὸν νόμον τοῖς Μουσουλμάνοις; Πάντως οὐκ ἄλλοθεν ἢ αὐτὸς ἀφ' ἑαυτοῦ ἐστιν ὁ μαρτυρῶν περὶ αὐτοῦ. Εἰς γὰρ πᾶσαν τὴν θείαν Γραφὴν οὐκ ἀναφαίνεται ή περί αὐτοῦ μαρτυρία, ἀλλὰ τοὐναντίον. Ο γὰρ Μωϋσῆς οὕτως εἴρηκε περὶ τοῦ Χριστοῦ πρὸς τὸν τῶν Εβραίων λαόν, ὅτι ο Αναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς προφήτην ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν ὡς ἐμέ. Πᾶσα ψυχή ἥτις οὐκ ἀκούσεται τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται.» Καν γοῦν καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν περὶ τούτου εἴπομεν, ἀλλ᾽ οὐκ ὀκνήσομεν πάλιν εἰπεῖν περὶ αὐτῶν. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν τὸν προφήτην Μωϋσέα, ότι ο Προφήτην ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, ο ἔδειξεν ὅτι ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἐστὶν ὁ μέλλων ἐλθεῖν προφήτης. Καὶ ἐκείνου ἀκούσονται, ἄλλου δὲ esse. Et hunc audient, aliumque venientem non ἐλθόντος οὐ παραδέξονται αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ μακράν που διώξουσιν αὐτὸν ἐξ αὐτῶν. Λέγει ὁ Χριστὸς περὶ Ἰωάννου τοῦ υἱοῦ Ζαχαρίου, μαρτυρῶν αὐτὸν προφήτην, καὶ μέγιστον προφήτην, καὶ λέγων ὅτι • Πάντες οἱ προφῆται ἕως Ιωάννου προεφήτευσαν, ἀπὸ δὲ τοῦ Ἰωάννου ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ εὐαγγελία ζεται.» Θρᾷς ὅπως ὁ μὲν Μωϋσῆς παρήγγειλε τῷ γένει των Εβραίων τὰ μόνον τὸν ἐκ τοῦ γένους τῶν Εβραίων ἐλθόντα προφήτην δέξωνται, ἄλλον δὲ οὐδαμῶς; ᾿Αλλὰ καὶ πάντες οἱ προφῆται. ἐκ τοῦ γένους τῶν Ἰουδαίων εἰσίν. Ο δὲ Χριστὸς πάλιν καθαρώτερον εἴρηκεν, ὅτι ο Πάντες οἱ προφῆται ἕως Ιωάννου, καὶ πλέον οὐχί ο Διά τοι τοῦτο ὁ μή "Matth. 11, 12, 13. recipient, quin procul ab ipsis exsibilabunt. Chris stus Joannem Zacharia filium prophetam, et maxim mum prophetam testificaturus, dicit: 4 Omnes propheta usque ad Joannem prophetaverunt, a Joanne vero regnum Dei annuntiatur ".» Jamma intelligis, quomodo Moses Judzorum populo prae cipit, ut unicam tantummodo Hebræorum semine natum prophetam recipiant, alium vero nequaquam? Verumtamen omnes prophetæ e Judæorum populo nati sunt. Christus autem rursus hoc planius exposuit, Omnes prophetæ usque ad Joannem, et ulterius non erunt. Quapropter qui Dei et prophetarum testimonio caruerit et ipsius sacrae

Scripture, a Deo non est. Malomet igitur eum ἔχων μαρτυρίαν παρὰ Θεοῦ καὶ τῶν προφητῶν, καὶ non habeat sacra Scripture testimonium, a Deo αὐτῆς τῆς θείας Γραφῆς, οὐκ ἔστι παρὰ Θεού. Ο non est missus. Christus vero non tantum hoc Μωάμεθ ἄρα μὴ ἔχων τὴν ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς dixit: + Omnes prophets usque ad Joannem, et μαρτυρίαν, οὐκ ἔστιν ἀπεσταλμένος παρά Θεοῦ. Οὐ ulterius non erunt, sed et signum dedit hoc com μόνον δὲ τοῦτο εἴρηκεν ὁ Χριστός, τό, ο Πάντες οι gnoscendi omnibus, dicens: e Cavete a pseudopro- προφῆται ἕως Ἰωάννου, καὶ περαιτέρω οὐκ ἔσον phetis, qui veniunt ad vos vestitu ovium, intus ται,» ἀλλὰ καὶ ἔτι σημείον γνωρίσματος δέδωκε vero sunt lupi rapaces. fructibus ipsorum co- τοῖς πᾶσιν, οὕτως εἰπών, ο Προσέχετε ἀπὸ τῶν gnoscetis illos ".» Inspiciamus igitur quis legis ψευδοπροφητῶν, οἵτινες ἔρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνω Malometica fructus sit, et hoc diligenter erucleato δύμασι προβάτων, ἔσωθεν δὲ εἰσι λύκοι άρπαγες. elucabit veritas. Malomet dicit: Non veni legem ᾿Απὸ τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς, ο laturus per miracula, sed cum euse et gladio. Ει Σκεψώμεθα τοίνυν τίς ἐστιν ὁ καρπὸς τοῦ παρὰ τοῦ qui nostrae legi, quae divina est, non paruerint, Μωάμεθ δοθέντος νόμου· καὶ τούτου ἀκριβῶς ἐξει morte moriantur, aut tributa solvant; et qui tri- τασθέντος, φανερωθήσεται ἡ ἀλήθεια. Λέγει ὁ Μα bulum solvunt, in fide sua propria permaneant. ἀμεθ, Ἐγὼ οὐκ ἦλθον διὰ θαυμάτων δοῦναι τὸν Quod si Evangeliam non justum erat, sanctumn et νόμον, ἀλλὰ διὰ σπάθης καὶ ξίφους. Καὶ οἱ μὴ ὑπο rectum, merito sane et decenter venturus erat le- κύψαντες τῷ ἡμετέρῳ νόμῳ, ὅς ἐστι παρά Θεού, Eislator, qui homines veritatem et justitiam doce- θανάτῳ ἀποθανέτωσαν, ἢ φόρους διδότωσαν· καὶ δια ret. Si vero justum erat et sanctum, imperfectum δομένων τῶν φόρων, μενέτωσαν ἐν τῇ πίστει αὐτῶν. tamen, etiam sic justum decensque erat, ut legis Καὶ εἰ μὲν οὐκ ἦν τὸ Εὐαγγέλιον δίκαιον, καὶ ἅγιον, lator aliquis veniens Evangelii defectum compleret. καὶ ὀρθὸν, δικαίως καὶ πρεπόντως ἔμελλεν ἐλθεῖν Cum autem et sanctum et justum et perfectum νομοθέτης, ὃς διδάξει τὴν ἀλήθειαν τοῖς ἀνθρώποις καὶ rectumque dicatur et sit, idemque de hoc confitea- δικαιοσύνην· εἰ δὲ δίκαιον καὶ ἅγιον ἦν, ἀπελὲς δὲ tur Mahomet, cum dicit: Evangelium a Deo da- ὅμως, καὶ οὕτω πάλιν τὸ αὐτὸ ἦν δίκαιον καὶ πρέπον, tum est et sanctum et plenum et rectum, quid- να ἐλθὼν νομοθέτης, ἀναπληρώσῃ τὸ ὑστέρημα του nam alio legislatore indigemus? Nihil prorsus. Εὐαγγελίου. Ἐπεὶ δὲ ἅγιον καὶ δίκαιον καὶ τέλειον καὶ Porro importuna est et inutilis Mahomelicae legis ὀρθὸν καὶ λέγεται καὶ ἔστι, μαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ Μις promulgatio. Quod enim per omnia rectum est, μεθ περὶ αὐτοῦ, καὶ ὁμολογεῖ, καὶ λέγει ὅτι τὸ nihil habet se rectius, et perfecto nihil est per- Εὐαγγέλιον ἀπὸ Θεοῦ ἐστι δεδομένον, καὶ ἅγιον, καὶ fcclius, nec ipso vero quidquam verius. πλήρες, καὶ εὐθὲς, τίς χρεία ἑτέρου νομοθέτου; τοῦ Μωάμεθ νομοθεσία. Τοῦ γὰρ ὀρθοῦ κατὰ πάντα τῆς ἀληθείας οὐδὲν ἀληθέστερον. Πάντως οὐξ μία. Καὶ λοιπὸν ἄκαιρος καὶ ἄχρηστος ἡ οὐδὲν ὀρθότερον, καὶ τοῦ τελείου οὐδὲν τελεώτερον, καὶ ε'. 'Αλλ' ὅμως ἐξετάσαντες ἴδωμεν τί βούλονται τὰ τοῦ νομοθέτου βήματα. Πάντως οὐδὲν ἄλλο ἀλλ' ἢ κατανοήσας ἑαυτὸν ὅτι μακράν που ευρίσκεται τῆς ἐνεργείας τῶν θαυμάτων, βουλόμενος κρύψαι τὴν ἑαυτοῦ ἀσθένειαν, μή ποτε παρὰ τῶν ἀνθρώ πων εὕρῃ κατάγνωσιν, εἶπεν ὅτι οὐκ ἦλθον δοῦναι τὸν νόμον διὰ θαυμάτων, ἀλλὰ διὰ ξίφους και σπά θης, ὡς καὶ ἐν ταῖς διαλέξεσιν νενομοθέτηκεν, ἵνα με διαλέγωνται μετὰ τῶν Χριστιανῶν οἱ τούτου μαθηταὶ καὶ διάδοχοι, πάντως οὐ δι' ἄλλο τι ή ένα μή ἐλεγχθῇ ἡ ἐκείνων ματαιότης. Τὸ δὲ δοῦναι τὴν νόμον 5. Verumtamen discussis singulis, inspiciamus quidnam legislatoris Malomet verba sibi velint, Non aliud quidem certe, quam cum se ab omni miraculorum virtute et penitentia alienissimum esse intelligeret, suam ipsius occultare volens imbecillitatem, ne forte aliquando ab hominibus condemnaretur, dixit: Non veni daturus legem per miracula, sed per ensem et gladium; qucmadmo lum eliam in ipsis legis sume expositionibus statuit, ne legislatores et haeredes sui cum Christianis disputent. Quod sane non alia de causa fecit, quam ne illorum convinceretur vanitas. Illud vero, μετὰ ξίφους καὶ σπάθης φόνους πάντως καὶ ἀρπα quod legem ense et gladio se daturum promittit, cedes docet et rapinas. Εt quis unquam audivit Et aliquem hominum vi coactum credidisse? Fides anime et mentis pars est. Et quoniam anima vel mens res sunt nullius servitio subjectæ, quonam modo Deus, qui has liberas creaverat, tanquam oeris sui oblitus legislatorem erat missurus, qui has cogeret? Fides cnim voluntate et electione, Cum libertate animae et ipsius cognitione consistit; aliter vero nequaquam. Corpus enim servit et vincitur, nonnunquam etiam ea que non vulς, facit. De anima vero non sic sentiendum, sed in voluntate, judicio, cognitione et electione, et in judicio et veritate horum, qui credunt illi, Deus se Matth, tit. 15. 16. γας διδάσκει. Καὶ τῆς ἤκουσι τῶν ἀνθρώπων πιο στεῦσαί τινα βίᾳ; Ἡ πίστις τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ νοῦ ἐστι· καὶ ἐπεὶ ἡ ψυχὴ καὶ ὁ νοῦς πραγμά ἐστιν ἀδούλωτον, πῶς ὁ ποιήσας αὐτὰ Θεὸς ἐλεύθερα πέμψειν ἔμελλενομοθέτην βιάσαι αὐτά, ὥσπερ ἐπι λαθόμενος τοῦ ἔργου αὐτοῦ; Η γὰρ πίστες θελήσει και προαιρέσει, καὶ τῇ ἐλευθερίᾳ τῆς ψυχῆς, καὶ τῇ γνώσει αὐτῆς γίνεται, ἀλλοτρόπως δὲ οὐδαμῶς. Το γὰρ σῶμα δουλοῦται καὶ δεσμεῖται, καὶ ἔστιν ὅτι καὶ τὰ μὴ θέλοντα πράττει. Ἐπὶ δὲ τῆς ψυχῆς οὐχ οὕτως, ἀλλὰ θελήσει, καὶ κρίσει, καὶ γνώσει, καὶ προαιρέσει, καὶ τῶν πιστευόντων αὐτῷ ἐν κρίσει καὶ ἀληθείᾳ ἐστὶν ὁ Θεός, καρδιογνώστης γάρ ἐστιν Οὐδὲ γὰρ βλέπει εἰς πρόσωπον, ἀλλ᾽ εἰς καρδίαν. Καὶ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. ut ἅπερ τὰ ἄλογα ζώα νόμῳ φύσεως οὐ ποιοῦσι, ταῦτα ὁ Λ est. (est enim cordium scrutator), nec personam, Μωάμεθ νομοθετεῖ. Τις γὰρ εἶδε λέοντα λέοντα φα γεῖν, ἢ ἄράτον ἄρκτον, ἢ πάρδαλιν πάρδαλιν; Οὗτος δὲ ἀναρανόν διδάσκει φονεύειν τὸν ἄνθρωπον ἄνθρωπου. Καὶ τῆς μάταιες, ὅστις μέλλει δέξεσθαι τοῦτον εἶναι ἀπὸ Θεοῦ; οὐδὲ γὰρ ἁρπαγάς καὶ φόνους διδάσκει Θεός. Πρὸς δὲ τούτοις, ὅτι καὶ κακία κακίας ἀλλάσ σεται. Λέγει γάρ, ὅτι "Η ἀποθανέτωσαν, ἢ φόρους διδότωσαν, καὶ ἀλλάσσεται φόνος φιλοχρηματία. Οὐ μόνον δὲ μέχρι τούτου ἡ κακία ἔστη, ἀλλὰ καὶ περαιτέρω προέβη. Τί γὰρ τῆς τοιαύτης ωμότητος καὶ μισανθρωπίας χεῖρον γένοιτ' ἄν, ὥστε φονεύειν μηδὲν ἠδικηκότας; καὶ γὰρ ὁπόταν ἀπέλθωσι Μουσουλμάνοι προς πόλεμον, καὶ ἐν τῷ πολέμῳ πέσῃ τις ἐξ αὐτῶν, οὐ λογίζονται ἑαυτοὺς ἀξίους μέμ ψεως, ὡς αἰτίους τοῦ πολέμου, ἀλλ' ἐπὶ τὸ νεκρὸν ως σώμα του πεπτωκότος σφάττουσι ζῶντας ὅσους ἂν δυνηθῇ ἕκαστος, καὶ ὅσον πλείους κτείνει, τοσοῦτον ὠφέλειαν λογίζεται τῆς τοῦ τεθνεῶτος ψυχῆς. Εἰ δ' ἴσως αὐκ ἔχει αὐτοὺς εἰς ἐξουσίαν αὐτοῦ ὁ βουλόμενος βοηθῆσαι τῇ τοῦ τεθνεῶτος ψυχῇ, ἐξωνεῖται Χριστιανούς, εἴπερ εὕροι, καὶ ἢ ἐπάνω τοῦ νεκροῦ σώ ματος σφάττει αὐτοὺς, ἡ ἐπὶ τῷ τάφῳ αὐτοῦ. Καὶ ὁ ταῦτα νομοθετῶν πῶς ἀπὸ Θεοῦ; Ὅτι νομοθετεί ὅτι "Ο τοὺς τῇ πόρνῃ μίσθωμα, καὶ κοιμηθείς μετα αὐτῆς οὐχ ἁμαρτάνει. Καὶ ὁ βιασάμενος παρθένον ἁμαρτάνει, ὁ δὲ μετὰ τῆς θελήσεως αὐτῆς κοιμηθεῖς μετ' αὐτῆς οὐχ ἁμαρτάνει. Καὶ ἐὰν αἰχμαλων τίδας της λάξῃ ἐν πολέμῳ, Εξεστιν αὐτῷ ποιεῖν ἐπ' αὐταῖς ὁ βούλεται ἀκωλύτως. Ὁ γοῦν πορνείας καὶ παρθενοφθορίας νομοθετῶν πῶς ἀπὸ Θεοῦ; Καὶ τὸ δὴ χείριστον, ὅτι τοὺς κατὰ τὴν ἀποδοχὴν τοῦ θεοί περιπατήσαντας ἐν τῷ παρόντι αιώνι μετά τὴν ἐνθένδε ἀποβίωσιν αὐτῶν λουτρα καὶ οἴκους περικαλλεῖς καὶ γυναῖκας παρθένους ὅτι πολλές ὑπισχνείται δοθήσεσθαι ἑνὶ ἑκάστῳ παρὰ Θεοῦ. Καὶ ὅπερ οἱ τῶν εἰδωλολατρών Ελλήνων όνομα ζόμενοι θεολόγοι οὐκ εἶπον, οὐδὲ ἐνόμισαν εἶναι, ταῦτα ὁ Μωάμεθ ἀνακεκαλυμμένῳ τῷ προσώπῳ να μαθετεῖ. Ἐκεῖνοι γὰρ οὕτω λέγουσιν, ὅτι οἱ μὲν καλῶς ἐνθάδε βιώσοντες, ἐπὰν ἀποθάνωσι καὶ καθαρῶς ἀποδημήσωσιν αἱ ψυχαὶ ἀπὸ τῶν σωμάτων, εἰς τοὺς θεοὺς ἀπέρχονται, καὶ μετὰ τῶν θεῶν εὑρίσκονται εἰς τὰς τῶν μακάρων νήσους, καὶ μετ' αὐτῶν συναγάλλονται· τῶν δὲ κακῶς ἐνθάδε βιω· σάντων, καὶ ἀκαθάρτων, καὶ μεμολυσμένων ἀπελ θέντων, αἱ τούτων ψυχαί εἰς ζοφώδεις καὶ σκοτεινοὺς ἀπέρχονται τόπους, καὶ εἰς τὸν ποταμὸν τὸν Πυριφλεγέθοντα. 5. Και οι μὲν εἰδωλολάτραι Ελληνες λέγουσι ταῦτα· ὁ δὲ Μωάμεθ πῶς ὀνομάζει ἑαυτὸν ὀρθόδο ξων, καὶ πλησίον τοῦ Θεοῦ εὑρισκόμενον; Λέγει καὶ νομοθετεί το αῦτα ἀτυπήματα αἰσχρά. Οὐκ ἔχει ἐνθύμησιν ὅλως ὅτι ταῦτα πάντα ὀργῆς καὶ ἀπο στροφής έργα, καὶ τῆς ἁμαρτίας ἀποτελέσματα εἰσε. Πρὸς γὰρ τῆς παραβάσεως καὶ ἁμαρτίας τοῦ Ἀδὰμ ποῦ λουτρά, ποῦ ὅλως οἰκήματα, που αἱ πολλαὶ γυναῖκες; Ἀλλὰ μετὰ τὴν ἁμαρτίαν καὶ τὴν κατάραν ἐπανέστη τὸ σῶμα ὥσπερ θηρίον κατὰ sed cor respicit. Et quæ bruta animalia per legem naturæ non faciunt, ea legibus exigit Mahomet. Quis enim leonem a leone devorari vidit, aut ab urso ursum, aut a pardali pardalim? Hie vero manifeste homini, ut hominem occidat, precipit. Εν quis tam vanus, ut hunc a Deo esse creditarus sit? Deus enim rapinas et caedes non præcipit. Ad haec. scelus sceleri permutatur. Dicit enim: Aut mo riantur, aut tributum solvant. Sic enim caldes permutatur avaritia. Non tamen inter hos terminos scelus consistit, sed extenditur longius. Quid enim tanta crudelitate et odio humani generis peju. est, ut etiam illos trucidet, qui nihil mali admisce runt? Si enim Musulmanis in bellum profectis, aliquis illorum ceciderit, nequaquam seipsos, με belli auctores, reprehendendos existimant, sed su per occisi cadaver singuli tot viventes Irucidant, quot acquirere licuerit: et quo plus occiderint, eo magis occisi animam putant esse adjutam. Quod si vero homines proprios non habuerit, qui occisi animam juvare cupit, Christianos ubicunque inventos emit, eosque aut super corpus occisi, ant super sepulcrum illius jugulat. Et a Deo esse dicetur, qui talia legibus suis statuit? Idem dicit: • Qui cum scorto mercede soluta concubuerit, non peccat; at qut virginem vi violaverit, peccat; qut autem cum illa sibi consentiente concubuerit, nom peccat. Εt qui captivas in bello ceperit, his pro sua libidine nullo prohibente utatur. Quomodo igitur Deo auctore id faciet, qui scortationes et virginum violationes legibus confirmat? Et quot longe scelestissimum est, his qui juxta Dei præcepla in hoc sæculo vixerint, illis singulis post obitum ipsorum balnea et domus, augustas, mulieres deni que et virgines quam plurimas a Deo dandas Tore promittit: et quod idololatrarum Graecorum nominati theologi dicere nee ausi sunt, nec talia esse crediderunt, hæc Mahomet aperto ore legibus suis saucire non erubescit. Hi enim sentiunt, quod qui vitam suam honeste in hoc mundo transegerint, cum, post obitum ipsorum, animae illorum pure a corporibus liberala sint, tunc eos in deorum numerum referri, interque illos fortunatas insulas incolere, et cum illis exsuliare. Eorum vero qui impie hie viventes, impure simul et pollute obierint, animas in obscuros et tenebricosos locos discedere, et in fluvium perpetuis ardentem ignibus. η 6. Et lec quidem idololatre Graci tradunt. Mo homet vero, qui se orthodoxon esse et Deo proximum dicit, hujusmodi absurda et turpia legibus constituit? Minime certe perpendit, quod omnia hæc odii, iræ et peccati effectus sint. Siquidem ante Adami transgressionem, ubi tunc balnea? ubi domus? ubi mulieres? Post peccatum vero et maledictionem, corpus contra animam in star fera cujusdam insurrexit: et cum haec absoἸula Dei consideratione careret, corpus vicit, ani

mamque a sublimitate et magnificenda sua detraxit, τῆς ψυχῆς· καὶ μὴ ἐχούσης καθολικῶς τὴν τοῦ et abduxit in absurdas et vanas corporis concupi scentias et voluptates: tuncque anima ceu mancipium corporalium cupiditatum servitio tradita est. Si igitur post mortuorum resurrectionem homines, qui juxta Dei voluntatem vixerunt, non possessuri sunt beatam illam vitam, quam Adam progenitor noster ante transgressionem habuit et Ammisit, sed eandem omnino vitam, quam post malediclionem sustinuit, acquisituri sunt, va loui nibus illis Verem hoc pessimum est, quod non modo de misera hac et exsecrabili vita Mehometis absurda opinio fertur, quam Deum justis daturum promittit, sed de longe miseriori et turpiori, quam haec sit quam modo vivimus. Adam enim post transgressionem, maledictionem et relegationem β ex paradiso, Evam cognovit; verum et hoc propter Iberorum procreationem fecit, quos et progenuit. Ante transgressionem vero, angelicam vitam vise runt. Praeterea Adam Eva cognita, etiam postea haec eadem unica erat mulier, et non plures. Non enim unum marem creaverat Dominus, et mullas feminas, nec multos mares, et unam feminam, sed unum virum, Adamum, et anam mulierem, Evam. Humano autem genere jam multiplicato, et in lascivas et iniquas operationes prolapso, gravatus et indignatus est contra ipsos Deus, quemadmodum beatus ille Moses in Veteri Testamento describit, quod scilicet dixerit Deus:: Non permanebit spiritus meus cum eis, quia caro sunt ". Nec Dei verbum, cur ipsis caro sit, indicat: quomodo " enim? Nam etiamsi homo post transgressionem carnem corruptibilem ac mortalem assumpserit, non tamen Adam corpus a Deo plasmatum adjecit; ommia enim quæ a Deo creata sunt, admodum sunt bana; sed ob id Deus dixit: «Non permanebit spiritus meus cum eis, quia caro sunt, quod nimirum toti carnales et terreni facti essent, non babentes convenientem ipsis boni memoriam, et quod in lasciviam penitus incidissent. Tunc dicit ad Noe Deus: «Quoniam te inveni justum in generatione hac, arcam fac ligneam talem "", etc. Et fecit Noe arcam juxta verbum Domini, et arcam ingressus est cum tribus filiis suis, Sem, Cham et Japlet; ingressa est et uxor Noe in arcam, et tres uxores filiorum Noe. Viden' nt a Deo justi testimonium accipit Noe una uxore contentus? Quin et singuli filiorum ipsius singulas, easque solas, uxores habuerunt, et ab ira Dei servali sunt, totum vero Lumanum geous diluvii aquis deletum cu. Hoc certe vel plane insipidum docere queat, quod unam camque solam uxorem viro esse conveniat, jusianque sit mulierem quoque uni solique viro conjungi. Veram et hoc, ut prædiximus, post transgressio rem propter liberorum procreationem factum est. Hahomet vero manifeste docet, quod ea que justis • Deo tribuitur merces, balnea sint, et singulis a Gen. vi, 5 ibid. 13. η Θεοῦ ἐπίσκεψιν, ἴσχυσε τὸ σῶμα, καὶ κατέσπασε τὴν ψυχὴν ἀπὸ τοῦ ὕψους καὶ τοῦ μεγαλείου αὐτῆς, καὶ κατήγαγεν εἰς τὰς παραλόγους καὶ ματαίας στ ματικὰς ἐπιθυμίας καὶ ἡδονάς: καὶ οἷον ὥσπερ ἀνδράποδον, οὕτω κατεδουλώθη ἡ ψυχὴ εἰς τὰς σπου ματικάς ορέξεις. Εἰ γοῦν μετά τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν οὐδὲν μέλλουσιν εὑρεῖν οἱ κατὰ τὴν ἀπο δοχὴν τοῦ Θεοῦ πολιτευσάμενοι ἄνθρωποι την ματ καρίαν ἐκείνην ζωήν, ἣν ὁ προπάτωρ Αδάμ εἶχε πρὸ τῆς παραβάσεως, καὶ ἀπώλεσεν, ἀλλὰ πάλιν τὴν αὐτὴν ζωὴν μέλλουσιν εὑρεῖν, ἣν εἶχε μετὰ τὴν κατάραν, οὐαὶ τοῖς ἀνθρώποις ἐκείνοις] Καὶ τὸ δὴ χείριστον, ὅτι οὐδὲ μέχρι τῆς ταλαιπώρου ἐκείνης καὶ ἐπαράτου ζωῆς λατιν ἡ τοῦ Μωάμεθ παραλογία, ην δῆθεν ἐπαγγέλλεται ὁ Θεὸς δώσειν τοῖς δικαίοις, ἀλλὰ πολλῷ τῷ χείρονα διαφέρουσαν καὶ αἰσχράν, 'Ο γὰρ 'Αδάμ μετὰ τὴν παράβασιν καὶ τὴν κατάραν καὶ τὴν ἐξορίαν τὴν ἀπὸ τοῦ παραδείσου, ἔγνω τὴν Εύαν, ἀλλὰ καὶ τοῦτο διὰ τὴν τεκνογονίαν, καὶ ἔτει ενοποίησε. Πρὸ δὲ τῆς παραβάσεως ἀγγελικῶς ἔξων, Όμως καὶ ὁ Ἀδὰμ εἴπερ ἔγνω τὴν Εὔαν, ἀλλὰ καὶ αὖθις μία καὶ μόνη εὑρίσκετο γυνὴ, καὶ οὐ πολλαί οὔτε γὰρ ἐν ἄρσεν ἐποίησεν ὁ Θεὸς καὶ πολλὰ θήλες, οὔτε πολλὰ ἄρσενα καὶ ἐν θῆλυ, ἀλλ᾽ ἐν ἄρσεν τὸν Αδάμ, καὶ ἐν θῆλυ την Εύαν. Πληθυνθέντος δὲ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων, καὶ πεσόντος εἰς ἀσελγείς καὶ ἀθεμίτους πράξεις, ἐβαρύνθη ὁ Θεὸς, καὶ ὡρα γίσθη κατ᾿ αὐτῶν, ὡς ὁ μακάριος Μωϋσῆς γράφων εὑρίσκεται ἐν τῷ παλαιῷ, ὅτι εἶπεν ὁ Θεός, κ Ο μή καταμείνῃ τὸ πνεῦμά μου ἐπ' αὐτοὺς, διὰ τὸ εἶν καὶ αὐτοὺς σάρκας· ο Καὶ οὐ δηλοῖ ὁ τοῦ Θεοῦ λό γος, διότι ἔχουσι σάρκας· πῶς γὰρ; Κἂν γὰρ καὶ μετὰ τὴν παράβασιν ἔλαβεν ὁ ἄνθρωπος την παχυ τέραν καὶ θνητὴν σάρκα, ἀλλ' οὐκ ἀπεβάλετο τὸ παρὰ τοῦ Θεοῦ πλασθὲν σῶμα τῷ ᾿Αδάμ· καὶ γὰρ πάντα τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ γεγονότα καλὰ λίαν· ἀλλά διὰ τοῦτο εἴρηκεν ὁ Θεὸς τὸν «Οὐ μὴ καταμείνῃ τὸ πνεῦμά μου ἐπ' αὐτοὺς, διὰ τὸ εἶναι αὐτοὺς σάρ κας, η ὡς δῆθεν ὅλως σαρχικούς γεγονότας, παντε λῶς γηΐνους, οὐκ ἔχοντας τὴν πρέπουσαν μνή μην τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ εἰς ἀσελγείας ἐμπεσόντας. Τότε λέγει τῷ Νῶς ὁ Θεὸς, ὅτι ο Σὲ εὕρητα δίκαιον ἐν ταύτῃ τῇ γενεᾷ ποίησον κιβωτόν μετὰ ξύλων τοιάνδε καὶ τοιάνδε. Καὶ ἐποίησε Νῶς τὴν κείων τὸν κατὰ τὸ ῥῆμα Κυρίου. Καὶ εἰσῆλθε Νώε εἰ; τὴν κιβωτόν, καὶ οἱ τρεῖς υἱοὶ αὐτοῦ, Σήμ, Χάρτ Πάρεθ· καὶ εἰσῆλθε ἡ γυνὴ τοῦ Νῶς εἰς τὴν κιβω τὸν, καὶ αἱ τρεῖς γυναῖκες τῶν υἱῶν Νώε. Ορις πῶς ὁ Νῶς μὲν ἁμαρτυρήθη παρὰ τοῦ Θεοῦ δίκαιος, ὁ ἔχων τὴν μίαν γυναῖκα; ᾿Αλλὰ δὴ καὶ οἱ υἱοὶ σύν τοῦ ἀνὰ μίαν καὶ μόνην γυναῖκα ἔχων ἕκαστος, τούτ θησαν ἀπὸ τῆς ὀργῆς τοῦ Θεοῦ· ἅπαν δὲ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων ἀπέθανεν ὑπὸ τοῦ κατακλυσμοῦ τῶν ὑδάτων. Πάντως καὶ τὸν πάντη ἀνόητον τοῦτο δια δάσκει ότι μίαν καὶ μόνην γυναίκα ἐστιν ἀπὸ δια καίου ἔχειν τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἵνα καὶ μόνον

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. ἄνδρα τὴν γυναῖκα, ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο μετὰ τὴν καὶ uxores plures, domasque pulchre instructa. Quoτάραν ἐγένενο διὰ τὴν τεκνογονίαν, ὡς εἴρηται. Ο δὲ Μωάμεθ διδάσκει ἀναφανδὸν ὅτι ἡ παρά Θεοῦ τοῖς δικαίοις ἀνταπόδοσις λουτρὰ καὶ γυναῖκες πολλαὶ ἐνὶ ἑκάστῳ, καὶ οἴκοι περικαλλεῖς. Ὁ γοῦν ταῦτα νομοθετῶν πῶς ἀπὸ Θεοῦ; Μάταιος δὲ δ ταῦτα παραδεχόμενος καὶ πιστεύων ὅτι τὸ γεγονὸς δι' ὀργὴν τῷ ἁμαρτωλῷ πολλαπλασιάζεται ἐν τῷ καιρῷ τῆς μισθαποδοσίας τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ τοῖς ἁγίοις καὶ δικαίοις. Καὶ πρόσεξαν τὰ γεγονότα. Λέγει ὁ Μωϋσῆς, ο Καὶ εἰσῆλθε Νῶς εἰς τὴν κιβωτὸν, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, καὶ αἱ γυναῖκες τῶν υἱῶν αὐτοῦ. Ἡ Εἶτα λέγει, «Καὶ ἐξῆλθε Νῶς ἐκ τῆς κιβωτοῦ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ καὶ αἱ γυναίκες των υἱῶν αὐτοῦ.» Καὶ εἰς μὲν τὴν εἰσ λευσιν λέγει, ο Βἰσῆλθε Νῶς καὶ οἱ αὐτοῦ καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ καὶ αἱ γυναῖκες τῶν υἱῶν αὐτοῦ· ν εἰς δὲ τὴν ἐξέλευσιν οὐχ οὕτως, ἀλλ' «Εξῆλθε Νώε καὶ ἡ γυνή αὐτοῦ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ καὶ αἱ γυναῖκες τῶν υἱῶν αὐτοῦ μετ' αὐτοῦ· ο πάντως οὐδὲν ἔτερον δηλοῦν τος τοῦ λόγου ἢ ὅτι κἂν καὶ μίαν καὶ μένην γυναῖκα ἔστιν ἀπὸ δικαίου ἔχειν τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ἔστιν ὅτε καὶ αὐτῆς ἀπέχεσθαι πρέπον ἐστίν. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν, ὅτι ἡ Εἰσῆλθε Νώε εἰς τὴν κιβωτόν, καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, ὁ ἔδειξε τοὺς υἱοὺς αὐτοῦ οἷόν τι διατείχισμα χωρίζον τὸν Νῶς ἀπὸ τῆς γυναικὸς αὐτοῦ. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ὅτι ο Εξήλθε Νῶς καὶ ἡ γυνὴ αὐτοῦ, ο ἔδειξεν ὅτι ἀπὸ τοῦ οὐδέν ἐστι τὸ κων λύον ἐνοῦσθαι τῇ ἑαυτοῦ γυναικί. Ο δ' αὐτὸς λόγος ἐστὶ καὶ περὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ, καὶ τῶν γυναικῶν αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Μωϋσῆς ἐπὶ τοῦ ὄρους τοῦ Σινᾶ ἀνερχόμενος ούτωσί φησι τοῖς Ἰουδαίοις, • Αγνίσατε ἑαυτοὺς ἕκαστος έως τρίτης ημέρας, πλύναντες τὰ ἱμάτια ὑμῶν, καὶ γυναικὸς μὴ ἅψησθε.» Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αὐτὸς Ἀδὰμ τὴν Εύαν θεασάμενος, οὕτως είρηκεν, «Αὕτη ἐστὶν ὀστοῦν ἐκ τῶν ὀστέων μου, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς σαρκός μου. Ένεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ, καὶ τὴν μητέρα, καὶ προσκολληθήσεται πρὸς τὴν γυναῖκα αὐτοῦ, καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν, ο Καὶ πρόσεχες όπως μετὰ τοῦ ἐφα μάρτου καὶ τὸ εἴηθες κέκτηται ή πολυγαμία. Ο γὰρ Αδάμ οὐκ εἶπεν, ὅτι Επονται πολλαὶ αἱ για ναίκες μετὰ τοῦ ἀνδρὸς εἰς σάρκα μίαν, ἀλλὰ δύο, τουτέστιν ὁ ἀνὴρ καὶ ἡ τούτου γυνή. Μία δὲ καὶ πολλαὶ οὐ ταυτόν. Εἰ δ᾽ ἴσως καὶ ὁ νομοθέτης Μωτῆς ἐνέδωκε τοῖς Ἰουδαίοις ἔχειν ἕνα ἕκαστον γυναίκας, συγκαταβάσεως ἕνεκεν τοῦτο πεποίηκεν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ζώων θυσίας, ἵνα της μωρᾶς ἀπαλλάξῃ αὐτοὺς τῶν παίδων μιαιφονίας. Ὁ δὲ Χριστὸς ἐλθών, ὥσπερ ἐκώλυσε τὴν τῶν ζώτων θυσίαν, πληρῶν τὸν τοῦ νόμου σκοπόν, οὕτω καὶ τὴν πολυγαμίαν εκώλυσεν. Ο δὲ Μωάμεθ οὗτος ἀντὶ σωφροσύνης ἀκολασίαν νενομοθέτηκε, μή μόνον ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ταῦτα παρὰ Θεοῦ πολλαπλασιασθήναι διδάξης. Και ἔστιν ἰδεῖν ἐν αὐτῷ τὸ τοῦ Δαβὶδ λόγιον, τὸ φάσκον, Et modo igitur a Deo fuisse dicetur, qui talia instituit? Quin etiam vanus est, qui talia recipit, creditque, quod ea qum Dei ira peccatori plena evenit, tempore retributionis in boni et honesti mercedem sanctis justisque multipliciter retribuatur. Sed allende his que facta sunt. Dicit Moses: " Εt in gressus est Noe in arearn, et filii ejus, et uxor ejus, et uxores filiorum illius. Εt postea dicit: 4 Ει exivit Noe de area, et uxor ejus, et alii illius, et uxores filiorum illius. Atque in introitu quidem dicit: ingressus est Noe, et ilii ejus, et uer illius, et uxores filiorum illius. In egressu vero non sic, sed, Egressus est Noe, et uxor ejus, et fiki illius, et uxores filiorum illius cum eo; non aliud nimirum lac loquendi agura innuens, qua: quod justum quumque sit, virum anam haber: uxorem. Verumtamen tempus aliquando incidit, ut etiam ab illa abstinere conveniat. Cum enim Moses inquit, Ingressus est Noé in arcam, et filii ejus, Alios illius ceu murum interposuit, ipsum Noe ab uxore sua separantem. Dum vero rursum dicit: Egressus eat Noe et uxor illius, significavit, quod abhinc nihil impediat, quominus uxori sue conjungatur. Eadem etiam ratio est filiorum illius, et uxorum illorum. Porro et ipse Moses in montem Sinai ascensurus, Judaeos sic compellat: 4 Purif cate vos ipsos singuli usque ad tertium diem, lavantes vestimenta vestra, et uxorem ne tangatis Quin et ipse Adam cum Eram vidisset, dixit, «Hac est os de ossibus meis, et caro de carne mea. Et propterea derelinquet homo patrem suum et ma trem, et adhærebit uxori sua, et erunt duo in carne una. Considera igitur quomodo post peccatum demum et stoliditatem hominum polygamia increverit, Adam enim non dicit: Et erunt multe mulieres cum viro in carne ana, 'sed duo, hoc est vir et mulier. Una vero et plures inter se pugnant. Quamvis autem legislator Moses singulis Judzorum uxores plures concesserit, in temporis successio nem illud permisit: quemadmodum et in animaliam sacrificiis factum est, ut eos ab impura filiorum caæde et oblatione abduceret. Sicut vero Christus adveniens animaliam sacrificia prohibuit, legis scopum implendo: ita etiam uxorum pluritatem sustulit. Mahomet vero hic loco temperantia intemperantiain legibus suis constituit, non in hoc tantum sæculo, sed in futuro etiam hac ab ipso Deo cum multo foenore regendi docens, et videre in illo licet illud Davidis oraculum: e Laudatur peccator in concupiscentiis animae sum. Εt iniquus benedicitur: id est laudatur et celebratur ab illis qui adulantur illi et scelus ipslus irritant, et qui nee sensum quidem morbi propter silentium possunt babere; propterea etiam ille incurabilis exsistit. Quod enim morbi sensa caret, medicinam non querit, nec admittit. Εt hoc omnium airocissi Cen. vil, 7. Gen. vi, 18. Exod. xix, 10. 7 Gen. 11, 25, 24. 1 Psal. x, 3.

mum est, cum malitia laudatur, nec malitia esse ὅτι ι Ἐπαινεῖται ὁ ἁμαρτωλὸς ἐν ταῖς ἐπιθυμίαις creditur. Mahomet enim, de quo sermo est, hominum voluntati et voluptati in primis studuit, et secundumn has docuit, ut voluptatis vi quam pluris was stillorum attraheret. Insuper num soli viri Deo cura sunt, tanquam creatura ipsius, mulieres vero nequaquam, cum non sint Dei figmentum? Numque igitur viri tantum talibus a Deo acceptis Louis Irueatur, mulieres vero nullis omnino? Quandoquidem autem and creatura est viri et mulleris, Memque homo est omnis homo, sique omnes simili ratione judicandi sunt, et simili ratione recepuri, qui quidem honeste vixerunt, bona, qui vero male, iram Dei. repulsam poenamque, omnino thanifeste constat omnes homines idem judicium subIturos, laus viros quam mulieres, cum una eadem τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, καὶ ὁ ἀδικῶν ἐνευλογεῖται, ἡ του το ἐστιν, ἐπαινεῖται καὶ ἐγκωμιάζεται παρὰ τῶν κοι λακευόντων αὐτὸν, καὶ ἐρεθιζόντων αὐτοῦ τὴν και κίαν, καὶ μηδὲ αἴσθησιν τῆς νόσου γοῦν διὰ στον τῆς ἐμποιῆσαι ἀνεχομένων. Διὸ καὶ ἀνίατος ὁ τρι οὗτος εὑρίσκεται. Τὸ γὰρ μηδὲ αἴσθησιν τοῦ πάθους έχον θεραπείαν οὔτε ζητεῖ, οὔτε προσίεται. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ πάντων δεινότατον, ὅταν ἡ κακία ἐπει νῆται, καὶ μηδὲ κακία εἶναι νομίζηται. Ο γὰρ δη λωθεὶς Μωάμεθ τὰ πρὸς χάριν καὶ τέρψιν τῶν ανα θρώπων ἐσπούδασε καὶ ἐδίδαξεν, ἵνα διὰ τῆς ἡδον τῆς ἐπισπάσηται τὸ πλῆθος τῶν ἀφρόνων. Ετι περὶ τῶν ἀνδρῶν μόνον μέλει τῷ Θεῷ, ὡς πλασμάτων αὐτοῦ, περὶ δὲ τῶν γυναικῶν οὐδαμῶς, διὰ τὸ μὴ εἶναι αὐτὰς πλάσμα Θεοῦ. Καὶ διὰ τοῦτο οἱ μὲν que horum natura sis: codem etiam modo omnes ἄνδρες μέλλουσιν ἀπολαύειν τῶν παρὰ τοῦ Θεοῦ juxta opera sua, quae patraverunt, vel bona vel τοιούτων ἀγαθῶν, οἱ δὲ γυναῖκες οὐδόλως; "Η ἐπεὶ mala sunt recepturi. Restat igitur, quod et justum μία φύσις ἐστὶν ἀνδρὸς καὶ γυναικός, καὶ εἰς ἄνω el decorum est, ut mulieres eadem, quæ viri, ac- θρωπός ἐστι πᾶς ἄνθρωπος, καὶ ὁμοίως μέλλουσι cipiant. Εt quemadmodum unicuique, qui honeste κριθῆναι οι πάντες, καὶ ὁμοίως μέλλουσιν ἀπολα vitam suam transegit, juxta Mahometi leges mer- βεῖν, οἱ μὲν καλῶς πολιτευσάμενοι ἀγαθά, οἱ δὲ και cedis loco nullae mulieres retribuuntur, sic dentur κῶς ὀργὴν Θεοῦ καὶ ἀποστροφὴν καὶ κόλασιν, πάνω etiam singulis, quæ honeste vixerunt, mulieribus, τως που παντί που δῆλον ὅτι πάντες άνθρωπος plures viri. Quod si hoc tanquam absurdum reti- ὁμοίως μέλλουσι κριθῆναι, ἄνδρες τε καὶ γυναῖ enit, eadem mente et judicio de viris quoque illum κες, ἐπεὶ καὶ μία καὶ ἡ αὐτὴ φύσις ἐστὶ καὶ sentire et judicare conveniebat. Præterea plures όμοίως μέλλουσιν ἀπολαβεῖν, ὡς ἕκαστος αὐτῶν illi viri unice dati mulieri, vel laudis gratia illi Επραξε κακά τε καὶ ἀγαθά. Καὶ λοιπὸν τὸ αὐτὸ δίdabuntur quod scilicet honeste vixerint vel καιόν ἐστι καὶ πρέπον, ἵνα λάβωσι καὶ αἱ γυναῖκες dammationis. Quodsi ceu honeste vita sua functi ὅπερ οἱ ἄνδρες· καὶ ὥσπερ δίδονται πρὸς τοὺς και sie remunerantur, cur his non plures data sunt λῶς πολιτευσαμένους ἑνὶ ἑκάστῳ πολλαὶ γυναῖκες mulieres, beneficii et mercedis gratia, ut dictum αντιμισθία, καθὼς ὁ Μωάμεθ νομοθετεί, διδόσθω est, sed potius viris multis mulier una? Si vero σαν καὶ πρὸς τὰς καλῶς πολιτευσαμένας γυναῖκας illud ceu condemnatis contingit, hæc eadem sane μιᾷ ἑκάστῃ πολλοὶ ἄνδρες. Εἰ δ' ὡς ἄτοπον παρεσιώbeneficia laudis, et bonæ retributionis domicilia πησεν αὐτὸ, τὴν αὐτὴν ἔννοιαν καὶ κρίσιν Επρεπιν sunt, veluti Mahomet enarrat. Quod idem de mul- ἵνα ἀναλογίσηται καὶ κρίνῃ καὶ περὶ τῶν ἀνδρῶν. tis mul eribus uni viro datis sentiendum est. Si Ετι οἱ πολλοὶ ἄνδρες οι δοθησόμενοι μια γυναικ enim viris dantur ceu damnationem merita, cur ὡς ἀποδοχῆς ἄξιοι μέλλουσι δοθῆναι διὰ τὸ καλῶς in easdem hæc conferuntur beneficia? Si autem αὐτοὺς πολιτευθῆναι, ἢ ὡς καταδίκης καὶ εἰ μὲν laudem meruerunt, cur uni viro multa tribuantur? ὡς καλῶς αὐτοὺς πολιτευσαμένους, διατί οὐκ ἐδύ Et quidnam hac confusione est absurdius et magis θησαν αὐτοῖς ἑνὶ ἑκάστῳ γυναίκες πολλαί εύεργε deforme? Videsne in quot absurda vel invitus in- σίας χάριν καὶ ἀντιμισθίας, ὡς λέγετε, ἀλλὰ μᾶλ cidit, qui a via vera aberravit: Sed minime haec ita λεν τοῖς πολλοῖς ἀνδράσι γυνὴ μία; Εἰ δ' ὡς κατα sunt; non sunt, inquam, hac. Quae enim sanctis κρίτοις, καὶ μὴν αἱ τοιαῦται εὐεργεσίαι ἀποδοχῆς exsolvitur retributio, non in deliciis versatur, pola- y καὶ ἀγαθῆς ἀντιμισθίας δόματα εἰσιν, ὡς ὁ Μωά Lionibus, balneis et mulieribus, quae omnia pec- μεθ διαγορεύει. Τὸ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τῶν πολλῶν γυναι cati et irae fructus sunt, ut dictum est; verum re- κῶν τῶν δοθησομένων ἐνὶ ἀνδρί· εἰ μὲν ὡς καταδίκης eribatio hac sanctitas est, puritas et vita angelica, ἄξίαι, πῶς δίδοντας πρὸς αὐτὰς εὐεργεσίαι; εἰ gaudium et hilaritas, et exsultatio, quam oculus non δ' ἀποδοχῆς ἄξιαι, διατί δίδονται αἱ πολλοὶ ἐνὶ vidit, et auris non audivit, nec in cor hominis unquam ἀνδρί; Καὶ τί τῆς τοιαύτης συγχύσεως ατοπώτερόν escendit.. Vides itaque fructum legislatori huic τε καὶ ἀηδέστερον; Βλέπεις πῶς ὁ παρατραπείς τῆς ex sua lege provenientem. Cognoscitur autem afructu εὐθείας ὁδοῦ εἰς πόσα άτοπα παρεμπίπτει καὶ ἄκων operum ratio illius, aut non? Et quis lam stupidus Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Οὐ γὰρ ἐστιν ἡ τοῦ el escaratus, ut hæc quæ dicta sunt non intelligat? Θεοῦ πρὸς τοὺς ἁγίους μισθαποδοσία τροφοὶ καὶ Quomodo igitur Deum auctorem referet, qui hujus πόσεις, καὶ λουτρὰ καὶ γυναῖκες, ἅτινά εἰσιν ἁμαρτ modi statuit. Et de his quidnam pluribus opus est? τίας καὶ ὀργῆς ἀποτελέσματα, ὡς εἴρηται, ἀλλὰ αγιοσύνη καὶ καθαρότης, καὶ ἀγγελική πολιτεία, χαρά τε καὶ εὐφροσύνη καὶ ἀγαλλίασις, ε ἦν ὁ ὀφθαλμὸς 14 Isa. L38, 6; 1 Cor. 11, 9.

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε. καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη ποτέ.» Εἶδες τὸν καρπὸν τῆς 40μοθεσίας τοῦ νομοθέτου; Γινώσκεται ἀπὸ τοῦ καρποῦ τῶν πράξεων ὁ τρόπος αὐτοῦ, ἢ οἱ; Καὶ τὰς οὕτω τυφλὸς καὶ ἀνόητος καὶ ἐσκοτισμένος, ὁ μὴ συνεεὶς τὰ λεγόμενα; Ὁ δὲ ταῦτα νομοθετῶν πως ἀπὸ Θεοῦ; Καὶ περὶ τούτου τίς χρεία λόγων πλειόνων; meæ ζ. Περὶ δὲ τοῦ ἐγγεγραμμένου ὀνόματος τοῦ Μωά· 7. De nomine vero Mahomet, scripto in dexten μεθ ἐν τοῖς δεξιοῖς μέρεσι τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ, tironi divini parte, quid opus est verborum apu τίς χρεία ἀπολογίας λόγων; Οἱ μὲν φρόνιμοι κρινές logiam contexere? Prudentes enim prudenter da τωσαν φρονίμως, οἱ δέ γε ἀνόητοι καὶ μωροί, ὡς hoc judicabun, stulti vero et stupidi, ut voluerint, βούλονται. Οὐχ ὡς ἐπιλαθόμενος τοῦ ἡμετέρου λό- Non tamen, quasi nostri sermonis obliti, de May του έγραψα περὶ τοῦ Μωάμεθ, ὅσον έγραψα. ΕΕ. homete hæc quae dicta sunt conscripsimus. Dis που γὰρ ὅτι οὐκ ἔστιν ὁ προκείμενος σκοπός τῆς enim, quod hajus meae ad te Apologize fuis non νῦν πρὸς σὲ μου ἀπολογίας, ἵνα ποιήσω καταδρος. sit, Musulmanos impugnare, et quacunque ple μὴν κατὰ τῶν Μουσουλμάνων, καὶ εἴπω ἅπερ και surda, perniciosa malaque dicant, faciantque, pro λέγουσι καὶ πράττουσιν άτοπα καὶ ὀλέθρια και κακά. ferre, sed ut ostendam tantummodo, quod είμα ἀλλ᾽ ἵνα δείξω μόνον ότι παραλόγως καὶ ἀδίκως και omni ratione et inique Christiani a Musulmanis τηγοροῦνται παρὰ τῶν Μουσουλμάνων οι Χριστια- accusentur: quod etiam fecimus. Quod si interim νοι, δ καὶ πεποίηκα. Εἰ δὲ καὶ τινα είπομεν περὶ quædam de Mahomete diximus, ipsius rei argu τοῦ Μωάμεθ, ἡ τοῦ πράγματος ὑπόθεσις ἠνάγκασεν mentum nos dicere coegit. Quandoguidem, si de ἡμᾶς εἰς τοῦτο. Ἐπεὶ εἴπερ εἴχομεν κατὰ σκοπὸν absurdis doctrina suae scribere instituissemus, τοῦ γράψαι περὶ τῶν ἀτοπημάτων τῆς διδαχῆς αὐ- multa hic nobis dicenda essent. Quod vero Chris τοῦ, πολλὰ εἴχομεν εἰπεῖν. Ὅτι δὲ οὐκ εἶπεν ὁ Χρι sips de Mahomete sermonem non habuerit, nec in στὸς περὶ τοῦ Μωάμεθ λόγον τὸν τυχόντα, οὐδὲ ἐν Evangelio nomen illius fuerit inscriptum, subi τῷ Εὐαγγελίῳ ἦν γεγραμμένον τὸ ὄνομα αὐτοῦ, εξω cienter a nobis in superioribus dictum est; sed ep πομεν ἐν τοῖς ἔμπροσθεν, ὅσον δῆτα καὶ εἴπομεν. ipsa ratio hoc manifestius comprobabit. Quacunque Ὁ δὲ λόγος δηλώσει τοῦτο καὶ ἔτι σαφέστερον. "Απερ viderunt apostoli et discipuli Christi, et quacuar εἶδον οἱ ἀπόστολοι καὶ μαθηταὶ τοῦ Χριστοῦ, καὶ que ex ore illius audiverunt, hæc et litteris prov ἅπερ ἀκηκόασιν ἐξ αὐτοῦ τοῦ στόματος τοῦ Χριστοῦ, diderunt, et docuerunt. Ex illis itaque Christi ταῦτα καὶ ἔγραψαν καὶ ἐδίδαξαν. Ἐξ αὐτῶν οὖν. discipulis quatuor conscripserunt Evangelium. Unag τῶν τοῦ Χριστοῦ μαθητῶν τέσσαρες συνεγρά- quidem Matthaeus nomine, qui Hebraica lingua ψαντο τὸ Εὐαγγέλιον· ὁ μὲν εἰς ὀνομαζόμενος illud descripsit, in Palestinae institutionem, et Ματθαίος, Εβραϊκῶς δὲ ἐξέδωκε τοῦτο εἰς τὴν Hierosolyuæ, partiumque Africe. Alter vero Mart Παλαιστίνην, ήτοι τὰ Ἱεροσόλυμα, καὶ τὰ μέρη cus, Latino idiomate conscriptum vulgavit in τῆς Λιβύης· ὁ δὲ ἕτερος Μάρκος, λατινικῶς δὲ εἰς Achaiam, Italiam et Romam, quin etiam in omnes τὴν ᾿Αχαΐαν, καὶ ἐδόθη εἰς τὰ τὴν Ἰταλίαν καὶ τὴν gentes occidentales. Tertius Lucas, lingua Greca Ῥώμην, ἀλλὰ δὴ καὶ εἰς τὰ κατὰ τὰ ἑσπέρια πάντα usus est, quod in Asiam, Ethiopiam, Persiam, Εθνη· ὁ ἕτερος Λουκᾶς, ἑλληνικῶς δέ, καὶ ἐδόθη εἰς [udiamque evulgatum est, et Arabiam. Quartus τὴν ᾿Ασίαν, καὶ Αιθιοπίαν, καὶ Περσίαν, καὶ Ίνω vero Joannes, etiam ipse Græcis litteris usus, δίαν, καὶ ᾿Αραβίαν· ὁ δέ - γε ἕτερος Ἰωάννης, και Evangelium conscripsit, quod in Europe aliquet αὐτὸς ἑλληνικῶς, καὶ ἐδόθη εἰς τὰ μέρη τῆς Εὐρώ- partes diffusum est, et insulas aliaque loca πης, καὶ τὰς νήσους, καὶ ἔνθα εὑρίσκοντο Ἕλληνες. Graecis habitata. Sic, inquam, Evangelium dispers Καὶ οὕτω διεδέθη τὸ Εὐαγγέλιον εἰς τὸν κόσμον ἅπαν sum est in mundum universum, non vi et neces τα, οὐ μετὰ βίας, οὐδὲ μετ᾿ ἀνάγκης, οὐδὲ μετὰ ξί- sitate, non gladlio et euse, sed apostoli cum char φους καὶ σπάθης, ἀλλ' ἐν ἀγάπῃ καὶ ἱλαρότητι καὶ ritate, mansuetudine et humilitate verbum Dei ἐν ταπεινώσει εὑρίσκοντο διδάσκοντες οἱ ἀπόστολοι prædicaverunt. Εt contrario omnino modo res spee τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἀντέστραπται τὰ πράγμα- cessit. Apostolis enim percussis et colaplos passis, τα. Τῶν γὰρ ἀποστόλων τυπτομένων, κολαφιζομέ- calumnia pressis, et in persecutione simul docene νων, λοιδορουμένων, διωκομένων, διδασκόντων, οὐ tibus praedicatio illorum non intercidit, sed qu κατέπιπτε τὸ κήρυγμα, ἀλλ' ἡμέρα τῇ ἡμέρᾳ ἐμε- tidie crescebat et augebatur Christi Evangelium. γαλύνετο, καὶ ηὐξάνετο τὸ τοῦ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον. Quin et hi ipsi, qui magno studio et labore in hoa Καὶ ἐκεῖνοι οἱ πολλὰ σπουδάσαντες καὶ πολλὰ κακο- incumbebant ut Christi nomen occultaretur, ne πισκότες καλύψαι τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα, ἵνα μὴ όμο- quis hominum confiteretur illum Deum esse, et ut λογήσῃ αὐτόν τις τῶν ἀνθρώπων Θεὸν, ὁ δὲ τοῦτο τολ mortis supplicium subiret qui hoc faceret; hj μέσων θανάτῳ ἀποθανεῖται, αὐτοὶ ἐκεῖνοι κατανοή- ipsi, inquam, veritate cognita illi adjuncti sunt, σαντες τὴν ἀλήθειαν, προσέπεσον καὶ προσεκύνησαν, eamque coluerunt, alii quidem ab apostolis, alii n οἱ μὲν τοῖς ἀποστόλοις, οἱ δὲ τοῖς ἐκείνων διαδόχοις καὶ horum successoribus et discipulis edocti, et crp μαθηταῖς, καὶ ἐπίστευσαν, ὅτι αὐτός ἐστιν ἀληθῆς Θεός diderunt Christum esse verum Deum, et Dei για ὁ Χριστός, αὐτός ἐστιν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος. Καὶ ventis Filium: quin etiam dolore et fetilins pres Ελυποῦντο καὶ ἔκλαιον τὰς παρελθούσας ἡμέρας, δ; sequebantur anteactos dies, quibus in tenebris et περιεπάτησαν ἐν τῇ σκοτίᾳ καὶ τῇ πλάνῃ τοῦ Σα- Salange erroribus ambulaverant, Deus auteur beni PATROL GR, CLIV, η ab

αὐτῶν τὴν μετάνοιαν, καὶ αὐτοὺς τοὺς διώκοντας τὸ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα κατέστησε ποιμένας και διδακ σκάλους καὶ κήρυκας τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ ἐν ματος αὐτοῦ. Καὶ λαβόντες οἱ πάντες τὸ Εὐαγγέ λιον, μετέγραψαν καὶ εἶχον αὐτὸ εἰς ἕκαστος, καὶ ἀνεγίνωσκε, καὶ ἐμάνθανε καὶ ἐδιδάσκετο, καὶ πρ π εκύνει τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα, καὶ μεγάλῃ τῇ σπουδῇ ἐδίδασκε τὰ τοῦ Εὐαγγελίου τοῖς μη γινών σκουσι τα λεγόμενα. Καὶ οὕτω διεδόθη εἰς τὸν ἅπαντα κόσμον τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ εἶχεν αὐτὸ πάντες οἱ κατοι κοῦντες τὴν γῆν. Ἀπὸ γοῦν τοῦ Χριστοῦ ἕως οὗ ήρξατο διδάσκειν ὁ Μωάμεθ παρῆλθον χρόνοι ἐπίσ κείνα τῶν πεντακοσίων. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάγνωσιν τοῦ Εὐαγγελίου τῶν πεντακοσίων χρόνων τίς ἔμελλε cuus et misericors, ipsorum suscepit penitentium. Η τανά. Ὁ δὲ πανάγαθος Θεὸς καὶ ἐλεήμων ἐδέξατο ipsosque Christiani nominis persecutores pastorum eficio dignatus est, et doctores præconesque Evangelit et nominis sui fecit. Omnes etiam Evangelium recipientes, describebant illud singuli, legelant, discebant, et in illo instituebantur, colebantque quae in eo erant scripta, tum denique summo studio ignaros horum erudiebant. Et hoc modo Evangeliam in orbem universum dispersum est, omnesque illud habebant totius terra incole. Christi temporibus itaque ad ea quibus docere coepit Mahomet, anni elapsi sunt plus quingentis. Quis vero post Εvangelii cognitionem intra quingentorum annorum spatium ausus fuisset expongere Mahometis nomen ex Evangelio, si modo in illo scriptum inveniebatur? partim quidem quod τολμήσειν ἐκβαλεῖν τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα ἀπὸ τοῦ qui unam tantum dictionem vel addere vel deniere ausus fuisset, posthac Christiani nomen Amisisset: partim vero, ut demus impium quendam aliquam Evangelii dictionem expungere ausum fuisse, num universum orbem unius ineptias secuturum fuisse putabimus? Nequaquam. Hinc igitur elucet, Malomelis nomen nusquam in Evangelio descriptum fuisse. Praeterea si Malometis nomen Evangelii libris inerat, illum sane Christus vel bouum, vel malum esse fuerat testificaturus. Si bonum, recepturi hune certe erant omnes reges terræ, omnes presides, omnes Christianl. eum ni mirum qui Christi testimonio esset comprobatus, ut scilicet illius etiam utilitate perfruerentur. Si vero malum dixit, retinnissent nimirum illius signa et indicia, et ne ab hoc laederentur custodivissent. Quod si igitur vel ut bonum recepturi, vel ut malum aversuturi, non ejecisset universus orbis ex Evangelio Mahometis nomen, eliam Irine apparet hujus nomen in Evangelio scriptumn non fuisse. Porro nemo est qui alteri, priusquam is natus sit, invideat. Quis igitur Man Imelem invidia esset prosecutus, priusquam is nasceretur? Nemo prorsus. El licet aliquis post nativitatem illius hunc invidia esset prosecutus, natin totus orhis unius contra Mahometem invidiæ eral subscripturus? Et quis tam imprudens, ut hoc non impossibile fuisse judicet? Quare etiam hinc colligitur, Malonetis nomen in Evangelio non fuisse descriptum. Praeterea siquidem dicerent Ismelita, quod in solo Evangelio Mahometis nomen scriptum inveniretur, quodque illud Christiani eraserint, sufficientes essent hæ quas dixi mus, demonstrationes aut veritatem comprobandum, et illorum refutandum mendacia. Cum vero addunt, illud etiam in veteri Testamento a Mose conscripto exstare, quomodo illud expunxerunt Hebrai? illic etenim ne signum quidem de Mabomele invenitur. Considera igitur qua fronte Muaulmani dicant Christianos nomen illius invidia motos ex Evangelio expunxisse? Hebraei vero quam ob causam idem fecerunt? in circumcisione quippe, et in aliis quibusdam, cibis videlicet με Εὐαγγελίου, εἴπερ εὑρίσκετο ἐν αὐτῷ γεγραμμέν νον; τὸ μὲν, ὅτι μίαν καὶ μόνην λέξιν ή τολμήσας προσθήσειν ἢ ἐκβαλεῖν οὐ δύναται πλέον ἐκεῖνος ὀνομάζεσθαι Χριστιανός· τὸ δὲ, ὅτι εἴπερ και τις κακός, υποθώμεθα, εξέβαλε τινα λέξιν ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, ὁ ἕτερος ἅπας κόσμος ἀκολουθήσειν ἔμελλε τῷ τοῦ ἑνὸς ἀτοπήματι; Πάντως οὐχί. ᾿Απὸ γοῦν τούτου αναφαίνεται ὅτι οὐκ ἦν καταγεγραμμένον τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα ἐν τῷ Εὐαγγελίο Ετι, είπερ εὑρίσκετο τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, ἢ ὡς καλὸν ἔμελλε μαρτυρήσειν ὁ Χρισ στὸς ἐκεῖνον, ἢ ὡς κακόν· καὶ εἰ μὲν ὡς καλόν, Εμελλον ἐκδέχεσθαι πάντες οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς, πάντες οι τοπάρχαι, πάντες οι Χριστιανοί, τὸν παρὰ τοῦ Χριστοῦ μαρτυρηθέντα, ἵνα λάβωσι την ἀπὸ τούτου ὠφέλειαν· εἰ δ' ὡς κακὸν, πάλιν ἔμελ λον έχειν τὰ ἐκείνου γνωρίσματα, καὶ φυλάττε εθαι ἐξ αὐτοῦ, ἵνα μὴ βλαβῶσι. Καὶ εἴτε ὡς ἐκδεχόμεν νοι τὸν καλόν, εἴτε ὡς ἀποστρεφόμενοι τὸν κακόν, οὐδὲν ἔμελλον ἐκβαλεῖν ἅπας ὁ κόσμος ἐκ τοῦ Εὐα αγγελίου τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα, καὶ ἀπὸ τούτου αναφαίνεται, ὅτι οὐκ ἦν γεγραμμένον ἐν τῷ Εὐ αγγελίῳ τὸ τούτου όνομα. Ετι οὐδεὶς ἐστιν ὁ φθο τῶν ἑτέρῳ, πριν γεννήσεως αὐτοῦ. Τίς γοῦν ἔμελλε φθονήσειν τῷ Μωάμεθ πρὸ τῆς αὐτοῦ γεννήσεως; Πάντως οὐδείς. Εἰ δ' ἴσως ἐφθόνησεν αὐτῷ τις μετά τὴν αὐτοῦ γέννησιν, πῶς ἔμελλεν ἀκολουθήσειν ἅπας ὁ κόσμος τῷ πρὸς τὸν Μωάμεθ ἑνὸς φθόνο; Και τις παράφρων οὕτως, ὥστε μὴ λογίσασθαι τοῦτο ἀδύνατον; Καὶ ἀπὸ τούτου ἀναφαίνεται ὅτι οὐκ ἦν καταγεγραμμένον τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα ἐν τῷ Εὐα αγγελίῳ. Έτι, εἰ μὲν ἔλεγον οἱ Ἰσραηλῖται ότι μόνον ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ εὑρίσκετο γεγραμμένον τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα, καὶ ἐξέβαλον αὐτὸ οἱ Χριστιαν vol, καὶ οὕτως ἀρκεταί εἰσιν αἱ ἀποδείξεις, ὃς λέν γομεν, ἵνα φανῇ τὸ ἀληθὲς, ὅτι οὐδὲν λέγουσιν ἀλη θειαν· ἐπεὶ δὲ λέγουσιν ὅτι ἐν τῷ παλαιῷ τῷ συγκ γραφέντι παρὰ τοῦ Μωϋσέως ευρίσκετο γεγραμ μένον, πῶς ἐξέβαλον αὐτὸ ἐκ τοῦ παλαιοῦ οἱ Εβραίοι; οὐδὲ γὰρ εὑρίσκεται ἐκεῖσε ὅλως ίχνος σημείου περὶ τοῦ Μωάμεθ. Καὶ ἰδοὺ ὡς οἱ Μ σουλμάνοι λέγουσι, φθονήσαντες οἱ Χριστιανοί, εξε Καλον τὸ ὄνομα ἐκείνον. Οἱ δὲ 'Εβραίοι διατί; Κατα

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. του γε εἰς τε τὴν περιτομὴν, καὶ εἰς ἄλλα τινά, εἰς aliisque ritibus. Masainiaai cum Hebrais couve τροφάς, φημί, καὶ ἕτερα ἔθιμα συμφωνοῦσιν οἱ miunt. Nunc igitur vel hinc quoque constat, quo Μουσουλμάνοι μετὰ τῶν Εβραίων. Ἰδοὺ γοῦν καὶ nec in Veteri Mosis Testamento, nec in Evangelio. ἀπὸ τούτου αναφαίνεται ὅτι οὔτε ἐν τῷ παλαιῷ τῷ Mahometis nomen contineatur. Et hæc quide Μωσαϊκῷ ευρίσκετο τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα, οὔτε hactenus; suficiunt enim hac, ut vel stupidis. ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ. Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως. Ικανὰ γάρ simum in veritatis cognitionem inducant. εἰσιν, ἵνα καὶ τὸν πάντα ἀγνώμονα ἀγάγωσιν εἰς τὴν τῆς ἀληθείας γνῶσιν, π. Σὺν πᾶσι δὲ τοῖς ἄλλοις κατηγορούμεθα καὶ τοῦτο παρὰ τῶν Μουσουλμάνων, ὅτι ἀθετήσαντες ἡμεῖς τὸν παρὰ τοῦ Μωϋσέως δοθέντα νόμον, ἐσμέν ἄξιοι κατηγορίας. Καὶ ἡμεῖς οἱ κατηγορίας άξιοι κατηγοροῦμεν τοὺς Μουσουλμάνους πολλῶν ἐπαίνων ὄντας ἀξίους. Εἴτε γοῦν ἄξιοι ἐπαίνων εὑρίσκονται οἱ Μουσουλμάνοι, εἴτε καὶ μή, ἀπὸ μέρους περὶ ἐκεῖ των ἱκανῶς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀποδέδεικται. Φέρε τον σκεψώμεθα καὶ περὶ ἡμῶν αὐτῶν. "Αρα κατά ελύθη παρ' ἡμῶν ὁ τοῦ Μωϋσέως νόμος, μᾶλλον δὲ παρὰ τοῦ Εὐαγγελίου, ἢ συνέστη: Καὶ τὸ τοῦ νόμου ἀσθενὲς καὶ ἀδύνατον τὸ Εὐαγγέλιον ἀνεπλήρωσε. 13; γὰρ λόγος, πᾶσα γραφή, πᾶσα πράξις μετά σκου που λέγεται, καὶ γράφεται, καὶ πράττεται· καὶ ὥσπερ παντός καρποῦ προηγεῖται ἄνθος, οὕτω παντ τῆς λόγου καὶ πράξεως καὶ γραφῆς προηγείται σκο πὸς τοῖς γε νοῦν ἔχουσι. Καὶ σκέψαι ἀκριβῶς τὰ λεγόμένα, πῶς ἐπλάσθη παρὰ Θεοῦ ὁ ᾿Αδάμ, καὶ ὅπως ἐτέθη ἐν τῷ παραδείσῳ, καὶ παραβὰς τὴν τοῦ Θεοῦ ἐντολὴν, τοῦ παραδείσου καὶ τοῦ Θεοῦ ἐξόριστος γένους, καὶ λαβὼν τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ κατάραν καὶ καταδίκην, πάλιν κατεδικάσθη ἀποστραφῆναι εἰς τὴν γῆν, ἐξ ἧς ἐπλάσθη. Καὶ γέγονεν οὕτως, θάνατον γὰρ ἐκληρώτατο, καὶ ἀποθανών κατείχετο εἰς τὸν άδην. Αλλά καὶ παρὰ τοῦ διαβόλου, καὶ ἅπαν δὲ τὸ γένος τῶν ἀνθρώπων. Καὶ ὅπως μετὰ ταῦτα ἐνέπεσον οἱ αὐτοὶ εἰς ἀσελγεῖς καὶ ἀθεμίτους πράξεις, καὶ τὸ δὴ ἀλέ. θριον, ὅτι ἀφέντες προσκυνεῖν τὸν ποιητὴν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς καὶ πλάστην αὐτῶν Θεόν, προτεύνησαν τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς εἰδώλοις, πεπλατυσμένως ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἴπομέν τε καὶ ἀπεδείξαμεν Αλλ' ὁ πανάγαθος Θεὸς οὐκ ἠθέλησεν ἐπιπλέον τυραννεί. σθαι ὑπὸ τοῦ διαβόλου τὸ πλάσμα αὐτοῦ, καὶ ἡ δουλήθη σῶσαι τὸν 5 θρωπον. Ἐπεὶ δὲ αὐτεξούσιος παρά Θεοῦ ἐπλάσθη οὗτος, καὶ ἡ πρὸς αὐτὸν δοθεῖσα αὐτεξουσιότης οὐκ ἀφηρέθη ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ἔμενε πάντοτε αὐτεξού σιος· καὶ ἠβουλήθη μὲν ὁ Θεὸς σῶσαι τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ θελήσει καὶ προαιρέσις αὐτοῦ δὴ τοῦ ἀνθρώπου, οὐ βίᾳ δὲ καὶ ἀνάγκῃ, ὡς ὁ Μωάμεθ διαγορεύει. Χρόν για τα γενόμενοι πάντες οἱ ἄνθρωποι εἰς τε τὰς ἀσελ γεία; καὶ τὰ παρὰ φύσιν κακά, ἀλλὰ δὴ καὶ εἰς τὴν τῶν εἰδώλων προσκύνησιν, ἐκ τοῦ ἀπεντεῦθεν οὐκ ἦν αὐτοῖς δυνατὸν μεταποιηθῆναι εὐκόλως ἀπὸ τοῦ χρονέου νοσήματος. "Ηρξατο ὁ Θεός, ὡς ἄριστος Ιατρός, ἐκ τοῦ καταμικρόν θεραπεύειν τὸ γένος τῶν Εβραίων, ἀρχὴν ἀγαθοῦ, καὶ προσέταξεν ἑνὶ ἀνθρώπῳ δικαίῳ καὶ ἁγίῳ τῷ Μωϋσιν, ἵνα ἀρξάμενος ἐκ τῶν λογίων τοῦ Θεοῦ, διδάξῃ τὸ γένος τῶν ᾿Εβραίων ὁ καὶ πεν ποίηκεν. Ἐπεὶ δὲ πάντα τὰ ἐν τῷ νόμῳ καὶ τῷ Εἰ Αγγελίῳ γράψαι ἐν τῇδε τῇ μερικῇ μου ἀπολογίᾳ οὐκ ἔστιν εὔκολον, δεύρο δή λοιπὸν μερικά τινα ἐκ τούτων εις μέσον θήσομεν· καὶ ὥσπερ ἀπὸ μιας κύλι 8. Inter alia vero omnia etiam in hoc Christian a Musulmanis accusamur, quod spernentes legem a Mose latain, accusationem mereamur, cum tamen nos accusatione digni, Masalanos necus: mis summis celebrandos laudibus. Num itaque law. dandi sint Musulmani, sou minus, singulatim int καιerioribus demonstratum est. Sed agedum de nobis ipsis nunc videamus. Non soluta est a nobis Mosis lex? Quin potius ab Evangelio confirma a est, et id quod in lege infirmum erat et impossi bile, hoc Evangelium complerit. Omnis enim sermo, omnis scriptura, omnis actio cum ling certo dicitur, scribitur, et ft; et quemadmodum omnes fructus præcedit llós, ita omnium actionum dux est destinatus finis apud cordatos homines, Et nunc diligenter, qua dicuntur, ensidera, qu modo Adam nimirum a Deo fornatus sit, et in paradisum collocatus, e quo propter divina legig transgressionem extorris et exsul factus sit, et ma ledictione a Deo suscepta et damnatione ut in dom terram redeat, e qua sumptus est, condemnetur, Quod sic evenisse videmus, Mortem enim subiit, et defunctus in inferno detinebatur. Verumtamen opera diaboli totum genus humanum, et unive st simul inciderunt in facinora lasciva et illicita: et hoc perniciosum illis erat, quod relicto cultu Cree toris caeli et terra, et Dei factoris sui, seduct diabolum coluerunt, et idola, ut in superioribus diximus et demonstravimus. Deus vero misericors nequaquam voluit creaturam suam ulterius dia holi tyrannide premni; hominemque salvari voluit, Quoniam vero is ut sui juris et liberi arbitri sit, a Deo conditus est, nec ablatum ab ipso est antea illi concessum liberum arbigrium, sed semper liberum habens arbitrium permansit; voluit sale vare Deus hominem, sed tamen sua ipsius, how minis scilicet, voluntate et arbitrio, non vi et necessitate, ut Mahomet praedicat. Cum ve omnes homines diuturno plane morbo lascivia, et plus quam naturalium vit'orum et idololat ie laboravissent, ab eo tempore impossibile erat eosdem facile a tam diutiuo morbo liberari, Car it igitur Deus instar peritissimi medici paulatim cu rare genus hominum. Hebræorumque gentem ha hujus initium constituit, præcepitque uni bam num justo et sancto, Mosi scilicet, ut ex Dei ora. culis exorsus Hebraeorum gentem iustitueret: quod et fecit. Quoniam vero omnia quæ lege et Evan gelio continentur, huie meæ Apologia particularl inserere non facile licet, particularia lassen qu damn es bis in medium aferemus; et quemada dum ex uno calice omne quod in dolio est, vipum η

aijudicatur, sic ex his singularibus, quisnam κος ἅπας ὁ ἐν τῷ πίθῳ οἶνος γινώσκεται, οὕτω καὶ ' legis et Evangelii scopus sit, cognoscere poteritus, ἀπὸ τούτων τῶν μερικῶν δυνάμεθα γνῶναι, τίς ἐστιν et num alterum contradicat alteri. Diligenter ita ὁ τοῦ νόμου σκοπὸς καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ εἰ que his que dicuntur aliendito. Muses dicit: ἄρα ἀντίκειται τῷ ἑτέρῳ τὸ ἕτερον. Καὶ σκόπες • Non accides ",. dicit Christus: • Qui irascitur ἀκριβῶς τὰ λεγόμενα. Λέγει Μωσής· κ Οὐ φονεύσεις. fratri suo ignis ponam subibit 1. Et Moses qui Λέγει ὁ Χριστός, • Ο ὀργιζόμενος τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ dem dixit: 4 Non occides: Christus vero, «Non εἰς τὴν τοῦ πυρὸς κόλασιν ἀπελεύσεται. ο Καὶ ὁ μὲν irascaris.» Novisti igitur, quod primo quidem Μωσῆς εἶπεν, «Ου φονεύσεις, ὁ δὲ Χριστός, sanguinis, qui circa cor est in homine, effer- • Μηδὲ ὀργισθῇς.» Οίδας γοῦν ὅτι πρότερον μὲν vescentia oboritur, qua hono incitatur ad iracun γίνεται ζέσις τοῦ περικαρδίου αἵματος ἐν τῷ ἀνα diam, ex quibus et ipsa cedes sequitur. Qui vero θρώπων, καὶ θυμοῦται, ἔπειτα ἐπακολουθεί φίνης. Ο ratione animi estum refrenaverit, si non ad iram δὲ τῷ λόγῳ τὸν θυμὸν χαλινώσας, ἐὰν οὐκ ὀργισθῇν commotus fuerit, quomodo in caedis crimen inci- πῶς οὗτος εἰς τὸ τοῦ φίνου ἐμπεσείται ἔγκλημα; derit? Et Moses quidem dicendo, Non oecides, > Καὶ εἰπὼν ὁ Μωσής, ο Οὐ φονεύσεις, ν ἀπέστησε hominem a malo et ipso peccato absterruit, ipsum μὲν τοῦ κακοῦ τὸν ἄνθρωπον καὶ τῆς ἁμαρτίας, ἀλλ' vero non reddidit perfectum; non enim hoc homini οὐκ ἐποίησεν αὐτὸν τέλειον. Οὐ γὰρ ἀρκετόν ἐστι τῷ multum profuerit, si a malo abstinent, nisi etiam ἀνθρώπῳ γενέσθαι μέγαν ἢ τοῦ κακοῦ ἀποχή, ἀλλ' bonum operetur. Quapropter Christus non dixit, ἢ πρᾶξις τοῦ ἀγαθοῦ. Διά του τοῦτο καὶ ὁ Χριστὸς • Nem occises, sed, «Quicunque iratus fuerit οὐκ εἶπεν, ὅτι ἡ Οὐ φονεύσεις, ο ἀλλὰ «Πᾶς ὁ ὀργιζία fratri suo. etc., radicitus ipsum crimen evellens. μενος τῷ αὐτοῦ ἀδελφῷ, ο πρόῤῥιζον ἀνασπῶν τὴν καὶ Et les quodammodo fructum aufert (cades enim κίαν. Καὶ οἷον ὁ μὲν νόμος τὸν καρπὸν ἀναιρεῖ (καρ ira fructus est), Christus vero ipsam peccati ar πὸς γὰρ τοῦ θυμοῦ ἐστιν ὁ φόνο;)· ὁ δὲ Χριστὸς τὰ Lorem exstirpat, id est animi astum et iram. Εt δένδρον φθείρει τῆς ἁμαρτίας, τουτέστι θυμὸν καὶ Moses quidem dicens, 4 Non occides, in hoc con- όργήν. Καὶ ὁ μὲν Μωσῆς εἰπὼν, «Οὐ φονεύσεις, κ stitit, nec ultro progressus est. Christus vero non μέχρι τούτου ἔστη ὁ δὲ Χριστὸς οὐχ οὕτως, ἀλλὰ sic: sed eum dicit: «Quicunque irascitur fratri μετὰ τὸ εἰπεῖν, ὅτι «Ο ὀργιζόμενος τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ 500, obnoxius est gehennæ ignis, sic addit: Ενοχός ἐστιν εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρὸς,ν οὕτως εἴρη + Cam oltuleris manus turn adl altare, et illic re κεν, ὅτι «Εάν προσφέρῃς τὸ δῶρον σου ἐπὶ τὸ θυσια cordaris quod frater tuus aliquid habeat contra te, στήριον, κἀκεῖ μνησθῇς ὅτι ὁ ἀδελφός σου έχει τι κατά relinque munus Luum coram altari, et abi primum c σοῦ, ἄφες ἐκεῖ τὸ δῶρον σου ἔμπροσθεν τοῦ θυσιαστη ρίου, καὶ ὕπαγε, πρῶτον διαλλάγηθι τῷ ἀδελφῷ σου, και τότε ἐλθὼν, πρόσφερε τὸ δῶρον σου, τὴν μετὰ τοῦ ἀδελφοῦ ἀγάπην τῆς θυσίας κρίνων συμφερωτέραν. Καίτοι γε οὐκ εἶπεν, Ἐὰν ἔχῃς κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ σου, τοῦτο γὰρ προεκώλυσεν· ἀλλὰ τί; «Ἐὰν ἔχῃ ὁ ἀδελ φός σου κατὰ σοῦ, κ Οὐ μόνον γὰρ τοῦτον ἀπέστησε τοῦ κακοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀδελφὸν θεραπεῦσαι πεποίηκεν, et reconcilieris cum fratre tuo, et tunc reversus offer munus tuum "; a charitatem fratris sacrificio niiliorem judicans. Et sane non dixit: Si tu Labueris aliquid contra fratrem tuum hoc enim ante prohibait); quid igitur? Si habuerit frater Lmus contra te.» Non enim hanc modo a male absterruit, sed et frairein carari præcepit. 9. Dicit in lege Moses, 4 Non pejerabis, sed reddles Domino juramenta tua v. Perjuriam proLibens, juramentum concedit. Christus autem in Avangelio: 4 Ne jures omnino, sed sit vobis lta sta, et Non non "; s quidnam inanente hoc verbo? non aliud quam ut veraces simus, et fide digni, et ut loco multorum juramentorum verba nostra talia sint quæ fidem possint mereri. Et sane qui jurat, vel volens vel invitus, jurando potest fallere aut falli; qui vero in universum non jural, perjurii periculum ellagit. 10. Moses idem dicit, Oculum pro oculo, dentem pro dente ";». nec aliud respicit quain at timore contentiones et pugnas mutuas prohibeat. Christus autem in Evangelio: Quicunque ubi alupam adixerit in dextram maxillam Luam, obverte illi et alteram; et qui te in judicium volet Tapere, et tunicam tuam tollere, dimitte illi et pallium. Εt quicunque te adegerit aul milliare anum, aui cum illo duo ".» Nunc itaque to in- **Exod. xx, 13. "Matth. v, 21. ibid. 23. Matth. v, 39-41. θ'. Λέγει Μωϋσῆς ἐν τῷ νόμῳ, «Οὐκ ἐπιορκήσει.. αποδώσεις δὲ τῷ Κυρίῳ τοὺς ὅρκους σου, η τὴν ἐπισ ορκίαν κωλύων, τὸν δὲ ὅρκον συγχωρῶν. Ο δε Χρι στὸς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, «Μὴ ὁμόσαι ὅλως. Ἀλλ' ἔστω ὑμῖν τὸ Ναὶ ναὶ, καὶ τὸ Οὐ οὔ, τί δηλοῦντος τοῦ λόγου; Οὐδὲν ἕτερον ἢ τὸ γενέσθαι ἀληθεῖς καὶ ἄξιο πίστους, καὶ ἵνα ἀντὶ ὅρκων πολλῶν ὦσι πιστὰ τὰ βήματα ἡμῶν. Καὶ ὁ μὲν ὁμνύων ἴσως ἐκὼν ἢ καὶ ἄκων ἔστιν ὅτε παρασφάλλει ἐν τῷ ὅρκῳ· ὁ δὲ μὴ ομνύων τὸν τῆς ἐπιορκίας διαπέφευγε κίνδυνον. ι'. Λέγει ὁ αὐτὸς Μωσής, ο Οφθαλμὸν ἀντὶ ἐν φθαλμοῦ, καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος, ο οὐδὲν ἄλλο ή ένα τῷ φόβῳ τὰς πρὸς ἀλλήλους μάχας καὶ ἔριδας ἀνατρέψῃ. Ο δὲ Χριστὸς ἐν τῷ Εὐαγγελία, ο Όστις σε ραπίσῃ ἐπὶ τὴν δεξιάν σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην. Καὶ τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι, καὶ τὸν χιο τῶνά σου λαβεῖν, ἀφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον. Και δε τις σε αγγαρεύσῃ μίλιον ἔν, υπαγε μετ' αὐτοῦ δύο, Ερωτῶ σε, ποῖον ἐκ τῶν δύο παραγγελμάτων πληρο Exod. xx, 16. Matth. v, 33. 10 Exo⋅l. XXI,

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. toris finem plene attingit, num scilicet ut proli leantur, quin potius ut omnino tollantur muture lites, contentiones et pugua? Evangelica haud dubie. Si quis enim propter ultionem oculo su altero priretur, aut dente, nonne ulciscitur, et temporis occasione id permittente alteri nocet, vel ad minimam irascitur, et injuriarum memor est? Haud dubie. Qui vero paratus promptusque ad hoc fucrit, et hoc studuerit semper, ut si quis illi alapan infligat, non modo sustineat a fratre illalam sibi injuriam, sed cum bumilitate alteram ille alapam obvertat; et cum re sic gesta hujus pilasophiae studiosus fuerit, et percutientem sus inuerit, nonne sustulit hic et devicht omne vitium, omnem contentionem et iram? Num hicne, vel ipsa lex legislatoris finem propius attigit? Noune diabolum lethali aflixit vulnere, patrem pακια εί offendiculorum? Diabolum enim coelo ejecit fastus, cum angelus esset, deinde invidia et odium. In diabolo enim ne vestigium quidem est claritatis. Non tamen in homine solummodo diaboli odium invenitur, sed et demones inter se mutuo alter alterius perditionem et exitium concupiscit. Propter inimicitiam vero el odium, quo in homines laborant, pacem inter se habere videntur. Et quemadmodum iuinici ira mutua inter se concertans, alterque alterius quaerit perniciem et interitum: st vero in alios hostes fidem inciderint, omisso bello τὸν τοῦ νομοθέτου σκοπόν, ένα δηλονότι ανατραπῶσι, & terrogo, utrum ex duobus mandatis istis legiste μᾶλλον δὲ παντελῶς φθαρῶσιν αἱ πρὸς ἀλλήλους ἔριδες, καὶ φιλονεικίαι, καὶ μάχαι Πρόδηλον ὅτι ἡ τοῦ Εὐαγγελίου ἐντολή. Εάν γάρ τις δι' ἐκδίκησιν ἄλε Στο στερηθῇ τοῦ οἰκείου ὀφθαλμοῦ ἢ τοῦ ὀδόντος, οὐκ ἀμύνεται, καὶ ἐπιτηδείου καιροῦ καλέσαντος βλάπτει ἕτερον. Εἰ δὲ μή, ἐγκοτεῖ καὶ μνησικακεί; Παντί που δήλον. Ο δὲ παρεσκευασμένος καὶ ἔτοι· μας εὑρισκόμενος, καὶ ἀεὶ μελετῶν, ἵνα εἴ τις ῥα πίσῃ αὐτὸν, μή μόνον ὑπομείνῃ τοῦ ἀδελφοῦ ἀδίκημα, ἀλλὰ μετὰ ταπεινώσεως στρέψῃ αὐτῷ καὶ τὴν ἑτέραν σιαγόνα, καὶ γεγονότος οὕτω τοῦ πράγματος, φιλοσοφήσῃ τὴν το αύτην φιλοσοφίαν, καὶ ὑπομείνῃ τὸν πλήξαντα, οὐχὶ κατέλυσε καὶ ἔφθειρε καὶ ἀπώδεσε πᾶσαν κακίαν, πᾶσαν ἔριν καὶ ὀργήν; Οὐκ ἐπλήρωσιν τοῦτο μᾶλλον ἢ ὁ νόμος τὸν τοῦ νομοθέτου σκ' πόν; Οὐκ ἔβαλε τὸν διάβολον καιρίαν πληγὴν, τον πατέρα τῆς μάχης καὶ τῶν σκανδάλων; Τὸν γὰρ διάΕύλον ἢ ἔπαρσις έρριψεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ, ἄγγελον εύρισκόμενον, καὶ ἔπειτα φθόνος καὶ μίσος. Ιχνος γὰρ ἀγάπης ἐν τῷ διαβόλῳ οὐκ ἔστιν. Οὐ μόνον δὲ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ εὑρίσκεται τὸ τοῦ διαβόλου μέσος, ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ οἱ δαίμονες πρὸς ἀλλήλους τὴν φθορὰν καὶ τὸν ἀφανισμὸν ἕτερος θατέρου ἐπιθυμεῖ. Διὰ δὲ τὴν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους δυσμένειαν, ἣν ἔχουσι, καὶ τὸ μέσος, ἐοίκασιν ἔχειν ἔνωσιν. Καὶ ὥσπερ ἐχθροί τινες κέκτηνται μήνιν πρὸς ἀλλήλους, καὶ ζητεῖ ὁ εἰς τοῦ ἑτέρου τὴν φθορὰν καὶ τὸν ὄλεθρον· εἰ δ' ἐντύχωσιν ἑτέροις ἐχθροῖς, ἐωσι τὸν πρὸς ἀλλήλους πόλεμον, καὶ μάχονται αὐτοῖς· ἐκεῖνοι δ' αὖθις εὑρίσκονται διψώντες τὴν φθορὰν ὁ ἕτερος τοῦ ἑτέρου· οὕτως ἐπεὶ καὶ ἡ νομιζομένη ἔνωσις καὶ ὁμόνοια αὐτῶν διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων φθοράν, καὶ οὐ κατὰ ἀλήθειαν. Ποῦ γὰρ ἀλήθεια ἐν τῷ πατρὶ τοῦ ψεύδους; Ο δ' ἄν θρωπος ὁ ὑπομείνας τοῦ ἑτέρου τὸ ῥάπισμα οὐκ ἐποί ησε τὰ ἐναντία τοῦ διαβόλου; Οὐκ ἐταπεινώθη ἔμπ προσθεν τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ; μᾶλλον δὲ ἔμπροσθεν τοῦ Θεοῦ; Οὐκ ἠγάπησε τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, καὶ διὰ τῆς εἰς τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἀγάπης καὶ ταπεινώσεως κατήσχυνε τὸν διάβολον; Καὶ τίς οὕτω ἀγνώμων, ὅστις ἀμφιβάλλει περὶ τούτου; Ὁ δὲ πρὸς ταῦτα Έτοιμος εὑρισκόμενος, καὶ λέγων καὶ πράττων, πῶς φιλονεικήσει μετὰ ἑτέρου; τα'. Λέγει Μωσής, ο Αγαπήσεις τον πλησίον σου, καὶ μισήσεις τὸν ἐχθρόν σου. «Τί βούλονται τὰ τοῦ νομοθέτου βήματα, ἢ τὸ συστῆσαι τὴν ἀγάπην; Ὁ δὲ Χριστὸς τί; ο Ἐὰν ἀγαπᾶτε τοὺς ἀγαπῶντας ὑμᾶς, πεία ὑμῖν χάρις ἐστίν; Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καλῶς ποιεῖτε τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς, καὶ προσεύχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεαζόντων ὑμᾶς.» Τίς ἐκ τῶν δύο συν έστησε τὴν ἀγάπην, ὁ παλαιός νόμος, ή ἡ τοῦ Εὐαγγελίου ἐντολή; Ἐκεῖνος γὰρ μετὰ τὴν εἰς τοὺς φίλους ἀγάπην διὰ τὴν τῶν πολλῶν ἀσθένειαν ἐνδ δωσι ποσῶς τὰ πρὸς τοὺς ἐχθροὺς μίσος. Ὁ δὲ Χριστὸς ἐν τῷ εἰσ πεῖν, ὅτι ὁ ᾿Αγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ εὔχεσθε ὑπὲρ αὐτῶν, ἡ παντελῶς ἐξέβαλε τὸ μέσος ἀπὸ παντ * Levil, x1x, 18. * Matth. v, 44. illo mutuo et intestino, cum illis congrediuntur, deinde vero rursum alter alterius mutuam pernieiem sitive deprehenditur. Talis est etiam ea quae inter hos putatur esse conjunctio et concordia: in hominum enim perniciem, non vero et integro animo contrahitur. Ubi enim veritas apud mendaciorum patrem locum habeat? Homo autem, qui alterius alapam sustinuerit, nonne facinus diabolo prorsus contrarium patravit? Nonne coram fratre suo humiliattis est? imo magis coram Deo? Nonne fratrem dilexit, et propter charitatem fratri exhi bitam diabolum confudit? Et quis tam insipiens nt de his dubitet? Et qui ad hac promptus talia dixerit et fecerit, quomo lo flet ut cum altero contentiones misceat? 11. Dicit Moses: e Diliges proximum tuum, et olio habebis inimicum tuuin. Quidnam hæc legislatoris verba aliud quam veritatem volunt constituere? Quid vero Christus? Si dilexeritis Pos qui vos diligunt, quaenam vestra gratia est. Diligile inimicos vestros, benefacite odio vos habentibus, et orate pro his qui vos exsecrantur. Quæram ex his legibus charitatem constituit? Vetusne on Evangelii lex? Ilia enim post amicorum dilectionem propter multorum infirmitatem concedit quodammodo odium contra inimicos. Christus vero cum dicit: e Diligite inimicus vestros, et orate pro illis, ο odium omnino ex lumine sustulit. Qui

essie hostem situm dilight, et pro illa orat, quo- τὸς ἄνθρωπου. Ο γὰρ τὸν ἐχθρὸν αὐτοῦ ἀγαπῶν, καὶ Modo amicum aut alium hominem odio habebis? 12. Les dicit, Non machaberis ", η Christus vero non sic, sed, Quicunque viderit mulierem n. concupiscendum illam, jam adulterium cum illa commisit in corde suo ".» En diligentiam legis considera. Non legem modo prohibuit, sed etiam lascivum oculum, et ipsum quodammodo animi {lectum. Qui enim seipsum usque ad oculi comMotionem custodierit, quomodo in adulterii crímen Incident Quemadmodum vero brutis animalibus his quidem ultricia, illis vero defensiora et proLectoris arma data sunt, ut leoni quidem ira et Polur, apro dentes, lovi cornua, lepori vero cur- μ sus celeritas, idemque caprese et cerva: omalhus Mutem simul sensus quidam datus est, quo nasia Cmnia et venenatos eilos aversentur, utiles vero uppetant; sic et homini omnium loco mens data est, que dijudicare potest bonum a maio: et ab {llis quidem abstinere quæ animam Lelant, utilia vero el salutaria appetere. Quod si vero forte carhali cupiditate et diaboli affecta in aninium cogi latio quadam luciderit indecens, caprea velocior tarpem cogitationem effugere potest. Εt si odio Baianae cogitatio haec illum insecuta fuerit, animi zelum et fervorem sibi a Deo datum possidet in Buum commodum: quo leonis aut ursi instar sese defendit, cogitationem hanc hostisque bellum conculcare et exstirpare concupiscit. Homo autem non ο enstodlens sanum illud divinæ gratiæ donarium, in illicitas et absurdas actiones incidit, quemadmodum in superioribus copiosius enarravimus. Deus butem salvare volens suam creaturam, hominem scilicet, legem Mosaicem misit, ceu ducem quem. dam et præceptorem. Et quemadmodum teneris Billtac infantibus cibus solidus non datur, sed te. nerior et concoctu facilis, paulo post autem soliclor, line rursum solidior alius, tandem etiam ciliis periectus; et ut imperfecta adline cognitione ferum præditis nondum philosophie disciplina præscribitur, sed primo quidem litterarum elementa traduntur, et paulo post harum conjunctio et syllube; puero autem per atatem et incrementum nd perfectiorem aiatem progresso, etiam philoso. phla arcana proponuntur; sic eadem mihi et legis Latio videtur. Propter hominum enim infirmitatem lex ad manuductionem houl data est, non quidem ut hominem perfectum reddere possit, sed quemn. dmodum in sublimi scala primus gradus nos a terra altollit, nec tamen hoc ad summum scale Iscensum solicit, nisi multi simul superati sint propter altitudinem et sublimitatem; ita etiam in veteri lege contingit, sancta qnilem et justa et a Den lata (naus enim idemque Deus est, qui et le gen et Evangelium promulgavit), sed tamen propter hominum infirmitatem lex data est, pedagogum Exod. xx, 15. Matth. v, 27, 28, ὁ ὑπὲρ τοῦ ἐχθροῦ εὐχόμενος, πῶς μισήσει τον φίλον, ἢ ἄλλον τινὰ τῶν ἀνθρώπων; ιβ'. Λέγει ὁ νόμος· «Οὐ μοιχεύσεις.» Ὁ δὲ Χρισ στὸς οὐχ οὕτως, ἀλλά, «Πᾶς ὁ ἐμβλέπων γυναικί πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτῆς ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. • Καὶ σκόπει ἀκρίβειαν ἐντολῆς· μὴ μόνον τὴν πρᾶξιν ἐκώλυσεν, ἀλλὰ καὶ τὸν ἀκόλαστον ὀφθαλμόν, καὶ τὴν ἐπετοῦν εἰς τὴν καρδίαν προσβολήν. Ο γάρ μέχρι καὶ ἐμπαθούς ὀφθαλμού συντηρῶν ἑαυτὸν πῶς ἐν τῷ τῆς μοιχείας ἐμπεσείται παραπτώματι, Αλλ' ὥσπερ τοῖς μὲν ἀλόγοις ζώοις εδόθη τοῖς μὲν ἀμυντήρια, τοῖς δὲ φυλακτήρια, ήγουν τῷ μὲν λέοντι θυμὸς καὶ δύναμις, τῷ δὲ χοίρῳ ὁδόντες, καὶ τῷ βεῖ κέρατα, τῷ δὲ λαγωῷ ταχύτης δρό μου, καὶ τῇ δορκάδι καὶ ἐλάφι, ὁμοῦ δὲ πᾶσιν απ σθησις δυναμένη τὰ μὲν βλαβερὰ καὶ δηλητήρια των βρωμάτων ποιεῖν ἀποστρέφεσθαι, τῶν δὲ ὠφελίμων μεταλαμβάνειν· οὕτω καὶ τῷ ἀνθρώπῳ, ἀντὶ πάνω των ὁ νοῦς ὁ δυνάμενος διακρίνειν τὸ κρεῖττον ἀπὸ του χείρονος, καὶ ἀπέχεσθαι μὲν ἀπὸ τῶν βλαπτον των τὴν ψυχὴν, προσίεσθαι δὲ τοῖς ὠφελίμοις. Εἰ δ' ἴσως ἀπὸ σωματικῆς θελήσεως ἢ καὶ προσβολής δια βόλου παρεμπέσοι ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ λογισμὸς ἀπρο πής, δύναται ταχύτερον δορκάδος ἐκφυγεῖν τὸν αἰσχρόν λογισμόν. Εἰ δὲ φθόνῳ τοῦ πονηροῦ διώξει ὀπίσω αὐτοῦ ὁ λογισμός, ἔχει τὸν θυμὸν τὸν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ δοθέντα εἰς ὠφέλειαν αὐτῷ· καὶ χρησάμενος τῷ θυμῷ καὶ τῇ ἰσχύϊ ὥσπερ λέων, ἀμύνεται καὶ ζητεί καταπατήσαι καὶ ἀφανίσαι τόν τα λογισμὸν καὶ τὸν τοῦ ἀντικειμένου πόλεμον. Ὁ δὲ ἄνθρωπος με συλλ ξας ὑγιὲ; τὸ ἀπὸ Θεοῦ πρὸς αὐτὸν χάρισμα, ἐνέπει σεν εἰς ἀθεμίτους καὶ ἀτόπους πράξεις, καθώς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν πλατυκωτέρως διήλθομεν. Αλλ' ὁ Θεός βουλόμενος σῶσαι τὸ ἑαυτοῦ πλάσμα τὸν ἄνθρω που, ἀπέστειλε τὸν διὰ Μωϋσέως νόμον, ὥσπερ τινὰ ὁδηγὸν καὶ διδάσκαλον. Καὶ ὥσπερ τοῖς ἐν τῇ ἀρχῇ τῆς ἡλικίας εὑρισκομένοις οὐ δίδοται στερεά τροφή, ἀλλ' ἀπαλή τις καὶ εὔπεπτος, καὶ μετολίγων στερεων τέρα, καὶ αὖθις στερεωτέρα. Επειτα δὲ καὶ τελεία τροφή, καὶ οὐ τοῖς ἔτι ἀτελέσιν ὑπάρχουσιν εἰς γνῶν σιν ἐκ τοῦ ἀπεντεῦθεν ἡ τῆς φιλοσοφίας μάθησης, ἀλλ' ἐξ ἀρχῆς μὲν δίδοται αὐτοῖς ἢ τῶν γραμμάτων στοιχείωσις, καὶ μετολίγον ἡ τούτων ἔνωσις, καὶ αἱ συλλαβαὶ, αὐξηθέντος δὲ τοῦ παιδὸς, καὶ εἰς τὸ τῆς ηλικίας τέλειον ἐλθόντος, δίδοται πρὸς αὐτὸν τὰ τῆς φιλοσοφίας μυστήρια· οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ τοῦ νόμου. Διὰ τὸ ἀσθενὲς τῶν ἀνθρώπων ἐδόθη νόμος πρὸς ὁδηγίαν καλοῦ, οὐ μὴν ἔχων δύναμιν τελειώσαι τὸν ἄνθρωπον, ἀλλ' ὥσπερ ἐφ' ὑψηλης κλίμακος ή πρώτη αὐτῆς βαθμὸς ποιεῖ τὸν ἀπὸ τῆς γῆς χωρί σμόν, ἀλλ' οὐκ ἀρκεῖ τοῦτο μόνον εἰς τὴν τῆς κλίμα και κεφαλῆς ἀνάβασιν, ἀλλὰ πολλού γε καὶ δεῖ διὰ τὸ ὑψηλὸν καὶ μετέωρον· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ παλαιοῦ νό μου, ἅγιος μὲν καὶ δίκαιος, καὶ παρὰ θεοῦ δεδομένος, (ὁ αὐτὸς γὰρ ὁ Θεός ἐστιν ὁ δοὺς τὸν νόμον καὶ τὸ Εὐαγγέλιον), ἀλλὰ διὰ τὸ ἀσθενὲς τῶν ἀνθρώπων

CONTRA MAHOMETE APOLOGIA IV. ἐδόθη μὲν τὶς νόμος, παιδαγωγῶν αὐτοὺς καὶ ἡ agens, et illos a terra subducens quasi in primaria scale gradum, hoc est abstrahens illos a multis et ingentibus vitiis, et a terra in qua volutabantur, non tamen illos ad scale summitatem perducere potuit. Evangelium vero hominem evexit, et in summun collocavit scale fastigium, quod ad coelm usque pertingit. Quod enim in lege infirmum erat et impossibile, Evangelium implevit, sicuti demonstratum est. Dominus enim in Evangeliis sie ait: + Non veni ut legem destruam, sed ut im plcam ".: Ante Evangelii euim tempora simul cognoscebatur quinam vitiorum multitudine esc obrutus. Post hujus vero annuntiationem, libere sese virginitatis politia protulit, et innumeri ex hominibus virgines inveniuntur et muliebris et virilis sexus. Cesso tamen de his dicere propter nimiam verbositatem. Plurimi enim Christianorum vitam agunt angelicam. Novistine autem nunc quomodo una eademque les sit illa a Mose lata antiquitus, et quam Christus in Evangelio tulit? Εt quemadmodum rex aliquis missis servo su nummis quinque dicit illi, Negotiare et opera e cum his, quandiu peregre abfuero. Ilic vero gratiis actis accipit, et negotiatur. Cum vero denuo per egre profectus fuerit rex, eidem servo alios centum tradidit, nec propterea quinque his ille privatus est: sed nomen quidem quinque nummoruin defecit, nihilominus tamen hi quinque multipliciter in ipsis centum continentur; et cum centum nummorum numerus nominatur, necessario cum his conjunctus est et una intelligitur ipsorum quinque numerus una cum centenis: sic, inquam, in Irge et Evangelio contingit. Lex quidem abrogata dicitur, citra controversiam tainen in ipsa Evangelio continetur ipsius legis Anis, et multipliciter in hoc operatur, quemadmodum paulo ante diximus. Et hæc quidem abrogata est, non ceu mala, sed inutilis quod præsens tempus attinet, nec usum habens aliquem. Εt quemadmodum in densissimis tenebris media nocte luna exoría tenebrarum profunditatem quasi attenuat, aerem tamen non om nino dilucidum reddit: sol vero exortus iu tantum universum orbem illuminat, ut etiam minimus in aere pulvisculus per solis ralios conspiciatur: et lana quidem insitum sibi propriumque lumen non amisit, di-paruit tamen et obtecta est propier solis splendorem: sic etiam in veteri lege et Evangelio contingit. Lex enim vetus idololatriz quidem tenebras depulit, non tamen in universum illuminare et absolvere potuit hominum animas Evangelium vero illuminavit, docuit, absolvit, et homines in calum evexit, paradisumque quem progenitor Adam amiserat, gratuito concessit. Εt quis tam infelix, ut Evangelio relicto ad legem revertatur, et quasi denuo ceu infans lactis nutri mentum concupiscat, nec instar viri cibum solidiorem? Vel quis ceu puer litterarum elementa ἀνάγων ἀπὸ τῆς γῆς, ὥσπερ ἐπὶ τὴν πρώτην βαθμέσα τῆς κλίμακος, τουτέστιν ἀναστῶν αὐτοὺς ἀπὸ τῶν πολλῶν καὶ μεγάλων κακιῶν, καὶ τῆς γῆς, ἧς Εκυλινδοῦντο, οὐκ ἠδύνατο δὲ ὅμως ἀναγαγεῖν αὐτοὺς ἐφ' ὅλην τὴν κλίμακα. Τὸ δὲ Εὐαγγέλιον ἀνεβίβασε τὸν ἄνθρωπον, καὶ ἐκάθισεν αὐτὸν ἐπὶ τὴν τῆς κλί μικός κορυφήν, ἥτις ἀφικνεῖται ἕως τοῦ οὐρανοῦ. Τὸ γὰρ ἀσθενὲς τοῦ νόμου καὶ ἀδύνατον τὸ Εὐαγγέλιον ἀνεπλήρωσε, καθὼς ἀποδέδειχται. Ο γὰρ Κύριος ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ούτωσί φησιν, «Ἐγὼ οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶσαι.» Πρὸ γὰρ τοῦ Εὐαγγελίου συνεγινώσκετο ὁ ἔχων πλῆθος κακῶν· μετὰ δὲ τὸ Εὐαγγέλιον ἐπαρρησιάσατο ἡ τῆς παρθεί νέας πολιτεία, καὶ εὑρίσκονται πλήθη άπειρα ἀνθρώ-, των παρθένων, γυναικών τε καὶ ἀνδρῶν. Ἐὼ γὰρ λέγειν περὶ τῶν τοιούτων διὰ τὸ πολὺ τῆς γραφές. Πλήθη γὰρ Χριστιανῶν ζῶσι βίον ἀγγελικόν. Οίδας πῶς ὁ αὐτὸς καὶ εἰς νόμο; ἐστὶν ὁ παρὰ τοῦ Μωσέως δοθείς παλαιδή, καὶ ὁ παρὰ τοῦ Χριστοῦ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ; Καὶ ὥσπερ τις βασιλεὺς πέμψας τινὶ Ιούλιο νομίσματα πέντε, εἶπεν αὐτῷ, Πραγματεύου καὶ ἀνέργει δι' αὐτῶν, ἕως ἂν ἐπιδημήσω· ὁ δὲ εὐχα βευτήσας καὶ λαβών, ενήργει· μετὰ δὲ τὸ ἐπιδημήσαι, πάλιν δέδωκε πρὸς τὸν αὐτὸν δοῦλον καὶ ἕτερα ἑκατὸν, καὶ οὐ παρὰ τοῦτο ἐστερήθη ἐκεῖνος τῶν πέντε, ἀλλὰ τὸ μὲν ὄνομα τῶν πέντε ἔλειψεν, εἰσὶ δὲ ὅμως καὶ αὐτὰ τὰ πέντε ἐντὸς τῶν ἑκατὸν πολλα. πλῶς· καὶ ὅτε ονομάζεται ὁ τῶν ἑκατὸν ἀριθμός, έξα άγκης σύνεστι καὶ νοεῖται καὶ ὁ τῶν πέντε ἀριθ μὰς μετὰ τῶν ἐκατόν· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ νόμου και τοῦ Εὐαγγελίου. Ὁ μὲν νόμος ήργησεν ὀνομάζεσθαι· ἔστι δὲ ὁμολογουμένως ἐντὸς τοῦ Εὐαγγελίου ὁ τοῦ νόμου σκοπὸς, καὶ ἐνεργεῖται πολλαπλῶς, καθὼς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν πρὸ ὀλίγου εἴπομεν. Κἂν ἐκεῖνος μὲν ήργησεν, οὐ μὴν ὡς κακός, ἀλλ' ὡς κατὰ τὸ πα ρὸν ἀνωφελής, καὶ χρῆσιν μὴ ἔχων. Καὶ ὥσπερ ἐν βαθυτάτῃ σκοτίᾳ μέση, νυκτὸς σελήνη φανεῖτα τὸ μὲν βαθὺ τοῦ σκότους παρεμυθήσατο, τὸν δὲ ἀέρα φωτεινὸν οὐκ ἐποίησεν· ὁ ἥλιος δὲ ἀνατείλας τοσοῦ τον τὴν οἰκουμένην ἐφώτισεν, ὥστε καὶ τὸν ἐν τῷ ἀέρι λεπτότατον κονιορτὸν ἐκ τῆς τοῦ ἡλίου ἀκτῖνος δῆλον γενέσθαι· καὶ ἡ μὲν σελήνη τὸ ἴδιον αὐτῆς φῶς οὐκ ἀπώλεσεν, ἀφανὲς δὲ ὅμως ἐγένετο διὰ τὴν τοῦ ἡλίου λαμπρότητα· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ παλαιοῦ νόμου, καὶ τοῦ Εὐαγγελίου. Ο μὲν παλαιός νόμος τὸ τῆς εἰδωλολατρείας σκότος ἀπεδίωξεν, οὐ μὴν δὲ 45 να το φωτίσαι καὶ τελειώσαι τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς - τὸ δὲ Εὐαγγέλιον ἐφώτισε, καὶ ἐδίδαξε, καὶ ἐτελείωσε, καὶ εἰς τὸν οὐρανὸν ἀνήγαγε τοὺς ἀνθρώπους, καὶ τὸν παράδεισον, ἂν ὁ προπάτωρ Αδάμ ἀπώλεσε, τοῦτον αὐτοῖς ἐχαρίσατο. Καὶ τίς οὕτως ἄθλιος, ὅτι τὸ μὲν Εὐαγγέλιον ἀφεὶς, ἐπιστρέψει ἐπὶ τὸν νόμον, καὶ οἷον ὥσπερ ἔτι ἐξ ἄλλης ἀρχῆς ἐπιθυμέσει τρέφεσθαι γάλα τι ὡς βρέφος, καὶ οὐ στερεᾷ τροφῇ ὡς ἀνὴρ, ἢ ὡς παιδίον τὴν στοιχείωσιν τῶν γραμμάτων ζητήσει, καὶ οὐχ ὡς τελείου φρονήματος * Matth. v. 17.

Fequitat, et non potius ceu absoluta prudentia Λ τὴν φιλοσοφίαν, ἢ τὸ ἡλιακὸν φῶς ἀποστραφεὶς τὸ praditus philosophiam? Vel quis solari lumine re- τῆς σελήνης ἀσπάσεται; Ἔμοιγε δοκεῖ ὅτι ἀρκετὰ pudiato, lunarem amplectatur? Mili sane ea quæ εἰσιν ἅπερ γράψαντές εσμεν, ἵνα γνῷ πᾶς ὁ βουλό - scripsinus sufficere videntur, ut facile, quicunque μενος τὴν περὶ τούτου ἀλήθειαν, ἀλλὰ καὶ σὺ αὐτός. voluerit hujus rei veritatem cognoscat, quin et tu Εἰ δ᾽ ἴσως ἀμφιβάλλει ἔτι καὶ ὑποσκάζει ὁ λογισμός Ipse. Si autem fortassis adhuc propter sacrificia, σου ἕνεκεν τῶν θυσιῶν τῆς περιτομῆς τῆς τε ἀργίας Circumcisionem, Sabbati otium, et ciborum discri- τοῦ Σαββάτου καὶ τῶν τροφίμων, οὐδὲν ἦν εἰκὸς γεν then ratio tua dubitat et vacillat, minime tamen νέσθαι, ἐπεὶ περὶ τῶν μεγάλων καὶ ἀναγκαίων εἶπο hee fieri conveniebat, cum de maximis illis et μὲν ἀρκούντως. Ὅμως καὶ περὶ τούτου, ὥσπερ καὶ Hiccessäriis sufficienter dixerimus; verumtamen περὶ τῶν ἄλλων, διά βραχέων ἐροῦμεν. etiam de his, ut et reliquis, brevissime disseramus. 13. Homines, ut supra diximus, humanas idolis Wetimas immolabant, nec alienigenas tantum, sed Eliam proprios liberos. Εt quemadmodum lignum Lortuosum integram et nimiam inflexionem sustihere non potest, sed illud paulatim principio artificis arie et opportunitale ab inaequalitate priore immutatur, deinde omnino in rectum extenditur Leu regula aliqua: ita etiam in sacrificiis factum est. Goncessit enim Deus primo tauros immolati, bies et hircos, ut illos ab impiis hisce honinum Jintholationibus abduceret. Quid enim his deterins et Iniquius? Hac tamen concessit Deus, ut paulo post et ipsa abrogaret, et homines in notitiam saEriftandi laudem induceret. Sic enim per Davidem Deus locutus est: Non suscipiam ex domo tua Vitulos, neque de gregibus tuis capellas. Num edam laurorum carnes, et hircorum sanguinem bibam? Oder Deo sacrificium laudis (id est, hymnum oris Illi cum sincero et recto corde), et redde Domino Vota tua, et invoca me in die tribulationis tue, et tripisn te, et glorifcabis me ".» Et hæc tanquam sub Dei persona dixit, aversantis animalium victim has. Per seipsum autem ad Deum sic dixit: + Quoniam, si voluisses sacrificium, dedissem tibi; holocausta non comprobas. Sacrificium Deo spiritus toniritus; cor contritum et humiliatum Dominus hon despiciet, Viden' quomodo in omni negotio a summo ad infimum tandem prophetæ lotuti sint? Si igitur de sacrifciis dilucide dixerunt, Quod Deo non grata sint; sed temporanea quaedam Concessio, jam post inutilem animalium oblationem Baerificatur et cantatur per os et labia ex puro et 8.ticero corde, quod et factum est. Qui enim ante Idololatre, tyranni et με rsecutores Christi fuerant, fui Christum ignominia affecerant, conversi doc. tores et præcones orbis facti sunt, et pro nomine Christi occubuerunt, seipsos proponentes furmuIain eorum qui in Christum credunt, ut dictum est. De circumcisione autem copiosius in superioribus diximus. Verumtamen etiam nunc sic dicimus. Circumcisio cordis est circumcisio, non carnis. Abundantiam enim cordis circumcidere debent singuli, non carnis. Abundantia enim cordis pecCatum est, quod conciliavit diabolus et homo propter voluptates. Quod vero Deus in homine fecit, non est supervacaneum, integrum enim est, Psan KLIS, 9, 13-15. Psal. 1, 18, 19, ιγ'. Οἱ ἄνθρωποι, ὡς φθάσαντες είπομεν ἔμπρο σθεν, ἀνθρώπους ἔθυον τοῖς εἰδώλοις, οὐ μόνον δὲ ἀλλοτρίους, ἀλλὰ καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν. Καὶ ὥσπερ ξύλον λοξόν αθρόαν μεταβολὴν ὑπομεῖναι οὐ δύνα ται, ἀλλ' ἐκ τοῦ κατα μικρὸν μετὰ τέχνης καὶ ἐπιτη δειότητος ὁ τεχνίτης ἀπαλλάττει μὲν αὐτὸ τῆς προ τέρας ἀνισότητος, ὕστερον δὲ τοιοῦτον ποιεῖ αὐτὸ ὀρθόν, ὥστε καὶ κανόνα τοῦτο ποιεῖ. Οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν θυσιῶν. Συνεχώρησε μὲν πρότερον ὁ Θεὸς θύειν βίας καὶ πρόβατα καὶ τράγους, ὅπως ἀπαλλάξη αὐτοὺς τῆς ἀσεβοῦς καὶ ἀπανθρώπου θυσίας, τί γὰρ τούτου χείριστόν τε καὶ ἀδικώτατον; ὅμως συνεχώς ρησε τοῦτο ὁ Θεὸς, διὰ τὸ ἵνα ὡς ἐν ὀλίγῳ παύσῃ καὶ αὐτὰ, καὶ δώσῃ τοῖς ἀνθρώποις γνῶσιν τοῦ θύειν θυσίαν αινέσεως. Οὕτω γὰρ διὰ τοῦ Δαβὶδ ὁ Θεὸς εἰρή κεν· ι Οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μόσχους, οὐδὲ ἐκ τῶν ποιμνίων σου χιμάρους. Μη φάγομαι κρέα ταύρων ή αἷμα τράγων πίομαι ἡ θύσον τῷ Θεῷ θυ σίαν αἰνέσεως, τουτέστιν ὕμνον ἐκ στόματος μετά εἰλικρινούς, καὶ εὐθείας καρδίας· καὶ ἀπόδος τῷ Κυρίῳ τὰς εὐχάς του, καὶ ἐπικάλεσαι με ἐν ἡμέρᾳ θλίψεώς σου, καὶ ἐξελοῦμαι σε, καὶ δοξάσεις με.» Και τοῦτο εἴρηκεν ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ, ἀποστρεφο μένου τὰς θυσίας τῶν ζώων. Αφ' ἑαυτοῦ δὲ λέγει οὕτω πρὸς τὸν Θεὸν, ὅτι «Εἰ ἠθέλησας θυσίαν, ἔδωκα ἄν σοι· ὁλοκαυτώματα οὐκ εὐδοκήσεις. Θυσία τῷ θεῷ πνεῦμα συντετριμμένον· καρδίαν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην ὁ Θεὸς οὐκ ἐξουδενώσει. Βλέπεις πῶς ἐπὶ παντὸς πράγματος, ἀπὸ τοῦ μετ γαλυτέρου ἕως τοῦ μικροτέρου ἐλάλησαν οἱ προφῆ ται; Ἰδοὺ γοῦν καὶ περὶ τῶν θυσιῶν φανερῶ, εἶπον ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο ἀποδοχὴ Θεοῦ, ἀλλὰ πρόσκαιρος συγκατάθεσις. Μετὰ δὲ ταῦτα τῆς τῶν ζώων θυσίας ἀργία, θυσιάζεται δὲ καὶ ὑμνεῖται διὰ στόματος καὶ χειλέων, ἐκ καθαρᾶς καὶ εἰλικρινούς καρδίας, ὁ καὶ γέγονεν. Οι πρώην εἰδωλολάτραι, οι πρώην τύραν νοι καὶ διώκται τῶν Χριστιανῶν, οἱ ὑβρίζοντες τὸν Χριστόν, στραφέντες ἐγένοντο κήρυκες καὶ διδάσκα λοι τῆς οἰκουμένης, καὶ ἀπέθανον ὑπὲρ τοῦ ὀνόματ τος τοῦ Χριστοῦ, καὶ κατέστησαν ἑαυτοὺς εἶναι το που καὶ κανόνα τῶν εἰς τὸν Κύριον πιστευσάντων, ὡς εἴπομεν. Περὶ δὲ τῆς περιτομῆς πλατυκώτερον ἐν τοῖς ἔμπροσθεν είπομεν. Όμως δὲ καὶ κατὰ τὸ παρὸν οὕτω λέγομεν, ὅτι περιτομή καρδίας ἐστὶ πεν ριτομὴν οὐχὶ δὲ τῆς σαρκός. Τὸ γὰρ περισσὸν τῆς καρδία, γνωστεί πᾶς ἄνθρωπος περιτέμνειν, ἀλλ'

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. cordis abundantiam circumciderit, id est peccatum, hic revera vere circumcisus est. Si autem peccato obnoxius fuerit, et carne circumcisus, vaua et inuillis est hujus circumcisio. Sed et Moses sic inquit: • Hodie itaque circumcidite duritiam cordis vestri, et cervicem vestram ne induretis am plius. Dominus enim Deus vester, hic Deus deorum est, et Dominus dominantium: Deus magnus el fortis ". En qualem Moses circumcisionem faciat? Non carnis certe, sed cordis. Verum et martyr Christi Stephanus cum Hebraeis disputans dixit: «Duri cervice et incircumcisi corde, qui recepistis legem, et non observavistis eam Sabbatum vero non casu aut fortuito institutum est, ut homines eo die otiosi desiderent (otium enim per se vitio habetur), sed ut Judei omnino ab iis quæ vitam attinent vacantes, spiritualia curaτent. Et in hunc finem institutum est, ut Sabbato quidem vacarent a curis vitam spectantibus, in concionem vero ardenti studio et cura abirent. Ει clare constat, quod sacerdos in Sabbato duplicen laborem absolvebat, et duplices oblationes immolabat. Judai autem etiam hoc neglecto voluptati tibus magis studebant et deliciis. Quapropter et propheta increpans illos, dixit: e Vat abeuntibus ad diem malum, qui appropinquatis et conting tis Sabbata Gcta ",. Et Judacis quidem, ut diximus, Sabbatum institutum est, ut a curis victum specοὗ τῆς σαρκός. Τὸ γαρ περισσὸν τὴν καρδίας ή αμαρ- et bonum, et abundans est nihil. Si itaque homo μία ἐστὶν, ἥντινα προεξένησεν ὁ διάβολος, καὶ διὰ τὰς ἡ ονὰς ὁ ἄνθρωπος. Ὅπερ δὲ ἐποίησεν ὁ Θεὸς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, οὐκ ἔστι περισσόν. Τέλειον κέν ἐστι καὶ καλὸν, περιττὸν δὲ οὐκ ἔστι. Ἐὰν γοῦν περιτέμῃ ὁ ἄνθρωπος τὰ περιττὰ τῆς καρδίας αὐτοῦ, τουτέστι τὴν ἁμαρτίαν, ὄντως αὐτός ἐστιν ἀληθῶς περιτετμημένος. Εἰ δὲ τῇ ἁμαρτίᾳ εὑρίσκεται περιτα τεύων, τῇ δὲ σαρκὶ περιτετμημένος, ματαία ἐστὶν ἡ τούτου περιτομὴ, καὶ ἀνωφελής. ᾿Αλλὰ καὶ Μω τῆς οὐτωσί φησι, ο Κατὰ τὴν ἡμέραν ταύτην καὶ περιτεμεῖσθε τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν, καὶ τὸν τράχηλον ὑμῶν οὐ σκληρυνεῖτε ἔτι. Ο γὰρ Κύριος ὁ Θεὸς ὑμῶν, οὗτος Θεὸς τῶν θεῶν καὶ Κύριος τῶν κυρίων, ὁ Θεὸς ὁ μέγας καὶ ἰσχυρός.» Οίδας ποίαν κρίνει Μωσῆς περιτομήν; Πάντως οὗ τῆς σαρκὸς, ἀλλὰ τῆς καρδίας. Ἀλλὰ καὶ ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς Στέφανος μετὰ τῶν Εβραίων διαλεγόμενος, προς αὐτοὺς οὕτως εἴρηκεν, ο Σκληροτράχηλοι καὶ ἀπερίτμητοι τῇ καρδίᾳ, οἵτινες ἐλάβετε τὸν νόμον, καὶ οὐκ ἐφυλάξατε αὐτόν.» Τὸ δὲ Σάββατον οὐκ ἐτάχθη οὕτως ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε, διὰ τὸ ἵνα ἀργῶσιν οἱ ἄνθρωποι κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν, ἐπεὶ ἡ ἀργία αὐτὴ καθ' αὐτὴν κακία ἐστὶν, ἀλλὰ δ. ότι ενησχολοῦντο οἱ Ἰουδαῖοι δια παντὸς ἐπὶ τὰ βιωτικά, τῶν δὲ πνευματικῶν ἡμέλουν. Κατὰ τοῦτο ἐτάχθη, ἵνα ἀργῶσι μὲν κατ' αὐτὴν τὴν ἡμέραν τοῦ Σαββάτου ἀπὸ τῶν βιωτικῶν μελημάτων, εἰς δὲ τὴν ἐκκλησίαν ἀπέρχωνται πάσῃ σπουδῇ καὶ ἐπιμελείᾳ. Καὶ δῆλον ἐκ τούτου ὅτι ὁ Ἱερεὺς κατὰ τὸ Σάββατον διπλοῦν ἔργον tantibus vacantes, ad conciones sacras studiose ἐποίει, καὶ διπλᾶς τὰς θυσίας προσέφερεν. Οἱ δὲ “ Ἰουδαῖοι καὶ τοῦτο παραβλέποντες ἐπὶ τὰς ἡδονὰς καὶ τρυφὰς μᾶλλον ἐσπούδαζον. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ προφήτης καθαπτόμενος αὐτῶν, ἔλεγεν, ο Οὐαὶ, of ἐρχόμενοι εἰς ἡμέραν κακὴν, οἱ ἐγγίζοντες καὶ ἀπτόμενοι Σαββάτων ψευδῶν.» Καὶ τοῖς μὲν Ἰουδαίοις ἐδόθη τὸ Σάββατον, ἵνα ἀπεχόμενοι, ὡς εἴρηται, τῶν βιωτικῶν, ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν σπουδάζωσι τοῖς δὲ Χριστιανοῖς οὐχ οὕτως, ἀλλὰ καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ καὶ τῇ προσευχῇ ετάχθη ἀπέρχεσθαι. Καὶ οὕτως ἐνεργεῖται· οἱ μὲν πλέον, οἱ δὲ ἔλαττον καθ' ἡμέραν προσεύχονται. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ πασῶν τῶν ἐντολῶν ὁ μὲν νόμος ἔλεγεν ὀλίγον καὶ ἀτελές, τὸ δὲ Εὐαγγέλιον καθολικῶς καὶ τελείω;, οὕτως ἐστὶ καὶ ἐπὶ τοῦ Σαββάτου. Ὁ μὲν νόμος τὸ Σάββατον εἶπεν, ἵνα εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἀπέρχωνται, τὸ δὲ Εὐαγγέλιον καθ᾿ ἑκάστην, καὶ οὐ μόνον ἅπαξ τῆς ἡμέρας, ἀλλ' ὁ βουλόμενος μυριάκις. Εἰ δὲ βούλει, καὶ ἔτι σαφές στερον τὸν λόγον ποίησομαι. Φερόντων τῶν Ἰου δαίων ἔμπροσθεν τοῦ Χριστοῦ τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαβ. δάτου πλῆθος ἀρρώστων, χωλῶν, τυφλῶν, ξηρών, παραλύτων, δαιμονιζομένων, καὶ ἑτέρων ἐχόντων ἀρρωστίας ποικίλας, τοὺς πάντας ἐν αὐτῇ τῇ ὥρᾳ ἐθεράπευσε. Φθόνου δὲ καὶ θυμοῦ πλησθέντες οι Ἰουδαῖοι, οὐκ εἶχον τί εἰπεῖν κατὰ τοῦ Χριστοῦ ἄλλο, καὶ λέγουσιν αὐτῷ, «Οὐκ ἔξεστί σοι ποιεῖν ταῦτα ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου, ο 'Αλλὰ καὶ τοὺς μα21 convenirent, Christianis vero non similiter, utpote cum quotidie ad conciones et preces ipsis convenire solemne sit, et sic laboratur ut hi quidem plus, illi vero minus singulis diebus orent. Εt quemadmodum in omnibus praeceptis les minimum illud et imperfectum exposuit, Evangelium vero universale illud et totum: fta etiam in Sabbato feri videmus. Lex quidem Sabbatum constituit, οι conciones adirent. Evangelium vero quotidie hoc deri voluit, idque non semel tantum in die sed millies, si cui libuerit. Quod si volueris, die cam 'd dilucidius. Judæis ad Christum Sabbatoapporacibus magnam infirmorum multitudinem, claudorum, cæcorum, aridorum, paralyticorum, demoniacorum, aliorumque variis morbis laborane tium, omnes eadem ipsa hora sanavit. Jndei vero, invidia et ira pleni, cum aliud quod Christo objicerent, non haberent, dicunt illi: «Non licet tibi hoc facere Sabbato". Quin et Pharisæi videntes Christi discipulos Sabbato spicas vellere et comedere dixerunt eumdem sermonem ". Quid vero ad hos Christus? Annon legistis quid fecerit David, cum esuriret ipse, et qui cum eo eraut? Quomodo ingressus sit in domum Dei, et panes propositionis comederit, et dederit his qui cum eo erant in die Sabbati? Sabbatum enim propter hominem factum est, et non homis propter Sabbatum. Sed et alia * Deut. 1, 16, 17. το Act. v, 51. " Eneth. xxi, 93. * Matth. xt, 10. mybid. 1 seq.

quadam est Sabbati ratio. Sex dicbus Deus creavit Λ θητὰς τοῦ Χριστοῦ ἰδόντες οι Φαρισαίοι καθαίροντας ecunia, et septima quievit ab operibus suis. Tum et Christus in sepulcrum depositus, Sabbato quievi. In Parascere enim laboravit; latroni enim sautem dedit. Die vero Dominico rursum operatus est. suscitando primum, ut Deus, proprium corpas, et multorum aliorum; deinde et apostolis apparens, confortavit illos, et cum his alios multos apostolos. Et quod septem exaetis sæculis, id est sunorum septem millibus a creatione mundi, universalis omnium hominum quies futura sit. Eo neque enim omnis actio tam bona quam mala extenditur: tempore autem illo resurrectio morLuorum et judicium operum futurum est, et singulorum juxta opera sua retributio; et hos quidem qui impie vixerant, aeterna manet damnatio; pios vero bonosque, vita æterna, paradisus et bona quam plurima, quæ oculus non vidit, et auris non nudivit, et in cor hominis non ascenderunt. En igitur quis otii illius Sabbatiui finis sit, et quomodo erraverint ac adhuc errent, veluti in omnibus aliis, miseri et stulti Judaei. στάχυας καὶ ἐσθίοντας, τὸν αὐτὸν λόγον εἶπον. Τί δὲ πρὸς αὐτοὺς ὁ Χριστός: • Οὐκ ἀνέγνωτε τί ἐποίησε Δαβίδ, ὅτι ἐπείνασεν αὐτὸς καὶ οἱ μετ' ού τοῦ; πῶς εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ, καὶ τοὺς ἄρτους αὐτοῦ ἔφαγε, καὶ ἔδωκε καὶ τοῖς μετ' αὐτοῦ οὖσι τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Σαββάτου; τὸ γὰρ Σάββατον διά τὸν ἄνθρωπον ἐγένετο, οὐχ ὁ ἄνθρωπος διὰ τὸ Σάβ. βατον, ο 'Αλλ' ἔστι καὶ ἄλλη τις ἔννοια περὶ τοῦ Σαββάτου, ὅτι ἐν ἐξ ἡμέραις ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὴν κτίσιν, καὶ τῇ ἑβδόμῃ κατέπαυσεν ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ. Καὶ ὅτι τὸ Σάββατον κατέπαυσεν ὁ Χριστός ἐν τῷ τάφῳ εὑρισκόμενος, τῇ δὲ Παρασκευῇ εἰργάζετο, ἔσωσε γὰρ τὸν λῃστήν. Καὶ τῇ Κυριακῇ αὖθις εἰργάζεται ἀναστήσας μὲν πρότερον ὡς θεὸς τὸ ίδιον σῶμα, καὶ ἑτέρων πολλῶν, εἶτα καὶ τοῖς ἀποστόλοις φανεῖς, ἐνεδυνάμωσεν αὐτοὺς, καὶ σὺν αὐτοῖς ἀποστόλους ἑτέρους πολλούς. Καὶ ὅτι πληρω θέντων τῶν ἑπτὰ αἰώνων, ἤτοι τῶν ἑπτάκις χιλίων χρόνων ἀπὸ κτίσεως κόσμου, μέλλει γενέσθαι κατά παυσις τῶν ἀνθρώπων. Μέχρι γάρ τότε ἐστὶ πᾶσα πράξις καλοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ. Κατὰ δὲ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ἀνάστασις νεκρῶν, καὶ κρίσις τῶν πράξεων μέλλει ἔπεσθαι, καὶ ἀνταπόδοσις ἐνὶ ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Καὶ τοῖς μὲν κακῶς βιώσασι κόλασις ἀτελεύτητος ἀπόκειται, τοῖς δὲ καλῶς πολιτευσαμέν νοις ζωή αιώνιος καὶ πολλὰ ἀγαθά, ἅτινα ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη. Ιδε γοῦν, τίς ἐστιν ὁ σκοπὸς τὴν ἀργίας τοῦ Σαββάτου, καὶ πῶς ἐπλανῶντο, καὶ ἔτι πλανῶνται, ὡς καὶ ἐν πᾶσι τοῖς ἄλλοις, οἱ τάλανες καὶ μάταιος Ἰουδαίοι, Β' 14 De cibis vero ipsa veritas sic se habet: (δ'. Περὶ δὲ τῶν βρωμάτων, οὕτως ἐστὶν ἡ ἀλήθεια • Omnia quae fecit Deus valle bona sunt;» et si ὅτι "Οσα ἐποίησεν ὁ Θεὸς, τὰ πάντα καλά λίαν εἰσί. bona suut, qcomodo legislator ea pro malis et re- Καὶ ἐπεὶ καλὰ λίαν εἰσὶ, πῶς ἔμελλε κρατήσειν αὐτὰ jiciendis erat judicaturus? Cum Deus ad illos ὁ νομοθέτης ὡς καλὰ καὶ ἀπόβλητα; Καί οι γε dicat: «Erce dedi vobis omnia ad comedendum, τοῦ Θεοῦ εἰπόντος, ὅτι «Ιδού δέδωκα ὑμῖν τὰ πάντα ut herbas campi ".. Sed cum in deserto mora- ἐσθίειν ὡς λάχανα χόρτου, ο ἀλλ' ἐν τῇ ἐρήμῳ εύρι retur immorigera et ingrata Judæorum gens, sin- σκόμενον τὸ γένος τῶν Ἑβραίων, τὸ ἀπειθὲς καὶ ἀχάριο gulis diebus manna a Deo missum accipiebant; στον, εἶχε μὲν τὸ μάννα καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν παρά caterum contra Mosem, imo ipsum Deum murmu- Θεοῦ πρὸς αὐτοὺς πεμπόμενον, ἀλλὰ κατὰ τοῦ Μωϋσ rabant quotidie, et suillas Ægypti carnes appete- σέως, μᾶλλον δὲ κατὰ τοῦ Θεοῦ καθ' ἑκάστην ἐγόγγυ bant, quas antea comederant, et infinita alia (in ζον, καὶ ἐνεθυμοῦντο τὰ ἐν τῇ Αἰγύπτῳ θεια κρέα, primis tamen præ aliis suillarum carnium desiderio περ ἦσαν ἐσθίοντες, καὶ ἕτερα πολλά. Εξαιρέτως γὰρ tenebantur). Hac igitur de causa interdixit his πλέον τῶν ἄλλων ἐπεθύμουν τὰ ἴεια. Διὰ γοῦν τὴν legislator Moses, ne his vescerentur, ut eos ab τοιαύτην αἰτίαν ἐκώλυσεν ὁ νομοθέτης Μωϋσῆς ὅσα omnibus Ægypti cupiditatibus abduceret. Sed de δὴ καὶ ἐκώλυσεν ἐσθίειν αὐτούς, διὰ τὸ ἵνα παντε liis ipsis audi. Quod enim universus mundus in λῶς ἐκπτήσῃ αὐτοὺς ἀπὸ τῶν ἐν Αἰγύπτῳ ἐπιθυμιών. ilelolatriæ tenebras et baratrum inciderit, manifeste Ακουσον δὲ καὶ περὶ αὐτῶν. Ὅτι μὲν ἅπας ὁ κα constat; in primis tamen omnium Ægyptii omnia σμος ἐνέπεσεν εἰς τὸ τῆς εἰδωλολατρείας σκότος fire animalia adorabant, et deorum numero ascri- και βάραθρον, τοῦτο πρόδηλον· ἐξαιρέτως δὲ οἱ Αἰ belant; et quaecunque hi tanquam Deos venera- γύπτιοι σχεδόν ἅπαντα τὰ ζῶα προσεκύνουν και bantur, hac Muses legislator immolare jussit; e ελογίζοντα θεούς. Καὶ ἅπερ ἐτίμων ὡς θεοὺς οὗτοι, vollitibus quidem turturem et columbain, e qua- ταῦτα ὁ νομοθέτης Μωσης προσέταξε θύειν, ἤτοι drupedibus vero aven, ovem et capram; sed ἀπὸ τῶν πτηνών τρυγόνα καὶ τὴν περιστεράν, ἀπὸ purco vesci prohibuit, quoniam hujus cibus magni τῶν τετραπόδων τὸν βοῦν, τὸ πρόβατον, καὶ τὴν erat pretii apud Ægyptios simul et infelicissimos αίγα. Τὸν τοίνυν χοῖρον διεκώλυσεν ἐσθίειν. Διὸ εἶν Judacos. Moses igitur ipsis immutare volens Aigy- χον τοῦτον περὶ πολλοῦ οἱ Αἰγύπτιοι, ἀλλὰ δὴ καὶ οἱ ptorum ritus, ea immolare jussit que Egyptiis κακοδαίμονες Ἰουδαίοι. Βουλόμενος τοίνυν ὁ Μωυ pro diis erant, ut intelligerent se frustra haeς σῆς ἀλλάξαι τὰ ἐν τῇ Αἰγύπτῳ ἔθη, ἅπερ ἐνόμιζον colere et venerari. Que ve o chara habebant, et οἱ Αἰγύπτιοι εἶναι θεούς, προσέταξε θύεσθαι, Για magni faciebant, cibi gratia, illorum esum in- γνῶσιν ὅτι ματαίως σέβονται καὶ τιμῶσιν αὐτά. Gen. 1, 29. hæ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV. "Απερ δὲ εἶχον ἀναγκαῖα καὶ περὶ πολλοῦ τροφῆς & terminatus est; in primis tamen suillarum care χάριν, τα τα εκώλυσεν ἐσθίεσθαι παρ' αὐτῶν· ἐξαιρέτως δὲ τὸν χοίρον, διὰ τὸ ἀκόρεστον τῆς ἐπιθυμίας αὐτῶν, καθὼς εἴρηται. Ὁ δὲ Χριστὸς οὐδὲν τῶν βρωμάτων εκώλυσεν, ἀλλ' οὐδὲ οἱ ἀπόστολοι, καὶ οἱ διάδοχοι τούτων. Εἰ δὲ καί τινα τῶν ζώων ενα ρίσκονται, ἅπερ οὐκ ἐσθίουσιν οἱ Χριστιανοί, οὕτως ἁπλῶς ἀπὸ μακρᾶς συνηθείας καὶ οἰκείας θελήσεως ἐνεργοῦσι τοῦτο, οὐ μὴν δὲ ἀπὸ παραδόσεως τῶν διδασκάλων ἢ τοῦ Εὐαγγελίου. Ο γὰρ παλαιός νόμος εἶχε τις παρατηρήσεις ταύτας, τὸ δὲ Εὐαγγέλιον οὐ διμῶς. ᾿Αλλὰ τὰ πάντα εἰς τὴν ἑνὸς ἑκάστου ἐξου σίαν ευρίσκονται. Ἀπὸ δὲ συνηθείας, ὡς ἀνωτέρω είρηται, μακράς τινῶν ζώων ἀπέχονται, καὶ οὐκ ἐσθίουσιν· ὥσπερ καὶ οἱ παρ' ἡμῖν μοναχοί πάντων τῶν χρεῶν ἀπέχονται, ἀλλ' οὐχ ὡς μικρῶν εὑρισκομένων καὶ ἀποβλήτων, ἀλλ' ὡς βουλόμενοι την υψηλοτέραν ζωή Η καὶ διαγωγῆν, καὶ πολιτεύεσθαι υψηλοτέραν πολιτείαν, διὰ τὸ εὐπαθὲς τῆς σαρκὸς ἀπέχονται τῶν χρεῶν. Καὶ ἰδοὺ ἀφ' ὧν περὶ τοῦ παλαιοῦ νόμου ἐγράψαμεν, ἔχεις διακρῖναι ὅτι οὐκ ἀντίκειται ὁ νόμος τῷ Εὐαγγελίῳ, ἀλλ᾽ οὔτε τὸ Εὐαγγέλιον τῷ νόμῳ. Κατὰ πάντα γάρ εἰσι σύμφωνα. Τὸ δὲ ἀσθενὲς τοῦ νόμου ἀνεπλήρωσε τὸ Εὐαγγέλιον. Εἰ γὰρ ὁ νόμος τέλειος ἦν, οὐκ ἂν ὁ Θεὸς διὰ Ἱερεμίου τοῦ προφήτου ούτωσὶ ἔλεγεν, ὅτι ο Ἰδοὺ ἡμέραι έρχονται, λέγει Κύριος, καὶ συν τελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ισραήλ, καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα διαθήκην καινήν, οὐ κατὰ τὴν διαθήκην, ἣν Η ποίησα τοῖς πατράσιν αὐτῶν ἐν ἡμέρᾳ ἐπιλαβομένου μου τῆς χεῖρος αὐτῶν ἐξαγαγεῖν αὐτοὺς ἐκ γῆς Αἰ γύπτου, ὅτι αὐτοὶ οὐκ ἀνέμειναν ἐν τῇ διαθήκῃ μου, κἀγὼ ἡμέλησα αὐτῶν, λέγει Κύριος. Οτι αὕτη ἡ διαθήκη, ἣν διαθήσομαι τῷ οἴκῳ Ἰσραὴλ μετὰ τὰς ἡμέρας εκείνας, λέγει Κύριος, διδοὺς νόμους μου εἰς τὴν διάνοιαν αὐτῶν, καὶ ἐπὶ καρδίας αὐτῶν ἐπιγράψω αὐτοὺς, καὶ ἔσομαι αὐτοῖς εἰς Θεὸν, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι εἰς λαόν. Καὶ οὐ μὴ διδάξωσιν ἕκαστος τὸν πλησίον αὐτοῦ, καὶ ἕκαστος τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, λέγων, Γνῶθι τὸν Κύριον· ὅτι πάντες, εἰδήσουσί με ἀπὸ μια κροῦ αὐτῶν έως μεγάλου αὐτῶν· ὅτι ἔλεως ἔσομαι τοῖς ἀδικίαις αὐτῶν, καὶ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἀνομιῶν αὐτῶν οὐ μὴ μνησθῶ ἔτι,» Πρόσεξον οὖν ἀκριβῶς τὰ λεγόμενα. Λέγει ὁ Θεός, ο δού ἡμέραι έρχονται, καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ισραήλ, καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ιούδα διαθήκην καινήν.» Ἐν τῷ εἰπεῖν, ο Συντελέσω διαθήκην καινήν, ο ἔδειξε την πρώτην ἀτελῆ οὖσαν, τὴν δὲ ἐρχομένην τελείαν· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν καινὴν, ἔδειξε τὴν ἑτέραν παλαιάν, και χρήσιν αὐτῆς μὴ ἔχουσαν. Καὶ ἔτι καθαρώτερον εἶπεν ὅτι ὁ Οὐ κατὰ τὴν διαθήκην, ἣν διεθέμην τοῖς πατράσιν αὐτῶν, ὅτι οὐκ ἀνέμειναν ἐν τῇ διαθήκῃ μου, καὶ ἡμέλησα αὐτῶν, λέγει Κύριος, ο Πάντως ἐκ τούτου πρόδηλόν ἐστιν ὅτι τὴν μὲν παλαιών Διαθήκην Άργησε, τὴν δὲ καινὴν ἐχαρίσατο. Καὶ ἔτι καθαρόν τε ον περὶ αὐτῆς εἰρηκώς, οὕτως ἔφησεν, «Εσομαι αὐτοῖς εἰς θεὸν, καὶ αὐτοὶ ἔσονταί μοι εἰς λαόν· ο "Jerem. xxxi, 51-31, nium, propter insatiabiles harum cupiditates, ut dictumn est. Christus vero nihil e cibis prohibuit, nec etiam apostoli horumque successores. Quod si vero aliqua animalia sunt a quibus Christiani abstinent, hoc simpliciter diutine consuetudinis et propria voluntatis gratia faciunt, non propter Jociorum Εvangelii traditionem. Vetus enim les basce ob servationes habebat, Evangelium vero nequaquami sed omnia in uniuscujusque potestate et arbitrio sunt constituta; propter diutinam vero, ut dictum est, consuetudinem a quibusdam animalibus abstinent, nec illis vescuntur: quemadmodum qui penes nos sunt monacbi, ab omnium carnium esu abstinent, non quod has impuras et rejiciendas e30 arbitrentur, sed vitam (ut dictum est) augusticrem sequi cupientes, et rempublicam habere longe sublimiorem propter corporis sui tolerantiam carnibus abstinent. Et ecce ex his quæ de lege scri psimus, judicare potes, legen Evangelio contrariam non esse, nec Evangelium legi, omnia enim hæc sibi consentiunt. Legis vero infirmitatem Evangelium complevit. Si enim lex perfecta fuisset, nequaquam sic per Jeremiam prophetae dixisset Dominus: dixisset Dominus: e Ecce dies veniunt, dicit Do minus, et constituam super domum Israel et dom mum Juda foedus novum: non secundum foedus quod pepigi cum patribus ipsorum, in diebus cum apprehenderem ego manum ipsorum, ut educerem eos de terra Ægypti, quoniam ipsi non perstiterunt in fcedere meo, et ego neglexi eos, dicit Dominus. Quoniam hoc est foedus quod statuam domui Israel post dies illos, dicit Dominus: Dabo leges meas in sensus illorum, et in cor ipsorum inscribam eas, et ero ipsis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum. Nec docebit unusquisque proximum suum, et quilibet fratrem suum, dicens: Cognosce Deum; quoniam omnes cognoscent me, a minimo ipsorum usque ad maximum illorum. Quoniam propitius ero iniquitatibus illorum, et peccatorum illorum et delictorum non amplius recordabor ".» Attende diligenter ad ea qua dicuntur. Dicit Deus: Ecce dies veniunt, et constituam super domum Israel et super domum Juda foedus novum.» Die cendo, Constituam foedus novum, ostendit primum illud esse imperfectum, futurum vero illud fore perfectum. Cum item. Novum dicit, ostendit alterum illud esse velus, cujus nullus sit usus. Quin dilucidius adhuc dixit: Non secundum dus, quod pepigi cum patribus illorum, quoniam non perstiterunt in foedere meo, el neglexi eos, dicit Dominus. Omnino autem hinc elucescit, quod vetas quidem foedus abrogavit, novum vero gratuito concessit. Sed adhuc clarius de hoc locutus, sic dixit: Bro ipsis in Deum, et ipsi erant mihi in populum, et omnes cognoscent me a minis mo ipsorum usque ad maximum. Quoniam propi

μεγάλου αὐτῶν. Ὅτι ἵλεω; ἔσομαι ταῖς ἀδικίαις αὐτ τῶν, τῶν καὶ ἁμαρτιῶν αὐτῶν καὶ τῶν ἀνομιῶν αὐτῶν οὐ μὴ μνησθῶ ἔτι.» Οίδας πῶς μὲν τὸν τῶν Ἰου δαίων λαὸν ἀπεσκοράκισε, καὶ μακράν που ἀπ' αὐτοῦ άπεδίωξε, τὰ δὲ ἔθνη πρὸς ἃ ἐδόθη ἡ καινή Διαθήκη, τουτέστιν ἡ τοῦ Εὐαγγελίου, λαὸν αὐτοῦ ὀνόμασε, καὶ οἶκον Ἰσραὴλ καὶ Ἰούδα, καὶ αὐτῶν τῶν Εθνών έκρινε λέγεσθαι Θεὸς, τῶν Εβραίων δὲ οὐδαμῶς; Οὐ γὰρ ὁ Χριστὸς υἱοὺς διαβόλου ἐκάλεσε, πῶς ὁ τούτου Πατὴρ καὶ Θεὸς λαὸν αὐτοῦ ὠνόμασεν, ἢ Θεὸς αὐτῶν εἶναι λέγοιτο; Ὡσαύτως δὲ καὶ διὰ Ησαίου ούτωσί φησιν ὁ Θεός, «Εκ Σιὼν ἐξελεύσεται νόμος, καὶ λόγος Κυρίου ἐξ Ιερουσαλήμ.» Καὶ τὰς ἄλλος νόμος ἐξῆλθεν ἐκ Σιὼν καὶ Ἱερουσαλήμ ἢ ἡ τοῦ Χριστοῦ διδασκαλία καὶ τὸ Εὐαγγέλιον; Ο γὰρ Μω σαϊκός νόμος ἐν τῷ Σιναῒ ὄρε: ἐδόθη τοῖς Ἰουδαίοις, τῷ ἀπειθεῖ λαῷ καὶ ἀγνώμονι, ἡ δὲ τοῦ Χριστοῦ δια δαχὴ καὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἀπὸ τῶν Ἱεροσολύμων. Όμως πρόσεξον καὶ ἴδε ὅτι ὥσπερ ἄνθρωπός τις ποιήσας σκηνήν, οὐ πολυπραγμονεῖ περὶ αὐτῆς, ἐπὶ δὲ τὸν οἶκον σπουδάζει, καὶ κατὰ πάντα ἐπιμελεῖται, ένα βάθρον ισχυρόν καταβάλῃ, καὶ σχίσμα ἐπιτήδειον ποιήσῃ, καὶ ὄροφον ἁρμόδιον ἐπιθήσῃ, ἀλλὰ καὶ τῆς του οίκου καλλονῆς ἐπιμελῶς ἔστι φροντίζων, ἐν γὰρ τῷ οἴκῳ αὐτοῦ ἀναπαύεται ὁ οἰκοδεσπότης· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ παλαιοῦ νόμου καὶ τοῦ Εὐαγγελίου. Τὸ μὲν Εὐαγγέλιον, καθὰ ἐν αὐτῷ μέλλων ἐπαναπαυθῆναι ὁ Θεός, ἐποίησε κατά πάντα τέλειον καὶ ἅγιον καὶ δίκαιον καὶ νόμιμον· ἐπὶ δὲ τοῦ νόμου οὐχ οὕτως, ἀλλὰ βουλόμενος ὅσον οὔπω ὡς ἀτελῆ ἀργῆσαι αὐτ τὸν, δέδωκεν αὐτὸν ὡς ἐν παρόδῳ, ἵνα τὰ τοῦ νόμου όστερήματα αναπληρώσῃ καὶ ἀνατώσῃ τὸ Εὐαγγέλιον. Αλλ' ώσπερ περὶ τοῦ Χριστοῦ προείπον οἱ προφῆται, καὶ τὰ μὲν ἐλαλήθησαν διὰ λόγων, τὰ δὲ δι' αινιγμάτ των, ποτὲ δὲ καὶ διὰ παραδειγμάτων, οὐ μόνον δὲ περὶ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν καὶ ἀποστόλων· οὕτω καὶ περὶ τοῦ νόμου. Καὶ πρῶτον μὲν βουληθέντος τοῦ Ἱστὰκ εὐλογῆσαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ τὸν πρωτότοκον Ησαῦ, οὐκ εὐδόκησεν ὁ Θεὸς ἐν αὐτῷ, ἀλλ᾽ εὐλόγησε τὸν Ἰακὼν τὴν ὕστερον γεννηθέντα. Καὶ δ μὲν Ησαι ην τύπος τοῦ νόμου καὶ τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων, ὁ δὲ τακωδ τύπος τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ λαοῦ καὶ τῶν ἐθνῶν. Ὁ tius ero iniquitatibus ipsorum, et peccatorum illo- καὶ ὅτι ο Πάντες εἰδήσουσί με ἀπὸ μικροῦ αὐτῶν ἕως rum delictorumque non amplius recordabor.» Vides quomodo Israelis quidem populum reproba. verit, procuique a se abegerit; et gentes, quibus novum foedus, id est, Evangelium, traditum est, populum suum nominaverit? Et domum Israel et Justa de ipsis gentibus dicere videtur Deus, de Hebræorum vero gente nequaquam. Quos etcuitn Christus diaboli filios vocavit, quomodo pater hujus Deus eosdem populum suam appellaret, aut Deus ipsorum esse diceretur? Similiter per Isaiam quoque sic inquit Deus: «Sion exibit lex et verbum Domini de Jerusalem. Et quaenam lex alia de Sion et Jerusalem egressa est, præterquam Cristi doctrina et Evangelium? Mosaica enim lex in monte Sinai promulgata est Judais, genti immorigere et ingrata: Christi autem doctrina et Evangelium ex Jerusalem. Verumtauen ture tecum aonis:dera, et vide. Quemadmodum homo tabernacuium quoddam umbratile extruens, de hoc non multum sollicitis est, in domo autem exstruenda summo studio utitur, et in primis curat ut fundam mentam positum sit firmum et stabile, ut forma do mus sit commota, et culmen imponal concinnum: quitetiam de elegantia domus non parum sollicitus est. In domo enim sua paterfamilias habitat. Sic eliam in veteri lege et Evangelio contingit. Even relium quidem, secundum quod in eo requiescere Deus voluit, per omnia sanctum fecit, perfectum el justum et stabile. In lege vero non sie; sed volens hanc tantum non ceu inutilem abolere, quasi in Iran cursu ipsam tradidit, ut legis defectus per Evangelium implerentur et resarcirentur. Ceterum quemadmodum de Christo prophetæ vaticinati sunt, et hac quidem sermonibus claris exposuerunt, hae vero per ænigmata, non solum autem de Christa, sed etiam de Evangelio et illius discipulis apostolisque; sic etiam de lege. Et primo quidem cum Isaac benedicere vellet filio suo primogenito Esau, non complacitum est Deo in hoc, sed Jacobo post hune nato benedixit. Et Esau quidem typus erat legis et populi Judatci, Jacob vero typus Evan Eelii et populi ex gentibus collecti. Judas vero Jacobi filius genuit Plares et Zara. Cum autem Zara nd nascendum egrederetur, maius quidem ejus Ο δὲ Ἰούδας ὁ υἱὸς τοῦ Ἰακὼβ ἐγέννησε τὸν Φαρὲς καὶ emicuit, corpus vero nequaquam. Cum autem obstetrix manum Glo tincto religavisset, manus infantis rursum ingressa est; et postea natus est frater ejus Phares, quo in lucem edito, tandem et Zara natus est. Hoc autem viso obstetris dixit: i • Quare propter le solutum est septum?. Septum certe ab omnibus prophetis lex Mosaica appella· tnr. Quis igitur exposuit ohsteirici duos esse infantes? et quanam de causa coccinco filo manum alterius religav.t? Tum quidam innuens dixit: • Quare propter te dissolutum est septum? id est, quomodo tn typus legis factus es? Et qucmad "Isa 13. τὸν Ζαρά. Ελθόντος δὲ τοῦ Ζαρὰ γεννηθῆναι, ἡ μὲν χεὶρ αὐτοῦ ἐξῆλθε, τὸ δὲ σῶμα οὐχί. Δησάσης δὲ τῆς μαίας τὴν χεῖρα μετὰ βάμματος, εἰσῆλθεν αὖθις ή χεὶρ τοῦ παιδίου, καὶ ἐγεννήθη ὁ ὄπισθεν ἀδελφὸς αὐτοῦ, ἤγουν ὁ Φαρές. Μετὰ δὲ τὸ γεννηθῆναι τὸν Φαρές, ἐγεννήθη καὶ ὁ Ζαρά. Τοῦτο ἰδοῦσα ἡ μοΐα, εἶπε, ο Τί ὅτι διελύθη διὰ σὲ φραγμός; ο Φραγής γοῦν παρὰ πάντων τῶν προϊητῶν ὁ Μωσαϊκός νόμος λέγεται. Τίς γοῦν ἡρμήνευσε τῇ μαία, ὅτι δύο παι δία εἰσὶ, καὶ διὰ ποῖον σκοπὸν ἔδησε τὸ βάμμα ἐν τῇ χειρὶ τοῦ παιδίου; Εἶτα τί βουλομένη εἶπεν, ὅτι είνα τί ελύθη διὰ σὲ φραγμός; ν τουτέστιν, ὅτι Πῶς ἐγώ

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV νου σε τύπος τοῦ νόμου; καὶ ὥσπερ σὺ πρὸς ὀλίγον ἡ modum qui modo apparuisti, dein 'e abscondinus ἐφάνης, εἶτα ἐκρύβης, καὶ ὁ ὄπισθεν εὑρισκόμενος ἀδελφὸς ἔμπροσθέν σου ἐγένετο, οὕτω καὶ ὁ φραγμός, ήγουν ὁ νόμος ὁ ἔμπροσθεν φανησόμενος, μετ' ολίγον ὄπισθεν εὑρίσκεται. Ὁ δὲ τοῦ Εὐαγγελίου νόμος, ὁ ὄπισθεν ἐρχόμενος, ἔμπροσθεν αὐτοῦ γενήσεται. Πόθεν γοῦν διδαχθεῖσα ἡ μαία, ταῦτα ἐλάλησε; Πάνω τως ἐκ θείας δυνάμεως ταῦτα προεφήτευσε, καὶ ἡ διὰ τῶν προφητῶν λαλήσασα τοῦ Θεοῦ δύναμις, ἐκείνη ἐλάλησε καὶ διὰ στόματος της γυναικὸς ἐκείνης. Ετι - δὲ τρανότερον καὶ καθαρώτερον διὰ τοῦ Ἱερεμίου είν πεν ὁ θεὸς, ὅτι. Ιδοὺ ἡμέρας ἔρχονται, λέγει Κύ ριος, καὶ συντελέσω ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰσραὴλ, καὶ ἐπὶ τὸν οἶκον Ἰούδα διαθήκην καινήν, ο ὡς εἴρηται ἐν τοῖς Εμπροσθεν. Βλέπεις πῶς καὶ διὰ τύπων καὶ δια προφητειῶν φανερῶς καὶ καθαρῶς ἔδειξεν ὁ Θεὸς τὸν νόμον ὀργὸν μὲν εἶναι ὡς ἀτελῆ, τὸ δὲ Εὐαγγέλιον ἐνεργὸν, διὰ τὸ εἶναι αὐτὸ τέλειον; Όμως οι τάλανες καὶ ἐσκοτισμένοι Ἰουδαῖοι οὐδὲ τὸν ἀτελῆ καὶ ἀδύνατον νόμον φυλάττουσιν, ἀλλὰ προηγουμένως καθ' ἡμέραν εὑρίσκονται παρανομούντες. Οὐ κατηγορῶ αὐτῶν περὶ ἁμαρτιῶν, τίς γάρ ἐστιν ὁ δυνάμενος μὴ ἁμαρτεῖν; ἀλλὰ περὶ τοῦ νόμου λέγω ὅτι παρανο μουντές εἰσιν. Ἀλλὰ καὶ αὐτοὶ ἐκεῖνοι, εἴπερ καὶ βούλονται ποιεῖν τὰ τοῦ νόμου, οὐ δύνανται. Καὶ σκό πει ὅπως ὁ Θεὸς ἔταξε καὶ ἀφώρισε τὰ Ἱεροσόλυμα εἶναι μητρόπολιν πασῶν τῶν πόλεων, ὧν εἶχε τὸ γέν νος τῶν Εβραίων. Καὶ ἐκεῖσε ἐντὸς ἔκτισεν ὁ Σολο μῶν τὸν ναὸν, καὶ ἔταξεν ὁ Θεὸς, ἵνα ἐντὸς τοῦ ναοῦ γίνωνται αἱ θυσίαι, καὶ ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν προσφοραί, ἐκτὸς δὲ τῶν Ἱεροσολύμων καὶ τοῦ ναοῦ ἐκείνου οὐδὲν γένηται θυσία. Ἐπεὶ γοῦν καὶ ἡ πόλις τῶν Ἱεροσολύμων κατελύθη, καὶ ὁ ναὸς ἠφανίσθη, καὶ οὔτε ἱερωσύνην ἔχουσιν εἰς ἁγιασμὸν αὐτῶν, οὔτε τόπον τοῦ θυσιάσαι τῷ Θεῷ, τί ἐναπελείφθη αὐτοῖς; Πάντως οὐδέν. Διὰ ταῦτα γοῦν καὶ δι᾿ ἄλλα πολλά, ἅτινα οὐκ ἔστι τις χρεία γράφειν ἀρτίως περὶ αὐτῶν, οὔτε Χριστιανοὶ εὑρίσκονται, διὸ οὐ στέργουσι ὁ Εὐαγγέλιον· οὔτε αἱρετικοί, διὸ οὐδὲν ἀκολουθοῦσι τινὶ τῶν διδαξάντων τὰς αἱρέσεις· οὔτε Μουσουλμάνοι, δι' ούτ δὲν ἀκολουθοῦσι τῷ Μωάμεθ· ἀλλ' οὔτε Ἰουδαῖοι, διδ οὐδὲν πληροῦσι τὰ τοῦ νόμου· ἀλλ᾽ εὑρίσκονται οὕτω, μὴ γινώσκοντες οἱ τάλανες τί σέβονται, ἢ τί πιστεύω ουσιν, ἀλλὰ ζῶσιν ἐν ἀπωλείᾳ. Θρᾷς πῶς οἱ πλανηθέν τες τῆς ἀληθοῦς καὶ εὐθείας ὁδοῦ λογίζονται ἑαυτοὺς ὀρθῶς περιπατοῦντας, ἐκεῖνοι δὲ εὑρίσκονται εν βαράθρῳ καὶ ἀπωλείᾳ; Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως. es, et frater qui posterior te erat, prior in lucern editus est, sic etiam septum, lex scilicet, qu. prima esse apparebit, paulo post posteriores fiabebit partes. Lex vero Evan,eili, que postremo veutura est, ante hanc enascetur. Undenam obstetrix edocta haec dixit? Divina erte virute hee vaticinata est, et quæ per prophetas loquitur Dei virtus, per os etiam mulieris locuta est. Planius tamen adhuc et dilucidius per Jeremiam dixit Deus: «Ecce dies veniunt, dicit Dominus, et constituam super domum Israel et super domam Judæ foedus novum, etc., ut superius dictum est. Vident quomodo per figuras et prophetias manifeste et clare Deus legem demonstraverit otiosam quidem esse, et imperfectam; Evangelium vero efficax et perfectum? Nihilominus miseri et excecali Judaei nec imperfecta:n et impotentem legen observant, sed quotidie vel prini illius trangress res esse deprehenduntur (non accuso illos peccatorum, quis enim a peccatis abstinere poterit? sed de lege dico, quod illam transgrediantur), et iidem si maxime vellent facere ea quæ legis sunt, non lamen possunt. Et vide qua ratione hoc fiat Deus constituit et decrevit ut llierosolyma omnium, quas gens Hebraeorum habet, urbium sit metropolis, in qua Soles mon templum ædificavit, præcepitque Deus ut intra templum sacrificia Gant, et oblationes pro peceat's hominum; extra Hierosolymam vero et templum hoc sacrificia nulla esse offerenda. Quandoquidem – igitur Hierosolymarum urbs destructa est, et templum subversum, neque jam sacerdotium habent ad sanctifcationem sui, neque modum offerendi Deo, quidnam ipsis est reliqui? Nihil omnino Propter liæc itaque et alia multa, quae nunc exarte scribere non est opus, neque Christiani esse deprehenduntur, quia Evangelium non recipiunt; neque haeretici, quia nullum prorsus sequutur hæresum doctorem; neque Musuimani, quia Malio medem non sectantur; neque Judai, cum mull, quae legis sunt, faciant: sed tales esse convincun tur miseri, qui quid colant credantve ignorent, sed in perditione vivunt. Vident quomodo a vera et recta via aberrandes, cum se recta incedere arbi Irantur, in barathiro et perditione esse conspicium tur? Et haec quidem hactenus. ιε'. Ἐπεὶ δὲ περὶ πάντων ὧν πρότερον ἐγγράφως πρὸς ἡμᾶς ἐπεμψας, καὶ ὧν ἀγράφως οἱ ἐλθόντες ἐλάλησαν, ποιήσαντες τὸ σὸν θέλημα, πλατυκώτερον ἀπολογησάμεθα, μέμνησο τοῦ σοῦ λόγου. Εἰς γὰρ τὸ τέλος τῆς σῆς γραφής οὕτως εἴρηκα;, ὅτι τὸν φρόνιμου εἷς λόγος ἀρκεῖν, καὶ οὕτως ἐστὶν ἡ ἀλήθεια, Εἴπερ γοῦν εἰς λόγος ἀρκεῖ τὸν φρόνιμον, ὡς καὶ σὺ αὐτὸς μαρτυρεῖς, καὶ ἡ ἀλήθεια διδάσκει, ἐάν περ 4 φρόνιμος ἀκούσῃ λόγους πολλούς καὶ καλοὺς καὶ ἀπ ληθεῖς, καὶ οὐ παραδέξηται αὐτοὺς, οὐδὲ ὠφέλειαν ἐξ ἐκείνων καρπώσηται, οὐκ ἔστιν ἄξιος κατηγορίας και μέμψεως; Ἐπεὶ γοῦν ἀπεστάλησαν σοι τὰ παρόντα 45. Quoniam vero in omnibus, quæ prius ad eos partim scripsisii, partim ore retuleraut tui ad mus nuntii, voluptati tuæ obsecuti, copiosius nos defendimus, nunc age tui sermonis memineris. In fiue enim litterarum tuarum sic dixisti: Prudenti vel una sufficit oratio; quod revera sic est. Si igi tur prudenti vel una suflicit oratio, ut tu ipse testaris, et ipsa docet veritas, prudens vero aliquis multis sermonibus auditis bonis verisque, nec illos receperit, vel decerpserit fructum illorum, nonne merito accusandus et reprehendendus fuerit? Ubi igitur nostrae hae littere, hæcque nostra aματα-

gia ad le pervenerint, adhortor ut diligenter hæc 4 γράμματα, καὶ ἡ πρὸς σὲ μου περὶ τούτων ἀπόλης consideres, et per singula verba discutias, latentem thesaurum in his haud dubie inventurus. Non enim animi nostri faetus sunt, sed ex libris Mosaieis, sed ex Davidis Psalterio, sed ex prophetis et Evangelio desumpta, quæ et ipse Mahomet et omnes Musulmani sancta et justa esse confitentur et dicant. Et haec ipsa sunt, quae verbo tenus ostendunt Christum Filium Dei esse, et eumdem Deum simul et hominem. Ipse enim est, qui ab omnibus prophetis Deus est prædicatus. Is est quem Abraham, utpote Deum, adoravit, et judicem omnis erre dixit. Is est quem cantu celebraverunt angeli, et quem virtutes supernæ in nubibus suis gestaverunt, quem vilit Daniel venientem in nabibus ad judicandum orbem. Is est cui omnis creatura servit, illius dicto obediens, venti scilicet, mure et reliqua. Is est, quo viso infernus regnum suum amisit, caeterum et ante mortem cum tremore implebat hujus imperium, dimittens Lazarum, et alios. Hoc testantur infinita illa, quae fecit, miracula. Εt quid dicam amplius? Is est, qui a Deo Patre testimonium saepius acce pit De hoc David dixit: «Omnes gentes plaudite manibus, jubilate Deo in voce exsultationis. Quoniam rex universae terrae Deus. Psallite prudenter. Deus regnavit super geules; quemadmodum in superioribus copiosius dictum est. Non enim de Deu Patre dixit, nec de Dei Filio, quod prius quidem non exsisiens rex universa terra, postea vero regnum super omnes gentes et omnem ter rall acceperit: sed lace propter hominem, quem Assumpsit Filius et Verbum Dei, propheta dixit, qui nec regnabat, nec a gentibus omnique terra adorabatur, eo quod nondum esset natus. Post nati vitatem autem illius data est illi gloria, honor et potestas, ut dixit Daniel, et regnum. Caeterum et ipse David codem loco; quin et ipse Christus past resurrectionem quasi obsignans hujusmodi prophetias, dixit apostolis:Data est mihi omais potestas in caelu et in terra. Profecti, docete.omnes gentes: qui crediderit et baptizatus fuerit, salvabitur; qui vero non crediderit, condemnabilur Wilesne quanta cum simplicitate et luce appareat, quod de homine, quem Filius et Verbum Dei Assumpsit ex diva Virgine, eadem dicunt propheta, sed et ipse Christus: et de illo exstant omnia Aestimonia propter hominum infirmitatem? ipse enim Filius Dei secundum divinitatem testimonio non indiget. Quo enim testimonio Deus indigeat? Verumtamen quemadmodum de Christi incarna lione, cruce et passione, resurrectione ilem et assumptione, de lege quoque et aliis vaticinia sunt pradicta, visiones vise, typi fucti: sic eliam de baptisma prophetis et typi sunt propositi, quae tanien ou nia, propter nimiam copiam, ut etiam in aliis, omisimus. De his tamen quadam particulast Marc, AVI, 16, 16. γία, παρακαλῶ σε, σκέψαι αὐτὰ ἀκριβῶς, καὶ ἐξέται σον κατὰ λέξιν, καὶ μέλλεις εὑρεῖν τὸν ἐντὸς αὐτῶν παρακείμενον θησαυρόν. Οὐ γὰρ ἀπὸ καρδία, ή με τέρας ἐγράφησαν, ἀλλὰ ἀπὸ τῶν Μωσαϊκῶν βιβλίων, ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ Ψαλτηρίου του Δαβίδ, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῶν προφητῶν καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, ἅτινα ὁ Μωάμεθ και πάντες οι Μουσουλμάνοι ἅγια καὶ δίκαια εἶναι ὁμολο γοῦσι, καὶ λέγουσι, καὶ αὐτὰ εἰσι τὰ δεικνύοντα διαγρά δην τὸν Χριστὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ εἶναι, τὸν αὐτὸν δὲ Θεὸν καὶ ἄνθρωπον. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ παρὰ πάντων τῶν προφητῶν κηρυχθεὶς Θεός, αὐτός ἐστιν ἐν ὁ Αβραάμ προσεκύνησεν ὡς Θεὸν, καὶ ἐν ἐκάλεσε κριτὴν πάσης γῆς. Αὐτός ἐστιν ὅν ἀνύμνησαν οἱ ἄγ γελοι, καὶ ἂν ἐβάσταζον αἱ ἄνω δυνάμεις ἐπὶ τῶν κεφαλῶν αὐτῶν, καὶ ἂν εἶδεν ὁ Δανιὴλ ἐπὶ τῶν νεγε λῶν, ἐρχόμενον κρίναι τὴν οἰκουμένην. Αὐτός ἐστιν, ᾧ δουλεύει ἡ κτίσι, ὑπακούουσα τῷ αὐτοῦ προστάγματι, ήγουν οἱ ἄνεμοι, ἡ θάλασσα, καὶ τὰ ἕτερα. Αὐτές ἐστιν, ἐν ἰδὼν ὁ ᾅδης, ἀπώλεσε τὴν ἑαυτοῦ βασιλείαν. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸ τοῦ θανάτου αὐτοῦ σύν τρόμῳ ἐπλήρον τὸ αὐτοῦ πρόσταγμα, ἀπολύτας τὸν Λάζαρον καὶ τοὺς ἑτέρους. Αὐτὰ μαρτυροῦσε τὰ ἄπειρα θαύματα, ἅπερ ἐποίησε. Καὶ τί ἔτι λέγω; Αυτός έστιν ὁ παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς μαρτυρηθείς πολύ λάκις. Περὶ αὐτοῦ ὁ Δαβὶδ ούτωσὶ εἴρηκεν, ο Πάντα τὰ ἔθνη κροτήσατε χεῖρας, ἀλαλάξατε τῷ Θεῷ ἐν φωνῇ ἀγαλλιάσεως· ἔτι βασιλεὺς πάσης τῆς γῆς ὁ Θεός. Ψάλλετε συνετῶς. Ἐβασίλευσεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὰ Έθνη, ὡς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν πλατυκώτερον εἴρηται. Οὐδὲ γὰρ εἶπε περὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, οὐδὲ περὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὡς πρώην μὲν οὐκ ὄντος βασιλέως πάσης τῆς γῆς, ὕστερον δὲ βασιλεύσαντος ἐπὶ τὰ ἔθνη, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν· ἀλλὰ διὰ τὸν ἄνθρωπον, ὃν ἀνελάβετο ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ, εἴρηκεν ή προσ φήτης, ὃς οὔτε ἐβασίλευσεν, οὔτε παρὰ τῶν ἐθνῶν καὶ τῆς γῆς προσεκυνεῖτο. Διότι οὐδὲ ἐγεννήθη. Μετὰ δὲ τὸ γεννηθῆναι αὐτὸν, ἐξέθη ἡ δόξα καὶ ἡ τιμή καὶ ἡ ἐξουσία, ὡς ὁ Δανιήλ εἴρηκε, καὶ ἡ βασ σιλεία. Ἀλλὰ δὴ καὶ οὗτος ὁ Δαβὶ κατὰ τὸ παρόν, οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς μετὰ τὴν ἀνάστα σιν ἐπισφραγίζων τας τοιαύτας προφητείας, προς τοὺς ἀποστόλους ουτοισὶ ἔφη, • Εδόθη μοι πάσα εξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς. Πορευθέντες μαθητ τεύσατε πάντα τὰ ἔθνη. Ο πιστεύσας καὶ βαπτισθείς σωθήσεται. Ο δὲ ἀπιστήσας κατακριθήσεται.» Ελέ πεις πως καθαρῶς καὶ ἀριδήρω, ἀναφαίνεται ότι περὶ τοῦ ἀνθρώπου, οὗ ἀνελάβετο ὁ ΤΕς και λόγος τοῦ Θεοῦ ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου, λέγουσιν αὐτὰ οἱ προφῆται, ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτὸς ὁ Χριστός, καὶ περὶ αὐτοῦ εἰσι πᾶσαι αἱ μαρτυρίαι διὰ τὴν τῶν ἀνθρώ πων ἀσθένειαν; Αὐτὸς δὲ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καθὰ θελα μαρτυρίας οὐ δεῖται, Ποίας γὰρ μαρτυρίας δείται Θεό.; Οὐ μὴν ἀλλ' ὥσπερ ἐπὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐναν θρωπήσεως καὶ τοῦ σταυροῦ καὶ τοῦ πάθους, τῆς τε ἀναστάσεως καὶ τῆς αὐ οὗ ἀναλήψεως, ἀλλὰ δὴ τοῦ νόμου καὶ τῶν ἑτέρων ἐλαλήθησαν προφητείας, την p

CONTRA MAHOMETEM APOLOGIA IV νησαν δράσεις, ἐγένοντο τύποι· οὕτω καὶ περὶ τοῦ & riter perirmigamus. Moses ille magnus, si που ὦ potuisset per mare Robrum Hebreorum genter traducere, periissent sane Pliarporis manibus Jose etiam filius Nan, nisi Jordanem in diversas purtes secuisset, non ingressi fuissent Judzei terram promnissam; arca vero propius propiu que ad Jor danem fluvium alla a, aque divisa sunt, et por siccum transivit omnis Judaeorum populus; et aris typus erat dive Virginis Marine, qua Filium et Verbum Dei secundum carnens peperit. Ceterum; et propheta Elias exstruxit altare, et lignis bolocaustisque simul impositis, nullum omnino ignm inferebat, sed cum altare aqua perfudisset, orabat, coeloque delapsus ignis sacrificium consumpsit. βαπτίσματος ἐγένοντο προφητείαι, ἐγένοντο τύποι, ἅπερ καὶ διὰ τὸ πολὺ τῆς γραφῆς παρητήσάμεθα, ὡς καὶ ἐπὶ τῶν ἑτέρων. Εξ ἐκείνων δὲ μερικῶς εἰτωμεν. Ο Μωϋτῆς ἐκεῖνος ὁ μέγας, εἴπερ οὐκ εἶχε διαβιβάσειν διὰ μέσης τῆς Ἐρυθράς θαλάσσης τὸ γένας τῶν Εβραίων, ἀπώλοντο ἂν ὑπὸ τοῦ Φαραώ. Ο τοῦ Ναυῆ υἱὸς Ἰησοῦς εἰ οὐκ ἔσχιζε τὸν Ἰορδάνην ἔνθεν καὶ ἔνθεν, οὐκ εἰσήρχοντο οἱ Εβραίοι εἰς τὴν τῆς ἐπαγγελίας γῆν. Μᾶλλον δὲ τῆς κιβωτοῦ ἔλθούσ στις πλησίον τοῦ Ἰορδάνου ποταμού, διηρέθη τὰ ὕδατα, καὶ διῆλθεν ἐπὶ τοῦ ξηροῦ ἅπας ὁ λαὸς τῶν Εβραίων. Καὶ ἡ κιβωτός, ἥτις ἦν τύπος τῆς ἁγίας Μαρίας τῆς Παρθένου, τῆς γεννησάσης τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ κατὰ σάρκα. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ προφήτης. Videsne igitur quomodo omnia, que Christ ani Ηλίας έπηξε θυσιαστήριον, καὶ θεῖς τά τε ξύλα καὶ colunt, primis illis et vetustis testimoniis comprom τὸ ὁλοκαύτωμα ἐπάνω αὐτῶν, οὐ προσέφερεν όλως Data sunt? Haec enim et alia mulla baptismum πῦρ ἐπ' αὐτοῖς, ἀλλ' ἐμπλήσας τὰ θυσιαστήριον ύδαdenolabant. Sine hoc enim hominem aivari, est τος, προσηύξατο, καὶ κατελθὸν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ πῦρ impossibile. Quapropter et ipse Christus dixit: κατέκαυσε τὴν θυσίαν. Ορᾶς πῶς τὰ πάντα ἅπερ • Qui crediderit et baptizatus faert, salvabitur; πρεσβεύουσιν οἱ Χριστιανοί, ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς qui vero non crediderit, condemmabitur. s Cur κέκτηνται τὰς μαρτυρίας; Ταῦτα πάντα καὶ ἕτερα vero hæc omnia sic se habeant, nonne ri iculum τύπος ἦσαν τοῦ βαπτίσματος. "Ανευ γάρ τούτου δὴ Γιείt, quod libros quidem summa honore proseτοῦ βαπτίσματος σωθῆναι ἄνθρωπον εὐκ ἔστι δυνα- ηuimini, Deum vero in his celebratum contemni τόν. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Χριστὸς είρηκεν, «Ο πιο Lis, dicentes hominem esse, et non Deum? Licet στεύσας καὶ βαπτισθεὶς σωθήσεται. Ὁ δὲ ἀπιστήσας itaque quam fusissime fieri potuit, non scripsimus, κατακριθήσεται. ο Τούτων δὲ πάντων οὕτως ἐχόντων, propter nimiam scripturae copiam, tardumque inοὐκ ἔστι γελοῖον πρᾶγμα, ἵνα τὰς μὲν βίβλους τιμά- Girmitatis tue judicium, nihilominus tamen hac τε, τὸν παρ' αὐτῶν δὲ τιμώμενον Θεὸν ἀτιμάζετε, tanta scripsimus, ut vel stupidissimo ad rectum ἄνθρωπον λέγοντες εἶναι, καὶ οὐ Θεόν; Ἐπεὶ γοῦν c verumque discendum suficiant. Εt ecce idem in κἂν καὶ πεπλατυσμένως οὐκ ἐγράψαμεν διὰ τὸ πολὺ te hodie, quod et in Judzos, competit. De illis μῆκος τῆς γραφῆς, καὶ διὰ τὸ δυσδιάκριτον τῆς σῆς enim dixit Dominus: c Dabo illis famem, sed Lon ἀσθενεῖα, ἀλλ' οὖν πάλιν τοσοῦτον ἐγράψαμεν, ὅτι famem panis et aquae, sed famem audiendi verb καὶ τὸν πάντη ἀγνώμονα ἀρκεῖ ἵνα διδάξῃ τὸ ὀρθὸν Domini.. Et sic omnino evenit. tempore καὶ τὴν ἀλήθειαν. Καὶ ἰδοὺ ἕως τῆς σήμερον αὐτὸ enim illo, quo Christus mortem subiit, in iraia inτοῦτο παρηκολούθησεν εἰς σέ, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν Ἰου ciderunt irreconciliabilem et sempiternam: ex δαίων. Επ' ἐκείνοις γὰρ εἶπεν ὁ Θεός, «Δώσω αὐτ tune omnis sanctificatio omnisque doctrina ab Blis τοῖς λιμὸν, καὶ οὐ λιμὸν ἄρτον καὶ ὕδατος, ἀλλὰ λι- defecit. Idem igitur et in te contingit. Nam in hom μὲν τοῦ ἀκοῦσαι λόγον Κυρίου.» Καὶ οὕτως ἐγένετο. diernum diem usque verbum Dei nec audivisti, nec Ἀπὸ γὰρ τοῦ καιροῦ ἐκείνου, καθ' ἂν ἀπέθανεν ὁ edoctus es: sed in stultitia ambulavisti, et tene Χριστὸς, καὶ ἔλαβον τὴν ἀσυμπάθητον καὶ ἀτελεύτη- bris. Nunc vero missa tibi sunt Dei oracula, san τὸν ὀργὴν, ἀπὸ τότε ἅπας ἁγιασμός, πᾶσα διδασκαλία clorum et prophetarum dogmata; hæc igitur ἔλειψεν ἐξ αὐτῶν. Αὐτὸ γοῦν τοῦτο παρηκολούθησε altente considera, et fine diligenter inspeco et καὶ εἰς σέ ἕως γὰρ τῆς σήμερον λόγον Θεοῦ οὔτε accurata inquisitione stude, ne posthac in teneἤκουσας, οὔτε ἐδιδάχθης, ἀλλ' ἐν ματαιότητι καὶ ἐν bris ambules, ne illud Davidis in te impleatur σκότει ἦσθα πορευόμενος. Τανῦν δὲ ἀπεστάλησαν σοι oraculum, dicens: «Filii hominum, quάς μα λόγος Θεοῦ καὶ διδασκαλίαι τῶν ἁγίων καὶ προφητῶν. aggravatis cor? quandiu diligitis vanitatem, et Και σκέψαι αὐτὰ νουνεχῶς, καὶ μετὰ μεμεριμνημέ- queritis mendacium? Et cognoscite, quod Deus νου σκοποῦ, καὶ ἀκριβοῦς ἐξετάσεως. Καὶ σπούδασαν mirifice extulit sanctum suum ", id est Chri ἵνα μηκέτι ἐν τῇ σκοτίᾳ περιπατῶν εὑρίσκῃ, μηδὲ sium. Quin et illud magni illius et admirandi πληρωθῇ τὸ τοῦ Δαβὶδ ἐπὶ σοὶ λόγιον, τὸ λέγον, «Υἱοὶ Solomonis, dicens: c In animam malevolara - ἀνθρώπων, έως πότε βαρυκάρδιοι; ἵνα τί ἀγαπᾶτε pientia Dei non transit, nec in corpus peccatis ματαιότητα, καὶ ζητεῖτε ψεῦδος; Καὶ γνῶτε ότι deditum '. ' Ne similis fias deserto et solitudini ἐθαυμάστωσε Κύριος τὸν ὅσιον αὐτοῦ, η τουτέστι τὸν spinas producenti, et tribulos: sed potius similis Χριστόν. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ τὸ τοῦ μεγάλου καὶ θαυμα- sis terra fructiferae, que semen susceptum trige στοῦ Σολομῶντος, τὸ λέγον ὅτι ἡ Εἰς κακοθελῆ ψυχήν cuplum, sexagecapium, et centuplum rependit. Sic σοφία Θεοῦ οὐκ εἰσελεύσεται, οὐ δὲ ἐν σώματι ὑπου tu recepto Evangelii verbo fructum proferas cen- "Amos, vill, 11. "Psal. IV, 2, 3. Sap. 1, 4; Deut, xxvi, 33.