taplam. Deum obiestor creatorem cali et terre, κειμένη ταῖς ἁμαρτίαις. Μηδὲ ὁμοιωθῇς γῇ ἐρήμῳ, ut is oculos tuos aperiat, et dilatet cor tuum, ut ήτις ἀκάνθας καὶ τριβόλους ἀνατέλλει, ἀλλὰ γενοῦ facius opera tibi salutaria, quo paralisam et om- εν τριάκοντα, καὶ ἑξήκοντα καὶ ἐν ἑκατὸν φέρει τὸν nia bona in bac reposita possidere queas. Amen. ὅμοιος γῇ καρποφόρο. Στις δεξαμένη τὸν σπόρον, ἑαυτῆς καρπόν.» Οὕτω καὶ σὺ δεξάμενος τῶν τοῦ Κυρίου λόγον, εἰς ἑκατὸν καρποφόρητον. Ναί, παρακαλώ τὸν Θεὸν τὸν ποιητὴν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, αὐτὸς ἀνοίξαι τοὺς ὀφθαλμούς σου, καὶ πλατύναι τὴν καρδίαν σου, ὥστε ποιεῖν ἔργα τῆς σαυτοῦ σωτηρίας, ὅπως κληρονομήσῃς τόν τε παράδεισον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἀποκείμενα ἀγαθά. Αμήν. ORATIONES QUATUOR. (Basile 1545, ut supra.) CAPITA ORATIONIS PRIME. 1. Quod Malomet tempore epilepsia, cum spumans hinc inde volveretur, dixerit sibi archangelum Gabriclem se convenientem vidisse, ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΛΟΓΟΥ, a'. "Οτι ὁ Μωάμεθ τῇ ὥρᾳ τῆς ἐπιληψίας, ἐν ᾗ ἐκυλίετο ἀφρίζων, τὸν ἄρχοντα Γαβριήλ έλεγεν ὁρᾷν ἐρχόμενον πρὸς αὐτόν. 2. Quod librum conscripserit, Arabice Corran dictum, β'. "Οτι συνεγράψατο βιβλίον, ἀραβιστί Κορβίν Grace rero legem Dei salutiferam. ὀνομαζόμενον, ἑλληνιστὶ δὲ νόμον θεοῦ σω τήριον. 5. Quod prophetam Dci et apostolum se nomina- γ. "Οτι προφήτην Θεοῦ καὶ ἀπόστολον ἑαυτὸν verit. A. Quod Mosaica, Psalterium et prophetica scripta, justa, sancta el vera nominaverit, præcipue, vero Evangelium confessus sit justum, sanctum, rectum, verum et perfectum esse, et (ut in capite lona re peritur). Dei commonitiones vocaverit. ἐκάλεσεν. δ. Ὅτι τὰ Μωσαϊκά, τό τα Ψαλτήριον, καὶ τὰ προφητικά δίκαια καὶ ἅγια καὶ ἀληθῆ ὠνόμασε, κατ' ἐξαίρετον δὲ τῶν ἄλλων τὸ Εὐαγγέλιον ἅγιον καὶ δίκαιον καὶ εὐθὲς καὶ ἀληθινὸν καὶ τέλειον ἀπεφήνατο, ὥστε καὶ ἐν τῷ κεφαλαίο τοῦ Ἰωνᾶ Θεοῦ ὑπομνήσεις ταῦτα ὠνόματ Εσεν. 5. Quod non a Mahomete solo, sed etiam ab aliis ε'. Ὅτι μὴ μόνον παρὰ τοῦ Μωάμεθ ἐξετέθη δ lex illa lata sit. νόμος, ἀλλὰ καὶ παρ' ἑτέρων 6. Quod a Mahomete promulgata lex ore ad aures s'. "Οτι παρὰ τοῦ Μωάμεθ ἐκτεθεὶς νόμος, στόμα a diabolo lata sit. 7. Quod quidam dignitate chalifas exsistens, id est summus doctor, religionem Christianam rece perit. B. Quod Malonet cum in hæreticos quondam Nestorianos, quin etiam Judeos aliquos incidisset, omnem horum malitiam collegerit. Θ. Quod jactabundus de se dixerit: Si omnes homines conveniant, omnes spiritus et angeli, non poterunt Alcorranum mco similem constituere. πρὸς οὓς ἐξετέθη παρὰ τοῦ δαίμονος. ζ. "Οτι εἰς χαλιφᾶς τὸ ἀξίωμα, τουτέστιν ἄκρος διδάσκαλος, ἐγένετο Χριστιανός. η'. "Οτι ο Μωάμεθ ἐντυχών αἱρετικοῖς Νευτοριατοῖς καὶ Ἀρειανοῖς, ἀλλὰ δὴ καὶ 'Ιουδαίοις τισὶ, τὴν τούτων κακίαν ἐσώρευσε. θ'. "Οτι μεγαλορρημονῶν περὶ αὐτοῦ, ἔλεγεν ὡς Εἰ πάντες άνθρωποι συναχθείεν, καὶ πάντα τα πνεύματα, καὶ πάντες άγγελοι, οὐκ ἂν δύναι στο ποιῆσαι τοιοῦτον Κερράν, ὁποῖον ἐγώ. 10. Quod in fastigio dexteras partis throni divini ι. Ὅτι ἐν τῷ ἀνωτέρω μέρει τοῖς δεξιοῖς μέγισι Mahometis nomen inscriptum sit, 11. Quod legem non per miracula daturus venerit, sed per gladium; et quod non credentibus illi, auf mortis supplicium ferendum, aut tributa pendenda sint. τοῦ δεσποτικοῦ θρόνου ἐστὶ γεγραμμένον τὸ τοῦ Μωάμεθ ὄνομα. κα'. "Οτι οὐκ ἦλθε διὰ θαυμάτων, ἀλλὰ διὰ ξίφους δοῦναι τὸν νόμον· καὶ τοῖς μὴ πειθομένοις αὐτῷ θάνατος ἔσται ἡ τιμωρία, η φόρους δια δόναι.

CONTRA MAHOMETEM ORATIONES IV. ιβ. "Οτι ἐντέλλεται, ἵνα οὐδεὶς τῆς ἐκείνου φρα- 12. Quod interdixerit, ne quis sua secta vel ordinie τρίας μετά τινος τῶν Χριστιανών διαλέγης cum alique Christianorum disputet. ται ιγ. "Οτι ὁ Νῶς καὶ ᾿Αβραάμ, ἀλλὰ δὴ καὶ οἱ ἀπόστολοι τοῦ αὐτοῦ δόγματος ἦσαν, οὔπερ οὗτος ἐξέθετο ὕστερον. ΚΕΦΑΛΙΑ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΛΟΓΟΥ. α΄. Οτι τὰ ἐν ταῖς Μωσαϊκαῖς παραδόσεσι, τοις προφήταις τε, τῷ Ψαλτηρίῳ καὶ τῷ Εὐαγγε λίῳ γεγραμμένα, ἅγια, καὶ δίκαια, καὶ ἀπὸ Θεοῦ δεδομένα καλεῖ, καὶ στέργει καὶ φυλάσσει αὐτά· καὶ οὐδὲν ὅλως εἰσὶν οἱ τούτου ἀκόλου θοι, εἰ μὴ ταῦτα πληρώσαιεν. ε'. "Οτι εἰς ἑβδομήκοντα πρὸς τοῖς τρισὶ μοίρας μέλλουσι σχισθῆναι οἱ τῷ νόμῳ αὐτοῦ ἀκολουθήσαντες· καὶ ἡ μὲν μία καὶ μόνη ἐκ τού των σωθήσεται, αἱ δ' ἄλλαι τῷ πυρὶ παραδοσ θήσονται. γ. "Οτι εἰ μὴ παρὰ Θεοῦ ἦν τὸ Κοῤῥάν, πολλαὶ ἐναντιότητες εὑρίσκοντο ἂν ἐν αὐτῷ. δ'. "Οτι μετὰ τοῦ Γαβριὴλ ἀνελθεῖν εἰς τὸν Θεόν, καὶ ἐντυχεῖν ἀγγέλῳ, μυριάκις μείζονι τοῦ κόσμου παντός, θρηνοῦντι τὰς αὐτοῦ ἁμαρ τίας, καὶ τυχεῖν παρὰ Θεοῦ συγγνώμης δι' αὐ του. ε'. "Οτι τέλος καὶ σφραγὶς τῶν προφητῶν ἐστιν οὗτος. Σ'. Οτι ἁρπαγὰς καὶ φόνους κωλύει καὶ ἐπιορκίας, καὶ πάλιν ταῦτα ἐνδίδωσιν. ζ. Ὅτι ὁ Θεὸς ἐνέδωκε τούτῳ ἐπιορκῆσαι. τ΄. Οτι διαλεγόμενος αὐτῷ ὁ Θεὸς, εἶπεν ὡς παιδιᾶς χάριν ἐποίησε τὸν κόσμον. θ'. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ λεγομένῳ Μπακαρά, ὅπερ ερμηνεύεται δάμαλις, ὡς οἱ Ἰουδαῖοι καὶ οἱ Χριστιανοί σωθῆναι μέλλουσιν· ἐν δὲ τῷ κεφαλαίῳ τῷ 'Αμραμ αὖθις φησιν ὅτι οὐδεὶς δύναται σωθῆναι ἄνευ τῶν ἐν τῷ νόμῳ τῶν Ισμαηλιτῶν. ι. Οτι πρὸ αὐτοῦ οὐ δύναται τις εἰσελθεῖν εἰς τὴν παράδεισον. Καὶ αὖθις φησιν ὅτι ἔδειξεν αὐτῷ ὁ Θεὸς γυναῖκας τε καὶ ἄνδρας πολλοὺς εἰσελθόντας πρὸ αὐτοῦ εἰς τὸν παράδεισον. τα'. "Οτι ὁ Θεὸς μετὰ τὴν ἀνάστασιν οἴκους πε ρικαλλεῖς, καὶ λουτρά, καὶ παραδείσους, καὶ γυναῖκας ὅτι πολλὰς ὑπισχνείται δοῦναι τοῖς τοῦ Μωάμεθ νόμοις ἀκολουθοῦσιν. ιβ'. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Σιδ, ὡς οἱ μὲν ἄγω γελοι ἐκ πυρὸς ἐδημιουργήθησαν, οἱ δὲ ἄνθρω. ποι ἐκ χοός. ιγ. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Νεμελέ, ὅπερ έρμηνεύεται μυτα, φησὶ περὶ τοῦ Σολομῶντος καὶ τῶν μυιῶν ψευδός τι εύηθες, ὅπερ καὶ φησίν. ιδ. Ὅτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ 'Ρουβεσὰ φησὶ περὶ τοῦ Σολομῶντος καὶ τοῦ σκώληκες ὁμοίως τῷ ἀνωτέρω ψεύδει. μ'. Ὅτι ἐν τῷ βιβλίο τῶν Διηγήσεων ἀποδίδωσι τὴν αἰτίαν, δι' ἣν ὁ οἶνος κεκώλυται αὐτοῖς. ις'. Ὅτι ὁ κτιστὸς οὐρανὸς οὗτος γέγονεν ἐκ PATROL. GR. CLIV. 15. Quod Noe et Abraham, ipsi denique apostoli, ejusdem quam ipse postea promulgavit doctrina sectatores fuerint. ORATIONIS SECUNDE CAPITA. 1. Quod ea quæ in Mosaicis praceptis, prophetis, Psalterio et Evangelio continentur, sancia, justa et Dei, traditiones nominet, amplectatur et observet: quodque illius sectatores non sint, qui hac non impleverint. 2. Quod legis sua sectatores in partes septuaginta Ires sint dividendi, quarum unica sola sit salvanda, reliquas vero igni tradendas fore. 5. Quod nisi a Deo esset Alcorran, nulla in το εσω sent sibi invicem contraria. 4. Quod cum Gabriele ad Deum ascendens, in ange lum inciderit decies millenis vicibus majorem toto mando, deflentem peccala sua, qui sua ipsins intercessione veniam apud Deum impetraverit. 5. Quod ipse scopus et sigillum sit prophetarum. 6. Quod rapinas, cades et perjuria prohibeat, eadem que rursus permittat. 7. Quod Deus illi permiserit pejerare, 8. Quod Deus secum collocutus, dixerit se lusus gratia mundum condidisse. 9. Quod in capile Mipacara, id est Juvenca dicto Judæos et Christianos salutem consecuturos esse dixerit, in capite vero Amram, contra asserit, ne minem sine Ismaelitarum lege servari posse. 10. Quod ante ipsum nemo possit paradisum ingredi. Εt rursum dicit, quod Deus illi multas mulieres virosque ante se paradisum ingressos ostenderit. 11. Quod Deus post resurrectionem domus elegantes, balnea et hortos, pluresque mulieres se daturum promittat Mahometica legis sectatoribus. 12. Quod in capite Sad angelos ex igne, homines vero ex pulvere factos esse affirmet, 15. Quod in capite Emele, quod muscam significat, de Solomone et muscis mendacium prodat stolidum; quod et fatetur. 11. Quod in capite Rubeso, de Solomone et verma tradat, superiori mendacio simillima. 15. Quod in libro Enarrationum causam ponit, cur illis vino interdictum sit. 16. Quod calum hoc creatum, ex fumo factum st

mare autem, ex monte quodam Caph nominato. Η καπνοῦ, ἡ δὲ θάλασσα ἐξ ὅρους τινὸς Κάρ ὀνομαζομένου. 17. Quod solem, lunam, lumine et virtute aquales ιζ. Οτι τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην ίσα φωτός esse dicat. 18. Suod a Gabricle, ut calum ascenderet, vocatus, ex Dei manu sibi imposita tantam frigoris vim senserit, ut quæ ad medullam dorsi usque penetraverit. 19. Quod in capite Sad tradat, dæmones cum angeli essent, a Deo ut Adamum adorarent esse constitutos: cumque hoc aliorum angelorum more facere noluerint, propterea dæmones esse factos. καὶ δυνάμεώς φησι γενέσθαι. τη. "Οτι προσκληθέντος τούτου παρὰ τοῦ Γαβριὴλ ἀνελθεῖν εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ τοῦ Θεοῦ θέντος τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπ' αὐτῷ, τοσαύτης ψύξεως αἴσθησιν λαβεῖν αὐτὸν, ὡς διελθεῖν ταύτην μέχρι καὶ τοῦ νωτιαίου μυελού. τθ'. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Σας φησὶν ὡς ἄγγε λοι ὄντες οἱ δαίμονες, καὶ προσταχθέντες παρὰ τοῦ Θεοῦ προσκυνῆσαι τὸν Ἀδάμ, οὐκ ἠθέλησαν ποιῆσαι τοῦτο, καθὼς καὶ πάντες οἱ ἄγ γελοι προσεκύνησαν αὐτὸν, καὶ διὰ τοῦτο ἐγε νοντο δαίμονες. 20. Causam tradit, propter quam suillis carnibus Β. χ. "Οτι ἀποδίδωσι τὴν αἰτίαν, δι' ἣν κεκώλυται αὐτοῖς ἐσθίειν τὰ θεια κρέα. interdictum sit, 21. Quod Deus in fine mundi omne hominum et an- κα'. "Οτι πρὸς τῷ τέλει τοῦ κόσμου ἀποκτενεῖ gelorum genus occisurus sit. 92. Quod librum conscripserit, duodecim millia ser monum continentem: e quibus ter inille quidem veri sint, caleri autem falsi. 23. Quod in capite Ceramar, dicat se lunam in duas partes dissecuisse, quarum altera quidem in tunicam illius, altera vero in terram deciderit; deinde vero integram rursum restituisse. 24. Quod Deus el angeli pro Mahomete orent. 95. Quod in capite Helmaida, quod si interpreteris, " mensam significat, affirmet, Hebræos et Christianos non esse flios Dei, nec amicos ejus, eo quod affligantur. ORATIONIS TERTIE CAPITA. Θεὸς πᾶσαν φύσιν ἀγγέλων καὶ ἀνθρώπων. κβ'. Ότι συνεγράψατο βιβλίον δυοκαίδεκα χιλιά δας λόγους ἔχον θαυμαστούς, καὶ ἀπὸ τούτων οἱ μὲν τρισχίλιοι εἰσιν ἀληθεῖς, οἱ δὲ ἕτεροι ψευδεῖς. κγ'. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Κεραμὰρ φησὶν ὡς ἔσχισε την σελήνην εἰς δύο τμήματα, καὶ τὸ μὲν ἥμισυ ἀπὸ τούτων εἰσῆλθεν εἰς τὸν χι τῶνα αὐτοῦ, τὸ δὲ ἕτερον ἥμισυ ἔπεσεν εἰς τὴν γῆν, καὶ αὖθις αποκατέστησεν αὐτὴν σώαν. κι'. Ὅτι ὁ Θεὸς καὶ οἱ ἄγγελοι εὔχονται ὑπὲρ τοῦ Μωάμεθ. κε'. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελμαιδα, ὅπερ έρ μηνεύεται τράπεζα, μὴ εἶναι τοὺς ᾿Εβραίους, καὶ τοὺς Χριστιανοὺς υἱοὺς Θεοῦ ἢ φίλους, διὰ τὸ παιδεύεσθαι αὐτούς. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. 4. Quod impossibile sit Deum habere flium sine a. Ὅτι οὐκ ἔστι δυνατὸν τὸν Θεὸν υἱὸν ἄνευ muliere. γυναικὸς ἔχειν. 2. Quod si filium Deus habucrit, erit inter utrosque β'. Ὅτι εἰ υἱὸν εἶχεν ὁ Θεὸς, σχίσματα ἂν ἐγέ dissidium. 5. Quod in capitulo Elnesa, quod mulieres significat, dicat, Christum esse, Verbum Dei, animam Dei, et spiritum Dei. νοντο μέσον αὐτῶν γ. "Οτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελνεσα, ὅπερ έρ μηνεύεται γυναῖκες, λόγον Θεοῦ καὶ ψυχὴν Θεοῦ, καὶ πνοὴν Θεοῦ λέγει εἶναι τὸν Χριστόν. 4. Quod Christum ex virgine citra virilem operam δ'. "Οτι ἐκ παρθένου ὁμολογεῖ γεγεννῆσθαι τὸν genitum esse testetur. 5. Quod neget Christum et Deum esse et Dei Filium, illius etiam incarnationem. Eumdem vero nudum tantummodo, ut Nestorius, hominem vocat; sanclum vero, el cunctis hominibus excellentiorem. Ο Χριστὸν ἄνευ ἀνδρός. ε'. "Οτι ἀρνεῖται τὸ τὸν Χριστὸν εἶναι Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱόν, ἀλλὰ καὶ τὴν τούτου σάρκωσιν. Ψιλὸν δὲ μόνον ἄνθρωπον λέγει τοῦτον κατὰ Νεστόριον, ἅγιον δὲ καὶ ὑπὲρ πάντας ἀνθρώ πους. 6. Non Christum, sed alium loco illius crucifixum ς'. "Οτι μὴ ἐσταυρῶσθαι τὸν Χριστὸν, ἀλλ' ἐπι 7. Quod Deus Christum ad se in calos vocaverit, hunc autem in fine mundi venturum esse, et Antichristum occisurum, quo facto et ipse Christus moriturus sit. ρον ἀντ' ἐκείνου. ζ'. "Οτι ὁ Θεὸς τὸν Χριστὸν προσεκαλ' ἑαυτὸν εἰς τοὺς οὐρανούς. Περι τοῦ κόσμου μέλλει ἐλεύσεσθαι τ τὸν Ἀντίχριστον, μετὰ δὲ ταῦ Χριστὸν ἀποθανεῖν. 8. Christianos Deiparam virginem in Deos retulisse, η'. "Οτι θεοποιοῦνται οἱ Χριστι amque sororem esse Mosis et Aaronis. καὶ ὅτι ἐστὶν ἀδελφὴ τοῦ Μ

CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΛΟΓΟΥ. α. "Οτι αναληφθεὶς εἰς τοὺς οὐρανοὺς ὁ Μωάμεθ, ἔστη ἔμπροσθεν τοῦ θεοῦ, καὶ ἀκήκοεν ὅσα καὶ ἀκήκος, καὶ αὖθις κατῆθεν ἐν τῇ TZ. β. Ότι οἱ δαίμονες σωθῆναι μέλλουσιν. γ. Ὅτι τοῦ Κοῤῥὰν τὴν ἐξήγησιν οὐδεὶς τῶν ἀνθρώπων γινώσκει, οὐδ᾽ αὐτὸς ὁ Μωάμεθ, ἀλλ' ἢ μόνος ὁ Θεός. ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ ΛΟΓΟΣ Α'. ORATIONIS QUARTE CAPITA. 1. Quod in calos subreplus Mahomet, coram Deo alelerit, et audiverit varia, rursumque in terram delatus sit. 2. Demones etiam salutem esse consecuturos. 3. Alcorrani interpretationem neminem intelligere, nec ipsum quidem Mahometem, sed solum Deum. IN MAHOMETEM ORATIO I. Quisquis alteri contradicere proposuit, scopum unum præfixum habet, ut sua quidem confirinet, et objecta destruat. Quandoquidem ergo de fide in Christum sufficienter disseruinus, et quam rectis - sime, ut mihi simul et veritati videtur, confisi agedum sancto Spiritui, ab illis quidem contemplo, a nobis autem honorato, videamus quænam sint verba illa, quæ contra Deum et veritatem evomuit perditionis Glius Mahomet: non obliti interim hujus, quod supra diximus, non scilicet nostri instituti esse, ut in universum omnia quae a Ma homete absurde instituta sunt redarguamus, sed ea tantum refutabimus, quae blasphema in Christum et illius in carne conversationem impie et Παντὸς ἀντιλέγοντος σκοπός εἷς ἐστιν, ἵνα τὸ μὲν οἰκεῖον κατασκευάσῃ, τὸ δὲ ἀντίπαλον ἀνατρέψῃ. Ἐπεὶ γοῦν περὶ τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως ἱκανῶς διειλέχθημεν, καὶ λίαν ὀρθῶς, ὡς ἔμοιγε καὶ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, φέρε δὴ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι θαρρήσαντες, τῷ παρ' ἐκείνοις μὲν ἀτιμαζομένῳ, παρ' ἡμῖν δὲ προσκυνουμένῳ, σκεψώμεθα τίνες οι λόγοι, τῆς κατὰ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς ἀληθείας ὁ υἱὸς τῆς ἀπωλείας ἐξηρεύξατο Μωάμεθ. Οὐκ ἐπελαθόμεθα δὲ τοῦ λόγου ἡμῶν, ούπερ φθάσαντες είπομεν, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ παρ' ἡμῖν σπουδαζόμενον, ἵνα καθολικῶς ἀπελέγξωμεν τὰ παρὰ τοῦ Μωάμεθ ἐκτεθέντα ἀτου πήματα, ἀλλὰ μόνον ἀντείπωμεν ἅπερ κατὰ τοῦ Χρι τοῦ καὶ τῆς ἐνσάρκου αὐτοῦ οἰκονομίας, κακῶς καὶ ἀφρόνως ἐφρυάξαντό τινες βλάσφημα. Ἵνα δὲ μὴ imprudenter quidam intremuerunt. Et ne ceu inir δόξωμεν, ὡς ἀδυνατοῦντες, ἀποφεύγειν τὸν ἀγῶνα, ἤδη Θεοῦ συνάρσει ἀναλαμβάνομεν αὐτὸν, ὅπως καὶ ἐπ' ὠφελείᾳ τῶν ζητούντων ἡ ἀλήθεια γένηκαι Ἐν ταῖς ἡμέραις Ηρακλείου τοῦ βασιλέως 'Ρωμαίων ἐγένετό τις άνθρωπος ἐξώλης καὶ παράφρων, ὃς ἔθετο μὲν τὸ στόμα αὐτοῦ εἰς οὐρανὸν, καὶ ἐλάλησεν ἀδικίαν κατὰ τοῦ ὕψους, ἡ δὲ γλῶσσα αὐτοῦ διῆλθεν ἐπὶ τῆς γῆς· ὅντινα οὐχ ἁμάρτοι τις, ώς ἔμοιγε δοκεῖ, πρωτότοκον διαβόλου καὶ υἱὸν ἀπωλείας πατέρα τε καὶ υἱὸν ψεύδους καλέσας αὐτόν· ὄνομα τούτῳ Μωάμεθ, "Αραψ τὸ γένος, στρεβλὸς τὴν γνώ μην, στρεβλότερος τὴν ψυχήν. Οὗτός τισιν αἱρετικῖς ἐντυχών, καὶ διδαχθεὶς παρ' αὐτῶν, ἐδέξατο σπέρματα, ἅπερ ὁ τῶν ζιζανίων σπορεὺς ἐν ταῖς ἀμφοτέρων ψυχαῖς ἡροτρίασε καὶ ἐνέσπειρε, καὶ εἰς ἔκα τὸν ἀκάνθας τε καὶ τριβόλους ἐπέδωκε. Συναγαγών γὰρ σχεδόν πᾶσαν αἵρεσιν, καὶ μίξας ἐν αὐταῖς τὰ τῆς διανοίας αὐτοῦ ἀναπλάσματ τι κράμα ποίηκεν ψυχῶν δηλητήριον. ἀνθρώπους μὲν ὀνομαζομέν σχημάτων μηδὲν διαφέρον εξήμεσεν, ἀν της κ παρ' αύτε μένων Tay εὑρών ληθε JOLS miores certamen detrectare videamur, nunc illud Deo auxiliante subibimus, ut in utilitatem quærentium se veritas eluceat. Regnante Heraclio Romanorum imperatore, homo fuit perniciosus et vesanus, qui os quidem suum posuit in coelum, et contra Altissimum iniqua i cutus est, lingua autem illius transivit in terram: quem sane non erraverit quispiam, ut mihi videtur, si diaboli primogenitum et flium perditionis patremque simul et filium mendacii vocaverit: nomen illi Mahomet, Arabs natione, perversus ingenio, et animo perversior. Hic hæreticis quibus dam conversalus, et ab iisdem institutus, semen excepit, quod in docentis et edocli cordibus araverat et seminarat, zizaniaruso seminator, et spinas tribulosque protulit centuplo plures. Omnem enim fere hæresim in naum colligens, et hac cum sui ingenii figmentis permista, misturam his fecit unam, animarum venenum scitiDeinde aliquos nactus bomines quidem none, reipsa autem a pecudibus nihil diferentes, illos virus impietatis suae evomuit: homines imiru stores, penes quos non aliud quam a pecudibus conversationem depreenim in his esset vera ratio? ubi lectio? Neque enim, si quid lus esset, judicare poterant, sed agrestes, immites, continue in et inter greges versabantur: q quis dellaiverit, animalia esse adita, aoa rationalia, mortalia,

omni scientia destitula, nequaquam a vero aber- ἐπεὶ καὶ ὁ χείριστος οὐκ ἔστιν ἀμέτοχος πάντη τοῦ raverit. Quid enim deterius est homine, qui ratione et eruditione destitutus est? Verumtamen cum nec pessimus quisque omni bono in universum careat, nihil tamen hoc profuerit. En enim miseri Arabes dum bona quærunt, in mala inciderunt, et viam salutis appetentes in profundum perditionis delapsi sunt. Mabomet enim hos ex via veri tatis seductos in montes abduxit et solitudines, locosque quos non inspicit Dominus, ut non immerito orare debuissent, dicendo: e Custodi nos • Inqueo quem posuerunt nobis, et ab olendiculis operantium iniquitatem. Constitue Domine legislaLoren super nos.. Non tamen propterea pro justis habebuntur, ut qui fortasse Dei voluntatem, justum, sanctum, Deoque placitum ignoraverint. In universam enim terram exivit apostolorum sonus, et Evangelium in totum orbem annuntiatum est et Judais et gentibus, in testimonium ipsis. Quale vero gentium testimonium? Ipsum Evange lium, ipsa prædicatio, ipsa doctrina sapientumn apostolorum, qui Evangelium annuntiaverunt omni creaturæ, e quibus alii quidem veritate cognita adoraverunt colueruntque solum Deum verum; alii vero ad ea quæ dicebantur, non intenti erant, alii rursum ad tempus fideles, postea in perditiohis barathrum reversi sunt, et quamvis idololatræ con fuerint, ut prius, in aliud tamen precipitium a priori nihil differens inciderunt. Hic itaque primum parentem suum diabolum scilicet imitatus, qui ceu fulgur caelo delapsus, postquam a propria domo dejectus est, nullum hominem non Lental, verum universos ignis gehenne et tenebrarum cohaeredes facere conatur, et peregrinos alienosque a Deo reddere; sic ille, inquam, infelix Mahomet non destitit curare quomodo omnes homines a Dei familia abstraheret. Εt cum omnis homo delictorum suorum rationem redditurus sit in die judicii, quam obsecro apologiam instituet stultus Mahomet, qui tantam hominum multitudinem a Deo abalienavit? Licet enim nemo e madu Dei eripere possit eum, qui salute dignus est, hic tamen Dei inimicus apparet, quantumvis reipsa infirmus sit. 1. Hic morbo caduco laborans, morbi tempore hinc inde volvebatur spumans. Quid ergo impieta-D tis inventor comminiscitur? Simulat se non a morbo, sed a Deo detineri. Dicebat enim se, quod archangeli Gabrielis conspectum ferre nequiret, ceu mortuum collabi; post visionem vero divinam, divinorumque dogmatum cognitionem ad sese redire; destinatum scilicet se a Deo esse, ut qua cunque videret et audiret et a Deo disceret, in universi mundi utilitatem manifestaret. Et primo quidem semetipsum prophetam appellavit, et Del apostolum. 2. Deinde librum divinorum dogmatum colleἀγαθοῦ· εἰ δ᾽ οὖν, εἰς τὸ μηδὲν ἐχώρησεν ἄν. Ἰδοὺ καὶ οἱ τάλανες "Αραβες ἀγαθὰ ζητοῦντες, κακοῖς ἐνέτυχον, καὶ ὁδὸν σωτηρίας αἰτοῦντες, εἰς βάραθρον ἀπωλείας ἐνέπεσον. Ο γὰρ Μωάμεθ οὑτοσὶ ἐκ τῆς ὁδοῦ τῆς ἀληθείας τούτους πλανήσας, εἰς ὄρη καὶ ερημίας εἰσήγαγε, καὶ τόπους οὓς οὐκ ἐπισκοπεῖ Κύριος· καὶ δικαίως ηύξαντο ἂν εἰπόντες, ο Φύλαξον ἡμᾶς, Κύριε, ἀπὸ παγίδος, ἧς συνεστήσαντο ἡμῖν, καὶ ἀπὸ σκανδάλων τῶν ἐργαζομένων τὴν ἀνομίαν, Κατάστησον, Κύριε, νομοθέτην ἐφ' ἡμᾶς.» 'Αλλ' οὐ παρὰ τοῦτο δικαιοῦνται, ὡς μὴ εἰδότες τάχα τὸ τοῦ Θεοῦ θέλημα, τὸ δίκαιον, καὶ ἅγιον, καὶ εὐάρεστον. Εἰς πᾶσαν καὶ γὰρ τὴν γῆν ἐξῆλθεν ὁ τῶν ἀποστόλων φθόγγος, καὶ εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐκηρύχθη τὸ Εὐαγγέλιον, Ἰουδαίοις τε καὶ τοῖς ἔθνεσιν εἰς μαρτύριον αὐτοῖς. Ποῖόν ἐστι τὸ τῶν ἐθνῶν μαρτύ ριον; Αὐτὸ τὸ Εὐαγγέλιον, αὐτὸ τὸ κήρυγμα, αὐτὴ ή διδασκαλία τῶν σοφῶν ἀποστόλων, τῶν κηρυξάν των τὸ Εὐαγγέλιον ἐν πάσῃ τῇ κτίσει. 'Αφ' ἧς ο μὲν γνόντες τὴν ἀλήθειαν προσεκύνησαν καὶ ἐσεβά σθησαν τὸν μόνον ἀληθὴ Θεὸν, οἱ δὲ οὐδὲν προσή καντο τῶν λεγομένων, οἱ δὲ πρὸς ὀλίγον πιστεύσαν τες, πάλιν ἐπανεστράφησαν εἰς τὸ τῆς ἀπωλείας βάσ ραθρον. Καὶ ὅτι μὲν εἰδωλολάτρα: οὐκ ἐγένοντο, ὡς τὸ πρίν, περιέπεσον δὲ ἑτέρῳ κρημνῷ, τοῦ πρώτου μηδὲν διαφέροντι, οὗτος τὸν ἴδιον πατέρα τον διάδο λον μιμησάμενος, ὃς πεσὼν ὡς ἀστραπὴ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ μετὰ τὸ ἀποῤῥιφῆναι τοῦ ἰδίου κατοικητη ρίου, οὐκ ἐξ τινι τῶν ἀνθρώπων ἀπειράστῳ, ἀλλὰ πάντας συγκληρονόμους αὐτοῦ τῆς τοῦ πυρὸς γενν νης καὶ τοῦ σκότους σπεύδει ποιήσειν, καὶ ξένους καὶ ἀλλοτρίους τοῦ Θεοῦ ἀπεργάσασθαι. Καὶ ὁ δεί λαιος τοίνυν οὗτος ὁ Μωάμεθ ὅσον τὸ κατ' αὐτὸν οὐκ ἠμέλησε τοῦ πάντα ἄνθρωπον ἀποστῆσαι τῆς τοῦ Θεοῦ οἰκειώσεως. Καὶ ὅτι μὲν πᾶς ἄνθρωπος λόγον υφέξει ὑπὲρ τῶν ἰδίων πλημμελημάτων ἐν τῷ καιρῷ τῆς ἐτάσεως, παντί που δῆλον. Ο δὲ Μωά μεθ ο τοσούτους καὶ τοιούτους πλανήσας, καὶ ξένους καὶ ἀλλοτρίους Θεοῦ πεποιηκώς, ποίας ἂν τεύξοιτο ἀπολογίας ὁ μάταιος; "Οτι δὲ οὐδεὶς δύναται ἁρπά σαι ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Θεοῦ τὸν ἄξιον σωτηρίας, καὶ τοῦτο τοῖς πᾶσι φανερόν· ἀλλ' ὅμως ἐχθρὸς τοῦ Θεοῦ ἀναφαίνεται, εἰ καὶ ἀσθενῆς ὄντως υπάρ χει. α΄. Οὗτος ἀσθένειαν ἐπιληψίας νοσών, τῇ ὥρᾳ τοῦ πάθους ἐκυλίετο ἀφρίζων. Τί γοῦν μηχανᾶται ὁ τῆς κακίας ἐφευρετής; Υποκρίνεται μὴ εἶναι επίληπτος, ἀλλὰ μᾶλλον θεόληπτος. Μὴ φέρων γὰρ ἔλεγε τὴν τοῦ Γαβριὴλ ἀρχαγγέλου θεωρίαν οὗτος πίπτειν ὡσεὶ νεκρός· μετὰ δὲ τὴν θείαν ὀπτασίαν καὶ κατάληψιν τῶν τοῦ Θεοῦ διδαγμάτ των, πάλιν εἰς ἑαυτὸν ἐπανέρχεσθαι. Ορισθείς τοίνυν, ὥς φησι, παρὰ Θεοῦ, ἵνα ὅσα το είδε, καὶ ὅσα ἀκήκος, καὶ ὅσα παρὰ Θεοῦ ἐδιδάχθη, δήλα ποιήσῃ εἰς ὠφέλειαν τοῦ κόσμου παντός, πρῶτον μὲν ἐκάλεσεν ἑαυτὸν προφήτην, καὶ Θεοῦ ἀπόστολον. β. Έπειτα συνεγράψατο βιβλίον, θείων προσω

593CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. ταγμάτων συναγωγὴν καλέσας αὐτὸ, Αραβιστὶ δὲ clionem dictum conscripsit, Arabice vero Alcor ονομαζόμενον Κορράν, ἔτι τε νόμον Θεοῦ σωτήριον, Αραβιστὶ δὲ δεῖν ἐλεσαλέμ, οὐκ οἶδ' ὅπως οὕτως ἀναιδώς καλέσας ἑαυτὸν προφήτην. γ. Τὰ γὰρ ὀνόματα τὰ μὲν ἔχουσι τὴν σημασίαν τοπικήν, ὡς Ῥωμαῖοι καὶ Ἕλληνες καὶ Μακεδόνες" τὰ δὲ ὑποστατικήν, ὡς Πέτρος καὶ Παῦλος καὶ Σωκράτης· τὰ δὲ γενικήν, ὡς Πελοπίδας καὶ Κει κροπίδαι· τὰ δὲ ἀπὸ ἐπιστήμης, ὡς φιλόσοφος καὶ στρατηγὸς καὶ Ιατρός· τὰ δὲ ἀπὸ ἐνεργείας, ὡς ἀπόστολος καὶ διδάσκαλος καὶ μαθητής· τὰ δὲ καὶ αὐτὰ ἀπὸ ἐνεργείας χαρισμάτων, ὡς προφήτης και Ιαματικὸς καὶ θαυματουργός. Ἴσως γοῦν καὶ ἐκεῖ νος ὁ ἀναιδής, εἴπερ ἀπόστολον καὶ μόνον εκάλει ἑαυτὸν, ἔκρυπτεν ἂν τὸ ἐκείνου ψεῦδος μέχρι τινός, η ὡς δυσεξέλεγκτον- προφήτης δὲ πῶς, ἐν αὐτῷ προφητείας μὴ οὔσης; Πάντες γὰρ οἱ προφῆται περὶ τοῦ Χριστοῦ προεφήτευον· ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν Ἰουδαίων καὶ ἑτέρων υποθέσεων, αἵτινες ὑποθέσεις αἱ μὲν σχεδόν πρὶν ἢ λαληθῆναι τὴν προφητείαν ἐπληροῦντο, αἱ δὲ μετὰ καιρὸν, αἱ δὲ καὶ μέχρι πολλοῦ ἑκαρτέρουν. Πλὴν δὲ πᾶσαι αἱ προφητείαι πεπλήρωνται. Οὗτος δὲ μὴ δειλιάσας τὴν τοῦ ψεύ τους κατάγνωσιν, ἀναιδῶς οὕτως προφήτης ὠναμασται, ὃς μὴ μόνον μακράν που καὶ ἀπεσχοινισμένος τοῦ προφητικοῦ χαρίσματος, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὡς οἱ κατὰ καιροὺς ψευδοπροφῆται ἐγένοντο πλανῶντες τὸν λαόν· ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτως ἐκάλεσεν ἑαυτὸν προς φύτην καὶ ἀπόστολον. Καὶ ἴσως ἀπορήσεις τις περι τῶν ψευδοπροφητῶν, εἰπὼν ὅτι ἐπεὶ ψεῦσται ὑπῆρ. χιν, πῶς ἡδύναντο πλανᾶν τὸν λαόν; Οὐκ ἔστι τοίνυν ἡ τοιαύτη ἀπορία παράλογος· καὶ γὰρ ἡμεῖς Ελπίζομεν λῦσαι τὸ ζητούμενον. Ὁ Θεὸς τὸ γένος τῶν Εβραίων μετὰ βραχίονος ὑψηλοῦ ἐκ τῆς Atm γύπτου ἐξαγαγών, μετὰ τῶν πολλῶν καὶ μεγάλων ἐκείνων δωρεῶν, ὧν ἐκείνοις ἐχαρίσατο, δέδωκεν αὐτοῖς καὶ προφήτας, ὅπως ἐξαγγέλλωσι τῷ λαῷ τὰ τοῦ Θεοῦ προστάγματα. Καὶ ποτὲ μὲν ἔλεγον, • Τάδε λέγει Κύριος· Ἐὰν θέλητε καὶ εἶπακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε. Ἐὰν δὲ μὴ θέλητε, μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται, κ ἐχούσης τῆς τοιαύτης προφητείας διδασκαλίαν μετά ἐλέους καὶ ἀπειλῆς· ποτὲ δὲ διὰ τὰς παρανομίας καὶ ἁμαρτίας αὐτῶν ἔλεγον οἱ προφῆται φανεράν τὴν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ ἐπ' αὐτοὺς ἐσομένην διά τε πολέμων καὶ αἰχμαλωσίας. Διὰ γοῦν τὸ τῆς ἀλη θείας αὐστηρὸν οὐ προσεῖχον τοῖς διὰ τῶν προφητ τῶν παρὰ Θεοῦ λεγομένοις, ἀλλ' εὑρίσκοντο κεχη νότες ἐν τοῖς λόγοις τῶν ψευδοπροφητῶν, τῶν λεγόντων, ο Τάδε λέγει Κύριος, Εἰρήνη, εἰρήνη.» Και παραθεωροῦντες τοὺς ἀληθεῖς προφήτας, προσέκειντο τῇ ἀνομία. Διά τοῦ τοῦτο παρεχώρει ὁ Θεὸς, καὶ εἰσήρχετο πνεῦμα πλάνης ἐν τοῖς ψευδοπροφήταις, καὶ ἀλήθευον ἔστιν ὅτε οἱ ψεῦσται, εψεύδοντα δὲ μυριάκις, πρὸς τὸ συμφέρον αὐτῶν τοῦ Θεοῦ τοῦτο οικονομοῦντος. Οἱ δὲ παραβλέποντες τους ἀληθεῖς προσέσχον τοῖς ψεύσταις. Ως τε καὶ ἐπὶ Deut. xxvm. Jerem. vui, 11. ranum, et legem Dei salutiferam. Qua vero ratione tam impudenter hic se prophetam appellaverit, nou intelligo. 3. Nomina enim quædamn significationem habent a loco, ut Romani, Græci, Macedones; quælam substantialem, ut Petrus, Paulus, Socrates; alia rursus patronymicam, ut Pelopide, Cecropide; alia vero a scientia aliqua, ut philosophus, dux, medicus; alia ab officio, ut apostolus, doctor, discipulus; alia rursus ab officio simul et virtute donorum, ut propheta, meditativus, miraculorum editor. Si ergo impudens ille se solum apostolum vocavisset, mendacium suum aliquousque occuluisset, ceu irreprehensibile. Propheta autem quomodo dici poterit, omni prophetia destitutus? Omnes enim prophetae de Christo vaticinati sunt, item de Judaeis aliisque argumentis; quæ quidem partim fere priusquam vaticinium proferretur, facta sunt, para tim post tempus certum, partim in longum tempus differebantur; omnes tamen prophetim impletz sunt. Hic vero impudens mendacii deprehensionem non veritus, tam impudenter prophetæ nomen sibi vindicat, qui non modo quam longissime a prophetico dono remotus est, sed ne pseudoprophetis illis, qui olim seducebant populum, similis: sed simpliciter et absolute sese prophetam et apostom lum nominavit. Et forte respondeat aliquis de pseudoprophetis dicens; Si mendaces erant, quomodo potuerunt seducere populum? Hac vero quaestio non omni ratione caret; nam et nos hanc soluturos esse speramus. Deus Hebreorum gentem brachio excelso Ægypto educens, post multa illa et eximia, quæ in ipsos contulit, dona, etiam prophetas illis dedit, ut populo Dei præcepla annunLiarent. Et his quandoque dicebat: «Hac dicit Dominus, Si volueritis audire me, bona terrae com medetis; quod si me nolueritis audire, gladius vos devorabit ':, tali nimirum prophetia doctrinam cum misericordia simul et minis continente. Quandoque autem propter iniquitates ipsorum et peccata, prophetæ manifestam in illos Dei venturam iram annuntiabant, per bellum et captivitatem. Tunc itaque propter veritatis austeritatem Dei verbis per prophetas annuntiantis non attendebant, sed illorum magis inhiabant sermonibus, qui dicebant: Hæc dicit Dominus, Pax, pax. Et contemplis veris prophetis, iniquitati adhærebant. Quapropter concessit Deus hoc, et ingressus est spiritus seductor in pseudoprophetas, et quandoque mendaces illi vera predicabant, mentie bantur autem millies, Deo hæc omnia sic in illorum commodum administrante. Hi aulem veris neglectis, mendacibus adhærebant, quemadmodum etiam ad Judæorum regem Achab quidam pseudopropheta Sedecias nomine adveniens, factis corni bus ferreis coram rege astitit, dicens: Haec dicit

Dominus: Cornibus istis ventilabis Syriam, o rex ". τοῦ βασιλέως τῶν Ἰουδαίων Αχαάβ, ἀπελθών τις Hic autem illius verbis persuasus, cum populo egressus, propriam quoque vitam perdidit. Et hi quidem permissione singula haec faciebant, et infdelium vindicta aliorum erat admonitio. Quæcunque autem vanus hic fecit, omnia ad interitum et perditionem sui temporis hominum, et sequentium se instituit. Scripsit sane Malomet librum, quem legem Dei salutiferam, et divinorum præceptorum collectionem nominavit, veluti in præcedentibus dictum est. Hic, inquam, universum legis per ipsum late negotium tribus modis stabilivit, poena nempe et tyrannide, mendacio et impostura eἰ hypocrisi, voluptate pernista, de quibus etian superius in quarta Apologia diximus, quantum tune licuit; verum et nunc non pigebit eadem dicere, quæ Deus ori nostro indiderit. Magnus ille et heatus Moses, ut neminem latet, a Deo ut filios Israel Egypto educeret, missus erat, instructus ante miraculls, signis et prodigiis. Post exitum vero Ægypti, et illam in deserto commorationem, imo errores, nihil minora prioribus istis miraculis per istum Deus exhibuit, sed majora mullo haud dubie. Post tantam igitur miraculorum virtutem locutus cum illo est Dominus, non in angulo, aut abscondito, sed coram totis castris, et omni Judæorum multitudine (opera enim lucis in luce exhibentur, et tunc per Mosem servum illius lex lata est, et sane confirmata, ratificata et constabilila est omnibus ceu lex a Deo coelitus demissa. Post lujus autem promulgationem, ne tunc quidem miracula cessaverunt, sed et hoc vivente et defuncto, per Josue illium Nan, aliosque similiter facta sunt. Quin et propheta magnis et stupendis miraculis editis claruerunt ad vera fidei certitudinem. Helias quidem tribus annis, et paulo amplius, ccelos conclusos aperuit, mortuos suscitavit, sacris fcium aquis incendit. Similiter et Eliseus, et alli. In consumnalione autem saculorum descendens Christus, non ut servus instar illorum, sed ut horum Dominus; et testimonia non ut propheta recipiens, sed ut illum decebat creatura omnis Dominum et Conditorem; nec tanquam testimonii indigus, sed propter hominum ignorantiam et imbecillitatem magnum enim revera est Filii et Verbi Dei in carnis administratione negotium). Testimoniis igitur, ut dictum est, acceptis (ut in superioribus Apologiis singulatim et dilucide demonstravimus), exorsis ab Adami creatione, item a Noe, Abraham, Isaac, Jacob, Mose, Davide, et prophetis omnibus, quin etiam in nativitate sua ab ipsis angelis, magis et stella; et quod longe maximum est, in baptismo Dei Patris voce, 4 Tu es Filius meus dilectus, in quo mihi complaclium est *.» (omilto enim nunc dicere edita ab ipso tempore conversationis suæ inter homines miracula el prodigia magna, quæ multa sunt et innumera111 Reg. xx, 14. 4 Matth. 111, 17. τῶν ψευδοπροφητών, ὄνομα αὐτῷ Σεδεκίας, καὶ ποιήσας κέρατα σιδηρά, Εστη Εμπροσθεν τοῦ βασι λέως, λέγων, Τάδε λέγει Κύριος· Ἐν τούτοις τοῖς κέρασι κερατιεῖ τὴν Συρίαν ὁ βασιλεύς.» Ο δὲ πεισθεὶς τοῖς ἐκείνου βήμασιν, ἀπελθών, σὺν τῇ τοῦ λαοῦ ἀπώλεσε καὶ τὴν ἑαυτοῦ ζωήν. Καὶ ἐκεῖ νοι μὲν παραχωρήσει Θεοῦ ἐποίουν ἅπερ ἐποίουν, καὶ ἡ τῶν ἀπειθούντων ἐκδίκησις ἐγένετο τῶν ἑτέρων σωφρονισμός· ἅπερ δὲ ἐποίει καὶ ὁ μάτ ταιος οὗτος, τὰ πάντα ἐποίει ἐπ' ὀλέθρῳ καὶ ἀπως λείᾳ τῶν τότε εὑρισκομένων, καὶ τῶν μετὰ ταῦτα ἀκολουθησάντων αὐτῷ. Ποιεῖ τοίνυν ὁ Μωάμεθ βε βλίον, ὅπερ νόμον Θεοῦ σωτήριον, καὶ συναγωγὴν θείων προσταγμάτων ὠνόμασε, καθώς ειρήσεται ἐν τοῖς ἔμπροσθεν. Οὗτος συνεστήσατο τὴν ἅπασαν πραγματείαν τοῦ παρ' αὐτοῦ ἐκτεθέντος νόμου διὰ τριῶν τρόπων, ποινῆς, φημί, καὶ τυραννίδος, ψεύ δους τε καὶ ἀπάτης, καὶ ὑποκρίσεως μεμιγμένης ἡδοναῖς, περὶ ὧν καὶ φθάσαντες εἴπομεν ἐν τῇ τετάρτῃ ἀπολογίᾳ, ὅσον καὶ εἴπομεν. ᾿Αλλὰ καὶ νῦν οὐκ ὀκνήσομεν λέξαι περὶ τούτου, ὅσον ἂν χορηγήσῃ ὁ Θεὸς ἐν τῷ στόματι ἡμῶν. Ὁ μακάριος ἐκεῖνος καὶ μέγας Μωσῆς, ὡς ἴσασιν ἅπαντες, ἀπεστάλη παρὰ Θεοῦ ἐξᾶραι τοὺς υἱοὺς Ἰσραὴλ ἐκ γῆς Δια γύπτου, περιφραξαμένου αὐτὸν θαύμασι πρότερον καὶ σημείοις καὶ τέρασι. Μετὰ δὲ τὴν ἐξ Αἰγύπτου έξοδον, καὶ τὴν εἰς τὴν ἔρημον προσεδρείαν, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν πλάνην, οὐδὲν ἧττον τῶν προτέρων θαυμάτων ἐνεδείξατο ὁ Θεὸς δι' αὐτοῦ, ἀλλὰ πολλῷ μείζον' ἀσυγκρίτως. Μετὰ μέντοι τὴν τοσούτων καὶ τηλικούτων θαυμάτων ενέργειαν ἐλάλησε πρὸς αὐτ τὸν ὁ Θεὸς, οὐκ ἐν γωνίᾳ καὶ παραβύστῳ, ἀλλ' ἐνώπιον πάσης τῆς παρεμβολῆς, καὶ παντὸς τοῦ πλήθους τῶν Ἰουδαίων. Τὰ γὰρ ἔργα τοῦ φωτὸς ἐν τῷ φωτὶ δείκνυνται, καὶ ἔκτοτε ἐδόθη παρά Θεοῦ ὁ νόμος διὰ Μωσέως τοῦ δούλου αὐτοῦ. Τοίνυν καὶ ἐπιστώθη καὶ ἐκυρώθη καὶ ἐβεβαιώθη τοῖς πᾶσιν ὡς ἀπὸ Θεοῦ καὶ ἐξ οὐρανοῦ κατῆλθεν ὁ τοιοῦτος νόμος. Μετὰ δὲ τὸ ἐκτεθῆναι τοῦτον, οὐκ ἐξέλιπον τὰ θαύματα, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ ζωῇ τούτου, καὶ αὖθις μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτοῦ, διά τε τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦ καὶ ἑτέρων ὡσαύτως εγίνοντο. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ προφῆται μεγάλα καὶ ἐξαίσια θαύματα ειργάσαντο εἰς πληροφορίαν τῆς ἀληθοῦς πίστεως. Ο μέντοι Ηλίας ἐν τρισὶν ἔτεσι καὶ μικρόν τι προς κλείσας τοὺς οὐρανούς, ἀνίκμους πεποίηκε, νεκρούς τε ἀνέστησε, καὶ θυσίαν ὕδατι ἔφλεξεν. Ομοίως δὲ καὶ Ελισσαιέ, καὶ οἱ ἕτεροι. Ἐπὶ δὲ συντελείᾳ τῶν αἰώνων κατελθὼν ὁ Χριστὸς, οὐχ ὡς δοῦλος, ὡς καὶ οὗτοι, ἀλλ' ὡς δεσπότης καὶ κύριος τούτων, καὶ λαβὼν τὰς μαρτυρίας, οὐχ ὡς οἱ προφῆται, ἀλλ' ὡς ἦν πρέπον τούτῳ ὡς δεσπότῃ καὶ δη μιουργῷ τῆς κτίσεως, οὐ μήν δ' ὡς χρείαν ἔχοντι μαρτυρίας τινῶν, ἀλλ᾽ ἢ διὰ τὴν τῶν ἀνθρώπων άγνωσίαν τε καὶ ἀσθένειαν (μέγα καὶ γάρ ἐστιν ὄντως τὸ τῆς ἐνσάρκου οικονομίας τοῦ Υἱοῦ καὶ

CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. Λόγου τοῦ Θεοῦ μυστήριον). Λαβὼν τοίνυν τὰς bilia, etiam in tempore passionis sum et resurre μαρτυρίας, ὡς εἴρηται, καθὼς ἐν ταῖς ἔμπροσθεν ἀπολογίαις κατὰ μέρος σαφῶς ἀποδέδεικται, ἀρξαμένας ἀπό τε τῆς τοῦ Ἀδὰμ πλάσεως, ἔτι τε τοῦ Νῶς, τοῦ ᾿Αβραάμ, Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, Μωσέως τε καὶ Δαβίδ, καὶ πάντων τῶν προφητῶν, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ τούτου γεννήσει παρά τε τῶν ἀγγέλων, τῶν μάγων, καὶ τοῦ ἀστέρος, καὶ τὸ δὴ πολλῷ μείζον, ἐν τῇ τούτου βαπτίσει τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ καὶ Πα· τρὸς φωνήν, τήν ὁ Σὺ εἶ ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα» (ἐῶ γὰρ λέγειν τὰ γεγονότα παρ' αὐτοῦ ἐν τῷ καιρῷ τῆς μετὰ τῶν ἀνθρώπων αὐτοῦ ἀναστροφής θαύματα καὶ μεγάλα τεράστια, πολλά τε ὄντα καὶ ἀναρίθμητα ἔν τε τῷ καιρῷ τοῦ πάθους αὐτοῦ καὶ τῆς ἀναστάσεως, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν) - τότε ἐξέδωκε τὸν τοῦ Εὐαγγελίου νόμον, & ᾿Αλλὰ παραβραχὺ διαπέφευγεν ἡμᾶς ἡ ἐν τῷ Θα δωρίω τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μεταμόρφωσις, ο Θαβώρ γὰρ, φησὶν ὁ Δαβίδ, καὶ Ἑρμὼν ἐν τῷ ὀνόματί σου ἀγαλλιάζεται ο Καὶ πῶς, ὦ μακάριε Δαβίδ, ἡ ἄψυχος Όλη ἀγαλλιάσεται; Ναι, φησί, μὴ ἁπλῶς καὶ ὡς ἔτυχε, μηδὲ ἐπιπολαίως θεωρεῖτε τὰ τοῦ Κυρίου τεράστια, ἀλλ' ἐγκύψατε εἰς τὸ τῶν νοημάτων βάσ θος, καὶ μεγάλην εὑρήσετε τὴν ὠφέλειαν. Δεῦρο τοίνυν σκεψώμεθα, τίς ἐστιν ἡ τοῦ πατριάρχου εἰσήγησις, ο Θαβώρ καὶ Ἑρμών, φησίν, ἐν τῷ ὀνόματί σου ἀγαλλιάσονται.» "Ωσπερ γὰρ ἐπὶ τῷ τοῦ Κυρίου πάθει πᾶσα ἡ κτίσις ἐσκυθρώπασεν, ἢ τε ἁγία αὐτοῦ μήτηρ, οἵ τε ἀπόστολοι, ἀλλὰ καὶ πάντες οἱ πιστοὶ, καὶ ὁ μὲν ἥλιος ἐσκοτίσθη, ἡ γῆ δὲ ἐσείσθη, καὶ αἱ πέτραι εσχίσθησαν, τὸ καταπέ τασμα διεῤῥάγη, οἱ δὲ ἄγγελοι ἐξέστησαν, ὁρῶντες τὸ ξένον τοῦ Θεοῦ Λόγου μυστήριον· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ ὄρους Θαβώρ πᾶσα ἡ κτίσις ἡγαλλιάσατο, ἀπὸ μὲν τῶν ἀψύχων, ὡς ἐκ πάσης τῆς γῆς καὶ τῶν φυσ τῶν, Θαβώρ καὶ Ἑρμῶν, ἀπὸ δὲ τῶν ἐν αἰσθήσει ζώντων τὰ ἐν τῷ Θαβωρίῳ ζῶα, ἀπὸ τῶν νεκρῶν Μωϋσῆς, ἀπὸ τῶν ζώντων Πέτρος καὶ Ἰάκωβος καὶ Ιωάννης. Ἀπὸ δὲ τῆς ἑτέρα; ξένης καὶ ἐνηλλαγμένης ζωῆς τῆς μήτε ἀνθρωπίνης μήτε ἀγγελικής, ἀλλὰ τῆς τοῦ Ενώχ καὶ Ηλίου, αὐτὸς ὁ Ἠλίας, καὶ ἐξ οὐρανοῦ νεφέλη φωτεινὴ καὶ οἱ ἄγγελοι. Καὶ Ιδού Θαβώρ καὶ Ερμὼν σὺν πάσῃ τῇ κτίσει ἡγαλλιάσαντο, Ἑρμὼν ἐν τῇ βαπτίσει, καὶ Θαβώρ ἐν τῇ μεταμορφώσει. Επὶ τίνι πράγματι; Ἐπὶ τοῦ Θεοῦ p καὶ Πατρὸς φωνῇ ὑπὲρ τοῦ μονογενοῦς αὐτοῦ Υἱοῦ, τῇ, ο Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐκ δίκησα· αὐτοῦ ἀκούετε.» Καὶ ἐπὶ μὲν τοῦ πάθους ἡ πᾶσα κτίσις ἡλλοιοῦτο, καὶ τὰ πάντα αναμίξ ἐγέιστο· ἐν δὲ τῇ τοῦ Σωτῆρος μεταμορφώσει πᾶσα ἡ κτίσις ἡγάλλετο ἐπὶ τῷ λαληθέντι ὀνόματι τοῦ Υἱοῦ. Ἀλλ' ἐπανιτέον ὅθεν ἐξήλθομεν. Ὁ μὲν Μωϋσῆς πρῶτον λαβών, καθὼς εἴρηται, τὴν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν θαυμάτων μαρτυρίαν, ἐξέδοτο τὸν νόμον, οἱ δὲ προφῆται τὴν ἔκβασιν τῶν προφητειῶν, ἔστιν ὅτε καὶ τῶν θαυμάτων. Ο δὲ Χριστὸς ἔχων τὰς μαρτυμίας, ἃς φθάσαντες εἴπομεν, καὶ τὰ ἄπειρα θαύματα, ctionis, et post hanc) comprobatus, tunc demuma Evangelii legem protulit. Ceterum fere transformationem Salvatoris nostri in Thabor monte factam præterieramus. Thabor enim, inquit David, et Hermon in nomine tuo exsultabunt *.» Εt quomodo, o bone David, inanimata exsultabit materia? Næ, inquit, non fortuito casu, neque obiter Domini prodigia inspicite, sed recondite in cogilationum profunditatem, et magnum deprehendetis commodum. Age itaque videamus, quænam patriarcha doctrina sit: • Thabor et Hermon, inquit, in nomine tuo exsullabunt. Quemadmodum enim in Domini passione omnis creatura tristitiae signa edidit, sancta videlicet illius mater, apostoli, et omnes fideles, quin et sol obtenebratus est, terra concussa, et peiræ scisse, velum dis ruptum est, et ipsi angeli ad novum Verbi Dei mysterium obstupuerunt: sic etiam in monte Thabor omnis creatura exsultavit, ex inanimatis quidem quasi tota terra et plantis, Thabor et Hermon; ex illis vero quæ sensu vivunt, quæ in Thabor sunt animalia ex mortuis Moses; ex viventibus Petrus, Jacobus et Joannes; ex vita autem illa nova et immutata, quæ nec humana nec angelica est, sed qualem Enoch et Elias agunt, ipse Elias; ex coelo autem nubes lucida et angeli. Et ecce Thabor et Hermon cum omni creatura exsultaverunt: Hermon in baptismo, Thabor in transformatione. In quo negotio? In voce Dei Patris de unigenito suo Filio, qua dixit, ο Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacitum est, ipsum audite.. Et in passione quidein omnis creatura alienabatur, omniaque permiscebantur; in Salvatoris autem transm formatione omnis creatura exsultabat propter nomen Filio Dei datum. Sed redeundum eo, unde sumus digressi. Moses quidem, ut dictum est, accepto prius a Deo miraculorum testimonio, legem tulit. Prophetae autem vaticiniorum eventu, et nonnunquam miraculis quoque sunt confirmati, Christus etiam illis, quæ recensuimus, testimoniis probatus, et infinitis miraculis, ipse quoque ore docuit. Post illius autem assumptionem discipuli hujus Evangelium conscripserunt, ipsique docuerunt, miraculis sibi fidem vindicantes: non lamen miraculis solummodo, sed etiam propter optimam rerum administrationem, fidem inerebantur ap stoli. Primo enim cum hos exacuisset Christus, et ceu ferreos fecisset et adamantinos, ad prædicationem emisit, dicens illis: 4 Ecce mitto vos ut oves in medio luporum ".» Hi vero humilitatem induti, leonibus formidabiliores apparuerunt. Non enim audacia tollit audaciam, sed æquitas et humilitas. • Luceat enim, inquit Christus, lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorilcent Palrem vestrum qui in cœlis est". haec quidem est rei veritas, quod vita integra et * Psal. LXXXVIII, 13. * Matth. xv, 5. * Malili, x, 16. * Matth. v. 16. Επ

" virtus multis miraculis sit praestantior. Multi enim, ἐδίδαξε μὲν καὶ αὐτὸς διὰ στόματος, μετὰ δὲ τὴν dicit Dominus, in illo die dicent mihi, Domine, αὐτοῦ ἀνάληψιν συνεγράψαντο καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et οἱ ἀπόστολοι τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ ἐδίδασκον καὶ αὐ in nomine two virtutes multas edidimus, et in του, τοῖς θαύμασι πιστούμενοι. Οὐ μόνον δὲ ἀπὸ τῶν nomine tuo damones ejecimus? Et dicam illis: θαυμάτων, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς ἀρίστης πολιτείας εξNon novi vos, abite a me qui operamini iniquita- χον οἱ ἀπόστολοι τὸ πιστόν. Πρότερον καὶ γὰρ στο tem ".» Et si dicat aliquis: Ecquid opus evange μώσας αὐτοὺς ὁ Χριστὸς, καὶ οἱονεὶ σιδηροῦς καὶ lica adducere verba adversus ea quæ a Mahomete αδαμαντίνους έργασάμενος τούτους, ἔπειτα ἀπέστει dicuntur? nos illi respondebimus, quod multum λεν αὐτοὺς ἐπὶ τὸ κήρυγμα, λέξας πρὸς αὐτοὺς ὅτι his opus sit, et maxime. Testimonia enim ab hosti- • Ἰδοὺ πέμπω ὑμᾶς ὡς πρόβατα ἐν μέσῳ λύκων.» bus accepta fide digniora sunt. Num, ut Evange- Οἱ δὲ τὴν ταπείνωσιν ἐνδυθέντες, φοβερώτεροι λεόνω flum hostium testimoniis indigeat? Absit blasphem των ἀνεδείχθησαν. Οὐ γὰρ θρασύτης θρασύτητος mia! Ceterum, ut si quis ab aliquo talentorum αναιρετικὴ, ἀλλ' ἐπιείκεια καὶ ταπείνωσις. • Λαμ Alecem millia nutuo sumpserit, aut creditor mutui ψάτω γὰρ, φησὶν ὁ Κύριος, τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπ forensem contra debitorem actionem instituat, et προσθεν τῶν ἀνθρώπων, όπως ἴδωσι τὰ καλὰ ὑμῶν illic debitor interrogatus a controversiarum judi. ἔργα, καὶ δοξάσωσι τὸν Πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐ filius, annuerit et confessus fuerit rem sic se et ρανοίς.» Καὶ οὕτως ἐστὶν ἡ ἀλήθεια. Πολλῷ τῷ μέσ non aliter habere, nec aliqua res fuerit in qua fal- τρῳ διαφέρει ὀρθός βίος καὶ ἀρετὴ θαυμάτων. sum dicat, judex hujusmodi sermonibus auditis • Πολλοί γάρ, φησὶν ὁ Κύριος, ἐν ἐκείνῃ τῇ tacite secum ipse perpendens hosce sermones, ἡμέρᾳ ἐροῦσί μοι, Κύριε, Κύριε, οὐ τῷ σῷ ὀνόματι suflicientes judicat in testimonium debiti reddendi. προεφητεύσαμεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δυνάμεις πολύ Eadem mihi de omni sacra Scriptura fertur λὰς ἐποιήσαμεν, καὶ τῷ σῷ ὀνόματι δαιμόνια έξεopinio. βάλομεν; Καὶ ἐρῶ πρὸς αὐτοὺς, Οὐκ οἶδα ὑμᾶς· ἀποχαιρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ οἱ ἐργάται τῆς ἀδικίας.» Εἰ δ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις, Καὶ τίς χρεία τῶν εὐαγγελικῶν ῥητῶν πρὸς τὰ παρὰ τοῦ Μωάμεθ λεγόμενα; ἡμεῖς πρὸς αὐτὸν λέξομεν ὅτι πολλὴ καὶ μεγάλη. Διότι αἱ παρὰ τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίαι αξιοπιστότεραί εἰσιν, οὐ μὴν ὡς χρείαν ἔχοντος τοῦ Εὐαγγελίου τῆς τῶν ἀντιθέν των μαρτυρίας (άπαγε τῆς βλασφημίας 1) ἀλλ᾿ ὥσπερ τινὸς ἀπαιτουμένου χρέος μυρίων ταλάντων παρά τινος, ἢ πορευθεὶς ὁ ἀπατῶν τὸ κεχρεωστημένον ἐν δικαστηρίῳ ποιοῖτο τὴν κατ' αὐτοῦ ἔγκλησιν, κἀντεῦθεν ἐρωτηθέντος τοῦ ὀφειλέτου παρὰ τῶν δικαζόντων τὰ τῆς ὑποθέσεως, καὶ συνθεμένου καὶ συνομολογήσαντος ὅτι οὕτως ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄλλως, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν οἷς λέγει ψεῦδος, ὁ κριτὴς ἀκηκοώς τῶν τοιούτων λόγων, καὶ ἐν σιωπῇ τὰ πάντα θεὶς, τοὺς ἐκείνου λόγους ἀποχρῶντας κρίνει εἰς μαρτυ μίαν διὰ τὴν τοῦ χρέους ἀπόδοσιν, οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ πάσης τῆς θείας Γραφῆς. 4. Mosaica enim scripta, Psalterium et prophetarum oracula, Mahomet sancta, justa et vera esse docuit, quemadmodum in Apologiis planius elemonstravimus: præcipue vero ante omnia excelJoutissimum Evangelium, sanctum esse et justum, rectum, verum et absolutum sæpius, declaravit, aleo ut hoc Dei commonitiones nominet. Quemadmodum in capite Jona, quod in Alcorrano continetur, sic inquit; De his quæ vobis revelavimus, si dubitaveritis, ab illis inquirite, qui jam ante me Biblia legerunt, et veritatem deprehendetis. Quicam igitur sunt, qui ante Mahometem Biblia legerunt? Constat certe Hebræos esse, qui Mosis Pentateuchum et prophetica scripta recipiunt, et Christiani, qui una cum his etiam Evangelium admittunt, et apostolorum scripturas. Ecce quama diLucide Mahometis testimonio apparet, quod posteri majoribus iudigeant, nec majores ipsis posteris, quemadmodumn etiam in capite Helmaida (quod mensam interpretantur) copiosius explicat. Mahomet vero qua causa legem suam tulerit, vel potius hiquitatem legibus honesti solutam, nescio, nisi forte a patre suo diabolo motus. Nulla enim teslim monio aliunde petito innititur, neque Veteri Testa Matth. vi, 22, 23. δ'. Τά τε γὰρ Μωσαϊκά, τὸ Ψαλτήριον, καὶ τὰς τῶν προφητῶν προββήσεις, ἅγια καὶ δίκαια καὶ ἀν ληθῆ ὁ Μωάμεθ εἶναι ἐδίδαξε, καθὼς καὶ ἐν ταῖς προτέραις ἀπολογίαις τρανότερον ἀπεδείξαμεν. Κατ' ἐξαίρετον δὲ τῶν ἄλλων πάντων ἐξοχώτατον τὸ Εὐαγ γέλιον, ἅγιόν τε καὶ δίκαιον, καὶ εὐθὲς καὶ ἀληθινὸν καὶ τέλειον πλειστάκις ἀπεφήνατο, ὥστε καὶ Θεοῦ υπομνήσεις ταῦτα ὀνομάσαι, καθὼς καὶ ἐν τῷ κεφά λαίῳ τῷ Ἰωνᾶ, ὅπερ ἐστὶ ἐν τῷ Κορράν, οὕτωσί φησιν, ὅτι ὑπὲρ ὧν ὑμῖν ἀπεκαλύψαμεν, είπερ αμφιβάλλετε, αἰτήσατε παρὰ τῶν πρότερον ἐμοῦ τὰ βιβλία ἀνεγνωκότων, καὶ εὑρήσετε τὴν ἀλήθειαν. Τίνες γοῦν εἰσιν οἱ πρὸ τοῦ Μωάμεθ ἀναγνόντες τὰ βιβλία; "Η δῆλον ὡς οἱ Ἑβραῖοι οἱ δεξάμενοι τὴν τοῦ Μωσέως Πεντάτευχον, καὶ τὰ προφητικά, καὶ οἱ Χριστιανοί, οἱ σὺν τούτοις δεξάμενοι τό τε Εὐαγ γέλιον καὶ τὰ τῶν ἀποστόλων. Καὶ ἰδοὺ ὅσον ἀπὸ τῆς τοῦ Μωάμεθ μαρτυρίας καθαρῶς ἀναφαίνεται ὡς οἱ μεταγενέστεροι έχουσι χρείαν τῶν προτέρων, οὐ μὴν δ' οἱ πρότεροι τῶν μεταγενεστέρων, καθώς καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ ᾿Ελαμαϊδα, ὅπερ ερμηνεύεται τράπεζα, πλατυκωτέρως διέξεισιν. Ο δὲ Μωάμεθ ούτεσὶ, οὐκ οἶδ' ὅθεν ώρμημένος, ἐξέδωκε τὸν νόμον, ἢ ταληθέστερον εἰπεῖν, τὴν ἀνομίαν, εἰ μὴ ἀπὸ τοῦ

CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. πατρὸς αὐτοῦ τοῦ διαβόλου. Οὐδὲ γὰρ εἶχεν ἑτέρω· mento et prophetis, neque ex nova et apostolis: θαν τὴν μαρτυρίαν, οὔτ᾽ ἀπὸ τῆς παλαιάς διαθήκης καὶ τῶν προφητῶν, οὔτ᾽ αὖ ἀπὸ τῆς νέας καὶ τῶν ἀποστόλων, ἀλλ' ὡς ἐχθρὸν καὶ πολέμιον τοῦτον ἐς τὸ παντελὲς ἀπεδίωκον. Καὶ ὁ μὲν μακάριος Μωϋσῆς ούτ τωσί φησι τοῖς υἱοῖς Ἰσραήλ, ο Αναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν προφήτην ὡς ἐμέ· αὐτοῦ κατὰ πάντα ἀκούετε. Πᾶσα δὲ ψυχή, ἥτις οὐκ ἀκούσε ται τοῦ προφήτου ἐκείνου, ἐξολοθρευθήσεται.» Και σκόπει τὸ λεγόμενον μετὰ ἀκριβείας. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν τὸν Μωσέα ότι ο αναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς προφήτην ἐκ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, ἡ ἐδίδαξεν ἵνα δέξων καὶ τὸν παρ' αὐτοῦ προφητευόμενον, τουτέστι τὸν Χριστόν, καθὼς ἐν τῇ πρώτῃ ἀπολογία σαφῶς ἀποδίδεικται· ἀποπέμψωσι δὲ, καὶ πόρρω ἐξ αὐτῶν διώξωσι, τὸν ἐξ ἀλλοδαποῦ γένους ἐρχόμενον ὡς προφήτην. Ο δὲ Χριστὸς ούτωσέ φησι πρὸς τοὺς εἰς αὐτὸν πεπιστευκότας, ο Προσέχετε ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οίτινες έρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ένα δύμασι προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι άρπαγες. ᾿Απὸ τῶν καρπῶν αὐτῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς· κ καὶ ὅτι «Οὐ δύναται δένδρον ἀγαθὴν καρποὺς σαπροὺς ποιεῖν, οὐδὲ δένδρον σαπρόν καρποὺς καλούς ποιεῖν.» Διά τοι τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀναπτύξαντες, ἴδωμεν κατὰ τὸ Κυριακὸν λόγιον, ὁποῖος ἐστιν ὁ διδάσκαλος οὗτοσί, καὶ τίς ἡ τούτου διδαχὴ, καὶ τί τὸ δένδρον, καὶ ὁποῖος ὁ καρπὸς, ὅπως ἂν ἐξ αὐτοῦ δὴ τοῦ καρποῦ γνῶμεν καθαρῶς τὸ δένδρον, καὶ ἐκ τῆς διδαχῆς τὸν διδάσκαλον. Τῷ ἀπὸ τῆς τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ σαρκώσεως χιλιοστῷ διακοσιοστῷ δεκάτῳ ἔτει τις τῆς τάξεως τῶν Πρεδικατόρων, ήτοι τῶν κηρύκων, 'Ρι κάλδος ὄνομα αὐτῷ, ἀπελθὼν εἰς τὴν Βαβυλῶνα, ἔνθα τὸ μουσεῖον καὶ τὸ μυστήριον τῆς ἀνομίας ένεργεῖται, καὶ φιλοπονήσας εἰς ἄκρον, ἐξήσκησε τὴν τῶν ᾿Αράβων διάλεκτον· ὃς καὶ ἐξετάσας, καὶ εἰς ἀκρίβειαν εὑρὼν τὰ ἐν τῷ νόμῳ τῶν Ἰσμαηλιτῶν ἐμπεριειλημμένα, εἰς τὴν τῶν Λατίνων γλώτταν ἀπὸ τῆς τῶν 'Αράβων μετήνεγκεν. quæ potius hunc ceu hostem et inimicum aversantur. Beains quidem ille Moses ad filios Israel sic dicit: Suscitabit Dominns Deus prophetam ex fratribus nostris, sicut me; eum in omnibus a0 dite. Omnis autem anima, quæ non audiverit prophetam hunc, exstirpabitur ".» En diligenter quod dicitur considera. Cum enim Moses dicit, ο Domi nus Deus suscitabit prophetam ex fratribus nostris, docuit ut hunc a se prædictum suscipiant, id est Christum (veluti in prima Apologia dilucide demonstratum est), ablegent vero et longissime a 50 arceant ex peregrina gente ad ipsos venientem propletam. Christus vero ad illos qui in ipsum ere dunt sic dicit: Cavete a falsis prophetis, qui veniunt ad vos vestiti pellibus ovium, intus vero sunt lupi rapaces. fructibus ipsorum cognoscetis eos.» Et: Non potest arbor bona fructus malos ferre, neque arbor mala fructus bonos facere " Quapropter nos his consideratis, inspiciamus Domini oraculum, quisnam sit magister hic, quanam hujus doctrina, quæ arbor et quinam fructus, ut vel ex ipso fructu arborem agnoscamus, et ex doctrina doctorem. Anno a Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi veri Dei incarnatione millesimo ducentesimo et decimo, quidam ordinis Prædicatorum Ri chaldus nomine, Babylonem profectus, ubi studium et mysterium iniquitatis exercebatur, summo 12bore sese in Arabum lingua exercuit. Hic discussis simul et exactissime deprehensis iis quæ in Ismaelitarum lege continentur, eadem in Latinam linguam ex Arabica transtulit. 5. Lex itaque Ismaelitarum Alcorranum dicta, et 2 Mahomete promulgata, non ab ipso solo lata est, verum etiam ab aliis quibusdam, utpote genera illius Ala, et aliis septem, quorum nomina sunt, Naphe, Eon, Oma, Eiresar, Aser, filii Cheter, et filii Amer. Cum igitur hi quidem hoc, alii vero illad reciperent, et singuli proprium aliquid statuerent, post mortem Hale et Mahometis factiones, ε'. Ο γοῦν νόμος τῶν Ἰσμαηλιτῶν, ὁ ὀνομαζόμε νος Κοριάν, ὁ καὶ παρὰ τοῦ Μαχούμετ δοθεὶς, οὐκ ἐτίθη παρ' αὐτοῦ καὶ μόνου, ἀλλὰ καὶ παρ' ἑτέρων τινῶν, τοῦ τε δηλαδὴ γαμβροῦ αὐτοῦ τοῦ Ἀλη, καὶ ἄλλων ἑπτὰ, ὧν τὰ ὀνόματά εἰσι ταῦτα - Ναφέ, Ἐόν, Ομάς Ελρεσάρ, Ασήρ υἱοῦ τοῦ Χετήρ, καὶ υἱοῦ του 'Αμέρ. Λαβόντων τοίνυν τῶν μὲν τοῦτον, τῶν δ' ἐκεῖνον, καὶ βουλομένων εκάστων στῆσαι τὸν ἴδιον μετὰ θάνατον τοῦ τε Αλῆ καὶ τοῦ Μωάμεθ, στάσεις contentiones, bella et caedes successoribus horum καὶ φιλονεικίαι καὶ πόλεμοι καὶ χύσεις αἱμάτων μέσον τῶν διαδόχων αὐτῶν ἐμεσολάβησαν. Αλλὰ τὴν σήμερον οἱ μὲν πρὸς ἀλλήλους πόλεμοι ἔπαυσαν, ή δὲ διάστασις καὶ διαίρεσις ἐπεκράτησε, καὶ δέχονται οἱ μὲν τόνδε, οἱ δὲ τόνδε. ς'. Αλλ' ὁ μὲν πρῶτος τεθεὶς νόμος ὑπὸ δαίμο νος ἐξετέθη. Καὶ γὰρ πᾶσα ἀνομία καὶ ἁμαρτία δα μονας έχει τοὺς συνεργοῦντας καὶ συνιστῶντας αὐτήν. Αλλ' ἐπὶ τοῦ νόμου τουτους οὐχ οὕτως, ἀλλὰ στόμα πρὸς οὓς ὑπηγορεύθη παρὰ τοῦ δαίμονος. "Ωστε καὶ οἱ ἐν Βαβυλῶνι τῶν πολλῶν ἀληθέστεροι οὐ κρύ πτουσι παντελῶς τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ πρὸς οὓς θαρ16 Deut. xvm, 17. " Matth. vol, 15, 16. inciderunt. Verum hodie quidem bella mutua 80pita sunt, dissidium vero et dissensio perduravit adhuc; et alii quidem hoc, alii vero illud recipiunt. G. Caterum les illa principio a demone lata est. Omnis enim iniquitas et peccatum dæmones habet adjutores, et cooperarios. In lege vero hac non item; sed ore ad aurem a demone dictata est: quemadmodum etiam hi qui in Babylone veritatis studiosiores sunt, veritatem non occulunt, sed sin guli iis quibus conddunt, dicunt hoc, et fateatur

doctrinam hanc a Deo non promanavisse, rationi- ῥεῖ ἕκαστος, καὶ λέγει καὶ ὁμολογεῖ ὅτι οὐκ ἔστι bus consentaneis hoc demonstrantes; timore mortis autem cedunt, et sequuntur impietatem. Non parvum tamen ex horum impietate argumentum colligitur, quod qui tales sunt, Christianorum dogmata omnino ignorent. 7. Praeterea quidam ex doctoribus horum in diKoitate Chalibarum constitutus, nomine..... cum jam exspiraret, crucem penes se ferre deprehensus est. Qua in pectore illius inventa, intelligentes hunc occulte Christianum fuisse, non eo loci ubi Chalibades sepeliri solemne est, illum sepelierunt, sed in alio ab hoc semolum. Qui enim inter hos sapientiores et prudentiores sunt, non ignorant errorem suum, et imposturam, sed partim quidem propter timorem praedictum, partim vero quia humanam gloriam magis amant quam gloriam Dei, occlusis animae oculis in tenebris obambulant; et timore mortis hujus corporalis animæ mortem acquirunt. In Christianis autem contra feri solet; timore enim mortis animæ, corporalem illam et externam cum voluptate contemnunt. Christianorum enim fides longe lateque ab his discrepat. Arclam enim et angustam Christus dicit viam esse, quæ nos ad vitam deducit. παρὰ Θεοῦ τὸ διδαχθὲν, λόγοις πιθανοῖς τοῦτο ἀπο δεικνύντες. Τῷ φόβῳ δὲ τοῦ θανάτου ὑπείκουσι, καὶ ἀκολουθοῦσι τῇ ἀσεβείᾳ. Οὐκ ὀλίγον δὲ συμβάλλεται τῇ ἐκείνων ἀσεβείᾳ καὶ τὸ παντελῶς εὑρίσκεσθαι ἀγνοοῦντας τούτους τὰ τῶν Χριστιανών. ζ'. Ὁμῶς καὶ ἐκ τῶν διδασκάλων αὐτῶν εἶς, και λιφᾶς τὸ ἀξίωμα ὄνομα, αὐτῷ, ἐν τῷ καιρῷ τῆς τελευτῆς αὐτοῦ εὑρέθη σταυρὸν φέρων μεθ' ἑαυτοῦ. Ευρόντες δὲ τὸν σταυρὸν ἐν τῷ στήθει αὐτοῦ, καὶ κατανοήσαντες ὅτι κεκρυμμένος Χριστιανός ἐστιν, οὐκ ἔθαψαν αὐτὸν ἐν ᾧ τόπῳ ἔθαπτον τοὺς χαλιφά δας, ἀλλ' ἐν ἑτέρῳ χωρίς. Οἱ γὰρ σοφοὶ καὶ φρόνι μοι ἐκείνων οὐκ εἰσὶν ἀγνοοῦντες τὴν ἐκείνων πλάνην καὶ ἀπάτην. Ἀλλὰ τὸ μὲν διὰ τὸν εἰρημένον φό σον, τὸ δ' ὅτι ἀγαπῶσι δόξαν τῶν ἀνθρώπων μᾶλλον ὑπὲρ τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, μύσαντες τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς, ἐν τῷ σκότει περιπολεύονται, καὶ τῷ σωματικῷ φόβῳ τοῦ θανάτου τὸν ψυχικῶν κληροῦν ται. Ἐπὶ δὲ τῶν Χριστιανῶν οὐχ οὕτως, ἀλλὰ τῷ φόβῳ τοῦ ψυχικοῦ θανάτου, τοῦ σωματικοῦ καὶ ὑλι κοῦ καὶ ἐνηδόνου καταφρονοῦσιν. Η γὰρ τῶν Χρι στιανῶν πίστις μακράν που καὶ πόῤῥω ἐστὶ τούτων. Στενὴν γὰρ καὶ τεθλιμμένην ἔφησεν ὁ Κύριος τὴν ὁδὸν, τὴν εἰς ζωὴν ἡμᾶς ἀπάγουσαν. 8. Et legem quidem, ut diximus, a dæmone didicil; nihilominus tamen in bæreticos quosdam incidens, reliqua assumpsit; et a Jacoba quidem Beenra in Nestorii dogmatibus institutus est, quem et postea occidit; a Judais autem quibusdam, Phinees nimirum et Audio, quem ipse mutato nomine Auduiam vocavit, atque Salom, quem Perselem cognominavit, multa etiam transumpsit, sicque etiam in Nestorianos aliquot incidens omnium impietatem collegit. Quapropter in Alcorano multa invenire licet, ex modo dictis descripta hæresibus. Si enim mores bonos corrumpere malorum conversatio potest, quanto magis si ea in pravos mores inciderit? Cum igitur legem a dæmone accepisset Mahomet, quid aliud illum facere aut dicere oportebat, quam ea quæ sui erant magistri? Et quemadmodum ille fastu laborans, postquam lapsus est, statim mentiri capit, sic etiam Malomet ex superbia et mendacio loqui coepit et scribere. 9. De seipso enim jactabundus dicit in hunc modum: Si omnes homines conveniant, omnes spiritus et omnes angeli talem, qualem ego, Alcorranum componere non poterunt. Item in capite Elasiar, quasi persona Dei loquens, sic inquit: Quod si hune Alcorranum in aliquem montium immitteremus, limnore illius et religione erga illum disrum peretur. Non tamen ex his tantummodo verbis illius jactantia deprehenditur, sed etiam in aliis multis effertur, sicuti paulo post nostra oratio exponet. solo Deo enim dicit Alcorranum intelligi, ab hominibus vero nequaquam. Cæterum agnoscat vanissimas doctor, quod sapientia sua non e supernis est, sed terrena, animalis el dæmoniaca. < Dominus enim, inquit David, ducet mansuetos in juη΄. Καὶ ἐδιδάχθη μὲν ὁ νόμος, ὡς εἴρηται, παρὰ τοῦ δαίμονος· ὅμως καὶ τισιν αἱρετικοῖς ἐντυχών, τὰ ὑπόλοιπα προσελάβετο. Καὶ παρὰ μὲν τοῦ Ἰαν κωδ τοῦ Βαευρᾶ ἦν μυηθεὶς τὰ τοῦ Νεστορίου, ὃν μετὰ καιρὸν ἀπέκτεινε· παρὰ δὲ Ἰουδαίων τινῶν, τοῦ τε Φινεὶς καὶ Λυδιοῦ, ὅντινα Αὐδουλά μετων νόμασε, καὶ Σαλώμ, ὥσπερ Σελέμ, ἀλλὰ δὴ καὶ τισὶν Νεστοριανοῖς ἐντυχών, τὴν πάντων κακίαν Εσώρευσε. Διά τοι τοῦτο ἐν τῷ Κοῤῥὰν πολλά τις εὑρήσει γεγραμμένα ἐκ τῶν ῥηθεισῶν αἱρέσεων. Εἰ γὰρ ἤθη χρηστὰ οἶδε φθείρειν ὁμιλία κακή, πόσω μᾶλλον ήθεσι πονηροῖς ἐντυχοῦσα; Λαβὼν τοίνυν τὴν παρὰ τοῦ δαίμονος διδαχὴν ὁ Μωάμεθ, τί ἕτερον ἔδει πράττειν καὶ λέγειν ἢ τὰ τοῦ διδασκάλου σύν τοῦ; Καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος νοσήσας τὴν ἔπαρσιν, καὶ πεσών, εὐθὺς ἐκ τοῦ ψεύδους ἤρξατο, οὕτω καὶ ὁ Μωάμεθ ἐξ ὑπερηφανίας καὶ ψεύδους ἤρξατο λέγειν καὶ γράφειν. Β'. Μεγαλορρημονῶν γὰρ περὶ αὐτοῦ, αὐτωσί φησι κατὰ λέξιν, ὡς Εἰ πάντες άνθρωποι συν αχθείεν, καὶ πάντα τὰ πνεύματα, καὶ πάντες ἄγγελοι, οὐκ ἂν δύναιντο ποιῆσαι τοιοῦτον Κορ ῥάν, ὁποῖον ἐγώ. Ετι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελασὰρ ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ ούτωσέ φησιν ὡς εἰ ἐπέμψαμεν τοῦτο τὸ Κοββὲν εἰς ἐν τῶν ὁρῶν, σχισθῆναι ἔμελλεν ὑπὸ τοῦ φόβου καὶ τῆς πρὸς αὐτὸ εὐλαβείας. Μη μόνον δ' ἐν τοῖς τοιούτοις βήμασι μεγαλορρημονῶν εὑρίσκεται, ἀλλὰ καὶ ἐν ἑτέροις ὑπεραίρεται, καθὼς μετολίγον ὁ λόγος δημ λώσει. Παρὰ γὰρ μόνῳ τῷ Θεῷ φησι νοεῖσθαι τὸ Κορράν, παρὰ δ' ἀνθρώποις οὐδαμῶς. Ἀλλὰ γενει σκέτω ὁ κενὸς οὗτος διδάσκαλος ὅτι οὐκ ἔστιν αὕτη ἡ σοφία ἄνωθεν, ἀλλ' ἐπίγειος ψυχική, καὶ δαιμο

CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. νιώδης. • Κύριος γὰρ, φησὶ Δαβίδ, ὁδηγήσει dicio, docebit mansuetos vias suas "... Superbis πραεῖς ἐν κρίσει, διδάξει προεῖς ὁδοὺς αὐτοῦ. κ enim inquit Solomon, resistit Dominus; humilibus • Υπερηφάνοις δέ, φησὶν Σολομών, ὁ Κύριος άντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσι χάριν.» Εἰ γὰρ ἀκάθαρτος παρὰ Θεῷ πᾶς ὑψηλοκάρδιος, τίς ὁ δυνάμενος καθαρίσαι αὐτόν; Καὶ εἰ ὁ Κύριος ὑπερηφάνοις ἀντιστάσσεται, τίς ὁ βοηθήσων αὐτῷ; Καὶ εἰ ὁ Κύριος οδηγήσει πραεῖς ἐν κρίσει, διδάξει δὲ πραεῖς ὁδοὺς αὐτοῦ, τὸν ἀλαζόνα καὶ ἐπηρμένον τίς ὁδηγήσει εἰς ὁδὸν σωτηρίας καὶ ἀληθείας; Τί δὲ περὶ τοῦ ψεύδους, ὃ διαπαντὸς ὑποβάθραν καὶ θεμέλιον αὐτοῦ τέθεικε; Καὶ οὐδὲν ἔστι τῶν παρ' ἐκείνοις λεχθέντων άμοιρον ψεύδους, ἀλλὰ τὰ μὲν εἰσι καθόλου καὶ παντελῆ ψεύδη καὶ πλάσματα, τὰ δὲ δραξάμενος ἔχνους ἀληθείας, πλάττει τεράστια καὶ ἀλλόκοτα πράγματα. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἔστιν αἴσθησις ἢ μὴ ἔχουσα τὴν ἀφὴν ὥσπερ ἔχημα, οὕτω οὐδὲ λόγος λεχθεὶς παρ' ἐκείνου, ὅστις οὐκ ἔστιν ψεῦδος σαφές, ἢ μίγμα ψεύδους καὶ ἀληθείας. Τίς γὰρ τῶν ὁπωσοῦν ἐχόντων γνῶσιν οὐ λυγίσεται και θαρὸν πλάσμα καὶ ψεῦδος, ὅτι διαβάλλων τὸν Θεὸν, λέγει περὶ τοῦ Κοῤῥάν ὡς ἐκ προσώπου αὐτοῦ, ἔτι Εἰ εἰς ἐν τῶν ὀρέων ἐπέμψαμεν αὐτὸ, σχισθῆ. ναι ἔμελλεν ἂν ὑπὸ τοῦ φόβου καὶ τῆς εὐλαβείας αὐτοῦ. Ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ ἄρχοντος Γαβριήλ, ὡς ὅταν φέρῃ τοῦτον διαλεγόμενον αὐτῷ ἐν τῇ ὥρᾳ τοῦ πάθους αὐτοῦ. 1. Καὶ περὶ τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ τοῦ Μωάμεθ, ὡς εὑρίσκεται ἐξ ἀϊδίου γεγραμμένον ἐν τοῖς δεξιοῖς μέρεσι τοῦ δεσποτικοῦ θρόνου ἐν τῷ ἀνωτέρῳ μέρει, ο Καὶ ὅτι περὶ αὐτοῦ προφητεύων ὁ Χριστὸς τοῖς υἱοῖς Ισραήλ, οὕτως εἰρηκεν, Εὐαγγελίζομαι ὑμῖν τὸν ἀπόστολον τοῦ Θεοῦ, τὸν ἥξοντα μετ' ἐμὲ, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ Μωάμεθ. Ἐπεὶ δὲ οὔτε ἐν τῇ Παλαιᾷ εὑρίσκεται Γραφῇ, οὔτε ἐν τῇ Νέᾳ, ἀλλ' ἔστι σαφὲς ψεῦδος, ἐκήρυξαν καὶ ἐπλάσαντο οἱ ἐκείνου διάδοχοι ὡς δῆθεν φθόνῳ τρωθέντες ἐξέβαλον αὐτὸ οἱ μὲν Ιουδαῖοι ἀπὸ τῆς παλαιᾶς Γραφῆς, οἱ δὲ Χριστιανοὶ ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου. Ἡμεῖς δὲ τοῦτο τρανῶς ἐν τῇ τετάρτῃ ἀπολογίᾳ ἐλέγξαντες, ἀπεδείξαμεν ὅπως ἐστὶ σαφές ψεύδος. Διὰ τοῦτο περισσὺν καὶ παρέλκον ἤγημαι, τὰ αὐτὰ καὶ περὶ τῶν αὐτῶν πολλάκις ἐπιχειρεῖν. ια΄. Ετι, Οὐκ ἦλθον, φησί, διὰ θαυμάτων, ἀλλὰ διὰ ξίφους καὶ τιμωρίας· καὶ τοῖς μὴ πειθομένοις τῷ ἡμετέρῳ νόμῳ καὶ τῇ διδαχῇ, θάνατος ἔσται ή τιμωρία, ἢ φόρους διδότωσαν. Τί τοῦτο; Πάντως οὐκ ἄλλο, ἡ βουλόμενος συσκιάσαι τὴν ἑαυτοῦ μα ταιότητα καὶ ἀσθένειαν, ἐπεὶ οὔτε τὴν ἀπὸ τῶν Γραφῶν, οὔτε τὴν διὰ θαυμάτων εἶχε μαρτυρίαν καὶ τὰ πιστά, μηχανᾶται τὸν φόνον, ἵνα διὰ τοῦ φοτου ἐκφύγῃ τὸν ἔλεγχον, ὁ καὶ γέγονεν. Τῷ γὰρ φόβῳ τοῦ θανάτου παρητήσαντο μὲν τὸν ἔλεγχον, μᾶλλον δὲ τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡσπάσαντα τὸ ψεῦδος. καὶ τὴν ἀπώλειαν. "Ωστε καὶ οἱ διάδοχοι τούτου τη ὥρα τῆς διδασκαλίας αὐτῶν, ξίφος γυμνοῦσι, καὶ τιθέασι μέσον αὐτῶν, λέγοντες ὡς ἐκ προσώπου του Μωάμεθ, Τάδε φησὶν ὁ προφήτης· Μέχρις ἂν τὸ ξί13 Psal. xxiv, 9. Prov. 11, 34. enim dat gratiam t. Si enim immundus cornm Deo repulatur, quisquis animo extollitur, quisnam hunc mundare poterit? Et si Dominus superbis resistit, quis huic auxiliaturus est? Et si Dominus ducit mansuelos in judicio, et mansuelos docet vias suas, arrogantem et superbum quis ducet in viam salutis et veritatis? Quid vero de mendacio is qui hoc ceu basim et fundamentum suum col Iocavit, et a quo nihil sine mendacio dictum sit? Caterum alia quidem in universum et omnino falsa et ficta sunt, alia vero, veritatis aliquod ve stigium nactus, prodigiosa omnino et absurda fngit. Εt quemadmodum nullus est sensuum, qui non tactu instar vehiculi utatur; sic nullus est ab hoc dietus sermo, qui non aut manifeste mendax et falsus sit, aut ex mendacio et veritate mistus. Quis enim vel tantilla cognitione praeditus, non judicaret inter simplex figmentum falsumque? quod Deo obtrectans, de Alcorrano quasi in propria persona loquitur, Quod si in aliquem montium miserimus illum, disrumpetur utique præ limore et religione hujus: quin etiam hoc de archangelo Gabriel, quem sub tempore morbi sui secum loquentem inducit. 10. Præterea, quod de nomine sue Mahomet ef finxit, quod ex lerno scriptum inveniatur in fastiβίο dextra pariis throni divini: quodque de illo vaticinatus Christus filiis Israel dixerit: Annuntio vobis, apostolum Dei venturum post me, nomen illi Mahomet. Cum vero nec in Veteri nec in Novo Testamento hujusmodi scriptura inveniatur, et mendacium sit apertissimum, dixerunt înxeruntque successores hujus, quosdam invidia motos illud expunxisse, Judæos quidem ex veteri Testamento, Christianos autem ex Evangelio. Nos verò dilucide hoc in quarta Apologia confutato, demonstravimus quam aperte hoc falsum sit; quapropter supervacaneum et importunum existimo, eadem el de iisdem sæpius disputare. 11. Ad hæc: Non veni, inquit, per miracula, sed per gladium et supplicia, iisque qui nostra legi et doctrina non obediunt, mortis pena consti tuatur, aut tributa pendant. Quidnam hoc? Non aliud certe, quam tegere volens suam ipsius stultitiam et infirmitatem, cum nec Scripturarum nec miraculorum auctoritate fidem inveniret, cedes adornat, ut timore reprehensionem effugeret, quod etiam evenit. Timore enim mortis confutationem, imo verilatem devitaverunt, et mendacium amplexati sunt, atque perditionem: adeo ut et successores hujus eo tempore, quo doctrinam suam explicant, strictum gladium in medium illorum deponant, tanquam sub Mahometis persona dicentes: Hæc dicit propheta: Quoad gladius permanet, en

etiam mea lex permanet; gladio autem sublato, φος ἵσταται, ἰδοὺ καὶ ὁ ἐμὸς νόμος ἵσταται. Παρελα etiam illa destructur. Et quod peccatores quidem gladium suum contra Davidem strinxerint, et in tenderint arcus suos ad feriendum rectos corde, manifesto constat. Sed gladius ipsorum transeat in cor eorum, et arcus illorum conterantur. Quoniam brachia peccatorum conterentur, iniqui vero expellentur, et semen impiorum exstirpabitur. Paucorum enim est, et numeratu facilium, eos de felicitate in mortem dejicere. Quapropter veritatis testes et magni et sancti, et regui Dei hæredes facti sunt. θόντος δὲ τοῦ ξίφους, καὶ ὁ νόμος λυθήσεται. Καὶ ὅτι μὲν βομφαίαν ἐσπάσαντο οἱ ἁμαρτωλοὶ κατὰ τὸν Δαβίδ, καὶ ἐνέτειναν τόξον αὐτῶν τοῦ σφάξαι τοὺς εὐθεῖς τῇ καρδίᾳ, τοῦτο πρόδηλον καὶ φανερόν, ἀλλ' ή ῥομφαία αὐτῶν εἰσέλθοι εἰς τὰς καρδίας αὐτῶν, καὶ τὰ τόξα αὐτῶν συντριβείη, ὅτι βραχίονες ἁμαρτ τωλῶν συντριβήσονται, ἄνομοὶ δὲ ἐκδιωχθήσονται, καὶ σπέρμα ἀσεβῶν ἐξολοθρευθήσεται. Τῶν γὰρ ολι γων καὶ εὐαριθμήτων ἐστὶ τὸ δίπτειν ἑαυτοὺς ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ εἰς θάνατον. Διὰ τοῦτο γὰρ οἱ τῆς ἀλη θείας μάρτυρες μεγάλοι καὶ ἅγιοι, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ. βασιλείας κληρονόμοι γεγόνασιν. ιβ'. "Ετι τοῦτο ἐντέλλεται ὁ Μωάμεθ, ἵνα οὐδεὶς ξηται, τὴν ἑαυτοῦ ἀσθένειαν δεδοικώς. Καίτοι γε αὖθις ὁ αὐτὸς ἐν ἑτέροις τόποις ἐντέλλεται μὴ δια λέγεσθαι λόγοις τραχέσι καὶ αὐστηροῖς τινι ἑτέρας αἱρέσεως, ἀλλ' ἡπίοις. Οὐ γὰρ ἀνθρώπου, φησίν, ἐστὶ τὸ καταρτίζειν, ἀλλὰ μόνου Θεοῦ, καὶ ἕκαστος ὑπὲρ αὐτοῦ μόνου, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπὲρ ἑτέρου λόγον δώσει, αὐτὸς ἑαυτὸν ἀντιλέγων καὶ ἀνατρέπων. Ο μόνον γὰρ ἐν τῷ παρόντι κεφαλαίῳ, ἀλλ' ἐν παντὶ τῷ νόμῳ αὐτοῦ ἄστατος καὶ ἄτακτος καὶ ἀνώμαλος ἀναφαίνεται, καὶ σχεδὸν ἐν πᾶσι τοῖς ὑπ' αὐτοῦ γε γραμμένοις αὐτὸς ἑαυτὸν εὑρίσκεται ἀνατρέπων. "Ωσπερ γὰρ μαινόμενος, καὶ μὴ γινώσκων ποῖαί εἶν σιν αἱ ὑποθέσεις καὶ τὰ δόγματα, ἅτινα ήρξατο λέ γειν, τίνα τὰ μέσα, καὶ ποῖα τὰ τέλη, οὕτω γρά φων ποιεῖ, μὴ μόνον ἅπερ ἐν ἐνὶ κεφαλαίῳ γράφων, ἐν ἑτέρῳ καταλύει καὶ ἀντιλέγει, ἀλλὰ καὶ πολλάκις ἅπερ ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ αὐτοῦ κεφαλαίου διαβεβαιού ται, περὶ τὸ τέλος συγχέει τε καὶ ἀνατρέπει. Μόλις γὰρ καὶ σὺν βίᾳ εἰσήχθησαν κεφαλαιωδῶς καὶ σὺν τάξει τὰ παρ' ἐκείνου λεγόμενα, ὅπως καὶ ὁ τῆς ἀντιλογίας λόγος ὁδῷ καὶ τάξει προβαίνῃ. Καὶ γὰρ αὐτὸς οὗτος ὁ ἐντελλόμενος, ἵνα μὴ διαλέγωνται τισιν ἑτέρου δόγματος ἐν λόγοις τραχέσι καὶ σκλη ροῖς, ἀλλ᾽ ἡπίοις καὶ προσηνέσιν, ὡς καὶ ἐν τῷ και φαλαίῳ τῷ Ελενιουμ ἑαυτὸν ἐπαινῶν λέγει, οὐκ ἔστι τῶν ἀναγκαζόντων. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελμπακαρᾶ, ὅπερ ερμηνεύεται βοῦς, ούτωσί φησιν, ὅτι ἐν τῷ νόμῳ τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστι βία, ὅτι τὸ ἴσον ἐξαρχῆς ἤδη διώρισται· αὐτὸς οὗτος αὖθις 12. Porro etiam hoc precipit Malomet, ne quisquam sui ordinis cum aliquo Christianorum dispu- η τῆς ἐκείνου φατρίας ὅλως μετὰ Χριστιανοῦ διαλέ tet, suam ipsius indirmitatem metuens. Quin idem rursus alibi interdicit, ne quis disputet verbis duris et acerbis cum aliquo alterius secta homine, sed blandis: Non enim, inquit, hominis est componere, sed solius Dei; et: Singuli de seipsis s0lis, et non de aliis rationem reddant. En sibi ipsi contradicens, et contrarius. Non enim in hoc tantum capite, sed in tota lege sua instabilis, inordinatus et dissimilis sibi apparet, et in omnibus fere scriptis suis ipse seipsum confutare deprehenditur. Quemadmodum enim mente captus et ignorans quanam argumenta sint et dogmata, de quibus dicere instituit, quænam sint media, et quinam finis: sic etiam in scriptis suis agit. Non enim tantummedo quæ in uno scripsit capite, in altero destruit et impugnat, sed sæpius, quæ in principio ejusden capitis confirmavit, circa finem confutat et subvertit. Vix enim et difficulter in capita et ordinem digesta sunt, quæ ille tradidit: adeo ut contradictionis ratio ordinem precedat. Idem enim hic qui precipit, ne cum aliquibus alterius doctrina disci. pulis digladientur verbis asperis durisque, sed blandis et mansuetis (ut etiam in capite Eltenium seipsum laudans dicit: Non hoc cogentium est, etc.) Quin etiam in capite Elmipacara, quod bovem significat, sic ait: la lege Dei non est vis, quoniam quod æquum est, jam ante definitum est; hic julem, inquam, sui quasi oblitus, præcipit dicens: Nostrae legi non obedientes, mortis supplicium maneat, aut tributa solvant. Ει quid morte vio- 1 ἐπιλαθόμενος ἐντέλλεται λέγων, Τοῖς μὴ πειθομένοις lentius est, o legislator vanissime? Et quomodo a Deo ortum esse diceretur, quod scelus scelere compensai? Avaritia enim cadis furorem mitigat. Natura enim humana, quin potius homines, et naturae illius formator et opifex Deus, talem constituit hominem, ut una cum aliis animae illius indiderit concupiscentiaro, animi zelum et fervorem, atque rationem: ut per concupiscentiæ aflectum amet et diligat summum bonum, quod est ipse Deus, omnemque justitiam et virtutem, quae instar scale sunt animam ad ipsum Deum perducentis. Quod si autem forte concupiscentia a vero et recto amore declinaverit, et pro dextris in contraria coperit nulare, zelus iste animi contra demonem τοῖς ἡμετέροις δόγμασι θάνατος ἔστω ἡ τιμωρία, ἢ φόρους διδότωσαν. Καὶ τί βιαιότερον θανάτου, ὦ κενὸ νομοθέτα; Καὶ πῶς παρὰ Θεοῦ τὸ κακία και κίαν ἀμεῖθεν; Φιλοχρηματία γὰρ τὸν τοῦ φόνου θε μὲν κατεπράϋνεν. Ἡ γὰρ φύσις τῶν ἀνθρώπων, μᾶλλον δὲ ὁ τοῦ ἀνθρώπου καὶ τῆς αὐτῆς φύσεοις πλάστης καὶ δημιουργὸς Θεὸς οὕτως αὐτὸν κατε σκεύασεν, ὅτι μετὰ τῶν ἄλλων ἐνέθηκεν ἐν τῇ ψυχῇ αὐτοῦ τό τε ἐπιθυμητικόν, τὸ θυμικόν, καὶ τὸ λογικὸν, ἵνα διὰ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ ἐρᾷ καὶ ἐφίηται τοῦ ἄκρου ἀγαθοῦ, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς, καὶ πάσης δικαιοσύνης καὶ ἀρετῆς, αἵτινες οἷάπερ τις κλίμαξ εἰσὶν, ἀνάγουσαι ταύτην εἰς Θεόν. Εἰ δ᾽ ἴσως παρα τραπῇ τὸ ἐπιθυμητικὸν τοῦ ὀρθοῦ ἔρωτος, καὶ ἀντὶ

CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. τῶν δεξιῶν νεύσῃ πρὸς τὰ ἐναντία, κινηθήσεται ὁ permoveatur, et humani generis perdiiorem serθυμὸς κατὰ τοῦ δαίμονος, καὶ τὸν ἀνθρωπόλεθρον ὄψιν διώξας, ἔσται τῷ ἡττηθέντι ὁδηγὸς τῆς ἁπλανοῦς καὶ εὐθείας ὁδοῦ. Εἰ δὲ καὶ ὁ θυμὸς ἀργὸς μείνας καὶ ἀνενέργητος, ἢ κινηθείς μὲν, οὐ κατὰ τοῦ ὄψεως δὲ, ἀλλὰ κατὰ τοῦ ὁμοφυούς αὐτοῦ ἀνθρώπου, τότε τὸ λογικόν, τουτέστιν ὁ ἡγεμὼν καὶ ἄρχων νοῦς, ὥσπερ τις κριτὴς ἰσχυρὸς καὶ ἀδέκαστος ἐπιτάττει αὐτὰ κατὰ χώραν μένειν, καὶ ἕκαστον ἐν τῇ τάξει αὐτοῦ. Διά τοι τοῦτο τὸ μὲν ἐπιθυμητικόν τέθεικεν ὁ πάντων δημιουργὸς ἐν τῷ ήπατι, ὅπερ ἐστὶν ὑπὸ τὴν καρδίαν, τὸ δὲ θυμικὸν ἐν τῇ καρδίᾳ, ἥτις υπέρκειται τοῦ ἤπατος, ὡς ἀρχικωτέρα· τὸ δὲ λογικὸν ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ, ὅς ἐστιν ἐπάνω πάντων, ὥσπερ τις βασιλεὺς καὶ ἡγεμὼν καὶ ἄρχων καὶ ἐξουσίαν ἔχων κατά πάντων, μὴ μόνον τῶν κατ' αὐτὸν τῷ αὐτεξουσίῳ τιμηθείς, ἀλλὰ καὶ πάσης αἰσθητής φύσεως, καθὼς ἐπὶ τοῦ Ἀδάμ, ἔτι τε τοῦ Νῶς, καὶ τῶν ἐν τῇ Παλαιᾷ τε καὶ Νέᾳ Διαθήκη τρανῶς πεφανέρωται. Καὶ διὰ τοῦτο πᾶς ἄνθρωπος κατὰ τῶν παθῶν ὀφείλει χρῆσθαι τῷ θυμῷ, καὶ καθ' οιουδήτινος πράγματος χωρίζοντος αὐτὸν τοῦ Θεοῦ. 'Ο δὲ Μωάμεθ ἀντὶ τῶν παθῶν κατὰ τοῦ ὁμοφυοῦς ἀνθρώπου τούτῳ ἐχρήσατο, οἷά τινι θηρίῳ ἀπηνεστάτῳ καὶ ἀνημέρῳ, εἰ μή πως τῇ φιλοχρηματία τὸν θυμόν, ὡς εἴρηται καταπραΰνῃ. Ο δ' αὐτὸς αὖθις ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Εμ, ὥσπερ τῶν πάντων ἐπιλαθόμενος, οὕτως εἴρηκεν, ὅτι τῶν δεχομένων Θεὸν ἕτερον πλὴν τοῦ Θεοῦ τούτου οὐκ εἶ οὐ παιδαγωγὸς ἢ ἐπιμελητῆς, ἐπεὶ τοῦτο τετήρηκεν ὁ Θεὸς ἑαυτῷ. Καὶ τὶς ἂν ἕτερος γενήσεται ἀξιόλογος κατήγορος τοῦ Μωάμεθ, ὡς αὐτὸς ἑαυτοῦ; Βουλόμενος γὰρ ἀντιλέγειν τὰς Γραφάς, ἃς δικαίας καὶ ἁγίας ἐκάλεσεν, ὁ δὲ οὐ μόνον ταύτας φαίνεται ἀντιλέγων, ἀλλὰ σχεδὸν ἐν πᾶσιν αὐτὸς ἑαυτῷ ἀντιπίπτει. Ἐν γὰρ τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ἐλνεσᾶ, ὅπερ ἑρμηνεύεται γυναῖκες, ούτωσί φησιν· Εἰ μὴ παρὰ Θεοῦ ἦν τὸ Κορράν, πολλαὶ ἐναντιότητες είν ρίσκοιντο ἂν ἐν αὐτῷ. Μὴ δυνάμενος τοίνυν ἀντοφθαλμεῖν πρὸς τὰς Γραφᾶς, ἐξανάγκης καταφεύγει ἐν τῷ ψεύδει, ὡς δῆθεν ἀπὸ Θεοῦ εἰσι τὰ λεγόμενα. Καὶ πῶς ἀπὸ Θεοῦ, ψεύδους διάκονε καὶ γεννήτορ; Ενθα γὰρ ψεῦδος, Θεὸς οὐκ ἔστι· καὶ ὅπου Θεός, τὸ ψεῦδος ἀπελήλαται. Οὐ γὰρ ὑπομένει το σκότος τὴν τοῦ φωτὸς παρουσίαν, ὡς οὐδὲ νόσος υγιείας ἐπιλαβούσης ἵσταται. ιγ. Ετι ἀρχηγὸν καὶ διδάσκαλον ἑαυτὸν εἶναι λέγων τοῦ νόμου, ὅνπερ τοῖς ἀνόμοις ἐξέθετο, καὶ τοῦ Κορράν, ὃν συνεγράψατο, οὐκ ᾐσχύνετο. Φησὶ γὰρ ὅτι ὁ Νῶς, ὁ ᾿Αβραάμ, ὁ Ἰσαάκ, ὁ Ἰακώβ, ἀλλὰ καὶ οἱ τοῦ Χριστοῦ ἀπόστολοι τοῦ αὐτοῦ δόγματος ἦσαν. Καὶ πῶς τοῦ αὐτοῦ δόγματος οἱ ἀπόστολοι, οἱ πρὸ σου γεννηθέντες χρόνοις επτικοσίοις, εἴπερ σὺ ἀρχηγὸς τοῦ δόγματος; Πῶς δὲ καὶ οἱ πρὸ ἐκείνων, ὅ τε 'Αβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακὼν γεννηθέντες χρόνοις; Πῶς δ᾽ αὖθις Νῶς, ὁ πρὸ τούτων χρόνους τετρακοσίους; Εἰ μὲν οὖν σὺ εἶ ὁ ἀρχηγὸς καὶ τῆς κακίας ἐφευρετής, ὅπερ ἐστὶ καὶ ἀλήθεια, ψεύδῃ λέγων εἶναι ἐκείνους τοῦ μια- & pentem persecutus, concupiscenti superate dux sit in via recta et erroribus carente. Quod si vero etiam hic animi zelus otiosus et desidiosus permanserit, aut permotus non contra serpentem, set hominem sibi cognatum insurgat, tunc ratio, id est dux et princeps ipsa mens instar judicis fortis et incorrupti, hunc intra terminos consistere jubeat, singulaque suum ordinem custodire. Quapropter eliam omnium opifex concupiscentiæ sedem in je core constituit, quod cordi subjacet; iram vero aut animi zelum in corde collocavit, quod jecore ceu principalior pars, est superius; rationis vero sedem fecit cerebrum, quod omnium summum est, ceu rex quispiam, dux et princeps in omnia polestatem habens, non solum ab his quæ circa se sunt propter liberum sui arbitrium honoratum, sed ad omni natura sensu præedita quemadmodum in Adamo, in Noe, aliisque tam in Veteri quam in Νovo Testamento declaratum est. Quapropter qu.- libet homo contra affectus ira uti debet, et adver sus quamlibet rem quæ ipsum Deo abducit. Mahomet vero non contra affectus, sed cognatum sibi hominem hac tanquam fera immitissima et crude lissima usus est, nisi quod avaritis, ut dictum est, iram nonnihil mitigavit. Idem vero rursus in capile Em, tanquam omnium oblitus, sic dixit: Eorum qui Deum alium quam hunc recipiunt, tu predago gus non es, nec procurator: quoniam Deus hoc sibi ipsi reservavit. Et quisnam alius Mahometis accusator tam gravis fuerit, quam ipse est sui ipsius? Voleus enim Scripturis contradicere, quas antea justas et sanctas vocavit, non his tantum contradicere deprehenditur, sed in omnibus fere ipse sibi ipsi est contrarius. In capite enim Einesa, quod mulieres signilicat, sic inquit: Nisi a Deo esset Alcoranum, multa in eo invenirentur contraulictoria. Cum sane ipsemet non posset suis oculis Scripturas intueri, necessario confugit ad mendacia, quasi ea que dicuntur a Deo sint. Εt quomodo a Deo esses, mendacii minister et pater 9 Ubi enim mendacium, ibi Deus locum non habet; et ubi Deus est, ibi mendacium defecit. Tenebra enim luminis prasentiam non sustinent, quemadmodum nec morbus sanitate succedente subsistit. 15. Praeterea ducem et magistrum se dicens esse legis, quam iniquis tulit, Alcorrani ipsum non puduit. Dicit enim, quod Noe, Al raham, Isaac, Jacob, sed et ipsius Christi apostoli ejusdem legis sectatores fuerint. Εt quomodo ejusdem dogmatis apostoli fuerunt, qui priusquam tu nascereris, annis vixerunt circiter septingentis, si tu dogmatis hujus auctor es? Quomodo vero Abraham, Isaac et Jacob, tot ante hos seculis nati: quomodo iterum Noe, qui ante hos vixit annis circiter quadringentis? Quod si tu igitur auctor et iuventor impietatis es (ut etiam es, revera), falso dicis illos impuri dogmatis asseclas fuisse. Si vero, ut facis, illos eadem

sentire asseris, rursum mendacii convinceris, quod ροῦ τούτου δόγματος * εἰ δ' ὡς λέγεις τὰ αὐτὰ κάτ te legis auctorem nomines. Nec enim poterit fons ex uno eodemque canali aquam dulcem simul et amaram effundere, vel verum et falsum. Sed quod ipse per ignorantiam tibi contradicas, verum est. Quoniam fides non vi nec necessitate datur, sed electionis et voluntatis est. Corporalla enim vim sentiunt; anima vero, et quæ illius sunt, non item. Sed anima quodammodo sui juris est, et libera; quod enim credit et vult, illud amat et amplecti tur. Quod autem vi contingit, motum a seipso non habet: quod autem propriae natura repugnat, et aliunde movetur, firmum non est; et quod firmum non est, nec etiam stabile erit. Evangelii autem lex et firma est, et stabilis, propter proprii juris potestatem, et ipsius voluntatem animæ. Qui enim potest, inquit Christus, capere, capiat ".» Mahomelis lex nec firma est, nec stabilis, eo quod per gladium et vim administretur; licet Dei judiciis hujus impietas dilatata, et viribus aucta sit. Sed quantum a coelo terra distat, tantum Dei consilia ab humanis differunt, et illius cogitationes ab humanis cogitationibus, quemadmodum et ipse Deus per Isaiam prophetam manifeste declaravit. Propterea nos quoque cum Paulo theologo dicimus: • O profunditatem divitiarum sapientiae et cogni tionis Dei: quam abscondita sunt judicia illius, et non investigabiles viæ ejus! Quis enim novit mentem Domini? aut quis illi fuit a consiliis "?> Novit enim Dominus pios custodire, iniquos vero servare ad diem judicii, puniendos igne sempiterno. Lux enim impiorum exstinguitur. Insuper hoc dicit Mahomet: Non veni legem confirmaturus miraculis, sed per gladium. Et hoc vere dixit; miraculorum enim virtus, divinorum est inunerum et dolum. Εt quaenam boni cum malo est communio? Nulla omnino. Sed quemadmodum malum tanquam non a Deo factum, non proprie per se subsistit, sed propter boni interitum et defectum, tanquam per accidens in iis quibus contingit perspicitur: ita mihi de Mahometis doctrina factum videtur, quod interitu et defectu verorum Dei dogmatum, per accidens nova et peregrina lex eruperit, quin potius a veritate et Deo aliena, Quantum enim hoc malum est, tanta etiam est absurditas, et inordinata rerum confusio. Quemadmodum enim malum propter boni defectum apparet, ipsum vero per se substantia caret et morbus propter sanitatis, confusioque propter ordinis defectum enascitur, sic et Mahometis lex propter veræ legis defectum per accidens enata conspicitur, rectum simulans, cum ipsa per se mera sit absurditas et confusio, animæque morbus, imo mors. Tantum enim Mahometis lex boni particeps est, in quantum quis sibi benefacere videtur. Nullus enim malum, ut reipsa est, conspiciens, ea que commisit, faceret, Suam igitur ipsius infirmitatem perspectam haMatth. xix, 12. Rom. x1, 35, 34. G κείνους φρονεῖν, καὶ οὕτω ψεύδῃ ἀρχηγὸν σεαυτὸν ἀποκαλῶν. Καὶ γὰρ οὐ δύναται πηγὴ ἐκ τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ὁπῆς βλύζειν νάμα γλυκὺ καὶ πικρόν, ἤτοι ψεῦδος καὶ ἀλήθειαν. Αλλ' ὅπερ αὐτὸς ἀγνοῶν καταγγέλλῃ, τοῦτό ἐστιν ἡ ἀλήθεια, ὅτι ἡ πίστις οὐκ ἔστι τῆς βίας καὶ τῆς ἀνάγκης, ἀλλὰ τῆς προαι ρέσεως καὶ θελήσεως. Τὰ γὰρ σωματικά δέχονται τὸ βίαιον, τὰ δὲ ψυχικὰ οὐχ οὕτως. Αλλ' ὡς αὐτεξ ούσιος καὶ ἐλευθέρα ἡ ψυχὴ, ὅπερ πιστεύει καὶ βούλεται, τοῦτο καὶ στέργει καὶ δέχεται. Τὸ δὲ μετά βίας γιγνόμενον οὐκ ἔχει ἀφ' ἑαυτοῦ τὴν κι νησιν, ήτοι παρὰ τὴν ἰδίαν φύσιν· καὶ τὸ ἑτέρω δεν κινούμενον οὐκ ἔχει τὸ βέβαιον· καὶ τὸ μὴ ἔχων τὸ βέβαιον οὐκ ἔχει τὸ μόνιμον. Ἀλλ᾽ ὁ μὲν τοῦ Εὐαγγελίου νόμος ἔχει τὸ βέβαιον τε καὶ μό νιμον διὰ τὸ αὐτεξούσιον καὶ τὴν ἀπὸ τῆς ψυχῆς θέλησιν·. Ο δυνάμενος γὰρ, φησὶν ὁ Κύριος, χωρεῖν χωρείτω.: Ὁ δὲ τοῦ Μωάμεθ νόμος οὐκ ἔχει τὸ βέβαιον καὶ μόνιμον, διὰ τὸ μετὰ ξίφους καὶ σὺν βίᾳ πολιτεύεσθαι τοῦτον, κἂν καὶ κρί μασιν, οἷς οἶδε Θεὸς, καὶ ἐπλατύνθη καὶ ἐπεκρά τησεν ἡ τούτου ἀσέβεια. Αλλ' ὥσπερ ἀπέχει δ' οὐρανὸς ἀπὸ τῆς γῆς, οὕτως ἀπέχουσιν αι βουλαί τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων, καὶ τὰ τούτου διακ νοήματα ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων ὡσαύτως διανοητ μάτων, καθὼς αὐτὸς ὁ Θεὸς διὰ τοῦ προφήτου Ησαΐου τρανῶς διεσάφησε. Διὰ τοῦτο σὺν τῷ θεηγύρῳ Παύλῳ καὶ ἡμεῖς εἴπωμεν, ο "ο βάθος πλού του καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ, ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ, Τίς γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου, ἢ τὶς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετος» Οἶδε γάρ Κύριος εὐσεβεῖς βύεσθαι, ἀνόμους δὲ τηρεῖν εἰς ἡμέραν κρίσεως, κολαζομένους αιω νίῳ πυρί. Φῶς γὰρ ἀσεβῶν σβέννυται. Ετι τοῦτό φησιν ὁ Μωάμεθ, ὡς Ἐγὼ οὐκ ἦλθον τὸν νόμον διὰ θαυμάτων πιστώσασθαι, ἀλλὰ διὰ ξίφους. Καὶ τοῦτο ἀληθῶς εἴρηκεν. Η γὰρ τῶν θαυμάτων ενέργεια εν ἐστι τῶν τοῦ Θεοῦ χαρισμάτων καὶ δωρεῶν. Καὶ τίς κοινωνία κακοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ; Πάντως οὐδε μία. Αλλ' ὥσπερ τὸ κακὸν ὡς μὴ παρὰ τοῦ Θεοῦ γεγονὸς οὐκ ἔχει ἰδίαν ὑπόστασιν, ἀλλὰ παρὰ τῇ ἀποπτώσει καὶ ἐλλείψει τοῦ ἀγαθοῦ κατὰ συμβε 6ηκός θεωρεῖται ἐν οἷς ἂν γένηται, οὕτω μοι νίει καὶ ἐπὶ τοῖς τοῦ Μωάμεθ δόγμασιν, ὡς τῇ ἀπο πτώσει καὶ ἐλλείψει τῶν τοῦ Θεοῦ ἀληθῶν δογμάτων, κατὰ συμβεβηκὸς ἀναφαίνεται τις ξένος καὶ ἀλλο κοτος νόμος, μᾶλλον δὲ ἀλλότριος πάντη τῆς ἀλη θείας καὶ τοῦ Θεοῦ. Καθόσον γάρ ἐστι τὸ κακόν, κατὰ τοσοῦτόν ἐστιν ἀλογία καὶ ἀταξία. Ωσπερ γάρ τὸ κακὸν παρὰ τὴν ἀπόστασιν τοῦ ἀγαθοῦ φαίνεται, αὐτὸ δὲ καθ' αὐτὸ οὐκ ἔχει ὑπόστασίν τινα, καὶ ἡ νόσος παρὰ τὴν τῆς ὑγιείας, καὶ ἡ ἀταξία παρά τὴν τῆς τάξεως, οὕτω καὶ ὁ τοῦ Μωάμεθ νόμος παρά τὴν τοῦ ἀληθοῦς νόμου κατά συμβεβηκός θεωρεῖται ύποκρινόμενος τὸ ὀρθόν. Αὐτὸς δὲ καθ' αὐτὸν ὅλος ἐστὶν ἀλογία καὶ ἀταξία, καὶ νόσος ψυχῆς, μᾶλλον δὲ

CONTRA MAHOMETEM ORATIO I. θάνατος. Κατὰ τοσοῦτον καὶ γὰρ μετέχει ὁ τοῦ Μωά- bens, mendacium assumit; simulat autem divinam μεθ νόμος τοῦ ἀγαθοῦ, καθόσον δοκεῖν μόνον καλῶς ποιεῖν. Οὐδεὶς γὰρ εἰς κακὸν ἀποβλέπων ποιεῖ ἅπερ καὶ ποιεῖ. Κατανοήσας τοίνυν τὴν ἑαυτοῦ ἀσθένειαν, ὑποδύεται μὲν τὸ ψεῦδος, ὑποκρίνεται δὲ θεῖον νόμου εἶναι τὰ παρ' αὐτοῦ δεδογμένα. Ἐπεὶ δὲ οὐκ εἶχε τὴν διὰ θαυμάτων παρὰ Θεοῦ μαρτυρίαν, ὡς εἴρηται, καὶ τί λέγω τὴν τῶν θαυμάτων; Ἀπὸ γὰρ τῶν χαρισμάτων καὶ δωρεῶν, ὧν εἶχον ἀπὸ Θεοῦ οἱ ἀπόστολοι, τὸ ἔσχατον πάντων καὶ τελευταῖον ἡ τῶν γλωσσῶν γνωσις, καὶ ἔσχον καὶ ταύτην ὡς διδάσκαλοι τῆς οἰκουμένης, ἵνα ἔνθα ἂν πορεύωνται, γινώσκωσι τὴν τοῦ ἔθνους διάλεκτον κατὰ πᾶσαν ἀκρίβειαν. Εἰ γὰρ οὐκ ἐγίνωσκον τὰ λεγόμενα, ἦν αὐτοῖς χρῆσις ἑρμηνέων διαφόρων εἰς δήλωσιν τῶν παρ' ἀμφοτέρων λεγομένων· πῶς οὗτος ὀνομάζει ἑαυτὸν καθολικὸν, καὶ παντὸς τοῦ κόσμου διδάσκα λον, ὃς οὐ μετέσχεν ἐκ πάντων τὸ ἔσχατον; Αὐτὸς γάρ φησι περὶ ἑαυτοῦ, ὡς οὐ γινώσκει ἑτέραν ἢ τὴν τῶν ᾿Αράβων καὶ μόνην διάλεκτον, ὥστε καὶ τὸ Κορἐὰν ἀραβιστὶ πρὸς αὐτοῦ ἐξεδόθη, ὡς αὐτὸς οὗτος τρανῶς ὡμολόγησε. Διὰ τοῦτο καὶ καταφεύγει εἰς τὴν τοῦ ξίφους ποινὴν, ἤτοι τὸν φόνον, καὶ εἰκότως. Ο γὰρ τούτου διδάσκαλος καὶ πατὴρ, άνθρωπο. κτόνος ἦν ἐξαρχῆς, καὶ ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ ἔστηκε, Τὸ γὰρ δαίμονος κακὸν τὸ παρὰ τὸν ἀγαθοειδῆ νοῦν ἐστιν εἶναι· ψυχῆς δὲ τὸ παρὰ λόγον· σώματος δὲ τὸ παρὰ φύσιν. "Α τινα τρανῶς ἀναφαίνονται ἐν τοῖς τοῦ Μωάμεθ διδάγμασιν. Ἡ γὰρ ἀλογία και ἀταξία, τό τε ψεῦδος καὶ ἡ τοῦ νοῦ ἐπισκόπησις, ο διαρρήδην γινώσκεται. Ιδωμεν δὲ πῶς παρ' ἐκεί νου καὶ τὸ παρὰ φύσιν διδάσκεται, καὶ σκόπει ὅπως ἐστίν. Η φύσις οὐκ οἶδεν αὐτὴ ἑαυτὴν ἀνελεῖν, ἀλλ᾽ ἄλογος μὲν οὖσα πάντα κατὰ λόγον ποιεῖ. "Ο δὲ Μωάμεθ οὑτοσὶ, ἅπερ τὰ ἄλογα ζῶα οὐ πράττουσι (τίς γὰρ εἶδε ζῶον τοῦ αὐτοῦ καὶ ὁμοίου γένου; ἀναιρετικόν;) τὸν ὁμοίως αὐτῷ χειρὶ Θεοῦ πλασθέντα ἄνθρωπον ἀφειδῶς φονεύειν ἐδίδαξεν, ὃς πάντων τῶν θηρίων θηριωδέστερος φαίνεται καὶ ἀπηνέστερος, ὡς καὶ ἀπὸ τοῦ ῥηθησομένου φανήσε τα: καθαρώτερον. Λέγεται παρ' αὐτῶν, ὡς παραχθῆναί ποτε πρὸς τὸν αὐτὸν Μωάμεθ τὸν πρὸς πα τρὸς θεῖον αὐτοῦ, καὶ ἐρεῖν αὐτοῦ, Τί μοι συμβήσε ται, ὦ ἀδελφιδοῦ, εἴπερ οὐκ ἀκολουθήσω τῷ ὑμετέρῳ νόμῳ; Ὁ δὲ εἶπεν, Οὐχ ἕτερόν τι, ἢ ἀποκτενῶ σε, ὦ θεῖς. Ὁ δὲ εἶπεν, Οὐκ ἔνεστιν ἑτέρα τις τιμω ρία; Οὐδὲν ἕτερον, ἔφη. Ο δὲ θεῖος, Ακολουθήσω σε τοίνυν, έφη, ἐφ᾽ οἷσπερ βούλει· γλώσσῃ δὲ μόνῃ, ἀλλ' οὐ καρδίᾳ, τῷ δέει τοῦ ξίφους. Αναγκαζόμενος δὲ καὶ ὁ μὰρ (?) παρ' αὐτοῦ, ὁ υἱὸς δηλονότι τοῦ Κατεμπλαδή, εἶπε, Κύριε, σὺ οἶδας ὅτι μόνῳ τῷ τοῦ θανάτου φόβῳ γίνομαι τοῦ δόγματος. Αλλά καὶ ὁ υἱὸς τοῦ Ἐμπιαστά, καὶ αὐτὸς οὗτος εἰπὼν ὡς τῷ φόβῳ τοῦ ξίφους καὶ τοῦ θανάτου γίνομαι τοῦ δόγματος. Στέλλει έπειτα κρυφίως γράμματα εἰς τὴν Μακκὲ χώραν, ἵνα μὴ πλανηθῶσιν, ἀλλὰ σκέψωνται ὅπως ἐκφύγωσι τὸν τοῦ ξίφους κίνδυνον. Ταῦτα πάντα παρεβλήθησαν ἀπό τε τοῦ Κοῤῥάν καὶ legem esse, quæ ab ipso traduntur; quoniam a Deo, ut dictumn est, miraculorum testimonia non habebat. Sed quid de miraculorum testimoniis loquor? Ex charismalis enim et dolibus, quas a Deo habebant apostoli, minimum et postremum erat inter omnia, linguarum cognitio; et hanc quidem ceu doctores orbis habebant, ut quocunque proficiscerentur, gentis linguam nossent quam exactissime (nisi enim quæ dicebantur intellexissent, variis opus fuisset interpretibus, ad eorum quæ utrinque dicebantur declarationem). Quomodo igitur hic se catholicum et universi orbis doctorem nominal, qui ex omnibus donis ne minimo quidem instructus est? Ipse enim de seipso inquit, quod aliam quam solam Arabum linguam non noverit: quare et Alcorranum eadem lingua promulgaverit, ut ipse dilucide confessus est. Quapropter ad gladii penam confugit, et cædem; nec immerito. Hujus enim præceptor et pater homicida erat ab initio, et in veritate non stetit ". Demonis enim vitium menti bonae repuguare oportet; animæ vero vitium rationi, corpori, et ipsi naturæ contrarium est. Quæ manifeste in Mahometis do ctrina apparent. Absurditas enim et confusio, falsum denique et mentis excæcatio clare cognoscuntur. Videamus autem, quomodo ab hoc, quod præter naturam est, doceatur, et quale illud sit considera, Natura seipsam interimere nequit: sed cum ipsa sit ratio, omnia cum ratione facit. Mahomet vero hic que bruta animalia non faciunt, (quis enim animal aliquod vidit aliud quod ejusdem secum est generis interficere?) hominem simi ter, ut ipse, Dei manu formatum, sine omni commiseratione occidere docuit; qui omnibus feris apparet ferocior et immitior, ut ex co quod modo dicetur, clarius apparebit. Fertur enim ab ipsis: Adductum quondam esse ad ipsum Mahometem patruum illius, et dixisse illi: Quid mihi eveniet, o nepos, si vestre legi non paruero? Hic vero respondit: Non aliud, o patrue, quam quod occi - dam le. Ille vero: Annon alia poena restat? Non alia, respondit. Patruus, Obtemperabo tibi itaque, inquit, in quibuscunque volueris; lingua autem sola, non corde, idque metu gladii compulsus. Coactus tamen ab illo etiam filins Catemplada, dixit: Domine, scias me solo mortis timore doctrinam hanc recipere. Caterum et filius Em piastæ idem dicit: Timore mortis et gladii doctri 1 Joan. vit, 44. nam hané subeo. Deinde clam litteras mittit in regionem Mecha, ne errent, sed prospiciant sibi quomodo gladii periculum possint effugere. Haec omnia ex Alcorrano et aliis libris desumpta sunt. Verumtamen in capite Bouis concedit quæ contra naturam ad faciendum nefaria sunt, quæ etiam dicta sunt turpissimna. Quoscunque enim apprehenderit impietas, in hos ceu morbus omne malum exercet. Dissimilium enim commistio

naturalium facultatum ad illicita est commotio, τῶν ἑτέρων βιβλίων. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ τῆς quod et ipsa intemperantia efficit. Hujus vero Βοὺς κεφαλαίῳ συγχωρεῖ τὰ παρὰ φύσιν θεμιτά scopus non fuit alius, quam ut naturalium simul πράττειν, ἅτινα καὶ αἰσχρόν ἐστι καὶ λέγειν. Ἡ et innaturalium voluptatum promissione concilia- γὰρ κακία ἐφ' οἷς ἂν γένηται, τοῖς πᾶσιν οἷάπερ ret sibi stultam et insanam hominum multitudiνόσος κακὰ ἀπεργάζεται. Η γὰρ μίξις τῶν ἀνο nem; quod et factum est. μοίων, ἡ τῶν φυσικῶν δυνάμεων ἐπὶ τὰ μὴ προσω ήκοντα κίνησίς ἐστιν. "Οπερ ἡ ἀσυμμετρία ποιεῖ. Οὐκ ἦν δὲ ὁ τούτου σκοπὸς ἕτερος, ἢ ἵνα διὰ τῆς ἐνδόσεως τῶν τε κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν ἡδονῶν ἐπισπᾶται πρὸς ἑαυτὸν τὸ μωρὸν καὶ ἀνόητον πλῆθος· ὁ καὶ γέγονεν. IN MAHOMETEM ORATIO II. Veritas quidem una est simplex, falsum vero multiplex et varium; et qui in veritate ambulat, in luce versatur et securitate; falsi vero studiosus in tenebris obambulat, et quonam vadat non novit. Quapropter et Mahomet contempta veritate, et recepto mendacio, nihil sani nihilque humana saluti consentaneum docuit, verum hoc solum studuisse deprehenditur, ut hominum vulgus sibi adjungeret. Εt virtutum quidem fuit negligentissiEt mus, ut humilitatis, longanimitatis, pacis et charitatis in proximum: nec aliquid utile commodumque conscripsit. Ne vero redarguerentur illius mendacia et vanitates, per Vetus et Novum Testamentum; nonnunquam alia sapientiæ alienæ dogmata nullo modo probabilia, quae ab aliis conscripta sunt, adjunxit. Et ipse quidem invitus et molens et quasi divina virtute percitus sæpius scribendo ostendit, Mosis traditione et prophetarum, quin et Psalterium ipsumque Evangelium sancta esse, et a Deo tradita: præcipue vero et luculenter ipsum Evangelium sanctum, perfectum rectumque, et commonitiones Dei vocat in Alcorrano. Et cum veritatem non posset omnino abscondere,, dicit: Nam et ipsemet quæ in his scripta sunt observo et facio. Εt quoniam justam, sanctam, rectant et a Deo traditam confitetur veterem novamque Scripturam, ipse seipsum huic obstringit etiam invitus, et per omnia hæc servare debebat. Mentionem vero virtutum, quæ in sacris Scripturis continentur, non facit, quae hominem a terra subvectum, calestem possunt edicere; sed quodcunque illi in mentem incidit, illud approbat, docetque; et nunc quidem approbat monetque, ut nec veterem nec novam Scripturam suscipiant; nunc sero, ut easdem recipiant. Quemadmodum in capite Helmaida, quod mensam interpretantur, sic inouit: 1. Libri societas nulla est, nisi Evangelium et legem impleant. Libri autem societas secundum illum dicuntur Mahometis sectatores. 2. Porro post multa prodigiosa verba sua etiam hoc addit, quod in partes septuaginta tres dividendi sint legis sua sectatores, e quibus una tantum cadem sola servanda sit, reliquas autem gni tradendas. Quanam contra bujusmodi stulta ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ ΛΟΓΟΣ Β'. Η μὴν ἀλήθεια μία ἐστὶ καὶ ἁπλῆ, τὸ δὲ ψεῦδος πολυσχιδὲς καὶ ποικίλον, και, ὁ περιπατῶν ἐν ἀλη ó θείᾳ ἐν τῷ φωτὶ περιπατεῖ, καὶ ἐν ἀσφαλείᾳ πορεύε ται, ὁ δὲ τὸ ψεῦδος ἐλόμενος ἐν τῷ σκότει περιπατεί, καὶ οὐκ οἶδε ποῦ ὑπάγει. Διά τοι τοῦτο καὶ ὁ Μωάμεθ τῆς μὲν ἀληθείας καταφρονήσας, τὸ δὲ ψεῦδος ἐνδυ σάμενος, οὐδὲν ὑγιές, οὐδὲ πρὸς σωτηρίαν ἀνθρώπου ἐδίδαξεν, ἀλλὰ τοῦτο μόνον εὑρέθη σπουδάζων, όπως πρὸς ἑαυτὸν τὸ πλῆθος ἐφέλξηται. Καὶ περὶ μὲν ἀρετῶν οὐκ ἐμέλησεν ὅλως τούτῳ, οἷον ταπεινοφρο σύνης, μακροθυμίας, εἰρήνης καὶ τῆς εἰς τὸν πληρ στον ἀγάπης· οὐδὲ συνεγράψατό τι χρήσιμον ἢ ἐπωφελές. Ἵνα δὲ μὴ ἐλεγχθῶσιν οἱ τούτου ψευδολογίας καὶ ματαιότητες, ἀπό τε τῆς Παλαιᾶς, ἀπό τε τῆς Καινῆς Διαθήκης, ἔστιν ὅτε καὶ ἐξ ὧν συνεργάψαντό τινες τῆς ἔξω σοφίας, μηδόλως ἔχοντα τὰ πιστά, διετάξατο. Καίτοι γε αὐτὸς ἄκων καὶ μὴ βουλόμενος καὶ οἷον ὥσπερ ὑπὸ θείας δυνάμεως μαστιζόμενος, πολλάκις ἐδήλωσε γράφων ὅτι αἱ τοῦ Μωσέως πα ραδόσεις καὶ τῶν προφητῶν, ἀλλὰ δὴ τό τε Ψαλτή ριον καὶ τὸ Εὐαγγέλιον ἅγιά εἰσι, καὶ ἀπὸ Θεοῦ δε δεμένα ἐξαιρέτως δὲ περὶ τοῦ Εὐαγγελίου διαρρήδην ἅγιον καὶ τέλειον καὶ εὐθὲς τοῦτο καλεῖ. Καὶ ὑπου μνήσεις Θεοῦ ταῦτα καλεῖ ἐν τῷ Κορβάν. Μὴ δυνάμενος δὲ κρύψαι εἰς τέλος τὴν ἀλήθειαν, λέγει ὅτι Καὶ αὐτὸς ἐγὼ τὰ παρ' ἐκείνοις γεγραμμένα φύ λάσσω, καὶ ἐνεργῶ αὐτά. Καὶ ἐπεὶ δίκαια καὶ ἅγια καὶ ὀρθὰ καὶ ἀπὸ Θεοῦ δεδομένα ὁμολογεῖ τὴν τε παλαιὰν καὶ τὴν νέαν Γραφήν, καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν ὑπό χρέων ποιεῖται, καὶ μὴ βουλόμενος, καὶ κατὰ πάντα ὀφείλει στέργειν αὐτά. Ὁ δὲ μνείαν περὶ τῶν ἐν τῇ θείᾳ Γραφῇ οὐ ποιεῖται ἀρετῶν, τῶν δυναμένων ἀνα- . ξαι ἀπὸ γῆς τὸν ἄνθρωπον, καὶ οὐράνιον ποιῆσαι. 'Αλλ' ὅπερ ἂν καὶ ἀναδῇ ἐν τῷ αὐτοῦ λογισμῷ, ἐκεῖνο καὶ στέργει καὶ διδάσκει· καὶ ποτὲ μὲν λέγει καὶ ὑπαγορεύει, ἵνα οὔτε τὴν παλαιὰν Γραφήν οὔτε τὴν νέαν δέχωνται, ποτὲ δὲ, ἵνα δέχονται αὐτὰ, ὡς καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελμαϊδᾳ, ὅπερ ἐρμηνεύεται τράπεζα, οὕτωσί φησιν α'. Ὅτι ἡ τοῦ βιβλίου Εταιρεία οὐδὲν ὅλῳ, ἐστίν, εἰ μὴ πληρώσαιεν τό τε Εὐαγγέλιον καὶ τὸν νόμον, Εταιρεία δὲ τοῦ βιβλίου λέγονται κατ' ἐκεῖνον εἰ τοῦ Μωάμεθ ἀκόλουθοι. β'. Ὅτι μετὰ τῶν πολλῶν τερατολογιῶν αὐτοῦ λέγει καὶ τοῦτο, ὅτι εἰς ἑβδομήκοντα πρὸς τοῖς τρισί μείρας μέλλουσι σχισθῆναι οἱ τῷ νόμῳ αὐτοῦ ἄχον λουθήσοντες, καὶ ἡ μὲν μία καὶ μόνη ἐκ τούτων σωθήσεται, αἱ δ' ἄλλαι πυρὶ παραδοθήσονται. Τίς

CONTRA MAHIOMETEM ORATIO II. γοῦν ἐστιν αντιλογία τῶν τοιούτων μωρῶν καὶ ἀνυποστάτων λόγων; Πάντως οὐδεμία. Ἀλλὰ τοῦτο με τον ἂν εἴποι τις ὁ νοῦν ἔχων, ὡς καὶ ἐκείνη ἡ μοίρα σὺν ταῖς ἑτέραις τῷ αἰωνίῳ πυρὶ γενήσεται παρανάλωμα, εἰ μὴ τῇ ἀμωμήτῷ πίστες προσέλθοιεν. γ. Ἔτι ὥσπερ σχεδόν πάντοτε αὐτὸς ἑαυτὸν ἀντιλέγων εὑρίσκεται, οὕτω καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ενεσᾶ, ὅπερ ἑρμηνεύεται γυναῖκες, αὐτὸς ἑαυτὸν ἀνατρέπων ἐστί. Φησί γάρ, ὅτι Εἰ μὴ παρά Θεοῦ ἦν τουτὶ τὸ Κομμάν, πολλαὶ ἐναντιότητες εὑρίσκοντο ἂν ἐν αὐτῷ. Καίτοι γε μεστόν ἐστι πολλῶν ἐναντιοτήτων. Φησὶ γὰρ ἐν διαφόροις τόποις ὡς ὁ Θεὸς οὐχ ὁδηγεῖ τὸν πεπλανημένον. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς διδά σκων λέγει, Προσεύχεσθε ἵνα οδηγῆσθε καὶ ἐξάγησθε ἐκ τοῦ σκότους εἰς τὸ φῶς, καὶ ἐκ τῆς ἀνοδίας εἰς εὐθύτητα. "Ετι περὶ αὐτοῦ φησιν ὡς ἐγένετο ὀρφανὸς ἐν πλάνῃ, εἰδωλολάτρης γὰρ ἦν. Καὶ τοιοῦτον αὐτὸν προφήτην ἐποίησεν ὁ Θεὸς, ὅτι αὐτὸν μετεκαλέσατο, ὥστε ἀνελθεῖν μέχρις εβδόμου οὐρανοῦ, καὶ ἐντυχεῖν ἀγγέλῳ τινὶ χιλιάκις μείζονι τοῦ κόσμου, θρηνοῦντι τὰς ἑαυτοῦ ἁμαρτίας, καὶ αἰτῆσαι αὐτὸν τυχεῖν συγγνώμης δι' αὐτοῦ παρὰ τῷ Θεῷ. δ. Ετι μετὰ τοῦ Γαβριήλ φησι, ἀνελθεῖν εἰ τὸν Θεὸν, καὶ ἐντυχεῖν ἑτέρῳ ἀγγέλω, μυριάκις μείζονι τοῦ κόσμου παντός, θρηνοῦντι καὶ αὐτῷ τὰ ἑαυτοῦ ἁμαρτίας, πεποιηκέναι τε καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ διήσεις εἰς Θεὸν, καὶ τυχεῖν καὶ αὐτὸν συγγνώμης σ' Ἔσι περὶ ἑαυτοῦ φησιν ὡς τέλος καὶ σφραγὶς καὶ σιωπή ἐστι πάντων τῶν προφητῶν, καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ὀφείλει τις προφητεῦσαι μετ' αὐτόν· εἰ δ' οὖν, θανάτῳ ἀποθανεῖται πᾶς ὁ προφητεύσων. Λέγεται δὲ μετὰ ταῦτα ἀναστῆναι τινα ἐν τῇ Βαβυλῶνι Σόλεμ ὀνομαζόμενον, λέγοντα ἑαυτὸν εἶναι προφήτην ερμηνεύεται δὲ τοῦτο κλίμαξ)· καὶ παραδεχθῆναι. μὲν παρὰ τῶν Βαβυλωνίων ὡς προφήτην, φονευθή καὶ δὲ παρὰ τῶν Σκυθῶν μετὰ τοῦ ἀκολουθήσαντος αὐτῷ πλήθους. Καὶ τὶς ἂν ἀπαριθμήσεις τα ψεύδη, τους μύθους τε καὶ ματαιολογία;, &ς συνεγράψατο ὁ τοιοῦτος Μωάμεθ; Καὶ γὰρ τοσαῦτα εἰσι πολλά καὶ ἀναρίθμητα, καὶ γέμοντα πολυλογίας, ὡς και τοὺς μεγίστους τῶν παρ' αὐτοῖς διδασκάλων τῆς ἀπωλείας δογμάτων, οἵτινες Ελφωκαὰ ὀνομάζονται, τουτέστιν ἔξοχοι, μὴ συμφωνῆσαι προς αλλήλους ποτὲ ἐν τῇ τοῦ Κοῤῥαν ἐξηγήσει. Αλλ' οὐδὲ συμφωεἶσαι δοκεῖ εἰς τὸν αἰῶνα τὸν ἅπαντα. Καὶ γάρ τις νες πρόσκεινται τῷ Μωάμεθ, τινὲς τῷ ᾿Αλῇ, ἕτεροι δ' ἑτέροις· εἰσὶ δὲ ὅμως καὶ αὐτοὶ πρὸς ἀλλήλους τε καὶ πρὸς ἑαυτοὺς ἀσύμφωνοι. Κατανοῶν τοίνυν τὴν ἑαυτοῦ ἀσθένειαν ἐκεῖνος ὁ ἀλιτήριος, καὶ βουλόμενος συσκιάσει αὐτὴν, οὐτωτί φησιν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελαβάμ, ὅτι οὐδεὶς πλὴν τοῦ Θεοῦ ἔγνω τὴν τοῦ Κορβάν ἐξήγησιν. Γινώσκων γὰρ τὸ ἀνωφελὲς τοῦ συγγράμματος αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ τούτου ψεῦδος, ἔτι δὲ καὶ τὸ ἄτακτον καὶ ἀνώμαλον, καὶ ὅτι πολλῆς καὶ μεγάλης μέμψεως άξια συγγράφεται, εἶπε τοῦτο. Οἱ δε σοφοὶ καὶ φρόνιμοι τοῦ γένους ἐκείνου, οἱ παι δευθέντες τὴν τῶν ῾Ελλήνων σοφίαν, εἰσὶ δὲ καὶ τινες οἱ τὸ Εὐαγγέλιον καὶ τὰ Μωσαϊκὰ ἀναγνόντες, πανPATROL GR CLIV. et omni statu carentia verba confutatis ne opus est? Nulla prorsus. Verum hoc solum, qui vera sapiat adjecerit, quod et illa unica pars ab igne æterna cousumenda sit, nisi fdem res ipiat veram et irreprehensibilem. η 3. Insuper quemadmodum ubique fere ipse sibi contrarius est, sic eliam in capite Einesa, quod mulieres significat, ipse seipsum confutat; dicit cnim: Nisi a Deo esset Alcoranum traditum, multa in eo esent sibi invicem com raria, cum contradictoriis plane refertum sit. In locis enim diversis inquit, quod Deus errantem non ducat; et idem denuo docens dicit: Orate ut ducan:ini ex tenebris in lucem, et ex viarum tesquis vel sah bris in rectus semitas. Quin de seipso testatur, quod in errore fuerit (erat enim idololatra), et quod Deus eum revocatum ad tanti prop! etæ dignitatem constituerit, ut ad calum septimum usque pervenerit, obviam sit factus angelo cuidam millies majci universo mundo, qui peccata sua deplorans, per hune veniam a Deo rogaverit. 4. Item, quod eam Gabriele ad Deum ascendens, in angelum inciderit decies millenis vicibus majorem mundo universo: qui et ipse peccata sua deplorans apud Deum, se intercessore usula sit, et veniam impetraverit. 5. Porro de seipso dicit, quod tuis, sigillum et silentium sit omnium prophetarum, et propterea nemini post bune prophetare licitum esse: qunre morte moriatur, quisquis prophetaverit. Fertur vero post hune in Babylone quemdam exortum esse nomine Solem (quod scalam significat) qui so prophetam dixerit, et a Babyloniis pro propheta receptum esse, sed a Scythis casum una cum turba illum sequente. Et quisnam mendacia, fabu - las et vanilates a Malomete conscriptas enumeraverit? Tanta enim et tot sunt, tam innumerabilia et prolixitate verbosa, ut etiam summi apud eos perditissimorum dogmatum doctores, quos illi Helphocaa, id est, eximios, nominant, inter se non consentiant aliquando in Alcorani enarratione, nec in æternum consensuri videntur. Quidam enim Mahemeli adhaerent, quidam Halae, alii vero aliis: sed et hi ipsi inter se mutuo dissentiunt. Agnoscens igitur propriam infirmitatem calumniator bie, hancque simul occultare volens, in capite Helaram sic dicit: Nemo preter solum Deum Alcorani enarrationem intelligit. Agnoscens enim legis sum inutilitatem, sed et falsitatem, confusionem quoque et dissimilitudinem, quodque multa summa reprehensione digna conscripsisset, hoc dixit. Sapientes vero et prudentiores illius gentis, qui Gre corum sapientia instituti sunt (sunt enim quidam qui Evangelium el Mosis scripta perlegunt), ea qua a Malonete scripta sunt, condemnant, et pro infirmis rejiciunt. Unde apud Sarracenos lege cautum est, ut si quis in universum dubitet, aut questio

moriatur. noma daliam de Alcorano moveat, extemplo morte τελῶς ἔχουσι κατεγνωσμένα καὶ ἀνυπόστατη, ἅπερ Ο Μωάμεθ νενομοθέτηκε. Διά του τοῦτο καὶ νόμος ἐτέθη παρὰ τοῖς Σαρακηνοίς, ἵνα εἴπερ τις ὅλως ἀμφιβάλλει, ἢ λόγον ἀπορίας εἴποι εἰς τὸ Κορδάν, παρευθύς θανάτῳ τελευτήσῃ. 6. Insuper dicit: Ne committatis rapinaset cades, nec perjuria, quoniam Deus hæc moleste fert. Quod si tamen forte feceritis, Deus benignus est et misericors, illaque condonaturus est. 7. Item in capite Helmaida, quod mensam significat, dicit, Deum perjurii fraudem in nobis nihili aestimare, pro transgressione autem illius satisfaelionem esse decem pauperum cibationem, totidem que vestitum, aut pro his unius captivi redemptionem. Qui vero neutrum ex his facere potest, ter jejunato. Habent etiam juramentum, quod non facile fallunt: quanquam etiam hoc nonnunquam contingere solent. 8. Insuper, cum juravisset Mahomet, se non coiturum cum Jacobitissa quadam nomine Maria, permisit illi Deus, ne quod juraverat ratum haberet; sed ad eam accessit, ut in capite Elmelaare clarissime testatur. Testes autem hujusmodi permissionis et perjurii citantur angeli, Michael scilicet et Gabriel. 9. Ad hac Deum sapius cum illo collocutum, dixisse refert, quod lusus gratia mundum creaverit. Et cordatus quilibet, quæ hic dicuntur, per pendat, quomodo omnem concedat licentiam, ut quam plurimos ad se alirahat. Et Domino dicente 17 arclam et angustam esse viam quæ ad vitam per clucit, lalam vero et spatiosam quæ ducit ad perditionem: et revera in illum convenit hoc: • Viam præceptorum tuorum nolo cognoscere 1. 10. Item in capite Micapara, quod juveneam interpretantur, Judaeos et Christianos salvandos esse dicit. la capite vero Amram, rursum inquit, quod nemo salvari possit sine iis quæ Ismaelitarum lege Continentur. 5'. "Ετι φησί, Μὴ ποιήσητε ἁρπαγὰς καὶ μόνους, ἢ ἐπιορκίας, ἐπεὶ ὁ Θεὸς διὰ βάρους ἔχει αὐτά. Εἰ δ' ἴσως καὶ ποιήσητε, ὁ Θεὸς οἰκτίρμων καὶ ἐλεήμων ἐστὶ, καὶ μέλλει συγχωρήσειν αὐτά. ζ. Ετι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελμαϊδα, όπερ έρμηνεύεται τράπεζα, λέγει ὅτι οὐ λογιεῖται ὁ Θεὸς ἡμόνο τὴν ἀπάτην τοῦ ὅρκου, ὑπὲρ δὲ τῆς παραβάσεως αὐτοῦ ἀρκετόν ἐστι δέκα πενήτων τροφή, καὶ ἔνδυμα τοσούτων, ἢ ἀντὶ τούτων ἑνὸς αἰχμαλώτου λύτρωσες. Ο δ' ἀπὸ τούτων μὴ δυνάμενος ποιῆσαι, τρὶς νε στεύσει ὁ τοιοῦτος. Ἔχουσι δὲ καὶ ὅρκον ἴδιον, ὁ – τινα εὐκόλως οὐ παραβαίνουσιν· ἔστι δ' ὅτε άθε τοῦσι κἀκεῖνον. η'. Ετι ὁμόσαντος τοῦ αὐτοῦ Μωάμεθ μὴ συγκ γενέσθαι Ἰακωδιτίσσῃ τινὶ, Μαρία ονομαζομένη. ἐνέδωκεν αὐτῷ ὁ Θεὸς μὴ φυλάξαι ὅπερ ὁμώμοσεν, ἀλλὰ προσελθεῖν πρὸς αὐτήν, ὡς ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελμεταάρε, ὅπερ ερμηνεύεται...... διαρρήδην φησί. Μάρτυρες δέ εἰσι τῆς τοιαύτης ἐνδόσεως καὶ ἐπιορκίας οἱ ἄγγελοι, ὅ τε Μιχαὴλ καὶ ὁ Γαβριήλ, θ'. Ἔτι διαλεγόμενος, φησίν, ὁ Θεὸς μετ' αὐτοῦ πολλάκις, εἶπε πρὸς αὐτὸν ὡς παιδιᾶς χάριν ἐποίησε τὸν κόσμον. Καὶ σκοπείτω πᾶς ὁ νοῦν ἔχουν τὰ λεγόμενα, ὅπως παντελῶς ἐνδίδωσι πᾶσαν ἐλευθερίαν, ἵνα δι' αὐτῆς τὸ πλῆθος ἕλξῃ πρὸς ἑαυτόν· καίτοι τε τοῦ Κυρίου εἰπόντο; ὡς «Στενή και τεθλιμμένη ἐστὶν ἡ ὁδὸς, ἡ ἀπάγουσα εἰς τὴν ζωήν, πλατεία δὲ καὶ εὐρύχωρος τῆς ἀπωλείας.» Καὶ ὄντως εἰς αὐτὸν ἀνήκει τὸ, ο Οδὸν ἐντολῶν σου γνῶναι οὐ βούλοι μαι, 1. Ετι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Μπακαρά, ἵπερ ερμη νεύεται δάμαλις, λέγει, ὡς οἱ Ἰουδαῖοι καὶ οἱ Χρι στιανοὶ σωθῆναι μέλλουσιν. Ἐν δὲ τῷ κεφαλαίῳ τῷ 'Αμραμ αὐθὺς φησιν ὅτι οὐδεὶς δύναται σωθῆναι ἄνευ τῶν ἐν τῷ νόμῳ τῶν Ἰσμαηλιτών. ια΄. Ετι πρὸ αὐτοῦ φησιν ὅτι οὐ δύναται τις εἰσε ελθεῖν εἰς τὸν παράδεισον. Καὶ αὖθις ὁ αὐτὸς οὗτος μετα μικρὸν πάλιν φησίν, ὥσπερ μὴ αἰσθόμενος ὅπερ εἴρηκεν, ὡς λαβὼν αὐτὸν ὁ Θεὸς, εἰσήγαγεν εἰς τὸν παράδεισον, καὶ ἔδειξεν αὐτῷ ἐκεῖσι ἄνδρας τε και γυναίκας πολλὰς, καὶ ἤρετο πρὸς τὸν Θεὸν Κύριο, τί ἐστι τοῦτο ἡ καὶ ὁ Θεὸς πρὸς αὐτὸν, Μὴ θαυμά σῃς· καὶ γὰρ καὶ αὐτοὶ μιμηταί σού εἰσι. Τὸ δ' ὅτι 11. Præterea inquit, quod nemo ante se paradisum possit ingredi. Idem vero ipse paulo post dicit, quasi hujus prioris oblitus, quod Dominus ipsum assumptum in paradisum duxerit, ostenderitque sibi viros et mulieres multas. Εt interrogavit eum, Dumine, quid hoc est? Et respondit illi Deus: Ne mireris, nam et hi tul sectatores sunt. Quod vero tradit Deum sibi dixisse, quod lusus gratia hominem fecerit, duas ob causas docet πρὸς αὐτὸν διαλεγόμενος ὁ Θεὸς εἶπεν ὅτι παιδιᾶς Mahonet: partim quidem ut ostenderet, Deum non magni astimare hominum salutem, et proplerea singulis pro libidine sua intrepido esse vivendum; partim vero, ut Salvatoris Christi incar nationem suggillaret. Revera certe sepulcrum apertum est gultur illius, et lingua ejus dolosa. Venenum aspidis sub labiis illius ". Instrumentum enim perditionis exsistens, vana et falsa eruclavit verba. Quaecunque enim sceleratissima proχάριν ἐποίησεν τὸν ἄνθρωπον, δυοῖν ἕνεκεν τρόπον εἶπεν αὐτῷ ὁ Μωάμεθ, τὸ μὲν ἵνα δείξῃ ὅτι οὐκ ἔχει ὁ Θεὸς περὶ πολλοῦ τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτηρίαν, καὶ διὰ τοῦτο πράττειν ἔκ. στον ἀδεῶς τὸ αὐτοῦ και ταθύμιον τὸ δ' ἵνα ἀνατρέψῃ καὶ τὴν τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ἔνσαρκον οἰκονομίαν. Οντως γὰρ, ὄντως τάφος ανεωγμένος ὁ λάρυγξ αὐτοῦ καὶ ἡ γλώσσα αὐτοῦ, δολία· ἱὸς δὲ ἀσπίδα; ὑπὸ τὰ χείλη απ τοῦ. Σκεῦος γὰρ ἀπωλείας ῶν, μάταια και φτι At Matth. vi, 14. 10 Job Στι, 14. t Psal x1, 2, 5.

CONTRA MAHOMETEM ORATIO II. δὴ ἐξερεύγεται βήματα. Καὶ γὰρ ἅπερ ἂν βου- η fari voluit, Deum loquentem inducit. Quidan eim ληθῇ πονηρὰ φθέγξασθαι, τὸν Θεὸν αὐτὸν προβάλ- homines vasa sunt electionis et misericordia λεται λέγοντα. Τινὲς γὰρ τῶν ἀνθρώπων εἰσὶ σκεύη quidam vero vasa ira et perditionis. Propter cam ἐκλογῆς καὶ ἐλέους, καὶ τινὲς σκεύη ὀργῆς καὶ ἀπω- pacitatem enim vasa nominantur. Extrinsecus enim λείας. Διὰ τοῦτο γὰρ σκεύη καλοῦνται, διὰ τὸ δεκτι excipiunt tam bonum quam malum. Angeli quiκόν. Εξωθεν γὰρ δέχεται εἴτε ἀγαθὸν εἴτε πονηρόν. dem cognitionem suam babent de supernis; lgΟἱ μὲν γὰρ ἄγγελοι κέκτηνται τὴν γνῶσιν ἄνωθεν, mines vero ex sacra Scriptura, aliis jue extrinsecus οἱ δὲ ἄνθρωποι ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς καὶ τῶν ἐκτὸς accidentibus cognitionem colligunt, et per mulla συλλέγουσι τὴν ἑαυτῶν γνῶσιν, καὶ ἐκ τῶν πολλῶν differentia in unam veram cognitionem perducun ἑτεροτήτων εἰς μίαν ἀληθῆ γνῶσιν ἀνάγονται, καὶ tur; quapropter et vasa dicuntur. Miser itaque διὰ τοῦτο σκεύη καλοῦνται. Τοίνυν καὶ αὐτὸς ὁ δεί hic, diaboli doctrina suscepta, cum one venenum λαιος τὴν τοῦ διαβόλου διδασκαλίαν δεξάμενος, πάντα suis dogmatibus miscuisset, unam (ut dictum est) τὸν τοῖς αὐτοῦ δόγμασι μίξα;, ἐν κράμα ἀσεβείας, impietatis misturam adornavit, quam propinarit ὡς εἴρηται, κατεσκεύασε, καὶ τοὺς αὐτῷ πειθομέν sibi credentibus, et illorum animas agritudine τους επότισε, καὶ τὰς αὐτῶν ψυχὰς ἀσθενεῖς ποιή- affectas, diabolo ceu sacrificium obtulit. Anime σας, τῷ διαβόλῳ ὥσπερ θυσίαν προσέφερεν. 'Ασθέ- enim agritudo, non quemadmodum in corporibus γεια γὰρ ψυχῆς ἐστιν, οὐχ ὡς ἐπὶ τῶν σωμάτων ἡ macies et pinguedo in substantiam suam transiens Ισχνότης ἢ ἡ παχύτης εἰς τὴν οὐσίαν αὐτοῦ διαβαί- contingit, sed est ad corporalia illa et momenta νούσα, ἀλλ' ἐπὶ τὰ ὑλικὰ καὶ πρόσκαιρα Ενδοσις, nea permissio. Quapropter animæ functiones Διότι αἱ ἐνέργειαι τῆς ψυχῆς οὐκ ἔχουσι τὸ ἀμετά- omnino immulari possunt. Adulteria enim, scortaβλητον. Μοιχείαι γὰρ καὶ πορνείαι καὶ πᾶσαι αἱ tiones et voluptates omnes mundo annexae sunt. Εt ἡδοναὶ τῷ κόσμῳ εἰσὶ προσηλωμέναι, καὶ ἡ φιλία amicitia mundi bujus inimicitia est erga Deum. τοῦ κόσμου τούτου ἔχθρα Θεοῦ ἐστι. Διά τοι τοῦτο Quapropter et ipse omnibus amissi, vulgus ho καὶ αὐτὸς τὰ πάντα καταλιπών, ταῖς ἡδοναῖς τὸ πλῆ- minum voluptatibus permisit, et non vivos modo θος ἐνέδωκε. Μὴ μόνον δὲ ζῶντας τοὺς ἀθλίους ἐνέ- istis addixit, verum etiam post morum ilias per δωκε ταύταις, ἀλλὰ καὶ μετὰ θάνατον μονίμους αὐτές mausuras esse pollicitus est. Quod scilicet sectataεἴρηκεν ἔσεσθαι. Ὥστε καὶ τοὺς αὐτοῦ ἀκολούθους ribus illius post mortuorum resurrectionem Deus ὁ Θεὸς μετὰ τὴν ἀνάστασιν τῶν νεκρῶν ἀμειβόμενος, daturus sit veneres, et mulieres quam plurimas ἀφροδίσια καὶ γυναῖκες ὅτι πολλὰς ἑνὶ ἑκάστῳ, οἱ- singulis, domus item instructissimias, balnea et τους τε περικαλλεῖς καὶ λουτρὰ καὶ παραδείσους, hortos, vestes et delicias, et alia his similia polliceἱμάτιά τε καὶ τρυφάς, καὶ ἕτερα τούτοις ὅμοια, ύπι. batur, Cyrinthum hæreticum secutus, et alios σχνείται παρασχεῖν, Κυρίνθῳ ἀκολουθῶν αἱρετικῶ quosdam veteres, sic,ue finem quodammodo feliκαί τισι παλαιοῖς ἑτέροις· καὶ οἷον τέλος μακαριά- citatis voluptatem esse docuit. Verum nos de his τητος τὰς ἡδονὰς ἐδίδαξεν εἶναι. Ημεῖς γοῦν περὶ singulatim in quarta Apologia jam aute diximus; τούτου φθάσαντες είπομεν μερικῶς ἐν τῇ τετάρτῃ quapropter non nostri instituti est, in universuu ἀπολογία· διὸ οὐκ εἴχομεν ὅλως σκοπόν καθολικῶς omnes Mahometis impias opiniones reprehendere. ἀντειπεῖν ταῖς τοῦ Μωάμεθ ἀσεβείαις. Ἐπεὶ δ' ἄρτι Quoniam vero nobis visum est bas copiosius reἔδοξεν ἡμῖν πλατυκωτέρως ταύτας ἐλέγξαι, ἤδη λέ futare, sic dicimus. Idem ille Mahomet in Alcoraγομεν οὕτως. Ὁ αὐτὸς Μωάμεθ ἐν τῷ Κορδὰν οὕτωσί no sic dicit: Quod Deus mortem occisurus sit; φησιν, ὅτι Ὁ Θεὸς ἀποκτενεῖ τὴν θάνατον, καὶ μετὰ quo facto homines immortales et integros esse ταῦτα ἀναστήσονται οἱ ἄνθρωποι· ἀθάνατοι καὶ ἀκέ resurrecturos. Cum itaque res ita se habeat, quid ραιοι. Τοῦ γοῦν πράγματος οὕτως ἔχοντος, τις χρεία opus est deliciis et rebus veneris, cum generatio τροφῶν; Αλλ' οὐδὲ τῶν ἀφροδισίων, ἐπεὶ οὐκ ἀναγ non - sit necessaria? Alimentum enim propter · καία ή γέννησις. Η γὰρ τροφὴ διὰ τὴν συνεχῆ corporis imminutionem factum est, ut defectum ἐλάττωσιν τοῦ σώματος ἐγένετο;, ἵνα τὸ ἐλλείπον impleat. Et viri cum muliere congressus propter ἀναπληροί, καὶ ἡ μετὰ τῆς γυναικὸς τοῦ ἀνδρὸς liberorum procreationem concessus est. Quando συναυλία διὰ τὴν τεκνογονίαν συνεχωρήθη. Ἐπεὶ δ' quidem vero hic idem confitetur, quod omnes re ὁ αὐτὸς ὁμολογεῖ ὅτι ἀθάνατοι ἀναστήσονται πάντες, sarrerturi sint immortales, frustraneum certe est ἄρα ματαία ή τροφή, μάταια καὶ τὰ ἀφροδίσια. Εἰ alimentum, frustrandum etiam rei venerere stu δὲ τοῦτο δώσομεν, ἐξανάγκης ἐπακολουθεί γέννησις. dium. Ut autem hoc concedamus, necessario La Καὶ γεννηθέντων ἀνθρώπων, πέφυκεν ἢ θνητούς ε men generatio inde sequetur. Homines vero hie καὶ τοὺς γεννηθέντας, ἢ ἀθανάτους. Καὶ εἰ μὲν θνη- generatos natura aut mortales aut immortales τοὶ πῶς ἐξ ἀθανάτων θνητοί; Εἰ δὲ κἀκεῖνοι, καὶ οἱ ἐξ nasci oportet. Quod si mortales, qui fit ut ex imἐκείνων γεννηθέντες ἀθάνατοι, ἰδοὺ εἰσῆξεν ἕτερον mortalibus mortales nascantur? Si vero et hi ipsi τρόπον γεννήσεως. Καὶ ὁ μὲν μακάριος Μωϋσῆς, δι- qui nascuntur, immortales sunt, en novum quen εξιὼν τὴν τοῦ ἀνθρώπου γέννησιν, ούτωσί φησιν, ὅτι dam generationis modum induxit. Beatus autem Χοῦν λαβὼν ἀπὸ τῆς γῆς ὁ Θεὸς, ἔπλασε τὸν ᾿Αδάμ Moses hominum generationem exponens, sic iuπαρ' ἑαυτοῦ δὲ πνοὴν ἐνθεὶς ἐγένετο εἰς ψυχὴν ζῶ- quit: e Deus e pulvere de terra sumpto fornavit σαν. ᾿Απὸ δὲ τῆς τοῦ Ἀδὰμ πλευρᾶς ἐποίησε την Adam, a seipso vero spiritu illi indito, factus est

JOANNIS CAN FACCZENI fe animam viventem. Es costa vero Adami formae Eίαν· ἐξ ἀμφοῖν δὲ τὸν Σήθ, καὶ πάντας ἀνθρώ vit Evam: ex utrisque vero simul ipsum Setb, et omnes homines v. 3 Mortales igitur cum essent, etiam ipsi mortales genuerunt. Cui dogmati assentit David, testimonium ferunt propheta, et hoc ipse Christus confirmat. Novum vero hunc generandi morain undenam sceleratus ille incitatus docuerit, non intelligo, nisi forte propria ratione, et patre suo diabolo permotus. Sed en absurdum hoc considera. Si enim parentes immortales filios etiam immortales genuerunt, en generationis modus exortus est, qui nec mortem sentit, nec resurrectionem. Quod si vero ipsi immortales filios mortales genuerunt, quomodo alios diverse ab ipsis nature genuerunt? Natura enim omnis sibi simile generare consuevit. Ut vero etiam hoc concedamus: quomodo mors interfecta (ut antea posuisti) post resurrectionem denuo vires exercebit? Jamne intelligis, quomodo Mahometis doctrina Sacra Scripture contraria, etiam sibi mutuo repuguet? Ipse enim unam eamque solam dicit fore resurrectionis diem. Ecce aulem si mortales nascuntur, moriuntur necessario. Cuin autem alia resurrectio nulla sit, et hi in æternum mortui faceant, quis beatitudinis finem ipsam mortalitatem dixerit? Præterea sanctorum animæ quia nunc a corporibus separata sunt, voluptatibus carerent, et propterea etiam beatitudine destituerentur, juxta Mallometis sententiam: et ante illas ipsi angeli. Sed hoc nequaquam est, non est, in- c quam. Frustratum enim est insciens cor illius, ε dum se sapientem putavit, omnium stultissimus apparuit. Bearitudinis enim finis non voluptas est, sed of homo, quantum fieri potest, Deo similis fal, Deum cognoscat, illique uniatur. Hoc, inquam, Summum et angeli et hominis bonum est, et sunima felicitas. Mahomet vero cum quænam dicat, ignoret, manifeste divius repugnat Justitia. Justitia enim divina est, quæ omnia digne distribuit, et quae immortalia sunt in alernum conser val, temporanea vero haec ad tempus, et reliqua suo quo debent ordine. Et primo quidem supremuis ordinibus ea dantur, quae conveniunt; deinde animabus et corporibus, post haec etiam natura, que illam spectant. En igitur proportionem, pulchritudinem, ordinem et administrationem justam, quae in singulis adhibetur. Nec veteres quosdamn philosophus sequaris, qui et ipsi stupidi sunt; veramtamen frigida quadam oratione dicunt, felicitatem esse mentis cognitionem; cum ipsi, mea sententia, reale careant. Cum enim illi existiment nihil interesse inter mentem et intelligentiam, ignorant quod inter hæc Deus est summum bonum, et beatitudinis felicitatisque caput. Quantum enim aliquis Deo appropinquat, tantum beatus est, gloriosus et felix. Mihi vero dubitare contingit, quare non cædes etiam et rapinas post resurrectionem at 1 Gen. 1, 11, 111. πους. Θνητοί τοίνυν ὄντες, θνητούς καὶ ἐγέννησαν. πατινι δόγματι συνάδει Δαβίδ, μαρτυροῦσι πάντες προφῆται, βεβαιοὶ ὁ Χριστός. Τὸν δὲ καινὸν τουτον τῆς γεννήσεως τρόπον οὐκ οἶδ' ὅθεν ὁρμηθεὶς ἔδει ξεν ὁ ἁλιτήριος, εἰ μὴ ἀπὸ τῆς κοιλίας αὐτοῦ καὶ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ τοῦ διαβόλου. Καὶ σκόπει τὸ ἄτο πον. Εἰ μὲν ὡς ἀθάνατοι οἱ πατέρες ἀθανάτους υἱοὺς ἐγέννησαν, ἰδοὺ ἐγένετο τρόπος γεννήσεως, ὅστις οὔτε θάνατον οἶδεν οὔτε ἀνάστασιν· εἰ δὲ ἀθάνατοι ὄντες θνητοὺς παῖδας ἐγέννησαν, πῶς ἑτέρας φύσεως παῖδας ἐγέννησαν; τὸ ὅμοιον γὰρ αὐτῇ ἡ φύσις οἷος γεννᾷν. Εἰ δὲ καὶ τοῦτο συγχωρήσομεν, πῶς ἀπο κτανθέντος τοῦ θανάτου, ὥσπερ σὺ προϋπέθου, καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐνεργεῖ; Βλέπεις πως μετὰ τῆς τῆς ἁγίας Γραφῆς ἐναντιότητας ἔχει καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἐναντίως διόλου ἡ τοῦ Μωάμεθ διδασκαλία; Ο γόρ αὐτὸς μίαν καὶ μόνην ἡμέραν λέγει εἶναι τῆς ἀνα στάσεως. Καὶ ἰδοὺ εἴπερ γεννηθῶσι θνητοί, ἀποθα νοῦνται κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην· ἑτέρας δὲ ἀναστά σεως μὴ οὔσης, κἀκεῖνοι εἰς αἰῶνα θνητοί. Καὶ πῶς τέλος μακαριότητο, ἡ θνητότη;; Λοιπὸν αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί, ἐπεὶ οὐκ εἰσὶ μετὰ τῶν σωμάτων αὐτῶν κατὰ τὸ παρὸν, ἐστέρηνται τῶν ἡδονῶν. Καὶ διὰ τοῦτο ἐστέρηνται καὶ τῆς μακαριότητος κατὰ τὸν Μωάμεθ λόγον, καὶ πρὸ τούτων οἱ ἄγγελοι. Αλλ' οὐκ ἔτι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Ἐματαιώθη γὰρ ἡ ἀσύνετος τούτου καρδία, καὶ φάσκων σοφὸς εἶναι αὐτὸς, πάντων μο ρότερος ἀναφαίνεται. Οὐκ εἰσὶ γὰρ τέλος μακαρισ τητος αἱ ἡδυναὶ, ἀλλὰ τὸ γενέσθαι ἄνθρωπον κατὰ τὸ δυνατὸν ὅμοιον Θεῷ, καὶ γινώσκειν Θεὸν, καὶ ἐνωθή και αὐτῷ, τοῦτό ἐστι τὸ ἄκρον ἀγγέλου καὶ ἀνθρώπου ἀγαθὸν, καὶ ἡ ἐσχάτη εὐδαιμονία. Ο δὲ Μωάμεθ μὴ εἰδὼς & λέγει, φανερῶς ἀντιπίπτει τῇ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνῃ. Δικαιοσύνη γὰρ θεία ἐστὶν ἡ πάντα νέα μουσα κατ' αξίαν, καὶ διασώζουσα τὰ ἀθάνατο αιών νια, τὰ δὲ πρόσκαιρα ἔγχρονα, καὶ τὰ ἑξῆς ὡς ἔχον τα τάξεως. Καὶ πρῶτον μὲν δωρεῖται ταῖς ἄνω τάξεσι τὰ καταξίαν αὐταῖς ἀνήκοντα, εἶτα ταῖς ψυχαῖς καὶ τοῖς σώμασι, καὶ μετὰ ταῦτα τῇ φύσει τὰ εἰκό τα, ήγουν συμμετρίαν καὶ κάλλος καὶ τάξιν καὶ διατ κόσμησιν, κατὰ τὴν ἑκάστῳ τῶν ὅλων ἐπιβάλλουσαν ἀξίαν, μηδέ τισι κἂν παλαιοῖς φιλοσόφοις ἀκολουθών, ἀνοήτοις μὲν καὶ αὐτοῖς, ἀλλ' ὅμως ψυχρόν τινα δύο γον λέγουσιν, ὅτι εὐδαιμονία ἐστὶν ἡ τοῦ νοὸς γνῶσις, ἀπὸ τούτου, ὡς οἶμαι, πλανηθεῖσιν, ἀπὸ τοῦ υπολαβεῖν αὐτοὺς ὅτι οὐκ ἔστι τι μέσον ναὸς καὶ νοήσεως, ἀγνοήσασιν ὅτι μεταξύ τούτων ἐστιν ὁ Θεό;, ὅς ἐστιν ἄκρον ἀγαθόν, καὶ ἄκρον μακαριότητος και εὐδαιμονίας. Καθόσον γάρ τις ἐγγίζει Θεῷ, κατά τοσοῦτον εὐδαίμων ἐστὶ, καὶ εὐκλεὴ, καὶ μακάριος. Ἐμοὶ δ᾽ ἔπεισιν ἀπορεῖν, πῶς οὐκ εἶπεν ὡς μετά τὴν ἀνάστασιν ἔσεσθαι φόνους καὶ ἁρπαγάς. Ἐπεὶ γὰρ ἡδονῶν χάριν καὶ ἔρωτος χρημάτων πάντες οι πόλεμοι γίνονται, ἔδει πάντως κἀκεῖσε τοῦτο εἰπεῖν, ὅτι ὁ πλείονας ήδονας εἰς ἑαυτὸν φέρων μᾶλλον ἐστιν ἄλλων μακαριώτερος.

CONTRA MAHOMETЕM ORATIO II. fore dixerit. Cum enim voluptatum gratia et amore divitiarum omnia beila moveantur, etiam illic idem dicere oportebat; quoniam qui plures in se voluptates transfert, aliis multo est beatior. β΄. Ετι ὁ αὐτός φησιν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Σάδ, 12. Quin ille idem dicit in capite Sad, angelos ὅτι οἱ μὲν ἄγγελοι ἐκ πυρὸς ἐδημιουργήθησαν, ὁ δὲ quidem ex igne creatos esse, hominem vero ex pulἄνθρωπος ἐκ χοίς. Καὶ οἷον ὥσπερ τὸ σῶμά ἐστιν vere. Et quemadmodum corpus ex terra compaἐκ τῆς γῆς χοϊκὸν, οὕτω καὶ τοὺς ἀγγέλους ἐκ πυρὸς ctum est, ita etiam angelos ex igne ceu materia υλικοὺς εἶναι. λογίζεται· ἐκ τοῦ προφητικού, οίμαι, compositos putat: e verbis nimirum propheta Ζητοῦ τὴν πλάνην ταύτην λαβὼν, τοῦ λέγοντος, «Ο hunc errorem hauriens, qui dicit: Qui fecit an ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα, καὶ τοὺς λει- gelos suos spiritus, et ministros suos flammam τουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα, μὴ νοήσας ὁ δείλαιος, ignis ";» non intelligens miser, quod caelestes ὅτι πνεύματα ὀνομάζονται οἱ θεῖοι νέες διὰ τὸ ταχὺ animi spiritus dicuntur propter celeritatem et velo καὶ κούφον καὶ ἐλαφρὸν καὶ ἀσώματον, πυρὸς δὲ citatem, levem etiam et incorpoream substantiam, φλόξ, διὰ τὸ φωτιστικὸν καὶ δραστικὸν καὶ ὀξύῤῥοπον iguis autem flammam vocari propter claritatem, και καθαρτικόν, ἔστιν ὅτε καὶ ἀφανιστικόν, ὥστε καὶ strenuitatem, repentinum motum, vimque purgaαἱ ἀνωτάτω τάξεις, αἵτινες ἀμέσως τὰς θείας ἐλλάμ- loriam, et fortassis etiam propter corrumpendi ψεις ὑποδέχονται, Σεραφὶμ παρὰ τῶν τὰ Εβραίων potentiam. Quemadmodum et supremi ordines, qui εἰδότων επονομάζονται, τουτέστι πρηστήρες καὶ immediate majestatis diving splendorem sustinent, θερμαίνοντες διὰ τὸ ἀεικίνητον αὐτῶν περὶ τὰ θεῖα, & Seraphim ab Hebraeis. dicantur, id est flammae are καὶ ἀκατάληκτον, καὶ τὸ θερμαίνον καὶ ὀξὺ καὶ dentes et calescentes, propter motum illumn sempiὑπερζέον τῆς προσεχοῦς καὶ ἀνενδότου καὶ ἀκλινοῦς ternum circa divina et indesinentem, propterque ἀεικινησίας. Εἰ γὰρ τὸ ὑλικὸν τοῦτο πῦρ ἔχει μὲν calorem, velocitatem et fervorem continui, irreφωτιστικὴν, ιδιότητα, ἔχει δὲ καὶ καθαρτικὴν ὡς εἰς quieti et indefessi motus. Si enim ignis ille ma τὸν χρυσόν, φθαρτικὴν δὲ εἰς πᾶν κίβδηλον, πίσω terialis proprietatem habet illuminatoriam et purμᾶλλον δύνανται ἔχειν αἱ οὐράνιαι ιεραρχίαι, ήτοι galoriam, ut in auro, corrumpendi vero virtutem οἱ ἅγιοι ἄγγελοι, φωτιστικὴν μὲν καὶ καθαρτικήν in omnia adulterina, quanto magis coelestes illi δύναμιν καὶ ἐνέργειαν πρὸς τοὺς ἀξίους φωτίζεσθαι principatus, sancti nimirum angeli, virtutem illumi καὶ καθαίρεσθαι, ὡς καὶ ἐπὶ τῶν ἁγίων καὶ προφη- nandi et purgandi, et efficaciam ad illuminandum τῶν, φθαρτικὴν δὲ καὶ ἀφανιστικὴν καὶ ἐλατῆρα, εἰ purgandum illuminatione et purgatione dignos ὡς ἐπὶ τοῦ Σεναχηρείμ βασιλέως Ασσυρίων; Ταῦτα (quales nimirum sancti sunt et prophet) habe τοίνυν μὴ νοήσας ὁ μάταιος, τὴν τῶν ἀγγέλων φύσιν bunt; corrumpendi vero et vaslandi potentiam, ἐκ πυρὸς εἶναι ἐνόμισε. Περὶ μέντοι τῶν μύθων και ut contra Senacherib Assyriorum regem? His ita - τῶν περάτων, ὧν τερατεύεται, καὶ λέγει οὗτος μη- que non intellectis, stolidus angelorum naturam δὲν διαφερόντων γραϊδίων κωθωνιζομένων ληθημάτ ex igne constare putavit. De fabulis vero et proτων, τί χρὴ καὶ λέγειν; digiis, quæ prodigiose edidit dixitque, a vetularum ebriosarum deliramentis nihil differentibus, quid plura dicere opus est? εγ'. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Νεμελέ, ὅπερ Ερμηνεύεται μυῖα, ὡς τοῦ Σολομῶντος συναγαγόντος μεγάλην ἀγγέλων στρατιάν, καὶ ἀνθρώπων και ἀλόγων ζώων, καὶ ἀπελθόντων καὶ εὑρόντων ὥσπερ τινὰ μυιῶν ποταμῶν, ἔφη ἡ μυΐα, Ο μυῖαι, ὑμεῖς εἰσέλθετε εἰς τὰς κατοικίας ὑμῶν, ἵνα μή διαφθείρῃ ὑμᾶς ὁ Σολομῶν καὶ τὸ στράτευμα αὐτοῦ. Καὶ ἡ μυτα υπεμειδίασεν. ιδ. Ετι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ 'Ρουδεσᾶ φησιν, ὡς τὸν σκώληκα σημῆναι τὸν τοῦ Σολομῶντος θάνατον τοῖς δαίμοσιν, ἔνθα φησὶν ἡ ἐξήγησις ὅτι ὁ Σολομῶν ὑπερειδόμενος τῇ ἑαυτοῦ βακτηρίᾳ, ὑπὸ τοσαύτης ἄφνω συνεσχέθη ὀδύνης, ὡς παραχρῆμα ἐκπνεῦσαι, θείῳ δὲ θαύματι οὐ κατέπεσεν. Οἱ δὲ τούτῳ δουλεύοντες δαίμονες ὁρῶντες αὐτὸν ἑστῶτα οὕτως, ἐνόμιζον ζην. "Ανεδόθη δέ τις σκώληξ ἐκ τῆς γῆς διαφαγὼν τὴν τοιαύτην βακτηρίαν, ἧς συντριβείσης κατέπεσεν ὁ Σολομῶν. Οἱ δὲ δαίμονες δραμόντες, ἔγνωσαν αὐτὸν τεθνηκέναι, καὶ ἔκτοτε ήρξαντο κατά πᾶσαν αὐτῶν τὴν δύναμιν βλάπτειν τοὺς ἀνθρώτους. 11 Psal. CIB, &. 13. Dicit enim in capite Emele, quod, si interpreteris, muscam significat, Salomonem magnum angelorum, hominum et brutorum animalium exer citum collegisse. Qui in expeditionem egressi, ingentem ceu muscarum fuvium invenerunt, dixitque musca, Ο muscae, ingredimini vos in antra vestra, ne vos perdat Solomon et illius exercitus. Et musca subrisit. 14. Insuper in capite Rubesa dicit, vermiculum quemdam daemonibus Salomonis mortem denantiavisse: cujus rei narratio talis est. Cum Salomon Scipioni suo inuiteretur, tanto repente dolore correptus est, ut confestim exspiraret; divino tamen quodam miraculo non corruit. Huic vero ministran tes dæmones, cum illum sic stare cernerent, vivere adhuc arbitrati sunt. Prorepsit autem e ferra ver mnis, scipionem illius arrodens: quo simul corroso, Salomon concidit. Demones vero accurrentes, ut eum obiisse cognoverunt, ex eo tempore cunctis suis viribus humano generi nocere coeperunt.

JOANNIS CAN FACUZENI 15. Porro in libro Enarrationum Maliomet ipse causam reddit, quare ipsis vino interdictum sit, Dicit enim, Deum in terras duos emisisse augelos, al bene imperandum et judicandum, quorum uemina erant Arot et Maros. Mulier autem quaedam, actionem habens forensem, illos accedens, ad prandium invitavit, et vinum (quod illis ne biberent præceperat Dominus) apposuit. Qui ubi inebriati sant, eamdem opprimere vi conati sunt. Illa vero libidini illorum non consensit, sed conscenso caelo, res suas exposuit. Deus vero hae simul visa, et causa quam habebat cognita, ipsam fecit Luciferum, ut tam in coelo inter stellas formosa esset, quam in terra. inter mulieres fuerat. Angelis vero qui peccaverant optionem obtulit, utrum in hoc an futuro seculo puniri vellent, eosque cum in hoc sgculo prairi mallent, ex pedibus ferren calena in Babylonis puteum suspendit, usque ad diem judicii. 16. Dicit praeterea, caelum hoc creatum ex fumo factum esse, unde apparet, quod coelum aliud, quod non creatum sit, esse potaverit novus ille legislator, quod nullus hominum unquam cognovit, in cujus diferentiam calum hoc, quod coram videmnas, creatum vocat, quasi ex maris exhalatione fumus talis exortus sit. Mare autem ex monte Caph prodiisse docet, qui totum orbem circumdal, et caelun sustinet. 17. Deinde solem et lunam sequales fuisse dicit luce simul el virtute, nullamque inter diem noctemque fuisse differentiam, sed Gabriele quondam voTitante alam illius fortuito luna propius admotam et impaclan, corpus illius ob. curavisse. 18. Insuper dieit, quod cum a Gabriele, ut Deum conveniret, vocatus in calum fuerit, Deam manum suam super Ipsum Mahonetem imposuisse; se vero Inntan sensisse frigoris vim, ut haec ad dorsi quo que aeriullam penetraverit. Quod autem hoc illius figmentum sit, manifeste constat. Verumtamen et Anthropomorphitarum sententiam secutus haec dicit, qui Deum Angunt corporeum, ignorans nim mirum miser illud: • Suscepisti iniquitatem, quomiam ero tibi similis. te. Ἔτι ἐν τῷ βιβλίῳ τῶν διηγήσεων αὐτὸς ὁ Μωάμεθ ἀποδίδωσι τὴν αἰτίαν, δι' ἣν ὁ οἶνος κεκώ λυται αὐτοῖς. Φησὶ γὰρ τὸν Θεὸν ἐπὶ τῆς γῆς δύο ἀγγέλους ἀπεσταλκέναι, ὥστε καλῶς ἄρχειν, καὶ δικαίως κρίνειν. Ἐλέγοντο δὲ οἱ ἄγγελοι, Αρὼτ καὶ Μαρώτ. Ελθοῦσα δέ τις γυνή, δίκην ἔχουσα, ἐκάλεσε τούτους ἐπ' ἄριστον, καὶ παρέθηκεν αὐτοῖς οἶνον, δν ὁ Θεὸς μὴ πιεῖν αὐτοῖς ἐνετείλατο· οἵτινες καὶ μεθυσθέντες, ἐζήτησαν ταύτην ἐφ᾽ ὕβρει. Η δ᾽ οὐ συνέθετο, ἀλλ' ἀνελθοῦσα εἰς τὸν οὐρανὸν, εἶπε τὰ κατ' αὐτήν. Ὁ δὲ Θεὸς ἰδὼν ταύτην, καὶ τὴν δίκην ἣν εἶχεν αὕτη ἀκηκοώς, πεποίηκεν ἑωσφόρον, ὡς είναι ταύτην ἐν τῷ οὐρανῷ μεταξὺ τῶν ἀστέρων οὕτω καλὴν, ὥσπερ καὶ ἐν τῇ γῇ μεταξὺ τῶν γυναι κῶν. Δοθείσης δὲ καὶ τοῖς ἁμαρτούσιν ἀγγέλοις αἱρέσεως, ὅπου βούλοιντο κολασθῆναι, ἐνταῦθα, ἢ ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, ἑλομένων αὐτῶν ἐν τῷ παρόντι μᾶλλον τιμωρηθῆναι, εξήρτησε τούτους ἐν τῷ τῆς Βαβυλώνος φρέατι τῶν ποδῶν δι' ἀλύσεως σιδηράς μέχρι τῆς ἐν τῇ κρίσει ἡμέρας. ις'. Ὅτι φησὶν ὅτι ὁ κτιστὸς οὗτος οὐρανὸς γέγονεν ἐκ καπνοῦ. ὡς ἔοικε γὰρ, ὅτι ἕτερόν τινα οὐρανὸν ἄκτιστον συνοἶδεν ὁ νέος οὗτος νομοθέτης, ὃν οὐδεὶς τῶν ἀνθρώπων ἐγνώρισε ποτέ. Καὶ πρὸς ἀντιδιαστο λὴν τούτου καλεῖ τὸν παρόντα κτιστὸν, ὡς ἀπὸ τῆς αναθυμιάσεως, φησί, τῆς θαλάσσης γινομένου του τοιούτου καπνού. Η δὲ θάλασσα ἔκ τινος δρους Κάφ όνομαζομένου, ὅπερ ὅρος ζώννυσιν ὅλην τὴν οίκου μένην, καὶ ἀντέχειν ποιεῖ τὸν οὐρανόν. εξ΄. Ετι τὸν ἥλιον καὶ τὴν σελήνην ίσα φωτός καὶ δυνάμεώς φησι γενέσθαι, καὶ μηδεμίαν διάκρισιν είναι μεταξύ νυκτὸς καὶ ἡμέρας· ἀλλὰ πετομένου ποτὲ τοῦ Γραβριὴλ συμβῆναι τὸ πτερὸν αὐτοῦ ἐγγίσαι τῇ σελήνῃ, καὶ τούτου ένεκα σκοτισθῆναι. τη'. Ετι φησὶν ὡς προσκληθέντα τὸν αὐτὸν Μωάμεθ παρὰ τοῦ Γαβριὴλ ἀνελθεῖν εἰς τὸν οὐρανόν, καὶ τοῦ Θεοῦ θέντος τὴν χεῖρα αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ Μωάμεθ, τοσαύτης ψύξεως αίσθησιν λαβεῖν αὐτὸν, ὡς διελθεῖν ταύτην, μέχρι καὶ τοῦ νωτιαίου μυελοῦ. Καὶ ὅτι μὲν τοῦτο πλάσμα ἐκείνου ἐστί, τουτί πρόδηλον· ἀλλ ὅμως τοῖς Ανθρωπομορφίταις ἐπόμενος, ταῦτα λέγει, τοῖς λέγουσι τὸν Θεὸν σωματικόν, ἀγνοῶν ὁ δείλαιος το, ο Υπέλαβες ἀνομίαν, ὅτι ἔσομαί σοι ὅμοιος.» ιθ'. Ὅτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Σάδ ὁ αὐτὸς Μωά· 19. Item in capite Sad dicit Malomet daemones, με φησίν, ὅτι ἄγγελοι ὄντες οἱ δαίμονες, καὶ προστ cum angeli fuerint, uit Adamum adorarent a Deo institutos esse; mulatos autem esse in demones, cum hoc oficii detrectarent, nec illum more aliorum vellent adorare. Atqui hæc opinio huic impio pro pria et peculiaris est. 20. Dicit præterea Mahomet, ex stercore clephantis poream enatum esse, ex stercore antem porci marem, felem autem ex fronte leonis. Causa autem hujus talis refertur. Cain Noe in area esset una cum filiis suis et animalibus, illis ad nature of cium abeuntibus area inclinabatur: in primis auTem, si abire clephas. Nimio itaque timore Noe correptus, Deum consuluit. Qui dixit: Profectus culum illius et stercoris, meatum adora. Quod cun ταχθέντες παρὰ Θεοῦ προσκυνήσει τὸν Ἀδάμ, οὐκ ἠθέλησαν ποιῆσαι τοῦτο, καθὼς καὶ πάντες οἱ ἄγγελοι προσεκύνησαν αὐτὸν, καὶ διὰ τοῦτο ἐγένοντα δαίμονες. Ιδία δὲ δόξα ἐστὶν αὕτη τούτου τοῦ ἀσε βους. κ'. Ετι φησὶν ὁ αὐτὸς ὡς ἐκ τῆς τοῦ ἐλέφαντος κόπρου γεγεννῆσθαι τὸν χοίρον, ἐκ δὲ τῆς κόπρου τοῦ χοίρου τὸν μῶν, τὴν δὲ γαλὴν ἐκ τοῦ μετώπου του λέοντος. Ἡ δὲ αἰτία ἐστὶν αὐτή. Οντος τοῦ Νῶς ἐν τῇ κιβωτῷ μετὰ τῶν υἱῶν αὐτοῦ καὶ τῶν ζώων, οπόταν πρὸς ἀπόπατον ἐχώνουν, ἐκλίνετο ἡ κιβωτός, και μάλιστα ὁπόταν ὁ ἐλέφας ἐπίτ. Διὰ γοῦν τὸ λίαν φοβείσθαι, ηρώτησεν ὁ Νῶς τὸν Θεὸν, ὃς ἔφη, • Απελθών προσκύνησον τὸν πρωκτὸν αὐτοῦ πρὸς

CONTRA MAHOMETEM ORATIO II. τὴν ὁπὴν, ἐξ ἧ· πρόεισιν ἡ κόπρος.» Ο γεγονότος, fecisset, simul exivil stercus, et cum illo poreus ἅμα τε ἐξῄει ἡ κύπρος, καὶ σὺν αὐτῇ χοίρος μέγας. Τῷ γοῦν ρίγχει τὰς κόπρους ορύσσοντος, ὁ μᾶς ἐγεννήθη, καὶ ἤρξατο ἐσθίειν τὰς σανίδες τῆς κιβωτοῦ. Καὶ τότε μάλιστα ἐφοβήθησαν. Επερωτήσαντος δ' αὖθις τοῦ Νῶς τὸν Κύριον ὑπὲρ τούτου, ἐπατάχθη ὁ λέων ἐν τῷ μετώπῳ, καὶ ἐξῆλθε γαλῆ ἐκ τῶν μυκτή. ρων αὐτοῦ. Ταύτην δὲ τὴν αἰτίαν εἶναί φησι, δι' ἧς τὰ χοίρεια κρέα ἀκάθαρτα λογίζονται παρ' αὐτοῖς. ingens, qui cum rostro stercora rimaret scrutare - turque, nius prodiit, qui arcm fabulata capit arro dere; qua de causa maxime territi sunt. Noe autem de hoc denuo consulente Dominum, leo in frontem percussus est, et statim ex naribus illius felis pra siliit. Et hanc ille rationem adducit, propter quane suillae carnes ab his pro immundis habeantur. κα'. Ετι φησὶν ὅτι ὁ Θεὸς πρὸς τῷ τέλει του 21. Dicit item, quod Deus in consummatione κόσμου ἀποκτενεῖ πᾶσαν φύσιν ἀγγέλων τε καὶ mundi occisurus sit omne genus et angelorum et ἀνθρώπων, καὶ οὐχ ὑπολειφθήσεται ζῶν, πλὴν τοῦ hominum, et quod nemo vivens præter unum Deum Θεοῦ, καὶ τοῦ θανάτου, ὅς ἐστιν ἀγγελός τις λεγόμε- et mortem (quam angelum quemdam Hadriel no να; Αδριήλ. Καὶ τότε ἐντελεῖται Κύριος τῷ ᾿Αβριήλ mine esse dicit) relinquendus sit. Et tunc precipiet ἀποκτεῖνα: ἑαυτόν. Οι γεγονότος, φωνήσει Κύριος Hadrieli Dominus, ut occidat seipsum. Quo facto, φωνῇ μεγάλῃ, καὶ ἐρεῖ, Ποῦ εἰσιν οἱ σατράπαι τοῦ clamabit voce alla Dominus, et dicet, Ubi sunt saκόσμου, καὶ οἱ ἄρχοντες; Καὶ μετὰ ταῦτα ἀναστήσει trapae mundi et principes? Et post hæc omnes susπάντας. Τί γοῦν ἐρεῖ τις ὅλως ὁ νοῦν ἔχων, ἔνεκεν citabit. Quid vero, quisquis mentis compos fuerit, τῶν τοσούτων φλυαριών; de tot tantisque nugis dicet? και. Οὐδὲν ἕτερον, ὡς ἔμοιγε δοκεί, ἢ αὐτῷ τῷ Μωάμεθ χρήσασθαι μάρτυρι, ὃς συνεγράψατο, ὡς φησί, βιβλίον, δυοκαίδεκα χιλιάδας λόγους έχον θαυμαστούς. Παρὰ δὲ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ παρακληθείς διδάξαι τοῦτο αὐτοῖς, ἔφη πρὸς αὐτοὺς ὡς ἀπὸ τούτων οἱ μὲν τρισχίλιοι εἰσιν ἀληθεῖς, οἱ δὲ ἕτερος ψευδείς. Ὥστε καί τινες εἴπερ ἐντύχωσι μετά τινων Ισμαηλιτιδῶν, καὶ ἀναφανῇ ψεῦδος τὸ παρ' ἐκείνων λεγόμενον, ἀδεῶς λέγουσιν ὅτι ἀπὸ τῶν ψευδῶν λότων ἐστὶν, ὧν συνεγράψατο 6 Μωάμεθ, οὐ μὴν ἀπὸ τῶν ἀληθινῶν. Καὶ ἴσως εἴπερ ἦν μιμησάμενος τὸν c Λουκιανὸν Ἕλληνα, ἔλεγε καὶ αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ ὅτι μία καὶ μόνη ἐστὶν ἀλήθεια, τὸ, ὅσα δηλονότι εἰσι γεγραμμένα ἐν τῷ Κορράν, τὰ πάντα ψευδός εἰσιν, ἔσω; ἂν εἶχον συγγνώμην τὰ ἐν αὐτῷ γεγραμμένα, ὥσπερ ἐκεῖνος ὀνομάζει ἀστειευόμενος ἀληθῆ διηγή ματα, ἅπερ λέγει ψευδῶς. Ἐν γὰρ τῇ ἀρχῇ τοῦ βιβλίου αὐτοῦ τοῦτό φησι πρῶτον, ὅτι Μίαν ἀλήθειαν μέλλω εἰπεῖν, ὡς ὅσα εἰσὶ γεγραμμένα, τὰ πάντα εἰσὶ ψευδή. Καὶ μετὰ ταῦτα γράφει, ὅσα πρὸς γέλωτα παιδιᾶς χάριν. Τὸ δ᾽ ἵνα μετὰ τοσαύτης ἀναιδείας διδάσκῃ οὗτος τὸ ψεῦδος, μήτε Θεὸν φοβούμενος, μητ' ἐντρεπόμενος ἀνθρώπους, ποίας ἂν συγγνώμης τύχοι ὁ δείλαιος; 22. Non aliud certe, meo videre, quam quod ipse Mahomeles testatur, qui ait se librum conscripsisse duodecim millia sermonum mirabilium continentem: a discipulis vero suis rogatum, ut hac ipsis exponeret, dixisse illis, quod ex his quidem ter mille veri sint, reliqui vero falsi. llincque evenit, ut si qui Ismaelitarum cum aliquibus dispa laverint, et falsum esse convincatur quod ab ipsis allatumn est, intrepide dicant, ea ex falsis Malometis sermonibus, et non ex veris desumpta esse. Quod si is forte, Lucianum imitatus, de seipso dixisset hanc unam solamque esse veritatem, quod omnia quæ in Alcorano descripta sunt falsa sint, veniam certe, quæ in hoc continentur, possent me reri: quemadmodum hic facete veras narrationes nominat, quæ a se dicuntur mendacia. In principio enim libri sui sic dicit: Unicam hanc veritatem di clurus sum, omnia nimirum que bic describuntur. falsa esse. Et deinde quæcunque ridicula sunt, per lusum ascribit. Cum vero hic tanta cum impudentia falsum doceat, nec Deum veritus nee hourines, quanam venia infelix dignus fuerit? 25. Praeterea in capite Ceramar, quod lunam κγ'. ἔτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Κεραμάρ, ὅπερ Ερμηνεύεται σελήνη, λέγεται, ὡς ἰδόντες οἱ τοῦ interpretantur, dixit: Quod Malometis discipuli Μωάμεθ ἀκόλουθοι τὴν σελήνην ἐγγίζουσαν τῇ συνό δω, εἶπον πρὸς αὐτὸν, Δεῖξον ἡμῖν τέρας τι. Καὶ τότ᾽ ἐκεῖνος τοῖς δυσὶν αὐτοῦ δακτύλοις ἔνευσε την σελήνην. Οὗ γεγονότος εἰς δύο μέρη διῄρητο αὕτη, Καὶ θάτερον μὲν τῶν τμημάτων ἔπεσεν ἐπὶ τὸ ὄρος το Ελικαῖς, τὸ κείμενον ἐκ τοῦ ἑνὸς μέρους της πόλεως Μακκί, τὸ δὲ ἕτερον ἐπὶ τὸ ἕτερον ὄρος τὸ και λούμενον Ερυθρόν, τὸ διακείμενον ἐν τῷ ἑτέρῳ μέρει τῆς αὐτῆς πόλεως. Οὕτω τοίνυν ἡ σελήνη διατμηθεῖσα, εἰσῆλθεν εἰς τὸν χιτῶνα τοῦ Μαχούμετ, καὶ αὐτὸς ταύτην σώαν ἀπεκατέστησεν αὖθις. Τίς γοῦν ἀντιλογία ἐστὶν εἰς τοιούτους μύθους καὶ πλάσματα; Όμως πᾶς τις ὁ ζητῶν τὴν ἀλήθειαν γνώτῳ ὅτι τὰ θεύματα οὐ κατ' ἐπίδειξαν γίνονται, ἀλλὰ τὰ μὲν cum lunam coitui vicinam viderent, dixerint illi: Ostende nobis prodigium aliquod. Tunc ipse duobus digitis suis lunae innuit. Quo facto, hæc in duas partes dissecta est, et alterum quidem frustum in montem Helicain (qui ab uno latere civitati Mekka adjacet decidit; alterum vero in alium montem Erythron nomine, qui ab altero latere ejusdem civitatis situs est. Et Iuna sic dissecta in Malometi tunicam collecta est, qui eamdem integram resti tuit. Qua autem confutatione in hujusmodi figmenta et fabulas opus est? Verumtamen quisquis studiosus fuerit, intelligat miracula non in alicujus rei specimen deri solere: sed alia quidem propter aliquam utilitatem minae funt, ut de Christo e

Nathaniele legimus. Nathaniel enim auditis quæ a κ ἐγένοντο δι' ὠφέλειαν ψυχικὴν, ὡς ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ Christo fiebant miraculis, et arcanis animi sui, ve rum suam Dominum agnovit, et Christum confessus est esse Dei Filium et praeceptorem Israelis, id est Deum et hominem". Alia vero in militatem corporum funt, ut infinita infirmorum multitudo * Christo sanata, et esus panames; alia rursum propter utrumque contingunt, corpus nimirum et enimam, ut in paralytico contigit, cui primum peccata remissa sunt, et fidem remissionis peccatorum etiam dissoluti corporis sanitas secuta est. Item in eo, qui a nativitate sua cacus fuerat; post sanitatem enim oculorum acquisitam, is quoque proprium suum formatorem et creatorem agnovit, ipsumque adoravit. Alia rursum miraculorum propter usum aliquem facta sunt, ut a Mose in Ægypto et deserto; item a Josue filio Nun, qui sofem in bello consistere fecit; sacerdotum quoque in Jericho. Hoc vero lunæ prodigium qua de causa factum est? Propter nullam certe commodum, nec usum, sed in hoc tantum, ut Malonelis discipuli omnia ea quae in mentem inciderent, efatirent, aliaque quæ ab ipsis vana falsaque dicuntur. Unum tamen benefacere videntur, quod mentiri scopum sibi proposuerunt, et perpetuo mentiuntur. Hic enim item est, qui dixit: Non veni per miracula daturus legem, sed per gladium. Et si hoc verum est, quanam ratione hoc stupendum in luna miram culam editit? Adeo omnia vana et falsa sunt, quae ab ipsis dicuntur. Cum malitia enim conversantes, ignorantia serviunt. Cognitio enim ignorantiam gignere nequit, ut nec lux tenebras. Malitia vero ignorantiam parere solel. 24. Porro in capite Elezap sic dicit: Deus et angeli semper pro Mahomete et illius sectatoribus orant: Quid dicis, o homo? Num Deus pro aliorum salute orat? Et si orat, aut seipsum orat, aut alium. Si seipsum, absurdum omnino est quod dicitur. Et quænam sic est orationis utilitas? Et hoc modo nec propriam voluntatem perficit. Quod si alterum orat, alium omnino, ut videtur, Deum majorem se habe e deprehenditur. Sine omni enim controversia, quod majue est, a minori oratur. Et ecce juxta tuam opinionem, ο Mahomet, duo dii sunt: hic quidem majori ille vero minor; et lie quidem orare videtur, ille vero alterius preces suscipere. Et in ipse Deum creatorem coeli et terre,illum,inquam, fateris, ipsunique adorando colis, quem tamen pro te orareallirmas. Quem enim alium Deum facis, qui caeli et terrae cream Loris preces suscipiat? Quisnamille Deus sit, non inLelligo. Ego autem cum magno illo Mose consentiens dico: • Dii, qui non fecerunt calum ei terram,pereant. Sed dicunt fortassis Mahometisia:: Qua rationo igitur vos Christiani dicitis Chrisium, quem similiter ut Deum adoratis, pro crucifigentibus se oravisse! Ejusdem certe eririnis, cujus nos accusatis, καὶ τοῦ Ναθαναήλ ὁ γὰρ Ναθαναὴλ ἀκούσας τὰ παρ αὐτοῦ πεπραγμένα, καὶ τὰ ἀπόρρητα τῆς καρδίας αὐτοῦ, ἐπέγνω τὸν οἰκεῖον δεσπότην, καὶ ὡμολόγησε Θεοῦ Υἱὸν τὸν Χριστὸν, καὶ διδάσκαλον τοῦ Ἰσραήλ, τουτέστι Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον· τὰ δὲ γίνονται δι' ὠφέλειαν σώματος, ὡς τὰ παρὰ τοῦ Χριστοῦ Κώμενα πλήθη τῶν ἀσθενούντων, καὶ ἡ βρῶσις τῶν ἄρτων τὰ δὲ διὰ τὸ συναμφότερον, τῆς τε ψυχῆς καὶ σώματος, ὡς ἐν τῷ παραλύτῳ, ᾧτινι ἀφείθησαν πρώτῳ αἱ ἁμαρτίαι, καὶ εἰς πίστωσιν τῆς τῶν ἁμαρτιῶν ἀφέσεως παρηκολούθησε καὶ ἡ θεραπεία τοῦ παρα λελυμένου σώματος. Ἀλλὰ δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐκ γενετῆς τυφλοῦ. Μετὰ γὰρ τὴν τῶν ὀφθαλμῶν ἴασιν ἔγνω καὶ αὐτὸς τὸν ἴδιον πλάστην καὶ δημιουργόν, καὶ προσεκύνησεν αὐτόν. Τὰ δὲ τῶν θαυμάτων ἐγένοντο διὰ χρήσιν, ὡς ἐπὶ τοῦ Μωϋσέως. ἔν τε τῇ Αἰγύπτω, καὶ τῇ ἐρήμῳ· ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τοῦ Ναυῆ Ἰησοῦ, στην σαντος τὸν ἥλιον ἐν τῷ πολέμῳ, καὶ τῶν ἱερέων ἐν τῇ Ἱεριχῷ. 'Η δὲ τῆς σελήνης τερατεία τίνος χάριν ἐγένετο; Πάντως δι' οὐδεμίαν ὠφέλειαν καὶ χρῆσιν, ἀλλ᾽ ἵνα μόνον εἴπωσιν οἱ τοῦ Μωάμεθ ἀκόλουθος, Επερ ἂν ἀναδῇ ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτῶν, καὶ λοιπὸν μάταια καὶ ψευδὴ τὰ παρ' ἐκείνων λεγόμενα. Εν μόνον φαίνονται καλῶς ποιοῦντες, ὅτι ἔθεντο σκοπός ψεύδεσθαι, καὶ ἰδοῦ διαπαντός ψεύδονται. Αὐτὸς γὰρ ἐστιν ὁ εἰπὼν, ὅτι οὐκ ἦλθον διὰ θαυμάτων δοῦναι τὸν νόμον, ἀλλὰ διὰ ξίφους. Καὶ εἰ τοῦτό ἐστιν ἀλή θεια, πῶς ἐνήργησε τὸ τῆς σελήνης τοιοῦτον ἐξαίσιον θαῦμα; Ὥστε πάντα μάταια, ὥσπερ είρηται, και ψευδὴ τὰ παρ' ἐκείνων λεγόμενα. Πονηρές μέρ συζώντες, τῇ ἀγνωσίᾳ δουλεύουσιν. Ἡ γὰρ γνῶσις οὐκ ἔστιν ἄγνοια, ὡς οὐδὲ τὸ φῶς σκότος. Πονηρία δὲ ἀγνωσίαν οἷός γεννάν, κα. Ὅτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελεζιπ οὕτω φησίν, ὅτι ὁ Θεὸς καὶ οἱ ἄγγελοι αὐτοῦ διαπαντός εύχονται ὑπὲρ τοῦ Μωάμεθ καὶ τῶν ὁμοφρόνων αὐτοῦ. Τέ λέγεις, άνθρωπε; ὁ Θεὸς εὔχεται ὑπὲρ τῆς ἑτέρων σωτηρίας; Καὶ εἰ εὔχεται, ἢ πρὸς ἑαυτὸν εἴχεται παρακαλῶν, ἢ πρὸς ἕτερον· καὶ εἰ μὲν πρὸς ἑαυτόν, ἄτοπον μὲν τὸ λεγόμενον. Ομως δὲ τίς χρεία εὐχῆς, καὶ οὐ ποιεῖ τὸ ἴδιον θέλημα; Εἰ δὲ πρὸς ἔτερον ε' για μένος παρακαλεῖ, ὡς ἔοικεν, ἕτερον Θεὸν μείζονα τούτου παρακαλών εὑρίσκεται. Χωρὶς γὰρ πάσης ἀντιλογίας τὸ ἔλαττον ὑπὸ τοῦ κρείτονος εὐλογεῖται. Καὶ ἰδοὺ κατὰ σέ, Μωάμεθ, δύο θεοί εἰσιν, ὁ μὲν μείν ζων, ὁ δὲ ἐλάττων. Καὶ ὁ μὲν παρακαλῶν ἀναφαίνε ται, ὁ δὲ δεχόμενος τὴν ἐκείνου παράκλησιν. Καὶ σὺ αὐτὸς τὸν Θεὸν τὸν ποιήσαντα τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, αὐτὸν ὁμολογεῖς Θεὸν, καὶ αὐτὸν σέξῃ προσκυ νῶν, ὅντινα λέγεις εὐχόμενον ὑπὲρ σοῦ. Τίνα δὲ ἕτερον εἰσάγεις Θεὸν, προσδεχόμενον τὰς τοῦ οὐρανοῦ καὶ γῆς ποιητοῦ εὐχάς; Οὐκ οἶδα ποῖος ἐστιν οὗτος ὁ Θεός. Ἐγὼ δὲ συνάδων τῷ μεγάλῳ Μωση λόγω ὅτι θεοὶ οἱ μὴ ποιήσαντες τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἀπολέσθωσαν. Αλλ' ἐροῦσιν ἴσως οἱ τοῦ Μωάμεθ ομόφρονες, ὅτι καὶ πῶς ὑμεῖς οἱ Χριστιανοὶ λέγετα το Juan. 1, 49, το Matth. xiv. 45 seqq. s Malth. 1x, 2 seqq. in Juan, 1x, 1 seqq.

CONTRA MAHOMETEM ORATIO II. τὸν Χριστὸν, ἂν ὡς Θεόν προσκυνεῖτε, ὅτι ηύχετο νos ipsi vel nolentes rei esse deprehendimini. St ὑπὲρ τῶν σταυρούντων αὐτόν; ἐν ᾧ γὰρ ἐγκλήματι ἡμᾶς ἐγκαλεῖτε, ἐν αὐτῷ καὶ μὴ βουλόμενοι εὖρίσκεσθε καὶ ὑμεῖς ἁλισκόμενοι. Εἰ μὲν γὰρ Θεός ἐστιν ὁ Χριστὸς, ὡς ὑμεῖς λέγετε, πῶς οὐ κατ' ἐξουσίαν ἀφίησι τὰ τῶν σταυρούντων ἐγκλήματα; Εἰ δ' οὐκ ἔστι Θεός, πῶς ὡς Θεὸν προσκυνεῖτε αὐτόν; Εἰ δὲ Θεὸς μὲν ἔστιν οὗτος, εὑρίσκεται δὲ παρακαλῶν, ὡς ἔοικε, καὶ αὐτὸς ἑτέρου Θεοῦ δέεται μείζονος αὐτοῦ. Ἰδοὺ γοῦν καὶ κατὰ σὲ μείζων Θεὸς καὶ ἐλάτα των. Ακουέτωσαν τοίνυν συνετῶς οἱ τὴν ἀτοπίαν τα τὴν εἰς μέσον φέροντες. Τοῖς ἀποστόλοις ὁ Κύριος ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ οὕτως εὑρίσκεται λέγων, ο Ἐπὶ τῆς Μωσέως καθέδρας εκάθισαν οἱ Γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαίοι. Πάντα οὖν ὅσα ὑμῖν εἴπωσι τηρεῖν, την ρεῖτε καὶ ποιεῖτε, κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν μὴ ποι εἴτε· λέγουσι γὰρ, καὶ οὐ ποιοῦσι.» Τί δηλοῦντος τοῦ λόγου; Οὐδὲν ἕτερον ἢ ὅτι ὀνόματι μὲν μόνῳ εὑρί. σκονται διδάσκαλοι οἵ τε Φαρισαῖοι καὶ οἱ Γραμματεῖς, ἔργῳ δὲ οὐδαμῶ;· ὁ δὲ Χριστὸς ἔργῳ τὰς ἀρετὰς ἐδίδασκε. Καὶ ποτὲ μὲν φαίνεται πρῶτον ποιῶν, εἶτα διδάσκων, ποτὲ δὲ πράττων, καὶ ἀσκῶν σιωπὴν, ὅπερ καὶ αὐτὸ δὴ τὸ σιωπᾶν ἑτέρα τις διδασκαλία ἦν. - Καὶ ποτὲ μὲν ἔλεγον ὅτι ο Λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, ἵνα ίδωσι τὰ καλὰ ὑμῶν ἔργα, καὶ δοξάσωσι τὸν Πατέρα ὑμῶν τὸν ἐν τοῖς οὐ ρανοῖς· η ποτὲ δὲ, ὅτι «Μὴ γνώτω ἡ ἀριστερὰ τῆς δεξιᾶς τὸ ἔργον.» Μετὰ γὰρ τὸ διδάξαι καὶ εἰπεῖν ὅτι ο Ἐάν τίς σε αγγαρεύσῃ μίλιον ἔν, ύπαγε μετ' αὐτοῦ δύο· καὶ τῷ βουλομένῳ ἄραί σου τὸν χιτῶνα, ἄφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτιον, καὶ τῷ ῥαπίσαντί σε ἐπὶ τὴν σιαγόνα, στρέψεν αὐτῷ καὶ τὴν ἑτέραν.» Καὶ τάλλα πάντα, ἅπερ διὰ τὸ πλῆθος παρίημι. Τότε εξπεν αὐτοῖς ὅτι ὁ Ἐὰν ἀγαπᾶτε τοὺς φίλους ὑμῶν, ποία ὑμῖν χάρις ἐστί; καὶ ἐὰν δανείζητε παρ' ὧν ἐλπίζετε ἀπολαβεῖν, ποία ὑμῖν χάρις ἐστίν; Αλλά δα νείζετε παρ' ὧν μὴ ἐλπίζετε ἀπολαβεῖν, καὶ ἀγαπᾶτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν, καὶ εὔχεσθε ὑπὲρ τῶν ἐπηρεα ζόντων ὑμᾶς, ὁ Ἐπεὶ γοῦν τὰ μὲν ἄλλα πάντα πράττων ἐδίδασκε, καὶ αἱ πράξεις ἐκήρυττον τὴν ἀλήθειαν· τὸ δ' ἀγαπῶν τοὺς ἐχθροὺς λόγῳ μὲν ἐδίδασκεν, ἡ δὲ πρᾶξις εὑρίσκετο ἔτι ἐν τῷ κρυπτῷ, καὶ καταφανής οὐκ ἐγένετο. Ἐν τῷ καιρῷ τοῦ πάθους ηύχετο ὑπὲρ τῶν σταυρωσάντων αὐτὸν, καὶ ἡ εἰς τοὺς ἐχθροὺς ἔν- protulit. Quin et beatus ille Lucas regi Theophilo δον ἀγάπη ἤδη εἰς φῶς παρελήλυθε. Καὶ ὁ μὲν μακάριος Λουκᾶς ούτωσί φησι τῷ βασιλεῖ Θεοφίλῳ, «Τὸν μὲν πρῶτον λόγον εποιησάμην, τουτέστι τὸ Εὐαγγέλιον, περὶ πάντων ὧν ἤρξατο ὁ Ἰησοῦς ποιεῖν τε καὶ διδάσκειν, ο πάντως οὐδὲν ἕτερον, ἢ ἐκβάλλων τὸν Κύριον ἐκ τῆς ὁμοιότητος τῶν ματαίων διδασκάλων, τῶν τε Φαρισαίων καὶ Γραμματέων, καὶ δεικνύων αὐτὸν ὄντως ἀληθῆ διδάσκαλον, λέγοντα καὶ πράττοῦντα, καὶ πράττοντα καὶ διδάσκοντα. Αύξατο μὲν οὖν 5 Χριστὸς ὑπὲρ τῶν σταυρωσάντων αὐτόν, ἀλλ᾽ ὡς ἄνθρωπος. Οὐχ ὡς Θεὸς γὰρ ἄνευ σώματος ἦν ἐπὶ τῆς γῆς, οὐδ' ἄνθρωπος ψιλός, ὡς ὁ Νεστόριος καὶ ὑμεῖς λέγετε, ἀλλὰ θεός τε καὶ ἄνθρωπος. Καὶ ποτὲ * Matth. xtu, 2, 5. * Matth. v. 16. * Matth. vi, 3. * Matth. v, 39-42. 30 Ibid. 46-46. enim Christus, juxta vestram sententiam, Deus est, quare non libere et proprio jure crucifigentium se delictare misit? Quod si Deus non est, cur illam ceu Deum adoratis? Si autem ille Deus est, et miliiloni - nus, ut videre licet, orare deprehenditur, alio corle Deo se majore habet opus. En igitur juxta tam quoque opinionem Deus major et minor est. Αudiant vero nunc diligenter, qui hanc questionem movent. Dominus in Evangelio apostolis sic ait: . 1n cathedra Mosis sederunt Scribe et Pharisei omnia igitur quæ vos jusserint servare, servate, et facite illa; secundum opera autem illorum ne fe ceritis; dicunt enim, et non faciunt. Quidnam bac verba innuunt? Non aliud quam quod Scribæ et Pharisæi solo nomine doctores sint, reipsa vero nequaquam. Christus autem operibus quoque virtutes docuit; et nonnunquam Christus facere aliquid prius, deinde docere conspicitur, nonnunquam vero facere, et silere: adeo ut et ipsum silentium alterius doctrina locum suppleat. Εt aliquando quidem dicebat: «Luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in cœlis est"., Aliquando vero rursus: «Non sciat sinistra tua, quid faciat dextera tua".» Inter docendum enim, cum dicit, c Si quis te adegerit ad milliare unum, abi cum eo duo; et volenti tunicam luam auferre, diσ mitte etiam pallium; et percutienti te in maxillam, οbverte et alteram, (aliaque omnia, qua verbo sitatis causa omittimus), tune dixit illis:. Quod si dilexeritis amicos vestros, quod vestrum est pra mium? Et si mutuum dederitis his a quibus της recepturos esse speratis, quodnam vestrum est pra mium? Quin potius mutuum date illis, a quibus vos non recepturos speratis: et diligite inimicos vestros, et orale pro exserrantibus vos. Cum igitur reliqua omnia etiam factis docuisset, et ipsa facta verum annuntiarent; amorem autem hostibus exhibendum verbis tantummulo docuerat, facta autem adhuc laterent, nec manifesta essent; lempore passionis oravit pro crucifigentibus se, et quae in illo latebat erga inimicos charitas, in lucem se #A.I. 1, 1. sic dicit: Superiore quidem volumine, id est Evangelio, diximus de omnibus que ccepit Jesus ιum facere, tum docere"., Quibus verbis non aliud innuit, quam quod Christum a stulte docentinmn Scribarum et Pharisæorum similitudine separat, et ostendit lune doctorem verum, qui dicat simul et faciat, qui faciat et doceat. Oravit quidem Christus pro his qui crucifigebant se, sed ut home. Non enim instar Dei sine corpore in terris versabatur, neque tamen homo nudus, ut Nestorius et vos ali cere soletis, sed Deus et homo. Et nunc quidem ceu Deus operabatur, ut cum dicit, «Volo, mundus sis;, et, Remittuntur tibi peccata iua,

κυπe vero ceu Deus et homo, ut cum caecum te- μὲν ἔπραττεν ὡς θεδή, ὡς ὅταν ἔλεγε, ο θέλω, και tigit, et status est. Et in flia centurionis per atlactum quidem ostendit se hominem esse, per illud autem, quod dicit, «Tibi dieu, respice et surge, suam ipsius divinitatem declaravit. Nonnunquam vero solam suam humanitatem demonstravit, ut enu esurivit, laboravit, levit propter Lazaruin, Perfectus enim Deus, et perfectus homo erat. Et quemadmodum instar Dei propria sua potestate, quecunque volebat et illi libitum erat, faciebat; sic ut homo, omnia lunana (excepto peccato, quod Sancta ejus anima non cognovit, et agritudinem, quæ sanctum illius corpus non attigit quæ hominis sunt, suscepit. Ει quemadmodum peccati vestigium fou erat in sancta Domini anima, sic nec agritudo In sancto illius corpore. Peccatum enim ordinis turbatio et boni defectus est; et humorum inordi vata confusio, sanitatisque defectus, agritudo. Sed quomodo inordinate confusionis et agritudinis speries in corpore creantis ordinem, morbum et omnem infirmitatem sanantis conspiceretur? Quandoquidem igitur, ut dictum est, Deus erat et homo, oravit quidem humano more, quia tempus reveIaudi charitatem interiorem advenerat. Ipse enim est qui dicit: «Majorem hac charitatem nemo haInt, quam ut pocat aliquis animam pro amico suo ", r id est, vitam. Hic vero non modo pro amiris suis vitam suam mort exposuit, sed nihilo mi mus pro inimicis suis, pro illis nempe qui crucifixerunt cum, et omnibus Judais: quin eliam pro Lato mundo, quemadmodum prophets prædicsverunt, et res ipsa edocuit, veritasque emicuit sole splendidior. Ut enim lapis emissus, si in solidum inciderit, in emittentem retorquetur, ita et Salvatoris oratio, iufiraiorum istorum et implorum an'- was omni ferro duriores nacta, in eum qui hanc labuit reversa est. Quapropter et David vaticinatus dixit: Insurgentes In me testes iniqui, quæ non noverunt, interrogaverunt me. Retribuerunt mihi malum pro bono, et orbitatem animae meae. Ego vero cum illi obturbarent me, induebam saccum, et humiliabam in jejunio animam meam, et oratio nica in sinum meum revertetur. En Christi oratio rursum ad illum reversa est. Quamobrem? Quia von invenit poenitentiæ locum in animabus crucifigentium illum. Si enim poenitentia in illis inventa fuisset, peccatum utique illorum esset sublatum. Quod etiam si non factum sit, nihilominus tamen etiam Christus discipulos ad prædicationem emit Leus, sic inquit: Ingressi in domum, salutate ilLam. Et siquidem domus fuerit digna, veniat pax vestra super eam; si vero non digua fuerit, pax ad vos revertatur. Et qui non susceperit vos, nec sudierit sermones vestros, egressi ex domo et civitale illa, excutitle pulverem pedum vestrorum, in testimonium ipsis. Anca dico vobis, tolerabilius ert Sodomis, et Gomorrhae in die judicii, quam "Joan. xv, 13. Psal. IV, 11-13. " θαρίσθητι, ο και, «'Αφέωνταί σοι αἱ ἁμαρτίας σου, ποτὲ δ' ὡς θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ὡς ὅταν ἥψατο τοῦ τυφλοῦ, καὶ ἰάθη, καὶ τῆς θυγατρὸς τοῦ ἑκατοντάρ χου. Καὶ διὰ μὲν τῆς ἀφῆς ἐδείκνυεν ὅτι ἄνθρωπός ἐστι· διὰ δὲ τοῦ εἰπεῖν ὅτι ο Σοὶ λέγω, ἀνάβλεψον, καὶ ἐγέρθητι, ο ἔδειξε τὴν αὐτοῦ θεότητα· ποτὲ δὲ εδείκνυε μόνην τὴν αὐτοῦ ἀνθρωπότητα, ὡς ὅτε ἐπείνασε, καὶ ἐκοπίασε, καὶ ἔκλαυσεν ἐπὶ τοῦ Λαζάρου. Τέλειο; Θεὸς γὰρ ἦν, καὶ τέλειος ἄνθρωπος· καὶ ὡς μὲν Θεὸς ἔπραττε κατ' ἐξουσίαν, ὡς ἠδούλετό τε καὶ ἤθελεν, ὡς δ' ἄνθρωπος πάντα τὰ ἀνθρώπινα. "Ανευ γὰρ ἁμαρτίας ἥντινα οὐκ ἔγνω ἡ ἁγία αὐτοῦ ψυχή, καὶ ἄνευ ἀῤῥωστίας ἥτις οὐ προσέψαυσε τοῦ ἁγίου εκείνου σώματος, ἅπαντα τὰ ἀνθρώπινα ἀνελάβετο. Καὶ ὥσπερ οὐκ ἦν ἔχνος ἁμαρτίας ἐν τῇ ἁγίᾳ τοῦ Κυρίου ψυχῇ, οὕτως οὐδ᾽ ἀῤῥωστία ἐν τῷ ἁγίῳ ἐκεί του σώματι. Αταξία γὰρ καὶ ἀπίπτωσις ἀγαθοῦ έστιν ἡ ἁμαρτία· καὶ ἀταξία χυμῶν καὶ ἀπόπτωσις ὑγείας ἐστὶν ἡ ἄρρωστία. Καὶ πῶς ἔμελλε φανῆναι εἶδος ἀταξίας καὶ ἀρρωστίας ἐν τῷ σώματι τοῦ δη μιουργοῦ τῆς τάξεως, τοῦ ἰωμένου πᾶσαν νόσον καὶ πᾶσαν μαλακίαν; Ἐπεὶ γοῦν, ὡς εἴρηται, Θεὸς ἦν καὶ ἄνθρωπος, ηύξατο μὲν ἀνθρωπίνως, ἐπεὶ ὁ καὶ ρις τῆς φανερώσεως τῆς ἔνδον ἀγάπης ἐλήλυθεν απ τὸς γάρ ἐστιν ὁ εἰπὼν, ὅτι «Μείζονα ταύτης ἀγάπην οὐδὲν ἔχει, ἵνα τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τις θῇ ὑπὲρ τοῦ φίλ λου αὐτοῦ, ἡ τουτέστι τὴν ζωήν· ὁ δὲ μὴ μόνον ὑπὲρ των φίλων αὐτοῦ ἔδωκε τὴν ἑαυτοῦ ζωὴν εἰς θάνατ τον, ἀλλ᾽ οὐδὲν ἔλαττον ὑπὲρ τῶν ἐχθρῶν αὐτοῦ, τῶν σταυρωσάντων αὐτὸν λέγω, καὶ πάντων τῶν Ἰου δαίων· ἔτι γε μὴν καὶ παντὸς τοῦ κόσμου, ὡς οἱ προφῆται ἐκήρυξαν, καὶ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα ἐδίδαξε, καὶ ἡ ἀλήθεια λαμπροτέρα ἡλίου ἐξέλαμψεν. "Ωσπερ γάρ τις λίθος ακοντισθεὶς εὗρεν ὁ τοιοῦτος ἀντιτυπίαν, καὶ διὰ τοῦτο ἐπανεστράφη αὖθις ἐπὶ τὸν πέμψαντα, οὕτω καὶ ἡ τοῦ Σωτῆρος προσευχή, τὰς τῶν ἀσθε νῶν ἐκείνων καὶ ἀθέων ψυχάς, σκληροτέρας εὑροῦσε σιδήρου, ἐπὶ τὸν πέμψαντα ἐπανεστράφη. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Δαβὶδ προφητεύων έλεγεν, ο Αναστάντες μοι μάρτυρες ἄδικοι, ἃ οὐκ ἐγίνωσκον ἠρώτων με Ανταπεδίδοσαν μοι πονηρὰ ἀντὶ ἀγαθῶν, καὶ ἀπε κνίαν τῇ ψυχῇ μου. Ἐγὼ δὲ ἐν τῷ αὐτοὺς παρενοχλεῖν μοι ἐνεδυόμην σάκκον, καὶ ἐταπείνουν ἐν νηστεία τὴν ψυχήν μου, καὶ ἡ προσευχή μου, εἰς τὸν κόλπον μου αποστραφήσεται. ὁ Ἰδοὺ πάλιν ἐπανεστράφη ή τοῦ Χριστοῦ προσευχὴ πρὸς αὐτόν. Διατί; Διότι οὐχ εὗρε τόπον μετανοίας εἰς τὰς τῶν σταυρωσάντων ψυχάς. Εἰ γὰρ εὑρίσκετο μετάνοια ἐν ἐκείνοις, ἡ ἁμαρτ τία αὐτῶν ἐλύετο ὂν, ὥσπερ εἰ οὐκ ἐγένετο. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ Χριστός πέμπων τοὺς μαθητὰς ἐπὶ τὸ κήρ ρυγμα, οὕτω φησίν, «Εισερχόμενοι εἰς οἰκίαν, ἀσπά σασθε αὐτήν. Καὶ ἐὰν μὲν ᾗ ἡ οἰκία ἀξία, ἐλθέτω ἡ εἰρήνῃ ὑμῶν ἐπ' αὐτήν, ἐὰν δὲ μὴ ᾖ ἀξία, ἡ εἰρήνη ὑμῶν πρὸς ὑμᾶς ἐπαναστραφήτω. Καὶ ὅς ἐὰν μὴ δέξηται ὑμᾶς, μηδὲ ἀκούσῃ τοὺς λόγους ὑμῶν, ἐξερ χόμενοι τῆς οἰκίας ἢ τῆς πόλεως ἐκείνης, ἐκτινάξατε

CONTRA MAHOMETEM ORATIO II. τὸν κονιορτὴν τῶν ποδῶν ὑμῶν εἰς μαρτύριον αὐτοῖς. civitati illi s. Et vide, non pace mode ut et pre quicibus privati sunt, sed etiam Sodomuis collati. Iutelligisne ut que de Christo feruutur, a principio ab omnibus prophetis descripta sunt? Quæ sand propter nimiam copiam praterimus. Si quis enim veritatis studiosus fuerit, ipsum inveniet. Exemplo autem utor (non enim absurdum fuerit, ab obscurioribus simulitudinibus ad omnium auctorem ascendere. Quemadmodum enim apud Graeus φαί dam in statuis, quas nonnulli Mercurios vocaverunt, in illis, inquam, quantum foris apparet, omnin inornata el deformia sunt omţia: statuis autem apertis, illarum imagines perpulchre apparent, ita mihi de Christo feri videtur. Quae enim extrinsecus dicuntur, et apparent, parva videntur et exigua; quae vero in his intelliguntur, magna sunt, et plus quam naturalia. Verum hoc exemplum sufliciens non est. Qui enim veritatem, ut dictum est, inquirit, non solum quæ in his intelliguntur Christi opera magna, plus quam naturalia et stupenda, leoque digna iuveniet, sed etiam illius lanana, que on nem cognitionem et intellectum angelorum et hominum excedant. Et quentadmodum ex his, quæ videntur creaturis, celi et terræ aliorumque opifex Deus apparet (illud enim Deo proprium est, ut ipse quidem non videatur, talis vero esse colligatur ex operibus), sic etiam in Christi miraculis Deum esse apparet eum quia talia auctoritate propria operatur. Quapropter ipse Salvator dixit: e Si mibi non creditis, operibus credite 15, > Αμὴν λέγω ὑμῖν, ἀνεκτότερον ἔσται γῇ Σοδόμων καὶ Γομόρρας ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως ἢ τῇ πόλει ἐκείνῃ.» Καὶ ἰδοὺ μὴ μόνον τῆς εἰρήνης ἱστερήθησαν, ὡς καὶ τῆς εὐχῆς, ἀλλὰ καὶ μετὰ τῶν Σοδομιτῶν κατετάγησαν. Βλέπεις ὅπως τὰ περὶ τοῦ Χριστοῦ ἄνωθεν, καὶ ἀπὸ πάντων τῶν προφητῶν εἰσι γεγραμμένα, ἅπερ καὶ διὰ τὸ πολὺ τῆς γραφῆς παραιτούμεθα. Ει γάρ ἐστί τις ὁ ζητῶν τὴν ἀλήθειαν, εὑρήσει ταύτην. Παρ δειγματικῶς δὲ λέγω. Οὐδὲ γὰρ ἄτοπόν ἐστιν ἐξ ἀμυδρῶν εἰκόνων ἐπὶ τὸ πάντων αἴτιον ἀναβῆναι. Ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς Ελλησί τινες ἐπὶ τοῖς ἀνδράσιν, οὔσεινα; καὶ ἐρμὰς ἐκάλουν, εἰς ἐκείνους καὶ γὰρ ὅσον κατὰ μὲν τὸ φαινόμενον ἔξωθεν παντελῶς ἦν ἄκοσμον καὶ ἀκαὶ λες, ἀντιγέντων δὲ τῶν ἀνδριάντων, τὰ ἐκείνων σεβάσματα καὶ ἀγάλματα εὑρίσκοντο περι πολλὴ· οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ, τὰ μὲν ἐκτὸς λεγόμενα καὶ φαινόμενα ἔστιν ὅτε σμικρά δο κοῦσι καὶ εὐτελῆ, τὰ δ᾽ ἔνδον νοούμενα μεγάλα και ὑπὲρ φύσιν. 'Αλλ' οὐδὲ τοῦτό ἐστιν ἀρκετὸν τὸ παρά δείγμα. Ο γὰρ ζητῶν, ὡς εἴρηται, τὴν ἀλήθειαν οὐ μόνον τὰ ἔνδον καὶ νοούμενα ἔργα τοῦ Χριστοῦ εὐ ρίσκει μεγάλα καὶ ὑπερφυᾷ καὶ ἐξαίσια, καὶ ὡς Θεοῦ ἄξια, ἀλλὰ καὶ τὰ τούτου ἀνθρώπινα ὑπὲρ πᾶσαν γνῶσιν καὶ νόησιν ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων. Καὶ ὥσπερ ἀπὸ τῶν φαινομένων κτισμάτων οὐρανοῦ τε καὶ γῆς καὶ τῶν ἑτέρων ὁ δημιουργὸς Θεὸς ἀναφαίνεται, καὶ γὰρ ἰδιόν ἐστι τοῦτο Θεοῦ, τὸ μὴ ὁρᾶσθαι μῖν, ἀπὸ δὲ τῶν ἔργων τοῦτον καταλαμβάνεσθαι οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν Χριστοῦ θαυμάτων, ὁ ταῦτα ποιῶν κατ ἐξ υσίαν, Θεὸς ἀναφαίνεται. Διὰ γὰρ τοῦτο καὶ ὁ Σωτὴρ ἔλεγεν ότι ο Κἂν ἐμοὶ μὴ πιστεύητε, τοῖς ἔργοις πιστεύσανε, η significat, dicit, Christianos et llebreos non esse Alios et amicos Dei, eo quod peccatorum suorum gratin castigentur. Ego autem potius contrarium dico. Pater enim Glium, qui illi cure est, castigat, modo claritatem habeat. Quem enim legitine castigat aliquis, quain proprium filium? Et de Melireis quidem vere dixit, licet ignarus veritatem locutus sit. Nescivit enim discernere inter profanum et sanctum. Hebræi enim olim Dei iram senserunt, sed non implacabilem (habebant enim perpetuo prophetas, purificationes et sacer..otium), castigante quidem eos Deo corporaliter, quod vero animam attinet, illos non deserente; quin potius estendente adoptionis gratiam ab illis nondum defe cisse. Post crucem vero et passionem Domini absoJuta horum desertio facta est, auimarum simul et corporum, et ceu ingratos maximo peccato, et parricidas maximo facinore, et Dei occisores sumus impietate factos Deus abdicavit, procuique a se rcpulit, absolute et omnino illos deserens, omnes Hebreos potestati aliorum subjiciendo, et cousti tuendo eos servos omnium fere gentium. Et hæc quidem corporum est derelictio. Animarum auten perditionis, et universalis repulse, "non in loc modo sed etiam futuro sæculo, signum est, quod κε'. Ετι ἐν τῷ κεφαλαίῳ φησὶ τῷ Βλμαϊδα, όπερ 95. Praeterea. In capite Helmaida, quod mensam ερμηνεύεται τράπεζα, μὴ εἶναι τοὺς Χριστιανοὺς ἢ τους Εβραίους υἱοὺς ἢ φίλους τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ παιδεύεσθαι τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν ἕνεκα. Ἐγὼ δὲ μᾶλλον φημι τοὐναντίον, ὅτι ἐπιμελούμενο; ὁ πατὴρ τοῦ παιδὸς, παιδεύει αὐτὸν, ἀγάπης ἐνυπαρχούσης. Τίνα γάρ τις παιδεύει γνησίως ὡς τὸν ἴδιον υἱός Καὶ περὶ μὲν τῶν Εβραίων ἀληθῶς εἶπεν, εἰ καὶ μὴ γινώσκων ἐλάλησε τὴν ἀλήθειαν. Οὐ γὰρ σύνοιδα διακρίνειν μέσον βεβήλου καὶ καθαροῦ. Οἱ γὰρ Ἑβραῖοι κατὰ καιροὺς ἔλαβον ὀργὴν ἀπὸ Θεοῦ, ἀλλ' οὐκ ἀσυμπαθῆ εἶχον. Καὶ γὰρ προφήτας διόλου, καὶ ἁγιασμόν, καὶ ἱερωσύνην, παιδεύοντος μὲν αὐτ τοὺς τοῦ Θεοῦ σωματικῶς, ψυχικῶς δὲ οὐ καταλιμπάνοντος, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ δεικνύοντος αὐτοῖς ὅτι ἡ τῆς υἱοθεσίας δωρεὰ οὐκ ἐξέλιπεν ἀπὸ τούτων. Μετὰ δὲ τὸν τοῦ Κυρίου σταυρὸν καὶ τὸ πάθος ἐγένετο παντελὴς εἰς αὐτοὺς ἐγκατάλειψις ψυχῶν τε καὶ σωμάτων, καὶ ὡς ἀχαρίστους κατὰ τὸ μέγιστον ἁμάρτημα, ὡς πατροκτόνους τὸ μέγιστον τόλμημα, καὶ θεοκτόνους τὸ ἔσχατον ἀσέβημα, ἀπεκήρυξεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς, καὶ μακράν που ἐξ αὐτοῦ ἐξεδίωξε, τελείαν ἐγκατάλειψιν ἐγκαταλιπών αὐτοὺς, καὶ πιο ραδοὺς πάντας Εβραίους ὑπὸ χεῖρα καὶ δούλους σχεδόν παντὸς ἔθνους. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ τῶν σωμά» των εγκατάλειψις, δείγμα δὲ τῆς τῶν ψυχῶν αὐτῶν "Matth. x, 12-15. Joan. x, 38.

ab ipsis sacerdotium defecerit, purificatio sacrifi & ἀπωλείας καὶ παντελούς αποστροφῆς μή μόνος του cium et templum, et feu vas inutile et impurum rejecti sunt. Quapropter et David vaticinatus sic disit: Corain te omnes, Domine, qui premunt me: opprobrium exspectavit anima mea et miser riam. Et exspectavi condolentem, sed non erat; et consolatorem, sed non inveni. Et dederunt mihi in cibum fea, et in siti mes propinaverunt mili acetum. Fiat mensa illorum coram ipsis in laqueum, et in retributionem, et in offendiculum. Exceeentur ocnli llorum ne videant, et tergam ipsorum semper herve. Elfunde super eos iram tuam, et furor irae tum apprehendateos. Fiat habitatio illorum deser a, et in labernaculis illorum non sit inhabi tans ". Quidnam hæc prophetia innuit? Diermus ngedum. Beatus ille David volens in alio psalmo Dei in peccatores correctionem ostendere, sic dixit:. Deus judex est, Lane humiliat, hunc exaliat. Quia poculum in manu Domini viui meri, plenum misto. Et inclinavit ex illo in hoc, verumLamen fex illius non est exinanita. Omnes peccato - res terra bibent ".. Rursum in alio Psalmo sic divit: «Deus judex justus, fortis et longanimis, nec iram inducens quotidie. Nisi couversi fueritis, exacuet gladium suum ".» Nunc igitur, quae restant, diligenter accipe, Propheta dixit Deum esse Judicem: sed etiam justum esse notavit. Quoniamn vero quidam hominum judices sunt, alii quidemn justi, alii vero injust, eo quod justum vocavit, ostendit Deum omnis lujustitia esse expertem. Cum autem fortem vocat, ostendit quod justitiam suam possit constituere. Cumque longanimem dicit, ostendit quod non ex abrupto Deus judicia sua exsequatur, sed mansuete et clementer; quapropter iram suam peccatoribus non quotidie inducit. Cur? To quos percalorum poenitentiam exspectet. Nunc vero gladium suum acuit, id est, potentiam suam punienti proferet contra eos qui a peccatis ad poenim tentiam nolunt couverti. Rursum cum dicit Deum esse judicem, mox subjungit:. Hunc humiliat, hunc exaltat. Post hæc vero dicit: e Pom culum in manu Domini, vini meri, plenum misto; et declinavit ex hoc in hoc. Verumtamen fex - lius non est exinanita. Dibent omnes peccatores Lerre.» Quidnam hæc prophetia significat? Non aliud quam quod superius dictum est: «Nisi conversi fueritis, gladium suum exacuet. Sic et bic dicit, quod e Poculum in manu Domini vini πιετί, plenam misto, id est, plenam furoris, seul etiam misericordis (hoc enim mistum significat) declinaule mirum hoc ex abrupto ad longanimitatem, vel remissionem; sive, propter opera quidem peccatorum furore plenum; propter Dei vero in homines amorem, mistum est misericordia illius, exspertantis peccatorum poenitentiam, quemadmodum in Ninividis, ipsa clementia peccatum exsupeperauto propter penitentiam. Quamvis autem Heπαρόντος αἰῶνος, ἀλλὰ καὶ τοῦ μέλλοντος, ἐπε εξέλιπεν ἀπὸ τούτων ἡ ἱερωσύνη, καὶ ὁ ἁγιασμός, καὶ ἡ θωσία, καὶ ὁ ναὸς, καὶ ἀπερρίφησαν ὡς ἄχρησ στον καὶ μεμιασμένον σκεῦος. Διὰ τοῦτο τοίνυν καὶ ὁ Δαβὶδ προφητεύων εἴρηκεν οὕτως, «Εναντίον σου, Κύριε, πάντες οι θλίβοντές με. Ονειδισμέν προσεδόκησεν η ψυχή μου καὶ ταλαιπωρίαν, καὶ υπέμεινα συλλυπούμενον, καὶ οὐχ ὑπῆρξε, καὶ πα ρακαλοῦντας, καὶ οὐχ εὗρον. Καὶ ἔδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολήν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου επότισαν με όξος Γενηθήτω ή τράπεζα αὐτῶν ἐνώπιον αὐτῶν εἰς πάν γίδα, καὶ εἰς ἀνταπόδοσιν, καὶ εἰς σκάνδαλον. Σκοτι αθή ζώσαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διαπαντός σύγκαμψον. Εκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργὴν σου, καὶ ὁ θυμὸς τῆς ὀργῆς του καταλάβοι αὐτούς. Γενηθήτω ή Επαυλις αὐτῶν χρημωμένη, καὶ ἐν τοῖς σκηνώμασιν αὐτῶν μὴ ἔστω ὁ κατοικών.» Τι βούλεται αὕτη ἡ προφητεία, Ἡμεῖς ἐροῦμεν. Ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ὁ μακάριος ούτ της Δαβίδ βουλόμενος δείξαι τὴν ἀπὸ Θεοῦ πρός ἁμαρτωλούς παίδευσιν, οὕτως εἴρηκεν, ε Ο θεός κριτής ἐστι, τοῦτον ταπεινοῖ, καὶ τοῦτον ύψος Ότι ποτήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλή ρις κεράσματος, καὶ ἔκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο. Πλήν ὁ τρυγίας αὐτοῦ οὐκ ἐξεκενώθη. Πίονται πάνω τες οἱ ἁμαρτωλοὶ τῆς γῆς. Ἡ ἔτι ἐν ἑτέρῳ ψαλμῷ ούτωσί φησιν, Ὁ Θεὸς κριτής δίκαιος καὶ ἰσχυ ρὸς καὶ μακρόθυμος, καὶ μὴ ὀργὴν ἐπάγων καθ' ἑκάστην ἡμέραν. Ἐὰν μὴ ἐπιστραφῆτε, τὴν ρομα φαίαν αὐτοῦ στιλβώσει.» Καὶ λοιπὸν ἄκουσον συνε τῶς. Εἶπεν ὁ Προφήτης ὅτι ὁ Θεὸς κριτής, ἀλλ᾽ ἔδει ξεν ὅτι καὶ δίκαιος. Ἐπεὶ δέ τινες τῶν ἀνθρώπων εἰσὶ μὲν κριταὶ, ἀλλ' οἱ μὲν δίκαιοι, οἱ δ' αὖ ἄδικος, ἐν τῷ εἰπεῖν δίκαιον ἔδειξεν ἀνώτερον τὸν Θεὸν πάσης ἀδικίας· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν ἰσχυρὸν ἔδειξε δυνα μενον στῆσαι τὴν δίκην αὐτοῦ· ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν μα πρόθυμον ἔδειξεν ὅτι οὐκ ἀποτόμως ποιεῖται τὰς κρίσεις αὐτοῦ ὁ Θεὸς, ἀλλὰ φιλανθρώπως. Καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐπάγει ὀργὴν πρὸς τοὺς καθ' εκάστην ἡμέραν ἁμαρτάνοντας. Διατί; Διὰ τὸ τὴν μετάνοιαν εκδέχεσθαι τῶν ἁμαρτανόντων. Εἰ δ' οὖν τὴν ρομα φαίαν αὐτοῦ στιλβώσει, τουτέστι, τὴν κολαστικὴν αὐτοῦ δύναμιν ἐπάξει, ἐπὶ τοὺς μὴ ἐπιστρέφοντας p ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας εἰς τὴν μετάνοιαν, πάλιν εἰπὼν, ὅτι ὁ Θεὸς κριτής ἐστιν, ἐπάγει, «Τοῦτον ταπεινοί, καὶ τοῦτον ὑψοῦ.» Μετὰ δὲ ταῦτα λέγει, «Ποτήριον ἐν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλήρες κεράσματος, καὶ ἔκλινεν ἐκ τούτου εἰς τοῦτο. Πλὴν ὁ τρυγίας αὐτοῦ οὐκ ἐξεκενώθη. Πίονται πάντες οἱ ἁμαρτωλοί τῆς γῆς.» Τί δὲ καὶ ἡ τοιαύτη προφητεία βούλεται; Οὐδὲν ἔτερον, ἢ ὥσπερ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἴρηκεν, ὅτι ο Ἐὰν μὴ ἐπιστραφήτε, την ρομφαίαν αὐτοῦ στιλ δώσει,» οὕτω καὶ ἐνταῦθα λέγει ότι ο Ποτήριον εν χειρὶ Κυρίου οίνου ἀκράτου πλήρες κεράσματος, τουτέστι μεστὸν θυμοῦ, πλὴν δὲ καὶ ἐλέους. Τοῦτο δηλοῖ τὸ κεράσματος, ἐκκλίνοντος δηλονότι από του ር Psal. LXVIII, 21-23. Psal. LXXIV, 8, 9. Psal. c, 8, 9.

CONTRA MAHOMETEM ORATIO II. tatem semel atque iterum psis inductam, non t nien fex exinanita est, id est sordes infine et finis furoris, id enim per fecem denotatur. Εt cum propter idololatriam et iniquitates ipsorum captivi abducti sint, propter Dei tamen in homines amo rem denuo redierunt ad pristinam suam liberiatem et conditionem: et biberunt quidem ceu pecca tores ex prculo hoc vinum, non tamen merum. sed amore et misericordia temperatum. Postquam vero immane illud ausi sunt facinus, et in Christum Lanta exercuerunt, Deique occisores facti stut, intendit etiam in illos Deus arcum suum, cum stuk torum illorum conversionem exspeciavisset annis quadraginta, a tempore scilicet eo quo Salvator passus est, usque ad Vespasiani et Titi tempora, Cum autem per carum horum omni poenitentia cau reret, incurabilia ista mala passi sunt. Εt Lune impleta est Davidis prophetia, ea quæ ab illis in Christum facta sunt exponens. Postquam enim tragico et ampliter ea quae facta sunt exposuit, atpole: • Contra le, Domine, omnes qui premat πιο,» et, s Opprobrium exspectavit anima mnch et miseriam, rel, Exspectavi condolentem, sed non erat, et consolatores, sed non inveni, et, Dederunt mihi in cibum fel, et in siti mea propinaverunt mihi acetum s, tune, quæ illis ἀποτόμου πρὸς τὸ ἐνδόσιμον, ἤτοι ἀπὸ μὲν τῆς πρά bræorum castigatio austera fuerit propter captiv ξεως τῶν ἁμαρτωλῶν μεστὸν θυμοῦ, ἀπὸ δὲ τῆς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας συνεκράθη τῷ ἐλέει αὐτοῦ, ἐκδεχομένου τὴν τῶν ἁμαρτωλῶν μετάνοιαν, ὡς ἐπὶ τῆς Νινευΐ νικησάσης τῆς φιλανθρωπίας διὰ τῆς μετανοίας τὴν ἁμαρτίαν. Ἐπεὶ δὲ τῶν Ἑβραίων αὐστηρὰ μὲν παίδευσις διὰ τὴν εἰς αὐτοὺς γενομένην αἰχμαλωσίαν καὶ μίαν καὶ δίς· ἀλλ᾽ οὖν ὁ τρυγίας οὐκ ἐξεκενώθη, τουτέστιν ἡ ὑποστάθμη, ήτοι τα ἔσχατον τοῦ θυμοῦ· αὐτοῦ γάρ ἐστιν ὁ τρυγίας. Καὶ εἰ διὰ τὰς εἰδωλολατρείας αὐτῶν καὶ τὰς ἀνομίας ᾐχμαλωτίσθησαν; ἀλλ᾽ οὖν διὰ τῆς τοῦ Θεοῦ φιλαν θρωπίας πάλιν ἐπανεστράφησαν εἰς τὴν προτέραν αὐτῶν ἀγένειαν καὶ κατάστασιν. Καὶ ἔπιον μὲν ὡς ἁμαρτωλοὶ τὸν ἐκ τοῦ ποτηρίου οἶνον, πλήν δὲ οὐκ ἄκρατον, ἀλλὰ κεκερασμένον ἐλέει καὶ φιλανθρωπίμ. Ἐξότου δ' ἐτόλμησαν τὸ μέγα ἐκείνου τόλμημα, καὶ ἐποίησαν εἰς τὸν Χριστὸν ὅσον ἐποίησαν, καὶ γεγόνασι θεοκτόνοι, ενέτεινε μὲν καὶ εἰς αὐτοὺς ὁ Θεὸς τὸ τόξον αὐτοῦ, ἐκδεχόμενος τὴν τῶν ματαίων ἐκείνων ἐπιστροφὴν τεσσαράκοντα χρόνους ἀπό τε τοῦ σωτηρίου πάθους καιρού μέχρι του Οὐεσπεσιανοῦ καὶ Τίτου. Ἐπεὶ δ᾽ ἀμεταμέλητος ἦν ἡ ἐκείνου ἁμαρτία, ἔπαθον τὰ ἀνήκεστα κακά, και τηνικαῦτα ἐτελέσθη ἡ τοῦ Δαβὶδ προφητεία, ἡ λέ γουσα τὰ εἰς τὸν Χριστὸν παρ' αὐτῶν τελεσθέντα. Μετὰ γὰρ τὸ ἐκτραγῳδῆσαι καὶ εἰπεῖν τὰ γεγονότα, έτος τό, ο Ἐναντίον σου, Κύριε, πάντες οι θλίβοντές με,» καὶ τὸ κ Ονειδισμόν προσεδόκησεν ἡ ψυχή μου καὶ ταλαιπωρίαν,» καὶ, ο Υπέμεινα συλλυπούμενον, καὶ οὐχ ὑπῆρξε, καὶ παρακαλοῦντας, καὶ οὐχ εὗρον,, και, εΕδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολὴν, καὶ εἰς τὴν δίψαν μου ἐπότισαν με όξος·, τότε λέγει τὰ εἰς ἐκείνους συμβησόμενα κακά, τὸ, «Γεννηθήτω ή τράπεζα αὐτῶν ἐνώπιον αὐτῶν εἰς παγίδα, καὶ εἰς ἀνταπόδοσιν, καὶ εἰς σκάνδαλον.» Η τράπεζα ἔχει μὲν ἐπάνω αὐτῆς τροφὴν εἰς ἀναπλήρωσιν τῆς σωματικῆς στερήσεως, ἔχει δὲ καὶ ἀπόλαυσιν καὶ τρυφὴν καὶ εὐφροσύνην. Καὶ συνελὼν ὁ Προφήτης πᾶσαν τρυφὴν τῶν Εβραίων, καὶ πᾶσαν εὐφροσύ νὴν καὶ ἀπόλαυσιν, ὠνόμασε τράπεζαν, δείξας ἐν ταυτῷ ὅτι τὰ πάντα εἰς τοὐναντίον στραφήσονται, Καὶ ὥσπερ τινὰ τῶν ζώων ἐν παγίσι κρατηθέντα, ἐλθόντος τοῦ θηρευτοῦ, καὶ ἀρξαμένου σφάττειν ταῦτα, ἕκαστον τούτων ὁρῶν τὸν τοῦ ἑτέρου θάνα- n τον, οὔτε ἑαυτῷ δύναται βοηθῆσαι, οὔτε τοῖς λοι τοῖς συντρόφοις αὐτῷ ζώοις· οὕτω καὶ οἱ Ἰουδαίοι ἐνώπιον αὐτῶν μέλλουσι φονεύεσθαι, οἵ τε φίλοι καὶ ἀδελφοί, οι πατέρες τε καὶ τὰ τέκνα, διὰ τὰ μὴ εἶναι τὸν δυνάμενον ἐξελέσθαι καὶ βοηθῆσαι αὐτοῖς. Δεικνύων δὲ καὶ τὴν αἰτίαν τῆς συμφοράς, εἰ πεν, ε εἰς ἀνταπόδοσιν,» τουτέστιν διὰ τὸν εἰς τὸν Κύριον παρ' αὐτῶν γεγονότα θάνατον. * Σκοτισθήτω σαν οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτῶν τοῦ μὴ βλέπειν, καὶ τὸν νῶτον αὐτῶν διαπαντός σύγκαμψον, ἤτοι τοὺς ἐσχου τισμένους έχοντας ὀφθαλμούς, καὶ μὴ νοοῦντας ή θεωροῦντας τὸν νοητὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον, τουτέ " eventura sint mala, enumerat: Fiat mensa illorum corum ipsis in laqueum, et in retributionem, et in offendiculum *,» Mensa euim cibum impositum gestat ad impletionem deficientis corporis: habet eliam fruitionem, delicias et læti iam. Colligens igitur in usum propheta omnes Hebræorum delicias, omnem latitiam et fruitionem, meus voca bulo ulitur, ostendere hoc volens, quod illis cmn a in contrarium cessura sint. Et quemadmodum ani malia quaedam laqueis capta, veniene venature et illa incipiente mactate, singula alterius exitum vi dent, nec tamen sibi ipsis nec reliquis anin alil.us concaptivis suis subvenire possunt; ita etiam de deis continget. Coram ipsis enim czdentur amit et fratres, parentes et liberi, eo quod nemo sit qui eos eripere vel adjuvare possit. Simul vero causam calamitatis ostendens inquit, e in retributionem, id est propter mortem Domino ab ipsis illatam, Excæcentur oculi corum ne videant, et dorsunu illorum semper incurva ". Obtenebratos itaque 0. ulos habentes, nec intell.gebant, videbantve retionalem justitiae solem, Christum. Tergum illarum semper incurva; ne scilicet ab ipsis auferatar perpetua servitutis jugum. Et hoc gravissimum est, quod loco colophonis omnibus adjicitur: «Εt ef Et fundatur in illos ira tua, et aestus vel furor iræ tuæ apprebendat eos". Estus enim animive furor, commotio cordis est ad rem aliquam: quem motum aliud quoddam exstinguit, ut in Ninivitis. 10nitentia, sicuti dictum est. Ira vero hujus connu. * Psal. Lxvil1, 21, 22. 46 Ibid. 25. σε Ibid. 93. " Ibid. 95.

CA Lionis efectus est, quem et fecen nominavit, quem- έστι τὸν Χριστὸν, τὸν νῶτον αὐτῶν διαπαντές σύγ admodum de Sodomitis quoque est dictum. Sed perpendas nunc prophete oraculumn. Non dicit, Funde furorem tuum; sed, Edunle furorem Luno et iram tuam. Articulus enim hoc loco immoderatam iram Dei et furorem significat, extremum excidium et desertionem animarum simul et corporum, adversus eos qui tunc temporis exstabant, illosque qui in posterum liorum dogmata sunt secuturi. Fiat habitatio illorum deserta, in tabernaculis illorum non sit qui inhabitet ". Quod et evenit. Hæc autem prophetæ oratio non exsecrandi formula est, sed prophetis elocutio. Ubi enim est Jerusalem? ubi templum? ubi sacriflΕίum et oblatio? Omnia hæc exinanita sunt, ac si nunquam exstitissent. Et nisi templum reædificare " conati essent, possent quidem dicere: Si conari voluissemus, potuis emus utique et absolvere; nunc vero conspiciuntur non semel, aut bis, sed etiam tertio id lentavisse, nec unquam voti compotes facti sunt. Existimabant enim miserrimi homines, se templum reparaturos regnante Adriano Romanorum rege, deinde sub Constantino Magno; sed ab utroque ceu protervi et contumaces puniti sunt. Ilostis vero Christi et defector Julianus una cum Juilaeis summo stadio in hoc incubuit, pecuniam deposuit, artifices convocavit, omniaque egit, fecit et procuravit, ceu insanus et mente captus, ut Christi destrueret sententiam, quæ templum illud reparari non permittelat. Ceterum qui sapientes capit in versutia sua, statim ei reipsa ostendit Dei suffragia longe omnium esse fortissima. Ut enim stultum et veranium studium aggressi sunt, fundamentisque eratis manus edificlo admovere voluerunt, ignis e fuudimentis emicans plurimos consumpsit, horumque conatum et vesaniam repulit. Rex vero vesanus quocunque pedes ferebant, transfuga aufugit, Dei judicio territus. Sed ne sic * tamen lafelix ille cessit. Paulisper ltaque huic loco immorantes, etiam aliorum prophetarum ad Hebros oracula inspiciamus. Dicit enim Isaias: • Scio, quod durus es, et nervus ferrens collum tuum (id est inflexibile) et frons tua mea ",, id est impudens. Et Daniel: e Venerunt super nos anala, qualia non facta sunt sub caelo, secundum ca que facta sunt in Jerusalen ", Quenam illa? Quae nimirum et Moses prædixerat, et Jeremias exposuit. Et ille quidem sic inquit: • Tenera et delicata valde, cujus pes non experientiam sumpsit ascendere in sellam, propter temeritatem fet mollitiem, mensam attinget illicitam, et devorabit liberos suos 4.» Quod etiam in Jerusalem factum est, in excidio a Romanis illato. Matres enim liberos suos devoraverunt, Jeremias vero oraculum hoc exponens, dixit: Manus matrum miserantium aggresse sunt liberos suos. Sed et M. lachias propheta sic inquit: Si suscipiam ex vobis faciem – καμψον, ήγουν μὴ ἀποστῇ ἀπ' αὐτῶν ὁ διηνεκής τῆς δουλείας ζυγός. Καὶ τὸ δὴ χαλεπόν, ὅτι καὶ ὁ πολυφὼν τῶν πάντων, τὸ 1 Ἔκχεον ἐπ' αὐτοὺς τὴν ὀργήν σου, καὶ ὁ θυμὸς τῆς ὀργῆς σου καταλάβοι αὐτούς.» θυμὸς μὲν ἐστι κίνησις καρδίας κατά τινος πράγματος, ἥντινα κίνησιν αβέννυσιν ἕτερόν τι, ως περ ἐπὶ τῶν Νινευΐτῶν ἡ μετάνοια, καθὼς εἴρηται· ὀργὴ δὲ τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ θυμοῦ, ὁ καὶ τρυγίας, ὡς καὶ ἐπὶ τῶν Σοδομιτών. Πρόσεξαν τοίνυν τὸ προφητικόν λόγιον. Οὐκ εἶπε, Χῦσον τὸν θυμόν σου, ἀλλ', • Εκχειν τὸν θυμόν σου καὶ τὴν ὀργήν σου. • Είνα ταῦθα ἡ πρόθεσις καὶ τὸ ἄρθρον τὴν ἄκρα του ὀργὴ, τοῦ Θεοῦ δηλοῖ καὶ τὸν θυμόν, καὶ τὸν παντελῆ ἀφα νισμὸν καὶ ἐγκατάλειψιν ψυχῶν τε καὶ σωμάτων, εἰς τε τοὺς τότε εὑρισκομένους καὶ τοὺς μετέπειτα ἀκολουθήσαντας τοῖς ἐκείνων δόγμασι. * Γενηθήτω ἡ ἔπαυλις αὐτῶν ἡρημωμένη, καὶ ἐν τοῖς σκηνώ μασιν αὐτῶν μὴ ἔστω ὁ κατοικῶν, ο ὅπερ καὶ γέν γονε. Τὰ δέ γε παρὰ τοῦ Προφήτου λεχθέντα οὐκ ἔστι κατάρας εἶδος, ἀλλὰ προφητείας έκβασις. Που γὰρ ἡ Ἱερουσαλήμ, ποῦ ὁ ναὸς, ποὺ ἡ θυσία καὶ προσφορά; Τα πάντα φροῦδα, καὶ ὡς εἰ μηδ' όπωσ οὖν ἐγεγόνεισαν, καὶ εἰ μὴ ἐπεχείρησαν οικοδομή σαι τὸν ναὸν, εἶχον ἂν λέγειν, ὅτι εἴ γε ἐδουλήθημεν ἐπιχειρῆσαι, πάντως ἐν ἰσχύσαμεν, καὶ ἡνύσαμεν. Νυνὶ δὲ ἀναφαίνονται ὅτι οὐχ ἅπαξ, οὐδὲ δις, ἀλλὰ καὶ τρίς, καὶ οὐ προσεδέχθησαν ὅλως. Ἐδοκίμασαν γὰρ οἱ τάλανες ἀναστῆσαι τὸν ναὸν ἐπὶ τῆς βασι λείας Αδριανοῦ τοῦ Ῥωμαίου βασιλέως, εἶτα ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ μεγάλου, καὶ ἐπαιδεύθησαν παρ' ἀμφοτέρων, ὡς προπετεῖς καὶ αὐθάδεις. Ο δε γε ἐχθρὸς τοῦ Χριστοῦ καὶ παραβάτης Ἰουλιανὸς καὶ συνήργησε καὶ ἐσπούδασε σὺν τοῖς Ἰουδαίοις. Καὶ χρήματα κατεβάλετο, και τεχνίτας πανταχόθεν ἐκίνησε, καὶ πάντα ἐποίει καὶ ἔπραττε καὶ ἐπραγματεύετο, ὡς με μηνὼς καὶ ἀνόητος, ὥστε τοῦ Χρισ στοῦ καθελεῖν τὴν ἀπόφασιν, τὴν οὐκ ἐῶσαν ἀνάστῆναι τὸν ναὸν ἐκεῖνον· ἀλλ' ὁ δρασσόμενος τοὺς σοφοὺς ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτῶν εὐθέως αὐτῷ διὰ τῶν ἔργων ἐδήλου ὅτι οἱ τοῦ Θεοῦ ψῆφος πάντων εἰσὶν ισχυρότεραι. Ως γὰρ ἔψαντο της μωρᾶς καὶ ἀνοήτου εκείνου σπουδῆς, γυμνώσαντες τὰ θεμέλια, καὶ τῆς οἰκοδομῆς ἔμελλον ἅπτεσθαι, πῦρ' ἐξελθὸν ἐκ τῶν θεμελίων εὐθέως κατέφλεξε τε πολλούς, καὶ τὴν ἐκείνων ὁρμὴν καὶ μανίαν ἀπέκρουσεν. Ο δὲ παράφρων βασιλεὺς οἱ ποδῶν εἶχε, φυγὰς ἔρχετο, τὸ τοῦ Θεοῦ κατάκριμα δεδοικώς, ἀλλ' οὐδ᾽ οὕτω συνῆκεν ὁ δείλαιος. Ετι μικρόν τι προσκαρτερήσαντες, ίδι μεν καὶ τὰ παρ' ἑτέρων προφητῶν πρὸς τοὺς Εβραίο ους λεγόμενα. Φησὶ τοίνυν Ἡσαΐας, ο Γινώσκει ότι σκληρὸς εἶ, καὶ νεῦρον σιδηροῦν ὁ τράχηλός σου, κ τουτέστιν ἀναμπής, ε καὶ τὸ μέτωπόν σου χαλκούν, κ τουτέστιν ἀναίσχυντον· καὶ ὁ Δανιήλ, ο ήλθεν εφ' ὑμᾶς κακά, οἷς οὐ γέγονεν ὑποκάτω παντὸς οὐρανοῦ κατὰ τὰ γενόμενα ἐν Ιερουσαλήμ, ο Ποῖα δὲ ταῦτα; "Απερ Μωσής προείπε, και Ιερεμίας ἡρμήνευσε. Καὶ AT Jerem. v, 17. Psal. LXVII, 26. "Isa. XLVII, 4. Dan. ix, 15. Deut. xXVI, 15 seqq. • Tiren. 1, 10.

CONTRA MAROMETEM ORATIO 11. ὁ μὲν οὗτοι φησὶν, ὅτι «Η ἀπαλὴ καὶ τρυφερά ἧς οὐκ ἔλαβε πεῖραν ὁ ποὺς αὐτῆς ἐπιβῆναι ἐπὶ τοῦ βή· ματος διὰ τὴν ἀπαλότητα καὶ τρυφερότητα, άψεται παρανόμου τραπέζης, καὶ τῶν ἐκγόνων ἄψεται αὐ τῆς. Η υπερ καὶ γέγονεν ἐν Ἱερουσαλὴμ ἐπὶ τῆ; παρὰ τῶν Ῥωμαίων πολιορκίας. Μητέρες γὰρ τέκνων ἀπεγεύσαντο. Ο δέ γε Ιερεμίας δήλην ποιήσας τὴν ἔκβασιν, ἔλεγε, ο Χείρες γυναικῶν οἰκτιρμόν νων ἥψαντα τῶν τέκνων αὐτῶν. Ἀλλὰ καὶ Μαλα χίας ὁ προφήτης οὕτω φησίν, ο Εἰ λήψομαι ἐξ ὑμῶν πρόσωπον ὑμῶν, λέγει Κύριος παντοκράτωρ, ὅτι ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου καὶ μέχρι δυσμῶν τὸ ὄνομά μου δεδόξασται ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα προσάγεται τῷ ὀνόματί μου, καὶ θυσία καθαρά, Ομεῖς δὲ βεβηλοῦτε αὐτό.» Πότε γοῦν ταῦτα ἐξέβη; Πάντως μετὰ τὸν τοῦ Κυρίου σταυρὸν καὶ τὴν ἀνά- 5 στασιν. Οὐ γὰρ ἐν Ἱερουσαλήμ, ἐν ᾧ χωρίς περιέστησε Μωσης γενέσθαι τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν, καὶ οὐκ ἄλλοθεν, ἀλλ᾽ εἰς ὅσην ἐφορά ἥλιος γῆν. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ «Ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου μέχρι δυσμῶν, ο τουτέστιν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ. Καὶ οὐκ ἠρκέσθη ἡ προφητεία εἰποῦσα τὸ, ο Ἀπὸ ἀνατολῶν ἡλίου και μέχρι δυσμῶν, ὁ ἵνα μὴ διαβάλλοντες οἱ Ἰουδαῖοι εἴπωσιν ὅτι ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ εὑρίσκοντο κατοικοῦν τες, καὶ περὶ αὐτῶν εἴρηκεν ὁ προφήτης· ἀλλὰ προσέθηκεν ὅτι • Τὸ ὄνομά μου δεδόξασται ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ ἐν παντὶ τόπῳ θυμίαμα καὶ θυσία και θαρά προσάγεται τῷ ὀνόματί μου, ὑμεῖς δὲ βεβηλοῦτε αὐτό.» Οὐχ ὡς μεμολυσμένης καὶ βεβήλου οὔσης τῆς τῶν Εβραίων θυσίας, ὁ Θεὸς οὕτως εἴ ρηκε διὰ τοῦ προφήτου, ἀλλὰ διὰ τὸν τρόπον τῶν προσφερόντων αὐτές. Εἰ δ' ἴσως καὶ τοῦτο εἶποι τις, οὐχ ἁμάρτοι, ὡς ἔμοιγε δοκεῖ. Συγκρινομένης γὰρ τῆς παλαίας θυσίας πρὸς τὴν καινὴν, πολύ εύκ ρεθήσεται τὸ μέσον καὶ τὸ διάφορον· καὶ ὥσπερ τους ἀγγέλους ἀσωμάτους ὄντας, συγκρινομένους προς τὸ τοῦ Θεοῦ ἀσώματον, ἐνσωμάτους αὐτοὺς λογισόμεθα, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς παλαιᾶς θυσίας καὶ νέας. Εκείσε γὰρ αἵματα ταυρῶν καὶ τράγων, καὶ λύθρος καὶ σποδός δαμάλεως, ἐνταῦθα Υἱὸς Θεοῦ καὶ αἷμα Χριστοῦ. Καὶ σκόπει τὸ διάφορον. Διὰ τοῦτο καὶ Δαδιά προφητεύων ἔλεγεν, «Οὐ δέξομαι ἐκ τοῦ οἴκου σου μόσχους, οὐδὲ ἐκ τῶν ποι μνίων σου χιμάρους, ὅτι ἐμά ἐστι πάντα τὰ θηρία τοῦ ἀγροῦ, κτήνη ἐν τοῖς ὄρεσι καὶ βύες. Έγνωκα η gentium: et adorabant cum unusquisque de 1. πάντα τὰ πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ ὡραιότης ἀγρού μετ᾿ ἐμοῦ ἐστιν. Ἐὰν πεινάσω, οὐ μή σοι είπω. Εμὴ γὰρ ἐστιν ἡ οἰκουμένη, καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς. Μὴ φάγομαι κρέα ταύρων, ἢ αἷμα τράγων πίομαι; θῦσον τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, καὶ ἀπό. δος τῷ 'Υψίστῳ τὰς εὐχάς του, καὶ ἐπικάλεσαν με ἐν ἡμέρᾳ θλίψεώς σου, καὶ ἐξελοῦμαι σε, καὶ δοξάσεις με.» Εἶδες ὅπως τὴν ἔχουσαν ταύρους καὶ τράγους θυσίαν οὐ προσήκατο, τὴν δὲ ἔχουσαν τὴν αίνεσιν προσεδέξατο; ᾿Αλλὰ καὶ Σοφονίας ούτωσί φησιν, ο Επιφανήσεται Κύριος ἐπὶ πάντα τὰ ἔθνη, καὶ εξολοθρεύσει πάντας τοὺς θεοὺς τῶν ἐθνῶν, καὶ προσκυνήσουσιν αὐτῷ ἕκαστος ἀπὸ τοῦ τόπου αὐτῶν. • Πάντως καὶ αὐτὸς τὴν μὲν Ιερουσαλήμ παρητήσατο, πάντα δὲ τόπον ἐθνῶν προσήκε κα εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ προσκύνησιν πρὸς μέσον ἤγαγεν. Αλλ' όμως καὶ τούτων οὕτω γεγονότων, οὐ πέπτωκεν he Malach. 1, 11, 12, το Psal, ΣΕΣ, 9-15. τι Sophon. m, 11. vestram, dicit Dominus omnipotens, quia ab ortu In occasum nomen meum glorificatum est in gentibus, et in omni loco incensum offertur nomini meo, et sacrificium mundum. Vos autem profanatis illud ".» Quando itaque hac impleta sunt? Onnino post Christi crucem et resurrectionem. Non enim Hierosolyma tandem, ubi Moses Dei cultum, et non alibi fieri præceperat, sed in omnem quam sol intuetur terram, Dei gloria dilatata est. Hec enim innuit quod dicitur: e Ale ortu solis usque ad occasum; «id est, in toto mundo. Nec conten ta est prophetia dixisse illud: Ab orty solis usqi e ad occasum, ne Judzi hæc calumniat:les dicerent, se per universum orbem habitare, et prophetam de ipsis locutum esse. Verum addit: «Nomen meum glorificatum est in gentibus, et in omni loco incen sum et sacrificium mundum offertur nomini meo. Vos autem profanavisiis illud.» Non ut ceu sac ificio Hebræorum contaminato et profano, Deus sc per prophetam locutus sit, sed propter mores ha e olerentium. Verum si quis forte et hoc dixeris, non multum mea erraverit sententia. Veleri sacri ficio cum novo comparato, magna inter hæc diffe rentia animadvertetur. Et quemadmodum angelos incorporeos ad Dei incorpoream substantiam collatos corporeos esse judicamus: sic etiam in veleris et novi sacrificii collatione contingit. In iilo enim sanguis taurorum et hircorum, et Labo ciuisque juvenca: hic autem Filius Dei, et sanguis Christ:. Ecce igitur differentiam. Quapropter et David valiciuatus dixit:. Non suscipiam ex demo tua vitlos, neque capellas ex gregibus tuis. Quoniam mee sunt omnes fere campi, jumenta in montibus, ce boves. Cognovi omnes volueres coli, et pulchri tude agri mecum est. Si esuriero, non dicam tibi. Mea enim est terra, et plenitudo ejus. Numn edam carnes Laurorum, et sanguinem hircorum bilam Oder Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo νola tua: et iuvocabis me in die tribulationis tu, et eruam te, et glorificabis me s. Vidcsne ut sacrificium quod tauris constat et hircis, non approbat, illud vero quod laudem continet, recipit? Quin et Sophonias sic ait: e Apparebit Domime. super omnes gentes, et exstirpabit omnes des suo Et bic quoque Ilierosolymam neglex omnem vero locum gentium ad Dei culturam vnientium in medium adduxit. Omnibus tamen hi sic ratis armisque, non tamen poenitentiae turris et praesidium concidit, nec janua adhuc clausa col neque Hebræis neque Ismaelitis, sed nec ulli qui intrare voluerit.Et sic de Judæis quidem vere le dixit Malonet: licet ipse quidnam dicatur, igno raverit, ut dictum est.

ὁ τῆς μετανοίας πύργος, οὐδ᾽ ἐκλείσθη ἡ θύρα, οὔτε εἰς τοὺς Ἰουδαίους, οὔτε εἰς τοὺς Ἰσραηλίτα ἀλλ' οὐδ' εἰς ἅπαντα τὸν βουλόμενον. Καὶ περὶ μὲν τῶν Ἰουδαίων ἀληθῶς εἴρηκεν ὁ Μωάμεθ, καν καὶ μὴ εἰδὼς εἶπεν ὅπερ εἶπεν, ὡς εἴρηται. De Christianis autem non sic, Nec enim ut ipse Ἐπὶ δὲ τῶν Χριστιανῶν οὐχ οὕτως, οὐδ᾽ ὡς putavit, propter peccatorum castigationem, non pro filiis et amicis Dei judicandi sunt. Procul enim a scopo aberravit, putauis propterea quod Ismaelita nonnullos Christianorum alligant, ipsos quidem laude dignos, ei quasi filios et amicos Dei, puniri Christianos a Deo omnino repudiatos. Sed aliter longe se habet negotium. Maxima enim Christianorum muletudo summa pace fruitur, quos Deus judicio suo sibi soli noto non sinit perturbari ab impiis; qui licet contra los expeditionem facerent, fortiores saue stabilioresque aranearum telae apparerent omni impiorum militia et fortitudine. Confiteor tamen multos Christianorum propter peccata nostra in manus impiorum traditos esse, in sui ipsorum correctionem, et aliorum exemplum et resipiscentiam. Neque sane existiment Chiristianos, qui in illorum sunt manibus, propter ho rum virtutem traditos esse. Sed veluti flagellum et Jorum correctionis a Deo et judicati et missi sunt; castigatione enim dignos castigant, sunt tamen interim Deo exosi et abominabiles. Quid cnim locusta sunt, et eruca, et bruchi? Magna nimirum Dei potentia. Quid item fulmina et grando, aliæque quæ nonnunquam per elementa fiunt castigationes? Nam igitur amici Dei et alii Dei judicabuntur? Quibus ipsa veritas sic respondet: «Novit Deus omnia, etiam ante generationem illo rum ". Quemadmodum enim de Esau et Jacobo dixit, priusquam hi nascerentur, & Jacob dilexi, Esau autem odio habui ", sic etiam eos qui, abnegata vera et irreprehensibili Christianorum Bde, ad contrariam deflexerunt, priusquam nascerentur, perditionis et Satana instrumenta judicavit. Εt licet illic inveniantur, sive hic, nihilominus pena digni deprehenduntur: quod in illis videre est, qui in captivitate aut nati sunt, aut postea nascentur. Verumtamen ex his qui Christum abnegaverunt, nascuntur aliquando sancti et honi viri: quemadmodum ex Esau justus ille Job, et martyres ex idololatris. Verum de his quidem hæc dicta sint. De iis vero qui religionem propriam et pietatem inter impios custodiunt, quidnam dicere opus est? Nonne admirandi et laude digni sunt! Nec minus de illis sic judicandum, qui in libertate religionis agunt. Hi siquidem nondum. probati sunt, et propterea qualesnam sint ignoratur: a Deo autem, et illo solo cognoscuntur. Illi vero instar auri in fornace puri esse declarantur, quemadmodum illi in Babylone pueri. Nec sane ad salutem satis ellicax est ipsa dogmatum fides, nisi @peritus fuerit temperata. Ostende enim mili, dicit oraculum, fdem tuam ex operibus tuis, et ego tibi ostendam dden meam ex operibus meis. 3 Dan. xr1, 42. Gen. xxi, 23; Rom. ix, 13. υπέλαβεν, ὡς διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν παιδεύεσθαι τεύτους· καὶ διὰ τοῦτο οὔτε υἱοὶ Θεοῦ, οὔτε φίλοι αὐτοῦ εἰσιν. Απέτυχε γὰρ τοῦ σκοποῦ, καὶ μακρών που ἐτόξευσεν, ὑπολαβὼν ὅτι διὰ τὸ παρὰ τῶν Ισμαηλιτῶν κακουχεῖσθαί τινας τῶν Χριστιανών κατὰ τοῦτο ὡς μὲν ἄξιοι ἀποδοχῆς, καὶ οἱονεὶ φίλοι καὶ υἱοὶ Θεοῦ, τιμωρούνται τοὺς Χριστιανούς, οἱ δὲ Χριστιανοὶ ἀπὸ Θεοῦ ἀπεῤῥίφησαν. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Ἀλλὰ τὰ μὲν πλήθη τῶν Χριστιανῶν ἐν ἡσυχίᾳ πάσῃ διάγουσιν, ἅτινα κρίμασιν εἷς οἶδε Θεὸς οὐκ ἐξ κινηθῆναι κατὰ τῶν ἀσεβῶν· εἰ δὲ καὶ ὅλως ἐστράτευσαν κατ' αὐτῶν, ἰσχυρότερα και μονιμώτερα ἔμελλον φανῆναι τὰ ἀράχνια νήματα καὶ ὑφάσματα ἢ τῶν ἀσεβῶν τὰ στρατεύματα καὶ ισχύς. Ομολογῶ δὲ ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν παρεδόθησάν τινες τῶν Χριστιανῶν εἰς χεῖρας ἀσε δῶν διὰ παίδευσιν μὲν αὐτῶν, σωφρονισμὸν δ' ἐτέ ρων. Μὴ οὖν λογιζέσθωσαν ὅτι διὰ τῆς ἐκείνων ἀρε τῆς παρεδόθησαν οἱ Χριστιανοὶ εἰς τὰς χεῖρας αὐτ τῶν, ἀλλ' ὡς μάστιξ καὶ λώρος παιδεύσεως, οὕτως ἐκρίθησαν καὶ ἐπέμφθησαν παρά Θεοῦ. Παιδεύουσε γὰρ τοὺς ἀξίους παιδεύσεως, εἰσὶ δὲ ὅμως θεσμι σεῖς τε καὶ ἀποτρόπαιοι. Τί δὲ ἡ ἀκρὶς καὶ ἡ κάμε πη; Η τοῦ Θεοῦ δύναμις ἢ μεγάλη. Τί δὲ οἱ κει ραυνοὶ καὶ ἡ χάλαζα, καὶ αἱ κατὰ καιροὺς τῶν στοι χείων παιδεύσεις; Αρα φίλοι Θεοῦ καὶ υἱοὶ Θεοῦ λογισθήσονται, εἰ δ' ἄνθρωποι ἐχθροί; Καὶ τίς οὕτως έκφρων τοσοῦτον, ὁ λογιζόμενος τοιαῦτα; Τὸ αὐτὸ τοίνυν καὶ ἐπὶ τῶν Χριστιανῶν. Παρεδόθησαν μὲν καὶ αὐτοί, ἀλλ' ὡς υἱοὶ καὶ φίλοι. "Αλλ' ίσως έρε τις, ἀπύλωτον καὶ θηρευτικὴν ἔχων γλῶσσαν, ὅτι καὶ οἱ ἐξομοσάμενοι τὰ τῶν Χριστιανῶν, καὶ συντα ξάμενοι τὰ τοῦ Μωάμεθ, υἱοὶ καὶ φίλοι Θεοῦ λογι σθήσονται, καὶ ἐρεῖ πρὸς αὐτοὺς ὁ ἀληθινός λόγος ὅτι ὁ Θεὸς οἶδε τὰ πάντα πρὶν γενέσεως αὐτῶν. Ὥσε περ γὰρ ἐπὶ τοῦ Ἡσαῦ καὶ τοῦ Ἰακώβ εἶπε, πρινή γεννηθῆναι αὐτοὺς, ὅτι «Τὸν μὲν Ἰακοῦ ἠγάπησα, τὸν δὲ σοῦ ἐμίσησα, η οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν ἐξομο σαμένων τὴν ἀληθῆ καὶ ἀμώμητον πίστιν τῶν Χρισ στα ῶν, καὶ συνταξαμένων τὰ ἐναντία, καὶ πριν γενέσεως αὐτῶν τῆς ἀπωλείας καὶ τοῦ Σαταν όργανα ἔκρινε. Καὶ εἴτε ἐνταυθοί εὑρίσκοντο, εἴτε καὶ ἐκεῖσε, ὁμοίως ἄξιοι τῆς κολάσεως ευρίσκοντο. Το αὐτὸ ἔστιν ἰδεῖν καὶ ἐπὶ τῶν εἰς αἰχμαλωσίαν γεννη θέντων, ἢ γεννηθησομένων. Όμως καὶ ἐκ τῶν ἐξω ομοσαμένων τὰ τῶν Χριστιανῶν πολλάκις γεννώνται ἅγιος καὶ ἀγαθοὶ ἄνθρωποι, καθὰ καὶ ἀπὸ τοῦ Ησοῦ ὁ δίκαιος Ἰώβ, καὶ ἀπὸ τῶν εἰδωλολατρών μάρτυρες. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων οὕτω· περὶ δὲ τῶν φυλαξάντων τὴν οἰκείαν εὐσέβειαν μέσον τῶν ἀσεβῶν τί χρὴ καὶ λέγειν; Οὐκ εἰσὶ θαυμαστοὶ καὶ ἄξιοι ἐπαίνων· καὶ οὐκ ἔλαττον τῶν ἐν ἀφθονία εν ρισκομένων; Οἱ μὲν γὰρ οὔπω ἐδοκιμάσθησαν,

CONTRA MAHOMETEM ORATIO piantur, et quinam hi sint qui Dei nominerunt, num scilicet fi qui in deliciis et libertate vivunt, an qui in aflictione et miseria? Hi certe haud du bie. Ait enim: Domine, in afflictione tui recor dati sumus *.» Et, Qui in lacrymis seminant, metunt in exsultatione ". Et: Tribulationes καντεῦθεν εἰσιν ἀνεπίγνωστοι ὁποῖοι ποτε καὶ εἰσὶ, Videamus igitur quaeuam opera apud Deum reciπαρὰ δὲ τῷ Θεῷ καὶ μόνῳ εἰσὶ γινωσκόμενοι· οἱ δὲ ὥσπερ χρυσὸς ἐν χωνευτηρίῳ καθαροὶ ἀναφαίνονται, καὶ ὡς οἱ ἐν Βαβυλῶνι παίδες. Αλλ' οὐκ ἀρκεῖ μόνη ἡ τῶν δογμάτων πίστις πρὸς σωτηρίαν, ἐὰν μὴ μετὰ τῶν ἔργων συγκεκραμένη ἐστὶ καὶ ἡ πίστις, • Δείξον γάρ μοι,» φησὶ τὸ λόγιον, ε τὴν πίστιν σου ἐκ τῶν ἔργων σου, κἀγὼ δὲ σοι δείξω τὴν πίστιν μου ἐκ τῶν ἔργων μου.» Ίδωμεν τοίνυν ποῖα ἐκ τούτων τῶν ἔργων εἰσὶ δεκτὰ παρὰ τῷ Θεῷ, καὶ τίνες μέμνηνται τοῦ Θεοῦ, οἱ ἐν ἀφθονίᾳ καὶ τρυφῇ εὑρισκόμενοι, ἢ οἱ ταλαιπωρίᾳ καὶ κακουχία συν ζώντες. Παντί που δῆλον οἱ δεύτεροι. «Κύριε γάρ, φησίν, «ἐν θλίψει ἐμνήσθημέν σου, ο Καί, «Οι σπείροντες ἐν δάκρυσιν ἐν ἀγαλλιάσει θεριούσι.» Και, • Πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων. Θάνατος δὲ ἁμαρτωλῶν πονηρός, ο κἂν καὶ ἐν τῷ παρόντι βίῳ κατά τοῦν φέρωνται. Καὶ οἷον ὥσπερ ἄν τις εἰ ἐπηνεῖτο μὲν ὡς φρόνιμος καὶ ἀνδρεῖος, σώφρων καὶ δίκατο, ἕτερος δὲ παρ᾽ οὐδὲν ταῦτα τιθέμενος, ένεκαυχάτο, πολύσαρκον ἑαυτὸν εἶναι λέγων, καὶ ἐμπληθὲς ἔχων τὸ σῶμα· οὕτως ὑπὲρ αὐτῶν φρονοῦσιν οἱ τάλανες, καὶ τὸν ἀληθῆ καὶ ἀκένωτον πλοῦτον παραβλέποντες, ἀσπάζονται τὸν ἂν ὄνειροι πλάττουσι· καὶ τὸν πολύτιμον μαργαρίτην, τουτέστι τὸν Χριστὸν ἀφέντες, τοὺς κάχληκας θησαυρίζουσι. Ποῦ δὲ θήσουσι τὸ προφητικών λόγιον τὸ φάσκον, ὅτι «"ν ἀγαπᾷ Κύ γιος, παιδεύει· μαστιγοῖ δὲ υἱόν, ἔν παραδέχεται; κ Δρα οὐ παραδίδονται οι Χριστιανοὶ ὥσπερ ἀπερριμμένοι καὶ ἐγκαταλελειμμένοι, ὡς ὁ Μωάμεθ τρανῶς ἀπεφήνατο, ἀλλ' ὡς υἱοὶ διὰ παίδευσιν, ο καθώς ἀνωτέρω λαμπρῶς ἀποδέδεικται, καὶ δι' ἑτέ των σωφρονισμών καὶ ὠφέλειαν. Καὶ γὰρ ἔχουσιν οἱ εἰς τὰ ἔθνη Χριστιανοί πατριάρχας, ἱερεῖς, ἀρχιεμεῖς, παρ' ὧν ἁγιάζονται, καὶ πάντα τὰ ἔθιμα τῶν Χριστιανῶν εἰς ὠφέλειαν μὲν αὐτῶν, εἰς δεῖγμα δὲ ὅτι καὶ τῆς υἱοθεσίας τοῦ Θεοῦ οὐκ ἐξέπεσον, οὔτε τῆς φιλίας αὐτοῦ. Ὅθεν καὶ γινωσκέτωσαν ἀκριβῶς ὅτι παραδίδονται μὲν πολλάκις δίκαιοι εἰς χεῖρας ἀσεβῶν, οὐχ ἵνα οἱ ἀσεβεῖς δοξασθώσιν, ἀλλ᾽ ἵν' οἱ δίκαιοι δοκιμασθῶσι, καὶ χρυσίου καθαρώτεροι γένωνται. Τί δὲ περὶ τοῦ δικαίου Ἰώβ; ἐῶ γὰρ λέγειν τὰ περὶ τοῦ πατριάρχου Αβραάμ, ἐπεὶ κἀκεῖ. νος πρὸς καιρὸν εἰς ἀσεβεῖς παρεδόθη, καὶ τέως ἐρωτῶν περὶ τοῦ σιδηροῦ καὶ ἀδαμαντίνου Ιωδ. "Αρα ὡς ἐγκαταλελειμμένος καὶ ἀπεῤῥιμμένος παρὰ Θεοῦ παρεδόθη τῷ διαβόλῳ, καὶ ἐμαστίχθη διά το κινητῶν καὶ ἀκινήτων πραγμάτων τόσων καὶ τόσων, διά τε τῆς στερήσεως τῶν παίδων, καὶ αὐτοῦ τοῦ σώματος· ὁ δὲ διάβολος ὁ τὸν δίκαιον μαστίξας, ώς φίλος Θεοῦ ἐτιμωρεῖτο τὸν ἅγιον, ὡς γινωσκόμενον μὲν πριν γεννήσεως παρὰ τῷ Θεῷ, καὶ ἅγιον παρ' ἐκείνου κρινόμενον, παρὰ δὲ τοῖς ἀνθρώποις ἀγνοού. μενον· καὶ διὰ τοῦτο ἔφερεν αὐτὸν ὁ Θεὸς εἰς τὸ μέσον, ὥσπερ τινὰ ἔμψυχον στήλην, καὶ ἔμπνουν ἀνδριάντα, εἰς παράδειγμα καὶ ὠφέλειαν τῶν μεταγενεστέρων; θαυμάζω εἰ μὴ καὶ περὶ ἐκείνου multæ justorum, mors autem peccatorum mala ". Licet enim in hac vita felici successu ferantur, et perinde ac si quis laudetur quod prudens sit, fortis, temperans et justus, alius vero nihili Lac faciens, pinguem se esse glorietur et corpulentum; sic de seipsis sentiunt miserrimi homines, ac veris inexhaustisque divitiis contemptis, illas quas sonimia simulant, amplectuntur: et pretiosa illa margarita, Christo nimirum, relicta, conchas vel lapillos congregant. Quid autem de oraculo illo prophetico judicant, quod dicit: Quem diligit Dom minus eum castigat, et lagellat quem filii loca adoptat *?, Christiani itaque non traduntur tanquam rejecti et deserti a Deo, ut Malomet aperie testatur: sed ceu filii causa correctionis (ut supe rius dilucide demonstratum est) et propter aliorum resipiscentiam et utilitatem. Habent enim Christiaπi, qui inter gentes agunt, patriarchas, sacerdotes pontifices, per quos sanctificantur, omniaque quu Christianis solemnia sunt, administrant, in ipsorum quidem utilitatem, in signum vero quod nec ab adoptione filiorum Dei, nec ab illius amicitia exciderint. Agnoscant igitur omnino, quod justi quidem saepius in manus impiorum tradantur, non ut glorificentur impii, sed ut probentur pii, et auro puriores reddantur. Quid autem de justo illo Job dicemus? (omitto enim dicere de patriarcha Abraham, cum et ille ad tempus inter impios conversa lus sit) et sane de ferreo illo et adamantino Job interrogo. Num ceu desertus et a Deo rejectus diabolo traditus est et tot tantisque malis mobilibus simul immobilibusque flagellatus est, liberorum scilicet amissione, et proprii corporis aflictione? Diabolus vero qui justum flagellabat, non tanquam amicus Dei afligebat hunc, Deu quidern ante generationem hujus notum, sanctam que ab illo judicatum, hominibus autem ignotum? Quapropter Deus eum in medium statuit instar columna et statuæ cujusdam animate, in exemplum et utilitatem posteritatis. Miror sane nisi de hoc sic quoque toqui audeant. Inquirendum tamen est, et res ipsa indicat, quales de Deo et diabol opiniones habent Malomet. Summa enim dicendi libertate contendit, etiam demones salvandos fore, Origenem nimirum secutus. Quin etiam in lege a se lala, Alcorrano nimirum, sic inquit: Magna dæmonum mult tudo cum hee legi audivisset, admirati est, et propter hoc pavisa est, qui etiam illi credentes salutem consecuti sunt. Quomodo autem aliquis salvari poterit, nisi prius resipiIsa. xxvi, 16 Psal. cxxv, 5. Psal. xxxi, 21. 57 PeQy. 1, 11; febr x. 6. PATROL. GR. CLIV.

scens opera fecit quae illum rite cum Deo uniant? τολμήσουσιν εἰπεῖν οὕτως. Ἀλλ' ὅμως ἐξεταστέον, Tunc enim in Dei amicitiam recipitur, cum illi καὶ αὐτὸ τὸ πρᾶγμα δηλώσει, οποίας ποτὲ δόξας unitus fuerit: Deo autem unitus, hæres salutis έχει ο Μωάμεθ περί τε τοῦ Θεοῦ, περί τε τοῦ διαest, regui calorum, vilæque æternæ. Hujusmodi, θόλου. Με παρρησιασμένως γὰρ διατείνεται ὅτι σωinquam, de diabolo opiniones concepit filius illius θῆναι μέλλουσιν οἱ δαίμονες, τῷ Ωριγένει ἀκολου Mabomet, ut quamvis aperte dicere vereatur dia- θῶν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ παρ' αὐτοῦ ἐκτε Iolum Dei amicum esse, reipsa tamen illud afirmet, θέντος νόμου, τοῦ Κορράν δηλονότι, ούτωσί φησιν, ὅτι πολλὴ τῶν δαιμόνων πληθύς, τοῦτο ἀκούσαντες ἀναγινωσκόμενον, ἐθαύμασαν, καὶ τούθ' ἕνεκεν ἐχάρησαν, καὶ πιστεύσαντες αὐτῷ, ἐσώθησαν. Πῶς γὰρ δύναται τις σωθῆναι, ἐὰν μὴ πρότερον μετα νοσίας, ποιήσῃ ἔργα άξια ἐνωθῆναι Θεῷ, καὶ τότε φίλος Θεοῦ γένηται, ἐνωθεὶς αὐτῷ; Τῷ Θεῷ δὲ ἔνωθείς, κληρονομεί σωτηρίαν καὶ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ἔτι γε μὴν καὶ ζωὴν τὴν αἰώνιον. Τοιαύ τας δόξας έχει περὶ τοῦ διαβόλου ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ Μωάμεθ, ὥστε κἂν καὶ τῇ λέξει ἐφείσατο τοῦτο εἰπεῖν, φίλον Θεοῦ τὸν διάβολον, ἀλλά γε τῷ πράγματι οὕτως αὐτὸν ἀπεφήνατο. IN MAHOMETEM ORATIO III. 1. Quandoquidem de absurdis quibusdam Mahomelis opinionibus diximus superius, inspiciamus ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ ΛΟΓΟΣ Γ΄. α'. Επειδή περί τινων τοῦ Μωάμεθ ἀτοπημάτων φθάσαντες είπομεν, φέρε τη σκεψώμεθα, οποτά nunc quænam de Salvatore nostro Christo et vero ποτε καὶ περὶ τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ τοῦ ἀληθινοῦ Deo nostro miser ille sentiat doceatque. Revera enim hoc verum est: e Dixlt insipiens in corde suo, Non est Deus. Hic enim Trinitatem negat, Deum tamen esse fatetur creatorem cali et terra, angelorum et hominum, omnisque creaturze, filium non habentem, utpote cum sine muliere hunc genuisse non sit possibile, hæretici Carpocratis opinionem secutus, carnalem arbitra tus esse Dei generationem. Quapropter etiam dissidia inter Deum Patrem et Filium esse potuisse existimavit. Quod si impossibile est ut Deus sine muliere Filium habeat, dicant etiam illum nec creatorem esse, nec opificem sine proposita. sibi materia, juxta insipientum Græcorum doctrinam. 2. Si vero Deus Filium habuerit, etiam dissidia inter illos exoriuntur, ut in capite Helmoniim asserit, Judaos simul et ipsum secutus Carpocra» Lem. Nos vero de his singulatim in Apologia diximus, quapropter, ut supra quoque diximus, non instituimus de his copiosius contendere. Quoniam vero in præsenti huic manifeste contradicimus, audiant quæso Mahometiste. Mahomet hic Christum nec Deum esse sentit, nec Dei Filium, sed nudum hominem, ut et reliquos omnes, sed sanctum, omnibusque hominibus sine controversia excellentiorem, ut etiam Nestorius sensit. 3. In capite aulem Einesa, quod mulieres significat, sic ait, quod Christus Jesus filius Mariæ sermo Dei sit, anima Dei, et spiritus Dei. Incipia- " mus ergo ab ipsius Mahometis confessione. Quod siout ad prophetas sermo Dei factus est, et propheta: illum hominibus annuntiaverunt: sic etiam Christus acceptum a Deo sermonem homines docuit, et propterea, ut Mahomet hunc nominare solet, propheta dicitur, omniumque maximus, ίπιο ipse Dei Sermo, qui fit quod nullus unquam prophetarum Sermo Dei dictus sit, sed singuli nominis proprii significationem retinuerint? Quod si auSt Psal. XII, 1. Θεοῦ ἡμῶν ὁ δείλαιος οὗτος φρονεῖ καὶ διδάσκει. Ον τως γὰρ ἀλήθεια ὄντως τὸ, ο Εἶπεν ἄφρων ἐν χαρ δίᾳ αὐτοῦ. Οὐκ ἔστι Θεός.» Οὗτος ἀρνεῖται μὲν τὴν Τριάδα, ὁμολογεῖ δὲ Θεὸν ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων καὶ πάσης κτίσεως, υἱὸν μὴ ἔχοντα. Ἐπεὶ μηδὲ γεννηθῆναι ἐστι δυνατὸν ἄνευ γυναικός, αἱρετικῷ Καρποκράτει ἀκολουθών, σαρκικὴν εἶναι νομίσας τὴν τοῦ Θεοῦ γέννησιν. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ σχίσματα μέσον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δύο νασθαι εἶναι ἐνόμισεν. Εἰ γὰρ τὸν Θεὸν ἀδύνατόν ἐστιν υἱὸν ἔχειν ἄνευ γυναικός, λεγέτωσαν αὐτὸν μηδὲ ποιητὴν καὶ δημιουργὸν καὶ κτίστην εἶναι ἄνευ προϋποκειμένης ὕλης, ὡς οἱ ἄφρονες Ελλη νες ἐξογμάτισαν. β'. Εἰ δὲ καὶ υἱὸν εἶχεν ὁ Θεὸς, καὶ σχίσματα ἂν ἐγένοντο μέσον αὐτῶν, ὥς φησιν ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ἑλμωνιείμ, Ἰουδαίοις καὶ αὐτῷ τῷ Καρπο κράτει ἀκολουθῶν. Ἡμεῖς γοῦν περὶ τούτου μερι κῶς φθάσαντες εἴπομεν ἐν τῇ ἀπολογία· διὸ οὐκ ἔχομεν σκοπὸν ἀντειπεῖν πεπλατυσμένως, ὡς εἴρη ται. Ἐπεὶ δὲ κατὰ τὸ παρὸν τρανῶς αὐτῷ ἀντιλέ γομεν, ἀκουέτωσαν οἱ τοῦ Μωάμεθ ἀκόλουθοι. Ούτος ὁ Μωάμεθ τὸν Χριστὸν οὔτε Θεὸν φρονεῖν οὔτε Υἱὸν Θεοῦ, ψιλὸν δ' ἄνθρωπον ὡς τοὺς πάντας ἀνθρώπους καὶ ἅγιον, καὶ ὑπὲρ ἅπαντα ἄνθρωπον ἀσυγκρίτως, Νεστορίῳ ἀκολουθών. γ. Ἐν δὲ τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελνεσᾶ, ὅπερ ἑρμηνεύει ται γυναίκες, ούτωσί φησιν, ὅτι ὁ Χριστὸς ὁ Ἰησοῦς, ὁ υἱὸς τῆς Μαρίας, λόγος Θεοῦ, καὶ ψυχὴ Θεοῦ, καὶ πνοή Θεοῦ. "Αρξώμεθα τοίνυν ἀπὸ τῆς αὐτοῦ Μωάμεθ ομολογίας. Εἰ μὲν οὖν, ὥσπερ εἰς τοὺς προφήτας ἐγένετο λόγος Θεοῦ, καὶ οἱ προφῆται τοῦτον τοῖς ἀνθρώποις ἐλάλησαν, οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς δεξάμενος τὸν τοῦ Θεοῦ λόγον, τοῖς ἀνθρώποις ἐδίδαξε, καὶ διὰ τοῦτο ονομάζεται και προφήτης, ὡς ὁ Μωάμεθ και λεῖ, καὶ μέγιστος πάντων, καὶ τούτου ἕνεκα λόγος Θεοῦ ὀνομάζεται· πῶς οὐδεὶς τῶν προφητών Λόγος Θεοῦ ὠνομάσθη ποτέ, ἀλλ᾽ ἕκαστος ἀπὸ τοῦ ἰδίου

CONTRA MAHOMETEM ORATIO IIL ὀνόματος ἔχει τὴν σημασίαν; Εἰ δὲ τοῦτο μὲν οὐκ Λ tem hæc ralio nulla fuerit, sed et propterea Sermo ἔστιν, ἀλλ' ὡς δῆθεν ἐλθὼν ὁ ἀρχάγγελος, εἶπε τῇ κεχαριτωμένη παρθένῳ Μαρίᾳ τὸν εὐαγγελισμόν, κατὰ τοῦτο Λόγος Θεοῦ ὁ Χριστὸς ὀνομάζεται, ἔδει λοιπὸν καὶ τὸν τοῦ Μανωὲ υἱὸν τὸν Σαμψών Λόγου Θεοῦ ὀνομάζεσθαι, ἐπεὶ κἀκεῖνος ἐξ ἐπαγγελίας Θεοῦ ἐγεννήθη. "Αγγελος γὰρ ἐλθὼν ἐδήλωσε τὴν τούτου γέννησιν. Αλλὰ καὶ τὸν τοῦ Ζαχαρίου υἱόν Ἰωάννην, καὶ αὐτὸν ὁμοίως ἐξ ἐπαγγελίας γεννηθέντα, Λόγον ὀνομασθῆναι, διὰ τὸ λαληθῆναι τῷ Ζαχαρίᾳ δι' ἀγγέλου τὴν τούτου γέννησιν. Ἐπεὶ οὖν οὔτε προφήτης ὠνομάσθη ποτέ Λόγος Θεοῦ, ἀλλ' οὐδὲ τὶς ἐξ ἐπαγγελίας γεννηθεὶς, ἄρα οὐδ᾽ ὁ Χριστὸς ὠνομάσθη Λόγος Θεοῦ διὰ τὸ τὸν ἄγγελον λαλῆσαι τῇ παρθένῳ Μαρίᾳ τὸν ἀσπασμὸν, ἢ τὸ τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ εὐαγγελίσασθαι τὸν Χριστόν, ἀλλ' ἑτέρῳ τινὶ λόγῳ, ἂν οὐκ οἶδεν ὁ Μωάμεθ. Εἰ γὰρ ἔδει αὐτὸν, οὐκ ἂν ἐβλασφήμει. Ακούσας γὰρ παρὰ τῆς Γραφῆς Λόγον Θεοῦ εἶναι τὸν Χριστὸν, τὸ μὲν βησιν ὡμολόγησε, τὴν δέ γε δύναμιν τούτου οὐκ ἐδέξατο, οὐδὲ θεὸν αὐτὸν ὡμολόγησε, μή ποτε δύο Θεοὺς προσκυνῶν εὐρεθῇ. Καὶ ἰδοὺ ἐδειλίασε φόβον, οὗ οὐκ ἦν φόβος. Οὐ γὰρ σύνοιδε διάκρισιν υποστάσεων, εἰ μὴ καὶ τὴν οὐσίαν. Λόγος γὰρ ὁ Χριστὸς ονομάζεται καὶ ὑμνεῖται, οὐ μόνον ὅτι καὶ νοῦ καὶ λόγου καὶ σοφίας ἐστὶ χορηγὸς, ἀλλ' ὅτι καὶ τὰς πάντων αἰτίας, τουτέστι τὰ παραδείγματα, άτινα καὶ ἰδέας καλοῦσιν, ήγουν τὰς ἀϊδίους νοήσεις ἐν ἑαυτῷ μονοειδώς προείληφεν, ὅτι ἐξ αὐτοῦ τοῦ λότου ἔχουσι τὸ λογικοὶ εἶναι οἵ τε ἄγγελοι καὶ ἄγα θρωπον, καὶ ὅτι διὰ πάντων χωρεῖ διικνούμενος, ὡς τὰ λόγια φασιν, ἄχρι τοῦ πάντων τέλους· καὶ πρό γε τούτων, ὅτι πάσης ἁπλότητος ὁ θεῖος ὑπερΎπλωτας Λόγος, καὶ πάντων ἐστὶν ὑπὲρ πάντα κατὰ τὸ ὑπερούσιον ἀπολελυμένος. Ἐπεὶ γὰρ, ὡς εἴρηται, οὔτε ὡς προφήτης ονομάζεται Λόγος, οὔτε ὡς ἐξ ἐπαγγελίας, τρανῶς ἤδη ἀναφαίνεται ὅτι ὡς φυσικὸς λόγος τοῦ Θεοῦ λέγεται καὶ ἔστιν ὁ Χριστός καὶ διὰ τοῦτο Υἱὸς Θεοῦ καὶ λέγεται καὶ ἔστιν. Ως γὰρ ὁ λόγος νοῦ γέννημά ἐστιν, οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἀχρόνως καὶ ἀπαθῶς καὶ πρὸ τῶν αἰώνων γεννηθείς ἐκ Θεοῦ Υἱὸς αὐτοῦ ὀνομάζεται. Οὐδὲ γὰρ θέμις εἰπεῖν φθάσαι τοὺς αἰῶνας τὴν προαιώνιον γέννησιν. Ει δ' οὖν, ἔστιν ὅτε εὑρίσκετο ὁ Θεὸς καὶ ἄλογος, καὶ ἄσοφος, καὶ ἀδύνατος, καὶ πηγὴ ξηρὰ ἄνευ ὕδατος. ᾿Αλλ' ἐπεὶ ὥσπερ Λόγος Θεοῦ ὀνομάζεται ὁ Χριστός, οὕτω καὶ σοφία καὶ δύναμις λέγεται. Καὶ ἢ ἄλογος καὶ ἄσοφος καὶ ἀδύναμος εὑρίσκετο μὲν πρότερον δ Θεὸς, μετὰ δὲ ταῦτα προσελάβετο σοφίαν καὶ λόγον καὶ δύναμιν, ὥσπερ οἱ ἄνθρωποι, καὶ τότε ἐγένετο τέλειος, ἢ ἐξ ἀϊδίου καὶ πρὸ πάντων τῶν αἰώνων τέλειος ὤν, τὸν ἑαυτοῦ Λόγον ἐγέννησε. Καὶ εἰ μὲν μετὰ καιρὸν καὶ χρόνον τὸν Λόγον υπεστήσατο, πῶς Θεὸς ὁ πρότερον ἄλογος; ἀπὸ γὰρ τῶν σωμά. των καν ὅσον ἀφέληταί τις, τὸ καταλειπόμενον σῶμά ἐστιν. Ἀπὸ δὲ τῆς τῶν ἀσωμάτων φύσεως καὶ τὸ σμικρότατον ἀφαιρήσῃς, τὸ πᾶν ἀπώλεσας. Καὶ ἐὰν ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων ἀγγέλων οὕτως ἐστὶν ἡ ἀλήθεια, πόσῳ μᾶλλων ἐπὶ Θεοῦ τοῦτό ἐστιν Dei dicitur, quod archangelus Gabriel adveniens Virgini gratia plena faustum illud nuntium annuntiavit, oportebat certe et Samsonem Manese Blium eodem nomine appellari, quoniam et ipse ex promissione Dei natus est. Angelus enim adveniens illius generationem exposuit. Quin et Zacharise filium Joannem similiter ex promissione naturi, Sermonem Dei vocari oportet, propterea quod ipsinus nativitas Zachariæ per angelum annuntiata sit. Quandoquidem igitur nec propheta aliquis Sermo Dei vocatus est, nec aliquis ex promissione natus, certe nec Christus Sermo Dei dicitur pro plerea, quod angelus virgini Marine salutem dire rit, aut quod is regnum Dei annuntiaverit. Sed alia quadam ratione, quam ignoravit Mahomet, hoc nomen accepit. Si enim novisset cum, a biasphemiis certe in illum jactis abstinuisset. Cum enim ex Scripturis audivisset Christum esse Ser monem, illud quidem quod dicebatur confessus est, illius vero sensum nec recepit, nec Christum Deum esse confessus est, ne forte duos deos adorare deprehenderetur. Ecce autein timuit, ubi timor non erat; non enim intellexit substantiarum diserimen, nec ipsam substantiam. Christus enim Ser πo dicitur, et celebratur, non modo quod mentis et rationis et sapientiæ dux est, verum etiam quod omnium causas, id est exempla, quæ etiam ideas dixerunt, æternas nimirum considerationes et consilia in seipso solo præsumpsit, et quod ex eo ipso sermone hoc ipsum quod sermonem habent et angeli et homines acceperunt, et quod per omnia. penetrat, ut vaticinia tradunt, usque ad omnem finem. Et præterea quod super omnem simplicitatem divinus Sermo expanditur, et omnino super omnia juxta illam omnem substantiam excedentem est absolutus. Quandoquidem igitur, ut dictum est, neque ut propheta Sermo nominatur, neque ex promissione, manifeste nunc patet, quod ceu naturalis sermo Dei Christus dicatur et sit, quapropter etiam Filius Dei dicitur et est. Quemadmodum enim sermo mentis effectus est, sic etiam Christus ab æterno, et sine passione, ante sæcula e Deo genitus, Filius illius nominatur. Nec enim dicere fas est, secula attigisse aeternam illam ante omnia sacula generationem. Num itaque aliquando deprebenditur Deum sermonecaruisse, insipientem, impotentem fontemque siccum aquis destitutum fuisse? Sed quemadmodum Christus sermo Dei nominatur, sic etiam sapientia et potentia dicitur. Et Deus quidem aut antea sermone caruit, insipiens fuit et impotens, postea vero, ut homines soleilt, sapientiam, sermonem et potentiam assumpsit, tuncque perfectus redditus est; aut cum ab aterno ante omnia specula perfectus esset, suum ipsius sermonem genuit. Et si quidem post tempus aliquod aut articulum temporis sermonem ex se progenuit, quomodo Deus erat ante qui sermone carebat? Quantulumcunque enim quis a corporibus abstule-

JOANNIS CANTACUZEN! rit, corpus imperfectum redditur: a naturis au- ἄτοπον, τοῦ πάσης ἀσωματότητος καὶ ἁπλότητος, tem incorporeis si vel minimam abstuleris portio- καὶ πάσης φύσεως ὑπερουσίως ἐξῃρημένου; Είπερ nem, totum perdidisti. Quod si igitur hoc de angelis γὰρ μὴ εἶχε λόγον, ἀλλ᾽ ὕστερον αὐτὸν προσελά incorporeis recte dicitur, quanto magis hoc in Εετο, δυνατόν ἐστιν ἀπολέσαι τοῦτον, καθὼς καὶ Deo absurdum erit, qui ab omni incorporea sub- προσελάβετο. Τὰ γὰρ προστιθέμενα φανερόν ότι stantia omni simplicitate et natura supra omnem καὶ ἀφαιρεῖσθαι δύνανται. Εἰ δὲ ἐξ ἀἰδίου καὶ πρὸ substantiam exemptus est? Si enim Sermonem πάντων τῶν αἰώνων ὡς τέλειος Θεὸς τὸν τέλειον αὐτ non habebat, et postea ipsum assumpsit, possibile τοῦ λόγον ἐγέννησε, καὶ ἀίδιος ὧν ὁ Πατήρ ἀϊδίως etiam ut illum perdat quemadmodum assumpsit τὸν αὐτοῦ Υἱὸν καὶ Λόγον ἐξέλαμψε, καὶ εἰκὼν καὶ (que enim apposita sunt ad aliquid, etiam auferri απαύγασμα φυσικὸν ὁ Σωτὴρ τοῦ Πατρός ἐστι, καὶ posse constat). Quod si vero ab æterno et ante ἐν τῇ εἰκόνι ταύτῃ ἀεὶ θεωρῶν ὁ Πατὴρ ἑαυτὸν ἀεὶ omnia saecula ceu perfectus Deus perfectum quoque θεωρεῖ· ἄρα μάταιος ὁ Μωάμεθ, ὁ λόγων ὅτι οὐ suum Sermonem genuit, Pater qui meternus erat, δύναται ὁ Θεὸς κατ' οὐδένα τρόπον υἱὸν ἔχειν ἄνευ Fil um quoque et Sermonem suum æternum esse γυναικός. Τοῦτο γὰρ πολλάκις ἀνακυκλοῖ ἀντὶ declaravit, et Salvator expressa imago et splendor ισχυροῦ ἐπιχειρήματος. Ενέπεσε δὲ εἰς ταύτην Patris est naturalis, et in imaginem hanc semper τὴν πλάνην, ὡς οἶμαι, διὰ τὸ τὸν Θεὸν νομίσαι εἶναι respiciens Pater seipsum semper aspicit. Stulte Ενσώματον. Διὰ τοῦτο καὶ τὴν ἄνω γέννησιν σωματ igitur Mahomet tradit, Deum non posse Filium ha- τικήν εἶναι ὑπέλαβε. Καὶ οἷον ὥσπερ περὶ Θεοῦ, here sine muliere. Hoc idem ceu forte argumentum ὅτι ἐπεὶ συμβεβηκὸς ἐν αὐτῷ οὐκ ἔστιν, ἐξανάγκης repetit. In hunc autem (quantum conjicio) errorem οὐδὲ οὐσία ἢ ζωή, ὅτι μὴ ἐσθίει ἢ ἀναπνεῖ· οὕτως incidit, quod Deum corporeum esse putaret, et ἀρνεῖται τὸ τὸν Θεὸν ἔχειν υἱόν. Ἐπεὶ δὲ τὸν Χρισ propterea supernam quoque illam generationem στὸν ὁ αὐτὸς Μωάμεθ ψυχὴν Θεοῦ καὶ πνοὴν Θεοῦ corporeain esse existimavit. Et fieri potest ut διαρρήδην ονομάζει καὶ λέγει, υποθώμεθα καὶ ἡμεῖς quemadmodum de Deo dixit, quod in ipso non sit τοῦτο οὕτως εἶναι κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον. Καὶ εἰ accidens, et necessario neque substantia neque ἢ τοῦ Θεοῦ πνοὴ καὶ ψυχὴ κτίσμα δύναται εἶναι vita, eo quod non comedat, nec spiret, ita etiam καὶ ἔστιν, ἰδοὺ ἔστιν ὅτι ὁ Θεὸς κατὰ τὸν Μωάμεθ negaverit Deum habere Filiam. Quandoquidem καὶ ἄπνους καὶ ἀψυχος ἦν, καὶ διὰ κτισμάτων ἐγέν v.ro idem ille Mahomet Christum animam Dei et νετο, τέλειος. Καὶ ἢ αὐτὸς ἑαυτὸν ἐδημιούργησε, Spiritum Dei dilucide dicit vocatque, concedamus καὶ ἐποίησε τέλειον ἀτελὴς εὑρισκόμενος, ἢ ἑτερός ἐστιν ὁ τούτου δημιουργός. Καὶ σκόπει τὸ ἄτοπον, Εἰ δὲ οὐκ ἦν ποτε ὅτι ὁ Θεὸς ἄπνους καὶ ἄψυχο; εὑρίσκετο, ἀλλ᾽ ἀεὶ ἔμψυχος καὶ ἔμπνους, λοιπόν καὶ ἀεὶ ὁ Χριστὸς, οὐχὶ καθὸ ἄνθρωπος, ἀλλὰ καθώς ἐκ τοῦ Θεοῦ γενόμενος ὑπῆρχε τῷ Θεῷ. Κάν τε γον Λόγον, κἄν τε σοφίαν καὶ δύναμιν εἴπῃς, ἀεὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ μετ' αὐτοῦ ἐστιν. Οὐδὲ γὰρ ἐστί ποτε ὁ σοφὸς ἄνευ τῆς ἑαυτοῦ σοφίας, οὐδὲ ὁ δυνα τὰς ἐκτὸς τῆς ἑαυτοῦ δυνάμεως, οὐδὲ ὁ νοῦς χωρίς τοῦ ἑαυτοῦ λόγου, ὡς οὐδὲ ὁ ἥλιος ἄνευ τῆς ἑαυτοῦ ἀκτῖνος. Κάν τε γοῦν ψυχὴν Θεοῦ καὶ πνοὴν εἴπῃς, τὸν αὐτὸν λόγον ἔστιν εἰπεῖν. Εἰ γὰρ ψυχὴν εἶχεν ὁ Θεός, τὸ τίμιον αὐτοῦ, ἡ ψυχὴ αὐτοῦ εὑρίσκετο άν Καὶ ἰδοὺ ἀπό τε τῆς ἀληθείας, ἀπό τε τῆς τοῦ Μωάμεθ ὁμολογίας, ὁ Χριστὸς τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς φύσεως τῷ Θεῷ εὑρισκόμενος ἀποδέδεικται. Καὶ αὐτὸν τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα ἔχον πρὸ τῶν αἰώνων ἐξ ἀϊδίου γεννήτορα, καὶ γνήσιος Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἀναφαίνεται, καὶ Θεός, καθὼς καὶ αὐτὸς ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις ούτωσί φησιν, ότι η Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν,» τουτέστιν εἰς Θεὸς, οὐ κατὰ τὰς ὑπου στάσεις, ὡς ὁ Σαβέλλιος λέγει, ἀλλὰ κατὰ τὴν μίαν καὶ τὴν αὐτὴν θεότητα. Καὶ ὁ μὲν θεόπτης Μωυσής, • Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ο φησίν· ὁ δὲ προφήτης Δαβίδ, ο Πάντα έν σοφίᾳ ἐποίησας τι καὶ, ο Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοί εστερεώθησαν, ο Καὶ ὁ τούτου υἱὸς ὁ θαυμάσιος Σολομῶν, ὅτι κ Ο Θεὸς τῇ σοφίᾳ ἐθεμελίωσε τὴν γῆν, nos quoque rem ita ut dicit se habere. Et si spiti-c tus Dei et anima Dei creatura esse potest et est, ccce igitur jam contingit ut Deus juxta Mahometis opinionem aliquando spiritu caruerit et anima, et per creaturas plene absolutus sit, et quod aut ipse imperfectus seipsum condiderit,gperfectumque fecerit, aut alium sui creatorem habeat. En rei absurditatem considera. Si vero Deus nunquam caruit spiritu, nec anima, sed his semiper fuit pra:- ditus, sequitur, quod Christus semper, non secundum humanam naturam, sed divinam, cum Deo fuerit, sive sermonem sive sapientiam sive potentiam hunc nominaveris. Semper, inquam, ex Deo est, et cum co. Sapiens enim nunquam sine sua est sapientia, neque robustus sine suo robore, neque mens sine sua ratione, ut nec sol sine suo radio. Si igitur lune animam sive spiritum Del dixeris, eumdem etiam sermonem esse dicere Heet. Si enim animam Deus habuerit, praestantissima in illo pars ipsa anima esse deprehendetur. Et vide, ex ipsa veritate, imo ex ipsa Malometis confessione demonstratum est, Christumn ejusdem et unius cum Deo natura esse, et eumdem Deum Pairem habere genitorem ab æterno ante secula Filiumque Dei esse genuinum et Deum, quemadmodum ipse in Evangeliis sic ait: + Ego οι Pater unum sumus ";, id est, unus Deus, non secunduma personas, ut dicit Sabellius, sed secundum unam "Joan. x, 50.

CONTRA MAHOMETEM ORATIO III. Ατοίμασε δὲ οὐρανοὺς ἐν φρονήσει.» Ο δε μεγαλο- eamdemque divinitatem. Εt Dei ille contemplator φωνότατος Ησαΐας, ι Ο Θεός ὁ αἰώνιος, ο κατα σκευάσας τὰ ἄκρα τῆς γῆς.» 'Ο δὲ μακάριος Ιωάν νης ὁ παῖς τοῦ Ζεβεδαίου, ὄντινα καὶ βροντῆς υἱὸν ἐκάλεσεν ὁ Κύριος, διὰ τὸ τὴν ἄνω γέννησιν τρα νότερον βροντῆς τῇ οἰκουμένῃ σαλπίσαι, ούτωσί φησιν ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, δ γέγονε.» Βλέπεις πῶς διὰ τὸ ἄωρον τοῦ καιροῦ συν- - εσκιασμένως οἱ προφῆται ἐλάλησαν, ὁ δ᾽ Ἰωάννης ἀναφανδόν καὶ γυμνῇ τῇ κεφαλῇ μέγα ἐβόησε; Καὶ οἱ πάν και προφῆται ὁ μὲν λόγον, ὁ δὲ σοφίαν, ὁ δὲ φρόνησιν, ὁ δὲ δημιουργὸν τοῦτο ἐκάλεσεν, ὁ δὲ Θεόν, μὴ ἀνακαι λύψας τὸ ἀπόκρυφον μυστήριον διὰ τὸ ἄωρον, ὡς εἴρηται, τοῦ καιροῦ. Ὁπόταν δὲ περιῃρέθη τὸ κάτ λυμμα, οὐκ ἦν ὅσιον, οὐδὲ δίκαιον. Ἔτι ὁ τοῦ Θεοῦ Υΐδς καὶ Θεὸς αἰνιγματωδῶς πως εὑρίσκετο κηρυτο τόμενος, καὶ διὰ τοῦτο ὁ τῆς βροντῆς υἱὸς τὸ, «Έν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος,» καὶ τὰ ἑξῆς τρανῶς ὑπηγόρευσε. Καὶ ὥσπερ ὁ ἥλιος ὑπὸ βαθυτάτου νέφους καὶ χειμῶνος κρυπτόμενος παρὰ μὲν τοῖς ἀνθρώποις ἀφανῆς ἐστι, τὸ δ' αὐτοῦ φῶς οἱονεί παρ' ἑαυτὸν κατέχων εὑρίσκεται, λυθέντος δὲ τοῦ χειμῶνος, καὶ τοῦ ἀέρος ἐπελθόντος, τοῖς πᾶσιν ἀφθόνως τὰς ἀκτῖς νας ἀφίησιν· οὕτω μοι νόει καὶ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ Λόγου τοῦ Θεοῦ. Θεὸς ὢν ἀληθὴς καὶ πρὸ τῶν αἰώνων, Υἱὸς Θεοῦ καὶ ποιητὴς πάσης κτίσεως, ὡς καὶ ἐν ταῖς ἔμπροσθεν ἀπολογίαις, καὶ κατὰ τὸ παρὸν – ἀποδέδεικται, ἀλλ' ἐκρύπτετο ὅμως ὑπὸ τοῦ νέφους τῆς ἀγνωσίας, καὶ τοῦ χειμῶνος τῆς τῶν εἰδώλων προσκυνήσεως, μετά τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος. Ηνίκα δὲ ἐπεφάνη τὸ ἔαρ, τουτέστιν ἡ τούτου ἔνσαρκος οἰκονομία, καὶ ἐγεννήθη τὸ κατὰ σάρκα ἐκ γυναικὸς τῆς ἁγίας παρθένου καὶ Θεοτό κου Μαρίας, τότε ἐπεφάνη ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, ἡ σων τήριος πᾶσιν ἀνθρώποις. Καὶ προσεκύνησεν ἡ κτίσις τὸν κτίσαντα αὐτὴν, καὶ ἐδόξασαν τὸν μόνον ἀληθῆ Θεόν, τὸν Πατέρα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ αὐτὸν τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ πανάγιον καὶ ζωοποιόν Πνεῦμα, τὴν μίαν ἁγίαν ὁμοούσιον καὶ ἀδιαίρετον καὶ ἀσύγχυτον Τριάδα τὸν ἕνα Θεόν. Καὶ τότε ἐθεάθη ἡ τοῦ Χριστοῦ δόξα ὡς μονογενούς παρὰ Πατρός. Καὶ τότε ἀφῆκε τας θεί κὰς αὐτοῦ ἀκτῖνας, καὶ τὸ σκότος τῆς ἀγνωσίας ἐφώτισε, καὶ τὰς κατεψυγμένας και νεκρὰς ψυχὰς τῇ θέρμῃ τῆς πίστεως ἀνεξώωσεν. In Moses ait: In principio creavit Deus coelum et terram. Et propheta David: Omnia fecisti in sapientia; et, Sermone Domini coeli frmati shot ", ο Hujus etiam filius Salomon, admiratione omni dignus: Deus in sapientia fundavit terram, color autem paravit in prudentia ", Eloquentissimus autem ille Isaias: «Deus melernus qui paravil extrema terrae. Beatus vero Joannes Zebedei filius (quem etiam tonitrui filium Dominus nom minavit, eo quod supernam illam generationem toni trui clarins orbicbaccinaverit) in Evangelio sic ait, «Ιn principio erat Sermo, et Sermo erat apud Dean, et Deus erat ille Sermo. Omnia per illum facta sunt, et sine eo factum est nihil quod factum est ". Viden" quomodo propter temporis importunitatem pro pheta obscurius locuti sint, Joannes antem clare, aperto (quod aiunt) capite alium exclamaverit Et veterum quidem prophetarum alius Sermonem, alius Sapientiam, alius Prudentiam, alius Creato rem hunc nominavit: hic vero Deum, non celus arcanum hoc quod propter temporis importunita tem tandiu latuerat, cum nondum fas justumque esset velum auferri. Quin et ipse Filius Dei et Deus quasi per ænigmata annuntiatus esse videbatur; quapropter tonitrui filius hoc: • In principio erat Sermo, etc.. clarius prædicavit. Εt quemadm modum sol densissima nube et tempestate tectus, obscurus est, propriam tamen lucem suam penes s habere videtur, tempestale vero soluta et puro acre reverso omnibus radios suos copiosissime immittit, ita etiam mea de sermone et Filio Dei fertur sententia. Deus enim exsistens verus ante sa cula, Filius Dei, et creator omnis creaturg (quemadmodum in superioribus Apologiis, et in præsenti quoque demonstratum est), latebat tamen sub nube ignorantia, et idololatriae tempestate, cum Patre et Spiritu. Postquam autem ver apparuit, id est hujus in carne administratio, et secundum carnem ex muliere natus est, sancta scilicet virgine Deipara Maria, tunc apparuit gratia Dei omnibus salutaris hominibus, et adoravit creatura creatorem suum, solumque verum Deum glorificaverunt, Patremque Domini nostri Jesu Christi, et ipsum Filium et – Sermonem Patris, sanctumque et vividcantem Spiritum, unam videlicet, sanctam, consubstantialeni, indivisam et inconfusam Trinitatem, unum nempe Deum. Et tunc visa est Christi gloria veluti gloria Unigeniti a Patre. Et tunc emisit divinos suos radios, tenebrasque ignorantiæ illuminavit, frigidasque et mortuas animas calore fidei vivificavit. δ. Ετι ὁ Μωάμεθ τὸν Χριστὸν ἐκ παρθένου γεν νηθῆναι ὁμολογεῖ ἄνευ ἀνδρός, αἱρετική Καρπο κράτει ἀκολουθῶν, Θεὸν δὲ καὶ Θεοῦ Υἱὸν οὐδαμῶν, δυσὶν ἀποδείξεσι χρώμενος· ἔτι τε ὁ Χριστὸς οὐδέ ποτε περὶ ἑαυτοῦ τοῦτο ἔφη, καὶ ὅτι τοῖς Ἰουδαίας εἶπε, ο Προσκυνεῖτε τὸν Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν, καὶ Κύριόν μου καὶ Κύριον ὑμῶν. • Ο δὲ σκοπὸς 4. Praeterea Malome, Carpocratis haeretici opinionem se utas, Christum ex virgine natuin sine virili opera confitetur, Deum vero et Dei Filium esse negat, duobus hic argumentis usus: quod nec Christus hoc unquam de se dixerit, et quod Judais dixerit: «Adorate Deum meum et Deum vestrum, Dominum meum et Dominum vestram. Ιωρί "Gen. 1, 1. "Psal. cit, 24. "Psal. xxxII, 6. 6 Prox. 111, 19. σε Isa. ΧL1, 5. 18 80011. Τα

autem scopus unus semper est, ut pro virili sua τοῦ ἀσεβοῦς πάντοτε εἷς ἐστι, τὸ ἵνα κατὰ πᾶσαν persuadeat cunctis hominibus ut credant Christum nec Deum esse, nec Dei Filium, sed sanctum quidem, et prophetam omnibus prophetis superiorem, hominemque cunotis hominibus excellentiorem, Deum vero nequaquam. Stultus autem hic, diabolum finitatus, homines contra Christum persuadere conatur. Quemadmodum enim is omni modo conatur singulos homines seducere, et vel fide vel operibus a Deo alienara, sic et Malomet omni studio in hoc unum intentus videtur, ut omnes homines a vero Deo quam longissime abducat, partim quidem fide, partim vero operibus; Deum autem adorare docet, quem sua ipsius ratio effinxit. Et demones quidem vigo Domino, ipsum Dei Filium vel nolentes confessi sunt: (non enim ut veri adoratores hunc confessi sunt, sed ut lui qui veritatem peculiare non poterant, dixerunt, e Quid nobis fecum rei est, Fili Dei? Venisti ante tempus ad cruciandum nos e?») Mahomet vero dzmones impietate superat, qui Chrisum nec Dei Filium, nec judicem esse afirmet. Sed ad illum Isaias dixerit: + Cum diabolo corrupta est scientia tua cum decore tuo ",, etc. Et merito sane de Mahomete discipulisque suis dicat aliquis, gentem esse quæ consilium amiserit, et in qua non sit scientia. Nos vero sic dicimus: Quod si fides (ut Scriptura docet **) sine operibus mortua est, multo magis opera sine fide mortua sunt. Ubi vero nee fides nec opera praesto sunt, quidnam illic judicandum G est? Quemadmodum enim corpus sine anima mortuum est, sic et anima sine fide et operibus. Si enim fides adfuerit, licet vulneretur anima, sanationis tamen vias habet, per penitentiam scilicet et opera. Fide autem absente, omnis actio aut virtus, quæ in speciem esse videtur, vana est et inauis. Fide enim presente etiam virtus adest, licet aliquando virtutis defectus, id est pec. catum aboriatur. Ubi vero fides non, est, nec virtus est. Ubi autem virtus non fuerit, nec illius defectus est. Ubi igitur virtus non est, nec fides est, nec peccatum, sed nuda et mera impietas. αὐτοῦ τὴν δύναμιν πείσῃ πάντας ἀνθρώπους, καὶ οὔτε Θεὸν οὔτε Θεοῦ Υἱὸν πιστεύσωσιν εἶναι τὸν Χριστὸν, ἀλλ᾽ ἅγιον μὲν καὶ προφήτην ὑπὲρ ἅπαν τας προφήτας, καὶ ἄνθρωπον ὑπὲρ πάντας ανθρώ πους, Θεὸν δὲ οὐδαμῶς. 'Αλλ' ἐπιχειρεῖ κατὰ τοῦ Χριστοῦ πεῖσαι τοὺς ἀνθρώπους ὁ μάταιος, τὸν διά βολον μιμούμενος. Ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνος πανεὶ τρόπῳ μηχανᾶται εἰς τὸ πλανῆσαι πάντα ἄνθρωπον, καὶ ἡ τῇ πίστει ἢ τοῖς ἔργοις χωρίσαι αὐτὸν τοῦ Θεοῦ· οὕτω καὶ ὁ Μωάμεθ παντί τρόπῳ σπουδάζων εὑρί σκεται, ἵνα ἀπὸ μὲν τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ μακράν που ποιήσῃ πάντα ἄνθρωπον, ποῖ μὲν τῇ πίστει, ποῖ δὲ τοῖς ἔργοις· Θεὸν δὲ προσκυνεῖν διδάσκει, ὅντινα η αναπλάττει ἡ ἐκείνου διάνοια. Καὶ οἱ μὲν δαίμονες τὸν Κύριον ἰδόντες, Θεοῦ Υἱὸν αὐτὸν ὡμολόγησαν και κριτὴν ἄκοντες· οὐ γὰρ ὡς ἀληθεῖς προσκυνη ταὶ τοῦτον ὡμολόγησαν, ἀλλ' ὡς μὴ δυνάμενοι κρύ και τὴν ἀλήθειαν, οὕτως εἶπον, ο Τί ἡμῖν καὶ σοὶ, γιὰ τοῦ Θεοῦ; ἦλθες πρὸ καιροῦ βασανίσαι ἡμᾶς; κ δ δὲ Μωάμεθ καὶ χείρων δαιμόνων ἀναφαίνεται, ἐπεὶ μήτε Θεοῦ Υἱόν, μήτε κριτὴν τὸν Χριστὸν λέγει εἶναι. Αλλ' εἴποι ἂν Ησαΐας πρὸς αὐτὸν, ὅτι η Μετά τοῦ διαβόλου ἐφθάρη ἡ ἐπιστήμη σου σὺν τῷ κάλλει σου.» Καὶ λοιπὸν δικαίως ἂν εἴποι τις περί τε τοῦ Μωάμεθ, περί τε τῶν ἀκολουθησάντων αὐτῷ, ὅτι ἔθνος ἀπολωλεκὸς βουλήν ἐστι, καὶ οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ Επιστήμη. Ἡμεῖς δὲ λέγομεν οὕτως, ὅτι ἐὰν ἡ πίσ στις ἄνευ τῶν ἔργων νεκρά ἔστι κατά, τὸ λόγιον, πολλῷ μᾶλλον νεκρά εἰσι τὰ ἔργα, μὴ οὔσης πίτ στεως. Ενθα δὲ οὔτε πίστις οὔτε ἔργα, τί χρὴ νομί ζειν ἐκεῖσε; ὥσπερ γὰρ τὸ σῶμα νεκρόν ἐστιν ἄνευ ψυχῆς, οὕτω ψυχὴ ἄνευ πίστεως καὶ ἔργων. Ούσης γὰρ πίστεως, εἴπερ δέξεται τραύματα ή ψυχή, έχει τρόπους Ιάσεως διά τε μετανοίας καὶ ἔργων. Μὴ οὔσης δὲ πίστεως, πᾶσα πρᾶξις καὶ πᾶσα νομιζο μένη ἀρετὴ ματαία καὶ ἕωλος. Πίστεως γὰρ οὔσης ἔστι καὶ ἀρετή, ἔστιν ὅτε καὶ ἀρετῆς ἀπόπτωσις, τουτέστιν ἁμαρτία. Οπως δὲ πίστις οὐκ ἔστιν, οὐδ' ἀρετή. Καὶ ἔνθα ἀρετὴ οὐκ ἔστιν, οὐδ᾽ ἀρετῆς ἀπό πτώσις. Άρα ἔνθα πίστις οὐκ ἔστιν, οὔτ' ἀρετή ἐστιν, οὔθ᾽ ἁμαρτία, ἀλλὰ γυμνὴ καὶ μόνη ἀσέβεια. Quapropter et Isaias ait: • Nisi eredideritis, non - Διά τοι τοῦτο καὶ Ησαΐας φησίν, «Ἐὰν μὴ πιστεύ intelligetis *,» Fides itaque et spes eorum est η σητε, οὐ μὴ συνῆτε.» Τοίνυν ἡ πίστις καὶ ἡ ἐλπὶς quæ non videntur, non eorum quae demonstrantur; sed imprimis donum Dei est fides illa Christianorum in sacrosanctam Trinitatem. Quod enim videt aliquis, cur sperat? Et quod videt aliquis, cur credit? Verumtamen quemadmodum apud nos sol omnia quæcunque contingere potest, illuminat, et lucem habet in universum mundum visibilem, multiplicem, sursum et deorsum propriorum radiorum splendorem dispergens: et si cui non aderit, non propter hujus illuminatoriæ virtutis infirmitatem hoc fit, sed propter visus incommoditatem; multa enim qua talia sunt, radius solaris transiens non illuminat, cum alia illuminet; sic τῶν μὴ βλεπομένων ἐστὶν, οὐ τῶν ἀποδεδειγμένων. Ἀλλ' ἔστι δῶρον Θεοῦ ἐξαιρέτως ἡ εἰς τὴν ἁγίαν Τριάδα τῶν Χριστιανῶν πίστις. "Ο γὰρ βλέπει τις, τί καὶ ἐλπίζει; καὶ ὁ βλέπει, τί καὶ πιστεύει; Αλλ' ὅμως ὥσπερ ὁ καθ᾿ ἡμᾶς ἥλιος τὰ πάντα όσα μετέ χειν αὐτοῦ δύναται φωτίζει, καὶ ὑπε ση πλωμένον έχει τὸ φῶς εἰς πάντα τὸν ὁρατὸν κόσμον ἄνω τε καὶ κάτω, τὰς τῶν οἰκείων ἀκτίνων αὐγὰς ἐξαπλῶν· καὶ εἴ τινι οὐ μέτεστι, τοῦτο οὐ τῆς ἀσθενείας τῆς φωτ τιστικής δυνάμεως αὐτοῦ ἐστιν, ἀλλὰ τῶν δι' ἀνεπι τηδειότητα τῆς ὀράσεως, καὶ πολλὰ τῶν οὕτως ἐχόν των ἡ ἀκτὶς διαβαίνουσα οὐ φωτίζει, τὰ δὲ μετ' ἐκεῖνα φωτίζει· οὕτω καὶ ὁ νοητὸς ἥλιος τῆς δια **Matth. vin, 29. Isa. xiv, 11, 12. Jac. n, 20, Isa. vn, 9.

CONTRA MAHOMETEM ORATIO III. καιοσύνης, τουτέστιν ὁ Χριστὸς, τοὺς εἰς αὐτὸν etiam rationalis ille justitime Sol Christus, in se πιστεύοντας ἐμπιπλᾷ νοητοῦ φωτός. Πᾶσαν δὲ ἄγ. " credentes luce implet rationali, omnemque igno rantiam et errorem ex animabus, quibus inciderit, expellit, et vitiosos illarum oculos purgat. Εt quemadmodum ignorantia errantes. et seductos dissipat hine inde, sic rationalis lucis praesentia eos qui illuminantur colligit, et in unum conjungit. Quapropter ipse Christus inquit: «Ego sum lux mundi. Et qui in me credit, non ambulabit i tenebris,» errorum nempe, «sed habebit lucem vita ",, et reliqua, quæ oratio nostra paulo post esponet. Quoniam igitur in capite Helmaida, ut dictum est, duabus contra Christum demonstra tionibus innititur Mahomet, ostendens hunc Deumi non esse, eo quod Christus nusquam dixerit se Deum esse; tum quod Judais præceperit: + Adorate Deum meum et Deum vestrum, Dominum meum et Dominum vestrum; › agedum de prima jam videamus, dein Deo volente etiam secundam discutiemus. Incipiamus itaque ab ipsa Mahomutis confessione. Hic Christum sermonem Del, animam Dei, et spiritum Dei, ut dictum est, vocal. Item quæ de Christo et apostolis in Evangelio describuntur, justa, sancta, perfecla et vera esse conliLetur: et bene: e Veritas enim Domini manet in sternum ". sermone quippe Dei mendacium exire nequit, Idem enim esset dicere Deum που esse Deum, et veritatem mendacium, lucemive tenebras. Mahomet igitur absurditate rei intel lecta, ad hoc confugit, Christum nusquam de st quod Deus sit dixisse. Nos itaque in prima, 50εunda et tertia Apologia copiose simul et clare demonstravimus, ab ipso Adamo usque ad Christi generationem, quod prophetae omnes vaticinatf sint, quod Patres viderint, quod ipse Deus et Paler de Christo locutus sit, et quod manifesté citraque omnem controversiam demonstratus ef declaratus sit Deus et Dei Filius, et Filius hominis. Post baptismum vero Joannis, et mortem illius, ipse etiam Christus regnum Dei prædicare ecepit. Sed quod inter prædicandum non frequenter exclama - verit: Ego Deus sum qui vobiscum loquor, verum est: quemadmodum nec rex obambulaus clamat: Εgo rex sum; verumtamen ex magnificentia et νοιαν καὶ πλάνην ἐλαύνει ἐκ πασῶν ψυχῶν, αἷς ἂν ἐγγένηται, καὶ τοὺς νοεροὺς αὐτῶν ὀφθαλμοὺς ἀποκαθαίρει. Καὶ γὰρ ὥσπερ ἡ ἄγνοια διαιρετικὴ τῶν πεπλανημένων ἐστίν, οὕτως ἡ τοῦ νοητοῦ φωτὸς παρουσία συναγωγὸς καὶ ἑνωτικὴ τῶν φωτιζομένων ἐστί. Διὰ γοῦν τοῦτο καὶ ὁ Χριστὸς ἔλεγεν, «Εγώ εἰμὶ τὸ φῶς τοῦ κόσμου, καὶ ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ οὐ μὴ περιπατήσῃ ἐν τῇ σκοτίᾳ,» τῆς πλάνης δηλονότι, ο ἀλλ' ἔξει τὸ φῶς τῆς ζωῆς,» καὶ ἕτερα ὅσα μετολίγον ὁ λόγος δῆλα ποιήσει. Ἐπεὶ γοῦν, ὡς εἴρηται ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ ᾿Ελμαϊδα, διττὰς ἀπο-, δείξεις φέρων εὑρίσκεται κατὰ τοῦ Χριστοῦ ὁ Μωά μεθ, δεικνύων ὡς οὐκ ἔστι Θεός, διὸ οὐδέποτε εἰρη -κεν ἑαυτὸν Θεὸν ὁ Χριστὸς, καὶ ὅτι τοῖς Ἰουδαίοις εἶπεν ὅτι ο Προσκυνεῖτε τὸν Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑ μῶν, καὶ Κύριόν μου καὶ Κύριον ὑμῶν· δεῦρο δὴ σκεψώμεθα περὶ τῆς προτέρας, ἔπειτα, Θεοῦ διδόντος, καὶ περὶ τῆς δευτέρας. Αρξώμεθα τοίνυν ἀπὸ τῆς τοῦ Μωάμεθ ὁμολογίας. Οὗτος τὸν Χριστὸν λόγον Θεοῦ, καὶ ψυχὴν Θεοῦ, καὶ πνοὴν Θεοῦ λέγει εἶναι, καθὼς εἴρηται, καὶ τὰ παρὰ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων γραφέντα καὶ πραχθέντα ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ δίκαια καὶ ἅγια καὶ τέλεια καὶ ἀληθῆ ὡμολό γησε. Καὶ δικαίως· ἡ γὰρ τοῦ Κυρίου ἀλήθεια εἰς τὸν αἰῶνα μένει. Ἀπὸ γὰρ τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ οὐ δύκαται ἐξελθεῖν ψεῦδος. Ταυτὸν γάρ ἐστιν εἰπεῖν ὅτι ὁ Θεὸς οὐκ ἔστι Θεὸς, καὶ ἡ ἀλήθεια ψεῦδός ἐστι, καὶ τὸ φῶς σκότος. Ἰδοὺ γοῦν τὸ ἄτοπον καὶ ὁ Μωἀμεθ νοήσας, κατέφυγεν εἰς τὸ μή ποτε τὸν Χριστὸν περὶ ἑαυτοῦ εἰπεῖν ὅτι ἐστὶ Θεός. Ἡμεῖς γοῦν ἔν τε τῇ πρώτῃ ἀπολογίᾳ καὶ δευτέρᾳ καὶ τρίτῃ πεπλατυσμένως καὶ τρανῶς ἀπεδείξαμεν, ἀπό τε τοῦ Ἀδὰμ ἕως τῆς Χριστοῦ γεννήσεως όπως προεφήτευσαν πάντες οἱ προφῆται, ὅπως εἶδον οἱ Πατέρες, όπως ἐλάλησεν αὐτὸς ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ περὶ τοῦ Χριστοῦ, καὶ φανερῶς καὶ ἀναμφιβόλως ἀπεδείχθη καὶ ἀνεφάνη, Θεὸς καὶ Θεοῦ Υἱὸς, καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου. Μετά δὲ τὸ Ἰωάννου βάπτισμα καὶ τὸν θάνατον ἐκείνου ἤρξατο αὐτὸς ὁ Χριστὸς εὐαγγελίζεσθαι την βασιλείαν τοῦ Θεοῦ. Καὶ ὅτι μὲν κηρύττων οὐκ ἐβόα συχνῶς ὅτι ἐγώ εἰμι ὁ Θεὸς ὁ λαλῶν μεθ' ὑμῶν, οὕτως ἐστὶν, ὥσπερ οὐδὲ βασιλεὺς περιπατῶν βοᾷ, ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ βασιλεὺς, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ μεγαλείου καὶ gloria auctoritatis et potentiae illius omnes hunc τῆς δόξης τῆς αὐτοῦ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως πάντες τοῦτον διακρίνουσιν ἀπὸ τῶν δούλων αὐτοῦ· οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ. Κἂν καὶ τῷ στόματι συχνῶς οὐκ ἔλεγεν ὅτι Ἐγώ εἰμι ὁ Θεὸς, ἀλλά γε τοῖς ἔργοις τοῦτο ἐδείκνυεν. Αλλ' ὅμως οὐκ ἔκρυπτε την αὐτοῦ θεότητα, οὐδὲ τὸν αὐτοῦ Πατέρα καὶ Θεὸν, οὐδὲ ἐκώλυε τοὺς αὐτὸν ὠμολογοῦντας Θεὸν καὶ Θεοῦ Υιόν. Ο γάρ Ναθαναήλ εἰπὼν ὅτι «Σὺ εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, σὺ εἶ ὁ βασιλεὺς τοῦ Ἰσραήλ, ο οὐκ ἐπετιμήθη ὥσπερ οἱ ἐν Λυκαονίᾳ βουλόμενοι ὁμολογήσαι τόν τε Παῦλον καὶ Βαρνάβαν θεούς, καὶ θύσειν αὐτοῖς, ὡς θεοῖς, ἐπετιμήθησαν παρ' αὐτῶν εἰπόντων & sea servis possunt discernere: sic etiam in Christo fit. Quamvis enim ore suo non frequenter dixerit: Ego Deus sum, operibus tamen hoc idem demonstravit. Neque tamen suam divinitatem occuluit, neque etiam Deum Patrem suum: nec etiam illos inhibuit, qui se et Deum esse, et Dei Filium confessi sunt. Nathaniel enim dicens: «Tu es Filius Dei, tu es rex Israelis ",, non reprehensus est, ut hi qui Lycaoniæ Paulum et Barnabam deos esse sentiebant, ipsisque tanquam diis sacrificaturi erant, increpati sunt ab ipsis dicentibus: e Dem sistite a re tam absurda, nos etenim homines το Joan. VIII, 19. i Psal, cxvi, 2. * Joan. 1, 49.

præ664 sumus iisdem quibus et vos malis obnoxii;. et ὅτι ο Παύσασθε τοῦ ἀτοπήματος, ὅτι καὶ ἡμεῖς ἄνω priusquam loquerentur, vestinienta sua dilaniave runt vs. Verum Nathanielis confessio recepta simul et laudata est. Adlize Domino discipulos suos iuterrogante: Quemnam me dicunt homines esse filium hominis?» cum non opus haberet hæc interrogare, qui omnia priusquam ipsi nascerentur, jam ante noverat, sed cum illos in sublimiorem cognitionem vellet inducere, discipulisque varias aliorum sententias de ilio exponentibus, Petrus etiam adjiciens, «Tu es Christus Filius Dei viventis,non audivit a Christo, Erras, o Petre; ne erres, magister enim Luus sum, andi et agnosce veritat m cum omnibus his: non sunt Filius Dei, impossibile enim est ut Deus filium habeat. Sed quid? Dicit illi Christrs: Beatus es Simon, fili Jona: quoniam caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater neus qui in caelis est ",, confirmans omnino illius sermonem. In gratiam vero et μπωnium vero et indubitata confessionis dedit illi claves regni calorum. Item octavo post Christi resurrectionem die, cum Thomas Christi manus latusque contrectavisset, et cognovisset hune sine omni controversia esse Christum, allum exclam mavit: e Dominus meus, Deus meus. Quid vero Christus ad Thomam? Quoniam vidisti me, credidisti, Beati qui non vident, et credunt ".» Εἰ hre quidem illi tradiderunt. Videamus vero ea quæ Christos de seipso protulit. Amen Amen dico vobis, inquit, venit hora et nunc est, quando mortui dudient vocem Filii Dei, et qui audiverint, vivent. Sicuti enim Pater vitam habet in seipso, sic etiam Filio dedit, ut vitam habeat in seipso. Εt potestatem dedit illi ut faciat judicium, quia Filius hominis est v. s Ne miremini illud, ο quoniam veniet hora, quando omnes qui in monumentis sunt, nulient vocem ejus; et egredientur hi quidem qui bona fccerunt ad resurrectionem vite; qui vero mula operati sunt, in resurrectio nem judicii.: Ει rursum: e Amen amen dico vobis, qui credit in me, habet vitam aeternam ".. Quid vobis videtur? Nam Christus se Deum dicit et Dei Filium, an non? In eo certe quod dicit: • Venit hora quando mortui audient vocem Filli Dei, s ostendit Deum habere Filium, qui est ipse Christus. Illud vero: • Audient mortui vocem rius, et vivent, s ostendit eum Dominum esse, et potestatem habere vitæ et mortis et nunc et semper. Quemadmodum enim Pater vitam habet in seipso, sie et Filius. Cum vero ait, e ad faciendum judicium, secundum hujus adventum signifcavit, et judicium quod facturus est, quemadmodum in secunda Apologia luculenter demonsiratum est. Eo autem quod dicit: Quia Filius Lominis est: ne miremini hos. Veniet enim liora, qua hi qui in monumentis sunt, audient vocem ejus, et exibunt in resurrectionem, judi- θρωποι ομοιοπαθεῖς ὑμῖν ἐσμεν, ο πρὸ τῶν λόγων διαρρηξάντων τὰ ἱμάτια αὐτῶν. Ἀλλὰ προσεδέχθη ἡ τοῦ Ναθαναὴλ ὁμολογία, καὶ ἐπηνέθη. τι τοῦ Κυ ρίου ἐρωτήσαντος τοὺς ἰδίους μαθητάς, ο Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου; κ οὐχ ὡς χρείαν ἔχοντος ἐρωτῶν τοῦ τὰ πάντα εἰδότες πρὶν γενέσεως αὐτῶν, ἀλλ' ἀνάγοντος αὐτοὺς ἐπὶ τὸ ὑψηλότερον, καὶ λεγόντων τῶν μαθητῶν πρὸς τὸν Χριστὸν τὰς τῶν πολλῶν περὶ αὐτοῦ δόξας, καὶ ὁ Πέτρος εἰπὼν ὅτι «Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ο οὐκ ἤκουσε παρὰ τοῦ Χριστοῦ ὅτι Στάλλῃ, Πέτρε, μηκέτι πλανῶ, διδάσκαλός σου εἶμε. Ακουσον καὶ γνῶθι τὴν ἀλήθειαν σύ τε καὶ πάντες. Οὐκ εἰμὶ ἐγὼ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οὐ γὰρ ἐστι δυνατόν υἱὸν ἔχειν τὸν Θεόν. Ἀλλὰ τι; Λέγει ὁ Χριστός, • Μακάριος εί, Σίμων υἱὲ τοῦ Ἰωνᾶ, ὅτι σαρξ και αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ο πάντως τὸν ἐκείνου λόγον στηρίζων - ἀντίχαριν δὲ καὶ μισθὸν τῆς ὀρθῆς καὶ ἀπλανούς ομολογίας δέδωκεν αὐτῷ τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν, ὅτι τῇ ὀγδόῃ ἡμέρᾳ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως ὁ Θωμάς ψηλαφήσας τὴν τοῦ Κυρίου πλευρὰν καὶ τὰς χεῖρας, καὶ γνοὺς ὅτι ἄνευ πάσης ἀντιλογίας αὐτός ἐστιν ὁ Χριστός, μέγα ἀνεβόησεν, • Ο Κύριός μου, καὶ ὁ Θεός μου.» Τί δὲ ὁ Χριστός τῷ θωμα; «Ότι θώρακάς με, πεπίστευκας, Μαν κάριοι οἱ μὴ ἰδόντες, καὶ πιστεύσαντες.» Και ταῦτα μὲν ἐκεῖνοι. Ἴδωμεν δὲ καὶ τὰ παρὰ τοῦ Χρι στοῦ εἰς αὐτὸν λεχθέντα. «Αμὴν ἀμὴν, ο φησί, • λέγω ὑμῖν ὅτι ἔρχεται ὥρα, καὶ νῦν ἔστιν, ὅτι οἱ νεκροὶ ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ οἱ ἀκούσαντες ζήσονται. "Ωσπερ γὰρ 4 Πατήρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ, καὶ ἐξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ καὶ κρίν σιν ποιεῖν, ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐστί. Μὴ θαυμάζετε τοῦτο, ὅτι ἔρχεται ὥρα ἐν ᾗ πάντες οἱ ἐν τοῖς μνησ μείοις ἀκούσονται τῆς φωνῆς αὐτοῦ, καὶ ἐκπορεύε σονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωής, οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες εἰς ἀνάστασιν κρίσεως.» Καὶ πάλιν, κ. Ἀμὴν Ἀμὴν λέγω ὑμῖν, ὁ πιστεύων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον.» Τί γοῦν δοκεῖ ὑμῖν; λέγει ὁ Χριστὸς ἑαυτὸν Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱόν, ή ού; Πάντως ἐν τῷ εἰπεῖν, ὅτι ο Ερχεται ώρα, στα οι νεκροὶ ἀκούσονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, κ έδειξεν ὅτι ἔχει ὁ Θεὸς Υἱόν, ὅς ἐστιν αὐτὸς ὁ Χρισ στός. Τὸ δέ, «'Ακούσονται οἱ νεκροὶ τῆς φωνῆς αὐτ τοῦ, καὶ ζήσονται, ο ἔδειξεν ἑαυτὸν δεσπότην, καὶ ἐξουσίαν ἔχοντα ζωῆς καὶ θανάτου καὶ νῦν καὶ ἀεὶ ποτε. "Ωσπερ γὰρ ὁ Πατήρ ζωὴν ἔχει ἐν ἑαυτών οὕτω καὶ ὁ Υἱός. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, ο καὶ κρίσιν ποιεῖν, ο έδειξε τὴν δευτέραν αὐτοῦ παρουσίαν καὶ κρίσιν, ἣν μέλλει ποιήσειν, ὡς καὶ ἐν τῇ δευτέρα απολογία τρανῶς ἀποδέδεικται. Ἐν δὲ τῷ εἰπεῖν, 4 ὅτι Υἱὸς ἀνθρώπου ἐπὶ μὴ θαυμάζετε τοῦτο. Καὶ γὰρ ἔρχεται ὥρα, ἐν ᾗ ἀκούσονται οἱ ἐν τοῖς μνησ μείοις, καὶ ἐκπορεύσονται εἰς ἀνάστασιν καὶ κρίσιν το Δυτ. Σιν, 14 7 Matth. xxi, 13 seqq. 18 Joan. xx, 28, 29. " Joan. v, 28, 29. " Joan. v, 47.

CONTRA MAROMETEM ORATIO 111. καὶ ἀνταπόδοσιν, ο ἔδειξε μὲν Θεὸν ἑαυτὸν, ἀλλὰ καὶ ἡ clum et retributionem, i seipsum Deum esse osten ait, sed etiam hominem. live enim omnia Dei opera sunt. Quapropter et vetus Scriptura theologiae nomen accepit, utpote quæ Dci sermones contineat: nova quoque idem nominis habet, cum et ipsa siniiliter eosdem comprehendat. Imprimis vero Theurgia vocatur. eo quod Christus opere et factis compleverit, que olim a prophetis erant prædicta: et sumina cuni bonitate administravit ea quæ inter nos humilia erant, cum divinis suis supreme conjungens, secundum Patris beneplacitum et Spiritus cooperationem. Unde merito sane dixerimus: Magnifica sunt opera tua, Domine, omnia fecisti sapienter se Cum itaque Christus Deus sit, ut demonstratum est, et Dei ἄνθρωπον. Ταῦτα γὰρ πάντα Θεοῦ ἔργα προδήλως ὑπάρχουσι. Καὶ διὰ τοῦτο ἡ μὲν παλαιὰ θεολογία καλεῖται, ὡς ἔχουσα τοὺς τοῦ Θεοῦ λόγους· ἡ δὲ νέα λέγεται μὲν καὶ αὐτὴ θεολογία, διὰ τὸ καὶ αὐτὴν ὁπ μοίως κεκτῆσθαι αὐτοὺς, ἐξόχως δὲ θεουργία καλεῖ ται, διότι ὁ πάλαι προείπον οἱ προφῆται, ταῦτα αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐνήργησε καὶ ἐπλήρωσε, καὶ ἀγαθεωργώς διαπραγματεύσατο τὰ καθ᾿ ἡμᾶς ταπεινά, τοῖς θειοτάτοις αὐτοῦ κατ' ἄκρον ἐνώσας εὐδοκίᾳ τοῦ Πατρὸς, καὶ συνεργίᾳ τοῦ Πνεύματος. Καὶ λοιπὸν δικαίως ἂν εἴποιμεν, ὡς «Εμεγαλύνθη τὰ ἔργα σου, Κύριε, πάντα ἐν σοφίᾳ ἐποίησας, ο Ἐπεὶ γοῦν δ Χριστὸς ἔστι Θεὸς μὲν, ὡς ἀπεδέδεικται, καὶ Θεοῦ Υιδ;, ἔστι δὲ καὶ ἄνθρωπος καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου κατά τὴν σάρκα, καὶ ἐκηρύττετο ἀπὸ συστάσεως κόσμου, Filius, est etiam homo, hominisque Filius secum8 καὶ ἀνεφαίνετο λόγοις προφητικοῖς καὶ ἐράτεσιν, ἀλλὰ δὴ καὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, τοῦ καιροῦ δὲ καλέσαντο, καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐναργῶς τοῦτο ὑπέδειξε διά τε λόγων καὶ πράξεων, καὶ συνελών τὰ πάντα, εἶπεν ὅτι κ Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον, ο διέστειλε τὴν ψυχικὴν ζωὴν τῆς σωματικῆς. "Η γὰρ σωματικὴ πρὸς ὀλίγον φανεῖσα παρέρ χεται, ἡ δὲ ψυχικὴ αἰώνιος ἔστιν, ὥσπερ καὶ ὁ θάνατος αὐτῆς. Ἀλλ' ὅμως καὶ τὸ φθαρτὸν τοῦτο καὶ θνητὸν σῶμα ὁ δημιουργὸς αὐτοῦ Θεὸς οὐκ ἐγκαταλείψει ἔν τε τῷ θανάτῳ καὶ τῇ φθορᾷ, ἀλλ' ὅταν ἐν δύσῃ αὐτὸ ἀφθαρσίαν καὶ ἀθανασίαν, καὶ ἄφθαρτοι καὶ ἀθάνατοι ἀναστάντες, τότε κατὰ τὸ λόγιον σὺν τῷ Κυρίῳ ἐσόμεθα. Τοίνυν διὰ τῶν ῥημάτων αὐτῶν. καὶ ὧν πρότερον πολλάκις ἐλάλησεν, οὐδὲν δὲ ἔλατ. τον καὶ ἐξ ὧν ἡμεῖς οὐκ ἐγράψαμεν, τρανῶς ὁ Χριστις Θεόν τε καὶ ἄνθρωπον ἑαυτὸν ἐναπέφηνεν. Αλλ' ὅτε καὶ τὸν ἐκ γενετῆς τυφλὸν σῶον καὶ θεωροῦντα ἀποκατέστησε μετὰ τὸ ἀναβλέψαι αὐτὸν, οὕτως εἴρηκε πρὸς αὐτὸν, «Σὺ πιστεύεις εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ;» Ο δέ φησι, ο Καὶ τῆς ἐστι, Κύριε, ἵνα πιστεύσω εἰς αὐτόν;» Εἶπε δὲ αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς, • Καὶ ἑώρακας αὐτὸν, καὶ ὁ λαλῶν μετὰ σοῦ ἐκεῖνος ἐστιν.» Ὁ δὲ ἔφη, ο Πιστεύω, Κύριε.» Καὶ προσε κύνησεν αὐτόν. Αλλ' ὅμως ὁ αὐτὸς Μωάμεθ κατη χορῶν λέγει περί τινων ὅτι ἀπεδοκίμασαν ἅτινα οὔτε νοοῦσιν, οὔτε δύνανται ἐξηγεῖσθαι, ὅπερ μᾶλω λον αὐτὸς πέπονθεν, ἀποδοκιμάσας τὸν Χριστὸν μὴ εἶναι Υἱὸν Θεοῦ, μηδὲ σαρκωθῆναι, καὶ διὰ τὸ τῆς ἀκαταληψίας μέγεθος ταῦτα ηρνήσατο, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς Τ ιάδος μυστήριον οὐ προσεδέξατο. Οὐ γὰρ ἦν δύνατο γοεῖν τὴν τῶν προσώπων διάκρισιν ἄνευ τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν διακρίσεως, ὡς εἴρηται, «Εθαυμαστώθη γάρ, ο φησίν, ο ἡ γνωσίς σου ἐξ ἐμοῦ, λίαν ἐκραταιώθη, οὐ μὴ δύνωμαι πρὸς αὐτήν.. Τί δὲ ἄλλο ἐστὶν ἢ ἡ ἀκατάληπτος καὶ ἀπερινόητος τοῦ Θεοῦ γνῶσις, ἥτις ἀγνωσίᾳ παρεικάζεται διὰ τὸ ὑπεραῖρον αὐτῆς πάσης κτιστῆς γνώσεως; Η γὰρ τοῦ Θεοῦ ἀγνωσία οὐ λέγεται κατά στέρησιν, ἀλλὰ καθ' ὑπεροχήν. Διὰ γὰρ τὸ ὑπερβάλλον καὶ ἀπρόσιτον φῶς τοῦ Θεοῦ σκότος αὐτὸ ὠνόμασαν. Τὸ γὰρ μὴ & dum carnem, et prædicatus est a conditione mundi, et apparuit ex verbis prophetarum et visionibus, quin ipso Deo Patre illud de ipso testante. Tempore autem hoc postulante, Christus hoc ipsum dilucide declaravit verbis simul et operibus, omniaque comprehendens dixit: • Qui credit in me, habet vitam æternam. His, inquam, divisit vitam anime ab hac corporali. Hæc enim ubi ad tempus visa fuerit, transit; anima autem vila sempiterna est, quemadmodum et mors illius. Nihilominus tamen corpus illud corruptibile et mortale Creator hujus, Deus nimirum, non derelinquet in morte et corruptione; sed postquam illud incorruptibili et immortali natura induerit, integri et immortales resuscitati, juxta oracu lum *, cum Deo erimus. Per ipsa igitur verba que antea saepius locutus est, nihilque minus ex his quæ nos non ascripsinus, Christus seipsum manifeste Deum et hominem esse declaravit. Cete rum cum illi qui a nativitate sua cacus exstiterat, sanitatem et visum restituisset, cum ille Jam videret, sie ad eum dixit:. Credisne in Filium Deit, illo vero ait:. Et quisnam est, Domine, ut credam in illum?; Dixit autem illi Jesus: Et vidisti eum, et qui loquitur tecum, ille est. > ille vero dixit, Credo, Domine, et adorasit e illum " Caeterum Mahomet quosdam accusans dicit: Rejecerunt ea quæ non intelligunt, nec pos sunt enarrare. Hoc ipsi imprimnis contigit, cuiu Christum negavit esse Dei Filium, nec incarnatum credidit. Propter immensam enim stoliditatem illud negavit. Quin et Trinitatis mysterium non admisit. Non enim poterat personarum discrimen, ut dictum est, sine substantiarum discrimine consistens intelligere. • Mirabilis, inquit, facta est scientia tua a me, multum eonfortata est; non patero ad ipsam ". Quid enim aliud est quam incomprehensibilis et intellectu impossibilis Dei cognitio, quæ ignorantiæ confertur propter summam illam prae omni cognitione mundana excel lentiam? Ignorantia enim Dei non sccundum pri 1 Psal. cit, 24. I Thess. tv, 16. Joan. x, 55-58. Psal. CXXXVII, 6.

vationem, sed excellentiam dicitur. Propter excel- Λ δυνάμενον ὁρᾶσθαι σκότος ἄντικρυς εστιν, ο "Εθετο lens enim et inaccessibile lumen Dei, illud tenebras γὰρ, ο ψησί, ο σκότος ἀποκρυφὴν αὐτοῦ. ὁ ᾿Αλλὰ nominaverunt. Quod enim videri nequit, a lene- καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ σοφίαν καὶ ἐπιστήμην τὴν ὑπερ bris fere nihil differt «Posuit enim, inquit, αἱρουσαν πᾶσαν ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων σύνεσιν, tenebras absconsionem sui ". Verum etiam Dei τὴν μὴ ἔχουσαν νοῦν ἡ λόγον ἑρμηνευτικών, μωρίαν οἱ sapientiam et scientiam, omnem angelorum homi Θεολόγος εκάλεσαν. Διὰ τοῦτο καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ Λέο numque excedentem intellectum, quæ nec ratione του ἐνανθρώπησιν· κένωσιν οἱ αὐτοὶ θεολόγοι και nec sermone explicari potest, theologi stultitiam λοῦσι, καίτοι πλήρη τυγχάνουσαν, μᾶλλον δὲ ὑπερvocaverunt. Quapropter etiam Sermonis Dei incar πλήρη σοφίας και δυνάμεως καὶ σωτηρίας. Εἰ οὖν nationem illi fidem theologi vanitatem dixerunt, παρὰ τοῖς θεολόγοις ἐθαυμαστώθη ἡ τοῦ Θεοῦ γνώ cum plena sit, imo abundantissima sapientia, vir- σις διὰ τὸ ἀκατάληπτον, καὶ ἐπιγνόντες τὴν ἑαυτῶν tute et salute. Si igitur apud theologos mirabilis ἀσθένειαν, ὡμολόγησαν εἰπόντες ὅτι οὐ δύνανται facta est Dei scientia, propter incomprehensibilem πρὸς αὐτήν, πῶς κἂν ὅλως ίχνος τῆς τοῦ Θεοῦ γνώillam rationem, sique agnoscentes infirmitatem σεως εγχωρῇ εὑρεθῆναι ἐν τῷ τῆς κακίας καὶ τοῦ suam confessi sunt, dicentes se non posse ad, ψεύδους ἐφευρετῇ; ὁ γὰρ μὴ εἰδὼς ὅλως τὸ βρῶμα ipsam, quomodo vel vestigium cognitionis diving " ὅπερ ἐσθίει, ὅπως εἰς χυμούς μερίζεται, τὸν Θεὸν πειinveniri liceret apud impietatis et mendacii inventorem? Et qui cibus quos comedit ignorat, quo nempe modo in humores dividetur, Deum conatur investigare. Occlusis igitur anima et mentis sum oculis, non cognovit Solem justitiæ; quapropter etiam reprobavit ipsum justitia Solem, Filium scilicet et Sermonem Dei, cumque hoc Patrem simul et Spiritum. Qui enim Pillum non habet, inquit Salvator, neque Patrem habet *, Qui vero nee Filium nec Patrem habet, necessario etiam Spiritu sancto caret. Cum hæc igitur ita se habeant, impie revera locutus est Mohomet, quod Salvator nihil in universum de se dixerit, quod Deus sit, vel Dei Filius. Verum de his quidem sic. Nunc autem secundam inspiciamus Mahometis demonstrationem, qua dicit Christam cum Judaeis disputantem sic dixisse: «Adorate Deum meum et Deum vestrum, et Dominum meum et Dominum vestrum, ο Nos itaque ante de Mahomete diximus, quod nonnunquam quidem impudenter mentiatur, nonnunquam vero veritati falsum admisceat: quod idem in praesenti hoc argumento facit. Hunc enim sibi finem proposuit, ut pro virili sua universo mando persuadeat, ut Christum nec Deum nec Dei Filium esse confiteantur; quapropter etiam hic, quidquid in mentem venit, loquitur. Præcipue autem falsum est quod ad Judaeos Christus hæc dixerit; deinde Christi sermo etiam talis non est. Cæterum post resurrectionem causa fuluræ suæ assumptionis dixit discipulis suis ": Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, et Deum meum et Deum vestrum,» Et quemadmodum in multis aliis Christus et Deus et homo declaratur; ita etiam in hoc ipso sermone. Cum enim Christus hoc dicit, Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, ostendit verum illius Patrem Deum essc, et Christum ejusdem esse naturæ et substantie. Quapropter distinctim dixit: Ascendo ad Patrem meum. Si enim ipse aliis tantuinmodo similis esset, in genere hanc locutionem in prima persona protulisset, dicens: Ascendo ad Patremn ρᾶται ἐρευνᾶν. Μύσας καὶ γὰρ τοὺς τῆς ψυχῆς καὶ νοὺς αὐτοῦ ὀφθαλμούς, οὐκ ἔγνω τὸν ἥλιον τῆς δι καιοσύνης, καὶ διὰ τοῦτο ἀπεδοκίμασεν αὐτὸν δὴ τὸν τῆς δικαιοσύνης ἥλιον, τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ σὺν αὐτῷ τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα. «Ο γὰρ μὴ ἔχων τὸν Υἱόν, ο φησὶν ὁ Σωτὴρ, «οὐδὲ τὸν Πατέρα, ο Ὁ δὲ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν μὴ ἔχων ἐξανάγκης οὐδὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τούτων τοίνυν οὗ τως ώμολογημένων, κακῶς ἄρα ἐλάλησεν ὁ Μωάμεθ, ὡς οὐκ ἔφη ὁ Σωτὴρ περὶ ἑαυτοῦ το καθόλου ὅτι Θεός ἐστιν ἡ Θεοῦ Υἱός. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων οὕτως. Σκε ψώμεθα τοίνυν καὶ περὶ τῆς δευτέρας ἀποδείξεως τοῦ Μωάμεθ, τῆς λεγούσης ὅτι πρὸς τοὺς Ἰουδαίους διαλεγόμενος ὁ Χριστὸς οὕτως εἴρηκεν, ὅτι ο Προστ κυνεῖτε τὸν Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν, καὶ Κύριόν μου καὶ Κύριον ὑμῶν. Ἡμεῖς γοῦν προείπομεν περὶ τοῦ Μωάμεθ, ὅπως πῆ μὲν ἀνερυθριάστως λέγει τὸ ψεῦδος, πὴ δὲ μίγνυσι τῇ ἀληθείᾳ τὸ ψεῦ δος, ὡς καὶ ἐν τῇ παρούσῃ ἀποδείξει ἐκείνου. Στου τὸν γὰρ ἔθετο, ἵνα κατὰ πᾶσαν αὐτοῦ τὴν δύναμιν καταπείσῃ τὸν ἅπαντα κόσμον, καὶ οὔτε Θεὸν ὁμοι λογήσωσι τὸν Χριστόν, οὔτε Θεοῦ Υἱόν· διὰ τοῦτο καὶ κατὰ τὸ παρὸν λέγει ἅπερ καὶ λέγει. ᾿Αλλὰ καὶ προηγουμένως ψεῦδός ἐστιν, ὅτι πρὸς τοὺς Ἰουδαίους εἶπε τοῦτο ὁ Χριστός. Δεύτερον δ' ὅτι οὐδ᾽ οὗτός ἐστιν ὁ τοῦ Χριστοῦ λόγος, ἀλλὰ μετὰ τὴν ἀνάστα σιν διὰ τὴν μέλλουσαν αὐτῷ γεγονέναι ἀνάληψιν εἶπε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ὅτι ο ᾿Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, καὶ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν.» Καὶ μᾶλλον ὥσπερ ἐπὶ πολλῶν ἐτές ρων ὁ Χριστὸς ἀναφαίνεται Θεός τε καὶ ἄνθρωπος, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ λόγου τούτου. Ἐν γὰρ τῷ εἰπεῖν τοῦτον τὸν Χριστὸν, ὅτι ο ᾿Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατ τέρα μου καὶ Πατέρα ὑμῶν, ο ἔδειξαν ότι γνήσιος Πατὴρ αὐτοῦ ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ τῆς οὐσίας καὶ φύσ σεως αὐτοῦ ἐστιν ὁ Χριστός. Καὶ διὰ τοῦτο κεχω ρισμένως εἶπεν ὅτι • Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου. * Εἰ γὰρ ὡς εἰς τῶν πολλῶν εὑρίσκετο καὶ αὐτ τὰς, κοινῶς ὡς ἐπὶ πρώτου προσώπου ἔμελλε προσφέρειν τὸν λόγον, καὶ εἰπεῖν ὅτι· 'Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα ἡμῶν. Τὸ δ' οὕτω κεχωρισμένως εἰπεῖν τὸ * Psal. xvΙ, 12. * Joan. xvi, 15. Η Joan. xx, 17.

CONTRA MAHOMETEM ORATIO III. Αναβαίνω πρὸς τὸν Πατέρα μου, ἐπὶ πρώτου προσ- nostrum. Cum vero distinctim dical:: Ascendo ώπου, εἶτα καὶ Πατέρα ὑμῶν, ὡς ἐπὶ δευτέρου, πάντως οὐδὲν ἕτερον εἴρηκεν, οὐδ᾽ ἄλλο ἐδήλωσεν, ἢ ὅτι αὐτὸς μὲν ὁ Χριστὸς φύσει ἐστὶν Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οἱ δ' ἄλλοι πάντες χάριτι· ὡς τὸ, ο Ἐγὼ εἶπα, Θεοί ἐστε καὶ υἱοὶ Ὑψίστου πάντες.» Τὸν αὐτὸν καὶ ὅμοιον τρόπον ἐδήλου καὶ τὸ κ Θεόν μου καὶ Θεὸν ὑμῶν.» Καὶ ὅτι μὲν ὡς ἄνθρωπος εἴρηκε τὸ «Θεόν μου, ο παντί που δῆλον· ἀλλ' οὐδ᾽ αὐτὸ ὁμοίως ὡς πάντες άνθρωποι. Εἰς γὰρ πάντας ἁγίους ἀνθρώπους κατὰ χάριν λέγεται ὁ Θεὸς Θεὸς αὐτῶν· ὡς ὅταν λέγηται Θεὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, καὶ τῶν ὁμοίων αὐτοῖς. Καὶ γὰρ πρότερον καθαρθέντες καὶ ἀπονιψάμενοι τὰς ἰδίας ἁμαρτίας, καὶ γενόμενοι σκεύη ἐλέους ἔκτοτε δέχονται τὴν τοῦ Θεοῦ χάριν, καὶ γίνονται υἱοὶ Θεοῦ, καὶ ὀνομάζεται " ὁ Θεὸς θεὸς αὐτῶν. Ἐπὶ δὲ τοῦ Χριστοῦ οὐχ οὕτως· ἀλλὰ Πατὴρ αὐτοῦ λέγεται ὁ Θεὸς, διότι γέννημα τῆς ὑποστάσεως τοῦ Πατρός ἐστι, καὶ μία φύσις, καὶ μία οὐσία, καὶ θεό της, καὶ δύναμις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐστι. Θεὸς δὲ τοῦ Χριστοῦ λέγεται διὰ τὴν καθ' ὑπόστασιν Ένωσιν τοῦ Υἱοῦ τῷ προβλήμματι, οὐχὶ δὲ κατὰ τοὺς ἁγίους. Καὶ διὰ τοῦτο εἶπε καὶ περὶ τούτου κεχω ρισμένως το, ο Αναβαίνω πρὸς τὸν Θεόν μου και Θεὸν ὑμῶν.» Βλέπεις πῶς καὶ τὰ δοκοῦντα ταπεινὰ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ μέγαν καὶ ὑπερφυᾶ καὶ ἐξαίσιον ἔχει τὸν νοῦν; Τοίνυν ἐξ αὐτῶν, ὧν ὁ μὲν Χριστός καλῶς εἴρηκεν, ὁ δὲ Μωάμεθ κακῶς προσέφερεν, ἀναφαίνεται ὁ Χριστὸς Θεάς τε καὶ ἄνθρωπος. ad Patrem meum, in prima persona, deinde, s et patrem vestrum, quasi in secunda, nihil aliud omnino dixit, nec aliud significavit quam quod ipse Christus natura sit Dei Filius: alli vero omnes, gratia. Sicut et illud: «Ego dixi, Dii estis, et omnes filil Altissimi s. Eumdem igitur similem modum hoc notat, e Deum meum et Deum vestrum.. Et quod ceu homo hoc dixerit, Deum meum, per omnia clarum est. Verum neque hoc similiter ut omnes homines dixit. De omnibus enim sanctis hominibus dicitur, Deum esse Deum ipsorum, per gratiam scilicet: ut cum dicitur, • Deus Abraham, Isaac et Jacob, et his similium. Prius enim mundati et abluti a propriis peccatis, et misericordiæ vasa facti, gratiam Dei suscipiunt, et filii Dei redduntur, Deusque illorum Deus esse dicitur. In Christo autem non sic, sed Deus Pater illius esse dicitur. Quapropter proles ex persona Patris est, et una natura, una substantia, divinitas et potentia Patris est et Filli. Deus vero Christi esse dicitur, propter unlonem Filii cum eodem cognomento secundum susbtantiam, non secundum sanetorum consuetudinem. Quare etiam de hoc distinetim dixit: Ascendo ad Deum meum et Deum vestrum,» Vides, quomodo ea quæ humilia in Christo sunt, sensum habent magnum, eximium et admirandum? Ex his ergo, quæ Christus quidem bene locutus est, male vero citavit Mahomet, constat Christum Deum esse et hominem. 5. Negat præterea Mahomet Christum Filium Dei esse et Deum, negat etiam quod Incarnatus sit, nudum vero dicit hominem secundum Nestorii sententiam, et ex virgine natum: sanctissimum vero esse omnium hominum, sapientem, et prophetam omnium prophetarum maximum. Et manifeste hunc hominibus excellentiorem esse dicit, Deum vero Deique Filium non esse. Cum itaque universa secunda et tertiae Apologie tractatio in hoc versetur, ut ostendatur, Christum et Deum esse et Dei Filium, et quod Deus exsistens extremis tempori bus ex sancta Virgine assumpta earne homo factus sit perfectus, quemadmodum et homo perfectus est; supervacaneum et nimis longum videtur fore, si ε. Ετι ἀρνεῖται μὲν ὁ Μωάμεθ τὸ τὸν Χριστὸν Υἱὸν εἶναι Θεοῦ καὶ Θεόν· ἀρνεῖται δὲ καὶ ὅτι ἐσαρκώθη, ᾿Αλλὰ ψιλόν μόνον ἄνθρωπον λέγει κατα Νε στόριον, καὶ ἐκ παρθένου γεγεννήσθαι, ἅγιον δὲ ὑπὲρ πάντας ἀνθρώπους, καὶ σοφὸν, καὶ προφήτην μείζονα πάντων τῶν προφητῶν. Καὶ ῥητῶς ὑπερἄνθρωπον τοῦτον καλεῖ, Θεὸν δὲ καὶ Θεοῦ Υἱὸν οὐδαμῶς. Ἐπεὶ γοῦν ἡ πᾶσα πραγματεία τῆς τε πρώτ της καὶ δευτέρας καὶ τρίτης ἀπολογίας τοῦτό ἐστιν, ἵνα δείχθῇ, ὅπως ὁ Χριστὸς Θεὸς καὶ Θεοῦ Υἱός ἐστι, καὶ ὅπως θεὸς ὢν ἐπ᾿ ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν λαβών ἐκ τῆς ἁγίας Παρθένου σάρκα, ἐγένετο τέλειος άνθρωπος, ὥσπερ καὶ τέλειος Θεός, περιττὸν καὶ πα ρέλκον δοκεῖ ἵνα καὶ αὖθις τὰ αὐτὰ ἐπιχειρῶμεν ἐκεῖσε γὰρ τρανῶς ἀποδέδεικται ὁ Χριστὸς Θεός τε eadem rursus aggrederemur. illic enim manifes καὶ ἄνθρωπος. Γ΄. Ετι φησὶν ὁ Μωάμεθ μὴ ὑπὸ τῶν Ἰουδαίων τὸν Χριστὸν ἀναιρεθῆναι, μήτε σταυρωθῆναι, αλλά τινὰ ἕτερον ἐκείνῳ ὅμοιον, καὶ κατὰ φαντασίαν ἐδόκει τὸν Χριστὸν ἐσταυρῶσθαι, Μανιχαίοις ἀκολουθῶν. Ὥσπερ γὰρ σπουδάζων εὑρίσκεται πεῖσαι πάντα ἄνθρωπον οὔτε Θεὸν οὔτε Θεοῦ Υἱὸν δέξασθαι τὸν Χριστόν, οὕτω καὶ πάση δυνάμει σπουδάζει, ἵνα καὶ τὴν ἔνσαρκον τούτου οἰκονομίαν ἀνατρέψῃ, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐκείνου θάνατον. Ἡμεῖς γοῦν καὶ περὶ τούτου εἴπομεν ἐν τῇ δευτέρᾳ ἀπολογίᾳ, καὶ ἀπεδείξαμεν as Peal. LXXXI, 6. demonstratum est, Christum et Deum esse et hominer. 6. Rursum dicit Mahomet, non Christum a Judais occisum et crucifixum esse, sed alium quemdam illi similem: et quod per imaginationem falsam videatur, Christum esse crucifixum, Manichæorum opinionem secutus. Quemadmodum hoc ejns studium esse percipitur, quo omnibus persuadeat ne Christum Deum Deique Filium esse admittant; ita etiam omni studio in hoc est, ut illius incarnati omnem administrationem subvertat, simul et illius mortem. Nos itaque de codem in se-

OANNIS CANTACUZENI cunda Apologia diximus, multisque argumentis et ἡ διὰ πολλῶν ἐπιχειρημάτων καὶ ἀποδείξεων, ὅπως demonstrationibus evicimus, quod Christus Deus ὁ Χριστὸς Θεὸς καὶ Θεοῦ Υἱὸς καὶ τέλειος άνθρω et Dei Filius perfectusque homo sit Verumtamen πος ἀναδέδεικται. Αλλ' ὅμως καὶ κατὰ τὸ παρὸ eliam nunc in prasenii sic dicimus. Momo cum λέγομεν οὕτως, ὅτι ὁ ἄνθρωπος, εἰκὼν ὢν τοῦ Θεοῦ per gratiam Dei imago esset, diaboli invidia insti κατά χάριν, φθόνῳ διαβόλου τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ gante, Dei praeceptum transgressus, maledictio. παραβας, ἔλαβε κατάραν ἀπὸ Θεοῦ, καὶ ἐξεβλήθη nem a Deo accepit, et paradiso ejectus est, mor- τοῦ παραδείσου, καὶ τὸν θάνατον ἐκληρώσατο. Ο δὲ temque acquisivit. Filius vero Dei, imago Dei na- Υἱός τοῦ Θεοῦ, εἰκὼν αὐτοῦ δὴ τοῦ Θεοῦ κατὰ φύσιν taraliter exsistens, eam que secundum gratiam υπάρχων, ἐνεδύσατο τὴν κατὰ χάριν εἰκόνα, τους erat Dei imaginem induit, id est humanam natu- ἐστι τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν, καὶ ἔσωσεν αὐτὴν, καὶ ram, ipsamque salvavit, et in pristinam beatitudi- εἰς τὴν ἀρχαίαν μακαριότητα αὖθις ἀνήγαγεν. Ετι, nem restituit. Insuper quemadmodum oratio per ὥσπερ τὰ τοῦ νοῦ κινήματα ὁ Λόγος διὰ τῆς γλώσσ lingua: instrumentum ipsius animi meditationes σης δῆλα ποιεί, οὕτω καὶ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ καὶ Πα exponit, sic etiam Sermo Dei Patris, per carnem τρὸς διὰ τῆς σαρκὸς ἐδήλωσε τὰ τοῦ ἰδίου Πατρὸς Patris sui consilia revelavit, illiusque divinitatem. βουλήματα, καὶ τὴν αὐτοῦ θεότητα. Ετι, ὥσπερ Et quemadmodum rege aliquo unam domum po- βασιλέως εἰς ἐν οἴκημα οἰκήσαντος πόλεως μυριάν pulosissimum civitatis inhabitante tota civitas hostim όρου, τότε δὴ πᾶσα ἡ πόλις φοβερὰ γίνεται τοῖς lins terribilior redditur: sic Christo unum inia- υπεναντίας, οὕτω τοῦ Χριστοῦ ἐν ἑνὶ σώματι οἰκής Litante corpus, omnis humana natura diabolo for- σαντος, πᾶσα φύσις ἀνθρώπων μονερὰ τῷ διαβόλω midabilior facta est. Et hoc ex martyribus et san- ἐγένετο. Καὶ δῆλον ἀπό τε τῶν μαρτύρων, ἀπό τε elis clare colligitur, qui mortem ceu rem nihili et τῶν ὁσίων, ὅτι τὸν μὲν θάνατον ἀντ᾽ οὐδενὸς καὶ ὡς somnum judicaverunt, demonibus vero ceu servis ὕπνον αὐτὸν ἐλογίσαντο, τοῖς δὲ δαίμοσιν ἐπέταττον, suis præceperunt. Sicut igitur occultare conatur, καθάπερ δούλοις αὐτῶν. Ὥσπερ γοῦν κρύπτειν πει quod Christus Deus et Dei Filius sit, sic etiam in- ρᾶται τὸ τὸν Χριστὸν Θεὸν καὶ Θεοῦ Υἱὸν εἶναι, carnationem illius, quin et mortem et resurrectio- οὕτω καὶ τὴν ἔνσαρκον αὐτοῦ οἰκονομίαν, ἀλλὰ δὴ nem hujus obscurare nititur, et propterea illum καὶ τὸν θάνατον καὶ τὴν ἀνάστασιν. Καὶ διὰ τοῦτο dicit non esse crucifixum. Caterum hoc manifeste λέγει μὴ ἐσταυρῶσθαι, ἀλλὰ τοῦτό ἐστι ψεύδος κα falsum est. Et primo, quod si non crucifixus est, φές. Καὶ πρῶτον, ὅτι εἴπερ οὐκ ἐσταυρώθη, τοῦ cujus rei gratia: Christiani in Christum rem finxe- χάριν ἐπλάσαντο οι Χριστιανοὶ κατὰ τοῦ Χριστοῦ runt injuriosissimam? Crucis enim mortem inho- πράγμα ἐφύβριστον; τὸν γὰρ διὰ σταυροῦ θάνατον nestam et iufumem esse ducebant, et propterea άτιμον καὶ ἄδοξον ἐλογίζοντο, καὶ διὰ τοῦτο κατέ infelices Jadei Christum Dominum gloriæ hoc morκριναν τὸν Χριστὸν τὸν Κύριον τῆς δόξης οἱ τάλα tis genere condemnaverunt. Verum intelligant, νες Ἰουδαῖοι τὴν τοιοῦτον θάνατον. Αλλα γνώτων quod per crucis tropæom et salutarem mortem, σαν ὅτι διὰ τοῦ τοῦ σταυροῦ τροπαίου καὶ διὰ τοῦ quæ ipsa etiam Dei infirmitas dici solent, dissolute σωτηρίου θανάτου, ἅτινα καὶ ἀσθένεια Θεοῦ καλοῦν. sint omnes male et adverse potestates. Per crucem ται, κατελύθησαν πᾶσαι αἱ πονηραὶ καὶ ἀντικείμεναι tenebras mundi depulit, et lucem scientise reduxit, δυνάμεις, διὰ τοῦ σταυροῦ τὸ σκότος τῆς οἰκουμένης Per crucem et mortem illius crux confracta est, ἀπήλασε, τὸ δὲ φῶς τῆς γνώσεως επανήγαγε, διὰ τοῦ nec amplius mors est, nec diaboli tyrannis. Εt σταυροῦ καὶ τοῦ θανάτου αὐτοῦ κατελύθη ὁ θάνατος, Et corpus quidem Christi mortuum est, sepultum est, καὶ οὐκ ἔτι ἐστὶ θάνατος καὶ ἡ τυραννὶ; τοῦ δια et resurrexit; divinitas vero illius passionis exλου. Καὶ τὸ μὲν σῶμα τοῦ Χριστοῦ ἀπέθανε, και pers permansit. Quemadmodum enim regis man- Ετάφη, καὶ ἀνέστη, ἡ δὲ θεότης αὐτοῦ ἀπαθὴς διέ datum in charta descriptum, etiam claria cor. μειναν. Ὥσπερ γὰρ βασιλέως λόγος ἐν χάρτῃ καταrupta incorruptum et inviolatum permanet: sic γραφείς, εἴπερ ὁ χάρτης διαφθαρῇ, ὁ τοῦ βασιλέως eliam in Christo contigit; corpus quidem illius λόγος άφθαρτος διαμένει, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ, corruptionem suscepit, et mortuum est, corruptio- τὸ μὲν σῶμα ἐκείνου καὶ φθορὰν ἐδέξατο, καὶ ἀπέ θανε, διαφθορὰν δὲ οὐδαμῶ;· ἡ δὲ θεότης αὐτοῦ ἀπατ ή θής διέμεινεν, οὐδὲ γὰρ πάσχει Θεός. Δεύτερον, ότι καὶ αὐτοὶ οἱ Ἰουδαῖοι πάντες μαρτυροῦντες εἰσι τὸν τοῦ Χριστοῦ θάνατον. Ως γὰρ κακοῦργον λέγουσι ἀποκτεῖναι αὐτόν. Τρίτον, ὅτι οὐκ ἐν κρυφῇ ἀπέθαν νεν οὐδ᾽ ἐν παραβύστῳ καὶ γωνία, ἵνα κρυσῇ ὁ θάν νατος αὐτοῦ, σὺν δὲ τῷ θανάτῳ καὶ ἡ τούτου ἀνάστασις, ἀλλὰ κατὰ θείαν οἰκονομίαν ἐν τῷ καιρῷ τοῦ Πάσχα ἐγένετο ὁ τοῦ Κυρίου θάνατος, ἵνα κατὰ τὸ εἰωθὰς συναθροισθῇ τὸ πλῆθος τῶν Ἰουδαίων, ἤτοι τὸ δωδεκάφυλον, καὶ γένηται πᾶσι δῆλος ὁ τοῦ Χρι στον θάνατος, καὶ οὐκ ἔχωτι χώραν οι βουλόμενοι κρύπτειν τὸν τοῦ Σωτῆρος θάνατον, ὡς κατά το nem vero absolutam minime; divinitas autem illius passione omni caruit. Deus enim non patitur. Secundo, ipsi etiam Judæi omnes Christi mortem lestantur; nam dicunt se illum ceu maleficum occidisse. Tertio, non in abstruso et abscondito loco mortuus est, ut mors illius celaretur, el una.cum morte illius quoque resurrectio; sed secundum divinam ordinationem mors Domini in tempus Pasche incidit, ut juxta consuetudinem omnis dudorum multitudo congregaretur, duodecim scilicet tribus, omnibusque mors Christi innotesceret, ne Forte locum invenirent aliquem, qui Salvatoris mortem caperent celare, ut in presenti conatur "

CONTRA MAHOMETEM ORATIO III. inused Judais mortis suæ arbitrium permisit: quem admodum generosus athleta non ipse concerta torem et colluctatorem eligit, sed cum uno quolibet congreditur; sic etiam Christus, qui solo verbo In terram prostraverat quaerentes se, omnem por testatem Judais permisit, qui et ipsi crucis more tem elegerunt, ignorantes miseri ctiam mortem hanc prophetiae figuram implere. David enim inquit: e Lapidem quem reprobaverunt aedificantes, hic factus est in caput anguli: quidnam hoc vaticinio innuente? Non aliud certe, quam quod veluti angulus duos conjungit et colligat parietes, unumque facit, sic et Christus, quem Scriptura petram vocavit, quam reprobaverunt, et ceu mu tilem rejecerunt, nulliusque pretii adificatores Juἀπi, qui sane confirmaverunt Dei oracula in medificationem et salutem gentis sume; hic, inquam, Christus factus est in caput anguli, id est conjunxit vetus Testamentum, et gentes, et bis virinque conjunctis unam fecit domum in habitaculum Dei; et extensis in cruce manibus, distantia inter se collegit, et in unam novum hominem unamque fidem constituit. Sed et aerem, quoniam princeps aeris infecerat diabolus, sanctificavit Christus per suum in crucis summitatem ascensuni. Poterit vero aliquis et hoc dicere, quod Christus non mortuus sit, ea qua Joannes et Isaias morte obie runt (e quibus ille quidem capite truncatus, hic vero serra lignea medius dissectus est), sed corpus salvum et integrum conservans, docuit hoc facto παρὸν ὁ Μωάμεθ. Τέταρτον, ὅτι οὐκ ἀπέθανε θάνα- & Mahomet. Quarto, quod non morte naturali obiit, τον φυσικῶν, ἀλλὰ τοῖς Ἰουδαίοις ἐπέτρεψε τὸν ἐκεῖ. νου θάνατον. Καθάπερ τις παλαιστής γενναίος, οὐκ αὐτὸς ἐκεῖνος ἐκλέγεται τὸν ἀνταγωνιστὴν αὐτοῦ καὶ ἀντίπαλον, ἀλλ' ὡς ἄν τις βούληται τούτῳ συμπλέκεται· οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς, ὃς ἀπὸ λόγου μόνου ρίψας εἰς τὴν τοὺς ζητοῦντας αὐτὸν, τὴν ἔξουσαν πᾶσαν τοῖς Ἰουδαίοις ἀφῆκε. Καὶ αὐτοὶ οἱ Ἰουδαῖοι ἐξελέξαντο τὸν διὰ σταυροῦ θάνατον, ἀγνοοῦντες οἱ τάλανες ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ θάνατος ἔμ. φασίν τινα προφητείας επλήρωσεν. Ο γὰρ Δαβίδ φησι, ο Λίθον ἂν ἀπεδοκίμασαν οἱ οἰκοδομούντες, οὗτος ἐγενήθη εἰς κεφαλήν γωνίας.» Τί δηλούσης τῆς προφητείας; Πάντως οὐδὲν ἕτερον, ἢ ὅτι, ὥσπερ Η γωνία τοὺς δύο τοίχους ἐνοῖ καὶ συνδεῖ, καὶ ποιεί ἔν, οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς, ὃς πέτρα ὠνομάσθη παρὰ τῆς Γραφῆς, ὅντινα λίθον ἀπεδοκίμασαν, καὶ ὡς ἀνωφελῆ καὶ ἄχρηστον ἔβριψαν οἱ οἰκοδομοῦντες Ἰουδαῖοι, οἵτινες ἐνεπιστεύθησαν τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια εἰς οἰκοδομὴν καὶ σωτηρίαν τοῦ γένους αὐτῶν, οὐ του, ήγουν ὁ Χριστός, ἐγενήθη εἰς κεφαλήν γωνίας, τουτέστι συνήψε τήν τε παλαιάν Διαθήκην, καὶ τὰ ἔθνη, καὶ ἐνώσας τα δύο, ἕνα οἶκον ἐποίησεν εἰς κατοικητήριον Θεοῦ. Καὶ τείνας τὰς χεῖρας ἐν τῷ σταυρῷ, τὰ διεστῶτα συνήγαγε, καὶ εἰς ἕνα καινόν ἄνθρωπον καὶ μίαν πίστιν ἀποκατέστησεν. Αλλά καὶ τὸν ἀέρα, ὅντινα ὁ ἄρχων τοῦ ἀέρος διάβολος ἐμίανε, τοῦτον ὁ Χριστὸς ἡγίασε, διὰ τὸ ἀναδεξηκέναι αὐτὸν εἰς τὸ τοῦ σταυροῦ ὕψος. ποι δ' ἄν τις καὶ τοῦτο, ὅτι οὐκ ἀπέθανεν ὁ Χριστός τόν τε Ίωἄννου θάνατον, ἢ τὸν Ἡσαΐου, οἵτινες ὁ μὲν ἐτμήθη τὴν κεφαλὴν, ὁ δὲ ἐπρίσθη μέσον ξυλίνω πρίονι, ἀλλὰ σῶον ἔχων τὸ σῶμα, διδασκαλίαν ἀφεῖς, ὅτι ἐπεὶ σῶμα Χριστοῦ ἡ Ἐκκλησία ἐστὶν, οὐκ ἔστι δὲ παιον, ἵνα σχίζωσιν αὐτὴν οἱ κακῶς φρονοῦντες. " nos, quod Ecclesiam, quia corpus Christi esi, ου liceat malevolis in diversas partes discindere. 7. Insuper dicit, Deum ad se, id est in caelos vo cavisse Christum, deinde vero et ipsum moriturum hæreticis Donatistis consentiens, quæ hæresis Dei de Christo confessionem destruit. Quod enim iu coelos assumptus sit Christus, testatur, nec eumdem negat denuo venturum. Quod vero ceu Deus et judex universæ terræ venturus sit, abnegat; sed instar Elie et Enoch Christum venturum esse pradicat. Illius morte autem ante ne5. Ετι φησὶν ὅτι τὸν Χριστὸν ὁ Θεὸς εἰς ἑαυτὸν μετεκαλέσατο, τουτέστιν εἰς τοὺς οὐρανούς. Περὶ δὲ τὰ τέλη τοῦ κόσμου πάλιν φανήσεται, καὶ θανατών σει τὸν ᾿Αντίχριστον, μετὰ δὲ ταῦτα θανεῖν καὶ τὸν Χριστὸν, τοῖς αἱρετικοῖς Δυνατισταῖς συμφωνῶν, καὶ ταύτῃ τῇ αἱρέσει τὸ ὁμολογεῖσθαι Χριστὸν τὸν Θεὸν ἀνατρέπει. Ὅτι μὲν γὰρ ἀνελήφθη εἰς τοὺς οὐρανοὺς ὁ Χριστὸς, ὁμολογεῖ, καὶ ὅτι πάλιν ἐλεύσεσθαι μέλλει οὐκ ἀρνεῖται· ὅτι δὲ ὡς Θεὸς καὶ κριτής πάσης κτίσεως, ἀποβάλλεται. ᾿Αλλ' ὡς η gala, nunc dicit etiam Christum moriturum, ubi Ἠλίαν ἢ Ενώχ, οὕτω κηρύττει τὸν Χριστὸν ἐλεύσε σθαι. ᾿Αρνούμενος δὲ καὶ τὸν ἐκείνου θάνατον, λέγει ὅτι μετὰ τὸ θανατῶσαι τὸν ᾿Αντίχριστον, καὶ αὐτὸν τὸν Χριστὸν ἀποθανεῖν. ᾿Αλλ' ἐπεὶ πολλάκις καὶ διαφόρως ἔμπροσθεν περὶ τοῦ Χριστοῦ εἴπομεν, ἀπόχρη τα λεγόμενα εἰς ἀνασκευὴν καὶ κατάλυσιν καὶ τούτου τοῦ ἀσεβήματος. Καὶ περὶ μὲν τοῦ Χρισ στοῦ ταῦτα εἰσι τὰ παρὰ τοῦ Μωάμεθ λεχθεντα. γ'. Περὶ δὲ τῆς ἁγίας Μαρίας τῆς παρθένου καὶ Θεοτόκου ούτωσί φησιν, ὅτι οἱ Χριστιανοί θεοποιούσιν αὐτήν. Ἐπεὶ γοῦν καὶ περὶ τοῦ τοιούτου ἀτοπής ματος ἀρκετῶς εἰρήκαμεν ἐν τῇ τρίτῃ ἀπολογίᾳ, πλέον οὐ λέγομεν. Αρκετὰ καὶ γὰρ εἰσι τὰ βηθέντα, σε Matth, και, 42. Antichristum occiderit. Quoniam vero superius sape et multifariam de Christo diximus, sulliciunt ea quae dicta sunt, in tante impietatis confutationein et solutionem. Et hæc sane sunt quæ de Christo a Mahomete sunt tradita. 8. De sancta vero Maria virgine et Deipara dicit, quod Christiani illam in eos referant. Quoniam vero etiam de hac absurditate in tertia Apologia diximus sulicienter, plura non dicemus, ea enim qua dicta sunt, huc sulliciunt. Item in capit

Amram, de virgine sancta Maria Deipara dicit, "Ετι ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ ᾿Αμραμ λέγει περὶ τῆς cam filiam esse ipsius Amram, qui pater est Mosis et Maronis. Quemadmodum etiam in capite Mariam clare dicit, Christi Matrem Mariam Mosis et Aaronis serorem fuisse. Quod sane Amram Mosis et Aaronis parens fuerit, verum est. Cujus autem flia sit Deipara virgo, et e quibus nata, omnibus manifestum est. Mosis enim soror Maria in deserto mortua est. Annis autem ab hinc elapsis mille quingentis nata est Deipara virgo. En tam scite stultus hic in toto opere suo veritatem observat. χιλίους πεντακοσίους ἐγεννήθη ἡ ἁγία Θεοτόκος. ἐν ὅλῳ τῷ αὐτοῦ συγγράμματι, ἀειπαρθένου ἁγίας Μαρίας τῆς Θεοτόκου ὅτι θυγά τηρ ἐστὶ του Αμράμ, ὅς ἐστι πατὴρ τοῦ προφήτου Μωϋσέως καὶ τοῦ ᾿Ααρών, ὡς καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Μαριάμ, ὅπερ ερμηνεύεται Μαρία, διαρρήδην φησὶν ὅτι ἡ τοῦ Χριστοῦ μήτηρ Μαρία ἀδελφὴ ἦν τοῦ τε Ααρὼν καὶ Μωσέως. Καὶ ὅτι μὲν ὁ ᾿Αμράμ πατὴρ ἦν Μωϋσέως καὶ ᾿Αφρών, οὕτως ἐστὶν ἡ ἀλή θεια· τίνος δέ ἐστιν ἡ Θεοτόκος θυγάτηρ, καὶ πότε ἐγεννήθη, τοῖς πᾶσι φανερόν. Τοῦ γὰρ Μωσέως ἀδελ φὴ ἡ Μαρία ἐν τῇ ἐρήμῳ ἀπέθανε. Μετὰ δὲ χρόνους Οὕτω παραφυλάττει ὁ μάταιος τὴν πᾶσαν ἀλήθειαν IN MAHOMETEM ORATIO IV. Impius, ut adinirandus ille Salomon testatur, cum in profundum peccatorum inciderit, contemnnit 87 Et quis impius magis ipso Malomet? Et quodnam peccatorum profundum est, quæ denique tenebra, in quas infelix blc non inciderit? Inter alia enim figmenta et prodigia falsa, etiam hanc visionem finxit nefandam, que verbotenus apud illum in capite filiorum Israel talis legitur: ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΜΩΑΜΕΘ ΛΟΓΟΣ Δ'. · Ασεβὴς εἰς βάθος κακῶν ἐμπεσὼν καταφρονεί, ο φησὶν ὁ θαυμάσιος Σολομῶν. Καὶ τίς ἀσεβέστερος Μωάμεθ; Ποῖον δὲ βάθος κακῶν, μᾶλλον δὲ σκότος, εἰς ὃ οὐκ ἐνέπεσεν ὁ δύστηνος οὗτος; καὶ γὰρ μετὰ τῶν ἄλλων πλασμάτων καὶ τεράτων ψευδῶν ἐπλάσε σετο καὶ τὴν παροῦσαν ἄθεσμον θεωρίαν, ἔχουσαν ἐπὶ λέξεως οὕτως ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν υἱῶν Ἰσραήλ α΄. Αἶνος τῷ ποιήσαντι διελθεῖν τὸν δοῦλον αὐτοῦ ἐν μιᾷ νυκτὶ ἀπὸ τοῦ εὐκτηρίου τοῦ Ἐλαράμ, ὁ ἐστιν οίκος Μακκέ, μέχρι τοῦ ποῤῥωτάτου εὐκτηρίου, ὃ ἐστιν οἶκος ἅγιος Ἱερουσαλήμ, ἣν εὐλογήσαμεν, ὁ Μαχούμετ ἐν μιᾷ τῶν ἡμερῶν, μετὰ τὸ ψάλλειν αὐτὸν τὴν ἑωθινὴν ὥραν αὐτοῦ, εἶπε τοῖς ἀνθρώ ποις, ο ῇ ὑμεῖς ἄνθρωποι, κατανοήσατε, – χθες μετὰ τὸ διαστῆναι με ὑμῶν, ἦλθε πρός με ὁ Γαβριήλ μετὰ τὴν ἐσχάτην ἑσπερινὴν ψαλμῳδίαν, καὶ είπε πρός με, "Ο Μωάμεθ, ἐντέλλεται σοι ὁ Θεὸς ἐπισκέψασθαι αὐτόν. Ο εἶπον, Καὶ ποῦ αὐτὸν ἐπι σκέψομαι; Καὶ εἶπεν ὁ Γαβριήλ, Ἐν τῷ τόπῳ ὅπου ἐστί. Καὶ ἤγαγέ μοι κτήνος μεῖζον μὲν ὄνου, ἔλαττον δὲ ἡμιόνου, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμπαράκ. Καὶ εἶπε μοι, Ανάβαινε τούτῳ, καὶ ἔλαυνε μέχρι τοῦ οἴκου τοῦ ἁγίου. Καὶ ὡς ἐφρόντιζον ἀναβαίνειν, ἔφυγε τὸ κτήνης. Καὶ εἶπεν αὐτῷ, Ἵστασο ἀσφαλῶς, ὁ Μαχούμετ γὰρ ἐστιν ὁ σὲ βουλόμενος ἀναθῆναι. Καὶ ἀπεκρίθη τὸ κτῆνος, Μὴ ὑπὲρ αὐτοῦ ἀπεστάλην; Απεκρίθη ὁ Γαβριήλ, Ναί. Καὶ εἶπε τὸ κτήνος, Οὐ συγχωρήσω αὐτῷ ἀναθῆναι, εἰ μὴ πρότερον ὑπὲρ ἐμοῦ τοῦ Θεοῦ δεηθείη. Ἐγὼ δὲ ἐδεήθην τοῦ Θεοῦ μου ὑπὲρ τοῦ κτήνους, επέβην τε αὐτοῦ, καὶ περιεπάτει ἐπικαβημένου μου πορείᾳ λεπτῇ, ἐπεστήριζε τε τὴν χηλὴν τοῦ πεδὸς ἐν τῷ ὁρίζοντι τῆς ὄψεως αὐτοῦ. Καὶ οὕτως ἦλθον εἰς τὸν οἶκον τὸν ἅγιον ἐν ἐλάττοντ διαστήματι, ἢ ὅσον λίθου βολή τελεσθείη. "Ην δὲ καὶ ὁ Γαβριήλ μετ' ἐμοῦ, καὶ ἡγαγέ με εἰς ἀπολ ρώγα ἐν τῷ οἴκῳ τῷ ἁγίῳ, ἐν τῇ Ἱερουσαλήμ, Καὶ εἶπέ μοι ο Γαβριήλ, Κατάβηθι, ὅτι ἀπὸ τῆς πέτρας ταύτης ἀναδήσῃ εἰς τὸν οὐρανόν· καὶ κατά 6ην. Καὶ ὁ Γαβριὴλ ἀσφαλίσατο μετὰ κύκλου προς τὴν ἀποῤῥῶτα τὸ κτήνος τὸ Ἐμπαράκ, καὶ ἰδάστασέ με ἐν τοῖς ὤμοις αὐτοῦ μέχρι τοῦ οὐρανοῦν καὶ ὅτι ἤλθομεν πρὸς τὸν οὐρανὸν, ἔκρουσε την 1. Laus illi, qui fecit transire servum suum unius noctis tempore ex oratorio Klara, quod est tenplum urbis Mecha, usque ad oratorium longissime distans, templum scilicet sanctum in Jerusalem, quam benediximus. Quodam die cum Mahomet juxta lempus constitutum cecinisset, dixit hominibus: Intelligite, bomines. Cum heri a vobis discessissem, venit ad me post vespertinam psalmodiam angelus Gabriel, dixitque mihi: Mahomet, Dominus precipit libi ut illum invisus. Cui dixi: Et ubi videbo illum? Et respondit Gabriel. In eo loco quem inhabitat. Et tunc jumentum adduxit mihi majus quidem asino, mulo autem minus, cui nomen Emparaki et dixit ad me: Conscende hoc, et ad domum sanciam pergito. Jumentum vero a me jam ascensuro aufugit. Cui dixit angelus: Consiste, Mahanet enim is est qui te conscendet. El respondit jumentum: Num in hujus gratiam Et sum missum? Respondit vero Gabriel: Ita. Εt dixit jumentum: Nequaquam ut me conscendat admisero, nisi prius pro me Deum oraverit. Ego autem pro juuenio Deum oravi, et conscendi illud, quod me insidente, gradu molli incedebat, ungulam suam in borizonteru visus sui super indigendo; unde minori temporis intervallo, quam lapidis jactus absolvi possit, ad domum sanctam pervenimus una cum Gabriele angelo. Qui duxit me ad rupen quandam, quae erat in domo Dei Hierosolymm. Εt dixit mihi Gabriel; Descende, quoniam de petra hac coelum petes. Εt descendi. Angelus vero Gabriel circulo quodam ad rupem alligavit jumentum Emparak, et me humeris suis sublatum ad coelum usque portavit. Quo cum pervenissemus, pulsavit fores Gabriel. Cui dictum est, Quis es? Respondit is, Ego sum Gabriel. Et rursus dictum est illi, Et quis 87 Prov. xv, 3. δ

CONTRA MAHOMETEM ORATIO IV. Ούραν ὁ Γαβριήλ, ἐῤῥήθη τε πρὸς αὐτὸν, Τίς εἶ; tibi comes? Respondit is: Mahomet. Dixit rursum Απεκρίθη τε, Ἐγώ εἰμι ὁ Γαβριήλ. Ερρήθη τε janitor: Num in hujus gratiam ablegatus eras? Et πάλιν αὐτῷ, Καὶ τίς ἐστι μετὰ σοῦ; Απεκρίθη, dixit Gabriel: Eram. Quo diolo, portam nobis Ο Μαχούμετ. Εἶπε δὲ ὁ θυρωρός, Μὴ ὑπὲρ τούτου aperuit, et vidi turbam angelorum, quibus bis in ἦν ἡ ἀποστολή; Καὶ εἶπεν ὁ Γαβριήλ, Ναί. Και curvatis genuhus preces obtuli. Post hæc vero ἤνοιξεν ἡμῖν τὴν πύλην, καὶ εἶδον ἔθνος ἀγγέλων, suscepit me Gabriel, et ad caelum secundum per καὶ δὶς κάμψας ὑπὲρ αὐτῶν τὰ γόνατα, εξέχειν duxit, cujus intervallum a primo erat iler annorum προσευχὴν· καὶ μετὰ ταῦτα ἔλαβέ με ο Γαβριήλ, quingentorum. Et quemadmodum apud primum καὶ ἤγαγέ με πρὸς τὸν δεύτερον οὐρανόν. "Ην δὲ τὸ ccelum fores pulsavit, responsumque accepit, διάστημα τῶν δύο μέσων οὐρανῶν ὁδὸς πεντακο cadem ratione ad coelum usque septimum perveniσίων ἐτῶν. Καὶ ὥσπερ πρῶτον ἔκοψε την θύραν, mus, in quo videre licebat angelorum turbam. καὶ ἀπόκρισις γέγονεν αὐτῷ, οὕτω καὶ μέχρις εβδό quorum singuli millenis vicibus toto mundo maμου οὐρανοῦ κατὰ πάντα γέγονεν ὁμοία. Ἐν ῳ jores erant, e quibus quilibet septingenta millia ἑβδόμῳ οὐρανῷ διαγράφει ἰδεῖν λαὸν ἀγγέλων, τὸ habuit capita, et in unoquoque capite sep μῆκος ἑνὸς ἑκάστου πολλῷ χιλιοπλάσιον τοῦ κό tingenta myriadum ora, et in unoquoque ore mille σμου, ἀφ' ὧν τις εἶχεν ἑπτακοσίας χιλιάδας κεφα et septingentas linguas laudantes Deum septingenλάς, καὶ ἐν ἑκάστῃ κεφαλῇ ἑπτακοσίας μυριάδας tis myriadum idiomatis. Εt vidit quemdam angeστόματα, καὶ ἐν ἑκάστῳ στόματι χιλίας έπταχο- Ium lugentem, causamque luctus sui inquisivit; σίας γλώσσας αἰνούσας τὸν Θεὸν ἑπτακοσίοις μυ- quam hic respondit peccatum esse. Ipse autem ριάδων· ἰδιώμασι. Καὶ προσέβλεψεν ἕνα τῶν ἀγγέ- intercessit pro illo. Et sic me, inquit, Gabriel alteri λων θρηνοῦντα, καὶ ἐζήτησε τὴν αἰτίαν τοῦ θρή. commisit angelo, qui idem alleri, et sic deiuceps, του αὐτοῦ· καὶ ἀπεκρίθη ἁμαρτίαν εἶναι. Αὐτὸς δὲ donec coram Deo et tribunali ipsius constiti. Et ἐδεήθη ὑπὲρ αὐτοῦ. Οὕτω τέ φησιν ὁ Γαβριήλ, tetigit me manu sua Deus inter scapulas, donec Παρέθετό με ἀγγέλῳ ἑτέρῳ, κἀκεῖνος ἄλλῳ, καὶ frigus manus suae penetravit ad medullam spinæ οὕτως ἐφεξῆς, μέχρις ἔστη ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ καὶ mes. Et dixit mihi Deus: Imposui vota tibi et τοῦ βήματος αὐτοῦ. Καὶ ἥψατό μου ὁ Θεὸς τῇ χειρὶ populo uo. Descendenti vero mihi ad celum αὐτοῦ ἐν μέσῳ τῶν ὤμων, ἕως οὗ ἡ ψυχρότης τῆς quartum usque consuluit Moses ut redirem ad χειρὸς αὐτοῦ διῆλθε μέχρι τοῦ μυελοῦ τῆς ῥάχεως Deum, alleviaturus populum qui ad vota haec sufliμου. Καὶ εἰπέ μοι ὁ Θεὸς, Ἐπέθηκά σοι καὶ τῷ cere nullo modo posset. Unde primo reditu remisλαῷ σου εὐχάς. Καταβάντι δέ μοι πρὸς τὸν τέταρ- sionem decem votorum impetravi; quin in tertium τὸν οὐρανὸν συνεβούλευσεν ὁ Μωϋσῆς ἐπανελθεῖν quintumque reditum usque ita votorum numerus με πρὸς τὸ κουφίσαι τὸν λαὸν, μὴ ὄντα δυνατὸν imminutus est, ut paucissima superessent. Diἐξαρχεῖν τοσαύτῃ εὐχῃ. Καὶ τῇ πρώτῃ ἐπανόδῳ cente autem Mose, populum nec hoc modo ferre ἔλαβον ἄνεσιν ἀπὸ δέκα μέχρι καὶ τῆς τετάρτης posse, me autem toties ad Deum reverti paἐπανόδου. Καὶ τῇ πέμπτῃ ἐπανόδῳ τοσούτον debat, nec amplius adii, sed conscenso jumento ἦλθεν εἰς τὸ ἔλαττον τῶν εὐχῶν, ὡς ὀλίγας ένα που Emparak, in aedem civitatis Meche festinans reμεῖναι. Εἰπόντος δὲ τοῦ Μωσέως μηδὲ τοσοῦτον versus sum. Tempus vero omnium horum minus δυνήσεσθαι τὸν λαόν· ἐγὼ δὲ αἰσχυνθεὶς ὡς τοσαυ erat quam decima noctis portio. Mahomete vero τάκις ἀναδάς, οὐκ ἀνέδην πλέον, ἀλλ' ἐλθὼν εἰς hanc visionem enarrante mulla defecerunt homi τὸ Ἐμπαράκ, Κλαυνον ἐπανιών εἰς τὸν οἶκον τοῦ num millia, qui dicebant illi: Ascende hodie in Μακκέ. Τούτων δὲ πάντων χρόνος ἐλάττων ἢ τὸ caelum nobis videntibus, ut angelos occurrentes δέκατον μέρος τῆς νυκτός· καὶ διηγησαμένου πρὸς tibi videamus. Nonne tuum ipsius agnoscis menτὸν λαὸν τοῦ Μωάμεθ τὴν θεωρίαν ταύτην, ἀπέ dacium? Et dixit Mahomet: Laus Deo meo. Num στησαν ἀπὸ τοῦ νόμου αὐτοῦ χιλιάδες ἀνθρώπων ego alius quispiam sum quam unus hominum, et πολλαὶ λέξαντες αὐτῷ, Ανάβηθι τῇ ἡμέρᾳ εἰς τὸν apostolus? Majores vestri miraculis non credideοὐρανὸν ὁρώντων ἡμῶν, ὡς ἂν ἴδωμεν τοὺς συναν τήσαντάς σοι ἀγγέλους. Οὐκ ἐπέγνως τὸ ἑαυτοῦ ψεῦδος; Καὶ εἶπεν ὁ Μωάμεθ, Αἴνεσις τῷ Θεῷ μου. Μὴ ἄλλο τί εἰμι ἐγὼ ἢ εἰς τῶν ἀνθρώπων καὶ ἀπό στολος; Οι πρὸ ὑμῶν οὐκ ἐπίστευον θαύμασιν οὐδὲ ὑμεῖς πιστεύετε θαύμασιν, οὔτε πιστεύσετε, εἰ μὴ διὰ ξίφους. Καὶ τί δ' ἄν τις εἴποι περὶ τῆς τοι αὐτης ψευδοῦς καὶ ἀδοξοτάτης θεωρίας; ἐξ αὐτοῦ γὰρ τοῦ Μωάμεθ τὸν ἔλεγχον ἔχει. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ εἰπὼν, ὅτι ἐκυλίετο ἀφρίζων ὑπὸ τοῦ πάθους, ὅτι τοῦ Γαβριὴλ ἐρχομένου πρὸς αὐτὸν, ἀπεσταλμένου παρὰ Θεοῦ δῆθεν, οὐκ ἠδύνατο φέρειν την τοῦ ἀγγέλου ἔρασιν, καὶ διὰ τοῦτο πίπτειν ὡσεὶ νεκρόν, τοὺς δὲ παρὰ τοῦ ἀγγέλου λόγους ἀκούειν, runt, nec vos iisdem, creditis; nec credetis unquam, nisi per gladium. Et quidnam dicat aliquis de falsa hac et absurda visione? Ex ipsius enim Mahometis verbis convincitur. Is enim est qui dixit, cum spumans hinc inde volveretur, quod venientis ad se Gabrielis angeli a Deo missi aspectum susti nere non posset, et propterea cadere exanimi similem, audire autem se angeli sermones cen tintinnabulum eneum resonans. Qui igitur unius angeli aspectum sustinere non potuit, quomodo Lot angelorum splendorem potuit intueri? quin etiam curiosius de his inquirere, lot capita numerare, et tot intra labia illorum linguas, tum etiam tam varias hymnorum Dei vicissitudines et idio-

mata discernere? Non enim Gabrieli soli se ante- ὥσπερ τινὰ κώδωνα χαλκοῦν ἡγοῦντα. Ο τοίνυν ponit, sed etiam omnibus his ad quos Gabrieli non permittebatur ingredi: sed tanto illis erat inferior, ut ipsam Mahometem alteri angelo committeret, qui et ipse alteri, et sic deinceps se per singulos in angelorum turbam pervenisse, quos et Ipsos tandent transcenderit, donec ad Deum perveniens mutuo cum illo usus sit colloquio. Aul lime se non modo omnibus his præfert, sed etiam orantem. se pro inis iniucit. Cesso nunc dicere de magno illo Dei spectatore Mose, quem, ut ipse dicit, in quarto caelo conspexit, cum ipse ad septimum usque ascenderit, et ad Deum usque pervemerit, cumque illo sit collocutus, et post hæc egressus sit, et descenderit ad calum quartum, ut dictum est; ubi et in Mosem inciderit, et hunc quoque illi consuluisse, ut reversus oraret Deum pro populo, votumque redderet levius, populo nimirum infirmiore ad hoc exsistente. Quo consilio nsum ad Deum rediisse, et hacc oravisse ab illo: quod eliam illi concessum sit, vorique pondus alleviatum, Cum vero Muses illum cogeret, denuo, et sic quinque vicibus ad Deum rediisse, volumque denuo esse imminutumn. Mose vero neque sic contento, sed suadente ut denuo reverteretur, votique remissionem majorem impetraret, se non annuisse, sed conscenso jumento suo Emparak in locum suum pristinum perrexisse. Inspice, quaeso, nrenda cium omnis ignorantie plenum. Deum, quem et Ipse Malone: Creatorem cali et terrae esse confitetur, corporeum facit, non incorporeum. Numon autem incorporeum est, quantitate caret et magniLudine, nec specie ulla circumscribitur. Quod cum natura sua propria tale sit, quomodo ex membris consistet? Si quis enim hoc concesserit, quomodo incorporeum esse intelligetur? Quod enim figuram habet, omnino et quantitati subjacet: quod vero quantitatem habuerit, locum habent oportet; quod autem in loco est, necessario circumscribitur. Quomodo autem aliquis haec corporea et corporis propria, sanctae illi et incorporea naturae Dei triLuerit, qui modo ratione non careat? Et patriarcha quidem Abraham in veteri illa Dei apparitione, seipsum terram et cinerem esse reputavit dixit que. Daniele autem, qui talis laniusque erat, vidcute angelum, conversa est gloria ipsius in corruptionem, id est, paulisper vitam suam abjecit. David autem dicit: Qui in terram despiciens, ipsam tremere facit.» Mahomet vero, onmnibus angelicis virtutibus superior factus, immediate cuum Deo collocatus est, et pro angelis et uuiverso mundo preces obtulit, et volis suis pollius est? Caeterum miror, qui fat ut temerarius ille el arrogans non hæc etiam dicere ausus fuerit, quod Dei naturam deprehenderit, qualem et Deus Ipse novit: • Verum qui habitat in caelis. irridebit eum, et qui cum eo sunt, et Dominus subsannabit eos ",. Praeterea, num Deus populi ns Psal. 11, 4. « μὴ δυνηθεὶς φέρειν ἑνὸς ἀγγέλου ὀπτασίαν τῆς τοσούτων ἀγγέλων αὐγὴν ἠδυνήθη θεάσασθαι, περ ριεργάσασθαί τε καὶ μετρῆσαι τὰς τοσαύτας και φαλὰς τῶν ἀγγέλων, τὰς ἐντός τε των στομάτων αὐτῶν γλώσσας, ἀλλὰ δὴ καὶ τὰς διαφόρους ἐναλ λαγὰς καὶ ἰδιότητας τῶν ὕμνων τοῦ Θεοῦ; μὴ μόνον γὰρ τοῦ Γαβριήλ μείζονα εἶναι λέγει ἑαυτόν, ἀλλὰ καὶ πάντων ἐκείνων, εἰς οὓς ὁ Γαβριήλ οὐκ είχε παρείσδυσιν. Ἀλλὰ τοσοῦτον ἦν ἀπεδέων ἐκείν νων, ὥστε τὸν Μωάμεθ αὐτὸν ἑτέρῳ ἀγγέλης παρε δοῦναι, δ δ' αὖ ἑτέρῳ, καὶ ἐφεξῆς ἄλλῳ, καὶ οὕτως ἀνελθεῖν εἰς τὸ πλῆθος τῶν ἀγγέλων, εἶτα κἀκεῖ. νων ὑπεραναθῆναι, καὶ οὕτως εἰσελθεῖν εἰς τὸν Θεόν, καὶ συντυχεῖν ἀλλήλοις. Ετι μή μόνον μεί ξονα πάντων έκείνων δεικνύει ἑαυτόν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἐκείνων εὐχόμενον. Εῶ λέγειν περὶ τοῦ μετ γάλου ἐκείνου καὶ θεόπτου Μωϋσέως, ὄν, ὥς φησιν, εἶδεν ἐν τῷ τετάρτῳ οὐρανῷ, αὐτὸν δὲ ὑπερανα βῆναι καὶ τοῦ ἑβδόμου, καὶ ἀπελθεῖν μέχρι καὶ τοῦ Θεοῦ, ὁμιλῆσαί τε αὐτῷ. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐξελθεῖν καὶ κατελθεῖν ἐν τῷ τετάρτῳ οὐρανῷ, ὡς εἴρηται, καὶ συντυχεῖν τῷ Μωϋσεξ, συμβουλεύσαί τε αὐτὸν τούτῳ, ἐπαναστραφέντα παρακαλέσαι τὸν Θεὸν ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, καὶ γενέσθαι κουφοτέραν τὴν εὐ χήν, ὡς ἀδυνάτως ἔχοντος πρὸς αὐτήν· καὶ δεξαμέν νου τούτου τὴν βουλήν, ἐπαναστραφήναι πρὸς τὸν Θεόν, καὶ ζητῆσαι τὸ περὶ τούτου, καὶ προσδεχθή και την ζήτησιν αὐτοῦ, καὶ γενέσθαι ελαφροτέραν τὴν εὐχήν. Καὶ αὖ τοῦ Μωσέως ἀναγκάσαντος αυτ τὸν αὖθις ἐπαναστραφήναι ἕως πεντάκις πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ πάλιν γενέσθαι πολλῷ ἐλάττονα τὴν ψυ χὴν, καὶ μὴ ἀρκεσθέντα τὸν Μωϋσὴν εἰπεῖν καὶ αὖθις ἵνα ἐπαναστραφῇ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ αἰτήσῃ συγγνωμονεστέραν γενέσθαι τὴν εὐχὴν, οὐ κατένευ σεν, ἀλλὰ κατελθεῖν εἰς τὸ Ἐμπαρὰκ, καὶ ἐλαύνειν ἕως ἂν ἔλθῃ ἔνθα ἦν πρότερον. Σκόπει γοῦν ψεῦδος πάσης ἀγνωσίας με μεστωμένον τὸν Θεὸν, δντινα ὁμολογεῖ ὁ αὐτὸς Μωάμεθ ποιητὴν οὐρανοῦ καὶ γῆς, ἐνσώματον δεικνύει, καὶ οὐκ ἀσώματος. Τὸ γὰρ Θεῖον ἀσώματον, ἀποσόν τε καὶ μὴ ἔχον μέγεθος, οὐδὲ ἐν εἴδει περιγραπτόν. Τὸ δὲ οὕτως ἔχων ἐν τῇ ἰδίᾳ αὐτοῦ φύσει πῶς ἂν ἐκ μερῶν; εἰ γάρ τις ποίη τοῦτο υπάρχειν, πῶς νοηθήσεται ἀσώματον; τὸ γὰρ ἐν σχήματι ἂν πάντως καὶ ἐν ποσῷ. Τὸ δὲ ἐν ποσῷ καὶ ἐν τόπῳ· τὸ δὲ ἐν τόπῳ ἐξανάγκης περι γραπτόν. Ταῦτα δὲ σωματικά, καὶ τὰ τοῦ σώματος ἴδια, πῶς ἂν ἐπὶ τῆς μακαρίας ἐκείνης καὶ ἀσωμάτ του φύσεως τοῦ Θεοῦ λογίσηταί τις διανοίας μέτοχος ὧν; Καὶ ὁ μὲν πατριάρχης ᾿Αβραὰμ ἐν τῇ πόλει Θεοφανείᾳ γῆν καὶ σπουδὲν ἑαυτὸν ἐλογίσατο και εκάλεσεν· τοῦ δὲ Δανιὴλ τοῦ τοιούτου καὶ τοσούτου ἄγγελον ἰδόντος, ἐστράφη ἡ δόξα αὐτοῦ εἰς διαφθο ράν, τουτέστι παραβραχύ απεβάλετο τὴν ἑαυτοῦ ζωήν· ὁ δὲ Δαβίδ φησιν, ε υ ἐπιβλέπων ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ ποιῶν αὐτὴν τρέμειν - ι ὁ δὲ Μωάμεθ τὰς αγγελικές πάσας ὑπεραναβὰς δυνάμεις, ἀμέσως τῷ Θεῷ προσωμίλησε, καὶ ὑπὲρ ἀγγέλων καὶ παντὶς

CONTRA MAHOMETEM ORATIO IV τοῦ κόσμου διήσεις ἐποίησε, καὶ τῆς εὐχῆς οὐκ vires novisse non poterat, sed cervici illorum ἀπέτυχεν. Ἐγὼ δὲ ἀπορῶ πῶς οὐκ ἔφη τολμήσας Ο αυθάδης οὗτος καὶ ἀλαζὼν, ὅτι κατέλαβε τὴν τοῦ Θεοῦ φύσιν, ὥσπερ αὐτὸς ὁ Θεὸς οἶδεν αὐτήν· ἀλλ' ὁ κατοικῶν ἐν οὐρανοῖς ἐκγελάσεται αὐτὸν καὶ τοὺς μετ' αὐτοῦ, καὶ ὁ Κύριος ἐκμυκτηριεῖ αὐτούς. Ετι οὐκ ἠδύνατο ὁ Θεὸς γινώσκειν τὴν δύναμιν τοῦ λαοῦ, ἀλλ' ἐπέθηκεν ἐπὶ τὸν τράχηλον αὐτῶν νόμον, ὧν οὐκ ηδύναντο βαστάζειν; Καὶ πῶς Θεὸς, ὃς οὐ γινώσκει τὸ ποίημα, αὐτοῦ, μηδὲ τὴν δύναμιν τοῦ ποιήματος αὐτοῦ; Εἰ δὲ Θεὸς ὢν ἀληθῆς, καὶ τὰ πάντα γινώσκων πρὶν γενέσεως αὐτῶν, ἔδωκε νόμον μὲν ἀτελῆ τοῦ Μωσέως διὰ τὴν τῶν ἀνθρώτων ἀσθένειαν, τέλειον δὲ τὸν διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, πῶς τὸ τέλειον ὥσπερ ἀγνοῶν ἢ μεταμεληθεὶς, εἰς τὸ ἀτελὲς πάλιν κατήγαγε; Τὸ γὰρ τέλειον οὕτως” ἐστὶ τέλειον, εἴπερ οὔτε ἐλλιπές ἐστιν, οὔτε περιττὸν καὶ παρέλκον, ὥσπερ τὸ Εὐαγγέλιον μαρτυρεῖ ἡ ἀλήθεια. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Μωάμεθ τέλειον καὶ ἀληθὲς καὶ ἅγιον, καὶ σωτηρίαν καὶ ὁδηγίαν ἀποκαλεῖ· «ἱ δὲ τοῦ τοιούτου Μωάμεθ ἀκόλουθοι δικαιοῦντες τὸν ἀσεβῆ, λέγουσιν ὅτι ὁ μὲν Χριστὸς ἐδίδαξε μεγάλα καὶ ἀδύνατα. Τίς γὰρ δύναται ἀγαπᾶν τὸν πλησίον ὡς ἑαυτὸν, καὶ τὸν Θεὸν ἐξ ὅλης αὐτοῦ τῆς καρδίας; εἰς δύναται ὑπὲρ τῶν διωκόντων καὶ συκοφαντούν των εὔχεσθαι; τίς δύναται ἀγαπᾶν τοὺς ἐχθροὺς αὐτοῦ; καὶ τὰ ἕτερα. Καὶ διὰ τοῦτο ἀπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Μωάμεθ καὶ τὸ Κοῤῥὰν συγκαταβάσεως ἕνεκεν, ἵνα ῥᾳδίως πληρῶσιν οἱ ἄνθρωποι τὸν νόμον πρὸς τὴν αὐτῶν σωτηρίαν. Είπερ γοῦν οὐκ ἀνε φαίνετο ὁ Χριστὸς Θεὸς καὶ Θεοῦ Υἱός, ἀλλ᾽ οὕτως ἁπλῶς ἄνθρωπος ὡς ὁ Μωϋσῆς, ἐδεόμεθα ἄν τινων ἀποδείξεων εἰς τὴν τῆς ἀληθείας φανέρωσιν. Ἐπεὶ δὲ Θεὸς ἀληθὴς τρανῶς ἀναφαίνεται, περιστὸν ἤγημαι ὅλως δοῦναι ἀπολογίαν περὶ τούτου. Ως γὰρ Θεὸς καὶ ποιητής οἶδε τὴν τοῦ ποιήματος αὐτοῦ δύναμιν. Αλλ' ὅμως ίδωμεν καὶ ἐκ τῶν τοῦ Μωάμεθ λόγων τὸ ἄτοπον· αὐτός ἐστιν ὁ μαρτυρῶν καὶ λέγων ὅτι ὁ Χριστὸς. Λόγος Θεοῦ ἐστι, καὶ ψυχὴ Θεοῦ ἐστι, καὶ πνεῦμα Θεοῦ. Καὶ εἰ Λόγο; Θεοῦ ἐστι, πῶς παραλόγως ὁ τὰ πάντα εἰδὼς ἐποίσεν; Ο γὰρ τοῦ Θεοῦ Λόγος οὐκ ἂν ποτέ τι ἀγνοῶν ὑρίσκηται· οὔτε γὰρ ὡς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἐλάττων αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, οὔτε ὡς Λόγος αὐτοῦ. Καὶ εἰ ψυχὴ Θεοῦ καὶ πνεῦμα Θεοῦ ἐστι, et portatu difficilia, quomodo præceptor vester hoc πῶς εἰς τε τὰς ψυχὰς καὶ τὰ πνεύματα τῶν ἀνθρώπων βάρος ἐνέθηκε μὴ δυνάμενα φέρειν αὐτό; Ετι ὁ αὐτός φησι πρὸς τοὺς αὐτῷ ἀκολουθοῦντας ὅτι αὐδὲν εἰσιν, εἰ μὴ πληρώσαιεν τόν τε Μωσαϊκόν νόμον τὸ Εὐαγγέλιον, καὶ τὸ Κορράν. Καὶ εἰ μὲν βαρέα καὶ δυσβάστακτα διδάσκει τὸ Εὐαγγέλιον, πῶς ὁ διδάσκαλος ὑμῶν οὕτω παραγγέλλει ὑμῖν, ὃς Εἰ μὴ πληρώσετε τόν τε παλαιὸν νόμον, καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, οὐδέν ἔστι, τουτέστιν οὐδεμία ὠφέλειά ἐστιν ἐν ὑμῖν; Εἰ δὲ τέλειον ἐστι τὸ Εὐαγγέλιον, ὥσπερ καὶ ἔστι, ματαίως ἄρα δικαιοῦται τὸ Κορ βάν, ὅτι συγκαταβάσεως χάριν ἐξεδόθη, καὶ ἀληθῶς καταψεύδεσθε τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ Χριστοῦ· πῶς γὰρ δύναται τὸ Εὐαγγέλιον τέλειον εἶναι διορθώ PATROL. (IR. CLIV. legem portatu impossibilem imposuit? Et qua lisnam Deus hic, qui nec creaturam suam agnoscit, nec creature suæ vires? Quodsi vero Deus cum verus sit, et omnia priusquam generentur agnoscat, legem quidern Mosis dedit imperfectam propter hominum infirmitatem, perfectam vero per Evangelium, quomodo perfectam illan, aut obliviene aut poenitentia dactus, in imperfectam denuo reduxit! Perfectum enim tunc perfectum est, si nec defectus aliquis insit, nec superfluum aliquid aut supervacaneum, ut de Evangelio ipsa veritas testatur. Quin et ipso Mahomet hoc perfectum, verum, sanctum, salutem et viam vocat. Mahome. Lista vero justificantes impium, dicunt Christum magna docuisse et impossibilia. Quis enim proxi mum ut seipsum amare potest, et Deum ex toto corde suo? Quis potest pro persecutoribus suis cu calumniatoribus orare? Quis potest diligere inimi cos suos? etc. Quapropter misit, inquiunt, Deus Mahometem et Alcorranum, remissionis et relaxationis gratia, quo homines facilius legem ad salut - tem ipsorum implerent. Quod si quidem Christus non declaratus esset Deus et Dei Filius, sed nudus tantum homo, ut et Moses, demonstrationibus utique aliquibus opus esset ad veritatis declaralionem; cum vero hune Deum esse clarissime appareat, supervacaneum videtur aliquam de luc defensionem iustituere. Secundum hoc enim quod Dens et creator est, creature suae vires novit. Verumtamen ex ipsius Mahometis sermonibus rei absurditatem colligamus. Is est, qui testatur et dicit, Christum Sermonem Dei esse, spiritum Dei, et animam Dei.. Quod si sermo et ratio Dei est, cur, quæso, qui omnia novit, hac sine omni ratione fecit? Dei enim ratio nunquam aliquid ignorare videtur. Non enim secundum quod Filius Dei est, Deo et Patre minor est; neque secundum quod Sermo est, vel ratio illius. Et si anima Dei et spiritus Dei est, cur animabus et spiritibus hominum pondus imposuit portata impossibile? Ad hae idem dicit asseclis suis, quod nullius sint valoris nisi Mosis legem, Evangelium et Alcorranum impleverint. Quod si igitur Evangelium gravia docet vobis præcipit, quod nisi impleatis veterem legem εἰ Evangelium, nihil sit; id est, nulla in vobis sit utilitas? Quod si autem Evangelium perfectum est (ut nemo negat), frustra justificatur Alcorranum, quod concessionis et remissionis causa latum sit; et revera mendacii insimulatis Evangelium et Cliristum. Quomodo enim Evangelium perfectum esse posset, si indigeret emendatione? Item, si Gabriel hunc humeris suis sustulit, quidnam jumenta opus erat, quo ex Mecha Hierosolymam usque vederetur? Item, quisnam dimensus itineris infervallum, quod inter coelum primum et secundum est, deprehendit illud quingentorum annorum spa Lio constare, et illud Mahometi retulit? lemn, si

per pedum gressus intervallum hoc mensuratum / σεως δεόμενον; Ετι, εἰ ὁ Γαβριὴλ ἀνελάβετο αὐτὸν est, quomodo corpus crassu.n densumque ea calcavit, quae supra caelos sunt, ut hic prodigiose Angit? Et si hoc quidem impossibile est, angeli vero et animæ hominum illuc ascendunt, quomodo quæ incorporea sunt, corporeo gressu metiuntur ea quae supra coelos sunt constituta, cun minimo temporis spatio ea quæ sub coelo sunt transire possint, utpote aerem, æthera et alia his similia? Item quomodo in ascensu ut coelum ascenderet angelorum opera usus est, in descensu autem nequaquam, sed solo jumento Emparak, ut salvus in Mecbam reduceretur? Et quis tam stolidus, ut talia non condemnet? Quapropter interdicunt assecla illius, ne quis cum aliquibus disputet, redargutionem metuentes, utpote cum non ignorent præceptoris sui vaniLatem. Verumtamen et hi inter se mutuo dissenLiunt, et alii quidem mortis metu vel inviti sequuntur, et si forte liberi et sui juris essent, confestim Christianis ascriberentur. Alii vero errore seducti, pro firmis, veris et confessis retinent Mahometis mendacia et prodigiosa figmenta; alii rursum a lege patria propter majorum reverentiam desistere nolunt; verum illis defensionem coram Deo pro se subeundam imponunt; alii quoque propter vivendi licentiam et libertatem, voluptatumque concessio nem errori renuntiare nolunt, pluris nimirum facientes impuritatem et stultitiam, non ignari interim, quod quæ dicuntur, a Deo non sint; dicunt tamen palam, ut ante dictum est, «Vias precepLorum luorum agnoscere nolo.» Qua de causa nec sacram Scripturam legere permittitur apud illos, ne per hanc præceptoris sui stultitia appareat et contutetur. In capite Jona enim sic inquit: Quis quis deprehensus fuerit quod Alcorrano contrudicat, mortis supplicium Iuito, nee alii quam illi credant. In capite autem Amram ait: Non alii cre dite nisi legem nostram sequcnti. Εt qui Evange lium salutem esse dicit et viam, nihilque esse Sarracenos nisi Evangelium legemque impleverint, en denuo idem quasi proprii sermonis oblitus, in eodem sermone dicit: Mihi mea lex sit el vobis vestra. Vos ab his quæ ipse facio immunes estis, et ego ab iis quæ vos. Hoc itaque perversæ el errabunde mentis proprium est, ut non ab honesto tantum et bono dissentiat, sed ut nec secum unquam convenire possit, qualis et Mahomet hic in toto suo opere deprehenditur. Christianorum vero scripta non sic. Verum omnis sacra Scriptura tam Vetus quam Nova, singulæ sibi invicem quam exactissime consentiunt; et rursum uireque inter se mutuo eadem sentire et dicere deprehenduntur; et merito. Deus enim ipse auctor et legislatur est veteris et novi Testamenti. Ego autem ipse fortassis cum Esaia et Davide dixero: • Quare, o Domine, via impiorum prosperatur? Mei auten pene noti sunt pedes, pene elusi sunt gressus mei. Quoniam zclavi super iniquos, pacem peccatorum videos Quoniam non est respectus in morte ipsoἐπὶ τοῦ ὤμου αὐτοῦ, τίς χρεία ζώου, ἵνα ἀπὸ τοῦ Μακκέ διακομίσῃ αὐτὸν ἕως Ιερουσαλήμ; "Ετι, τις μετρήσας τὸ τῆς ὁδοῦ μήκος, τὸ ἀπὸ τοῦ πρώτ του οὐρανοῦ μέχρι καὶ τοῦ δευτέρου, καὶ εὑρὼν αὐτὸ πεντακοσίων ἐτῶν διάστημα, ἀνήγγειλε τῷ Μαχούμετ; Ετι, εἰ μὲν διὰ βημάτων ποδὸς ἐμετρήθη τουτὶ τὸ διάστημα, πως περιεπάτησε σώμα πάχος έχον τὰ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν, ὡς αὐτὸς τερατεύε ται; Εἰ δὲ τοῦτο μὲν ἀδύνατον, ἄγγελοι δὲ ἡ ψυχαί ἀνθρώπων ἀνέρχονται, πῶς τὰ ἀσώματα σωματική βήματι μετροῦσι τὰ ὑπὲρ τὸν οὐρανόν, ἅτινα ἐν ἐλαχίστῳ χρόνῳ δύνανται διελθεῖν τὰ ὑπὸ τὸν οὐρα νὸν, ἀέρα λέγω, καὶ αἰθέρα, καὶ τὰ τούτοις ὅμοια; Ετι, πῶς εἰς μὲν τὴν ἀνάβασιν ἐδεήθη ἀγγέλων, ὥστε ἀναβιβάσαι αὐτὸν εἰς τοὺς οὐρανοὺς, ἐν δὲ τῇ καταβάσει οὐδαμῶς, ἀλλὰ μόνου τοῦ ζώου τοῦ Ἐμ παρακ, ἵνα καὶ πάλιν αὐτὸν εἰς τὸ Μακκὶ διασώστ ται; Καὶ τίς οὕτω παράφρων, ὁ μὴ τῶν τοιούτων κατεγνωκώς; Διά τοι τοῦτο παντελῶς κωλύουσι οι ἐκείνον ἀκόλουθοι μετά τινων διαλέγεσθαι, τὸν Ελεγχον δειλιώντες· οὐδὲ γὰρ ἀγνοοῦντές εἰσι τὴν τοῦ διδασκάλου αὐτῶν ματαιότητα. Αλλ' όμως κάτ κεῖνοι ἀσύμφωνοι πρὸς ἀλλήλους υπάρχουσιν. Οἱ μὲν γὰρ τῷ τοῦ θανάτου φόβῳ καὶ ἄκοντες ἔπονται· eἰ δ᾽ ἴσως ἀφόβως καὶ ἐν ἐξουσίᾳ ἰδίᾳ ἐγένοντο, εὐθὺς Χριστιανοὶ ἐγένοντο ἄν· οἱ δὲ τῇ πλάνη συνεπαχθέντες, ὡς βέβαια καὶ ἀληθῆ καὶ ὡμολο γημένα ἔχουσι τὰ τοῦ Μωάμεθ ψεύδη καὶ τερατεύ ματα· οἱ δὲ οὐ βούλονται ἀποστῆναι τῆς πατροπαραδότου πλάνης αὐτῶν αἰδοῖ τῶν γονέων, ἀλλ' ἐπ' ἐκείνοις τιθέασι τὴν αἰτίαν τῆς πρὸς Θεὸν ἀπολογίας. Οἱ δὲ διὰ τὸ ἄνετον καὶ ἐλεύθερον καὶ περὶ τὰς ἡδονὰς ἐνδόσιμον οὐ βούλονται ἀποστῆναι τῆς πλάνης, ἀλλὰ τὴν ἀκαθαρσίαν καὶ ματαίαν δίαιταν προαιροῦνται, γινώσκοντες μὲν ὅτι οὐκ εἰσὶν ἀπὸ Θεοῦ τὰ λεγόμενα, λέγουσι δ' ὅμως ἀντικρυς, ὡς προείρηται, ότι ο Οδῶν ἐντολῶν σου γνῶναι οὐ βού λομαι.» Καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ παραχωρούσιν ἀναγι νώσκεσθαι τὴν θείαν Γραφὴν παρ' ἐκείνοις, ἵνα μὴ τὸ τοῦ διδασκάλου αὐτῶν ψεῦδος εἰς ἔλεγχον ἔλθῃ. Ἐν γὰρ τῷ κεφαλαίῳ τῷ ᾿Ιωνᾶ οὕτω φησίν, ὅτι Kἂν ὁποῖος ποτε φωραθῇ ἀντιλέγων τὸ Κορδάν, θάνατο; ἔσται ἡ τιμωρία, μηδὲ πιστεύειν ἕτερον πλὴν αὐτοῦ. Ἐν δὲ τῷ κεφαλαίῳ τῷ ᾿Αμραμ φησί, Μη πιστεύσητε ἕτερον πλὴν τοῦ ἑπομένου τῷ ἡμε τέρῳ νόμῳ, καίτοι γε τὸ Εὐαγγέλιον σωτηρίαν εἶναι λέγων καὶ ὁδηγίαν, καὶ μηδὲν εἶναι τοῖς Σαρακηνοῖς, μὴ πληρώσασι τὸ Εὐαγγέλιον καὶ τὸν νόμον. Πάλιν δὲ ὁ αὐτὸς, ὥσπερ ἐπιλαθόμενος τῶν ἑαυτοῦ λόγων, ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ φησίν, ὅτι Ἐμοὶ ὁ ἐμὸς νόμος, καὶ ὑμῖν ὁ ὑμέτερος. Ὑμεῖς ἐλεύθε poί ἔστε ὧν ἐγὼ πράττω, κἀγὼ ὧν ὑμεῖς. Τοῦτο γοῦν ἰδιόν ἐστι τοῦ παρατετραμμένου καὶ πεπλανη μένου νοός, τὸ μὴ μόνον μετὰ τοῦ καλοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ ἀσύμφωνον τοῦτον εὑρίσκεσθαι, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἑαυτὸν μηδέποτε συμφωνεῖν, ὥσπερ καὶ ὁ παρών αὑτοσὶ Μωάμεθ ἐν ὅλῳ τῷ αὐτοῦ συγγράμ ματι. Τὰ δὲ τῶν Χριστιανῶν οὐχ οὕτως, ἀλλὰ πᾶσα

CONTRA MAHOMETEM ORATIO IV. bus hominum non sunt, et cam hominibus non Magellantur. Ideo tenuit eos superbia ipsorum in finem. Operti sunt iniquitate et impietate sus. Prodibit quasi ex adipe iniquitas ipsorum. Transierunt in affectum cordis, cogitaverunt et locuff sunt in nequitia. Ini quitatem in excelsa locuti sunt. Posuerunt in coelum os suum, et lingua ipso - rum transivit in terram. 85. Verumtamen cum divino Davide etiam ipse clamabo: Propter dolus ipsorum posuisti eis mala, Domine, dejecisti cus cum extollerentur. Quomodo facti sunt in desolationem? Subito defecerunt, perierunt propter inquitatem suam veluti somnium exsurgentis. Demine, in civitate tua imaginem ipsorum ad nihilume Η θεία Γραφή, ή τα παλαιά, ή τε νέα, μία εκάστη rum, et armamentum in plaga ipsorum. In labori πρὸς αὐτὴν, κατὰ πᾶσαν ἀκρίβειαν συμφωνεί, καὶ αὖθις αἱ δύο ὁμοῦ κατὰ πάντα εὑρίσκονται τὰ αὐτὰ καὶ φρονοῦσαι καὶ λέγουσαι, καὶ εἰκότως. Ο γάρ. αὐτὸς Θεός ἐστιν ὁ ποιητὴς καὶ νομοδότης τῆς τα παλαιᾶς καὶ νέας. Ἐγὼ δὲ τάχα ἂν μετὰ Ησαΐου καὶ Δαβὶδ τῶν προφητῶν εἶπον, «Ίνα τι, Κύριε, οἰὸς ἀσεβῶν εὐοδοῦται;» καὶ ὅτι ο Ἐμοῦ παραμι κρὸν ἐσαλεύθησαν οἱ πόδες, παρ' ὀλίγον ἐξεχύθη τὰ διαβήματά μου, ὅτι ἐξήλωσα ἐπὶ τοῖς ἀνόμοις, εἰρήνην ἁμαρτωλῶν θεωρῶν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀνάνευσις ἐν τῷ θανάτῳ αὐτῶν, καὶ στερέωμα ἐν τῇ μάτ στιγι αὐτῶν. Ἐν κόποις ἀνθρώπων οὐκ εἰσὶ, καὶ μετὰ ἀνθρώπων οὐ μαστιγωθήσονται. Διὰ τοῦτο ἐκράτησεν αὐτοὺς ἡ ὑπερηφανία εἰς τέλος. Περιεβάλλοντο ἀδικίαν καὶ ἀσέβειαν ἑαυτῶν ἐξελεύσε- rediges.. ται ὡς ἐκ στέατος ἡ ἀδικία αὐτῶν, διήλθοσαν εἰς διάθεσιν καρδίας, διενοήθησαν καὶ ἐλάλησαν ἐν πονηρίᾳ· ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος ἐλάλησαν, ἔθεντο εἰς οὐρανὸν τὸ στόμα αὐτῶν, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτῶν διῆλ θεν ἐπὶ τῆς γῆς. Ἀλλὰ σὺν τῷ θεοπάτορι Δαβὶδ καὶ αὐτὸς κεκράξομαι ὅτι, ο Διὰ τὰς δολιότητας απ τῶν ἔθου αὐτοῖς κακὰ, Κύριε, κατέβαλες αὐτοὺς ἐν τῷ ἐπαρθῆναι. Πῶς ἐγένοντο εἰς ἐρήμωσιν ἐξάπινα ἐξέλιπον, ἀπώλοντο διὰ τὴν ἀνομίαν αὐτῶν, ὡσεὶ ἐνύπνιον ἐξεγειρομένου. Κύριε, ἐν τῇ πόλει σου τὴν εἰκόνα αὐτῶν ἐξουδενώσεις, ο β'. ἔτι ἐν τῷ κεφαλαίῳ..... λέγει ὁ Μωάμεθ ὅτι οἱ δαίμονες σωθῆναι μέλλουσιν, Ωριγένει αἱρετικῷ ἀκολουθῶν. Καὶ ἔτι μὲν ἐν ἑτέρῳ τόπῳ φησὶν ὁ αὐτὸς ὅτι πολλοὶ τῶν δαιμόνων ἀκούσαντες τὸ τοῦ Μαχούμετ Κορβάν ἀναγινωσκόμενον, ἐπῇνεσαν καὶ ἐθαύμασαν, καὶ πιστεύσαντες αὐτῷ ἐσών Θησαν. ᾿Αλλὰ νῦν οὐχ οὕτως, ἀλλὰ καθολικῶς λέγει, καὶ ἀποφαίνεται ὅτι σωθῆναι μέλλουσιν οἱ δαίμονες. Εἴπερ γοῦν δύναται σωθῆναι εἷς καὶ μόνος ἐκ τοῦ τάγματος αὐτῶν, δύνανται σωθῆναι καὶ πάντες. Αλλ' ώς περ πάντοτε αὐτὸς ἑαυτῷ ἐναντιοῦται, ούτ τω καὶ κατὰ τὸ παρόν. Αὐτὸς καὶ οἱ μετ' αὐτοῦ κατὰ πάντα λέγουσι τὸ Εὐαγγέλιον τέλειον, καὶ ἅγιον, καὶ σωτήριον, ὡς τοῦ Χριστοῦ λόγους· νῦν δὲ, ὡς καὶ πολλάκις, ἐναντία τούτῳ καθόλου λέγουσιν. Ο γὰρ Χριστὸς οὕτως εἴρηκε πρὸς τοὺς τῆς γεέννης αξίους, ε Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ κατηραμένοι, εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ.» Τοῦτο τοίνυν εἰπὼν, οὐδένα τῶν δαιμόνων ἀφῆκεν ἐκτὸς τῆς κα λάσεως. Καὶ εἰκότως. Ο γὰρ σεσωσμένος ἢ σὺν τῇ μετανοίᾳ τὸ κατὰ δύναμιν καὶ αὐτὸς συμβάλλει δια πράξεως εἰς τὴν τῆς σωτηρίας ὁδόν· ἐπὶ γὰρ τοῦ σώματος οὐ δύναται ἄνθρωπος ποιῆσαι τὸ κατὰ βούλησιν, ἤτοι τὸ μὴ ἐμπεσεῖν εἰς νόσον· ἢ ἐμπεσῶν, ἔχει ἐπ' ἐξουσίας ἐπανελθεῖν εἰς τὴν προτέραν ὀγίειαν. Ἐπὶ δὲ τῆς ψυχῆς οὐχ οὕτως· ἀλλὰ πᾶ; τις ἄνθρωπος ἐπ' ἐξουσίας ἔχει, ἵνα μὴ ἁμάρτη, ὅπερ ἐστὶν ἀσθένεια ψυχής. "Αμαρτὼν δὲ εἰς τὴν αὐτοῦ θέλησίν ἐστιν, ἵνα καὶ αὖθις ἀνακαλέσητα: ἑαυτὸν, καὶ μὴ μόνον εἰς τὴν προτέραν υγίειαν τῆς ψυχῆς ἐπανέλθοι, ἀλλὰ καὶ πολλῷ τῷ μέτρῳ ὑπερδῇ, καὶ ἢ σὺν τῇ μετανοίᾳ, ὡς εἴρηται, ποιήσῃ καὶ ἔργα ἀξιόχρεα, ἢ κατὰ δεύτερον, ὁ φασί, πλούν με την μετανοών εὑρίσκηται. Καὶ ὁ πανάγαθος Θέλ 2. Praeterea in capite..... dicit Mahomet, quod et demnones salutem sint consecuturi, Origenis hæresim secutus. Et quamvis alio in loca idem dicat, quod multi ex demonibus, cum Malometis Alcorranum prælegi audivissent, collaudaverunt et admirati sunt, et cum credidissent, salutem sunt consecuti; nunc tamen non sic dicit, sed universaliter daemones salvandos fore affirmat. Siquidem potest unus et is solus ex illorum numero salvari, omnes etiam salvari possunt. Sel quemadmodum ipse sibi ubique contrarius est, ita etiam hoc loco. Hic enim, omnesque hujus assecle, Evangelium per omnia periectum, sanctua et salutare, utpote Christi sermones, asserunt; nunc vero, ut et alias sepius, huic omnino contradicunt, Christus enim ad gehenna dignos sic dixit: • Abite a me, malelicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ipsius". His itaque verbis nullum demonum a pena excepit, et merito. Qui enim salvatus est cum poenitentia, simul etiam ipse pro virili salutis viam per opera observal. In corpore enim non potest homo pro sui animi voluntate vel in morbum non incidere, aut cum inciderit, sua potestate ad pristinam valetudinem reverti; anime vero negotium longe secus habet. Omnis enim homo in sua potestate habet, ne in peccatum (qui anima: morbus est, incidat; cum vero peccaverit, sui arbitrii est, ut seipsum denu. revocet, utque non modo ad pristinam anima sa nitatem revertatur, sed etiam ut multis modis hanc superet, et vel per poenitentiam faciat fide digna et idonea, vel post secundam, quod dicitur, naviga tionem solummodo poenitentiam agere deprehenditur. Et Deus elementissimus, qui propter homi num salutem coelos inclinavit, et descendens homa "Psal. LXXI, 2-9. ibid. 18-20. Mattb xxv, 1.

factus est, eludit misericordiam suam, quæ major διά την σωτηρίαν τῶν ἀνθρώπων κλίνας τοὺς οὐ est omni opere angelorum simul et hominum, quam ctiam omnibus anteponit virtutibus, et ad se omnes advocat, amicosque suos constituit. In diabolo autem abi poenitentia? ubi homilitas? ex hac enim poenitentia enascitur. Prius enim seipsum homo ceu maleficum condemnat, deinde peccato rum a se commissorum agit poenitentiam. Diabolus Rulein contra. Quin potius amat peccatum quod admisit, et pro virili humanæ perditionis propinator et cooperarius esse videtur. Quæ igitur Dei cum diabolo est communio? Stulte igilur Malomet etiam dæmones salvari asseruit. ρανούς, καὶ κατελθών, καὶ γεγονώς ἄνθρωπος, ἐκχέει τὸ ἔλεος αὐτοῦ, ὅπερ ἐστὶ μείζον πάτης πρέ ξεως ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων, καὶ ἀντὶ πασῶν ἀρετῶν τοῦτο λογίζεται· καὶ πρὸς ἑαυτὸν προσκα λεῖται αὐτοὺς, καὶ φίλους αὐτοῦ καθίστησιν. Ἐπὶ δὲ τοῦ διαβόλου που μετάνοια; που ταπείνωσις; ἡ γὰρ μετάνοια ἐκ ταπεινώσεως γίνεται. Πρότερον γὰρ καταγινώσκει τις ἑαυτοῦ ὡς καλῶς πράξαντος, έπειτα μετανοεῖ ἐφ' οἶ; ἥμαρτεν. Ο δὲ διάβολος τοὐναντίον. Στέργει μὲν τὴν ἁμαρτίαν ἣν ἥμαρτε, καὶ τὸ κατὰ δύναμιν πρόξενος καὶ συνεργὸς τῆς τῶν ἀνθρώπων ἀπωλείας εὑρίσκεται. Τίς γοῦν κοινωνία Θεῷ τε καὶ διαβόλω; "Αρα ματαίως ἐλάλησεν ὁ Μωάμεθ, εἰπὼν ὅτι δύνανται σωθῆναι οι ται μονές. 3. Porro etiam hoc de Alcorrano Mahomet dicit, neminem mortalium, nec seipsum quoque interpretationem et sensum hujus percipere, praeter solum Deum. Quod si hoc verum est, quaenam est Alcorrent ntilitas? Fortassis enim sic prodesse poterat, si qum a Deo dicta sunt, intelligerent. Cum vero ipse etiain Mahomet testetur, neminem mortalium ea quæ Alcorrano continentur intelligere, quænam hujus est utilitas? Nulla prorsus. Et quænam demonstratio hac evidentior est, quod lex a Mahomete lata Deum non habeat auctorem? Deus enim leges non frustra sancit. En igitur manifeste constat, Alcorranum a Deo non esse, verum Agmentum rationis hujus infclicissimum. Quod etiam ex ipso Alcorrano patet, cum nec Veteri nec Novo Testamemno consentiat, ipso interim Malo-C meta confitente, Scripturus et sanctas el.bonas esse, et asseclas ipsius pretii nullius esse, nisi et legem et Evangelium impleverint. Item, ipse sibi fere per omnia contradicit. Item, miraculum nullum edidit in dictorum suorum comprobatiomemn. item, mendacia continet manifesto, quod 2 Deo alienum est. Item, violentum est, et liberum destrait arbitrium, quod nec Deus ipse unquam subvertit Tum etiam, nullo ordine confusum est. Quod antem ordine caret, a Deo longe lateque discrepat. Deus enim nequaquam confusionis Deus est. Itein, manifeste malum esse apparet. Εt quomodo a Deo originem duceret, qui eronem proli Inten et simplicitatem excedit? Item, confictas et η prodigiosas visiones continet. Et quomodo id a Deo esset veritatis creatore et largitore? Omaium vero malorum extremum et primum est, quod a Deo Alcorranum latum esse tradant ipsi, Deo calumniam struentes. Miror sane et obstupesco, quinam miseri, Christo et doctrina illius neglecta, Mahometem secuti sint. Ilujus enim lex, quam AlCorranum vocant, hoc idem tradit, quod hoc per angelum matri Jesu annuntiatura sit, et quod Spiritu sancto sit sanctificata, et virtute diving concepert, neque naturae efficacia, et Christumn cx sanctissima virgine omniumque mulierum castis sima esse genitum. In capite enim Enersan dicit: Ο sodales libri, id est, ο fideles, nihil de Deo γ. "Ετι ὁ αὐτό; Μωάμεθ φησὶ περὶ τοῦ Κορβάν ὅτι οὐδεὶς τῶν ἀνθρώπων, οὐδ᾽ αὐτὸς ὁ Μωάμεθ γινώσκει τὴν τούτου εξήγησιν, ἀλλ' ἡ μόνος ὁ Θεός. Καὶ εἰ τοῦτό ἐστιν ἀλήθεια, ποία ἐστὶν ἡ τοῦ Κορ ἂν ὠφέλεια; Ἴσως γὰρ οὕτως ἡδύνατο ὠφελῆσαι, εἴπερ ἐγίνωσκον τὰ παρὰ τοῦ Θεοῦ λεγόμενα. Ἐπεὶ δ' αὐτὸς ὁ Μωάμεθ μαρτυρῶν εὑρίσκεται ὅτι οὔτ δεὶς τῶν ἀνθρώπων, γινώσκει τὰ ἐν τῷ Κορβάν λε γόμενα, τίς ἡ τούτου ὠφέλεια; Πάντως οὐδεμία. καὶ τίς ἄλλη μείζων ἀπόδειξις ὅτι οὐκ ἔστιν ἀπὸ Θεοῦ ὁ παρὰ τοῦ Μωάμεθ διθεὶς νόμος; οὐ γὰρ δὴ ματαίως νομοδοτεῖ ὁ Θεός. Ἰδού τοίνυν καταφανές ἐστι τὸ Κορράν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀπὸ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ἀνάπλασμά ἐστι διανοίας αὐτοῦ κακοδαίμονος.] Καὶ πρόδηλον ἐξ αὐτοῦ τοῦ Κορρὶν ὅτι οὔτε τῇ παλαιά Γραφή συμφωνεί, οὔτε τῇ νέᾳ Διαθήκῃ, καίτοι γε όμολογοῦντος τοῦ Μωάμεθ ὅτι ἅγιοι καὶ καλαί εἶν σιν αἱ Γραφαι, καὶ ὅτι οὐδέν εἰσιν οἱ ἐκείνου ἀκό λουθοι, εἰ μὴ πληρώσαιεν τόν τε νόμον καὶ τὸ Εὐ αγγέλιον. Έτι, σχεδόν διόλου αὐτὸς ἑαυτῷ ἐστιν αντιλέγων. Ετι, οὐδὲν θαῦμα ἐποίησεν εἰς πίστωσιν τῶν λεγομένων. Ετι, ὁμολογούμενα ψεύδη περιέχει, ύπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ ἀλλότριον πάντη. Ετι βίαιόν ἐστι, καὶ καταλύει τὸ αὐτεξούσιον, ὅπερ οὐδέποτε ὁ Θεός ἀνέτρεψεν. Ετι, παντελῶς ἐστιν ἄτακτον, καὶ τὸ ἄτακτον μακρὰν ἐστι τοῦ Θεοῦ· οὐ γὰρ ἐστιν ὁ Θεὶς ἀταξίας θεός. Ετι πονηρὸν ἀναφαίνεται, καὶ πῶς ἀπὸ Θεοῦ, τοῦ πάσης ἐπέκεινα εὐθύτητος καὶ ἁπλότητος; Έτι, πεπλασμένας καὶ τερατώδεις θεωρίας περιέχει. Καὶ πῶς τοῦτο ἀπὸ Θεοῦ, τοῦ ποιητοῦ καὶ δοτῆρος τῆς ἀληθείας; Τὰ δὲ πάν των τῶν κακῶν ἔσχατον καὶ πρῶτον, ὅτι παρὰ δαίμονος ἐξεδόδη τὸ τοιοῦτο Κοράνε καν καὶ τὸν Θεὸν διαβάλλοντες λέγωσιν ὅτι ἀπὸ Θεοῦ ἐδόθη Θαυμάζω γὰρ ἔγωγε καὶ ἐκπλήττομαι, πῶς τὸν Χριστὸν καὶ τὴν αὐτοῦ διδασκαλίαν ἀφέντες τί τότ λανες, ἠκολούθησαν τῷ Μωάμεθ. Αὐτὸς καὶ γὰρ ὁ τοῦ Μωάμεθ νόμος, τουτέστι τὸ Κοββάν, αὐτὸ τοῦτό φησιν, ὅτι δι' ἀγγέλου εὐηγγελίσθη τῇ μητρὶ τοῦ Ἰησοῦ, καὶ διά Πνεύματος ἁγίου Αγιάσθη, και τῇ δυνάμει τοῦ Θεοῦ συνελήφθη, ἀλλ' οὐ φύσεω; ένεργείᾳ, καὶ ἐκ Παρθένου ἁγιωτάτης, καὶ ὑπὲρ πάσας ἄλλας γυναῖκας καθαρᾶς γεννηθῆναι. Ἐν γὰρ τῷ κεφαλαίῳ τῷ Δίνεσαν φησιν, "Ο εταιρεία της

CONTRA MANOMETEM ORATIO IV. " €90 βίβλου, τουτέστιν οἱ πιστοί, μὴ λέγετε περὶ τοῦ citra veritatem dicite, quoniam Chrisius Jesus Θεοῦ πλὴν τῆς ἀληθείας, ὅτι ὁ Χριστὸς Ἰησοῦς Υιός ἔστι τῆς Μαρίας, καὶ ἀπόστολος Θεοῦ, καὶ Λόγος Θεοῦ, ὃν ἐν αὐτῇ ἔθηκε διὰ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Ἰδοὺ γοῦν Θεὸν ὀνομάσας, καὶ Λόγου Θεοῦ, καὶ Πνεῦμα ἅγιον τὴν τρισυπόστατον Τριάδα ὁ ἄθλιος, οὐκ ἤνοιξε τοὺς τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἰδεῖν τὸ φῶς τῆς Τριάδος. Καὶ εἰκότως. Ωσπερ γὰρ τὰ ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς μητρός εὑρισκόμενα πρὸ τῆς γεννήσεως αὐτῶν ζωὴν μὲν ἔχουσιν, ἀνωφελῆ δὲ καὶ ἀνίητον, καὶ ψυχὴν μὴ διακρῖναι δυναμένην τοῦ κρείτω τονος τὸ χεῖρον, ἢ παρὰ καιρὸν γεννηθέντα οὐκ εἰσὶν ἄνθρωποι, ἀλλ' ἐκτρώματα καὶ ἀμβλώματα οὕτω καὶ μᾶς ἀσεβῆς ὁ μὴ γεννηθεὶς δι' ὕδατος καὶ Πνεύματος, τουτέστι διὰ τοῦ ἁγίου βαπτίσματος, οὐ δύναται ἰδεῖν τὸ οὐράνιον φῶς καὶ τὴν τῆς ἁληθείας ἐπίγνωσιν. Καὶ διὰ τοῦτο μύσας τοὺς τῆς ψυγῆς αὐτοῦ ὀφθαλμοὺς ὁ δείλαιος, σκοτεινὸς ἐναπελείφθη, ὡς ὁ πατὴρ αὐτοῦ ὁ διάβολος, Περὶ γὰρ τοῦ ἁγίου Πνεύματος συνεχῶς ἐν τῷ Κορράν μέμνηται. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ ᾿Εμπιᾶ, ὡς ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ, ὅτι Περὶ τῆς Μαρίας ένεφυσήσαμεν εἰς αὐτὴν ἐκ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου. Καὶ πάντως οὐ δύναται εἰπεῖν ὅτι περὶ ἀγγέλου εἶπε τοῦτο ὁ Θεός. Καὶ περὶ μὲν τοῦ Χριστοῦ τοιαῦτα· περὶ δὲ τοῦ Μωάμεθ οὐδὲν τοιοῦτόν φησιν, ἀλλ' ὅτι ἦν ὀρφανὸς καὶ πλανήτης ὑπὸ Θεοῦ συναχθείς. Ετι τὸν Χριστὸν λόγον Θεοῦ ὀνομάζει, ὡς εἴρηται, καὶ ψυχὴν Θεοῦ, καὶ προφήτην πάντων τῶν προφητῶν μέγιστον, ο τὸν δὲ Μαχούμετ οὕτω μόνον προφήτην ἁπλῶς. Ετι τὸν Χριστὸν ἐκ τοῦ ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰam κὼς ὁμολογοῦσιν, εἶναι, τοῦ ἔχοντος τὰς ἐπαγγε. λίας. Ο δὲ Μωάμεθ ἐκ τοῦ Ἰσμαήλ ἐστιν, ὅστις ἐξεβλήθη μετὰ τῆς μητρὸς αὐτοῦ τῆς παιδίσκης "Αγαρ ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ ᾿Αβραάμ. Ὅτι ὁ Χριστὸς οὐδέποτε ἐποίησεν ἁμαρτίαν· Λόγος γὰρ Θεοῦ καὶ πνεῦμα Θεοῦ οὐ δύναται πλανηθῆναι. Ο δὲ Μαχούμετ εἰδωλολάτρης ἐγένετο, καὶ φονεύς, καὶ ἅρπαξ, καὶ ἀσελγὴς, καὶ πολλοῖς ἑτέροις ἁμαρτήμασιν Ένοχος ἐγένετο, ἐφ' οἷς ὁ Θεὸς, ὥς φασιν, αὐτὸν συνεπάθησεν. Ετι ὁ Χριστὸς φρικτὰ καὶ ἐξαίσια πεποίηκε θαύματα, ὡς καὶ ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῷ Ελλαδα μεμαρτύρηται, ὅτι ὁ Χριστός τυφλούς ἐφώτισε, λεπρούς ἐκαθάρισε, νεκροὺς ἀνέστησε,” καὶ ἄλλα εἰργάσατο. Ὁ δὲ Μωάμεθ οὐδὲν θαῦμα πεποίηκε κατὰ τὸ Κοββάν, ἀλλ᾽ ἢ μόνον τὸ τῆς σε λήνης, ὅπερ ἐστὶ ψεῦδος ἄντικρυς, καὶ ἕτερά τινα αἰσχρά, ἅπερ καὶ παρεσιωπήθησαν, καὶ τῇ σιγῇ παρεδόθησαν διὰ τὸ δύσφημον. Ετι κατὰ μὲν τὸ Εὐαγγέλιον καὶ αὐτὴν τὴν ἀλήθειαν ὁ Χριστὸς ἐσταύρωται, καὶ τέθνηκε, καὶ ἐτάφη, καὶ ἀνέστη, καὶ ἀνελήφθη, καὶ ἐν δεξιᾷ τοῦ Πατρὸς κάθηται. Κατὰ δὲ τὸ Κορράν, ὡς δῆθεν τιμῶντες αὐτὸν, λέω γουσιν ὅτι οὐκ ἀπέθανεν, ἀνελήφθη δ' ὅμως. Και ιδού ὅσον ἀπὸ τῆς τοῦ Εὐαγγελίου ἀληθείας, καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ Μωάμεθ ψευδολογίας ὁ Χριστὸς τῶν ἀναφαίνεται καὶ ὁμολογεῖται. Ο δὲ Μαχούμετ ουτοσί, ὡς πάντες οἱ τὰ ἐκείνου φρονοῦντες ὁμολογοῦσιν, ὅτι filius est Marie, apostolus Dei, et Dei Sermo, quem huic virgini indidit per Spiritum sanctum. Εn igitur cum Deum nominaverit, et Sermonem Dei, et sanctum Spiritum (Trinitatem nimirum, qum tribus personis constat), non tamen miser hic anims oculos aperuit, ut Trinitatis lumen intueretur; nec immerito. Quemadmodum enim qui in utero materno priusquam in lucem edantur fetus delitescunt, vitam quidem habent, inutilem vero et irrationalem, animamque que bonum a malo nequit discernere, et ante legitimum tempus editi, non Iromines, sed abortus sunt: sie etiam omnis impius, qui non regeneratus est per aquam et Spiritum, id est per sanctum baptisoum, caelestem lucem videre non potest et veritatis cognitionem. Quapropter occlusis animae sum oculis, miser hic in tenebris derelictus est, ut et pater ejus diabolus. Spiritus sancti enim indesinenter in Alcorrano meminit. Dicit enim in capite Empia, sub persona Dei: Quoniam in Maria produximus e Spiritu sancto. Nec omnino dicere potest, Deum hae de angelo quopiam dixisse. Εt de Christo quidem talia, de Malonete vero tale nihil dicit, verum quod orphanus fuerit, et erro, a Deo collectus. Praeterea Christum Sermonem Dei nominat, ut modo diximus, et animam Dei, atque prophetam omnium prophetarum maximum; Mahometem vero propletam dicit simpliciter. Item Christum ex Abraham. Isaac el Jacob genitum testantur, qui promissiones habuerum: Mabomet vero ex Ismaele est, qui ex domo Abralise una cum matre sua ancilla Agar ejectus est. Ad haec Christus nunquam peccavit (Sermo enim Dei, et illius spiritus, peccare non potest), Mahomet vero idololatra fuit, homicida,praedo et iutemperans, multisque aliis peccatis adobrutus, proper quæ, ut ipse fatetur, Deus sui misertus est. Item, Christus horrenda et stupenda edidit miracula, ut etiam in capite Helmaida demonstratum est, quod Christus cecos illuminaverit, leprosos mundaverit, mortuos suscitarit, aliaque fecerit influita; Malo - met vero nullum in Alcorrani probationem miraculum edidit, præter iilud deluna expositum, quod manifeste falsum est, et alia quaedam foeda, qua propter summam ipsorum infamiam silentio praeterierunt. Praeterea juxta Evangelii et ipsius veri tatis testimonium Christus crucifixus est, mortuus et sepultus, resurrexit, et assumptus ad dextram Patris sedet; juxta Alcorr. ni vero sententiam, cen honoraturi eum dicunt, quod non mortuus sit, assumptus tamen dicitur. Et ecce quomodo evangelica veritate, et ipsius Malometis fallaciis demostratur, Christum vivere; Mabomet vero hic, ut el omnes illius asseciæ fatentur mortuum esse, at non resurrexisse. Oportet igitur propter hæc omnia Christum adorare, nec Malometi adhaerere. Quomodo enim Dei oracula homini, diabolo per omnia simili, concrederentur? Et si voles, collatis utrisque proprietates horum cognoscamus. Diabo

τὸν Χριστὸν ἔδει προσκυνεῖν, καὶ μὴ τῷ Μωάμεθ ἀκολουθεῖν. Πῶς γὰρ ἔδει πιστευθῆναι τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια ἀνθρώπῳ ὁμοίῳ κατὰ πάντα τῷ δαίμονι; Καὶ εἰ βούλει, παραβάλλωμεν ἀμφοτέρους, καὶ γνωσόμεθα τὰ τούτων Ιδιώματα. Ο διάβολος επηρμέ νὸς καὶ ἀλαζών, ὁ Μαχούμετ επηρμένος καὶ ἀλα Fas elatus est et arrogaus, similiter et Mahomet. ἀπέθανε καὶ οὐκ ἀνέστη. Τοίνυν διὰ ταῦτα πάντα Quis enim Mahomete major est, qui coelis superatis, ut ipse de se dixit, et omnibus angelicis potestatibus, cum Deo collocutus est, et intercessor patronusque angelorum, qui ceciderunt, factus, quin etiam totius mundi advocatus? Diabolus homieida est,.et Mahomet legibus suis non morigeros morti adjudicavit. Diabolus seductor est, et Malia-ζών. Τίς γὰρ μείζων τοῦ Μωάμεθ, ὃς ὑπεραναδάς met voluptatibus concessis et ceu esca hamo affixa stultiores sibi conciliavit. Diabolus mendax est, won lamen in tantum quantum Mahomet, ut per totum Alcorranum clare ostenditur. Diabolus suppatridus est, et bypocrita; et quis hoc magis quam Mahomet, qui hamilitite simulata animai sublimi tatem amplexus est? Diabolus vetitorum consultor est, quod in primis facit Malonet; nihil enim sani, nihil commodi, nibil Deo placens, sed omnia Dco legique divinæ contraria docuit. Diabolus Dei nulla religione tenetur; et per omnia illi similis perdihonis filias Mahonet. Deum enim adorat et prædieat sphaericum, vel globosum, et frigidissimum. Deum, inquam, adorat, qui nec genitus est, nec generat; non intelligens, infelix, quod corpus, non Deum adoret. Sphara enim corporis species, et frigiditas corporis qualitas est. Quod vero Deum vocat nec generantem, nec generalum, nec corpus adorat, nec Deum incorporeum verum, sed Deum colit, quem impiorum fuguut somnia. Bidiculum enini omnino est, solem aliquem celebrare lumine earentem, et fontem aqnis destitutum, et mentem ratione nulla praditam. Pereat itaque Deus hujus modi. Christianorum vero Deus unus est, qui ante omnia de omnibus, in omnibus, et super omnia est in nomine Patris, Filii et Spiritus sancti cre ditus et honoratus, Unitas in Trinitate, et Trinitas in Unitate inconfuse unita, et inseparatim distincta, eadem, inquam, Unitas et Trinitas omnipotens; Pater principio carens, non modo tempore incircumscriptus, sed omni modo etiam causa carens: solus ipse causa, radix, et fons Divinitatis, quæ in Filio et Spiritu sancto cernitur: qui, precor, propitius nobis sit, et omnibus Christianis in die judicii, intercessione benedietæ dominæ nostræ Deipara el virginie Mariæ, omniumque sanctorum. Amen. τοὺς οὐρανούς, ὡς αὐτὸς ὑπὲρ αὐτοῦ εἴρηκε, καὶ αὐτὰς τὰς ἀγγελικὰς πάσας δυνάμεις τῷ Θεῷ πρόσ ωμίλει, καὶ μεσίτης τῶν ἑπταικότων ἀγγέλων ἐγέ νετο, ἀλλὰ καὶ παντὸς τοῦ κόσμου προστάτης; Ο διάβολος ἀνθρωποκτόνος ἐστὶ, καὶ ὁ Μωάμεθ τοὺς μὴ πειθομένους τοῖς δόγμασιν αὐτοῦ θανάτῳ κατεδίκασεν. Ο διάβολος ἀπατεών ἐστι, καὶ ὁ Μωά μεθ τὰς ἡδονὰς ἐνδούς, καὶ ὥσπερ τι δέλεαρ ἐν ἀγκίστρῳ ἐνθεὶς, τοὺς ἀνοήτους πρὸς ἑαυτὸν ἐφελ κύτατο. Ο διάβολος ψεύστης ἐστὶν, ἀλλ' οὐ του σοῦτον ὡς ὁ Μωάμεθ, καθὼς ἐν ὅλῳ τῷ Κολλάν τρανῶς ἀναφαίνεται. Ο διάβολος ὕπουλός ἔστι, καὶ τίς ἄλλος ὡς ὁ Μωάμεθ, ταπείνωσιν ὑποκριθείς, τὴν ὑψηλοφροσύνην ἡσπάσατο; Ο διάβολος σύμ βουλός ἐστι τῶν ἀπηγορευμένων, καὶ ὑπὲρ πάντας ὁ Μωάμεθ. Οὐδὲν γὰρ ὑγιὲς, οὐδὲν ὠφέλιμον, οὐδὲν Θεῷ δεκτόν, ἀλλὰ τὰ πάντα κατὰ τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ θείου νόμου ἐδίδαξεν. Ο διάβολος άθεος, καὶ κατὰ πάντα όμοιος αὐτῷ ὁ τῆς ἀπωλείας υἱὸς ὁ Μαχούμετ. θεὸν γὰρ προσκυνεῖ καὶ κηρύττει ὁλόσφαιρον καὶ ψυχρό τατον, Θεὸν προσκυνεῖ, τὸν μήτε γεννηθέντα, μή σε γεννήσαντα, μὴ νοήσας ὁ δείλαιος ὅτι σῶμα προσω κυνεῖ, καὶ οὐ Θεόν. Ἡ γὰρ σφαίρα εἶδος σώματ τός ἐστι, καὶ ἡ ψύξις ποιότης σώματος. Τὰ δὲ Θεὸν τὸν μήτε γεννήσαντα μήτε γεννηθέντα οὔτε σώμα προσκυνεῖ, οὔτε Θεὸν ἀσώματον καὶ ἀληθῆ, ἀλλά Θεόν προσκυνεῖ, τὸν ὄνειροι τῶν ἀσεβῶν διαπλάτ τουσι. Γελοίον γὰρ πάντως ἐστὶ δοξάζειν τινὰ ἥλιον μὴ ἔχοντα φῶς, καὶ πηγὴν ἄνευ ὕδατος, καὶ νοῦν λόγον μὴ ἔχοντα, ὡς ἀπόλοιτο ὁ τοιοῦτος Θεός. Ο δὲ παρ᾽ ἡμῶν τῶν Χριστιανῶν Θεὸς εἰς ἐστιν, ὁ πρὸ πάντων, καὶ ἐπὶ πάντων, καὶ ἐν πᾶσι, καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν, ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύ ματι πιστευόμενός τε καὶ προσκυνούμενος, μονάς ἐν Τριάδι, καὶ Τριὰς ἐν μονάδι, ἀσυγχύτως ἐνουμένη, καὶ ἀμερίστως διαιρουμένη. Μονὰς ἡ αὐτή, καὶ Τριὰς παντοδύναμος. Πατὴρ ἄναρχος, οὐ μόνον ὡς ἄχρονος, ἀλλὰ καὶ ὡς κατὰ πάντα τρόπον ἀναίτιος. Μόνος αἰτία, καὶ ῥίζα, καὶ πηγὴ τῆς ἐν Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι θεωρουμένης Θεότητος, ὃς ἵλεως γένοιτο ἡμῖν καὶ πᾶσι Χριστιανοῖς ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως, πρεσβείαις τῆς ὑπερευλογημένης· δεσποίηνς ἡμῶν θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας καὶ πάντων τῶν ἁγίων. Αμήν..