SUPERIOREM EPISTOLAM'IPSEMET BESSARION GRECA LATINAM FECIT, QUAM NOS POSTEA REPERTAM IMPRIMENDAM CURAVIMUS. CESSARION, divina miseratione sanctæque Sedis potuit, ut moralibus virtutibus præditi, et sapien Apostolicæ gratia, sacrosanctæ Romanæ Eccle siæ cardinalis, patriarcha Constantinopolitanus. Dilectis in Christo fratribus et filiis archiepi scopis, episcopis, presbyteris, monachis, cæte risque ecclesiasticis et sæcularibus viris pro vincias sanctæ sedi Constantinopolitanæ subditas habitantibus, gratiam, pacem et benedictionem a Deo omnipotente. Volentibus duntaxat, eam que oblinere desiderantibus, et quæ ad il lam obtinendam ducunt omni conatu agen tibus. Voluissemus profecto, dilecti fratres et filii, ipsi vobiscum loquentes dare atque accipere rationem eorum quæ ad vestram salutem necessaria su̟nt, quæque vos et loqui, et agere fraterno et paterno affectu desideramus. Sed quoniam et conditio præsentium rerum, et tanta vastitas pelagi, ac interjacens longitudɔ terrarum id prohibent, quod reliquum est, litteris officium nostrum exsequi conabimur, et hac epistola particulam aliquam eo rum quæ coram loqueremur exprimemus. Obsecro autem Domino, ut ea vos charitate audiatis, quæ dicturus sum, cum qua ipse vos alloquor. Testis est enim mihi ipse Deus, quem nullæ nostræ co gitationes latere possunt, quod primo quidem ze Jus ejus, deinde arctissimum charitatis vinculum, quo nationi nostræ astringimur, me ut hæc scri bam movent, neque ea patiuntur reticere, quæ vobis cognitu necessaria sunt. Ante omnia igitur mementote, fratres et filii, qualis olim, quamque excellens fuerit natio nostra, tum doctrina, tum omini sapientiæ genere, cum cæteris virtutibus, quæ præterea vires, quæ potentia, qui principatus nostrorum fuerint. Quis enim dubitet Græcorum gentem omnium liberalium artium, ac totius sa pientiæ non mo·ło inventricem, verum etiam per fectricem exstitisse? Illic semper et virtus, et reli gio, et sanctimonia floruere; illic enitnit tot'us orbis imperium, nunc vero (heu infelicem, et mi seram patriæ nostræ conditionem!) non modo prin cipatum, atque imperium orbis amisimus, verum etiam servitutem patimur, et hanc quidem crude lem, atque turpissimam; dominantur enim nobis homines truces, barbari, atque infideles; neque solum hoc passi sumus, sed ne simulacrum qui dem disciplinæ, aut ullum rapientiæ vestigium apud nostros relictum est. Solent enim disciplinæ et bonæ artes, paratis primo, quæ ad victum ne cessaria sunt, quæri atque investigari, quæ cum nobis in præsentia ob servitutem et inopiam de sint, nulla amplius sapientiæ ratio est, nulla di sciplinarum cura, nullum optimarum artium stu dium. Virtus sola, quæ ad mores pertinet, quæque studiosos sui bonos efficit, ea vero manet; mane atque semper apud nostros. Sed quæ causa esse tiam, et principatum, et ipsam omnium rerum dulcissimam libertatem amiserint? Non enim for tuna, vel casus, aut temerarius rerum eventus, ac fluxus instabilis tantam nostris calamitatem in tulere, nisi quis putet res humanas divina Provi dentia minime gubernari, quod etiara cogitare im pium est, atque nefarium. Sed nec delictorum nostrorum multitudinem ejus rei cansam fuisse dicendum est, ut quidam Deo se humiliantes dicere consueverunt. Neque enim nos magis quam cæteræ Christianorum nationes, quas nune mundana ista felicitate frui videmus, peccatis nostris Deum ir ritavimus. Siquidem et dictum est, et vere dictum est, ut arbitror, nostros in iis quæ ad mores et vitæ honestatem pertinent, nullis esse inferiores. Verendum igitur ne potius tot tantorumque malo rum fomes, et materia fuerit, quod Græci veris dogmatibus per socordiam omissis ab intemerata fidei veritate secesserunt, et inconsutilem Domini tunicam scindentes a catholica Ecclesia sunt divisi. Cujus rei causa fuit temeritas quorumdam nostro rum, ne alteri principatus sui rationem reddere cogerentur. Hos deinde posteriores quoque non tam sua pravitate moti, quam illorum allecti per versitate sunt secuti. Sed deponere aliquando, ac prorsus abigere hanc perniciem decens, ac salı tiferum est. Quamobrem vos bortor et rogo, fratres et filii în Spiritu sancto desideratissimi, omni stu dio, ac conatu, antiquam nobilitatem resumite, vindicate nobis pristinam gloriam. Veteres illos ac sanctissimos Patres et doctores nostros sequi mini, quorum eadem confessio fidei, cadem sem per fuit doctrina pietatis, cum ea quam nunc Ro mana Ecclesia tenet, ac profitetur. Recentiores istos tam pestiferæ divisionis auctores condem nate, persequimini, exterminate. OEcumenicam synodum Florentiæ habitam devota mente susci pite, et quæ ibi sancto cooperante Spiritu decreta sunt, sincero corde credite, et profitemini. Multæ efficacesque eo in loco rationes adductæ sunt de processione sancti Spiritus. Multa utrinque a par tibus in utriusque sententiæ confirmationem dicta. Vicit tandem apud omnes hæc sententia, Patrem et Filium unum esse Spiritus sancti principium, cumque ex utroque tanquam ex uno spirante pro redere. Multa sanctorum doctorum, non modo Occidentalium, verum etiam Orientalium, atque nostrorum ad id probandum testimonia adducta sunt, multis id rationibus demonstratum, neque id nostrorum incuria evenit; non enim segniter, neque negligenter cam rem investigare conati su mus, o fratres; multas noctes insomnes egimus, magnam vigilantiam, sølers studium, summam cu ram adhibuimus, cedere oportuit veritati; victi fuimus doctorum sententiis Absit enim a bona

anima et Adeli, ut ostensæ veritati claudat oculos, ▲ dam veritatem dici solent, nullius sane momenti; camque victoriæ ambitione despiciat. Referrem nunc vobis particulam aliquam rationum illarum, nisi lex epistolæ prohiberet simul quod vobis licet longe plura alibi videre, et legere, quam nos referre in præsentia possemus. Plerique enim ex his qui nos antecessisse doctissimi et sanctissimi viri multa atque præclara de hoc dogmate litteris maudaverunt. Nos quoque non pauca scripsimus, partim ut amicorum id obnixe efflagitantium mo rem gereremus voluntati, partim ut vel nos cogi tata, vel aliis frustra contendentibus responsa in communem utilitatem traderemus. Quæ omnia cum apud vos sint, si quis vestrum sine contentione vel leget, vel audiet. Legetis autem vel audietis omnes (si licebit) non parvam, quod ad Dei glo riam dictum sit, utilitatem consequetur. Verum tamen unam duntaxat, et eam perbrevem, si libet, rationem adducamus. De Spiritus sancti processione. fra plura vero melioraque dicuntur ab his qui verita tem sequuntur. Quæ et si nos optime tenemus, cum sepe numero contradicentibus adversati si mus, brevitatis tamen gratia mittimus ad monitos si qui erunt investigandæ veritatis cupidi, ut ea legant, quæ olim de hac re conscripsimus. Hoc tamen vobis dicimus, et intrepidi asserimus, st res tulisset, ut præsentes dare, atque accipere ratio nem hujus rei potuissemus, judicaturos vos fuisse. Hoc unum, quod diximus, satis superque esse ad veritatem ostendendam, nihilque dubitationis re linqui, quin Spiritus ita ex Filio quemadmodum ex Patre, tanquam ex uno principio et uno sp rante procedat. Multa quoque alia sacrarum testi monia sunt litterarum, ut puta Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre; et rursus: De meo acci piet, et annuntiabit vobis. Et iterum: Quæcunque audiet loquetur, et alia iis similia. Ex quibus om nibus luce clarius ea fidei veritas ostenditur, quari et sancta Romana Ecclesia ut semper antea, ita nunc tenet, et prædicat, et olim omnis Ecclesia fatebatur. Sed dicet fortasse aliquis: Cur ipse Dominus cum de Spiritu loqueretur: Spiritus, ait, qui a Patre procedit, neque addidit etiam a se ipso procedere? Quæ tandem, aut qualis est hæc ratio, fratres? Etsi enim dixerat a Patre procedere Spi ritum, non tamen negavit eum a se quoque pro cedere. Nam si id dixisset, aliquid fortasse vide retur ingerere difficultatis. Quanquam neque hoc ad tutandam vestram opinionem sufficeret. Siqui dem ipse Salvator: De die illa et hora, inquit, nemo novit, neque angeli, neque Filius hominis, nisi solus Pater. Et rursus: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me Patris. Et iterum: Nemo novit Filium nisi Pater. Quorum omnium nos pro cul dubio contrarium et sentimus, et profitemur. Ac Filium Dei, perinde diem illum et horam co gnoscere, ut Patrem existimamus. Eumdemque ita se nosse, ut Pater eum novit, doctrinamque illius suam præcipue doctrinam esse. Si igitur eorum quæ aperte negavit Christus, nos quidem recte e diverso credimus, cur non etiam hoc, quod non negavit, pie credimus? Enimvero illud in primis Spiritus sanctus Spiritus Filii dicitur, teste ipso Filio, qui Spiritum illum vocat Spiritum veritatis. Veritas vero ille ipse est. Et Paulus: Misit, in quit, Deus Spiritum Filii sui in corda nostra¹; et Tursum: Si quis Spiritum Christi non habet, ipse ñon est ejus'. Quod aliis quoque in locis idem Apostolus creberrime replicat. Hoc verbum, tres, satis superque ad id probandum de quo agi mus. Neque enim excedere decet modum epistolæ. Est itaque Spiritus sanctus Christi Spiritus natu raliter et essentialiter, non accidentaliter. Id vero cujus aliquid hoc modo est, auctoritate aliqua et excellentia id excellat necesse est, quod suum esse dicitur. Hæc vero auctoritas profecto non talis di cenda est, qualis est Domini ad servum. Quis enim auderet creatorem in creaturam vertere, quod etiam cogitare sacrilegum est? Superest igi tur auctoritatem, atque excellentiam originis esse cjus qui spirat, ad spiritum qui spiratur. Et certe aliud asserere nefarium est. Nam quod nostrorum alqui a veritate declinantes, ideo dici Filii Spiri tum contendunt, quod ejusdem sit cum eo essen thæ, vel quod ex eo mittatur, aranearum potius telæ sunt, quam rationes, ut sæpe demonstravi- attentissime considerandum est, fratres et filii in Si enim propter consubstantialitatem dicatur Spiritus, Filii Spiritus, propter eamdem causam et Filius dicetur Spiritus sancti Filius, quod nun quam in sacris litteris auditum est. Si vero quia `ex Filio mittitur, ita dicitur, ea certe ratio magis roborat sententiam nostram. Quod enim mittere istud, et scaturire, et profluere, cæteraque similia ´spirationem, ae substantialem quamdam processio nem præsupponant; quodque impossibile sit Filium mittere Spiritam sanctum, nisi etiam illum spiret, plerisque in locis ostendimus multis idoneisque rationibus. Alia quoque multa e nostris ad velan mus. * Galat. wv, 6. ' Rom. 8, 9. Christo desideratissimi. Promisit olim Christus super confessione Petri ædificare Ecclesiam suami, et quod portæ inferi, hoc est, hæreticorum bla. sphemiæ nunquam prævalerent adversus eam. Quærendum est, fratres, quænam ista sit Ecclesia. Nam veram certamque fuisse promissionem nul Jus ausit negare Christianus. Aut igitur Latina, aut Græca Ecclesia est. Tertia enim dari non po test. Siquidem aliæ omnes hæresibus sunt plenæ; quas sancti Patres, et generales synodi condemna runt. Si ergo hanc Ecclesiam Græcorum Ecclesiam dicis, in angustum nimis arctam Ecclesiam, imo

accidat, illa prædicanda, illa tenenda est fides, quam Petri cathedra profitetur. Ilanc vos quæso, fratres, cum reverentia et bumilitate suscipite, huic inhærete, huic insistite. Non cesso pro vobis orare Dominum, ut sapientiam induentes, id, quod vos hortor, agatis. Vellem enim ita vos om nes esse, ut ego, nec parvum vobis, aut contem nendum videor optare bonuin, o fratres; si quod mihi ipsi, hoc etiam vobis bonum desidero. Majo rem enim charitatem nomo exhibere tenetur pro ximo suo, quain eadem illi quæ sibi bona velle. Diliges enim, ait, proximum tuum sicul te ipsum, plus hoc non requirit a nobis Deus, quasi hoc summum sit signum charitatis. Neque me ex igno rantia, vel imperitia a veritate, ut arbitror, dice illam ad nihilum redigis. Qualis enim, miseri nos, ▲ pastorum non audiunt, quod ne cui Christianorum aut quanta est Ecclesia nostra? Labitur, heu, la bitur, peritque quotidie, ne dicam eam penitus jam interiisse. Subditi sunt infidelibus Græci om nes; ita omnia pessumdedere barbaræ gentes, ut non post multum interjectum tempus ipsum quo que linguæ Græcæ splendorem, libros omnes, uni versa opera sanctorum doctorum, sacrarum etiam litterarum codices, et Evangelium ipsum nostram infelicem patriam desertura non dubitem, nisi pie tas et misericordia Salvatoris nostri tantain a ver tice nostro calamitatem propulset. An ignoratis, fratres, at Orientales omnes, si qui inter fideles superfuerant, qui in Oriente Ecclesiam sequeren tur Græcorum, Constantinopolitanis, et circumja centium insularum cultoribus duntaxat exceptis, alios ante centum, alios enim quinquaginta et am plius annos, ne nominare quidem noverant Scri plurain sacram, nec ejus volumina numerare. Nul Iam fidele dogma sciebant, nullam quæstionem, nullam de spe futuræ vitæ rationem; in summa nihil eorum quæ in Evangello leguntur, intellige bant. Presbyteri, quanquam illud assidue legen tes, non minus quam cæteri rudes erant; nec in tegrum quidem habebant Evangelium, sed quædam ejus fragmenta, quæ legi in ecclesiis solent se miesa circumferebant. Et quemadmodum psittaci, aliaque ejusmodi animalia conari aliquando, atque effingere sine intellectu nostra verba consueve runt, ita hi vocem quidem emittebant Græcam, lectitabantque ea solum, quæ scripta erant, nec sine barbarie; eorum vero que legebant prorsus percipiebant [deest]. Recognoscite, reco gnoscite aliquando, fratres, caput Ecclesiarum), ca thedram Petri. Recognoscite matrem vestram, at que magistram, amplectimini Adem apostolico ore laudatam; inde animæ vestræ postulate cibum, inde quærite consilium. Si doctorum nostrorum libros evolveritis, si scripta eorum diligenter con sidoraveritis, invenietis Romanam Ecclesiam supra cæteras omnem potestatem habere, et ita univer sæ præesso Ecclesiæ, ut absque ejus auctoritate nulla prorsus ecclesiastica quæstio solvi, nullum dogmá concludi, aut possit, aut debeat. Hæc est illa pétra, supra quam Christus suam ædificavit Ecclesiam bæc est, quæ fidem Petri tenet, et prædicat. Hæc sola est, adversus quanı portæ in ſeri non prævaluerunt. Hic semper servala est in corrupta Patrum auctoritas; bic Sol justitiæ ori tur; hic Lux mundi; hic sal terræ; hic sunt vasa aurea el argentea. Quicunque huic sanctæ com munioni consociantur, unam cum ea Ecclesiaun faciunt; qui ab ea sunt separati, salutem kabere non possunt; qui hic nou colligunt, sparguni. Quicunque extra hanc aguum comedunt, profani sunt. Si qui in Noe arca non fuerint, peribunt re gnante diluviò. Extra ovile Christi salvi esse nell possunt; in lupos rapaces, in fures latronesque incident. Quandoquidem necesse est, qui voces nihil tis aberrasse, cum me sciatis a teneris annis omne vitæ meæ tempus in litterarum studiis consUM psisse, summaque opera ac diligentia huic, de quo loquimur, dogmati incubuisse, et quantum fieri potuit investigasse veritatem. Quid enim aliud eligere sibi potuit homo, qui ab ineunte ætate propria abdicatus voluntate in humilitate atque obedientia vixerit, et qui (sine jactantia dictun! sit) multa de vanitate mundi, de emendatione mo rum, de præmiis, vel pœnis ateruis legerit, au dierit, scripserit, quam rectis verisque sententiis alere animum, et inventam fidei veritatem am plecti? Quam certe eo pluris quam antea in præ sentia facimus, quo magis ingravescente jam ætate multiplicati corporis morbi mortem mihi quoti die minantur, et vitam tædio esse faciunt. Scio certe fratres, et Patres, et scio filii in Christo di lecti, non multum esse quod nobis superest vitæ, et jam tempus nostræ resolutionis instat, quo, ut sapientes aiunt, advenit hominibus timor ca rum rerum, quas antea formidare non solebant. Vident enim appropinquare diem, quo omnis an teactæ vitæ reddenda sit ratio. Me quidem quo magis vicina est mors, eo magis consolatur inte gritas fidei. Spero enim id, quod ex operibus ad salutem animæ meæ deerit, fidei veritate posse suppleri. Ob hanc causam spretis, et contem ptis honoribus, si ques apud vos habui (habui autem nec parvos, nec paucos) totus banc fidei veritatem sum secutus. Equidem dico seientibus, et iis qui a scientibus audieruut, audientque, si volent in posterum: Adolescentulum me, et pri ina adhuc lanugine carentem, plurimi faciebatis, etiam qui nunquam me vidistis, notum erat no men meum omnibus Græcam intelligentibus lin guam, nondum quatuor et viginti annos natus a principibus nationis nostræ, a vobis omnibus, ab ipsis denique imperatoribus, et honore, et digni tale supra ætatem extollebar. Præponebant enim me, non modo æqualibus meis, sed etiam senio ribus, et auctoritate, gratiaque pollentibus, non mea virtute, sed sua bonitate. Quamvis enim ma gna hoc tempore in Christi Ecclesia dignitate præ

fulgeam, magnosque et longe supra merita mea ▲ olim de hac re orationem edidimus, maniſestissime adeptus sim honores, tamen hæc omnia postea sunt secuta, et ut Deus omnium rerum conscius optime novit, neque exspectata a me, neque spe. rata. At enim fortasse dici non immerito possem majora illa quæ apud vos habui. Quandoquidem illic facile inter primos adnumerabar, hic vero, cum multi sint, imo pene innumerabiles, qui me sapientia, doctrina, cæterisque virtutibus ante cellunt, vix inter postremos habeo locum. Notum est autem illud Romani principis dictum, qui cum esset honoris studiosissimus malle se dicebat in op pido, quamvis humili atque obscuro primum ha bere locum, quam in gloriosissima, atque excel lentissima urbe Roma secundum esse. Habet enim principatus quamdam etsi in minimis, maximam tamen ac dulcissimam voluptatem. At nos, et quæ apud vos habebamus non magni fecimus, et quæ nunc habemus testem invocamus Deum, æque parvifecissemus, quin potius spretis, contemptis que omnibus, etiam si multo plura haberemus, ad vos quam celerrime defecissemus, nisi nobis essemus conscii elegisse meliora, nisi exploratum haberemus hanc sanctam et catholicam Eccle siam illa credere, illa tradere, et docere, quæ ad vitam æternain iter faciunt. Si igitur ad ea vos hortor, quæ saluti vestræ profutura non dubito, cum humilitate, et reverentia audire debetis, ac cum gaudio, et alacritate animi monita nostra suscipere salutaria. At magnuin apud vos scandalum genuisse dicitis additionem Latinorum in Symbole. Cur ita fratres? Certe si recte considerare volueritis, non additio illa fuit, sed expositio, sed explanatio, sed decla ratio. Additio namque etiam juxta doctorum no strorum sententiam illa est, quæ contraria dog mata introducit: quæ vero eadem, similiaque profitetur, declaratio, non additio est. Quippe si verum non esset, quod dicitur, fugienda utique hæc additio foret. Quod si verum est, et fidei san etorum consonans, ibi timemus timorem, ubi non cst timor, et superstitioni magis, quam pietati in dulgemus. Multa Nicæno Symbolo secunda synodus addidit de divinitate Spiritus sancti, de unitate Ecclesiae, de baptismate, de remissione peecatorum, de resurrectione mortuorum, de vita æterna. De quibus primum concilium nullam omnino expedite mentionem fecerat. Multa præterea alii quoque doctores, qui illis successerunt Latini, quam illi fecerant, tradidere; quæ tamen non additiones, sed declarationes fuerunt. Cur igitur et catholicæ Ecclesiæ non licuerit hoc idem facere, simili hæ reticorum necessitate urgente? Nam quod respon dere soletis, tunc quidem, licuisse, nunc vero postquam tertia synodus omnem additionem pro hibuit, ne ipsam quidem veritatem addere licere, stulta sane et vana ratio est. Legite, si libet, quam Matth. xxn, 21. illic veritatem invenietis, et nisi fallimur, idem nobiscum fatebimini. Nolite æmulari contentiosos homines, neque imitari illos qui cum aliter non possint, saltem pugnando veritatem, gloriam cu cupari conantur. Humilitate vos Deo, et tot talesque viros singulari præditos devotione, ac sapientia, Romanæ Ecclesiæ alumnos secuti, fidem ejus sus cipite, pontificem Romanum verum ipsius pasto rem, totius caput Ecclesiæ, ductorem fidei, atque magistrum credentes veneramini, et viam, quæ ad æternam ducit vitam ostentantem, sequimini. Nam et hoc unum eorum est, quæ ad salutem necessaria sunt, proprium nosse pastorem, et recognoscere principem, et scire atque honorare ductorem. Ubi enim non est princeps, ibi inordinatio; ubi inor dinatio, ibi solutio, ut Gregorius Nazianzenus ait; et certe sive divinas, seu humanas res considerate volueritis, fratres, invenietis unum omnium debere esse principium, nec recte aliter res posse guber nari; nam ut a divinis incipiamus, Christianorum theologia unum qui supra omnes est, docet Deum esse, qui cum in tribus personis sit uti illæsa ser vetur unitas, ejusdem similisque substantiæ divinæ illæ ponuntur esse personæ. Gentilium vero ex iis sensibilibus, accepta scientia, ipsa quoque hoc idem fatetur. Quidam enim inter cæteros eorum philo sophos nobilior, unam esse primam causam, unum omnium rerum asserit Creatorem; et quamvis multos etiam post illum gradus entium credat, unum principium, et multa principia, omnia ta men sub primo illo constituit. Alius vero multis hoc idem asserens verbis, mutuataque tandem a quodam antiquiore sententia: Non est, inquit, bo nus multorum principatus; unus princeps, unus rex esto. Neque enim volunt entia male gubernari, quasi male gubernari videantur, nisi unus sit, qui præsit universis. In rebus autem humanis, atque civilibus iidem ipsi, quorum mentionem fecimus, cæterique omnes, et ante eos Salvator noster Jesus Christus legitimam monarchiam cæteris gubernandi modis anteponunt. Reddite, inquit ille, quæ sunt Cæsaris Cæsari, et quæ Dei Deo'; quasi unus qui dem sit Deus in cœlis, et unus princeps in terris; hic vero qui inter philosophos primum obtinet locum, illud reipublicæ genus non modo generibus cæteris, sed etiam optimatum principatui antepo nit, et divino quam simillimum esse dicit. Ubi unus, qui virtutibus cæteros antecellat, omnibus dominetur. Alius autem hujus auditor omnibus politiæ enumeratis generibus, eumdem hunc gu bernandi modum ante omnes constituit, perfectissi mum regnum appellans. Hunc igitur a Deo bonum et perfectum, et necessarium ordinem in rebus fluentibus, atque terrenis servabimus, fratres: in æternarum vero animarum, et sanctæ Dei Ecclesiæ gubernatione contemnemus? Indecens certe est,