col. 1263–1264page 1 of 42
PG 7:1263Θεός αιώνος, ακομα, στὸς τοῖς ἀπίστοις, τι το Σατανάς. Λύει τῷ Ζαχαρίᾳ τὴν σιωπὴν γεννηθεὶς ὁ Ἰωάννης. Καὶ γὰρ οὐκ ἐπράῦνε τὸν πατέρα τῆς φωνῆς σιωπὴν προελθούσης· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀπιστηθεῖσα τὴν γλῶσσαν ἔδησεν, οὕτω φανερωθεῖσαν δοῦναι τῷ παρ τρὶ τὴν ἐλευθερίαν· ᾧ καὶ εὐηγγελίσθη καὶ ἐγεννήθη. Φωνὴ δὲ καὶ λύχνος Λόγου και φωτός πρόδρο μας. Εἰς τί δὲ καὶ τὸ ἐν πόλει Δαβὶδ πρόσκειται, εἰ μὴ ἵνα διὰ τὴν ὑπὸ Θεοῦ γεγενημένην τῷ Δαβίδ ὑπόσχεσιν· ὅτι ἐκ καρποῦ τῆς κοιλίας αὐτοῦ αἰώνιος ἔσται βασιλεὺς, πεπληρωμένην ευαγγελίσηται. λ. ἀπιστηθεῖσα, φανε ρωθεῖσα, δοῦναι
col. 1265–1266page 2 of 42
PG 7:1265Βασιλείδης δὲ ἐν τῷ εἰκοστῷ τρίτῳ τῶν ἐξηγητικῶν, περὶ τῶν κατὰ τὸ μαρτύριον κολαζομένων, αὐταῖς λέξεσι τάδε ἔχει· ι φημὶ γὰρ τὸ, ὁπόσοι υπο πίπτουσι ταῖς λεγομέναις θλίψεσιν, ήτοι ἡμαρτηκότες ἐν ἄλλοις λανθάνοντες πταίσμασιν, εἰς τοῦτο ἄγονται τὸ ἀγαθὸν χρηστότητι τοῦ περιάγοντος· ἄλλα 1 ἐξ ἄλλων ὄντως ἐγκαλούμενοι, ἵνα μὴ ὡς κατάδικοι ἐπὶ κακοῖς ὁμολογουμένοις πάθωσι· μηδὲ λοιδορούμενοι ὡς ὁ μοιχὸς ἢ ὁ φονεύς, ἀλλ' ὅτι Χριστιανοί πεφυκότες· ὅπερ αὐτοὺς παρηγορήσει, " μηδὲ πάσχειν δοκεῖν. Κἂν μὴ ἡμαρτηκώς δ' ὅλως τις ἐπὶ τὸ πα θεῖν γένηται, σπάνιον μὲν, ἀλλ᾽ οὐδὲ οὗτος κατ' ἐπιβουλὴν δυνάμεώς τι πείσεται, ἀλλὰ πείσεται, ὡς ἔπασχε καὶ τὸ νήπιον τὸ δοκοῦν οὐχ ἡμαρτηκέναι.» Εἶθ᾽ ὑποβὰς, πάλιν ἐπιφέρει· «Ὡς οὖν τὸ νήπιον οὐ προημαρτηκός, ἢ ἐνεργῶς μὲν οὐχ ἡμαρτηκὸς οὐδὲν, ἐν ἑαυτῷ [τῷ '] δὲ τὸ ἁμαρτῆσαι ἔχον, ἐπὰν ὑπο αληθῇ τῷ παθεῖν, εὐεργετείταί τε, πολλὰ κερδαίνον δύσκολα· ούτωσὶ δὴ, καν τέλειος μηδὲν ἡμαρτηκώς ἔργῳ τύχῃ, πάσχῃ δὲ καὶ πάθῃ, ταὐτὸ ἔπαθεν ἐμφερῶς τῷ νηπίῳ· ἔχων μὲν ἐν ἑαυτῷ τὸ ἁμαρτητικόν, ἀφορ μὴν δὲ πρὸς τὸ ἡμαρτηκέναι μὴ λαβών, οὐχ ἡμάρτανεν· ὥστ᾽ οὐχ αὐτῷ τὸ μὴ ἁμαρτῆσαι λογιστέον. ὡς γὰρ ὁ μοιχεῦσαι θέλων μοιχός ἐστι, κἂν τοῦ μοιχεῦσαι μὴ ἐπιτύχῃ, καὶ ὁ ποιῆσαι φόνον θέλων ἀνδροφόνος ἐστὶ, κἂν μὴ δύνηται φονεῦσαι· ούτωσὶ δὲ καὶ τὸν ἀναμάρτητον ὂν λέγω, ἐὰν ἴδω πάσχοντα, καν μηδὲν ᾗ κακὸν πεπραχώς, κακὸν ἐρῶ τῷ θέλειν ἁμαρ τάνειν. Πάντ' ἐρῶ γὰρ μᾶλλον, ἢ κακὸν τὸ προνοείν ἐρῶ.» Εἶθ᾽ ὑποδὰς, καὶ περὶ τοῦ Κυρίου ἄντικρυς, ὡς περὶ ἀνθρώπου λέγει· «Ἐὰν μέντοι, παραλιπών τούτους ἅπαντας τοὺς λόγους, ἔλθῃς ἐπὶ τὸ δυσωπεῖν με, διὰ προσώπων τινῶν, εἰ τύχοι, λέγων· Ο δεῖνα οὖν ἥμαρτεν, ἔπαθε γὰρ ὁ δεῖνα· ἐὰν μὲν ἐπιτρέπῃς, ἐρῶ· Οὐχ ήμαρτε μεν, ὅμοιος δὲ ἦν τῷ πάσχοντι νη πίῳ. Εἰ μέντοι σφοδρότερον ἐκβιάσαιο τὸν λόγον, ἐρῶ, ἄνθρωπον, ὅντιν᾽ ἂν ὀνομάσῃς, ἄνθρωπον εἶναι, δίκαιον δὲ τὸν Θεόν: Καθαρὸς γὰρ οὐδεὶς, ὥσπερ εἶπέ τις, ἀπὸ ῥύπου.» εἰ Λέγει οὗτος ἐν τῷ Περὶ δικαιοσύνης, τὴν δικαιο αλλά. ὥστε.
col. 1267–1268page 3 of 42
PG 7:1267σύνην τοῦ Θεοῦ· κοινωνίαν τινὰ εἶναι μετ' ισότητος. Ισος γέ τοι πανταχόθεν ἐκταθεὶς οὐρανός, κύκλῳ τὴν γῆν περιέχει πᾶσαν καὶ πάντας ἡ νύξ επίσης επι δείκνυται τοὺς ἀστέρας· τὸν δὲ τῆς ἡμέρας αἴτιον καὶ πατέρα τοῦ φωτός, ἥλιον, ὁ Θεὸς ἐξέχεεν ἄνωθεν ἴσον ἐπὶ γῆς ἅπασι τοῖς βλέπειν δυναμένοις· οἱ δὲ κοινῇ πάντες βλέπουσιν· ἐπεὶ μὴ διακρίνει πλούσιαν, ἢ πένητα, ἢ δήμου ἄρχοντα, ἄφρονάς τε καὶ τοὺς φρονοῦντας, θηλείας, ἄρσενας, ἐλευθέρους, δούλους ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν ἀλόγων παρὰ τοῦτο ποιεῖται τι. Πᾶσι δὲ ἐπίσης τοῖς ζώοις κοινὸν αὐτὸν ἐκχέας ἄνωθεν, ἀγαθοῖς τε καὶ φαύλοις, δικαιοσύνην ἐμπεδον, μηδενὸς δυναμένου πλεῖον ἔχειν, μηδὲ ἀφαιρεῖσθαι τὸν πλη στον, ἵν᾽ αὐτὸς τὸ κἀκείνου φῶς διπλασιάσας ἔχει. Ηλιος κοινὰς τροφάς ζώοις ἅπασιν ἀνατέλλειν ', καιοσύνης τε τῆς κοινῆς ἅπασιν ἐπίσης δοθείσης· καὶ εἰς τὰ τοιαῦτα βοῶν γένος ὁμοίων γίνεται ὡς αἱ βόες καὶ συῶν, ὡς οἱ σύες· καὶ προβάτων, ὡς τὰ πρόβατα, καὶ τὰ λοιπὰ πάντα· δικαιοσύνη γὰρ ἐν αὐτοῖς ἀνα φαίνεται ἡ κοινότης. Έπειτα κατὰ κοινότητα πάντα ὁμοίως κατὰ γένος σπείρεται τροφή τε κοινή χαμαί νεμομένοις ἀνεῖται πᾶσι τοῖς κτήνεσι, καὶ πᾶσιν ἐπί σης, οὐδενὶ νόμῳ κρατουμένη· τῇ δὲ παρὰ τοῦ διδόντος κελεύσαντος χορηγία συμφώνως ἅπασι δικαιοσύνη παροῦσα. ᾿Αλλ' οὐδὲ τὰ τῆς γενέσεως νόμου έχει γεγραμμένον· μετεγράφη γὰρ ἄν· απείρουσι δὲ καὶ γεννῶσιν ἐπίσης, κοινωνίαν ὑπὸ δικαιοσύνης Εμ φυτον ἔχοντες. Κοινῇ πᾶσιν ἐπίσης ὀφθαλμὸν εἰς τὸ βλέπειν ὁ ποιητής τε καὶ πατὴρ πάντων, δικαιοσύνη νομοθετήσας τῇ παρ' αὐτοῦ, παρέσχεν, οὐ διακρίνας Ο θήλειαν ἄρρενος, οὐ λογικὸν ἀλόγου, καὶ καθάπαξ οὐδενὸς οὐδέν· ἐσότητι δὲ καὶ κοινότητα μερίσας τὸ βλέπειν ὁμοίως ἑνὶ κελεύματι πᾶσι κεχάρισται. Οι νόμοι δὲ, φησίν, ἀνθρώπων ἀμαθίαν κολάζειν μὴ δυο νάμενοι, παρανομεῖν ἐδίδαξαν· ἡ γὰρ ἰδίοτης τῶν νό μων τὴν κοινωνίαν τοῦ θείου νόμου κατέτεμε καὶ παρατρώγει μὴ συνιεὶς τὸ τοῦ Ἀποστόλου ῥητὸν, λέγον μες. Ανατέλλει. τος· Διὰ νόμου τὴν ἁμαρτίαν ἔγνων. Τό τ' ἐμὸν καὶ τὸ σὺν φησὶ διὰ τῶν νόμων παρεισελθεῖν· μηκέτι εἰς κοινότητα· κοινά τε γὰρ καρπουμένων, μήτε γῆν, μήτε κτήματα, ἀλλὰ μηδὲ γάμον· κοινῇ γὰρ ἅπασιν ἐποίησε τὰς ἀμπέλους, αἱ μὴ στρουθὸν μήτε κλέπτην ἀπαρνοῦνται· καὶ τὸν σἶτον οὕτω, καὶ τοὺς ἄλλους καρ πούς. Η δὲ κοινωνία παρανομηθεῖσα, καὶ τὰ τῆς ισότητος, ἐγέννησε θρεμμάτων καὶ καρπῶν κλέπτην. Κοινῇ τοίνυν ὁ Θεὸς ἅπαντα ἀνθρώπῳ ποιήσας, καὶ τὸ θῆλυ τῷ ἄῤῥεν: κοινῇ συναγαγών, καὶ πάνθ' ὁμοίως τὰ ζῶα κολλήσας, τὴν δικαιοσύνην ἀνέφηνεν κοινωνίαν μετ' ισότητος. Οἱ δὲ γεγονότες οὕτω, τὴν συνά γουσαν κοινωνίαν τὴν γένεσιν αὐτῶν ἀπηρνήθησαν. Καὶ φησίν· «Εἰ μίαν ἀγόμενος, ἐχέτω, δυναμένων κοι νωνεῖν ἁπάντων, ὥσπερ ἀπέψηνε τὰ λοιπὰ τῶν ζώων.» Ταῦτα εἰπὼν κατὰ λέξιν, πάλιν ὁμοίως αὐταῖς ταῖς λέξεσιν ἐπιφέρει «Τὴν γὰρ ἐπιθυμίαν εὔτονον καὶ σφοδροτέραν ἐνεποίησε τοῖς ἄῤῥεσιν εἰς τὴν τῶν γε νῶν παραμονήν ἣν οὔτε νόμος, οὔτε ἔθος, οὔτε ἄλλα τι τῶν ὄντων ἀφανίσα: δύναται, Θεοῦ γάρ ἐστι δύο
col. 1269–1270page 4 of 42
PG 7:1269Ὅτι θεομαχεί ὅτε Καρποκράτης, ὅτ' Επιφάνης ἐν αὐτῷ τῷ πολυθρυλλήτῳ βιβλίῳ, τῷ Περὶ δικαιοσύ της, λέγων, ὧδέ πως ἐπιφέρει κατὰ λέξιν. Ενθεν ὡς γελοῖον εἰρηκότος τοῦ νομοθέτου, δῆμα τοῦτο ἀκουστέον, Οὐκ ἐπιθυμήσεις, πρὸς τὸ γελοιότερον εἰπεῖν, τῶν τοῦ πλησίον αὐτὸς γὰρ ὁ τὴν ἐπιθυμίαν δούς, ὡς συνέχουσαν τὰ τῆς γενέσεως, ταύτην ἀφαιρεῖσθαι κελεύει, μηδενὸς αὐτὴν ἀφελών ζώου. Τὸ δὲ, τῆς τοῦ πλησίον γυναικές, ιδιότητα τὴν κοινωνίαν ἀναγκάζων, ἔτι γελοιότερον εἶπε. Καὶ ταῦτα μὲν οἱ γενναίοι Καρποκρατιανοί δογματίζουσι. Αὐτὸς γοῦν ὁ τοῦ Βασιλείδου·υἱὸς Ἰσίδωρος ἐν τῷ Περὶ προσφυούς ψυχῆς, συναισθόμενος την δόγματος, οἷον ἑαυτοῦ κατηγορών, γράφει κατὰ λέξιν· Ἐὰν γάρ τινι πείσμα δῷς, ὅτι μὴ ἔστιν ἡ ψυχή μονομε μής, τῇ δὲ τῶν προσαρτημάτων, βίᾳ τὰ τῶν χειρόνων γίνεσθαι πάθη, πρόφασιν οὐ τὴν τυχοῦσαν ἕξουσιν οἱ. μοχθηροὶ τῶν ἀνθρώπων λέγειν· Ἐβιάσθην, ἀπηνέχθην, ἄκων ἔδρασα, μὴ βουλόμενος ἐνήργησα τῆς τῶν κακῶν ἐπιθυμίας αὐτὸς ἡγησάμενος, καὶ οὐ μαχεσάμενος ταῖς τῶν προσαρτημάτων βίαις. Δεῖ δὲ, τῷ λογιστικῷ κρείττονας γενομένους, τῆς ἐλάτ τονος ἐν ἡμῖν κτίσεως φανῆναι κρατοῦντας. Αντέχου ο τοίνυν, φησὶ κατὰ λέξιν ὁ Ἰσίδωρος ἐν τοῖς Ηθικοῖς, μαχίμης γυναικὸς, ἵνα μὴ ἀποσπασθῇς τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ· τότε πῦρ ἀποσπερματίσας, εὐσυνειδήτως προσεύχῃ. Ὅταν δὲ ἡ εὐχα ριστία του, φησίν, εἰς αἴτησιν ἀποπέσῃ, καὶ στῆς τὸ λοιπὸν οὐ κατορθῶσαι, ἀλλὰ μὴ σφαλῆναι, γάμη τον. Αλλὰ νέος τίς ἐστιν, ἢ πένης, ή κατωφερής, καὶ οὐ θέλει γῆμαι κατὰ τὸν λόγον, οὗτος τοῦ ἀδελφοῦ μὴ χωριζέσθω λεγέτω, ὅτι Εισελήλυθα ἐγὼ εἰς τὰ ἅγια, οὐδὲν δύναμαι παθεῖν. Ἐὰν δὲ ὑπόνοιαν ἔχῃ, εἰπάτω· Αδελφέ, ἐπίθες μοι τὴν χεῖρα, ἵνα μὴ ἁμαρτήσω· καὶ λήψεται βοήθειαν καὶ νοητὴν καὶ αἰσθητήν. Θελησάτω μόνον ἀπαρτῆσαι ει τὸ καλόν, καὶ ἐπιτεύξεται. Ενίοτε δὲ τῷ μὲν στόματι λέγομεν, Οὐ θέλομεν ἁμαρτῆσαι· ἡ δὲ διάνοια ἔγκειται ἐπὶ τὸ ἁμαρτάνειν. Ο τοιοῦτος διὰ φόβον οὐ ποιεῖ? θέλει, ἵνα μὴ ἡ κόλασις αὐτῷ ἑλλογισθῇ· ἡ δὲ ἀνθρωπότης ἔχει τινὰ ἀναγκαῖα, καὶ φυσικὰ μόνα· ἔχει τὸ περι βάλλεσθαι ἀναγκαῖον καὶ φυσικόν· φυσικὸν δὲ τὸ τῶν ἀφροδισίων, οὐκ ἀναγκαῖον δέ. Ἰσίδωρος ὁ Βασιλείδου υἱὸς ἅμα καὶ μαθητὴς ἐν την πρώτῳ τοῦ προφήτου Παρχὼρ Εξηγητικῶν καὶ αὐτὸς κατὰ λέξιν γράφει· Φασὶ δὲ οἱ Αττικοί με ἀνέχου. καὶ αὐτῇς, απαρτίσαι.
col. 1271–1272page 5 of 42
PG 7:1271αὐτῷ· καὶ 'Αριστοτέλης δαίμοσι κεχρῆσθαι πάντας ἀνθρώπους λέγει, συνομαρτούσιν αὐτοῖς παρὰ τὸν χρόνον τῆς ἐνσωματώσεως. Προφητικόν τούτο μά θημα λαβὼν καὶ καταθέμενος εἰς τὰ ἑαυτοῦ βιβλία, μὴ ὁμολογήσας ὅθεν ὑφείλετο τὸν λόγον τοῦτον. Καὶ πάλιν ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς αὐτῆς συντάξεως, ὧδέ πως γράφει· Καὶ μή τις οἰέσθω, 8 φαμὲν ἴδιον εἶναι τῶν ἐκλεκτῶν, τοῦτο προειρημένον ὑπάρχειν ὑπό τινων φιλοσόφων· οὐ γὰρ ἐστιν αὐτῶν εὕρημα· τῶν δὲ προ φητῶν σφετερισάμενοι, προσέθηκαν τῷ μὴ ὑπάρχοντι κατ' αὐτοὺς σοφῷ. Αὐθές τε ἐν τῷ αὐτῷ· Καὶ γάρ μοι δοκεῖ τοὺς προσποιουμένους φιλοσοφείν, ίνα μάτ θωσι τί ἐστιν ἡ ὑπόπτερος δρυς καὶ τὸ ἐπ' αὐτῇ πεποικιλμένον φάρος πάντα ὅσα Φερεκύδης αλληγο μηνῦσθαί τινα τῷ Σωκράτει, παρεπομένου δαίμονος ρήσας ἐθεολόγησε, λαβὼν ἀπὸ τῆς τοῦ Χάμ προφητ τείας. Εοικε δὲ καὶ Οὐαλεντῖνος ἔν τινι ἐπιστολῇ τοιαῦτάτινα ἐν νῷ λαβών· αὐταῖς γὰρ γράφει ταῖς λέξεσι Καὶ ὡς περίφοβος τ ἐπ᾿ ἐκείνου τοῦ πλάσματος ὑπῆρξε τοῖς ἀγγέλοις, ὅτε μείζονα εφθέγξατο της πλάσεως, διὰ τὸν ἀοράτως ἐν αὐτῷ σπέρμα δεδωκότα τῆς ἄνωθεν οὐσίας, καὶ παῤῥησιαζόμενον· οὕτω καὶ ἐν ταῖς γενεαῖς τῶν κοσμικῶν ἀνθρώπων, φόδοις τὰ ἔργα τῶν ἀνθρώπων τοῖς ποιοῦσιν ἐγένετο, στον άν δριάντες καὶ εἰκόνες, καὶ πάντων 18 αἱ χεῖρες ἀνύουσιν εἰς ὄνομα Θεοῦ. Εἰς γὰρ ὄνομα ἀνθρώπου πλα σθείς Αδάμ, φόβον παρέσχεν προόντος ἀνθρώπου, ὡς δὴ αὐτοῦ ἐν αὐτῷ καθεστώτος, καὶ κατεπλάγησαν, καὶ ταχὺ τὸ ἔργον ἠφάνισαν. Ἀλλὰ καὶ Οὐαλεντίνος, πρός τινας επιστέλλων αὐταῖς λέξεσι γράφει περὶ τῶν προσαρτημάτων· Εἰς δέ ἐστιν ἀγαθὸς, οὗ παρρησία 1, ἡ διὰ τοῦ Υἱοῦ φανέρωσις. Καὶ δι' αὐτοῦ μόνου δύναιτο ἂν ἡ καρδία και θαρὰ γενέσθαι, παντὸς πονηροῦ πνεύματος ἐξωθουμένου τῆς καρδίας. Πολλὰ γὰρ ἐνοικοῦντα αὐτῇ πνεύματα οὐκ ἐξ καθαρεύειν· ἕκαστον δὲ αὐτῶν τὰ ἴδια ἐκτελεῖ ἔργα, πολλαχώς ενυβριζόντων ἐπιθυμίαις οὐ προσηκούσαις. Καί μοι δοκεῖ ὁμοιόν τι πάν σχειν τῷ πανδοχείῳ ἡ καρδία· καὶ γὰρ ἐκεῖνο κατα τιτρᾶταί τε καὶ ὀρύττεται, καὶ πολλάκις κόπρου πίμπλαται, ἀνθρώπων ἀσελγῶς ἐμμενόντων, καὶ μηδεμίαν πρόνοιαν ποιουμένων τοῦ χωρίου, καθάπερ άλλοτρίου καθεστῶτος· τὸν τρόπον τοῦτον καὶ ἡ καρ δία, μέχρι μὴ προνοίας τυγχάνει, ἀκάθαρτος οὖσα, πολλῶν οὖσα δαιμόνων οἰκητήριον. Ἐπειδὰν δὲ ἐπι σκέψηται αὐτὴν ὁ μόνος ἀγαθὸς Πατήρ, ἡγίασται, καὶ φωτὶ διαλάμπει· καὶ οὕτω μακαρίζεται ὁ ἔχων τὴν τοιαύτην καρδίαν, ότι έψεται τὸν Θεόν. 19 ώσπερεί φόβος. 18 πάντα. * παρουσία. ὑπόπτερος δρυς, μια δρύς δρύου,
col. 1273–1274page 6 of 42
PG 7:1273Οὐαλεντίνος δὲ ἐν τῇ πρὸς ᾿Αγαθόποδα ἐπιστολῇ, Πάντα, φησίν, ὑπομείνας, ἐγκρατὴς ἦν, θεότητα η σοῦς εἰργάζεται ἤσθις καὶ ἔπινεν ἰδίως, οὐκ ἀποδιδοὺς τὰ βρώματα. Τοσαύτη ἐν αὐτῷ ἐγκρατείας δύο ναμις, ὥστε καὶ μὴ φθαρήναι τὴν τροφὴν ἐν αὐτῷ ἐπεὶ τὸ φθείρεσθαι αὐτὸς οὐκ εἶχεν. Οὐαλεντίνος δὲ, ἔν τινι ὁμιλίᾳ, κατὰ λέξιν γράφει Ἀπ᾿ ἀρχῆς ἀθάνατοι ἐστε, καὶ τέκνα ζωῆς ἐστε αἰωνίας καὶ τὸν θάνατον ἠθέλετε μερίσασθαι εἰς ἑαυτοὺς, ἵνα δαπανήσητε αὐτὸν, καὶ ἀναλώσητε, καὶ ἀποθάνῃ ὁ θάνατος ἐν ὑμῖν, καὶ δι᾿ ὑμῶν· ὅταν γὰρ τὸν μὲν κα σμον λύητε, ὑμεῖς δὲ μὴ καταλύησθε, κυριεύετε τῆς κτίσεως καὶ τῆς φθορᾶς ἀπάσης, Περὶ τούτου τοῦ Θεοῦ ἐκεῖνα αινίττεται, γράφων αὐταῖς λέξεσιν· ὑπόνον ἐλάττων ἡ εἰκὼν τοῦ ζῶντος προσώπου, τοσοῦτον ήσσων ὁ κόσμος τοῦ ζώντος αἰῶν νος. Τίς οὖν αἰτία τῆς εἰκόνος; μεγαλωσύνη τοῦ προσώπου, παρεσχημένου τῷ ζωγράφῳ τὸν τύπον, ἵνα τιμηθεί δι ονόματος αὐτοῦ· οὐ γὰρ αὐθεντικῶς εύ ρέθη μορφή, ἀλλὰ τὸ ὄνομα ἐπλήρωσαν τὸ ὑστερῆσαν ἐν πλάσει. Συνεργεῖ δὲ καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ ἀόρατον εἰς πίστιν τοῦ πεπλασμένου. Ηδη δὲ καὶ τῶν τὴν κοινότητα πρεσβευόντων ὁ κοι ρυφαίος Ουαλεντίνος, ἐν τῇ περὶ φίλων ὁμιλίᾳ κατὰ λέξιν γράφει· Πολλὰ τῶν γεγραμμένων ἐν ταῖς δη μασίοις βίβλοις, εὑρίσκεται γεγραμμένα ἐν τῇ Ἐκ κλησία τοῦ Θεοῦ. Τὰ γὰρ κενὰ ταῦτά ἐστι τὰ ἀπὸ καρδίας βήματα· Νόμος ὁ γραπτὸς ἐν καρδίᾳ, οὗτός ἐστιν ὁ λαὸς ὁ τοῦ ἠγαπημένου, ὁ φιλούμενος καὶ ψιλῶν αὐτόν. Εν διατεθεῖσθαι νομίζων, ἐπὶ τὴν οἰκίαν ἀνεχώρουν τὴν ἐμήν. Τῇ δὲ ἐπιούσῃ, τουτέστι σήμερον, ἐλθὼν, Ιώρων δύο τινὰς ὁμογενεῖς, ἀνθρώπους λέγω δὴ δια πληκτιζομένους, καὶ λοιδορουμένους ἀλλήλοις, ἕτερον πρὸς τὸν ἕτερον, ἠδ᾽ αὖ πάλιν ἀμφαιματῶσαι πει ρώμενον τὸν πλησίον. Ηδη δέ τινες καὶ δεινότερα τολμαν ἤρχοντο ὃς μὲν γὰρ ἔσχυλε νεκρὸν, καὶ τὸ κρυβὲν ἤδη σώμα τῇ γῇ, πάλιν ἐδείκνυεν ἡλίῳ, καὶ τὴν ὁμοίαν οὕτως ἐνύβριζεν εἰκόνα, βορὰν κυσί και ταλιπων τὸν νεκρόν· τὸ δὲ ξίφος ἐγύμνου, καὶ ἐπὶ τὸν ὅμοιον ἄνθρωπον ἐχώρει. Καὶ ὁ μὲν φυγῇ τὴν σωτηρίαν πορίζειν ἤθελεν, ὁ δὲ διώκειν οὐκ ἐπαύετο, οὐδὲ τοῦ θυμοῦ κρατεῖν ήθελε. Καὶ τί δεῖ πλέον λέ λαός λόγος, Νόμος καὶ λόγος αὐτὸς ὁ Σωτὴρ λέγεται, ὡς Πέτρος ἐν χη ούγματι λαός
col. 1275–1276page 7 of 42
PG 7:1275ξίφει· ὁ δὲ ἱκέτης τῷ πλησίον ἐγένετο, καὶ χεῖρας Ικεσίας ώρεγε, καὶ τὴν μὲν ἐσθῆτα διδόναι ήθελε, μόνον δὲ τὸ ζῆν ἔχειν ἠξίου· ὁ δὲ οὐκ ἐθραύετο 16 τον θυμόν, οὐδὲ ἠλέει τὸν ὁμογενῆ, οὐδὲ ἑαυτὸν διὰ τῆς εἰκόνος ἐκείνου βλέπειν ἤθελεν, ἀλλ' ὡς ἄγριος θηρ το ξίφει τῆς βοράς ήρχετο ἤδη δὲ καὶ τὸ σῶμα το ὁμοίῳ προσέφερε σώματι· τοσοῦτος γὰρ ἦν τῷ θυμῷ. Καὶ ἦν ἰδεῖν τὸν μὲν ἠδικημένον, τὸν δὲ λοιπὸν σκυ λεύοντα, καὶ μηδὲ γῇ σκεπάζοντα τὸ σῶμα· τῆς γὰρ ἐσθῆτος ἐγύμνωσε. Πρὸς δὲ τούτοις, ἕτερος προσῄει, ὃς τοῦ πλησίον γυναῖκα παίζειν ήθελε, λῃστεύων τά μον ἀλλότριον καὶ ἐπὶ παράνομον κοίτην τραπήναι παρορμῶν τὸν γεγαμηκότα, γνήσιον πατέρα γενέσθαι μὴ θέλων. Εντεύθεν " καὶ ταῖς τραγωδίαις πιο γειν; ἀλλ' ὅτι χωρήσας ἐπ' αὐτὸν εὐθέως έπαισε τῷ Δι στεύειν ἠρχόμην, καὶ τοῦτό ἐστι, δι' ὧν ἀληθῶς ἐδό και μοι γεγονέναι. Πιστεύω καὶ τὴν Οἰνομάου πάρο νον ἐπιθυμίαν, καὶ τὴν τῶν ἀδελφῶν διὰ ξίφους φιλονεικίαν οὐκ ἀπιστῶ. Τοσούτων τοίνυν καὶ τοιού των θεατής γενόμενος ἐγώ, πόθεν ταῦτα ἀναζητείν ήρχόμην· τίς δὲ καὶ ἡ τῆς κινήσεως αὐτῶν ἀρχή; Καὶ τὶς ὁ τοσαῦτα κατὰ ἀνθρώπων μηχανησάμενος Πόθεν τε ἡ εὕρεσις αὐτῶν; καὶ, τίς ὁ τούτων διδά σκαλος; Καὶ τὸν μὲν Θεὸν ποιητὴν τούτων λέγειν, τολμῶν οὐχ οἷός τε ἦν. ᾿Αλλὰ μὲν οὐδὲ ἐξ αὐτοῦ τὴν ὑπόστασιν ἔχειν, οὐδὲ τὴν τοῦ εἶναι σύστασιν· πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν ταῦτα περὶ τοῦ Θεοῦ ἐννοεῖν; Ὁ μὲν γὰρ ἀγαθός, καὶ τῶν κρειττόνων ποιητής, τῶν δὲ φαύλων αὐτῷ πρόσεστιν οὐδέν· ἀλλ' οὐδὲ τοῖς τοιούτοις χαίρειν πέ φυκεν, ἀπαγορεύει δὲ καὶ τὴν γένεσιν αὐτῶν· καὶ τοὺς μὲν χαίροντας τούτοις ἀποβάλλεται, τοὺς δὲ φεύγοντας αὐτὰ προσίεται. Καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον τὸν Θεὸν τούτων λέγειν δημιουργόν, τὸν ταῦτα παρ αιτούμενον; Οὐδὲ γὰρ ἂν ἐβούλετο μὴ εἶναι ταῦτα, εἰ πρῶτος αὐτῶν ποιητῆς ὑπῆρχεν αὐτός. Τοὺς γὰρ προσιόντας αὐτῷ μιμητὰς αὐτῷ γενέσθαι θέλε.. Οθεν ἄλογον ἔδειξεν 18 εἶναί μοι, ταῦτα προσάπτειν αὐτῷ, ἢ ὡς ἐξ αὐτοῦ γεγονότα, ἢ (ε! καὶ τὰ μάλιστα συγχωρήσειν 10 ἐξ οὐκ ὄντων δυνατὸν εἶναί τι γενέ σθαι) ὅτι καὶ τὰ κακὰ ἐποίησεν αὐτός. Ὁ γὰρ, ἐκ τοῦ οὐκ εἶναι, εἰς 10 τὸ εἶναι αὐτὰ ποιήσας, οὐκ ἂν ἐκ τοῦ εἶναι ἀνήρει πάλιν· ἢ εἰ τοῦτο ἀνάγκη λέγειν, ὡς ἦν ποτε καιρός, ὅτε τοῖς κακοῖς ἔχαιρεν ὁ Θεός νῦν δὲ, ὅπερ ἀδύνατον εἶναί μοι δοκεῖ, λέγειν τοῦτο περὶ Θεοῦ, ἀνοίκειον ει αὐτοῦ τῆς φύσεως τοῦτο προς αρμόζει». Διόπερ ἔδοξέ μοι συνυπάρχειν τε αὐτῷ, ᾧ του νομα ὕλη· ἐξ ἧς τὰ ὄντα ἐδημιούργησε, τέχνῃ σοφῇ διακρίνας, καὶ διακοσμήσας καλῶς, ἐξ ἧς καὶ τὰ κακὰ εἶναι δοκεῖ· ἀποιήτου γὰρ καὶ ἀσχηματίστου οὔσης αὐτῆς, πρὸς δὲ τούτοις καὶ ἀτάκτως φερομένης, δεομένης τε τῆς τοῦ Θεοῦ τέχνης· οὐκ ἐφθόνησεν οὗτος, έδοξεν, συγχωρήσεις.
col. 1277–1278page 8 of 42
PG 7:1277ούτε διαπαντὸς καταλιπεῖν δὲ αὐτὴν οὕτω φέρεσθαι, ἀλλὰ δημιουργεῖν ἤρχετο, καὶ ἀπὸ τῶν χειρίστων αὐτῆς τὰ κάλλιστα διακρίνειν ήθελε, καὶ οὕτω γούν δημιούργησε. Τὰ δ' ὅσα αὐτῆς, ὡς ἐποίει, τρυγώδη ἐτύγχανε· ταῦτα, ἀνάρμοστα ὄντα πρὸς δημιουργίαν, ὡς εἶχε, κατέλειψε, κατ᾽ οὐδὲν αὐτῷ προσήκοντα. Ἐξ ὧν δοκεῖ μοι νῦν παρὰ ἀνθρώποις ἐπιῤῥεῖν τὰ μακά. Τάδε παρὰ φρονίμοις. Παρὰ δὲ ψυχικοῖς, παρὰ δὲ σαρκικοίς, παρὰ δὲ κοσμικοῖς, παρὰ δὲ τῷ μεγέθει, Νοῦς ἀκατάργητος τοῖς ἀκαταργήτοις χαίρειν. ἀνονομάστων ἐγὼ καὶ ὑπερουρανίων 28 μνείαν ποιοῦμαι πρὸς ὑμᾶς, ούτε Αρχαῖς, οὔτε Ἐξουσίαις, οὔτε ὑποταγαῖς, οὔτε πάσι περινοηθῆναι δυναμένων, μόνῃ δὲ τῇ τοῦ Ατρέπτου ἐννοίς πεφα"-ρωμένων. Οὔτε γὰρ ἀρχῆς ὁ Αὐτοπάτωρ αὐτὸς ἐν ἑαυτῷ περιείχε τὰ πάντα ὄντα ἐν ἑαυτῷ ἐν ἀγνωσία (ν καλοῦσί τινες Αἰῶνα ἀγήρατον, ἀεὶ νεάζοντα, ἀῤῥενόθηλυν, ὃς πάντοτε περιέχει τὰ πάντα, καὶ οὐκ ἐμπεριέχετα:)· τότε ἡ ἐν αὐτῷ Έννοια ἠθέλησεν ἐκείνην (ήν τινες Εννοιαν ἔφασαν, ἕτεροι Χάριν οἰκείως, διὰ τὸ ἐπικεχορηγημέναι αὐτὴν θησαυρίσματα τοῦ Μεγέθους τοῖς ἐκ τοῦ Μεγέθους οἱ δὲ ἀληθεύσαντες Σιγὴν προσηγόρευσαν, ὅτι δι' ένα θυμήσεως χωρίς λόγου τὰ πάντα τὸ Μέγεθος έτι. λείωσεν)· ὡς οὖν προεἶπον, ἡ ἄφθαρτος Αἰωνία βου ληθεῖσα δεσμὰ ῥῆξαι, ἐθήλυνε τὸ Μέγεθος ἐπ' ὀρέξει ἀναπαύσεως αὐτοῦ. Καὶ αὕτη, αὐτῷ μιγεῖσα, ἀνέ δειξε τὸν Πατέρα τῆς Αληθείας, ὃν οἰκείως οἱ τέ λειαι Ανθρωπον ὠνόμασαν, ὅτι ἦν ἀντίτυπος τοῦ προόντος Αγεννήτου. Μετὰ τοῦτο δὲ ἡ Σιγή φυσι κὴν ἑνότητα φωτός προενεγκαμένη σὺν τῷ ᾿Αν θρώπων (ἦν δὲ αὐτῶν ἡ συνέλευσις τὸ θέλειν), καὶ ἀναδεικνῦσι τὴν ᾿Αλήθειαν. ᾿Αλήθεια δὲ ὑπὸ τῶν τε λείων οἰκείως ώνομάσθη, ὅτι ἀληθῶς ὁμοία ἦν τῇ ἑαυτῆς μητρὶ Σιγῇ, τῆς Σιγῆς τοῦτο βουλομένης ", ἀπὸ μερισμῶν φώτων τοῦ τε ἄῤῥενος καὶ τῆς θηλείας ἴσον εἶναι, ὅπως δι᾿ ἑαυτῶν καὶ ἡ ἐν αὐτοῖς φανε ρωθῇ τοῖς ἐξ αὐτοῦ ἐν αὐτῷ εἰς αἰσθητικὰ φῶτα με ρισθεῖσα. Μετὰ τοῦτο ἡ ᾿Αλήθεια μητρικήν προενεγκαμένη Προϋνεικίαν, ἐθήλυνε τὸν πατέρα ἑαυτῆς εἰς ἑαυτὴν, καὶ συνήεσαν ἑαυτοῖς ἀφθάρτω μίξει και ἀγκράτῳ συγκράσει. Καὶ ἀναδεικνύσι τετράδα πνευ ματικὴν ἀῤῥενόθηλυν, ἀντίτυπον τῆς προσούσης 10 τετράδος, ἥτις ἦν Βυθός, Σιγή, Πατήρ, Αλήθεια. Αὕτη δὲ ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τῆς Σιγῆς τετράς, Άνθρωπος, Εκκλησία, Λόγος, Ζωή. Τότε τοῦ πάντα περιέχοντος Βυθοῦ θελήματι ὁ ᾿Ανθρωπος καὶ ἡ Ἐκ κλησία πατρικῶν μνησθέντες λόγων συνήεσαν ἑαυτοῖς, καὶ ἀναδεικνυσι Δωδεκάδα Προβνείκων, ἀῤῥεν θηλων. Οἱ οὖν ἄῤῥενές εἰσι, Παράκλητος, Πατρικός, Μητρι χής, Λείνους, θελητὸς, ὅ ἐστι Φῶς, Εκκλησιαστι κίς. Δί δὲ θήλεια:, Πίστις, Ελπὶς, Αγάπη, Σύνεσις, Μακαρία, Σοφία. Μετέπειτα δὲ Λόγος καὶ Ζωή, καὶ » Γ. κατέλιπεν, η Υ. 20. 20 μυστήριον πρὸς ὑμᾶς, οι ὅτε. 20. βουληθείσης. Γ. προσύσης.
col. 1279–1280page 9 of 42
PG 7:1279αὐτοὶ, τὸ τῆς αἰνέσεως αναπλάσαντες δώρημα, έαν τοῖς ἐκοινώνησαν. Ην δὲ ἡ κοινωνία αὐτῶν τὸ θέ λημα. Καὶ συνελθόντες ἀνεδείξαντο Δεκάδα Προύνει Αϊκων, καὶ αὐτῶν ἀῤῥενοθηλειών. ἂν οἱ μὲν ἄῤῥενές εἰσι, Βύθιος, 'Αγήρατος, Αυτοφυής, Μονογενής, 'ἀκίνητος. Οὗτοι τὴν προσωνυμίαν την ει δόξαν τοῦ πάντε περιέχοντος εποιήσαντο. Αἱ δὲ θήλειαι, Μίξις, νωσις, Σύγκρασις, Ενότης, Ηδονή. Καὶ αὗται τὴν προσωνυμίαν εἰς δόξαν τῆς Σιγῆς περιεποιήσαντο. εἰς τ Τετελειωμένης οὖν τῆς κατὰ πατέρα Αληθείας τριακάδος (ἣν οἱ ἐπίγειοι μὴ ἐπιστάμενοι ἀριθμοῦσι, καὶ ὁπόταν ἔλθωσιν ἐπ' αὐτὴν, μηκέτι ἀριθμὸν εὑρί σκοντες, ἀνακυκλοῦσι πάλιν ἀριθμοῦντες αὐτήν. Εστι δὲ, Βυθός, Σιγή, Πατήρ, Αλήθεια, Άνθρωπος, ἐκκλησίᾳ, Λόγος, Ζωή, Πατρικός, Μητρικός, Παράκλητος, Δείνους, Θελητὸς, Εκκλησιαστικός, Πίστις, Ελπὶς, Αγάπη, Σύνεσις, Μακαρία, Σοφία, Βύθιος, Ἀγήρατος, Αὐτοφυής, Ολογενής 48, Ακίνητος, Μίξις, Γνώ σις, Σύγκρασις, Ενάτης, Ηδονή)· τότε ὁ πάντα περιέχων συνέσει τῇ ἀνυπερβλήτων, δογματίσας τε κληθῆναι ἑτέραν Ογδοάδα ἀντὶ τῆς προούσης αὐθεντικῆς Ογδοάδος, ἥτις ἐν τῷ ἀριθμῷ τῆς Τριακάδος μένει οὐ γὰρ ἦν Μεγέθους φρόνημα εἰς ἀριθμὸν πίπτειν), ἀντέστησεν ἀντὶ τῶν ἀρσένων τοὺς ἄρσενας, Μόνον, Τρίτον, Πέμπτον, Ἔβδομον, καὶ τὰς θηλείας, Δυάδα, Τετράδα, Εξάδα, υγδοάδα. Αὕτη οὖν ἡ Ογδοάς ἐστιν ἡ ἀντικληθεῖσα ἀντὶ τῆς προούσης Ογδοάδος· Βυθού, Πατρός, Ανθρώπου, Λόγου, καὶ Σιγῆς, ᾿Αληθείας, Εκκλησίας, Ζωῆς· ήτις ηνώθη τοῖς φωσὶ, καὶ ἐγένετο Τριακὰς ἀπηρτισμένη, καὶ ἡ προοῦσα Ογδοὰς ἀναπαυομένη, ὅτε Βυθὸς ἐξῆλθε Μεγέθους στηρίγματι ἐνωθῆναι τῇ Τριακάδι᾿ αὐτὴ ἦν *. Τῇ γὰρ ἀληθείᾳ καὶ ὁ Πατὴρ τῆς ᾿Αληθείας συνήρχετο τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ ὁ Μητρικὸς εἶχε τὴν Ζωὴν, καὶ ὁ Παράκλητος τὴν Ἑνάδα, καὶ ἡ Ἑνὰς ἡνοῦτο τῷ Πατρὶ τῆς Ἀληθείας, καὶ ὁ Πατήρ τῆς Αληθείας ἦν μετὰ τῆς Σιγῆς. Ὁ Λόγος δὲ ὁ πνευματικὸς ἐκοινώνει Πνεύματι, καὶ ἀφθάρτῳ συγκράσει ποιῶν τὸ τέλος τοῦ Αὐτόμητρος …, ἀδιχοτόμητον τὴν ἑαυτοῦ ἀνάπαυσιν. Ἡ οὖν Τριακὰς, ἀπαρτίσασα βύ θια μυστήρια, τελείως ἄγαμον ει ἐν ἀφθάρτοις ἀπέ δειξε φῶτα ἀφθαρτα, άτινα Ενότης * ὠνομάσθησαν τέκνα, καὶ ἀχαρακτήριστα. Ησαν οὖν μικροῦ μὴ κα ρακειμένου 82' ἐκτὸς φρονήσεως ἀναπαυόμενα χωρίς εν νοίας· περὶ γὰρ οὗ τις πράσσει, ἐὰν μὴ νοῇ καθολικῶς, οὐ πράσσει. Τότε γενομένων τῶν φώτων, ὧν τὴν πολυπλήθειαν πρὸς ἀριθμὸν ἐξειπεῖν οὐκ ἀναγκαῖον, περι νοεῖν δὲ (ἕκαστον γὰρ τὸ ἴδιον ὄνομα κεκλήρωται δι' ἐπίσ γνωσιν ἀῤῥήτων μυστηρίων)· ἡ οὖν Σιγή, βουληθεῖσα εἰς ἐκλογὴν γνώσεως ἅπαντας ώσαι, συνῆγε τῇ δευτέρα ἀντιτεθείσῃ Ογδοάδι ἀφθάρτῳ μίξει, νοἰκῇ δὲ βουλήσει. 18 Μονογενής. 3 ἡ Τριακὰς αὐτή ἦν, 2 Γ. τελείωσα το γάμων. Μ Ε. Ενότητος. και Ε. παρακείμενα. * Γ. Αὐτομήτορος.
col. 1281–1282page 10 of 42
PG 7:1281Ην δὲ αὐτῆς ἡ νοϊκή βούλησις Πνεῦμα τὸ ἅγιον, το ἐν μέσῳ τῶν ἁγίων Ἐκκλησιῶν. Τοῦτο οὖν εἰς τὴν δευτέραν Ογδοάδα πέμψας 18, έπεισε καὶ αὐτὴν ἔνω θῆναι αὐτῇ. Γάμος οὖν ἐτελειοῦτο ἐν τοῖς τῆς Ὀγ βοάδος μέρεσιν, ἑνουμένου τοῦ ἁγίου Πνεύματος τῷ Μόνῳ, καὶ τῆς Δυάδος τῷ Τρίτῳ, καὶ τοῦ Τρίτου τῇ Ἐξάδι, καὶ τῆς Ογδοάδος τῷ Ἑβδόμῳ, καὶ τοῦ Ἑβδόμου τῇ Δυάδι, καὶ τῆς Εξάδος τῷ Πέμπτῳ. Ολη δὲ ἡ Ογδοάς συνῆλθε μετὰ ἡδονῆς ἀγηράτου καὶ ἀφθάρτου μίξεως. Οὐ γὰρ ἦν χωρισμὸς ἀλλή λων· ἦν δὲ σύγκρασις μεθ' ἡδονῆς ἀμώμου, καὶ ἀνέ δειξε Πεντάδα Προὐνείκων ἀθηλύντων, ὧν τὰ ὀνόματά ἐστι ταῦτα· Καρπιστής, Οροθέτης, Χαριστήριος, Αφετος, Μεταγωγεύς· οὗτοι τῆς Μεσότητος ών μάσθησαν υἱοί. Βούλομαι δὲ ὑμᾶς γινώσκειν, Αμψίου, Αὐράν, Κουκουά, Θαρδουοῦ, Οὐβουχουά, Θαρδεδεῖν, Μερεξά, Ατάρ, Βαρβὰ ", Οὐδουκά, Κέστην, Ού δουἀχ, Ἐσλήν, Αμφὲ, Ναισουμὲν, Οὐανανὶν, Λα μεταρδέ, ᾿Αθαμεσσουμὴν, ᾿Αλλωρά, Κουβιαθα, Ναδ δαρία, Δαμμα, Πρὴν, Λαναφέκ, Οὐδαν έχ, Ενφοιθιθοχέ, Βαρρά, Ασσιοναλ, Βελίμ, Δεξαριχέμ, Μασέμ. ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ ΠΡΟΣ ΦΛΩΡΑΝ. Τὸν διὰ Μωϋσέως τεθέντα νόμον, ἀδελφή μου καλὴ Φλώρα, ὅτι μὴ πολλοὶ προκατελάβοντο, μήτε τὸ θεμέλιον αὐτὸν 80 έγνωκότες, μήτε τὰς προτάξεις αὐτ τῶν 86 ἀκριβῶς, ἡγοῦμαι καί σοι εὐσύνοπτον ἔσε σθαι, μαθούσης ε' τάς διαφωνούσας γνώμας περὶ αὐτ τοῦ. Οἱ μὲν γὰρ ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς νενομοθετῆσθαι τούτοις 34 λέγουσιν. Ἕτεροι δὲ, τούτοις τὴν ἐναντίαν ὁδὸν τραπέντες, ὑπὸ τοῦ ἀντικειμένου φθοροποιοῦ διαβόλου τεθεῖσθαι τοῦτον ἰσχυρίζονται, ὡς καὶ τὴν τοῦ κόσμου προσάπτουσιν αὐτῷ δημιουργίαν, Πατέρα καὶ Ποιητὴν τοῦτον λέγοντες εἶναι. Τοῦτο δὲ τοῦ παντὸς διέπταισαν οὗτοι διαδόντες άλ λήλοις, καὶ ἑκάτεροι αὐτῶν διαμαρτόντες παρὰ σφί σιν αὐτοῖς τῆς τοῦ προκειμένου ἀληθείας· οὔτε γὰρ ὑπὸ τοῦ τελείου Θεοῦ καὶ Πατρὸς φαίνεται τοῦτον τεθεῖσθα: (ἑπόμενος γάρ ἐστιν), ἀτελῆ τε ὄντα, και τοῦ σφετέρου να πληρωθῆναι ἐνδεῖ, ἔχοντά τα προστάξεις ἀνοικείας τῇ τοῦ τοιούτου Θεοῦ φύσει τε καὶ γνώ μῃ· οὔτ᾽ αὖ πάλιν τῇ τοῦ ἀντικειμένου ἀδικίᾳ νόμον προσάπτειν κι ἀδικεῖν αἱροῦντος τῶν τε ἑξῆς τι μὴ συνορώντων τὰ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος εἰρημένα. Οἰκία γὰρ ἡ πόλις μερισθεῖσα ἐφ' ἑαυτὴν, ὅτι μὴ δύναται στῆναι, ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἀπεφήνατο. Ετι γε τὴν τοῦ κόσμου δημιουργίαν ἰδίαν λέγει εἶναι, ἅτε “πάντα δι' αὐτοῦ γεγονέναι,καὶ χωρὶς αὐτοῦ γέγονεν οὐδὲν, Ο Απόστολος προαποστερήσας τὴν τῶν ψευδηγορούντων ἀνυπόστατον σοφίαν, καὶ οὐ φθοροποιοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ 23 Γ. πέμψατα. * Γ. Αταρβαδά. * αὐτοῦ. 37 μαθούση. 36 αὐτοῦ. επόμενος γὰρ οὐκ ἔστιν. ὑφ' ἑτέρου. 5. - 1, 5. Α' γεγονέναι. τοῦτον.
col. 1283–1284page 11 of 42
PG 7:1283θρώπων, τῆς προνοίας τοῦ Δημιουργοῦ μὴ αἰτίαν λαμ βανομένων, καὶ μὴ μόνον τὸ τῆς ψυχῆς ὄμμα, ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ σώματος πεπηρωμένων. Οὗται μὲν οὖν ὡς διημαρτήκασι τῆς ἀληθείας, δηλόν σοί ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων. Πεπόνθασι δὲ τοῦτο ἰδίως ἑκάτερος αὐτῶν, οἱ μὲν διὰ τὸ ἀγνοεῖν τὸν τῆς δικαιοσύνης Θεόν, οἱ δὲ διὰ τὸ ἀγνοεῖν τὸν τῶν ὅλων Πατέρα, δν μόνος ἐλθὼν ὁ μόνος εἰδὼς, ἐφανέρωσε. Περιλείπεται δὲ ἡμῖν ἀξιωθεῖσί τε τῆς “ἀμφοτέρων τούτων ἐκφῆναι σοι καὶ ἀκριβῶσαι αὐτόν τε τὸν νόμον, ποταπός τις εἴη, καὶ τὸν ὑφ᾽ οὗ τέθειται τὸν νομοθέτην, ῥηθησομένων ἡμῖν τὰς ἀποδείξεις ἐκ τῶν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λόγων παριστῶντες, δι' ὧν μόνον ἔστιν ἀπταίστως ἐπὶ τὴν κατάληψιν τῶν ὄντων ὁδηγεῖσθαι. δικαίου καὶ μισοπονήρου. Απρονοήτων δέ ἐστιν ἀν Πρῶτον οὖν μαθητέον, ὅτι ὁ σύμπας ἐκεῖνος νόμος ὁ περιεχόμενος τῇ Μωϋσέως Πεντατεύχῳ οὐ πρὸς ἑνός τινος νενομοθέτηται, λέγω δή. οὐχ ὑπὸ μόνου Θεοῦ ἀλλ' εἰσί τινες αὐτῶν προστάξεις καὶ ὑπ' ἀνθρώπων τεθεῖσαι, καὶ τριχῆ τοῦτον διαιρεῖσθαι οἱ τοῦ Σωτή ρος λόγοι διδάσκουσιν ἡμᾶς. Εἰς τε γὰρ αὐτὸν τὸν Θεὸν καὶ τὴν τούτου νομοθεσίαν· διαιρεῖται ὡς καὶ εἰς τὸν Μωϋσέα, οὐ καθ᾽ αὑτὸ ἐ δι' αὐτοῦ νομοθετεῖ ὁ Θεός, ἀλλὰ καθὰ ἀπὸ τῆς ἰδίας εννοίας ὁρμώμενος καὶ ὁ Μωϋσῆς ἐνομοθέτησέ τινα· καὶ εἰς τοὺς Πρε σβυτέρους τοῦ λαοῦ διαιρεῖται, καὶ πρῶτοι " εὑρί σκονται ἐντολάς τινας ἐνθέντες ἰδίας. Πῶς οὖν τοῦτο οὕτως ἔχον ἐκ τῶν τοῦ Σωτῆρος δείκνυται λόγων, μάθοις δ' ἂν ἤδη. Διαλεγόμενος που ο Σωτήρ πρὸς τοὺς περὶ τοῦ ἀποστασίου συζητοῦντας αὐτῷ, ὁ δὲ ἀποστάσιον ἐξεῖναι ἐνενομοθέτητο, ἔφη αὐτοῖς· ὅτι Μωϋσῆς πρὸς τὴν σκληροκαρδίαν ὑμῶν ἐπέτρεψε τὸ ἀπολύειν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ. Ἀπ' ἀρχῆς γὰρ οὐ γέγονεν οὕτω. Θεὸς γάρ, φησί, συνέζευξε ταύ την την συζυγίαν. Καὶ, "Ο συνέζευξεν ὁ Κύριος, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω, Εφή. Ενταῦθα ἕτερον μὲν τοῦ Θεοῦ δείκνυσι νόμον, τὸν κωλύοντα χωρίζεσθαι γυναῖκα ἀπὸ τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς, ἕτερον δὲ τὸν τοῦ Μωϋσέως, τὸν διὰ τὴν σκληροκαρδίαν επιτρέποντα χωρίζεσθαι τοῦτο τὸ ζεῦγος. Καὶ δὴ κατὰ τοῦτο ἐναν τία τῷ Θεῷ νομοθετεῖ ὁ Μωϋσῆς· ἐναντίον γάρ ἐστι τῷ μὴ διαζευγνύναι. Ἐὰν μέντοι καὶ τὴν τοῦ Μωϋ σέως γνώμην, καθ' ἣν τοῦτο ἐνομοθέτησεν, ἐξετάσω μεν, εὑρεθήσεται τοῦτο οὐ κατὰ προαίρεσιν ποιήσας τὴν ἑαυτοῦ, ἀλλὰ κατὰ ἀνάγκην, διὰ τὴν τῶν νενομοθετημένων ἀσθένειαν. Ἐπεὶ γὰρ τὴν τοῦ Θεοῦ γνώμην φυλάττειν οὐκ ἠδύναντο οὗτοι, ἐν τῷ μὴ ἐξεῖναι αὐτοῖς ἐκβάλλειν τὰς γυναῖκας αὐτῶν, αἴτι νες αὐτῶν ἀηδῶς συνώκουν, καὶ ἐκινδύνευον ἐκ τούτου ἐκτρέπεσθαι πλέον εἰς ἀδικίαν, καὶ ἐκ ταύτης εἰς ἀπώλειαν· τὸ ἀηδὲς τοῦτο βουλόμενος εκκόψαι αὐτῶν ὁ Μωϋσῆς, δι' οὗ καὶ ἀπόλλυσθαι ἐκινδύνευον, δεύτερόν τινα, ὡς κατά περίστασιν ἧττον κακὸν ἀντὶ μείζονος ἀντικαταλλασσόμενος, τὸν τοῦ ἀποστασίου νόμον ἀφ' ἑαυτοῦ ἐνομοθέτησεν αὐτοῖς· ἵνα, ἐὰν νικώσεως. ο Γ. οὐ καθὰ αὐτός. * πρώτον. 48 » αἷς τινες.
col. 1285–1286page 12 of 42
PG 7:1285ἐκεῖνον μὴ δύνωνται φυλάττειν, κἂν τοῦτόν γε φυλά ξωσι, καὶ μὴ εἰς ἀδικίας καὶ κακίας ἐκτραπῶσι, δι' ὧν ἀπώλεια αὐτοῖς ἔμελλε τελειοτάτη ἐπακολουθήσειν. Αύτη μὲν ἡ τούτου γνώμη, καθ᾽ ἣν ἀντινομοθετῶν εὑρίσκεται τῷ Θεῷ. Πλὴν ὅτι γε Μωϋσέως αὐτοῦ δείχνυται ἐνταῦθα ἕτερος ὢν παρὰ τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον, ἀναμφισβήτητόν ἐστι, κἂν δι᾿ ἑνὸς τὰ νῦν ὦμεν δεδειχότες. Ότι δὲ καὶ τῶν πρεσβυτέρων εἰσί τινες συμπεπλεγμέναι παραδόσεις ἐν τῷ νόμῳ, δηλοῖ καὶ τοῦτο ὁ Σωτήρ. Ὁ γὰρ Θεός, φησίν, εἶπε, Τίμα τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ἵνα εὖ σα γένηται. Ὑμεῖς δὲ, φησὶν, εἰρήκατε, τοῖς πρεσβυτέροις λέγων· Δώρον τῷ Θεῷ ὁ ἐὰν ὠφεληθῇς ἐξ ἐμοῦ καὶ ἡκυρώσατε τὸν νόμον τοῦ Θεοῦ, διὰ τὴν παράδοση των πρεσβυτέρων ὑμῶν. Τοῦτο δὲ Ἡσαΐας ἐξεφώνησεν, εἰπών· Ὁ λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσί με τιμᾷ, ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω ἀπέχει απ' ἐμοῦ. Μάτην δὲ σέβονται με, διδά σκοντες διδασκαλίας, ένταλματα ανθρώπων. Σα φῶς οὖν ἐκ τούτων εἰς τρία διαιρούμενος ὁ σύμπας ἐκεῖνος δείκνυται νόμος. Μωϋσέως τε γὰρ αὐτοῦ, καὶ τῶν Πρεσβυτέρων, καὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ εὕρομεν νομοθεσίαν ἐν αὐτῷ. Αὕτη μὲν οὖν ἡ διαίρεσις τοῦ σύμ παντος ἐκείνου νόμου ὧδε ἡμῖν διαιρεθεῖσα, τὸ ἐν αὐτῷ ἀληθὲς ἀναπέφαγκεν. Πάλιν δὲ δὴ τὸ ἐν μέρος, ὁ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ νόμος, διαιρείται εἰς τρία τινά, είς τε τὴν καθαρὰν νομοθεσίαν, τὴν ἀσύμπλοκον τῷ κακῷ, ὃς καὶ κυρίως νό μας λέγεται, ὃν οὐκ ἦλθε καταλῦσαι ὁ Σωτὴρ, ἀλλὰ πληρῶσαι. Οὐ γὰρ ἦν ἀλλότριος αὐτοῦ ἐν ἐπλήρωσε ν οὐ γὰρ εἶχε τὸ τέλειον. Καὶ εἰς τὸ συμπεπλεγμένον τῷ χείρονι, καὶ τὴν ἀδικίαν, ἣν σε ἀνεῖλεν ὁ Σωτὴρ, ἐνοίκειον δντα τῇ ἑαυτοῦ φύσει. Διαιρεῖται δὲ καὶ εἰς τὸ τυπικὸν, καὶ συμβολικόν, τὸ κατ' εἰκόνα τῶν [κατ' εικόνα ει] διαφερόντων νενομοθετηθέν· ἐν μετέθηκεν ὁ Σωτὴρ ἀπὸ αἰσθητοῦ καὶ φαινομένου ἐπὶ τὸ πνευ ματικὸν καὶ ἀόρατον. Καὶ ἔστι μὲν ὁ τοῦ Θεοῦ νόμος ὁ καθαρὸς καὶ ἀσύμπλοκος τῷ χείρονι, αὐτὴ ἡ Δεκά λόγος, οι δέκα λόγοι ἐκεῖνοι, οἱ ἐν ταῖς δυσὶ πλαξί δεδιχασμένοι, εἰς τε ἀναίρεσιν τῶν ἀφθέγκτων καὶ εἰς πρόσταξιν τῶν ποιητέων, οι, καίπερ καθαρὰν ἔχοντες τὴν νομοθεσίαν, μὴ ἔχοντες δὲ τὸ τέλειον, ἐδέοντο τῆς παρὰ τοῦ Σωτῆρος πληρώσεως. Ο δέ ἐστι συμπεπλεγμένος τῇ ἀδικίᾳ, οὗτος ὁ κατὰ τὴν ἄμυναν καὶ ἀνταπόδοσιν τῶν προαδικησάντων κείμενος, Οφθαλμὸν ἀκτὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὀδόντος Εκκόπτεσθαι κελεύων, καὶ φόνον ἀντὶ φόνου ἀμύ νασθαι. Οὐδὲν γὰρ ἧττον καὶ ὁ δεύτερος ἀδικῶν ἀδικεῖ, τῇ τάξει μόνον διαλλάσσων, τὸ αὐτὸ ἐργαζόμενος ἔργον. Τοῦτο δὲ πρόσταγμα δίκαιον μὲν ἄλλως καὶ ἦν καὶ ἔστι, διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν νομοθετηθέντων. ἐν παρεκβάσει τοῦ καθαρού νόμου τεθέν· ἀνοίκειον δὲ τῇ τοῦ Πατρὸς τῶν ὅλων φύσει τε καὶ ἀγαθότητι ἴσως δὲ τοῦτο κατάλληλον, επάναγκες δὲ μᾶλλον. Ο γὰρ καὶ τὸν ἕνα φόνον οὐ βουλόμενος ἔσεσθαι ἐν τῷ λέγειν, οὐ φονεύσεις, προστάξας τὸν φονέα ἀντι φονεύεσθαι, δεύτερον νόμον νομοθετῶν, καὶ δυσὶ μόνοις βραβεύων, ὁ τὸν ἕνα ἀπαγορεύσας έλαθεν το Στην, 33 καὶ τῇ ἀδικία, εν
col. 1287–1288page 13 of 42
PG 7:1287παραγενόμενος Υἱὸς τοῦτο τὸ μέρος τοῦ νόμου ἀντ ρηκεν, ὁμολογήσας καὶ αὐτὸς εἶναι τοῦ Θεοῦ. Ἐν τε τοῖς ἄλλοις καταριθμείται τῇ παλαιᾷ αἱρέσει, καὶ ἐν οἷς ἔφη ὁ Θεὸς εἰπών· Ο κακολογῶν πατέρα ή μη τέρα, θανάτῳ τελευτάτω. Τὸ δέ ἐστι μέρος αὐτοῦ τυπικὸν, τὸ κατ' εἰκόνα τῶν πνευματικῶν καὶ δια φερόντως σε κείμενον, τὸ ἐν προσφοραῖς, λέγω, καὶ περιτομῇ, καὶ σαββάτῳ, καὶ νηστεία, καὶ Πάσχα, καὶ ἀζύμοις, καὶ τοῖς τοιούτοις νομοθετηθέντα. Πάντα γάρ ταῦτα, εἰκόνες καὶ σύμβολα ὄντα, τῆς ἀληθείας φανερωθείσης μετετέθη· κατὰ μὲν τὸ φαινόμενον καὶ σωματικῶς ἐκτελεῖσθαι ἀνῃρέθη, κατὰ δὲ τὸ πνευ ματικὸν ἀνελήφθη· τῶν μὲν ὀνομάτων τῶν αὐτῶν μενόντων, ἐνηλλαγμένων δὲ τῶν πραγμάτων. Καὶ γὰρ προσφοράς προσφέρειν προσέταξεν ἡμῖν ὁ Σωτὴρ, ἀλλ᾽ οὐχὶ τὰς δι' ἀλόγων ζώων, ἢ τούτων τῶν θυμιαμάτων, ἀλλὰ διὰ πνευματικών αἴνων, καὶ δοξῶν, καὶ εὐχαριστίας, καὶ διὰ τῆς εἰς τὸν πλησίον κοινωνίας καὶ εὐποιίας, καὶ περιτομή περιτετμῆσθαι ἡμᾶς βούλεται, ἀλλ᾽ οὐχὶ τῆς ἀκροβυστίας τῆς σωματικῆς, ἀλλὰ καρδίας τῆς πνευματικῆς. Καὶ τὸ σάββατον φυλάσσειν, ἀργεῖν γὰρ θέλει ἡμᾶς ἀπὸ τῶν ἔργων τῶν που νηρῶν. Καὶ νηστεύειν δὲ, ἀλλ᾽ οὐ τὴν σωματικὴν βούλεται νηστείαν ἡμᾶς νηστεύειν, ἀλλὰ τὴν πνευ ματικὴν, ἐν ᾗ ἐστιν ἀποχὴ πάντων τῶν φαύλων. Φυλάσσεται μέντοι γε καὶ παρὰ τοῖς ἡμετέροις ἡ κατὰ τὸ φαινόμενον νηστεία, ἐπεὶ καὶ ψυχῇ τι συμβάλλεσθαι δύναται αὕτη μετὰ λόγου γινομένη οπότε μηδὲ διὰ τὴν πρός τινας μίμησιν γίνεται, μήτε διὰ τὸ ἔθος, μήτε διὰ τὴν ἡμέραν, ὡς ὡρισμένης τοῦτο ἡμέρας· ἅμα δὲ καὶ εἰς ἀνάμνησιν τῆς ἀληθινῆς νηστείας, ἵνα εἰ μηδέπω ἐκείνην δυνάμενοι νηστεύειν ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ φαινόμενον νηστείας ἔχωσι την ἀνάμνησιν αὐτῆς. Καὶ τὸ Πάσχα δὲ ὁμοίως, καὶ τὰ ἄζυμα, ὅτι εἰκόνες ἦσαν, δηλοῖ καὶ Παῦλος ὁ ἀπό στολος. Τὸ δὲ Πάσχα ἡμῶν, λέγεται, ετύθη Χριστός και, Ἵνα ἦτε, φησὶν, ἄζυμοι, μὴ μετέχοντες ζύμης (ζύμην τε νῦν τὴν κακίαν λέγει), ἀλλ᾽ ἦτε νέον φύραμα. ; ἑαυτὸν ὑπ' ἀνάγκης κλαπείς. Διὸ δὴ ὁ ἀπ' ἐκείνου Οὗτος δε γοῦν καὶ αὐτὸς ὁ τοῦ Θεοῦ εἶναι νόμος ὁμολογούμενος εἰς τρία διαιρεῖται, εἰς τε τὸ πληρούμενον ἀπὸ τοῦ Σωτῆρος. Τὸ γὰρ, Οὐ φονεύσεις, οὐ μοιχεύσεις, οὐκ ἐπιορκήσεις, ἐν τῷ μηδ' όργα σθῆναι, μηδὲ ἐπιθυμήσεις" περιείληπται. Διαι ρεῖται δὲ καὶ εἰς τὸ ἀναιρούμενον τελείως· τὸ γὰρ Οφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ὁδόντα ἀντὶ ὀδύνο τος, συμπεπλεγμένον τῇ ἀδικίᾳ, καὶ αὐτὸ ἔργον τῆς ἀδικίας ἔχον, ἀνηρέθη ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος διὰ τῶν ἐναντίων· τὰ δὲ ἐναντία ἀλλήλων εἰσὶν ἀναιρετικά. Ἐγὼ γὰρ λέγω ὑμῖν, μὴ ἀντιστῆναι ὅλως τῷ που νηρῷ, ἀλλὰ ἐάν τίς σε ῥαπίσῃ, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην σιαγόνα. Αλληγορεῖται δὲ καὶ εἰς τὸ μετατεθὲν, καὶ ἐναλλαγὲν ἀπὸ τοῦ σωματικοῦ ἐπὶ τὸ πνευματικὸν τὸ συμβολικὸν τοῦτο, κατ᾿ εἰκόνα οὕτως. σε να μ'. διαφερόντων 12; 22, 28. οι ἐπιθυμᾶσαι.
col. 1289–1290page 14 of 42
PG 7:1289τῶν διαφερόντων νενομοθετημένον. Α' γὰρ εἰκόνες καὶ τὰ σύμβολα παραστατικά Εντα ἑτέρων πραγμα των, καλῶς ἐγίνοντο, μέχρι μὴ παρὴν ἡ ἀλήθεια. Παρ ούσης δὲ τῆς ἀληθείας, τὰ τῆς ἀληθείας δεῖ ποιεῖν, οὐ τὰ τῆς εἰκόνος. Ταῦτα δὲ καὶ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, καὶ ὁ ἀπόστολος ἔδειξε Παῦλος, τὸ μὲν τῶν εἰκόνων, ὡς ήδη είπομεν, διὰ τοῦ Πάσχα καὶ τῶν Αζύμων δείξας δι' ἡμᾶς· τὸ δὲ τοῦ συμπεπλεγμένου νόμου τη ἀδικίᾳ, εἰπὼν τὸν νόμον τῶν ἐντολῶν ἐν δόγμασι κατηργῆσθαι· τὸ δὲ τοῦ ἀσυμπλόκου τῷ χείρονι, Ὁ μὲν νόμος, εἰπὼν, ἅγιος, καὶ ἡ ἐντολὴ ἁγία, καὶ δικαία, καὶ ἀγαθή. ὺς μὲν οὖν συντόμως ἔστιν εἰπεῖν αὐτάρκως οἷ μαί σοι δεδείχθαι, καὶ τὴν ἐξ ἀνθρώπων παρεισδύσασαν νομοθεσίαν, καὶ αὐτὸν τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον τριχή διαιρούμενον. Περιλείπεται δὲ ἡμῖν τί ποτέ ἐστιν οὗτος ὁ Θεὸς ὁ τὸν νόμον θέμενος. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο ἡγοῦμαί σοι δεδεῖχθαι ἐπὶ τῶν προειρημένων, εἰ ἐπιμελῶς ἀκήκοας. Εἰ γὰρ μήτε ὑπ' αὐτοῦ τοῦ τελείου Θεοῦ τέθειται οὗτος, ὡς ἐδιδάξαμεν, μήτε μὴν ὑπὸ τοῦ διαβόλου, δ μηδὲ θεμιτόν ἐστιν εἰπεῖν· ἔτε ρές τίς ἐστι παρὰ τούτους οὗτος ὁ θέμενος τὸν νόμον. Οὗτος δὲ δημιουργὸς καὶ ποιητὴς τοῦδε τοῦ παντός ἐστι κόσμου, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ, ἕτερος ὢν παρὰ τὰς τούτων οὐσίας, μέσος τούτων καθεστώς, ἐνδίκως· καὶ τὸ τῆς μεσότητος ὄνομα ἀποφέροιτο ἄν. Καὶ εἰ ὁ τέ λειος Θεὸς ἀγαθός ἐστι κατὰ τὴν ἑαυτοῦ φύσιν, ὥσπερ καὶ ἔστιν (ένα γὰρ μόνον εἶναι ἀγαθὸν Θεὸν, τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἀπεφήνατο, δν αὐτὸς ", ἐφανέρωσεν)· ἔστι δὲ καὶ ὁ τῆς τοῦ ἀντικειμένου φύσεως κακός τε καὶ πονηρὸς, ἐν ἀδικίᾳ χαρακτηριζόμενος· τούτων δὲ οὖν μέσον καθεστώς, καὶ μήτε ἀγαθὸς ὤν, μήτε μὲν κακὸς, μήτε ἄδικος, ἰδίως τε λεχθείη ἂν δίκαιος, τῆς κατ' αὐτὸν δικαιοσύνης ὢν βραβευτής. Καὶ ἔσται μὲν καταδεέστερος τοῦ τελείου Θεοῦ, καὶ τῆς ἐκείνου δικαιοσύνης ἐλάττων οὗτος ὁ Θεός, ἅτε δὴ καὶ γεννητὸς ὤν, καὶ οὐκ ἀγέννητος. Βἷς γὰρ ἐστιν ἀγέννητος ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα ἰδίως, τῶν πάντων ἠρτημένων ἀπ' αὐτοῦ. Μείζων δὲ καὶ κυριώτερος τοῦ ἀντικειμένου γενήσεται, καὶ ἑτέ ρας ουσίας τε καὶ φύσεως πεφυκώς παρὰ τὴν ἑκατέρων τούτων οὐσίαν. Τοῦ μὲν γὰρ ἀντικειμένου ἐστὶν Η ουσία φθορά τε καὶ σκότος, ὑλικὸς γὰρ οὗτος καὶ πολυσχεδής στ· τοῦ δὲ Πατρὸς τῶν ὅλων τοῦ ἀγεννή του ἡ οὐσία ἐστὶν ἀφθαρσία τε καὶ φῶς αὐτὸ, Εν ἁπλοῦν τε καὶ μονοειδές. Ἡ δὲ τούτων οὐσία διττὴν μέν τινα δύναμιν προήγαγεν, αὐτὸς δὲ τοῦ κρείττονός ἐστιν εἰκών. Μηδέ σε τανῦν τοῦτο θορυβείτω, θέλουσαν μαθεῖν, πῶς ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς τῶν ὅλων οὔσης τε καὶ ὁμολογουμένης ἡμῖν, καὶ πεπιστευμένης, του κα ἀγεννήτου, καὶ ἀφθάρτου, καὶ ἀγαθῆς, συνέστησαν καὶ αὗται αἱ φύσεις, ή τε τῆς φθορᾶς καὶ τῆς μεσό τητος, ἀνομοούσιαι αὗται καθεστῶσαι· τοῦ ἀγαθοῦ φύσιν ἔχοντος τὰ ὅμοια ἑαυτοῦ καὶ ὁμοούσια γενναν τε καὶ προφέρειν. Μαθήσῃ γὰρ, Θεοῦ διδόντος, ἑξῆς καὶ τὴν τούτου ἀρχήν τε καὶ γέννησιν, ἀξιουμένη τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, ἣν ἐκ διαδοχῆς καὶ ἡμεῖς σε 17. • πολυσχιδής, ο της.
col. 1291–1292page 15 of 42
PG 7:1291λόγους τῇ τοῦ Σωτῆρος διδασκαλίᾳ. Ταῦτά σοι, ὦ ἀδελφή μου Φλώρα, δι' ὀλίγων εἰρημένα οὐκ ἠτόνησε, καὶ τὸ τῆς συντομίας προέγραψα· ἅμα μὲν τὸ προς κείμενον ἀποχρώντως ἐξέφηνα. καὶ εἰς τὰ ἑξῆς τὰ μέγιστα σοι συμβαλεῖται, ἐάν γε, ὡς καλὴ γῆ καὶ ἀγαθή, γονίμων σπερμάτων τυχούσα, τὸν δι' αὐτῶν καρπὸν ἀναδείξης. παρειλήφαμεν, μετὰ καὶ τοῦ κανονίσαι πάντας τοὺς Οὐαλεντίνου σχολῆς δοκιμώτατος, κατὰ λέξιν φησίν, ὁμολογίαν εἶναι τὴν μὲν ἐν τῇ πίστει καὶ πολιτεία, τὴν δὲ ἐν φωνῇ. Ἡ μὲν οὖν ἐν φωνῇ ὁμολογία καὶ ἐπὶ τῶν ἐξουσιῶν γίνεται· ἣν μόνην, φησίν, ὁμολογίαν ἡγοῦνται εἶναι οἱ πολλοὶ, οὐχ ὑγιῶς· δύνανται δὲ ταύτην τὴν ὁμολογίαν καὶ οἱ ὑποκριταὶ ὁμολογεῖν. Ἀλλ᾿ οὐδ' εὑρεθήσεται οὗτος ὁ λόγος καθολικώς είρη μένος. Οὐ γὰρ πάντες οἱ σωζόμενοι ὡμολόγησαν τὴν διὰ τῆς φωνῆς ὁμολογίαν, καὶ ἐξῆλθον· ἐξ ὧν Ματ θαῖος, Φίλιππος, Θωμᾶς, Λευΐς", καὶ ἄλλοι πολλοί. Καὶ ἔστιν ἡ διὰ τῆς φωνῆς ὁμολογία οὐ καθολική, ἀλλά μερική καθολικὴ δὲ, ἣν νῦν λέγει, τὴν ἐν ἔργοις καὶ πράξεσι καταλλήλοις τῆς εἰς αὐτὸν πίστεως. Επεται δὲ ταύτῃ τῇ ὁμολογίᾳ καὶ ἡ μερική, ἡ ἐπὶ τῶν ἐξου σιῶν, ἐὰν δέῃ, καὶ ὁ λόγος αἴρῃ τι. Ομολογήσει γὰρ οὗτος καὶ τῇ φωνῇ ὀρθῶς, προομολογήσας πρότερον τῇ διαθέσει. Καὶ καλῶς, ἐπὶ μὲν τῶν ὁμολογούντων, ἐν ἐμοὶ, εἶπεν, ἐπὶ δὲ τῶν ἀρνουμένων τὸ ἐμὲ προσ έθηκεν. Οὗτοι γάρ, καν τῇ φωνῇ ὁμολογήσωσιν αὐτ τὸν, ἀρνοῦνται αὐτὸν, τῇ πράξει μὴ ὁμολογοῦντες. Μόνοι δὲ ἐν αὐτῷ ὁμολογοῦσιν οἱ ἐν τῇ κατ' αὐτὸν όμολογίᾳ καὶ πράξει βιοῦντες· ἐν οἷς καὶ αὐτὸς ὁμο λογεῖ, ἐνειλημμένος αὐτοὺς, καὶ ἐχόμενος ὑπὸ τού των. Διόπερ ἀρνήσασθαι ἑαυτὸν οὐδέποτε δύναται. Αρνοῦνται δὲ αὐτὸν οἱ μὴ ὄντες ἐν αὐτῷ. Οὐ γαρ εἶ πεν, ὃς ἀρνήσηται ἐν ἐμοὶ, ἀλλ' ἐμέ· οὐδεὶς γὰρ ποτε ὢν ἐν αὐτῷ, ἀρνεῖται αὐτόν. Τὸ δὲ, ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τῶν σωζομένων, καὶ τῶν ἐθνικῶν δὲ ὁμοίως· παρ' οἷς μὲν καὶ τῇ πολιτείᾳ, παρ' οἷς δὲ καὶ τῇ φωνῇ. Διόπερ ἀρνήσασθαι αὐτὸν οὐδέ ποτε δύνανται· ἀρνοῦνται δὲ αὐτὸν οἱ μὴ ὄντες ἐν αὐτῷ. Τοῦτον ἐξηγούμενος τὸν τόπον Ἡρακλέων, ὁ τῆς Ένιοι δὲ, ὥς φησιν Ηρακλέων, πυρὶ τὰ ὦτα τῶν σφραγιζομένων κατεσημήναντο, οὕτως ἀκούσαντες τὸ Αποστολικόν. το Θαδδαίου
col. 1293–1294page 16 of 42
PG 7:1293Βιαίως οἶμαι καὶ χωρὶς μαρτυρίου τὸν Οὐαλεντίνου λεγόμενον εἶναι γνώριμον Ηρακλέωνα, διηγούμενον τὸ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ἐξειληφέναι πάντα τὸν κόσμον καὶ τὰ ἐν αὐτῷ, ἐκκλείοντα τῶν πάντων, τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ ὑποθέσει· αὐτοῦ, τὰ τοῦ κόσμου, καὶ τῶν ἐν αὐτῷ διαφέροντα. Φησὶ γὰρ οὐ τὸν αἰῶνα ἢ τὰ ἐν τῷ αἰῶνι γεγονέναι διὰ τοῦ Λόγου, ἅτινα οἴεται πρὸ τοῦ Λόγου γεγονέναι. ᾿Αναιδέστερον δὲ ἱστάμενος πρὸς τό· Καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἔν (μή εὐλαβούμενος τό, Μὴ προσθῇς τοῖς λόγοις αὐτοῦ, ἵνα μὴ ἐλέγξη σε, καὶ ψευδὴς γένη), προστίθησι τῷ, οὐδὲ ἐν, τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τῇ κτίσει. Καὶ ἐπεὶ προφανῆ ἐστι τὰ ὑπ' αὐτοῦ λεγόμενα σφόδρα βεβιασμένα, καὶ παρὰ τὴν ἐνέργειαν το ἐπαγγελλόμενα, εἰ τὰ νομιζόμενα αὐτῷ θεῖα ἐκκλείεται τῶν πάντων, τὰ δὲ, ὡς ἐκεῖνος οἴεται, παντελῶς φθειρόμενα, κυρίως πάντα καλεῖται, οὐκ ἐπιδιατριπτέον τῇ ἀνατροπῇ τῶν αὐτόθεν τὴν ἀτοπίαν ἐμφαινόντων οἷον δὲ καὶ τὸν τῆς Γραφῆς λεγούσης, Καὶ το χωρίς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν, προστιθέντα αὐτὸν ἄνευ παραμυθίας τῆς ἀπὸ τῆς Γραφῆς τὸ, τῶν ἐν τῷ κόσμῳ καὶ τῇ κτίσει, μηδὲ μετά πιθανότητος ἀπο φαίνεσθαι, πιστεύεσθαι ἀξιοῦντα ὁμοίως προφήταις 4 ἀποστόλοις, τοῖς μετ᾿ ἐξουσίας καὶ ἀνυπευθύνως καταλείπουσι τοῖς καθ' αὐτοὺς καὶ μεθ᾿ αὐτοὺς σα τήρια γράμματα. Ἔτι δὲ ἰδίως καὶ τοῦ. Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ἐξήκουσε, φάσκων τὸν τὴν αἰτίαν παρασχόντα τῆς γενέσεως τοῦ κόσμου τῷ δη μουργῷ τὸν λόγον ὄντα, οὐ τὸν ἀφ᾽ οὔ, ἢ ὑφ' οὗ, ἀλλὰ τὸν δι' οὗ, περὶ τῶν ἐν τῇ συνηθείας φράσιν, " ἐκδεχόμενος τὸ γεγραμμένον. Εἰ γὰρ, ὡς νοεῖ, ἡ ἀλή θεια τῶν πραγμάτων ἦν, ἔδει διὰ τοῦ δημιουργού γεγράφθαι πάντα γεγονέναι ὑπὸ τοῦ Λόγου, οὐχὶ δὲ ἀνάπαλιν διὰ τοῦ Λόγου ὑπὸ τοῦ δημιουργοῦ. Καὶ ἡμεῖς μὲν τῇ, δι' οὗ, χρησάμενοι ἀκολούθως τῇ συνη θείᾳ, οὐκ ἀμάρτυρον τὴν ἐκδοχὴν ἀφήκαμεν· ἐκεῖ ως δὲ πρὸς τὸ μὴ παραμεμυθῆσθαι τὰ ἀπὸ τῶν θείων γραμμάτων τὸν καθ᾿ ἑαυτὸν νοῦν, φαίνεται καὶ ὑποπτεύσας τὸ ἀληθὲς, καὶ ἀναιδῶς αὐτῷ ἀντιβλέψας 10. φησὶ γὰρ, ὅτι οὐχ ὡς ὑπ᾽ ἄλλου ἐνεργοῦντος αὐτ τὸς ἐποίει ὁ Λόγος (ἵνα νοηθῇ τὸ, δι' αὐτοῦ), ἀλλ' αὐτοῦ ἐνεργοῦντος ἕτερος ἐποίει. Πάνυ δὲ βιαίως, κατὰ τὸν τόπον γενόμενος ὁ Πρα κλέων, τὸ Ὁ γέγονεν, ἐν αὐτῷ ζωὴ ἦν, ἐξείληφεν ἀντὶ τοῦ, ἐν αὐτῷ, εἰς τοὺς ἀνθρώπους τους πνευ ματικούς· οἱονεὶ ταὐτὸν νομίσας εἶναι τὸν λόγον καὶ τοὺς πνευματικούς, εἰ καὶ μὴ σαφῶς ταῦτ' εἴρηκε. Καὶ ώσπερεί αἰτιολογών φησιν· Αὐτὸς γὰρ τὴν πρώτην μόρφωσιν, τὴν κατὰ τὴν γένεσιν, αὐτοῖς παρέσχε, τὰ ὑπ' ἄλλου παρέντα εἰς μορφὴν, καὶ εἰς φωτισμὸν, καὶ παραγραφὴν ἰδίαν ἀγαγὼν καὶ ἀναδείξας. το Το
col. 1295–1296page 17 of 42
PG 7:1295Οὐχ ὑγιῶς δὲ ὁ Ἡρακλέων ὑπολαμβάνει, οὐδεὶς τὸν Θεὸν ἑώρακε πώποτε, καὶ τὰ ἑξῆς, φάσκων εἰρῆσθαι οὐκ ἀπὸ τοῦ μαθητοῦ, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Βα πτιστού. Δυσφημότερον δὲ ὁ Ἡρακλέων περὶ Ἰωάννου και τῶν προφητῶν διαλαμβάνων, φησὶν ὅτι ὁ Λόγος μὲν ὁ Σωτὴρ ἐστι, φωνὴ δὲ ἡ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἡ διὰ Ιωάννου διανοουμένη, ἦχος δὲ πάσα προφητική τάξις. Ει Οὐκ οἶδα δ' όπως χωρίς πάσης κατασκευῆς ἀπο φαίνεται, τὴν φωνὴν οἰκειοτέραν οὖσαν τῷ λόγῳ, λόγον γίνεσθαι, ὡς καὶ τὴν γυναῖκα εἰς ἄνδρα μετατίθεσθαι. Καὶ ὡς ἐξουσίαν ἔχων τοῦ δογματίζειν, καὶ πιστεύεσθαι, καὶ προκόπτειν Τῷ ἤχῳ, φησίν, ἔσεσθαι τὴν εἰς φωνὴν μεταβολὴν, μαθη τοῦ μὲν χώραν διδοὺς τῇ μεταβαλλούσῃ εἰς λόγον φωνῇ, ἢ δούλου δὲ τῇ ἀπὸ ἤχου εἰς φωνήν. Καὶ προφήτην μὲν καὶ Ἠλίαν ὁ Σωτὴρ ἐπὰν αὐτὸν λέγῃ, οὐκ αὐτὸν, ἀλλὰ τὰ περὶ αὐτοῦ, φησί, διδάσκει· ὅταν δὲ μείζονα προφητῶν καὶ ἐν γεννητοῖς γυναικῶν, τότε αὐτὸν τὸν Ἰωάννην χαρα κτηρίζει. Αὐτὸς δὲ, φησί, περὶ ἑαυτοῦ ἐρωτώμενος ἀποκρίνεται ὁ Ἰωάννης, οὐ τὰ περὶ αὐ Ο τόν. Παραδεξάμενος δὲ ὁ Ἡρακλέων τὸν τῶν Φαρι σαίων λόγον, ὡς ὑγιῶς εἰρημένον, περὶ τοῦ ὀφείλεσθαι τὰ βαπτίζειν Χριστῷ, καὶ Ἠλίᾳ, καὶ παντὶ προφήτῃ, αὐταῖς λέξεσί φησιν· Οἷς μόνοις ὀφείλεται τὸ βαπτίζειν. Ὁ μὲν Ηρακλέων οίεται, ὅτι ἀποκρίνεται δ Ἰωάννης τοῖς ἐκ τῶν Φαρισαίων πεμφθείσιν, οὐ πρὸς ὃ ἐκεῖνοι ἐπηρώτων, ἀλλ' ὁ αὐτὸς ἐβούλετο· ἑαυτὸν λανθάνων, ὅτι κατηγορεῖ τοῦ προφήτου ἀμαθίας, εἶχε ἄλλο ἐρωτώμενος περὶ ἄλλου ἀποκρίνεται. Ο Ηρακλέων τὸ, Μέσος ὑμῶν ἔστηκε, φησὶν, ἀντὶ τοῦ, Ἤδη πάρεστι, καὶ ἔστιν ἐν τῷ κόσμῳ, καὶ ἐν ἀνθρώποις, καὶ ἐμφανής ἐστιν ήδη πάσιν ὑμῖν. Οὐκ ἀπιθάνως δὲ παρ' αὐτῷ λέγεται, ὅτι τὸ, ὀπίσω μου ερχόμενος, τὸ πρόδρομον εἶναι τὸν Ἰωάννην τοῦ Χριστοῦ δηλοῖ· ἀληθῶς γὰρ ώσπερεί οἰκέτης ἐστὶ προτρέχων τοῦ Κυρίου. Πολὺ δὲ ἁπλούστερον τὸ, Οὐκ εἰμὶ ἄξιος ἵνα λύσω αὐτοῦ τὸν ἱμάντα τοῦ ὑποδήματος, ἐξείληφεν, ὅτι οὐδὲ τῆς ἀτιμοτάτης υπηρεσίας τῆς πρὸς τὸν Χριστὸν ἄξιος εἶναι, διὰ τούτων ὁ Βαπτιστής ομολογεί. Πλην μετὰ ταύτην τὴν ἐκδοχὴν οὐκ ἀπιθάνως ὑποβέβληκε τό· Οὐκ ἐγώ εἰμι ἱκανὸς, ἵνα δι' ἐμὲ κατέλθῃ ἀπὸ
col. 1297–1298page 18 of 42
PG 7:1297μεγέθους, καὶ σάρκα λάβῃ, ὡς υπόδημα, περὶ ῆς ἐγὼ λόγον ἀποδοῦναι οὐ δύναμαι, οὐδὲ διηγήσασθαι, ἢ ἐπιλῦσαι τὴν περὶ αὐτῆς οἰκονομίαν. Αδρότερον δὲ καὶ μεγαλοφυέστερον ὁ αὐτὸς Ηρα κλέων, κόσμον τὸ ὑπόδημα ἐκδεξάμενος, μετέστη ἐπὶ τὸ ἀσεβέστερον ἀποφήνασθαι, ταῦτα πάντα δεῖν ἀκούεσθαι καὶ περὶ τοῦ προσώπου τούτου διὰ τοῦ Ἰωάννου νοουμένου· οίεται γὰρ τὸν Δη μιουργὸν τοῦ κόσμου ἐλάττονα ὄντα τοῦ Χριστοῦ, τοῦτο ὁμολογεῖν διὰ τούτων τῶν λέξεων, ὅπερ ἐστὶ πάντων ἀσεβέστατον. Ο γὰρ πέμψας αὐτὸν Πατὴρ, ὁ τῶν ζώντων θεός, ὡς αὐτὸς Ἰησοῦς μαρτυρεί, τοῦ Ἀβραὰμ, καὶ τοῦ Ἰσαάκ, καὶ τοῦ Ἰακώβ, ὁ διὰ τοῦτο Κύριος τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς, ὅτι πεποίηκεν αὐτὰ, οὗτος καὶ μόνος ἀγαθὸς, καὶ μείζων τοῦ πεμφθέντος. Εἰ δὲ καὶ, ὡς προειρήκαμεν, αδρότερον νενόηται καὶ πᾶς ὁ κόσμος ὑπόδημα εἶναι τοῦ Ἰησοῦ τῷ Ηρακλέωνι, ἀλλ᾽ οὐκ οἶμαι δεῖν συγκατατίθεσθαι. Ἐν τῷ τόπῳ ὁ Ἡρακλέων γενόμενος, χωρίς πάσης κατασκευῆς καὶ παραθέσεως μαρτυρίων, ἀποφαίνεται, ὅτι τὸ μὲν, Ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ, ὡς προφήτης φησὶν ὁ Ἰωάννης· τὸ δὲ, Ο αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ὡς περισσότερον προφήτου. Καὶ οἴεται τὸ μὲν πρότερον περὶ τοῦ σώματος αὐ τοῦ λέγεσθαι, τὸ δὲ δεύτερον περὶ τοῦ ἐν τῷ σώ ματι, τῷ τὸν ἀμνὸν ἀτελῆ εἶναι ἐν τῷ τῶν προ βάτων γένει· οὕτω δὲ καὶ τὸ σῶμα παραθέσει του ἐνοικοῦντος αὐτῷ. Τὸ δὲ τέλειον εἰ ἐβούλετο, φησί, τῷ σώματι μαρτυρῆσαι, κρὸν εἰπεῖν αὐτὸ τὸ μέλλον θύεσθαι. Ο μέντοιγε Ηρακλέων τὸ, Μετὰ τοῦτο κατέβη εἰς Καφαρναούμ, αὐτὸς διηγούμενος, ἄλλης πάλιν οικονομίας ἀρχήν φησι δηλοῦσθαι, οὐκ ἀργῶς τοῦ, κατέβη, εἰρημένου. Καί φησι τὴν Καφαρναούμ ση μαίνειν ταῦτα τὰ ἔσχατα τοῦ κόσμου, ταῦτα τὰ ὑλικά, εἰς & κατῆλθε· καὶ διὰ τὸ ἀνοίκειον, φησί, εἶναι τὸν τόπον, οὐδὲ πεποιηκώς τι λέγεται ἐν αὐτῇ, Η λελαληκώς. Ο Ηρακλέων, Αύτη, φησὶν, ή μεγάλη εορτή, Π τοῦ γὰρ πάθους τοῦ Σωτῆρος τύπος ἦν, ὅτι οὐ μόνον ἀνῃρεῖτο τὸ πρόβατον, ἀλλὰ καὶ ἀνάπαυσιν παρεῖχεν ἐσθιόμενον. Καὶ θυόμενον, τὸ πά θος του τοῦ Σωτῆρος τὸ ἐν κόσμῳ ἐσήμαινεν· ἐστ θιόμενον δὲ, τὴν ἀνάπαυσιν τὴν ἐν γάμω. Ίδωμεν τὰ Ηρακλέωνος, ός φησι την Ιερο σόλυμα ἄνοδον σημαίνειν ει τὴν ἀπὸ τῶν ὑλικῶν εἰς τὸν ψυχικὸν τόπον, τυγχάνοντα εἰκόνα τῆς Ιερουσαλὴμ, ἀνάβασιν τοῦ Κυρίου. Τὸ δὲ, εὖ Γεν ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ οὐχὶ τῶν ἄνω οἴεται εἰρῆσθαι, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὴν κλῆσιν μόνην νοηθῆναι τὴν χω ρίς Πνεύματος βοηθεῖσθαι ὑπὸ τοῦ Κυρίου. Ἡγείται εἰς τήν. 1. 29. στο κριόν ἂν εἶπεν. 11, 12,
col. 1299–1300page 19 of 42
PG 7:1299γὰρ τὰ μὲν Ἅγια τῶν ἁγίων εἶναι τὸ ἱερὸν, εἰς ἃ μόνος ἀρχιερεὺς εἰσίει, ἔνθα οἴομαι αὐτὸν λέγειν τοὺς πνευματικοὺς χωρεῖν· τὰ δὲ προνάου, ὅπου καὶ οἱ Λειἶται, σύμβολον εἶναι τῶν ἔξω τοῦ πληρώματος ψυχικῶν, εὑρισκομένων ἐν σωτηρία. Πρὸς τού τοις, τοὺς εὑρισκομένους ἐν τῷ ἱερῷ, πωλοῦντας βόας, καὶ πρόβατα, καὶ περιστερὰς, καὶ τοὺς καθώ ημένους κερματιστὰς, ἐξεδέξατο λέγεσθαι ἀντὶ τῶν μηδὲν χάριτι διδόντων, ἀλλ' ἐμπορίαν καὶ κέρδος τὴν τῶν ξένων εἰς τὸ ἱερὸν εἴσοδον νομιζόντων, τοῦ ἰδίου κέρδους καὶ φιλαργυρίας ένεκεν, τὰς εἰς τὴν λα τρείαν τοῦ Θεοῦ θυσίας χορηγούντων. Καὶ τὸ φραγ γέλιον δὲ πεποιῆσθαι ἐκ σχοινίων ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ, οχι παρ' άλλου λαβόντος, ιδιοτρόπως ἀπαγγέλλει, λέγων τὸ φραγγέλιον εἰκόνα τυγχάνειν οι τῆς δυνά μεως, καὶ ἐνεργείας τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐκφυσῶν τας τοὺς χείρονας. Καί φησί, τὸ φραγγέλιον, καὶ τὸ λίνον, καὶ τὴν σινδόνα, καὶ ὅσα τοιαῦτα εἰκόνας τῆς δυνάμεως καὶ τῆς ἐνεργείας εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Επειτα ἑαυτῷ προσείληφε τὸ μὴ γεγραμμένον, ὡς ἄρα εἰς ξύλον ἐδέδετο τὸ φραγγέλιον, όπερ ξύλου τύπον ἐκλαβὼν εἶναι τοῦ σταυροῦ, φησὶ τούτῳ τῷ ξύλῳ ἀνηλῷσθαι, καὶ ἠρα νίσθαι τοὺς κυβευτάς, εμπόρους, καὶ πᾶσαν τὴν κακίαν. Καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως φλυαρῶν φησιν ἐκ δύο τούτων πραγμάτων φραγγέλιον κατασκευάζεσθαι, ζητῶν τὸ ὑπὸ τοῦ Ἰησοῦ γενόμενον. Οὐ γὰρ ἐκ δέομα τος, φησί, νεκροῦ ἐποίησεν αὐτὸ, ἵνα τὴν Ἐκκλησίαν κατασκευάσῃ οὐκέτι λῃστῶν καὶ ἐμπόρων σπι λαιον, ἀλλ᾽ οἶκον τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ. Ἀπαρατηρήτως ὁ Ἡρακλέων οίεται τό, Ο ζῆλος τοῦ οἴκου σου καταφάγεται με· ἐκ προσώπου τῶν ἐκβληθέντων καὶ ἀναλωθέντων ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος δυνάμεων λέγεσθαι, μὴ δυνάμενος τὸν εἱρμὸν τῆς ἐν τῷ ψαλμῷ προφητείας τηρῆσαι. Νοουμένων γὰρ ἐκ προσώπου τῶν ἐκβληθέντων καὶ ἀναλωθέντων 90 δυνάμεων λέγεσθαι, ἀκόλουθον δέ ἐστι κατ' αὐτὸν καὶ τὸ, Εδωκαν εἰς τὸ βρῶμά μου χολήν, καὶ ἐπ' ἐκείνων λέγεσθαι, ἐν τῷ αὐτῷ· ἀναγεγραμμένον ψαλμῷ. Αλλ', ὡς εἰκὸς, ετάραξεν αὐτὸν τὸ, κατα φάγεται με, ὡς μὴ δυνάμενον ὑπὸ Χριστοῦ ἀπαγ γέλλεσθαι, οὐ χωροῦντα τὸ ἔθος τῶν ἀνθρωποπαθών περὶ Θεοῦ καὶ Χριστοῦ λόγων. Ο Ηρακλέων τὸ, ἐν τρισὶ, φησίν, ἀντὶ τοῦ, ἐν τρίτῃ, μὴ ἐρευνήσας (καίτοιγε ἐπιστήσας τῷ οἱ ἐν τρισί), πῶς ἐν τρισὶν ἡ ἀνάστασις ἐνεργεῖται ἡμέ ραις. Ἔτι δὲ καὶ τὴν τρίτην φησὶ τὴν πνευματικὴν ἡμέραν, ἐν ᾗ οἴονται δηλοῦσθαι τὴν τῆς Ἐκκλησίας ἀνάστασιν. Τούτων δὲ ἀκόλουθόν ἐστι, πρώτην λέγειν εἶναι τὴν χοϊκὴν ἡμέραν, καὶ τὴν δευτέραν τὴν ψυ χικὴν, οὐ γεγενημένης Εκκλησίας τῆς ἀναστάσεως ἐν αὐταῖς. Ο Ηρακλέων, μηδὲ ἐπιστήσας τῇ ἱστορίᾳ, φησί Π, 17. ἐκβληθεισῶν καὶ ἀναλωθεισῶν. οι
col. 1301–1302page 20 of 42
PG 7:1301τὸν Σολομώντα τεσσαράκοντα καὶ ἐξ ἔτεσι κατεσκευακέναι τὸν ναὸν, εἰκόνα τυγχάνοντα τοῦ Σωτῆρος. Καὶ τὸν ς' ἀριθμὸν εἰς τὴν ὕλην, τουτέστι τὸ πλεο σμα, ἀναφέρει· τὸν δὲ τῶν τεσσαράκοντα (8 τετράς ἐστι, φησίν, ἡ ἀπρόσπλοκος), εἰς τὸ ἐμφύσημα, καὶ τὸ ἐν τῷ ἐμφυσήματι σπέρμα. οι Ει viίλα ἱρείας, Ιδωμεν δὲ καὶ τὰ Ἡρακλέωνος εἰς τοὺς τόπους, ὅστις φησὶν ἄτονον, καὶ πρόσκαιρον, καὶ ἐπιλείπουσαν ἐκείνην γεγονέναι τὴν ζωὴν, καὶ τὴν κατ' αὐτὴν δόξαν· κοσμικὴ γὰρ, φησὶν, ἦν· καὶ οἴεται τοῦ κοσμικὴν αὐτὴν εἶναι ἀπόδειξιν φέρειν, ἐκ τοῦ θρέμματα τοῦ Ἰακὼβ ἐξ αὐτῆς πεπωκέναι. Καὶ εἰ μὲν ἄτονον, καὶ πρόσκαιρον, καὶ ἐπιλείπουσαν ἐλάμ βανε τὴν ἐκ μέρους γνῶσιν, ἤτοι τῇ ἀπὸ τῶν Γραφῶν συγκρίσει τῶν ἀῤῥήτων ρημάτων, οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι, πᾶσαν τὴν νῦν δι' ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος γινομένην γνῶσιν, καταργουμένην, ὅταν ἔλθῃ τὸ τέλειον, οὐκ ἂν αὐτὸ ἐνεκαλέσαμεν· εἰ δὲ ὑπὲρ τοῦ διαβάλλειν τὰ παλαιὰ, τοῦτο ποιεῖ, ἐγκλητος ἂν εἴη. Ο δὲ δίδωσις· ὕδωρ ὁ Σωτὴρ, φησὶν εἶναι ἐκ τοῦ Πνεύματος καὶ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, οὐ ψευδόμενος. Καὶ εἰς τὸν οὐ μὴ διψήσει δὲ εἰς τὸν αἰῶνα, ἀποδέδωκεν αὐταῖς λέξεσιν οὕτως· Αιώνιος γὰρ ἡ ζωὴ αὐτοῦ, καὶ μηδέποτε φθειρομένη, ὡς καὶ ἡ πρώτη ἡ ἐκ τοῦ φρέατος, ἀλλὰ μένουσα· ἀναφαίρετος γὰρ ἡ χά ρις καὶ ἡ δωρεὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, καὶ μὴ ἀναλισκομένη, μηδὲ φθειρομένη ἐν τῷ μετασχόντι αὐτῆς. Φθειρομένην δὲ τὴν πρώτην διδοὺς εἶναι ζωήν, εἰ μὲν τὴν κατὰ τὸ γράμμα ἔλεγε, ζητῶν τῇ περιαιρέσει τοῦ καλύμματος γινομένην, ἢ κατὰ τὸ Πνεῦμα, καὶ εὑρίσκων, ὑγιῶς ἂν ἔλεγεν· εἰ δὲ πάντη φθοράν κατηγορεῖ τῶν παλαιῶν, δῆλον, ὅτι τοῦτο ποιεῖ, ὡς μὴ ὁρῶν τὰ ἀγαθὰ τῶν μελλόντων ἔχειν ἐκεῖνα τὴν σκιάν. Οὐκ ἀπιθάνως δὲ τὸν ἀλλομένου, διηγήσατο, καὶ τοὺς μεταλαμβάνοντας τοῦ ἄνωθεν ἐπιχορηγουμένου πλουσίως, καὶ αὐτοὺς ἐκβλῦσαι εἰς τὴν ἑτέρων αἰώνιον ζωήν τὰ ἐπικεχορηγημένα αὐτοῖς. ᾿Αλλὰ καὶ ἐπαινεῖ τὴν Σαμαρείτιν, ὡς ἀνενδειξαμέ νην τὴν ἀδιάκριτον καὶ κατάλληλον τῇ φύσει ἑαυτῆς πίστιν, μὴ διακριθεῖσαν ἐφ' οἷς ἔλεγεν αὐτῇ. Εἰ μὲν οὖν τὴν προαίρεσιν ἀπεδέχετο, μηδὲν περὶ φύσεως αἰνιττόμενος, ὡς διαφερούσης, καὶ ἡμεῖς ἐν συγκατο εθέμεθα· εἰ δὲ τῇ φυσικῇ κατασκευῇ ἀναφέρει τὴν τῆς συγκαταθέσεως αἰτίαν, ὡς οὗ πᾶσι ταύτης παρ ούσης, ἀνατρεπτέον αὐτοῦ τὸν λόγον. Οὐκ οἶδα δὲ, πῶς ὁ Ἡρακλέων, τὸ μὴ γεγραμμένον ἐκλαβὼν, φησὶ πρὸς τὸ, Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ὡς ἄρα βραχέα διανυχθεῖσα ὑπὸ τοῦ λόγου, ἐμίσησε λοιπὸν καὶ τὸν τόπον ἐκείνου τοῦ λεγομένου Ιακώβ φρέατος. Ετι δὴ καὶ πρὸς τὸ Δός μοι τοῦτο τὸ ὕδωρ, ἵνα μὴ διψώ μηδὲ διέρχωμαι ἐνθάδε ἀντλεῖν, φησὶν ὅτι ταῦτα λέγει ἡ γυνὴ ἐμφαίνουσα τὸ ἐπί μοχθον, καὶ δυσπόριστον, καὶ ἄτροφον ἐκείνου τοῦ ὕδατος. Πόθεν γὰρ δεικνύναι ἔχει ἀτροφον, εἶναι τὸ τοῦ Ἰακώβ ὕδωρ; Ἔτι δὲ ὁ Ἡρακλέων πρὸς τὰ,
col. 1303–1304page 21 of 42
PG 7:13034 Λέγει αὐτῇ ψησί· 'Δῆλον ὅτι τοιοῦπό τι λέγων· Εἰ εκο επεί. θέλεις λαβεῖν τοῦτο τὸ ὕδωρ, ύπαγε, φώνησαν τὸν ἄνδρα σου· καὶ οἴεται τῆς Σαμαρείτιδος τὸν λεγόμενον ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος ἄνδρα τὸ Πλήρωμα εξ ναι αὐτῆς, ἵνα σὺν ἐκείνῳ γενομένη πρὸς τὸν Σω τῆρα κομίσεσθαι παρ' αὐτοῦ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἔνωσιν, καὶ τὴν ἀνάκρασιν τὴν πρὸς τὸ Πλήρωμα αὐτῆς δυνηθῇ. Οὐ γὰρ περὶ ἀνδρός, φησὶ, κοσμικοῦ ἔλεγεν αὐτῇ, ἵνα καλέσῃ, ἐπείπερ ουκ ήγ νόει ὅτι οὐκ εἶχε νόμιμον ἄνδρα. Προδήλως δὲ ἐνταῦθα βιάζεται λέγων, αὐτῇ τὸν Σωτῆρα εἰρηκέ και φώνησόν σου τὸν ἄνδρα, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε, δηλοῦντα τὸν ἀπὸ τοῦ Πληρώματος σύζυγον· εἴπερ γὰρ τοῦθ' οὕτως εἶχεν, ἐχρῆν τὸν ἄνδρα καὶ τίνα τρό που φωνητέον ἔσται αὐτὸν ', ἵνα σὺν αὐτῷ γένηται πρὸς τὸν Σωτῆρα. Αλλ' ἐπεὶ, ὡς Ἡρακλέων φησί, κατὰ τὸ νοούμενον ἡγνόει τὸν ἴδιον ἄνδρα, κατὰ δὲ τὸ ἁπλοῦν ᾐσχύνετο εἰπεῖν, ὅτι μοιχόν, οὐχὶ δὲ άνδρα, εἶχε, πῶς οὐχὶ μάτην ἔσται προστάσσων 6 λέγων· Υπαγε, φώνησον τὸν ἄνδρα σου, καὶ ἐλθὲ ἐνθάδε; Εἶτα πρὸς τοῦτο· Αληθὲς εἴρηκας, ὅτι ἄνδρα οὐκ ἔχεις· φησίν· Ἐπεὶ, ἐν τῷ κόσμια οὐκ εἶχεν άνδρα ή Σαμαρείτις, ἦν γὰρ αὐτῆς ὁ ἀνὴρ ἐν τῷ Αιώνι. Ἡμεῖς μὲν οὖν ἀνέγνωμεν Πέντε άνδρας έσχες· παρὰ δὲ τῷ Ἡρακλέωνι εξ ρομεν· ἐξ ἄνδρας ἔσχες· καὶ ἑρμηνεύει με την ὑλικὴν πᾶσαν κακίαν δηλοῦσθαι διὰ τῶν ἐξ ἀνδρῶν, Η συνεπέπλεκτο καὶ ἐπλησίαζε, παρὰ λόγον πορνεύουσα, καὶ ἐνυβριζομένη, καὶ ἀθετουμένη, καὶ ἐγνα ταλειπομένη ὑπ' αὐτῶν. Λεκτέον δὲ πρὸς αὐτὸν, ὅτι εἴπερ ἐπόρνευεν ή πνευματική, ἡμάρτανεν ή πνευματικὴ· εἰ δὲ ἡμάρτανε πνευματική, δένδρον ἀγαθὸν οὐκ ἦν ἡ πνευματική. Κατὰ γὰρ τὸ Εὐαγγέλιον, Οὐ δύναται δένδρον ἀγαθὸν καρποὺς πονηροὺς ἐνε κεῖν· καὶ δῆλον, ὅτι οἴχεται αὐτοῖς τὰ τῆς μυθο ποιίας. τῶν. εἰπεῖν. Ὁ Ἡρακλέων εἰς τὰ αὐτὰ ῥήματα λέγει, εύσχημο. νως ώμολογηκέναι τὴν Σαμαρείτιν τὰ ὑπ' αὐτοῦ πρὸς αὐτὴν εἰρημένα Προφήτου γὰρ μόνου, φησίν, ἐστὶν εἰδέναι τὰ πάντα, ψευδόμενος ἑκατέρως. Καὶ γὰρ οἱ ἄγγελοι τὰ τοιαῦτα δύνανται εἰδέναι, καὶ ὁ προφήτης οὐ πάντα οἶδεν· 'Εκ μέρους γὰρ γινώσκο μεν, καὶ ἐκ μέρους προφητεύομεν, καν προφητεύο μεν, καὶ γινώσκομεν. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐπαινεῖ ὡς πρεπόντως τῇ αὐτῆς φύσει ποιήσασαν τὴν Σαμαρεῖτιν, καὶ μήτε ψευσαμένην, μήτε ἄντικρυς ὁμολογήσασαν τὴν ἑαυτῆς ἀσχημοσύνην, πεπεισμένην τε, φησὶν, αὐτὴν, ὅτι προφήτης εἴη, ἐρωτῶν αὐτὸν, ἅμα τὴν αἰτίαν ἐμφαίνουσαν, δι᾿ ἣν ἐξεπόρνευσεν, ὅτι διάνοιαν Θεοῦ, καὶ τῆς κατὰ τὸν Θεὸν λατρείας ἀμελήσασαν, καὶ πάντων τῶν κατὰ τὸν βίον αὐτῇ ἀναγκαίων ", καὶ ἄλλως ἀεὶ τὴν ' ἐν τῷ βίῳ τυγχά ἅτε δι' άγνοιαν. pαίο, ἀποτυγχάνουσαν,
col. 1305–1306page 22 of 42
PG 7:1305νουσαν· Οὐ γὰρ ἂν, φησίν, αὐτὴ ἤρχετο ἐπὶ τὸ φρέαρ ἔξω τῆς πόλεως τυγχάνον. Προστίθησί τε 10 τούτοις, ὅτι βουλομένη μαθεῖν, πῶς καὶ τίνι τρόπῳ 11 εὐαρεστήσασα, καὶ Θεῷ προσκυνήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν, λέγει τό· Οι πατέρες ἡμῶν ἐν τῷ ὄρει τούτῳ προσεκύνησαν, καὶ τὰ ἑξῆς. Σφόδρα δέ ἐστιν εὐέλεγκτα τὰ εἰρημένα· πόθεν γὰρ δῆλον 18 ὅτι βούλεται μαθεῖν τίνι τρόπῳ εὐαρεστήσασα ἀπαλλαγείη τοῦ πορνεύειν; Λέγει αὐτῇ ὁ Ἰησοῦς· Πίστευε μοι, γύ ναι, ὅτι ἔρχεται ὥρα, ὅτε οὔτε ἐν ὄρει τούτῳ, ούτε ἐν Ἱεροσολύμοις προσκυνήσετε τῷ Πατρί. Ὅτε ἔδοξε πιθανώτατα τετηρηκέναι ὁ Ἡρακλέων ἐν τούτοις, τὸ ἐπὶ μὲν τῶν προτέρων μὴ εἰρῆσθαι αὐτῇ, Πι στενά μοι, γύναι, νῦν δὲ τοῦτο αὐτῇ προστετάχθαι τότε επεθόλωσε τὸ μὴ ἀπίθανον παρατήρημα, εἰπὼν ῦρος μὲν τὸν διάβολον λέγεσθαι, ἢ τὸν κόσμον αυ τοῦ· Ἐπείπερ μέρος ἐν ὁ διάβολος ὅλης τῆς ύλης, φησίν, ἦν, ὁ δὲ κόσμος τὸ σύμπαν τῆς κακίας όρος, ἔρημον οικητήριον θηρίων, ᾧ " προσεκύνουν πάντες οἱ πρὸ νόμου καὶ οἱ ἐθνικοί Ἱεροσόλυμα δὲ τὴν κτίσιν, ἢ τὸν Κτίστην, ᾧ προσ εκύνουν οἱ Ἰουδαῖοι. ᾿Αλλὰ καὶ δευτέρως δρος μὲν ἐνόμισεν εἶναι τὴν κτίσιν, ᾗ ἐθνικοὶ προσεκύνουν Ἱεροσόλυμα δὲ τὸν Κτίστην, ᾧ Ἰουδαῖοι ἐλάτρευον Ὑμεῖς οὖν, φησίν, οἱονεὶ οἱ πνευματικοί, οὔτε τῇ κτίσει, οὔτε τῷ Δημιουργώ προσκυνήσετε, ἀλλὰ τῷ Πατρὶ τῆς ᾿Αληθείας. Καὶ συμπαραλαμβάνει γε, φησίν, αὐτήν, ὡς ἤδη πιστὴν καὶ συναριθμουμένην τοῖς κατ' αλήθειαν προσκυνηταῖς. Το μέντοιγε, Ημείς προσκυνοῦμεν, ὁ Ἡρακλέων οἴεται εἶναι, ὁ ἐν Αἰῶνι, καὶ οἱ σὺν αὐτῷ ἐλθόντες 10' Οὗτοι γάρ, φησίν, ᾔδεσαν τίνι προσκυνοῦσι, κατά ἀλήθειαν προσκυνοῦντες. Ἀλλὰ καὶ τό· Οτι ἡ σωτηρία ἐκ τῶν Ἰουδαίων ἐστίν· ἐπεὶ ἐν τῇ Ἰου δαία, φησίν, ἐγεννήθη, ἀλλ' οὐκ ἐν αὐτοῖς· οὐ γὰρ εἰς πάντας αὐτοὺς εὐδόκησε· καὶ ὅτι ἐξ ἐκείνου τοῦ ἔθνους ἐξῆλθεν ἡ σωτηρία καὶ ὁ λόγος εἰς τὴν οικουμένην. Κατὰ δὲ τὸ νοούμενον, ἐκ τῶν Ἰουδαίων τὴν σωτηρίαν διηγεῖται γεγονέναι, ἐπείπερ εἰκόνες οὗτοι τῶν ἐν τῷ Πληρώματι, αὐτῷ εἶναι νομίζονται. Ἐχρῆν δὲ αὐτὸν καὶ τοὺς ἀπ' αὐτοῦ ἕκαστον τῶν ἐν τῇ λατρείᾳ δεικνύναι, πῶς ἐστιν εἰκὼν τῶν ἐν τῷ Πληρώματι, είγε μὴ μόνον φωνῇ τοῦτο λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ ἀληθείᾳ φρονοῦσιν αὐτό. Πρὸς τούτοις τὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ προσκυνεῖσθαι τὸν Θεόν, ἡγούμενος οι λέγει, ὅτι οἱ πρότεροι προσκυνηταί ἐν σαρκὶ καὶ πλάνῃ προσεκύνουν τῷ μὴ Πατρί, ὥστε καὶ ταυτὸν πεπλανήσθαι πάντας τοὺς προσ κεκινηκότας τῷ δημιουργώ. Και επιφέρει με δ Πρακλέων, ὅτι ἐλάτρευον τῇ κτίσει, καὶ οὐ τῷ κατ' ἀλήθειαν Κτίστῃ, ὅς ἐστι Χριστός, εἶχε πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν. Καὶ γὰρ ὁ Πατήρ τοιούτους ζητεῖ τοὺς προσ με ὡς 2.2. 16 τὸν ἐν Αἰῶνι καὶ τοὺς ἐλθόντας. διηγούμενος. ο 1, 3.
col. 1307–1308page 23 of 42
PG 7:1307κυνοῦντας αὐτόν· εἰ ε ζητεῖ ὁ Πατὴρ, διὰ τοῦ Υἱοῦ ζητεῖ, τοῦ ἐληλυθότος ζητῆσαι καὶ σῶσαι τὸ ἀπο Κωλός, οὔστινας καθαίρων, καὶ παιδεύων τῷ λόγῳ, καὶ τοῖς ὑγιέσι δόγμασι, κατασκευάζει ἀληθεῖς τοὺς προσκυνητάς. Απολωλέναι δέ, φησὶν ὁ Ἡρακλέων, ἐν τῇ βαθείᾳ ὕλῃ τῆς πλάνης τὸ οἰκεῖον τῷ Πα τρί, ὅπερ ζητεῖται, ἵνα ὁ Πατὴρ ὑπὸ τῶν οἰκείων προσκυνῆται. Εἰ μὲν οὖν ἑώρα τὸν περὶ τῆς ἀπω λείας τῶν προβάτων λόγον, καὶ τοῦ ἀποπεσόντος τῶν τοῦ πατρὸς υἱοῦ, κἂν ἀπεδεξάμεθα αὐτοῦ τὴν διήγησιν· ἐπεὶ δὲ μυθοποιοῦντες οἱ ἀπὸ τῆς γνώμης αὐτοῦ, οὐκ οἶδ' ὅ τι ποτὲ τρανῶς παριστᾶσι περὶ τῆς ἀπολωλυίας πνευματικῆς φύσεως, οὐδὲν σαφές διδάσκοντες ἡμᾶς περὶ τῶν πρὸ τῆς ἀπωλείας αὐτῆς χρόνων ἢ αἰώνων (οὐδὲ γὰρ τρανοῦν δύνανται ἑαυτῶν τὸν λό γον)· διὰ τοῦτο αὐτοὺς ἑκόντες παραπεμψόμεθα, τοσ οῦτον ἐπαπορήσαντες. Εἰς μέντοιγε τὸ Πνεῦμα ὁ Θεὸς, ὁ Ἡρακλέων φησίν· ἄχραντος γὰρ, καὶ καθαρὰ, καὶ ἀόρατος ἡ θεία " φύσις αὐτοῦ. Οὐκ οἶδα δὲ, εἰ ἐδίδαξεν ἡμᾶς ταῦτα ἐπειπὼν 38, πῶς ὁ Θεὸς πνεῦμά ἐστι. Τὸ δὲ, τοὺς προσκυνοῦντας ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν, σαφηνίζειν νομίζων, φησίν· ἀξίως τοῦ προσκυνουμένου, πνευματικῶς, οὐ σαρκικῶς. Καὶ γὰρ αὐτοὶ τῆς αὐτῆς φύσεως ὄντες τῷ Πατρὶ, πνεῦμά εἰσιν, οἱ τινες κατ' ἀλήθειαν, καὶ οὐ κατὰ πλάνην προσκυνοῦσι, καθ' δ καὶ ὁ ᾿Απόστολος δια δάσκει, λέγων λογικήν λατρείαν τὴν τοιαύτην τὴν θεοσέβειαν. Επιστήσωμεν δὲ, εἰ μὴ σφόδρα ἐστὶν ἀσεβὲς, ὁμοούσιον τῇ ἀγεννήτῳ φύσει καὶ παμμακαρία εἶναι λέγειν τοὺς προσκυνοῦντας ἐν πνεύματι τῷ Θεῷ, οὓς πρὸ βραχέος εἶπεν αὐτὸς ὁ Ἡρακλέων ἐκπεπτωκότας, τὴν Σαμαρείτιν λέγων πνευματικῆς φύσεως οὖσαν πεπορνευκέναι. Αλλ' οὐχ ὁρῶσιν ... ὅτι παντ τὸς καὶ τῶν αὐτῶν δεκτικόν. Εἰ δὲ ἐδέξατο τὸ παρ νεῦσαι ἡ πνευματική φύσις, ὁμοούσιος οὖσα τῆς θείας καὶ παμμακαρίας φύσεως, ὡς αὐτοὶ λέγουσι, ἀνόσια, καὶ ἄθεα, καὶ ἀσεβῆ ἀκολουθεῖ τῷ λόγῳ τῷ κατ' αὐτ τοὺς περὶ Θεοῦ. Ορα τὸν Ἡρακλέωνα, τί φησι· λέγει γάρ, ὅτι προσ εδέχετο ἡ Ἐκκλησία τὸν Χριστὸν, καὶ ἐπέπειστο περὶ αὐτοῦ, ὅτι τὰ πάντα μόνος ἐκεῖνος ἐπίσταται. Καὶ ὁ Ἡρακλέων δέ φησι πρὸς τὸν Ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι, ὅτι, εἴπερ " επέπειστο ή Σαμαρείτις περὶ τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἄρα ἐλθὼν πάντα ἐπαγγελεῖ αὐτῇ, φησί· Γίνωσκε, ὅτι ἐκεῖνος, ὃν προσδοκάς, ἐγώ εἰμι ὁ λαλῶν σοι· καὶ ὅταν ὡμολόγησεν έαν τὸν τὸν προσδοκώμενον ἐληλυθέναι, ἦλθον, φη σὶν, οἱ μαθηταὶ πρὸς αὐτὸν, δι' οὓς ἐληλύθει εἰς τὴν Σαμάρειαν. Ο Ηρακλέων τὴν ὑδρίαν, τὴν δεκτικὴν ζωῆς ὑπο λαμβάνει είναι διάθεσιν καὶ ἔννοιαν, καὶ τῆς δυνά επείπερ. Η
col. 1309–1310page 24 of 42
PG 7:1309μεως τῆς παρὰ τοῦ Σωτῆρος, Αντινα καταλιποῦσα, φησί, παρ' αὐτῷ, τουτέστιν ἔχουσα παρὰ τῷ Σωτῆρι τὸ τοιοῦτον σκεῦος, ἐν ᾧ ἐληλύθει λα βεῖν τὸ ζῶν ὕδωρ, ὑπέστρεψεν εἰς τὸν κόσμον, ευαγγελιζομένη τῇ κλήσει τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν· διὰ γὰρ τοῦ Πνεύματος καὶ ὑπὸ τοῦ Πνεύ ματος προσάγεται ἡ ψυχὴ τῷ Σωτῆρι. Κατανόησον δὴ εἰ δύναται ἐπαινουμένη τυγχάνειν ἡ ὑδρία αὕτη, πάντη ἀφιεμένη· ἀφῆκε γάρ, φησί, τὴν ὑδρίαν αὐτῆς ἡ γυνή· οὐ γὰρ πρόσκειται, ὅτι ἀφῆκεν αὐτ τὴν παρὰ τῷ Σωτῆρι. Πῶς δὲ καὶ οὐκ ἀπίθανον, και ταλιποῦσαν αὐτὴν τὴν δεκτικὴν τῆς ζωῆς διάθεσιν, καὶ τὴν ἔννοιαν τῆς δυνάμεως τῆς παρὰ τοῦ Σωτή ρος, καὶ τὸ σκεῦος, ἐν ᾧ ἐληλύθει λαμβάνειν τὸ ζῶν ὕδωρ, ἀπεληλυθέναι εἰς τὸν κόσμον, χωρὶς τούτων, εὐαγγελίσασθαι τῇ κλήσει τὴν Χριστοῦ παρουσίαν;... Καὶ τὸ, Ἐξῆλθον δὲ ἐκ τῆς πόλεως, διηγήσατο ἀντὶ τοῦ, ἐκ τῆς προτέρας αὐτῶν ἀναστροφής ούσης κοσμικῆς, καὶ ἤρχοντο διὰ τῆς πίστεως, φησί, πρὸς τὸν Σωτήρα. Ὁ Ἡρακλέων φησίν, ὅτι ἐβούλοντο κοινωνεῖν αὐ τῷ ἐξ ὧν ἀγοράσαντες ὑπὸ τῆς Σαμαρείας κεκομί κεισαν. Τάδε φησίν, ἵνα τινά … αἱ πέντε μωραί παρθένοι..... ἀπὸ τοῦ νυμφίου· πῶς οἶμαι..... α αὐτὰ ἔχειν... έγονται … αἷς ἀποκλιθείσαις μωραῖς παρ θένοις, ἄξιον ἰδεῖν κατηγορίαν περιέχοντα των μαθη τῶν τοῖς αὐτοῖς κοιμωμένων ταῖς μωραῖς παρθένοις. Ἔστι δὲ καὶ αὐτὸ ἂν ὅμοιον τοῦ φωτὸς πρὸς τροφήν, καὶ τοῦ ποτοῦ πρὸς τὰ βρώματα … σαντας αἰτιάσασθαι τὴν ἐκδοχήν· καίπερ κατά τι δυνάμενον σαφή ποιῆσαι τὸν λόγον ἐχρῆν αὐτὸν, διὰ πλειόνων παρα μυθείσθαι κατασκευάζοντα τὴν ἰδίαν ἐκδοχήν. Ἔλεγον οὖν οἱ μαθηταὶ πρὸς ἀλλήλους· Μή τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν; Εἰ καὶ σαρκικῶς ὑπολαμβά ναι ταῦτα λέγεσθαι ὁ Ἡρακλέων ὑπὸ τῶν μαθητῶν, ὡς ἔτι ταπεινότερον διακειμένων, καὶ τὴν Σαμα ρεῖτιν μιμουμένων λέγουσαν οὔτε άντλημα ἔχεις, καὶ τὸ φρέαρ ἐστὶ βαθύ· ἄξιον ἡμᾶς ἰδεῖν, μήποτε βλέποντές τι θειότερον οἱ μαθηταί, φασὶ πρὸς ἀλλή λους· Μή τις ἤνεγκεν αὐτῷ φαγεῖν; Ο Ηρακλέων διὰ τοῦ· Ἐμὸν βρῶμά ἐστιν, ἵνα ποιήσω τὸ θέλημα τοῦ πέμψαντός με, φησὶ διηγεῖσ-», θαι τὸν Σωτῆρα τοῖς μαθηταῖς, ὅτι τοῦτο ἦν, δ συνεζήτει μετὰ τῆς γυναικὸς, βρώμα ίδιον, λέ τὸ θέλημα τοῦ Πατρός· τοῦτο γὰρ αὐτοῦ τρο φὴ, καὶ ἀνάπαυσις, καὶ δύναμις ἦν. Θέλημα δὲ Πατρὸς ἔλεγεν εἶναι τὸ γνώναι ἀνθρώπους τὸν Πατέρα, καὶ σωθῆναι, ὅπερ ἦν ἔργον τοῦ Σωτῆ ρος, τοῦ ἔνεκα τούτου απεσταλμένου εἰς Σαμά ρειαν, τουτέστιν εἰς τὸν κόσμον. Καὶ ὁ Ἡρακλέων ὁμοίως τοῖς πολλοῖς ἐπὶ τῆς λέ ξεως ἔμεινε, μὴ οἰόμενος αὐτὴν ἀνάγεσθαι. Φησὶ γοῦν, ὅτι τὸν τῶν γεννημάτων λέγει θερισμόν, ὡς
col. 1311–1312page 25 of 42
PG 7:1311τα), τούτου μὲν ἔτι διωρίαν ἔχοντος τετράμηνον τοῦδε θερισμοῦ, οὗ αὐτὸς ἔλεγεν, ἤδη ἐνεστῶτος. Καὶ τὸν θερισμὸν οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπὶ τῆς ψυχῆς ἐξείληφε τῶν πιστευόντων, λέγων, ὅτι ἤδη ἀκμαῖοι καὶ ἔτοιμοι εἰσι πρὸς θερισμόν, καὶ ἐπιτήδειοι πρὸς τὸ συνα χθῆναι εἰς ἀποθήκην, τουτέστι διὰ πίστεως εἰς ἀνάπαυσιν, ὅσαιγε ἔτοιμοι· οὐ γὰρ πᾶσαι. Αἱ μὲν γὰρ ήδη έτοιμοι ἦσαν, φησὶν, αἱ δὲ ἔμελλον, α δὲ μέλλουσιν, αἱ δὲ ἐπισπείρονται ήδη. Ταῦτα μὲν οὖν ἐκεῖνος εἶπε. Ἐρεί γε ὁ Ἡρακλέων, τάχα δὲ τοῦτο κατὰ τὴν ἐκε δοχὴν ταύτην συμπεριφερόμενός τις καὶ Ἐκκλησιαστι νός, ὅτι κατὰ τὸ, Ο θερισμός πολύς, οἱ δὲ ἐργάται ὀλίγοι, σημαινόμενον, ὁμοίως ταῦτα εἴρηται, τῷ ετοίμους πρὸς θερισμόν, καὶ ἐπιτηδείους πρὸς τὸ ήδη συναχθῆναι εἰς τὴν ἀποθήκην, διὰ τῆς πιν στεως εἰς ἀναπαύσιν εἶναι, καὶ ἐπιτηδείους πρὸς σωτηρίαν, καὶ παραδοχὴν τοῦ λόγου· κατὰ μὲν τὸν Ηρακλέωνα, διὰ τὴν κατασκευὴν αὐτῶν καὶ τὴν φύσιν· κατὰ δὲ τὸν Ἐκκλησιαστικὸν, καὶ διά τινα εὐτρεπισμὸν τοῦ ἡγεμονικοῦ ἑτοίμου πρὸς τελείωσιν, ἵνα μὴ του καὶ θερισθῇ. Ὁ Ἡρακλέων τὸ, Ο θερίζων μισθόν λαμβάνει εἰρῆσθαι νομίζει, ἐπεὶ θεριστὴν ἑαυτὸν 26 γει ὁ Σωτὴρ, καὶ τὸν μισθὸν τοῦ Κυρίου ἡμῶν ὑπολαμβάνει εἶναι τὴν τῶν θεριζομένων σωτηρίαν καὶ ἀποκατάστασιν, τῷ ἀναπαύεσθαι αὐτὸν ἐπ' αὐτοῖς. Τὸ δὲ, Καὶ συνάγει καρπὸν εἰς ζωὴν αἰώ γιον, φησὶν εἰρῆσθαι, ἢ ὅτι τὸ συναγόμενον καρ πὸς ζωῆς αἰωνίου ἐστὶν, δ 48 καὶ αὐτὸ ζωὴ αἰών γιος. ᾿Αλλὰ αὐτόθεν νομίζω βίαιον εἶναι τὴν διήγησιν αὐτοῦ, φάσκοντος τὸν Σωτῆρα μισθόν λαμβάνειν, καὶ συγχέοντος τὸν μισθὸν καὶ τὴν συναγωγὴν τοῦ καρ ποῦ εἰς ἐν, ἄντικρυς τῆς Γραφῆς δύο πράγματα παριστάσης, ὡς προδιηγησάμεθα. ῾Ο Ηρακλέων τὸ, Ἵνα ὁ σπείρων ὁμοῦ χαίρῃ καὶ ὁ θερίζων, οὕτω διηγήσατο Χαίρει μὲν γὰρ, φησὶν, ὁ σπείρων, ὅτι σπείρει, καὶ ὅτι εἴδη τινὰ τῶν σπερμάτων αὐτοῦ συνάγεται, ἐλπίδα ἔχων τὴν αὐτὴν καὶ περὶ τῶν λοιπῶν. Ὁ δὲ θερίζων ὁμοίως τι καὶ θερίζει· ἀλλ' ὁ “μὲν πρῶτος ήρξατο σπεί ρων, ὁ δεύτερος θερίζων. Οὐ γὰρ ἐν τῷ αὐτῷ ἐδύ να το αμφότεροι ἄρξασθαι· ἔδει γὰρ πρῶτον σπαρήναι, εἶθ' ὕστερον θερισθῆναι· παυσαμένου μέντοιγε τοῦ σπείροντος σπείρειν, ὅτι θεριεῖ ὁ θερίζων· ἐπὶ μέντοιγε τοῦ παρόντος αμφότεροι τὸ ἴδιον ἔργον ἐνεργοῦντες ὁμοῦ χαίρουσι, και τὴν χαρὰν τὴν τῶν σπερμάτων τελειότητα ήγού μενοι. Ἔτι δὲ καὶ εἰς τὸ, Ἐν τούτῳ ἐστὶν ὁ λό γος ἀληθινός, ὅτι ἄλλος ἐστὶν ὁ σπείρων, καὶ ἄλλος ὁ θερίζων, φησίν· Ὁ μὲν γὰρ ὑπὲρ τὸν τό πον υἱὸς “ἀνθρώπου σπείρει· ὁ δὲ Σωτὴρ ὢν καὶ μή σε
col. 1313–1314page 26 of 42
PG 7:1313αὐτὸς υἱὸς ἀνθρώπου θερίζει, καὶ θεριστὰς πέμ πει, τοὺς διὰ τῶν μαθητῶν νοουμένους αγγέ λους, ἕκαστον ἐπὶ τὴν ἑαυτοῦ ψυχήν. Οὐ πάνυ δὲ σαφῶς ἐξέθετο τοὺς δύο υἱοὺς τοῦ ἀνθρώπου, τίνες εἰσὶν, ὧν ὁ εἷς σπείρει, καὶ ὁ εἷς θερίζει. Ὁ Ἡρακλέων φησίν, ὅτι οὐδὲ “δι' αὐτῶν, οὐδὲ ἀπ' αὐτῶν ἐσπάρη ταῦτα τὰ σπέρματα (φησὶ δὲ τῶν ἀποστόλων). Οἱ δὲ κεκοπιακότες εἰσὶν οἱ τῆς οικονομίας άγγελοι, δι' ὧν ὡς μεσιτῶν ἐσπάρη καὶ ἐνετράφη. Εἰς δὲ τό Ὑμεῖς εἰς τὸν κόπον αὐτῶν εἰσεληλύθατε, ταῦτα ἐξέθετο· Οὐ γὰρ ὁ αὐτ τὸς κόπος 40 σπειρόντων καὶ θεριζόντων· οἱ μὲν γὰρ ἐν κρύει, καὶ ὕδατι, καὶ κόπῳ τὴν γῆν σκά πτοντες σπείρουσι, καὶ δι' ὅλου χειμώνος τημελοῦσι το σκάλλοντες, καὶ τὰς ύλας εκλέγοντες οἱ δὲ εἰς ἕτοιμον καρπὸν εἰσελθόντες θέρους εὐ φραινόμενοι θερίζουσιν. Ὁ Ἡρακλέων τὸ ει μὲν, ἐκ τῆς πόλεως, ἀντὶ τοῦ, ἐκ τοῦ κόσμου, ἐξείληφε· τὸ δὲ, διὰ τὸν λόγον τῆς γυναικός, τουτέστι, (διὰ τῆς πνευματικῆς Ἐκε κλησίας. Καὶ ἐπισημαίνεται γε τὸ, πολλοί, ὡς πολλῶν ὄντων ψυχικῶν· τὴν δὲ μίαν λέγει τὴν ἄφθαρ τον τῆς ἐκλογῆς φύσιν, καὶ μονοειδή, καὶ ἐνι πήν. Ὁ Ἡρακλέων εἰς τοὺς τόπους ταύτά φησι· Παρ' αὐτοῖς ἔμεινε, καὶ οὐκ ἐν αὐτοῖς· καὶ δύο ἡμέ ρας, ἤτοι τὸν ἐνεστῶτα αἰῶνα, καὶ τὸν μέλλοντα τὸν ἐν γάμω, ἢ τὸν πρὸ τοῦ πάθους αὐτοῦ χρό νον, καὶ τὸν μετὰ τὸ πάθος, δ ε παρ' αὐτοῖς ποιή σας, πολλῷ πλείονας διὰ τοῦ ἰδίου λόγου ἐπι στρέψας εις πίστιν, εχωρίσθη ἀπ' αὐτῶν. ίρεος Ὁ Ἡρακλέων απλούστερον ἐκλαβὼν τὸ, Οὐκέτι διὰ τὴν σὴν λαλιὰν πιστεύομεν, φησὶ λείπειν τό. μόνην. Ετι μὲν γὰρ πρὸς τό Αὐτοὶ γὰρ ἀκηκόα μεν, καὶ οἴδαμεν, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ Σωτὴρ τοῦ κόσμου, φησίν. Οἱ γὰρ ἄνθρωποι τὸ μὲν πρῶτον ὑπὸ ἀνθρώπων οδηγούμενοι πιστεύουσι τῷ Σω τῆρι· ἐπὰν δὲ ἐντύχωσι τοῖς λόγοις αὐτοῦ, οὗτοι οὐκέτι διὰ μόνην ἀνθρωπίνην μαρτυρίαν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀλήθειαν πιστεύουσι. Έοικε δὲ βασιλικὸν ὁ Ἡρακλέων λέγειν τὸν Δημιουργον, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς ἐβασίλευε τῶν ὑπ' αὐτόν διὰ δὲ τὸ μικρὰν αὐτοῦ καὶ πρόσκαιρον εἶναι τὴν βασιλείαν, βασιλικός ὠνομάσθη, οιονεί μικρός τις βασιλεὺς, ὑπὸ καθολικοῦ βασιλέως τεταγμένος ἐπὶ μικρᾶς βασιλείας· τὸν δὲ ἐν Καφαρναούμ υἱὸν αὐτοῦ διηγεῖται τὸν ἐν τῷ ὑποβεβηκότι μέρει τῆς μεσότητος, τῷ πρὸς θάλασσαν, τουτέστι τῷ συνημμένῳ τῇ ὕλῃ, καὶ λέγει, ὅτι ἴδιος αὐτοῦ ἄνθρωπος ἀσθενῶν, τουτέστιν οὐ κατὰ φύσιν ἔχων, ἐν ἀγνοίᾳ σ' καὶ το
col. 1315–1316page 27 of 42
PG 7:1315ἁμαρτήμασιν ἦν. Εἶτα τὸ, ἐκ τῆς Ἰουδαίας εἰς τὴν Γαλιλαίαν, ἀντὶ τοῦ ἐκ τῆς 88 ἄνωθεν του δαίας. Οὐκ οἶδα δὲ, ὅπως εἰς τὸ ἔμελλεν ἀποθνήσ σκειν, κινηθείς οίεται ἀνατρέπεσθαι τὰ δόγματα τῶν υποτιθεμένων ἀθάνατον εἶναι τὴν ψυχὴν, εἰς τὸ αὐτὸ συμβάλλεσθαι ὑπολαμβάνων καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα, ἀπόλλυσθαι ἐν γεέννῃ. Καὶ οὐκ ἀθάνατόν γε εἶναι ἡγεῖται τὴν ψυχὴν ὁ Ἡρακλέων, ἀλλ' ἐπιτηδείως ἔχουσαν πρὸς σωτηρίαν, αὐτὴν λέγων εἶναι τὸ ἐνδυόμενον ἀφθαρσίαν φθαρτόν, καὶ ἀθανασίαν θνητόν, ὅταν ο κατεπόθη ὁ θάνατος αὐτῆς εἰς νίκος. Πρὸς τούτοις, καὶ τὰ, Ἐὰν μὴ σημεῖα καὶ τέρατα ἴδητε, οὐ μὴ πιστεύσητε, λέγεσθαί φησιν οικείως πρὸς τὸ τοιοῦτον πρόσωπον δι' ἔργων φύσιν ἔχον καὶ δι' αἰσθήσεως πείθεσθαι, καὶ οὐχὶ λόγῳ πιστεύειν. Τὸ δέ Κατάβηθι, πρὶν ἀποθανεῖν τὸ παιδίον μου, διὰ τὸ τέλος εἶναι τοῦ νόμου τὸν θάνατον εἰρῆσθαι νομίζει, ἀναιροῦντος διὰ τῶν ἁμαρτιῶν, Πρὶν τελέως οὖν, φησί, θανατωθῆναι κατὰ τὰς ἁμαρτίας, δεῖται ὁ Πατὴρ τοῦ μόνου Σωτῆρος, ἵνα βοηθήσῃ τῷ Υἱῷ, τουτέστι τῇ τοι δε φύσει. Πρὸς τούτοις τό, Ὁ υἱός σου ζῇ, κατὰ ἀτυφίαν εἰρῆσθαι τῷ Σωτῆρι ἐξείληφεν, ἐπεὶ οὐκ εἶπε, Ζήτω, οὐδὲ ἐνέφηνεν αὐτὸς παρεσχῆσθαι τὴν ζωήν. Λέγει δὲ, ὅτι καταβὰς πρὸς τὸν κάμνοντα, καὶ Ιασάμενος αὐτὸν τῆς νόσου, τουτέστι τῶν ἁμαρτιῶν, καὶ διὰ τῆς ἀφέσεως ζωοποιήσας, εἶπεν· Ὁ υἱός σου ζῇ. Καὶ ἐπιλέγει πρὸς τὸ ἐπίστευσεν ὁ ἄν θρωπος, ὅτι εἴπιστος καὶ ὁ δημιουργός ἐστι, καὶ τ ὅτι δύναται ὁ Σωτὴρ καὶ μὴ παρών θεραπεύειν. Δού λους δὲ τοῦ βασιλικοῦ ἐξείληφε τοὺς ἀγγέλους του έμες δημιουργοῦ, ἀπαγγέλλοντας ἐν τῷ· Ὁ παῖς σου ζῇ ὅτι οἰκείως· καὶ κατὰ τρόπον ἔχει, πράσσων μηκέτι τὰ ἀνοίκεια· καὶ διὰ τοῦτο νομίζει ἀπαγγέλλειν τῷ βασιλικῷ τοὺς δούλους τὰ περὶ τῆς τοῦ υἱοῦ σωτη ρίας, ἐπεὶ καὶ πρώτους οίεται βλέπειν τὰς πράξεις τῶν ἐν τῷ κόσμῳ ἀνθρώπων τοὺς ἀγγέλους, εἰ ἐῤῥω μένως καὶ εἰλικρινῶς πολιτεύοιντο ως ἀπὸ τῆς τοῦ Σωτῆρος ἐπιδημίας. Έτι πρὸς τὴν ἑβδόμην ὥραν λέγει, ὅτι διὰ τῆς ὥρας χαρακτηρίζεται ἡ φύσις τοῦ ἱαθέντος. Ἐπὶ πᾶσι, τὸ, Ἐπίστευσεν αὐτὸς καὶ ἡ εἰρῆσθαι τάξεως, καὶ ἀνθρώπων τῶν οἰκειοτέρων οἰκία αὐτοῦ· ὅλη, διηγήσατο ἐπὶ τῆς ἀγγελικής αὐτῷ. Ζητεῖσθαι δέ φησι περί τινων ἀγγέλων, εἰ θυγατέρας. Καὶ τῶν ἀνθρώπων δὲ τοῦ δημιουργοῦ σωθήσονται, τῶν κατελθόντων ἐπὶ τὰς τῶν ἀνθρώπων τὴν ἀπώλειαν δηλοῦσθαι νομίζει ἐν τῷ· Οἱ υἱοὶ τῆς βασιλείας ἐξελεύσονται εἰς τὸ σκότος τὸ ἐξώτερον· καὶ περὶ τούτων τὸν Ἡσαΐαν προφητεύειν τό Υἱοὺς ἐγέννησα, καὶ ὕψωσα· αὐτοὶ δέ με ἠθέτησαν· οὔστινας υἱοὺς ἀλλοτρίους, καὶ σπέρμα πονηρόν, καὶ ἄνομον καλεῖ, καὶ ἀμπελῶνα ακάνθας ποιή σαντα. Καὶ ταῦτα μὲν τὰ Ἡρακλέωνος. Εἰς τὸν Ὅπου ἐγὼ υπάγω, ὑμεῖς οὐ δύνασθα ὄντα σε σε
col. 1317–1318page 28 of 42
PG 7:1317ἐλθεῖν, φησί γάρ· Πῶς ἐν ἀγνοίᾳ, καὶ ἀπιστίᾳ, καὶ ἡ ἁμαρτήμασιν ὄντες ἐν ἀφθαρσίᾳ δύνανται γενέ σθαι; μηδὲ ἐν τούτῳ κατακούων ἑαυτοῦ. Εἰ γὰρ οἱ ἐν ἀγνοίᾳ, καὶ ἀπιστίᾳ καὶ ἁμαρτήμασιν ὄντες, ἐν ἀφθαρσίᾳ οὐ δύνανται γενέσθαι, πῶς οἱ ἀπόστολοι ἐν ἀγνοίᾳ ποτέ, καὶ ἐν ἀπιστίᾳ, καὶ ἐν ἁμαρτήμασι γενόμενοι, ἐν ἀφθαρσία γεγόνασι; Δύνανται οὖν οἱ ἐν ἀγνοίᾳ, καὶ ἐν ἀπιστία καὶ ἐν ἁμαρτήματι γενόμενοι γενέσθαι ἐν ἀφθαρσία, ει μεταβάλλοιεν· δυνατὸν δὲ το αὐτοὺς μεταβάλλειν. Ο Ηρακλέων, ὡς ἁπλούστερον εἰρημένου τοῦ Μήτι ἀποκτενεῖ ἑαυτόν; φησίν, ὅτι πονηρῶς δια λογιζόμενοι οἱ Ἰουδαῖοι ταῦτα ἔλεγον, καὶ μείζονας ἑαυτοὺς ἀποφαινόμενοι του Σωτήρος, καὶ ὑπολαμβάνοντες, ὅτι αὐτοὶ μὲν ἀπελεύσονται πρὸς τὸν Θεὸν εἰς ἀνάπαυσιν αἰώνιον· ὁ δὲ Σωτὴρ εἰς φθορὰν καὶ εἰς θάνατον, ἑαυτὸν διαχειρισάμενος, ὅπου ἑαυτοὺς οὐκ ἐλογίζοντο ἀπελθεῖν. Καὶ αὐταῖς λέξεσί φησιν, ότι έοντο λέγειν τὸν Σωτῆρα οἱ Ἰουδαῖοι, ὅτι Εγώ ἐμαυτὸν διαχειρισάμενος εἰς φθοράν μέλλω πορεύεσθαι, ὅπου ὑμεῖς οὐ δύνασθε ἐλθεῖν. Πυνθανοίμεθα δ᾽ ἂν τῶν τὰς φύσεις εἰσαγόντων, καὶ εἰς τὸ, Ὅτι ὁ λόγος ἐμὸς οὐ χωρεῖ ἐν ὑμῖν, ἀποδιδόντων κατὰ Ηρακλέωνα, ὅτι διὰ τοῦτο οὐ χωρεῖ ἐν ὑμῖν, ὅτι ἀνεπιτήδειοι, ἤτοι κατ' ουσίαν, η κατὰ γνώμην· πῶς οἱ ἀνεπιτήδειοι κατ' ουσίαν ἤκου σαν παρὰ τοῦ Πατρός; το Ὁ Ἡρακλέων ὑπολαμβάνει αἰτίαν ἀποδίδοσθαι τοῦ μὴ δύνασθαι αὐτοὺς ἀκούειν τὸν Ἰησοῦ λόγον το μηδὲ γινώσκειν αὐτοῦ τὴν λαλιάν, ἐν τῷ, Ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ· αὐταῖς γοῦν λέξεσί φησι· Διατί οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμόν; ἢ ὅτι ὑμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ; ἀντὶ τοῦ, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ διαβόλου φανερῶν αὐτοῖς λοιπὸν τὴν φύσιν αὐτῶν, καὶ προελέγξας αὐτούς, ὅτι οὔτε τοῦ ᾿Αβραάμ εἰσι τέκνα, οὐ γὰρ ἂν ἐμίσουν αὐτόν· οὐδὲ τοῦ Θεοῦ, διὸ οὐκ ἠγάπων αὐτόν. Καὶ εἰ μὲν τό, Υμεῖς ἐκ τοῦ πατρὸς τοῦ διαβόλου ἐστέ, ἐξεδέχετο, ὡς ἐν τοῖς ἀνωτέρω διηγησάμεθα, καὶ ἔλεγε, «Διὰ τὸ ἔτι ὑμᾶς εἶναι ἐκ τοῦ διαβόλου, οὐ δύνασθε ἀκούειν τὸν λόγον τὸν ἐμὸν, ο κἂν παρεδεξάμεθα αὐτοῦ τὴν διήγησιν· νυνὶ δὲ δῆλός ἐστιν ὁμοουσίους τινὰς τῷ διαβόλῳ λέγων ανθρώπους, ἑτέρας, ὡς οἴονται οἱ ἀπ' αὐτοῦ, οὐσίας τυγχάνοντι, παρ' οὓς καλοῦσι ψυχικοὺς ἢ πνευ ματικούς. απ Εἰς ταῦτα ὁ Ἡρακλέων φησί. Πρὸς οὓς ὁ λόγος, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ διαβόλου ἦσαν· ὡς ἑτέρας οὔ σης τῆς τοῦ διαβόλου ουσίας παρὰ τὴν τῶν ἁγίων λο γιακήν τον οὐσίαν. Η.
col. 1319–1320page 29 of 42
PG 7:1319Ο Ηρακλέων εἰς τὸ, τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς το ἡμῶν θέλετε ποιεῖν, διαστέλλεται λόγων, τὸν διάβολον μὴ ἔχειν θέλημα, ἀλλ' ἐπιθυμίας. Καὶ ἐμ φαίνεται αὐτόθεν τὸ ἀδιανόητον " λόγου, θέλειν γὰρ τὰ πονηρὰ πᾶς ἄν τις ὁμολογήσαι ἐκεῖνον. Συνάξεις δὲ καὶ αὐτὸς (εἰ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐν προχείρῳ οὐκ έχομεν παραθέσθαι), εἴ που ἐν τῇ Γραφῇ τὸ θέλειν ἐπὶ τοῦ διαβόλου τέτακται. Μετὰ ταῦτά φησιν Ηρακλέων, ὡς ἄρα ταῦτα εἴρηται, οὐ πρὸς τοὺς φύσει τοῦ διαβόλου υἱοὺς, τοὺς χοἶκούς, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ψυχικούς, θέσει υἱοὺς διαβόλου γενομένους· ἀφ' ὧν τῇ φύσει δύνανταί τινες καὶ θέσει υἱοὶ Θεοῦ χρησ ματίσαι. Καί φησί γε, ὅτι παρὰ τῷ ἡγαπηκέναι τὰς ἐπιθυμίας τοῦ διαβόλου καὶ ποιεῖν, τέκνα οὗτοι τοῦ διαβόλου γίνονται, οὐ φύσει τοιοῦτοι όντες. Καὶ διαστέλλεται ὡς ἄρα τριχῶς δεῖ ἀκούειν τῆς κατὰ τέκνα ονομασίας. Πρῶτον φύσει, δεύτερον γνώμη, τρίτον ἀξία. Καὶ φύσει μεν, φησὶ, ἐστὶ τὸ γεννηθέν ὑπό τινος γεννητοῦ, ὁ καὶ κυρίως τέκνον καλεῖται γνώμῃ δὲ, ὅτε τὸ θέλημά τις ποιῶν τινὸς διὰ τὴν ἑαυ τοῦ γνώμην, τέκνον ἐκείνου, οὗ ποιεῖ τὸ θέλημα, και λεῖται· ἀξίᾳ δὲ, καθ' δ λέγεται τινες γεέννης τέκνα, καὶ σκότους, καὶ ἀνομίας, καὶ όφεων, καὶ ἐχιδνῶν γεννήματα· Οὐ γὰρ γεννᾷ, φησί, ταῦτά τινα τῇ ἑαυ τῶν φύσει· φθοροποιά γάρ, καὶ ἀναλίσκοντα τοὺς ἐμβληθέντας εἰς αὐτά· ἀλλ' ἐπεὶ ἔπραξαν τὰ ἐκείνων ἔργα, τέκνα αὐτῶν εἴρηται. Ημεῖς μὲν οὖν τοῦ, Ἐν τῇ ἀληθείᾳ οὐχ στη κεν, ἀκούομεν, οὐχ ὡς φύσιν τοιαύτην ἐμφαίνοντες ', οὔτε τὸ ἀδύνατον περὶ τοῦ ἑστηκέναι αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ παριστάντες· ὁ δὲ Ἡρακλέων εἰς ταῦτα φησι τό· Οὐ γὰρ ἐκ τῆς ἀληθείας ή φύσις ἐστὶν αὐτοῦ, ἀλλ' ἐκ τοῦ ἐναντίου τῇ ἀληθείᾳ, ἐκ πλάνης καὶ ἀγνοίας. Διό, φησίν, οὔτε στῆναι ἐν ἀληθείᾳ, οὔτε σχεῖν ἐν αὐτῷ ἀλήθειαν δύναται, ἐκ τῆς αὐτοῦ φύσεως ίδιον ἔχων τὸ ψεῦδος, φυ σικῶς μὴ δυνάμενος ποτε ἀλήθειαν εἰπεῖν. Λέγει δὲ, ὅτι οὐ μόνος αὐτὸς ψεύστης ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ἰδίως, πατὴρ αὐτοῦ, ἐκλαμβάνων τὴν φύσιν αὐτοῦ· ἐπείπερ ἐκ πλάνης καὶ ψεύσματος συνέστη. Ὁ Ἡρακλέων τό, "Εστιν ὁ ζητῶν, καὶ κρί νων, οὐκ ἀναφέρει ἐπὶ τὸν Πατέρα, τοιαῦτα λέγων Ο ζητῶν καὶ κρίνων ἐστὶν ὁ ἐκδικῶν με, ὑπηρέτης, ὁ εἰς τοῦτο τεταγμένος, ο μὴ εἰκη τὴν μάχαιραν φορῶν, ὁ ἔκδικος τοῦ βασιλέως. Μωϋσῆς δὲ ἐστιν οὗτος “, καθὰ προείρηκεν αυ τοῖς λέγων· Εἰς ὃν ὑμεῖς ἡλπίσατε. Εἶτ᾽ ἐπι φέρει, ὅτι· Ὁ κρίνων καὶ κολάζων Μωυσής, τους ἐστιν αὐτὸς ὁ νομοθέτης. Καὶ μετὰ τοῦτο πρὸς ἑαυτὸν ἐπαπορεῖ ὁ Ἡρακλέων λέγων· Πῶς οὖν το
col. 1321–1322page 30 of 42
Præfationes, prolegomena, notæ et observationes eorum omnium qui novas Irenæi editiones au
PG 7:1321νομίζων λύειν τὴν ἀνθυποφοράν, ταῦτά φησι· Και Πως λέγει, ὁ γὰρ κριτής “, ὡς ὑπηρέτης, τὸ θέ Σημα τούτου ποιῶν κρίνει, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἀν θρώπων φαίνεται γινόμενον. Πῶς δὲ ἄλλῳ τινὶ καθ' 8 νομίζει, τῷ δημιουργῷ, οὐδ' οὕτω ἀποδείξασθαι δύναται, σαφώς γεγραμμένου τοῦ· Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ. Καὶ τοῦ· Εξουσίαν ἔδωκεν αὐτῷ κρίσιν ποιεῖν, ὅτι γιὸς ἀνθρώπου ἐστίν. ἐρεῖ
col. 1323–1324page 31 of 42
PG 7:1323παρέδρους βλάπτεσθαι; ἔχοντες,
col. 1325–1326page 32 of 42
hand-scio quid secutus: nam Eusebius et Tertul- præstigim, philosophorum eruditio, hæreticorum
Hanus in hoc quod narro, consentiunt. Inter hæc
pórtenta latuerunt Potitas et Basiliscus, qui Mar
cionem secuti, dno rerum principia tradiderunt.
Syrenus magis etiam delirans, tria-principia, sive
tres naturas induxit. Hos omnes secutus Tatianus,
ex Justini discipulo factus hæreticus, Valentini
Marcionisque pestifera dogmata revocavit: disci
pulum habuit Calistionem. In tam longam seriem
se porrexit illa detestanda lues a Simone Mago
profecta, dictuque mirum quam ægre desiit. Jam
enim Valentini nomen erat exstinctum, cuin¸ ta
men non deessent Valentinianí. Nec omnino finis
videbatur futurus, nisi venisset Montanus qui
cæteris omnibus abrogavit auctoritatem, se præ
dicans esse Spiritum sanctum a Christo promis
sum, qui deduceret in omnem veritatem. Quan
quam et Manichæus nonnihil erroris ex Basilide
videtur hausisse. Accidit autem hic quod solet in
febri vehementer tenaci, quæ nunc est remissior,
nunc acrior, nunc in aliam atque aliam speciem
sese vertit, nec desinere potest, donec in phrene
sim aut in aliud malum præsentius exeat. Adver
sus hæc portenta scripsere Justinus, quem aliquo
ties citat Irenæus, Miltiades, Proculus et Tertul
lianus: cujus libros quos eruditissimos scripsit ad
versus Valentinianus et Marcionem, præterea de hæ
resibus et hæreticorum præscriptis, si quis legere
non gravabitur, rectius intelliget hos Irenæi libros.
Jam mihi videor satis præfatus, ornatissime præ
sul, quod ad hujus operis rationem attinet, et tem
pus erat nem imponere prologo-: quod quidem
faciam, si paucis aperuero, quæ cogitatio subierit
animum meum in hoc arguniento versantis. Non enim
queo satis admirari consilium inscrutabile Dei, qui
miris modis sponsam suam Ecclesiam vindicarit,
purgarit, erudierit, evexerit, illustrarit, in quibus
omuibus nihil est non alienissimum ab humanis
consiliis, quemadmodum ipse loquitur per Isaiam
hominibus: Non enim cogitationes mea, cogitatio
nes vestræ: neque viæ meæ, viæ vestræ, dicit Domi
mus. Quia sicut exallantur cœli a terra, sic exal
talæ sunt viæ meæ a viis vestris, et cogitationes meæ
a cogitationibus vestris (Isa. LV, 8, 9). Quemad
nodum igitur ipse Dominus descendens e cœlis
viam aperuit in cœlos, et accepta forma servi pu
ravit sibi dominium omnium quæ in cœlis, quæque
in terris, ac per summam ignominiam consecutus
est æternam gloriam, patiendo devicit bostem,
morte promeruit immortalitatem: sic pusillum et
umbellem gregem suum afienissimis a mundi ra
tione præsidiis provehit: per imperitos confutavit
mundi sapientiain, per paucos subegit omnes mundi
nationes, per imbecilles prostravit tyrannorum po
tentiain, per imbelles expugnavit omnent munitio
nem attollentem sese adversus Deum, per ignotos et
humiles obscuravit universam mundi gloriam, per
oves domuit leones, per columbos abegit serpentes.
Et passus quidem est in oviculas suas Satanam et
mundum hunc totis artibus ac viribus suis insur
gere; verum arcanis suis consiliis omnia mala ver
tit electis suis in bonum. Solus enim ille Rex re
gum novit et uti bonis, et abuti malis in suam glo
riam et Ecclesiæ salutem. Infremuit adversus paucos
et humiles Christi discipulos Judæorum zelus, Pha
risæorum supercilium, sacerdotum auctoritas, tum
regum legibus et copiís armata potentia, magorum
Ejusdem Argumentum in
In primo libro recensuit ac detexit Valentini et
aliorum qui hunc secuti sunt opiniones, quæ fore
tales sunt, ut in lucein protraxisse, sit confutasse.
Hic cum singulorum dogmatibus congreditur, in
dicaus quid a quibus philosophis sint suffurati ad
deceptionem simplicium bæretici. Sic autem cum
illis pugnat, ut ex ipsorum doctrina sumat tela,
seditio. Tot machinis Satanas oppugnabal orile
Christi. Sed Domino temperante conatus et actio
nes hominum, suppliciis ac mortibus crevit et in
valuit Ecclesia; impiorum philosophorum oblatra
tionibus confirmată est evangelica philosophia;
præstigia magorum illustrarunt Christi divinam
virtutem in discipulis operantem; schismaticorum
molimina piorum concordiam aretius junxerumt, aç
velut in phalangem redegerunt; hæreticorum impia
doginata, ad scrutandum arcanas litteras compn
lerunt. Itaque factum est ut, dum Judæi zelo legis,
sed non secundum scientiam, pugnant adversus
Evangelium, certius cognoverimus_antiquatas esse
legis unbras, et illustrata est Evangelii gloria.
Rursus dum persecutor ignominiis, cruciatibus ac
mortibus conatur fidem in Christum exstinguere,
fidem auxerit, charitatem 3 accenderit, spem red
diderit firmiorem, et piorum tolerantiam dum exer
cet, illustrarit. Postremo dum hæreticorum argu
tationibus agitatur, magis uti didicit armatura
divinarum litterarum, et confirmata est impugnata
veritas. Primus Ecclesiæ congressus fuit cum Ju
dæis, quorum utinam non exstarent et hodie re
liquiæ Hic strenuum propugnatorem evangelica
libertatis præstitit apostolus Paulus. Magia prin
cipem Petrus dejecit. Secundus fuit cam philoso
phis et hæreticis, qui fere philosophiæ præsidiis bel
abant adversus Evangelium. Horum impressiones,
post apostolos, exceperuut viri doctrina facundia
que præcellentes. Nec ideo damnanda est philoso
phiæ sobria cognitio, quod a philosophis fere natæ
sunt omnes hæreses, cum per philosophos iteın
oppressæ sint. Valentinus philosophus oppugnare
ral Ecclesiam, sed Justinus philosophus, et Ire
næus philosophus defendit. Marcion philosophus
impetiit veritatem, sed Tertullianus philosophus
confecit hostem. Celsus philosophus blasphemias
evomuit in Christum, sed Origenes melior philo
sophus ex illius blasphemiis illustravit Christi glo
riam. Libanius sophista defendit idololatriam, sed
hoc facundior Chrysostomus asseruit veruin Dei
cultum. Idem fecit orator Symmachus quod Liba
nius, sed hunc confodit potentior orator Pruden
tius. Itaque bona quædam spes habet animum
meum, fore ut hanc Ecclesiæ tempestatem Domiuus
inscrutabili suo consilio vertat in bonos exitus, ex
citetque nobis Irenæos aliquot qui, compositis dis
sidiis, pacem orbi restituant. Hunc interim Irenæum
velut ominis fausti loco keta fronte dignaberis
accipere, præsul optime, tui nominis auspiciis iu
lucein prodeuntem. Id ut facerem non tam miki
persuasit singularis quidain, ac ut gratuitus, ita
perpetuus animi in me tui favor, quam uno omniu:u
ore prædicata morum tuorum integritas, cum ad
mirabili prudentia parique humanitate conjuncta.
Sed uulla laus episcopo dignior, quam quod ubique
studes paci concordiæque Christiani populi. Atque hæ
quidem in te virtutes hoc sunt admirabiliores, quod
ætate florenti Nestorem quendam, ut ita loquar,
præstas tum illustrissimo principi Ferdinando, tum
Ecclesiæ Christi. Nec ignota, nec tuas dotes præ
dico, sed pro donis in te collatis, et Deo gratias
agimus, et nobis gratulamur. Amplitudinem tuam
nobis omnibus augeat is, a quo solo proficiscitur
vera felicitas. Datum Basileæ sexto Kalend. Septeur
bris. Anno MDXXVI.
secundum librum Irenæi.
quibus illos conficiat. Vix eniu sibi constare po
test qui multa commituiscitur. Est unus aut alter
locus in hoc libro, qui requirit candidum interpre
tem. Unus est cap. 49, ubi videtur sentire quod so
Is Pater sciverit diem et horam, ignorante Filio.
Verba S. Irenai subscribam: Quandoquidem et Domi
nus ipse, Filius Dei, ipsum judicii diem et horai
col. 1327–1328page 33 of 42
concessit scire solum Patrem, manifeste dicens: De servandis venerat, ita conveniebat nt omnium æla
die autem illa et hora nemo scit, neque Filius, nisi
Pater solus. Si igitur scientiam diei illius Filius non
erubuit referre ad Patrem, sed dixit quod verum esi,
neque nos erubescimus, etc. Dubitandum autein non
est quin pio sensu hæc scripserit Irenæus. Sed
pulchre nobis exemplum ingessit, quos pudet quid
quam nescire, etiam in rebus divinis. Alter est in
capitibus 39 et 40, ubi refert Dominum non fuisse
passum anno trigesimo, aut trigesimo prime, sed
ultra quadragesimum annum docuisse Evangelium.
Hanc opinionem confirmat ratione et auctoritate
duplici. Rationem hanc affert, quod quemadmodum
Dominus pueris, adolescentibus, virie, et senibus
Ejusdem Argumentum in
Videtur hoc vir sanctissimus Irenæus studio
cavisse, ne scholiis aut argumentis foret opus;
adeo diligenter in titulis capitum rei summam
colligit, et in singulos libros præloquens (recenset
ordine, quæ dixerit libro superiore, proponens
quæ proximo dicturus est. Si quis tamen de his co
piosius avebit cognoscere, legat quinque Tertulliani
Libros Adversus Marcionem, in quibus Irenæum imi
tatur. Sunt autem minutula quæ adnotavimus, eaque
pauca. Cap. 38 recital ex Genesi: Et ipse conteret
caput tuum; ut ipse non referatur ad mulierem,
sed ad seinen mulieris, qui est Christus. Cap. 21
dicit filium hominis commistum Verbo Dei; pio qui
dem sensu, sed verbo quod nunc aversantur theo
logorum aures, cum a permiscendi miscendique vo
cabulis non abhorruerit Augustinus epistola tertia
tametsi quod Augustinus dixit, durius est dicto
Ejusdem Argumentum in
Ilic Irenæus velut eluctatus e locis confragosis et
Impeditis ingreditur campum liberiorem, explanans
multa Scripturarum loca, quæ depravarani hære
lei. In hoc libro, quemadmodum et in quinto, fre
quenter asserit liberum arbitrium, cui tribuit,
quod et angeli ceciderunt, et homo in mortem pro
lapsus est, et quotidie protabuntur impii. Idque facit
non uno in loco. Unum lecum ascribam ex cap.
71: Et propter hoc, inquit, Deus consilium quidem
bonum dal omnibus; posuit autem in homine pole
statem electionis, quemadmodum et in angelis, etc.
Et alibi dicit in hoc hominem esse conditum ad
sjmilitudinem Dei, quod permissa sit illi libera vo
luntas. De Eucharistia frequenter meminit, sed ea
religione qua fere veteres solent de hoc mysterio
verba facere: veluti cap. libri hujus 32 vocat Eu
charistiam novi testamenti novam oblationem, quam
Ecclesia ab apostolis traditam in universo mundo ofert
tes susciperet; post annum autem quadragesimum
homo vergit ad senium. Anctoritatem profert ex
Evangelio Joannis: Quinquaginta annos nondum
habes, e Abraham vidisti? Ex hoc colligit Domi
num id temporis prætergressum annnin quadrage
simum, nondum autem ad quinquagesimum perve
nisse. Confirmat hoc testimonio discipulorum qui
cuin Joanne evangelista vixerant in Asia, qui se
prædicarent hæc audisse, non solum ab ipso Joanne,
verum etiam ab aliis apostolis. Hæc opinio pluri
mum discrepat ab ea quam nune sequitur Be
clesia. Consideret lector.
tertium librum Irenæi.
Irenæi. Ait enim, quoniam Deus homini permistus
sit; Irenæus dicit, hominem Deo commisium. Solam
auteın uniendi verbum nunc placet scholis, cum
nulla vox sit magis impia, nisi benigne interprete
mur. Hæc ob eos commenioro, qui miras concitant
tragoedias ob voculas. Quarum emphasim interdum
non intelligunt. Eodem in loco sanctus Irenæus di
cit Christum juxta bumanam naturam adoptatum,
ut fleret Filius Dei. Verba cjus sic habent: Et qui
Filius Dei est, filius hominis factus est, commistus
Verbo Dei, ut adoptionem percipiens fiat Filius Dei.
Cap. 12, referens locum ex Actis apostolicis xv, cum
ponat idolothyta, sanguinem et fornicationem, suf
focatorum non meminit, et, ni fallor, alicubi sie
refert Ambrosius; reliqua minutiora sunt, quam
ut operæ pretium sit commemorare.
quartum Irenæi librum.
Deo. Detranssubstantiatione nihil aperte dicit, nisi
quod Christus, ut refert, panem ex frumiento
confectum dixerit corpus suum, vinum sangui
Hem suum confessus sit. Rursus capite 54, sic
loquitur: Quomodo autem dicunt carnem in corru
ptionem devenire, et non percipere vitam, quæ a cor
pore Domini et sanguine alitur. Ac mox: Quemad
modum qui est a terra panis, percipiens_vocationem
Dei, jam non communis panis est, sed Eucharistia,
ex duabus rebus constans, terrena et cœlesti. Et offen
sendi verbo frequenter utitur. Tanta erat sanctissi
mis de rebus divinis loquendi reverentia, priusquam
Ecclesia super hujusmodi mysteriis pronuntiaṛot
explanatius. Opinor et ob eam causam priscos do
ctores de multis parcius ac tectius locutos, ne si
sanctum projecissent canibus, ethnicis ac Judæis
præberent ansam blasphewiæ. Sed melius ex ipso
disces Ireno.
4 Ejusdem Argumentum in quintum librum.
In hoc quinto libro cum multa Scripturarum loca
diligenter explicentur, quædam tamen insunt, quæ
nisi quis commode interpretetur, non satis congruere
videntur cum his deginatibus, quæ hoc tempore
præscribit Ecclesia. Probatenim Justini martyris sen
sentiam, qui dixerit Satanam nusquam ausum dicere
blasphemiam adversus Deum, priusquam advenisset
in terras Dominus, eo quod nondum cognosceret
damnationem suain. In altero loco videtur sentire
animas exutas corpore non statim frui glorificante
visione Dei, sed abditas servari in diem resurrectio
nis: de purgatorio uulla mentio.
Quin potius videtur duplicein sentire resurrectio
nem; primum animarum, mox corporum. Sic enim
loquitur in calce operis: Cum enim Dominus in
medio umbræ mortis abierit, ubi. animæ mortuorum
erant, post deinde corporaliter resurrexit, et post re
surrectionem assum, tus est: manifestum est quia et
discipulorum ejus, propter quos et hæc operatus est
Dominus, animæ abibunt in invisibilem locum defini
tum eis a Deo, et ibi usque ad resurrectionem com
morabuntur sustinentes resurrectionem: post reci
pientes corpora el perfecte resurgentes, hoc est cor
poraliter, quemadmodum Dominus resurrexit, sie
venient ad conspectum Dei. Hactenus Irenæus, in
quibus cum ait: Pust recipientes corpora, el perfecte
resurgentes, subindicat aliquam animarum resurre
ctionein imperfectam ante recepta corpora. Rarsum
cum ait: Sic venient ante conspectum Dei, significat
animas non recipi in gloriam cœlestem ante resur
rectionem corporum: in quo errore fuisse videtur
Joannes pontifex Romanus, ejus nominis XXII,
coactus opera theologorum Parisiorum ad palino
diam, corain Galliarum rege Philippo, non sine
buccina; quod indicat Joannes Gerson in sermone
de Pascha. Quin et Hieronymus alicubi testatur
col. 1329–1330page 34 of 42
PG 7:1329ἀνακόλουθα καὶ ἀναπό
col. 1331–1332page 35 of 42
initio a me præfixæ, quibus aperte ac breviter au
etoris mens ac scopus declaratur. Numeris omnia
distinxi. Locos Scripturæ quos citat, notavi ad
marginem ac menda quæ occurrerunt, collatis
exemplaribus et locis ipsius auctoris, emendavi.
Sectionem capitam veterum secutus sum in qua
tuor libris quæ certe nec ita divisa ab auctore,
nec ab ipso summas iisdem præscriptas esse arbi
tror. Nam lectiones sæpenumero breviores sunt,
ac interruptæ, aut etiam longiores; summæ vero
interdum aut rem non attingunt, aut quod præci
pinm est prætermittunt. Quintum porro librum,
quem nemo hactenus diviserat, distinxi per capita,
quibus, ut aliis, summas rerum et sententiarum ad
idi. Mihi sane omnia sedulo expendenda ac sæ
pius relegenda et examinanda fuerunt, ut planum
facerem, nunc quid in tantis illis errorum laby
rinth's sibi vellent hæretici, nunc quibus rationi
His pius vir eorum dogmata refutaret. Quod ex
quirendi tædium qui devorare nequeunt, haud mi
or in bujus ac similium auctorum lectione, non
wultum, nec dłu progredi: neque nucleum edere,
quia nucem non frangunt. At nemini studioso un
quam constitit fructus faboris sui, nisi ei qui assi
ue et constanter in eo perseveravit. Mihi certe
gratissimus fuit labor, quod ea colligens quæ præ
cipua sunt, atque in summa capita redigens, spe
raverim me ita lectorem molestia sublevaturum,
ut neque obscuritas, neque difficultas illum jam
deterrere aut retardare posset. Nec me, ut arbi
iror, spes fallet apud eos qui propius attendent,
candideque et sincere judicabunt. Testatur abunde
Irenæus quantum negotii exhibitum ipsi fuerit in
eruendis alque proferendis in medium erroribus,
quos tam astute Valentiniani dissimulabant ac te
gebant, ut pauci admodum intelligerent quid do
ferent, et quibus rationibus niterentur. Nunc igi
tur iis intelligendis que vir tantus magno labore
eruit ac detexit, haud mirum est jam sublatis illis
erroribus, et multis sæculis exactis, a nobis quo
que nonnibil laborari. Sed nobis illius studium, vi
gilantia et solertia imitanda sunt. Tantam certe
diligentiam et sagacitatem adhibuit in sectandis
vestigiis ac gressibus immanium ejusmodi fera
rum, ut non solum deprehenderit earum latibula,
sed eas inde velut e lustris et saltibus, in medios
agros et apertam lucem ejecerit, atque ita pro
duxerit, ut neque latere neque amplius incautis
nocere possent. Quo exemplo nos admonet quam
sedulo cavere debeant gregibus suis episcopi et
pastores, ne pestilenti talium serpentum veneno
inüciantur. Falluntur enim vehementer qui putant
veterum illarum hæreseon descriptionem ac refu
tationem nihil ad nos, aut tempora nostra perti
nere. Ac frustra obtendunt tam absurdos et pro
digiosos fuisse illos errores, ut nemo nunc iis
adhæsurus sit. Nec enim minus absurda, nec mi
mus portentosa dogmata nostro tempore invexe
runt fanatici quidam homines, nec minore astu
seduxerunt illitteratos et simplices viros, nec mi
more pertinacia veritati obstiterunt. Annon quoti
die cernimus quibus fallaciis et fraudibus utatur
Satan ad renovandas hæreses, et specioso quo
dam fuco sic interpolandas, ut nunquam exstitisse
videantur?
Quis non videt eos qui nunc divinam, nunc hu
manam Christi naturam hodie oppugnant, ex iis
dem lacunis et cloacis fæces. suas hausisse? Ana
baptistarum porro nostri temporis secta quam
multa tum in doctrina tum in ritibus similia habet
coin veteribus illis hæreticis, quos tamen fortasse
ne de nomine quidem agnovit? Verum antiquus
Sic exstinctum a Calvinianis Evangelium
vocat Calvinianus minister.
Non scripta duntaxat, sed et etiam tradita,
vt sula tertij Irenæi libri fectione patet.
ille serpens qui jam pridem talibus organis vexa
vit Ecclesiam Dei, et Evangelii cursum retardavit,
non minus quam olim callidus et vafer est ad ex
citandos tales pugiles et agonothetas, quibns illos
supplantet, qui se optata Evangelii luce indignos
præbent. Quis putaret unquam fore ut homines
degenerarent in brutas pecudes, aut potius verte
rentur in monstra, quæ omnem ferarum immani
tatem, turpitudinem ac spurcitiem superarent?
Quali enim nomine appellabimns eos, qui sic usum
rationis exstinguunt, ut tollant discrimen boni et
mali? Et cum impurissimi et nequissimi fuerint,
negant tamen se ullius impuritatis aut nequitiæ rens
esse; qui nefandas cupiditates, libidines, flagitia,
scelera sua Deo tribuunt: et cum maxime indulse
rint affectibus carnis, atque in omni vitiorum
cœno se provolverint, jactant se esse spirituales ac
perfectos: eos vero qui sobrietati, continentiæ et
puritati student, tanquam rudes et idiotas sannis
et ludibriis proterunt et proculcant? At tales no
stro tempore exstiterunt (utinam vero ne adhue
exstent) quales Irenæus primi libri capite primo,
nono, vigesimo tertio, et trigesimo quinto descri
bit. Quid enim Satan renascente Evangelio mo
litus non est, ut ejus cursum averteret aut retar
daret? Quibus autem arinis et machinis illi obsi
stendum sit, pius hic episcopus aliique antiqui
doctores nos exemplo suo docuerunt. Sola enim
pugnant Christi apostolorumque doctrina: ad
quam omnia dogmata, traditiones ac ritus exami
nant. Nam quod jactabant hæretici, ut hodie su
perstitionum fautores ac patroni, se ab apostolis
commenta et deliria sua accepisse, statim ex illo
rum scriptis facile refutatur. Quod etiam adversus
omnes conspurcatores religionis Christianæ nobir
arbitror esse faciendum. Id vero sæpius expertus es,
vir clarissime, et reipsa comprobasti, quoties tibi
negotium fait cum fanaticis et præfractis homini
bus, qui Ecclesias vestras assidue turbabant. Hoc
ego magna ex parte testari possum, qui ipse adfui,
vidi, ac perspexi qua cura et vigilantia Ecclesia
rum, quibus præes, paci consuleres, quanto studio
tum ab impiis ritibus, tum ab erroribus anabapti
starum qui irrepserant, repurgares: qua sedulitate
pacares turbas et dissidia, sive inter tuos, sive
inter exteros exorta essent. Nam quantum in to
fuit, peregrinorum Ecclesias quæ Londini Elisa
bethæ reginæ beneficio collectæ sunt, non tantum
foris sartas et textas servasti, sed intus a metu, a
dissidio et divisione reddidisti immunes. Cohibuisti
temerarios homines et cupidos rerum novarum,
repressisti insolentes et præfractos, domuisti ela
tos, innoxios tutatus es, sedasti rixas et jurgia
denique te vere Irenæum et tranquillitatis faulo
rem præbuisti. Hæc ego præterire silentio, aut
dissimulare absque ingrati animi vitio nou pos
sem: cum maximus illarum molestiarum, quas
aliquando nostratium causa tulisti, fructus ad me
redierit. Nam et purgatis ab erroribus opera lua
peregrinorum Ecclesiis, et sedatis turbis quas
multi excitaverant, et quiete majore et pace libe
riore apud vos usi suings, Merito igitur te Irenæu
comparo, quem iisdem in negotiis diligenter ¿¡mi
tatus es atque optimo jure tibi offero nostras`iu
ejus librum vigilias et lucubrationes, quæ grati
erga te et memoris animi mei testes esse possint.
Nam cum te Ecclesiarum nostrarum patronum et
tutorem præbueris adversus Satanæ et pestilen
tium hominum insidias, qui tunc perniciem illis
moliebantur, æquum est meo et nostratium no
mine tibi gratias agi, atque etiam Londinensibus
Luis, quorumu bumanitatem, beneficentiam et libe
Quam belle rixas omnes in Anglia sedaverit
Grindalles, quæ deinceps in hoc regno peracta uo
vimus, felleiter probant.
col. 1333–1334page 36 of 42
PG 7:1333δύνασθαί τινα τὰ ἀνθρώπινα κατιδεῖν, ἀγνοοῦντά γε
col. 1335–1336page 37 of 42
PG 7:1335φρεναπάτας ἀποστρεφομένους τὴν ἀλήθειαν Η πορφύρα παρὰ τὴν πορφύραν τῷ ἀκριβοδικαίῳ, διω, εἰ ἔσχατα ἐσχάτων βασίλειαν ἱεράτευμα, υλικούς καὶ χοϊκούς, μετεμψυχώσει καὶ μετεντωμα τὸ τῆς σαρκὸς φρόνημα ἐλέγχου καὶ ἀνατροπῆς τῆς ψευδωνύμου
col. 1337–1338page 38 of 42
PG 7:1337οὐδὲν πρὸς ἔπος σχηματισμῷ τὰ ἀποδεικτικὰ τώσει καὶ μετεμψυχώσει. τὰ ἐξωτερικὰ ἐλόγια πανολεθρίαν
col. 1339–1340page 39 of 42
PG 7:1339ἀνατροπῆς τῆς ψευδωνύμου γνώσεως βιβλία πέντε, Βε
col. 1341–1342page 40 of 42
aut. ut idem de scripto suo textatur, &ndw;, xal eruditum D. Joannem Sant-Andreanum Ecclesiæ.
dłņowę, xał Idiwrixie; id est, simpliciter, et vere,
ac vulgari tunc inter Latinos sermone translatos
separatim postea communicaverit, et mentem sen
saque auctoris fideliter expresserit. Qui firmioribus
conjecturis aut testimoniis certioribus productis,
alium primumque interpretem indicaverit, nos sibi
magno beneficio gratos et devinctos habebit. Arque
hæc de sermonis genere, ac interprete dicta sint
nane quid hac potissimum editione novissima præ
stitum sit, accipe.
Libri primi decem et octo priora capita ab Epi
phanio quondam ad verbum ex Irenæo Græce tran
scripta; deinde ex Eusebio fragmenta viginti et
duo ex Theodoreto, quatuordecim; ex Basilio duo;
ex Melissa totidem; uintim ex Anastasio Nicæno suis
locis Grace, prout ab Irenæo primum descripta,
hine ab his Patribus laudata fuerunt, typis eval
ganda curavimus. Deinde ad finem operis sex alia
ex diversis ejusdem Irenæi operibus fragmenta, ex
anclore Quest. el responsionum ad orthodoxos apud
Justinum martyrem, Eusebio et Demetrio Diacopo
collecta Græce subjecimus; et tam illa, quam is a
majori parte a laudatissimo viro Jacobo Billio, reli
qua a doctiss. interpretibus Christophorsono, fler
veto, Erasmo, Fabro Latine reddita, quam decenti
fieri potuit ordine collocavimus. Superiora decem
et octo libri primi capita Græca iden Billius scho
liis, deinde R. P. Fronto Ducæus, Societatis Jesu
tam pius quam doctus theologus, suis notis ad Epi
phanit Græca exemplaria contulerunt, emendarunt
et illustrarunt. Nos quoque non solum ad illa, sed
ad singula librorum capita et adjecta de novo fra
gmenta adnotationes locupletissimas addidimus,
quibus emendationum rationes reddimus, obscu
riora et ambigua plurima loca, multasque Græcas
et Latinis minus usitatas phrases explicamus, et
quidquid ad Ecclesiæ catholicæ doctrinam, hierar
chiam, ritus, fidemque confirmandam, et antiquas
novasque hæreses refellendas pertinere deprebendi
mus; denique quod expunctuin, vel immutatum
nobis est, ne quid injuria sublatum sibi quiritentur
aliqui, retinemus el observamus. Accessit quoque
editioni cum Vaticano manuscripto codice nova
cullatio, cujus, præsertim vero per illustrem ac
Parisiensis canonicum, nobis pridem commodati
codicis veleris attentiore lectione et meditatione
adhuc supra sexcentos locos emendatiores reddidi
mus. Addita duabus clausulis, nonnunquam unica,
et numero quodam signamus; variis adhuc quibus
dam lectionibus asteriscis in margine notatis. Ad
Læc, beatissimi et vere apostolici viri Polycarpi,
episcopi Smyrnensis et martyris, quinque non asper
nanda fragmenta ante mille et centum annos a Vi
ctore Capuano citata, et Latio donata, a nobis vero
In vetustissimo codice reperta et transcripta conve
nienti sede locavimus. Irenæi nostri ex sanctis Pa
tribus collecta encomia; et recentium hæreticorum
imposturis, maledictis, et in bune sanctissimum au
clorem nostram conflictis criminationibus, post an
ctoris vitam a nobis tam ex scriptis ejus, quam ex
aliis scriptis ac historia eccles. Adeliter collectam,
operis initio præfiximus: sicut ad finem totius ope
ris locupletissimos indices in lectorum commodiǝ
rem usum subjungendos curavinſus. Denique Leo
dii, in monasterio S. Jacobi memoriæ sacro, reper
tum a nobis Arnobři Catholici cum Serapione Ægy
ptio Conflictum, utcunque per nos emendatum et
adnotatının, aé nunquam antea typis publicatum,
communi studiosorum utilitati judicavimus esse
communicandum, Multas, fateor, dictiones et phra.
ses minus Latinas, hiulcas adhuc sententias et pc
riodos, adeoque non paucos adhuc locos in utroque
auctore luxatos, imperfectos et obscuros a nobis
relictos invenire licebit: tum quod plurium ac
emendatiorum codicum auxilio destituti fuimus,
tum quod tam veteribus ac sanctis Patribus manum
temere inferre religio fuit. Cæterum, bæe solo na
tali, et quod longe molestius est, 'musæo ac nostra
bibliotlieca exacti, solumque nunc ab illis, mox ab
istis commodato inter peregrinandum acceptis li
bris adjuti contexuimus, et in publicam studioso
candidi lectores, et his nostris qualibuscunque la
rum utilitatem emittimus; quæ cum acceperint
boribus fruiti fuerint, studiis nostris bene ſavere;
ac præsertim nostram salutem suis precibus apud
communem Salvatorem ac judicem nostrum D. Je
sum Christum commendare, rogo et obsecro, non
recusent.
Ejusdem Antidota adversus probra et impias criminationes, quibus illustrissimam B. Ire
næi famam lacerare, auctoritatemque vel imminuere, vel labefactare conantur novissimi
hujus temporis hæretici.
Ut vetus ac sempiternum illud odium, quo in om
nes sanctos flagrat Satanas plenius effundat, bel
Inmque adversus eos ab initio susceptum vi majore
redintegret, novissimis Gnosticis ministris ac satel
litibus suis persuadet, in eos præsertim omnibus
conviciis maledictisque furere et bacchari, quos
maxime noverunt hæreticis opinionibus suis adver
sari. Nec id sape sine astuto, et fraudibus suis
valde apposito consilio. Ut enim solent facinorosi
pro sceleribus ad tribunalia pertracti, non solum
actores., sed et judices ipsos confictis criminibus
pragravare, ut horum vel imminuant fidem, vel
subterfugiant judicia; sic et iști a veterum Patrum
ac doctorum scriptis, testimoniis, æquissimisque
decretis adeo timent, ac toti perhorrescunt, ut níbik
consultius ac magis e re sua fore putarint, quain
idos omni maledictorum genere facessere, probris
que vexare ac proscindere, ut eos iniperitis, a se
que prius seductis turbis aspernandos relinquant
et respuendos. Horum sannas et couvicia maltis. lo
cis retulimus. Verum, parum prosunt auctoribus
hæ fraudes atque fallaciæ, quando his artibus et
causam suam piis omnibus suspectam invisamque
duntaxat reddunt; et filii perditionis, bellum cum
Dial. 8.
sanctis gesturi, et eos qui habitant in cœlo blasphe
matori, se prodromos castrorumque metatores esse
palam ostendunt. His denique accidit quod furiosis
et amentibus illis, qui in cœlos jaculantur vel con
spuunt, contingere solet. Tantum abest enim ut eos
vel lædant, vel commaculent, ut e contrario ipsi
propriis in eos recidentibus jaculis conficiantur, ac
sputis inquinentur: sic et isti maledictis snis san
clos Dei servos nihil lædunt, pios autem e contrario
omnes ad eorum celebrandas laudes prædicandasque
virtutes magis accendunt. Conjectas ergo ab hære
ticis in beatissimum Ecclesiæ doctorem et fortissi
mum Christi martyrem Irenæum contumelias et
vituperationes depulsuri, a Calvinianis ducemus
exordium.
Calvinianorum maledicta,
Hi¯nou vulgari libro, sod quem fidei suze Clypeum
appellaverunt, et Gallico idiomate jam sexies typis
publicaverant, hæc ad verbum Latina facta de
B. Irenæo asseverare non verentur: NunquamN SE
cras perlegit Scripturas; nec Symbolum apostolorum
intellexit. Multa protulit in Christum pestifera, ne
ſaria, et ab omnibus rejicieuda. Multa temere com
mulavil, el a vera apostolicaque doctrina deflexi³;
col. 1343–1344page 41 of 42
quibus paucis, sed impudentissimis verbis quinque
ei pro crimine objiciunt, quorum nec unicHin 10
probant, nec unquam probare poterunt. Nos con
ira, etiam universos Calvinianæ scholæ ministros
ac professores, quibus aliquid adhuc sanæ mentis
superest, ad lectionem Irenæi provocantes, aude
mus ab eis rectam adversus hanc comministri sui
improbitatein et mendacium animadversionem ex
spectare. Tam enim dense appositeque utriusque
testamenti sacris Scripturis, quatuor præsertim
postremis libris, hæreses refellti, et dogmata Chri
štiana comprobat, ut nemini veterum doctorum hac
In re cedat, plerosque exsuperet; palam ostendens
se omni studio et attentione etiam ab infantia eas
dem perlegisse, expendisse, atque didicisse.
Quod de Symbolo apostolorum garril Calvinianus
minister, certe hominis est amentissimi, quique ni
hil unquam in Irenæi libris attente perlegerit. Ille
namque ad finem primul cap. lib. 1 Symbolum istud
appellat regulam veritatis immobilem, per baptismum
acceptam: eo quod (ut est Clementis et aliorum
veterum sententia *) catechumenis illud in primis
discendum et profitendum traderetur, ut suo loco
demonstravimus. Hoc ipsum ejusdem libri c. 2 in
tegrum refert, et cunctis hæresibus fidenter oppo
nit, velut fidei Christianæ summam ab apostolis
universæ per orbem Ecclesiæ traditam. Ejusdem
rursum lib. cap. 19 illud Regulam veritatis iterum
vocat: quod Tertullianus, Augustinus. Chrysosto
mus ab illo didicerant, et scriptis suis inseruerunt.
Et non intellexisset? Isthæc fidei rudimenta tantus
doctor et antistes animo et cogitatione non com
prehendisset? Apagete tantam amentiam et insa
niam.
Sed quæ sunt illa et multa, et pestifera, et nefa
rię, et ab omnibus rejicienda, quæ in Christum pro
sulit, pro cujus nomine et gloria tam sancte con
stanterque vitam istam posuit? Vel unum saltem,
ex tau multis, Calvinianus minister prodere de
buit. Christum certe Irenæus ubique prædicat ve
ram Deum et hominem esse, hujus mundi redem
ptorem et judicem, et cuncta quæ de illo veteres
annuntiaverunt prophetæ, toto orbe prædicaverunt
apostoli, scripserunt evangelista, et hactenus cre
didit Ecclesia catholica. Num hæc pestifera el Cal
vinianis nefaria? Num ab omnibus rejicienda, ut
cum Sylvano, Neusero, aliisque non paucis hujus
sectæ ministris, impietatibus Mahometicis initien
tur? Absit tantum scelus, vel sola commemoratione
horrendum atque detestabile.
Adjicit quarto loco, Irenæum multa temere com
mutusse. Dic quibus in locis, quibus in dogmatis
apostolici capitibus;
Et eris mihi magnus Apollo.
llæc commutatio penitus siletur, vox de locis nulla
mittitur, muta est do rebus accusatio, capita do
ctrinæ mulatæ non attinguntur: quoniam reapse
ei turpissimam maculam, præter hanc furiosum ac
sordidum Calvinianæ maledicentiæ ministrum,
inussit? Sed hoc ultimum est, inquit Hieronymis,
hæreticorum præsidium, ut, cum causam SUAM CON
spiciant damnatum iri, incipiant virus serpentina lin
gua diffundere; et eum se viclos cernunt, ad contu
melias prosilire.
Lutheranorum criminationes.
Calvinianis succenturiantur Lutherani rhapsodi
Magdeburgenses, sed eo magis veteratorie, quo
suas calumnias quibusdam Irenæi verbis incrustare
ac operire nituntur: ac velut ex insidiis compositæ
orationis erumpentes, in sanctissimi viri jugulum
multis modis invadunt. Ac primo quidem universum
ejusdem cum illo temporis sanctorum Patrum cho
rum, quantum in ipsis est, lacerantes et conficien
tes, aiunt: Etiamsi hæc ætas apostolis admoduu
vicina fuit, tamen doctrina Christi et apostolorum
non parum obfuscari cœpit. Mullæ enim monstroBE
et incommode opiniones passim a doctoribus spariæ
reperiuntur *. Nimirum, quæ fanaticis hæresibus
vestris adversantur, utpote quæ subjicitis de libero
arbitrio, encharistie sacrificio, Ecclesiæ Romanæ
primatu, sanctorum invocatione, ac consimilibus
multis pietatis Christianæ capitibus, quæ penitus
convulsa esse cupitis. Dein, ut solus apostata Lu
therus cum suo nocturno præceptore Satana, de
quo toties gloriatur, doctrinam Christi et aposto
lorum recte intellexerit, prædicaverit, orbique no
vus evangelista tradiderit: ac sic omnium, quan
tumvis antiquorum, sanctorum et probatorum
doctorum scriptis longum valere jussis, hujus ævi
impurissimorum apostatarum insulsi perniciosique
libelli terantur, atque priscorum temporum bæreses
universæ instaurentur.
Hinc eum accusant, quod de Spiritu sancto rarina
loquitur '. Loquitur tamen aliquoties, et secundums
Christi et apostoloruni doctrinam de illo loquitur,
ut tacito consensu confitemini; quod piis omnibus
satis esse debet, ut a vestris hac in re maledictis
liberetur. Loquitur, inquam, adeo recte pieque de
Spiritus sancti divinitate, ut Basilius Magnus ante
mille et ducentos annos illius sententiis eam adver
sus hostes studiose libenterque comprobaverit, ng
suis locis indicamus. Loquitur iterum, et sæpius,
quando plus decem capitibus, illum ex divinis ope
ribus velut creationis, justificationis et salutis no
stræ Deum verum ac omnipotentem esse demon
strat, ut passim, præsertim autem in caput 9 tertii
libri signavimus. Sed fingamus vobiscum, quod de
eo rarius locutus sit. Quid tum inde? Rarius etiam.
loquitur de æterna hominum electione, prædesti
natione, reprobatione: ergo in his erravit? Rarius
de angelorum tam bonoruin quam malorum crea
tione, ordinibus, lapsu, et officiis loquitur: ergo
propterea carpendus et vellicandus est? Rarius de
baptismo, forma, materia, ac effectibus ejus loqui
non videt ineptissimas simul et nequissimas csüt
hujusmodi vestras consecutiones?
uulla fuerunt. Impia igitur est criminatio, vel ipso tur: ergo propterea inter reos delerendus? Quis
hujus sectæ auctore Calvino testaute *, nihil per
quadringentos annos in doctrina apostolica per om
nes Ecclesias immutatum fuisse: sed eam uùanimi
Patrum consensu sinceram integramque servatamı
usque ad Augustini tempora, qui plus trecentis a¦
uis B. treno fuit posterior.
Scribit postremo loco molestus accusator, hune
virum apostolicum_a_vera apostolicaque doctrina
turpissime deflexisse. Si accusasse sufficit, quis in
nocens? Deßexerunt ab illa Simon, Nicolaus, Ebion,
plurimique alii: sed mox a Patribus carbone notati,
palunque reprehensi, damnati, sacrisque Christia
uis ideo suminoti sunt. De B. Irenæo autem quis
vel per somnium quid unquam hujusmodi cogita
vit? quis in hæreticorum aut Adei desertorum nu
merum retulit? Quis priscorum scriptorum, hauc
Sed in Irenæo solu mirari hoc possis, aiunt isti,
quod Spiritum sanctum nusquam quidem expresse vi
detur vocare Deum'. Demus ita esse. Nec id quoque
tam expresse singulariterque faciunt Moyses, Da
vid, Isaias, aliique prophete; nec Paolus in ple
risque epistolis; uec evangelista, aliive apostoli;
quin Macedomani æternam ejus divinitatem abue
gaverint. Ergo et illi, et cum illis Irenæus silentia
suo in Spiritum sanctum peccaverunt, aut ejus op
pugnatoribus ansam præbuerunt? Absit! Salis eunu
fuit sanetis illis hominibus, communi tribus perso
nis Dei appellatione Spiritum sanctum Deum toties
vocare et significare, quoties indeterminate illius
meminerunt: nondum præsertim in orbem exortis,
* Lib. vui Const., cap. 41; Ruff. in Sym.; Ilieron., Epist. ad Pammac.; Ambr.; Aug. Lib Instit.,
cập. 11, et hb. iv, cap. 2. Cent, 2, col. 53 7 Cent. 3, col. 227. * Lib. v, c. 8 et 9. • Cent. 2, cvl. 4º.
col. 1345–1346page 42 of 42
verum et certum est, ut et ipsi hæresiarchæ Coin.
in Genesim, et alii passim in suis locis communibus
ultro fateantur.
qui postea personalem ejus divinamque majestatem a Moyse patefactum aut relatum fuerat. Quod aden
in questionem adduxerunt. Verum, nec facile con
cesserim eis quod criminantur: quandoquidem
ipso statim libri primi capite secundo scribens Ire
næus, Ecclesiam catholicam ab apostolis accepisse
eam fidem, quæ est in unum Deum, Patrem nimi
rum omnipotentem; et in unum Jesum Christum
Filium ejus; et in Spiritum sanctum, qui locutus
est per prophetas Dei nomine æque Spiritum, ac
Patrem et Filium comprehendit, appellat, profite
tur. Deinde, cuncta Dei opera eidem, ut diximus,
tribuens, cumprimis autem incarnationis Verbi di
vinissimum mysterium: satis dilucide et constanter
illum Deum asse agnoscit et prædicat.
Inde criminis loco ponunt Ireneo: Ita obscure,
el perplexe non raro vocabulo Verbi, seu tou A6
you, utitur, ut videatur non perspicue inter Verbum
substantiale, et verbum vocale seu oris distinguere 10.
Vobis videtur, quos excæcavit malitia, et maledi
cendi rabies egit in præceps. Puris autem animis
contra, videtur Gnosticos nominatim coarguere,
quod tou óyou, id est, humanioris sermonis ac
verbi internam conceptionem, quam suffocationem
appellat, successivamque prolationem, evanescen
tiam, aliasque plurimas imperfectiones, Aby,
Subjiciunt illico: Tale quiddam est,
quod idem
Irenæus lib. v, ex traditione Justini (quod et Euse
bius lib. v, c. 18, indical) sentit, diabolum ante
Christi adventum, non fuisse ausum blasphemare
Deum, quia nondum sciverit damnationem suam. Id
non modo Justinus ac Irenæus, fortissimi duo mar
tyres, sed et Clemens, et Origenes, et Epiphanius,
multoque plures illustrissimi et antiquissimi scri
ptores ecclesiastici senserunt et docuerunt, ut in
lib. v, c. 26, consignavimus: quorum sententiam
cum nondum (quod nunc meininerim) damnaverit
Ecclesia catholica, nec nos damnare debemus.
Multa enim judicia divina dæmones latuerunt, de
stinataque sibi in inferorum locis æterna supplicia
supra quam dici potest semper horruerunt, ut in
dicant isti eorum clamores: Quid venisti ante lem
pus torquere nos? Sí ejicis nos, mitte nos in porcos ".
Rogabant illum ne imperaret illis ut in abyssum
irent. Et Petrus aperte dicit dæmones reservari
cruciandos. Quis tam abdita judicia perfecte pene
travit? Denique, plurima inter viros doctos adhuc
inquiri, et varie disputari possunt de cacodæmo
num peccatis, lapsu, scientia, ignorantia, et sup
pliciis: quæ cum ad fidei catholicæ jam definita
capita non pertineant, damnari non debent qui ali
ter et aliter antea senscriut.
Accusationes sic persequuntur: Irenæus non
sine errore dixit, lib. iv, cap. 73, hominem non esse
conditum a Deo perfectum. Et postea: De homING
videtur sentire, quasi non sit perfectus a Deo condi
tas". Perfectionem omnem essentialem, quæ in
corporis et animæ rationalis unitione consistit, ho
minem a Deo initio habuisse irenæus constanter
prædicat accidentariam vero tam vere pernegat,
id est Dei Verbo tribuerent: quod cum sit Deus
simplex, incompositus, et omnium accidentium ex
pers, totus est inens, tolus Logos, hoc idem cogi
tans quod loquitur, et loquens quod cogitat. Con
cludit autem: Vos generationem (Verbi divini) di
vinantes, el verbi hominum per linguam factam pro
lationem transferentes in Verbum Dei, juste delegi
mini quod neque humana, neque divina noveritis. Et
paulo post, quærentibus: Quomodo Filius prolatus
est a Patre? sapienter respondet: 11 Generalio
nem ejus inenarrabilem exsistentem nemo novit, non
Valentinus, non Marcion, non angeli, non archan
geli, nisi solus qui generavit Pater, et qui natus est
Filius ". Annon his satis explicate distributeque Cut impium sit aliter sentire vel dicere. Probat enim,
Verbum, quod Deus est, et substantiale per se sub
sistit, a verbo oris humani prodeunte, statimque
in auras evanescente distinguit? Accedit, quod non
raro profitetur Verbum quod Deus est, non esse
creatum ve! factum; sed semper Deo Patri coex
stitisse, ac cum eo cuncta condidisse: quibus Ver
bum substantiale, divinum, ac permanens, satis a
fluxo caducoque verbo nostro secernit ".
Jam ad parentem suum, id est spiritum blasphe
mia accedentes, aiunt: Irenæus sentit diabolum tum
demum cepisse labi, cum hominem seduxit. Sic enim
sentire videtur lib. IV, c. 78. Imo vero ex ipsius
met Irenæi verbis patet, vos vere dia66hous, id est
calumniatores pravosque delatores esse. Non enim
ail, tam demum ccepisse labi, cum hominem seduxit,
ut vos falso contingitis: sed ex tunc apostatam et
inimicum factum, ex quo zelavit plasma Dei. Zelavit
porro et invidit hominis a Deo plasmati et conditi
felicitati priusquam eum aggrederetur, et in cui
nam euin suasionibus suis præcipitaret. Igitur, Ire
næi sententia, diabolus a Deo defecerat, et nequam,
damnatusque spiritus erat, antequam in hominen
invadens, eum per feminam seduceret.
At ille seusit, tum etiam primum maledictum et
abjectum esse, cum scilicet post hominis lapsum di
ceret Deus: Semen mulieris conteret caput tuum.
Item: Maledictus eris, etc. Sic enim sentire videtur
lib. IV, cap. 78". Nec ista sensit aut docuit unquam
Irenæus, ut comminiscimini: sed voluit duntaxat,
fraudes, scelera, consilia, ac proinde maledictionem
damnationemque diaboli tum primum nobis verbo
Dei manifestari, cum refertur à Deo maledictus et
proscriptas. Nihil enim de bis ante hominis lapsum
** Cent. 2, col. 227. "Lib. 11, c. 47, 48, 49.
lib. iv, c. 17. 13 Cent. 2, col. 56. 14 Cent. 2,
17 Cent. 2, col. 56 et 227. 1 Gen. 1, 31. 10 Col. 57.
apertis Scripturis, exemplis, et rationibus, non so
lum hominem, sed et ojunem creaturam, cum per
infinitum distet a Creatore, plurimis et maximis
imperfectionibus etiam ab initio circumdatam et
implicitam esse. Et ut de homine solo dicamus, ex
vilissimo terræ limo conditus est, potens tentari
vinci, peccare, mori, damnari: quæ procul dubio
maximæ sunt imperfectiones. Nec ista pugnant (ut
fingitis) cum his creationis verbis: Vidit. Deus
cuncia quæ fecerat, et erant walde bona: quouiam
hæc de naturalibus et gratuitis bonis dicta sunt,
quibus homo in justitia, innocentia, omnium rerum
scicntia conditus abundavit: non ipsius vitæ ani
malis imperfectiones, aut animi ad bonum et malum
libertatem et Dexibilem sortem tollunt, in qua con
stitutus fuit. Non errat ergo B. Irenæus cui học
sentit sed vos per sceleratam maledicendi rabiem
in tetris erroribus versamini, quando hæc et cousi
milia in sanctis Ecclesiæ Patribus in consistoriis
vestris roditis, in libellis vellicatis, ubique carpitis,
ut soli recte sapere videamini.
Ajunt rursum: Irenæus sensit hominem non esse
conditum ad imaginem Dei". Magnum et impu
dens est mendacium, quando quidem scribat: Non
effugit Adam manus Dei, ad quas Pater loquens
dicit: Faciamus hominem ad imaginem et similisu
dinem nostram. Et iterum: Et propter hoc in fine, non
ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex
beneplacito Patris, manus ejus vivum perfecerunt
hominem, ut fiat Adam secundum imaginem el simi
litudinem Dei. Et paulo post: Christus restauravil
suo plasmati, quod dictum est: In principio factum
hominem secundum imagistem et similitudinem Dei ¹º.
Lib. 1, c. 19; lib. 11, c. 43
cul. 56. 18 Matth. viii, 29, 31.
* Lib. v, c. 1, 2 et 6.
lib. m, c. 6 et 9;
Luc.