impressi. Plura de hac ed. dederunt Freytag in Analectis litter., pag. 321 sqq., et in Apparatu litter.. p. 731; Clement. I. c. p. 171 sq.; Fossius de hac et superiore edd. in Catal. codd. sæc. xv in bibl. Magliabecch., tom. I, pag. 6 seqq.; Theoph. Sincer. in Bibl. hist. crit. librorum – rarior., part. 111, Norib. 1756, 8, pag. 196 seqq., ubi copiose agi tur de illa edit., de Chronico Eusebii et num sit ge nuinum, et de Eusebio ipso; aliique a Zapfo in Augsburgs Buchdruckergeschichte, parte 1, pag. 164, et a cel. Panzero III, pag. 188, citati. næum, § 2. Ilenr. Valesius p. 10 ad Eusebii Hist. rubris, ut hodie Kalendaria nostra solent, fuerunt vetustissimos codices laudat Acutianum, Lipsii et Ortelii. Laudat quoque vetustissimam editionein Me diolanensem, quam nec Pontacus nec Scaliger vi derit. Consuluit tamen Arnoldus Pontacus, episco pus Vasatensis, præter codices mss duodetriginta,` editiones octo, atque ex illis præclaram suam con cinnavit, in qua mirum studium atque industriam non dubitavit etiam Scaliger epist. 104, pag. 372 seq., atque alibi omnibus, laudibus prosequi, edi torisque doctrinam, candorem, modestiam et di ligentiam celebrare. Et omnium correctissima vo catur Jo. Morino pag. 277 Exerc. bibl. Prodiitque notis Pontaci et castigationibus illustrata una cum Prosperi Chronico, Burdigale 1604, fol., sed raro hodie reperitur. Neque ubivis obvia altera Auberti Miræi, posteriorem tantum partem a Christo nato exhibens, additaque habens Chronica Sigeberti et Anselmi Gemblacencis, Antwerp. 1608, 4(a). Confer Ittigium De bibliothecis Patrum, p. 743. Fabr. Fabric. in nota quasdam nominavit edd., sed ple niorem substituere juvat illarum catalogum. Ponta cus quoque sub finem Apparatus recensuit codd. quibus usus est, plurimasque editiones (b). Prin ceps editio, quæ etiam custoditur in bibl. academ. Erlangensi, est sine titulo, nota anni locique, sine virgis et lineolis transversis, in 4. Ab altera primi ſolii parte sunt tria editoris Boninii Mombritii epi grammala, ex quorum primo apparet opus, quod continet Chronicon Eusebii a S. Hieronymo Latine versum, ab eodem et Prospero Britannico Matthæo que Palmerio continuatum, esse excusum per Phi lippum Lavanium (Mediolani circa ann. 1475). Plura de hac edit. v. apud Hamberger zuverl. Nachr. 11, p. 70; Clement. Biblioth. VIII, p. 170 seq., et quos laudavi in Introduc. I. c., pag. 218. Add. Panzer A. T. II, pag. 94. Eusebii Chronicon, ab Hieronymo Latine versum, ab eodem et a Prospero et Matthæo Palmerio, conti nuatum, ex editione 1 cum Matthiæ Palmerii supple mento. In fine rubro C. Joannes Lucilius Hippoda mus (sive Santritter) Helbronnensis lectori salutem (sequitur epigramma tribus constans distichis). Erhardus Raldolt, Augustensis, - plurimis undique comparatis exemplaribus Eusebii libros chronicos ac reliquas in hoc volumine de temporibus additiones impressit Venetiis a. salutis 1483, Idibus Se ptembr. primis est libris, qui verbis et numeris (a) Clément, Bibl. curieuse hist. et crit., tom. VIII, p. 178 sqq., multus est de bac Miræi editione, cujus inscriptio est: Rerum toto orbe gestarum Chronica a Christo nato ad nostra usque tempora. Auctoribus Eusebio — Hieronymo, - Sigeberto, Gem blacensi monacho, Anselmo, Gemblac. abbate, Auberto Miræo, Bruxell. aliisque. Omnia ad antiquos codd. miss. partim comparata, partim nunc primum in lucem edita. Opera et studio ejusdem Aub. Miræi, canoni cis et scholarcha Antuerp. Antuerpiæ, ap. Hieron. Verdussium, 1608, 4. Miræus potissimum secutus est in Eusebio codicem initialibus s. uncialibus lit teris ante annos tum mille plus minus integre de scriptum, et ex Amandino sodalium Benedictinorum Eusebii Chronicon, quod Hieronymus - Lati num facere curavit et usque in Valentem Cæsarem Romano adjecit eloquio. Ad quem et Prosper et Mal thæus Palmerius, demum et Joann. Multivallis com plura, quæ ad hæc usque tempora subsecula sunt, adjecere. Henr. Stephanus. In fine: Absolutum est in alma Parisiorum- per Ilenr. Stephanum - il iius maxima cura et diligentia nec non ejusdem et Jodoci Badii· expensis 1512, 4, de qua rara edi tione plura scripsi in Introduct. 1. c., pag. 218 seq., et Clement. 1. c. pag. 172 not., qui præter ea ibidem multis recenset repetitam et in paucis tan tum diversam Stephani edit. Paris. 1518, 4. Idem et Freytag in Apparat. litt. III, pag. 575, referunt edit. Basileensem (quæ etiam penes me est) ex edd. Ste phan. ductam, auctamque, atque inscriptam: En damus Chronicon divinum plane opus eruditiss. aucto rum, repetitum ab ipso mundi initio, ad annum usque salutis MDXI (c) Eusebii Pamphili Cæsar. D. Hie ronymo interprete, Hieronymi presbyteri, Prosperi Aquitanici, M. Aurelii Cassiodori patricii Rom. Her manni contracti comitis Veringen., Matthæi Palmerii Florentini, Matthiæ Palmerii Pisani, partim nunc a nobis inventum et editum, partim a mendis, quibus luborabat,plusquam cuiquam creditu facile est, sum mo studio et diligentia repurgatum. Basileæ excud. Henr. Petrus, m. Martio MDXXIX, fol., curante et præfato Jo. Sichardo. Alias editiones cum aliis Eusebii scriptis et cum Prosperi ac Matthæi Palmerii Chronico enumerant Pontacus (qui ed. Basil. 1529 basin suæ fecit) in Apparatu, sub finem, Justus Fontaninus in Historiæ litterar. Aquileiensis libr. (Romæ 1742, 4), pag. 3, et Clement., 1. c., nemp. Basileæ rec. est anteced. ed. apud Henr. Petr. 1536, 1542, 1549 (d), 1559, 1570, fol. — Paris. apud Michel Sonnium 1587, (e) fol., apud Nervios cœnobio. De utraque Scaligeriani thesauri edit.v. eumdem Clement., p. 176 sqq. (b) Vid. Patr. Lat. 1. XXVII, col. 725-746. EDIT. (c) Hic annus diserte expressus est in exemplo quod habeo Clemens contra, nescio an per erro rem, scripsit MDXII. (d) Fabric. olim in nota ad. h. 1. et Fontanin scri pserant notam a. 1548, sed dubitat Clemens, qui exemplum ad manus habuit, nota quidem anni de stitutum, in cujus vero fronte diserte dicitur ориз ad annum usque hunc Christi - MDXLIX continua tum. Et Pontac. dedit a. 1549. (e) Hunc annum notavit Fontanin. Nota a. 1581 ap. Fabric. forsan erat corrupta.

dit Rom. 1474 – 1476 (a), fol., Mantuæ 1479, fol., prehenditur. Tertia versio Historiæ eccles. Eusebii, Paris. sine temporis nota, litteris Longobardicis, item Socratis, Theodoriti, Sozomeni et Evagrii, auctore J. Christophorsono, Cicestriensi episcopo, prodiit Lovanii 1570 (d), et Coloniæ 1570 et 1581,. cum Suffridi Petri adnotationibus, fol., et Paris. 1571, fol. (e), quam licet Latinissimam vocet Mon-! tacutius tom. I Orig., p. 264, tamen multis in locis infeliciter reddere Eusebium et Baronio errandi ansam passim dedisse, multi jam observarunt, quorum judicia collegit Martinus Kempius in Bibl. theologica, p. 509 sq., et Thom. Ittigius, præf. ad Hist. eccles. sæculi 11, pag. 3 seq. Vide et D. Dor schei Diatyposin concilii Nicæni, p. 4. Librum De martyribus Palæstina, Christophorsonus in octa vum Historiæ librum transfudit. Quartam versio nem Meredithi Hanmeri, illius qui Chronicon Hi berniæ edidit, haud vidi, neque editam puto. Quinta Henr. Valesii prodiit, Græcis Eusebii omissis, Paris. 1678, fol. FABR. Ecclesiastica historia Eusebii Pamphili libri 1x, Rufino Aquileiensi in terprete, ac duo ipsius Rufini libri. Opus in duas ex emendatione Goffredi Boussardi 8 (b); Lugd. 1523, 8; Paris. 1541, fol. et Basil. 1523, 1528, ex recensione Beati Rhenani cum Hist. Tripartita, cui in edit. 1535, fol., accedunt liber Nicephori xvii, incerto interprete, Victor Vitensis De perse cutione Vandalica, et Græce primum tunc editi li bri v Hist. ecclesiasticæ Theodoriti. Prodiit iterum Rufini versio cum Hist. tripartita Basil. 1539, 1568, Francof. 1588; itidem Basil. 1542 (c), 1548, 1559, 1570, fol., cum J. Jac. Grynæi scholiis, inter alia Eusebii opera. Novam versionem composuit et Edwardo VI, Angliæ regi, dicavit Wolfgangus Mu sculus, editam cum versione librorum De vita Con stantini Historiæque Socratis, Sozomeni, Evagrii ac Theodori lectoris, et Dorothei, Tyrii, et, quem Camerarius transtulit, Theodoriti, Basil. 1519, 1554, 1557, 1562, 1611, fol. Omisit Rufino etiam præteritum librum De martyribus Palæstinæ, quam obrem perinde ut ob alios nævos a Valesio re tos. (a) Editiones enumerat cl. Schonemann in Bi blioth. histor. litter. Patrum Latin., I, p. 593 sqq. Editio a. 1474 sine nota loci et typographi est; neque vero Romæ, ut Fabricius h. 1. et Bunemann apud Clement VIJI (ubi hæc editio pag. 181 sqq. copiosius describitur, et adnotatur, ed. 1470, a Stollio memorǝtam, et ed. 1473, ab Osmont in Catal. citatam, esse fictas falsasque), perperam tra dunt sed, teste Panzero A. T. III, p. 546. Ultra jecti char. Nicolai Ketelaer et Gerhardi de Lempt. Altera, a. 1476, Romæ, per Jo. Phil. de Ligna mine de qua rara edit. v. Fontanini Histor. lit terar. Aquileiens., p. 356; tum Fossii Catal. codd. sæc. xv bibl. Magliab., 1, p. 647; Audiffr. Catal. Roman. edd. sac. xv, p. 212; Clement., I. c., pag. 184 sqq., aliosque a cl. Panzero, II, p. 466, cita De edit. Mantuæ 1479, fol., typis J. Schal lii, Germani, v. Maittaire A. T., IV, p. 398; Fon tanin. I. c., pag. 358; Panzer.. II, p. 6 sq., alios que, quos ille excitat. Eusebii H. E. s. 1. et a. (Argentorati typis Henr. Eggenstein. V. Panzer. 1, p. 83, qui etiam Denis. Supplem. 1, p. 560, et Braun De libris in bibl. monast. ad SS. Udalr. et Afram, p 27, male arbitrantem, hanc ed. fuisse primam et circa a. 1470 typis expressam, jam lau. dat, atque animadvertit, a Lairio in Indice, etc., I, pag. 129, male asseri Conr. Fynero). An hæc ed. est ea quam Stroth, nescio quo auctore. incerto quidem, prodisse scribit Argentorati 1483, Bede H. E. Anglorum? - Euseb. cum Beda. Spiræ 1490, fol., Maittair. IV, p. 525; ex emenda tione Goffr. Boussardi, Paris., diligentia Petri Le vet, 1497, 4 (Panzer. II, p. 315 fin.) - Eusebii 11. E. et Bedæ Ecclesiast. historia gentis Anglorum. Argentor. 1500, fol. min. (Clement. Vill, p. 185 sq.; Strauss Opp. rar., pag. 191; Panzer. 1, p. 66). cum Hageno 1500, apud Maittaire p. 729, nisi er. ror in nota anni commissus fuerit. Bunemann qui dem apud Clement., p. 186 not., habuit et descri psit pluribus edit. Eusebii cum Bedæ H. E. Ha genoensem per Henr. Gran.. 1506, fol., quam etiam Panzer A. T. vol. VII, p. 71, ex Catal. Thott. re fert. - Eusebii et Bedæ H. E. libri. diligenter re versi atque emendati. Argentorati 1514, min. fol., de qua ed. v. Goetzii Memor. bibl. Dresd., III, p. 531 sq., cui etiam ed. Hagen. 1500 suspecta est, et Meuselii Histor. litter. Magazin II, p. 183. HARL. (b) Hæc editio Parisiis circa a. 1514 prodiisse videtur Schoenemanno p. 595. Boussardus quidem, cum Argentoratensem edit. immensis erroribus sca tere deprehendisset, Hist. eccl. a se_recognitam denuo vulgandam curavit, adnotante Fontanino 1. c., pag. 358, ubi plures recenset editt. Eadem repetita est, eodeni ac Fabricio_ in textu et Schœ nemanno testibus (ut ea, quæ Fabric. paucis atti git, paulo latius explanem), Lugduni apud bene dict. Bonnyn, 1523, 8 (cujus quidem anni nola est suspecta cl. Panzero, VII, p. 335); Paris. ap. Franc. Regnault, 1525, 8; Lugduni, 1533, 8. Tum ex recognitione Beati Rhenani prodierunt Au ctores hist. eccles. Eusebii Pamphili¯ Cæsariensis li bri 1x, Rufino interprete. Rufini presbyteri Aqui leiensis libri duo recogniti ad antiqua exemplaria Latina per Beat. Rhenanum. Idem ex Theodorito episcopo Cyrensi, Sozomeno et Socrate CPolitano libri x11, versi ab Epiphanio scholastico, abbreviati Cassiodorum senatorem, unde illis Tripartite histo riæ vocabulum: emendati et hi multis locis, additis passim Græcis epistolis plerisque synodorum ac im peratorum e tomis Theodoriti, cum ut Latinæ ver sioni ex his succurratur, tum ut velut monimenta quædam Christianæ antiquitatis conserventur, etc. Basil. 1523, fol. Ibid. 1528, fol. (in exemplo quod in manibus habeo, præfationes Rhenani non sunt rejectæ, uti Fontaninus scripserat); ibid. 1535, fol. (v. Panzer VI, p. 504, et hujus quoque meminit Fabric. noster in textu); ibid. 1539; Paris. 1541, per Galectum a Prato, fol., atqué Antwerp. ap. J. Steelsium, 1548, II tom. 8°, ad dila Vila Constantini, interprete J. Portesio, et Theodoriti Historia. HARL. per (c) Basil. 1542, apud Henric. Petri, fol., in tomo III Opp. Eusebii, Latine editorum, et ibid. 4544, fol., ex ed. B. Rhenani, inter Auctores hist. eccl., teste Schoenemanno, Francof. 1588, fol. HARL. (d) Secundum Fontanin. 1. c., Lovan. apud Ser val. Sassenum 1569, II tom. 8°. ID. (e) Edit. Colon. a. 1581 ignorant Fontanin. et Schoenemann. Contra prior observat. Jo. Dadræum Eusebii opera, rejectis 11 libris Historic Rufini. Latina edidisse Paris. 1581, fol., usum versione Christophorsoni et scholiis Curterii; Renatum vero Barreum Rufini librum x et xi a cæteris avul sum inseruisse ejus opusculis, Paris. apud Son nium, 1580, fol. Prima Christophorsoni editio post ejus mortem, Eduardo Godsalfo Anglo curante.

partes distributum, quarum altera Eusebii, altera Constantini Panegyrico insignem accepit lucem a Rufini libros continet, ad Vaticanos mss. codd. exactos notisque illustratos, studio F. Petri Thomæ Cacciari Acc. postremæ parti ejusdem Diss. De rita, fide ac Eusebiana ipsa Rufini translatione. Romæ, pars 1, 1740; p. 11, 1741, 4, de quo opere copiose disserit Schoenemann. 1. c., p. 594 sqq. Cacciar, textum ad quinque codd. Vaticanos, quos idem Schoenem. uberius recenset, contulit atque emendavit, de superioribus judicavit versionibus, et Græcos Eusebii codd. ad unum omnes pro inter polatis atque corruptis habet; contra putat Rufi num, Eusebii temporibus tam propinquum, ex fon tibus hausisse limpidioribus. Cacciar. quod Rufini versionem longe præstare Valesianæ contenderat, Tartarottus in singulari disp., Tridenti 1748, de versione Rufiniana H. E. Eusebii, dignitatem et præstantiam Valesianæ interpretationis vindicavit. Atque Valesii versio Eusebii H. E. et De vita imperatoris Constantini libr. sv, cum oratione Con stantini ad sanctos et cum Panegyrico Eusebii, cum notis Valesii et variorum ex Readingii edit. recusa est sine textu Græco, Venetiis, typis An tonii Zalta 1763, tomi duo, in tribus voll. 4, de qua edit. vide cl. Morelli, epist. ad me datam, et evulgatam a me in Introd. in hist. L. Gr. II, 2, pag. 359 sq. De editionibus Latinis atque inter pretibus Lat. v. quoque Stroth. in præf. ad suam Eusebii H. E. edit., pag. xxv, sqq. Harl. Græce Eusebii, Socratis, Theodoriti, Sozomeni et Evagrii Historiam ecclesiasticam elegantissimis typis ex codd. regiis edidit Rob. Stephanus Paris. 1544, fol. Confer laudati Ittigii librum De Patrum Bibliothecis, p. 727 sq. FABR. Add. Literarisches Wochenblatt, tom. 1, Noriberg. 1770, 8, part. x, pag. 137 sq. De Stephani, Valesii et Reading edd. Gr. multus est Clement. VIII, pag. 187 sqq. In Bibl. Leidensi est exemplar, manu Scaligeri infini tis locis conscriptum et emendatum ex V. cod. V. Catal., pag. 19, et ibid. aliud cum adnotatt. viri ducti. HARL. Græce et Latine eosdem scriptores vulgarunt Ge nevenses, addita J. Christophorsoni versione et Suffridi Petri adnotationibus, anno 1612, fol., quæ præclara industria eruditissimi viri, Henrici Vale sii, qui Græca recensuit ad mss. binos regiæ bibl. quibus Rob. Stephanus usus fuerat, tertiumque optimum Mazarinianum, scholiis etiam Græcis hine inde illustratum, quæ notis suis pleraque Valesius inseruit, et quartum Nic. Fucketii, tum varias lect. e Turnebi, Vulcobii et Savilii codicibus: tum no vam et accuratiorem (a) versionem notasque do clas atque omnibus historiæ eccles. studiosis legen das addidit denique præter Diss. de Vita Eusebii et scriptis, et veterum de Eusebio in utramque par tem testimonia, præmisit Petri de Marca epistolam ad se scriptam de originibus Christianismi in Gal lia, quo de argumento conferri etiam possunt An dreas Saussæus De mysticis Galliæ scriptoribus, p. 279 sq. et 300 sq., et auctor novæ dissertationis De tempore introducta in Galliam Christianæ. reli gionis (de qua Ephemerides Parisienses a. 1705, p. 1071), præcipue Joannes Launoius in epistolæ Petri de Marca dispunctione. Dissertationes Vale sius notis suis subjunxit has quatuor: 1. De schismate Donatistarum usque ad A. C. 325; 2. De uno tantum, non duobus templis a Constantino Hie rosolymæ conditis; 3. Ad Jac. Usserium, adversus illius sententiam de perdita versione LXX Interpre tum et Hexaplis Origenis; 4. De Martyrologio, quod Rosweidus edidit, et perperam pro veteri genxino Romano Martyrologio jactavit. Prodiit Eusebii Va lesii Græce et Latine Paris. perquam nitide a. 1659, fol., apud Antonium Vitre, et ex Valesii chirogra pho, paucis quibusdam in versione mutatis atque pluribus additis, quæ uncinis inclusa sunt in anim adversionibus ex secundis Valesii curis, apud Petrum le Petit, Paris. 1677, fol. Exinde ad prio rem ed. recusus Moguntiæ, ut habet titulus, sive Francofurti potius 1672, fol., et ad posteriorem editionem Parisiensem, Amsterd. 1695, fol., typis Francofurtensibus Wustianis. Paginæ Eusebii, quod vehementer dolendum, in hac postrema haud respondent (b). Obiit Valesius Parisiis, Nonis Maii a. 1676, vitaque ejus, a fratre Adriano scripta, ad Ludovicum Nublæum, post Parisiensem editionem recusa Lipsiæ 1680, 8, cura nobilissimi viri Frid. editio, quia parum emendata est, ideo nihil ea fla- Ben. Corpzovii, atque in Vitis selectorum aliquot gliosius prodiisse ait Montacutius p. 187 Appara lus ad origines ecclesiasticas. [Sed in marg. sunt V. L. e codd.] Ab eo tempore Eusebii Historia, liber De mar tyribus Palæstina, libri v De Vita Constantini, cam Constantini oratione ad sanctos et Eusebii in prodiisse videtur Strothio a. 1559, qui annus in fine dedicationis Godsalti subscriptus est. Idem Strothius ex alia Godsalfi præf. concludit, eamı edit. etiam Antwerpiæ 1568 prelo exiisse; denique Colon. Apripp. 1612, fol. Id. Non desunt quidem in hac etiam versione sui binc inde nævi, a viris doctis partem ab eo Impore notati, sed propter plurima, quæ rectis sime atque eruditissime vir summus vidit et expres virorum, a Guil. Batesio collectis et Londini a. 1681 et 1704, 4, editis p. 719, et ante Eusebium Valesii edit. Amst. 1695, fol. FABR. Integra Valesii editio Cantabrigiæ tanta cura et fide recusa est, ut etiam peccata typothetarum, datis lectoribus, nedum veniam ob quantulascunque hallucinationes. (b) Conf. uberiorem recensionem J. Fabric. in Bibl. Fabric., tom. II, p. 396 sqq., qui animadver tit, edit. illam non esse recusam Amstel. 1695, sed per fraudem factum esse illum titulum, cum sit ip sissima ed. Francofurtana, idemque aliorum de Eusebio ejusque scriptis Valesiique editione affert judicia. Recusa est, aut novumi titulum accepit, sit, laudem semper maximam feret ab æquis cɩ cor- Paris. 1746. HARL.

CCCXXXII, n. 12, Lambec. V, p. 614 sq. Montfaucon. in Bibl. biblio quæ sunt II codd. thecar. mss. infinitam pene copiam mss. cum Gr. tum maxime Latinorum, in bibl. Vatic. aliisque obviorum, producit; quod quidem indicasse, ne nimis verbosus fiam, sufficiat. Harl. Mos Bruggemann View, etc., p. 395 sqq. - Epistolam Ecclesiæ Smyrnæensis de martyrio Polycarpi (cujus magna pars est in Eusebii A. E. iv, 45, et ab Usse rio separatim edita) atque epistolam Christianorum Lugdunensium ac Viennensium Anglice vertit atque explicuit D. Dalrymple de Hailes in Account of the martyrs at Smyrna and Lyon in the second cen tury, with explanatory notes. Edimburg., 1776, 8. V. quæ notavi in Introd. in hist. L. Gr.,.II, 2, p. 222. Germanice, Eusebii et Rufini atque Tripartitam Historiam cum continuatione usque ad A. C. 1545 edidit D. Gaspar Hedion, Argentorati, apud J. Her wagium, 1545, fol. FABR. Jt. Francof. ad Mœ num. 1582. fol. Auctior parte iv cum continua tione ab a. 1545, usque ad a. 1607, Basil., ap. Se bast. Henric. Petri, fol. Eusebii Kirchengeschich le, aus dem Griech. Und mit Anmerkungen erläutert von Frid. Andr. Stroth., Quedlinb. 1777, 8, 11 tom. HARL. Excerpta in Roessleri Bibl. PP., tom. IV, p. 1 sqq. Belgice prodiit Dordraci 1613, fol. FABR. Græco sermone in Belgicum transtulit et adnotatt. illustravit. Abr. Arent van de Meersch, Amstel. 1749, 4. V. Krohn. Catal. bibl. suæ, p. 90. IIARL. Anglice, per Samuelem Parkerum versos et in epitomen redactos Eusebii libros x Historiæ eccle siasticæ, didici ex Novellis Reip. litterariis a. 1703, mense Augusto, pag. 229. FABR.· Eusebii, Socra tis et Evagrii H. E. cum Dorotheo De vitis prophe tarum, apostolorum et LXX discipulorum in lin guam Anglicam convertit Meredith Hammer, Lon dini 1577, 1585, 1607, 1636, et, addita Vita Con stantini M. ex Græco Eusebii Anglice versa, per Wye Saltonftall., Lond. 1650, F., rec. cum Valesii adnotatt. Cantabr. 1683, 1692, 1696, 1709, fol. – Eusebii H. E. libros x Anglice vertit et compen difecit Sam. Parker, præfixa diss. De usu atque au cloritate H. E. et vita Eusebii, etc. Londini, 1703, 8; et, addito tomo II, s. epitome H. E. Socratis, Sozomeni et Theodoriti, per eumdem Parker. Lond. 1729, 4. Loca quædam Eusebii et Socratis versa in Whiston Collection of ancient monuments. rela ting to the Trinity and Incarnation, etc. Londin. 1713, 8, passim Epitome An Abridgement of Eusebius Pamphilus Ecclesiastical History, in two parts. Part 1, compendious commemoration of the remarkablest Chronologies which are contained in that famous History. Part 11, summary or brief hint of the twelwe persecutions sustained by the an cient Christians.. by William Caton. Londini 1736, 8. Versio Dav. Dalrymple de Hailes An glica H, E. vi, 41, et de epistola Dionysii, episcopi Alexandrini, ad Fabium, episc. Antiochen., de persecutione Christianorum in Ægypto an. primo Decii imper., et explicat. historiæ martyrum in Pa læstina sub Dioclet. ad LVIII, in Remains of chri stien Antiquity, with explanatory notes. Edinburg., 1778-1780, 8, 11 tom. The History of ancient Pa ganism, as delivered by Eusebius, etc., with critical and historical notes. And secondly, a Phœnician and Egyptian Chronology, from the first Man, down to the first olympiad, etc. Loudini 1643, 8. V. In linguam Italicam ex Lat. versione est trans lata H. E. Venet. 1547, 8. V. Paitoni Bibl. degli autori-volgarizzati, tom. II, p. 59. - De Canone librorum N. T. secundum Eusebium vide supra in vol. IV, pag. 831 seq., quibus addes vindicias Eu sebii a J. Ern. Christiano Schmidt scriptas, über den Kanon des Eusebius in Henckii Magazin für Religionsphilosophie, Exegese und Kirchengeschichte, tom. V, part. 11, n. 16, 1796, 8. Eusebium defen. dit contra M. Weber in Beyträgen zur Geschichte des neutestamentlichen Kanons, p. 142 seqq., el ostendit, Eusebium distinguere iv classes librorum. Gallice, Claudio Seysselio, archiepiscopo Tau rinensi interprete, quæ versio laudatur in Morlerii Speciminibus litterariis (Essais de littérature, tom. I. pag. 35) ex interpretatione Lud. Cousini. Paris. 1675 seq. 4. IV tom. Hunc Eusebii, Socratis, So zomeni ac Theodoreti locos aliquot sublesta fide vertisse, arguit Paulus Colomesius in Observalt. sacris, p. 61. Eusebii Historiam integram propemodum in suum opus transcripsit Nicephorus Callistus; unde Vale sius ad Eusebii capita numeros Nicephorianos in margine adnotavit. Totum quoque, ut jam dixi, Ca talogum suum scriptorum ecclesiasticorum, paucis exceptis, ex Eusebii Historia concinnavit transtu litque Hieronymus; neque enim alioqui puto ab illo Historiam ipsam Eusebii integram Latine transla tam, licet hoc aliquis suspicari possit ex his ejus verbis lib. 1 in Rufin.: Laudavi Eusebium in eccle siastica Historia, in digestione temporum, in descri ptione sanctæ terræ, et hæc ipsa opuscula in Latinum vertens meæ linguæ hominibus dedi. Etiam Hieronymo versionem Eusebianæ Historiæ tribuit Bridefertus Ramesiensis in glossis ad Bedam De temporum ra tione, cap. 28. Sed illam Rufini esse constat. Quo sensu autem apocryphis accenseatur Historia Eu sebii in Gelasiano decreto, disputant J. Pearsonius 1 Vindic. Ignatii, p. 48, et Matthæus Larroquanus in Observationibus ad Pearsonianas Vindicias, pag. 35 seq. Vide et Baluzium ad Antonium Augustinum De emendatione Gratiani, pag. 446 (717. seq. edit. Mastrichtianæ), ubi confutat Carolum Molinæum, qui de altero Eusebio Pamphili et altera historia eccles. cogitavit. Sane ex multis exemplis patet, in illo decreto apocrypha vocari non modo scripta supposita auctoribus per hæreticos et falsa, sed etiam vera et certissima non hæreticorum modo

amicitia tantopere gloriatur, nunquam tamen pro pinquum aut affinem suum vocat. Imo vero ex ipsius Eusebii testimonio manifeste conficitur, Pamphi lum martyrem Eusebii propinquum non fuisse. Nam in fine libri vn Historiæ ecclesiasticæ, ubi de Aga pio Ecclesiæ Cæsariensis episcopo verba facit, ita lo quitur: Hujus tempore Pamphilum virum disertis simum, vitaque et operibus vere philosophantem co gnovimus; in eadem Ecclesia presbyteri konore deco ratum. Cum igitur Eusebius ipse testetur, a se lunc primum cognitum esse Pamphilum, satis apparet nulla necessitudine aut affinitate eos inter se con junctos fuisse. gulari amore flagraret, omnesque ecclesiasticorum ▲ sebius, qui tot locis Pamphilum nominat, ejusque scriptorum libros ac præcipue Origenis, summo stu dio conquireret, celeberrimam scholam ac biblio thecam instituit Cæsareæ. Cujus scholæ magister primus fuisse videtur Eusebius. Certe Eusebius in libro De martyribus Palæstinæ diserte scribit, Ap phianum, qui tertio persecutionis anno martyrium con summavit, in urbe Cæsarea sacris litteris a se eruditum fuisse. Ab eo tempore Eusebius cuni Pamphilo semper conjunctissime vixit, ejusque in di viduus comes ad mortem usque permansit: adeo ipsi charus, ut ab ejus amicitia cognomentum sor titus sit Pamphili. Nec vero solum superstitem, sed etiam mortuum singulari amore dilexit Euse bius: ita ut post mortem Pamphili, semper de illo honorificentissime simul et amantissime loquere tur. Testantur hoc tres libri De Vita Pamphili mar tyris ab eo conscripti, qnos elegantissimos vocat Hieronymus. Idem etiam colligitur ex pluribus locis qui in Historia ecclesiastica leguntur, et in libro De martyribus Palæstina. Denique in libro 11 ad versus Sabellium, qui post Nicænum concilium ab Eusebio conscriptus est, Pamphilum martyrem frequenter prædicat, quanquam suppresso ejus no mine. Nam et in ipso orationis exordio ita dicit Puto adhuc aures obstrepi meas a memoria beati il lius viri, qui illa religiosa frequenter usus est voce. Nam et aures vestræ adhuc sonum illius vocis reli nent. Puto enim me audire eum dicentem: ‹ Unige nitus Dei Filius.» Hæc enim religiosa vox per os ejus semper promebatur. Memoria enim erat Unigeniti ad gloriam non nati Patris. Audivimus autem Aposto lum præcipientem honorari duplici honore debere presbyteros, eos maxime qui laborant in verbo et doctrina. Et pag. 29 iterum de eo ita loquitur Hæc non nos extollunt, memoria beati illius viri. Utinam autem ita possim dicere, ut vobiscum semper ab eodem audiebam. Sed ea quæ nunc dicuntur, illi placita fuisse videntur. Gloria enim est proborum servorum, vera de Domino dicere; et honor eorum Patrum qui bene docuerunt, si repetantur eorum do ctrinæ. Et rursus in eodem libro, pag. 37: Hæc au diebamus semper a beato illo viro. Sæpe enim ita di cebantur ab eo, ut quidam suspicarentur ore quidem eum ista proferre, corde autem aliter habere. Et qui dem memor vobis sum, audivisse me ab eo sancto no bis juramento satisfecisse, quia non aliud in lingua, et aliud esset in corde ejus. Et paulo post: Sed nunc quidem paucis ob memoriam et honorem Patris illius nostri, ita boni, ita laboriosi, et pro Ecclesiis ubi que vigilantis dicta sint nobis. Neque enim generis ejus memoriam fecimus, neque educationis, aut eru ditionis, aut alterius vitæ et propositi. Quos quidem Eusebii locos ne quem sua laude defraudem, indi cavit mihi vir doctissimus Franciscus Ogerius. Cæ terum ex his quæ dixi satis colligitur, Eusebium nullo propinquitatis jure, sed tantum amicitiæ vin culo cum Pamphilo conjunctum fuisse. Certe Eu (a) Eusebius in Epistola ad Cæsarienses de synodo Nicæna. Per hæc tempora contigit gravissima illa perse cutio Christianorum, quæ a Diocletiano primum coepta, a sequentibus deinceps imperatoribus ad de cimum usque annum prorogata est (a). Hujus persecu tionis tempore Eusebius utpote Cæsariensis Ecclesiæ tunc presbyter, in ea urbe perpetuo fere permansit, et continuis hortationibus multos ad martyrium in struxit. Inter quos fuit Apphianus, nobilis ado lescens, cujus illustre certamen refert Eusebius noster in libro De martyribus Palæstinæ. Eadem persecutione captus Pamphilus et in careerem con jectus, integrum biennium in vinculis exegit. Quo quidem tempore Eusebius amicum et contuber nalem suum nequaquam deseruit: sed illum in visens assidue, quinque libros Defensionis Origenis in carcere una cum illo elaboravit; sextum vero et ultimum ejusdem operis librum mortuo demum absolvit Pamphilo. Totum vero illud opus, confes soribus in metallis Palæstinæ degentibus ab Euse bio et Pamphilo nuncupatum est, quemadmodum scribit Photius in Bibliotheca, capite 118. Ejusdem persecutionis tempore, ob quasdam, ut credibile est, Ecclesiæ necessitates, in Tyrum profectus est. Qua in urbe dum degeret, quinque Ægyptiorum marty rum gloriosa certamina abs se visa esse testatur in libro vi, cap. 7. Sed et in ejusdem libri cap. 9, se in Ægyptum ac Thebaidem venisse scribit, grassante adhuc persecutionis furore; atque illic multorum utriusque sexus martyrum admirabilem constantiam oculis suis conspexisse. Sunt qui scribant, Euse bium in ea persecutione ut carceris molestiis libe raretur, idolis sacrificasse; idque illi objectum est ab episcopis et confessoribus Ægyptiis in synodo Tyria, ut infra commemorabimus. Sed non dubito quin id falsum sit et ab inimicis Eusebii confictum. Nam si tantum crimen revera admissum fuisset ab Eusebio, quomodo Cæsariensis Ecclesiæ postea fa ctus fuisset episcopus? Quomodo ab Antiochenis ad suscipiendum illius urbis sacerdotium evocatus? Et tamen cardinalis Baronius illud quasi certum ratumque arripuit, quod Eusebio per jurgium et altercationem objectum est ab ejus adversariis, nec ullius testimonio confirmatum. Per idem tempus scriptus est ab Eusebio liber

adversus Hieroclem. Causam scribendi præbuit Hie- drinæ urbis presbyter, cum nova quædam et impia rocles Nicomediensis, qui sub initium ejus perse cutionis cum Christianorum ubique templa destrue rentur, vexatæ religioni quasi insultans, duos adversus fidem Christi in urbe Nicomedia edidit libros, quos ilaç inscripserat. In quibus inter cætera id asserebat, Apollonium Tyanæum multo plura et majora fecisse quam Christum, ut testatur Lactantius in libro vII. Sed Eusebius homi nem despiciens, contentus fuit eum brevi libello confutare. pul de Dei Filio dogmata publice in Ecclesia prædicaret, et ab Alexandro episcopo frequenter admonitus, nihilominus in iisdem assertionibus perseveraret, tandem una cum erroris sui sociis damnatus, susque Ecclesia fuerat. Quam damnationem moleste ferens, litteras cum exemplo fidei suæ ad omnes vicinarum urbium episcopos misit: quibus quere batur immerito se depositum ab Alexandro, eum eadem ipse quæ reliqui Orientis antistites prædica ret. His artibus decepti plures episcopi, et ab Euse bio Nicomediensi maxime incitati, qui Arii partibus palam favebat, litteras pro Ario scripserunt ad Ale xandrum Alexandrinæ urbis antistitem, orantes ut Arium in pristinum locum restitueret. Ex eorum numero fuit Eusebius noster, cujus litteræ ad Alexandrum scriptæ exstant in Actis septimæ sy nodi œcumenica, et inter veterum testimonia a nobis relatæ sunt. Eusebii Cæsariensis exemplum mox secuti Theodotus ac Paulinus, alter Laodicea, alter Tyriorum episcopus, pro restitutione Arii apud Alexandrum intercessere. Quorum epistolas, utpote dogmatibus suis patrocinantes, cum ubique ostentaret Arius, et tantorum virorum auctoritate multos in societatem erroris sui pertraheręt, Alexander et ipse coactus est ad reliquos Orientis episcopos litteras mittere, quibus palam fieret, Arium una cum sociis jure damnatum ac deposi tum fuisse. Exstant hodie Alexandri epistolæ duæ altera ad Alexandrum Constantinopolitanum epi scopum, in qua queritur Alexander de tribus epi scopis Syriæ, qui Ario consentientes, contentionem quam sedare potius debuissent, magis quam antea inflammaverant. Hi sunt Eusebius, Theodotus ac Paulinus, sicut ex Arii epistola ad Eusebium Nico mediensem scripta licet colligere. Alteram Alexan dri epistolam ad omnes ubique terrarum episcopos datam refert Socrates in libro 1. His Alexandri lit teris pene omnes Orientis subscripserunt episcopi inter quos principem locum obtinebant Philogonius. Antiochiæ, Eustathius Berrœæ et Macarius Hiero solymorum antistites. Episcopi vero illi qui ab Arit partibus stare videbantur, cum Alexandri litteris se perstrictos viderent, acrius multo ac vehemen Inter hæc mortuo Agapio, Cæsariensium episcopo, cum persecutio jam sedata et pax reddita esset Ecclesia, Eusebius communi omnium consensu in ejus locum substituitur. Alii successorem Agapii ponunt Agricolam, qui Ancyranæ synodo interfuit ac subscripsit, anno Christi 314. Ita Baronius in Amalibus, ad annum Christi 314, et Blondellus in Apologia pro sententia B. Hieronymi, cap. 19. Ubi Eusebium anno Christi circiter 315, administra tionem Cæsariensis Ecclesiæ post mortem Agricolæ Suscepisse scribit. Verum subscriptiones illæ episco porum quæ in Latinis Canonum collectionibus ha bentur, parum certæ mihi videntur ac firmæ. Nam neque in Græcis codicibus, nec in Latina ver sione Dionysii Exigui leguntur. Deinde Eusebius in libro vn Historiæ ecclesiasticæ recensens præcipua rum sedium episcopos, sub quibus orta et gras sala est persecutio, in Agapio Cæsariensium epi scopo desinit, quem ait in ea persecutione pro Ecclesiæ suæ commodis plurimum laborasse. Hic ergo ad firem usque persecutionis permanserit ne cesse est. Atqui Eusebius statim post finem perse cutionis factus est episcopus. Nam cum Paulinus episcopus Tyri, paulo post redditam Ecclesiæ pacem basilicam dedicaret, ad ejus dedicationem una cum reliquis episcopis a Paulino evocatus est, et elegan lissimam coram illo habuit orationem, sicut disci Es ex libro x Historiæ ecclesiasticæ. Id autem contigit antequaın Licinius adversus Constantinum rebellaret, quod factum est anno Natalis Dominici 315. Circa hæc tempora Eusebius insignes illos De demonstratione et De præparatione evangelica libros decubravit. Quos quidem ante concilium Nicænum sriptos fuisse constat, cum in Historia ecclesiastica, tius in defensionem Arii incubuere præcipue au quæ ante illud concilium ab Eusebio scripta est, nominatim citentur, quemadmodum in adnotationi bus ostendimus. Interea Licinius, qui in Orientis partibus Rempublicam administrabat, repentino furore incitatus Christianos persequi cœpit, præci pue vero antistites, quos Constantino magis favere, e pro illo vota facere suspicabatur. Sed Constanti nes, suscepta adversus Licinium expeditione, brevi illum duobus præliis terra marique victum ad dedi tionem compulit. Atque ita Christianis in Oriente degentibus pax per Constantinum denuo reddita Verum inter ipsos Christianos longe gravior eodem tempore tumultus exarsit. Namque Arius, Alexan tem Nicomediensis Eusebius. Noster enim Cæsa riensis Eusebius, una cum Patrophilo ac Paulino, aliisque Syriæ episcopis id tantum decrevit, ut Ario presbytero conventus in ecclesia sua agere liceret; subjectus tamen idem esset Alexandro epi scopo, ab eoque flagitaret ut ad pacem et commu nionem admitteretur. Ad hunc modum dissidenti bus inter se episcopis, et his Alexandri, illis Arii partes foventibus, contentio supra modum exaspe rata est. Cui malo ut mederetur Constantinus, ge neralem episcoporum synodum, qualem nulla un quam ætas viderat, ex universo orbe Romano con gregavit in urbe Bithyniæ Nicæa. Hujus maximi ac celeberrimi concilii non minima pars fuit Euse

bius noster. Nam et in dextro cornu primum lo- nam tueretur; concinnato præterea adversus illum cum obtinuit, et imp. Constantinum, qui inter duos considentium ordines medius in aurea sella residebat, totius synodi nomine compellavit, sicut ipse testatur in exordio libri 1 De Vita Constantini, ct in lib. ejusdem operis. Idem etiam confirmat Sozomenus in libro 1 Historiæ ecclesiastica. Deinde cum inter episcopos maxima esset controversia de formula fidei, Eusebius noster formulam proposuit admodum rectam et simplicem, et quæ omnium episcoporum, ipsiusque adeo imperatoris consensu laudata est. Sed cum ei formulæ aliquid deesse videretur ad confutandam novi dogmatis impieta tem, Patres synodi Nicænæ has præterea voces ad dendas esse censuerunt: Deum verum de Deo vero genitum non factum, consubstantialem Patri. Adje cerunt etiam anathematismos adversus eos qui di cerent Filium Dei de non exstantibus factum esse, et fuisse tempus cum non esset. Et initio quidem Eusebius noster consubstantialis vocem admittere stupri crimine, de sede sua depellitur. Quam ob causam gravissimus Antiochiæ tumultus est exci. tatus; populo duas in partes diviso, cum alii Cæ sariensem Eusebium in Eustathii locum substitui, alii Eustathium sibi episcopum reddi flagitarent. Ventumque esset ad manus, nisi imperatoris me tus et judicum auctoritas eos cohibuisset. Pacata tandem seditione, pulsoque in exsilium Eustathio, Eusebius noster tametsi et a populo et ab episco pis qui aderant, rogatus ut Antiochensis Ecclesiæ administrationem susciperet, id facere recusavit. Cumque episcopi scriptis ad Constantinum litteris, et suum et populi totius suffragium ei retulissent, Eusebius suas quoque litteras dedit ad Constanti num. Quibus rescribens imp. Constantinus, Euse bii consilium magnopere laudavit. Dejecto in hunc modum Eustathio, quod anno Christi 530 gestum esse in Adnotationibus observavi, Ariani in Atha nasium furoris sui impetum vertunt. Ac primo quidem ordinationem ejus accusant apud princi pem deinde quod lineæ vestis canonem a provin cialibus exigeret: quod sacrum calicem confre gisset: postremo quod Arsenium quemdam episco pum interemisset. Itaque Constantinus molestissimis corum delationibus fatigatus, concilium indixit in urbe Tyro, eoque Athanasium episcopum ad causam dicendam venire jussit. In ea synodo judex sedit in ter cæteros Eusebius Cæsariensis, quem Constanti nus ei concilio interesse voluerat. Hunc in concilio sedentem conspicatus Potamo Heracleopolitanus episcopus, qui cum Athanasio episcopo et aliquot Ægypti sacerdotibus illuc advenerat, his verbis compellasse dicitur: Tene, Eusebi, sedere, et inno centem Athanasium stare a te judicandum? Quis hæc pati possit? Nonne persecutionis tempore me cum in custodia fuisti? Atque ego quidem oculum pro veritate perdidi; tu nulla corporis parte mutila lus es, neque martyrium subiisti, sed vivus integer que consistis. Quanam ratione e carcere evasisti nisi quod persecutoribus nostris spopondisti te rem nefariam admissurum, ac fortasse etiam admisisti? Hæc Epiphanius ita narrat in hæresi Meletianorum. Ex quibus obiter apparet, falli eos qui Eusebium recusabat. Sed postea edoctus a reliquis episcopis quænam eɛset hujus verbi vis atque sententia, huic fidei tandem consensit ac subscripsit, quemadmo dum ipse tradit in epistola ad Cæsarienses. Non nulli asserunt Eusebium necessitate adactum, et imperatoris metu potius quam ex animi sui senten tia, Nicænæ fidei subscripsisse. Ego vero de aliis quidem qui interfuerunt huic synodo, id facile crediderim. De Cæsariensi autem Eusebio ita sen tire non possum. Nam Eusebius post synodum Ni cænam, semper damnavit eos qui dicerent Filium Dei ex nihilo factum esse, ut patet ex libris ejus contra Marcellum, et nominatim ex cap. 9 et 10 libri 1 De ecclesiastica theologia. Idem etiam de illo testatur Athanasius. Qui cum sæpissime retulerit Eusebium Cæsariensem Nicænæ synodo subscri psisse, nunquam tamen id ab illo simulate e: in speciem duntaxat factum esse prodit. Certe si Eu sebius non ex animo, sed per fraudem ac simula tionem Nicæno concilio subscripsit, cur ad Cæsa rienses illam quam dixi postea misit epistolam, qua ingenue professus est se fidem illam quæ in concilio Nicæno edita fuerat, amplexum fuisse? Post synodum Nicænam, Ariani metu imperatoris aliquantulum quievere. Mox resumpta fiducia, cum nostrum idolis aliquando sacrificasse scribunt, in amicitiam principis callide irrepsissent, catho licos antistites omnibus modis atque artibus per sequi instituerunt. Primus illorum impetus in Eu stathium incubuit, Antiochenæ urbis episcopum, qui et confessionis gloria illustris, et inter Nicænæ fidei assertores præcipuus habebatur. Hunc igitur apud imperatorem accusant quod Sabellii impieta tem astrucret, quodque matrem principis Helenam Augustam contumelia affecisset. Fit ingens conven tus episcoporum in urbe Antiochia, cui præsedit Eusebius Nicomediensis, totius factionis auctor ac signife. Interfuit etiam huic synodo Cæsariensis Eusebius Igitur Eustathius a Cyro Berrœensium episcopo accusatus quod impiam Sahellii doctri idque illi in synodo Tyria palam objectum fuisse. Neque enim Eusebium insimulavit Potamo, quod idolis immolavisset, sed tantum quod salvus et integer ex carcere dimissus, id de ipso suspicandi ansam præbuisset. Fieri tamen potest, ut Eusebius alio quopiam modo dimissus fuerit e carcere, quanı illo quem retulit Potamo. Cæterum ex Epiphanii verbis colligi videtur, Eusebium Cæsariensem huic synodo præsedisse. Addit enim Eusebium his au ditis graviter commotum, dimisisse concilium. Ex aliis tamen scriptoribus compertum habemus, non Cæsariensem, sed Nicomediensem Eusebium Tyriæ synodo præfuisse. P.st concilium Tyri habitum, episcopi omnes

quis unquam credat, Eusebium de Ario ita locutum fuisse, aut HoxOUSII Vocabulum Chronico suo in texuisse, quod semper illi displicuit ut postea vi debimus? Quomodo Eusebius dixit trecentos et octodecim episcopos Nicænæ synodo interfuisse, cum in tertio libro De vita Constantini disertissime scribat, paulo plus quam ducentos et quinquaginta in ea consedisse? Non dubito tamen quin Eccle siastica Historia ab Eusebio absoluta sit aliquot annis post synodum Nicænam. Sed cum Eusebius pace illa quæ post persecutionem Diocletiani cœli tus affulsit Ecclesiæ, Historiam suam claudere de crevisset, quemadmodum ipse testatur in exordio operis sui, Nicænæ synodi commemorationem de industria vitavit, ne seditiones ac tumultus episco porum inter se rixantium exponere cogeretur. Quippe historiarum scriptores id præcipue curare ac providere debent, ut opus suum illustri et glo rioso exitu concludant, sicut jampridem monuit Dionysius Halicarnassensis in comparatione Hero doti ac Thucydidis. Quis porro eventus illustrior ab Eusebio potuit optari, quam pax illa quæ post cruentissimam persecutionem a Constantino red dita fuerat Christianis, cum exstinctis ubique per secutoribus, ac postremo omnium Licinio sublato, nullus jam præteritorum malorum superesset metus. Hac igitur pace historiam suam terminare maluit Eusebius, quam Nicænæ synodi commemoratione. Ea quippe synodo non tam sopita discidia, quam renovata esse videbantur. Idque non synodi ipsius culpa; sed pertinaci obstinatione eorum qui salu berrimis sacrosancti concilii decretis acquiescere recusabant. Atque hæc de vita scriptisque Eusebii a nobis dicta sufficiant. Superest ut de ejus fide et ¿podožią pauca dicamus. Ac primum lectores mo nitos velim, ne hic a nobis Eusebii defensionem exspectent. Neque enim nostrum est de hujusmodi rebus pronuntiare, cum Ecclesiæ judicium et anti quorum Patrum sententiam in iis potius sequi de beamus. Proinde quædam duntaxat capita hic adno tabimus, quibus quasi fundamentis innixi, de Euse bii fide certius statuere possimus. bros conscripserant, et Judæorum contumaciam Nicænæ commemoratio hic alieno loco ponitur, erroremque gentilium validissimis rationibus con vicerant. Sed qui rerum ecclesiasticarum historiam posteris traderet, nemo ante Eusebium exstiterat. Quo magis laudandus est Eusebius noster, qui et primus hoc argumentum excogitavit; et cum illud aggressus fuisset, omnibus numeris absolutum re liquit. Certe cum multi post eum reperti sint, qui illius exemplo incitati res ecclesiasticas scriptis prodere aggrederentur, omnes tamen ab iis tein poribus historiam suam exorsi sunt in quibus Eu sebius noster opus suum terminaverat; superiorum vero temporum historiam, quam ille decem libris exposuerat, integram ei atque intactam relique runt. Quamobrem si quis illum ecclesiasticæ histo riæ Patrem et conditorem appellare voluerit, is pro fecto non absurde nec immerito id cognomen illi impositurus videtur. Quanam autem ratione ad hoc argumentum accesseri: Eusebius, non difficile est conjicere. Nam cum in extrema parte Chronicorum Canonum, tempus adventus Domini nostri et Pas sionis ejus accurate notasset, nomina etiam epi scoporum qui in quatuor præcipuis Ecclesiis sede rant, et illustrium) virorum qui in Ecclesia florue rant hæreses denique ac persecutiones quibus vexata fuerat Ecclesia, suo tempore atque ordine digessisset, paulatim ad historiam ecclesiasticam conscribendam, quasi manu deductus est: ut quæ in Chronicis Canonibus quasi compendio quodam perstrinxerat, in Ecclesiastica Ilistoria latius atque uberius pertractaret. Ipse certe in proœmio Histo riæ ecclesiasticæ aperte indicat id quod dixi. Ubi etiam ab æquis lectoribus veniam sibi dari postulat, sicubi fortasse hoc argumentum minus cumulate fuerit exsecutus: se enim omnium primum ad hoc scribendi genus accedere, et iter nullius antea tri tum vestigiis ingredi primum coepisse. Verum hæc non tam excusatio ac veniæ deprecatio, quam lau dis et gloriæ captatio quibusdam videri possit. Porro cum constet ex Eusebii ipsius testimonio, Eccle siasticam Historiam post chronologicos Canones ab eo scriptam fuisse, mirum tamen est, utrumque opus ad unam eamdemque metam procedere, ad annum scilicet vicesimum Constantini, qui fuit an nus Christi 325. Illud præterea mirari subit, quod cum Nicæna synodus celebrata sit vicennalibus Constantini, nulla tamen ejus fiat mentio, nec in Chronico, nec in Ecclesiastica Historia. Nam quod in Latino ejus Chronico ad annum Constantini quin tum decimum hæc leguntur, Alexandrinæ Ecclesiæ XIX™ ordinatur episcopus Alexander, a quo Arius pre sbyter de Ecclesia ejectus, multos suæ impietati so ciat. Ad quorum perfidiam coarguendam, synodus cccxvIII episcoporum in Nicæam urbem Bithyniæ congregata, omnes hæreticorum machinas Hoмousi oppositione delevit. Satis perspicuum est, ista non ab Eusebio scripta, sed ab Hieronymo addita fuisse, qui Eusebianum Chronicum multis de suo adjectis interpolavit. Ut enim illud omittam, quod synodi Cum igitur de Eusebio nostro variæ sint anti quorum sententiæ, et quidam eum Catholicum, alii hæreticum; nonnulli Stylertov, id est, dubiæ atque ancipitis fidei fuisse censuerint, inquirendum a no bis est cui potissimum sententiæ debeamus acce dere. Constans juris regula est, in dubiis æquiorem potius ac mitiorem sententiam amplecti oportere. Deinde cum Occidentales omnes, uno fere excepto Hieronymo. de Eusebio nostro bonorifice sense rint, cumque Ecclesia Gallicana sanctorum numero eum ascripserit, ut ex Victorio Aquitano, Usuardo, aliisque colligitur, satius sine dubio est, ut Patrum nostrorum, quam ut Orientalium schismaticorum judicio subscribamus. Denique quorum auctoritas bac in re major esse debet quam pontificum Roma manorum? Atqui Gelasius in libro De duabus natu

vis, Eusebium nostrum inter catholicos scriptores bat, imo qui ex illius scriptis tantopere profecerat; retulit, duoque ex ejus libris testimonia recitavit. Sed et Pelagius PP. eum inter historicos hono ratissimum nominat, et ab omni hæreseos labe im munem esse pronuntiat, tametsi Origenem hæreti cum summis laudibus extulisset. At dicet aliquis Orientalium potius sequendum esse judicium, cum Orientales Eusebium, utpote hominem linguæ suæ, melius nosse potuerint. Sed responderi po test, non deesse quosdam ex Orientalibus, qui de Eusebio nostro bene senserint. Inter quos est So crates et Gelasius Cyzicenus. Quod si septimæ sy nodi œcumenicæ judicium nobis opponatur, in promptu est responsio. Neque enim de Eusebii fide agebatur in illa synodo, sed de imaginum cultu. Ad quem subvertendum cum adversarii paulo ante in urbe Regia congregati, testimonium ex Eusebii ad Constantiam epistola protulissent, eoque maxime niterentur; Patres septimæ synodi ad elevandam bujus testimonii auctoritatem acclamarunt, Euse bium Arianum fuisse. Verum id obiter tantum, ex occasione et odio illius epistolæ ab eis factum est, non autem data opera, aut causa prius cogni 12. Proferunt quidem loca quædam ex Eusebio, quibus approbent illum Ariano dogmati adhæsisse. Sed nullum discrimen adhibent inter libros ante concilium Nicænum, et inter eos qui post illud con cilium ab Eusebio sunt elaborati, quod tamen fieri omnino debuerat, ut de Eusebii fide certum ac le gitimum judicium promeretur. Quæcunque enim ante Nicænam synodum scripta sunt, Eusebio ob jici et imputari non debent. Porro Eusebii epistola ad Alexandrum, qua pro Ario illum interpellat, scripta est procul dubio ante synodum Nicænam. Proinde testimonium illud Patrum septimæ synodi adversus Eusebium, etsi maximam habet auctorita tem, tamen præjudicium potius quam synodale ju dicium nobis videtur. Sed Græcis liceat de Eusebio nostro ita sentire, eumque afinem Arianæ hære si, aut etiam Arianum vocare. Hieronymum vero quis patienter ſerat, qui non contentus hæreticum illum et Arianum dicere, Arianorum signiferum non semel nominat? Potestne Arianorum signifer me rito dici, is qui Arianorum dogma post Nicænam synodum perpetuo damnavit? Legantur ejus libri De ecclesiastica theologia, quos contra Marcellum scripsit diu post concilium Nicænum. Inveniemus id quod dixi, damnatos ab eo fuisse qui dicerent Filium Dei de non exstantibus esse factum, et fuis se tempus cum non esset. Idem etiam de Eusebio testatur Athanasius in Epistola de decretis synodi Nicænæ his verbis: Et profecto infelix in eo fuit. Ut enim seipsum purgaret, accusavit deinceps Aria nos, quod cum dicerent Filium Dei non exstitisse antequam gigneretur, hoc pacto negarent eum exsti tisse ante incarnationem. Et Athanasius quidem, qui privatas inimicitias cum Eusebio gessit, hoc Eusebio perhibet testimonium. Hieronymus vero qui nullas odii causas adversus Eusebium habe qui Chronicum ejus canonem et librum De locis He braicis in Latinum sermonem converterat, học Eu sebium infamat elogio, quod ne infensissimi qui dem hostes unquam illi tribuerunt. Cujus rei cau sam invenire non possum, nisi quod Hieronymus suscepto adversus Origenem odio, cunctos ejus dogmatum defensores, ac præcipue Eusebium no strum immodice est persecutus. Fatendum quidem est, Eusebium nostrum, etsi Arianorum signifer merito dici non possit, tamen cum Arianorum si gniferis post Nicænam synodum perpetuo versatum fuisse, et una cum illis impugnasse catholicos epi scopos, Eustathium scilicet et Athanasium, præci puos Homous defensores. Illud quoque in Euse bio reprehendendum videtur, quod licet æternitatem Filii Dei adversus Arianos semper asseruerit, Ho MOUSII tamen vocem nunquam ex animo probavit. Certe nec in libris contra Marcellum, nec in oratio nibus de fide adversus Sabellium, ea voce unquam usus est. Imo vero in libro secundo adversus Sa bellium, non obscure significat eam vocem, utpote quæ in Scripturis non legatur, sibi displicere. Sic enim ait: Sicut ergo de his quæ possunt quæri iner tium est non quærere: ita de his quæ non recesse est quæri, audacia est quærendi. Quæ ergo debent quæ ri? Quæ invenimus in Scripturis posita. Quæ autem in Scripturis non invenimus, non quæramus. Si enim oporteret nobis esse cognita, utique Spiritus sanclus posuisset in Scripturis. Et aliquando post hæc ha bet Non ita periclitemur, sed tule loquamur. Si quid autem scriptum est, ne deleatur. In fine autem orationis ita loquitur: Quæ scripta sunt dicito, et derelinquetur lis. Quibus verbis HOMOUSION sine du bio perstringit Eusebius. Sed nunc, si placet, ve terum de Eusebio testimonia audiamus. In quibus illud maxime observandum est, etsi varia fuerunt hominum de Eusebio nostro judicia, quod quidem spectat ad ecclesiasticorum dogmatum puritatem, omnes tamen summæ eruditionis laudem uno con sensu ei tribuisse. Unus Patrum memoria exstitit Josephus Scaliger, qui præcipiti quadam audacia ac maledicendi libidine abreptus, hanc doctrinæ gloriam, quam nec adversarii Eusebio unquam invide runt, ei adimere conatus est. Ejus verba si quis cu pit cognoscere, inter testimonia veterum collocavi mus non quod ejus judicium hac præsertim in parte magni faciamus, sed eo potius consilio, ut importuna ejus maledicentia omnium oculis subji ceretur. Qui cum in Chronicum Eusebii Canonem Commentarios scribere instituisset, in ipso operis exordio reprehendit Hieronymum, quod Eusebium virum eruditissimum appellaverit. Ac principio qui dem statueram adversus Scaligerum pluribus dis putare, ejusque sententiam prolixiori responsione subvertere. Sed quoniam ea res majoris est otii, ac fortasse tædium allatura esset lectoribus, in aliud tempus opportunius differetur.