PG 31:472ΟΜΙΛΙΑ Ι. Εἰς τὸ, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Πᾶσα μὲν ἡ τῶν Εὐαγγελίων φωνὴ μεγαλοφυεστέρα τῶν λοιπῶν τοῦ Πνεύματος διδαγμάτων, καθ’ ὅτι ἐν ἐκείνοις μὲν διὰ τῶν δούλων ἡμῖν ἐλάλησε τῶν προφητῶν, ἐν δὲ τοῖς Εὐαγγελίοις αὐτοπροσώπως διελέχθη ἡμῖν ὁ Δεσπότης. Αὐτοῦ γε μὴν τοῦ εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ὁ μεγαλοφωνότατος, καὶ πάσης μὲν ἀκοῆς μείζονα, πάσης δὲ διανοίας ὑψηλότερα φθεγξάμενος, Ἰωάννης ἐστὶν, ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς· οὗ τὸ προοίμιον τῆς εὐαγγελικῆς συγγραφῆς ἄρτι ἀναγνωσθὲν ἠκούσαμεν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Ταῦτα οἶδα πολλοὺς καὶ τῶν ἔξω τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας μέγα φρονούντων ἐπὶ σοφίᾳ κοσμικῇ καὶ θαυμάσαντας, καὶ τοῖς ἑαυτῶν συντάγμασιν ἐγκαταμίξαι τολμήσαντας. Κλέπτης γὰρ ὁ διάβολος, καὶ τὰ ἡμέτερα ἐκφερομυθῶν πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ ὑποφήτας. Εἰ οὖν ἡ σαρκίνη σοφία τοσοῦτον ἐθαύμασε τῶν ῥημάτων τὴν δύναμιν, τί ποιήσωμεν ἡμεῖς οἱ μαθηταὶ τοῦ Πνεύματος, ἐὰν παρέργως ἀκούσωμεν καὶ μικράν τινα τὴν ἐνυπάρχουσαν αὐτοῖς δύναμιν εἶναι λογισώμεθα;
PG 31:473Καὶ τίς οὕτως ἀναισθησίαν νοσῶν, ὥστε τοιοῦτον κάλλος ἐννοίας καὶ βάθος δογμάτων οὕτως ἀνέφικτον μὴ οὐχὶ καταπλαγῆναι, καὶ ἐπιθυμῆσαι αὐτῶν τῆς ἀληθοῦς καταλήψεως; Ἀλλὰ γὰρ οὐχὶ τὸ θαυμάσαι τὰ καλὰ δύσκολον, ἀλλὰ τὸ ἐν ἀκριβεῖ κατανοήσει γενέσθαι τῶν θαυμασθέντων, τοῦτο χαλεπὸν καὶ δυσέφικτον. Ἐπεὶ καὶ τὸν ἥλιον τοῦτον τὸν αἰσθητὸν οὐδεὶς μέν ἐστιν ὃς οὐχ ὑπερεπαινεῖ, τὸ μέγεθος αὐτοῦ καὶ τὸ κάλλος, καὶ τῶν ἀκτίνων τὴν συμμετρίαν, καὶ τὸ ἀποστίλβον αὐτοῦ φῶς κατασπαζόμενος· ἐὰν μέντοι βιαιότερον φιλονεικήσῃ τῷ κύκλῳ ἀντεξάγειν ἑαυτοῦ τὰς τῶν ὀμμάτων βολὰς, οὐ μόνον οὐ κατόψεται τὰ περισπούδαστα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῆς ὄψεως προςδιαφθείρας οἰχήσεται. Τοιοῦτόν τί μοι δοκῶ τὴν διάνοιαν πάσχειν, τὴν φιλονεικοῦσαν ἀκριβῆ ποιεῖσθαι τῶν προκειμένων ῥημάτων τὴν ἐξέτασιν. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Τίς ἐννοήσει ἀξίως τὰ περὶ τῆς ἀρχῆς; Ποία ῥημάτων δύναμις εὑρεθῇ ὁμοτίμως δυναμένη παραστῆσαι τὸ νοηθέν; Μέλλων παραδιδόναι ἡμῖν τὰ περὶ τῆς θεολογίας τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, οὐδεμίαν ἀρχὴν ἄλλην τῷ λόγῳ ἢ τὴν ἀρχὴν τῶν ὅλων ἔδωκεν.HOMILIA IN ILLUD, IN PRINCIPIO ERAT VERBUM.
επαινεῖ, τὸ μέγεθος αὐτοῦ καὶ τὸ κάλλος, καὶ τῶν splendida luce magnopere delectatur. Attamen si in
ipsius orbem oculorum obtutus figere vehementius
contenderit, non solum exoptata visurus non est;
sed visus etiam integritatem corrumpet. Tale aliquid
arbitror accidere menti ei, quæ accuratius scrutari conatur hæc verba: In principio erat Verbum.
Quis quæ ad principium spectant, ut par est, intelliget? Quænam verborum vis inveniatur, quæ pro
rei dignitate possit cogitata exprimere? Traditurus
nobis Joannes quæ ad theologiam Filii Dei attinent,
nullum aliud orationis exordium nisi principium
universorum prætulit. Spiritus sanctus noverat qui
essent adorturi Unigeniti gloriam; præviderat qui
essent nobis objecturi sophismata, quæ ipsi ad
subvertendos auditores excogitassent. Nimirum, Si
genitus est, non erat: et, Antequam gigneretur,
non erat item, Ex non exsistentibus subsistentiam
accepit. Linguæ enim per verba suasoria exacutæ
magis quam anceps quivis gladius, loquuntur talia.
Ne igitur similia cuiquam dicere liceat, Spiritus sanctus hæc in Evangelio occupans dixit: 135 In principio, inquit, erat Verbum. Hanc vocem si tenueris,
nibil a malefcis illis patieris mali. Nam si ille
dixerit, si genitus est, non erat: tu dicito, In principio erat. Sed, inquit, priusquam genitus esset,
quomodo erat? Tu ne dimittas illud, Erat: ne dereliqueris illud, In principio. Principii summitas
non apprehenditur: quod extra et ultra principium sit, non invenitur. Ne quis te decipiat varia
vocis significatione. Nam rerum multarum multa
sunt principia in hac vita: sed unum est principium supra omnia, quod ultra est. Nam, inquit Parœmia, Principium viæ bonæ”. Sed viæ principium
est primus motus, unde iter ordimur, cujus prior
pars potest reperiri. Et, Principium sapientiæ timor
Domini". Præjacet autem et huic principio aliud
quoddam, cum perceptionis artium principium sit
prima elementorum institutio. Elementum igitur
sapientiæ timor Domini est sed hoc principio est
aliquod antiquius, animæ scilicet status, ejus, qui
nondum sapientiam edoctus est, nec Dei timorem
adeptus. Principia dicuntur etiam civiles polentatus. videlicet præcelsæ dignitates: sed hæc principia, aliquorum sunt principia, et unumquodque
eorum aliquo refertur. Etenim lineæ principium
ἐκείνων τὴν συμμετρίαν, καὶ τὸ ἀποστίλβον αὐτοῦ
φῶς κατασπαζόμενος ἐὰν μέντοι βιαιότερον
φιλονεικήσῃ τῷ κύκλῳ ἀντεξάγειν ἑαυτοῦ τὰς τῶν
ὀμμάτων βολὰς, οὐ μόνον οὐ κατόψεται τὰ περισπού
διστα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῆς ὄψεως προσ
διαφθείρας οιχήσεται. Τοιοῦτόν τί μοι δοκῶ τὴν διά
νοιαν πάσχειν, τὴν φιλονεικοῦσαν ἀκριβῆ ποιεῖσθαι
τῶν προκειμένων ῥημάτων τὴν ἐξέτασιν. Ἐν ἀρχῇ
ἦν ὁ Λόγος. Τίς ἐννοήσει ἀξίως τὰ περὶ τῆς ἀρχῆς;
Ποία ῥημάτων δύναμις εὑρεθῇ ὁμοτίμως δυναμένη
παραστῆσαι τὸ νοηθέν; Μέλλων παραδιδόναι ἡμῖν τὰ
περὶ τῆς θεολογίας τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, οὐδεμίαν ἀρ
χὴν ἄλλην τῷ λόγῳ ἢ τὴν ἀρχὴν τῶν ὅλων ἔδωκεν.
Ηδει τοὺς ἐπιφυομένους τῇ δόξῃ τοῦ Μονογενούς
τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· προᾔδει τοὺς μέλλοντας ἡμῖν
προφέρειν τὰ σοφίσματα, τὰ ἐπὶ καταστροφῇ τῶν
ἀκουόντων αὐτοῖς μεμηχανημένα "Οτι, ΕΙ
ἐγεννήθη, οὐκ ἦν· καὶ, Πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν·
καὶ, Ἐξ οὐκ ὄντων τὴν ὑπόστασιν ἔλαβε. Τοιαῦτα δὲ
φθέγγονται γλῶσσαι ήκονημέναι διὰ πιθανολογίας
ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον. Ἵνα τοίνυν μηδενὶ
λέγειν ἐξῃ τὰ τοιαῦτα, προλαβὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον
διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, Ἐν ἀρχῇ, φησὶν, ἦν ὁ Λόγος.
Ἐὰν κρατῇς ταύτην τὴν φωνὴν, οὐδὲν οὐ μὴ πάθῃς
δεινὸν παρὰ τῶν κακοτέχνων. Ἐὰν γὰρ λέγῃ ἐκεῖνος,
Εἰ ἐγεννήθη, οὐκ ἦν· σὺ εἰπὲ, Ἐν ἀρχῇ ἦν. Ἀλλὰ,
φησί, πρὶν ἢ γεννηθῆναι πῶς ἦν; Σὺ μὴ ἀφῇς
τὴν γ· μὴ καταλίπῃς τὸ, Ἐν ἀρχῇ. Αρχῆς ἡ
κορυφὴ οὐ καταλαμβάνεται· ἀρχῆς τὸ ἐξώτερον οὐχ
εὑρίσκεται. Μὴ παραλογίσηταί σέ τις τῷ πολυσήμῳ
τῆς λέξεως. Πολλαὶ γὰρ ἀρχαὶ πολλῶν πραγμάτων
κατὰ τὸν βίον τοῦτον· ἀλλὰ μία ἀρχὴ ἐπὶ πάντων,
† ἐπέκεινα Ἀρχὴ γὰρ ὁδοῦ ἀγαθῆς, εἶπεν ἡ
Παροιμία. Αλλ' ὁδοῦ μὲν ἀρχὴ ἡ πρώτη κίνησις,
δεν ἀρχόμεθα τῆς πορείας, ἧς τὸ κατόπιν δυνατόν
ἐστιν εὑρεῖν. Και, ᾿Αρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου.
Ἔστι καὶ ταύτης τῆς ἀρχῆς ἕτερόν τι προκείμενον·
τῆς γὰρ τῶν τεχνῶν ἀναλήψεως ἀρχή ἐστιν ἡ στοι
χείωσις. Στοιχεῖον οὖν ἐστι τῆς σοφίας ὁ φόβος τοῦ
Κυρίου· ἀλλὰ ταύτης τῆς ἀρχῆς ἐστί τι πρεσβύτε
ρον, ἡ κατάστασις τῆς ψυχῆς, τοῦ μήπω σοφισθέντος
καὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ ἀνειληφότος. 'Αρχαί λέγονται καὶ αἱ πολιτικαὶ δυναστείαι, αἱ τῶν ἀξιωμάτων ὑπεροχαί. Ἀλλ' αὗται αἱ ἀρχαί, τινῶν εἰσιν
ἀρχαὶ, καὶ πρός τι ἑκάστη. Αρχὴ γὰρ τῆς γραμμής punctum est, et superfciei principium linea, et
το Prov. xvi, 5. 77 Psal. cx,
Editi et mss. κατασπαζόμενος " quæ vox a
verbo ἀσπάζεσθαι deducitur, anore teneri, delectari.
Id cum non animadverteret Combefisius, cumque sibi
visus esset legere κατασκεψάμενος, sic interpretatus
est: splendorem suspiciens. Vetus interpres verteral, splendorem admiratus.
Utraque editio operarum incuria ἤδη, jam.
Libri veteres δει, noverat, optime.
Editi et duo mss. με μηχανευμένα. Alii tres
mss. μεμηχανημένα.
Antiqui duo libri πριν γεννηθῆναι.
Utraque editio et tres mss. ἀρχὴ ἡ ἐπὶ πάν
των ἐπέκεινα. Alii quatuor mss. ἀρχὴ ἐπὶ πάντων ή
ἐπέκεινα.
Utraque editio σοφίας φόβος ὁ τοῦ. At mss.
quinque ut in contextu.
Ejus loci consonantiam videre si quis cupit,
ei auctor sum, ut Græca legat. Quæ enini hic scribuntur, optimne quidem dici possunt Græce, ut nul
tiplicem intelligentiam vocis αρχή, quæ modo principium, modo principatum ditionemque significat:
sed male sonant si exprimantur Latine, quod voci
principium multiplex notio apud Latinos subjectn
non sil.
PG 31:474Ἤδει τοὺς ἐπιφυομένους τῇ δόξῃ τοῦ Μονογενοῦς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· προῄδει τοὺς μέλλοντας ἡμῖν προφέρειν τὰ σοφίσματα, τὰ ἐπὶ καταστροφῇ τῶν ἀκουόντων αὐτοῖς μεμηχανημένα. Ὅτι, Εἰ ἐγεννήθη, οὐκ ἦν· καὶ, Πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν· καὶ, Ἐξ οὐκ ὄντων τὴν ὑπόστασιν ἔλαβε. Τοιαῦτα δὲ φθέγγονται γλῶσσαι ἠκονημέναι διὰ πιθανολογίας ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον. Ἵνα τοίνυν μηδενὶ λέγειν ἐξῇ τὰ τοιαῦτα, προλαβὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, Ἐν ἀρχῇ, φησὶν, ἦν ὁ Λόγος. Ἐὰν κρατῇς ταύτην τὴν φωνὴν, οὐδὲν οὐ μὴ πάθῃς δεινὸν παρὰ τῶν κακοτέχνων. Ἐὰν γὰρ λέγῃ ἐκεῖνος, Εἰ ἐγεννήθη, οὐκ ἦν· σὺ εἰπὲ, Ἐν ἀρχῇ ἦν. Ἀλλὰ, φησὶ, πρὶν ἢ γεννηθῆναι πῶς ἦν; Σὺ μὴ ἀφῇς τὸ, Ἦν· μὴ καταλίπῃς τὸ, Ἐν ἀρχῇ. Ἀρχῆς ἡ κορυφὴ οὐ καταλαμβάνεται· ἀρχῆς τὸ ἐξώτερον οὐχ εὑρίσκεται. Μὴ παραλογίσηταί σέ τις τῷ πολυσήμῳ τῆς λέξεως. Πολλαὶ γὰρ ἀρχαὶ πολλῶν πραγμάτων κατὰ τὸν βίον τοῦτον· ἀλλὰ μία ἀρχὴ ἐπὶ πάντων, ἡ ἐπέκεινα. Ἀρχὴ γὰρ ὁδοῦ ἀγαθῆς, εἶπεν ἡ Παροιμία. Ἀλλ’ ὁδοῦ μὲν ἀρχὴ ἡ πρώτη κίνησις, ὅθεν ἀρχόμεθα τῆς πορείας, ἧς τὸ κατόπιν δυνατόν ἐστιν εὑρεῖν. Καὶ, Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου.
Ἔστι καὶ ταύτης τῆς ἀρχῆς ἕτερόν τι προκείμενον· τῆς γὰρ τῶν τεχνῶν ἀναλήψεως ἀρχή ἐστιν ἡ στοιχείωσις. Στοιχεῖον οὖν ἐστι τῆς σοφίας ὁ φόβος τοῦ Κυρίου· ἀλλὰ ταύτης τῆς ἀρχῆς ἐστί τι πρεσβύτερον, ἡ κατάστασις τῆς ψυχῆς, τοῦ μήπω σοφισθέντος καὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ ἀνειληφότος. Ἀρχαὶ λέγονται καὶ αἱ πολιτικαὶ δυναστεῖαι, αἱ τῶν ἀξιωμάτων ὑπεροχαί. Ἀλλ’ αὗται αἱ ἀρχαὶ, τινῶν εἰσιν ἀρχαὶ, καὶ πρός τι ἑκάστη. Ἀρχὴ γὰρ τῆς γραμμῆς τὸ σημεῖον· καὶ ἀρχὴ τῆς ἐπιφανείας ἡ γραμμή· καὶ ἀρχὴ τοῦ σώματος ἡ ἐπιφάνεια· καὶ τοῦ κατὰ σύνθεσιν λόγου ἀρχαὶ τὰ στοιχεῖα. Οὐ μὴν κἀκείνη τοιαύτη ἡ ἀρχή. Οὐδενὶ γὰρ προσδέδεται· οὐδενὶ δουλεύει· μετ’ οὐδενὸς θεωρεῖται· ἀλλ’ ἐλευθέρα ἐστίν· ἀδέσποτος, λελυμένη τῆς πρὸς ἕτερον σχέσεως· ἀνυπέρβατος διανοίᾳ, ἣν οὐκ ἔστιν ὑπερβῆναι τοῖς λογισμοῖς, ἧς οὐκ ἔστιν ἐξευρεῖν τὰ ἐπέκεινα. Ἐὰν γὰρ φιλονεικήσῃς τῇ φαντασίᾳ τοῦ νοῦ παραδραμεῖν τὴν ἀρχὴν, εὑρήσεις αὐτὴν προτρέχουσάν σου, καὶ προαπαντῶσαν τοῖς λογισμοῖς. Ἄφες σεαυτοῦ τὸν νοῦν δραμεῖν ὅσον βούλεται, καὶ διαταθῆναι ἐπὶ τὰ ἄνω·
PG 31:475εἶτα εὑρήσεις αὐτὸν μυρία πλανηθέντα, καὶ πολλὰ κενεμβατήσαντα, καὶ πάλιν ἐπανιόντα πρὸς ἑαυτὸν, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι κατωτέραν ἑαυτοῦ τὴν ἀρχὴν ποιῆσαι. Διότι ἀεὶ τοῦ νοουμένου ἐξωτέρα καὶ πλείων εὑρίσκεται ἡ ἀρχή. Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν ὁ Λόγος. Ὢ τοῦ θαύματος Πῶς πᾶσαι ἀλλήλαις ὁμοτίμως αἱ φωναὶ συνεζεύχθησαν Τὸ, Ἦν, ἴσον δύναται τοῦ, Ἐν ἀρχῇ. Ποῦ ὁ βλάσφημος; ποῦ ἡ χριστομάχος γλῶττα; ἡ λέγουσα, Ἦν ποτε, ὅτε οὐκ ἦν; Ἄκουε τοῦ Εὐαγγελίου, Ἐν ἀρχῇ ἦν. Εἰ δὲ ἐν ἀρχῇ ἦν, πότε οὐκ ἦν; Τὴν ἀσέβειαν αὐτῶν στενάξω, ἢ τὴν ἀμαθίαν βδελύξομαι; Ἀλλὰ πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν. Οἶδας γὰρ πότε ἐγεννήθη, ἵνα τὸ πρὶν δυνηθῇς ἐπενεγκεῖν τῷ χρόνῳ; Τὸ γὰρ, Πρὸ τοῦ, χρονική ἐστι φωνὴ, ἕτερον ἑτέρου προτιθεῖσα εἰς παλαιότητα. Τὸν δὲ τοῦ χρόνου ποιητὴν πῶς εὔλογον ταῖς χρονικαῖς προσηγορίαις ὑποκειμένην ἔχειν τὴν γέννησιν; Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν. Ἐὰν μὴ ἀποστῇς τοῦ Ἦν, οὐδεμίαν παρείσδυσιν δώσεις τῇ πονηρᾷ βλασφημίᾳ. Ὥσπερ γὰρ οἱ θαλαττεύοντες, ὅταν ἐπὶ δύο σαλεύωσιν ἀγκυρῶν, καταφρονοῦσι τοῦ κλύδωνος·corporis principium superficies, et orationis com- τὸ σημεῖον· καὶ ἀρχὴ τῆς ἐπιφανείας ή γραμμή·
positae principia, elementa.
2. Non certe ejusmodi est illud principium. Nulli
enim alligatum est, servit nulli, cum nullo conspicitur: sed liberum est; dominum non habet; exsolutum est omni ad aliud relatione, menti insuperabile; quod cogitationibus transcendere non est,
ultra quod nihil quidquam reperiri potest. Nam si
mentis cogitatione contenderis principium pra:vertere, comperies id tibi præeire, et prius cogitatis
occurrere. Sine mentem tuam, quantum velit, excurrere, et extendere se ad superiora: deinde post
innumeros errores ac multos inanes conatus, eam
ad se iterum reversam invenies, quod principium
se posterius ac inferius reddere non possit. Principium enim semper cogitato ulterius superiusque
esse deprehenditur. In principio igitur erat Verbum.
O rem miram! Ut ex æquo inter se conjunctæ sunt
voces omnes! illud, Erat, idem valet quod illud,
In principio. Ubi est blasphemus? ubi adversus
Christum pugnans lingua, quæ dicit: Erat aliquando, cum non esset? Audi Evangelium: In principio
erat Verbum. Quod si in principio erat, quando non
eral? 136 Ipsorunne lugebo impietatem, an inscitiam exsecrabor? At antequam gigneretur, non erat.
Nosti scilicet quando genitum sit, quo quid prius
possis tempori attexere? Etenim illud, Antequam,
vox est temporis, alterum alteri antiquitate præponens. Quomodo autem par fuerit temporis con- c
ditorem generationem habere temporis vocibus
subjectam? Erat igitur in principio. Quod si ab hac
voce, Erat, non discesseris, blasphemiæ malignæ
aditum nullum dabis. Ut enim qui in mari versantur, cum inter duas anchoras fluctuant, tempestatem aspernantur: ita et tu hanc pravam turbationem, quæ vitam hominum per nequitiæ spiritus
invasit, quæque multorum fidem exagitat, deridebis,
si modo in horum verborum propugnaculo tanquam in portu ac statione animam tuam tenueris.
καὶ ἀρχὴ τοῦ σώματος ἡ ἐπιφάνεια· καὶ τοῦ κατὰ
σύνθεσιν λόγου ἀρχαὶ τὰ στοιχεῖα.
2. Οὐ μὴν κἀκείνη τοιαύτη ἡ ἀρχή. Οὐδενὶ γὰρ
προσδέδεται· οὐδενὶ δουλεύει· μετ' οὐδενὸς θεωρεί
ται· ἀλλ' ἐλευθέρα ἐστίν· ἀδέσποτος, λελυμένη τῆς
πρὸς ἕτερον σχέσεως· ἀνυπέρβατος διανοίᾳ ην
οὐκ ἔστιν ὑπερβῆναι τοῖς λογισμοῖς, ἧς οὐκ ἔστιν
ἐξευρεῖν τὰ ἐπέκεινα. Ἐὰν γὰρ φιλονεικήσῃς τῇ φαν
τασίᾳ τοῦ νοῦ παραδραμεῖν τὴν ἀρχὴν, εὑρήσεις
αὐτὴν προτρέχουσάν σου, καὶ προαπαντῶσαν τοῖς λο
γισμοῖς. Αφες σεαυτοῦ τὸν νοῦν δραμεῖν ὅσον βούλεται, καὶ διαταθῆναι ἐπὶ τὰ ἄνω· εἶτα εὑρήσεις
αὐτὸν μυρία πλανηθέντα, καὶ πολλὰ κενεμβατήσαντα,
καὶ πάλιν ἐπανιόντα πρὸς ἑαυτὸν, διὰ τὸ μὴ δύνασθαι κατωτέραν ἑαυτοῦ τὴν ἀρχὴν ποιῆται. Διότι δεν
τοῦ νοουμένου ἐξωτέρα καὶ πλείων εὑρίσκεται ἡ
ἀρχή. Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν ὁ Λόγος. Ο τοῦ θαύμα
τος! Πῶς πᾶται ἀλλήλαις ὁμοτίμως αἱ φωναί συν
εζεύχθησαν! Το, Ην, ἴσον δύναται τοῦ, Ἐν ἀρχῇ.
Ποῦ ὁ βλάσφημος; ποῦ ἡ χριστομάχος γλῶττα; ἢ
λέγουσα, "Ην ποτε, ὅτε οὐκ ἦν Ακουε τοῦ Εὐαγ
γελίου, Ἐν ἀρχῇ ἦν Εἰ δὲ ἐν ἀρχῇ ἦν, πότε
οὐκ ἦν; Τὴν ἀσέβειαν αὐτῶν στενάξω, ἢ τὴν ἀμα
θίαν βδελύξομαι; ᾿Αλλὰ πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν.
Οἶδας γὰρ πότε ἐγεννήθη, ἵνα τὸ πρὶν δυνηθῇς ἐπ
ενεγκεῖν τῷ χρόνῳ Τὸ γὰρ, Πρὸ τοῦ, χρονική
ἐστι φωνή, ἕτερον ἑτέρου προτιθεῖσα εἰς παλαιότητα.
Τὸν δὲ τοῦ χρόνου ποιητὴν πως εύλογον ταῖς
χρονικαῖς προσηγορίαις ὑποκειμένην ἔχειν τὴν γέν
νησιν; Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν. Ἐὰν μὴ ἀποστῆς τοῦ
Ην, οὐδεμίαν παρείσδυσιν δώσεις τῇ πονηρᾷ βλασφη
μίᾳ. Ὥσπερ γὰρ οἱ θαλαττεύοντες, ὅταν ἐπὶ δύο
σαλεύωσιν ἀγκυρῶν, καταφρονοῦσι τοῦ κλύδωνος·
οὕτω καὶ σὺ τῆς πονηρᾶς ταύτης ταραχῆς, τῆς ἐκ
τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας έγγινομένης τῷ βίῳ,
καὶ διασαλευούσης τῶν πολλῶν τὴν πίστιν, καταγε
λάσῃ, ἐὰν τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν ῥημάτων τούτων τὴν
ψυχὴν ἔχῃς ἐνορμισθεῖσαν.
3. Ἐπιζητεῖ δὲ ἡμῶν ἡ διάνοια, τίς ἦν ἐν ἀρχῇ; Ο
Λόγος, φησί. Ποῖος λόγος; ὁ ἀνθρώπινος λόγος;
ἀλλ' ὁ τῶν ἀγγέλων λόγος; Καὶ γὰρ ηνίξατο ἡμῖν
3. Jam inquirit mens nostra, Quis erat in principio? Verbum, inquit. Quale verbum? humanumne
verbum, an verbum angelorum? Enimvero indicat
nobis Apostolus angelis quoque suam esse linguam, ὁ ᾿Απόστολος, ὡς καὶ τῶν ἀγγέλων ἰδίαν ἐχόντων
Antiqu duo libri et utraque editio ἀνυπέρθετος διανοία: quam falsam scripturam secutus Combefisius, sic verterat in suo Ecclesiaste Græco:
Subitaneus primusque mentis conceptus. At Colbertini primus et tertius cum Reg. secundo ἀνυπέρβα
τος διανοίᾳ, menti insuperabilis, seu ad quod mens
pertingere non potest, emendate. Aliquanto post
Reg. primus νοῦν διαδραμεῖν.
Utraque editio καὶ πλείων εὑρίσκεται. Αt nostri septem mss. καὶ πλειόνων εὑρίσκεται.
Illa, erat aliquando, quando non erat, quæ
Græcis plane respondent, videri posse obscura scribit vir eruditissimus Ducæus, aitque hæc clarius
exprimi apud Hieronymum epist. 58. in Dialogo adversus Luciferianos, hoc modo: Si quis dixerit,
Erat tempus, quando non erat Filius, anathema sit.
Sed Combefisius monet se non videre cur illa loquendi ratio, erat aliquando, sit subobscurior, hæc
vero, erat tempus, clara sit atque perspicua. Ibidem
Reg. primus τοῦ εὐαγγελιστοῦ.
In tribus Colbertinis mss. legitur Ἐν ἀρχῇ ἦν
ὁ Λόγος. Sed illud, ὁ Λόγος, in aliis nostris mss. et
in vulgatis deest, neque eas voces necessarias puto.
Aliquanto post mass. βδελύξομαι. Alius et editi βδε
λύξωμαι.
Colb. tertius τῷ ἀχρόνῳ. Alii mss. et editi τῷ
χρόνῳ. Illud, ἀχρόνῳ, scriptum fuisse arbitror a
aliquo, qui ejus loci sententiam non satis perspiceret, nec animadverteret dici hæc ironice: Nosti
scilicet quando genitum sit Verbum, cum potueris
aliquod tempus excogitare, quod ejus generationem
pracesserit.
Colb. tertius πῶς ἂν εἴη τῶν εὐλόγων. Μοχ
idem codex ἔχειν την γένεσιν.
PG 31:476οὕτω καὶ σὺ τῆς πονηρᾶς ταύτης ταραχῆς, τῆς ἐκ τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας ἐγγινομένης τῷ βίῳ, καὶ διασαλευούσης τῶν πολλῶν τὴν πίστιν, καταγελάσῃ, ἐὰν τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν ῥημάτων τούτων τὴν ψυχὴν ἔχῃς ἐνορμισθεῖσαν. Ἐπιζητεῖ δὲ ἡμῶν ἡ διάνοια, τίς ἦν ἐν ἀρχῇ; Ὁ Λόγος, φησί. Ποῖος λόγος; ὁ ἀνθρώπινος λόγος; ἀλλ’ ὁ τῶν ἀγγέλων λόγος; Καὶ γὰρ ᾐνίξατο ἡμῖν ὁ Ἀπόστολος, ὡς καὶ τῶν ἀγγέλων ἰδίαν ἐχόντων γλῶσσαν, εἰπών· Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων. Ἀλλὰ καὶ τοῦ λόγου διπλῆ τίς ἐστιν ἔννοια. Ὁ μὲν γάρ τίς ἐστιν ὁ διὰ τῆς φωνῆς προφερόμενος, οὗτος ὁ μετὰ τὸ προενεχθῆναι τῷ ἀέρι ἐναπολλύμενος· ὁ δέ τίς ἐστιν ὁ ἐνδιάθετος, ἐνυπάρχων ἡμῶν ταῖς καρδίαις· ὁ ἐννοηματικός. Καὶ ἄλλος, ὁ τεχνικὸς λόγος. Ὅρα μήποτέ σε παρακρούσηται τὸ ὁμώνυμον τῆς φωνῆς. Πῶς γὰρ ἦν ἐν ἀρχῇ ὁ ἀνθρώπινος λόγος, τοῦ ἀνθρώπου κάτω που λαβόντος τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως; Πρὸ ἀνθρώπου θηρία· πρὸ ἀνθρώπου κτήνη, τὰ ἑρπετὰ πάντα· ὅσα χερσαῖα, καὶ ὅσα ἔνυδρα, πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ἀστέρες, ἥλιος, σελήνη, βοτάναι, σπέρματα, γῆ, θάλαττα, οὐρανός.
PG 31:477Οὐ τοίνυν ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ ἀνθρώπινος λόγος, ἀλλ’ οὐδὲ ὁ τῶν ἀγγέλων. Πᾶσα γὰρ ἡ κτίσις κατωτέρα τῶν αἰώνων ἐστὶ, τὴν ἀρχὴν τοῦ εἶναι λαβοῦσα παρὰ τοῦ κτίσαντος. Ὁ δὲ ἐν καρδίᾳ λόγος, καὶ αὐτὸς ἑκάστου τῶν νοηθέντων ἐστὶ νεώτερος. Ἀλλ’ ἄκουε τοῦ λόγου θεοπρεπῶς. Περὶ γὰρ τοῦ Μονογενοῦς διαλεγόμενός σοι, Λόγον εἶπεν αὐτόν. Ὥσπερ οὖν καὶ φῶς μετ’ ὀλίγον ἐρεῖ, καὶ ζωὴν, καὶ ἀνάστασιν, καὶ οὔτε φῶς ἀκούσας, ἐπὶ τὸ αἰσθητὸν τοῦτο καὶ ὀφθαλμοῖς ὁρατὸν καταφέρῃ, οὔτε ζωὴν ἀκούσας, τὴν κοινὴν ταύτην νοεῖς, ἣν καὶ τὰ ἄλογα ζῇ· οὕτω καὶ Λόγον ἀκούων, φύλαξαι μήποτε τῇ σῇ ἀσθενείᾳ τῆς διανοίας πρὸς χαμαιζήλους καὶ ταπεινὰς διανοίας ὑπενεχθῇς. Ἀλλ’ ἐρεύνα τὴν διάνοιαν τοῦ ῥήματος. Διὰ τί Λόγος; Ἵνα δειχθῇ, ὅτι ἐκ τοῦ νοῦ προῆλθε. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι ἀπαθῶς ἐγεννήθη. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι εἰκὼν τοῦ γεννήσαντος, ὅλον ἐν ἑαυτῷ δεικνὺς τὸν γεννήσαντα, οὐδὲν ἐκεῖθεν ἀπομερίσας, καὶ τέλειος ὑπάρχων καθ’ ἑαυτόν· ὡς καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος ὅλην ἡμῶν ἀπεικονίζει τὴν ἔννοιαν. Ἃ γὰρ κατὰ καρδίαν ἐνενοήσαμεν, ταῦτα τῷ ῥήματι προηνέγκαμεν, καὶ ἔστι τοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ νοήματος ἀπεικόνισμα τὸ λαλούμενον.HOMILIA IN ILLUD, IN PRINCIPIO ERAT VERBUM.
γλῶσσαν, εἰπών· Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώ- cum ait: Si linguis hominum loquar et angelorum το
πων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων. Αλλὰ καὶ τοῦ
λόγου διπλῆ τίς ἐστιν ἔννοια. Ὁ μὲν γάρ τίς ἐστιν
ὁ διὰ τῆς φωνῆς προφερόμενος, οὗτος ὁ μετὰ τὸ
προενεχθῆναι τῷ ἀέρι ἐναπολλύμενος· ὁ δέ τίς ἐστιν
ὁ ἐνδιάθετος, ἐνυπάρχων ἡμῶν ταῖς καρδίαις· ὁ ἐν
νοηματικός. Καὶ ἄλλος, ὁ τεχνικός λόγος. "Ορα μή
ποτέ σε παρακρούσηται τὸ ὁμώνυμον τῆς φωνῆς.
Πῶς γὰρ ἦν ἐν ἀρχῇ ὁ ἀνθρώπινος λόγος, τοῦ ἀνθρώ
που κάτω που λαβόντος τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως;
Πρὸ ἀνθρώπου θηρία· πρὸ ἀνθρώπου κτήνη, τὰ ἐρω
πετὰ πάντα· ὅσα χερσαῖα, καὶ ὅσα ἔνυδρα, πετεινὰ
τοῦ οὐρανοῦ, ἀστέρες, ήλιος, σελήνη, βοτάναι, σπέρ
ματα, γῆ, θάλαττα, οὐρανός. Οὐ τοίνυν ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ
ἀνθρώπινος λόγος, ἀλλ᾽ οὐδὲ ὁ τῶν ἀγγέλων. Πᾶσα
γὰρ ἡ κτίσις κατωτέρα τῶν αἰώνων ἐστὶ, τὴν ἀρχὴν
τοῦ εἶναι λαβοῦσα παρὰ τοῦ κτίσαντος. Ὁ δὲ ἐν καρ
δίπ λόγος, καὶ αὐτὸς ἑκάστου τῶν νοηθέντων ἐστὶ
νεώτερος. Αλλ᾿ ἄκουε τοῦ λόγου θεοπρεπώς. Περὶ
γὰρ τοῦ Μονογενούς διαλεγόμενός σοι, Λόγον εἶπεν
αὐτόν. Ωσπερ οὖν καὶ φῶς μετ' ὀλίγον ἐρεῖ, καὶ
ζωὴν, καὶ ἀνάστασιν, καὶ οὔτε φῶς ἀκούσας, ἐπὶ τὸ
αἰσθητὸν τοῦτο καὶ ὀφθαλμοῖς ὁρατὸν καταφέρῃ, οὔτε
ζωὴν ἀκούσας, τὴν κοινὴν ταύτην νοεῖς, ἢν καὶ τὰ
ἄλογα ζῇ· οὕτω καὶ Λόγον ἀκούων, φύλαξαι μήποτε
τῇ σῇ ἀσθενείᾳ τῆς διανοίας πρὸς χαμαιζήλους καὶ
ταπεινὰς διανοίας υπενεχθῇς. Αλλ' ερεύνα τὴν διά
νοιαν τοῦ ῥήματος. Διὰ τί λόγος; Ἵνα δειχθῇ, ὅτι
ἐκ τοῦ νοῦ προῆλθε. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι ἀπαθῶς
ἐγεννήθη. Διὰ τί Λόγος; Οτι εἰκὼν τοῦ γεννήσαντος,
ὅλον ἐν ἑαυτῷ δεικνὺς τὸν γεννήσαντα οὐδὲν
ἐκεῖθεν ἀπομερίσας, καὶ τέλειος ὑπάρχων καθ᾿ ἑαυ
τόν· ὡς καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος ὅλην ἡμῶν ἀπεικονίζει
τὴν ἔννοιαν. "Α γὰρ κατὰ καρδίαν ἐνενοήσαμεν, ταῦτα
τῷ ῥήματι προηνέγκαμεν, καὶ ἔστι τοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ
νοήματος ἀπεικόνισμα τὸ λαλούμενον. Ἐκ γὰρ τοῦ
περισσεύματος τῆς καρδίας ὁ λόγος προφέρεται
Καὶ ἔστιν ἡ μὲν καρδία ἡμῶν οἷον πηγή τις, ὁ δὲ
προφερόμενος λόγος οἷον ὁλκός τις ἐκ τῆς πηγῆς
ταύτης ῥέων. Τοσοῦτον οὖν τὸ ἀποῤῥέον, ὅσον τὸ
πρώτως ἀναφερόμενον· καὶ οἷον τὸ κεκρυμμένον,
τοσοῦτον καὶ τὸ φαινόμενον. Λόγον οὖν εἶπεν, ἵνα τὴν
ἀπαθῆ σοι γέννησιν τοῦ Πατρὸς παραστήσῃ, καὶ τὴν
τελείαν ὕπαρξίν σοι τοῦ Υἱοῦ θεολογήσῃ καὶ
τὴν ἄχρονον συνάφειαν τοῦ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα διὰ Patris generationem passioni non subjici, teque
τούτων ἐνδείξηται. Καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος τοῦ
τοῦ γέννημα, ἀπαθῶς γεννώμενος· οὔτε γὰρ τέμνα
Jam vero verbi duplex est intelligentia: alterum
enim voce profertur, quod posteaquam prolatum
est, in aere perit: alterum vero internum est,
inque aninis nostris insitum, verbum scilicet mentis. Fist et aliud verbum, oratio artificiosa. Vide ne
te decipiat vox ambigua. Quomodo enim erat in
principio verbum humanum, cum homo principium
ortus atque originem posterius acceperit? Ante
hominem bestiæ, ante hominem pecora, reptilia
omnia tum terrestria tum aquatica, volucres
coli, stella, sol, luna, herbæ, semina, terra,
mare, cœlum. Non igitur in principio erat verbum
humanum, sed ne angelorum quidem. Nam creatura
omnis posterior sæculis est, accepto a conditore
exsistendi principio. Verbum autem quod insitum
in animo est, et ipsum singulis quæ intellecta
sunt, recentius est. Sed verbum prout Deo convenit interpretare. Nam cum de Unigenito ad te loo
queretur, Verbum ipsum dixit. Quemadmodum
igitur et lucem paulo post dicet, et vitam, et resurrectionem; neque tamen, cum audis lucem, ad
sensibilem hanc et oculis visibilem lucem recurris;
neque cum vitam audis, communem hanc intelligis, quam bruta etiam animalia vivant: ita quoque cum Verbum audis, cave incidas mentis imbecillitate in terrenas humilesque cogitationes, sed
vocis significationem perscrutare. Cur Verbum?
Ut perspicuum sit processisse ex mente. Cur Verbum? Quia citra passionem genitum est. Cur Verbum? Quia imago est genitoris, totum in seipso
genitorem ostendens, nihil inde separans, et per
se perfectum exsistens: quemadmodum et verbum nostrum totius nostræ cogitationis refert
imaginem. Etenim quæ in corde cogitavimus, ea
verbo proferimus, idque quod loquimur, reconditi
in corde conceptus imago est et simulacrum. Nam
ex cordis abundantia promitur verbum. Ac 137
quidem cor nostrum est veluti fons quidam: prolatum vero verbum, est veluti rivulus aliquis, qui
ex hoc ſonte emanat. Tantum igitur est id quod
profuit, quantum id quod primum emergit; et
quale est id quod occultum est, tale est quoque
quod apparet. Verbum igitur dixit, tibi ut ostendat
73 | Cor. XIII, 1.
Colb. primus ἀλλὰ γὰρ τοῦ. Aliquanto post
editi et duo mss. ἀέρι ἀπολλύμενος. Alii quatuor
mss. ἐναπολλύμενος. Subinde editi "Ορα οὖν. Το
ultima in mss. non invenitur.
Colb. primus παρακρούσῃ. Haud longe vocem
όσα ex libris duobus Colbertinis addidimus. Subinde unus mss. βοτάνη.
Colb. priinus τὸν γεννηθέντα, male. Nec ita
millo infra Colb. tertius τοῦτο τῷ ῥήματι.
Colbertini duo mss. λόγος προφέρεται. Alii et
editi φέρεται. Μox iidem duo mss. ἐκ τῆς πηγῆς τοῦ
τοῦ ῥέων
doceat divinam Filii substantiam perfectam esse,
denique ut per hæc æternam Filii cum Patre conAntiqui tres libri πρώτως φερόμενον. Μοι
mss. nonnulli καὶ οἷον τὸ κεκαλυμμένον.
In verbo illo, θεολογήσῃ, videtur inesse vis
aliqua propria, quasi Basilius dicat: Joannes apostolus substantiam Filii tam divinam exhibet, ut
cæcutiat necesse sit, qui non videt eam cum perfecta divinitate conjunctam esse, sic ut Filii divinitas Patris divinitati par sit omnino et æqualis.
Quod sequitur, ἐν τῇ ἰδίᾳ συστάσει, sic interpretari
licet, in sua substantia, aut in sua naturali constitutione, aut in sua natura, hoc est in se.
PG 31:478Ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας ὁ λόγος προφέρεται. Καὶ ἔστιν ἡ μὲν καρδία ἡμῶν οἷον πηγή τις, ὁ δὲ προφερόμενος λόγος οἷον ὁλκός τις ἐκ τῆς πηγῆς ταύτης ῥέων. Τοσοῦτον οὖν τὸ ἀποῤῥέον, ὅσον τὸ πρώτως ἀναφερόμενον· καὶ οἷον τὸ κεκρυμμένον, τοσοῦτον καὶ τὸ φαινόμενον. Λόγον οὖν εἶπεν, ἵνα τὴν ἀπαθῆ σοι γέννησιν τοῦ Πατρὸς παραστήσῃ, καὶ τὴν τελείαν ὕπαρξίν σοι τοῦ Υἱοῦ θεολογήσῃ, καὶ τὴν ἄχρονον συνάφειαν τοῦ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα διὰ τούτων ἐνδείξηται. Καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος τοῦ νοῦ γέννημα, ἀπαθῶς γεννώμενος· οὔτε γὰρ τέμνεται, οὔτε μερίζεται, οὔτε ῥέει· ἀλλὰ μένων ὅλος ὁ νοῦς ἐν τῇ ἰδίᾳ συστάσει, ὅλον τὸν λόγον καὶ ἀπηρτισμένον ὑφίστησι· καὶ προελθὼν ὁ λόγος, πᾶσαν τοῦ γεννήσαντος νοῦ τὴν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει. Ὅσον οὖν εὐσεβὲς, τοσοῦτον λαβὼν πρὸς τὴν τοῦ Μονογενοῦς θεολογίαν ἐκ τῆς τοῦ λόγου φωνῆς· ὅπερ ἂν εὕρῃς ἀπεμφαῖνον καὶ ἀνάρμοστον φαινόμενον, τοῦτο παραίτησαι, καὶ ὑπέρβηθι μηχανῇ πάσῃ. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Εἰ δὲ εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Υἱὸς, τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ συνεισῆλθεν ἄν σοι ἡ περὶ τοῦ πάθους ἔννοια.
PG 31:479Ἐπειδὴ γὰρ παρ’ ἡμῖν τὰ γεννῶντα χρόνῳ γεννᾷ, καὶ ἐμπαθῶς γεννᾷ, διὰ τοῦτο προλαβὼν, Λόγον εἶπε, προδιορθούμενος τὰς ἀπρεπεῖς ὑπολήψεις, ἵνα σου τὴν ψυχὴν ἄτρωτον διασώσηται. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν τὸ, Ἦν, διὰ τοὺς βλασφημοῦντας, ὅτι οὐκ ἦν. Ποῦ ἦν ὁ Λόγος; Οὐκ ἐν τόπῳ· οὐ γὰρ περιέχεται τόπῳ τὰ ἀπερίγραπτα. Ἀλλὰ ποῦ ἦν; Πρὸς τὸν Θεόν. Οὔτε ὁ Πατὴρ ἐν τόπῳ, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐν περιοχῇ τινι καὶ περιγραφῇ ὁμολογουμένῃ κατειλημμένος· ἀλλ’ ἄπειρος μὲν ὁ Πατὴρ, ἄπειρος δὲ ὁ Υἱός. Πᾶν ὅπερ ἂν νοήσῃς, καὶ ὅπουπερ ἂν πορευθῇς τῷ πνεύματί σου, τοῦ Θεοῦ εὑρήσεις πεπληρωμένον· πανταχοῦ συμπαρεκτεινομένην εὑρήσεις τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Θαύμασον τὴν ἀκρίβειαν ἑκάστης φωνῆς· οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ ἦν ὁ Λόγος· ἀλλὰ, Πρὸς τὸν Θεόν· ἵνα τὸ ἰδιάζον τῆς ὑποστάσεως παραστήσῃ. Οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ, ἵνα μὴ πρόφασιν δῷ τῇ συγχύσει τῆς ὑποστάσεως. Πονηρὰ γὰρ κἀκείνη ἡ βλασφημία τῶν φύρειν τὰ πάντα ἐπιχειρούντων, καὶ ἓν τὸ ὑποκείμενον λεγόντων, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, προςηγορίας δὲ διαφερούσας τῷ ἑνὶ πράγματι ἐπιφημίζεσθαι.νοῦς ἐν τῇ ἰδίᾳ συστάσει, ὅλον τὸν λόγον καὶ ἀπηρ
τισμένον ὑφίστησι· καὶ προελθὼν ὁ λόγος, πᾶσαν
τοῦ γεννήσαντος νοῦ τὴν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει.
Ὅσον οὖν εὐσεβές, τοσοῦτον λαβὼν πρὸς τὴν τοῦ
Μονογενούς θεολογίαν ἐκ τῆς τοῦ λόγου φωνῆς·
ὅπερ ἂν εὔρῃς ἀπεμφαῖνον καὶ ἀνάρμοστον φαινόμενον, τοῦτο παραίτησαι, καὶ ὑπέρβηθι μηχανή
πάσῃ. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Εἰ δὲ εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ
ἦν ὁ Υἱός, τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ συνεισῆλθεν ἄν
σοι ἡ περὶ τοῦ πάθους ἔννοια. Ἐπειδὴ γὰρ παρ'
ἡμῖν τὰ γεννῶντα χρόνῳ γεννᾷ, καὶ ἐμπαθῶς γεννᾷ,
διὰ τοῦτο προλαβών, Λόγον εἶπε, προδιορθούμενος
τὰς ἀπρεπεῖς ὑπολήψεις, ἵνα σου τὴν ψυχὴν ἄτρωτον
διασώσηται.
junctionem commonstret. Nam et verbum nostrum, ται, οὔτε μερίζεται, οὔτε ῥέει· ἀλλὰ μένων ὅλος ὁ
mentis fetus, citra passionem generatur; neque
enim secatur, neque dividitur, neque fuit, sed
mens tola in sua natura permanens, verbum totum et absolutum producit, atque id verbum quod
procedit, omnem mentis generantis virtutem in se
complectitur. Postquam igitur tantum ad Unigeniti
theologiam ex verbi voce desumpseris, quantum
pium fuerit, tum quidquid alienum esse ac dissentaneum repereris, id devita, omnique studio præ
tergredere. In principio erat Verbum. Quodsi dixisset In principio erat Filius, tibi in mentem
una cum Filii appellatione venisset quædam passionis cogitatio. Quoniam enim quæ apud nos generant, tempore generant, et cum passione generant, idcirco hæc occupaturus, Verbum dixit,
animam tuam illæsam servaret.
suspiciones absonas in antecessum corrigens, ut
4. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν τὸ, Ἧν,
διὰ τοὺς βλασφημοῦντας, ὅτι οὐκ ἦν. Ποῦ ἦν ὁ Λόγος;
Οὐκ ἐν τόπῳ· οὐ γὰρ περιέχεται τόπῳ τὰ ἀπερίγραπτα. ᾿Αλλὰ ποῦ ἦν; Πρὸς τὸν Θεόν. Οὔτε δ
Πατὴρ ἐν τόπῳ, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐν περιοχῇ τινι καὶ
περιγραφῇ ὁμολογουμένῃ κατειλημμένος· ἀλλ᾽ ἄπειρος μὲν ὁ Πατήρ, ἄπειρος δὲ ὁ Υἱός. Πᾶν ὅπερ ἂν
νοήσῃς, καὶ ὅπουπερ ἂν πορευθῇς τῷ πνεύματί σου,
τοῦ Θεοῦ εὑρήσεις πεπληρωμένον· πανταχοῦ συμπαρεκτεινομένην εὑρήσεις τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν.
Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Θαύμασον τὴν
ἀκρίβειαν ἑκάστης φωνῆς· οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ
ἦν ὁ Λόγος· ἀλλὰ, Πρὸς τὸν Θεόν· ἵνα τὸ ἰδιάζον
τῆς ὑποστάσεως παραστήσῃ. Οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ
Θεῷ, ἵνα μὴ πρόφασιν δῷ τῇ συγχύσει τῆς ὑποστά
σεως. Πονηρὰ γὰρ κἀκείνη ἡ βλασφημία τῶν φύρειν
τὰ πάντα ἐπιχειρούντων, καὶ ἐν τὸ ὑποκείμενον
λεγόντων, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, προσ
ηγορίας δὲ διαφερούσας τῷ ἑνὶ πράγματι ἐπιφημί
ζεσθαι. Πονηρὰ ἡ ἀσέβεια, καὶ φευκτὴ οὐχ ἧττον τῶν
ἀνόμοιον εἶναι κατ' οὐσίαν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ
καὶ Πατρὶ βλασφημούντων. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς
τὸν Θεόν. Εἶτα συγχρησάμενος τῇ τοῦ Λόγου φωνῇ
πρὸς τὴν παράστασιν τῆς κατὰ τὴν γέννησιν
ἀπαθείας, ταχὺ καὶ τὸ ἐκ τοῦ Λόγου βλάβος ἐγγι
νόμενον ἡμῖν παρεμυθήσατο. Καὶ οἷον ἀφαρπάζων
αὐτὸν τῆς συκοφαντίας τῶν βλασφημούντων, Τί,
φησὶν, ἐστὶν ὁ Λόγος; Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Μή μοι
τεχνολόγει διαφοράς τινας λόγων, μηδὲ ἐκ τῆς
4. Et Verbum erat apud Deum. Rursus, Erat, ob
eos qui impie dicunt quod non erat. Ubi erat Verbum? Non in loco: quandoquidem in loco non
continentur quæ circumscribi non possunt. Sed
ubi erat? Apud Deum. Neque Pater in loco, neque
Filius in ambitu ullo, aut certa circumscriptione
comprehenditur: sed infinitus Pater, infinitus est
Filius. Quidquid cogitaveris, et quocunque spiritu
tuo perrexeris, omne id Deo plenum invenies:
ubique offendes pariter coextensam Filii hypostasim. Et Verbum erat apud Deum. Admirare cujuscunque vocis accuratum delectum. Non dixit: In
Deo erat Verbum, sed Apud Deum, ut hypostaseos
proprietatem declararet. Non dixit: In Deo, ut ne
confundendæ hypostaseos daret occasionem. Nam
prava illa est blasphemia eorum, qui commiscere
omnia conantur; dicuntque Patrem et Filium et
Spiritum sanctum, unum esse subjectum, atque rei
uni nomina diversa ascribi. Impietas pessima, nec
minus ſugienda quam eorum qui ore blasphemo affirmant Filium Dei Deo et Patri secundum substantiam dissimilem esse. Et Verbum erat apud Deum.
Deinde posteaquam Verbi vocem ad ostendendam
generationis apathiam adhibuit, statim et noxam
eam quæ ex Verbi nomine accedere poterat, curavit. Atque semet quasi ex blasphemantium calumnia 138 eximnens, Quid, inquit, est Verbum? Deus
erat Verbum. Ne mihi artificiose comminiscare
quasdam verborum distinctiones, neve maligno tuo
artificio convicium ullum doctrinæ Spiritus asper- σῆς κακοτεχνίας προστρίψης τινὰ βλασφημίαν τῇ
Antiqui duo libri et editi εἰς τὴν τοῦ. Alii
quatuor mss. πρὸς τὴν τοῦ. Haud longe editi et duo
μες. ὑπέρβηθι. Alii tres ὑπέρβα.
Addita est vocula γάρ ex duobus codicibus.
Libri vulgati, quibus fortasse Reg. primus addi
potest, καὶ ἓν τὸ ὑποκείμενον, unum subjectum esse.
Reg. tertius et Colb. itidem tertius cum Coisl. καὶ
ἐν τῷ ὑποκειμένῳ, in subjecto esse: ubi ev, in, depravate positumn videtur pro Ev, unum. Colb. primus
et alii duo mss. καὶ ἓν τῷ ὑποκειμένῳ, dicentium
Patrem et Spiritum sanctum esse aliquid unum subjecto. Facile quidem intelligitur voculam ἐν, quam
alii aliter acceperunt, locum his variis lectionibus
dedisse: sed quomodo legi debeat, non ita liquet.
Puto autem parum referre, utrum legatur iv tò
ὑποκείμενον, unum subjectum esse, an τῷ ὑποκει
μένῳ, unum esse subjecto, cum sensus eodem semper recidat. Hactenus de scribendi ratione. Quod
autem ad ipsam sententiam attinet, mihi dubium
non est quin hic confutentur Sabelliani: quod in
causa est, cur suspicer hic voce ὑποκείμενον nihil
aliud nisi ὑπόστασιν significari, hoc est, personam.
Mox mss. nonnulli προσηγορίας δὲ διαφόρους.
In Colb. tertio scriptum invenimus κατά γένεσιν.
Antiqui tres libri διαφοράς τινων. Ηaud procui Colb. primus τινὰς βλασφημίας.
Πονηρὰ ἡ ἀσέβεια, καὶ φευκτὴ οὐχ ἧττον τῶν ἀνόμοιον εἶναι κατ’ οὐσίαν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ βλασφημούντων. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Εἶτα συγχρησάμενος τῇ τοῦ Λόγου φωνῇ πρὸς τὴν παράστασιν τῆς κατὰ τὴν γέννησιν ἀπαθείας, ταχὺ καὶ τὸ ἐκ τοῦ Λόγου βλάβος ἐγγινόμενον ἡμῖν παρεμυθήσατο. Καὶ οἷον ἀφαρπάζων αὐτὸν τῆς συκοφαντίας τῶν βλασφημούντων, Τί, φησὶν, ἐστὶν ὁ Λόγος; Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Μή μοι τεχνολόγει διαφοράς τινας λόγων, μηδὲ ἐκ τῆς σῆς κακοτεχνίας προστρίψῃς τινὰ βλασφημίαν τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ Πνεύματος. Ἔχεις τὴν ἀπόφασιν· ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ. Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν ἀνακεφαλαιοῦται ἐν ὀλίγοις ῥήμασι πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν θεολογίαν, ἣν περὶ τοῦ Μονογενοῦς ἡμῖν ὁ εὐαγγελιστὴς παρέδωκεν. Οὗτος τίς; Οὗτος, ὁ Λόγος ὁ Θεός. Ἐπειδὴ γάρ σοι διήρθρωσε τὴν περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν, οἷον ἐντυπώσας σου τῇ ψυχῇ διὰ τῆς διδασκαλίας τὰ ἀγνοούμενα, καὶ ἐνοικίσας τὸν Λόγον Χριστὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου, Οὗτός φησι. Ποῖος οὗτος;νοῦς ἐν τῇ ἰδίᾳ συστάσει, ὅλον τὸν λόγον καὶ ἀπηρ
τισμένον ὑφίστησι· καὶ προελθὼν ὁ λόγος, πᾶσαν
τοῦ γεννήσαντος νοῦ τὴν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει.
Ὅσον οὖν εὐσεβές, τοσοῦτον λαβὼν πρὸς τὴν τοῦ
Μονογενούς θεολογίαν ἐκ τῆς τοῦ λόγου φωνῆς·
ὅπερ ἂν εὔρῃς ἀπεμφαῖνον καὶ ἀνάρμοστον φαινόμενον, τοῦτο παραίτησαι, καὶ ὑπέρβηθι μηχανή
πάσῃ. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Εἰ δὲ εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ
ἦν ὁ Υἱός, τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ συνεισῆλθεν ἄν
σοι ἡ περὶ τοῦ πάθους ἔννοια. Ἐπειδὴ γὰρ παρ'
ἡμῖν τὰ γεννῶντα χρόνῳ γεννᾷ, καὶ ἐμπαθῶς γεννᾷ,
διὰ τοῦτο προλαβών, Λόγον εἶπε, προδιορθούμενος
τὰς ἀπρεπεῖς ὑπολήψεις, ἵνα σου τὴν ψυχὴν ἄτρωτον
διασώσηται.
junctionem commonstret. Nam et verbum nostrum, ται, οὔτε μερίζεται, οὔτε ῥέει· ἀλλὰ μένων ὅλος ὁ
mentis fetus, citra passionem generatur; neque
enim secatur, neque dividitur, neque fuit, sed
mens tola in sua natura permanens, verbum totum et absolutum producit, atque id verbum quod
procedit, omnem mentis generantis virtutem in se
complectitur. Postquam igitur tantum ad Unigeniti
theologiam ex verbi voce desumpseris, quantum
pium fuerit, tum quidquid alienum esse ac dissentaneum repereris, id devita, omnique studio præ
tergredere. In principio erat Verbum. Quodsi dixisset In principio erat Filius, tibi in mentem
una cum Filii appellatione venisset quædam passionis cogitatio. Quoniam enim quæ apud nos generant, tempore generant, et cum passione generant, idcirco hæc occupaturus, Verbum dixit,
animam tuam illæsam servaret.
suspiciones absonas in antecessum corrigens, ut
4. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν τὸ, Ἧν,
διὰ τοὺς βλασφημοῦντας, ὅτι οὐκ ἦν. Ποῦ ἦν ὁ Λόγος;
Οὐκ ἐν τόπῳ· οὐ γὰρ περιέχεται τόπῳ τὰ ἀπερίγραπτα. ᾿Αλλὰ ποῦ ἦν; Πρὸς τὸν Θεόν. Οὔτε δ
Πατὴρ ἐν τόπῳ, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐν περιοχῇ τινι καὶ
περιγραφῇ ὁμολογουμένῃ κατειλημμένος· ἀλλ᾽ ἄπειρος μὲν ὁ Πατήρ, ἄπειρος δὲ ὁ Υἱός. Πᾶν ὅπερ ἂν
νοήσῃς, καὶ ὅπουπερ ἂν πορευθῇς τῷ πνεύματί σου,
τοῦ Θεοῦ εὑρήσεις πεπληρωμένον· πανταχοῦ συμπαρεκτεινομένην εὑρήσεις τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν.
Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Θαύμασον τὴν
ἀκρίβειαν ἑκάστης φωνῆς· οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ
ἦν ὁ Λόγος· ἀλλὰ, Πρὸς τὸν Θεόν· ἵνα τὸ ἰδιάζον
τῆς ὑποστάσεως παραστήσῃ. Οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ
Θεῷ, ἵνα μὴ πρόφασιν δῷ τῇ συγχύσει τῆς ὑποστά
σεως. Πονηρὰ γὰρ κἀκείνη ἡ βλασφημία τῶν φύρειν
τὰ πάντα ἐπιχειρούντων, καὶ ἐν τὸ ὑποκείμενον
λεγόντων, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, προσ
ηγορίας δὲ διαφερούσας τῷ ἑνὶ πράγματι ἐπιφημί
ζεσθαι. Πονηρὰ ἡ ἀσέβεια, καὶ φευκτὴ οὐχ ἧττον τῶν
ἀνόμοιον εἶναι κατ' οὐσίαν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ
καὶ Πατρὶ βλασφημούντων. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς
τὸν Θεόν. Εἶτα συγχρησάμενος τῇ τοῦ Λόγου φωνῇ
πρὸς τὴν παράστασιν τῆς κατὰ τὴν γέννησιν
ἀπαθείας, ταχὺ καὶ τὸ ἐκ τοῦ Λόγου βλάβος ἐγγι
νόμενον ἡμῖν παρεμυθήσατο. Καὶ οἷον ἀφαρπάζων
αὐτὸν τῆς συκοφαντίας τῶν βλασφημούντων, Τί,
φησὶν, ἐστὶν ὁ Λόγος; Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Μή μοι
τεχνολόγει διαφοράς τινας λόγων, μηδὲ ἐκ τῆς
4. Et Verbum erat apud Deum. Rursus, Erat, ob
eos qui impie dicunt quod non erat. Ubi erat Verbum? Non in loco: quandoquidem in loco non
continentur quæ circumscribi non possunt. Sed
ubi erat? Apud Deum. Neque Pater in loco, neque
Filius in ambitu ullo, aut certa circumscriptione
comprehenditur: sed infinitus Pater, infinitus est
Filius. Quidquid cogitaveris, et quocunque spiritu
tuo perrexeris, omne id Deo plenum invenies:
ubique offendes pariter coextensam Filii hypostasim. Et Verbum erat apud Deum. Admirare cujuscunque vocis accuratum delectum. Non dixit: In
Deo erat Verbum, sed Apud Deum, ut hypostaseos
proprietatem declararet. Non dixit: In Deo, ut ne
confundendæ hypostaseos daret occasionem. Nam
prava illa est blasphemia eorum, qui commiscere
omnia conantur; dicuntque Patrem et Filium et
Spiritum sanctum, unum esse subjectum, atque rei
uni nomina diversa ascribi. Impietas pessima, nec
minus ſugienda quam eorum qui ore blasphemo affirmant Filium Dei Deo et Patri secundum substantiam dissimilem esse. Et Verbum erat apud Deum.
Deinde posteaquam Verbi vocem ad ostendendam
generationis apathiam adhibuit, statim et noxam
eam quæ ex Verbi nomine accedere poterat, curavit. Atque semet quasi ex blasphemantium calumnia 138 eximnens, Quid, inquit, est Verbum? Deus
erat Verbum. Ne mihi artificiose comminiscare
quasdam verborum distinctiones, neve maligno tuo
artificio convicium ullum doctrinæ Spiritus asper- σῆς κακοτεχνίας προστρίψης τινὰ βλασφημίαν τῇ
Antiqui duo libri et editi εἰς τὴν τοῦ. Alii
quatuor mss. πρὸς τὴν τοῦ. Haud longe editi et duo
μες. ὑπέρβηθι. Alii tres ὑπέρβα.
Addita est vocula γάρ ex duobus codicibus.
Libri vulgati, quibus fortasse Reg. primus addi
potest, καὶ ἓν τὸ ὑποκείμενον, unum subjectum esse.
Reg. tertius et Colb. itidem tertius cum Coisl. καὶ
ἐν τῷ ὑποκειμένῳ, in subjecto esse: ubi ev, in, depravate positumn videtur pro Ev, unum. Colb. primus
et alii duo mss. καὶ ἓν τῷ ὑποκειμένῳ, dicentium
Patrem et Spiritum sanctum esse aliquid unum subjecto. Facile quidem intelligitur voculam ἐν, quam
alii aliter acceperunt, locum his variis lectionibus
dedisse: sed quomodo legi debeat, non ita liquet.
Puto autem parum referre, utrum legatur iv tò
ὑποκείμενον, unum subjectum esse, an τῷ ὑποκει
μένῳ, unum esse subjecto, cum sensus eodem semper recidat. Hactenus de scribendi ratione. Quod
autem ad ipsam sententiam attinet, mihi dubium
non est quin hic confutentur Sabelliani: quod in
causa est, cur suspicer hic voce ὑποκείμενον nihil
aliud nisi ὑπόστασιν significari, hoc est, personam.
Mox mss. nonnulli προσηγορίας δὲ διαφόρους.
In Colb. tertio scriptum invenimus κατά γένεσιν.
Antiqui tres libri διαφοράς τινων. Ηaud procui Colb. primus τινὰς βλασφημίας.
PG 31:480Μὴ ἔξω διαβλέψῃ, διὰ τῆς δεικτικῆς φωνῆς τὸν ὑποδεικνύμενόν σοι περισκοπῶν, ἀλλ’ εἴσελθε εἰς τὰ κρυπτὰ τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς, καὶ ὃν ἐδιδάχθης Θεὸν τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα, τὸν ὡς Λόγον προελθόντα, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν ὄντα, τοῦτον γνωρίσας καὶ καταπλαγεὶς, καὶ προσκυνήσας τὸν σεαυτοῦ Δεσπότην, τόν σοι διὰ τῆς διδασκαλίας ἐνιδρυθέντα, γνώριζε, ὅτι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ· τουτέστιν, ἀεὶ πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. Ταύτας μοι τὰς ὀλίγας φωνὰς διασώσατε, ὥσπερ σφραγῖδα ταῖς μνήμαις ὑμῶν ἐνσημηνάμενοι. Αὗται ἀῤῥαγέστατον ἔσονται τειχίον πρὸς τὰς τῶν ἐπιβουλευόντων καταδρομάς· αὗται φυλακτήριόν εἰσι τῶν ψυχῶν σωτήριον τοῖς προβαλλομένοις αὐτάς. Ἄν τίς σοι προσελθὼν λέγοι· Οὐκ ὢν, ἐγεννήθη· εἰ γὰρ ἦν, πῶς ἐγεννήθη; ὡς δαιμόνων φωνὴν ἀποτρέπου τὴν κατὰ τῆς δόξης τοῦ Μονογενοῦς βλασφημίαν. Αὐτὸς δὲ ἐπανελθὼν ἧκε πρὸς τὰς τῶν Εὐαγγελίων φωνάς· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Τέταρτον εἰπὲ τὸ, Ἦν, καὶ καταργήσεις αὐτῶν τὸ, Οὐκ ἦν. Οὗτοι ἄσειστοι μενέτωσαν οἱ θεμέλιοι τῆς πίστεως.
PG 31:481Τούτοις ἐποικοδομήσομεν, Θεοῦ διδόντος, καὶ τὰ λειπόμενα. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν περὶ πάντων ὑμῖν εἰς ἅπαξ διαλεχθῆναι, μήποτε τῇ ἀμετρίᾳ τοῦ λόγου ἄχρηστα ποιήσωμεν ὑμῖν τὰ φιλοπόνως συνειλεγμένα. Ἀτονοῦσα γὰρ ἡ διάνοια πάντων ὁμοῦ περιδράξασθαι, ὅμοιον πάσχει γαστρὶ τῇ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ κόρου εἰς πέψιν ἀγαγεῖν τὰ παραπεμφθέντα μὴ δυναμένῃ. Εὔχομαι οὖν ὑμᾶς γλυκανθῆναι μὲν τῇ γεύσει, ὠφεληθῆναι δὲ τῇ ἀναδόσει. Αὐτὸς δὲ ἕστηκα ὑμῖν ἕτοιμος πρὸς τὴν διακονίαν τῶν λειπομένων, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.HOMILIA IN ILLUD, IN PRINCIPIO ERAT VERBUM.
διδασκαλίᾳ τοῦ Πνεύματος. Έχεις τὴν ἀπόφασιν gas. Ilales sententiam: subditus esto Domino,
ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ. Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· οὗτος ἦν
ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν ἀνακεφαλαιοῦται ἐν
ὀλίγοις ρήμασι πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν θεολογίαν, ἣν περὶ
τοῦ Μονογενοῦς ἡμῖν ὁ εὐαγγελιστής παρέδωκεν.
Οὗτος τίς(22); Οὗτος, ὁ Λόγος ὁ Θεός. Ἐπειδὴ γάρ
σοι διήρθρωσε τὴν περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν, οἷον ἐντυπώσας σου τῇ ψυχῇ διὰ τῆς διδασκαλίας τὰ ἀγνοούμενα,
καὶ ἐνοικίσας τὸν Λόγον Χριστὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου,
Οὗτός φησι. Ποῖος οὗτος; Μὴ ἔξω διαβλέψῃ, διὰ τῆς
δεικτικῆς φωνῆς τὸν ὑποδεικνύμενόν σοι περισκοπῶν,
ἀλλ᾽ εἴσελθε εἰς τὰ κρυπτὰ τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς, καὶ
ὃν ἐδιδάχθης Θεὸν τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα, τὸν ὡς λόγον
προελθόντα, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν ὄντα, τοῦτον γνωρίσας
καὶ καταπλαγείς, καὶ προσκυνήσας τόν σεαυτοῦ
Δεσπότην, τόν σοι διὰ τῆς διδασκαλίας ἐνιδρυθέντα,
γνώριζε, ὅτι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ· τουτέστιν, ἀεὶ πρὸς
τὸν Θεὸν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. Ταύτας μοι τὰς ὀλίγας
φωνάς διασώσατε, ὥσπερ σφραγίδα ταῖς μνήμαις
ὑμῶν ἐνσημηνάμενοι. Αὗται ἀῤῥαγέστατον ἔσονται
τειχίον πρὸς τὰς τῶν ἐπιβουλευόντων καταδρομάς·
αὗται φυλακτήριον εἰσι τῶν ψυχῶν σωτήριον τοῖς
προβαλλομένοις αὐτάς. Αν τίς σοι προσελθών λέγοι· Οὐκ ὤν, ἐγεννήθη· εἰ γὰρ ἦν, πῶς ἐγεν
νήθη; ὡς δαιμόνων φωνὴν ἀποτρέπον τὴν κατὰ τῆς
δόξης τοῦ Μονογενούς βλασφημίαν. Αὐτὸς δὲ ἐπο
ανελθὼν ἧκε πρὸς τὰς τῶν Εὐαγγελίων φωνάς· Έν
ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν,
καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν
Θεόν. Τέταρτον εἰπὲ τὸ, 'Hr καὶ καταργήσεις
αὐτῶν τὸ, Οὐκ ἦν. Οὗτοι άσειστοι μενέτωσαν οἱ θεμέ
λιοι τῆς πίστεως. Τούτοις ἐποικοδομήσομεν, Θεοῦ
διδόντος, καὶ τὰ λειπόμενα. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν
περὶ πάντων ὑμῖν εἰς ἅπαξ διαλεχθῆναι, μήποτε τῇ
ἀμετρίᾳ τοῦ λόγου άχρηστα ποιήσωμεν ὑμῖν τὰ
φιλοπόνως συνειλεγμένα. Ατονοῦσα γὰρ ἡ διάνοια
πάντων ὁμοῦ περιδράξασθαι, ὅμοιον πάσχει γαστρί
τῇ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ κόρου εἰς πέψιν ἀγαγεῖν
τὰ παραπεμφθέντα μὴ δυναμένῃ. Εὔχομαι οὖν ὑμᾶς
γλυκανθῆναι μὲν τῇ γεύσει, ὠφεληθῆναι δὲ τῇ ἀναδόσει. Αὐτὸς δὲ ἕστηκα ὑμῖν ἔτοιμος πρὸς τὴν διακονίαν τῶν λειπομένων, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ
ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν
αἰώνων. Αμήν.
το Joan. 1, 1, 2.
Hic usi sumus interpunctione, quæ reperitur
in Colbertinis secundo et tertio: quippe visa est
nobis aptior, quam quæ legitur in aliis tum editis
tum mss.
Sic mss. non pauci. Vox Χριστόν in editis
desideratur. Mss. Colb. primus έξω περιβλέψῃ.
Colbertini duo mss. καταπλαγείς προσκύνηστην Aliquanto post Reg. primus Οὗτος ἦν ὁ ἐν ἀρχή,
Reg. primus τὰς λογικὰς φωνάς, male. Mor
Deus erat Verbum: hoc erat in principio apud
Deum". Rursus evangelista oinnem suam theologiam quam de Unigenito nobis tradidit, paucis verbis in summam redigit. Quodnam Hoc? Hoc, Verbum Deus. Postquam enim ejus libi conceptum
distincte expressit, in tuoque animo per doctrinam
quasi insculpsit quæ ignorabas, ac Verbum Christum in tuum cor velut in domum introduxit, ita
demum hanc vocem profert, Hoc. Quale Hoc? Fo
ras ne respice, eum, qui per demonstrantem vocem
tibi ostenditur, circumspecturus: sed in occultos
animæ tuæ recessus ingredere, et quem didicisti
Deum in principio exsistere, procedere velut Verbum, apud Deum versari, hunc cognoscens admiransque, et tuum Dominum in te per doctrinanı
residentem adorans, scito quod hic erat in principio: hoc est, semper apud Deum Patrem suum.
Has mihi paucas voces servate, illas quasi sigillum
in vestra memoria imprimentes. Hæ futuræ sunt
murus firmissimus adversus insidiantium incursus:
hæ animarum sunt salutare munimentum, iis, qui
ipsas prætendent ac opponent. Si quis te adorsus
dixerit: Cum non esset, genitus est, si enim erat,
quomodo genitus est? hanc istan adversus gloriam
Unigeniti calumniam dæmonum quasi vocem aversare. Tu autem reversus confugito ad Evangeliorum voces: In principio erat Verbum, et Verbum
erat apud Deum, et Deus erat Verbum. Hoc erat in
principio apud Deum. Dic quater, Frat, atque hoc
eorum convicium, Non erat, facies irritum. Hac
fidei fundamenta maneant inconcussa. Super hæc,
Deo dante, ædificabimus et reliqua. Neque enim
possumus omnia vobis simul explanare; ne forte
quæ diligenter a vobis collecta sunt, oratione prolixiore irrita reddamus. Mens enim quæ apprebendendis simul omnibus impar est, haud aliter se
habet ac venter, qui ob nimiam saturitatem sumplos cibos concoquere non potest. Οpto igitur ut
hæc et gustando dulcescant, et concoquendo prosint. Ego autem vobis ea quæ supersunt, paratus
sum ministrare in Christo Jesu Domino nostro,
cui gloria et imperium in sæcula sæculorum.
Amen.
idem codex σφραγίδα ταῖς γνώμαις ὑμῶν. Nec ita
nullo infra unus mss. ἔσονται τεῖχος. Ibidem Reg.
primus τῶν ἐπιβούλων καταδρομάς.
Unus codex λέγῃ. Hand longe Reg. prinus
φωνὴν ἀποστρέφου.
Editi τέταρτον τὸ εἰπὲ, Ην. At mss. tres uti
in contextu. Mox editi et duo mss. ἐποικοδομήσο
μεν. Alii quatuor miss. ἐποικοδομήσωμεν.
Second witness · khazarzar edition
In illud: In principio erat verbum ΟΜΙΛΙΑ Ι ʹ. Εἰς τὸ, «Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος». Πᾶσα μὲν ἡ τῶν Εὐαγγελίων φωνὴ μεγαλοφυε στέρα τῶν λοιπῶν τοῦ Πνεύματος διδαγμάτων, καθ' ὅτι ἐν ἐκείνοις μὲν διὰ τῶν δούλων ἡμῖν ἐλάλησε τῶν προφητῶν, ἐν δὲ τοῖς Εὐαγγελίοις αὐτοπροσώπως διελέχθη ἡμῖν ὁ Δεσπότης. Αὐτοῦ γε μὴν τοῦ εὐαγ γελικοῦ κηρύγματος ὁ μεγαλοφωνότατος, καὶ πάσης μὲν ἀκοῆς μείζονα, πάσης δὲ διανοίας ὑψηλότερα φθεγξάμενος, Ἰωάννης ἐστὶν, ὁ υἱὸς τῆς βροντῆς· οὗ τὸ προοίμιον τῆς εὐαγγελικῆς συγγραφῆς ἄρτι ἀναγνωσθὲν ἠκούσαμεν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Ταῦτα οἶδα πολλοὺς καὶ τῶν ἔξω τοῦ λόγου τῆς ἀλη θείας μέγα φρονούντων ἐπὶ σοφίᾳ κοσμικῇ καὶ θαυ μάσαντας, καὶ τοῖς ἑαυτῶν συντάγμασιν ἐγκατα μίξαι τολμήσαντας. Κλέπτης γὰρ ὁ διάβολος, καὶ τὰ ἡμέτερα ἐκφερομυθῶν πρὸς τοὺς ἑαυτοῦ ὑπο φήτας. Εἰ οὖν ἡ σαρκίνη σοφία τοσοῦτον ἐθαύμασε τῶν ῥημάτων τὴν δύναμιν, τί ποιήσωμεν ἡμεῖς οἱ μαθηταὶ τοῦ Πνεύματος, ἐὰν παρέργως ἀκούσωμεν καὶ μικράν τινα τὴν ἐνυπάρχουσαν αὐτοῖς δύναμιν εἶναι λογισώμεθα; Καὶ τίς οὕτως ἀναισθησίαν νοσῶν, ὥστε τοιοῦτον κάλλος ἐννοίας καὶ βάθος δογμά των οὕτως ἀνέφικτον μὴ οὐχὶ καταπλαγῆναι, καὶ ἐπιθυμῆσαι αὐτῶν τῆς ἀληθοῦς καταλήψεως; Ἀλλὰ γὰρ οὐχὶ τὸ θαυμάσαι τὰ καλὰ δύσκολον, ἀλλὰ τὸ ἐν ἀκριβεῖ κατανοήσει γενέσθαι τῶν θαυμασθέντων, τοῦτο χαλεπὸν καὶ δυσέφικτον. Ἐπεὶ καὶ τὸν ἥλιον τοῦτον τὸν αἰσθητὸν οὐδεὶς μέν ἐστιν ὃς οὐχ ὑπερ 31.473 επαινεῖ, τὸ μέγεθος αὐτοῦ καὶ τὸ κάλλος, καὶ τῶν ἀκτίνων τὴν συμμετρίαν, καὶ τὸ ἀποστίλβον αὐτοῦ φῶς κατασπαζόμενος· ἐὰν μέντοι βιαιότερον φιλονεικήσῃ τῷ κύκλῳ ἀντεξάγειν ἑαυτοῦ τὰς τῶν ὀμμάτων βολὰς, οὐ μόνον οὐ κατόψεται τὰ περισπού δαστα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῆς ὄψεως προσ διαφθείρας οἰχήσεται. Τοιοῦτόν τί μοι δοκῶ τὴν διά νοιαν πάσχειν, τὴν φιλονεικοῦσαν ἀκριβῆ ποιεῖσθαι τῶν προκειμένων ῥημάτων τὴν ἐξέτασιν. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Τίς ἐννοήσει ἀξίως τὰ περὶ τῆς ἀρχῆς; Ποία ῥημάτων δύναμις εὑρεθῇ ὁμοτίμως δυναμένη παραστῆσαι τὸ νοηθέν; Μέλλων παραδιδόναι ἡμῖν τὰ περὶ τῆς θεολογίας τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, οὐδεμίαν ἀρ χὴν ἄλλην τῷ λόγῳ ἢ τὴν ἀρχὴν τῶν ὅλων ἔδωκεν. Ἤδει τοὺς ἐπιφυομένους τῇ δόξῃ τοῦ Μονογενοῦς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· προῄδει τοὺς μέλλοντας ἡμῖν προφέρειν τὰ σοφίσματα, τὰ ἐπὶ καταστροφῇ τῶν ἀκουόντων αὐτοῖς μεμηχανημένα. Ὅτι, Εἰ ἐγεννήθη, οὐκ ἦν· καὶ, Πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν· καὶ, Ἐξ οὐκ ὄντων τὴν ὑπόστασιν ἔλαβε. Τοιαῦτα δὲ φθέγγονται γλῶσσαι ἠκονημέναι διὰ πιθανολογίας ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον. Ἵνα τοίνυν μηδενὶ λέγειν ἐξῇ τὰ τοιαῦτα, προλαβὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, Ἐν ἀρχῇ, φησὶν, ἦν ὁ Λόγος. Ἐὰν κρατῇς ταύτην τὴν φωνὴν, οὐδὲν οὐ μὴ πάθῃς δεινὸν παρὰ τῶν κακοτέχνων. Ἐὰν γὰρ λέγῃ ἐκεῖνος, Εἰ ἐγεννήθη, οὐκ ἦν· σὺ εἰπὲ, Ἐν ἀρχῇ ἦν. Ἀλλὰ,φησὶ, πρὶν ἢ γεννηθῆναι πῶς ἦν; Σὺ μὴ ἀφῇς τὸ, Ἦν· μὴ καταλίπῃς τὸ, Ἐν ἀρχῇ. Ἀρχῆς ἡκορυφὴ οὐ καταλαμβάνεται· ἀρχῆς τὸ ἐξώτερον οὐχ εὑρίσκεται. Μὴ παραλογίσηταί σέ τις τῷ πολυσήμῳ τῆς λέξεως. Πολλαὶ γὰρ ἀρχαὶ πολλῶν πραγμάτων κατὰ τὸν βίον τοῦτον· ἀλλὰ μία ἀρχὴ ἐπὶ πάντων, ἡ ἐπέκεινα. Ἀρχὴ γὰρ ὁδοῦ ἀγαθῆς, εἶπεν ἡ Παροιμία. Ἀλλ' ὁδοῦ μὲν ἀρχὴ ἡ πρώτη κίνησις, ὅθεν ἀρχόμεθα τῆς πορείας, ἧς τὸ κατόπιν δυνατόν ἐστιν εὑρεῖν. Καὶ, Ἀρχὴ σοφίας φόβος Κυρίου. Ἔστι καὶ ταύτης τῆς ἀρχῆς ἕτερόν τι προκείμενον· τῆς γὰρ τῶν τεχνῶν ἀναλήψεως ἀρχή ἐστιν ἡ στοι χείωσις. Στοιχεῖον οὖν ἐστι τῆς
σοφίας ὁ φόβος τοῦ Κυρίου· ἀλλὰ ταύτης τῆς ἀρχῆς ἐστί τι πρεσβύτε ρον, ἡ κατάστασις τῆς ψυχῆς, τοῦ μήπω σοφισθέντος καὶ τὸν φόβον τοῦ Θεοῦ ἀνειληφότος. Ἀρχαὶ λέ γονται καὶ αἱ πολιτικαὶ δυναστεῖαι, αἱ τῶν ἀξιωμά των ὑπεροχαί. Ἀλλ' αὗται αἱ ἀρχαὶ, τινῶν εἰσιν ἀρχαὶ, καὶ πρός τι ἑκάστη . Ἀρχὴ γὰρ τῆς γραμμῆς 31.476 τὸ σημεῖον· καὶ ἀρχὴ τῆς ἐπιφανείας ἡ γραμμή· καὶ ἀρχὴ τοῦ σώματος ἡ ἐπιφάνεια· καὶ τοῦ κατὰ σύνθεσιν λόγου ἀρχαὶ τὰ στοιχεῖα. Οὐ μὴν κἀκείνη τοιαύτη ἡ ἀρχή. Οὐδενὶ γὰρ προσδέδεται· οὐδενὶ δουλεύει· μετ' οὐδενὸς θεωρεῖ ται· ἀλλ' ἐλευθέρα ἐστίν· ἀδέσποτος, λελυμένη τῆς πρὸς ἕτερον σχέσεως· ἀνυπέρβατος διανοίᾳ, ἣν οὐκ ἔστιν ὑπερβῆναι τοῖς λογισμοῖς, ἧς οὐκ ἔστιν ἐξευρεῖν τὰ ἐπέκεινα. Ἐὰν γὰρ φιλονεικήσῃς τῇ φαν τασίᾳ τοῦ νοῦ παραδραμεῖν τὴν ἀρχὴν, εὑρήσεις αὐτὴν προτρέχουσάν σου, καὶ προαπαντῶσαν τοῖς λο γισμοῖς. Ἄφες σεαυτοῦ τὸν νοῦν δραμεῖν ὅσον βού λεται, καὶ διαταθῆναι ἐπὶ τὰ ἄνω· εἶτα εὑρήσεις αὐτὸν μυρία πλανηθέντα, καὶ πολλὰ κενεμβατήσαντα, καὶ πάλιν ἐπανιόντα πρὸς ἑαυτὸν, διὰ τὸ μὴ δύνα σθαι κατωτέραν ἑαυτοῦ τὴν ἀρχὴν ποιῆσαι. Διότι ἀεὶ τοῦ νοουμένου ἐξωτέρα καὶ πλείων εὑρίσκεται ἡ ἀρχή. Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν ὁ Λόγος. Ὢ τοῦ θαύματος! Πῶς πᾶσαι ἀλλήλαις ὁμοτίμως αἱ φωναὶ συν εζεύχθησαν! Τὸ, Ἦν, ἴσον δύναται τοῦ, Ἐν ἀρχῇ. Ποῦ ὁ βλάσφημος; ποῦ ἡ χριστομάχος γλῶττα; ἡ λέγουσα, Ἦν ποτε, ὅτε οὐκ ἦν; Ἄκουε τοῦ Εὐαγ-γελίου, Ἐν ἀρχῇ ἦν. Εἰ δὲ ἐν ἀρχῇ ἦν, πότε οὐκ ἦν; Τὴν ἀσέβειαν αὐτῶν στενάξω, ἢ τὴν ἀμα θίαν βδελύξομαι; Ἀλλὰ πρὸ τοῦ γεννηθῆναι, οὐκ ἦν. Οἶδας γὰρ πότε ἐγεννήθη, ἵνα τὸ πρὶν δυνηθῇς ἐπ ενεγκεῖν τῷ χρόνῳ; Τὸ γὰρ, Πρὸ τοῦ, χρονική ἐστι φωνὴ, ἕτερον ἑτέρου προτιθεῖσα εἰς παλαιότητα. Τὸν δὲ τοῦ χρόνου ποιητὴν πῶς εὔλογον ταῖς χρονικαῖς προσηγορίαις ὑποκειμένην ἔχειν τὴν γέν νησιν; Ἐν ἀρχῇ τοίνυν ἦν. Ἐὰν μὴ ἀποστῇς τοῦ Ἦν, οὐδεμίαν παρείσδυσιν δώσεις τῇ πονηρᾷ βλασφη μίᾳ. Ὥσπερ γὰρ οἱ θαλαττεύοντες, ὅταν ἐπὶ δύο σαλεύωσιν ἀγκυρῶν, καταφρονοῦσι τοῦ κλύδωνος· οὕτω καὶ σὺ τῆς πονηρᾶς ταύτης ταραχῆς, τῆς ἐκ τῶν πνευμάτων τῆς πονηρίας ἐγγινομένης τῷ βίῳ, καὶ διασαλευούσης τῶν πολλῶν τὴν πίστιν, καταγε λάσῃ, ἐὰν τῇ ἀσφαλείᾳ τῶν ῥημάτων τούτων τὴν ψυχὴν ἔχῃς ἐνορμισθεῖσαν. Ἐπιζητεῖ δὲ ἡμῶν ἡ διάνοια, τίς ἦν ἐν ἀρχῇ; Ὁ Λόγος, φησί. Ποῖος λόγος; ὁ ἀνθρώπινος λόγος; ἀλλ' ὁ τῶν ἀγγέλων λόγος; Καὶ γὰρ ᾐνίξατο ἡμῖν ὁ Ἀπόστολος, ὡς καὶ τῶν ἀγγέλων ἰδίαν ἐχόντων 31.477 γλῶσσαν, εἰπών· Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώ πων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων. Ἀλλὰ καὶ τοῦ λόγου διπλῆ τίς ἐστιν ἔννοια. Ὁ μὲν γάρ τίς ἐστιν ὁ διὰ τῆς φωνῆς προφερόμενος, οὗτος ὁ μετὰ τὸ προενεχθῆναι τῷ ἀέρι ἐναπολλύμενος· ὁ δέ τίς ἐστιν ὁ ἐνδιάθετος, ἐνυπάρχων ἡμῶν ταῖς καρδίαις· ὁ ἐν νοηματικός. Καὶ ἄλλος, ὁ τεχνικὸς λόγος. Ὅρα μή ποτέ σε παρακρούσηται τὸ ὁμώνυμον τῆς φωνῆς. Πῶς γὰρ ἦν ἐν ἀρχῇ ὁ ἀνθρώπινος λόγος, τοῦ ἀνθρώ που κάτω που λαβόντος τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως; Πρὸ ἀνθρώπου θηρία· πρὸ ἀνθρώπου κτήνη, τὰ ἑρ πετὰ πάντα· ὅσα χερσαῖα, καὶ ὅσα ἔνυδρα, πετεινὰ τοῦ οὐρανοῦ, ἀστέρες, ἥλιος, σελήνη, βοτάναι, σπέρ ματα, γῆ, θάλαττα, οὐρανός. Οὐ τοίνυν ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ ἀνθρώπινος λόγος, ἀλλ' οὐδὲ ὁ τῶν ἀγγέλων. Πᾶσα γὰρ ἡ κτίσις κατωτέρα τῶν αἰώνων ἐστὶ, τὴν ἀρχὴν τοῦ εἶναι λαβοῦσα παρὰ τοῦ κτίσαντος. Ὁ δὲ ἐν καρ δίᾳ λόγος, καὶ αὐτὸς ἑκάστου τῶν νοηθέντων ἐστὶ νεώτερος. Ἀλλ' ἄκουε τοῦ λόγου θεοπρεπῶς. Περὶ γὰρ τοῦ Μονογενοῦς διαλεγόμενός σοι, Λόγον εἶπεν αὐτόν. Ὥσπερ οὖν καὶ φῶς μετ' ὀλίγον ἐρεῖ, καὶ ζωὴν, καὶ ἀνάστασιν, καὶ οὔτε φῶς ἀκούσας, ἐπὶ τὸ αἰσθητὸν τοῦτο καὶ ὀφθαλμοῖς ὁρατὸν καταφέρῃ, οὔτε ζωὴν ἀκούσας, τὴν κοινὴν ταύτην νοεῖς, ἣν καὶ τὰ ἄλογα ζῇ· οὕτω καὶ Λόγον ἀκούων, φύλαξαι μήποτε τῇ σῇ ἀσθενείᾳ τῆς διανοίας
πρὸς χαμαιζήλους καὶ ταπεινὰς διανοίας ὑπενεχθῇς. Ἀλλ' ἐρεύνα τὴν διά νοιαν τοῦ ῥήματος. Διὰ τί Λόγος; Ἵνα δειχθῇ, ὅτι ἐκ τοῦ νοῦ προῆλθε. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι ἀπαθῶς ἐγεννήθη. Διὰ τί Λόγος; Ὅτι εἰκὼν τοῦ γεννήσαντος, ὅλον ἐν ἑαυτῷ δεικνὺς τὸν γεννήσαντα, οὐδὲν ἐκεῖθεν ἀπομερίσας, καὶ τέλειος ὑπάρχων καθ' ἑαυ τόν· ὡς καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος ὅλην ἡμῶν ἀπεικονίζει τὴν ἔννοιαν. Ἃ γὰρ κατὰ καρδίαν ἐνενοήσαμεν, ταῦτα τῷ ῥήματι προηνέγκαμεν, καὶ ἔστι τοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ νοήματος ἀπεικόνισμα τὸ λαλούμενον. Ἐκ γὰρ τοῦ περισσεύματος τῆς καρδίας ὁ λόγος προφέρεται. Καὶ ἔστιν ἡ μὲν καρδία ἡμῶν οἷον πηγή τις, ὁ δὲ προφερόμενος λόγος οἷον ὁλκός τις ἐκ τῆς πηγῆς ταύτης ῥέων. Τοσοῦτον οὖν τὸ ἀποῤῥέον, ὅσον τὸ πρώτως ἀναφερόμενον· καὶ οἷον τὸ κεκρυμμένον, τοσοῦτον καὶ τὸ φαινόμενον. Λόγον οὖν εἶπεν, ἵνα τὴν ἀπαθῆ σοι γέννησιν τοῦ Πατρὸς παραστήσῃ, καὶ τὴν τελείαν ὕπαρξίν σοι τοῦ Υἱοῦ θεολογήσῃ, καὶ τὴν ἄχρονον συνάφειαν τοῦ Υἱοῦ πρὸς Πατέρα διὰ τούτων ἐνδείξηται. Καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος τοῦ νοῦ γέννημα, ἀπαθῶς γεννώμενος· οὔτε γὰρ τέμνε 31.480 ται, οὔτε μερίζεται, οὔτε ῥέει· ἀλλὰ μένων ὅλος ὁ νοῦς ἐν τῇ ἰδίᾳ συστάσει, ὅλον τὸν λόγον καὶ ἀπηρ τισμένον ὑφίστησι· καὶ προελθὼν ὁ λόγος, πᾶσαν τοῦ γεννήσαντος νοῦ τὴν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ περιέχει. Ὅσον οὖν εὐσεβὲς, τοσοῦτον λαβὼν πρὸς τὴν τοῦ Μονογενοῦς θεολογίαν ἐκ τῆς τοῦ λόγου φωνῆς· ὅπερ ἂν εὕρῃς ἀπεμφαῖνον καὶ ἀνάρμοστον φαινό μενον, τοῦτο παραίτησαι, καὶ ὑπέρβηθι μηχανῇ πάσῃ. Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Εἰ δὲ εἶπεν· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Υἱὸς, τῇ προσηγορίᾳ τοῦ Υἱοῦ συνεισῆλθεν ἄν σοι ἡ περὶ τοῦ πάθους ἔννοια. Ἐπειδὴ γὰρ παρ' ἡμῖν τὰ γεννῶντα χρόνῳ γεννᾷ, καὶ ἐμπαθῶς γεννᾷ, διὰ τοῦτο προλαβὼν, Λόγον εἶπε, προδιορθούμενος τὰς ἀπρεπεῖς ὑπολήψεις, ἵνα σου τὴν ψυχὴν ἄτρωτον διασώσηται. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν τὸ, Ἦν, διὰ τοὺς βλασφημοῦντας, ὅτι οὐκ ἦν. Ποῦ ἦν ὁ Λόγος; Οὐκ ἐν τόπῳ· οὐ γὰρ περιέχεται τόπῳ τὰ ἀπερί γραπτα. Ἀλλὰ ποῦ ἦν; Πρὸς τὸν Θεόν. Οὔτε ὁ Πατὴρ ἐν τόπῳ, οὔτε ὁ Υἱὸς ἐν περιοχῇ τινι καὶ περιγραφῇ ὁμολογουμένῃ κατειλημμένος· ἀλλ' ἄπει ρος μὲν ὁ Πατὴρ, ἄπειρος δὲ ὁ Υἱός. Πᾶν ὅπερ ἂν νοήσῃς, καὶ ὅπουπερ ἂν πορευθῇς τῷ πνεύματί σου, τοῦ Θεοῦ εὑρήσεις πεπληρωμένον· πανταχοῦ συμ παρεκτεινομένην εὑρήσεις τοῦ Υἱοῦ τὴν ὑπόστασιν. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Θαύμασον τὴν ἀκρίβειαν ἑκάστης φωνῆς· οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ ἦν ὁ Λόγος· ἀλλὰ, Πρὸς τὸν Θεόν· ἵνα τὸ ἰδιάζον τῆς ὑποστάσεως παραστήσῃ. Οὐκ εἶπεν, Ἐν τῷ Θεῷ, ἵνα μὴ πρόφασιν δῷ τῇ συγχύσει τῆς ὑποστά σεως. Πονηρὰ γὰρ κἀκείνη ἡ βλασφημία τῶν φύρειν τὰ πάντα ἐπιχειρούντων, καὶ ἓν τὸ ὑποκείμενον λεγόντων, Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, προσ ηγορίας δὲ διαφερούσας τῷ ἑνὶ πράγματι ἐπιφημί ζεσθαι. Πονηρὰ ἡ ἀσέβεια, καὶ φευκτὴ οὐχ ἧττον τῶν ἀνόμοιον εἶναι κατ' οὐσίαν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ βλασφημούντων. Καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Εἶτα συγχρησάμενος τῇ τοῦ Λόγου φωνῇ πρὸς τὴν παράστασιν τῆς κατὰ τὴν γέννησιν ἀπαθείας, ταχὺ καὶ τὸ ἐκ τοῦ Λόγου βλάβος ἐγγι νόμενον ἡμῖν παρεμυθήσατο. Καὶ οἷον ἀφαρπάζων αὐτὸν τῆς συκοφαντίας τῶν βλασφημούντων, Τί, φησὶν, ἐστὶν ὁ Λόγος; Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Μή μοι τεχνολόγει διαφοράς τινας λόγων, μηδὲ ἐκ τῆς σῆς κακοτεχνίας προστρίψῃς τινὰ βλασφημίαν τῇ 31.481 διδασκαλίᾳ τοῦ Πνεύματος. Ἔχεις τὴν ἀπόφασιν· ὑποτάγηθι τῷ Κυρίῳ. Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Πάλιν ἀνακεφαλαιοῦται ἐν ὀλίγοις ῥήμασι πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν θεολογίαν, ἣν περὶ τοῦ Μονογενοῦς ἡμῖν ὁ εὐαγγελιστὴς παρέδωκεν. Οὗτος τίς; Οὗτος, ὁ Λόγος ὁ Θεός. Ἐπειδὴ γάρ σοι διήρθρωσε τὴν περὶ αὐτοῦ ἔννοιαν, οἷον ἐντυπώ σας σου τῇ ψυχῇ διὰ τῆς διδασκαλίας τὰ ἀγνοούμενα, καὶ ἐνοικίσας τὸν
Λόγον Χριστὸν ἐν τῇ καρδίᾳ σου, Οὗτός φησι. Ποῖος οὗτος; Μὴ ἔξω διαβλέψῃ, διὰ τῆς δεικτικῆς φωνῆς τὸν ὑποδεικνύμενόν σοι περισκοπῶν, ἀλλ' εἴσελθε εἰς τὰ κρυπτὰ τῆς σεαυτοῦ ψυχῆς, καὶ ὃν ἐδιδάχθης Θεὸν τὸν ἐν ἀρχῇ ὄντα, τὸν ὡς Λόγον προελθόντα, τὸν πρὸς τὸν Θεὸν ὄντα, τοῦτον γνωρίσας καὶ καταπλαγεὶς, καὶ προσκυνήσας τὸν σεαυτοῦ Δεσπότην, τόν σοι διὰ τῆς διδασκαλίας ἐνιδρυθέντα, γνώριζε, ὅτι οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ· τουτέστιν, ἀεὶ πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα. Ταύτας μοι τὰς ὀλίγας φωνὰς διασώσατε, ὥσπερ σφραγῖδα ταῖς μνήμαις ὑμῶν ἐνσημηνάμενοι. Αὗται ἀῤῥαγέστατον ἔσονται τειχίον πρὸς τὰς τῶν ἐπιβουλευόντων καταδρομάς· αὗται φυλακτήριόν εἰσι τῶν ψυχῶν σωτήριον τοῖς προβαλλομένοις αὐτάς. Ἄν τίς σοι προσελθὼν λέ γοι· Οὐκ ὢν, ἐγεννήθη· εἰ γὰρ ἦν, πῶς ἐγεννήθη; ὡς δαιμόνων φωνὴν ἀποτρέπου τὴν κατὰ τῆς δόξης τοῦ Μονογενοῦς βλασφημίαν. Αὐτὸς δὲ ἐπανελθὼν ἧκε πρὸς τὰς τῶν Εὐαγγελίων φωνάς· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος. Οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν. Τέταρτον εἰπὲ τὸ, Ἦν, καὶ καταργήσεις αὐτῶν τὸ, Οὐκ ἦν. Οὗτοι ἄσειστοι μενέτωσαν οἱ θεμέλιοι τῆς πίστεως. Τούτοις ἐποικοδομήσομεν, Θεοῦ διδόντος, καὶ τὰ λειπόμενα. Οὐ γάρ ἐστι δυνατὸν περὶ πάντων ὑμῖν εἰς ἅπαξ διαλεχθῆναι, μήποτε τῇ ἀμετρίᾳ τοῦ λόγου ἄχρηστα ποιήσωμεν ὑμῖν τὰ φιλοπόνως συνειλεγμένα. Ἀτονοῦσα γὰρ ἡ διάνοια πάντων ὁμοῦ περιδράξασθαι, ὅμοιον πάσχει γαστρὶ τῇ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ κόρου εἰς πέψιν ἀγαγεῖν τὰ παραπεμφθέντα μὴ δυναμένῃ. Εὔχομαι οὖν ὑμᾶς γλυκανθῆναι μὲν τῇ γεύσει, ὠφεληθῆναι δὲ τῇ ἀναδόσει. Αὐτὸς δὲ ἕστηκα ὑμῖν ἕτοιμος πρὸς τὴν διακονίαν τῶν λειπομένων, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.