Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
Monitum in orationem XX (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 35:1063〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
robabiliorem opinionem, abdicata Na- zianzenm Ecclesiæ cura, anno Seleuciam se contulit. Ibi per triennium solitudini, vigiliis ac rerum coelestium contemplationi deditus, hominibus fere incognitus mansit. Verum, ob sanctitatis et eloquentiæ famam, plurimorum præsulum votis expetitus, et a Theodosio Magno in Constantinopolitana sede, circa annum , collocatus, eadem doctri- næ ac pietatis semina in navem sibi creditam plebem sparsit. Invaserat tunc temporis Constantinopolim incredibilis quædam quasi errorum colors. Non tantum hæretici, sed ipsi etiam Catholici novas et periculosas de rebus divinis quæstiones agitabant. Ex opi- nionum diversitate oriebantur rixæ et dissensiones; tantaque erat animorum vis, et linguarum prurigo, ut de rebus sacris non solum templa, sed et fora et ædes continuo personarent. II. Hanc lemeritatem retundit Theologus, ac primo quidem eos præcipue carpit, qui, nec sacrarum litterarum cognitione instructi, nec vitæ sanctitate commendabiles, sibi theologorum nomen arroganter ascribebant. Pluribus exemplis ex Scriptura prolatis ostendit, non cuique licitum esse Sancta sanctorum adire, vel spectare, vel attingere, sed illis tantum qui a Deo sunt vocati, et seipsos hostiam viventem, imo ipsum Dei () Αποθανεῖν κόσμῳ, etc. Billius : • qui () ᾿Αποδιδούς. Quinque Regg., et Coisl. 1, () Kal. Sic Regg. bm, ph, Or. 1, et Pass. Deest () Ὑμῖν. Sic duo Regg., et Pass. Sic etiamn () 'Εστί. Sic Reg. pl. Deest in ed. () Ανυψοῦντες τὴν. Sic duo Regg. In Coisl. σαι Χριστῷ, σάρκα κενώσαι, ψυχὴν ἑλκύσαι ἀπὸ τοῦ σώματος. Τούτων φειδόμενος, ἢ καὶ καθαρῶς ἀποδι δοὺς () τῷ Θεῷ τοὺς θεραπευτὰς τοῦ Θεοῦ καὶ μύ στας. καὶ τῶν οὐρανίων επόπτας, τὴν ἀπαρχὴν τοῦ ἡμετέρου γένους, τὸ ἔρεισμα τοὺς τῆς πίστεως στε φάνους, τοὺς μαργαρίτας τους τιμίους, τοὺς τοῦ ναοῦ λίθους, οὗ θεμέλιος καὶ ἀκρογωνιαῖος Χριστὸς, τοῦ καλοῦ λέγω τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος· καὶ () κάλλιστα ἂν καὶ τούτοις, καὶ σεαυτῷ, καὶ πᾶσιν ἡμῖν βουλεύσαιο. Καί σοι εὔχομαι τοῦτον παρ' ἡμῶν τὸν πλοῦτον γενέσθαι μᾶλλον, ἢ πολλοῦ χρυσίου καὶ ἀργυρίου θησαυρούς, νῦν ὑπάρχοντας, καὶ μετ' ὀλί γον οὐκ ἐσομένους. Α κτῆσιν οὐ κρατουμένην, ἀποθανεῖν κόσμῳ (), ζῆ- ἀποδούς. ΙΖ΄. Αὕτη τῶν ἐμῶν λόγων ὑμῖν () ἡ καρποφο ρία, εἰ καὶ τῆς ἐλπίδος ἐλάττων, ἀλλὰ κατά γε τὴν ἡμετέραν δύναμιν, Ὑμεῖς δὲ ἀντιδοίητέ μοι τῆς ἐμῆς εἰσφορᾶς τὸ μεῖζον, τὴν εὐπείθειαν· ὡς ἂν τὰ τε ἄλλα καὶ ἧττον δέησθε τῶν ἐμῶν λόγων, ἀλλήλους κατανοοῦντες εἰς παροξυσμὸν ἀγάπης καὶ καλῶν ἔργων· ὡς ἂν χρηστῆς καὶ φιλανθρώπου τῆς ἐκεῖθεν γραφῆς τυχόντες, καὶ περὶ τὸν πάντων βασιλέα χο ρεύοντες, ὃ μόνον ἔργον ἐστὶ () τοῖς ἐκεῖ γεγραμ- μένοις, λειτουργῶμεν Θεῷ τὴν αἴνεσιν, την μίαν Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, καὶ θεωροῦν τες καὶ ἀνυψοῦντες τὴν () τῆς θεότητος δόξαν τε καὶ λαμπρότητα, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα, καὶ ἡ τιμὴ, καὶ ἡ προσκύνησις εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ἡμῖν. 1, ἀνυμνοῦντες, « την S. GREGORII THEOLOGI ac philosophorum cætum, qui nullo vinculo humi tenentur, qui sola corpora, ac ne ea quidem lola, possident ; qui Casari nihil habent, Deo omnia tri- buunt, hymnnos, preces, vigilias, lacrymas, opes, quæ manibus arripi nequeunt, mundo emori, Chri- sto vivere, carnem macerare, animam a corpore abstrahere. His parcens, aut etiam omnino Deo reddens divini naminis famulos et mysteriorum conscios, coelestiumque rerum inspectores, has, inquam, generis nostri primitias, hæc columina, has fidei coronas, has pretiosas margaritas, hos templi illius, preclari, inquam, Ecclesiæ coetus, lapides, cujus fundamentum et lapis angularis est Christus : pulcherrime utique, et ipsis, et tibi, et nobis omnibus consulueris. Ac tibi has potius a nobis divitias optarim, quam magnos auri atque argenti thesauros, qui nunc exsistunt, ac paulo post non erunt. XVII. Habetis orationis meæ munus, si spe vestra B inferius, at certe quale offerre potuimus. Vos vero mihi pro hac mea erogatione, quod majus est, re- pendite, nempe tractabiles et obsequentes animos. Sic ad alia commoda hoc quoque acce
PG 35:1065ΛΟΓΟΣ Κ. Περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. Α. Ὅταν ἴδω τὴν νῦν γλωσσαλγίαν, καὶ τοὺς αὐθημερινοὺς σοφοὺς, καὶ τοὺς χειροτονητοὺς θεολόγους, οἷς ἀρκεῖ τὸ θελῆσαι μόνον πρὸς τὸ εἶναι σοφοῖς· ποθῶ τὴν ἀνωτάτω φιλοσοφίαν, καὶ σταθμὸν ἔσχατον ἐπιζητῶ, κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, καὶ ἐμαυτῷ μόνῳ συγγενέσθαι βούλομαι. Οὐδὲν γάρ μοι δοκεῖ τοιοῦτον, οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρκὸς καὶ κόσμου γενόμενον, μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, ἑαυτῷ προςλαλοῦντα καὶ τῷ Θεῷ, ζῇν ὑπὲρ τὰ ὁρώμενα, καὶ ἀεὶ τὰς θείας ἐμφάσεις καθαρὰς ἐν ἑαυτῷ φέρειν ἀμιγεῖς τῶν κάτω χαρακτήρων καὶ πλανωμένων, οἷον ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον Θεοῦ καὶ τῶν θείων, καὶ ὂν, καὶ ἀεὶ γινόμενον, φωτὶ προσλαμβάνοντα φῶς, καὶ ἀμαυροτέρῳ τρανότερον, μέχρις ἂν πρὸς τὴν πηγὴν ἔλθωμεν τῶν τῇδε ἀπαυγασμάτων, καὶ τύχωμεν τοῦ μακαρίου τέλους, λυθέντων τῶν ἐσόπτρων τῇ ἀληθείᾳ·
ΛΟΓΟΣ Κ. Περὶ δόγματος (47) καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. Α Α'. Οταν ἴδω τὴν νῦν γλωσσαλγίαν, καὶ τοὺς αὐ θημερινούς σοφούς, καὶ τοὺς χειροτονητούς θεολό γους, οἷς ἀρκεῖ τὸ θελῆσαι μόνον πρὸς τὸ εἶναι τυ φοῖς· ποθῶ τὴν ἀνωτάτω φιλοσοφίαν, καὶ σταθμὸν ἔσχατον ἐπιζητῶ, κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, καὶ ἐμαυτῷ μόνῳ συγγενέσθαι βούλομαι. Οὐδὲν γάρ μοι δοκεῖ τοιοῦτον (48), οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρ κὸς καὶ κόσμου γενόμενον, μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, ἑαυτῷ προστ λαλοῦντα καὶ τῷ Θεῷ, ζῆν ὑπὲρ τὰ δρώμενα, καὶ ἀεὶ τὰς θείας ἐμφάσεις καθαρὰς ἐν ἑαυτῷ φέρειν (49) ἀμιγεῖς τῶν κάτω χαρακτήρων καὶ πλανωμένων, οἷον ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον Θεοῦ καὶ τῶν θείων, καὶ ὄν, καὶ ἀεὶ γινόμενον (50), φωτί προσλαμβάνονται φως, η καὶ ἀμαυροτέρῳ τρανότερον, μέχρις ἂν πρὸς τὴν πη γὴν ἔλθωμεν τῶν τῇδε ἀπαυγασμάτων (51), καὶ τύ χωμεν τοῦ μακαρίου τέλους, λυθέντων (52) τῶν ἐσόπτρων τῇ ἀληθείᾳ· ὡς μόλις ἄν τις ἑαυτὸν, ἢ μας κρα φιλοσοφίᾳ παιδαγωγήσας, καὶ ἀποῤῥηγνὺς κατὰ μικρὸν τὸ τῆς ψυχῆς εὐγενές, καὶ φωτοειδές, τοῦ ταπεινοῦ καὶ σκότῳ συνεζευγμένου, ἢ Θεοῦ τυχών Γεω, ἢ καὶ ἄμφω ταῦτα, καὶ μελέτην ὅτι μάλιστα ποιούμενος ἄνω βλέπειν (53), τῆς κατασπώσης ὕλης ἐπικρατήσεις. Πρὶν δὲ ταύτην ὑπερσχεῖν, ὅση δύνα μις, καὶ ἀνακαθᾶραι ἱκανῶς τά τε ὦτα καὶ τὴν διά των. Περὶ δογμάτων, ήτοι περὶ θεολογίας, ο αν Περὶ δογμά των, καὶ κατὰ ἐπισκόπων, « τοιοῦτο. καὶ ὤν, καὶ ἀεὶ γινόμενος. βλέπειν. ORATIO XX. DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. - vivi templum exhibuerint, Deinde fuse de sanctissima Trinitate disserit, et impia Sabellii Ariique dogmata, doctrinae simul ac fidei gladio, deturbat. Naturæ unitatem in Deo cum personarum distinctione invicte asserit ; ac diserte exposita divinæ humanæque gene- rationis differentia, monet Filii a Patre generationem, et sancti Spiritus processionem a theologis non curiosius inquirendam. Unde sapienter concludit (n. 12) : « Vis theologus fieri? Serva mandata; per Dei præcepta incede; actio enim gradus est ad contempla- tionem. » III. Inscribitur hæc oratio : « De dogmate et constitutione episcoporum. Verum in- scriptio hæc non satis accurata videtur. Nihil enim, aut fere nihil, hic de episcoporum constitutione» agitur. Inscriptionem tamen non immutamus, cum in plerisque codicibus sola reperiatur. De hac re monuisse sufficiat Cæterum, teste Elia, Constantinopoli habita est. Id etiam probatur rerum circumstantiis et annalium monumentis. Quo autem anno pronuntiata fuerit, id non satis iisdem testimoniis declaratur. Juxta Billium, in Eliæ Commentariis (forsan manuscriptis) collocatur post secundam De theologia orationem. At, ut observat idem Billius, huic ordini repugnant omnes, uno Eliano excepto, quos viderit codices. Verisimile videtur habitam fuisse anno 379. Utrum autem primum debeat obtinere locum inter Gregorianas que Constantinopoli habitæ sunt, aflirmare veremur. Hanc tamen aliis præmittendam conjicimus, quod scilicet aliarum, ac præcipue theolo- gicarum, Gregorii orationum, veluti prooemium ab eruditis habeatur. at Jereni. ix, 2. Alii, Dogmatibus, seu de Theologia. Alii, de Dogmatibus, et contra Episcopos. › Coisl. 1, et Par., EDIT. • vitae hujus radiorum fontem, intelligit Deum, qui in hac vita, veluti radios claritatis sua in homines PATROL. GR. XXXV, ORATIO XX'. De dogmate et constitutione episcoporum. I. Cum linguæ pruriginem hac tempestate vigen- tem conspicio, sapientesque diei unius momento exortos,'atque theologos electione ac suffragio ef- fectos, quibus ad eruditionem comparandam satis est, si voluntatem solam afferant, philosophiæ supremæ desiderio teneor, ac, juxta Jeremiam " extremum quomdam secessum requiro, mecumque ipse solus vitæ consuetudinem habere concupisco. Nihil enim potius mihi videtur, quam si, sensibus compressis, extra mundum et carnem positus, nie hil rerum humanarum contingens, nisi summa ne- cessitate coactus, mecum ipse et cum Deo collo- quens, sublimiorem iis rebus, quæ aspectu sentiun- tur, vitam traducam, ac divinas rerum species et imagines puras semper, atque ab omnibus terrenis et errabundis simulacris immunes in me circunt- feram, ac efficiar, semperque exsistam, velut pu- rissimum quoddam Dei rerumque divinarum spe- culum, ut lumen lumine, et clarius obscuriori ex- cipiam, donec tandem ad radiorum vitæ hujus fon- tem perveniamus, solutis per veritatem spe- culis, beatum finem assequamur; adeo ut vix quis- piam, etiamsi seipsum vel diuturna philosophia ac disciplina exerceat, animæque nobilitatem et splen- dorem ab humilis et caliginosi corporis contagione ac, immittit, ita ut semper in se c divinas species sent imagines circumferant. Quo sensu elicimur puris- simum quoddam Dei rerumque divinarum speculum, in quo omnibus contemplari licet illius claritatis radios, cujus Deus fons est, ut omnis desiderii no- stri impetus magis magisque ad illum fontem diri- gatur. Hæc desunt in duobus Regg., et Or. 1. • Alias xxix, quæ autem erat, nunc 43. bita anno 379. - Ha- (47) Περὶ δόγματος. Plures habent, Περί δογμά- C (48) Τοιοῦτον. Sic duo Regg., et Or. 1. In ed., (49) Φέρειν. Combef., φέρει, « in seipso fert. » (50) Καὶ δν, καὶ ἀεὶ γινόμενον. Sic editi. At (51) Τῶν τῇδε απαυγασμάτων. Gregorius, per (52) Αυθέντων. Coisl. 3 et Par. addunt, ἡμῖν. (55) Καὶ μελέτην ὅτι μάλιστα ποιούμενος άνω
PG 35:1066ὡς μόλις ἄν τις ἑαυτὸν, ἢ μακρᾷ φιλοσοφίᾳ παιδαγωγήσας, καὶ ἀποῤῥηγνὺς κατὰ μικρὸν τὸ τῆς ψυχῆς εὐγενὲς, καὶ φωτοειδὲς, τοῦ ταπεινοῦ καὶ σκότῳ συνεζευγμένου, ἢ Θεοῦ τυχὼν ἵλεω, ἢ καὶ ἄμφω ταῦτα, καὶ μελέτην ὅτι μάλιστα ποιούμενος ἄνω βλέπειν, τῆς κατασπώσης ὕλης ἐπικρατήσειε. Πρὶν δὲ ταύτην ὑπερσχεῖν, ὅση δύναμις, καὶ ἀνακαθᾶραι ἱκανῶς τά τε ὦτα καὶ τὴν διάνοιαν, ἢ ψυχῆς ἐπιστασίαν δέξασθαι, ἢ θεολογίᾳ προσβαλεῖν, οὐκ ἀσφαλὲς εἶναι γινώσκω. Β. Καὶ ὅθεν εἰς τοῦτο ὑπήχθην τὸ δέος, ἵνα μή με τοῦ δέοντος δειλότερον ὑπολάβοιτε, ἀλλὰ καὶ ἐπαινῆτε τῆς προμηθείας, ἀκούω μὲν αὐτοῦ Μωϋσέως, ἡνίκα ἐχρημάτιζεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, ὅτι πλειόνων εἰς τὸ ὄρος προσκεκλημένων, ὧν εἷς ἦν καὶ Ἀαρὼν σὺν τοῖς παισὶν αὐτοῦ τοῖς δύο τοῖς ἱερεῦσιν, οἱ μὲν λοιποὶ πάντες προσκυνῆσαι πόῤῥωθεν ἐκελεύσθησαν, ἐγγίσαι δὲ Μωϋσῆς μόνος, οὐ συναναβῆναι δὲ ὁ λαός. Καὶ μικρὸν πρὸ τούτων, τοὺς μὲν ἄλλους ἀστραπαὶ, καὶ βρονταὶ, καὶ σάλπιγγες, καὶ ὅλον καπνιζόμενον τὸ ὄρος, καὶ ἀπειλαὶ φρικώδεις, καὶ τοιαῦτα δείματα ἵστη κάτω· καὶ μέγα ἦν αὐτοῖς ἀκοῦσαι τῆς τοῦ Θεοῦ φωνῆς μόνον, καὶ ταῦτα εὖ μάλα ἁγνισαμένοις.
ΛΟΓΟΣ Κ. Περὶ δόγματος (47) καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. Α Α'. Οταν ἴδω τὴν νῦν γλωσσαλγίαν, καὶ τοὺς αὐ θημερινούς σοφούς, καὶ τοὺς χειροτονητούς θεολό γους, οἷς ἀρκεῖ τὸ θελῆσαι μόνον πρὸς τὸ εἶναι τυ φοῖς· ποθῶ τὴν ἀνωτάτω φιλοσοφίαν, καὶ σταθμὸν ἔσχατον ἐπιζητῶ, κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, καὶ ἐμαυτῷ μόνῳ συγγενέσθαι βούλομαι. Οὐδὲν γάρ μοι δοκεῖ τοιοῦτον (48), οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρ κὸς καὶ κόσμου γενόμενον, μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, ἑαυτῷ προστ λαλοῦντα καὶ τῷ Θεῷ, ζῆν ὑπὲρ τὰ δρώμενα, καὶ ἀεὶ τὰς θείας ἐμφάσεις καθαρὰς ἐν ἑαυτῷ φέρειν (49) ἀμιγεῖς τῶν κάτω χαρακτήρων καὶ πλανωμένων, οἷον ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον Θεοῦ καὶ τῶν θείων, καὶ ὄν, καὶ ἀεὶ γινόμενον (50), φωτί προσλαμβάνονται φως, η καὶ ἀμαυροτέρῳ τρανότερον, μέχρις ἂν πρὸς τὴν πη γὴν ἔλθωμεν τῶν τῇδε ἀπαυγασμάτων (51), καὶ τύ χωμεν τοῦ μακαρίου τέλους, λυθέντων (52) τῶν ἐσόπτρων τῇ ἀληθείᾳ· ὡς μόλις ἄν τις ἑαυτὸν, ἢ μας κρα φιλοσοφίᾳ παιδαγωγήσας, καὶ ἀποῤῥηγνὺς κατὰ μικρὸν τὸ τῆς ψυχῆς εὐγενές, καὶ φωτοειδές, τοῦ ταπεινοῦ καὶ σκότῳ συνεζευγμένου, ἢ Θεοῦ τυχών Γεω, ἢ καὶ ἄμφω ταῦτα, καὶ μελέτην ὅτι μάλιστα ποιούμενος ἄνω βλέπειν (53), τῆς κατασπώσης ὕλης ἐπικρατήσεις. Πρὶν δὲ ταύτην ὑπερσχεῖν, ὅση δύνα μις, καὶ ἀνακαθᾶραι ἱκανῶς τά τε ὦτα καὶ τὴν διά των. Περὶ δογμάτων, ήτοι περὶ θεολογίας, ο αν Περὶ δογμά των, καὶ κατὰ ἐπισκόπων, « τοιοῦτο. καὶ ὤν, καὶ ἀεὶ γινόμενος. βλέπειν. ORATIO XX. DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. - vivi templum exhibuerint, Deinde fuse de sanctissima Trinitate disserit, et impia Sabellii Ariique dogmata, doctrinae simul ac fidei gladio, deturbat. Naturæ unitatem in Deo cum personarum distinctione invicte asserit ; ac diserte exposita divinæ humanæque gene- rationis differentia, monet Filii a Patre generationem, et sancti Spiritus processionem a theologis non curiosius inquirendam. Unde sapienter concludit (n. 12) : « Vis theologus fieri? Serva mandata; per Dei præcepta incede; actio enim gradus est ad contempla- tionem. » III. Inscribitur hæc oratio : « De dogmate et constitutione episcoporum. Verum in- scriptio hæc non satis accurata videtur. Nihil enim, aut fere nihil, hic de episcoporum constitutione» agitur. Inscriptionem tamen non immutamus, cum in plerisque codicibus sola reperiatur. De hac re monuisse sufficiat Cæterum, teste Elia, Constantinopoli habita est. Id etiam probatur rerum circumstantiis et annalium monumentis. Quo autem anno pronuntiata fuerit, id non satis iisdem testimoniis declaratur. Juxta Billium, in Eliæ Commentariis (forsan manuscriptis) collocatur post secundam De theologia orationem. At, ut observat idem Billius, huic ordini repugnant omnes, uno Eliano excepto, quos viderit codices. Verisimile videtur habitam fuisse anno 379. Utrum autem primum debeat obtinere locum inter Gregorianas que Constantinopoli habitæ sunt, aflirmare veremur. Hanc tamen aliis præmittendam conjicimus, quod scilicet aliarum, ac præcipue theolo- gicarum, Gregorii orationum, veluti prooemium ab eruditis habeatur. at Jereni. ix, 2. Alii, Dogmatibus, seu de Theologia. Alii, de Dogmatibus, et contra Episcopos. › Coisl. 1, et Par., EDIT. • vitae hujus radiorum fontem, intelligit Deum, qui in hac vita, veluti radios claritatis sua in homines PATROL. GR. XXXV, ORATIO XX'. De dogmate et constitutione episcoporum. I. Cum linguæ pruriginem hac tempestate vigen- tem conspicio, sapientesque diei unius momento exortos,'atque theologos electione ac suffragio ef- fectos, quibus ad eruditionem comparandam satis est, si voluntatem solam afferant, philosophiæ supremæ desiderio teneor, ac, juxta Jeremiam " extremum quomdam secessum requiro, mecumque ipse solus vitæ consuetudinem habere concupisco. Nihil enim potius mihi videtur, quam si, sensibus compressis, extra mundum et carnem positus, nie hil rerum humanarum contingens, nisi summa ne- cessitate coactus, mecum ipse et cum Deo collo- quens, sublimiorem iis rebus, quæ aspectu sentiun- tur, vitam traducam, ac divinas rerum species et imagines puras semper, atque ab omnibus terrenis et errabundis simulacris immunes in me circunt- feram, ac efficiar, semperque exsistam, velut pu- rissimum quoddam Dei rerumque divinarum spe- culum, ut lumen lumine, et clarius obscuriori ex- cipiam, donec tandem ad radiorum vitæ hujus fon- tem perveniamus, solutis per veritatem spe- culis, beatum finem assequamur; adeo ut vix quis- piam, etiamsi seipsum vel diuturna philosophia ac disciplina exerceat, animæque nobilitatem et splen- dorem ab humilis et caliginosi corporis contagione ac, immittit, ita ut semper in se c divinas species sent imagines circumferant. Quo sensu elicimur puris- simum quoddam Dei rerumque divinarum speculum, in quo omnibus contemplari licet illius claritatis radios, cujus Deus fons est, ut omnis desiderii no- stri impetus magis magisque ad illum fontem diri- gatur. Hæc desunt in duobus Regg., et Or. 1. • Alias xxix, quæ autem erat, nunc 43. bita anno 379. - Ha- (47) Περὶ δόγματος. Plures habent, Περί δογμά- C (48) Τοιοῦτον. Sic duo Regg., et Or. 1. In ed., (49) Φέρειν. Combef., φέρει, « in seipso fert. » (50) Καὶ δν, καὶ ἀεὶ γινόμενον. Sic editi. At (51) Τῶν τῇδε απαυγασμάτων. Gregorius, per (52) Αυθέντων. Coisl. 3 et Par. addunt, ἡμῖν. (55) Καὶ μελέτην ὅτι μάλιστα ποιούμενος άνω
PG 35:1067Μωϋσῆς δὲ καὶ ἄνεισι, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χωρεῖ, καὶ Θεῷ συγγίνεται, καὶ δέχεται νόμον, τοῖς μὲν πολλοῖς τὸν τοῦ γράμματος, τοῖς δὲ ὑπὲρ τοὺς πολλοὺς τὸν τοῦ πνεύματος. Γ. Γινώσκω δὲ Ἡλεῖ τὸν ἱερέα, καὶ μικρὸν ὕστερον Ὀζᾶν τινα· τὸν μὲν καὶ ὑπὲρ τῆς τῶν παίδων παρανομίας ἀπαιτηθέντα δίκην, ἣν ἐτόλμων κατὰ τῶν θυσιῶν, καὶ ταῦτα οὐκ ἀποδεχόμενον αὐτῶν τὴν ἀσέβειαν, ἀλλὰ πολλὰ πολλάκις ἐπιτιμήσαντα· τὸν δὲ, ὅτι τῆς κιβωτοῦ ψαῦσαι τολμήσας μόνον, περισπασθείσης ὑπὸ τοῦ μόσχου, τὴν μὲν περιεσώσατο, αὐτὸς δὲ ἀπώλετο, φυλάσσοντος δηλαδὴ τοῦ Θεοῦ τῇ κιβωτῷ τὸ σεβάσμιον. Οἶδα δ’ ἐγὼ μηδὲ τῶν τοίχων τοῦ ἱεροῦ ψαῦσαι τοῖς πολλοῖς ὂν ἀσφαλὲς, καὶ διὰ τοῦτο ἑτέρων ἐδεήθησαν τοίχων τῶν ἔξωθεν· μηδὲ τὰς θυσίας αὐτὰς, ὑφ’ ὧν, καὶ ὅτε, καὶ οὗ μὴ καθῆκον ἦν, ἀναλίσκεσθαι· τοσούτου δεῖν πρὸς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων προσφοιτᾷν θαῤῥοῦντα, ἢ τὸ καταπέτασμα, ἢ τὸ ἱλαστήριον, ἢ τὴν κιβωτὸν, ἢ προσβλέπειν εἶναι παντὸς, ἢ προσάπτεσθαι. Δ.
Α νοιαν, ή ψυχῆς ἐπιστασίαν δέξασθαι, ἢ θεολογια προσβαλεῖν, οὐκ ἀσφαλὲς εἶναι γινώσκω. Β. Καὶ ὅθεν εἰς τοῦτο ὑπήχθην τὸ δέος, ἵνα μή με (54) τοῦ δέοντος δειλότερον ὑπολάβοιτε, ἀλλὰ καὶ ἐπαινῆτε τῆς προμηθείας, ἀκούω μὲν αὐτοῦ Μωϋ- σέως, ἡνίκα έχρημάτιζεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, ὅτι πλειόνων εἰς τὸ ὄρος προσκεκλημένων, ὧν εἷς ἦν καὶ 'Ααρών σὺν τοῖς παισὶν αὐτοῦ τοῖς δύο τοῖς ἱερεῦσιν, οἱ μὲν λοιποὶ πάντες προσκυνῆσαι πόῤῥωθεν ἐκελεύσθησαν, ἐγγίσαι δὲ Μωϋσῆς μόνος, οὐ συναναβῆναι δὲ ὁ λαός. Β Καὶ μικρὸν πρὸ τούτων, τοὺς μὲν ἄλλους ἀστραπαί, καὶ βρονταί, καὶ σάλπιγγες, καὶ ὅλον καπνιζόμενον τὸ ὄρος, καὶ ἀπειλαὶ φρικώδεις, καὶ τοιαῦτα δείμα τα ίστη κάτω· καὶ μέγα ἦν αὐτοῖς ἀκοῦσαι τῆς τοῦ Θεοῦ φωνῆς μόνον, καὶ ταῦτα εὖ μάλα ἁγνισαμένοις. Μωϋσῆς δὲ καὶ ἄνεισι, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χωρεί, καὶ Θεῷ συγγίνεται, καὶ δέχεται νόμον, τοῖς μὲν πολ- λοῖς τὸν τοῦ γράμματος, τοῖς δὲ ὑπὲρ τοὺς πολλοὺς τὸν τοῦ πνεύματος. • Γ΄. Γινώσκω δὲ Ηλεῖ τὸν ἱερέα, καὶ μικρὸν ὕστε ρον Οζάν τινα · τὸν μὲν καὶ ὑπὲρ τῆς τῶν παίδων παρανομίας ἀπαιτηθέντα δίκην, ἣν ἐτόλμων κατὰ τῶν θυσιῶν, καὶ ταῦτα οὐκ ἀποδεχόμενον αὐτῶν τὴν ἀσέβειαν, ἀλλὰ πολλὰ πολλάκις ἐπιτιμήσαντα· τὸν δὲ, ὅτι τῆς κιβωτού ψαῦσαι τολμήσας μόνον, περι- σπασθείσης ὑπὸ τοῦ μόσχου, τὴν μὲν περιεσώσατο, αὐτὸς δὲ ἀπώλετο, φυλάσσοντος δηλαδή (55) τοῦ Θεοῦ τῇ κιβωτῷ τὸ σεβάσμιον. Οἶδα δ' ἐγὼ μηδὲ τῶν τοί χων τοῦ ἱεροῦ ψαῦσαι τοῖς πολλοῖς ὃν ἀσφαλὲς, καὶ διὰ τοῦτο ἑτέρων ἐδεήθησαν (56) τοίχων τῶν ἔξωθεν μηδὲ τὰς θυσίας αὐτὰς, ὑφ' ὧν, καὶ ὅτε, καὶ οὗ μὴ καθῆκον ἦν, ἀναλίσκεσθαι· τοσούτου δεῖν πρὸς τὰ "Αγια τῶν ἁγίων προσφοιταν θαῤῥοῦντα, ἢ (57) τὸ καταπέτασμα, ἢ τὸ ἱλαστήριον, ἢ τὴν κιβωτόν, ἢ προσβλέπειν εἶναι παντὸς, ἢ προσάπτεσθαι. μήτε. 1, εδέησαν. Θεολόγου ἐκ τοῦ λόγου τοῦ « Περὶ θεολογίας, καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. › Κείμενον. « Τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ θύματος καὶ ἀρχιερέως.» Ερμηνεία τοῦ ἐλαχίστου Βασιλείου. « Μεγάλου μὲν Θεοῦ τοῦ Κυρίου Δ΄. Ταῦτα οὖν εἰδὼς ἐγώ, καὶ ὅτι μηδεὶς ἄξιος τοῦ μεγάλου Θεοῦ, καὶ θύματος (58), καὶ ἀρχιερέως, ὃς 2³ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγει, ἀλλ' οὐχὶ τοῦ Πατρὸς νῦν· τοῦτο σημειούμεθα πρὸς τοὺς τὸ Μεγάλου τῷ Πατρὶ μόνῳ περιγράφοντας, τῷ δ' Υἱῷ τὰ δευτεραῖα διδόντας· θύματος δὲ καὶ ἀρχιερέως τὸ μὲν ὡς σφα γιασθέντος, καὶ ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας προσενεχθέντος σωτηρίας· τὸ δὲ ὡς οὐχ ὑπ᾽ ἄλλου, ὑφ' ἑαυτοῦ δὲ ἑαυτὸν τεθυκότος, καὶ εἰς σφαγὴν ἑκούσιον προτεθει- κότος. » S. GREGORII THEOLOGI paulatim abrumpat, vel divinum numen propitium sentiat, aut utrumque horum babeát, ac mentem maxima cum diligentia ad cœlestia dirigat, vix, inquam, terrenam hanc molem deorsum trahen- tem superare poterit. Priusquam autem eam, eam, quantum fieri potest, superaverimus, auresque nostras et mentis aciem satis repurgaverimus, animarum curam suscipere, aut ad rerum divinarum pertractationem accedere haudquaquam tutum esse duco. Il. Ac ne me forte timidiorem, quam par sit, existimetis, sed consilium potius nostrum pruden- tiamque comprobetis, unde in hunc metum indu- ctus fuerim, exponam. Primum igitur ex ipso Moyses audio, quo tempore oracula ei Deus etlebat, quamvis ad montem multi acciti essent, quorum unus erat ipse Aaron, cum duobus filiis, ¡isque sacerdotibus, tamen cæteros omnes eminus adorare jussos esse, Moysen autem solum ad eum propius accessisse, populum vero ne simul qui- dem ascendisse. Atque, ut item aliquanto supe- rius narrat, alios fulgura, tonitrua, tubarum clan- gor, et mons fumo circumfusus ˆª et horrendæ comminationes, atque hujusmodi terrores deor sum sistebant, adeo ut ipsi præclare secum agi ar- bitrarentur, quod vel solam Dei vocem audirent, idque hac lege, ut summo prius studio seipsos ab omni labe purgarent. At Moyses, et ascendit, et nubem penetrat, et cum Deo congreditur, et legem accipit, iis quidem, qui e vulgo sunt, litteralem, iis autem, qui supra vulgus assurgunt, spiritua- lem. III. Tum etiam illud, quod Heli sacerdoti ", at- C que aliquanto post Osæ " accidit, cognitum et ex- ploratum habeo : quorum alter sceleris etiam illius, qúod filii adversus sacrificia committebant, pœnas solvit, idque cum eorum impietatem non modo non probasset, verum etiam multum ac sæpenumero ipsos hoc nomine objurgasset; alter, quod arcam solum a bove distractam, tangere ausus esset; eam quidem incolumem servavit, ipse vero interiit ; sic nimirum Deus venerationem arcæ suæ debitam tuebatur. Quin illud quoque mihi perspectum est, me parietes quidem templi promiscuæ multitudini contingere licuisse, eaque de causa parielibus aliis, quibus illi cingerentur, opus fuisse: nec sa- crificia ipsa quibus, aut quando, aut ubi non conveniebat, consumi solita esse : nedum cuivis, D ne aut Sancta sanctorum, aut velamen, aut propitiatorium, aut arcam denique adire, vel spectare, vel attingere, liberum fuisse. IV. Quæ cum ipse norim, illudque præterea, ne- minem magno Deo, et sacrilicio, et pontifice di- * Exod. xix, 3. ibid. 16. "I Reg. iv, sqq. Coinber. In ed., el Gr. 1. monia contra hæresim Soterichi scholion affert ·Basilii minimi ad hunc locum, qui sic se habet : Tov II Reg. vt, 6. Theologi ex oratione De theologia et episco- porum constitutione. Textus: Magni Dei et hostiæ et pontificis. Basilii minimi interpretatio : « Ma- gnum quidem Deum, Dominum nostrum Jesum Christum dicit, non tamen nunc Patrem. Hoc ad- notamus adversus illos qui vocabulum Magnuni Patri tantum ascribunt, filio autem partes su (54) Μή με. Sic duo Regg., duo Coll., Or. 1, et (55) Δηλαδή Deest in pluribus codd. (56) Εδεήθησαν. Duo Regg., tres Colb., et Or. (57) "H. Deest in duobus Regg., totidem Colb., (58) Synodus CP., anno 1156 habita, inter testi-
PG 35:1068Ταῦτα οὖν εἰδὼς ἐγὼ, καὶ ὅτι μηδεὶς ἄξιος τοῦ μεγάλου Θεοῦ, καὶ θύματος, καὶ ἀρχιερέως, ὃς μὴ πρότερον ἑαυτὸν παρέστησε τῷ Θεῷ θυσίαν ζῶσαν, μᾶλλον δὲ, ναὸς ἅγιος ἐγένετο Θεοῦ ζῶντος καὶ ζῶν· πῶς ἢ αὐτὸς προχείρως ἐγχειρήσαιμι τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ἢ ἀποδέξωμαι τὸν ἐγχειροῦντα θρασέως; Οὐκ ἐπαινετὸς ὁ πόθος· φοβερὸν τὸ ἐγχείρημα. Καὶ διὰ τοῦτο καθαρτέον ἑαυτὸν πρῶτον, εἶτα τῷ καθαρῷ προσομιλητέον· εἰ μὴ μέλλοιμεν τὸ τοῦ Μανωὲ πείσεσθαι, καὶ λέξειν ἐν φαντασίᾳ Θεοῦ γενόμενοι· Ἀπολώλαμεν, ὦ γύναι, Θεὸν ἑωράκαμεν, ἢ, ὡς Πέτρος, ἀποπέμψασθαι τοῦ πλοίου τὸν Ἰησοῦν, ὡς οὐκ ἄξιοι τοιαύτης ἐπιδημίας· ἢ, ὡς ὁ ἑκατόνταρχος ἐκεῖνος, τὴν μὲν θεραπείαν ἀπαιτήσειν, τὸν θεραπευτὴν δὲ οὐκ εἰσδέξασθαι. Λεγέτω τις καὶ ἡμῶν, ἕως ἐστὶν ἑκατόνταρχος, καὶ πλειόνων ἐν κακίᾳ κρατῶν, καὶ ἔτι στρατευόμενος Καίσαρι τῷ κοσμοκράτορι τῶν κάτω συρομένων· Οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς, ἵνα μου ὑπὸ τὴν στέγην εἰσέλθῃς. Ὅταν δὲ Ἰησοῦν θεάσωμαι, καίτοι μικρὸς ὢν τὴν πνευματικὴν ἡλικίαν, ὡς ὁ Ζακχαῖος ἐκεῖνος, καὶ ὑπὲρ τὴν συκομορέαν ἀρθῶ, νεκρώσας τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ μαράνας τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως·
Α νοιαν, ή ψυχῆς ἐπιστασίαν δέξασθαι, ἢ θεολογια προσβαλεῖν, οὐκ ἀσφαλὲς εἶναι γινώσκω. Β. Καὶ ὅθεν εἰς τοῦτο ὑπήχθην τὸ δέος, ἵνα μή με (54) τοῦ δέοντος δειλότερον ὑπολάβοιτε, ἀλλὰ καὶ ἐπαινῆτε τῆς προμηθείας, ἀκούω μὲν αὐτοῦ Μωϋ- σέως, ἡνίκα έχρημάτιζεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, ὅτι πλειόνων εἰς τὸ ὄρος προσκεκλημένων, ὧν εἷς ἦν καὶ 'Ααρών σὺν τοῖς παισὶν αὐτοῦ τοῖς δύο τοῖς ἱερεῦσιν, οἱ μὲν λοιποὶ πάντες προσκυνῆσαι πόῤῥωθεν ἐκελεύσθησαν, ἐγγίσαι δὲ Μωϋσῆς μόνος, οὐ συναναβῆναι δὲ ὁ λαός. Β Καὶ μικρὸν πρὸ τούτων, τοὺς μὲν ἄλλους ἀστραπαί, καὶ βρονταί, καὶ σάλπιγγες, καὶ ὅλον καπνιζόμενον τὸ ὄρος, καὶ ἀπειλαὶ φρικώδεις, καὶ τοιαῦτα δείμα τα ίστη κάτω· καὶ μέγα ἦν αὐτοῖς ἀκοῦσαι τῆς τοῦ Θεοῦ φωνῆς μόνον, καὶ ταῦτα εὖ μάλα ἁγνισαμένοις. Μωϋσῆς δὲ καὶ ἄνεισι, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χωρεί, καὶ Θεῷ συγγίνεται, καὶ δέχεται νόμον, τοῖς μὲν πολ- λοῖς τὸν τοῦ γράμματος, τοῖς δὲ ὑπὲρ τοὺς πολλοὺς τὸν τοῦ πνεύματος. • Γ΄. Γινώσκω δὲ Ηλεῖ τὸν ἱερέα, καὶ μικρὸν ὕστε ρον Οζάν τινα · τὸν μὲν καὶ ὑπὲρ τῆς τῶν παίδων παρανομίας ἀπαιτηθέντα δίκην, ἣν ἐτόλμων κατὰ τῶν θυσιῶν, καὶ ταῦτα οὐκ ἀποδεχόμενον αὐτῶν τὴν ἀσέβειαν, ἀλλὰ πολλὰ πολλάκις ἐπιτιμήσαντα· τὸν δὲ, ὅτι τῆς κιβωτού ψαῦσαι τολμήσας μόνον, περι- σπασθείσης ὑπὸ τοῦ μόσχου, τὴν μὲν περιεσώσατο, αὐτὸς δὲ ἀπώλετο, φυλάσσοντος δηλαδή (55) τοῦ Θεοῦ τῇ κιβωτῷ τὸ σεβάσμιον. Οἶδα δ' ἐγὼ μηδὲ τῶν τοί χων τοῦ ἱεροῦ ψαῦσαι τοῖς πολλοῖς ὃν ἀσφαλὲς, καὶ διὰ τοῦτο ἑτέρων ἐδεήθησαν (56) τοίχων τῶν ἔξωθεν μηδὲ τὰς θυσίας αὐτὰς, ὑφ' ὧν, καὶ ὅτε, καὶ οὗ μὴ καθῆκον ἦν, ἀναλίσκεσθαι· τοσούτου δεῖν πρὸς τὰ "Αγια τῶν ἁγίων προσφοιταν θαῤῥοῦντα, ἢ (57) τὸ καταπέτασμα, ἢ τὸ ἱλαστήριον, ἢ τὴν κιβωτόν, ἢ προσβλέπειν εἶναι παντὸς, ἢ προσάπτεσθαι. μήτε. 1, εδέησαν. Θεολόγου ἐκ τοῦ λόγου τοῦ « Περὶ θεολογίας, καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. › Κείμενον. « Τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ θύματος καὶ ἀρχιερέως.» Ερμηνεία τοῦ ἐλαχίστου Βασιλείου. « Μεγάλου μὲν Θεοῦ τοῦ Κυρίου Δ΄. Ταῦτα οὖν εἰδὼς ἐγώ, καὶ ὅτι μηδεὶς ἄξιος τοῦ μεγάλου Θεοῦ, καὶ θύματος (58), καὶ ἀρχιερέως, ὃς 2³ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ λέγει, ἀλλ' οὐχὶ τοῦ Πατρὸς νῦν· τοῦτο σημειούμεθα πρὸς τοὺς τὸ Μεγάλου τῷ Πατρὶ μόνῳ περιγράφοντας, τῷ δ' Υἱῷ τὰ δευτεραῖα διδόντας· θύματος δὲ καὶ ἀρχιερέως τὸ μὲν ὡς σφα γιασθέντος, καὶ ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας προσενεχθέντος σωτηρίας· τὸ δὲ ὡς οὐχ ὑπ᾽ ἄλλου, ὑφ' ἑαυτοῦ δὲ ἑαυτὸν τεθυκότος, καὶ εἰς σφαγὴν ἑκούσιον προτεθει- κότος. » S. GREGORII THEOLOGI paulatim abrumpat, vel divinum numen propitium sentiat, aut utrumque horum babeát, ac mentem maxima cum diligentia ad cœlestia dirigat, vix, inquam, terrenam hanc molem deorsum trahen- tem superare poterit. Priusquam autem eam, eam, quantum fieri potest, superaverimus, auresque nostras et mentis aciem satis repurgaverimus, animarum curam suscipere, aut ad rerum divinarum pertractationem accedere haudquaquam tutum esse duco. Il. Ac ne me forte timidiorem, quam par sit, existimetis, sed consilium potius nostrum pruden- tiamque comprobetis, unde in hunc metum indu- ctus fuerim, exponam. Primum igitur ex ipso Moyses audio, quo tempore oracula ei Deus etlebat, quamvis ad montem multi acciti essent, quorum unus erat ipse Aaron, cum duobus filiis, ¡isque sacerdotibus, tamen cæteros omnes eminus adorare jussos esse, Moysen autem solum ad eum propius accessisse, populum vero ne simul qui- dem ascendisse. Atque, ut item aliquanto supe- rius narrat, alios fulgura, tonitrua, tubarum clan- gor, et mons fumo circumfusus ˆª et horrendæ comminationes, atque hujusmodi terrores deor sum sistebant, adeo ut ipsi præclare secum agi ar- bitrarentur, quod vel solam Dei vocem audirent, idque hac lege, ut summo prius studio seipsos ab omni labe purgarent. At Moyses, et ascendit, et nubem penetrat, et cum Deo congreditur, et legem accipit, iis quidem, qui e vulgo sunt, litteralem, iis autem, qui supra vulgus assurgunt, spiritua- lem. III. Tum etiam illud, quod Heli sacerdoti ", at- C que aliquanto post Osæ " accidit, cognitum et ex- ploratum habeo : quorum alter sceleris etiam illius, qúod filii adversus sacrificia committebant, pœnas solvit, idque cum eorum impietatem non modo non probasset, verum etiam multum ac sæpenumero ipsos hoc nomine objurgasset; alter, quod arcam solum a bove distractam, tangere ausus esset; eam quidem incolumem servavit, ipse vero interiit ; sic nimirum Deus venerationem arcæ suæ debitam tuebatur. Quin illud quoque mihi perspectum est, me parietes quidem templi promiscuæ multitudini contingere licuisse, eaque de causa parielibus aliis, quibus illi cingerentur, opus fuisse: nec sa- crificia ipsa quibus, aut quando, aut ubi non conveniebat, consumi solita esse : nedum cuivis, D ne aut Sancta sanctorum, aut velamen, aut propitiatorium, aut arcam denique adire, vel spectare, vel attingere, liberum fuisse. IV. Quæ cum ipse norim, illudque præterea, ne- minem magno Deo, et sacrilicio, et pontifice di- * Exod. xix, 3. ibid. 16. "I Reg. iv, sqq. Coinber. In ed., el Gr. 1. monia contra hæresim Soterichi scholion affert ·Basilii minimi ad hunc locum, qui sic se habet : Tov II Reg. vt, 6. Theologi ex oratione De theologia et episco- porum constitutione. Textus: Magni Dei et hostiæ et pontificis. Basilii minimi interpretatio : « Ma- gnum quidem Deum, Dominum nostrum Jesum Christum dicit, non tamen nunc Patrem. Hoc ad- notamus adversus illos qui vocabulum Magnuni Patri tantum ascribunt, filio autem partes su (54) Μή με. Sic duo Regg., duo Coll., Or. 1, et (55) Δηλαδή Deest in pluribus codd. (56) Εδεήθησαν. Duo Regg., tres Colb., et Or. (57) "H. Deest in duobus Regg., totidem Colb., (58) Synodus CP., anno 1156 habita, inter testi-
PG 35:1069τότε καὶ Ἰησοῦν εἰσδέξομαι, καὶ ἀκούσομαι· Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ· καὶ τῆς σωτηρίας τεύξομαι, καὶ φιλοσοφήσω τὰ τελεώτερα, σκορπίζων καλῶς ἃ κακῶς συνήγαγον, εἴτε χρήματα, εἴτε δόγματα. Ε. Ἐπεὶ δὲ ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεόλογον, φέρε δὴ καὶ περὶ Θεοῦ ὡς ἐν βραχεῖ διαλεχθῶμεν, αὐτῷ τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι θαῤῥήσαντες, περὶ ὧν ὁ λόγος. Εὔχομαι δὲ τὸ τοῦ Σολομῶντος παθεῖν, μηδὲν ἴδιον ἐννοῆσαι περὶ Θεοῦ, μηδὲ φθέγξασθαι. Ὅταν γὰρ λέγῃ, Ἀφρονέστατος γάρ εἰμι πάντων ἀνθρώπων, καὶ φρόνησις ἀνθρώπου οὐκ ἔστιν ἐμοὶ, οὐκ ἀσυνεσίαν ἑαυτοῦ δήπου καταγινώσκων τοῦτό φησιν. Πῶς γὰρ, ὅς γε τοῦτο καὶ ᾔτησε παρὰ Θεοῦ πρὸ παντὸς ἄλλου, καὶ ἔλαβε σοφίαν, καὶ θεωρίαν, καὶ πλάτος καρδίας, ψάμμου πλουσιώτερον τε καὶ δαψιλέστερον; Καὶ ὁ τοσοῦτον σοφὸς, καὶ τοιαύτης τετυχηκὼς δωρεᾶς, πῶς ἀφρονέστατον ἑαυτὸν πάντων ὀνομάζει; Ὡς οὐκ ἔχων ἰδίαν δηλαδὴ φρόνησιν, ἐνεργούμενος δὲ τὴν θείαν τε καὶ τελεωτέραν.
μὴ πρότερον ἑαυτὸν παρέστησε τῷ Θεῷ θυσίαν ζω σαν, μᾶλλον δέ, ναός ἅγιος ἐγένετο Θεοῦ ζῶντος καὶ ζῶν· πῶς ἡ αὐτὸς προχείρως εγχειρήσαιμι τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ἢ ἀποδέξωμαι (59) τὸν ἐγχειροῦντα θρασέως; Οὐκ ἐπαινετὸς ὁ πόθος· φοβερὸν τὸ ἐγχεί ρημα. Καὶ διὰ τοῦτο καθαρτέον ἑαυτὸν πρῶτον, εἶτα τῷ καθαρῷ προσομιλητέον· εἰ μὴ μέλλοιμεν τὸ τοῦ Μανωὲ πείσεσθαι, καὶ λέξειν (60) ἐν φαντασίᾳ Θεοῦ γενόμενοι (61)· Απολώλαμεν, ὦ γύναι, θεὸν ἑωρά καμεν, ἢ, ὡς Πέτρος, ἀποπέμψασθαι (62) του πλοίου τὸν Ἰησοῦν, ὡς οὐκ ἄξιοι τοιαύτης επιδημίας 7, ὡς ὁ ἑκατόνταρχος ἐκεῖνος, τὴν μὲν θεραπείαν ἀπαιτή σειν (63), τὸν θεραπευτὴν δὲ οὐκ εἰσδέξασθαι. Λεγέ τω τις καὶ ἡμῶν, ἕως ἐστὶν ἑκατόνταρχος, καὶ πλειό- νων ἐν κακίᾳ κρατῶν, καὶ ἔτι στρατευόμενος Καίσα- ρι τῷ κοσμοκράτορι τῶν κάτω συρομένων· Οὐκ εἰμὶ Β ἱκανὸς, ἵνα μου ὑπὸ τὴν στέγην εἰσέλθῃς. Οταν δὲ Ἰησοῦν θεάσωμαι, καίτοι μικρὸς ὢν τὴν πνευμα τικὴν ἡλικίαν, ὡς ὁ Ζακχαῖος ἐκεῖνος, καὶ ὑπὲρ τὴν συκομορέαν ἀρθῶ, νεκρώσας τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ μαράνας (64) τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως· τότε καὶ Ἰησοῦν εἰσδέξομαι, καὶ ἀκούσομαι· Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ· καὶ τῆς σωτηρίας τεύξομαι, καὶ φι λοσοφήσω τὰ τελεώτερα, σκορπίζων καλῶς & κακῶς συνήγαγον, εἴτε χρήματα, εἴτε δόγματα. Ε΄. Ἐπεὶ δὲ ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεόλογον, φέρε δὴ καὶ περὶ Θεοῦ ὡς ἐν βραχεῖ διαλεχθῶμεν, αὐτ τῷ τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι θαρρήσαντες, περὶ ὧν ὁ λόγος. Εὔχομαι δὲ τὸ τοῦ Σολομῶντος παθεῖν, μηδὲν ἴδιον ἐννοῆσαι περὶ Θεοῦ, μηδὲ φθέγξασθαι. Οταν γὰρ λέγῃ, Ἀφρονέστατος γάρ εἰμι πάντων ἀνθρώπων, καὶ φρόνησις ἀν- θρώπου οὐκ ἔστιν ἐμοὶ (65). οὐκ (66) ἀσυνεσίαν ἑαυ του δήπου καταγινώσκων τοῦτό φησιν. Πῶς γὰρ, ὅς γε τοῦτο καὶ (67) ᾔτησε παρὰ Θεοῦ πρὸ παντὸς ἄλ λου, καὶ ἔλαβε σοφίαν, καὶ θεωρίαν, καὶ πλάτος καρ- δίας, ψάμμου πλουσιώτερον τε καὶ δαψιλέστερον; Καὶ ὁ τοσοῦτον σοφὸς, καὶ τοιαύτης τετυχηκώς δω- ρεᾶς, πῶς ἀφρονέστατον ἑαυτὸν πάντων (68) όνομά ζει ; Ως οὐκ ἔχων ἰδίαν δηλαδὴ φρόνησιν, ενεργούμε νος δὲ τὴν θείαν τε καὶ τελεωτέραν. Καὶ γὰρ ὁ Παῦ- λος λέγων, Ζῶ δὲ, οὐκ ἔτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χρι- στὸς, οὐχ ὡς περὶ νεκροῦ πάντως ἑαυτοῦ διελέγετο, ἀλλ' ὡς ζῶντος κρείσσονα τῶν πολλῶν ζωὴν, τῷ μετο ειληφένα: τῆς ὄντως ζωῆς, καὶ μηδενὶ θανάτῳ περα- ΧΑΙ, 2. Πέτρος. ἀποπέμψεσθαι. 20. ἐπιζητήσειν. θεραπείας ἐπιζήτησιν. αναβάς, « οὖν. τουτο. ORATIO XX. DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. - tem seipsum non exhibuerit ", aut, at rectius loquar, Dei vivi templum sanctum ad vivum s fa- ctus sit; qui tandem fieri possit, ut vel ipse prom- pto animo de Deo disputationem habere aggrediar, vel teinere aggredientem probem? Laudanda non est hæc cupiditas; periculosus ac metuendus hic conatus. Ac proinde purgari nos ante oportet, at- que ita deinde in illius, qui purus est, congressum et colloquium venire; ne alioqui nobis idem quod Manue, accidat, ac Dei visione perstrictis oculis, dicamus: Periimus, mulier; Deum vidimus** aut, Petri instar ", Jesun a navigio ablegemus, tanquam hujusmodi præsentia minime digni aut denique, ut centurio ille medicinam quidem expo- A gnum esse, qui quidem prus Deo hostiam viven scanus, medicum autem minime admittamus. Dis cat etiam quisquam nostrum, quandiu centurio est, vitiique imperium inter multos tenet, adhucque sub Cæsare, hoc est, mundi principe, atque eo- rum, qui humi serpunt imperatore, stipendia fa- cit: Non sum dignus, ut intres sub tectum meum so Cum autem Jesum conspexero, quamvis spirituali statura parvus, ut ille Zachæus, ac super sycomo- rum evectus fuero ", mortificatis nimirum mem- bris, quæ sunt super terram ", atque humilitatis corpore reformato ", tum vero et Jesum excipiam, et audiam: Hodie, salus huic domui *; et salu- tem adipiscar, et perfectiora illa officia curabo atque exsequar, præclare spargens quæ scelerate collegeram, sive pecunias, sive dogmata. C D V. Quoniam autem sermone Theologumn repur- gavimus, age jam de Deo paucis disseramus, ipsius Patris Filiique et sancti Spiritus, de quibus verba facturi suinus, auxilio freti atque subnixi. Optarim autem idem mihi contingere quod Salomoni, hoc est, ut de Deo nihil meum ac proprium, vel cogi- tem, vel loquar. Nam cum his verbis utitur : Stul- tissimus sum omnium hominum, et prudentia homi- nis non est in me ", haudquaquam scilicet hæc eo dicit, quod stoliditatis seipsum condemnet. (Qui enim istud, cum eam præ aliis omnibus rebus a Deo postulasset, ac sapientiam et contemplatio- nem, et cordis latitudinem arena maris uberiorem atque copiosiorem accepisset?) Qui fit igitur, ut vir usque adeo sapiens, atque hujusmodi benefi- cium consecutus, omnium stultissimum se appel- let? Hoc vult nimirum, propriam se nullam 4pru- dentiam habere, sed divina et perfectiori sapien- tia amari. Siquidem et Paulus, cum aiebat: Vivo autem, non jam ego, vivit vero in me Christus "; Luc. V, 8. so Matth. vult, 8. st Luc. XIX, Prov. as Galat. 11, Rom. xii. 1. Cor. vi, 16. Judic. xuit, 22. seq. ss Coloss. 111, 5. Philipp. ut, 21. at Luc, xtx, 9. cundas dant. Hostiam porro et pontificem appel- lant, illud quidem ob passionem et pro nostra sa- Jute oblationem; alterum autem, quia non ab alio sed propria voluntate immolatus fuit, et ad volun- Lariam mortem accessit. » Mall Spicileg. Rom. X, 37. Or. 1, recentiori manu, Par., transcenso humilitatis corpore. (59) Αποδέξωμαι. Reg. bm, ἀποδέξομαι. (60) λέξειν. Οr. 1, λέγειν. (61) Γενόμενοι. Comnlief., γενομένου. (62) Ως Πέτρος ἀποπέμψασθαι. Reg. bm, ὡς ὁ (63) Θεραπείαν ἀπαιτήσειν. Coisl. 1, θεραπείαν (64) Μαράνας. Par., μωράνας. Reg. Chry. ύπερ- (65) Εμοί. Reg. a, Or. 1, Par., ἐν ἐμοί. (65) 004. Sic Coisl. 1, 'Or. 1, et Par. In ed., (67) Τοῦτο καί. Sic plures codices. In ed., καὶ (63) Πάντων. Deest in Reg. a.
PG 35:1070Καὶ γὰρ ὁ Παῦλος λέγων, Ζῶ δὲ, οὐκ ἔτι ἐγὼ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστὸς, οὐχ ὡς περὶ νεκροῦ πάντως ἑαυτοῦ διελέγετο, ἀλλ’ ὡς ζῶντος κρείσσονα τῶν πολλῶν ζωὴν, τῷ μετειληφέναι τῆς ὄντως ζωῆς, καὶ μηδενὶ θανάτῳ περατουμένης. Προσκυνοῦμεν οὖν Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὰς μὲν ἰδιότητας χωρίζοντες, ἑνοῦντες δὲ τὴν θεότητα· καὶ οὔτε εἰς ἓν τὰ τρία συναλείφομεν, ἵνα μὴ τὴν Σαβελλίου νόσον νοσήσωμεν· οὔτε διαιροῦμεν εἰς τρία ἔκφυλα καὶ ἀλλότρια, ἵνα μὴ τὰ Ἀρείου μανῶμεν. Τί γὰρ δεῖ, καθάπερ φυτὸν ἑτεροκλινὲς πάντη καμπτόμενον, βίᾳ μετάγειν ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος, διαστροφῇ τὴν διαστροφὴν διορθουμένους, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὸ μέσον εὐθύνοντας, ἐν ὅροις ἵστασθαι τῆς θεοσεβείας; Ϛ. Μεσότητα δὲ ὅταν εἴπω, τὴν ἀλήθειαν λέγω, πρὸς ἣν βλέπειν καλῶς ἔχομεν μόνην· καὶ τὴν φαύλην συναίρεσιν παραιτούμενοι, καὶ τὴν ἀτοπωτέραν διαίρεσιν·
μὴ πρότερον ἑαυτὸν παρέστησε τῷ Θεῷ θυσίαν ζω σαν, μᾶλλον δέ, ναός ἅγιος ἐγένετο Θεοῦ ζῶντος καὶ ζῶν· πῶς ἡ αὐτὸς προχείρως εγχειρήσαιμι τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ἢ ἀποδέξωμαι (59) τὸν ἐγχειροῦντα θρασέως; Οὐκ ἐπαινετὸς ὁ πόθος· φοβερὸν τὸ ἐγχεί ρημα. Καὶ διὰ τοῦτο καθαρτέον ἑαυτὸν πρῶτον, εἶτα τῷ καθαρῷ προσομιλητέον· εἰ μὴ μέλλοιμεν τὸ τοῦ Μανωὲ πείσεσθαι, καὶ λέξειν (60) ἐν φαντασίᾳ Θεοῦ γενόμενοι (61)· Απολώλαμεν, ὦ γύναι, θεὸν ἑωρά καμεν, ἢ, ὡς Πέτρος, ἀποπέμψασθαι (62) του πλοίου τὸν Ἰησοῦν, ὡς οὐκ ἄξιοι τοιαύτης επιδημίας 7, ὡς ὁ ἑκατόνταρχος ἐκεῖνος, τὴν μὲν θεραπείαν ἀπαιτή σειν (63), τὸν θεραπευτὴν δὲ οὐκ εἰσδέξασθαι. Λεγέ τω τις καὶ ἡμῶν, ἕως ἐστὶν ἑκατόνταρχος, καὶ πλειό- νων ἐν κακίᾳ κρατῶν, καὶ ἔτι στρατευόμενος Καίσα- ρι τῷ κοσμοκράτορι τῶν κάτω συρομένων· Οὐκ εἰμὶ Β ἱκανὸς, ἵνα μου ὑπὸ τὴν στέγην εἰσέλθῃς. Οταν δὲ Ἰησοῦν θεάσωμαι, καίτοι μικρὸς ὢν τὴν πνευμα τικὴν ἡλικίαν, ὡς ὁ Ζακχαῖος ἐκεῖνος, καὶ ὑπὲρ τὴν συκομορέαν ἀρθῶ, νεκρώσας τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ μαράνας (64) τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως· τότε καὶ Ἰησοῦν εἰσδέξομαι, καὶ ἀκούσομαι· Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ· καὶ τῆς σωτηρίας τεύξομαι, καὶ φι λοσοφήσω τὰ τελεώτερα, σκορπίζων καλῶς & κακῶς συνήγαγον, εἴτε χρήματα, εἴτε δόγματα. Ε΄. Ἐπεὶ δὲ ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεόλογον, φέρε δὴ καὶ περὶ Θεοῦ ὡς ἐν βραχεῖ διαλεχθῶμεν, αὐτ τῷ τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι θαρρήσαντες, περὶ ὧν ὁ λόγος. Εὔχομαι δὲ τὸ τοῦ Σολομῶντος παθεῖν, μηδὲν ἴδιον ἐννοῆσαι περὶ Θεοῦ, μηδὲ φθέγξασθαι. Οταν γὰρ λέγῃ, Ἀφρονέστατος γάρ εἰμι πάντων ἀνθρώπων, καὶ φρόνησις ἀν- θρώπου οὐκ ἔστιν ἐμοὶ (65). οὐκ (66) ἀσυνεσίαν ἑαυ του δήπου καταγινώσκων τοῦτό φησιν. Πῶς γὰρ, ὅς γε τοῦτο καὶ (67) ᾔτησε παρὰ Θεοῦ πρὸ παντὸς ἄλ λου, καὶ ἔλαβε σοφίαν, καὶ θεωρίαν, καὶ πλάτος καρ- δίας, ψάμμου πλουσιώτερον τε καὶ δαψιλέστερον; Καὶ ὁ τοσοῦτον σοφὸς, καὶ τοιαύτης τετυχηκώς δω- ρεᾶς, πῶς ἀφρονέστατον ἑαυτὸν πάντων (68) όνομά ζει ; Ως οὐκ ἔχων ἰδίαν δηλαδὴ φρόνησιν, ενεργούμε νος δὲ τὴν θείαν τε καὶ τελεωτέραν. Καὶ γὰρ ὁ Παῦ- λος λέγων, Ζῶ δὲ, οὐκ ἔτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χρι- στὸς, οὐχ ὡς περὶ νεκροῦ πάντως ἑαυτοῦ διελέγετο, ἀλλ' ὡς ζῶντος κρείσσονα τῶν πολλῶν ζωὴν, τῷ μετο ειληφένα: τῆς ὄντως ζωῆς, καὶ μηδενὶ θανάτῳ περα- ΧΑΙ, 2. Πέτρος. ἀποπέμψεσθαι. 20. ἐπιζητήσειν. θεραπείας ἐπιζήτησιν. αναβάς, « οὖν. τουτο. ORATIO XX. DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. - tem seipsum non exhibuerit ", aut, at rectius loquar, Dei vivi templum sanctum ad vivum s fa- ctus sit; qui tandem fieri possit, ut vel ipse prom- pto animo de Deo disputationem habere aggrediar, vel teinere aggredientem probem? Laudanda non est hæc cupiditas; periculosus ac metuendus hic conatus. Ac proinde purgari nos ante oportet, at- que ita deinde in illius, qui purus est, congressum et colloquium venire; ne alioqui nobis idem quod Manue, accidat, ac Dei visione perstrictis oculis, dicamus: Periimus, mulier; Deum vidimus** aut, Petri instar ", Jesun a navigio ablegemus, tanquam hujusmodi præsentia minime digni aut denique, ut centurio ille medicinam quidem expo- A gnum esse, qui quidem prus Deo hostiam viven scanus, medicum autem minime admittamus. Dis cat etiam quisquam nostrum, quandiu centurio est, vitiique imperium inter multos tenet, adhucque sub Cæsare, hoc est, mundi principe, atque eo- rum, qui humi serpunt imperatore, stipendia fa- cit: Non sum dignus, ut intres sub tectum meum so Cum autem Jesum conspexero, quamvis spirituali statura parvus, ut ille Zachæus, ac super sycomo- rum evectus fuero ", mortificatis nimirum mem- bris, quæ sunt super terram ", atque humilitatis corpore reformato ", tum vero et Jesum excipiam, et audiam: Hodie, salus huic domui *; et salu- tem adipiscar, et perfectiora illa officia curabo atque exsequar, præclare spargens quæ scelerate collegeram, sive pecunias, sive dogmata. C D V. Quoniam autem sermone Theologumn repur- gavimus, age jam de Deo paucis disseramus, ipsius Patris Filiique et sancti Spiritus, de quibus verba facturi suinus, auxilio freti atque subnixi. Optarim autem idem mihi contingere quod Salomoni, hoc est, ut de Deo nihil meum ac proprium, vel cogi- tem, vel loquar. Nam cum his verbis utitur : Stul- tissimus sum omnium hominum, et prudentia homi- nis non est in me ", haudquaquam scilicet hæc eo dicit, quod stoliditatis seipsum condemnet. (Qui enim istud, cum eam præ aliis omnibus rebus a Deo postulasset, ac sapientiam et contemplatio- nem, et cordis latitudinem arena maris uberiorem atque copiosiorem accepisset?) Qui fit igitur, ut vir usque adeo sapiens, atque hujusmodi benefi- cium consecutus, omnium stultissimum se appel- let? Hoc vult nimirum, propriam se nullam 4pru- dentiam habere, sed divina et perfectiori sapien- tia amari. Siquidem et Paulus, cum aiebat: Vivo autem, non jam ego, vivit vero in me Christus "; Luc. V, 8. so Matth. vult, 8. st Luc. XIX, Prov. as Galat. 11, Rom. xii. 1. Cor. vi, 16. Judic. xuit, 22. seq. ss Coloss. 111, 5. Philipp. ut, 21. at Luc, xtx, 9. cundas dant. Hostiam porro et pontificem appel- lant, illud quidem ob passionem et pro nostra sa- Jute oblationem; alterum autem, quia non ab alio sed propria voluntate immolatus fuit, et ad volun- Lariam mortem accessit. » Mall Spicileg. Rom. X, 37. Or. 1, recentiori manu, Par., transcenso humilitatis corpore. (59) Αποδέξωμαι. Reg. bm, ἀποδέξομαι. (60) λέξειν. Οr. 1, λέγειν. (61) Γενόμενοι. Comnlief., γενομένου. (62) Ως Πέτρος ἀποπέμψασθαι. Reg. bm, ὡς ὁ (63) Θεραπείαν ἀπαιτήσειν. Coisl. 1, θεραπείαν (64) Μαράνας. Par., μωράνας. Reg. Chry. ύπερ- (65) Εμοί. Reg. a, Or. 1, Par., ἐν ἐμοί. (65) 004. Sic Coisl. 1, 'Or. 1, et Par. In ed., (67) Τοῦτο καί. Sic plures codices. In ed., καὶ (63) Πάντων. Deest in Reg. a.
PG 35:1071ὡς μήτε εἰς μίαν ὑπόστασιν συναιρεθέντα τὸν λόγον, δέει πολυθεί̈ας, ψιλὰ ἡμῖν καταλιπεῖν τὰ ὀνόματα, τὸν αὐτὸν Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὑπολαμβάνουσι, καὶ μὴ μᾶλλον ἓν τὰ πάντα, ἢ μηδὲν ἕκαστον εἶναι ὁριζομένοις (φεύγοι γὰρ ἂν εἶναι ἅπερ ἐστὶν, εἰς ἄλληλα μεταχωροῦντα καὶ μεταβαίνοντα)· μήτε εἰς τρεῖς ἢ ξένας καὶ ἀνομοίους οὐσίας καὶ ἀπεῤῥηγμένας διαιρεθέντα, κατὰ τὴν Ἀρείου καλῶς ὀνομασθεῖσαν μανίαν, ἢ ἀνάρχους καὶ ἀτάκτους, καὶ οἷον εἰπεῖν, ἀντιθέους· τῷ μὲν εἰς Ἰουδαϊκὴν σμικρολογίαν κατακλεισθῆναι, μόνῳ τῷ ἀγεννήτῳ τὴν θεότητα περιγράφοντας· τῷ δὲ εἰς ἐναντίον μὲν, κακὸν δὲ ἴσον πεσεῖν, τρεῖς ἀρχὰς ὑποτιθεμένους, καὶ τρεῖς Θεοὺς, ὃ τῶν προειρημένων ἀτοπώτερον· δέον μήτε οὕτως εἶναί τινας φιλοπάτορας, ὡς καὶ τὸ εἶναι Πατέρα περιαιρεῖν (τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν ἀπεξενωμένου καὶ ἀπηλλοτριωμένου μετὰ τῆς κτίσεως;)· μήθ’ οὕτω φιλοχρίστους, ὡς μήτε τοῦτο φυλάττειν, τὸ εἶναι Υἱόν (τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Υἱὸς, μὴ πρὸς αἴτιον ἀναφερόμενος τὸν Πατέρα;) μήτε τῷ Πατρὶ τὸ τῆς ἀρχῆς κατασμικρύνειν ἀξίωμα, τῆς ὡς Πατρὶ καὶ γεννήτορι·
ἅγιον Πνεῦμα, τὰς μὲν ἰδιότητας χωρίζοντες, ἐνοῦν τες (69) δὲ τὴν θεότητα· καὶ οὔτε εἰς ἐν τὰ τρία συν αλείφομεν, ἵνα μὴ τὴν Σαβελλίου νόσον νοσήσωμεν· οὔτε διαιροῦμεν εἰς τρία ἔκφυλα καὶ ἀλλότρια, ἵνα μὴ τὰ Αρείου μανῶμεν Τί(70) γὰρ δεῖ, καθάπερ φυτὸν ἑτεροκλινὲς πάντη καμπτόμενον, βία μετάγειν ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος, διαστροφῇ τὴν διαστροφὴν διορθουμέν νους, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὸ μέσον εὐθύνοντας, ἐν ὅροις ἵστασθαι τῆς θεοσεβείας ; Α τουμένης. Προσκυνοῦμεν οὖν Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ παραιτούμενον. κατακλεισθεῖναι. ἢ ἀνάρχους τρεῖς ἀρχάς, αρχαίνεις. μήτε τό. μήτε Γ'. Μεσότητα (71) δὲ ὅταν εἶπω, τὴν ἀλήθειαν λέγω, πρὸς ἦν βλέπειν καλῶς ἔχομεν μόνην· καὶ τὴν φαύλην συναίρεσιν παραιτούμενοι (72), καὶ τὴν άτοπωτέραν διαίρεσιν· ὡς μήτε εἰς μίαν ὑπόστασιν συναιρεθέντα τὸν λόγον, δέει πολυθείας, ψιλὰ ἡμῖν καταλιπεῖν τὰ ὀνόματα, τὸν αὐτὸν Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὑπολαμβάνουσι, καὶ μὴ μᾶλλον ἐν τὰ πάντα, ἢ μηδὲν ἕκαστον εἶναι ὁριζομένοις ( φεύ γοι γὰρ ἂν εἶναι ἅπερ ἐστὶν, εἰς ἄλληλα μεταχω ροῦντα καὶ μεταβαίνοντα)· μήτε εἰς τρεῖς ἢ ξέ νας (75) καὶ ἀνομοίους (74) οὐσίας καὶ ἀπεῤῥηγμέν νας διαιρεθέντα, κατὰ τὴν ᾿Αρείου καλῶς ὀνομασθεῖ. σαν μανίαν, ἢ ἀνάρχους καὶ ἀτάκτους, καὶ οἷον εἰπεῖν, ἀντιθέους· τῷ μὲν εἰς Ἰουδαϊκὴν σμικρολο γίαν κατακλεισθῆναι (75), μόνῳ τῷ ἀγεννήτῳ (76) τὴν θεότητα περιγράφοντας· τῷ δὲ εἰς ἐναντίον μὲν, κακὸν δὲ ἴσον πεσεῖν, τρεῖς ἀρχὰς ὑποτιθεμένους, καὶ τρεῖς Θεούς, ὁ τῶν προειρημένων ατοπώτερον δέον μήτε οὕτως εἶναί τινας (77) φιλοπάτορας, ὡς καὶ τὸ εἶναι Πατέρα περιαιρεῖν ( τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν ἀπεξενωμένου καὶ ἀπηλλοτριωμένου μετὰ τῆς κτίσεως ; )· μήθ' οὕτω φιλοχρίστους, ὡς μήτε τοῦτο φυλάττειν (78), τὸ εἶναι Υιόν (τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Υἱός, μὴ πρὸς απο τιον (79) αναφερόμενος τὸν Πατέρα;) μήτε τῷ Παν τρὶ τὸ τῆς ἀρχῆς κατασμικρύνειν ἀξίωμα, τῆς ὡς Πατρὶ καὶ γεννήτορι· μικρῶν γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀν αξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος (80) τῆς ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι θεωρουμένης. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ τὸν ἕνα Θεόν τηρεῖν, καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ὁμολογεῖν, εἴτ' οὖν τρία πρόσωπα, καὶ ἑκάστην μετὰ τῆς ἰδιότη τος. τούτῳ, S. GREGORII THEOLOGI new utique de seipso, tanquam de mortuo, loque- batur, sed tanquam de eo, qui praestantiorem, quam vulgus mortalium soleat, vitam ageret, ut- pote qui veræ vitæ, nulloque mortis fine circum- scripla, particeps esset. Patrem igitur, et Filium, et Spiritum sanctum adoramus, proprietates qui- dem distinguentes, divinitatem autem copulantes: weque aut tria in unum contrahimus, ne Sabellii morbo laboremus; aut rursus in tria diversa et aliena separamus, ne in Arii furorem incida- mus. Quid enim necesse est ut, velut plantam in alteram partem propendentem, ad alteram partem per vim inflectamus, ac distorsionem per distorsionem corrigamus, non autem potius eam ad me- dium dirigentes, intra pietatis fideique orthodoxæ fines consistamus VI. Porro cum mediumn dico, veritatem dico, quam B recle solam prae oculis propositam habemus. Repu- diamus itaque, tum malain contractionem, tum hac absurdioren divisionem; ne, vel ob multitudinis de- rem metum, in unam personam contracta orano, nuda nobis et inania nomina relinquat, unum videlicet et eumdem Patrem ac Filium et Spiritum sanctum existimantibus, ac non magis hæc omnia unum, quam unumquodque nihil esse statuentibus (de- sierint enim id esse quod sunt, inter se mutuo trans- euntia et migrantia); vel rursus in tres, aut pe- regrinas et dispares atque distractas paturas se- parata, juxta Arii recte nominatum furorem, aut principatus expertes et inordinatas, divinitatique, ut sic loquar, contrarias; partim in Judaicam G quamdam parcitatem concludatur, si ingenito solo divinitatem circumseribamus, partim in oppositum quidem, non minus tamen perniciosum malum provolvatur, si tria principia tresque Deos consti- tuerimus, quod superiori etiam errore absurdius est. Nam profecto, nec quosdam ita Patris amantes esse oportet, ut illi quod Pater sit editnant; cujus enim Pater fuerit, si Filius ab eo natura diversus dicatur, atque una cum reliquis creaturis abalie- netur? Nec rursus ita Christi amantes, ut ne Filii quidem nomen ei integrum serrent; cujus enim, quaeso, Filius fuerit, nisi ad Patrem, tanquam ad principium, referatur? Nec denique Patri principii dignitatem imminuere, quam ut pater et genitor habet; parvorum etenim corte, ipsoque indigne- rum principium fuerit, nisi deitatis ejus, quæ in Filio et Spiritu sancto consideratur, causa sil. ftentes. » Or. 4, Combef. in ed., Par. in ed., rum hic Gregorius totus sit in principii » ratione: etc. Jes., Bas. Alii, Coisl. 3, Par., etc., D e ut ei integrum non servent, quod Filius sil. D . Gregorius, inquit Billius in Scholiis, vocat Pac trem principium, e ut qui sit causa naturalis. Ob idque cum dixisset: imminuunt Patri principii decus, statim subjecit, ejus « inquam, Prin- cipii, quod Pater sit et genitor; ue quis scilicet suspicaretur, ipsum Patri principil appellationem tribuere, tanquam ei, qui majestate ac dignitate præstet. Paires Græcos, cum de divinis relationibus agunt, interpretantur theologi. Vide Estium in 1, dist. 29, § 2. (69) Ενοῦντες. • Unam autem divinitatem pro- (70) Τι. Combef., οὐ. (11) Μεσότητα. Billius : e mediocritatem. » (72) Παραιτούμενοι. Sic duo Regg., duo Coisl., (73) Τρεῖς ἢ ξένας. Combef. delet 4. (74) Ανομοίους. leg. bm., ἀνομοουσίους. (15) Κατακλεισθῆναι. Sic tres Colb., Or. 1, (76) Αγεννήτῳ. Reg. Cyp., ἀνάρχῳ. Non male, (77) Τίνας. Οr. 1, τίνα, (78) Μήτε τοῦτο, etc. Sic tres Colb., Or. 1, (79) Πρὸς αίτιor. Tanquam ad principium. » (80) Αίτιος. Causa, il est, origo. » Sic enim
PG 35:1072μικρῶν γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀναξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος τῆς ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι θεωρουμένης. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ τὸν ἕνα Θεὸν τηρεῖν, καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ὁμολογεῖν, εἴτ’ οὖν τρία πρόσωπα, καὶ ἑκάστην μετὰ τῆς ἰδιότητος. Ζ. Τηροῖτο δ’ ἂν, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, εἷς μὲν Θεὸς, εἰς ἓν αἴτιον καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀναφερομένων, οὐ συντιθεμένων, οὐδὲ συναλειφομένων· καὶ κατὰ τὸ ἓν καὶ ταυτὸ τῆς θεότητος, ἵνα οὕτως ὀνομάσω, κίνημά τε καὶ βούλημα, καὶ τὴν τῆς οὐσίας ταυτότητα. Αἱ δὲ τρεῖς ὑποστάσεις, μηδεμιᾶς ἐπινοουμένης συναλοιφῆς, ἢ ἀναλύσεως, ἢ συγχύσεως, ἵνα μὴ τὸ πᾶν καταλυθῇ, δι’ ὧν τὸ ἓν σεμνύνεται πλέον ἢ καλῶς ἔχει. Αἱ δὲ ἰδιότητες, Πατρὸς μὲν, καὶ ἀνάρχου, καὶ ἀρχῆς ἐπινοουμένου καὶ λεγομένου (ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου, καὶ ὡς πηγῆς, καὶ ὡς ἀϊδίου φωτός)· Υἱοῦ δὲ, ἀνάρχου μὲν οὐδαμῶς, ἀρχῆς δὲ τῶν ὅλων· ἀρχὴν δὲ ὅταν εἴπω, μὴ χρόνον παρενθῇς, μηδὲ μέσον τι τάξῃς τοῦ γεγεννηκότος καὶ τοῦ γεννήματος, μηδὲ διέλῃς τὴν φύσιν τῷ κακῶς παρεντεθέντι τοῖς συναϊδίοις καὶ συνημμένοις. Εἰ γὰρ χρόνος Υἱοῦ πρεσβύτερος, ἐκείνου δηλαδὴ πρώτως ἂν εἴη αἴτιος ὁ Πατήρ.
ἅγιον Πνεῦμα, τὰς μὲν ἰδιότητας χωρίζοντες, ἐνοῦν τες (69) δὲ τὴν θεότητα· καὶ οὔτε εἰς ἐν τὰ τρία συν αλείφομεν, ἵνα μὴ τὴν Σαβελλίου νόσον νοσήσωμεν· οὔτε διαιροῦμεν εἰς τρία ἔκφυλα καὶ ἀλλότρια, ἵνα μὴ τὰ Αρείου μανῶμεν Τί(70) γὰρ δεῖ, καθάπερ φυτὸν ἑτεροκλινὲς πάντη καμπτόμενον, βία μετάγειν ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος, διαστροφῇ τὴν διαστροφὴν διορθουμέν νους, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὸ μέσον εὐθύνοντας, ἐν ὅροις ἵστασθαι τῆς θεοσεβείας ; Α τουμένης. Προσκυνοῦμεν οὖν Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ παραιτούμενον. κατακλεισθεῖναι. ἢ ἀνάρχους τρεῖς ἀρχάς, αρχαίνεις. μήτε τό. μήτε Γ'. Μεσότητα (71) δὲ ὅταν εἶπω, τὴν ἀλήθειαν λέγω, πρὸς ἦν βλέπειν καλῶς ἔχομεν μόνην· καὶ τὴν φαύλην συναίρεσιν παραιτούμενοι (72), καὶ τὴν άτοπωτέραν διαίρεσιν· ὡς μήτε εἰς μίαν ὑπόστασιν συναιρεθέντα τὸν λόγον, δέει πολυθείας, ψιλὰ ἡμῖν καταλιπεῖν τὰ ὀνόματα, τὸν αὐτὸν Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὑπολαμβάνουσι, καὶ μὴ μᾶλλον ἐν τὰ πάντα, ἢ μηδὲν ἕκαστον εἶναι ὁριζομένοις ( φεύ γοι γὰρ ἂν εἶναι ἅπερ ἐστὶν, εἰς ἄλληλα μεταχω ροῦντα καὶ μεταβαίνοντα)· μήτε εἰς τρεῖς ἢ ξέ νας (75) καὶ ἀνομοίους (74) οὐσίας καὶ ἀπεῤῥηγμέν νας διαιρεθέντα, κατὰ τὴν ᾿Αρείου καλῶς ὀνομασθεῖ. σαν μανίαν, ἢ ἀνάρχους καὶ ἀτάκτους, καὶ οἷον εἰπεῖν, ἀντιθέους· τῷ μὲν εἰς Ἰουδαϊκὴν σμικρολο γίαν κατακλεισθῆναι (75), μόνῳ τῷ ἀγεννήτῳ (76) τὴν θεότητα περιγράφοντας· τῷ δὲ εἰς ἐναντίον μὲν, κακὸν δὲ ἴσον πεσεῖν, τρεῖς ἀρχὰς ὑποτιθεμένους, καὶ τρεῖς Θεούς, ὁ τῶν προειρημένων ατοπώτερον δέον μήτε οὕτως εἶναί τινας (77) φιλοπάτορας, ὡς καὶ τὸ εἶναι Πατέρα περιαιρεῖν ( τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν ἀπεξενωμένου καὶ ἀπηλλοτριωμένου μετὰ τῆς κτίσεως ; )· μήθ' οὕτω φιλοχρίστους, ὡς μήτε τοῦτο φυλάττειν (78), τὸ εἶναι Υιόν (τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Υἱός, μὴ πρὸς απο τιον (79) αναφερόμενος τὸν Πατέρα;) μήτε τῷ Παν τρὶ τὸ τῆς ἀρχῆς κατασμικρύνειν ἀξίωμα, τῆς ὡς Πατρὶ καὶ γεννήτορι· μικρῶν γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀν αξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος (80) τῆς ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι θεωρουμένης. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ τὸν ἕνα Θεόν τηρεῖν, καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ὁμολογεῖν, εἴτ' οὖν τρία πρόσωπα, καὶ ἑκάστην μετὰ τῆς ἰδιότη τος. τούτῳ, S. GREGORII THEOLOGI new utique de seipso, tanquam de mortuo, loque- batur, sed tanquam de eo, qui praestantiorem, quam vulgus mortalium soleat, vitam ageret, ut- pote qui veræ vitæ, nulloque mortis fine circum- scripla, particeps esset. Patrem igitur, et Filium, et Spiritum sanctum adoramus, proprietates qui- dem distinguentes, divinitatem autem copulantes: weque aut tria in unum contrahimus, ne Sabellii morbo laboremus; aut rursus in tria diversa et aliena separamus, ne in Arii furorem incida- mus. Quid enim necesse est ut, velut plantam in alteram partem propendentem, ad alteram partem per vim inflectamus, ac distorsionem per distorsionem corrigamus, non autem potius eam ad me- dium dirigentes, intra pietatis fideique orthodoxæ fines consistamus VI. Porro cum mediumn dico, veritatem dico, quam B recle solam prae oculis propositam habemus. Repu- diamus itaque, tum malain contractionem, tum hac absurdioren divisionem; ne, vel ob multitudinis de- rem metum, in unam personam contracta orano, nuda nobis et inania nomina relinquat, unum videlicet et eumdem Patrem ac Filium et Spiritum sanctum existimantibus, ac non magis hæc omnia unum, quam unumquodque nihil esse statuentibus (de- sierint enim id esse quod sunt, inter se mutuo trans- euntia et migrantia); vel rursus in tres, aut pe- regrinas et dispares atque distractas paturas se- parata, juxta Arii recte nominatum furorem, aut principatus expertes et inordinatas, divinitatique, ut sic loquar, contrarias; partim in Judaicam G quamdam parcitatem concludatur, si ingenito solo divinitatem circumseribamus, partim in oppositum quidem, non minus tamen perniciosum malum provolvatur, si tria principia tresque Deos consti- tuerimus, quod superiori etiam errore absurdius est. Nam profecto, nec quosdam ita Patris amantes esse oportet, ut illi quod Pater sit editnant; cujus enim Pater fuerit, si Filius ab eo natura diversus dicatur, atque una cum reliquis creaturis abalie- netur? Nec rursus ita Christi amantes, ut ne Filii quidem nomen ei integrum serrent; cujus enim, quaeso, Filius fuerit, nisi ad Patrem, tanquam ad principium, referatur? Nec denique Patri principii dignitatem imminuere, quam ut pater et genitor habet; parvorum etenim corte, ipsoque indigne- rum principium fuerit, nisi deitatis ejus, quæ in Filio et Spiritu sancto consideratur, causa sil. ftentes. » Or. 4, Combef. in ed., Par. in ed., rum hic Gregorius totus sit in principii » ratione: etc. Jes., Bas. Alii, Coisl. 3, Par., etc., D e ut ei integrum non servent, quod Filius sil. D . Gregorius, inquit Billius in Scholiis, vocat Pac trem principium, e ut qui sit causa naturalis. Ob idque cum dixisset: imminuunt Patri principii decus, statim subjecit, ejus « inquam, Prin- cipii, quod Pater sit et genitor; ue quis scilicet suspicaretur, ipsum Patri principil appellationem tribuere, tanquam ei, qui majestate ac dignitate præstet. Paires Græcos, cum de divinis relationibus agunt, interpretantur theologi. Vide Estium in 1, dist. 29, § 2. (69) Ενοῦντες. • Unam autem divinitatem pro- (70) Τι. Combef., οὐ. (11) Μεσότητα. Billius : e mediocritatem. » (72) Παραιτούμενοι. Sic duo Regg., duo Coisl., (73) Τρεῖς ἢ ξένας. Combef. delet 4. (74) Ανομοίους. leg. bm., ἀνομοουσίους. (15) Κατακλεισθῆναι. Sic tres Colb., Or. 1, (76) Αγεννήτῳ. Reg. Cyp., ἀνάρχῳ. Non male, (77) Τίνας. Οr. 1, τίνα, (78) Μήτε τοῦτο, etc. Sic tres Colb., Or. 1, (79) Πρὸς αίτιor. Tanquam ad principium. » (80) Αίτιος. Causa, il est, origo. » Sic enim
PG 35:1074Καὶ πῶς ποιητὴς χρόνων ὁ ὑπὸ χρόνον; Πῶς δὲ καὶ Κύριος πάντων, εἰ ὑπὸ χρόνου προείληπταί τε καὶ κυριεύεται; Ἄναρχος οὖν ὁ Πατήρ· οὐ γὰρ ἑτέρωθεν αὐτῷ, οὐδὲ παρ’ ἑαυτοῦ τὸ εἶναι. Ὁ δὲ Υἱὸς, ἐὰν μὲν ὡς αἴτιον τὸν Πατέρα λαμβάνῃς, οὐκ ἄναρχος· ἀρχὴ γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ ὡς αἴτιος· ἐὰν δὲ τὴν ἀπὸ χρόνου νοῇς ἀρχὴν, καὶ ἄναρχος· οὐκ ἄρχεται γὰρ ὑπὸ χρόνου ὁ χρόνων Δεσπότης. Η. Εἰ δὲ, ὅτι τὰ σώματα ὑπὸ χρόνον, διὰ τοῦτο ἀξιώσεις κεῖσθαι καὶ τὸν Υἱὸν ὑπὸ χρόνον, περιθήσεις καὶ σῶμα τῷ ἀσωμάτῳ· καὶ εἰ ὅτι τὰ παρ’ ἡμῖν γεννώμενα, οὐκ ὄντα ποτὲ, εἶτα γινόμενα, διὰ τοῦτο καὶ τὸν Υἱὸν ἀναγκάσεις ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι παρεληλυθέναι, συγκρίνεις τὰ ἀσύγκριτα, Θεὸν καὶ ἄνθρωπον, σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον· οὐκοῦν καὶ πείσεται καὶ λυθήσεται, ὅτι καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα. Σὺ μὲν οὖν ἀξιοῖς διὰ τοῦτο οὕτω γεννᾶσθαι Θεὸν, διότι τὰ σώματα· ἐγὼ δὲ διὰ τοῦτο οὐχ οὕτως, ὅτι οὕτω τὰ σώματα. Ὧν γὰρ τὸ εἶναι οὐχ ὅμοιον, τούτων οὐδὲ τὸ γεννᾷν ὅμοιον· εἰ μὴ καὶ τἄλλα δουλεύσῃ ταῖς ὕλαις, οἷον πάσχων, καὶ λυπούμενος, καὶ πεινῶν, καὶ διψῶν, καὶ ὅσα ἢ σώματος, ἢ τοῦ συναμφοτέρου πάθη.
Ζ'. Τηροῖτο δ' ἂν, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, εἷς μὲν Θεός, Δ εἰς ἐν αἴτιον καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος αναφερομέ- νων, οὐ συντιθεμένων, οὐδὲ συναλειφομένων (81) • καὶ κατὰ τὸ ἓν καὶ ταυτὸ τῆς θεότητος, ἵνα οὕτως ὀνομάσω, κίνημά τε καὶ βούλημα, καὶ τὴν τῆς οὐ σίας ταυτότητα. Αἱ δὲ τρεῖς ὑποστάσεις, μηδεμιᾶς ἐπινοουμένης συναλοιφῆς (82), ἢ ἀναλύσεως, ἢ συγκ χύσεως, ἵνα μὴ τὸ πᾶν καταλυθῇ, δι' ὧν τὸ ἓν σε μνύνεται πλέον ἢ καλῶς ἔχει. Αἱ δὲ ἰδιότητες, Παν τρὸς μὲν, καὶ ἀνάρχου (83), καὶ ἀρχῆς ἐπινοουμένου καὶ λεγομένου (ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου, καὶ ὡς πη γῆς, καὶ ὡς ἀϊδίου φωτός (84) )· Υἱοῦ δὲ, ἀνάρχου μὲν οὐδαμῶς, ἀρχῆς δὲ τῶν ὅλων· ἀρχὴν δὲ ὅταν εἴπω, μὴ χρόνον παρενθῇς, μηδὲ μέσον τι τάξης του γεγεννηκότος καὶ τοῦ γεννήματος, μηδὲ διέλῃς τὴν φύσιν τῷ κακῶς παρεντεθέντι τοῖς συναϊδίοις καὶ συνημμένοις. Εἰ γὰρ χρόνος Υἱοῦ πρεσβύτερος (85), ἐκείνου δηλαδή πρώτως ἂν εἴη (86) αἴτιος ὁ Πατήρ. Καὶ πῶς ποιητὴς χρόνων ὁ ὑπὸ χρόνον ; Πῶς δὲ καὶ Κύριος πάντων, εἰ ὑπὸ χρόνου προείληπταί τε καὶ κυριεύεται; "Αναρχος οὖν ὁ Πατήρ· οὐ γὰρ ἑτέρω- θεν αὐτῷ, οὐδὲ παρ' ἑαυτοῦ (87) τὸ εἶναι. Ὁ δὲ Υἱὸς, ἐὰν μὲν ὡς αἴτιον τὸν Πατέρα λαμβάνῃς. οὐκ ἄναρχος· ἀρχὴ γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ ὡς αἴτιος (88)· ἐὰν δὲ τὴν ἀπὸ χρόνου νοῇς ἀρχὴν, καὶ ἄναρχος· οὐκ ἄρχεται γὰρ ὑπὸ χρόνου ὁ χρόνων Δεσπότης. Η'. Εἰ δὲ, ὅτι τὰ σώματα ὑπὸ χρόνον, διὰ τοῦτο ἀξιώσεις κεῖσθαι καὶ τὸν Υἱὸν ὑπὸ χρόνον, περιθή- σεις καὶ σῶμα τῷ ἀσωμάτῳ· καὶ εἰ ὅτι τὰ παρ' ἡμῖν γεννώμενα, οὐκ ὄντα ποτέ, εἶτα γινόμενα, διὰ τοῦτο καὶ τὸν Υἱὸν ἀναγκάσεις ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ είναι παρεληλυθέναι, συγκρίνεις (89) τὰ ἀσύγκριτα, Θεὸν καὶ ἄνθρωπον, σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον· οὐκοῦν καὶ πείσεται καὶ λυθήσεται, ὅτι καὶ τὰ ἡμέτερα σώ ματα. Σὺ μὲν οὖν ἀξιοῖς διὰ τοῦτο οὕτω γεννᾶσθαι Θεὸν, διότι τὰ σώματα· ἐγὼ δὲ διὰ τοῦτο οὐχ οὕτως, νων. αλειφής. τὸ ἄναρχον, ει τὸ ἀγέννητον, αναρχον, αναρχοι, τός. άΐδιον, αναρχον φῶς ρον. πρῶτος ἂν ᾖ. οὐδὲ παρ' ἑαυτοῦ, ἀλλὰ παρ' ἑαυτοῦ, « αἴτιον. ORATIO XX. - DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. Quandoquidem et unus Deus retinendus est, et, tres hypostases, sive tres personæ, confitendæ, et quidem unaquæque cum sua proprietate. VII. Sic enim, mea quidem sententia, Deus unus retinebitur, si Filium et Spiritum sanctum ad unam causam referamus, non autem eompona- mus nec commisceamus; et si unam atque eam- dem Divinitatis, ut ita loquar, motionem et volun- tatem, essentiæque identitatem intelligamus. Tres autem personas ita tenebimus, si nulla commixtio, aut resolutio, aut confusio excogitetur, ne alioqui universum per eos evertatur, qui impensius, quam par sit, unitatem extollunt. Postremo ita no- bis proprietatum ratio constabit, si Patrem quidem, et principii expertem, et principium cogitemus, ae prædicenus (principium, inquam, ut causam, et ut fontem, lumenque sempiternum); Filium vero, minime quidem principii expertem, omnium auten B rerum principium asseramus; principium porro cum dico, ne tempus interjicias, nec inter genito- rem et genitum medium aliquid constituas, nec per id, quod inter ea, quæ eamdem æternitatem ha- bent, et conjuncta sunt, male interponis, naturam dividas. Nam si tempus Filio est antiquius, illius procul dubio primum Pater causa fuerit necesse est. Quod si ita est, quo tandem modo temporum fa- ctor erit », qui sub tempus cadit? Quo item modo Dominus omnium ", si eum tempus præcesserit, eique dominetur ? Principii igitur expers est Pater : nec enim aliunde, nec a se ipso esse habet. Filius autem, siquidem Patrem ut causam accipias, ne- quaquam principio caret; principium enim Filii Pater est, ut causa; sin de tempore principium intellexeris, principii quoque omnis est expers. Neque enim temporum Dominus tempori subjectus est. G sr Hebr. 1, 2. Rom. x, 12. He desunt in Or. 1. Graeci duas proprietates Patri tribuunt, quibus eum a Filio et Spiritu sancto distinguunt. Hic autem non de tem- pore accipiunt, alioqui enim Filius et Spiritus san- ctus, non minus id est, principii ex- pertes, sunt, quam Paier, sed de causa. Aique in hac significatione hoc vocabulum soli Patri con- venit, qui a nullo est, cum Filius et Spiritus ex Patre sint, atque ad eum, tanquam ad causain, re- ferantur. Per causam autem Græci nihil aliud quam originem, ac velut essentia fontem intelligunt. Ita exponit Billius. Hæc lectio apla videtur Combefsio, et proprie Patri convenit. Nain Filius et Spiritus sanctus, VIII. Quod si, quia corpora tempori subjacent, idcirco Filium quoque tempori subesse statuas, tunc rei incorporeæ corpus attribues; et si, quo- niam ea quæ apud nos gignuntur, cum ante non essent, postea orta sunt, ideo Filium quoque ne- cessario ex nihilo in rerum naturam prodiisse contendis, comparas ea, quæ comparationem om- nem respuunt, Deum nempe et hominem, corpus, et id quod corpore vacal. Ergo et patietur, et dis- solvetur, atque interibit, quemadmodum et nostra sunt, perinde ac Pater, id est, e sem piternum lumen. Unus autem Pater est einge- nitus. › Coinb., etc., primum. Mendose in ed., Billius, primus. » etc. • Si enim a seipso, › inquit Elias, cortus essel, a seipso quoque separari posset ; atque ita unus essel, duo, quoruin alter præexstitisset, alter postea ortus esset; aut ita divideretur, ut dimidia parte esset, dimidia rursus ex parte non esset. Coisl. 1, pro habet, seu a 50- ipso, » etc. (81) Οὐ συντιθεμένων, οὐδὲ συναλειφομέ- D (82) Συναλοιφής. Duo Regg., et duo Colb., συν (83) Ανάρχου. . Principii expertem. Theologi (84) Ατδίου φωτός. Reg. Cypr., αγεννήτου φω (85) Πρεσβύτερος. Reg. bm, Βas., πρεσβύτε (86) Πρώτως ἂν εἴη. Sic Reg. bu, Or. 1, Par.. (87) Οὐδὲ παρ' ἑαυτοῦ. • Nec a seipso, (88) Αίτιος. Reg. bm, duo Colb., Or. 1, Bas., (89) Συγκρίνεις. Reg. Cypr., συγκρινείς.
PG 35:1075Ἀλλὰ ταῦτα οὐ παραδέχεταί σου ὁ νοῦς· περὶ Θεοῦ γὰρ ὁ λόγος. Μὴ τοίνυν μηδὲ τὴν γέννησιν ἄλλως, ἢ ὡς θεϊκὴν παραδέχου. Θ. Ἀλλ’ εἰ γεγέννηται, πῶς γεγέννηται, φησίν; Ἀπόκριναί μοι, ὦ διαλεκτικὲ σὺ καὶ ἄφυκτε. Εἰ ἔκτισται, πῶς ἔκτισται; κἀμὲ ἀπαίτει τὸ, Πῶς γεγέννηται; Πάθος περὶ τὴν γέννησιν; Πάθος καὶ περὶ τὴν κτίσιν· ἢ γὰρ οὐ πάθος ἡ ἀνατύπωσις, καὶ ἡ φροντὶς, καὶ ἡ τοῦ νοηθέντος ἀθρόως εἰς τὸ κατὰ μέρος ἐξάπλωσις; Χρόνος περὶ τὴν γέννησιν; Ἐν χρόνῳ καὶ τὰ κτιζόμενα. Τόπος ἐνταῦθα; Τόπος ἐκεῖ. Ἀποτυχία περὶ τὴν γέννησιν; Ἀποτυχία καὶ περὶ τὴν κτίσιν. Ταῦτα ἤκουσα φιλοσοφούντων ὑμῶν· ἃ γὰρ ὁ νοῦς ὑπέγραψε, πολλάκις ταῦτα ἡ χεὶρ οὐκ ἐτέλεσεν. Ἀλλὰ λόγῳ, φησὶ, τὸ πᾶν ὑπέστησε καὶ βουλήματι. Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Ὅταν εἴπῃς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα ἐκτίσθαι, οὐ τὴν ἀνθρωπίνην κτίσιν εἰσάγεις· οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν λόγῳ πράττει τὰ γινόμενα. Οὐδὲν γὰρ ἂν ἦν ὑψηλότερον ἡμῶν, οὐδὲ ἀπονώτερον, εἰ τὸ λέγειν ἔργου συμπλήρωσις ἦν· ὥστε εἰ καὶ λόγῳ κτίζει Θεὸς τὰ κτιζόμενα, οὐκ ἀνθρώπινον αὐτῷ τὸ κτίζειν.
ὅτι οὕτω τὰ σώματα. Ον γὰρ τὸ εἶναι οὐχ ὅμοιον· τούτων οὐδὲ τὸ γεννᾶν ὅμοιον· εἰ μὴ και τάλλα δουλεύσῃ (90) ταῖς ὕλαις, οἷον πάσχων, καὶ λυπού μενος, καὶ πεινῶν, καὶ διψῶν, καὶ ὅσα ἡ σώματος, ἢ τοῦ συναμφοτέρου πάθη. Ἀλλὰ ταῦτα οὐ παραδέ χεταί σου ὁ νοῦς· περὶ Θεοῦ γὰρ ὁ λόγος. Μὴ τοίνυν μηδὲ τὴν γέννησιν ἄλλως, ἢ ὡς θεϊκὴν παραδέ Αt τὰ ἄλλα δουλεύσει. ἐγεννήθησαν. χου. Θ'. Αλλ' εἰ γεγεννηται, πως γεγέννηται, φησίν; Απόκριναί μοι, ὦ διαλεκτικὲ σὺ καὶ ἄφυκτε. Εἰ ἔκτισται, πῶς ἔκτισται; κἀμὲ ἀπαίτει τὸ, Πῶς γε- γέννηται ; Πάθος (91) περὶ τὴν γέννησιν; Πάθος καὶ περὶ τὴν κτίσιν· ἡ γὰρ οὐ πάθος ἡ ἀνατύπωσις, καὶ ἡ φροντὶς, καὶ ἡ τοῦ νοηθέντος ἀθρόως εἰς τὸ κατὰ μέρος ἐξάπλωσις; Χρόνος περὶ τὴν γέννησιν; Ἐν χρόνῳ καὶ τὰ χτιζόμενα. Τύπος ἐνταῦθα; Τόπος ἐκεῖ. ᾿Αποτυχία περὶ τὴν γέννησιν; Αποτυχία καὶ περὶ τὴν κτίσιν. Ταῦτα ἤκουσα φιλοσοφούντων ὑμῶν· ὁ γὰρ ὁ νοῦς ὑπέγραψε, πολλάκις ταῦτα ἡ χεὶρ οὐκ ἐτέλεσεν. ᾿Αλλὰ λόγῳ, φησὶ, τὸ πᾶν ὑπέστησε καὶ βουλήματι. Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν (92) αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Οταν εἴπῃς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα ἐκτίσθαι, οὐ τὴν ἀνθρω πίνην κτίσιν εἰσάγεις· οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν λόγῳ πράτ τει τὰ γινόμενα. Οὐδὲν γὰρ ἂν ἦν ὑψηλότερον ἡμῶν, οὐδὲ ἀπονώτερον, εἰ τὸ λέγειν ἔργου συμπλήρωσις ἦν· ὥστε εἰ καὶ λόγῳ κτίζει Θεὸς τὰ χτιζόμενα, οὐκ ἀνθρώπινον αὐτῷ τὸ κτίζειν (93).. "Η γὰρ δεῖξον καὶ ἄνθρωπον λόγῳ τι πράττοντα· ἢ δέξαι, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος κτίζει Θεός. Ἐπεὶ διάγραψον βουλή ματι πόλιν, καὶ παραστήτω (94) πόλις· θέλησον γε- νέσθαι σοι (95) υἱὸν, καὶ παραστήτω παῖς· θέλησον ἄλλο τι τῶν πραττομένων, καὶ εἰς ἔργον ἡ βούλησις χωρησάτω. Εἰ δὲ τούτων οὐδὲν ἔπεται τῷ βούλεσθαι, Θεοῦ δὲ τὸ βούλεσθαι πρᾶξις ἐστιν, ἄλλως μὲν ἄνε θρωπος κτίζει, ἄλλως δὲ ὁ πάντων κτίστης Θεός. Πῶς οὖν κτίζει μὲν οὐκ ἀνθρωπικῶς, γεννᾶν δὲ ἀναγκάζεται ἀνθρωπικῶς; Σὺ μὲν οὐκ ὤν, ἔπειτα ἐγένου, εἶτα γεννᾷς· διὰ τοῦτο οὐκ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παράγεις. “Η, ἵνα τι βαθύτερον είπω, τάχα οὐδὲ (96) αὐτὸς ἐξ οὐκ ὄντων παράγεις· ἐπεὶ καὶ ὁ Λευΐ, φησὶν, ἔτι ἐν τῇ ἐσφύϊ (97) τοῦ πατρὸς ἦν, πρὶν εἰς τὸ εἶναι παρελθεῖν. Καὶ μηδεὶς ἐπηρεαζέτω τῷ λόγῳ. Οὐ γὰρ οὕτως ἐκ τοῦ Πατρός φημι τὸν Υἱὸν ὑπάρχειν, ὡς ἐν τῷ Πατρὶ πρότερον ὄντα, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὸ εἶναι ἐδεύσαντα· οὐδὲ γὰρ ἀτελῆ πρότερον, εἶτα τέλειον, ὥσπερ νόμος τῆς ἡμετέρας γεννήσεως (98). κυήσεως, « · carpora. Tu quidem idcirco Deum ita generari cen- A ses, quod corpora ita generentur : ego vero ob id non ita gigni affirmo, quod ea sit corporum gignendorum ratio (quorum enim natura diversa est, horum dispar quoque generandi modus); nisi eum in omnibus aliis quoque rebus corporeæ ma- teriæ servire contendas, hoc est, ut patiatur, et in mærore versetur, et fame ac siti laboret, omnes denique eas affectiones, quibus, vel corporis, vel conjunctim utriusque partis natura subjecta est, experiatur. Hæc enim vero mens tua non admittit. De Deo quippe sermo est. Ne tu igitur genera- tionem aliter quam ut divinam admitte. IX. Verum si generatus est, inquis, quomodo gene ratus est? Responde tu quoque mihi, o acute et invicte sophista. Si creatus est, quomodo creatus est? Ac post- ea ex me sciscitare, quomodo generatus sit? Passio B est, inquies, circa generationem? Est et passio etiam, inquam ego, circa creationem. (An non enim pas- sionis rationem habet informatio, et cura, et ejus rei, quæ fola simul ac repente cogitata est, in par- Les extensio ?) Tempus, addes, circa generationem ? In tempore etiam sunt quæ creantur. Locus illic? He quoque locus. Spei frustratio circa genera- tionem? Creatio quoque interdum spem frustratur. Hæc a vobis disserentibus audivi; etenim quæ mens delineavit, ea plerumque manus perficere non potuit. dices : verbo et voluntate omnia condi- dit : Ipse enim dixit, et facia sunt : ipse mandavit, el creata sunt ". Atqui, cum ais omnia Dei verbo creata fuisse, non humanam scilicet creationem inducis; nec enim quisquam nostrum, ea, quæ c fiunt, verbo efficit. Nihil quippe nobis sublimius ac praestantius esset, minusque laboriosum, si sermone solo aliquid conficere possemus. Quamob- rem, etsi Deus, ea, quæ creantur, verbo ereal, non tamen humana est ejus creandi ratio. Aut ' enim hominem quoque sermone aliquid efficien- tem ostende : aut mihi concede Deum non humano more creare. Quod si secus existimas, age, volun- tate civitatem describe, et statim civitas repræ- sentetur. Opta tibi filium nasci, et protinus tibi puer exsistat. Velis aliud quidpiam eorum, quæ manibus efficiuntur, et confestim voluntas in opus prodeat. Quod si quidem nihil horum voluntatem nostram sequatur, Dei vero voluntas actio sit; perspicuum utique est, alio quidem modo lomi D nem creare, alio autem rerum omnium creato- rem Deum. Quæ igitur est hæc ratio, ut cum Deus alio quam humano more procreet, humano tanien more gignere cogatur? Tu quidem, cum prius non esses, deinde factus es, postea ** Psal. cxlviii, 5. 1, hanc vocem intelligimus. Affectum quemdam ex- primit. legendum, licet plerique codices et editi habeant, et Or. 1. sit civitas. D mirum, non actu, inquit Billius in notis. ' Par., conceptus. » 3. GREGORII THEOLOGI (90) Τάλλα δουλεύση. Reg. bm, tres Colb., Or. (94) Πάθος. « Passio. . In sensu scholasticorum (92) Εγενήθησαν. Sic duo Regg. et Or. 1. Ita (93) Αὐτῷ τὸ κτίζειν. Hæc desunt in Coisl. 5 (94) Παραστήτω. Comb., παραστήσαι. « Praesto (95) Σοι. Deest in duobus Regg. et Gr. 1. (96) Τάχα οὐδέ. In quibusdam, τάχα δὲ ουδέ. (97) Ἐν τῇ ὀσφύϊ. «In lumbis. Potentia mi- (98) Γεννήσεως. Reg. a, Coisl. 5, tres Colb.,
PG 35:1076Ἢ γὰρ δεῖξον καὶ ἄνθρωπον λόγῳ τι πράττοντα· ἢ δέξαι, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος κτίζει Θεός. Ἐπεὶ διάγραψον βουλήματι πόλιν, καὶ παραστήτω πόλις· θέλησον γενέσθαι σοι υἱὸν, καὶ παραστήτω παῖς· θέλησον ἄλλο τι τῶν πραττομένων, καὶ εἰς ἔργον ἡ βούλησις χωρησάτω. Εἰ δὲ τούτων οὐδὲν ἕπεται τῷ βούλεσθαι, Θεοῦ δὲ τὸ βούλεσθαι πρᾶξίς ἐστιν, ἄλλως μὲν ἄνθρωπος κτίζει, ἄλλως δὲ ὁ πάντων κτίστης Θεός. Πῶς οὖν κτίζει μὲν οὐκ ἀνθρωπικῶς, γεννᾷν δὲ ἀναγκάζεται ἀνθρωπικῶς; Σὺ μὲν οὐκ ὢν, ἔπειτα ἐγένου, εἶτα γεννᾷς· διὰ τοῦτο οὐκ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παράγεις. Ἢ, ἵνα τι βαθύτερον εἴπω, τάχα οὐδὲ αὐτὸς ἐξ οὐκ ὄντων παράγεις· ἐπεὶ καὶ ὁ Λευὶ̈, φησὶν, ἔτι ἐν τῇ ὀσφύϊ τοῦ πατρὸς ἦν, πρὶν εἰς τὸ εἶναι παρελθεῖν. Καὶ μηδεὶς ἐπηρεαζέτω τῷ λόγῳ. Οὐ γὰρ οὕτως ἐκ τοῦ Πατρός φημι τὸν Υἱὸν ὑπάρχειν, ὡς ἐν τῷ Πατρὶ πρότερον ὄντα, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὸ εἶναι ὁδεύσαντα· οὐδὲ γὰρ ἀτελῆ πρότερον, εἶτα τέλειον, ὥσπερ νόμος τῆς ἡμετέρας γεννήσεως. Ι. Ταῦτα τῶν ἐπηρεαζόντων ἐστίν· ταῦτα τῶν ἐπιπηδώντων προχείρως πᾶσι τοῖς λεγομένοις. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτω φρονοῦμεν, οὐχ οὕτω δοξάζομεν·
ὅτι οὕτω τὰ σώματα. Ον γὰρ τὸ εἶναι οὐχ ὅμοιον· τούτων οὐδὲ τὸ γεννᾶν ὅμοιον· εἰ μὴ και τάλλα δουλεύσῃ (90) ταῖς ὕλαις, οἷον πάσχων, καὶ λυπού μενος, καὶ πεινῶν, καὶ διψῶν, καὶ ὅσα ἡ σώματος, ἢ τοῦ συναμφοτέρου πάθη. Ἀλλὰ ταῦτα οὐ παραδέ χεταί σου ὁ νοῦς· περὶ Θεοῦ γὰρ ὁ λόγος. Μὴ τοίνυν μηδὲ τὴν γέννησιν ἄλλως, ἢ ὡς θεϊκὴν παραδέ Αt τὰ ἄλλα δουλεύσει. ἐγεννήθησαν. χου. Θ'. Αλλ' εἰ γεγεννηται, πως γεγέννηται, φησίν; Απόκριναί μοι, ὦ διαλεκτικὲ σὺ καὶ ἄφυκτε. Εἰ ἔκτισται, πῶς ἔκτισται; κἀμὲ ἀπαίτει τὸ, Πῶς γε- γέννηται ; Πάθος (91) περὶ τὴν γέννησιν; Πάθος καὶ περὶ τὴν κτίσιν· ἡ γὰρ οὐ πάθος ἡ ἀνατύπωσις, καὶ ἡ φροντὶς, καὶ ἡ τοῦ νοηθέντος ἀθρόως εἰς τὸ κατὰ μέρος ἐξάπλωσις; Χρόνος περὶ τὴν γέννησιν; Ἐν χρόνῳ καὶ τὰ χτιζόμενα. Τύπος ἐνταῦθα; Τόπος ἐκεῖ. ᾿Αποτυχία περὶ τὴν γέννησιν; Αποτυχία καὶ περὶ τὴν κτίσιν. Ταῦτα ἤκουσα φιλοσοφούντων ὑμῶν· ὁ γὰρ ὁ νοῦς ὑπέγραψε, πολλάκις ταῦτα ἡ χεὶρ οὐκ ἐτέλεσεν. ᾿Αλλὰ λόγῳ, φησὶ, τὸ πᾶν ὑπέστησε καὶ βουλήματι. Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν (92) αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Οταν εἴπῃς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα ἐκτίσθαι, οὐ τὴν ἀνθρω πίνην κτίσιν εἰσάγεις· οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν λόγῳ πράτ τει τὰ γινόμενα. Οὐδὲν γὰρ ἂν ἦν ὑψηλότερον ἡμῶν, οὐδὲ ἀπονώτερον, εἰ τὸ λέγειν ἔργου συμπλήρωσις ἦν· ὥστε εἰ καὶ λόγῳ κτίζει Θεὸς τὰ χτιζόμενα, οὐκ ἀνθρώπινον αὐτῷ τὸ κτίζειν (93).. "Η γὰρ δεῖξον καὶ ἄνθρωπον λόγῳ τι πράττοντα· ἢ δέξαι, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος κτίζει Θεός. Ἐπεὶ διάγραψον βουλή ματι πόλιν, καὶ παραστήτω (94) πόλις· θέλησον γε- νέσθαι σοι (95) υἱὸν, καὶ παραστήτω παῖς· θέλησον ἄλλο τι τῶν πραττομένων, καὶ εἰς ἔργον ἡ βούλησις χωρησάτω. Εἰ δὲ τούτων οὐδὲν ἔπεται τῷ βούλεσθαι, Θεοῦ δὲ τὸ βούλεσθαι πρᾶξις ἐστιν, ἄλλως μὲν ἄνε θρωπος κτίζει, ἄλλως δὲ ὁ πάντων κτίστης Θεός. Πῶς οὖν κτίζει μὲν οὐκ ἀνθρωπικῶς, γεννᾶν δὲ ἀναγκάζεται ἀνθρωπικῶς; Σὺ μὲν οὐκ ὤν, ἔπειτα ἐγένου, εἶτα γεννᾷς· διὰ τοῦτο οὐκ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παράγεις. “Η, ἵνα τι βαθύτερον είπω, τάχα οὐδὲ (96) αὐτὸς ἐξ οὐκ ὄντων παράγεις· ἐπεὶ καὶ ὁ Λευΐ, φησὶν, ἔτι ἐν τῇ ἐσφύϊ (97) τοῦ πατρὸς ἦν, πρὶν εἰς τὸ εἶναι παρελθεῖν. Καὶ μηδεὶς ἐπηρεαζέτω τῷ λόγῳ. Οὐ γὰρ οὕτως ἐκ τοῦ Πατρός φημι τὸν Υἱὸν ὑπάρχειν, ὡς ἐν τῷ Πατρὶ πρότερον ὄντα, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὸ εἶναι ἐδεύσαντα· οὐδὲ γὰρ ἀτελῆ πρότερον, εἶτα τέλειον, ὥσπερ νόμος τῆς ἡμετέρας γεννήσεως (98). κυήσεως, « · carpora. Tu quidem idcirco Deum ita generari cen- A ses, quod corpora ita generentur : ego vero ob id non ita gigni affirmo, quod ea sit corporum gignendorum ratio (quorum enim natura diversa est, horum dispar quoque generandi modus); nisi eum in omnibus aliis quoque rebus corporeæ ma- teriæ servire contendas, hoc est, ut patiatur, et in mærore versetur, et fame ac siti laboret, omnes denique eas affectiones, quibus, vel corporis, vel conjunctim utriusque partis natura subjecta est, experiatur. Hæc enim vero mens tua non admittit. De Deo quippe sermo est. Ne tu igitur genera- tionem aliter quam ut divinam admitte. IX. Verum si generatus est, inquis, quomodo gene ratus est? Responde tu quoque mihi, o acute et invicte sophista. Si creatus est, quomodo creatus est? Ac post- ea ex me sciscitare, quomodo generatus sit? Passio B est, inquies, circa generationem? Est et passio etiam, inquam ego, circa creationem. (An non enim pas- sionis rationem habet informatio, et cura, et ejus rei, quæ fola simul ac repente cogitata est, in par- Les extensio ?) Tempus, addes, circa generationem ? In tempore etiam sunt quæ creantur. Locus illic? He quoque locus. Spei frustratio circa genera- tionem? Creatio quoque interdum spem frustratur. Hæc a vobis disserentibus audivi; etenim quæ mens delineavit, ea plerumque manus perficere non potuit. dices : verbo et voluntate omnia condi- dit : Ipse enim dixit, et facia sunt : ipse mandavit, el creata sunt ". Atqui, cum ais omnia Dei verbo creata fuisse, non humanam scilicet creationem inducis; nec enim quisquam nostrum, ea, quæ c fiunt, verbo efficit. Nihil quippe nobis sublimius ac praestantius esset, minusque laboriosum, si sermone solo aliquid conficere possemus. Quamob- rem, etsi Deus, ea, quæ creantur, verbo ereal, non tamen humana est ejus creandi ratio. Aut ' enim hominem quoque sermone aliquid efficien- tem ostende : aut mihi concede Deum non humano more creare. Quod si secus existimas, age, volun- tate civitatem describe, et statim civitas repræ- sentetur. Opta tibi filium nasci, et protinus tibi puer exsistat. Velis aliud quidpiam eorum, quæ manibus efficiuntur, et confestim voluntas in opus prodeat. Quod si quidem nihil horum voluntatem nostram sequatur, Dei vero voluntas actio sit; perspicuum utique est, alio quidem modo lomi D nem creare, alio autem rerum omnium creato- rem Deum. Quæ igitur est hæc ratio, ut cum Deus alio quam humano more procreet, humano tanien more gignere cogatur? Tu quidem, cum prius non esses, deinde factus es, postea ** Psal. cxlviii, 5. 1, hanc vocem intelligimus. Affectum quemdam ex- primit. legendum, licet plerique codices et editi habeant, et Or. 1. sit civitas. D mirum, non actu, inquit Billius in notis. ' Par., conceptus. » 3. GREGORII THEOLOGI (90) Τάλλα δουλεύση. Reg. bm, tres Colb., Or. (94) Πάθος. « Passio. . In sensu scholasticorum (92) Εγενήθησαν. Sic duo Regg. et Or. 1. Ita (93) Αὐτῷ τὸ κτίζειν. Hæc desunt in Coisl. 5 (94) Παραστήτω. Comb., παραστήσαι. « Praesto (95) Σοι. Deest in duobus Regg. et Gr. 1. (96) Τάχα οὐδέ. In quibusdam, τάχα δὲ ουδέ. (97) Ἐν τῇ ὀσφύϊ. «In lumbis. Potentia mi- (98) Γεννήσεως. Reg. a, Coisl. 5, tres Colb.,
PG 35:1077ἀλλ’ ὁμοῦ τῷ τὸν Πατέρα εἶναι ἀγεννήτως (ἀεὶ δὲ ἦν, οὐχ ὑπερπίπτει γὰρ εἰς τὸ μὴ εἶναί ποτε ὁ νοῦς), καὶ ὁ Υἱὸς ἦν γεννητῶς. Ὥστε συντρέχει τὸ εἶναι τοῦ Πατρὸς τῷ γεγεννῆσθαι τοῦ Μονογενοῦς, ἐξ αὐτοῦ τε ὑπάρχοντος, καὶ οὐ μετ’ αὐτὸν, ἢ ἐπινοίᾳ μόνῃ τῇ τῆς ἀρχῆς· ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου. Πολλάκις γὰρ τὸν αὐτὸν ἀναστρέφω λόγον. τὸ παχύ σου καὶ ὑλικὸν τῆς διανοίας φοβούμενος. Εἰ δὲ οὐ πολυπραγμονεῖς τὴν τοῦ Υἱοῦ, εἴτε γέννησιν χρὴ λέγειν, εἴτε ὑπόστασιν, εἴτε τι ἄλλο κυριώτερον τούτων ἐπινοεῖ τις (νικᾷ γὰρ τὴν ἐμὴν γλῶτταν τὸ νοούμενον καὶ λεγόμενον)· μηδὲ τοῦ Πνεύματος περιεργάζου τὴν πρόοδον. Ἀρκοῦμαι ἀκούειν, ὅτι Υἱὸς, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός· καὶ ὅτι ὁ μὲν Πατὴρ, ὁ δὲ Υἱός· καὶ οὐδὲν παρὰ τοῦτο περιεργάζομαι, μὴ ταυτὸ πάθω ταῖς φωναῖς, αἳ τῷ ὑπερφωνεῖσθαι παντελῶς διαπίπτουσιν, ἢ τῇ ὄψει τεινούσῃ πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα. Ὅσῳ γὰρ ἂν πλεῖον καὶ ἀκριβέστερον ἰδεῖν ἐθέλοι τις, τοσούτῳ τὴν αἴσθησιν παραβλάπτεται, καὶ τὸ ὁπωσοῦν ὁρᾷν ἀποστερεῖται, διὰ τοῦ πλείονος νικῶντος τὴν ὄψιν τοῦ ὁρωμένου ἐὰν ὅλον ἰδεῖν ἐθελήσῃ, καὶ μὴ ὅσον ὁρᾷν ἀσφαλές. ΙΑ. Ἀκούεις γέννησιν;
ἐπιπηδώντων προχείρως πᾶσι τοῖς λεγομένοις. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτω φρονοῦμεν, οὐχ οὕτω δοξάζομεν· ἀλλ᾽ ἐμοῦ τῷ τὸν Πατέρα εἶναι (99) ἀγεννήτως (ἀεὶ δὲ ἦν, οὐχ ὑπερπίπτει (1) γὰρ εἰς τὸ μὴ εἶναί ποτε ὁ νοῦς), καὶ ὁ Υἱὸς ἦν γεννητῶς. Ωστε συντρέχει τὸ εἶναι τοῦ Πατρὸς τῷ γεγεννῆσθαι τοῦ Μονογενοῦς, ἐξ αὐ- τοῦ τε ὑπάρχοντος, καὶ οὐ μετ' αὐτὸν, ἢ ἐπινοίᾳ (2) μόνῃ τῇ τῆς ἀρχῆς· ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου. Πολλακις γὰρ τὸν αὐτὸν ἀναστρέφω λόγον, τὸ παχύ σου καὶ ὑλικὸν τῆς διανοίας φοβούμενος (5). Εἰ δὲ οὐ πολυ- πραγμονεῖς τὴν τοῦ Υἱοῦ, εἴτε γέννησιν χρή λέγειν, εἴτε ὑπόστασιν, εἴτε τι ἄλλο κυριώτερον τούτων ἐπινοεί τις ( νικῇ γὰρ τὴν ἐμὴν γλῶτταν τὸ νοούμε- νον καὶ λεγόμενον)· μηδὲ τοῦ Πνεύματος περιεργά ζου τὴν πρόοδον. Αρκοῦμαι ἀκούειν, ὅτι Υἱὸς, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός· καὶ ὅτι ὁ μὲν Πατὴρ, ὁ δὲ Υἱός· καὶ οὐδὲν παρὰ τοῦτο περιεργάζομαι, μὴ ταυτὸ πάθω ταῖς φωναῖς, αἳ τῷ ὑπερφωνεῖσθαι παντελῶς δια- πίπτουσιν, ἢ τῇ ὄψει τεινούσῃ (4) πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα. Οσῳ γὰρ ἂν πλεῖον καὶ ἀκριβέστερον ἰδεῖν ἐθέλοι τις, τοσούτῳ τὴν αἴσθησιν παραβλάπτεται, καὶ τὸ ὁπωσοῦν ὁρᾶν ἀποστερεῖται, διὰ τοῦ πλείονος νικῶντος τὴν ὄψιν τοῦ ὁρωμένου ἐὰν ὅλον ἰδεῖν ἐθε λήσῃ, καὶ μὴ ὅσον ὁρᾶν ἀσφαλές. Β ΙΑ΄. Ακούεις γέννησιν; Τὸ πῶς μή περιεργάζου. Ακούεις ὅτι τὸ Πνεῦμα προϊόν ἐκ τοῦ Πατρός; Το ὅπως μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ δὲ πολυπραγμονείς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρόοδον, καγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κράμα ψυχῆς καὶ σώματος· Πῶς εἴ χοῦς, καὶ εἰκὼν Θεοῦ; Τί τὸ κινοῦν σε, ἢ τί τὸ κινούμενον ; Πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ καὶ κινεῖται ; Πῶς ἡ αἴσθησις ἐν τῷ αὐτῷ μένει, καὶ τὸ ἐκτὸς ἐπισπᾶ- ται; Πῶς ὁ νοῦς ἐν σοὶ μένει, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοΐ (5) ; Πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται (6); Καὶ οὔπω τὰ μείζονα λέγω· Τίς οὐρανοῦ περιφορά; Τίς ἀστέρων κίνησις, ἢ τάξις, ἢ μέτρα, ἢ σύνοδος, ἢ ἀπόστασις ; Τίνες δ' ὅροι θαλάσσης; Πόθεν δὲ ἀνέ μων ρεύματα, ἢ ὡρῶν περιτροπαι, ἢ ὄμβρων επιχύ- σεις ; Εἰ τούτων μηδὲν κατενόησας, ὦ ἄνθρωπε (κα- ὁμοῦ τὸ εἶναι τὸν Πατέρα. τῷ εἶναι τὸν ἄναρχον (Πατέρα) ἀγεννήτως, • φοβούμενος. όψῃ πεινούσῃ. δοται. - DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. ORATIO XX. gignis; ac proindle, eum qui non erat, in rerum naturam producis. Aut, ut profundius aliquid di- cam, fortasse ne ipse quidem ex nihilo producis; quandoquidem et Levi, ut ille ait, adhuc in lum- bis patris erat, antequam in lucem prodiret ". Nec vero quisquam huic orationi calumniam con- flet. Non enim Filium ita ex Patre exsistere dico, quasi in Patre prius quidem fuerit, postea autem in esse prodierit. Neque enim imperfectum prius, ac postea perfectumn dico," quemadmodum fert lex nostræ generationis. X. Hæc sunt eorum, qui obtrectatione et ca- lumniis gaudent : hæc eorum, qui adversus omnia, quæ dicuntur, prompte insiliunt. Nos autem non ita sentimus, non ita censemus : verutn hoc doce- inus, et profitemur, quod simul atque Pater singe- nito modo erat (semper autem erat, nec enim eum aliquando non fuisse concipit mens nostra, quaue tumvis se altissime efferat), et Filius quoque per generationem erat; ita ut Patris essentia concur- rat cum Unigeniti generatione, qui ex ipso quidem est, non autem post ipsum, aut saltem sola princi- pii cogitatione. Principium vero hic pro causa ac- cipio. Identidem enim eadem verba repeto, ut ani- mi tui hebetudini et crassitiei occurram. Quod si curiosius non scruteris Filii, sive generationem di- Gere convenit, sive substantiam, sive quod aliud vocabulum magis proprium atque appositum cui- piam in mentem venit (linguam enim meam su- perat id, quod cogito ac dico), ne quoque Spiri- tus sancti processionein anxie inquire. Mihi audire salis est : quod Filius est, et quod ex Patre : tum quod ille Pater est, bic Filius; nihil præter ea investigo ac perscrutor; ne mihi idem quod voct- bus accidat, quæ immodica contentione frangun- tur, ac prorsus concidunt, aut idem quod oculis adversum solem intuentibus. Nam quo quis amplius et accuratius eum cernere cupit, eo magis sensum lædit, ac ideo etiam quoquo modo cernendi facultate privatur, quia nimirum id, quod cernitur, oculorum aciem superat, cum quispiam totum conspicere voluerit, ac non quantum tuto cernere licet. C XI. Andis generationem? Modum curiosius inquiras. Audis Spiritum ex Patre procedere? ld, quomodo fiat, ne anxio studio perscruteris. Quod si in Filii generatione et Spiritus processione per- vestiganda curiosum te prabes, ego quoque pari curiositate tuam animæ corporisque conjun- ctionem et temperamentum inquiram: quo modo pulvis es, et Dei imago? Quid est, quod te moveat, aut quid quod moveatur? Quo modo idem movet et movetur? Quo modo sensus in eodem manet, et externa attrahit? Quo modo mens in to manet, et in alia mente sermonem gignit? Quo modo cogitatio per sermonem impertitur? Nondum majora profero. Quæ coli conversio? Quis siderum motus, aut or D do, aut modus? Quæ conjunctio aut distantia? Qui w Hebr. vit, 10. Coisl. 1, Par., Ties Colb., absque generatione. » catio, qua Filius dicitur Patre posterior, non e na- tura, neque c tempore, sed c originis, duntaxat ‹ ratione. › Vide Estium in 1, dist. 9, § 3, et dist. 16, § 2. Colb., Par., Combef., c crassitiem ac stupiditatem ingenii tui metuens. . in ed. deest Tillem., etc. Mendose in edl., 1. Ταῦτα τῶν ἐπηρεαζόντων ἐστίν· ταῦτα τῶν Α (99) Όμοῦ τῷ τὸν Πατέρα είναι. Duo Regg., (1) Υπερπίπτει. Par., ὑποπίπτει. (2) Η ἐπινοίᾳ, etc. Huic phrasi consonat expli- (3) Διανοίας φοβούμενος. Sic Reg. bm, plures (4) Οψει τεινούση. Sic tres Regg., Bas., Par., (5) Not. In nonnullis, võ. (6) Διαδίδοται. Tres Regg., Coisl. 1, Or. 1, δέ
PG 35:1078Τὸ πῶς μὴ περιεργάζου. Ἀκούεις ὅτι τὸ Πνεῦμα προϊὸν ἐκ τοῦ Πατρός; Τὸ ὅπως μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ δὲ πολυπραγμονεῖς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρόοδον, κἀγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κρᾶμα ψυχῆς καὶ σώματος· Πῶς εἶ χοῦς, καὶ εἰκὼν Θεοῦ; Τί τὸ κινοῦν σε, ἢ τί τὸ κινούμενον; Πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ καὶ κινεῖται; Πῶς ἡ αἴσθησις ἐν τῷ αὐτῷ μένει, καὶ τὸ ἐκτὸς ἐπισπᾶται; Πῶς ὁ νοῦς ἐν σοὶ μένει, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοί̈; Πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται; Καὶ οὔπω τὰ μείζονα λέγω· Τίς οὐρανοῦ περιφορά; Τίς ἀστέρων κίνησις, ἢ τάξις, ἢ μέτρα, ἢ σύνοδος, ἢ ἀπόστασις; Τίνες δ’ ὅροι θαλάσσης; Πόθεν δὲ ἀνέμων ῥεύματα, ἢ ὡρῶν περιτροπαὶ, ἢ ὄμβρων ἐπιχύσεις; Εἰ τούτων μηδὲν κατενόησας, ὦ ἄνθρωπε (κατανοήσεις δὲ ἴσως ποτὲ, ὅταν ἀπολάβῃς τὸ τέλειον. Ὄψομαι γὰρ, φησὶ, τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου· ὡς ὑπονοεῖσθαι τὰ νῦν ὁρώμενα μὴ εἶναι τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ τῆς ἀληθείας ἰνδάλματα)· εἰ σαυτὸν οὐκ ἔγνως, ὅστις εἶ ὁ περὶ τούτων διαλεγόμενος, εἰ ταῦτα οὐ κατέλαβες, ὧν καὶ ἡ αἴσθησις μάρτυς, πῶς Θεὸν ἀκριβῶς, ὅπερ τε καὶ ὅσον ἐστὶν, εἰδέναι ὑπολαμβάνεις; Πολλῆς τοῦτο τῆς ἀλογίας. ΙΒ.
ἐπιπηδώντων προχείρως πᾶσι τοῖς λεγομένοις. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτω φρονοῦμεν, οὐχ οὕτω δοξάζομεν· ἀλλ᾽ ἐμοῦ τῷ τὸν Πατέρα εἶναι (99) ἀγεννήτως (ἀεὶ δὲ ἦν, οὐχ ὑπερπίπτει (1) γὰρ εἰς τὸ μὴ εἶναί ποτε ὁ νοῦς), καὶ ὁ Υἱὸς ἦν γεννητῶς. Ωστε συντρέχει τὸ εἶναι τοῦ Πατρὸς τῷ γεγεννῆσθαι τοῦ Μονογενοῦς, ἐξ αὐ- τοῦ τε ὑπάρχοντος, καὶ οὐ μετ' αὐτὸν, ἢ ἐπινοίᾳ (2) μόνῃ τῇ τῆς ἀρχῆς· ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου. Πολλακις γὰρ τὸν αὐτὸν ἀναστρέφω λόγον, τὸ παχύ σου καὶ ὑλικὸν τῆς διανοίας φοβούμενος (5). Εἰ δὲ οὐ πολυ- πραγμονεῖς τὴν τοῦ Υἱοῦ, εἴτε γέννησιν χρή λέγειν, εἴτε ὑπόστασιν, εἴτε τι ἄλλο κυριώτερον τούτων ἐπινοεί τις ( νικῇ γὰρ τὴν ἐμὴν γλῶτταν τὸ νοούμε- νον καὶ λεγόμενον)· μηδὲ τοῦ Πνεύματος περιεργά ζου τὴν πρόοδον. Αρκοῦμαι ἀκούειν, ὅτι Υἱὸς, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός· καὶ ὅτι ὁ μὲν Πατὴρ, ὁ δὲ Υἱός· καὶ οὐδὲν παρὰ τοῦτο περιεργάζομαι, μὴ ταυτὸ πάθω ταῖς φωναῖς, αἳ τῷ ὑπερφωνεῖσθαι παντελῶς δια- πίπτουσιν, ἢ τῇ ὄψει τεινούσῃ (4) πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα. Οσῳ γὰρ ἂν πλεῖον καὶ ἀκριβέστερον ἰδεῖν ἐθέλοι τις, τοσούτῳ τὴν αἴσθησιν παραβλάπτεται, καὶ τὸ ὁπωσοῦν ὁρᾶν ἀποστερεῖται, διὰ τοῦ πλείονος νικῶντος τὴν ὄψιν τοῦ ὁρωμένου ἐὰν ὅλον ἰδεῖν ἐθε λήσῃ, καὶ μὴ ὅσον ὁρᾶν ἀσφαλές. Β ΙΑ΄. Ακούεις γέννησιν; Τὸ πῶς μή περιεργάζου. Ακούεις ὅτι τὸ Πνεῦμα προϊόν ἐκ τοῦ Πατρός; Το ὅπως μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ δὲ πολυπραγμονείς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρόοδον, καγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κράμα ψυχῆς καὶ σώματος· Πῶς εἴ χοῦς, καὶ εἰκὼν Θεοῦ; Τί τὸ κινοῦν σε, ἢ τί τὸ κινούμενον ; Πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ καὶ κινεῖται ; Πῶς ἡ αἴσθησις ἐν τῷ αὐτῷ μένει, καὶ τὸ ἐκτὸς ἐπισπᾶ- ται; Πῶς ὁ νοῦς ἐν σοὶ μένει, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοΐ (5) ; Πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται (6); Καὶ οὔπω τὰ μείζονα λέγω· Τίς οὐρανοῦ περιφορά; Τίς ἀστέρων κίνησις, ἢ τάξις, ἢ μέτρα, ἢ σύνοδος, ἢ ἀπόστασις ; Τίνες δ' ὅροι θαλάσσης; Πόθεν δὲ ἀνέ μων ρεύματα, ἢ ὡρῶν περιτροπαι, ἢ ὄμβρων επιχύ- σεις ; Εἰ τούτων μηδὲν κατενόησας, ὦ ἄνθρωπε (κα- ὁμοῦ τὸ εἶναι τὸν Πατέρα. τῷ εἶναι τὸν ἄναρχον (Πατέρα) ἀγεννήτως, • φοβούμενος. όψῃ πεινούσῃ. δοται. - DE DOGMAT. ET CONSTIT. EPISC. ORATIO XX. gignis; ac proindle, eum qui non erat, in rerum naturam producis. Aut, ut profundius aliquid di- cam, fortasse ne ipse quidem ex nihilo producis; quandoquidem et Levi, ut ille ait, adhuc in lum- bis patris erat, antequam in lucem prodiret ". Nec vero quisquam huic orationi calumniam con- flet. Non enim Filium ita ex Patre exsistere dico, quasi in Patre prius quidem fuerit, postea autem in esse prodierit. Neque enim imperfectum prius, ac postea perfectumn dico," quemadmodum fert lex nostræ generationis. X. Hæc sunt eorum, qui obtrectatione et ca- lumniis gaudent : hæc eorum, qui adversus omnia, quæ dicuntur, prompte insiliunt. Nos autem non ita sentimus, non ita censemus : verutn hoc doce- inus, et profitemur, quod simul atque Pater singe- nito modo erat (semper autem erat, nec enim eum aliquando non fuisse concipit mens nostra, quaue tumvis se altissime efferat), et Filius quoque per generationem erat; ita ut Patris essentia concur- rat cum Unigeniti generatione, qui ex ipso quidem est, non autem post ipsum, aut saltem sola princi- pii cogitatione. Principium vero hic pro causa ac- cipio. Identidem enim eadem verba repeto, ut ani- mi tui hebetudini et crassitiei occurram. Quod si curiosius non scruteris Filii, sive generationem di- Gere convenit, sive substantiam, sive quod aliud vocabulum magis proprium atque appositum cui- piam in mentem venit (linguam enim meam su- perat id, quod cogito ac dico), ne quoque Spiri- tus sancti processionein anxie inquire. Mihi audire salis est : quod Filius est, et quod ex Patre : tum quod ille Pater est, bic Filius; nihil præter ea investigo ac perscrutor; ne mihi idem quod voct- bus accidat, quæ immodica contentione frangun- tur, ac prorsus concidunt, aut idem quod oculis adversum solem intuentibus. Nam quo quis amplius et accuratius eum cernere cupit, eo magis sensum lædit, ac ideo etiam quoquo modo cernendi facultate privatur, quia nimirum id, quod cernitur, oculorum aciem superat, cum quispiam totum conspicere voluerit, ac non quantum tuto cernere licet. C XI. Andis generationem? Modum curiosius inquiras. Audis Spiritum ex Patre procedere? ld, quomodo fiat, ne anxio studio perscruteris. Quod si in Filii generatione et Spiritus processione per- vestiganda curiosum te prabes, ego quoque pari curiositate tuam animæ corporisque conjun- ctionem et temperamentum inquiram: quo modo pulvis es, et Dei imago? Quid est, quod te moveat, aut quid quod moveatur? Quo modo idem movet et movetur? Quo modo sensus in eodem manet, et externa attrahit? Quo modo mens in to manet, et in alia mente sermonem gignit? Quo modo cogitatio per sermonem impertitur? Nondum majora profero. Quæ coli conversio? Quis siderum motus, aut or D do, aut modus? Quæ conjunctio aut distantia? Qui w Hebr. vit, 10. Coisl. 1, Par., Ties Colb., absque generatione. » catio, qua Filius dicitur Patre posterior, non e na- tura, neque c tempore, sed c originis, duntaxat ‹ ratione. › Vide Estium in 1, dist. 9, § 3, et dist. 16, § 2. Colb., Par., Combef., c crassitiem ac stupiditatem ingenii tui metuens. . in ed. deest Tillem., etc. Mendose in edl., 1. Ταῦτα τῶν ἐπηρεαζόντων ἐστίν· ταῦτα τῶν Α (99) Όμοῦ τῷ τὸν Πατέρα είναι. Duo Regg., (1) Υπερπίπτει. Par., ὑποπίπτει. (2) Η ἐπινοίᾳ, etc. Huic phrasi consonat expli- (3) Διανοίας φοβούμενος. Sic Reg. bm, plures (4) Οψει τεινούση. Sic tres Regg., Bas., Par., (5) Not. In nonnullis, võ. (6) Διαδίδοται. Tres Regg., Coisl. 1, Or. 1, δέ
PG 35:1079Ἀλλ’ εἴ τι ἐμοὶ πείθῃ, τῷ μὴ θρασεῖ θεολόγῳ, τὸ μὲν κατέλαβες, τὸ δὲ καταλαμβάνειν δεήθητι. Τὸ μὲν ἀγάπησον ἐν σοὶ μένον, τὸ δὲ ἐν τοῖς ἄνω θησαυροῖς μεινάτω. Διὰ πολιτείας, ἄνελθε· διὰ καθάρσεως, κτῆσαι τὸ καθαρόν. Βούλει θεολόγος γενέσθαι ποτὲ, καὶ τῆς θεότητος ἄξιος; τὰς ἐντολὰς φύλασσε· διὰ τῶν προσταγμάτων ὅδευσον· πρᾶξις γὰρ ἐπίβασις θεωρίας· ἐκ τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ φιλοπόνησον. Ἆρά τίς ἐστιν ἀνθρώπων, ὃς ἀρθῆναι τοσοῦτον δύναται, ὥστε εἰς τὸ Παύλου μέτρον ἐλθεῖν; Ἀλλ’ ὅμως φησὶ βλέπειν δι’ ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος, καὶ εἶναι καιρὸν, ὅτε ὄψεται πρόςωπον πρὸς πρόσωπον. Ἄλλου μὲν εἶ φιλοσοφώτερος ἐν λόγοις; Θεοῦ δὲ πάντως κατώτερος. Ἄλλου μὲν τυχὸν συνετώτερος; τὸ δὲ ἀληθείας τοσοῦτον λείπῃ, ὅσον τὸ εἶναί σου δεύτερον τοῦ εἶναι Θεοῦ. Ἔχομεν ἐπαγγελίαν γνώσεσθαί ποτε, ὅσον ἐγνώσμεθα. Εἰ μὴ δυνατὸν ἐνταῦθα ἔχειν τελείαν τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν, τί μοι τὸ λειπόμενον; Τί τὸ ἐλπιζόμενον; Βασιλείαν οὐρανῶν, πάντως ἐρεῖς. Ἡγοῦμαι δὲ μὴ ἄλλο τι τοῦτο εἶναι, ἢ τὸ τυχεῖν τοῦ καθαρωτάτου τε καὶ τελεωτάτου· τελεώτατον δὲ τῶν ὄντων, γνῶσις Θεοῦ.
"Οψομαι γάρ, φησί, τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου· ὡς ὑπονοεῖσθαι τὰ νῦν δρώμενα μὴ εἶναι τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ τῆς ἀληθείας ινδάλματα)· εἰ σαυτὸν οὐκ ἔγνως (7), ὅστις εἶ ὁ περὶ τούτων δια- λεγόμενος, εἰ ταῦτα οὐ κατέλαβες, ὧν καὶ ἡ αἴσθησ σις μάρτυς, πῶς Θεὸν ἀκριβῶς, ὅπερ τε καὶ ὅσον ἐστὶν, εἰδέναι ὑπολαμβάνεις; Πολλῆς τοῦτο τῆς ἀλο γίας. Α τανοήσεις δὲ ἴσως ποτε, ὅταν ἀπολάβῃς τὸ τέλειον. Ἔγνως. ἐπέγνως. λαβεῖν. διὰ καθάρσεως κτῆσαι τὸ καθαρόν, « ΙΒ'. Αλλ' εἴ τι ἐμοὶ πείθῃ, τῷ μὴ θρασεί θεολόγων τὸ μὲν κατέλαβες, τὸ δὲ καταλαμβάνειν (8) δεήθητι. Τὸ μὲν ἀγάπησον ἐν σοὶ μένον, τὸ δὲ ἐν τοῖς ἄνω (9) Β θησαυροῖς μεινάτω. Διὰ πολιτείας, ἄνελθε· διὰ καθ άρσεως (10), κτῆσαι τὸ καθαρόν. Βούλει Θεολόγος γενέσθαι ποτέ, καὶ τῆς θεότητος ἄξιος; τὰς ἐντολὰς φύλασσε· διὰ τῶν προσταγμάτων (11) όδευσον πράτ ξις γὰρ ἐπίβασις θεωρίας· ἐκ τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ φιλοπόνησον (12). Αρά τίς ἐστιν ἀνθρώπων, ὃς (13) ἀρθῆναι τοσοῦτον δύναται, ὥστε εἰς τὸ Παύλου μέσ τρον ἐλθεῖν; Αλλ' όμως φησὶ βλέπειν δι' ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος, καὶ εἶναι καιρὸν, ὅτε έψεται πρόσω ωπον πρὸς πρόσωπον. "Αλλου μὲν (14) εξ φιλοσοφώ τερος ἐν λόγοις; Θεοῦ δὲ πάντως (15) κατώτερος. Αλλου μὲν τυχόν (16) συνετώτερος; τὸ δὲ ἀλη θείας (17) τοσοῦτον λείπῃ (18), ὅσον τὸ εἶναί σου δεύτερον τοῦ εἶναι Θεοῦ. Ἔχομεν ἐπαγγελίαν γνώ σεσθαί ποτε, ὅσον ἐγνώσμεθα. Εἰ μὴ δυνατὸν ἐν ταῦθα ἔχειν τελείαν τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν, τί μοι (19) τὸ λειπόμενον; Τί τὸ ἐλπιζόμενον ; Βασιλείαν οὐρα νῶν, πάντως (20) ἐρεῖς. Ηγούμαι δὲ μὴ ἄλλο τι τοῦτο εἶναι, ἢ τὸ τυχεῖν τοῦ καθαρωτάτου τε καὶ τε- λεωτάτου· τελεώτατον δὲ τῶν ὄντων, γνῶσις Θεοῦ. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν κατάσχωμεν, τὸ δὲ καταλάβωμεν, ἕως ἐσμὲν ὑπὲρ γῆς· τὸ δὲ ἐκεῖθεν ταμιευσώμεθα, ἵνα ταύτην σχῶμεν τῆς φιλοπονίας τὴν ἐπικαρπίαν, ὅλην τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν ἔλλαμψιν, ἥτις ἐστὶ, καὶ οἷα, καὶ ὅση, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος (21) εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Βούλει Θεολόγος γενέσθαι: λείπει. τίμα τιμᾷν, τίμα]. ἴσως πάντως. S. GREGORII THEOLOGI anaris ternini ? Unde venti produunt? Unde par- tium anni revolutiones, aut pluviarum effusiones ? Si nihil horum intellectu percepisti, o homo (per- cipies autem fortasse aliquando, cum perfectionem consecutus fueris : Videbo enim, inquit ille, ca los, opera digitorum tuorum &; ut conjicere possi-. mus, ea, quæ nunc cernimus, non veritatem ipsam esse, sed quædam duntaxat veritatis simulacra); si te ipsum non nosti, quisquis es, qui de his rebus disputas, si hæc nondum intellectu comprehendisti, quorum sensus ipse testis est, qno tandem modo, quid, et quantus sit Deus, te certo tenere ac scire arbitraris? Magnæ profecto id stultitiæ est. XII. Quocirca si quid mihi obtemperas, hoc est, theologo minime audaci, at nonnulla jam perce- pisti, ita etiam ea, quæ supersunt, ut percipias, roga. Ea parte, quæ in te manet, contentus esto : altera in supernis thesauris recondita maneat. Per vile probitatem ascende: per purgationem, eum, qui purus est, adipiscere. Vis theologus aliquando feri, ac divinitate dignus ? Serva mandata ; per Dei præcepta incede; actio enim gradus est ad contem- plationem ex corpore operam animæ nava. An quisquam est mortalium, qui ad eam sublimitatem efferri possit, ut ad Pauli mensuram perveniat? At itle tamen videre se per speculum et ænigma dicit **, tempusque affore, quo facie ad faciem visurus sit. Tune aliis quidem in disputando sublimior? At Deo haud dubie inferior es. Tune aliis fortasse acutior et perspicacior? At certe veritate tanto posterior es, quanto essentia Dei essentiam tuam antecellit. Pollicitationem habemus fore, ut C aliquando tantum cognoscamus, quantuin cogniti sumus 4. Si fieri non potest, ut perfectam in hac vita reruïn cognitionem assequamur, quid mihi reliquum est? Quid in spe positum? Regnum coelo- rum, procul dubio inquies. Αtqui illud nihil aliud esse existimo, quam ejus, quod purissimum et perfectissimum est, adeptionem. Perfectissima porro rerum omnium est Dei cognitio. Verum eam, par- tim teneamus, partim, quamdiu in terra versamur, percipere studeamus, partim in futurum ævum reservemus, ut hunc laboris industriæque nostræ » Psal. viii, 4. s | Cor. st, 12. . ibid. In quibusdam, Or. 1. In ed. deest. gorius, ad divinæ sapientiæ studium puritatem re- quiri, nec nisi qui purus est, ad Deum posse per- tingere. Hinc Casaubonus in Praefatione epist. vΙ, sancti Gregorii Nysseni ad Eustathiam, Ambrosiam el Basilissam, hæc habet : « Non alia sententia fuit, tum aliorum veteris Ecclesiæ Patrum, tum Gregorii Nazianzeni, viri sine controversia maxini, et qui ob exquisitam rerum divinarum notitiam cum pari facundia et eruditione junctam, gloriosissimum Theo- logi nomen tulit. Hic igitur vir tantus gravissimum et vere gemmeum libellum, quo de divinæ sapientiæ studio disputat, ita concludit ut oportere dicat : per purgationem, eum, qui purus est, adipiscere. Deinde autem iter affectantibus ad Dei divinarumque rerum notitiam, doctor fidelissimus hanc compendiariam viam D ostendit, ut per Domini mandata iter capessant, si ad veram sapientiam pervenire velint. Actiones uamque sunt veluti gradus quibus ad cœlestemn veritatem ascenditur. » etc. restat, honore afficere, videtur legisse, (pro vel Sic legit Leuvenklaius, et reddit, • venerare id quod tibi deest. • fortasse. » Alii, Colb., et Or. 1. (8) Καταλαμβάνειν. Tres Colb., et Οr. 1, κατα (9) Ανω. Sic plures Regg., et Colb., Coisl. 1, et (10) Διὰ καθάρσεως, etc. His verbis docet Gre (14) Προσταγμάτων. Οr. 1, πραγμάτων. (12) Φιλοπόνησον. Reg. Cypr., φιλοσόφησον. (13) "Ος. Sic Or. 1, et Bas. In edit., ὡς. (14) "Αλλου μέν. Reg. Cypr., ἄλλος μὲν ἄλλου. (15) Πάντως. Deest in Or. 1. (16) Τυχόν. Reg. Cypr., εἰ τυχόν. (17) Τὸ δὲ ἀληθείας. Or. 1, τῆς δὲ ἀληθείας. (18) Τοσοῦτον λείπῃ. Reg. Cypr., τοσοῦτο (19) Τι μοι, etc. Billius vertendo : c ill, quod (26) Πάντως. Regg. a, bm, Or 1, Par., ἴσως, (21) Καὶ τὸ κράτος. Hæc desunt in Reg. a, duobus
PG 35:1080Ἀλλὰ τὸ μὲν κατάσχωμεν, τὸ δὲ καταλάβωμεν, ἕως ἐσμὲν ὑπὲρ γῆς· τὸ δὲ ἐκεῖθεν ταμιευσώμεθα, ἵνα ταύτην σχῶμεν τῆς φιλοπονίας τὴν ἐπικαρπίαν, ὅλην τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν ἔλλαμψιν, ἥτις ἐστὶ, καὶ οἵα, καὶ ὅση, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
"Οψομαι γάρ, φησί, τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου· ὡς ὑπονοεῖσθαι τὰ νῦν δρώμενα μὴ εἶναι τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ τῆς ἀληθείας ινδάλματα)· εἰ σαυτὸν οὐκ ἔγνως (7), ὅστις εἶ ὁ περὶ τούτων δια- λεγόμενος, εἰ ταῦτα οὐ κατέλαβες, ὧν καὶ ἡ αἴσθησ σις μάρτυς, πῶς Θεὸν ἀκριβῶς, ὅπερ τε καὶ ὅσον ἐστὶν, εἰδέναι ὑπολαμβάνεις; Πολλῆς τοῦτο τῆς ἀλο γίας. Α τανοήσεις δὲ ἴσως ποτε, ὅταν ἀπολάβῃς τὸ τέλειον. Ἔγνως. ἐπέγνως. λαβεῖν. διὰ καθάρσεως κτῆσαι τὸ καθαρόν, « ΙΒ'. Αλλ' εἴ τι ἐμοὶ πείθῃ, τῷ μὴ θρασεί θεολόγων τὸ μὲν κατέλαβες, τὸ δὲ καταλαμβάνειν (8) δεήθητι. Τὸ μὲν ἀγάπησον ἐν σοὶ μένον, τὸ δὲ ἐν τοῖς ἄνω (9) Β θησαυροῖς μεινάτω. Διὰ πολιτείας, ἄνελθε· διὰ καθ άρσεως (10), κτῆσαι τὸ καθαρόν. Βούλει Θεολόγος γενέσθαι ποτέ, καὶ τῆς θεότητος ἄξιος; τὰς ἐντολὰς φύλασσε· διὰ τῶν προσταγμάτων (11) όδευσον πράτ ξις γὰρ ἐπίβασις θεωρίας· ἐκ τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ φιλοπόνησον (12). Αρά τίς ἐστιν ἀνθρώπων, ὃς (13) ἀρθῆναι τοσοῦτον δύναται, ὥστε εἰς τὸ Παύλου μέσ τρον ἐλθεῖν; Αλλ' όμως φησὶ βλέπειν δι' ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος, καὶ εἶναι καιρὸν, ὅτε έψεται πρόσω ωπον πρὸς πρόσωπον. "Αλλου μὲν (14) εξ φιλοσοφώ τερος ἐν λόγοις; Θεοῦ δὲ πάντως (15) κατώτερος. Αλλου μὲν τυχόν (16) συνετώτερος; τὸ δὲ ἀλη θείας (17) τοσοῦτον λείπῃ (18), ὅσον τὸ εἶναί σου δεύτερον τοῦ εἶναι Θεοῦ. Ἔχομεν ἐπαγγελίαν γνώ σεσθαί ποτε, ὅσον ἐγνώσμεθα. Εἰ μὴ δυνατὸν ἐν ταῦθα ἔχειν τελείαν τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν, τί μοι (19) τὸ λειπόμενον; Τί τὸ ἐλπιζόμενον ; Βασιλείαν οὐρα νῶν, πάντως (20) ἐρεῖς. Ηγούμαι δὲ μὴ ἄλλο τι τοῦτο εἶναι, ἢ τὸ τυχεῖν τοῦ καθαρωτάτου τε καὶ τε- λεωτάτου· τελεώτατον δὲ τῶν ὄντων, γνῶσις Θεοῦ. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν κατάσχωμεν, τὸ δὲ καταλάβωμεν, ἕως ἐσμὲν ὑπὲρ γῆς· τὸ δὲ ἐκεῖθεν ταμιευσώμεθα, ἵνα ταύτην σχῶμεν τῆς φιλοπονίας τὴν ἐπικαρπίαν, ὅλην τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν ἔλλαμψιν, ἥτις ἐστὶ, καὶ οἷα, καὶ ὅση, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος (21) εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Βούλει Θεολόγος γενέσθαι: λείπει. τίμα τιμᾷν, τίμα]. ἴσως πάντως. S. GREGORII THEOLOGI anaris ternini ? Unde venti produunt? Unde par- tium anni revolutiones, aut pluviarum effusiones ? Si nihil horum intellectu percepisti, o homo (per- cipies autem fortasse aliquando, cum perfectionem consecutus fueris : Videbo enim, inquit ille, ca los, opera digitorum tuorum &; ut conjicere possi-. mus, ea, quæ nunc cernimus, non veritatem ipsam esse, sed quædam duntaxat veritatis simulacra); si te ipsum non nosti, quisquis es, qui de his rebus disputas, si hæc nondum intellectu comprehendisti, quorum sensus ipse testis est, qno tandem modo, quid, et quantus sit Deus, te certo tenere ac scire arbitraris? Magnæ profecto id stultitiæ est. XII. Quocirca si quid mihi obtemperas, hoc est, theologo minime audaci, at nonnulla jam perce- pisti, ita etiam ea, quæ supersunt, ut percipias, roga. Ea parte, quæ in te manet, contentus esto : altera in supernis thesauris recondita maneat. Per vile probitatem ascende: per purgationem, eum, qui purus est, adipiscere. Vis theologus aliquando feri, ac divinitate dignus ? Serva mandata ; per Dei præcepta incede; actio enim gradus est ad contem- plationem ex corpore operam animæ nava. An quisquam est mortalium, qui ad eam sublimitatem efferri possit, ut ad Pauli mensuram perveniat? At itle tamen videre se per speculum et ænigma dicit **, tempusque affore, quo facie ad faciem visurus sit. Tune aliis quidem in disputando sublimior? At Deo haud dubie inferior es. Tune aliis fortasse acutior et perspicacior? At certe veritate tanto posterior es, quanto essentia Dei essentiam tuam antecellit. Pollicitationem habemus fore, ut C aliquando tantum cognoscamus, quantuin cogniti sumus 4. Si fieri non potest, ut perfectam in hac vita reruïn cognitionem assequamur, quid mihi reliquum est? Quid in spe positum? Regnum coelo- rum, procul dubio inquies. Αtqui illud nihil aliud esse existimo, quam ejus, quod purissimum et perfectissimum est, adeptionem. Perfectissima porro rerum omnium est Dei cognitio. Verum eam, par- tim teneamus, partim, quamdiu in terra versamur, percipere studeamus, partim in futurum ævum reservemus, ut hunc laboris industriæque nostræ » Psal. viii, 4. s | Cor. st, 12. . ibid. In quibusdam, Or. 1. In ed. deest. gorius, ad divinæ sapientiæ studium puritatem re- quiri, nec nisi qui purus est, ad Deum posse per- tingere. Hinc Casaubonus in Praefatione epist. vΙ, sancti Gregorii Nysseni ad Eustathiam, Ambrosiam el Basilissam, hæc habet : « Non alia sententia fuit, tum aliorum veteris Ecclesiæ Patrum, tum Gregorii Nazianzeni, viri sine controversia maxini, et qui ob exquisitam rerum divinarum notitiam cum pari facundia et eruditione junctam, gloriosissimum Theo- logi nomen tulit. Hic igitur vir tantus gravissimum et vere gemmeum libellum, quo de divinæ sapientiæ studio disputat, ita concludit ut oportere dicat : per purgationem, eum, qui purus est, adipiscere. Deinde autem iter affectantibus ad Dei divinarumque rerum notitiam, doctor fidelissimus hanc compendiariam viam D ostendit, ut per Domini mandata iter capessant, si ad veram sapientiam pervenire velint. Actiones uamque sunt veluti gradus quibus ad cœlestemn veritatem ascenditur. » etc. restat, honore afficere, videtur legisse, (pro vel Sic legit Leuvenklaius, et reddit, • venerare id quod tibi deest. • fortasse. » Alii, Colb., et Or. 1. (8) Καταλαμβάνειν. Tres Colb., et Οr. 1, κατα (9) Ανω. Sic plures Regg., et Colb., Coisl. 1, et (10) Διὰ καθάρσεως, etc. His verbis docet Gre (14) Προσταγμάτων. Οr. 1, πραγμάτων. (12) Φιλοπόνησον. Reg. Cypr., φιλοσόφησον. (13) "Ος. Sic Or. 1, et Bas. In edit., ὡς. (14) "Αλλου μέν. Reg. Cypr., ἄλλος μὲν ἄλλου. (15) Πάντως. Deest in Or. 1. (16) Τυχόν. Reg. Cypr., εἰ τυχόν. (17) Τὸ δὲ ἀληθείας. Or. 1, τῆς δὲ ἀληθείας. (18) Τοσοῦτον λείπῃ. Reg. Cypr., τοσοῦτο (19) Τι μοι, etc. Billius vertendo : c ill, quod (26) Πάντως. Regg. a, bm, Or 1, Par., ἴσως, (21) Καὶ τὸ κράτος. Hæc desunt in Reg. a, duobus
Second witness · khazarzar edition
De dogmate et constitutione episcoporum ΛΟΓΟΣ Κʹ. Περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων. Αʹ. Ὅταν ἴδω τὴν νῦν γλωσσαλγίαν, καὶ τοὺς αὐθημερινοὺς σοφοὺς, καὶ τοὺς χειροτονητοὺς θεολό γους, οἷς ἀρκεῖ τὸ θελῆσαι μόνον πρὸς τὸ εἶναι σοφοῖς· ποθῶ τὴν ἀνωτάτω φιλοσοφίαν, καὶ σταθμὸν ἔσχατον ἐπιζητῶ, κατὰ τὸν Ἱερεμίαν, καὶ ἐμαυτῷ μόνῳ συγγενέσθαι βούλομαι. Οὐδὲν γάρ μοι δοκεῖ τοιοῦτον, οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρ κὸς καὶ κόσμου γενόμενον, μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, ἑαυτῷ προσλαλοῦντα καὶ τῷ Θεῷ, ζῇν ὑπὲρ τὰ ὁρώμενα, καὶ ἀεὶ τὰς θείας ἐμφάσεις καθαρὰς ἐν ἑαυτῷ φέρειν ἀμιγεῖς τῶν κάτω χαρακτήρων καὶ πλανωμένων, οἷον ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον Θεοῦ καὶ τῶν θείων, καὶ ὂν, καὶ ἀεὶ γινόμενον, φωτὶ προσλαμβάνοντα φῶς, καὶ ἀμαυροτέρῳ τρανότερον, μέχρις ἂν πρὸς τὴν πη γὴν ἔλθωμεν τῶν τῇδε ἀπαυγασμάτων, καὶ τύ χωμεν τοῦ μακαρίου τέλους, λυθέντων τῶν ἐσόπτρων τῇ ἀληθείᾳ· ὡς μόλις ἄν τις ἑαυτὸν, ἢ μα κρᾷ φιλοσοφίᾳ παιδαγωγήσας, καὶ ἀποῤῥηγνὺς κατὰ μικρὸν τὸ τῆς ψυχῆς εὐγενὲς, καὶ φωτοειδὲς, τοῦ ταπεινοῦ καὶ σκότῳ συνεζευγμένου, ἢ Θεοῦ τυχὼν ἵλεω, ἢ καὶ ἄμφω ταῦτα, καὶ μελέτην ὅτι μάλιστα ποιούμενος ἄνω βλέπειν, τῆς κατασπώσης ὕλης ἐπικρατήσειε. Πρὶν δὲ ταύτην ὑπερσχεῖν, ὅση δύνα μις, καὶ ἀνακαθᾶραι ἱκανῶς τά τε ὦτα καὶ τὴν διά 35.1068 νοιαν, ἢ ψυχῆς ἐπιστασίαν δέξασθαι, ἢ θεολογίᾳ προσβαλεῖν, οὐκ ἀσφαλὲς εἶναι γινώσκω. Βʹ. Καὶ ὅθεν εἰς τοῦτο ὑπήχθην τὸ δέος, ἵνα μή με τοῦ δέοντος δειλότερον ὑπολάβοιτε, ἀλλὰ καὶ ἐπαινῆτε τῆς προμηθείας, ἀκούω μὲν αὐτοῦ Μωϋ σέως, ἡνίκα ἐχρημάτιζεν αὐτῷ ὁ Θεὸς, ὅτι πλειόνων εἰς τὸ ὄρος προσκεκλημένων, ὧν εἷς ἦν καὶ Ἀαρὼν σὺν τοῖς παισὶν αὐτοῦ τοῖς δύο τοῖς ἱερεῦσιν, οἱ μὲν λοιποὶ πάντες προσκυνῆσαι πόῤῥωθεν ἐκελεύσθησαν, ἐγγίσαι δὲ Μωϋσῆς μόνος, οὐ συναναβῆναι δὲ ὁ λαός. Καὶ μικρὸν πρὸ τούτων, τοὺς μὲν ἄλλους ἀστραπαὶ, καὶ βρονταὶ, καὶ σάλπιγγες, καὶ ὅλον καπνιζόμενον τὸ ὄρος, καὶ ἀπειλαὶ φρικώδεις, καὶ τοιαῦτα δείμα τα ἵστη κάτω· καὶ μέγα ἦν αὐτοῖς ἀκοῦσαι τῆς τοῦ Θεοῦ φωνῆς μόνον, καὶ ταῦτα εὖ μάλα ἁγνισαμένοις. Μωϋσῆς δὲ καὶ ἄνεισι, καὶ τῆς νεφέλης εἴσω χωρεῖ, καὶ Θεῷ συγγίνεται, καὶ δέχεται νόμον, τοῖς μὲν πολ λοῖς τὸν τοῦ γράμματος, τοῖς δὲ ὑπὲρ τοὺς πολλοὺς τὸν τοῦ πνεύματος. Γʹ. Γινώσκω δὲ Ἡλεῖ τὸν ἱερέα, καὶ μικρὸν ὕστερον Ὀζᾶν τινα· τὸν μὲν καὶ ὑπὲρ τῆς τῶν παίδων παρανομίας ἀπαιτηθέντα δίκην, ἣν ἐτόλμων κατὰ τῶν θυσιῶν, καὶ ταῦτα οὐκ ἀποδεχόμενον αὐτῶν τὴν ἀσέβειαν, ἀλλὰ πολλὰ πολλάκις ἐπιτιμήσαντα· τὸν δὲ, ὅτι τῆς κιβωτοῦ ψαῦσαι τολμήσας μόνον, περι σπασθείσης ὑπὸ τοῦ μόσχου, τὴν μὲν περιεσώσατο, αὐτὸς δὲ ἀπώλετο, φυλάσσοντος δηλαδὴ τοῦ Θεοῦ τῇ κιβωτῷ τὸ σεβάσμιον. Οἶδα δ' ἐγὼ μηδὲ τῶν τοί χων τοῦ ἱεροῦ ψαῦσαι τοῖς πολλοῖς ὂν ἀσφαλὲς, καὶ διὰ τοῦτο ἑτέρων ἐδεήθησαν τοίχων τῶν ἔξωθεν· μηδὲ τὰς θυσίας αὐτὰς, ὑφ' ὧν, καὶ ὅτε, καὶ οὗ μὴ καθῆκον ἦν, ἀναλίσκεσθαι· τοσούτου δεῖν πρὸς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων προσφοιτᾷν θαῤῥοῦντα, ἢ τὸ καταπέτασμα, ἢ τὸ ἱλαστήριον, ἢ τὴν κιβωτὸν, ἢ προσβλέπειν εἶναι παντὸς, ἢ προσάπτεσθαι. Δʹ. Ταῦτα οὖν εἰδὼς ἐγὼ, καὶ ὅτι μηδεὶς ἄξιος τοῦ μεγάλου Θεοῦ, καὶ θύματος, καὶ ἀρχιερέως, ὃς 35.1069 μὴ πρότερον ἑαυτὸν παρέστησε τῷ Θεῷ θυσίαν ζῶ σαν, μᾶλλον δὲ, ναὸς ἅγιος ἐγένετο Θεοῦ ζῶντος καὶ ζῶν· πῶς ἢ αὐτὸς προχείρως
ἐγχειρήσαιμι τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις, ἢ ἀποδέξωμαι τὸν ἐγχειροῦντα θρασέως; Οὐκ ἐπαινετὸς ὁ πόθος· φοβερὸν τὸ ἐγχεί ρημα. Καὶ διὰ τοῦτο καθαρτέον ἑαυτὸν πρῶτον, εἶτα τῷ καθαρῷ προσομιλητέον· εἰ μὴ μέλλοιμεν τὸ τοῦ Μανωὲ πείσεσθαι, καὶ λέξειν ἐν φαντασίᾳ Θεοῦ γενόμενοι· Ἀπολώλαμεν, ὦ γύναι, Θεὸν ἑωρά καμεν, ἢ, ὡς Πέτρος, ἀποπέμψασθαι τοῦ πλοίου τὸν Ἰησοῦν, ὡς οὐκ ἄξιοι τοιαύτης ἐπιδημίας· ἢ, ὡς ὁ ἑκατόνταρχος ἐκεῖνος, τὴν μὲν θεραπείαν ἀπαιτή σειν, τὸν θεραπευτὴν δὲ οὐκ εἰσδέξασθαι. Λεγέ τω τις καὶ ἡμῶν, ἕως ἐστὶν ἑκατόνταρχος, καὶ πλειό νων ἐν κακίᾳ κρατῶν, καὶ ἔτι στρατευόμενος Καίσαρι τῷ κοσμοκράτορι τῶν κάτω συρομένων· Οὐκ εἰμὶ ἱκανὸς, ἵνα μου ὑπὸ τὴν στέγην εἰσέλθῃς. Ὅταν δὲ Ἰησοῦν θεάσωμαι, καίτοι μικρὸς ὢν τὴν πνευμα τικὴν ἡλικίαν, ὡς ὁ Ζακχαῖος ἐκεῖνος, καὶ ὑπὲρ τὴν συκομορέαν ἀρθῶ, νεκρώσας τὰ μέλη τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ μαράνας τὸ σῶμα τῆς ταπεινώσεως· τότε καὶ Ἰησοῦν εἰσδέξομαι, καὶ ἀκούσομαι· Σήμερον σωτηρία τῷ οἴκῳ τούτῳ· καὶ τῆς σωτηρίας τεύξομαι, καὶ φι λοσοφήσω τὰ τελεώτερα, σκορπίζων καλῶς ἃ κακῶς συνήγαγον, εἴτε χρήματα, εἴτε δόγματα. Εʹ. Ἐπεὶ δὲ ἀνεκαθήραμεν τῷ λόγῳ τὸν θεόλογον, φέρε δὴ καὶ περὶ Θεοῦ ὡς ἐν βραχεῖ διαλεχθῶμεν, αὐ τῷ τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι θαῤῥήσαντες, περὶ ὧν ὁ λόγος. Εὔχομαι δὲ τὸ τοῦ Σολομῶντος παθεῖν, μηδὲν ἴδιον ἐννοῆσαι περὶ Θεοῦ, μηδὲ φθέγξασθαι. Ὅταν γὰρ λέγῃ, Ἀφρονέστατος γάρ εἰμι πάντων ἀνθρώπων, καὶ φρόνησις ἀν θρώπου οὐκ ἔστιν ἐμοὶ, οὐκ ἀσυνεσίαν ἑαυ τοῦ δήπου καταγινώσκων τοῦτό φησιν. Πῶς γὰρ, ὅς γε τοῦτο καὶ ᾔτησε παρὰ Θεοῦ πρὸ παντὸς ἄλ λου, καὶ ἔλαβε σοφίαν, καὶ θεωρίαν, καὶ πλάτος καρ δίας, ψάμμου πλουσιώτερον τε καὶ δαψιλέστερον; Καὶ ὁ τοσοῦτον σοφὸς, καὶ τοιαύτης τετυχηκὼς δω ρεᾶς, πῶς ἀφρονέστατον ἑαυτὸν πάντων ὀνομά ζει; Ὡς οὐκ ἔχων ἰδίαν δηλαδὴ φρόνησιν, ἐνεργούμε νος δὲ τὴν θείαν τε καὶ τελεωτέραν. Καὶ γὰρ ὁ Παῦ λος λέγων, Ζῶ δὲ, οὐκ ἔτι ἐγὼ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χρι στὸς, οὐχ ὡς περὶ νεκροῦ πάντως ἑαυτοῦ διελέγετο, ἀλλ' ὡς ζῶντος κρείσσονα τῶν πολλῶν ζωὴν, τῷ μετ ειληφέναι τῆς ὄντως ζωῆς, καὶ μηδενὶ θανάτῳ περα 35.1072 τουμένης. Προσκυνοῦμεν οὖν Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὰς μὲν ἰδιότητας χωρίζοντες, ἑνοῦν τες δὲ τὴν θεότητα· καὶ οὔτε εἰς ἓν τὰ τρία συν αλείφομεν, ἵνα μὴ τὴν Σαβελλίου νόσον νοσήσωμεν· οὔτε διαιροῦμεν εἰς τρία ἔκφυλα καὶ ἀλλότρια, ἵνα μὴ τὰ Ἀρείου μανῶμεν. Τί γὰρ δεῖ, καθάπερ φυτὸν ἑτεροκλινὲς πάντη καμπτόμενον, βίᾳ μετάγειν ἐπὶ τὸ ἕτερον μέρος, διαστροφῇ τὴν διαστροφὴν διορθουμέ νους, ἀλλὰ μὴ πρὸς τὸ μέσον εὐθύνοντας, ἐν ὅροις ἵστασθαι τῆς θεοσεβείας; ςʹ. Μεσότητα δὲ ὅταν εἴπω, τὴν ἀλήθειαν λέγω, πρὸς ἣν βλέπειν καλῶς ἔχομεν μόνην· καὶ τὴν φαύλην συναίρεσιν παραιτούμενοι, καὶ τὴν ἀτοπωτέραν διαίρεσιν· ὡς μήτε εἰς μίαν ὑπόστασιν συναιρεθέντα τὸν λόγον, δέει πολυθεΐας, ψιλὰ ἡμῖν καταλιπεῖν τὰ ὀνόματα, τὸν αὐτὸν Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὑπολαμβάνουσι, καὶ μὴ μᾶλλον ἓν τὰ πάντα, ἢ μηδὲν ἕκαστον εἶναι ὁριζομένοις (φεύγοι γὰρ ἂν εἶναι ἅπερ ἐστὶν, εἰς ἄλληλα μεταχω ροῦντα καὶ μεταβαίνοντα)· μήτε εἰς τρεῖς ἢ ξέ νας καὶ ἀνομοίους οὐσίας καὶ ἀπεῤῥηγμέ νας διαιρεθέντα, κατὰ τὴν Ἀρείου καλῶς ὀνομασθεῖ σαν μανίαν, ἢ ἀνάρχους καὶ ἀτάκτους, καὶ οἷον εἰπεῖν, ἀντιθέους· τῷ μὲν εἰς Ἰουδαϊκὴν σμικρολο γίαν κατακλεισθῆναι, μόνῳ τῷ ἀγεννήτῳ τὴν θεότητα περιγράφοντας· τῷ δὲ εἰς ἐναντίον μὲν, κακὸν δὲ ἴσον πεσεῖν, τρεῖς ἀρχὰς ὑποτιθεμένους, καὶ τρεῖς Θεοὺς, ὃ τῶν προειρημένων ἀτοπώτερον· δέον μήτε οὕτως εἶναί τινας φιλοπάτορας, ὡς καὶ τὸ εἶναι Πατέρα περιαιρεῖν (τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ τὴν φύσιν ἀπεξενωμένου καὶ ἀπηλλοτριωμένου μετὰ τῆς κτίσεως;)· μήθ' οὕτω φιλοχρίστους, ὡς μήτε τοῦτο φυλάττειν, τὸ εἶναι Υἱόν (τίνος γὰρ ἂν καὶ εἴη Υἱὸς, μὴ πρὸς αἴ τιον ἀναφερόμενος τὸν Πατέρα;) μήτε τῷ Πα τρὶ τὸ
τῆς ἀρχῆς κατασμικρύνειν ἀξίωμα, τῆς ὡς Πατρὶ καὶ γεννήτορι· μικρῶν γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀν αξίων ἀρχὴ, μὴ θεότητος ὢν αἴτιος τῆς ἐν Υἱῷ καὶ Πνεύματι θεωρουμένης. Ἐπειδὴ χρὴ καὶ τὸν ἕνα Θεὸν τηρεῖν, καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ὁμολογεῖν, εἴτ' οὖν τρία πρόσωπα, καὶ ἑκάστην μετὰ τῆς ἰδιότη τος. 35.1073 Ζʹ. Τηροῖτο δ' ἂν, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, εἷς μὲν Θεὸς, εἰς ἓν αἴτιον καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἀναφερομέ νων, οὐ συντιθεμένων, οὐδὲ συναλειφομένων· καὶ κατὰ τὸ ἓν καὶ ταυτὸ τῆς θεότητος, ἵνα οὕτως ὀνομάσω, κίνημά τε καὶ βούλημα, καὶ τὴν τῆς οὐ σίας ταυτότητα. Αἱ δὲ τρεῖς ὑποστάσεις, μηδεμιᾶς ἐπινοουμένης συναλοιφῆς, ἢ ἀναλύσεως, ἢ συγ χύσεως, ἵνα μὴ τὸ πᾶν καταλυθῇ, δι' ὧν τὸ ἓν σε μνύνεται πλέον ἢ καλῶς ἔχει. Αἱ δὲ ἰδιότητες, Πα τρὸς μὲν, καὶ ἀνάρχου, καὶ ἀρχῆς ἐπινοουμένου καὶ λεγομένου (ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου, καὶ ὡς πη γῆς, καὶ ὡς ἀϊδίου φωτός)· Υἱοῦ δὲ, ἀνάρχου μὲν οὐδαμῶς, ἀρχῆς δὲ τῶν ὅλων· ἀρχὴν δὲ ὅταν εἴπω, μὴ χρόνον παρενθῇς, μηδὲ μέσον τι τάξῃς τοῦ γεγεννηκότος καὶ τοῦ γεννήματος, μηδὲ διέλῃς τὴν φύσιν τῷ κακῶς παρεντεθέντι τοῖς συναϊδίοις καὶ συνημμένοις. Εἰ γὰρ χρόνος Υἱοῦ πρεσβύτερος, ἐκείνου δηλαδὴ πρώτως ἂν εἴη αἴτιος ὁ Πατήρ. Καὶ πῶς ποιητὴς χρόνων ὁ ὑπὸ χρόνον; Πῶς δὲ καὶ Κύριος πάντων, εἰ ὑπὸ χρόνου προείληπταί τε καὶ κυριεύεται; Ἄναρχος οὖν ὁ Πατήρ· οὐ γὰρ ἑτέρωθεν αὐτῷ, οὐδὲ παρ' ἑαυτοῦ τὸ εἶναι. Ὁ δὲ Υἱὸς, ἐὰν μὲν ὡς αἴτιον τὸν Πατέρα λαμβάνῃς, οὐκ ἄναρχος· ἀρχὴ γὰρ Υἱοῦ Πατὴρ ὡς αἴτιος· ἐὰν δὲ τὴν ἀπὸ χρόνου νοῇς ἀρχὴν, καὶ ἄναρχος· οὐκ ἄρχεται γὰρ ὑπὸ χρόνου ὁ χρόνων Δεσπότης. Ηʹ. Εἰ δὲ, ὅτι τὰ σώματα ὑπὸ χρόνον, διὰ τοῦτο ἀξιώσεις κεῖσθαι καὶ τὸν Υἱὸν ὑπὸ χρόνον, περιθή σεις καὶ σῶμα τῷ ἀσωμάτῳ· καὶ εἰ ὅτι τὰ παρ' ἡμῖν γεννώμενα, οὐκ ὄντα ποτὲ, εἶτα γινόμενα, διὰ τοῦτο καὶ τὸν Υἱὸν ἀναγκάσεις ἐξ οὐκ ὄντων εἰς τὸ εἶναι παρεληλυθέναι, συγκρίνεις τὰ ἀσύγκριτα, Θεὸν καὶ ἄνθρωπον, σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον· οὐκοῦν καὶ πείσεται καὶ λυθήσεται, ὅτι καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα. Σὺ μὲν οὖν ἀξιοῖς διὰ τοῦτο οὕτω γεννᾶσθαι Θεὸν, διότι τὰ σώματα· ἐγὼ δὲ διὰ τοῦτο οὐχ οὕτως, 35.1076 ὅτι οὕτω τὰ σώματα. Ὧν γὰρ τὸ εἶναι οὐχ ὅμοιον, τούτων οὐδὲ τὸ γεννᾷν ὅμοιον· εἰ μὴ καὶ τἄλλα δουλεύσῃ ταῖς ὕλαις, οἷον πάσχων, καὶ λυπού μενος, καὶ πεινῶν, καὶ διψῶν, καὶ ὅσα ἢ σώματος, ἢ τοῦ συναμφοτέρου πάθη. Ἀλλὰ ταῦτα οὐ παραδέ χεταί σου ὁ νοῦς· περὶ Θεοῦ γὰρ ὁ λόγος. Μὴ τοίνυν μηδὲ τὴν γέννησιν ἄλλως, ἢ ὡς θεϊκὴν παραδέ χου. Θʹ. Ἀλλ' εἰ γεγέννηται, πῶς γεγέννηται, φησίν; Ἀπόκριναί μοι, ὦ διαλεκτικὲ σὺ καὶ ἄφυκτε. Εἰ ἔκτισται, πῶς ἔκτισται; κἀμὲ ἀπαίτει τὸ, Πῶς γε γέννηται; Πάθος περὶ τὴν γέννησιν; Πάθος καὶ περὶ τὴν κτίσιν· ἢ γὰρ οὐ πάθος ἡ ἀνατύπωσις, καὶ ἡ φροντὶς, καὶ ἡ τοῦ νοηθέντος ἀθρόως εἰς τὸ κατὰ μέρος ἐξάπλωσις; Χρόνος περὶ τὴν γέννησιν; Ἐν χρόνῳ καὶ τὰ κτιζόμενα. Τόπος ἐνταῦθα; Τόπος ἐκεῖ. Ἀποτυχία περὶ τὴν γέννησιν; Ἀποτυχία καὶ περὶ τὴν κτίσιν. Ταῦτα ἤκουσα φιλοσοφούντων ὑμῶν· ἃ γὰρ ὁ νοῦς ὑπέγραψε, πολλάκις ταῦτα ἡ χεὶρ οὐκ ἐτέλεσεν. Ἀλλὰ λόγῳ, φησὶ, τὸ πᾶν ὑπέστησε καὶ βουλήματι. Αὐτὸς γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν· αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Ὅταν εἴπῃς τῷ λόγῳ τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα ἐκτίσθαι, οὐ τὴν ἀνθρω πίνην κτίσιν εἰσάγεις· οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν λόγῳ πράτ τει τὰ γινόμενα. Οὐδὲν γὰρ ἂν ἦν ὑψηλότερον ἡμῶν, οὐδὲ ἀπονώτερον, εἰ τὸ λέγειν ἔργου συμπλήρωσις ἦν· ὥστε εἰ καὶ λόγῳ κτίζει Θεὸς τὰ κτιζόμενα, οὐκ ἀνθρώπινον αὐτῷ τὸ κτίζειν. Ἢ γὰρ δεῖξον καὶ ἄνθρωπον λόγῳ τι πράττοντα· ἢ δέξαι, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος κτίζει Θεός. Ἐπεὶ διάγραψον βουλή ματι πόλιν, καὶ παραστήτω πόλις· θέλησον γε νέσθαι σοι υἱὸν, καὶ παραστήτω παῖς· θέλησον ἄλλο τι τῶν πραττομένων, καὶ εἰς ἔργον ἡ βούλησις χωρησάτω. Εἰ δὲ τούτων οὐδὲν ἕπεται τῷ βούλεσθαι, Θεοῦ δὲ τὸ βούλεσθαι πρᾶξίς ἐστιν, ἄλλως μὲν ἄνθρωπος κτίζει, ἄλλως δὲ ὁ πάντων κτίστης Θεός. Πῶς οὖν κτίζει
μὲν οὐκ ἀνθρωπικῶς, γεννᾷν δὲ ἀναγκάζεται ἀνθρωπικῶς; Σὺ μὲν οὐκ ὢν, ἔπειτα ἐγένου, εἶτα γεννᾷς· διὰ τοῦτο οὐκ ὄντα εἰς τὸ εἶναι παράγεις. Ἢ, ἵνα τι βαθύτερον εἴπω, τάχα οὐδὲ αὐτὸς ἐξ οὐκ ὄντων παράγεις· ἐπεὶ καὶ ὁ Λευῒ, φησὶν, ἔτι ἐν τῇ ὀσφύϊ τοῦ πατρὸς ἦν, πρὶν εἰς τὸ εἶναι παρελθεῖν. Καὶ μηδεὶς ἐπηρεαζέτω τῷ λόγῳ. Οὐ γὰρ οὕτως ἐκ τοῦ Πατρός φημι τὸν Υἱὸν ὑπάρχειν, ὡς ἐν τῷ Πατρὶ πρότερον ὄντα, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὸ εἶναι ὁδεύσαντα· οὐδὲ γὰρ ἀτελῆ πρότερον, εἶτα τέλειον, ὥσπερ νόμος τῆς ἡμετέρας γεννήσεως. 35.1077 Ιʹ. Ταῦτα τῶν ἐπηρεαζόντων ἐστίν· ταῦτα τῶν ἐπιπηδώντων προχείρως πᾶσι τοῖς λεγομένοις. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτω φρονοῦμεν, οὐχ οὕτω δοξάζομεν· ἀλλ' ὁμοῦ τῷ τὸν Πατέρα εἶναι ἀγεννήτως (ἀεὶ δὲ ἦν, οὐχ ὑπερπίπτει γὰρ εἰς τὸ μὴ εἶναί ποτε ὁ νοῦς), καὶ ὁ Υἱὸς ἦν γεννητῶς. Ὥστε συντρέχει τὸ εἶναι τοῦ Πατρὸς τῷ γεγεννῆσθαι τοῦ Μονογενοῦς, ἐξ αὐτοῦ τε ὑπάρχοντος, καὶ οὐ μετ' αὐτὸν, ἢ ἐπινοίᾳ μόνῃ τῇ τῆς ἀρχῆς· ἀρχῆς δὲ, ὡς αἰτίου. Πολλάκις γὰρ τὸν αὐτὸν ἀναστρέφω λόγον. τὸ παχύ σου καὶ ὑλικὸν τῆς διανοίας φοβούμενος. Εἰ δὲ οὐ πολυπραγμονεῖς τὴν τοῦ Υἱοῦ, εἴτε γέννησιν χρὴ λέγειν, εἴτε ὑπόστασιν, εἴτε τι ἄλλο κυριώτερον τούτων ἐπινοεῖ τις (νικᾷ γὰρ τὴν ἐμὴν γλῶτταν τὸ νοούμενον καὶ λεγόμενον)· μηδὲ τοῦ Πνεύματος περιεργάζου τὴν πρόοδον. Ἀρκοῦμαι ἀκούειν, ὅτι Υἱὸς, καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός· καὶ ὅτι ὁ μὲν Πατὴρ, ὁ δὲ Υἱός· καὶ οὐδὲν παρὰ τοῦτο περιεργάζομαι, μὴ ταυτὸ πάθω ταῖς φωναῖς, αἳ τῷ ὑπερφωνεῖσθαι παντελῶς διαπίπτουσιν, ἢ τῇ ὄψει τεινούσῃ πρὸς ἡλιακὴν ἀκτῖνα. Ὅσῳ γὰρ ἂν πλεῖον καὶ ἀκριβέστερον ἰδεῖν ἐθέλοι τις, τοσούτῳ τὴν αἴσθησιν παραβλάπτεται, καὶ τὸ ὁπωσοῦν ὁρᾷν ἀποστερεῖται, διὰ τοῦ πλείονος νικῶντος τὴν ὄψιν τοῦ ὁρωμένου ἐὰν ὅλον ἰδεῖν ἐθελήσῃ, καὶ μὴ ὅσον ὁρᾷν ἀσφαλές. ΙΑʹ. Ἀκούεις γέννησιν; Τὸ πῶς μὴ περιεργάζου. Ἀκούεις ὅτι τὸ Πνεῦμα προϊὸν ἐκ τοῦ Πατρός; Τὸ ὅπως μὴ πολυπραγμόνει. Εἰ δὲ πολυπραγμονεῖς Υἱοῦ γέννησιν, καὶ Πνεύματος πρόοδον, κἀγώ σου πολυπραγμονῶ τὸ κρᾶμα ψυχῆς καὶ σώματος· Πῶς εἶ χοῦς, καὶ εἰκὼν Θεοῦ; Τί τὸ κινοῦν σε, ἢ τί τὸ κινούμενον; Πῶς τὸ αὐτὸ καὶ κινεῖ καὶ κινεῖται; Πῶς ἡ αἴσθησις ἐν τῷ αὐτῷ μένει, καὶ τὸ ἐκτὸς ἐπισπᾶται; Πῶς ὁ νοῦς ἐν σοὶ μένει, καὶ γεννᾷ λόγον ἐν ἄλλῳ νοΐ; Πῶς λόγῳ νόημα διαδίδοται; Καὶ οὔπω τὰ μείζονα λέγω· Τίς οὐρανοῦ περιφορά; Τίς ἀστέρων κίνησις, ἢ τάξις, ἢ μέτρα, ἢ σύνοδος, ἢ ἀπόστασις; Τίνες δ' ὅροι θαλάσσης; Πόθεν δὲ ἀνέμων ῥεύματα, ἢ ὡρῶν περιτροπαὶ, ἢ ὄμβρων ἐπιχύσεις; Εἰ τούτων μηδὲν κατενόησας, ὦ ἄνθρωπε (κα 35.1080 τανοήσεις δὲ ἴσως ποτὲ, ὅταν ἀπολάβῃς τὸ τέλειον. Ὄψομαι γὰρ, φησὶ, τοὺς οὐρανοὺς, ἔργα τῶν δακτύλων σου· ὡς ὑπονοεῖσθαι τὰ νῦν ὁρώμενα μὴ εἶναι τὴν ἀλήθειαν, ἀλλὰ τῆς ἀληθείας ἰνδάλματα)· εἰ σαυτὸν οὐκ ἔγνως, ὅστις εἶ ὁ περὶ τούτων διαλεγόμενος, εἰ ταῦτα οὐ κατέλαβες, ὧν καὶ ἡ αἴσθησις μάρτυς, πῶς Θεὸν ἀκριβῶς, ὅπερ τε καὶ ὅσον ἐστὶν, εἰδέναι ὑπολαμβάνεις; Πολλῆς τοῦτο τῆς ἀλογίας. ΙΒʹ. Ἀλλ' εἴ τι ἐμοὶ πείθῃ, τῷ μὴ θρασεῖ θεολόγῳ, τὸ μὲν κατέλαβες, τὸ δὲ καταλαμβάνειν δεήθητι. Τὸ μὲν ἀγάπησον ἐν σοὶ μένον, τὸ δὲ ἐν τοῖς ἄνω θησαυροῖς μεινάτω. Διὰ πολιτείας, ἄνελθε· διὰ καθάρσεως, κτῆσαι τὸ καθαρόν. Βούλει θεολόγος γενέσθαι ποτὲ, καὶ τῆς θεότητος ἄξιος; τὰς ἐντολὰς φύλασσε· διὰ τῶν προσταγμάτων ὅδευσον· πρᾶξις γὰρ ἐπίβασις θεωρίας· ἐκ τοῦ σώματος τῇ ψυχῇ φιλοπόνησον. Ἆρά τίς ἐστιν ἀνθρώπων, ὃς ἀρθῆναι τοσοῦτον δύναται, ὥστε εἰς τὸ Παύλου μέτρον ἐλθεῖν; Ἀλλ' ὅμως φησὶ βλέπειν δι' ἐσόπτρου καὶ αἰνίγματος, καὶ εἶναι καιρὸν, ὅτε ὄψεται πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. Ἄλλου μὲν εἶ φιλοσοφώτερος ἐν λόγοις; Θεοῦ δὲ πάντως κατώτερος. Ἄλλου μὲν τυχὸν συνετώτερος; τὸ δὲ ἀληθείας τοσοῦτον λείπῃ, ὅσον τὸ εἶναί σου δεύτερον τοῦ εἶναι Θεοῦ. Ἔχομεν ἐπαγγελίαν γνώσεσθαί ποτε, ὅσον ἐγνώσμεθα. Εἰ μὴ δυνατὸν ἐνταῦθα ἔχειν τελείαν
τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν, τί μοι τὸ λειπόμενον; Τί τὸ ἐλπιζόμενον; Βασιλείαν οὐρανῶν, πάντως ἐρεῖς. Ἡγοῦμαι δὲ μὴ ἄλλο τι τοῦτο εἶναι, ἢ τὸ τυχεῖν τοῦ καθαρωτάτου τε καὶ τελεωτάτου· τελεώτατον δὲ τῶν ὄντων, γνῶσις Θεοῦ. Ἀλλὰ τὸ μὲν κατάσχωμεν, τὸ δὲ καταλάβωμεν, ἕως ἐσμὲν ὑπὲρ γῆς· τὸ δὲ ἐκεῖθεν ταμιευσώμεθα, ἵνα ταύτην σχῶμεν τῆς φιλοπονίας τὴν ἐπικαρπίαν, ὅλην τῆς ἁγίας Τριάδος τὴν ἔλλαμψιν, ἥτις ἐστὶ, καὶ οἵα, καὶ ὅση, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Continue reading PG 35: De pace ii →≣ entire volume