Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
Monitum in priman orationem (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 35:393〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
MONITUM. MONITUM IN SEQUENTEM ORATIONEM (). »—« loco ab editoribus Parisiensibus numeratur; quamvis in omnibus pene codicibus cæteris præmissa sit orationibus. Regii namque plusquam quadraginta sunt codices, in quibus or- dine prima est Oratio in Pascha et tarditatem. Primum quoque locum tenet in Anglicanis, imperatoriis, etc., ut vel ex editis catalogis notum. Quin ipsa orationis verba eam omnium primam esse ostendunt satis. 'Avaotáσɛwę ŋµépa, xal ñ ¿pxh de¦iá · a Resurrectionis, inquit, dies faustumque principium. »-« Principium, inquam, sermonum el initi pastoralis officii.» ᾿Αρχὴ τῶν λόγων μου, καὶ ἡ ἀρχὴ τοῦ διδάσκειν καὶ τοῦ προΐστασθαι. lta post veterem scholiastam Nicetas. Εντεῦθεν γάρ, ait apud Lambecium () ille, ὁ θειότατος οὗτος Πατὴρ τῶν ἑαυτοῦ λόγων ànhp§ato. Id est : « llinc enim divinissimus ille Pater sermonum suorum initium duxit. » tus alter scholiasta, qui in Colb. cod. , in orationem secundam in Pascha, hæc ver- ba : *Q Lóyɛ Oɛoũ, « O verbum Dei, » etc., sic commentatur (): « Habes itaque nunc oratio- nem hanc nostram, non quidem primitias, neque primam, ut illa ( quæ sic incipit) Re- surrectionis dies. » In eam denique sententiam cum veteres lum recentiores iverunt.. Nec enim moror quod Leuvenklaius in sua nuncupatoria epistola ait : « Ratione temporis, si- quidem Eliæ Cretensi et Nicetæ Serronio credimus, esse prima debeat oratio, quæ in Pa- risiensi Græco-Latina editione ordine secunda est. Etenim longe aliam esse Nicetæ mentem modo vidimus. Eliæ vero sententiam alibi refellemus, quam interim explodit satis utrius- que orationis principium, et finis istius: ubi Theologus : « Jam sermones, inquit (), ha- betis, quorum desiderio tantopere flagrabatis; » sermones hucusque denegatos, quorum studio eo amplius ardebant, quo diutius illi differebantur. Quæ quidem interpretatio non nostra, sed ipsius est Gregorii, ut tota oratio tertia, alias secunda, probat, atque in eam admonitio demonstrabit. HI. Hæc igitur prima omnium scripta dictaque fuit oratio auno Christi , pridie Ka- lendas Aprilis, qua die, juxta Bucherium, hoc anno festum Paschæ incidit. Qua vero occa- sione quibusve de causis, infra commodius admonitio in Apologeticum magnum declarabit. Brevis illa quidem oratio: verum certe, rerum habita ratione, amplissima; tametsi temere fluens et dissipata forsitan prima fronte videatur. In ea resurgentis Christi mysteria, cum defensione tarditatis suæ, et utrumque cum præceptis morum ita conjungit, ita singulis singula miscet, ut oratio panegyrica tota, tota moralis, apologetica tota pene possit appel- lari. In ea se idem accusat et defendit, demittit et extollit, paret et imperat, benevolentiam captat et objurgat. Denique dum esse pastor bonus exoptat, ipsum quem esse exoptabat, se demonstrat, 2 et Christo alacriter commorientem et una simul resurgentem, novum ho- minem, quem pastorem oves sequi debeant et audire. Munerum autem injecta mentio, quam artificiosa, quam apla festo, præceptis morum, laudibus patris, sibi ipsi tam magni- fice quam modeste ac necessario, novo sub patre pastori vicario, commendando! Atque hæc est prima Gregorii, et, si Basilio credimus extemporalis oratio. PATROL. GR. XXXV. . Inter orationes Gregorii primam illa sibi sedem vindicat, quæ quadragesimo primo . Idem astruit Basilius insigni scholio, quod in commentario exhibetur: imo inedi- () In omnibus pene mss. hæc oratio primam sedem occupat. () Lambec. in catal. ad cod. . () Νῦν μὲν ἔχεις τὸν λόγον τοῦτον, οὐκ ἀπαρχὴν, οὐδὲ πρῶτον, ὡς τὸν ἀναστάσεως ἡμέρα. () In Monito ad orat. 3. - ORATIO I. MONITUM. MONITUM IN SEQUENTEM ORATIONEM (). »—« loco ab editoribus Parisiensibus numeratur; quamvis in omnibus pene codicibus cæteris præmissa sit orationibus. Regii namque plusquam quadraginta sunt codices, in quibus or- dine prima est Oratio in Pascha et tarditatem. Primum quoque locum tenet in Anglicanis, imperatoriis, etc., ut vel ex editis catalogis notum. Quin ipsa orationis
PG 35:395ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΛΟΓΟΙ. ΛΟΓΟΣ Α. Εἰς τὸ ἅγιον Πάσχα καὶ εἰς τὴν βραδυτῆτα. Α. Ἀναστάσεως ἡμέρα, καὶ ἡ ἀρχὴ δεξιὰ, καὶ λαμπρυνθῶμεν τῇ πανηγύρει, καὶ ἀλλήλους περιπτυξώμεθα· εἴπωμεν, ἀδελφοὶ, καὶ τοῖς μισοῦσιν ἡμᾶς, μὴ ὅτι τοῖς δι’ ἀγάπην τι πεποιηκόσιν, ἢ πεπονθόσι· συγχωρήσωμεν πάντα τῇ ἀναστάσει· δῶμεν συγγνώμην ἀλλήλοις, ἐγώ τε ὁ τυραννηθεὶς τὴν καλὴν τυραννίδα, τοῦτο γὰρ νῦν προστίθημι, καὶ ὑμεῖς οἱ καλῶς τυραννήσαντες, εἴ τί μοι μέμφοισθε τῆς βραδυτῆτος, ὡς τάχα γε κρείττων αὕτη καὶ τιμιωτέρα Θεῷ τῆς ἑτέρων ταχυτῆτος· ἀγαθὸν γὰρ καὶ ὑποχωρῆσαι Θεῷ τι μικρὸν, ὡς Μωϋσῆς ἐκεῖνος τὸ παλαιὸν, καὶ Ἱερεμίας ὕστερον, καὶ προσδραμεῖν ἑτοίμως καλοῦντι, ὡς Ἀαρών τε καὶ Ἡσαί̈ας, μόνον εὐσεβῶς ἀμφότερα, τὸ μὲν διὰ τὴν οἰκείαν ἀσθένειαν, τὸ δὲ διὰ τὴν τοῦ καλοῦντος δύναμιν. Β. Μυστήριον ἔχρισέ με, μυστηρίῳ μικρὸν ὑπεχώρησα, ὅσον ἐμαυτὸν ἐπισκέψασθαι·
ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ (62) ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΛΟΓΟΙ. ΛΟΓΟΣ Α'. Εἰς τὸ ἅγιον Πάσχα (85) καὶ εἰς τὴν βραδυτῆτα. Α'. Αναστάσεως ἡμέρα, καὶ ἡ ἀρχὴ δεξιά, καὶ λαμ πρυνθῶμεν τῇ πανηγύρει, καὶ ἀλλήλους περιπτυξώ- μεθα· εἴπωμεν, ἀδελφοὶ, καὶ τοῖς μισοῦσιν ἡμᾶς, μὴ ὅτι τοῖς δι' ἀγάπην (84) τι πεποιηκόσιν, ἢ πεπονθό σι· συγχωρήσωμεν πάντα τῇ ἀναστάσει· δῶμεν συγ γνώμην ἀλλήλοις, ἐγώ τε ὁ τυραννηθεὶς τὴν καλὴν τυραννίδα, τοῦτο γὰρ νῦν προστίθημι, καὶ ὑμεῖς οἱ καλῶς τυραννήσαντες, εἴ τί μοι μέμφοισθε (85) τῆς βραδυτῆτος, ὡς τάχα γε κρείττων (86) αὕτη καὶ τι μιωτέρα Θεῷ τῆς ἑτέρων ταχυτήτος· ἀγαθὸν γὰρ καὶ ὑποχωρῆσαι Θεῷ τι μικρόν, ὡς Μωϋσῆς ἐκεῖνος τὸ παλαιόν, καὶ Ἱερεμίας ὕστερον, καὶ προσδραμεῖν ἑτοίμως καλοῦντι, ὡς Ααρών τε καὶ Ἠσαΐας, μόνον εὐσεβῶς ἀμφότερα, τὸ μὲν διὰ τὴν οἰκείαν ἀσθέ νειαν (87), τὸ δὲ διὰ τὴν τοῦ καλοῦντος δύναμιν. Β΄. Μυστήριον ἔχρισέ με, μυστηρίῳ μικρὸν ὑπεχώ ρησα (88), ὅσον ἐμαυτὸν ἐπισκέψασθαι· μυστηρίῳ καὶ συνεισέρχομαι (89), καλὴν ἐπαγόμενος τῆς ἐμῆς δειλίας καὶ ἀσθενείας ἐπίκουρον τὴν ἡμέραν, ἵν᾿ ὁ σήμερον ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς κἀμὲ καινοποιήσῃ τῷ S. GREGORN THEOLOGI S. P. N. GREGORII THEOLOGI ARCHIEPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI ORATIONES. ORATIO Iº. A In sanctum Pascha et in tarditatem. celebritate exsplendescamus, ac mutuo nos comple- clamur. Dicamus, fratres, his etiam qui nos ode- runt*, nedum his qui per charitatem aliquid fece- runt, vel passi sunt. Resurrectioni omnia condone- mus; veniam alii aliis demus, tum ego qui lauda- bilem vim perpessus sum, boc enim nunc adjicio, tum vos qui laudabiliter vim attulistis, si quid est quod mihi tarditatis causa succenseatis. Quando- quidem ea fortassis apud Deum melior est atque præstantior quam aliorum celeritas. Bonum eniin est, et Deo parumper sese subducere, ut Moyses ille olim ', ac postea Hieremias ", et rursus ad vo- B cantem prompte atque impigre accurrere, quemad- modum Aaron ' et Isaias ', modo utrumque pio ani- mo fiat, alterum ob propriam infirmitatem, alterum cb vocantis potentiam. II. Mysterium unxit me; mysterio paululum se- cessi, quoad ipse me explorassem; cum mysterio etiam simul introeo, præclarum timiditatis infirmi- tatisque meæ adjutorem, diem hunc asciscens, ut, qui hodierno die a mortuis surrexit, idem me quo- C Isa. LXVI, 5. 6. a Alias XLI, quæ autem erat, nunc 2.-llabita anno 362. • Exod. 17, 13. * Jerem. 1, gnomen ascribunt ducenti saltem manu exarati co- dices. Vide in Praef. ribus. benevolentiam. › • Exod. IV, 27. Isa. vi, 8. Sir Bas., rectius quam Nicetas, quem secutus est Bil. qui vertit quanquain. › cerem et explorarem. » 1. Resurrectionis dies, faustumque principium. lac (82) Θεολόγου. Gregorio nubile Theologi co- (83) Τὸ ἅγιον Πάσχα. Sic Par. ; deest in plu- (84) Δι' ἀγάπην. Billius, e propter charitatem et (85) Μέμφοισθε. Par. cod. μέμφεσθε. (86) Ὡς τάχα με κρείττων. « Quandoquidem. (87) Ασθένειαν. Bil. • imbecillitatem. » (88) Υπεχώρησα. Bil. c cessi ut neipsum inspi (89) Συνεισέρχομαι. Par. συνέρχομαι.
PG 35:397μυστηρίῳ καὶ συνεισέρχομαι, καλὴν ἐπαγόμενος τῆς ἐμῆς δειλίας καὶ ἀσθενείας ἐπίκουρον τὴν ἡμέραν, ἵν’ ὁ σήμερον ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς κἀμὲ καινοποιήσῃ τῷ πνεύματι, καὶ τὸν καινὸν ἐνδύσας ἄνθρωπον, δῷ τῇ καινῇ κτίσει, τοῖς κατὰ Θεὸν γεννωμένοις, πλάστην ἀγαθὸν καὶ διδάσκαλον Χριστῷ καὶ συννεκρούμενον προθύμως καὶ συνανιστάμενον. Γ. Χθὲς ὁ ἀμνὸς ἐσφάζετο, καὶ ἐχρίοντο αἱ φλιαὶ, καὶ ἐθρήνησεν Αἴγυπτος τὰ πρωτότοκα, καὶ ἡμᾶς παρῆλθεν ὁ ὀλοθρεύων, καὶ ἡ σφραγὶς φοβερὰ καὶ αἰδέσιμος, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι ἐτειχίσθημεν· σήμερον καθαρῶς ἐφύγομεν Αἴγυπτον, καὶ Φαραὼ τὸν πικρὸν δεσπότην, καὶ τοὺς βαρεῖς ἐπιστάτας, καὶ τοῦ πηλοῦ καὶ τῆς πλινθείας ἠλευθερώθημεν· καὶ οὐδεὶς ὁ κωλύσων ἡμᾶς ἑορτάζειν Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν ἑορτὴν τὴν ἐξόδιον, καὶ ἑορτάζειν, οὐκ ἐν ζύμῃ παλαιᾷ κακίας καὶ πονηρίας, ἀλλ’ ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας, μηδὲν ἐπιφερομένους Αἰγυπτιακοῦ καὶ ἀθέου φυράματος. Δ. Χθὲς συνεσταυρούμην Χριστῷ, σήμερον συνδοξάζομαι· χθὲς συνενεκρούμην, συζωοποιοῦμαι σήμερον· χθὲς συνεθαπτόμην, σήμερον συνεγείρομαι. Ἀλλὰ καρποφορήσωμεν τῷ ὑπὲρ ἡμῶν παθόντι καὶ ἀναστάντι.
πνεύματι, καὶ τὸν καινὸν (90) ἐνδύσας ἄνθρωπον, δῷ Α τῇ καινῇ κτίσει (91), τοῖς κατὰ Θεὸν γεννωμένοις, πλάστην ἀγαθὸν καὶ διδάσκαλον Χριστῷ καὶ συννεκρούς μενον προθύμως καὶ συνανιστάμενον. Γ'. Χθὲς ὁ ἀμνὸς ἐσφάζετο, καὶ ἐχρίοντο αἱ φλιαί, καὶ ἐθρήνησεν Αἴγυπτος τὰ πρωτότοκα, καὶ ἡμᾶς παρῆλθεν ὁ ὀλοθρεύων, καὶ ἡ σφραγὶς φοβερὰ καὶ αἰ δέσιμος, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι ἔτειχίσθημεν (92)· σήμ μερον καθαρῶς ἐφύγομεν Αἴγυπτον, καὶ Φαραὼ τὸν πικρὸν δεσπότην, καὶ τοὺς βαρεῖς ἐπιστάτας, καὶ τοῦ πηλοῦ καὶ τῆς πλινθείας (95) ἠλευθερώθημεν (94) · καὶ οὐδεὶς ὁ κωλύσων ἡμᾶς ἑορτάζειν Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν ἑορτὴν τὴν ἐξόδιον, καὶ ἑορτάζειν, οὐκ ἐν ζύ- μη παλαιᾷ κακίας καὶ πονηρίας, ἀλλ' ἐν ἀζύμοις ειλικρινείας καὶ ἀληθείας, μηδὲν ἐπιφερομένους (95) Αιγυπτιακοῦ καὶ ἀθέου φυράματος. Δ'. Χθὲς συνεσταυρούμην Χριστῷ, σήμερον συνδο- ξάζομαι· χθες συνενεκρούμην, συζωοποιοῦμαι σήμε ρον· χθὲς συνεθαπτόμην, σήμερον συνεγείρομαι. Αλλά καρποφορήσωμεν (96) τῷ ὑπὲρ ἡμῶν παθόντι (97) καὶ ἀναστάντι. Χρυσόν με ἴσως οἴεσθε λέγειν, ἢ ἄργυρον, ἢ ὑφάσματα, ἢ λίθους τῶν διαφανῶν καὶ τιμίων, γῆς βέουσαν ὕλην, καὶ κάτω μένουσαν, ἧς ἀεὶ τὸ πλεῖον ἔχουσιν οἱ κακοὶ καὶ δοῦλοι τῶν κάτω καὶ τοῦ κοσμο κράτορος (98). Καρποφορήσωμεν ἡμᾶς αὐτούς, τὸ τι μιώτατον Θεῷ κτῆμα καὶ οἰκειότατον (99)· ἀποδῶμεν τῇ εἰκόνι (1) τὸ κατ᾿ εἰκόνα, γνωρίσωμεν ἡμῶν τὸ ἀξίωμα, τιμήσωμεν τὸ ἀρχέτυπον, γνῶμεν τοῦ μυστηρίου τὴν δύναμιν, καὶ ὑπὲρ τίνος (2) Χριστός ἀπέθανε. Ε΄. Γενώμεθα ὡς Χριστός, ἐπεὶ καὶ Χριστὸς ὡς ἡμεῖς· γενώμεθα θεοὶ δι' αὐτὸν, ἐπειδὴ κἀκεῖνος δι' ἡμᾶς ἄνθρωπος. Προσέλαβε τὸ χεῖρον, ἵνα δῷ τὸ βέλ- τιον· ἐπτώχευσεν (3), ἵν᾽ ἡμεῖς τῇ ἐκείνου πτωχείᾳ πλουτήσωμεν· δούλου μορφὴν ἔλαβεν, ἵνα τὴν ἐλευ- * Β Ἐπειδὴ τὸ παλαιὸν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἑορταῖς ἢ ταῖς πανηγύρεσι προσέφε ρον δῶρα τῷ Κυρίῳ κατὰ τὸν νόμον.... παραινεῖ ἡμῖν ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἑορτάσαι ὥσπερ ἐκεῖνοι. ORATIO I. IN SANCTUM PASCHA. - que spiritu innovet, novoque indulum homine ", Ephes. IV, 23, 24. Joan. 1, 13. Rom. vi, fectione. ferentes Egyptiaci atque impii fermenti. » Impium Arii dogma intelligit, ut observat Nicetas. mus. » Mos olim fuit, ut in celebritatibus, tum sa- cris, tum profanis, dona oferrentur Deo, imperatori, victori. Quam quidem in Ecclesia consuetudinem viguisse canones passim et historiæ loquuntur. Deus ipse sibi dona offerri præcepit populo suo his ver- bis, ubi de celebrandis tribus præcipuis festis leges statuit : « Non apparebis in conspectu meo vacuus, (Exod. xxii, 15; xxxiv, 20; Deut. xvi, 16.) Eadem non semel repetit. Credo equidem Gregorii sermo- nem ad hæc Moysis verba spectare. Sic etiam Do- rotheo Archimandrite visum est. Quandoquidem,» inquit, doctrina 22, Bibl. PP. Graeco-Lat. ed. Par. 1624, t. II, p. 858, in festivis et panegyricis cœ- tibus Domino dona filii Israel ex lege quondam offe- C 8. D povæ creaturæ, hoc est iis qui secundum Deum nascuntur, fictorem bonum et magistrum donet cum Christo alacri animo et morientem et resur- gentem 10. III. Heri agnus mactabatur, et postes ungebantur, luxitque primogenita Ægyptus, ac nos extermina- tor præteriit, signaculum quippe terrori ipsi ac ve- nerationi fuit, pretiosoque sanguine protecti sumus. Hodie Ægyptum omnino fugimus, et amarulentum illum dominum Pharaonem, et acerbos præfectos; ac luto et lateritio opere liberati sumus, nec quis- quam est, qui nos Domino Deo nostro exitus fe- stum celebrare prohibeat ; et quidem celebrare, non in fermento veteri malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis ", nihil Ægyptiaci atque impii fermenti nobiscum ferentes. IV. Heri cuin Christo in crucem agebar, hodie simul glorificor; heri commoriebar, hodie simul vi- vilicor; heri consepeliebar, hodie simul resurgo. Itaque ei, qui pro nobis passus est ac resurrexit, offeramus. Aurum fortasse dicere me putatis, aut argentum, aut texturas, aut pellucidos et ingentis pretii lapides, fuxam fragilemque terrae materiam, humique mauentem, cujus majorem partem impro- bi fere et servi rerum terrenarum ac mundi principis possident. Imo vero nosmetipsos offera- mus, hoc est possessionem Deo pretiosissimam, maximeque propriam. Imagini reddamus quod ima- gini congruit, dignitatem nostram agnoscamus, exemplar honore prosequamur, mysterii vim intel- ligamus, et cujus rei gratia Christus morte funclus est. V. Simus ut Christus, quoniam Christus quoque sicut nos. Efficiamur dii propter ipsum, quoniam ipse quoque propter nos homo. Assumpsit quodl deterius erat, ut darel quod præstantius est. Ege- nus factus est, ut illius nos inopia divites esse. Cor. v, 8. rebant, hortatur S. Gregorius, ut quemadmodum illi, ita et nos festum aganus, • II Cor. v, 15. appellatur, non quod mundi rerumque terrenarum illi sit imperium; sed quod eos, qui scelerate vi- vunt, in sua potestate habeat. Nicetas. ‹ Possessionem Deo pretiosissimam. » Sic Billius in prima editione, melius quam in postrema. Sic etiam Nicetas qui possessio sumus Deo longe pretiosis- simna maximeque propria. » • quod secundum imaginem est, reddamus. > Billius auteur, c imaginis decus imagini reddamus. Cor. viii, 9, e ut illius inopia divites essetis. » Bil- lius vero, mendicus factus est, ut illius mendicitate ditemur. > (90) Τον καινόν. Coisl. 1, τὸν νέον. (91) Κτίσει. 11 edit. Par. κτήσει, mendose. (92) Ετειχίσθημεν. Quasi muro vallati sumus. ο (95) Καὶ τῆς πλινθείας. Bil. « et laterum con- (94) Ηλευθερώθημεν. Par. cod. ἠλευθερώμεθα. (95) Ἐπιφερομένους. Ἐπιφέροντες· . Nihil in- (96) ᾿Αλλὰ καρποφορήσωμεν. . Jam vero offera- (97) Παθόντι. Coisl. 1, ἀποθανόντι. Sic Apost. (98) Κοσμοκράτορος. Diabolus • mundi princeps » (99) Το τιμιώτατον Θεῷ κτῆμα καὶ οἰκειότατον. (4) Τῇ εἰκόνι. « Imagini quod imaginis est, a vel, (2) Ὑπὲρ τίνος. Billius, e pro quo. (3) Extoevoer. Egenus factus est, sic !!
Χρυσόν με ἴσως οἴεσθε λέγειν, ἢ ἄργυρον, ἢ ὑφάσματα, ἢ λίθους τῶν διαφανῶν καὶ τιμίων, γῆς ῥέουσαν ὕλην, καὶ κάτω μένουσαν, ἧς ἀεὶ τὸ πλεῖον ἔχουσιν οἱ κακοὶ καὶ δοῦλοι τῶν κάτω καὶ τοῦ κοσμοκράτορος. Καρποφορήσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, τὸ τιμιώτατον Θεῷ κτῆμα καὶ οἰκειότατον· ἀποδῶμεν τῇ εἰκόνι τὸ κατ’ εἰκόνα, γνωρίσωμεν ἡμῶν τὸ ἀξίωμα, τιμήσωμεν τὸ ἀρχέτυπον, γνῶμεν τοῦ μυστηρίου τὴν δύναμιν, καὶ ὑπὲρ τίνος Χριστὸς ἀπέθανε. Ε. Γενώμεθα ὡς Χριστὸς, ἐπεὶ καὶ Χριστὸς ὡς ἡμεῖς· γενώμεθα θεοὶ δι’ αὐτὸν, ἐπειδὴ κἀκεῖνος δι’ ἡμᾶς ἄνθρωπος. Προσέλαβε τὸ χεῖρον, ἵνα δῷ τὸ βέλτιον· ἐπτώχευσεν, ἵν’ ἡμεῖς τῇ ἐκείνου πτωχείᾳ πλουτήσωμεν· δούλου μορφὴν ἔλαβεν, ἵνα τὴν ἐλευθερίαν ἡμεῖς ἀπολάβωμεν· κατῆλθεν, ἵν’ ὑψωθῶμεν· ἐπειράσθη, ἵνα νικήσωμεν· ἠτιμάσθη, ἵνα δοξάσῃ· ἀπέθανεν, ἵνα σώσῃ· ἀνῆλθεν, ἵν’ ἑλκύσῃ πρὸς ἑαυτὸν κάτω κειμένους ἐν τῷ τῆς ἁμαρτίας πτώματι. Πάντα διδότω τις, πάντα καρποφορείτω τῷ δόντι ἑαυτὸν λυτρὸν ὑπὲρ ἡμῶν καὶ ἀντάλλαγμα· δώσει δὲ οὐδὲν τοιοῦτον οἷον ἑαυτὸν τοῦ μυστηρίου συνιέντα, καὶ δι’ ἐκεῖνον πάντα ὅσα ἐκεῖνος δι’ ἡμᾶς γενόμενον. Ϛ.
πνεύματι, καὶ τὸν καινὸν (90) ἐνδύσας ἄνθρωπον, δῷ Α τῇ καινῇ κτίσει (91), τοῖς κατὰ Θεὸν γεννωμένοις, πλάστην ἀγαθὸν καὶ διδάσκαλον Χριστῷ καὶ συννεκρούς μενον προθύμως καὶ συνανιστάμενον. Γ'. Χθὲς ὁ ἀμνὸς ἐσφάζετο, καὶ ἐχρίοντο αἱ φλιαί, καὶ ἐθρήνησεν Αἴγυπτος τὰ πρωτότοκα, καὶ ἡμᾶς παρῆλθεν ὁ ὀλοθρεύων, καὶ ἡ σφραγὶς φοβερὰ καὶ αἰ δέσιμος, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι ἔτειχίσθημεν (92)· σήμ μερον καθαρῶς ἐφύγομεν Αἴγυπτον, καὶ Φαραὼ τὸν πικρὸν δεσπότην, καὶ τοὺς βαρεῖς ἐπιστάτας, καὶ τοῦ πηλοῦ καὶ τῆς πλινθείας (95) ἠλευθερώθημεν (94) · καὶ οὐδεὶς ὁ κωλύσων ἡμᾶς ἑορτάζειν Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν ἑορτὴν τὴν ἐξόδιον, καὶ ἑορτάζειν, οὐκ ἐν ζύ- μη παλαιᾷ κακίας καὶ πονηρίας, ἀλλ' ἐν ἀζύμοις ειλικρινείας καὶ ἀληθείας, μηδὲν ἐπιφερομένους (95) Αιγυπτιακοῦ καὶ ἀθέου φυράματος. Δ'. Χθὲς συνεσταυρούμην Χριστῷ, σήμερον συνδο- ξάζομαι· χθες συνενεκρούμην, συζωοποιοῦμαι σήμε ρον· χθὲς συνεθαπτόμην, σήμερον συνεγείρομαι. Αλλά καρποφορήσωμεν (96) τῷ ὑπὲρ ἡμῶν παθόντι (97) καὶ ἀναστάντι. Χρυσόν με ἴσως οἴεσθε λέγειν, ἢ ἄργυρον, ἢ ὑφάσματα, ἢ λίθους τῶν διαφανῶν καὶ τιμίων, γῆς βέουσαν ὕλην, καὶ κάτω μένουσαν, ἧς ἀεὶ τὸ πλεῖον ἔχουσιν οἱ κακοὶ καὶ δοῦλοι τῶν κάτω καὶ τοῦ κοσμο κράτορος (98). Καρποφορήσωμεν ἡμᾶς αὐτούς, τὸ τι μιώτατον Θεῷ κτῆμα καὶ οἰκειότατον (99)· ἀποδῶμεν τῇ εἰκόνι (1) τὸ κατ᾿ εἰκόνα, γνωρίσωμεν ἡμῶν τὸ ἀξίωμα, τιμήσωμεν τὸ ἀρχέτυπον, γνῶμεν τοῦ μυστηρίου τὴν δύναμιν, καὶ ὑπὲρ τίνος (2) Χριστός ἀπέθανε. Ε΄. Γενώμεθα ὡς Χριστός, ἐπεὶ καὶ Χριστὸς ὡς ἡμεῖς· γενώμεθα θεοὶ δι' αὐτὸν, ἐπειδὴ κἀκεῖνος δι' ἡμᾶς ἄνθρωπος. Προσέλαβε τὸ χεῖρον, ἵνα δῷ τὸ βέλ- τιον· ἐπτώχευσεν (3), ἵν᾽ ἡμεῖς τῇ ἐκείνου πτωχείᾳ πλουτήσωμεν· δούλου μορφὴν ἔλαβεν, ἵνα τὴν ἐλευ- * Β Ἐπειδὴ τὸ παλαιὸν οἱ υἱοὶ Ἰσραὴλ ἑορταῖς ἢ ταῖς πανηγύρεσι προσέφε ρον δῶρα τῷ Κυρίῳ κατὰ τὸν νόμον.... παραινεῖ ἡμῖν ὁ ἅγιος Γρηγόριος ἑορτάσαι ὥσπερ ἐκεῖνοι. ORATIO I. IN SANCTUM PASCHA. - que spiritu innovet, novoque indulum homine ", Ephes. IV, 23, 24. Joan. 1, 13. Rom. vi, fectione. ferentes Egyptiaci atque impii fermenti. » Impium Arii dogma intelligit, ut observat Nicetas. mus. » Mos olim fuit, ut in celebritatibus, tum sa- cris, tum profanis, dona oferrentur Deo, imperatori, victori. Quam quidem in Ecclesia consuetudinem viguisse canones passim et historiæ loquuntur. Deus ipse sibi dona offerri præcepit populo suo his ver- bis, ubi de celebrandis tribus præcipuis festis leges statuit : « Non apparebis in conspectu meo vacuus, (Exod. xxii, 15; xxxiv, 20; Deut. xvi, 16.) Eadem non semel repetit. Credo equidem Gregorii sermo- nem ad hæc Moysis verba spectare. Sic etiam Do- rotheo Archimandrite visum est. Quandoquidem,» inquit, doctrina 22, Bibl. PP. Graeco-Lat. ed. Par. 1624, t. II, p. 858, in festivis et panegyricis cœ- tibus Domino dona filii Israel ex lege quondam offe- C 8. D povæ creaturæ, hoc est iis qui secundum Deum nascuntur, fictorem bonum et magistrum donet cum Christo alacri animo et morientem et resur- gentem 10. III. Heri agnus mactabatur, et postes ungebantur, luxitque primogenita Ægyptus, ac nos extermina- tor præteriit, signaculum quippe terrori ipsi ac ve- nerationi fuit, pretiosoque sanguine protecti sumus. Hodie Ægyptum omnino fugimus, et amarulentum illum dominum Pharaonem, et acerbos præfectos; ac luto et lateritio opere liberati sumus, nec quis- quam est, qui nos Domino Deo nostro exitus fe- stum celebrare prohibeat ; et quidem celebrare, non in fermento veteri malitiæ et nequitiæ, sed in azymis sinceritatis et veritatis ", nihil Ægyptiaci atque impii fermenti nobiscum ferentes. IV. Heri cuin Christo in crucem agebar, hodie simul glorificor; heri commoriebar, hodie simul vi- vilicor; heri consepeliebar, hodie simul resurgo. Itaque ei, qui pro nobis passus est ac resurrexit, offeramus. Aurum fortasse dicere me putatis, aut argentum, aut texturas, aut pellucidos et ingentis pretii lapides, fuxam fragilemque terrae materiam, humique mauentem, cujus majorem partem impro- bi fere et servi rerum terrenarum ac mundi principis possident. Imo vero nosmetipsos offera- mus, hoc est possessionem Deo pretiosissimam, maximeque propriam. Imagini reddamus quod ima- gini congruit, dignitatem nostram agnoscamus, exemplar honore prosequamur, mysterii vim intel- ligamus, et cujus rei gratia Christus morte funclus est. V. Simus ut Christus, quoniam Christus quoque sicut nos. Efficiamur dii propter ipsum, quoniam ipse quoque propter nos homo. Assumpsit quodl deterius erat, ut darel quod præstantius est. Ege- nus factus est, ut illius nos inopia divites esse. Cor. v, 8. rebant, hortatur S. Gregorius, ut quemadmodum illi, ita et nos festum aganus, • II Cor. v, 15. appellatur, non quod mundi rerumque terrenarum illi sit imperium; sed quod eos, qui scelerate vi- vunt, in sua potestate habeat. Nicetas. ‹ Possessionem Deo pretiosissimam. » Sic Billius in prima editione, melius quam in postrema. Sic etiam Nicetas qui possessio sumus Deo longe pretiosis- simna maximeque propria. » • quod secundum imaginem est, reddamus. > Billius auteur, c imaginis decus imagini reddamus. Cor. viii, 9, e ut illius inopia divites essetis. » Bil- lius vero, mendicus factus est, ut illius mendicitate ditemur. > (90) Τον καινόν. Coisl. 1, τὸν νέον. (91) Κτίσει. 11 edit. Par. κτήσει, mendose. (92) Ετειχίσθημεν. Quasi muro vallati sumus. ο (95) Καὶ τῆς πλινθείας. Bil. « et laterum con- (94) Ηλευθερώθημεν. Par. cod. ἠλευθερώμεθα. (95) Ἐπιφερομένους. Ἐπιφέροντες· . Nihil in- (96) ᾿Αλλὰ καρποφορήσωμεν. . Jam vero offera- (97) Παθόντι. Coisl. 1, ἀποθανόντι. Sic Apost. (98) Κοσμοκράτορος. Diabolus • mundi princeps » (99) Το τιμιώτατον Θεῷ κτῆμα καὶ οἰκειότατον. (4) Τῇ εἰκόνι. « Imagini quod imaginis est, a vel, (2) Ὑπὲρ τίνος. Billius, e pro quo. (3) Extoevoer. Egenus factus est, sic !!
PG 35:399Καρποφορεῖ μὲν ὑμῖν, ὡς ὁρᾶτε, ποιμένα· τοῦτο γὰρ ἐλπίζει καὶ εὔχεται, καὶ παρ’ ὑμῶν αἰτεῖ τῶν ὑπὸ χεῖρα ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων· καὶ διπλοῦν ἀνθ’ ἁπλοῦ δίδωσιν ὑμῖν ἑαυτόν· καὶ ποιεῖται τὴν βακτηρίαν τοῦ γήρως βακτηρίαν τοῦ πνεύματος· καὶ προστίθησι τῷ ἀψύχῳ ναῷ τὸν ἔμψυχον, τῷ περικαλλεῖ, τῷ δὲ καὶ οὐρανίῳ, τὸν ὁποιονοῦν καὶ ἡλίκον, ἀλλ’ οὖν τὸν ἑαυτῷ τιμιώτατον, καὶ αὐτὸν ἱδρῶσι πολλοῖς συντελεσθέντα, καὶ πόνοις, εἴη δὲ εἰπεῖν, ὅτι καὶ τῶν πόνων ἄξιον· καὶ πάντα προστίθησιν ὑμῖν τὰ ἑαυτοῦ. Ὢ τῆς μεγαλοψυχίας, ἢ, τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, τῆς φιλοτεκνίας· τὴν πολιὰν, τὴν νεότητα, τὸν ναὸν, τὸν ἀρχιερέα, τὸν κληροδότην, τὸν κληρονόμον, τοὺς λόγους, οὓς ἐποθεῖτε· καὶ τούτων οὐ τοὺς εἰκῆ, καὶ εἰς ἀέρα ῥέοντας, καὶ μέχρι τῆς ἀκοῆς ἱσταμένους, ἀλλ’ οὓς γράφει τὸ πνεῦμα, καὶ πλαξὶν ἐντυποῖ λιθίναις, εἴτουν σαρκίναις, οὐκ ἐξ ἐπιπολῆς χαρασσομένους, οὐδὲ ῥᾳδίως ἀπαλειφομένους, ἀλλ’ εἰς βάθος ἐνσημαινομένους, οὐ μέλανι, ἀλλὰ χάριτι. Ζ.
ἐπιβούλως, μηδὲ ξένης φωνῆς ἀκούοντες, ὑποκλεπτού- Α σης καὶ διασπειρούσης ἀπὸ τῆς ἀληθείας εἰς ὄρη, καὶ ἐρημίας, καὶ βάραθρα, καὶ τόπους, οὓς οὐκ ἐπι σκοπεῖ Κύριος, καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἀπο αγούσης, τῆς εἰς Πατέρα, καὶ Υἱόν, καὶ ἅγιον Πνεύ μα, τὴν μίαν θεότητά τε καὶ δύναμιν, ἧς ἤκουσεν ἀεὶ φωνῆς (15), καὶ ἀκούοι τὰ ἐμὰ πρόβατα, λόγοις δὲ κιβδήλοις καὶ κατεφθαρμένοις συλαγωγούσης καὶ διασπώσης ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ καὶ πρώτου ποιμένος· ὧν εἴη πάντας ἡμᾶς, καὶ ποιμένας καὶ ποίμνιον, ὡς νοσερᾶς (16) πόας καὶ θανασίμου πόρρω, καὶ νεμομέ νους καὶ νέμοντας, ἓν εἶναι πάντας ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ νῦν τε καὶ εἰς τὴν ἐκεῖθεν ἀνάπαυσιν· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας (17). Αμήν. νοερᾶς. α τον γεγράφθαι· ἐκεῖνος μὲν γὰρ αὐτοσχεδίως εκδεδο- ται, καὶ συντόμως μετὰ τὴν τοῦ πρεσβυτέρου χειρο τονίαν καὶ τὴν φυγὴν ἐκπεφώνηται· οὗτος δὲ ἐν ὑστέρῳ συντέτακται, καὶ μετὰ πλείονος τῆς σχολῆς καὶ ἐπι- τάσεως. ὑπ᾽ εὐλαβείας ἐπὶ τὸν Πόντον, ἔνθα τὸ πρώην ἐμόνα- σεν· εἶτα ἐπανελθὼν ἀπελογήσατο. 4248. ORATIO II. MONITUM. 40% transcendit; nec peregrinam vocem audiatis, suffu- Ezech. XXXIV, 5. 6. ** Joan, xvII, 21. semper audierunt. » Bil. vero, quam vocem sem- per audivi. Minus recte. , B rantem et a veritate in montes, et solitudines, et voragines, et loca, quæ non visitat Dominus, dis- pergentem ”, atque a sana quidem fide abducen- tem (quæ est in Patrem et Filium et Spiritum san ctum, unam et divinitatem et potentiam, quam vocem semper audierunt, audiantque utinam oves meæ), adulterinis autem sermonibus et corruptis deprædautem, atque a vero et primo pastore distr: - heutem, a quibus oplo, ut nos omnes, tam pastores quam ovile, velut a morbida et pestilenti herba, procul pascamur atque pascamus, unumque e- nes simus in Christo Jesu, nunc et in alterius vitæ requie: cui gloria et imperium in sæcula. Amen. ita legit Bill. MONITUM IN ORATIONEM II. siquidem ac breviter fusa post impositas sibi manus in presbyterum, postque fugam illa pronuntiata est. Hæc autem per otium subinde maturius fusiusque digesta. » Consentiunt melioris not scripti codices, cujusmodi est Regius 1809, aliique permulti, in quibus proximum oratio ista post primam occupat locum. II. Concinit Elias Cretensis in hujus orationis argumento, quod Billius sic vertit: * Post autem (priorem in Pascha), ingentem hunc apologeticum per otium conscripsit. Id rursus Elias, in argumento secundæ invectivæ contra Julianum præfixo, his verbis con- firmat : « Nam et illic, inquit, cum amplissimum argumentum esset, nec in oratione, quæ In Pascha et tarditatem, inscribitur, comprehendi posset, in duas orationes eam divisit; nimirum et in hanc, quam modo diximus, et in eum apologeticum, qui magnus appellatur; et hic rursus, cum Juliani perversitatem infamia notandam suscepisset, in duas item orationes ob malignitatis illius magnitudinem rem totam divisit. Qua ratione traditam ab Hermogene artis rhetorica legem, ut ob accusationis aut defensionis magni- tudinem causa dividatur, « secutum Gregorium Elias astruit. Hinc non male colligas, ad utramque orationem, sive ad geminas defensionis partes paratum e Ponto accessisse Gre- gorium; verum de industria aut ex necessitate alteram ab altera fuisse divisam, quod in orationibus, » In lumina et in baptisma « factum constat, ac Elias videtur affirmare. Hæc fusius idcirco prosequimur, quod clarissimus vir Tillemontius (19) has orationes, seu potius binas unius ejusdemque orationis partes divellit, quamvis separari nec debeant nec pos- sint. Jam vero dicendum , qua occasione quibusve de causis habita sit hæc oratio. » » III. Cum vi quadam ac a tyrannide» presbyter creatus fuisset Gregorius, velut œstro per- citus, inopinatoque perculsus fulmine, in Pontum ad amicum Basilium fuga se contulit. Hæc ipse in eleganti carmine prosequitur (20). (21) Ordinatus namque presbyter, ut legitur in celeberrimi codicis Regii 1809, scholio (22), religioso quodam metu secessit in Pontum, ubi non ita pridem vitam solitariam egerat. Tum inde redux apologiam edidit;» hanc nimirum orationem habuit, qua, cum rediisset, se de fuga ac recusato presbyteri munere purgavit; vel, ut cum scholiasta loquar (23), « quod presbyteri munus non sus- cepisset. Itaque Gregorius in solitudinem se recepit, non ut sacerdotii dignitatem fuge- rei, quam invitus licet ac reluctans susceperat; meque etiam ut, ne ad episcopatum co- geretur; quorum alterum nonnulli scholiastæ significare videntur, alterum a Billio con- fictum. Verum fuga elapsus Ponti solitudinem petiit, ut formidandum angelicis humeris (15) Ης ἤκουσεν ἀεὶ φωνῆς, « quam vocem (16) Noσspāç. Sic omnes pene mss. : ed. Par. (17) Alwraç. Add. plures cod. tŵv alwvwv, et 1. (18) Post priorem in Pascha, »inquit Basilius, a scripta hæc oratio videtur. Ex tempore (18) "Eoixev outos ó µetà tòv els to IIάoya mpw- C (19) Vita Greg. § 21. (20) Carm. 1, vers. 346, et or. xi, n. 6. (21) Χειροτονηθεὶς γὰρ πρεσβύτερος ἀνεχώρησεν (22) Idem scholium exhibent duo Colb. 2695 et (95) Διὰ τὸ μὴ καταδέξασθαι τὸν πρεσβύτερον.
PG 35:400Ταῦτα μὲν οὖν ὑμῖν ὁ σεμνὸς Ἀβραὰμ οὗτος, ὁ πατριάρχης, ἡ τιμία κεφαλὴ καὶ αἰδέσιμος, τὸ πάντων τῶν καλῶν καταγώγιον, ὁ τῆς ἀρετῆς κανὼν, ἡ τῆς ἱερωσύνης τελείωσις, ὁ τὴν ἑκούσιον θυσίαν προσάγων τῷ Κυρίῳ σήμερον, τὸν μονογενῆ, τὸν ἐκ τῆς ἐπαγγελίας. Ὑμεῖς δὲ καρποφορεῖτε καὶ Θεῷ καὶ ἡμῖν τὸ καλῶς ποιμαίνεσθαι, εἰς τόπον χλόης κατασκηνούμενοι, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐκτρεφόμενοι, γινώσκοντες καλῶς τὸν ποιμένα, καὶ γινωσκόμενοι, καὶ ἑπόμενοι καλοῦντι ποιμενικῶς καὶ ἐλευθερίως διὰ τῆς θύρας· ἀλλοτρίῳ δὲ μὴ ἀκολουθοῦντες ὑπερβαίνοντι διὰ τῆς αὐλῆς, λῃστρικῶς τε καὶ ἐπιβούλως, μηδὲ ξένης φωνῆς ἀκούοντες, ὑποκλεπτούσης καὶ διασπειρούσης ἀπὸ τῆς ἀληθείας εἰς ὄρη, καὶ ἐρημίας, καὶ βάραθρα, καὶ τόπους, οὓς οὐκ ἐπισκοπεῖ Κύριος, καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἀπαγούσης, τῆς εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὴν μίαν θεότητά τε καὶ δύναμιν, ἧς ἤκουσεν ἀεὶ φωνῆς, καὶ ἀκούοι τὰ ἐμὰ πρόβατα, λόγοις δὲ κιβδήλοις καὶ κατεφθαρμένοις συλαγωγούσης καὶ διασπώσης ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ καὶ πρώτου ποιμένος·
405 . ORATIO II. MONITUM. - 406 ea narrantur, nisi postquam Sazimorum episcopatu repudiato, Nazianzeni episcopi munia loco patris obeunda suscepit. Quæ quam sint absurda et ab historiæ veritate aliena nemo non intelligit. VIII. Alia via aggreditur Gabrielius, ut statuat de episcopatu sermonem esse : « Quo- niam, inquit (35*), a sacerdotium commune est sacerdotis ac presbyteri munus, estque fun- damentum episcopalis consecrationis..... congruenter factum est, ut simul in eadem oratione declararetur, quæ, quantaque sit sacerdotii professio, et qualem oporteat esse episcopum.» Insinuat præterea Gabrielius, « consuevisse veteres, eosdem episcopos, » et «presbyteros vocare. Verum etsi viro docto concederemus, quod ex qualibet communione eruditi scriptores fatentur, ab initio a communem et promiscuam (36), synonymam (36*), indistin- ctam (37), initio (37*) acprimis Ecclesiæ temporibus (38), seu apostolorum diebus (38*),» vel etiam primo et secundo ineunte sæculo (39), communem episcopi et presbyteri appellationem fuisse; a post primum attamen sæculum, fatentibus ipsis Salmasio et Blondello, a distingui cœperunt (39*), secundoque inclinato et ad finem vergente sæculo (40), » ne Dallo quidem negante, vel a secundo exeunte (41), 10 tertioque ineunte, ac maxime ab Aerii damnatione medio sæculo quarto, de qua hæresi Epiphanius et Augustinus (42), ita distincta sunt ea nomina, ut ea promiscue deinceps sumere nemini liceret. Hinc ora- tionis titulum Gabrielii explicatione non indigere, eaque gravari nedum juvari, constare debet. α IX. Verum rejecta inscriptionis illa parte: Kal ónotov síval dei ròv triaxonov, a et qualem esse oporteat episcopum, » quæ profecto Gregorii non est, aperta ac certa res est, et cum erudito Combefisio fas est asserere, a de episcopatu nullum hic ex instituto sermonem esse. » Quid ergo? Creatus presbyter Gregorius pastoris munus refugerat, nunc illud suscipit. Sua erat ordinatione pastor, ut cæteri sacerdotes; qui, ut Chrysostomi (43) verbis utar, a docendi potestatem acceperunt, atque ut Ecclesiæ præsint. » Suscepto igitur Gregorius munere, quod refugerat, pastorum omnium munia hac in oratione prosequitur. Ad omnes igitur sacerdotes pertinet egregium istud opus; et quamvis ex instituto de episcopalu sermo non sit, quæ- cunque orator de pastorum sive sacerdotum muniis tam eloquenter quam vere prædicat, ad se pertinere præ cæteris existimare possunt atque etiam debent episcopi, qui sacerdo- tii arcem occupant. Merito proinde codices optimæ notæ hanc Gregorií orationem, librum De sacerdotio Hepi ispwowns, generatim inscribunt, quo vocationis ecclesiasticæ ac sa- cercotii regulæ sanctiores legesque, « pauca » vero dogmatica continentur, ut omnium accuratissimus Colb. ms. 4248 annotavit. ✗. Ex tam eximio opere, sex itidem libros De sacerdotio Chrysostomus, quatuor etiam Cure pastoralis Gregorius magnus, ita hauserunt ac velut ex archetypo expres- serunt, ut propemodum nihil aliud præstitisse videantur, quam dilatasse et amplificasse quæ a Theologo acutius, brevius nervosiusque dicta fuerant. Et certe, quod ante nos ob- servavit vir nomine et ingenii monimentis, atque imprimis edito Gregorio clarus, non eodem solum argumento, verum etiam simili occasione, opera de sacerdotio in suo quæ- que genere egregia, trias illa Patrum elaboravit. Expostulantibus amicis respondent om- nes; et cur sacerdotium fugerint reddita ratione, fugæ apologiam condunt. Omnes regimen Ecclesiæ captantium insaniam, officii difficultatem et pericula ostendunt. Qua scientia, qua sapientia, qua prudentia, qua perfectione, qua sanctitate et arte opus sit, ut animæ curentur, regantur, et ad coelum usque evehantur, exponunt. Quin et Gregorium nostrum habere se ac sequi Gregorius magnus ab initio statim libri tertii declarat his verbis: a ut enim longe ante nos reverendæ memoriæ Gregorius Nazianzenus edocuit, non una eadem- que cunctis exhortatio congruit, » etc. Idem sanctus pontifex, lib. 1, c. 1, celeberrimam illam sententiam, « Ars artium et scientia scientiarum » est « hominem regere, » ab hoc Theologi opere, num. 16, mutuatus est. Nec vero quisquam existimet Gregorii magni lau- dem idcirco minui. Ista enim apologetica oratio tam eximium opus est, ut dignum sit ex quo Gregorius magnus multa excerpsisse videatur. Ipse Augustinus ex eodem libro arma contra Pelagianos deprompsit. Denique Facundus Hermianensis, Eulogius Alexandrinus, aliique bene multi Ecclesiæ Patres et doctores ex eodem fonte bene multa hauserunt. 1, n. 2. 3, n. 3. διδασκαλίαν εἰσὶν ἀναδεδεγμένοι καὶ προστασίαν τῆς Ἐκκλησίας. (35) Schol. in or. 11, n. 1. (36) Petavius, Append. De eccles. hierar., l. 11, c. (36) Blondel. Apol., p. 52. (37) Bever., Cod. Can. Eccl. prim. vind., l. 11, c. (37) Petav., ibid., c. 6, n. 3. (58) Ibid., c. 1, n. 2. (38) Bever., ibid., 1. 11, c. 9, n. 2 et 4 (39) Ibid., n. 4. (39) Petav., Ibid., l. 11, c. 2, n. 5. (40) Bever., I. 11, c. 2, n. 3. (41) Ibid., c. 9, n. 4. (42) Epiph., bær. Lxxv; Aug., hær. LIII. (43) Hom. 2 in 1 ad Tim. : Ka! yàp xai aitol
PG 35:401ὧν εἴη πάντας ἡμᾶς, καὶ ποιμένας καὶ ποίμνιον, ὡς νοσερᾶς πόας καὶ θανασίμου πόῤῥω, καὶ νεμομένους καὶ νέμοντας, ἓν εἶναι πάντας ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ νῦν τε καὶ εἰς τὴν ἐκεῖθεν ἀνάπαυσιν· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Α ΛΟΓΟΣ Β΄. Τοῦ αὐτοῦ ἀπολογητικὸς τῆς εἰς τὸν Πόντον φυ γῆς ἕνεκεν, καὶ αὖθις ἐπανόδου ἐκεῖθεν, με τὰ (44) τὴν τοῦ πρεσβυτέρου χειροτονίαν, ἐν ᾧ τί τὸ τῆς ἱερωσύνης ἐπάγγελμα (45). Δ'· Ηττημαι, καὶ τὴν ἦταν ὁμολογῶ (46)· ὑπο ετάγην τῷ Κυρίῳ, καὶ ἱκέτευσα αὐτόν (47)· ὁ γάρ μοι (48) μακαριώτατος Δαβὶδ ἀρχέτω τοῦ λόγου· μᾶλλον δὲ ὁ ἐν τῷ Δαβὶδ φθεγξάμενος, καὶ εἰσέτι καὶ νῦν δι' αὐτοῦ φθεγγόμενος. Ἐπειδὴ καὶ τάξις ἀρίστη παντὸς ἀρχομένῳ (49) καὶ λόγου καὶ πράγματ τος, ἐκ Θεοῦ τε ἄρχεσθαι, καὶ εἰς Θεὸν ἀναπαύε σθαι (50). Τὸ δὲ αἴτιον ἢ τῆς πρωτοῦ στάσεως (51) καὶ ὀλιγοψυχίας, δι' ἣν ἐμάκρυνα φυγαδεύων, καὶ ηυλίσθην ἀφ' ὑμῶν χρόνον οὐ μικρὸν ἴσως τοῖς γε που θοῦσιν, ἢ τῆς νῦν ἡμερότητος καὶ μεταβολῆς, δι' ἣν αὖθις ἐμαυτὸν ἔδωκα φέρων ὑμῖν (52), ἄλλος μὲν ἄλ λο τι οιέσθω τε καὶ λεγέτω τῶν ἢ μισούντων ἢ ἀγα πώντων ἡμᾶς· ὁ μὲν οὐκ ἀφιεὶς αἰτίας (55), ὁ δὲ καὶ προσαποδεχόμενος (54)· οὐδὲν γὰρ οὕτως ἡδὺ τοῖς ἀνθρώποις ὡς τὸ λαλεῖν τὰ ἀλλότρια, καὶ μάλιστα ἐὰν τύχωσιν ὑπ᾽ εὐνοίας τινὸς ἢ μίσους ἑλκόμενοι, ὑφ' ὧν καὶ φιλεῖ κλέπτεσθαι ὡς τὰ πολλὰ ἡ ἀλήθεια. Ἐγὼ δὲ τἀληθὲς (55) εἰς μέσον θήσω, μηδὲν αἰσχυν θεὶς, καὶ διαιτήσω δικαίως ἀμφοτέροις τοῖς μέρεσιν, ὅσοι τε κατηγοροῦσιν ἡμῶν, καὶ ὅσοι ὑπεραπολογοῦν ται προθύμως· τὸ μέν τι κατηγορήσας ἐμαυτοῦ, τὸ δὲ ὑπεραπολογησάμενος. επάγγελμα μέγεθος. καὶ δεῖ τὸν ἐπίσκοπον, « νου. Τὸν ἀστικὸν θόρυβον ου στέργων, πάτερ, Εἰς Πόντον ἐκπλεῖς· ἀλλ᾽ ὑποστρέφεις πάλιν, Ἐκεῖθεν ἡμῖν ὅλον οὐ φαῦλον φέρων. Ἐκ Διὸς ἀρχώμεσθα, καὶ εἰς Δία λήγετε, Μοῖσαι. Παντὸς ἀρχομένῳ σπουδαίου λόγου καὶ ἔργου ἀπὸ τῶν θεῶν ὑπολαμβάνω προσήκειν πρῶτον ἄρχεσθαι. • Οὐκ ἀφήσει τοῦ τῆς ἀπει θείας ἐγκλήματος. « ἐγὼ δὲ τὸ ἀληθές. S. GREGORII THEOLOGI ORATIO IIª. Ejusdem apologetica, in qua causas erponit, ob quas, post sibi impositam sacerdotii dignitatem, in Pontum fugerit, ac rursum Nazianzum redierit, et quæ sil sacerdotis professio. B Domino, et orari eum ". Libet enim a beatissimo Davide sermonis initium sumere, vel ab eo potius, qui in Davide focutus est, ac per eum etiamnum loquitur. Quoniam etiam optimus hic ordo est, ut qui vel sermonem, vel rem aliquam auspicatur, a Deo initium ducat, et in Deo conquiescat. Causam vero vel prioris contentionis, ac pusillanimitatis, ob quain elongavi fugiens ", peregreque a vobis haud exiguo fortasse tempore, iis quidem certe, qui mei desiderio tenebantur, abfui; vel præsentis lenitatis ac mutationis, ob quam me rursum vobis tradidi, alii quidem aliam quampiam, pro sum in nos, vel odio vel amore, suspicentur, atque in ine- dium afferant; illi nimirum me culpa minime libe- raules, hi contra laudibus etiam efferentes. Nihil enim hominibus adeo suave ac jucundum est, ut de rebus alienis sermonem habere: idque præser- tim, si vel benevolentia quadam vel odio trahantur, a quibus veritas plerumque subripi solet. Ego vero nihil veritus, rem, ut se habet, in medium profe- ram, atque utrique parti æquum me arbitrum præ- bebo, nempe et iis qui me accusant, et iis qui prompto et alacri animo causæ meæ patrocinium partim meipsum accusem, partim etiam purgem ac defendam. » Psal. xxxvi, 7. Psal. LIV, 8. a Alias prima; quæ autem erat, nunc 3. Habita anno 362. pro legit et qualem esse episcopum oporteat. › Sco, et fateor. Alludit bic Greg. ad verba Psalmistæ : Subditus esto Domino, et ora eum (Psal. xxxvı, 7). › suscipiunt : eam videlicet rationem tenens, verterat. Gabr. reddit, « seeessionis. » Constantius Sebastianus Olivetanus interpretatur, ‹ dissensio- nis. » Coinb. « renitentiæ, non absurde forsan ‹ inobedientiæ. › Sed nihil horum satis. Observat Tillemontius adversariorum sensum et verba, imo et scelus esse, cujus culpam in se transfert Theologus. Vertendum igitur, seditionis, o et addendum, « ut aiunt. › Lucem his affert non modicam Philæ epi- gramma in margine operum Gregorii, Lambecio et Tollio testibus. Urbis tumulum non ferens, o pater, In Pontum navigas; at remeas rursus, Hinc nobis opes non contemnendas advehens. Sic etiam legisse videtur Rufinus. Gabrielius sic vertit hunc locum: ut a Deo incipias, et in Deum pariter desinas. »Observat hujus rei insitam et quasi consignatam in animis notionein ita habuisse om- nes, ut externi quoque sapientes idem ferme suis monumentis testatum reliquerint. Sic Theocr., idyll. p His patet e tumultum, ex seditione ortum. " Ab Jove incipiamus, et in Jovem desinule, Muse. Sic etia Demosthenes, epist. 1, Quicunque velit ad graviorem aliquam orationem aut actionem aggredi, eum decere existimo a diis primum exordiri. › Id cum illis de fictis diis plane persuasum esset, quid nobis tandem faciendum est, quibus veri Dei cogni- tio, eo ipso menti nostræ in tantis tenebris clarissi- mum lumen præferente, illuxit ? D dose. sic in cadem oratione : Inobedientiæ culpa minime li- berabit. > etiam excipientes, defensionem etian suscipien- les. Pass. 1. Victus sum, et me victum fateor; subditus sum (44) Μετά. Jes. habet διά, sic etiam Reg. a, qui C (45) Addunt nonnulli codd. et editi : Καὶ οἷον εἶ (46) Καὶ τὴν ἧτταν ὁμολογώ. Bill. c idque agno- (47) Ἱκέτευσα. « Obsecravi, obtestatus sum. » (48) Μοι. Deest in Reg. a. (49) Αρχομένῳ. Ita Reg. r, sed a habet ἀρχομέ (51) Στάσεως. Billius in prima edit. c quietis (50) Αναπαύεσθαι. Combef. legit επανάγεσθαι. 17. vers. 1. (52) Ὑμῖν. Coisl. 2 et alii edd. ἡμῖν, men- (53) Αφιεὶς αἰτίας. Gregorio usitata elocutio; (54) Προσαποδεχόμενος. • Alii vero benigne (55) Ἐγὼ δὲ ταληθές. Sic Reg. r, sed Jes. et
Second witness · khazarzar edition
In sanctum pascha et in tarditatem ΤΟΥ ΕΝ ΑΓΙΟΙΣ ΠΑΤΡΟΣ ΗΜΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΛΟΓΟΙ. ΛΟΓΟΣ Αʹ. Εἰς τὸ ἅγιον Πάσχα καὶ εἰς τὴν βραδυτῆτα. Αʹ. Ἀναστάσεως ἡμέρα, καὶ ἡ ἀρχὴ δεξιὰ, καὶ λαμπρυνθῶμεν τῇ πανηγύρει, καὶ ἀλλήλους περιπτυξώμεθα· εἴπωμεν, ἀδελφοὶ, καὶ τοῖς μισοῦσιν ἡμᾶς, μὴ ὅτι τοῖς δι' ἀγάπην τι πεποιηκόσιν, ἢ πεπονθό σι· συγχωρήσωμεν πάντα τῇ ἀναστάσει· δῶμεν συγ γνώμην ἀλλήλοις, ἐγώ τε ὁ τυραννηθεὶς τὴν καλὴν τυραννίδα, τοῦτο γὰρ νῦν προστίθημι, καὶ ὑμεῖς οἱ καλῶς τυραννήσαντες, εἴ τί μοι μέμφοισθε τῆς βραδυτῆτος, ὡς τάχα γε κρείττων αὕτη καὶ τι μιωτέρα Θεῷ τῆς ἑτέρων ταχυτῆτος· ἀγαθὸν γὰρ καὶ ὑποχωρῆσαι Θεῷ τι μικρὸν, ὡς Μωϋσῆς ἐκεῖνος τὸ παλαιὸν, καὶ Ἱερεμίας ὕστερον, καὶ προσδραμεῖν ἑτοίμως καλοῦντι, ὡς Ἀαρών τε καὶ Ἡσαΐας, μόνον εὐσεβῶς ἀμφότερα, τὸ μὲν διὰ τὴν οἰκείαν ἀσθέ νειαν, τὸ δὲ διὰ τὴν τοῦ καλοῦντος δύναμιν. Βʹ. Μυστήριον ἔχρισέ με, μυστηρίῳ μικρὸν ὑπεχώρησα, ὅσον ἐμαυτὸν ἐπισκέψασθαι· μυστηρίῳ καὶ συνεισέρχομαι, καλὴν ἐπαγόμενος τῆς ἐμῆς δειλίας καὶ ἀσθενείας ἐπίκουρον τὴν ἡμέραν, ἵν' ὁ σήμερον ἐκ νεκρῶν ἀναστὰς κἀμὲ καινοποιήσῃ τῷ 35.397 πνεύματι, καὶ τὸν καινὸν ἐνδύσας ἄνθρωπον, δῷ τῇ καινῇ κτίσει, τοῖς κατὰ Θεὸν γεννωμένοις, πλάστην ἀγαθὸν καὶ διδάσκαλον Χριστῷ καὶ συννεκρού μενον προθύμως καὶ συνανιστάμενον. Γʹ. Χθὲς ὁ ἀμνὸς ἐσφάζετο, καὶ ἐχρίοντο αἱ φλιαὶ, καὶ ἐθρήνησεν Αἴγυπτος τὰ πρωτότοκα, καὶ ἡμᾶς παρῆλθεν ὁ ὀλοθρεύων, καὶ ἡ σφραγὶς φοβερὰ καὶ αἰ δέσιμος, καὶ τῷ τιμίῳ αἵματι ἐτειχίσθημεν· σή μερον καθαρῶς ἐφύγομεν Αἴγυπτον, καὶ Φαραὼ τὸν πικρὸν δεσπότην, καὶ τοὺς βαρεῖς ἐπιστάτας, καὶ τοῦ πηλοῦ καὶ τῆς πλινθείας ἠλευθερώθημεν· καὶ οὐδεὶς ὁ κωλύσων ἡμᾶς ἑορτάζειν Κυρίῳ τῷ Θεῷ ἡμῶν ἑορτὴν τὴν ἐξόδιον, καὶ ἑορτάζειν, οὐκ ἐν ζύ μῃ παλαιᾷ κακίας καὶ πονηρίας, ἀλλ' ἐν ἀζύμοις εἰλικρινείας καὶ ἀληθείας, μηδὲν ἐπιφερομένους Αἰγυπτιακοῦ καὶ ἀθέου φυράματος. Δʹ. Χθὲς συνεσταυρούμην Χριστῷ, σήμερον συνδο ξάζομαι· χθὲς συνενεκρούμην, συζωοποιοῦμαι σήμε ρον· χθὲς συνεθαπτόμην, σήμερον συνεγείρομαι. Ἀλλὰ καρποφορήσωμεν τῷ ὑπὲρ ἡμῶν παθόντι καὶ ἀναστάντι. Χρυσόν με ἴσως οἴεσθε λέγειν, ἢ ἄργυρον, ἢ ὑφάσματα, ἢ λίθους τῶν διαφανῶν καὶ τιμίων, γῆς ῥέουσαν ὕλην, καὶ κάτω μένουσαν, ἧς ἀεὶ τὸ πλεῖον ἔχουσιν οἱ κακοὶ καὶ δοῦλοι τῶν κάτω καὶ τοῦ κοσμο κράτορος. Καρποφορήσωμεν ἡμᾶς αὐτοὺς, τὸ τι μιώτατον Θεῷ κτῆμα καὶ οἰκειότατον· ἀποδῶμεν τῇ εἰκόνι τὸ κατ' εἰκόνα, γνωρίσωμεν ἡμῶν τὸ ἀξίωμα, τιμήσωμεν τὸ ἀρχέτυπον, γνῶμεν τοῦ μυστηρίου τὴν δύναμιν, καὶ ὑπὲρ τίνος Χριστὸς ἀπέθανε. Εʹ. Γενώμεθα ὡς Χριστὸς, ἐπεὶ καὶ Χριστὸς ὡς ἡμεῖς· γενώμεθα θεοὶ δι' αὐτὸν, ἐπειδὴ κἀκεῖνος δι' ἡμᾶς ἄνθρωπος. Προσέλαβε τὸ χεῖρον, ἵνα δῷ τὸ βέλ τιον· ἐπτώχευσεν, ἵν' ἡμεῖς τῇ ἐκείνου πτωχείᾳ πλουτήσωμεν· δούλου μορφὴν ἔλαβεν, ἵνα τὴν ἐλευ 35.400 θερίαν ἡμεῖς ἀπολάβωμεν· κατῆλθεν, ἵν' ὑψωθῶ μεν· ἐπειράσθη, ἵνα νικήσωμεν· ἠτιμάσθη, ἵνα δοξά σῃ· ἀπέθανεν, ἵνα σώσῃ· ἀνῆλθεν, ἵν' ἑλκύσῃ
πρὸς ἑαυτὸν κάτω κειμένους ἐν τῷ τῆς ἁμαρτίας πτώμα τι. Πάντα διδότω τις, πάντα καρποφορείτω τῷ δόντι ἑαυτὸν λυτρὸν ὑπὲρ ἡμῶν καὶ ἀντάλλαγμα· δώσει δὲ οὐδὲν τοιοῦτον οἷον ἑαυτὸν τοῦ μυστηρίου συνιέντα, καὶ δι' ἐκεῖνον πάντα ὅσα ἐκεῖνος δι' ἡμᾶς γενόμενον. ςʹ. Καρποφορεῖ μὲν ὑμῖν, ὡς ὁρᾶτε, ποιμένα· τοῦ το γὰρ ἐλπίζει καὶ εὔχεται, καὶ παρ' ὑμῶν αἰτεῖ τῶν ὑπὸ χεῖρα ὁ ποιμὴν ὁ καλὸς, ὁ τιθεὶς τὴν ψυχὴν ὑπὲρ τῶν προβάτων· καὶ διπλοῦν ἀνθ' ἁπλοῦ δίδωσιν ὑμῖν ἑαυτόν· καὶ ποιεῖται τὴν βακτηρίαν τοῦ γή ρως βακτηρίαν τοῦ πνεύματος· καὶ προστίθησι τῷ ἀψύχῳ ναῷ τὸν ἔμψυχον, τῷ περικαλλεῖ, τῷ δὲ καὶ οὐρανίῳ, τὸν ὁποιονοῦν καὶ ἡλίκον, ἀλλ' οὖν τὸν ἑαυ τῷ τιμιώτατον, καὶ αὐτὸν ἱδρῶσι πολλοῖς συντελε σθέντα, καὶ πόνοις, εἴη δὲ εἰπεῖν, ὅτι καὶ τῶν πόνων ἄξιον· καὶ πάντα προστίθησιν ὑμῖν τὰ ἑαυτοῦ. Ὢ τῆς μεγαλοψυχίας, ἢ, τό γε ἀληθέστερον εἰπεῖν, τῆς φιλοτεκνίας· τὴν πολιὰν, τὴν νεότητα, τὸν ναὸν, τὸν ἀρχιερέα, τὸν κληροδότην, τὸν κληρονόμον, τοὺς λόγους, οὓς ἐποθεῖτε· καὶ τούτων οὐ τοὺς εἰκῆ, καὶ εἰς ἀέρα ῥέοντας, καὶ μέχρι τῆς ἀκοῆς ἱσταμένους, ἀλλ' οὓς γράφει τὸ πνεῦμα, καὶ πλαξὶν ἐντυποῖ λιθίναις, εἴτουν σαρκίναις, οὐκ ἐξ ἐπιπολῆς χαρασσομένους, οὐδὲ ῥᾳδίως ἀπαλειφομένους, ἀλλ' εἰς βάθος ἐν σημαινομένους, οὐ μέλανι, ἀλλὰ χάριτι. Ζʹ. Ταῦτα μὲν οὖν ὑμῖν ὁ σεμνὸς Ἀβραὰμ οὗ τος, ὁ πατριάρχης, ἡ τιμία κεφαλὴ καὶ αἰδέσιμος, τὸ πάντων τῶν καλῶν καταγώγιον, ὁ τῆς ἀρετῆς κανὼν, ἡ τῆς ἱερωσύνης τελείωσις, ὁ τὴν ἑκούσιον θυσίαν προσάγων τῷ Κυρίῳ σήμερον, τὸν μονο γενῆ, τὸν ἐκ τῆς ἐπαγγελίας. Ὑμεῖς δὲ καρποφορεῖτε καὶ Θεῷ καὶ ἡμῖν τὸ καλῶς ποιμαίνεσθαι, εἰς τόπον χλόης κατασκηνούμενοι, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐκτρεφόμενοι, γινώσκοντες καλῶς τὸν ποιμένα, καὶ γινωσκόμενοι, καὶ ἑπόμενοι καλοῦντι ποιμενικῶς καὶ ἐλευθερίως διὰ τῆς θύρας· ἀλλοτρίῳ δὲ μὴ ἀκολουθοῦντες ὑπερβαίνοντι διὰ τῆς αὐλῆς, λῃστρικῶς τε καὶ 35.401 ἐπιβούλως, μηδὲ ξένης φωνῆς ἀκούοντες, ὑποκλεπτούσης καὶ διασπειρούσης ἀπὸ τῆς ἀληθείας εἰς ὄρη, καὶ ἐρημίας, καὶ βάραθρα, καὶ τόπους, οὓς οὐκ ἐπισκοπεῖ Κύριος, καὶ ἀπὸ μὲν τῆς ὑγιοῦς πίστεως ἀπαγούσης, τῆς εἰς Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὴν μίαν θεότητά τε καὶ δύναμιν, ἧς ἤκουσεν ἀεὶ φωνῆς, καὶ ἀκούοι τὰ ἐμὰ πρόβατα, λόγοις δὲ κιβδήλοις καὶ κατεφθαρμένοις συλαγωγούσης καὶ διασπώσης ἀπὸ τοῦ ἀληθινοῦ καὶ πρώτου ποιμένος· ὧν εἴη πάντας ἡμᾶς, καὶ ποιμένας καὶ ποίμνιον, ὡς νοσερᾶς πόας καὶ θανασίμου πόῤῥω, καὶ νεμομένους καὶ νέμοντας, ἓν εἶναι πάντας ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ νῦν τε καὶ εἰς τὴν ἐκεῖθεν ἀνάπαυσιν· ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Continue reading PG 35: In seipsum ad patrem et Basilium magnum →≣ entire volume