Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
Monitum in orationem XXV (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 35:1193〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
celebratum, istius tamen orationis titu- lum non immutamus. Omnes enim, quos saltem vidimus, codices, nullo excepto, nullo etiam reclamante scholiasta aut interprete, inscriptum, non « Maximi, » sed « Heronis nomen exbibent. Idcirco receptam inscriptionis lectionem religiose retinendam arbitra- mur. Quænam autem fuerit de hac inscriptione eruditorum mens, investigare operæ pre- tium est. Hieronymus asserit (), Gregorium in hac oratione Maximi philosophi laudes decantasse, et aperte declarat falso Heronis nomen a quodam fuisse superscriptum ; » idque contigisse, « quod alius esset liber ejusdem Maximi vituperationem continens, PATROL. GR. XXXV. () Τῷ βίῳ. Coisl. 1, τῷ λόγῳ ἅμα δὲ καὶ τῷ D Theologus. () Πρεσβεύοντος. Sic Reg. Chrys., Or. 1, Jes., () Απαρχαί. Hanc orationem e primitias : ap- () Νεμαίας. Οr. 1, Νεμέας. Jes., Νεμαία. () Ποιμαίνοις, ἢ συμποιμαίνοις. • Pascas, aut () Βέλτιστον. Reg. a, βέλτιον. () Λέξεων. Sic Regg. a, c, d, Coisl. 2, etc. In () Συμπολιτευόμεθα. Billius, c cui munere () 'Ο πᾶσα δόξα, etc. lui qutilisdium, ᾧ δόξα, () Scrip. eccl. Basil. ed., p. . των, καὶ φωνὴ ἀγαλλιάσεως, καὶ θεότητος ἔλλαμψις τελευτέρα καὶ καθωτέρα, ἧς νῦν ἐν αἰνίγμασι καὶ σκιαῖς ἡ ἀπόλαυσις. Τούτοις Κυπριανός χαίρει μᾶλ λον τιμώμενος, ἢ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἄλλοις· ταῦτα καὶ παρὼν ἐφιλοσόφει τῷ βίῳ (), καὶ ἀπὼν πᾶσι δια κελεύεται διὰ τῆς ἡμετέρας φωνῆς· ἣν μηδαμῶς ἀτι- μάσητε, εἴπερ τι μέλει τῆς ἐκείνου καρτερίας ὑμῖν, καὶ τῶν ἐκείνου περὶ τῆς ἀληθείας ἀγωνισμάτων, καμοῦ τοῦ ταῦτα πρεσβεύοντος (). Ανταί σοι τῶν ἐμῶν λόγων αἱ ἀπαρχαὶ (), ὦ θεία καὶ ἱερὰ κεφαλή· τοῦτό σοι καὶ τῶν λόγων γέρας καὶ τῆς ἀθλήσεως· οὐ κότινος Ολυμπιακός, οὔτε μῆλα Δελφικά παίγνια, οὐδὲ Ἰσθμικὴ πίτυς, οὐδὲ Νεμαίας () σέλινα, δι' ὧν ἔφηβοι δυστυχεῖς ἐτιμήθησαν· ἀλλὰ λόγος, τὸ πάντων οἰκειότατον τοῖς Λόγου θεραπευταῖς· εἰ δὲ καὶ τῶν σῶν ἄθλων καὶ λόγων ἄξιον, τοῦ Λόγου τὸ δῶρον. Σὺ δὲ ἡμᾶς ἐποπτεύοις ἄνωθεν ἵλεως, καὶ τὸν ἡμέτερον διεξάγοις λόγον καὶ βίον, καὶ τὸ ἱερὸν τοῦ το ποίμνιον ποιμαίνοις, ἢ συμποιμαίνοις (), τά τε ἄλλα εὐθύνων ὡς οἷόν τε πρὸς τὸ βέλτιστον (), καὶ τοὺς βαρεῖς λύκους ἀποπεμπόμενος, τοὺς θηρευτάς τῶν συλλαβῶν καὶ τῶν λέξεων ()· καὶ τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος ἔλλαμψιν, ἧς σὺ νῦν παραστάτης, τελεωτέ ραν τε καὶ λαμπροτέραν ἡμῖν χαριζόμενος, ἣν προσο κυνοῦμεν, ἣν δοξάζομεν, ᾗ συμπολιτευόμεθα (), προσκυνοῦντες Πατέρα ἐν Υἱῷ, Υἱὸν ἐν ἁγίῳ Πνεύ ματι, ᾗ καὶ παρασταίημεν ὕστερον εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοποι, ἧς καὶ μεταλάβοιμεν τέλειοι τελείως, ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ πᾶσα δόξα (), τιμὴ καὶ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. Δι βίῳ. πρεσβεύοντες. συλλέξεων. καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν. . ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - B A nus festum celebrantium, et vox exsultationis 4, et C purior ac plenior est divinitatis illuminatio, qua nunc in ænigmatibus duntaxat et umbris fruimur. lloc honorum genere magis oblectatur Cyprianus, quam cunctis aliis in unum congestis. Hæc, et cum apud homines versaretur, vita moribusque præsta- bat, et absens per mostram vocem omnibus præci- . pit : quam, obsecro, ne contemnatis ac pra uihilo ducatis, si tamen aut illius in dolorum acerbitatibus patientia, ac certaminum pro virtutis defensione susceptorum, aut etiam mei, qui hac legatione fun- gor, apud vos ulla est ratio. Habes, vir divine et sacrosancte, meorum sermonum primitias. llabes tum doctrinæ, tum certaminis præmium: non oli- vam Olympicam, nec poma, Delphicas nugas, aut Isthmicam pinum, aut Nemæum apium, quibus niseri adolescentes olim ornabantur; verum ora- lionem, qua nihil est quod Verbi cultoribus magis conveniat; quæ si certaminum tuorum doctrinæque meritum assecuta est, Verbo id acceptum fero. tu nos e cœlo benignus aspicias, sermonesque no. stros et vitam gubernes, sacrumque hunc gregem pascas, aut pascentem adjuves, um in cæteris rebus, quoad ejus fieri poterit, eum ad optima quæque dirigens, tum graves lupos, syllabarum et verboruin captatores amoliens; sanctæque Trinita- tis
ProemProoemium
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 35:1197ΛΟΓΟΣ ΚΕ. Εἰς Ἡρῶνα τὸν φιλόσοφον. Α. Τὸν φιλόσοφον ἐπαινέσομαι, καὶ εἰ κάμνω τῷ σώματι· φιλόσοφον γάρ· ἐπαινέσομαι δὲ καὶ λίαν εἰκότως. Ὁ μὲν γὰρ φιλόσοφος, ἐγὼ δὲ σοφίας θεραπευτής· ὥστε μοι καὶ πρὸς λόγον ὁ ἔπαινος, ἵν’, εἰ μή τι ἄλλο, τοῦτό γε φιλοσοφήσω, τὸ θαυμάζειν φιλόσοφον. Ἢ γὰρ φιλοσοφητέον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, ἢ τιμητέον φιλοσοφίαν, εἴπερ μὴ μέλλοιμεν παντελῶς ἔξω τοῦ καλοῦ πίπτειν, μηδὲ ἀλογίαν κατακριθήσεσθαι λογικοὶ γεγονότες, καὶ διὰ λόγου πρὸς Λόγον σπεύδοντες. Φιλοσοφείτω δὲ ἡμῖν ὡς ἓν τῶν ἄλλων ὁ ἀνὴρ, τὸ ἐπαινεῖσθαι, καὶ καρτερείτω τὴν εὐφημίαν. Οὐ γὰρ ἵνα χαρισώμεθα ἐπαινεσόμεθα (ἴσμεν τοῦ φιλοσόφου τὸ ἀφιλότιμον, καὶ πρός γε οὐδὲν ἂν ὁ λόγος προσθείη τοῖς πράγμασιν, ὅτι μὴ καὶ τῆς ἀξίας ἐλαττώσῃ διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ἑαυτοῦ), ἀλλ’ ἵν’ ἡμᾶς αὐτοὺς ὠφελήσωμεν. Τοῦτο γὰρ οὐκ ἔτι περιφρονήσει φιλοσοφία, ᾗ γε τὸ εὖ ποιεῖν τι τὸν ἡμέτερον βίον, ἔργον καὶ σπούδασμα. Πρώτη δὲ τῶν εὐεργεσιῶν, τὸ ἐπαινεῖσθαι τὰ καλά. Ζήλου γὰρ ὁ ἔπαινος πρόξενος· ζῆλος δὲ, ἀρετῆς· ἀρετὴ δὲ, μακαριότητος· ἡ δὲ, τὸ ἄκρον τῶν ἐφετῶν, καὶ πρὸς ὃ τείνει πᾶσα σπουδαίου κίνησις.
ΛΟΓΟΣ ΚΕ. Εἰς Ηρῶνα τὸν φιλόσοφον (74). Α'. Τὸν φιλόσοφον ἐπαινέσομαι, καὶ εἰ κάμνω (75) τῷ σώματι· φιλόσοφον γάρ· ἐπαινέσομαι δὲ καὶ λίαν εἰκότως. Ὁ μὲν γὰρ φιλόσοφος, ἐγὼ δὲ σοφίας θερα πευτής· ὥστε μοι καὶ πρὸς λόγον ὁ ἔπαινος, ἵν', εἰ μή τι ἄλλο, τοῦτό γε φιλοσοφήσω, τὸ θαυμάζειν φι λόσοφον. "Η γὰρ φιλοσοφητέον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, ἢ τιμητέον φιλοσοφίαν, εἴπερ μὴ μέλλοιμεν παντελῶς ἔξω τοῦ καλοῦ πίπτειν, μηδὲ ἀλογίαν κατακριθήσε σθαι λογικοὶ γεγονότες, καὶ διὰ λόγου πρὸς Λόγον σπεύδοντες. Φιλοσοφείτω δὲ ἡμῖν ὡς ἐν τῶν ἄλλων δ ἀνὴρ, τὸ ἐπαινεῖσθαι, καὶ καρτερείτω τὴν εὐφημίαν. Οὐ γὰρ ἵνα χαρισώμεθα ἐπαινεσόμεθα (ἴσμεν τοῦ φιλοσόφου τὸ ἀφιλότιμον, καὶ πρός γε οὐδὲν ἂν ὁ λό- γος προσθείη τοῖς πράγμασιν (76), ὅτι μὴ καὶ τῆς ἀξίας ελαττώσῃ (77) διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ἑαυτοῦ), ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἡμᾶς αὐτοὺς ὠφελήσωμεν. Τοῦτο γὰρ οὐκ • 'Αλεξανδρέα, ἐξορισθέντα διὰ τὴν πίστιν, καὶ ἐπανελθόντα μετὰ τριετή χρόνον. Ἐῤῥέθη ἐν Κωνσταντινουπόλει · « η Εἰς Ἡρῶνα τὸν φιλόσοφον ἀπὸ τῆς ἐξορίας ἐπανελ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - est, Christi martyres, fuit professione philosophus, non profecto Christianus, sed Cyni- cus. Nihil enim dicemus de ipsius inverecundis moribus, edacitate, ingluvie et ignoran- tia, de quibus Gregorius, Carmine de vita sua (72), fuse recantando pertractat. Ille quidem, ob turpia quædam facinora, virgis cæsus circa annum 374, in Oasim insulam post- ea deportatus est; unde post quadriennium elapsus, ac multum vagatus, ubique scele- rum suorum vestigia relinquens, Constantinopolim tandem appulit anno 379. Pietatis ac religionis simulacro obtectus, Gregorium adit, fingitque se pro Christi nomine virgas et exsilium subiisse. Ipsius dolis ac simulationibus deceptus Theologus, eum amanter ex- ceptum, in familiarium numero ascripsit, atque istam subinde orationem in illius laudem habuit. V. Mirum sane cuique videri debet, quantum Gregorius fuerit a Maximo delusus. Nam, si nulla alia exstarent de isto Cynico contraria monumenta, præclare quidem de illo sen- tiendum foret. Sic enim exorditur orator: « Philosophum laudabo,» et, philosophiæ com- modis atque utilitate breviter expositis, præsentem Maximum compellans, prosequitur (n. 2): « Huc ades, o philosophorum, imo et veritatis martyrum præstantissime... Huc ades, adulterinæ sapientiæ confutator... Huc ades, qui in alieno habitu nostra profiteris... Huc ades, et ad mensam mysticam propius accede... Huc ades, te coronis nostris devin- ciam, ac clara voce, non in media Olympia, nec in exiguo Græciæ theatro, sed coram Deo, et angelis, et universo Ecclesiæ cœtu victorem proclamabo. » Quis, talia audiendo, Maxi- mum, ut veritatis athletam, fidei clypeum, Ecclesiæ columen, acerrimum erroris hostem, et firmissimum divinitatis propugnaculum non admiretur? Deinde Theologus (n. 3), non « sanguinis, » sed « pietatis illius ac morum nobilitatem » extollit; et percurrens quascun- que pro Christo subiisse dictitarat hypocrita afflictiones et exsilia, eum, ut Christi marty- rem, et virtutum omnium exemplar auditoribus repræsentat. Verum ignoscendus pro- fecto Gregorii error, in quem eo facilius lapsus est, quo ipse esset candidior. Etenim viri probi bonum facile credunt; ad suspicandum vero aliquid mali, segnes sunt et tardiores. Ignoscendus, inquam, error, cujus sic Gregorium poenituit, ut, non solum laudes, qui- bus Maximum celebrarat, recantaverit, verum etiam a linguam præcidendam obtule- rit (73), » seque ipse silentio damnaverit, si ipsi venia denegaretur. Cæterum in hac ora- tione plura interserit orator de Ecclesiæ persecutione sub Arianis principibus, digniora certe, quam quæ de Cynico celebravit. Constantinopoli dictam exeunte anno cum eruditis existimamus. Alias xx: quæ autem erat, nunc 33.- Habita Constantinopoli, exeunte anno 579. codices. Reg. hu addit : In laudem Heronis philosophi Alexandrini, ob fidem in exsilium missi, ac post triennium reversi. Dicta Constantinopoli. › Sic Billius vertit, quamvis in editis legatur tantum : A ORATIO XXV. In laudem Heronis philosophi. id enim philosophicum est: laudabo autem admo- dum merito. Ille enim philosophus est, ego vero sapientiæ cultor. Ac proinde non incongrue hoc laudis munus suscipic, ut, si nihil aliud, hoc certe nomine philosopher, quod philosophum laudem at- que admirer. Aut enim philosophiæ operam dare oportet, ut ego censeo, aut philosophiam honore complecti ; ne alioqui a recto atque honesto prorsus excidamus, ac brutæ cujusdam vecordiæ damnemur, qui rationis participes creati sumus, ac per ratio- nem ad Verbum properamus. Philosophice quoque, ut alia, vir hic ferat se laudari, ac virtutum suarum prædicationem æquo animo accipiat. Non enim ut ab ipso gratiam ineamus, eum laudabimus (neque nos fugit, quam ab honoris cupiditate philosophi B 66vta In laudem Heronis philosophi ab exilio re- versi. Cæterum in monito probavimus, non Hero- nem, sed Maximum philosophum Cynicum in hac oratione a Gregorio fuisse laudatum. rebus. › (72) Vers. 750 et seq. (73) Carm. ae vita sua, vers. 994 et seq (74) Εἰς 'Ηρῶνα τὸν φιλόσοφον. Sic plerique 1. Philosophum laudabo, tametsi corpore æger : (75) Κάμνω. Coisl. 1, κάμνων. (76) Ipárpaσi. Coisl. 1 et alii, Oaúµası, ‹ miris (77) Ελαττώσῃ. Forte, ελαττώσει. EDIT.
§ 2
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
Β.
ΛΟΓΟΣ ΚΕ. Εἰς Ηρῶνα τὸν φιλόσοφον (74). Α'. Τὸν φιλόσοφον ἐπαινέσομαι, καὶ εἰ κάμνω (75) τῷ σώματι· φιλόσοφον γάρ· ἐπαινέσομαι δὲ καὶ λίαν εἰκότως. Ὁ μὲν γὰρ φιλόσοφος, ἐγὼ δὲ σοφίας θερα πευτής· ὥστε μοι καὶ πρὸς λόγον ὁ ἔπαινος, ἵν', εἰ μή τι ἄλλο, τοῦτό γε φιλοσοφήσω, τὸ θαυμάζειν φι λόσοφον. "Η γὰρ φιλοσοφητέον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, ἢ τιμητέον φιλοσοφίαν, εἴπερ μὴ μέλλοιμεν παντελῶς ἔξω τοῦ καλοῦ πίπτειν, μηδὲ ἀλογίαν κατακριθήσε σθαι λογικοὶ γεγονότες, καὶ διὰ λόγου πρὸς Λόγον σπεύδοντες. Φιλοσοφείτω δὲ ἡμῖν ὡς ἐν τῶν ἄλλων δ ἀνὴρ, τὸ ἐπαινεῖσθαι, καὶ καρτερείτω τὴν εὐφημίαν. Οὐ γὰρ ἵνα χαρισώμεθα ἐπαινεσόμεθα (ἴσμεν τοῦ φιλοσόφου τὸ ἀφιλότιμον, καὶ πρός γε οὐδὲν ἂν ὁ λό- γος προσθείη τοῖς πράγμασιν (76), ὅτι μὴ καὶ τῆς ἀξίας ελαττώσῃ (77) διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ἑαυτοῦ), ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἡμᾶς αὐτοὺς ὠφελήσωμεν. Τοῦτο γὰρ οὐκ • 'Αλεξανδρέα, ἐξορισθέντα διὰ τὴν πίστιν, καὶ ἐπανελθόντα μετὰ τριετή χρόνον. Ἐῤῥέθη ἐν Κωνσταντινουπόλει · « η Εἰς Ἡρῶνα τὸν φιλόσοφον ἀπὸ τῆς ἐξορίας ἐπανελ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - est, Christi martyres, fuit professione philosophus, non profecto Christianus, sed Cyni- cus. Nihil enim dicemus de ipsius inverecundis moribus, edacitate, ingluvie et ignoran- tia, de quibus Gregorius, Carmine de vita sua (72), fuse recantando pertractat. Ille quidem, ob turpia quædam facinora, virgis cæsus circa annum 374, in Oasim insulam post- ea deportatus est; unde post quadriennium elapsus, ac multum vagatus, ubique scele- rum suorum vestigia relinquens, Constantinopolim tandem appulit anno 379. Pietatis ac religionis simulacro obtectus, Gregorium adit, fingitque se pro Christi nomine virgas et exsilium subiisse. Ipsius dolis ac simulationibus deceptus Theologus, eum amanter ex- ceptum, in familiarium numero ascripsit, atque istam subinde orationem in illius laudem habuit. V. Mirum sane cuique videri debet, quantum Gregorius fuerit a Maximo delusus. Nam, si nulla alia exstarent de isto Cynico contraria monumenta, præclare quidem de illo sen- tiendum foret. Sic enim exorditur orator: « Philosophum laudabo,» et, philosophiæ com- modis atque utilitate breviter expositis, præsentem Maximum compellans, prosequitur (n. 2): « Huc ades, o philosophorum, imo et veritatis martyrum præstantissime... Huc ades, adulterinæ sapientiæ confutator... Huc ades, qui in alieno habitu nostra profiteris... Huc ades, et ad mensam mysticam propius accede... Huc ades, te coronis nostris devin- ciam, ac clara voce, non in media Olympia, nec in exiguo Græciæ theatro, sed coram Deo, et angelis, et universo Ecclesiæ cœtu victorem proclamabo. » Quis, talia audiendo, Maxi- mum, ut veritatis athletam, fidei clypeum, Ecclesiæ columen, acerrimum erroris hostem, et firmissimum divinitatis propugnaculum non admiretur? Deinde Theologus (n. 3), non « sanguinis, » sed « pietatis illius ac morum nobilitatem » extollit; et percurrens quascun- que pro Christo subiisse dictitarat hypocrita afflictiones et exsilia, eum, ut Christi marty- rem, et virtutum omnium exemplar auditoribus repræsentat. Verum ignoscendus pro- fecto Gregorii error, in quem eo facilius lapsus est, quo ipse esset candidior. Etenim viri probi bonum facile credunt; ad suspicandum vero aliquid mali, segnes sunt et tardiores. Ignoscendus, inquam, error, cujus sic Gregorium poenituit, ut, non solum laudes, qui- bus Maximum celebrarat, recantaverit, verum etiam a linguam præcidendam obtule- rit (73), » seque ipse silentio damnaverit, si ipsi venia denegaretur. Cæterum in hac ora- tione plura interserit orator de Ecclesiæ persecutione sub Arianis principibus, digniora certe, quam quæ de Cynico celebravit. Constantinopoli dictam exeunte anno cum eruditis existimamus. Alias xx: quæ autem erat, nunc 33.- Habita Constantinopoli, exeunte anno 579. codices. Reg. hu addit : In laudem Heronis philosophi Alexandrini, ob fidem in exsilium missi, ac post triennium reversi. Dicta Constantinopoli. › Sic Billius vertit, quamvis in editis legatur tantum : A ORATIO XXV. In laudem Heronis philosophi. id enim philosophicum est: laudabo autem admo- dum merito. Ille enim philosophus est, ego vero sapientiæ cultor. Ac proinde non incongrue hoc laudis munus suscipic, ut, si nihil aliud, hoc certe nomine philosopher, quod philosophum laudem at- que admirer. Aut enim philosophiæ operam dare oportet, ut ego censeo, aut philosophiam honore complecti ; ne alioqui a recto atque honesto prorsus excidamus, ac brutæ cujusdam vecordiæ damnemur, qui rationis participes creati sumus, ac per ratio- nem ad Verbum properamus. Philosophice quoque, ut alia, vir hic ferat se laudari, ac virtutum suarum prædicationem æquo animo accipiat. Non enim ut ab ipso gratiam ineamus, eum laudabimus (neque nos fugit, quam ab honoris cupiditate philosophi B 66vta In laudem Heronis philosophi ab exilio re- versi. Cæterum in monito probavimus, non Hero- nem, sed Maximum philosophum Cynicum in hac oratione a Gregorio fuisse laudatum. rebus. › (72) Vers. 750 et seq. (73) Carm. ae vita sua, vers. 994 et seq (74) Εἰς 'Ηρῶνα τὸν φιλόσοφον. Sic plerique 1. Philosophum laudabo, tametsi corpore æger : (75) Κάμνω. Coisl. 1, κάμνων. (76) Ipárpaσi. Coisl. 1 et alii, Oaúµası, ‹ miris (77) Ελαττώσῃ. Forte, ελαττώσει. EDIT.
PG 35:1198Δεῦρο δὴ οὖν, ὦ φιλοσόφων ἄριστε καὶ τελεώτατε· προσθήσω δὲ, ὅτι καὶ μαρτύρων τῆς ἀληθείας. Δεῦρό μοι τῆς νόθου σοφίας ἔλεγχε, τῆς ἐν λόγῳ κειμένης, καὶ δι’ εὐγλωττίας γοητευούσης, ὑπὲρ δὲ τοῦτο μηδὲν διαρθῆναι, μήτε δυναμένης, μήτε θελούσης· ὁ περιδέξιος τὴν ἀρετὴν, ὅση τε θεωρίας, καὶ ὅση πράξεως· ὁ τὰ ἡμέτερα φιλοσοφῶν ἐν ἀλλοτρίῳ τῷ σχήματι· τάχα δὲ οὐδὲ ἀλλοτρίῳ, εἴπερ ἀγγελικὸν, ἡ λαμπροφορία, καὶ ἡ φαιδρότης, ὅταν τυπῶνται σωματικῶς· σύμβολον, οἶμαι, τοῦτο τῆς κατὰ τὴν φύσιν αὐτῶν καθαρότητος. Δεῦρό μοι, φιλόσοφε, καὶ σοφὲ, (μέχρι γὰρ τίνος τὸ φιλεῖν σοφίαν, εἰ μηδαμοῦ σοφία;) καὶ κύων, οὐ τὴν ἀναισχυντίαν, ἀλλὰ τὴν παῤῥησίαν· οὐδὲ τὸ γαστρίμαργον, ἀλλὰ τὸ ἐφήμερον· οὐδὲ τὴν ὑλακὴν, ἀλλὰ τὴν φυλακὴν τοῦ καλοῦ, καὶ τὸ ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἄγρυπνον, καὶ τὸ σαίνειν μὲν ὅσον κατ’ ἀρετὴν οἰκεῖον, ὑλακτεῖν δὲ ὅσον ἀλλότριον. Δεῦρό μοι στῆθι τῶν ἱερῶν πλησίον, καὶ τῆς μυστικῆς ταύτης τραπέζης, κἀμοῦ τοῦ διὰ τούτων μυσταγωγοῦντος τὴν θέωσιν, οἷς σε προσάγει λόγος καὶ βίος, καὶ ἡ διὰ τοῦ παθεῖν κάθαρσις.
ΛΟΓΟΣ ΚΕ. Εἰς Ηρῶνα τὸν φιλόσοφον (74). Α'. Τὸν φιλόσοφον ἐπαινέσομαι, καὶ εἰ κάμνω (75) τῷ σώματι· φιλόσοφον γάρ· ἐπαινέσομαι δὲ καὶ λίαν εἰκότως. Ὁ μὲν γὰρ φιλόσοφος, ἐγὼ δὲ σοφίας θερα πευτής· ὥστε μοι καὶ πρὸς λόγον ὁ ἔπαινος, ἵν', εἰ μή τι ἄλλο, τοῦτό γε φιλοσοφήσω, τὸ θαυμάζειν φι λόσοφον. "Η γὰρ φιλοσοφητέον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, ἢ τιμητέον φιλοσοφίαν, εἴπερ μὴ μέλλοιμεν παντελῶς ἔξω τοῦ καλοῦ πίπτειν, μηδὲ ἀλογίαν κατακριθήσε σθαι λογικοὶ γεγονότες, καὶ διὰ λόγου πρὸς Λόγον σπεύδοντες. Φιλοσοφείτω δὲ ἡμῖν ὡς ἐν τῶν ἄλλων δ ἀνὴρ, τὸ ἐπαινεῖσθαι, καὶ καρτερείτω τὴν εὐφημίαν. Οὐ γὰρ ἵνα χαρισώμεθα ἐπαινεσόμεθα (ἴσμεν τοῦ φιλοσόφου τὸ ἀφιλότιμον, καὶ πρός γε οὐδὲν ἂν ὁ λό- γος προσθείη τοῖς πράγμασιν (76), ὅτι μὴ καὶ τῆς ἀξίας ελαττώσῃ (77) διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ἑαυτοῦ), ἀλλ᾽ ἵν᾿ ἡμᾶς αὐτοὺς ὠφελήσωμεν. Τοῦτο γὰρ οὐκ • 'Αλεξανδρέα, ἐξορισθέντα διὰ τὴν πίστιν, καὶ ἐπανελθόντα μετὰ τριετή χρόνον. Ἐῤῥέθη ἐν Κωνσταντινουπόλει · « η Εἰς Ἡρῶνα τὸν φιλόσοφον ἀπὸ τῆς ἐξορίας ἐπανελ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - est, Christi martyres, fuit professione philosophus, non profecto Christianus, sed Cyni- cus. Nihil enim dicemus de ipsius inverecundis moribus, edacitate, ingluvie et ignoran- tia, de quibus Gregorius, Carmine de vita sua (72), fuse recantando pertractat. Ille quidem, ob turpia quædam facinora, virgis cæsus circa annum 374, in Oasim insulam post- ea deportatus est; unde post quadriennium elapsus, ac multum vagatus, ubique scele- rum suorum vestigia relinquens, Constantinopolim tandem appulit anno 379. Pietatis ac religionis simulacro obtectus, Gregorium adit, fingitque se pro Christi nomine virgas et exsilium subiisse. Ipsius dolis ac simulationibus deceptus Theologus, eum amanter ex- ceptum, in familiarium numero ascripsit, atque istam subinde orationem in illius laudem habuit. V. Mirum sane cuique videri debet, quantum Gregorius fuerit a Maximo delusus. Nam, si nulla alia exstarent de isto Cynico contraria monumenta, præclare quidem de illo sen- tiendum foret. Sic enim exorditur orator: « Philosophum laudabo,» et, philosophiæ com- modis atque utilitate breviter expositis, præsentem Maximum compellans, prosequitur (n. 2): « Huc ades, o philosophorum, imo et veritatis martyrum præstantissime... Huc ades, adulterinæ sapientiæ confutator... Huc ades, qui in alieno habitu nostra profiteris... Huc ades, et ad mensam mysticam propius accede... Huc ades, te coronis nostris devin- ciam, ac clara voce, non in media Olympia, nec in exiguo Græciæ theatro, sed coram Deo, et angelis, et universo Ecclesiæ cœtu victorem proclamabo. » Quis, talia audiendo, Maxi- mum, ut veritatis athletam, fidei clypeum, Ecclesiæ columen, acerrimum erroris hostem, et firmissimum divinitatis propugnaculum non admiretur? Deinde Theologus (n. 3), non « sanguinis, » sed « pietatis illius ac morum nobilitatem » extollit; et percurrens quascun- que pro Christo subiisse dictitarat hypocrita afflictiones et exsilia, eum, ut Christi marty- rem, et virtutum omnium exemplar auditoribus repræsentat. Verum ignoscendus pro- fecto Gregorii error, in quem eo facilius lapsus est, quo ipse esset candidior. Etenim viri probi bonum facile credunt; ad suspicandum vero aliquid mali, segnes sunt et tardiores. Ignoscendus, inquam, error, cujus sic Gregorium poenituit, ut, non solum laudes, qui- bus Maximum celebrarat, recantaverit, verum etiam a linguam præcidendam obtule- rit (73), » seque ipse silentio damnaverit, si ipsi venia denegaretur. Cæterum in hac ora- tione plura interserit orator de Ecclesiæ persecutione sub Arianis principibus, digniora certe, quam quæ de Cynico celebravit. Constantinopoli dictam exeunte anno cum eruditis existimamus. Alias xx: quæ autem erat, nunc 33.- Habita Constantinopoli, exeunte anno 579. codices. Reg. hu addit : In laudem Heronis philosophi Alexandrini, ob fidem in exsilium missi, ac post triennium reversi. Dicta Constantinopoli. › Sic Billius vertit, quamvis in editis legatur tantum : A ORATIO XXV. In laudem Heronis philosophi. id enim philosophicum est: laudabo autem admo- dum merito. Ille enim philosophus est, ego vero sapientiæ cultor. Ac proinde non incongrue hoc laudis munus suscipic, ut, si nihil aliud, hoc certe nomine philosopher, quod philosophum laudem at- que admirer. Aut enim philosophiæ operam dare oportet, ut ego censeo, aut philosophiam honore complecti ; ne alioqui a recto atque honesto prorsus excidamus, ac brutæ cujusdam vecordiæ damnemur, qui rationis participes creati sumus, ac per ratio- nem ad Verbum properamus. Philosophice quoque, ut alia, vir hic ferat se laudari, ac virtutum suarum prædicationem æquo animo accipiat. Non enim ut ab ipso gratiam ineamus, eum laudabimus (neque nos fugit, quam ab honoris cupiditate philosophi B 66vta In laudem Heronis philosophi ab exilio re- versi. Cæterum in monito probavimus, non Hero- nem, sed Maximum philosophum Cynicum in hac oratione a Gregorio fuisse laudatum. rebus. › (72) Vers. 750 et seq. (73) Carm. ae vita sua, vers. 994 et seq (74) Εἰς 'Ηρῶνα τὸν φιλόσοφον. Sic plerique 1. Philosophum laudabo, tametsi corpore æger : (75) Κάμνω. Coisl. 1, κάμνων. (76) Ipárpaσi. Coisl. 1 et alii, Oaúµası, ‹ miris (77) Ελαττώσῃ. Forte, ελαττώσει. EDIT.
PG 35:1199Δεῦρό σε ἀναδήσω τοῖς ἡμετέροις στεφάνοις, καὶ ἀνακηρύξω λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, οὐκ ἐν Ὀλυμπίᾳ μέσῃ, οὐδὲ ἐν θεάτρῳ μικρῷ τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲ ἠγωνισμένον παγκράτιον, ἢ πυγμὴν, ἢ δίαυλον, ἤ τι τῶν μικρῶν ἀγωνισμάτων, καὶ ἐπὶ μικροῖς τοῖς ἄθλοις, οὐδὲ εἰς τιμὴν ἡρώων τινὸς ἢ δαιμόνων, συμφορᾷ καὶ μύθῳ τετιμημένων (τοιαῦτα γὰρ ἐκείνων τὰ σεμνά τε καὶ τίμια, χρόνον προςλαβόντα τῆς ἀνοίας ἐπίκουρον, καὶ συνήθειαν ἔννομον)· ἀλλ’ ἐναντίον Θεοῦ, καὶ ἀγγέλων, καὶ παντὸς τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος· καὶ νενικηκότα ψεῦδος αἱρέσεων, εἰς τιμὴν Θεοῦ ζῶντος, καὶ τὸ παθεῖν τοῖς οἰκείοις πάθεσιν ἐκδιδάσκοντος, καὶ ὧν ἆθλον, οὐρανῶν βασιλεία, καὶ Θεὸν γενέσθαι τοῦ παθεῖν ὑψηλότερον. Γ. Ἀλλὰ τίς ἡ ἀνάῤῥησις; Εἰ μὲν τὴν συντομωτέραν ποθεῖτε καὶ γνωριμωτέραν· Οὗτος τῆς ἀληθείας ἀγωνιστὴς ἀψευδέστατος, καὶ τῆς Τριάδος ὑπέρμαχος ἄχρις αἵματος, καὶ τῶν διωκόντων τῷ ποιεῖν κακῶς, τῷ πάσχειν προθύμως διώκτης· οὐδὲν γὰρ οὕτω νικᾷ τὸν διώκοντα, ὡς προθυμία τοῦ πάσχοντος. Εἰ δὲ τὴν τελεωτέραν καὶ πλατυτέραν· Οὗτος ἄριστος μὲν ἐξ ἀρίστων, καὶ ἐξ εὐγενῶν εὐγενέστατος.
ἡμέτερον βίον, ἔργον καὶ σπούδασμα. Πρώτη δὲ τῶν εὐεργεσιῶν, τὸ ἐπαινεῖσθαι τὰ καλά. Ζήλου γὰρ (78) ὁ ἔπαινος πρόξενος· ζῆλος δὲ, ἀρετῆς· ἀρετὴ δὲ, μακαριότητος· ἡ δὲ, τὸ ἄκρον τῶν ἐφετῶν. καὶ πρὸς τείνει πᾶσα σπουδαίου κίνησις. ἔτι περιφρονήσει φιλοσοφία, ᾗ γε τὸ εὖ ποιεῖν τι τὸν Β'. Δεῦρο δὴ οὖν, ὦ φιλοσόφων ἄριστε καὶ τελεώ τατε· προσθήσω δὲ, ὅτι καὶ μαρτύρων τῆς ἀληθείας. Δευρό μοι τῆς νόθου σοφίας ἔλεγχε, τῆς ἐν λόγῳ κειμένης, καὶ δι᾿ εὐγλωττίας (79) γοητευούσης, ὑπὲρ δὲ τοῦτο μηδὲν διαρθῆναι, μήτε δυναμένης, με θε β λούσης· ὁ περιδέξιος τὴν ἀρετὴν, ὅση τε θεωρίας, Κατὰ ταύτην τὴν ἔννοιαν, καὶ ἐν τῷ ἐπιτα- φίῳ τοῦ μεγάλου Βασιλείου φησίν· ῶν γὰρ τοὺς ἐπαί- νους οἶδα, τούτων σαφῶς καὶ τὰς ἐπιδόσεις· « Είπερ Ναζιραίων μὲν ἡ κόμη, καὶ ἡ τῆς κεφαλῆς καθιέρωσις, ὧν σίδηρον ἀπήγα. γεν, ὥσπερ καὶ θυσιαστηρίων, ὁ νόμος. Αγγελικὴ δὲ ἡ λαμπροφορία, καί, καὶ ὅση πράξεως· ὁ τὰ ἡμέτερα φιλοσοφῶν ἐν ἀλλο τρίῳ τῷ σχήματι· τάχα δὲ οὐδὲ ἀλλοτρίῳ, εἴπερ ἀγ γελικόν (80), ἡ λαμπροφορία, καὶ ἡ φαιδρότης (81), ὅταν τυπῶνται σωματικῶς· σύμβολον, οἶμαι, τοῦτο τῆς κατὰ τὴν φύσιν αὐτῶν καθαρότητος. Δεῦρό μοι, φιλόσοφε, καὶ σοφέ, (μέχρι γὰρ τίνος τὸ φιλεῖν σου φίαν, εἰ μηδαμοῦ σοφία;) καὶ κύων (82), οὐ τὴν ἀν αισχυντίαν, ἀλλὰ τὴν παῤῥησίαν· οὐδὲ τὸ γαστρί- μαργον, ἀλλὰ τὸ ἐφήμερον· οὐδὲ τὴν ὑλακὴν, ἀλλὰ τὴν φυλακὴν τοῦ καλοῦ, καὶ τὸ ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἄγρυπνον, καὶ τὸ σαίνειν μὲν ὅσον κατ' ἀρετὴν οἰ κεῖον, ὑλακτεῖν δὲ ὅσον ἀλλότριον. Δεῦρό μοι στῆθε τῶν ἱερῶν (85) πλησίον, καὶ τῆς μυστικῆς ταύτης τραπέζης, κἀμοῦ τοῦ διὰ τούτων μυσταγωγοῦντος τὴν θέωσιν, οἷς σε προσάγει λόγος καὶ βίος, καὶ ἡ διὰ τοῦ παθεῖν κάθαρσις. Δεῦρό σε ἀναδήσω τοῖς ἡμετέ ροις στεφάνοις, καὶ ἀνακηρύξω λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, οὐκ ἐν Ὀλυμπία μέσῃ, οὐδὲ ἐν θεάτρῳ μικρῷ τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲ ἡγωνισμένον παγκράτιον, ή πυγμήν, ἢ δίαυλον, ή τι τῶν μικρῶν ἀγωνισμάτων, καὶ ἐπὶ μικροῖς τοῖς ἄθλοις, οὐδὲ εἰς τιμὴν ἡρώων τινὸς (84) ἢ δαιμόνων, συμφορᾷ καὶ μύθῳ τετιμημένων (τοιαῦ τα γὰρ ἐκείνων τὰ σεμνά τε καὶ τίμια, χρόνον προσ λαβόντα (85) τῆς ἀνοίας ἐπίκουρον, καὶ συνήθειαν ἔννομον)· ἀλλ' ἐναντίον Θεοῦ, καὶ ἀγγέλων, καὶ παν τὸς τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος· καὶ νενικηκότα ψεῦδος αἱρέσεων, εἰς τιμὴν Θεοῦ ζῶντος, καὶ τὸ πα- • S. GREGORII THEOLOGI hujus animus abhorreat, ac praeterea ne cumulum A quidem ullum rebus oratio afferret, imo etiam, ob imbecillitatem suam aliquid de dignitate detrahet); verum ut nobis ipsis prosimus. Hoc enim philoso- phia non jam contemnet, ac pro nihilo putabit, quippe cujus hoc munus et studium sit, ut de vita humana præclare mereatur. Prima porro bene merendi ratio est, rerum honestarum commendatio. Laus enim zelum parit: zelus autem virtutem virtus porro beatitudinem: hæc vero rerum expe- tendarum culmen est, ad quod omnis probi viri agitatio tendit. Il. A desdum igitur, philosophorum, addam etiam, veritatis martyrum, optime ac praestantissime. Ades- dum, confutator adulterinæ illius sapientiæ, quæ in verbis sita est, ac per lingua lenocinia velut præ- stigias offundit, supra hoc autem attolli nec vult nec potest. Adesdum, virtute dexter, tam qua in contemplatione, quam quæ in actione versatur, qui in alieno habitu nostra profteris; ac ne in alieno quidem fortasse, siquidem angelicum est, vestitus candor et splendor, cum corporea forma pin- guntur; ad designandam, ni fallor, naturalem ip- sorum puritatem. Adesdum, philosophe et sapiens : quousque enim ille sapientiæ amor jactabitur, si nusquam sit sapientia ? Adesdum, canis, non impu- · dentia, sed oris libertate; non ingluvie, sed quia in diem vivis ; non latratu, sed boni custodia, ac vi- giliis pro animarum salute susceptis, atque etiam, quia virtutis quidem familiares ac domesticos mulces, alienis autem oblatras. Adesdum, ad sacra hac, et mensam hanc mysticam, atque ad me, qui per hæc sacrum deificationis munus obeo, propius G accede, ad quæ serino, et vita, et purgatio ea, quæ per cruciatus comparatur, te adducunt. Adesdum, te coronis nostris devinciam, ac clara voce, non in media Olympia, nec in exiguo Græciæ theatro, sed coram Deo, et angelis, et universo Ecclesiæ cœlu victorem proclamabo; ut qui, non pancratio, aut cestu, aut cursu, aut alio quodam parvo, atque ob parva præmia inito, certaminis genere dimicaris, nec ad heroum cujuspiam aut dæmonum honorem, quibus calamitates tantumn et fabulae nominis cele- britatem pepererunt (hujusmodi enim sunt, quæ de illis honorifice prædicantur, posteaquam in stultitia Schol. : Juxta eamiem sententiam, in funebri quoque Basilii Magni oratione ait: Quorum enim novi laudes, horum quoque palam incrementa explorata habeo. Hæc ultima scholii verba reperiuntur Or. 43, n. 1. est, per sermonis elegantiam et illecebras. » Bill., c per linguae facundiam. Pass., etc., habent : etc. : « Siquidem coma et ca- pitis consecratio Nazaræorum est, a quibus, velut ab altari, lex ferrum amovebat, etc. Maximus, tamet- si Christianam religionem profiteretur, philosophi⚫ cum tamen habitum non exuerat. D cynici sic vocabantur, quod canum voracitatem, ingluviem et oblatrandi libidinem, etc., æmularen- tur. Cum Maximus esset cynicus, ac cynico habita indueretur, utpote qui et comam aleret, et vestem albam gereret, opponit hic Gregorius cynicorum vitiis veri philosophi notas. Unde Maximus ca- nis s appellatur, inquit Elias, e non ob impudentiam, ut canes, sed ob libertatem; non ob ingluviem, sed quod in dieun vival, » etc. his verbis Cynicum bortari ad sacerdotium, cui, tum vita, tuin doctrina eum esse idoneum arbitra- batur. quam temporibus ac legitimæ consuetudinis auxi- lium assumpserunt. Rectius quidem in prima edi- tione reddiderat : «Posteaquam temporis antiqui- tas, vimque legis obtinens consuetudo, stultitiæ open tulit. » (78) Ζήλου γάρ, etc. Laus enim parit zelum. (79) Δι' ευγλωττίας. • Per linguæ lenocinia, id (80) Είπερ ἀγγελικόν, etc. Reg. hu, Coisl. 1, (81) Φαιδρότης. In quibusdam, λαμπρότης. (32) Κύων. Reg. a, κύον. . Ο canis. Philosophi (83) Στῆθι τῶν ἱερῶν, etc. Videtur Theologus (84) Τινός. Coisl. 1, et Pass., τινῶν. (85) Χρόνον προσλαβόντα, etc. Billius, • Poslea-
PG 35:1200Εὐγένειαν δὲ λέγω, οὐχ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσιν· ἄπαγε Οὐ πρὸς ἡμῶν οὕτω θαυμάζειν, οὐδὲ φιλόσοφον, τὴν ἐκ μύθων καὶ τάφων ἐρχομένην καὶ πάλαι σεσηπυίας ὀφρύος· οὐδὲ τὴν ἐξ αἱμάτων καὶ γραμμάτων προσγινομένην, ἣν νύκτες χαρίζονται, καὶ βασιλέων ἴσως οὐδὲ εὐγενῶν χεῖρες, προστασσόντων, ὥςπερ ἄλλο τι, τὴν εὐγένειαν· ἀλλ’ ἣν εὐσέβεια χαρακτηρίζει καὶ τρόπος, καὶ ἡ πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἄνοδος, ὅθεν γεγόναμεν. Ταύτης ἀπόδειξις μία τῆς εὐγενείας. Οὐ γὰρ ἀθλητὴς μόνον ἡμῖν ὁ γεννάδας, ἀλλὰ καὶ ἐκ μαρτύρων· ὥστε οἴκοθεν αὐτῷ τὸ τῆς ἀρετῆς παράδειγμα. Πολίτης δὲ, σοφίᾳ μὲν, τῆς οἰκουμένης ἁπάσης (οὐδὲ γὰρ ἀνέχεται μικροῖς ὅροις Κυνικὴ περιγράφεσθαι)· σώματι δὲ, τῆς Ἀλεξανδρέων πόλεως, τῆς σὺν ὑμῖν, ἢ μεθ’ ὑμᾶς εὐθέως ἀριθμουμένης· ἧς πᾶσι πάντων κρατούσης, θερμότης τὸ ἰδιαίτατον, καὶ ταύτης τὸ κάλλιστον, Χριστιανισμὸς, καὶ ἡ περὶ τοῦτο διάθεσις, ἐκ προαιρέσεως μὲν ἀρχομένη, τῇ δὲ φύσει βεβαιουμένη. Τῇ γὰρ εὐσεβείᾳ τὸ θερμὸν προςχωρῆσαν, ζῆλος ἐγένετο· ζῆλος δὲ, ἀσφάλεια πίστεως. Δ.
ἡμέτερον βίον, ἔργον καὶ σπούδασμα. Πρώτη δὲ τῶν εὐεργεσιῶν, τὸ ἐπαινεῖσθαι τὰ καλά. Ζήλου γὰρ (78) ὁ ἔπαινος πρόξενος· ζῆλος δὲ, ἀρετῆς· ἀρετὴ δὲ, μακαριότητος· ἡ δὲ, τὸ ἄκρον τῶν ἐφετῶν. καὶ πρὸς τείνει πᾶσα σπουδαίου κίνησις. ἔτι περιφρονήσει φιλοσοφία, ᾗ γε τὸ εὖ ποιεῖν τι τὸν Β'. Δεῦρο δὴ οὖν, ὦ φιλοσόφων ἄριστε καὶ τελεώ τατε· προσθήσω δὲ, ὅτι καὶ μαρτύρων τῆς ἀληθείας. Δευρό μοι τῆς νόθου σοφίας ἔλεγχε, τῆς ἐν λόγῳ κειμένης, καὶ δι᾿ εὐγλωττίας (79) γοητευούσης, ὑπὲρ δὲ τοῦτο μηδὲν διαρθῆναι, μήτε δυναμένης, με θε β λούσης· ὁ περιδέξιος τὴν ἀρετὴν, ὅση τε θεωρίας, Κατὰ ταύτην τὴν ἔννοιαν, καὶ ἐν τῷ ἐπιτα- φίῳ τοῦ μεγάλου Βασιλείου φησίν· ῶν γὰρ τοὺς ἐπαί- νους οἶδα, τούτων σαφῶς καὶ τὰς ἐπιδόσεις· « Είπερ Ναζιραίων μὲν ἡ κόμη, καὶ ἡ τῆς κεφαλῆς καθιέρωσις, ὧν σίδηρον ἀπήγα. γεν, ὥσπερ καὶ θυσιαστηρίων, ὁ νόμος. Αγγελικὴ δὲ ἡ λαμπροφορία, καί, καὶ ὅση πράξεως· ὁ τὰ ἡμέτερα φιλοσοφῶν ἐν ἀλλο τρίῳ τῷ σχήματι· τάχα δὲ οὐδὲ ἀλλοτρίῳ, εἴπερ ἀγ γελικόν (80), ἡ λαμπροφορία, καὶ ἡ φαιδρότης (81), ὅταν τυπῶνται σωματικῶς· σύμβολον, οἶμαι, τοῦτο τῆς κατὰ τὴν φύσιν αὐτῶν καθαρότητος. Δεῦρό μοι, φιλόσοφε, καὶ σοφέ, (μέχρι γὰρ τίνος τὸ φιλεῖν σου φίαν, εἰ μηδαμοῦ σοφία;) καὶ κύων (82), οὐ τὴν ἀν αισχυντίαν, ἀλλὰ τὴν παῤῥησίαν· οὐδὲ τὸ γαστρί- μαργον, ἀλλὰ τὸ ἐφήμερον· οὐδὲ τὴν ὑλακὴν, ἀλλὰ τὴν φυλακὴν τοῦ καλοῦ, καὶ τὸ ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἄγρυπνον, καὶ τὸ σαίνειν μὲν ὅσον κατ' ἀρετὴν οἰ κεῖον, ὑλακτεῖν δὲ ὅσον ἀλλότριον. Δεῦρό μοι στῆθε τῶν ἱερῶν (85) πλησίον, καὶ τῆς μυστικῆς ταύτης τραπέζης, κἀμοῦ τοῦ διὰ τούτων μυσταγωγοῦντος τὴν θέωσιν, οἷς σε προσάγει λόγος καὶ βίος, καὶ ἡ διὰ τοῦ παθεῖν κάθαρσις. Δεῦρό σε ἀναδήσω τοῖς ἡμετέ ροις στεφάνοις, καὶ ἀνακηρύξω λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, οὐκ ἐν Ὀλυμπία μέσῃ, οὐδὲ ἐν θεάτρῳ μικρῷ τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲ ἡγωνισμένον παγκράτιον, ή πυγμήν, ἢ δίαυλον, ή τι τῶν μικρῶν ἀγωνισμάτων, καὶ ἐπὶ μικροῖς τοῖς ἄθλοις, οὐδὲ εἰς τιμὴν ἡρώων τινὸς (84) ἢ δαιμόνων, συμφορᾷ καὶ μύθῳ τετιμημένων (τοιαῦ τα γὰρ ἐκείνων τὰ σεμνά τε καὶ τίμια, χρόνον προσ λαβόντα (85) τῆς ἀνοίας ἐπίκουρον, καὶ συνήθειαν ἔννομον)· ἀλλ' ἐναντίον Θεοῦ, καὶ ἀγγέλων, καὶ παν τὸς τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος· καὶ νενικηκότα ψεῦδος αἱρέσεων, εἰς τιμὴν Θεοῦ ζῶντος, καὶ τὸ πα- • S. GREGORII THEOLOGI hujus animus abhorreat, ac praeterea ne cumulum A quidem ullum rebus oratio afferret, imo etiam, ob imbecillitatem suam aliquid de dignitate detrahet); verum ut nobis ipsis prosimus. Hoc enim philoso- phia non jam contemnet, ac pro nihilo putabit, quippe cujus hoc munus et studium sit, ut de vita humana præclare mereatur. Prima porro bene merendi ratio est, rerum honestarum commendatio. Laus enim zelum parit: zelus autem virtutem virtus porro beatitudinem: hæc vero rerum expe- tendarum culmen est, ad quod omnis probi viri agitatio tendit. Il. A desdum igitur, philosophorum, addam etiam, veritatis martyrum, optime ac praestantissime. Ades- dum, confutator adulterinæ illius sapientiæ, quæ in verbis sita est, ac per lingua lenocinia velut præ- stigias offundit, supra hoc autem attolli nec vult nec potest. Adesdum, virtute dexter, tam qua in contemplatione, quam quæ in actione versatur, qui in alieno habitu nostra profteris; ac ne in alieno quidem fortasse, siquidem angelicum est, vestitus candor et splendor, cum corporea forma pin- guntur; ad designandam, ni fallor, naturalem ip- sorum puritatem. Adesdum, philosophe et sapiens : quousque enim ille sapientiæ amor jactabitur, si nusquam sit sapientia ? Adesdum, canis, non impu- · dentia, sed oris libertate; non ingluvie, sed quia in diem vivis ; non latratu, sed boni custodia, ac vi- giliis pro animarum salute susceptis, atque etiam, quia virtutis quidem familiares ac domesticos mulces, alienis autem oblatras. Adesdum, ad sacra hac, et mensam hanc mysticam, atque ad me, qui per hæc sacrum deificationis munus obeo, propius G accede, ad quæ serino, et vita, et purgatio ea, quæ per cruciatus comparatur, te adducunt. Adesdum, te coronis nostris devinciam, ac clara voce, non in media Olympia, nec in exiguo Græciæ theatro, sed coram Deo, et angelis, et universo Ecclesiæ cœlu victorem proclamabo; ut qui, non pancratio, aut cestu, aut cursu, aut alio quodam parvo, atque ob parva præmia inito, certaminis genere dimicaris, nec ad heroum cujuspiam aut dæmonum honorem, quibus calamitates tantumn et fabulae nominis cele- britatem pepererunt (hujusmodi enim sunt, quæ de illis honorifice prædicantur, posteaquam in stultitia Schol. : Juxta eamiem sententiam, in funebri quoque Basilii Magni oratione ait: Quorum enim novi laudes, horum quoque palam incrementa explorata habeo. Hæc ultima scholii verba reperiuntur Or. 43, n. 1. est, per sermonis elegantiam et illecebras. » Bill., c per linguae facundiam. Pass., etc., habent : etc. : « Siquidem coma et ca- pitis consecratio Nazaræorum est, a quibus, velut ab altari, lex ferrum amovebat, etc. Maximus, tamet- si Christianam religionem profiteretur, philosophi⚫ cum tamen habitum non exuerat. D cynici sic vocabantur, quod canum voracitatem, ingluviem et oblatrandi libidinem, etc., æmularen- tur. Cum Maximus esset cynicus, ac cynico habita indueretur, utpote qui et comam aleret, et vestem albam gereret, opponit hic Gregorius cynicorum vitiis veri philosophi notas. Unde Maximus ca- nis s appellatur, inquit Elias, e non ob impudentiam, ut canes, sed ob libertatem; non ob ingluviem, sed quod in dieun vival, » etc. his verbis Cynicum bortari ad sacerdotium, cui, tum vita, tuin doctrina eum esse idoneum arbitra- batur. quam temporibus ac legitimæ consuetudinis auxi- lium assumpserunt. Rectius quidem in prima edi- tione reddiderat : «Posteaquam temporis antiqui- tas, vimque legis obtinens consuetudo, stultitiæ open tulit. » (78) Ζήλου γάρ, etc. Laus enim parit zelum. (79) Δι' ευγλωττίας. • Per linguæ lenocinia, id (80) Είπερ ἀγγελικόν, etc. Reg. hu, Coisl. 1, (81) Φαιδρότης. In quibusdam, λαμπρότης. (32) Κύων. Reg. a, κύον. . Ο canis. Philosophi (83) Στῆθι τῶν ἱερῶν, etc. Videtur Theologus (84) Τινός. Coisl. 1, et Pass., τινῶν. (85) Χρόνον προσλαβόντα, etc. Billius, • Poslea-
PG 35:1201Τραφεὶς δὲ οὕτω καὶ παιδευθεὶς, ὡς εἰκὸς τὸν ἐκ τοιούτων γεγονότα καὶ τοιοῦτον ἐσόμενον, ἐπειδὴ βίων αἱρέσεως καιρὸς ἐδόκει (ἣν κρηπῖδα τοῦ πράττειν εὖ ἢ κακῶς ἐγὼ τίθεμαι), εἶδέ τι μέγα, καὶ νεανικὸν, καὶ τῶν πολλῶν ὑψηλότερον. Τρυφὴν μὲν ἀτιμάζει καὶ περιουσίαν, καὶ δυνάστειαν πλέον, ἢ τοὺς ἄλλους οἱ ταῦτα προέχοντες· καὶ τὴν μὲν ὡς πρώτην κακοπάθειαν, τὴν δὲ ὡς ἐσχάτην πενίαν, τὴν δὲ ὡς ἀσθένειαν τὴν ἀνωτάτω, διαπτύει καὶ ἀποπέμπεται. Οὐδὲν γὰρ ἀγαθὸν εἶναι, ὃ μήτε βελτίους ποιεῖ τοὺς κεκτημένους, ἀλλὰ καὶ χείρους ὡς τὰ πολλά· μήτε διὰ τέλους παραμένει τοῖς ἔχουσι. Φιλοσοφίαν δὲ προί̈σταται τὴν δέσποιναν τῶν παθῶν καὶ τῷ καλῷ προσβαίνει νεανικῶς, καὶ ἀπὸ τῆς ὕλης τέμνεται, πρὶν διαζευχθῆναι τῆς ὕλης· καὶ τῶν ὁρωμένων κατεξανίσταται, μεγέθει φύσεως καὶ προαιρέσεως εὐγενείᾳ, τοῖς ἑστῶσι προσθέμενος.
θεῖν τοῖς οἰκείοις πάθεσιν ἐκδιδάσκοντος, καὶ ὧν ἆθλον, οὐρανῶν βασιλεία, καὶ Θεὸν γενέσθαι τοῦ πα θεῖν ὑψηλότερον. Γ'. Ἀλλὰ τίς ἡ ἀνάρρησις; Εἰ μὲν τὴν συντομωτές ραν ποθεῖτε καὶ γνωριμωτέραν· Οὗτος τῆς ἀληθείας ἀγωνιστὴς ἀψευδέστατος, καὶ τῆς Τριάδος ὑπέρμαχος ἄχρις αἵματος, καὶ τῶν διωκόντων τῷ ποιεῖν κακῶς, τῷ πάσχειν προθύμως διώκτης· οὐδὲν γὰρ οὕτω νικά τὸν διώκοντα, ὡς προθυμία τοῦ πάσχοντος. Εἰ δὲ τὴν τελεωτέραν (86) καὶ πλατυτέραν· Οὗτος ἄριστος μὲν ἐξ ἀρίστων, καὶ ἐξ εὐγενῶν εὐγενέστατος. Εὐγένειαν δὲ λέγω, οὐχ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσιν· ἄπαγε! Οὐ πρὸς ἡμῶν οὕτω θαυμάζειν (87), οὐδὲ φιλόσοφον, τὴν ἐκ μύθων καὶ τάφων ἐρχομένην καὶ πάλαι σεσηπυίας ὀφρύος· οὐδὲ τὴν ἐξ αἱμάτων καὶ γραμμάτων (88) προσγινομένην, ἣν νύκτες (89) χαρίζονται, καὶ βασι- λέων ἴσως οὐδὲ εὐγενῶν χεῖρες, προστασσόντων, ὥστ περ ἄλλο τι, τὴν εὐγένειαν· ἀλλ᾽ ἣν εὐσέβεια χα- ρακτηρίζει καὶ τρόπος, καὶ ἡ πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἄνοδος, ὅθεν γεγόναμεν. Ταύτης ἀπόδειξις μία τῆς εὐγενείας. Οὐ γὰρ ἀθλητὴς μόνον ἡμῖν ὁ γεννάδας, ἀλλὰ καὶ ἐκ μαρτύρων· ὥστε οίκοθεν αὐτῷ τὸ τῆς ἀρετῆς παράδειγμα. Πολίτης δέ, σοφίᾳ μὲν, τῆς οἰ κουμένης ἁπάσης (οὐδὲ γὰρ ἀνέχεται μικροῖς ὅροις Κυνική περιγράφεσθαι)· σώματι δὲ, τῆς ᾿Αλεξαν- δρέων πόλεως, τῆς σὺν ὑμῖν (90), ή μεθ' ὑμᾶς (91) εὐθέως ἀριθμουμένης· ἧς πᾶσι πάντων κρατούσης, θερμότης τὸ ἰδιαίτατον (92), καὶ ταύτης τὸ κάλλι- στον, Χριστιανισμὸς, καὶ ἡ περὶ τοῦτο (95) διάθεσις, ἐκ προαιρέσεως μὲν ἀρχομένη, τῇ δὲ φύσει βε βαιουμένη. Τῇ γὰρ εὐσεβεία τὸ θερμόν προσο χωρῆσαν, ζῆλος ἐγένετο· ζῆλος δὲ, ἀσφάλεια πί στεως. Β Δ'. Τραφεὶς δὲ οὕτω καὶ παιδευθείς, ὡς εἰκὸς τὸν ἐκ τοιούτων γεγονότα καὶ τοιοῦτον ἐσόμενον, ἐπειδὴ βίων (94) αἱρέσεως καιρὸς ἐδόκει (ἣν κρηπίδα τοῦ πράττειν εὖ ἢ κακῶς ἐγὼ τίθεμαι), εἶδέ (95) τι μέγα, καὶ νεανικὸν, καὶ τῶν πολλῶν ὑψηλότερον. Τρυφὴν μὲν ἀτιμάζει καὶ περιουσίαν, καὶ δυνάστειαν πλέον, ἢ τοὺς ἄλλους οἱ ταῦτα προέχοντες· καὶ τὴν μὲν ὡς πρώτην κακοπάθειαν, τὴν δὲ ὡς ἐσχάτην πενίαν, τὴν δὲ ὡς ἀσθένειαν τὴν ἀνωτάτω, διαπτύει καὶ ἀπο- πέμπεται. Οὐδὲν γὰρ ἀγαθὸν εἶναι, ὅ μήτε βελτίους ποιεῖ τοὺς κεκτημένους, ἀλλὰ καὶ χείρους ὡς τὰ πολλά· μήτε διὰ τέλους παραμένει τοῖς ἔχουσι. Φιλο- σοφίαν δὲ προΐσταται τὴν δέσποιναν τῶν παθῶν καὶ τῷ καλῷ προσβαίνει νεανικῶς, καὶ ἀπὸ τῆς ὕλης τέ σίαι. ἡμῖν. ἡμᾶς. ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A patrocinium, tempus, et pro re legitima consuetu- dinem assumpserunt); verum hæresum mendacium deviceris, in honorem Dei viventis, qui nos quoque per suos cruciatus ad subeundos cruciatus erudit, quorum etiam certaminum præmium, cœli regnum est, ac Deum effici, omni doloris sensu sublimiorem. C D - III. Quodnam autem hoc praeconium est ? Siqui dem brevius et notius quæritis, erit hujusmodi: Hic est veritatis athleta verissimus, et Trinitatis ad sanguinem usque propugnator, atque eorum, qui ipsum, injuriae inferendae causa, persequeban- tur, per patiendi alacritatem persecutor. Nihil enim persecutorem ita superat, ut patientis alacritas. Si vero perfectius et latius postulatis, tale erit: Hic ex optimis optimus, et ex nobilibus nobilissimus. Nobilitatem autem dico, non quam plerique existimant : absit ! Non enim nostrum est, ne phi losophicum, eam admirari, quæ a fabulis et sepul eris, ac supercilio jampridem putrefacto manat : nec eam, quæ ex sanguinibus et litteris oritur, quam noctes largiuntur, ac regum ignobilium quo- que fortasse manus, nobilitatem, velut quiddam aliud, jubentium : sed quam pietas et nores notant atque indicant, et ad primum illud bonum, ex quo originem traximus, ascensus. Hujus nobilitatis loc unum argumentum est. Etenim non tantum martyr ipse generosus exstitit, sed etiam ex martyribus. Itaque virtutis exemplum ipse domi habuit. Jam, quod ad civitatem attinet, si quidem sapientiæ ratio habeatur, totius orbis terrarum est civis : nec enim cynicismus exiguis fuibus circumscribi sustinet; si vero corpus spectemus, Alexandria ortus est, ex ea nimirum civitate, quæ vel cum vestra, vel certo station post eam numeratur: quæ, cum omnibus rebus urbes omnes antecellat, nihil tamen tam pro- prium habet, quam animorum fervorem, et, quod in eo præclarissimum est, acerrimum erga Christianam religionem studium, a voluntate quidem atque animi proposito principium ducens, cæterum a natura postea confirmatum. Animi enim fervor, cum ad pietatem accesserit, zelum parit: zelus autem fidei praesidium est. val, inter varias nobilitatis species, eam a Grego- rio numerari, quæ principum favore et diplomati- bus comparatur. IV. Enimvero cum ita, ut eum decebat, qui tali- bus ortus, ac talis futurus erat, educatus institu tusque fuisset, jamque tempus postulare videretur, ut certum sibi vitæ genus constitueret (quod ego tanti momenti esse duco, ut totius vitæ, vel recte, vel male traducendæ fundamentum in eo positum esse putem), majus quiddam atque excelsius, quam vulgus soleat, animno agitare coepit. Delicias enim, et opes, et potentiam magis aspernatur, quam alios aspernari solent ii, qui his rebus excellunt. Ac de- licias quidem, ut primam ærumnam et afflictionem, opes autem, ut extremam paupertatem, potentiam vero, ut suniniam imbecillitatem despicit, atque amolitur. Neque enim quidquam boni nomen obti- bet. Ita legit Billius. In ed., (86) Τελεωτέραν. In nonnullis, τελεωτέραν τε. (87) Θαυμάζειν. Coisl. 1, φιλοσοφείν. (88) Γραμμάτων. Litteris. Hic observare ju- (89) Νύκτες. Schol. : Νυκτεριναι σωμάτων συνου (90) Υμῖν. Sic Reg. bm, Coisl. 1, Elias et Com- (91) Μεθ' ὑμᾶς. Sic Reg. bm, et Coisl. 1. in ed., (92) Ιδιαίτατον. Coisl. 1, ιδιότατον. (93) Τοῦτο. Coisl. 1, τούτου. (94) Βίων. Forte, βίου. EDIT. (95) Είδε. Reg. Cypr., ίδε, c. vide, » ete,
PG 35:1202Ἐπειδὴ οὕτω διενοήθη, τοῦτο μὲν οὐδὲ βουλῆς ἠξίωσε, ποτέραν δεῖ τῶν φιλοσοφιῶν ἑλέσθαι μᾶλλον, τὴν ἔξω καὶ παίζουσαν τὰς τῆς ἀληθείας σκιὰς ἐν τῷ τῆς φιλοσοφίας σχήματι καὶ προβλήματι, ἢ τὴν ἡμετέραν καὶ ταπεινὴν μὲν τῷ φαινομένῳ, ὑψηλὴν δὲ τῷ κρυπτομένῳ, καὶ πρὸς Θεὸν ἄγουσαν· ἀλλὰ πάσαις ψήφοις αἱρεῖται τὴν ἡμετέραν, μηδὲν ὅλως ἐπὶ τὰ χείρω παρατραπεὶς τὴν διάνοιαν, μηδὲ ὑπὸ τῆς τῶν λόγων κομψείας παρασυρεὶς, ᾗ μέγα φρονοῦσιν οἱ τὰ Ἑλλήνων φιλοσοφοῦντες. Ἐκεῖνο δὲ πρῶτον φιλοσοφεῖ, γνῶναι τῶν ἡμετέρων ὁδῶν τὴν αἱρετωτέραν τε καὶ λυσιτελεστέραν ἐπίσης αὐτῷ τε καὶ πᾶσι Χριστιανοῖς. Πανταχοῦ γὰρ τῷ καθ’ ἑαυτὸν καὶ τὸν κοινὸν συλλαμβάνειν, ψυχῆς εἶναι τελεωτάτης τε καὶ φιλοσοφωτάτης ἐνόμιζεν. Οὐδὲ γὰρ ἑαυτῷ γεγενῆσθαι μόνον ἕκαστον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν, ὅσοι τῆς αὐτῆς μετέχουσι φύσεως, καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς γεγόνασιν.
θεῖν τοῖς οἰκείοις πάθεσιν ἐκδιδάσκοντος, καὶ ὧν ἆθλον, οὐρανῶν βασιλεία, καὶ Θεὸν γενέσθαι τοῦ πα θεῖν ὑψηλότερον. Γ'. Ἀλλὰ τίς ἡ ἀνάρρησις; Εἰ μὲν τὴν συντομωτές ραν ποθεῖτε καὶ γνωριμωτέραν· Οὗτος τῆς ἀληθείας ἀγωνιστὴς ἀψευδέστατος, καὶ τῆς Τριάδος ὑπέρμαχος ἄχρις αἵματος, καὶ τῶν διωκόντων τῷ ποιεῖν κακῶς, τῷ πάσχειν προθύμως διώκτης· οὐδὲν γὰρ οὕτω νικά τὸν διώκοντα, ὡς προθυμία τοῦ πάσχοντος. Εἰ δὲ τὴν τελεωτέραν (86) καὶ πλατυτέραν· Οὗτος ἄριστος μὲν ἐξ ἀρίστων, καὶ ἐξ εὐγενῶν εὐγενέστατος. Εὐγένειαν δὲ λέγω, οὐχ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσιν· ἄπαγε! Οὐ πρὸς ἡμῶν οὕτω θαυμάζειν (87), οὐδὲ φιλόσοφον, τὴν ἐκ μύθων καὶ τάφων ἐρχομένην καὶ πάλαι σεσηπυίας ὀφρύος· οὐδὲ τὴν ἐξ αἱμάτων καὶ γραμμάτων (88) προσγινομένην, ἣν νύκτες (89) χαρίζονται, καὶ βασι- λέων ἴσως οὐδὲ εὐγενῶν χεῖρες, προστασσόντων, ὥστ περ ἄλλο τι, τὴν εὐγένειαν· ἀλλ᾽ ἣν εὐσέβεια χα- ρακτηρίζει καὶ τρόπος, καὶ ἡ πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἄνοδος, ὅθεν γεγόναμεν. Ταύτης ἀπόδειξις μία τῆς εὐγενείας. Οὐ γὰρ ἀθλητὴς μόνον ἡμῖν ὁ γεννάδας, ἀλλὰ καὶ ἐκ μαρτύρων· ὥστε οίκοθεν αὐτῷ τὸ τῆς ἀρετῆς παράδειγμα. Πολίτης δέ, σοφίᾳ μὲν, τῆς οἰ κουμένης ἁπάσης (οὐδὲ γὰρ ἀνέχεται μικροῖς ὅροις Κυνική περιγράφεσθαι)· σώματι δὲ, τῆς ᾿Αλεξαν- δρέων πόλεως, τῆς σὺν ὑμῖν (90), ή μεθ' ὑμᾶς (91) εὐθέως ἀριθμουμένης· ἧς πᾶσι πάντων κρατούσης, θερμότης τὸ ἰδιαίτατον (92), καὶ ταύτης τὸ κάλλι- στον, Χριστιανισμὸς, καὶ ἡ περὶ τοῦτο (95) διάθεσις, ἐκ προαιρέσεως μὲν ἀρχομένη, τῇ δὲ φύσει βε βαιουμένη. Τῇ γὰρ εὐσεβεία τὸ θερμόν προσο χωρῆσαν, ζῆλος ἐγένετο· ζῆλος δὲ, ἀσφάλεια πί στεως. Β Δ'. Τραφεὶς δὲ οὕτω καὶ παιδευθείς, ὡς εἰκὸς τὸν ἐκ τοιούτων γεγονότα καὶ τοιοῦτον ἐσόμενον, ἐπειδὴ βίων (94) αἱρέσεως καιρὸς ἐδόκει (ἣν κρηπίδα τοῦ πράττειν εὖ ἢ κακῶς ἐγὼ τίθεμαι), εἶδέ (95) τι μέγα, καὶ νεανικὸν, καὶ τῶν πολλῶν ὑψηλότερον. Τρυφὴν μὲν ἀτιμάζει καὶ περιουσίαν, καὶ δυνάστειαν πλέον, ἢ τοὺς ἄλλους οἱ ταῦτα προέχοντες· καὶ τὴν μὲν ὡς πρώτην κακοπάθειαν, τὴν δὲ ὡς ἐσχάτην πενίαν, τὴν δὲ ὡς ἀσθένειαν τὴν ἀνωτάτω, διαπτύει καὶ ἀπο- πέμπεται. Οὐδὲν γὰρ ἀγαθὸν εἶναι, ὅ μήτε βελτίους ποιεῖ τοὺς κεκτημένους, ἀλλὰ καὶ χείρους ὡς τὰ πολλά· μήτε διὰ τέλους παραμένει τοῖς ἔχουσι. Φιλο- σοφίαν δὲ προΐσταται τὴν δέσποιναν τῶν παθῶν καὶ τῷ καλῷ προσβαίνει νεανικῶς, καὶ ἀπὸ τῆς ὕλης τέ σίαι. ἡμῖν. ἡμᾶς. ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A patrocinium, tempus, et pro re legitima consuetu- dinem assumpserunt); verum hæresum mendacium deviceris, in honorem Dei viventis, qui nos quoque per suos cruciatus ad subeundos cruciatus erudit, quorum etiam certaminum præmium, cœli regnum est, ac Deum effici, omni doloris sensu sublimiorem. C D - III. Quodnam autem hoc praeconium est ? Siqui dem brevius et notius quæritis, erit hujusmodi: Hic est veritatis athleta verissimus, et Trinitatis ad sanguinem usque propugnator, atque eorum, qui ipsum, injuriae inferendae causa, persequeban- tur, per patiendi alacritatem persecutor. Nihil enim persecutorem ita superat, ut patientis alacritas. Si vero perfectius et latius postulatis, tale erit: Hic ex optimis optimus, et ex nobilibus nobilissimus. Nobilitatem autem dico, non quam plerique existimant : absit ! Non enim nostrum est, ne phi losophicum, eam admirari, quæ a fabulis et sepul eris, ac supercilio jampridem putrefacto manat : nec eam, quæ ex sanguinibus et litteris oritur, quam noctes largiuntur, ac regum ignobilium quo- que fortasse manus, nobilitatem, velut quiddam aliud, jubentium : sed quam pietas et nores notant atque indicant, et ad primum illud bonum, ex quo originem traximus, ascensus. Hujus nobilitatis loc unum argumentum est. Etenim non tantum martyr ipse generosus exstitit, sed etiam ex martyribus. Itaque virtutis exemplum ipse domi habuit. Jam, quod ad civitatem attinet, si quidem sapientiæ ratio habeatur, totius orbis terrarum est civis : nec enim cynicismus exiguis fuibus circumscribi sustinet; si vero corpus spectemus, Alexandria ortus est, ex ea nimirum civitate, quæ vel cum vestra, vel certo station post eam numeratur: quæ, cum omnibus rebus urbes omnes antecellat, nihil tamen tam pro- prium habet, quam animorum fervorem, et, quod in eo præclarissimum est, acerrimum erga Christianam religionem studium, a voluntate quidem atque animi proposito principium ducens, cæterum a natura postea confirmatum. Animi enim fervor, cum ad pietatem accesserit, zelum parit: zelus autem fidei praesidium est. val, inter varias nobilitatis species, eam a Grego- rio numerari, quæ principum favore et diplomati- bus comparatur. IV. Enimvero cum ita, ut eum decebat, qui tali- bus ortus, ac talis futurus erat, educatus institu tusque fuisset, jamque tempus postulare videretur, ut certum sibi vitæ genus constitueret (quod ego tanti momenti esse duco, ut totius vitæ, vel recte, vel male traducendæ fundamentum in eo positum esse putem), majus quiddam atque excelsius, quam vulgus soleat, animno agitare coepit. Delicias enim, et opes, et potentiam magis aspernatur, quam alios aspernari solent ii, qui his rebus excellunt. Ac de- licias quidem, ut primam ærumnam et afflictionem, opes autem, ut extremam paupertatem, potentiam vero, ut suniniam imbecillitatem despicit, atque amolitur. Neque enim quidquam boni nomen obti- bet. Ita legit Billius. In ed., (86) Τελεωτέραν. In nonnullis, τελεωτέραν τε. (87) Θαυμάζειν. Coisl. 1, φιλοσοφείν. (88) Γραμμάτων. Litteris. Hic observare ju- (89) Νύκτες. Schol. : Νυκτεριναι σωμάτων συνου (90) Υμῖν. Sic Reg. bm, Coisl. 1, Elias et Com- (91) Μεθ' ὑμᾶς. Sic Reg. bm, et Coisl. 1. in ed., (92) Ιδιαίτατον. Coisl. 1, ιδιότατον. (93) Τοῦτο. Coisl. 1, τούτου. (94) Βίων. Forte, βίου. EDIT. (95) Είδε. Reg. Cypr., ίδε, c. vide, » ete,
§ 3
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
Ε. Ὁρῶν δὲ τὸν μὲν ἐρημικὸν βίον καὶ ἰδιάζοντα.
θεῖν τοῖς οἰκείοις πάθεσιν ἐκδιδάσκοντος, καὶ ὧν ἆθλον, οὐρανῶν βασιλεία, καὶ Θεὸν γενέσθαι τοῦ πα θεῖν ὑψηλότερον. Γ'. Ἀλλὰ τίς ἡ ἀνάρρησις; Εἰ μὲν τὴν συντομωτές ραν ποθεῖτε καὶ γνωριμωτέραν· Οὗτος τῆς ἀληθείας ἀγωνιστὴς ἀψευδέστατος, καὶ τῆς Τριάδος ὑπέρμαχος ἄχρις αἵματος, καὶ τῶν διωκόντων τῷ ποιεῖν κακῶς, τῷ πάσχειν προθύμως διώκτης· οὐδὲν γὰρ οὕτω νικά τὸν διώκοντα, ὡς προθυμία τοῦ πάσχοντος. Εἰ δὲ τὴν τελεωτέραν (86) καὶ πλατυτέραν· Οὗτος ἄριστος μὲν ἐξ ἀρίστων, καὶ ἐξ εὐγενῶν εὐγενέστατος. Εὐγένειαν δὲ λέγω, οὐχ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσιν· ἄπαγε! Οὐ πρὸς ἡμῶν οὕτω θαυμάζειν (87), οὐδὲ φιλόσοφον, τὴν ἐκ μύθων καὶ τάφων ἐρχομένην καὶ πάλαι σεσηπυίας ὀφρύος· οὐδὲ τὴν ἐξ αἱμάτων καὶ γραμμάτων (88) προσγινομένην, ἣν νύκτες (89) χαρίζονται, καὶ βασι- λέων ἴσως οὐδὲ εὐγενῶν χεῖρες, προστασσόντων, ὥστ περ ἄλλο τι, τὴν εὐγένειαν· ἀλλ᾽ ἣν εὐσέβεια χα- ρακτηρίζει καὶ τρόπος, καὶ ἡ πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἄνοδος, ὅθεν γεγόναμεν. Ταύτης ἀπόδειξις μία τῆς εὐγενείας. Οὐ γὰρ ἀθλητὴς μόνον ἡμῖν ὁ γεννάδας, ἀλλὰ καὶ ἐκ μαρτύρων· ὥστε οίκοθεν αὐτῷ τὸ τῆς ἀρετῆς παράδειγμα. Πολίτης δέ, σοφίᾳ μὲν, τῆς οἰ κουμένης ἁπάσης (οὐδὲ γὰρ ἀνέχεται μικροῖς ὅροις Κυνική περιγράφεσθαι)· σώματι δὲ, τῆς ᾿Αλεξαν- δρέων πόλεως, τῆς σὺν ὑμῖν (90), ή μεθ' ὑμᾶς (91) εὐθέως ἀριθμουμένης· ἧς πᾶσι πάντων κρατούσης, θερμότης τὸ ἰδιαίτατον (92), καὶ ταύτης τὸ κάλλι- στον, Χριστιανισμὸς, καὶ ἡ περὶ τοῦτο (95) διάθεσις, ἐκ προαιρέσεως μὲν ἀρχομένη, τῇ δὲ φύσει βε βαιουμένη. Τῇ γὰρ εὐσεβεία τὸ θερμόν προσο χωρῆσαν, ζῆλος ἐγένετο· ζῆλος δὲ, ἀσφάλεια πί στεως. Β Δ'. Τραφεὶς δὲ οὕτω καὶ παιδευθείς, ὡς εἰκὸς τὸν ἐκ τοιούτων γεγονότα καὶ τοιοῦτον ἐσόμενον, ἐπειδὴ βίων (94) αἱρέσεως καιρὸς ἐδόκει (ἣν κρηπίδα τοῦ πράττειν εὖ ἢ κακῶς ἐγὼ τίθεμαι), εἶδέ (95) τι μέγα, καὶ νεανικὸν, καὶ τῶν πολλῶν ὑψηλότερον. Τρυφὴν μὲν ἀτιμάζει καὶ περιουσίαν, καὶ δυνάστειαν πλέον, ἢ τοὺς ἄλλους οἱ ταῦτα προέχοντες· καὶ τὴν μὲν ὡς πρώτην κακοπάθειαν, τὴν δὲ ὡς ἐσχάτην πενίαν, τὴν δὲ ὡς ἀσθένειαν τὴν ἀνωτάτω, διαπτύει καὶ ἀπο- πέμπεται. Οὐδὲν γὰρ ἀγαθὸν εἶναι, ὅ μήτε βελτίους ποιεῖ τοὺς κεκτημένους, ἀλλὰ καὶ χείρους ὡς τὰ πολλά· μήτε διὰ τέλους παραμένει τοῖς ἔχουσι. Φιλο- σοφίαν δὲ προΐσταται τὴν δέσποιναν τῶν παθῶν καὶ τῷ καλῷ προσβαίνει νεανικῶς, καὶ ἀπὸ τῆς ὕλης τέ σίαι. ἡμῖν. ἡμᾶς. ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A patrocinium, tempus, et pro re legitima consuetu- dinem assumpserunt); verum hæresum mendacium deviceris, in honorem Dei viventis, qui nos quoque per suos cruciatus ad subeundos cruciatus erudit, quorum etiam certaminum præmium, cœli regnum est, ac Deum effici, omni doloris sensu sublimiorem. C D - III. Quodnam autem hoc praeconium est ? Siqui dem brevius et notius quæritis, erit hujusmodi: Hic est veritatis athleta verissimus, et Trinitatis ad sanguinem usque propugnator, atque eorum, qui ipsum, injuriae inferendae causa, persequeban- tur, per patiendi alacritatem persecutor. Nihil enim persecutorem ita superat, ut patientis alacritas. Si vero perfectius et latius postulatis, tale erit: Hic ex optimis optimus, et ex nobilibus nobilissimus. Nobilitatem autem dico, non quam plerique existimant : absit ! Non enim nostrum est, ne phi losophicum, eam admirari, quæ a fabulis et sepul eris, ac supercilio jampridem putrefacto manat : nec eam, quæ ex sanguinibus et litteris oritur, quam noctes largiuntur, ac regum ignobilium quo- que fortasse manus, nobilitatem, velut quiddam aliud, jubentium : sed quam pietas et nores notant atque indicant, et ad primum illud bonum, ex quo originem traximus, ascensus. Hujus nobilitatis loc unum argumentum est. Etenim non tantum martyr ipse generosus exstitit, sed etiam ex martyribus. Itaque virtutis exemplum ipse domi habuit. Jam, quod ad civitatem attinet, si quidem sapientiæ ratio habeatur, totius orbis terrarum est civis : nec enim cynicismus exiguis fuibus circumscribi sustinet; si vero corpus spectemus, Alexandria ortus est, ex ea nimirum civitate, quæ vel cum vestra, vel certo station post eam numeratur: quæ, cum omnibus rebus urbes omnes antecellat, nihil tamen tam pro- prium habet, quam animorum fervorem, et, quod in eo præclarissimum est, acerrimum erga Christianam religionem studium, a voluntate quidem atque animi proposito principium ducens, cæterum a natura postea confirmatum. Animi enim fervor, cum ad pietatem accesserit, zelum parit: zelus autem fidei praesidium est. val, inter varias nobilitatis species, eam a Grego- rio numerari, quæ principum favore et diplomati- bus comparatur. IV. Enimvero cum ita, ut eum decebat, qui tali- bus ortus, ac talis futurus erat, educatus institu tusque fuisset, jamque tempus postulare videretur, ut certum sibi vitæ genus constitueret (quod ego tanti momenti esse duco, ut totius vitæ, vel recte, vel male traducendæ fundamentum in eo positum esse putem), majus quiddam atque excelsius, quam vulgus soleat, animno agitare coepit. Delicias enim, et opes, et potentiam magis aspernatur, quam alios aspernari solent ii, qui his rebus excellunt. Ac de- licias quidem, ut primam ærumnam et afflictionem, opes autem, ut extremam paupertatem, potentiam vero, ut suniniam imbecillitatem despicit, atque amolitur. Neque enim quidquam boni nomen obti- bet. Ita legit Billius. In ed., (86) Τελεωτέραν. In nonnullis, τελεωτέραν τε. (87) Θαυμάζειν. Coisl. 1, φιλοσοφείν. (88) Γραμμάτων. Litteris. Hic observare ju- (89) Νύκτες. Schol. : Νυκτεριναι σωμάτων συνου (90) Υμῖν. Sic Reg. bm, Coisl. 1, Elias et Com- (91) Μεθ' ὑμᾶς. Sic Reg. bm, et Coisl. 1. in ed., (92) Ιδιαίτατον. Coisl. 1, ιδιότατον. (93) Τοῦτο. Coisl. 1, τούτου. (94) Βίων. Forte, βίου. EDIT. (95) Είδε. Reg. Cypr., ίδε, c. vide, » ete,
PG 35:1203καὶ τῶν πολλῶν ἔκφυλον καὶ ἀλλότριον, μέγαν μὲν καὶ ὑψηλὸν, καὶ ὑπὲρ τὰ ἀνθρώπινα, μέχρις αὐτῶν δὲ μόνων τῶν κατορθούντων ἱστάμενον, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης κοινωνικὸν καὶ φιλάνθρωπον ἀπαρνούμενον, ἣν ἐν πρώτοις εἶναι τῶν ἐπαινουμένων ἐγίνωσκε· πρὸς δὲ καὶ ἀδοκίμαστον, ὡς οὔτε ἐν τοῖς πράγμασι γυμναζόμενον, οὔτε ἄλλοις παραμετρούμενον· τὸ δὲ κοινωνικὸν καὶ ἐπίμικτον, πρὸς τῇ βασάνῳ τῆς ἀρετῆς, ἔτι καὶ εἰς τοὺς πολλοὺς διατεῖνον, καὶ θείας οἰκονομίας ἐγγὺς, ἣ καὶ πεποίηκε τὸ πᾶν, καὶ φιλίᾳ συνέδησε, καὶ τὸ ἡμέτερον γένος ἐκπεσὸν τοῦ καλοῦ διὰ τὴν ἐπεισελθοῦσαν κακίαν, ἐκ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐπιμιξίας καὶ ὁμιλίας πάλιν ἀνεκαλέσατο· ταῦτα διανοηθείς τε καὶ διελόμενος, καὶ ἅμα τὸν Ἑλληνικὸν τῦφον κολάσαι τῶν καλῶν εἶναι νομίσας, οἳ τῷ τρίβωνι καὶ τῇ ὑπήνῃ τὸ σεμνὸν ὑποδύονται· τί ποιεῖ, καὶ πῶς τὴν φιλοσοφίαν μεταχειρίζεται; Μέσην τινὰ χωρεῖ τῆς τε ἐκείνων ἀλαζονείας, καὶ τῆς ἡμετέρας σοφίας, καὶ τῶν μὲν τὸ σχῆμα καὶ τὴν σκηνὴν, ἡμῶν δὲ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ὕψος φιλοσοφεῖ. Ϛ.
ὁρωμένων κατεξανίσταται, μεγέθει φύσεως και προ αιρέσεως εὐγενείᾳ, τοῖς ἑστῶσι προσθέμενος. Ἐπειδὴ οὕτω διενοήθη, τοῦτο μὲν οὐδὲ βουλῆς ἠξίωσε, ποτέ ραν δεῖ τῶν φιλοσοφιῶν ἑλέσθαι μᾶλλον, τὴν ἔξω καὶ παίζουσαν τὰς τῆς ἀληθείας σκιὰς ἐν τῷ τῆς φιλοσο φίας σχήματι καὶ προβλήματι, ἢ τὴν (97) ἡμετέραν καὶ ταπεινὴν μὲν τῷ φαινομένῳ, ὑψηλὴν δὲ τῷ κρυ πτομένῳ, καὶ πρὸς Θεὸν ἄγουσαν· ἀλλὰ πάσαις ψή- φοις αἱρεῖται τὴν ἡμετέραν, μηδὲν ὅλως ἐπὶ τὰ χείρω παρατραπεὶς τὴν διάνοιαν, μηδὲ ὑπὸ τῆς τῶν λόγων κομψείας παρασυρεις, ή μέγα φρονοῦσιν (98) οἱ τὰ Ἑλλήνων φιλοσοφοῦντες. Ἐκεῖνο δὲ πρῶτον φιλοσο- φεῖ, γνῶναι τῶν ἡμετέρων (99) ὁδῶν τὴν αἱρετωτέραν τε καὶ λυσιτελεστέραν ἐπίσης αὐτῷ τε καὶ πᾶσι Χρι- Α μνεται, πρὶν διαζευχθῆναι (96) τῆς ὕλης· καὶ τῶν στιανοῖς. Πανταχοῦ γὰρ τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν καὶ τὸν κοι- νὸν συλλαμβάνειν, ψυχῆς εἶναι τελεωτάτης τε καὶ φι λοσοφωτάτης ἐνόμιζεν. Οὐδὲ γὰρ ἑαυτῷ γεγενή- σθαι (1) μόνον ἕκαστον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν, ὅσοι τῆς αὐτῆς μετέχουσι φύσεως, καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς γεγόνασιν. Ε'. Ὁρῶν δὲ τὸν μὲν ἐρημικὸν βίον καὶ ἰδιάζονται καὶ τῶν πολλῶν ἔκφυλον καὶ ἀλλότριον, μέγαν μὲν καὶ ὑψηλὸν, καὶ ὑπὲρ τὰ ἀνθρώπινα, μέχρις αὐτῶν δὲ μόνων τῶν κατορθούντων ἱστάμενον, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης κοινωνικὸν (2) καὶ φιλάνθρωπον ἀπαρνούμε νον, ἣν ἐν πρώτοις εἶναι τῶν ἐπαινουμένων ἐγίνω- σκε· πρὸς δὲ καὶ ἀδοκίμαστον, ὡς οὔτε ἐν τοῖς πρά- γμασι γυμναζόμενον, οὔτε ἄλλοις παραμετρούμενον· τὸ δὲ κοινωνικὸν καὶ ἐπίμικτον, πρὸς τῇ βασάνῳ τῆς ἀρετῆς, ἔτι καὶ εἰς τοὺς πολλοὺς διατεῖνον, καὶ θείας οἰκονομίας ἐγγὺς (3), ἢ καὶ πεποίηκε τὸ πᾶν, καὶ φιλία (4) συνέδησε, καὶ τὸ ἡμέτερον γένος ἐκπεσὸν τοῦ καλοῦ διὰ τὴν ἐπεισελθοῦσαν κακίαν, ἐκ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐπιμιξίας καὶ ὁμιλίας πάλιν ἀνεκαλέσατο· ταῦτα διανοηθείς τε καὶ διελόμενος (5), καὶ ἅμα τὸν Ἑλληνικὸν τύφον κολάσαι τῶν καλῶν εἶναι νομίσας, οἱ τῷ τρίβωνι καὶ τῇ ὑπήνῃ τὸ σεμνὸν ὑποδύονται (β)• τί ποιεῖ, καὶ πῶς τὴν φιλοσοφίαν μεταχειρίζε ται ; Μέσην τινὰ χωρεῖ τῆς τε ἐκείνων ἀλαζονείας, καὶ τῆς ἡμετέρας σοφίας, καὶ τῶν μὲν τὸ σχῆμα καὶ τὴν σκηνὴν, ἡμῶν δὲ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ὕψος φιλο σοφεῖ. πρίν μέγα τῶν κτον, « καὶ ἀν ελόμενος. (Υποδύονται. ἀποδύονται. S. GREGORI THEOLOGI nere posse statuebat, quod dominos suos haudqua- quam meliores, imo etiam persæpe deteriores eff- ceret, nec conslauter cum his, a quibus possidetur, maneret. Philosophiam autem perturbationum ani- mi dominam sibi præficit, strenueque ad virtutem contendit, atque, antequam a corporis mole disjun- gatur, a corporis mole sese absciudit, ac supra ea, quæ oculis cernuntur, assurgit, totum sese, indolis magnitudine, ac voluntatis generositale, rebus firmis et stabilibus addicens. Posteaquam ita animo constituit, id ne quidem in deliberationem admisit, utram potius philosophiam sequeretur, externamque ac profanam, atque in philosophiæ habitu et obtentu veritatis umbras assimulantem, an vero nostram, bumilem illam quidem in specie et abjectam, ceterum in occulto sublimem, atque ad B Deum ducentem ; verum nostram omnibus, ut ita dicam, suffragiis statim eligit, nequaquam passus mentem suam ad deteriora transversam agi, aut compte orationis elegantia distrahi, ob quam ii, qui gentilium placita profitentur, animos attollunt. Hoc autem primum philosophatur, ut, ex duobus nostris vitæ generibus, utrum præstantins sit, at- que, et sibi, et omnibus Christianis fructuosius, intelligat. Etenim perfectissimi ac sapientissimi animi esse judicabat, privatæ utilitatis cum publicis commodis conjunctam habere rationem. Neque enim quemquam nostrum sibi soli natum esse, sed omnibus etiam, qui ejusdem naturæ participes Punt, atque ab eodem, et ad eadem procreati sunt. C V. Cum autem privatam vitam et solitariam, atque a vulgi commercio semotam et alienam, ma- gnam quidem et præclaram, atque humanis rebus sublimiorem esse videret, cæterum intra eos, qui hoc vitæ genere cum laude fungerentur, defixam esse, atque charitatis communionem et humanitatem repudiare, quam in præstantissimarum virtutum numero esse sciebat; idque præterea incommodi habere, quod eorum virtus, qui sic viverent, ex- plorari non posset, quippe quæ nec in rebus geren- dis exerceretur, nec cum aliis in comparationen veniret: eam contra, quæ hominum societate et frequentia gaudet, præterquam quod multa quoti- die occurrunt, in quibus virtutis suæ periculum facere queat, ad multorum utilitatem etiam esse diffusam, atque ad divinam dispensationem prope accedere, quæ universam rerum molem condidit, amicitiæque vinculis coustrinxit, genusque nostrum D propter vitii accessum a bono deturbatum alque dejectum, per familiaritatem illam vitæque consue- tudinem, quam nobiscum habuit, ad pristinam dignitatem revocavit: hæc, inquam, cum animo volveret ac perpenderet, simulque Græcorum, qui pallio et promissa barba, gravitatis speciem præ se ferunt, fastum atque insolentiam reprimere opere pretium esse censeret: quidnam facit, et res, Coisl. et 2, Or. 1, Par., Pass. • A terrenis se abscindit ante disjunctionem a corpore. › Deest in edit. Deest in edit. es in edit. Deest in edit. mistamque charitatis societatem. Coisl., Or. 1, Pass., Hervag., etc. In ed., Pass., (96) Πρὶν διαζευχθῆναι. Ita Reg., et Colb. plu- (97) "Η τήν. Sic tres Reg., duo Coisl., et Or. 1. (98) Η μέγα φρονοῦσιν. Sic Or. 2, et Pass. De- (94) Τῶν ἡμετέρων. Sic Reg. a, bm, Or. 1, Pass. (4) Γεγενήσθαι. Duo Beg., γεγεννήσθαι. (2) Κοινωνικόν. Reg. Cypr. addit, καὶ ἐπίμι (5) Εγγύς. Pass. addit, ήχον. (4) Φιλίᾳ. Οr. 1, φιλανθρωπία, c humanitate. » (5) Καὶ διελόμενος. Sic quatuor Colb., du
PG 35:1204Διὰ τοῦτο Περιπάτους μὲν, καὶ Ἀκαδημίας, καὶ τὴν σεμνὴν Στοὰν, καὶ τὸ αὐτόματον Ἐπικούρου μετὰ τῶν ἀτόμων καὶ τῆς ἡδονῆς, ἐρίῳ στέψας, ὥς τις ἐκείνων τὸν ποιητὴν, ὡς ποῤῥωτάτω πέμπει καὶ ἀποκρούεται. Κυνικῆς δὲ, τὸ μὲν ἄθεον διαπτύσας, τὸ δὲ ἀπέριττον ἐπαινέσας, τοῦτό ἐστιν ὃ νῦν ὁρᾶτε, κύων κατὰ τῶν ὄντως κυνῶν, καὶ φιλόσοφος κατὰ τῶν ἀσόφων, καὶ Χριστιανὸς ὑπὲρ πάντων, καὶ νικῶν τὴν μὲν ἐκείνων αὐθάδειαν τῇ τοῦ σχήματος ὁμοιότητι, τῶν δὲ παρ’ ἡμῖν ἔστιν ὧν τὴν ἀπειροκαλίαν τῇ καινότητι τοῦ ἐνδύματος, δεικνὺς, ὅτι μὴ ἐν μικροῖς τὸ εὐσεβὲς, μηδὲ ἐν τῷ κατηφεῖ τὸ φιλόσοφον, ἀλλ’ ἐν ψυχῆς στεῤῥότητι καὶ διανοίας καθαρότητι, καὶ γνησίᾳ τῇ πρὸς τὸ καλὸν νεύσει, ὅπως ἂν τοῦ σχήματος ἔχωμεν, καὶ οἷστισιν ἂν ὁμιλῶμεν, εἴτε ἡμῖν αὐτοῖς μόνοις συστέλλοντες τὸν νοῦν ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων, εἴτε τοῖς πολλοῖς τε καὶ ὁμοφύλοις ἰδιάζοντες ἐν τῷ κοινῷ, καὶ φιλοσοφοῦντες ἐν οὐ φιλοσοφοῦσιν (ὡς ἡ Νῶε κιβωτὸς ἐκείνη, ἐν κατακλυσμῷ κατακλυσμοῦ κουφοτέρα·
ὁρωμένων κατεξανίσταται, μεγέθει φύσεως και προ αιρέσεως εὐγενείᾳ, τοῖς ἑστῶσι προσθέμενος. Ἐπειδὴ οὕτω διενοήθη, τοῦτο μὲν οὐδὲ βουλῆς ἠξίωσε, ποτέ ραν δεῖ τῶν φιλοσοφιῶν ἑλέσθαι μᾶλλον, τὴν ἔξω καὶ παίζουσαν τὰς τῆς ἀληθείας σκιὰς ἐν τῷ τῆς φιλοσο φίας σχήματι καὶ προβλήματι, ἢ τὴν (97) ἡμετέραν καὶ ταπεινὴν μὲν τῷ φαινομένῳ, ὑψηλὴν δὲ τῷ κρυ πτομένῳ, καὶ πρὸς Θεὸν ἄγουσαν· ἀλλὰ πάσαις ψή- φοις αἱρεῖται τὴν ἡμετέραν, μηδὲν ὅλως ἐπὶ τὰ χείρω παρατραπεὶς τὴν διάνοιαν, μηδὲ ὑπὸ τῆς τῶν λόγων κομψείας παρασυρεις, ή μέγα φρονοῦσιν (98) οἱ τὰ Ἑλλήνων φιλοσοφοῦντες. Ἐκεῖνο δὲ πρῶτον φιλοσο- φεῖ, γνῶναι τῶν ἡμετέρων (99) ὁδῶν τὴν αἱρετωτέραν τε καὶ λυσιτελεστέραν ἐπίσης αὐτῷ τε καὶ πᾶσι Χρι- Α μνεται, πρὶν διαζευχθῆναι (96) τῆς ὕλης· καὶ τῶν στιανοῖς. Πανταχοῦ γὰρ τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν καὶ τὸν κοι- νὸν συλλαμβάνειν, ψυχῆς εἶναι τελεωτάτης τε καὶ φι λοσοφωτάτης ἐνόμιζεν. Οὐδὲ γὰρ ἑαυτῷ γεγενή- σθαι (1) μόνον ἕκαστον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν, ὅσοι τῆς αὐτῆς μετέχουσι φύσεως, καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς γεγόνασιν. Ε'. Ὁρῶν δὲ τὸν μὲν ἐρημικὸν βίον καὶ ἰδιάζονται καὶ τῶν πολλῶν ἔκφυλον καὶ ἀλλότριον, μέγαν μὲν καὶ ὑψηλὸν, καὶ ὑπὲρ τὰ ἀνθρώπινα, μέχρις αὐτῶν δὲ μόνων τῶν κατορθούντων ἱστάμενον, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης κοινωνικὸν (2) καὶ φιλάνθρωπον ἀπαρνούμε νον, ἣν ἐν πρώτοις εἶναι τῶν ἐπαινουμένων ἐγίνω- σκε· πρὸς δὲ καὶ ἀδοκίμαστον, ὡς οὔτε ἐν τοῖς πρά- γμασι γυμναζόμενον, οὔτε ἄλλοις παραμετρούμενον· τὸ δὲ κοινωνικὸν καὶ ἐπίμικτον, πρὸς τῇ βασάνῳ τῆς ἀρετῆς, ἔτι καὶ εἰς τοὺς πολλοὺς διατεῖνον, καὶ θείας οἰκονομίας ἐγγὺς (3), ἢ καὶ πεποίηκε τὸ πᾶν, καὶ φιλία (4) συνέδησε, καὶ τὸ ἡμέτερον γένος ἐκπεσὸν τοῦ καλοῦ διὰ τὴν ἐπεισελθοῦσαν κακίαν, ἐκ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐπιμιξίας καὶ ὁμιλίας πάλιν ἀνεκαλέσατο· ταῦτα διανοηθείς τε καὶ διελόμενος (5), καὶ ἅμα τὸν Ἑλληνικὸν τύφον κολάσαι τῶν καλῶν εἶναι νομίσας, οἱ τῷ τρίβωνι καὶ τῇ ὑπήνῃ τὸ σεμνὸν ὑποδύονται (β)• τί ποιεῖ, καὶ πῶς τὴν φιλοσοφίαν μεταχειρίζε ται ; Μέσην τινὰ χωρεῖ τῆς τε ἐκείνων ἀλαζονείας, καὶ τῆς ἡμετέρας σοφίας, καὶ τῶν μὲν τὸ σχῆμα καὶ τὴν σκηνὴν, ἡμῶν δὲ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ὕψος φιλο σοφεῖ. πρίν μέγα τῶν κτον, « καὶ ἀν ελόμενος. (Υποδύονται. ἀποδύονται. S. GREGORI THEOLOGI nere posse statuebat, quod dominos suos haudqua- quam meliores, imo etiam persæpe deteriores eff- ceret, nec conslauter cum his, a quibus possidetur, maneret. Philosophiam autem perturbationum ani- mi dominam sibi præficit, strenueque ad virtutem contendit, atque, antequam a corporis mole disjun- gatur, a corporis mole sese absciudit, ac supra ea, quæ oculis cernuntur, assurgit, totum sese, indolis magnitudine, ac voluntatis generositale, rebus firmis et stabilibus addicens. Posteaquam ita animo constituit, id ne quidem in deliberationem admisit, utram potius philosophiam sequeretur, externamque ac profanam, atque in philosophiæ habitu et obtentu veritatis umbras assimulantem, an vero nostram, bumilem illam quidem in specie et abjectam, ceterum in occulto sublimem, atque ad B Deum ducentem ; verum nostram omnibus, ut ita dicam, suffragiis statim eligit, nequaquam passus mentem suam ad deteriora transversam agi, aut compte orationis elegantia distrahi, ob quam ii, qui gentilium placita profitentur, animos attollunt. Hoc autem primum philosophatur, ut, ex duobus nostris vitæ generibus, utrum præstantins sit, at- que, et sibi, et omnibus Christianis fructuosius, intelligat. Etenim perfectissimi ac sapientissimi animi esse judicabat, privatæ utilitatis cum publicis commodis conjunctam habere rationem. Neque enim quemquam nostrum sibi soli natum esse, sed omnibus etiam, qui ejusdem naturæ participes Punt, atque ab eodem, et ad eadem procreati sunt. C V. Cum autem privatam vitam et solitariam, atque a vulgi commercio semotam et alienam, ma- gnam quidem et præclaram, atque humanis rebus sublimiorem esse videret, cæterum intra eos, qui hoc vitæ genere cum laude fungerentur, defixam esse, atque charitatis communionem et humanitatem repudiare, quam in præstantissimarum virtutum numero esse sciebat; idque præterea incommodi habere, quod eorum virtus, qui sic viverent, ex- plorari non posset, quippe quæ nec in rebus geren- dis exerceretur, nec cum aliis in comparationen veniret: eam contra, quæ hominum societate et frequentia gaudet, præterquam quod multa quoti- die occurrunt, in quibus virtutis suæ periculum facere queat, ad multorum utilitatem etiam esse diffusam, atque ad divinam dispensationem prope accedere, quæ universam rerum molem condidit, amicitiæque vinculis coustrinxit, genusque nostrum D propter vitii accessum a bono deturbatum alque dejectum, per familiaritatem illam vitæque consue- tudinem, quam nobiscum habuit, ad pristinam dignitatem revocavit: hæc, inquam, cum animo volveret ac perpenderet, simulque Græcorum, qui pallio et promissa barba, gravitatis speciem præ se ferunt, fastum atque insolentiam reprimere opere pretium esse censeret: quidnam facit, et res, Coisl. et 2, Or. 1, Par., Pass. • A terrenis se abscindit ante disjunctionem a corpore. › Deest in edit. Deest in edit. es in edit. Deest in edit. mistamque charitatis societatem. Coisl., Or. 1, Pass., Hervag., etc. In ed., Pass., (96) Πρὶν διαζευχθῆναι. Ita Reg., et Colb. plu- (97) "Η τήν. Sic tres Reg., duo Coisl., et Or. 1. (98) Η μέγα φρονοῦσιν. Sic Or. 2, et Pass. De- (94) Τῶν ἡμετέρων. Sic Reg. a, bm, Or. 1, Pass. (4) Γεγενήσθαι. Duo Beg., γεγεννήσθαι. (2) Κοινωνικόν. Reg. Cypr. addit, καὶ ἐπίμι (5) Εγγύς. Pass. addit, ήχον. (4) Φιλίᾳ. Οr. 1, φιλανθρωπία, c humanitate. » (5) Καὶ διελόμενος. Sic quatuor Colb., du
PG 35:1205καὶ ἡ τοῦ ὄρους βάτος, ἢν καῖον τὸ πῦρ οὐ κατέκαιε, τὸ μέγα Μωϋσέως ὅραμα, οὔτε αὐτοί τι πάσχοντες τοῖς πολλοῖς, οὐ μᾶλλόν γε ἢ ἀδάμας τοῖς παίουσι, καὶ δι’ ἑαυτῶν τοὺς ἄλλους βελτίους ποιοῦντες εἰς δύναμιν. Ταύτης καρπὸς τῆς φιλοσοφίας, οὐ λόγῳ πλαττόμεναι πόλεις (σκινδαψοί τινες, ὡς αὐτοί φασι, καὶ τραγέλαφοι, ἃ γλῶσσα μόνη συντίθησιν)· οὐδὲ κατηγορίαι τινὲς, καὶ ἀναλύσεις, καὶ μίξεις· οὐδὲ συμβάματα καὶ παρασυμβάματα, καὶ ἡ τεχνολογουμένη σοφία· οὐδὲ γραμμαί τινες οὐδαμοῦ κείμεναι, οὐδὲ ἀστέρων πλοκαὶ καὶ σχήματα κατὰ τῆς Προνοίας ἐπινοούμενα. Ταῦτα μὲν γὰρ αὐτῷ δευτέρου λόγου καὶ πάρεργα, καὶ τοσοῦτον παιζόμενα, ὅσον μὴ παίζεσθαι παρὰ τῶν εἰδέναι προσποιουμένων. Ζ. Τί δὲ τὸ πρῶτον καὶ σπουδαζόμενον;
Γ'. Διὰ τοῦτο Περιπάτους μεν, καὶ ᾿Ακαδημίας, Α καὶ τὴν σεμνὴν Στοάν, καὶ τὸ αὐτόματον Επικούρου μετὰ τῶν ἀτόμων καὶ τῆς ἡδονῆς, ἐρίῳ στέψας (7), ὥς τις ἐκείνων τὸν ποιητὴν (8), ὡς πορρωτάτω πέμ- πει καὶ ἀποκρούεται. Κυνικῆς δὲ, τὸ μὲν ἄθεον δια- πτύσας, τὸ δὲ ἀπέριττον ἐπαινέσας, τοῦτό ἐστιν ὁ νῦν ὁρᾶτε (9), κύων κατὰ τῶν ὄντως κυνῶν, καὶ φιλότο φος κατὰ τῶν ἀσόφων, καὶ Χριστιανὸς ὑπὲρ πάνο των, καὶ νικῶν τὴν μὲν ἐκείνων αὐθάδειαν τῇ τοῦ σχήματος ὁμοιότητι, τῶν δὲ παρ' ἡμῖν ἔστιν ὧν τὴν ἀπειροκαλίαν τῇ καινότητι τοῦ ἐνδύματος, δεικνύς, ὅτι μὴ ἐν μικροῖς τὸ εὐσεβές, μηδὲ ἐν τῷ κατηφεῖ τὸ φιλόσοφον, ἀλλ' ἐν ψυχῆς στεῤῥότητι καὶ διανοίας καθαρότητι, καὶ γνησίᾳ τῇ πρὸς τὸ καλὸν νεύσει, ὅπως ἂν τοῦ σχήματος ἔχωμεν, καὶ οἷστισιν ἂν ἡμι- λῶμεν, εἴτε ἡμῖν αὐτοῖς μόνοις συστέλλοντες τὸν νοῦν β ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων, εἴτε τοῖς (10) πολλοῖς τε καὶ ὁμοφύλοις ἰδιάζοντες ἐν τῷ κοινῷ, καὶ φιλοσοφοῦντες ἐν οὐ φιλοσοφοῦσιν (ὡς ἡ Νῶε κιβωτὸς ἐκείνη, ἐν και τακλυσμῷ κατακλυσμοῦ (11) κουφοτέρα· καὶ ἡ τοῦ ὅρους βάτος, ἣν καῖον τὸ πῦρ οὐ κατέκαιε, τὸ μέγα Μωϋσέως ὅραμα [12], οὔτε αὐτοί τι (13) πάσχοντες τοῖς πολλοῖς, οὐ μᾶλλον γε ἢ ἀδάμας τοῖς παίουσι, καὶ δι' ἑαυτῶν τοὺς ἄλλους βελτίους ποιοῦντες εἰς δύο ναμιν. Ταύτης καρπὸς τῆς φιλοσοφίας, οὐ λόγῳ (14) πλαττόμεναι πόλεις (σκινδαψοί τινες, ὡς αὐτοί φασι, καὶ τραγέλαφοι (15), & γλῶσσα μόνη συντίθησιν)· οὐδὲ κατηγορίαι τινὲς, καὶ ἀναλύσεις, καὶ μίξεις· οὐδὲ συμβάματα (16) καὶ παρασυμβάματα, καὶ ἡ τε- χνολογουμένη σοφία· οὐδὲ γραμμαί τινες οὐδαμοῦ κεί- μεναι, οὐδὲ ἀστέρων πλοκαὶ καὶ σχήματα κατὰ τῆς Προνοίας ἐπινοούμενα. Ταῦτα μὲν γὰρ αὐτῷ δευτέ ρου λόγου καὶ πάρεργα, καὶ τοσοῦτον παιζόμενα (17), ὅσον μὴ παίζεσθαι παρὰ τῶν εἰδέναι προσποιουμές γων. Έχου. 11, καὶ μύρῳ ἀλείψας, « κατα- κλυσμοῦ. αὐτόν τι. Η ΧΧΧΙΧ, 1. - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. q onam pacto philosophiam tractat? Medius quodammodo inter illorum vanitatem, et nostram sa- pientiam incedit, atque illorum quidem habitum et larvam, nostrorum autem veritatem et sublimita- tem profitetur. VI. Quamoorem Peripateticorum scholas, et Aca demias, et venerandam Stoam, et Epicuri casum ac temeritatem una cum atomis et voluptate, co- rena lanca cingens (quemadmodum quidam ipsorum poetam ornavit), quam longissime ablegat et repellit. Cynicæ autem sectæ, impietatem quidem et numi- nis contemptum exsecratus, frugalitatem autem Jaudibus prosecutus, hoc est quod cernitis, canis adversus veros canes, et philosophus adversus in- sipientes, et Christianus ad bene de omnibus me- rendum paratus, atque illorum quidem arrogantiam per habitus similitudinem, nonnullorum autem ex nostris ineptiam per vestis novitatem refutans: illud scilicet ostendens, nec pietatem in exiguis rebus, nec philosophiam in vultus tristitia, verum in animi Grmitate ac mentis puritate, sinceraque ad bonum propensione consistere uihil referre, quo habitu simus, et cum quibus consuetudinem habeamus, modo nos ita comparemus, ut sive soli simus, mentem a sensibus contrahamus, sive cum aliis versemur, in communi hominum coetu tan- quam in secreto vivamus, atque inter eos qui minime philosophantur, philosophie studia colamus. Et quemadmodum arca illa Noe ", quæ in diluvio vim diluvii evasit; atque ingens illud Moysis spectacu- lum, hoc est, ille montis rubus ³, quem ignis urens non perurebat, eodem modo nos quoque, nec ex vulgi contagione detrimentum ullum contrabamus, quemadmodum nec adamas ab iis, a quibus per- cutitur,et pro virili nostra curemus, ut alii per nos meliores efficiantur. Hujus philosophiæ fructus, non sermone fictæ civitates (scindapsi quidam, ut ipsi aiunt, et tragelaphi, quæ lingua sola construit), nec categoriæ quædam et analyses, ac mistiones, nec symbamata et parasymbamata, et argutatrix sapien- tia, nec lineæ quædam nusquam exsistentes, nec siderum nexus, et Ggura adversus Dei provi- dentiam excogitatæ. Hæc enim ille secundo loco semper habuit, obiterque ac velut per ludum atti- git, hactenusque duntaxat, ne ab illis, qui se earum rerum scientiam tenere profitentur, illudi at‘ue exagitari posset. Gen, vi, 14. posset, et unguento ungens. Utriusque eniin coronæ, et impositionis et un- ctionis, meminit Plato, lib. u De republ. ipsorum poetam ornavit., Plato ipse est, qui Ho- merum, ne juvenibus noxius et exitiosus esset, lana coronari et dimitti statuit. Hac similitudine utitur Gregorius, ut sublimem Maximi philosophiam ex- tollat, qui, scbolas Peripateticorum, Academicorum, Stoicorum et Epicuri corona lanea cingens, quam longissime ablegat et repellit. Colbertini plures, Coisl. et 2, etc. In ed. deest Pass., etc. Sic etiam habet Hervag., ad cuius mar- ginem scripsit Billius : forte C D De rep. serinone civitatem construxit. pres tradit scindapsum esse plantæ genus, quod apud Nyssum in India nascitur. Cum autem hæc planta nusquam alibi reperiatur, putat Gregorius, hanc vocem inanem esse, et nihil siguifcare. Tra- gelaphus vero, est animal ex hirco el cervo confla · tum, quod etiam a multis nunquam exstitisse cre- ditur. De tragelapho tamen mentio est in Deute- ron. xiv, 5; et in libro Job, juxta Septuaginta, integrum efficiunt, symbamata, vocantur; quæ vero sensum integrum non efficiunt, parasymba- mata. » Alludit Gregorius ad Chrysippum, quem, inter alios, Lucianus in dialogo De auctione philo- sophorum irridet, et stulta ipsorum dogmata, at- que in verbis novandis curiositatem deridendam propinat. (7) Στέψας. Οr. 1, et Pass., στεφανώσας. Addi (8) "Ως τις ἐκείνων τὸν ποιητήν. « Ut quidam (5) 'Οράτε. Οr. 1, ὁρᾶται. (10) Εἴτε τοῖς. In nonnullis, είτε σὺν τοῖς. (11) Κατακλυσμό κατακλυσμού. Sic Regii et (12) "Οραμα. Coisl. 1, θέαμα. (13) Αὐτοί τι. Sic quatuor Colb., duo Coisl., (14) Οὐ λόγῳ, etc. Hic Platonem carpit, qui lib. (15) Σκινδαψοί ... τραγέλαφοι. Apollonii inter- (16) Συμβάματα, etc. Propositiones, quæ sensum (17) Παιζόμενα. Οr., παίζονται
PG 35:1206Ἡ πρὸς ἄρχοντας δικαιολογία, ἡ πρὸς βασιλεῖς παῤῥησία, κατὰ τὸν θεῖον Δαβὶδ λαλοῦντα ἐναντίον βασιλέων καὶ μὴ αἰσχυνόμενον, δήμων ἀλογίαν συστεῖλαι κυμαινομένων, δυναστῶν ἐξουσίαν ἀγριαινόντων, οἴκων ἀῤῥωστίαν στασιαζόντων, ἀπαιδεύτων ἀγροικίαν, πεπαιδευμένων ἀλαζονείαν, πλοῦτον ἐπαιρόμενον, κόρον ὑβρίζοντα, πενίαν κακουργοῦσαν, θυμὸν ἐκφερόμενον καὶ τὸν λογισμὸν ἐκφέροντα, ἡδονῆς ἀμετρίαν, γέλωτος ἀκρασίαν, λύπης ἀδημονίαν παῦσαι, νεότητος ἀνωμαλίαν, γήρως μικροψυχίαν, χηρείας ἐρημίαν, ὀρφανίας ἀπόγνωσιν. Ταῦτα τῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν γραμμῶν, καὶ τοῦ κεχηνέναι πρὸς τοὺς ἀστέρας, ἆρ’ οὐ μακρῷ προτιμήσει τις εὖ φρονῶν; ἐκεῖνο ἐνθυμηθεὶς, ὅτι συναγόντων μὲν πάντων, ἢ γεωμετρούντων, ἢ ἀστρονομούντων, οὐδὲν ἂν ὁ βίος ἡμῶν παρὰ τοῦτο ὠφεληθείη, ὅτι μὴ καὶ τὰ πάντα λυθήσεται· τούτων δὲ ὧν εἶπον ἀναιρουμένων, ἀταξία τὸ πᾶν καὶ σύγχυσις. Ταῦτα τῆς Ἀντισθένους ἀλαζονείας, καὶ τῆς Διογένους ὀψοφαγίας, καὶ τῆς Κράτητος κοινογαμίας, τί χρὴ λέγειν ὅσῳ κρείττω καὶ ὑψηλότερα; Πλὴν φειδόμεθα κἀκείνων αἰδοῖ τῆς προσηγορίας, ἵνα τι τοῦ ἀνδρὸς ἀπολαύσωσιν.
Γ'. Διὰ τοῦτο Περιπάτους μεν, καὶ ᾿Ακαδημίας, Α καὶ τὴν σεμνὴν Στοάν, καὶ τὸ αὐτόματον Επικούρου μετὰ τῶν ἀτόμων καὶ τῆς ἡδονῆς, ἐρίῳ στέψας (7), ὥς τις ἐκείνων τὸν ποιητὴν (8), ὡς πορρωτάτω πέμ- πει καὶ ἀποκρούεται. Κυνικῆς δὲ, τὸ μὲν ἄθεον δια- πτύσας, τὸ δὲ ἀπέριττον ἐπαινέσας, τοῦτό ἐστιν ὁ νῦν ὁρᾶτε (9), κύων κατὰ τῶν ὄντως κυνῶν, καὶ φιλότο φος κατὰ τῶν ἀσόφων, καὶ Χριστιανὸς ὑπὲρ πάνο των, καὶ νικῶν τὴν μὲν ἐκείνων αὐθάδειαν τῇ τοῦ σχήματος ὁμοιότητι, τῶν δὲ παρ' ἡμῖν ἔστιν ὧν τὴν ἀπειροκαλίαν τῇ καινότητι τοῦ ἐνδύματος, δεικνύς, ὅτι μὴ ἐν μικροῖς τὸ εὐσεβές, μηδὲ ἐν τῷ κατηφεῖ τὸ φιλόσοφον, ἀλλ' ἐν ψυχῆς στεῤῥότητι καὶ διανοίας καθαρότητι, καὶ γνησίᾳ τῇ πρὸς τὸ καλὸν νεύσει, ὅπως ἂν τοῦ σχήματος ἔχωμεν, καὶ οἷστισιν ἂν ἡμι- λῶμεν, εἴτε ἡμῖν αὐτοῖς μόνοις συστέλλοντες τὸν νοῦν β ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων, εἴτε τοῖς (10) πολλοῖς τε καὶ ὁμοφύλοις ἰδιάζοντες ἐν τῷ κοινῷ, καὶ φιλοσοφοῦντες ἐν οὐ φιλοσοφοῦσιν (ὡς ἡ Νῶε κιβωτὸς ἐκείνη, ἐν και τακλυσμῷ κατακλυσμοῦ (11) κουφοτέρα· καὶ ἡ τοῦ ὅρους βάτος, ἣν καῖον τὸ πῦρ οὐ κατέκαιε, τὸ μέγα Μωϋσέως ὅραμα [12], οὔτε αὐτοί τι (13) πάσχοντες τοῖς πολλοῖς, οὐ μᾶλλον γε ἢ ἀδάμας τοῖς παίουσι, καὶ δι' ἑαυτῶν τοὺς ἄλλους βελτίους ποιοῦντες εἰς δύο ναμιν. Ταύτης καρπὸς τῆς φιλοσοφίας, οὐ λόγῳ (14) πλαττόμεναι πόλεις (σκινδαψοί τινες, ὡς αὐτοί φασι, καὶ τραγέλαφοι (15), & γλῶσσα μόνη συντίθησιν)· οὐδὲ κατηγορίαι τινὲς, καὶ ἀναλύσεις, καὶ μίξεις· οὐδὲ συμβάματα (16) καὶ παρασυμβάματα, καὶ ἡ τε- χνολογουμένη σοφία· οὐδὲ γραμμαί τινες οὐδαμοῦ κεί- μεναι, οὐδὲ ἀστέρων πλοκαὶ καὶ σχήματα κατὰ τῆς Προνοίας ἐπινοούμενα. Ταῦτα μὲν γὰρ αὐτῷ δευτέ ρου λόγου καὶ πάρεργα, καὶ τοσοῦτον παιζόμενα (17), ὅσον μὴ παίζεσθαι παρὰ τῶν εἰδέναι προσποιουμές γων. Έχου. 11, καὶ μύρῳ ἀλείψας, « κατα- κλυσμοῦ. αὐτόν τι. Η ΧΧΧΙΧ, 1. - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. q onam pacto philosophiam tractat? Medius quodammodo inter illorum vanitatem, et nostram sa- pientiam incedit, atque illorum quidem habitum et larvam, nostrorum autem veritatem et sublimita- tem profitetur. VI. Quamoorem Peripateticorum scholas, et Aca demias, et venerandam Stoam, et Epicuri casum ac temeritatem una cum atomis et voluptate, co- rena lanca cingens (quemadmodum quidam ipsorum poetam ornavit), quam longissime ablegat et repellit. Cynicæ autem sectæ, impietatem quidem et numi- nis contemptum exsecratus, frugalitatem autem Jaudibus prosecutus, hoc est quod cernitis, canis adversus veros canes, et philosophus adversus in- sipientes, et Christianus ad bene de omnibus me- rendum paratus, atque illorum quidem arrogantiam per habitus similitudinem, nonnullorum autem ex nostris ineptiam per vestis novitatem refutans: illud scilicet ostendens, nec pietatem in exiguis rebus, nec philosophiam in vultus tristitia, verum in animi Grmitate ac mentis puritate, sinceraque ad bonum propensione consistere uihil referre, quo habitu simus, et cum quibus consuetudinem habeamus, modo nos ita comparemus, ut sive soli simus, mentem a sensibus contrahamus, sive cum aliis versemur, in communi hominum coetu tan- quam in secreto vivamus, atque inter eos qui minime philosophantur, philosophie studia colamus. Et quemadmodum arca illa Noe ", quæ in diluvio vim diluvii evasit; atque ingens illud Moysis spectacu- lum, hoc est, ille montis rubus ³, quem ignis urens non perurebat, eodem modo nos quoque, nec ex vulgi contagione detrimentum ullum contrabamus, quemadmodum nec adamas ab iis, a quibus per- cutitur,et pro virili nostra curemus, ut alii per nos meliores efficiantur. Hujus philosophiæ fructus, non sermone fictæ civitates (scindapsi quidam, ut ipsi aiunt, et tragelaphi, quæ lingua sola construit), nec categoriæ quædam et analyses, ac mistiones, nec symbamata et parasymbamata, et argutatrix sapien- tia, nec lineæ quædam nusquam exsistentes, nec siderum nexus, et Ggura adversus Dei provi- dentiam excogitatæ. Hæc enim ille secundo loco semper habuit, obiterque ac velut per ludum atti- git, hactenusque duntaxat, ne ab illis, qui se earum rerum scientiam tenere profitentur, illudi at‘ue exagitari posset. Gen, vi, 14. posset, et unguento ungens. Utriusque eniin coronæ, et impositionis et un- ctionis, meminit Plato, lib. u De republ. ipsorum poetam ornavit., Plato ipse est, qui Ho- merum, ne juvenibus noxius et exitiosus esset, lana coronari et dimitti statuit. Hac similitudine utitur Gregorius, ut sublimem Maximi philosophiam ex- tollat, qui, scbolas Peripateticorum, Academicorum, Stoicorum et Epicuri corona lanea cingens, quam longissime ablegat et repellit. Colbertini plures, Coisl. et 2, etc. In ed. deest Pass., etc. Sic etiam habet Hervag., ad cuius mar- ginem scripsit Billius : forte C D De rep. serinone civitatem construxit. pres tradit scindapsum esse plantæ genus, quod apud Nyssum in India nascitur. Cum autem hæc planta nusquam alibi reperiatur, putat Gregorius, hanc vocem inanem esse, et nihil siguifcare. Tra- gelaphus vero, est animal ex hirco el cervo confla · tum, quod etiam a multis nunquam exstitisse cre- ditur. De tragelapho tamen mentio est in Deute- ron. xiv, 5; et in libro Job, juxta Septuaginta, integrum efficiunt, symbamata, vocantur; quæ vero sensum integrum non efficiunt, parasymba- mata. » Alludit Gregorius ad Chrysippum, quem, inter alios, Lucianus in dialogo De auctione philo- sophorum irridet, et stulta ipsorum dogmata, at- que in verbis novandis curiositatem deridendam propinat. (7) Στέψας. Οr. 1, et Pass., στεφανώσας. Addi (8) "Ως τις ἐκείνων τὸν ποιητήν. « Ut quidam (5) 'Οράτε. Οr. 1, ὁρᾶται. (10) Εἴτε τοῖς. In nonnullis, είτε σὺν τοῖς. (11) Κατακλυσμό κατακλυσμού. Sic Regii et (12) "Οραμα. Coisl. 1, θέαμα. (13) Αὐτοί τι. Sic quatuor Colb., duo Coisl., (14) Οὐ λόγῳ, etc. Hic Platonem carpit, qui lib. (15) Σκινδαψοί ... τραγέλαφοι. Apollonii inter- (16) Συμβάματα, etc. Propositiones, quæ sensum (17) Παιζόμενα. Οr., παίζονται
PG 35:1207Ἡμεῖς δὲ, ἵνα τὰ ἐν μέσῳ συνέλωμεν, τὸ σῶφρον, τὸ ἐγκρατὲς, τὸ ἄτυφον, τὸ ἐπίχαρι, τὸ κοινωνικὸν, τὸ φιλάνθρωπον, τἄλλα οἷς ὑπὲρ ἅπαντας ὁ ἀνὴρ, ἐπὶ τὸ τελευταῖον μὲν τῇ τάξει, πρῶτον δὲ τῇ δυνάμει τρεψόμεθα. Η. Ἦν ὅτε γαλήνην εἴχομεν ἀπὸ τῶν αἱρέσεων, ἡνίκα Σίμωνες μὲν, καὶ Μαρκίωνες, Οὐαλεντῖνοί τέ τινες, καὶ Βασιλεῖδαι, καὶ Κέρδωνες, Κήρινθοί τε καὶ Καρποκράτεις, καὶ πᾶσα ἡ περὶ ἐκείνους φλυαρία τε καὶ τερατεία, ἐπὶ πλεῖστον τὸν τῶν ὅλων Θεὸν τεμόντες, καὶ ὑπὲρ τοῦ Ἀγαθοῦ τῷ Δημιουργῷ πολεμήσαντες, ἔπειτα κατεπόθησαν τῷ ἑαυτῶν βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ παραδοθέντες, ὥσπερ ἦν ἄξιον. Μοντανοῦ δὲ τὸ πονηρὸν πνεῦμα, καὶ τὸ Μανοῦ σκότος, καὶ ἡ Ναυάτου θρασύτης, ἢ καθαρότης, Σαβελλίου τε ἡ κακὴ συνηγορία τῆς μοναρχίας εἶξε, καὶ ὑπεχώρησεν, ἡ μὲν εἰς ἀντίπαλον μοῖραν ἀποκριθεῖσα, ἡ δὲ καὶ πάντη περιφρονηθεῖσα καὶ παραῤῥιφεῖσα διὰ τὸ ἀσθενές· ἄλλο δὲ οὐδὲν παρελύπει τὴν Ἐκκλησίαν. Οἱ γὰρ διωγμοὶ καὶ λαμπροτέραν αὐτὴν ἐποίουν τοῖς πάθεσιν.
Ζ'. Τί δὲ τὸ πρῶτον καὶ σπουδαζόμενον; Η πρὸς ἄρχοντας δικαιολογία, ἡ πρὸς βασιλεῖς (18) παρη- σία, κατὰ τὸν θεῖον Δαβὶδ λαλοῦντα ἐναντίον βασι- λέων καὶ μὴ αἰσχυνόμενον, δήμων ἀλογίαν συστείλαι κυμαινομένων, δυναστῶν ἐξουσίαν ἀγριαινόντων, οι κων ἀρρωστίαν στασιαζόντων, ἀπαιδεύτων ἀγροικίαν, πεπαιδευμένων ἀλαζονείαν, πλοῦτον ἐπαιρόμενον, κόρον ὑβρίζοντα, πενίαν κακουργοῦσαν, θυμὸν ἐχε φερόμενον καὶ τὸν λογισμόν (19) ἐκφέροντα, ἡδονῆς ἀμετρίαν, γέλωτος ἀκρασίαν, λύπης ἀδημονίαν παύ σαι, νεότητος ἀνωμαλίαν, γήρως μικροψυχίαν, χηρείας ἐρημίαν, ὀρφανίας ἀπόγνωσιν. Ταῦτα τῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν γραμμῶν, καὶ τοῦ κε- χηνέναι πρὸς τοὺς ἀστέρας, ἆρ᾽ οὐ μακρῷ προ- τιμήσει τις εὖ φρονῶν; ἐκεῖνο ἐνθυμηθεὶς, ὅτι συναγόντων μὲν πάντων, ἢ γεωμετρούντων, ἢ ἀστρο νομούντων, οὐδὲν ἂν ὁ βίος ἡμῶν παρὰ τοῦτο ὠφελη- θείη, ὅτι μὴ καὶ τὰ πάντα λυθήσεται· τούτων δὲ ὧν εἶπον ἀναιρουμένων, ἀταξία τὸ πᾶν καὶ σύγχυσις. Ταῦτα τῆς ᾿Αντισθένους ἀλαζονείας, καὶ τῆς Διογέ νους οψοφαγίας, καὶ τῆς Κράτητος κοινογαμίας, τί χρὴ λέγειν ὅσῳ κρείττω καὶ ὑψηλότερα; Πλὴν φειδό μεθα (20) κἀκείνων αἰδοῖ τῆς προσηγορίας, ἵνα τι τοῦ ἀνδρὸς ἀπολαύσωσιν. Ἡμεῖς δὲ, ἵνα (21) τὰ ἐν μέσῳ συνέλωμεν, τὸ σῶφρον, τὸ ἐγκρατές, τὸ ἄτυφον, τὸ ἐπίχαρι, τὸ κοινωνικόν, τὸ φιλάνθρωπον, τἆλλα οἷς ὑπὲρ ἅπαντας ὁ ἀνὴρ, ἐπὶ τὸ τελευταῖον μὲν τῇ τάξει, πρῶτον δὲ τῇ δυνάμει τρεψόμεθα (22). Τον λογισμόν. Οr. 1, τῶν λογι σμών. Η'. Ην (23) ὅτε γαλήνην είχομεν ἀπὸ τῶν αἱρέ σεων, ἡνίκα Σίμωνες μὲν, καὶ Μαρκίωνες, Ουαλεν τινοί τέ τινες, καὶ Βασιλεῖδαι, καὶ Κέρδωνες, Κήριν θοί τε καὶ Καρποκράτεις, καὶ πᾶσα ἡ περὶ ἐκείνους φλυαρία τε καὶ τερατεία, ἐπὶ πλεῖστον (24) τὸν τῶν ὅλων Θεὸν τεμόντες, καὶ ὑπὲρ τοῦ Ἀγαθοῦ τῷ Δη- μιουργῷ πολεμήσαντες, ἔπειτα κατεπόθησαν τῷ ἑαυτῶν βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ (25) παραδοθέντες, ὥσπερ ἦν ἄξιον. Μοντανοῦ δὲ τὸ πονηρὸν πνεῦμα, καὶ τὸ Μανοῦ σκότος, καὶ ἡ Νανάτου θρασύτης, ἢ καθαρό της, Σαβελλίου τε ή κακή συνηγορία της μοναρχίας εἶξε, καὶ ὑπεχώρησεν, ἡ μὲν εἰς ἀντίπαλον (26) μοί- ραν ἀποκριθεῖσα, ἡ δὲ καὶ πάντη περιφρονηθεῖσα οἶμαι, λέγει αἵρεσιν, ὥσπερ καὶ ἡ πεῖρα ἕως τοῦ νῦν δείκνυσι· , S. GREGORII THEOLOGI VI. Quodnam autem ſuit primarium et anti- A quissimum ipsius studium? Pro jure et æquo cum præsidibus expostulare, apud reges sermonis li- hertatem adhibere, quemadmodum eximius ille David, qui loquebatur in conspectu regum, et non confundebatur *, popularis turbæ fluctuum instar agitatæ stoliditatem compescere ferocientium, procerum licentiam, domorum inter se dissiden- tium morbum, indoctorum rusticitatem, doctorum arrogantiam, divitias insolenter sese efferentes, saturitatem petulanter et contumeliose se geren- tem, paupertatem ad maleficia proclivem, iracun- diam præcipitem, ac rationem secum efferentem, voluptatem modum excedentem, risum petulantem, niceroris anxietatem coercere, juventutis inconstan- tiam, senectutis ignaviam, animique imbecillitatem, B viduitatis solitudinem, orbitatis desperationem com- primere. Hæc vero nonue syllogismis, et lineis, et bianti in stellis obtutui multum anteponet, quisquis mente sana fuerit? Illud secum reputans, quod si ad syllogismorum conclusionem, vel ad geometriam, aut astronomiam, oinnes studium suum atque ope- ram contulerint, nihil ea res vilæ humanæ profu- tura sit, quin potius omnia dissolvi ac labefactari necesse erit: contra si ea officia, quæ a me com- memorata sunt, de medio sublata fuerint, summa omnium rerum perturbatio et confusio sit. Ilæc quanto Antisthenis vanitate, et Diogenis ingluvie, et communi Cratetis matrimonio, sublimiora et præstantiora sint, quid dicere attinet? Verum ob nominis eorum reverentiam his quoque parcamus, ut nonnullum ipsi quoque fructum ex hujus viri philosophia capiant. Nos autem, ut media incidamus, pudicitiam nempe, continentiam, modestiam, morum suavitatem, affabilitatem, humanitatem, cæterasque virtutes, quibus ipse mortales omnes Euperat, ad id, quod ordine quidem prostremum, dignitate autem et facultate principem locum ob- Linet, orationem convertamus. VIII. Fuit quondam illud tempus, cum ab hære- G sum procellis tranquilla omnia habebamus, cum videlicet Simones, et Marciones, et Valenti- niani, et Basilidæ, et Cerdones, Cerinthi etiam, et Carpocrates, atque omnes illorum nugæ ac præ- stigiæ, posteaquam rerum omnium Deum per- diuturno tempore secuissent, bellumque pro Bono adversus Creatorem gessissent, suomet tandem, ut quum erat, profundo absorptæ, ac silentio tradita fuerunt. Nam Montani quoque malus spiritus, et Manis tenebræ, et Novati temeritas, aut puritas, et Sabellii mala monarchiæ assertio, cesserant, sese- que subduxerant, altera nimirum in contrariam ** Psal, cxviii, 46. (19; Coisl. 1, et Ita legit Billius. Sic enim Latine sonant hæ voces. Plures hæretici, ac præcipue Valentinus, ‹ Bytho» et «Sigæ › inter ouas suos, primas tribuebant. Unde Tertullianus D Valentini stuporem notat, quod Byti, nomen de- disset illi, quem in sublimi loco sedere diceret. Gregorius etiam, ad illorum nomina festive allu- dens, ait, hac errorum monstra profundo et si- lentio tradita fuisse. Novali hæresim, ut opinor, signti- cat, quemadmodum huc usque experientia probat. » Quid Gregorius et Scholiastes velint, liquido nou patet. Num intelligunt, contrariam in partem, ac in mitiorem disciplinam mutatam fuisse Novati se- veritatem? Supererant enim tunc temporis Constan- (18) Βασιλεῖς. Pass., βασιλέας. (20) Φειδόμεθα. Or. 1, et Combef., φειδώμεθα. (21) "Ινα. Deest in Reg. bm. (22) Τρεψόμεθα. Combef., τρεψώμενα. (23) Ην. • Fuit. Sic Combef. in ed., ν. (24) Ἐπὶ πλεῖστον. Reg. a, καὶ ἐπὶ πλεῖστον. (25) Βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ. « Profundo ac silentio. (20) Εἰς ἀντίπαλον, etc. Schol. : Τὴν Νοβατου,
PG 35:1208Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ δευτέρα ζάλη κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐγείρεται, ὁ τυφὼν τῆς ἀδικίας, τὸ πλήρωμα τῆς ἀσεβείας, ὁ λεγεὼν τῶν πνευμάτων, ἡ ἀντίχριστος γλῶσσα, ὁ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλήσας νοῦς, ἡ κατατομὴ τῆς θεότητος· οὗ δεινὴ μὲν ἡ ἐγχείρησις, δεινοτέρα δὲ ἡ τελευτὴ, καὶ τῆς Ἰούδα προδοσίας ἀξία, ἣν ἐκεῖνος κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐτόλμησεν, Ἄρειος, ὁ καλῶς μετὰ τῆς μανίας ὀνομαζόμενος. Οὗτος ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρέων ἀρξάμενος πόλεως, κἀκεῖ τὸ δεινὸν ἐκμελετήσας, ἔπειτα, ὥσπερ τις ἀγρία φλὸξ, ἀπὸ μικροῦ τοῦ σπινθῆρος τὸ πολὺ τῆς οἰκουμένης ἐπιδραμὼν, ὑπὸ τῶν Πατέρων ἡμῶν καταλύεται, καὶ τοῦ εὐσεβοῦς ἀριθμοῦ τοῦ τότε καταλαβόντος τὴν Νίκαιαν, καὶ εἴσω περιγραπτῶν ὅρων τε καὶ ῥημάτων τὴν θεολογίαν στήσαντος.
Ζ'. Τί δὲ τὸ πρῶτον καὶ σπουδαζόμενον; Η πρὸς ἄρχοντας δικαιολογία, ἡ πρὸς βασιλεῖς (18) παρη- σία, κατὰ τὸν θεῖον Δαβὶδ λαλοῦντα ἐναντίον βασι- λέων καὶ μὴ αἰσχυνόμενον, δήμων ἀλογίαν συστείλαι κυμαινομένων, δυναστῶν ἐξουσίαν ἀγριαινόντων, οι κων ἀρρωστίαν στασιαζόντων, ἀπαιδεύτων ἀγροικίαν, πεπαιδευμένων ἀλαζονείαν, πλοῦτον ἐπαιρόμενον, κόρον ὑβρίζοντα, πενίαν κακουργοῦσαν, θυμὸν ἐχε φερόμενον καὶ τὸν λογισμόν (19) ἐκφέροντα, ἡδονῆς ἀμετρίαν, γέλωτος ἀκρασίαν, λύπης ἀδημονίαν παύ σαι, νεότητος ἀνωμαλίαν, γήρως μικροψυχίαν, χηρείας ἐρημίαν, ὀρφανίας ἀπόγνωσιν. Ταῦτα τῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν γραμμῶν, καὶ τοῦ κε- χηνέναι πρὸς τοὺς ἀστέρας, ἆρ᾽ οὐ μακρῷ προ- τιμήσει τις εὖ φρονῶν; ἐκεῖνο ἐνθυμηθεὶς, ὅτι συναγόντων μὲν πάντων, ἢ γεωμετρούντων, ἢ ἀστρο νομούντων, οὐδὲν ἂν ὁ βίος ἡμῶν παρὰ τοῦτο ὠφελη- θείη, ὅτι μὴ καὶ τὰ πάντα λυθήσεται· τούτων δὲ ὧν εἶπον ἀναιρουμένων, ἀταξία τὸ πᾶν καὶ σύγχυσις. Ταῦτα τῆς ᾿Αντισθένους ἀλαζονείας, καὶ τῆς Διογέ νους οψοφαγίας, καὶ τῆς Κράτητος κοινογαμίας, τί χρὴ λέγειν ὅσῳ κρείττω καὶ ὑψηλότερα; Πλὴν φειδό μεθα (20) κἀκείνων αἰδοῖ τῆς προσηγορίας, ἵνα τι τοῦ ἀνδρὸς ἀπολαύσωσιν. Ἡμεῖς δὲ, ἵνα (21) τὰ ἐν μέσῳ συνέλωμεν, τὸ σῶφρον, τὸ ἐγκρατές, τὸ ἄτυφον, τὸ ἐπίχαρι, τὸ κοινωνικόν, τὸ φιλάνθρωπον, τἆλλα οἷς ὑπὲρ ἅπαντας ὁ ἀνὴρ, ἐπὶ τὸ τελευταῖον μὲν τῇ τάξει, πρῶτον δὲ τῇ δυνάμει τρεψόμεθα (22). Τον λογισμόν. Οr. 1, τῶν λογι σμών. Η'. Ην (23) ὅτε γαλήνην είχομεν ἀπὸ τῶν αἱρέ σεων, ἡνίκα Σίμωνες μὲν, καὶ Μαρκίωνες, Ουαλεν τινοί τέ τινες, καὶ Βασιλεῖδαι, καὶ Κέρδωνες, Κήριν θοί τε καὶ Καρποκράτεις, καὶ πᾶσα ἡ περὶ ἐκείνους φλυαρία τε καὶ τερατεία, ἐπὶ πλεῖστον (24) τὸν τῶν ὅλων Θεὸν τεμόντες, καὶ ὑπὲρ τοῦ Ἀγαθοῦ τῷ Δη- μιουργῷ πολεμήσαντες, ἔπειτα κατεπόθησαν τῷ ἑαυτῶν βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ (25) παραδοθέντες, ὥσπερ ἦν ἄξιον. Μοντανοῦ δὲ τὸ πονηρὸν πνεῦμα, καὶ τὸ Μανοῦ σκότος, καὶ ἡ Νανάτου θρασύτης, ἢ καθαρό της, Σαβελλίου τε ή κακή συνηγορία της μοναρχίας εἶξε, καὶ ὑπεχώρησεν, ἡ μὲν εἰς ἀντίπαλον (26) μοί- ραν ἀποκριθεῖσα, ἡ δὲ καὶ πάντη περιφρονηθεῖσα οἶμαι, λέγει αἵρεσιν, ὥσπερ καὶ ἡ πεῖρα ἕως τοῦ νῦν δείκνυσι· , S. GREGORII THEOLOGI VI. Quodnam autem ſuit primarium et anti- A quissimum ipsius studium? Pro jure et æquo cum præsidibus expostulare, apud reges sermonis li- hertatem adhibere, quemadmodum eximius ille David, qui loquebatur in conspectu regum, et non confundebatur *, popularis turbæ fluctuum instar agitatæ stoliditatem compescere ferocientium, procerum licentiam, domorum inter se dissiden- tium morbum, indoctorum rusticitatem, doctorum arrogantiam, divitias insolenter sese efferentes, saturitatem petulanter et contumeliose se geren- tem, paupertatem ad maleficia proclivem, iracun- diam præcipitem, ac rationem secum efferentem, voluptatem modum excedentem, risum petulantem, niceroris anxietatem coercere, juventutis inconstan- tiam, senectutis ignaviam, animique imbecillitatem, B viduitatis solitudinem, orbitatis desperationem com- primere. Hæc vero nonue syllogismis, et lineis, et bianti in stellis obtutui multum anteponet, quisquis mente sana fuerit? Illud secum reputans, quod si ad syllogismorum conclusionem, vel ad geometriam, aut astronomiam, oinnes studium suum atque ope- ram contulerint, nihil ea res vilæ humanæ profu- tura sit, quin potius omnia dissolvi ac labefactari necesse erit: contra si ea officia, quæ a me com- memorata sunt, de medio sublata fuerint, summa omnium rerum perturbatio et confusio sit. Ilæc quanto Antisthenis vanitate, et Diogenis ingluvie, et communi Cratetis matrimonio, sublimiora et præstantiora sint, quid dicere attinet? Verum ob nominis eorum reverentiam his quoque parcamus, ut nonnullum ipsi quoque fructum ex hujus viri philosophia capiant. Nos autem, ut media incidamus, pudicitiam nempe, continentiam, modestiam, morum suavitatem, affabilitatem, humanitatem, cæterasque virtutes, quibus ipse mortales omnes Euperat, ad id, quod ordine quidem prostremum, dignitate autem et facultate principem locum ob- Linet, orationem convertamus. VIII. Fuit quondam illud tempus, cum ab hære- G sum procellis tranquilla omnia habebamus, cum videlicet Simones, et Marciones, et Valenti- niani, et Basilidæ, et Cerdones, Cerinthi etiam, et Carpocrates, atque omnes illorum nugæ ac præ- stigiæ, posteaquam rerum omnium Deum per- diuturno tempore secuissent, bellumque pro Bono adversus Creatorem gessissent, suomet tandem, ut quum erat, profundo absorptæ, ac silentio tradita fuerunt. Nam Montani quoque malus spiritus, et Manis tenebræ, et Novati temeritas, aut puritas, et Sabellii mala monarchiæ assertio, cesserant, sese- que subduxerant, altera nimirum in contrariam ** Psal, cxviii, 46. (19; Coisl. 1, et Ita legit Billius. Sic enim Latine sonant hæ voces. Plures hæretici, ac præcipue Valentinus, ‹ Bytho» et «Sigæ › inter ouas suos, primas tribuebant. Unde Tertullianus D Valentini stuporem notat, quod Byti, nomen de- disset illi, quem in sublimi loco sedere diceret. Gregorius etiam, ad illorum nomina festive allu- dens, ait, hac errorum monstra profundo et si- lentio tradita fuisse. Novali hæresim, ut opinor, signti- cat, quemadmodum huc usque experientia probat. » Quid Gregorius et Scholiastes velint, liquido nou patet. Num intelligunt, contrariam in partem, ac in mitiorem disciplinam mutatam fuisse Novati se- veritatem? Supererant enim tunc temporis Constan- (18) Βασιλεῖς. Pass., βασιλέας. (20) Φειδόμεθα. Or. 1, et Combef., φειδώμεθα. (21) "Ινα. Deest in Reg. bm. (22) Τρεψόμεθα. Combef., τρεψώμενα. (23) Ην. • Fuit. Sic Combef. in ed., ν. (24) Ἐπὶ πλεῖστον. Reg. a, καὶ ἐπὶ πλεῖστον. (25) Βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ. « Profundo ac silentio. (20) Εἰς ἀντίπαλον, etc. Schol. : Τὴν Νοβατου,
§ 4
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
Θ. Πάλιν πονηρὰ βασιλεία, καὶ πάλιν ἀναζῇ τὸ κακὸν, καὶ ὥσπερ τὰ ὕπουλα τῶν τραυμάτων ἀναστομοῦται καὶ ἀναῤῥήγνυται. Καὶ λύκοι βαρεῖς, ἄλλος ἄλλοθεν διαλαβόντες ἡμᾶς, τὴν Ἐκκλησίαν σπαράττουσιν. Ἱερεῖς τε κατὰ ἱερέων ἐξοπλισθέντες, καὶ δῆμοι δήμοις ἐπιμανέντες· καὶ βασιλεὺς ἀσεβείᾳ διδοὺς παῤῥησίαν, καὶ κατὰ τῆς ὀρθῆς δόξης νομοθετῶν·
Ζ'. Τί δὲ τὸ πρῶτον καὶ σπουδαζόμενον; Η πρὸς ἄρχοντας δικαιολογία, ἡ πρὸς βασιλεῖς (18) παρη- σία, κατὰ τὸν θεῖον Δαβὶδ λαλοῦντα ἐναντίον βασι- λέων καὶ μὴ αἰσχυνόμενον, δήμων ἀλογίαν συστείλαι κυμαινομένων, δυναστῶν ἐξουσίαν ἀγριαινόντων, οι κων ἀρρωστίαν στασιαζόντων, ἀπαιδεύτων ἀγροικίαν, πεπαιδευμένων ἀλαζονείαν, πλοῦτον ἐπαιρόμενον, κόρον ὑβρίζοντα, πενίαν κακουργοῦσαν, θυμὸν ἐχε φερόμενον καὶ τὸν λογισμόν (19) ἐκφέροντα, ἡδονῆς ἀμετρίαν, γέλωτος ἀκρασίαν, λύπης ἀδημονίαν παύ σαι, νεότητος ἀνωμαλίαν, γήρως μικροψυχίαν, χηρείας ἐρημίαν, ὀρφανίας ἀπόγνωσιν. Ταῦτα τῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν γραμμῶν, καὶ τοῦ κε- χηνέναι πρὸς τοὺς ἀστέρας, ἆρ᾽ οὐ μακρῷ προ- τιμήσει τις εὖ φρονῶν; ἐκεῖνο ἐνθυμηθεὶς, ὅτι συναγόντων μὲν πάντων, ἢ γεωμετρούντων, ἢ ἀστρο νομούντων, οὐδὲν ἂν ὁ βίος ἡμῶν παρὰ τοῦτο ὠφελη- θείη, ὅτι μὴ καὶ τὰ πάντα λυθήσεται· τούτων δὲ ὧν εἶπον ἀναιρουμένων, ἀταξία τὸ πᾶν καὶ σύγχυσις. Ταῦτα τῆς ᾿Αντισθένους ἀλαζονείας, καὶ τῆς Διογέ νους οψοφαγίας, καὶ τῆς Κράτητος κοινογαμίας, τί χρὴ λέγειν ὅσῳ κρείττω καὶ ὑψηλότερα; Πλὴν φειδό μεθα (20) κἀκείνων αἰδοῖ τῆς προσηγορίας, ἵνα τι τοῦ ἀνδρὸς ἀπολαύσωσιν. Ἡμεῖς δὲ, ἵνα (21) τὰ ἐν μέσῳ συνέλωμεν, τὸ σῶφρον, τὸ ἐγκρατές, τὸ ἄτυφον, τὸ ἐπίχαρι, τὸ κοινωνικόν, τὸ φιλάνθρωπον, τἆλλα οἷς ὑπὲρ ἅπαντας ὁ ἀνὴρ, ἐπὶ τὸ τελευταῖον μὲν τῇ τάξει, πρῶτον δὲ τῇ δυνάμει τρεψόμεθα (22). Τον λογισμόν. Οr. 1, τῶν λογι σμών. Η'. Ην (23) ὅτε γαλήνην είχομεν ἀπὸ τῶν αἱρέ σεων, ἡνίκα Σίμωνες μὲν, καὶ Μαρκίωνες, Ουαλεν τινοί τέ τινες, καὶ Βασιλεῖδαι, καὶ Κέρδωνες, Κήριν θοί τε καὶ Καρποκράτεις, καὶ πᾶσα ἡ περὶ ἐκείνους φλυαρία τε καὶ τερατεία, ἐπὶ πλεῖστον (24) τὸν τῶν ὅλων Θεὸν τεμόντες, καὶ ὑπὲρ τοῦ Ἀγαθοῦ τῷ Δη- μιουργῷ πολεμήσαντες, ἔπειτα κατεπόθησαν τῷ ἑαυτῶν βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ (25) παραδοθέντες, ὥσπερ ἦν ἄξιον. Μοντανοῦ δὲ τὸ πονηρὸν πνεῦμα, καὶ τὸ Μανοῦ σκότος, καὶ ἡ Νανάτου θρασύτης, ἢ καθαρό της, Σαβελλίου τε ή κακή συνηγορία της μοναρχίας εἶξε, καὶ ὑπεχώρησεν, ἡ μὲν εἰς ἀντίπαλον (26) μοί- ραν ἀποκριθεῖσα, ἡ δὲ καὶ πάντη περιφρονηθεῖσα οἶμαι, λέγει αἵρεσιν, ὥσπερ καὶ ἡ πεῖρα ἕως τοῦ νῦν δείκνυσι· , S. GREGORII THEOLOGI VI. Quodnam autem ſuit primarium et anti- A quissimum ipsius studium? Pro jure et æquo cum præsidibus expostulare, apud reges sermonis li- hertatem adhibere, quemadmodum eximius ille David, qui loquebatur in conspectu regum, et non confundebatur *, popularis turbæ fluctuum instar agitatæ stoliditatem compescere ferocientium, procerum licentiam, domorum inter se dissiden- tium morbum, indoctorum rusticitatem, doctorum arrogantiam, divitias insolenter sese efferentes, saturitatem petulanter et contumeliose se geren- tem, paupertatem ad maleficia proclivem, iracun- diam præcipitem, ac rationem secum efferentem, voluptatem modum excedentem, risum petulantem, niceroris anxietatem coercere, juventutis inconstan- tiam, senectutis ignaviam, animique imbecillitatem, B viduitatis solitudinem, orbitatis desperationem com- primere. Hæc vero nonue syllogismis, et lineis, et bianti in stellis obtutui multum anteponet, quisquis mente sana fuerit? Illud secum reputans, quod si ad syllogismorum conclusionem, vel ad geometriam, aut astronomiam, oinnes studium suum atque ope- ram contulerint, nihil ea res vilæ humanæ profu- tura sit, quin potius omnia dissolvi ac labefactari necesse erit: contra si ea officia, quæ a me com- memorata sunt, de medio sublata fuerint, summa omnium rerum perturbatio et confusio sit. Ilæc quanto Antisthenis vanitate, et Diogenis ingluvie, et communi Cratetis matrimonio, sublimiora et præstantiora sint, quid dicere attinet? Verum ob nominis eorum reverentiam his quoque parcamus, ut nonnullum ipsi quoque fructum ex hujus viri philosophia capiant. Nos autem, ut media incidamus, pudicitiam nempe, continentiam, modestiam, morum suavitatem, affabilitatem, humanitatem, cæterasque virtutes, quibus ipse mortales omnes Euperat, ad id, quod ordine quidem prostremum, dignitate autem et facultate principem locum ob- Linet, orationem convertamus. VIII. Fuit quondam illud tempus, cum ab hære- G sum procellis tranquilla omnia habebamus, cum videlicet Simones, et Marciones, et Valenti- niani, et Basilidæ, et Cerdones, Cerinthi etiam, et Carpocrates, atque omnes illorum nugæ ac præ- stigiæ, posteaquam rerum omnium Deum per- diuturno tempore secuissent, bellumque pro Bono adversus Creatorem gessissent, suomet tandem, ut quum erat, profundo absorptæ, ac silentio tradita fuerunt. Nam Montani quoque malus spiritus, et Manis tenebræ, et Novati temeritas, aut puritas, et Sabellii mala monarchiæ assertio, cesserant, sese- que subduxerant, altera nimirum in contrariam ** Psal, cxviii, 46. (19; Coisl. 1, et Ita legit Billius. Sic enim Latine sonant hæ voces. Plures hæretici, ac præcipue Valentinus, ‹ Bytho» et «Sigæ › inter ouas suos, primas tribuebant. Unde Tertullianus D Valentini stuporem notat, quod Byti, nomen de- disset illi, quem in sublimi loco sedere diceret. Gregorius etiam, ad illorum nomina festive allu- dens, ait, hac errorum monstra profundo et si- lentio tradita fuisse. Novali hæresim, ut opinor, signti- cat, quemadmodum huc usque experientia probat. » Quid Gregorius et Scholiastes velint, liquido nou patet. Num intelligunt, contrariam in partem, ac in mitiorem disciplinam mutatam fuisse Novati se- veritatem? Supererant enim tunc temporis Constan- (18) Βασιλεῖς. Pass., βασιλέας. (20) Φειδόμεθα. Or. 1, et Combef., φειδώμεθα. (21) "Ινα. Deest in Reg. bm. (22) Τρεψόμεθα. Combef., τρεψώμενα. (23) Ην. • Fuit. Sic Combef. in ed., ν. (24) Ἐπὶ πλεῖστον. Reg. a, καὶ ἐπὶ πλεῖστον. (25) Βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ. « Profundo ac silentio. (20) Εἰς ἀντίπαλον, etc. Schol. : Τὴν Νοβατου,
PG 35:1209καὶ οἱ μήτε ἄνδρες, μήτε γυναῖκες, παρ’ αὐτῷ δυναστεύοντες. Τίς ἂν τὰ τότε κακὰ πρὸς ἀξίαν ἐκτραγῳδήσειε; τὰς φυγὰς, τὰς δημεύσεις, τὰς ἀτιμίας, τὰς ἐπὶ τῆς ἐρημίας συνάξεις, μυριάδων ὅλων καὶ πόλεων ὑπαιθρίων ταλαιπωρουμένων, καὶ ὑετοῖς καὶ χειμῶσι πιεζομένων; τὰς ἐντεῦθεν ἐπαναστάσεις (οὐδὲ γὰρ τὴν ἐρημίαν εἶχον ἀκίνδυνον); τὰ ἔτι τούτων χαλεπώτερα, τοὺς αἰκισμοὺς, τοὺς θανάτους, τὰς θριαμβεύσεις ἐπισκόπων, φιλοσόφων, ἀνδρῶν, γυναικῶν, νέων, γεγηρακότων; τοὺς ἐπινοοῦντας τὰ δεινὰ, τοὺς προσεπινοοῦντας, τοὺς ὑπηρετουμένους τῇ ἀσεβείᾳ δυνάστας, οἷς τοῦτο μόνον πολλάκις εἰς εὐδοκίμησιν ἤρκεσε, τὸ πικροτέρους φανῆναι τῆς τοῦ κρατοῦντος βουλήσεως; Ι. Ἄρτι μὲν ὁ λαμπρὸς διωγμὸς εἶχε πέρας, καὶ Περσὶς καλῶς ἡμῖν ἐδίκασε τὸν ἀλιτήριον καταλύσασα, καὶ πολλῶν αἱμάτων εἰσπραξαμένη δίκην δι’ ἑνὸς αἵματος· ἄρτι δὲ ὁ ἀπρεπὴς ἄρχεται, καὶ τὸ ἀμύνειν Χριστιανοῖς πρόσχημα ἔχων τῆς ἀσεβείας, τοῖς ἀληθῶς Χριστιανοῖς ἐπιφύεται·
καὶ παραῤῥιφεῖσα διὰ τὸ ἀσθενές· ἄλλα δὲ παρελύπει τὴν Ἐκκλησίαν. Οἱ γὰρ διωγμοὶ καὶ λαμ- προτέραν αὐτὴν ἐποίουν τοῖς πάθεσιν. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ δευτέρα ζάλη κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐγείρε- ται, ἀκτυφὼν τῆς ἀδικίας, τὸ πλήρωμα τῆς ἀσεβείας, ὁ λεγεὼν τῶν πνευμάτων, ἡ ἀντίχριστος γλῶσσα, ὁ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλήσας νοῦς, ἡ κατατομὴ τῆς θεότητος· οὗ δεινὴ μὲν ἡ ἐγχείρησις, δεινοτέρα δὲ ἡ τελευτή, καὶ τῆς (27) Ἰούδα προδοσίας ἀξία, ἣν ἐκεῖνος κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐτόλμησεν, Αρειος, ὁ καλῶς μετὰ τῆς μανίας ὀνομαζόμενος. Οὗτος ἀπὸ τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἀρξάμενος πόλεως, κἀκεῖ τὸ δεινὸν ἐκμελετήσας (28), ἔπειτα, ὥσπερ τις ἀγρία φλόξ, ἀπὸ μικροῦ τοῦ σπινθῆρος τὸ πολὺ τῆς οἰκουμένης ἐπιδραμὼν, ὑπὸ τῶν Πατέρων ἡμῶν καταλύεται, καὶ τοῦ εὐσεβοῦς ἀριθμοῦ τοῦ τότε καταλαβόντος την Νίκαιαν, καὶ εἴσω περιγραπτῶν ὅρων τε καὶ ῥημά- των τὴν θεολογίαν στήσαντος. οὐδὲν Θ. Πάλιν πονηρὰ βασιλεία (29), καὶ πάλιν ἀναζῇ (30) τὸ κακὸν, καὶ ὥσπερ τὰ ὕπουλα τῶν τραυμάτων ἀναστομοῦται καὶ ἀναῤῥήγνυται. Καὶ λύκοι βα- ρεῖς, ἄλλος ἄλλοθεν διαλαβόντες ἡμᾶς, τὴν Ἐκκλη σίαν σπαράττουσιν. Ἱερεῖς τε κατὰ ἱερέων εξοπλι σθέντες, καὶ δῆμοι δήμοις ἐπιμανέντες· καὶ βασι- λεὺς ἀσεβείς διδοὺς παρρησίαν, καὶ κατὰ τῆς ὀρθῆς δόξης νομοθετών (51)· καὶ οἱ μήτε ἄνδρες, μήτε γυ- ναῖκες, παρ' αὐτῷ δυναστεύοντες. Τίς ἂν τὰ τότε κακὰ πρὸς ἀξίαν ἐκτραγωδήσειε ; τὰς φυγάς, τάς δη μεύσεις, τὰς ἀτιμίας, τὰς ἐπὶ τῆς ἐρημίας συν άξεις, μυριάδων ὅλων καὶ πόλεων ὑπαιθρίων ταλαιπω- ρουμένων, καὶ ὑετοῖς καὶ χειμῶσι πιεζομένων; τὰς ἐντεῦθεν ἐπαναστάσεις (οὐδὲ γὰρ τὴν ἐρημίαν εἶχον ἀκίνδυνον) ; τὰ ἔτι τούτων χαλεπώτερα, τους αίχι σμούς, τοὺς θανάτους, τὰς θριαμβεύσεις ἐπισκόπων, φιλοσόφων, ἀνδρῶν, γυναικῶν, νέων, γεγηρακότων; τοὺς ἐπινοοῦντας τὰ δεινὰ, τοὺς προσεπινοοῦντας (32), τοὺς ὑπηρετουμένους τῇ ἀσεβείᾳ δυνάστας, οἷς τοῦτο μόνον (35) πολλάκις εἰς εὐδοκίμησιν ήρκεσε, τὸ πικροτέρους φανῆναι τῆς τοῦ κρατοῦντος βουλή- Ι. Αρτι μὲν ὁ λαμπρὸς διωγμὸς εἶχε πέρας, καὶ σεως ; * σταντίου λέγειν αὐτόν· ἐπιφέρει γὰρ τὴν ἑξῆς του. λιανοῦ καὶ Ουάλεντος. Σκοπῷ οὖν τίνι ἐν τοῖς κατὰ Ἰουλιανοῦ ἐπαινεῖ Κωνστάντιον· ὁμοουσίῳ, όμοιούσιον - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. A partem secreta, altera prorsus etiam ob ipsius im- becillitatem contempta atque projecta. Nec vero quidquam aliud Ecclesiæ molestiam exhibebat. Nam persecutiones illustriorem quoque ipsam splendi- dioremnque per supplicia reddebant. Non multum autem temporis intercessit, cum altera tempestas adversus Ecclesiam excitatur, id est, ille injustitiæ turbo, illud impietatis complementum, illa spiri tuum legio illa Christi adversaria lingua, illa iniquitatein in excelsum locula mens w, ille divini- tatis sector, cujus gravis quidem et horrendus co- natus, gravior autem magisque horrenda mors, et Judæ proditione digna, quam ille adversus nostræ salutis auctorem moliri ac perpetrare non dubita - vit, Arius, inquam, a furore pulchre nomen habens. Hic cum ab Alexandrina civitate initium duxisset, illicque pestiferum dogma in se concepisset, ac B deinde, immitis cujusdam et rapidæ flammæ instar, ab exigua scintilla magnam orbis terrarum partem percurrisset, tandem a Patribus nostris, pioque illo numero, qui tum Nicæam se contulit, certisque finibus ac verbis divinitatis doctrinam circum- scripsit, oppressus et exstinctus est. C IX. Rursus malum imperium, et rursus malum reviviscit, ac velut subputridum maleque obductum vulnus aperitur, et erumpit; gravesque lupi, alii aliunde nos intercipientes, Ecclesiam discerpunt. Armantur sacerdotes adversus sacerdotes, plebs adversus plebem furibundo impetu fertur; impera- tor ipse impietati auctoritatem præbet, atque adversus orthodoxam doctrinam leges instituit; ii- que præterea, qui nec in virorum nec in mulierum numero censendi sunt, quorum magna erat apud eum potentia. Quis vero temporis illius mala pro dignitate deplorare queat? Exsilia, bonorun pro- scriptiones, ignominiæ notas, infinitam hominum multitudinem, atque adeo integras civitates, quæ in desertis locis conventu habebant, et sub dio ærumnis premebantur, ac pluviis et frigore con- dictabantur, atque etiam illinc pedem efferre coge bantur? Nam ne solitudo quidem eos a periculi metu vindicabat. Quis, ut graviora proferam, cru- ciatus, mortes, actos de episcopis, monachis, viris, mulieribus, adolescentibus, ac senibus triumphos? Nam quid de proceribus illis dicam, qui modo nova tormenta excogitabant, modo in ea, quæ excogitata fuerant, acerbitatis aliquid addebant, seseque im- pietatis administros præbebant, quibus hoc unum plerumque ad gloriam nominisque splendorem abunde fuit, quod imperatoris voluntatem sua crudelitate superassent? Luc. viii, 30. Psal. LXXII, 8. tinopoli Novali erroris reliqui; sed quia Verbi D consubstantialitatem agnoscebant, mitius, quam alii hæretici, habiti sunt. cepissel. » Non ab alio quidem pestiferum dogma didicerat Arius; auctor enim ipse fuit. Male igitur in editis « didicisset. » Nec tamen culpandus est Billius, cum in prima editione legatur, meditatus esset. ▸ X. Sed jam interim splendida persecutio finem Puto eum de Constantii imperio loqui; nam in sequentibus addit Juliani et Valentis imperium. Certo itaque consi- lio, in Orationibus adversus Julianum, Constantium laudat. > xit, qua voci vocem subroga- vit. sunt in Reg. bur. (27) Τῆς. Sic Or. 1. In ed., τοῦ. (28) Εκμελετήσας. • Meditatus esset, in se con- (29) Πονηρά βασιλεία. Schol. : Οἶμαι τὴν Κων- (30) 'Αναζῇ. Tres Regg., et Or. 1, ἀναζεῖ. (31) Νομοθετῶν. Constantius impiam legem san- (32) Τὰ δεινά, τους προσεπινοοῦντας. Hæc de (33) Μόνον. Deest in Pass.
PG 35:1210καὶ τοσοῦτον ἐκείνου χαλεπώτερος γίνεται, ὅσῳ τότε μὲν ἡ ἄθλησις περιφανεστέρα καὶ λαμπροτέρα, νῦν δὲ καὶ τὸ παθεῖν ἀφιλότιμον, παρά γε τοῖς οὐ δικαίοις τῶν παθῶν λογισταῖς. Βούλεσθε δάκρυα τῷ θεάτρῳ κινήσω, καὶ αὐτῷ γε ἴσως τῷ καρτερικωτάτῳ, καὶ τῶν παθῶν κρείσσονι, ἑνὸς τῶν τότε γενομένων ἐπιμνησθείς; Μάρτυρες δὲ πολλοὶ τοῦ λόγου· καὶ γὰρ καὶ εἰς πολλοὺς ἦλθεν ἡ τραγῳδία τοῦ πάθους· οἶμαι δὲ καὶ ὁ μέλλων ὑπολήψεται χρόνος τοῦ καιροῦ τὸ διήγημα. Ναῦς φόρτον ἔχουσα τῶν πρεσβυτέρων ἕνα, καὶ τοῦτον οὐδὲ ὑπὲρ κακοῦ τινος, ἀλλ’ ὑπὲρ πίστεως κινδυνεύοντα, κατὰ πελάγους ἀφίεται, οὐχ ἵνα σώσῃ τὸν ἐπιβάτην, ἀλλ’ ἵνα ἀπολέσῃ. Καὶ ὁ φόρτος πρόθυμος· εὐσεβὴς γάρ. Καὶ πῦρ τῷ φόρτῳ συνέμπορον· καὶ τρυφᾷ τὸ καινὸν τῆς κολάσεως ὁ διώκτης. Φεῦ τοῦ θεάματος Φεῦ τοῦ δράματος Ἡ ναῦς πελάγιος· τὸ θέατρον ἐπὶ ταῖς ἀκταῖς, τῶν μὲν ἐφηδομένων, τῶν δὲ ὀδυρομένων. Πῶς ἂν ἐν ὀλίγῳ τὸ πολὺ παραστήσαιμι; ἀνάπτεται τὸ πῦρ, δαπανᾶται ἡ ναῦς, συνδαπανᾶται ὁ φόρτος, πῦρ ὕδατι μίγνυται, καὶ συντρέχει τὰ ἐναντία εἰς εὐσεβοῦς κόλασιν, καὶ δύο στοιχεῖα ἓν σῶμα μερίζεται, καὶ πυρσὸς ὑπὲρ θαλάσσης αἴρεται ξένος.
καὶ παραῤῥιφεῖσα διὰ τὸ ἀσθενές· ἄλλα δὲ παρελύπει τὴν Ἐκκλησίαν. Οἱ γὰρ διωγμοὶ καὶ λαμ- προτέραν αὐτὴν ἐποίουν τοῖς πάθεσιν. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ δευτέρα ζάλη κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐγείρε- ται, ἀκτυφὼν τῆς ἀδικίας, τὸ πλήρωμα τῆς ἀσεβείας, ὁ λεγεὼν τῶν πνευμάτων, ἡ ἀντίχριστος γλῶσσα, ὁ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλήσας νοῦς, ἡ κατατομὴ τῆς θεότητος· οὗ δεινὴ μὲν ἡ ἐγχείρησις, δεινοτέρα δὲ ἡ τελευτή, καὶ τῆς (27) Ἰούδα προδοσίας ἀξία, ἣν ἐκεῖνος κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐτόλμησεν, Αρειος, ὁ καλῶς μετὰ τῆς μανίας ὀνομαζόμενος. Οὗτος ἀπὸ τῆς ᾿Αλεξανδρέων ἀρξάμενος πόλεως, κἀκεῖ τὸ δεινὸν ἐκμελετήσας (28), ἔπειτα, ὥσπερ τις ἀγρία φλόξ, ἀπὸ μικροῦ τοῦ σπινθῆρος τὸ πολὺ τῆς οἰκουμένης ἐπιδραμὼν, ὑπὸ τῶν Πατέρων ἡμῶν καταλύεται, καὶ τοῦ εὐσεβοῦς ἀριθμοῦ τοῦ τότε καταλαβόντος την Νίκαιαν, καὶ εἴσω περιγραπτῶν ὅρων τε καὶ ῥημά- των τὴν θεολογίαν στήσαντος. οὐδὲν Θ. Πάλιν πονηρὰ βασιλεία (29), καὶ πάλιν ἀναζῇ (30) τὸ κακὸν, καὶ ὥσπερ τὰ ὕπουλα τῶν τραυμάτων ἀναστομοῦται καὶ ἀναῤῥήγνυται. Καὶ λύκοι βα- ρεῖς, ἄλλος ἄλλοθεν διαλαβόντες ἡμᾶς, τὴν Ἐκκλη σίαν σπαράττουσιν. Ἱερεῖς τε κατὰ ἱερέων εξοπλι σθέντες, καὶ δῆμοι δήμοις ἐπιμανέντες· καὶ βασι- λεὺς ἀσεβείς διδοὺς παρρησίαν, καὶ κατὰ τῆς ὀρθῆς δόξης νομοθετών (51)· καὶ οἱ μήτε ἄνδρες, μήτε γυ- ναῖκες, παρ' αὐτῷ δυναστεύοντες. Τίς ἂν τὰ τότε κακὰ πρὸς ἀξίαν ἐκτραγωδήσειε ; τὰς φυγάς, τάς δη μεύσεις, τὰς ἀτιμίας, τὰς ἐπὶ τῆς ἐρημίας συν άξεις, μυριάδων ὅλων καὶ πόλεων ὑπαιθρίων ταλαιπω- ρουμένων, καὶ ὑετοῖς καὶ χειμῶσι πιεζομένων; τὰς ἐντεῦθεν ἐπαναστάσεις (οὐδὲ γὰρ τὴν ἐρημίαν εἶχον ἀκίνδυνον) ; τὰ ἔτι τούτων χαλεπώτερα, τους αίχι σμούς, τοὺς θανάτους, τὰς θριαμβεύσεις ἐπισκόπων, φιλοσόφων, ἀνδρῶν, γυναικῶν, νέων, γεγηρακότων; τοὺς ἐπινοοῦντας τὰ δεινὰ, τοὺς προσεπινοοῦντας (32), τοὺς ὑπηρετουμένους τῇ ἀσεβείᾳ δυνάστας, οἷς τοῦτο μόνον (35) πολλάκις εἰς εὐδοκίμησιν ήρκεσε, τὸ πικροτέρους φανῆναι τῆς τοῦ κρατοῦντος βουλή- Ι. Αρτι μὲν ὁ λαμπρὸς διωγμὸς εἶχε πέρας, καὶ σεως ; * σταντίου λέγειν αὐτόν· ἐπιφέρει γὰρ τὴν ἑξῆς του. λιανοῦ καὶ Ουάλεντος. Σκοπῷ οὖν τίνι ἐν τοῖς κατὰ Ἰουλιανοῦ ἐπαινεῖ Κωνστάντιον· ὁμοουσίῳ, όμοιούσιον - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. A partem secreta, altera prorsus etiam ob ipsius im- becillitatem contempta atque projecta. Nec vero quidquam aliud Ecclesiæ molestiam exhibebat. Nam persecutiones illustriorem quoque ipsam splendi- dioremnque per supplicia reddebant. Non multum autem temporis intercessit, cum altera tempestas adversus Ecclesiam excitatur, id est, ille injustitiæ turbo, illud impietatis complementum, illa spiri tuum legio illa Christi adversaria lingua, illa iniquitatein in excelsum locula mens w, ille divini- tatis sector, cujus gravis quidem et horrendus co- natus, gravior autem magisque horrenda mors, et Judæ proditione digna, quam ille adversus nostræ salutis auctorem moliri ac perpetrare non dubita - vit, Arius, inquam, a furore pulchre nomen habens. Hic cum ab Alexandrina civitate initium duxisset, illicque pestiferum dogma in se concepisset, ac B deinde, immitis cujusdam et rapidæ flammæ instar, ab exigua scintilla magnam orbis terrarum partem percurrisset, tandem a Patribus nostris, pioque illo numero, qui tum Nicæam se contulit, certisque finibus ac verbis divinitatis doctrinam circum- scripsit, oppressus et exstinctus est. C IX. Rursus malum imperium, et rursus malum reviviscit, ac velut subputridum maleque obductum vulnus aperitur, et erumpit; gravesque lupi, alii aliunde nos intercipientes, Ecclesiam discerpunt. Armantur sacerdotes adversus sacerdotes, plebs adversus plebem furibundo impetu fertur; impera- tor ipse impietati auctoritatem præbet, atque adversus orthodoxam doctrinam leges instituit; ii- que præterea, qui nec in virorum nec in mulierum numero censendi sunt, quorum magna erat apud eum potentia. Quis vero temporis illius mala pro dignitate deplorare queat? Exsilia, bonorun pro- scriptiones, ignominiæ notas, infinitam hominum multitudinem, atque adeo integras civitates, quæ in desertis locis conventu habebant, et sub dio ærumnis premebantur, ac pluviis et frigore con- dictabantur, atque etiam illinc pedem efferre coge bantur? Nam ne solitudo quidem eos a periculi metu vindicabat. Quis, ut graviora proferam, cru- ciatus, mortes, actos de episcopis, monachis, viris, mulieribus, adolescentibus, ac senibus triumphos? Nam quid de proceribus illis dicam, qui modo nova tormenta excogitabant, modo in ea, quæ excogitata fuerant, acerbitatis aliquid addebant, seseque im- pietatis administros præbebant, quibus hoc unum plerumque ad gloriam nominisque splendorem abunde fuit, quod imperatoris voluntatem sua crudelitate superassent? Luc. viii, 30. Psal. LXXII, 8. tinopoli Novali erroris reliqui; sed quia Verbi D consubstantialitatem agnoscebant, mitius, quam alii hæretici, habiti sunt. cepissel. » Non ab alio quidem pestiferum dogma didicerat Arius; auctor enim ipse fuit. Male igitur in editis « didicisset. » Nec tamen culpandus est Billius, cum in prima editione legatur, meditatus esset. ▸ X. Sed jam interim splendida persecutio finem Puto eum de Constantii imperio loqui; nam in sequentibus addit Juliani et Valentis imperium. Certo itaque consi- lio, in Orationibus adversus Julianum, Constantium laudat. > xit, qua voci vocem subroga- vit. sunt in Reg. bur. (27) Τῆς. Sic Or. 1. In ed., τοῦ. (28) Εκμελετήσας. • Meditatus esset, in se con- (29) Πονηρά βασιλεία. Schol. : Οἶμαι τὴν Κων- (30) 'Αναζῇ. Tres Regg., et Or. 1, ἀναζεῖ. (31) Νομοθετῶν. Constantius impiam legem san- (32) Τὰ δεινά, τους προσεπινοοῦντας. Hæc de (33) Μόνον. Deest in Pass.
PG 35:1212Ὧ προσῆλθε μὲν τάχα τις, ὡς ἡμέρῳ καὶ φιλανθρώπῳ· προσελθὼν δὲ, εὗρε θέαμα ἐλεεινόν τε καὶ ἄπιστον, ἄνευ κυβερνήτου πλοῦν, ἄνευ χειμῶνος ναυάγιον· καὶ ὁ πρεσβύτερος κόνις, καὶ οὐδὲ κόνις, σπαρεὶς ἐν τοῖς ὕδασι. Καὶ οὐδὲ τοσοῦτον ἡ ἱερωσύνη, ὅσον τελευτῆς γοῦν εὐσχημονεστέρας τυχεῖν· εἰ δὲ μὴ τελευτῆς, ἀλλὰ ταφῆς γε πάντως, ἣ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ὀφείλεται. Τοιοῦτος ὁ τοῦ ἀσεβοῦς στόλος· τοιοῦτον τοῦ εὐσεβοῦς τὸ τέλος· καὶ οὐδαμοῦ πῦρ ἄνωθεν εὐαγέστερον, οὐδὲ κολαστικὸν τοῦ τοιαῦτα πυρσεύοντος.
καταλύσα Α Περσὶς καλῶς ἡμῖν ἐδίκασε τὸν ἀλιτήριον σα, καὶ πολλῶν αἱμάτων εἰσπραξαμένη δίκην δι ἑνὸς αἵματος· ἄρτι δὲ ὁ ἀπρεπὴς ἄρχεται, καὶ τὸ ἀμύ νειν Χριστιανοῖς πρόσχημα ἔχων τῆς ἀσεβείας, τοῖς ἀληθῶς Χριστιανοῖς ἐπιφύεται· καὶ τοσοῦτον ἐκείνου χαλεπώτερος γίνεται, ὅσῳ τότε μὲν ἡ ἄθλησις περι- φανεστέρα καὶ λαμπροτέρα, νῦν δὲ καὶ τὸ παθεῖν ἀφιλότιμον, παρά γε τοῖς οὐ δικαίοις τῶν παθῶν λο γισταῖς. Βούλεσθε δάκρυα τῷ θεάτρῳ κινήσω (34), καὶ αὐτῷ γε ἴσως τῷ καρτερικωτάτῳ, καὶ τῶν πα- θῶν κρείσσονι, ἑνὸς τῶν τότε γενομένων ἐπιμνησθείς; Μάρτυρες δὲ πολλοὶ τοῦ λόγου · καὶ (35) γὰρ καὶ εἰς πολλοὺς ἦλθεν ἡ τραγῳδία τοῦ πάθους· οἶμαι δὲ καὶ ὁ μέλλων ὑπολήψεται χρόνος τοῦ καιροῦ τὸ διήγημα. Ναῦς φόρτον ἔχουσα τῶν πρεσβυτέρων ἕνα (36), καὶ τοῦτον οὐδὲ ὑπὲρ κακοῦ τινος, ἀλλ᾽ ὑπὲρ πίστεως κινδυνεύοντα, κατὰ πελάγους ἀφίεται (57), οὐχ ἵνα σώσῃ τὸν ἐπιβάτην, ἀλλ᾽ ἵνα ἀπολέσῃ. Καὶ ὁ φόρτος πρόθυμος· εὐσεβὴς γάρ. Καὶ πῦρ τῷ φόρτῳ συνέμ- πορον· καὶ τρυφᾷ τὸ καινόν (58) τῆς κολάσεως ὁ διώκτης. Φεῦ τοῦ θεάματος! Φεῦ τοῦ δράματος! Η ναῦς πελάγιος· τὸ θέατρον ἐπὶ ταῖς ἀκταῖς, τῶν μὲν ἐφηδομένων, τῶν δὲ ὀδυρομένων. Πῶς ἂν ἐν ὀλίγῳ τὸ πολύ παραστήσαιμι ; ἀνάπτεται τὸ πῦρ, δαπανᾶται ἡ ναῦς, συνδαπανᾶται ὁ φόρτος, πῦρ ὕδατι μίγνυται, καὶ συντρέχει τὰ ἐναντία εἰς εὐσεβοῦς κόλασιν, καὶ δύο στοιχεῖα ἓν σῶμα μερίζεται, καὶ πυρτὸς ὑπὲρ θαλάσσης αἴρεται ξένος. "Ο προσῆλθε μὲν τάχα τις, ὡς ἡμέρῳ καὶ φιλανθρώπῳ· προσελθὼν δὲ, εὗρε θέα μα ελεεινόν τε καὶ ἄπιστον, ἄνευ κυβερνήτου πλοῦν, ἄνευ χειμῶνος ναυάγιον· καὶ ὁ πρεσβύτερος κόνις, καὶ οὐδὲ κόνις, σπαρεὶς ἐν τοῖς ὕδασι. Καὶ οὐδὲ του μονεστέρας τυχεῖν· εἰ δὲ μὴ τελευτῆς, ἀλλὰ ταφῆς γε πάντως, ἢ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ὀφείλεται. Τοιοῦτος ὁ τοῦ ἀσεβοῦς στόλος· τοιοῦτον τοῦ εὐσεβοῦς τὸ τέ λος· καὶ οὐδαμοῦ πῦρ (40) ἄνωθεν εὐαγέστερον, οὐδὲ κολαστικὸν τοῦ τοιαῦτα πυρσεύοντος. σοῦτον ἡ ἱερωσύνη (59), ὅσον τελευτῆς γοῦν εὐσχη νικήσω. καέντες ἐν τῷ πλοίων, Ηλιόδωρος πρεσβύτερος περι- οδευτὴς, καὶ Θεόδουλος πρεσβύτερος. Απετμήθησαν δὲ ἄλλοι β' ἀναγνῶσται καὶ ψάλται « ΙΑ'. ᾿Αλλὰ τί μοὶ τῶν ἔξωθεν; Ἐπ' αὐτὴν ἤδη βαδιστέον τὴν σὴν ἄθλησιν, καὶ τοὺς σοὺς ὑπὲρ εὐ- σεβείας (41) ἀγῶνας, οὓς πᾶσι τοῖς προλαβοῦσιν, ὥσπερ τινὰ σφραγίδα καλήν, ἐπέθηκας. Ηκμαζε μὲν ἐν τῇ σῇ πόλει τὸ τῆς αἱρέσεως ταύτης κακὸν, ὅθεν σύνῃ. S. GREGORII THEOLOGI A B accepit, recteque Persia causam nostram disceptavit, oppresso nimirum et exstincto impio illo et exse- crando, ac multorum sanguinum pœnis ab uno sanguine repetitis. Nunc autem turpis et indecora persecutio cooritur, quæ, Christianorum patro- cinium ad defensionem impietatis suæ præterens, veros Christianos aggreditur : hoc utique nomi- ne superiore persecutione acerbior, quod tum quidem minime dubia et obscura erat marly- rum decertatio, nunc vero res eo rediit, ut crucia- tus quoque ipsi laude careant, saltem apud ini- quos cruciatuum judices. Vultis omnibus qui adsunt, atque huic etiam fortasse, quamlibet in- signi animi robore ac tolerantia prædito, per- turbationibusque animi sublimiori, unius duntaxat - ex his, quæ tum perpetrata sunt, narratione, la- crymas extundam? Testes autem hujus sermonis permultos habeo. Nam ad multos hujus supplicii tragedia dimanavit illiusque etiam temporis hi- storiam, nisi me opinio fallit, omuium sæculorum posteritas exceptura est. Navis, presbyterum unum portans, eumque non sceleris ullius, sed fidei causa periclitantem, mari committitur, non ut vectorem servet, sed ut perdat. Atque is quidem qui velieba- tur, utpote vir pietate praestans, animo erat prom- pto et alacri. Comes autem illi ignis adjungitur : ac novitate pœnæ majorem in modun læta- tur persecutor. Proh spectaculum grave! Proh gravem tragoediam! Navis mari fertur : spectan- tium multitudo ad littus effunditur; alii quidem lætantur, alii autem lugent. Quonam pacto rem tantam paucis exprimam atque in aspectu colloca- bo! Ignis accenditur, navis una cum onere suo c absumitur, ignis aquæ miscetur, resque inter se contrariæ ad pii viri supplicium concurrunt, duo- que elementa corpus unum partiuntur, et novo at- que inaudito more fax super mare attollitur ; ad quam, ut benignam et humanam, fortasse quispiam accessit; propior autem factus, miserandum atque incredibile spectaculum reperit, navigationem sine gubernatore, naufragium sine tempestate. Sic presbyter cinis efficitur, imo ne cinis quidem, utpote in aquis sparsus. Nec vero sacerdotii dignitas tanti fuit, ut hone stiorem saltem mortem consequeretur; aut si non mortem, ac certe sepulturam, quæ impiis etiam et sacri- legis hominibus debetur. Hæc impii hominis marina expeditio fuit: hic pii viri finis. Nec usquam de cœlo descendit sacer ignis, nec ab eo, qui hujusmodi facem navigantibus præferebat, pœnas sumpsit! XI. Sed quid externa colligo? Ad dimicationem D tuam jam accedendum est, atque ad tua pietatis causa tolerata certamina, quæ pristinis tuis virtu- tibus, tanquam præclarum quoddam sigillum, im- posuisti. Vigebat (hæresis malum in tua civitate, a Par., etc. In edit., Qui in navi com- busti sunt, fuere Heliodorus presbyter circuitor, › il est, inspector, visitator, « et Theodulus presby- ter. Casi sunt etiam, abscissis capitibus, alii duo lectores et cantores. › demittitur. » usquam ignis sanctus ac justus, et vindex ejus, qui ad hunc modum navigantibus illucebat. » Sic etiam Billius. (34) Κινήσω. Sic plures Regg., Coisl. 1, Or. 1, (35) Kal. Deest in Or. 1, et Pass. (36) Τῶν πρεσβυτέρων ἕνα. Schol. Colb. : Ο (37) Κατὰ πελάγους ἀφίεται. Bill. : c in mare (58) Το καινόν. Nonnulli codd., τῷ καινῷ. (39) Ἱερωσύνη. Sic plures codd. In ed., ἱερο- (40) Καὶ οὐδαμοῦ πῦρ, etc. Elias : • Nec desuper (41) Ευσεβείας. Pass., τῆς εὐσεβείας.
ΙΑ
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
ΙΑ. Ἀλλὰ τί μοὶ τῶν ἔξωθεν; Ἐπ’ αὐτὴν ἤδη βαδιστέον τὴν σὴν ἄθλησιν, καὶ τοὺς σοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας, οὓς πᾶσι τοῖς προλαβοῦσιν, ὥσπερ τινὰ σφραγῖδα καλὴν, ἐπέθηκας. Ἤκμαζε μὲν ἐν τῇ σῇ πόλει τὸ τῆς αἱρέσεως ταύτης κακὸν, ὅθεν καὶ ἤρξατο.
καταλύσα Α Περσὶς καλῶς ἡμῖν ἐδίκασε τὸν ἀλιτήριον σα, καὶ πολλῶν αἱμάτων εἰσπραξαμένη δίκην δι ἑνὸς αἵματος· ἄρτι δὲ ὁ ἀπρεπὴς ἄρχεται, καὶ τὸ ἀμύ νειν Χριστιανοῖς πρόσχημα ἔχων τῆς ἀσεβείας, τοῖς ἀληθῶς Χριστιανοῖς ἐπιφύεται· καὶ τοσοῦτον ἐκείνου χαλεπώτερος γίνεται, ὅσῳ τότε μὲν ἡ ἄθλησις περι- φανεστέρα καὶ λαμπροτέρα, νῦν δὲ καὶ τὸ παθεῖν ἀφιλότιμον, παρά γε τοῖς οὐ δικαίοις τῶν παθῶν λο γισταῖς. Βούλεσθε δάκρυα τῷ θεάτρῳ κινήσω (34), καὶ αὐτῷ γε ἴσως τῷ καρτερικωτάτῳ, καὶ τῶν πα- θῶν κρείσσονι, ἑνὸς τῶν τότε γενομένων ἐπιμνησθείς; Μάρτυρες δὲ πολλοὶ τοῦ λόγου · καὶ (35) γὰρ καὶ εἰς πολλοὺς ἦλθεν ἡ τραγῳδία τοῦ πάθους· οἶμαι δὲ καὶ ὁ μέλλων ὑπολήψεται χρόνος τοῦ καιροῦ τὸ διήγημα. Ναῦς φόρτον ἔχουσα τῶν πρεσβυτέρων ἕνα (36), καὶ τοῦτον οὐδὲ ὑπὲρ κακοῦ τινος, ἀλλ᾽ ὑπὲρ πίστεως κινδυνεύοντα, κατὰ πελάγους ἀφίεται (57), οὐχ ἵνα σώσῃ τὸν ἐπιβάτην, ἀλλ᾽ ἵνα ἀπολέσῃ. Καὶ ὁ φόρτος πρόθυμος· εὐσεβὴς γάρ. Καὶ πῦρ τῷ φόρτῳ συνέμ- πορον· καὶ τρυφᾷ τὸ καινόν (58) τῆς κολάσεως ὁ διώκτης. Φεῦ τοῦ θεάματος! Φεῦ τοῦ δράματος! Η ναῦς πελάγιος· τὸ θέατρον ἐπὶ ταῖς ἀκταῖς, τῶν μὲν ἐφηδομένων, τῶν δὲ ὀδυρομένων. Πῶς ἂν ἐν ὀλίγῳ τὸ πολύ παραστήσαιμι ; ἀνάπτεται τὸ πῦρ, δαπανᾶται ἡ ναῦς, συνδαπανᾶται ὁ φόρτος, πῦρ ὕδατι μίγνυται, καὶ συντρέχει τὰ ἐναντία εἰς εὐσεβοῦς κόλασιν, καὶ δύο στοιχεῖα ἓν σῶμα μερίζεται, καὶ πυρτὸς ὑπὲρ θαλάσσης αἴρεται ξένος. "Ο προσῆλθε μὲν τάχα τις, ὡς ἡμέρῳ καὶ φιλανθρώπῳ· προσελθὼν δὲ, εὗρε θέα μα ελεεινόν τε καὶ ἄπιστον, ἄνευ κυβερνήτου πλοῦν, ἄνευ χειμῶνος ναυάγιον· καὶ ὁ πρεσβύτερος κόνις, καὶ οὐδὲ κόνις, σπαρεὶς ἐν τοῖς ὕδασι. Καὶ οὐδὲ του μονεστέρας τυχεῖν· εἰ δὲ μὴ τελευτῆς, ἀλλὰ ταφῆς γε πάντως, ἢ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ὀφείλεται. Τοιοῦτος ὁ τοῦ ἀσεβοῦς στόλος· τοιοῦτον τοῦ εὐσεβοῦς τὸ τέ λος· καὶ οὐδαμοῦ πῦρ (40) ἄνωθεν εὐαγέστερον, οὐδὲ κολαστικὸν τοῦ τοιαῦτα πυρσεύοντος. σοῦτον ἡ ἱερωσύνη (59), ὅσον τελευτῆς γοῦν εὐσχη νικήσω. καέντες ἐν τῷ πλοίων, Ηλιόδωρος πρεσβύτερος περι- οδευτὴς, καὶ Θεόδουλος πρεσβύτερος. Απετμήθησαν δὲ ἄλλοι β' ἀναγνῶσται καὶ ψάλται « ΙΑ'. ᾿Αλλὰ τί μοὶ τῶν ἔξωθεν; Ἐπ' αὐτὴν ἤδη βαδιστέον τὴν σὴν ἄθλησιν, καὶ τοὺς σοὺς ὑπὲρ εὐ- σεβείας (41) ἀγῶνας, οὓς πᾶσι τοῖς προλαβοῦσιν, ὥσπερ τινὰ σφραγίδα καλήν, ἐπέθηκας. Ηκμαζε μὲν ἐν τῇ σῇ πόλει τὸ τῆς αἱρέσεως ταύτης κακὸν, ὅθεν σύνῃ. S. GREGORII THEOLOGI A B accepit, recteque Persia causam nostram disceptavit, oppresso nimirum et exstincto impio illo et exse- crando, ac multorum sanguinum pœnis ab uno sanguine repetitis. Nunc autem turpis et indecora persecutio cooritur, quæ, Christianorum patro- cinium ad defensionem impietatis suæ præterens, veros Christianos aggreditur : hoc utique nomi- ne superiore persecutione acerbior, quod tum quidem minime dubia et obscura erat marly- rum decertatio, nunc vero res eo rediit, ut crucia- tus quoque ipsi laude careant, saltem apud ini- quos cruciatuum judices. Vultis omnibus qui adsunt, atque huic etiam fortasse, quamlibet in- signi animi robore ac tolerantia prædito, per- turbationibusque animi sublimiori, unius duntaxat - ex his, quæ tum perpetrata sunt, narratione, la- crymas extundam? Testes autem hujus sermonis permultos habeo. Nam ad multos hujus supplicii tragedia dimanavit illiusque etiam temporis hi- storiam, nisi me opinio fallit, omuium sæculorum posteritas exceptura est. Navis, presbyterum unum portans, eumque non sceleris ullius, sed fidei causa periclitantem, mari committitur, non ut vectorem servet, sed ut perdat. Atque is quidem qui velieba- tur, utpote vir pietate praestans, animo erat prom- pto et alacri. Comes autem illi ignis adjungitur : ac novitate pœnæ majorem in modun læta- tur persecutor. Proh spectaculum grave! Proh gravem tragoediam! Navis mari fertur : spectan- tium multitudo ad littus effunditur; alii quidem lætantur, alii autem lugent. Quonam pacto rem tantam paucis exprimam atque in aspectu colloca- bo! Ignis accenditur, navis una cum onere suo c absumitur, ignis aquæ miscetur, resque inter se contrariæ ad pii viri supplicium concurrunt, duo- que elementa corpus unum partiuntur, et novo at- que inaudito more fax super mare attollitur ; ad quam, ut benignam et humanam, fortasse quispiam accessit; propior autem factus, miserandum atque incredibile spectaculum reperit, navigationem sine gubernatore, naufragium sine tempestate. Sic presbyter cinis efficitur, imo ne cinis quidem, utpote in aquis sparsus. Nec vero sacerdotii dignitas tanti fuit, ut hone stiorem saltem mortem consequeretur; aut si non mortem, ac certe sepulturam, quæ impiis etiam et sacri- legis hominibus debetur. Hæc impii hominis marina expeditio fuit: hic pii viri finis. Nec usquam de cœlo descendit sacer ignis, nec ab eo, qui hujusmodi facem navigantibus præferebat, pœnas sumpsit! XI. Sed quid externa colligo? Ad dimicationem D tuam jam accedendum est, atque ad tua pietatis causa tolerata certamina, quæ pristinis tuis virtu- tibus, tanquam præclarum quoddam sigillum, im- posuisti. Vigebat (hæresis malum in tua civitate, a Par., etc. In edit., Qui in navi com- busti sunt, fuere Heliodorus presbyter circuitor, › il est, inspector, visitator, « et Theodulus presby- ter. Casi sunt etiam, abscissis capitibus, alii duo lectores et cantores. › demittitur. » usquam ignis sanctus ac justus, et vindex ejus, qui ad hunc modum navigantibus illucebat. » Sic etiam Billius. (34) Κινήσω. Sic plures Regg., Coisl. 1, Or. 1, (35) Kal. Deest in Or. 1, et Pass. (36) Τῶν πρεσβυτέρων ἕνα. Schol. Colb. : Ο (37) Κατὰ πελάγους ἀφίεται. Bill. : c in mare (58) Το καινόν. Nonnulli codd., τῷ καινῷ. (39) Ἱερωσύνη. Sic plures codd. In ed., ἱερο- (40) Καὶ οὐδαμοῦ πῦρ, etc. Elias : • Nec desuper (41) Ευσεβείας. Pass., τῆς εὐσεβείας.
PG 35:1213Ἐπεὶ δὲ τὸν μὲν ἁγιώτατον τῆς οἰκουμένης ὀφθαλμὸν, καὶ ἀρχιερέα τῶν ἱερέων, τὸν τῆς σῆς ὁμολογίας καθηγητὴν καὶ διδάσκαλον τοῖς ἑαυτοῦ περὶ τῆς εὐσεβείας ἀγῶσι, τὴν μεγάλην φωνὴν, τὸ τῆς πίστεως ἔρεισμα, τὸν δεύτερον Χριστοῦ λύχνον καὶ πρόδρομον, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν γήρᾳ καλῷ κοιμηθέντα, καὶ πλήρη τῶν κατὰ Θεὸν ἡμερῶν, μετὰ τὰς συκοφαντίας, μετὰ τοὺς ἄθλους, μετὰ τὴν περιβόητον χεῖρα, μετὰ τοὺς ζῶντας νεκροὺς, ἡ Τριὰς πρὸς ἑαυτὴν μετατίθησιν, ᾗ συνέζησε, καὶ ὑπὲρ ἧς ἐκινδύνευσεν (Ἀθανάσιον οἶδ’ ὅτι πάντες ἐν τοῖς λόγοις ἀνέγνωτε)· δευτέρα δέ τις Αἰγύπτου πληγὴ καὶ μάστιξ ἑαυτὸν ἐπεισάγει τῇ Ἐκκλησίᾳ ὁ τῆς ἀληθείας προδότης, ὁ τῶν λύκων ποιμὴν, ὁ διὰ τῆς αὐλῆς ὑπερβαίνων λῃστὴς, ὁ δεύτερος Ἄρειος, ἡ θολερὰ καὶ ἄποτος ἀνατροπὴ, ὁ τῆς ἀθέου πηγῆς δαψιλέστερος ποταμός· ὀκνῶ μὲν τὰς τότε παρανομίας εἰπεῖν καὶ μιαιφονίας, μεθ’ ὧν τὸν ἅγιον καταλαμβάνει θρόνον ὁ θὴρ, καὶ τῆς πονηρᾶς εἰσόδου τὰ προτελέσματα· ὀδύρομαι δ’ ὅμως ὀλίγα ἐκ πολλῶν (ἃ καὶ ὑμεῖς ὀδύρεσθέ τε καὶ προωδύρασθε), τῷ θείῳ Δαβὶδ συγχρησάμενος·
καὶ ἤρξατο. Ἐπεὶ δὲ τὸν μὲν ἁγιώτατον τῆς οἰκου- μένης ὀφθαλμόν, καὶ ἀρχιερέα τῶν ἱερέων, τὸν τῆς σῆς ὁμολογίας καθηγητὴν καὶ διδάσκαλον τοῖς ἑαυτοῦ περὶ τῆς εὐσεβείας ἀγῶσι, τὴν μεγάλην φωνὴν, τὸ τῆς πίστεως ἔρεισμα, τὸν δεύτερον Χριστοῦ λύχνον καὶ πρόδρομον, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν γήρᾳ καλῷ κοιμηθέντα, καὶ πλήρη τῶν κατὰ Θεὸν ἡμερῶν, μετὰ τὰς συκοφαντίας, μετὰ τοὺς ἄθλους, μετὰ τὴν περι- βόητον χεῖρα (42), μετὰ τοὺς ζῶντας νεκροὺς, ἡ Τριὰς πρὸς ἑαυτὴν μετατίθησιν, ᾗ συνέζησε, καὶ ὑπὲρ ἧς ἐκινδύνευσεν (Αθανάσιον οἶδ' ὅτι πάντες ἐν τοῖς λόγοις ἀνέγνωτε)· δευτέρα δέ τις Αἰγύπτου πληγὴ καὶ μάστιξ (45) ἑαυτὸν ἐπεισάγει τῇ Ἐκκλη σίᾳ ὁ τῆς ἀληθείας προδότης, ὁ τῶν λύκων ποιμὴν, ὁ διὰ τῆς αὐλῆς ὑπερβαίνων λῃστής, ὁ δεύτερος "Αρειος, ἡ θολερὰ καὶ ἄποτος (44) ἀνατροπή, ὁ τῆς ἀθέου πη- γῆς δαψιλέστερος ποταμός· ὀκνῶ μὲν τὰς τότε παρα- νομίας εἰπεῖν καὶ μιαιφονίας, μεθ' ὧν τὸν ἅγιον και ταλαμβάνει θρόνον ὁ θήρ, καὶ τῆς πονηρᾶς εἰσόδου τὰ προτελέσματα· οδύρομαι δ' ὅμως ὀλίγα ἐκ πολ- λῶν (ἃ καὶ ὑμεῖς οδύρεσθέ (45) τε καὶ προωδύρα- σθε), τῷ θείῳ Δαβιδ συγχρησάμενος (46) · Ο Θεός, ἤλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονομίαν σου, εμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις· Εθεν- το τὰ θνησιμαῖα (47) τῶν δούλων σου, πετεινῶν βρώματα, καὶ θηρίων σπαράγματα. Προσθήσω δὲ παρ' αὐτοῦ κἀκεῖνα ἐξ ἄλλου θρήνου καὶ ἑτέρας ᾠδῆς· "Οσα ἐπονηρεύσατο ὁ ἐχθρὸς ἐν τῷ ἁγίῳ σου, καὶ ἐνεκαυχήσαντο οἱ μισοῦντές σε ἐν μέ- σῳ τῆς ἑορτῆς σου. Πῶς γὰρ οὐκ ἐνεκαυχήσαντο ; πῶς δὲ οὐκ ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου (48) συμφοραῖς πολυτρόποις καὶ παντοίοις κακοῖς; ΙΒ'. Ἐστρατήγει μὲν ἀνὴρ ἄθεος (49) καὶ παρά- νομος, οὐδὲ ὄνομα Χριστιανοῦ (50) περικείμενος (τοῦτο γὰρ τῆς ὕβρεως τὸ δεινότατον), ἀλλ' ἐκ τῶν εἰδώλων ἐπὶ τὸν τοῦ Θεοῦ ναὸν ἐπειγόμενος, ἐκ τῶν ἀκαθάρτων αἱμάτων ἐπὶ τὰ μυσαρώτερά τε καὶ βδε λυκτότερα, καὶ τοῦτο ἱερουργων ἴσως τὴν καθ᾿ ἡμῶν ὕβριν τοῖς δαίμοσι· παρετάσσετο δὲ δύναμις θυμῷ ζέουσα, στρατὸς ἀλλόκοτος (51) καὶ ἀνήμερος κατὰ τῶν ἀόπλων καὶ ἀπολέμων. Ἐξωθεῖτο (52) μὲν ὁ τοῦ ἁγίου διάδοχος ἱερεὺς, ὁ νόμῳ καὶ τάξει Πνεύματος κεχρισμένος.(55), καὶ πολιᾷ καὶ φρονήσει τετιμημέ- Β νος (54)· ἐβασίλευε δὲ Ταβεήλ (55), ὁ κληρονόμος * κιον, οἶμαι, λέγειν, τὸν ἐπὶ Πέτρου μετὰ τὸν ᾿Αθα νάσιον εἰσέλθοντα άτο- πος. τατος. κεχριμένος. ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A qua etiam ortum duxerat. Postquam autem san- B solemnitatis tuæ 50. Quid enim? An nou gloriati tuum variis calamitatibus, atque omni malorum genere contaminarunt? D sancti successor, legitime, atque, ut Spiritus ordo ctissimum illum orbis oculum, e: sacerdotuin anti- stitem, illum tua confessionis, per ea pericula, quæ pro fidei orthodoxæ defensione suscepit, ducem et magistrum, illam sublimem vocem, illud fidei colu- men, secundam illam Christi lucernam et præcur- sorem, si ita loqui fas est, in bona senectute more Luum, ac dierum eorum, qui secundum Deum sunt, plenum, post calumnias, post certamina, post illam omnium ore celebratam manum, post viventes mortuos, Trinitas, quam per omne vitæ tempus coluerat, et pro qua periculis sese objecerat, ad se transtulit (non est apud me dubium, quin ex his verbis Athanasium agnoscatis); tum secunda quaedam Ægypti plaga et flagellum, ille, inquam, veritatis proditor, ille luporum pastor, ille per caulam transcendens latro, secundus ille Arius, turbida illa et amara eversio, ille impio fonte ube- rior fluvius, seipsum in Ecclesiam introduxit. Pi- get equidem flagitia ea, quæ tunc designata sunt, et nefarias cædes, cum quibus fera illa sacro- sanctum solium invasit, ac pestiferi ingressus prælu- dia referre : ex multis tamen pauca deploro, quæ vos quoque mecum deploratis, et jam ante deplora- stis, divini Davidis verbis utens 4: Deus, ve- nerunt gentes in hæreditatem tuam : polluerunt lem- plum sanctum tuum; et quæ sequuntur: Posuerunt morticinia servorum tuorum escam volatilibus, et feris in lacerationem. Quin illud insuper adjiciam, qnod idem propheta in altera lamentatione alioque psalmo cecinit psalmo cecinit Quanta malignatus est inimicus in C sancto tuo, et gloriati sunt qui oderunt te, in medio sunt? Quid autem? Annon sanctum templum Psal. LXXVIII, 1, 2. Psal. LXXIII, 3, 4. bic Gregorius suppositam Arsenii manum, quam falso ab Athanasio amputatam dictitabant Ariani. Lucium, opinor, intelligit, qui Petri successoris Athanasii sedein occupavit. › hef. Sic ipse Billius videtur legisse. In edit. res ipsi deploratis. › XII. Ducis munere fungebatur vir impius et consceleratus, ne Christiani quidem nomen gerens (hoc enim totius contumeliæ indignissimum est). verum ab idolis ad Dei templum, ab impuris cruo- ribus ad exsecrabiliores et detestabiliores prope- rans; ac fortasse hujusmodi adversus nos contu- melia, quasi victima quadam, dæmonibus litans. Prodibant in aciem copiæ, furore ardentes, imma- nis et ferus exercitus adversus inermes homines, ac rei bellicæ ignaros. Expellebatur sacerdos, viri postulabat, inunctus, ac canitie et prudentia orna- dain, vir impius et gentilis, qui, ut ab imperatore et ab Arianis gratiam iniret, adversus Orthodoxos crudeliter sæviebat. drinus Athanasii successor, qui e sede a Lucio ex- pulsus est. Tota liæc tragoedia ab ipso Petro depicta legitur apud Niceph., lib. x, c. 28. Coisl. 1, Or. 1, etc. in ed., (42) Μετὰ τὴν περιβόητον χεῖρα, etc. Significat (43) Καὶ μάστιξ. «Ει flagellum. Schol. : Λού (44) "Αποτος. Sic Reg. Cypr., Par.. Pass., Com (45) Οδύρεσθε. Reg. Cypr., προοδύρεσθε, «prio- (48) Συγχρησάμενος. Coisl. 1, συγχρησάμενοι. (47) θνησιμαία. Sic LXX. In ed., θνησιμαία. (48) "Αγιόν σου. Sic Reg. bm. Deest σου in ed. (49) 'Ανὴρ ἄθεος. Sic designatur Palladius qui (50) Χριστιανοῦ. Coisl. 1, Χριστιανισμού. (51) 'Αλλόκοτος. Reg., Cypr. et Or. 1, αλλοχώ- (52) Ἐξωθεῖτο. Hic intelligitur Petrus Alexan (53) Κεχρισμένος. Sic plures Reg., et Coll., (54) Τετιμημένος. Pass., κεκοσμένος. (55) Ἐβασίλευε δὲ Ταβεήλ. Lucius hic designa.
PG 35:1214Ὁ Θεὸς, ἤλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονομίαν σου, ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις· Ἔθεντο τὰ θνησιμαῖα τῶν δούλων σου, πετεινῶν βρώματα, καὶ θηρίων σπαράγματα. Προσθήσω δὲ παρ’ αὐτοῦ κἀκεῖνα ἐξ ἄλλου θρήνου καὶ ἑτέρας ᾠδῆς· Ὅσα ἐπονηρεύσατο ὁ ἐχθρὸς ἐν τῷ ἁγίῳ σου, καὶ ἐνεκαυχήσαντο οἱ μισοῦντές σε ἐν μέσῳ τῆς ἑορτῆς σου. Πῶς γὰρ οὐκ ἐνεκαυχήσαντο; πῶς δὲ οὐκ ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου συμφοραῖς πολυτρόποις καὶ παντοίοις κακοῖς; ΙΒ. Ἐστρατήγει μὲν ἀνὴρ ἄθεος καὶ παράνομος, οὐδὲ ὄνομα Χριστιανοῦ περικείμενος (τοῦτο γὰρ τῆς ὕβρεως τὸ δεινότατον), ἀλλ’ ἐκ τῶν εἰδώλων ἐπὶ τὸν τοῦ Θεοῦ ναὸν ἐπειγόμενος, ἐκ τῶν ἀκαθάρτων αἱμάτων ἐπὶ τὰ μυσαρώτερά τε καὶ βδελυκτότερα, καὶ τοῦτο ἱερουργῶν ἴσως τὴν καθ’ ἡμῶν ὕβριν τοῖς δαίμοσι· παρετάσσετο δὲ δύναμις θυμῷ ζέουσα, στρατὸς ἀλλόκοτος καὶ ἀνήμερος κατὰ τῶν ἀόπλων καὶ ἀπολέμων. Ἐξωθεῖτο μὲν ὁ τοῦ ἁγίου διάδοχος ἱερεὺς, ὁ νόμῳ καὶ τάξει Πνεύματος κεχρισμένος, καὶ πολιᾷ καὶ φρονήσει τετιμημένος· ἐβασίλευε δὲ Ταβεὴλ, ὁ κληρονόμος τῶν ἀλλοτρίων. Κατὰ τῶν ἁγίων ὅπλα, κατὰ τῶν ἀσύλων μιαραὶ χεῖρες, κατὰ τῶν ᾠδῶν σάλπιγγες.
καὶ ἤρξατο. Ἐπεὶ δὲ τὸν μὲν ἁγιώτατον τῆς οἰκου- μένης ὀφθαλμόν, καὶ ἀρχιερέα τῶν ἱερέων, τὸν τῆς σῆς ὁμολογίας καθηγητὴν καὶ διδάσκαλον τοῖς ἑαυτοῦ περὶ τῆς εὐσεβείας ἀγῶσι, τὴν μεγάλην φωνὴν, τὸ τῆς πίστεως ἔρεισμα, τὸν δεύτερον Χριστοῦ λύχνον καὶ πρόδρομον, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν γήρᾳ καλῷ κοιμηθέντα, καὶ πλήρη τῶν κατὰ Θεὸν ἡμερῶν, μετὰ τὰς συκοφαντίας, μετὰ τοὺς ἄθλους, μετὰ τὴν περι- βόητον χεῖρα (42), μετὰ τοὺς ζῶντας νεκροὺς, ἡ Τριὰς πρὸς ἑαυτὴν μετατίθησιν, ᾗ συνέζησε, καὶ ὑπὲρ ἧς ἐκινδύνευσεν (Αθανάσιον οἶδ' ὅτι πάντες ἐν τοῖς λόγοις ἀνέγνωτε)· δευτέρα δέ τις Αἰγύπτου πληγὴ καὶ μάστιξ (45) ἑαυτὸν ἐπεισάγει τῇ Ἐκκλη σίᾳ ὁ τῆς ἀληθείας προδότης, ὁ τῶν λύκων ποιμὴν, ὁ διὰ τῆς αὐλῆς ὑπερβαίνων λῃστής, ὁ δεύτερος "Αρειος, ἡ θολερὰ καὶ ἄποτος (44) ἀνατροπή, ὁ τῆς ἀθέου πη- γῆς δαψιλέστερος ποταμός· ὀκνῶ μὲν τὰς τότε παρα- νομίας εἰπεῖν καὶ μιαιφονίας, μεθ' ὧν τὸν ἅγιον και ταλαμβάνει θρόνον ὁ θήρ, καὶ τῆς πονηρᾶς εἰσόδου τὰ προτελέσματα· οδύρομαι δ' ὅμως ὀλίγα ἐκ πολ- λῶν (ἃ καὶ ὑμεῖς οδύρεσθέ (45) τε καὶ προωδύρα- σθε), τῷ θείῳ Δαβιδ συγχρησάμενος (46) · Ο Θεός, ἤλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονομίαν σου, εμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις· Εθεν- το τὰ θνησιμαῖα (47) τῶν δούλων σου, πετεινῶν βρώματα, καὶ θηρίων σπαράγματα. Προσθήσω δὲ παρ' αὐτοῦ κἀκεῖνα ἐξ ἄλλου θρήνου καὶ ἑτέρας ᾠδῆς· "Οσα ἐπονηρεύσατο ὁ ἐχθρὸς ἐν τῷ ἁγίῳ σου, καὶ ἐνεκαυχήσαντο οἱ μισοῦντές σε ἐν μέ- σῳ τῆς ἑορτῆς σου. Πῶς γὰρ οὐκ ἐνεκαυχήσαντο ; πῶς δὲ οὐκ ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου (48) συμφοραῖς πολυτρόποις καὶ παντοίοις κακοῖς; ΙΒ'. Ἐστρατήγει μὲν ἀνὴρ ἄθεος (49) καὶ παρά- νομος, οὐδὲ ὄνομα Χριστιανοῦ (50) περικείμενος (τοῦτο γὰρ τῆς ὕβρεως τὸ δεινότατον), ἀλλ' ἐκ τῶν εἰδώλων ἐπὶ τὸν τοῦ Θεοῦ ναὸν ἐπειγόμενος, ἐκ τῶν ἀκαθάρτων αἱμάτων ἐπὶ τὰ μυσαρώτερά τε καὶ βδε λυκτότερα, καὶ τοῦτο ἱερουργων ἴσως τὴν καθ᾿ ἡμῶν ὕβριν τοῖς δαίμοσι· παρετάσσετο δὲ δύναμις θυμῷ ζέουσα, στρατὸς ἀλλόκοτος (51) καὶ ἀνήμερος κατὰ τῶν ἀόπλων καὶ ἀπολέμων. Ἐξωθεῖτο (52) μὲν ὁ τοῦ ἁγίου διάδοχος ἱερεὺς, ὁ νόμῳ καὶ τάξει Πνεύματος κεχρισμένος.(55), καὶ πολιᾷ καὶ φρονήσει τετιμημέ- Β νος (54)· ἐβασίλευε δὲ Ταβεήλ (55), ὁ κληρονόμος * κιον, οἶμαι, λέγειν, τὸν ἐπὶ Πέτρου μετὰ τὸν ᾿Αθα νάσιον εἰσέλθοντα άτο- πος. τατος. κεχριμένος. ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A qua etiam ortum duxerat. Postquam autem san- B solemnitatis tuæ 50. Quid enim? An nou gloriati tuum variis calamitatibus, atque omni malorum genere contaminarunt? D sancti successor, legitime, atque, ut Spiritus ordo ctissimum illum orbis oculum, e: sacerdotuin anti- stitem, illum tua confessionis, per ea pericula, quæ pro fidei orthodoxæ defensione suscepit, ducem et magistrum, illam sublimem vocem, illud fidei colu- men, secundam illam Christi lucernam et præcur- sorem, si ita loqui fas est, in bona senectute more Luum, ac dierum eorum, qui secundum Deum sunt, plenum, post calumnias, post certamina, post illam omnium ore celebratam manum, post viventes mortuos, Trinitas, quam per omne vitæ tempus coluerat, et pro qua periculis sese objecerat, ad se transtulit (non est apud me dubium, quin ex his verbis Athanasium agnoscatis); tum secunda quaedam Ægypti plaga et flagellum, ille, inquam, veritatis proditor, ille luporum pastor, ille per caulam transcendens latro, secundus ille Arius, turbida illa et amara eversio, ille impio fonte ube- rior fluvius, seipsum in Ecclesiam introduxit. Pi- get equidem flagitia ea, quæ tunc designata sunt, et nefarias cædes, cum quibus fera illa sacro- sanctum solium invasit, ac pestiferi ingressus prælu- dia referre : ex multis tamen pauca deploro, quæ vos quoque mecum deploratis, et jam ante deplora- stis, divini Davidis verbis utens 4: Deus, ve- nerunt gentes in hæreditatem tuam : polluerunt lem- plum sanctum tuum; et quæ sequuntur: Posuerunt morticinia servorum tuorum escam volatilibus, et feris in lacerationem. Quin illud insuper adjiciam, qnod idem propheta in altera lamentatione alioque psalmo cecinit psalmo cecinit Quanta malignatus est inimicus in C sancto tuo, et gloriati sunt qui oderunt te, in medio sunt? Quid autem? Annon sanctum templum Psal. LXXVIII, 1, 2. Psal. LXXIII, 3, 4. bic Gregorius suppositam Arsenii manum, quam falso ab Athanasio amputatam dictitabant Ariani. Lucium, opinor, intelligit, qui Petri successoris Athanasii sedein occupavit. › hef. Sic ipse Billius videtur legisse. In edit. res ipsi deploratis. › XII. Ducis munere fungebatur vir impius et consceleratus, ne Christiani quidem nomen gerens (hoc enim totius contumeliæ indignissimum est). verum ab idolis ad Dei templum, ab impuris cruo- ribus ad exsecrabiliores et detestabiliores prope- rans; ac fortasse hujusmodi adversus nos contu- melia, quasi victima quadam, dæmonibus litans. Prodibant in aciem copiæ, furore ardentes, imma- nis et ferus exercitus adversus inermes homines, ac rei bellicæ ignaros. Expellebatur sacerdos, viri postulabat, inunctus, ac canitie et prudentia orna- dain, vir impius et gentilis, qui, ut ab imperatore et ab Arianis gratiam iniret, adversus Orthodoxos crudeliter sæviebat. drinus Athanasii successor, qui e sede a Lucio ex- pulsus est. Tota liæc tragoedia ab ipso Petro depicta legitur apud Niceph., lib. x, c. 28. Coisl. 1, Or. 1, etc. in ed., (42) Μετὰ τὴν περιβόητον χεῖρα, etc. Significat (43) Καὶ μάστιξ. «Ει flagellum. Schol. : Λού (44) "Αποτος. Sic Reg. Cypr., Par.. Pass., Com (45) Οδύρεσθε. Reg. Cypr., προοδύρεσθε, «prio- (48) Συγχρησάμενος. Coisl. 1, συγχρησάμενοι. (47) θνησιμαία. Sic LXX. In ed., θνησιμαία. (48) "Αγιόν σου. Sic Reg. bm. Deest σου in ed. (49) 'Ανὴρ ἄθεος. Sic designatur Palladius qui (50) Χριστιανοῦ. Coisl. 1, Χριστιανισμού. (51) 'Αλλόκοτος. Reg., Cypr. et Or. 1, αλλοχώ- (52) Ἐξωθεῖτο. Hic intelligitur Petrus Alexan (53) Κεχρισμένος. Sic plures Reg., et Coll., (54) Τετιμημένος. Pass., κεκοσμένος. (55) Ἐβασίλευε δὲ Ταβεήλ. Lucius hic designa.
PG 35:1215Σκόπει μοι τὰ τούτοις ἑπόμενα, πίπτοντας ἄνδρας ἐν τοῖς ἁγίοις, συμπατουμένας γυναῖκας, ἔστιν ἃς καὶ μετὰ τοῦ φόρτου τῆς φύσεως, τοὺς προώρους τόκους καὶ ἀτόκους, εἰπεῖν οἰκειότερον· διελκομένας παρθένους οἰκτρῶς, αἰκιζομένας αἰσχρότερον (αἰσχύνομαι καὶ γυναῖκας καὶ ἄνδρας εἰπεῖν τὸν τρόπον, καὶ γυμνῶσαι τῷ λόγῳ τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, οἷς καὶ τότε γυμνωθεῖσιν αἰσχύνομαι), τὰς μὲν κατὰ φρεάτων φερομένας τῶν ἔνδον τοῦ ἱεροῦ, τὰς δὲ ἐκ τῶν ὑπερῴων κρημνιζομένας ἐπὶ τῇ ἀτοπίᾳ τῶν ὁρωμένων, τὰς δὲ ταῖς κειμέναις ἐπισωρευομένας· τοὺς ἐπὶ τοῖς φόνοις φόνους, τὰ ἐπὶ τοῖς πτώμασι πτώματα, πατούμενα βεβήλοις ποσὶ τὰ ἅγια, θυσιαστήρια καθυβριζόμενα σχήμασιν ἀσελγέσι καὶ ᾄσμασιν, ὡς δὲ ἀκούω, (τί τοῦτο ἡ τολμηρὰ γλῶσσα φθέγξεται;) καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν ὀρχήμασι καὶ λυγίσμασι· δημηγορούσας ἐπὶ τῶν ἱερῶν θρόνων γλώσσας βλασφήμους, μυστήρια κωμῳδούμενα, σιωπωμένας ψαλμῳδίας, οἰμωγὰς ἀντεγειρομένας, αἱμάτων ὀχετοὺς, δακρύων πηγὰς, ἱερεῖς ἀγομένους, μονοτρόπους σπαρασσομένους, πᾶσαν τῆς Ἀσσυρίων καταδρομῆς τὴν εἰκόνα, ἥν ποτε τὴν ἁγίαν Ἱερουσαλὴμ κατέδραμον·
ἀσύλων μιαςαὶ χεῖρες, κατὰ τῶν ᾠδῶν σάλπιγγες. Σκόπει μοι τὰ τούτοις ἑπόμενα, πίπτοντας ἄνδρας ἐν τοῖς ἁγίοις, συμπατουμένας γυναῖκας, ἔστιν ἂς καὶ μετὰ τοῦ φόρτου τῆς φύσεως, τοὺς προώρους το κους καὶ ἀτόκους, εἰπεῖν οἰκειότερον· διελκομένας παρθένους οἰκτρῶς, αἰκιζομένας αἰσχρότερον (αἰσχύ νομαι καὶ γυναῖκας καὶ ἄνδρας εἰπεῖν τὸν τρόπον, καὶ γυμνῶσαι τῷ λόγῳ τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, οἷς καὶ τότε γυμνωθεῖσιν αἰσχύνομαι), τὰς μὲν κατὰ φρεάτων φερομένας τῶν ἔνδον τοῦ ἱεροῦ, τὰς δὲ ἐκ τῶν ὑπερῴων (56) χρημνιζομένας ἐπὶ τῇ ἀτοπίᾳ τῶν δρωμένων, τὰς δὲ ταῖς κειμέναις ἐπισωρευομένας· τοὺς ἐπὶ τοῖς φόνοις φόνους, τὰ ἐπὶ τοῖς πτώμασι πτώματα, πατούμενα βεβήλοις ποσὶ τὰ ἅγια, θυσια στήρια καθυβριζόμενα σχήμασιν ἀσελγέσι καὶ ᾆσμα. σιν, ὡς δὲ ἀκούω, (τί τοῦτο ἡ τολμηρὰ γλῶσσα φθέγ ξεται;) καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν ὀρχήμασι καὶ λυγίσμα σι· δημηγορούσας ἐπὶ τῶν ἱερῶν θρόνων γλώσσας βλασφήμους, μυστήρια κωμωδούμενα, σιωπωμένας ψαλμῳδίας, οιμωγὰς ἀνεγειρομένας, αἱμάτων όχε- τοὺς, δακρύων πηγὰς, ἱερεῖς ἀγομένους, μονοτρόπους σπαρασσομένους, πᾶσαν τῆς Ασσυρίων καταδρομῆς τὴν εἰκόνα, ἣν ποτε τὴν ἁγίαν Ἱερουσαλήμ κατέδρα μον· ἦν μήτε λόγος ἀξίως παραστῆσαι, μήτε ἀκοὴ χωρῆσαι δύναται, μόνης δὲ τῆς Ἱερεμίου καὶ ψυχῆς καὶ φωνῆς πρὸς ἀξίαν ὀδύρασθαι· ὃς καὶ πηγὰς δα κρύων ἐπιζητεῖ, καὶ ἐκ τειχῶν προκαλεῖται θρῆνον ἐπὶ τοιούτοις πάθεσι, καὶ ὁδοῖς Σιὼν ἐπιβάλλει πέν θος, οὐκ ἀγούσαις τοὺς ἑορτάζοντας. Α τῶν ἀλλοτρίων. Κατὰ τῶν ἁγίων ὅπλα, κατὰ τῶν Β σε Αθανάσιον ο ΙΓ΄. Τοῦτο τὸ δράμα εἶδε μὲν έψα λῆξις, ἐθρήνησε δὲ καὶ ἑσπέριος, ᾗ τὰ σύμβολα τῆς ἀπονοίας ὁ φυ γὰς ἱερεὺς (57) ἐθριάμβευσε. Τίνα τρόπον; Προβ θηκε τῇ Ἐκκλησίᾳ Ῥωμαίων, ἀντὶ τῶν νεκρῶν, τὴν ᾑμαγμένην ἐσθῆτα, καὶ κινεῖ πάνδημα δάκρυα διὰ τῆς σιωπώσης κατηγορίας, ἵνα καὶ παραστήσῃ τὸ πάθος, καὶ τῶν δεινῶν ἐπίκουρον (58) λάβῃ, ὥσπερ οὖν καὶ εἰληφότα ἔγνωμεν· ἐπειδὴ φιλεῖ μάλιστα κάμπτεσθαι τὸ προέχον πρὸς τὸ ἀσθενὲς, καὶ δι᾿ εὐ- νοίας ἑκουσίου τῷ ἐλαττουμένῳ προστίθεσθαι. Τοῦτο ἤνεγκε μὲν οὐδὲ τῶν ἄλλων εὐσεβῶν οὐδὲ εἰς· σὲ δὲ κινεῖ καὶ πλέον, ὅσῳ καὶ τὸν λόγον τελεώτε- ρος, καὶ τὸν ζῆλον θερμότερος. Διὰ τοῦτο πολε μεῖς μὲν ὑπὲρ τοῦ Λόγου, πολεμῇ δὲ ὑπὸ τῆς ἀσεβείας (59)· καὶ πρὸς πολλοῖς ἄλλοις, οἷς ὑπὲρ τοῦ καλοῦ πράττων καὶ λέγων ἡγώνισαι, διδάσκων, νουθετῶν, ἐξαιρούμενος, ἐλέγχων, ἐπιτιμῶν, συγ- εὐσεβείας, « S. GREGORII THEOLOGI tus. Regnabat autem Tabeel, alienæ sedis hæres. Adversus sanctos arma, adversus res eas, quas diripi nefas erat, impuræ manus, adversus psal- nos tubarum clangor. Jam quæ sequuntur consi- dera, cadentes viros in locis sanctis, pedibus locis sanctis, pedibus protritas mulieres, nonnullas etiam cum naturæ onere, præmaturos partus, vel, ut aptius dicam, non partus; virgines miserabilem in modum dis- tractas, fœdius etiam cruciatas (nam et ob femi- nas, et ob viros, pudore impedior, quominus cru- delitatis modum exponam, alque occulta dedecoris sermone denudem, utpote ob quas etiam tum denuda- tas erubescam); alias in interiores templi puteos sese dejicicntes, alias ex editiore loco se in prae- ceps dantes, propter earum rerum, quas cerne- bant, indignitatem, alias denique super eas, quæ jacebant, acervation collabentes; adde cædes cædi- bus, casus casibus succedentes, sancta profanis pe- dibus calcata, altaria probro habita per obscenos festus et impudicas cantiones, atque, ut audio, (loccine lingua audax proferet ?) super ea saltatio- nes et tripudia; adde blasphemas linguas in sacro- sanctis thronis concionantes, mysteria sugillata, psalmodias silentio compressas, gemitus in earum locum excitatos, fluentes sanguinis rivos, lacryma- rum fontes, sacerdotes per vim obductos, mona- chos laceratos, expressam denique incursionis il- hus imaginem, qua quondam Assyrii sanctam Jero- solymam populati sunt si; quain nec oratio, ut dignum est, exprimere, nec auris capere potest; ¡ta ut alter Jeremias ad eam calamitatem pro di- gnitate complorandam adhibendus sit; qui etiam bus ob easdem calamitates ad luctum homines nullos, a quibus festa celebrentur, adducant ". lacrymarum fontes exposcit, atque ex urbis mœni- hortatur, viisque Sion luctum indicit, eo quod XIII. Hanc tragœdiam Oriens quidem vidit, al C Occidens quoque deflevit, cui immanitatis hujusce signa fugitivus antistes publice spectanda propo- suit. Quo pacto? Pro cadaveribus cruentas vestes Ecclesiæ Romanæ protulit, ac per tacitam accusa- tionem omnibus lacrymas movit, ut calamitatis magnitudinem in oculis et aspectu defigeret, atque auxilium nancisceretur, quemadmodum etiam na- ctum esse scimus. Fit enim fere, ut qui opibus ac po- tentia præcellit, ad infirmi afflictique miseriam sub- Jevandam maxime inflectatur, ac spontaneo be- nevolentiæ affectu, ad eum, qui dignitate imminu- tus est, se adjungat. Hoc quidem omnes pii viri gravissime tulerunt; tu vero, tanto magis commo- tus es, quanto et dicendi facultate atque doctrina, et zeli fervore carteris antecellebas. Quocirca ut pro Verbo bellum geris, ita etian, ab impietate bellum Jer. 15, 1. Thren. 1, sqq. tur. Alludit enim Gregorius ad hæc Isaiæ verba, vir, Ascendamus ad Judam, et suscitemus eum, et arellamus eum ad nos, el ponamus regem in medio 、ejus filium Tabeel. quasi cœnaculis, unde Sacris intererant; vel, e can- cellis per quos audiebant. Petrus Athanasii successor, qui e D sede ejectus, Romam petiit; unde post Valentis mor- tem, Alexandriam reversus est, non sine Damasi litteris ad Alexandrinos. pontifex hic designatur, qui Petrum benigne exec- pit. pictatis causa impuguaris. (56) Ὑπερῴων. • Ε superioribus locis, et (57) Ο φυγάς ἱερεύς. Schol. : Πέτρος δ μετ' (58) Τῶν δεινῶν ἐπίκουρον. Damasus Roma (59) Ὑπὸ τῆς ἀσεβείας. In nonnullis, ὑπὲρ τῆς
PG 35:1216ἣν μήτε λόγος ἀξίως παραστῆσαι, μήτε ἀκοὴ χωρῆσαι δύναται, μόνης δὲ τῆς Ἱερεμίου καὶ ψυχῆς καὶ φωνῆς πρὸς ἀξίαν ὀδύρασθαι· ὃς καὶ πηγὰς δακρύων ἐπιζητεῖ, καὶ ἐκ τειχῶν προκαλεῖται θρῆνον ἐπὶ τοιούτοις πάθεσι, καὶ ὁδοῖς Σιὼν ἐπιβάλλει πένθος, οὐκ ἀγούσαις τοὺς ἑορτάζοντας. ΙΓ. Τοῦτο τὸ δρᾶμα εἶδε μὲν ἑῴα λῆξις, ἐθρήνησε δὲ καὶ ἑσπέριος, ᾗ τὰ σύμβολα τῆς ἀπονοίας ὁ φυγὰς ἱερεὺς ἐθριάμβευσε. Τίνα τρόπον; Προὔθηκε τῇ Ἐκκλησίᾳ Ῥωμαίων, ἀντὶ τῶν νεκρῶν, τὴν ᾑμαγμένην ἐσθῆτα, καὶ κινεῖ πάνδημα δάκρυα διὰ τῆς σιωπώσης κατηγορίας, ἵνα καὶ παραστήσῃ τὸ πάθος, καὶ τῶν δεινῶν ἐπίκουρον λάβῃ, ὥσπερ οὖν καὶ εἰληφότα ἔγνωμεν· ἐπειδὴ φιλεῖ μάλιστα κάμπτεσθαι τὸ προέχον πρὸς τὸ ἀσθενὲς, καὶ δι’ εὐνοίας ἑκουσίου τῷ ἐλαττουμένῳ προστίθεσθαι. Τοῦτο ἤνεγκε μὲν οὐδὲ τῶν ἄλλων εὐσεβῶν οὐδὲ εἷς· σὲ δὲ κινεῖ καὶ πλέον, ὅσῳ καὶ τὸν λόγον τελεώτερος, καὶ τὸν ζῆλον θερμότερος. Διὰ τοῦτο πολεμεῖς μὲν ὑπὲρ τοῦ Λόγου, πολεμῇ δὲ ὑπὸ τῆς ἀσεβείας·
ἀσύλων μιαςαὶ χεῖρες, κατὰ τῶν ᾠδῶν σάλπιγγες. Σκόπει μοι τὰ τούτοις ἑπόμενα, πίπτοντας ἄνδρας ἐν τοῖς ἁγίοις, συμπατουμένας γυναῖκας, ἔστιν ἂς καὶ μετὰ τοῦ φόρτου τῆς φύσεως, τοὺς προώρους το κους καὶ ἀτόκους, εἰπεῖν οἰκειότερον· διελκομένας παρθένους οἰκτρῶς, αἰκιζομένας αἰσχρότερον (αἰσχύ νομαι καὶ γυναῖκας καὶ ἄνδρας εἰπεῖν τὸν τρόπον, καὶ γυμνῶσαι τῷ λόγῳ τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, οἷς καὶ τότε γυμνωθεῖσιν αἰσχύνομαι), τὰς μὲν κατὰ φρεάτων φερομένας τῶν ἔνδον τοῦ ἱεροῦ, τὰς δὲ ἐκ τῶν ὑπερῴων (56) χρημνιζομένας ἐπὶ τῇ ἀτοπίᾳ τῶν δρωμένων, τὰς δὲ ταῖς κειμέναις ἐπισωρευομένας· τοὺς ἐπὶ τοῖς φόνοις φόνους, τὰ ἐπὶ τοῖς πτώμασι πτώματα, πατούμενα βεβήλοις ποσὶ τὰ ἅγια, θυσια στήρια καθυβριζόμενα σχήμασιν ἀσελγέσι καὶ ᾆσμα. σιν, ὡς δὲ ἀκούω, (τί τοῦτο ἡ τολμηρὰ γλῶσσα φθέγ ξεται;) καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν ὀρχήμασι καὶ λυγίσμα σι· δημηγορούσας ἐπὶ τῶν ἱερῶν θρόνων γλώσσας βλασφήμους, μυστήρια κωμωδούμενα, σιωπωμένας ψαλμῳδίας, οιμωγὰς ἀνεγειρομένας, αἱμάτων όχε- τοὺς, δακρύων πηγὰς, ἱερεῖς ἀγομένους, μονοτρόπους σπαρασσομένους, πᾶσαν τῆς Ασσυρίων καταδρομῆς τὴν εἰκόνα, ἣν ποτε τὴν ἁγίαν Ἱερουσαλήμ κατέδρα μον· ἦν μήτε λόγος ἀξίως παραστῆσαι, μήτε ἀκοὴ χωρῆσαι δύναται, μόνης δὲ τῆς Ἱερεμίου καὶ ψυχῆς καὶ φωνῆς πρὸς ἀξίαν ὀδύρασθαι· ὃς καὶ πηγὰς δα κρύων ἐπιζητεῖ, καὶ ἐκ τειχῶν προκαλεῖται θρῆνον ἐπὶ τοιούτοις πάθεσι, καὶ ὁδοῖς Σιὼν ἐπιβάλλει πέν θος, οὐκ ἀγούσαις τοὺς ἑορτάζοντας. Α τῶν ἀλλοτρίων. Κατὰ τῶν ἁγίων ὅπλα, κατὰ τῶν Β σε Αθανάσιον ο ΙΓ΄. Τοῦτο τὸ δράμα εἶδε μὲν έψα λῆξις, ἐθρήνησε δὲ καὶ ἑσπέριος, ᾗ τὰ σύμβολα τῆς ἀπονοίας ὁ φυ γὰς ἱερεὺς (57) ἐθριάμβευσε. Τίνα τρόπον; Προβ θηκε τῇ Ἐκκλησίᾳ Ῥωμαίων, ἀντὶ τῶν νεκρῶν, τὴν ᾑμαγμένην ἐσθῆτα, καὶ κινεῖ πάνδημα δάκρυα διὰ τῆς σιωπώσης κατηγορίας, ἵνα καὶ παραστήσῃ τὸ πάθος, καὶ τῶν δεινῶν ἐπίκουρον (58) λάβῃ, ὥσπερ οὖν καὶ εἰληφότα ἔγνωμεν· ἐπειδὴ φιλεῖ μάλιστα κάμπτεσθαι τὸ προέχον πρὸς τὸ ἀσθενὲς, καὶ δι᾿ εὐ- νοίας ἑκουσίου τῷ ἐλαττουμένῳ προστίθεσθαι. Τοῦτο ἤνεγκε μὲν οὐδὲ τῶν ἄλλων εὐσεβῶν οὐδὲ εἰς· σὲ δὲ κινεῖ καὶ πλέον, ὅσῳ καὶ τὸν λόγον τελεώτε- ρος, καὶ τὸν ζῆλον θερμότερος. Διὰ τοῦτο πολε μεῖς μὲν ὑπὲρ τοῦ Λόγου, πολεμῇ δὲ ὑπὸ τῆς ἀσεβείας (59)· καὶ πρὸς πολλοῖς ἄλλοις, οἷς ὑπὲρ τοῦ καλοῦ πράττων καὶ λέγων ἡγώνισαι, διδάσκων, νουθετῶν, ἐξαιρούμενος, ἐλέγχων, ἐπιτιμῶν, συγ- εὐσεβείας, « S. GREGORII THEOLOGI tus. Regnabat autem Tabeel, alienæ sedis hæres. Adversus sanctos arma, adversus res eas, quas diripi nefas erat, impuræ manus, adversus psal- nos tubarum clangor. Jam quæ sequuntur consi- dera, cadentes viros in locis sanctis, pedibus locis sanctis, pedibus protritas mulieres, nonnullas etiam cum naturæ onere, præmaturos partus, vel, ut aptius dicam, non partus; virgines miserabilem in modum dis- tractas, fœdius etiam cruciatas (nam et ob femi- nas, et ob viros, pudore impedior, quominus cru- delitatis modum exponam, alque occulta dedecoris sermone denudem, utpote ob quas etiam tum denuda- tas erubescam); alias in interiores templi puteos sese dejicicntes, alias ex editiore loco se in prae- ceps dantes, propter earum rerum, quas cerne- bant, indignitatem, alias denique super eas, quæ jacebant, acervation collabentes; adde cædes cædi- bus, casus casibus succedentes, sancta profanis pe- dibus calcata, altaria probro habita per obscenos festus et impudicas cantiones, atque, ut audio, (loccine lingua audax proferet ?) super ea saltatio- nes et tripudia; adde blasphemas linguas in sacro- sanctis thronis concionantes, mysteria sugillata, psalmodias silentio compressas, gemitus in earum locum excitatos, fluentes sanguinis rivos, lacryma- rum fontes, sacerdotes per vim obductos, mona- chos laceratos, expressam denique incursionis il- hus imaginem, qua quondam Assyrii sanctam Jero- solymam populati sunt si; quain nec oratio, ut dignum est, exprimere, nec auris capere potest; ¡ta ut alter Jeremias ad eam calamitatem pro di- gnitate complorandam adhibendus sit; qui etiam bus ob easdem calamitates ad luctum homines nullos, a quibus festa celebrentur, adducant ". lacrymarum fontes exposcit, atque ex urbis mœni- hortatur, viisque Sion luctum indicit, eo quod XIII. Hanc tragœdiam Oriens quidem vidit, al C Occidens quoque deflevit, cui immanitatis hujusce signa fugitivus antistes publice spectanda propo- suit. Quo pacto? Pro cadaveribus cruentas vestes Ecclesiæ Romanæ protulit, ac per tacitam accusa- tionem omnibus lacrymas movit, ut calamitatis magnitudinem in oculis et aspectu defigeret, atque auxilium nancisceretur, quemadmodum etiam na- ctum esse scimus. Fit enim fere, ut qui opibus ac po- tentia præcellit, ad infirmi afflictique miseriam sub- Jevandam maxime inflectatur, ac spontaneo be- nevolentiæ affectu, ad eum, qui dignitate imminu- tus est, se adjungat. Hoc quidem omnes pii viri gravissime tulerunt; tu vero, tanto magis commo- tus es, quanto et dicendi facultate atque doctrina, et zeli fervore carteris antecellebas. Quocirca ut pro Verbo bellum geris, ita etian, ab impietate bellum Jer. 15, 1. Thren. 1, sqq. tur. Alludit enim Gregorius ad hæc Isaiæ verba, vir, Ascendamus ad Judam, et suscitemus eum, et arellamus eum ad nos, el ponamus regem in medio 、ejus filium Tabeel. quasi cœnaculis, unde Sacris intererant; vel, e can- cellis per quos audiebant. Petrus Athanasii successor, qui e D sede ejectus, Romam petiit; unde post Valentis mor- tem, Alexandriam reversus est, non sine Damasi litteris ad Alexandrinos. pontifex hic designatur, qui Petrum benigne exec- pit. pictatis causa impuguaris. (56) Ὑπερῴων. • Ε superioribus locis, et (57) Ο φυγάς ἱερεύς. Schol. : Πέτρος δ μετ' (58) Τῶν δεινῶν ἐπίκουρον. Damasus Roma (59) Ὑπὸ τῆς ἀσεβείας. In nonnullis, ὑπὲρ τῆς
PG 35:1217καὶ πρὸς πολλοῖς ἄλλοις, οἷς ὑπὲρ τοῦ καλοῦ πράττων καὶ λέγων ἠγώνισαι, διδάσκων, νουθετῶν, ἐξαιρούμενος, ἐλέγχων, ἐπιτιμῶν, συγχέων, ἰδιώτας, ἄρχοντας, ἰδίᾳ, δημοσίᾳ, κατὰ πάντα καιρὸν καὶ τόπον· τέλος, μανίᾳ συναρπασθεὶς δυσσεβοῦς ἐξουσίας, (ὢ τῆς εὐγενοῦς συμφορᾶς ὢ τῶν ἱερῶν σου τραυμάτων) ξαίνῃ μὲν τὸ καλὸν σῶμα ταῖς μάστιξιν, ὥσπερ δὲ ἄλλου θεατὴς πάσχοντος· καὶ κάμπτῃ μὲν τὸ ὁρώμενον, οὐ καταβάλλῃ δὲ τὸ νοούμενον· στηλιτεύεις τὴν ἀνδρείαν ἐν ταῖς ἁπάντων ὄψεσι· γίνῃ δὲ καὶ σιγῶν τῆς καρτερίας διδάσκαλος, ἐπειδή γε ἡ γλῶσσα παρῆκε τὸ φθέγγεσθαι.
χέων, ἰδιώτας, ἄρχοντας, ἰδίᾳ, δημοσίᾳ, κατὰ πάντα καιρὸν καὶ τόπον· τέλος, μανίᾳ συναρπασθείς δυσσε βοῦς ἐξουσίας, (ὢ τῆς εὐγενοῦς (60) συμφορᾶς! ὦ τῶν ἱερῶν σου τραυμάτων !) ξαίνῃ μὲν τὸ καλὸν σῶμα ταῖς μάστιξιν, ὥσπερ δὲ (61) ἄλλου θεατὴς πάσχον- τος· καὶ κάμπτῃ μὲν τὸ ὁρώμενον, οὐ καταβάλλῃ δὲ ο τὸ νοούμενον· στηλιτεύεις (62) τὴν ἀνδρείαν ἐν ταῖς ἁπάντων ὄψεσι· γίνῃ δὲ καὶ σιγῶν τῆς καρτε ρίας διδάσκαλος, ἐπειδή γε ἡ γλῶσσα παρῆκε τὸ φθέγγεσθαι. ΙΔ'. Εἶτα τί; Τῆς πατρίδος ὑπερορίζῃ, ὁ μηδε Β μίαν (65) εἰδὼς οἰκείαν καὶ ἀλλοτρίαν, ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα καὶ ἄλλοι παιδευθῶσι διὰ σοῦ τὴν εὐσέβειαν· *Οασίς σοι (64) τὸ φυγαδευτήριον, ἡ ἀπάνθρωπος ἐρημία, τὸ διὰ σὲ λοιπὸν εὐαγὲς (65) χωρίον. Μετά- δος ἡμῖν καὶ τῶν τῆς ὑπερορίας σου καλῶν, ἐπειδή γε τῶν τῆς ἐπανόδου μετέδωκας. Ποίησον ἡμῖν θέα- τρον τὴν ἐπάνοδον. Τίνας ἐκεῖ φιλοσοφεῖν ἐδίδαξας; τίνας ἐκάθηρας τῶν ἀσεβῶν ὑπολήψεων; τίνας τῇ εὐσεβείᾳ προσήγαγες; Ορᾷν μοι δοκῶ τὸ ἐκεῖ παι- δευτήριον, τὴν περὶ σὲ τελετὴν (66) καὶ πανήγυριν. Εἰπὲ καὶ τοῦτο· Εἶχές τινα παραμυθίαν τοῖς λειψά νοις τοῦ σώματος; ἢ καὶ τὴν (67) πενίαν ἐφιλοσή- φεις ; Εἶχές τινας κοινωνούς τῆς ἀθλήσεως; ἢ καὶ τοῦτο πενόμενος ἤνεγκας; Επόθεις τὰς ἀδελφὰς, τὰς κοινωνούς σοι καὶ τῆς ἁγνείας, καὶ τῆς καρτερίας; ἢ καὶ τῆς τούτων συνηθείας ἧς ὑψηλότερος ; Εκαμ πτέ σε γηραιᾶς μητρὸς ἐρημία; ἢ καὶ λίαν ἐθάῤῥεις, ὡς μέγιστον εἰς ἀσφάλειαν καταλιπὼν αὐταῖς τὴν εὐσέβειαν; Αλλ' ἐπειδή γε καλῶς ποιῶν ἐπανήκεις ἡμῖν, καί σε τοῖς ποθοῦσι ποθοῦντα πάλιν ἀπέδωκεν ὁ δοξάζων τοὺς δοξάζοντας αὐτὸν, καὶ παραζηλῶν τοὺς παραζηλοῦντας, ὁ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτ τὸν ποιῶν, καὶ τοῖς νεκροῖς ἐμπνέων ἀνάστασιν· ὁ Λάζαρον μὲν τετραήμερον, σὲ δὲ τετραετή ζωοποιῶν παρ' ἐλπίδας, καὶ συνάγων ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονίαν πρὸς ἁρμονίαν, τὴν Ἰεζεχιήλ ὄψιν, τοῦ προφητῶν θαυμασιωτάτου καὶ ὑψηλοτάτου· ἔχου μοι πάλιν τῆς αὐτῆς ἐργασίας, καὶ παῤῥησίας, ἵνα μὴ δόξῃς ἐγκεκόφθαι τοῖς πάθεσι, μηδὲ προδιδόναι δει λία (68) την φιλοσοφίαν. δέ στηλιτεύσεις. εὐαγές. τελευτήν. - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. A tibi infertur : ac praeter alia multa certamina, quæ honesti causa, opere et serinoue subiisti, dum pri- vatos et principes, privatim et publice, quovis de- nique tempore et lucy doces, admones, arguis, in- crepas, confundis; ad extremum impiæ potestatis furore comprehensus (o nobilem calamitatem ! sacra tua vulnera !), virgis quidem eleganti ac decoro corpore laceraris, sed ita, ac si vapulantem alterum spectares : et quanquam ea tui parte, qua in aspectum cadit, inflectaris, ea tamen, quæ mente percipitur, haudquaquam dejiceris: quin potius fortitudinem ob omnium oculos tanquam in co- lumna sculpis; atque etiam tacens, (neque enim munus jam suum exsequi lingua poterat,) constan- tiæ magistrum te prabes. C XIV. Quid postea? E patriae finibus extermina - ris, qui nec propriam ullam, nec alienam agnoscis, ut alii, mea quidem sententia, per te ad pietatis studium erudiantur. Oasis, inhumana, inquam, illa solitudo, sed jam propter te sancta sedes, ad exsu- landum tibi decernitur. Age igitur, quando reditus tai bona erogasti, fac exsilii quoque in bona nobis impertiaris. Reditum tuum in theatrum nobis con- verte. Quosnam illic philosophari docuisti? Quos- nam ab impiis opinionibus repurgasti? Quosnam ad pietatem adduxisti? Videre mihi equidem vileor scholam illam, et cæremoniam, maxi- mamque circa te hominum frequentiam. Illud etiam dicas mihi velim: Præstone tibi erant, qui corporis tui reliquiis solatii aliquid afferrent? An etiam paupertatem colebas ? Utrum certaminis so- cios habebas? An hujus quoque rei penuriam æquo animo ferebas? Utrum sororum, quas, et castitatis et fortitudinis atque constantiæ socias habe- bas, desiderio tenebaris? An contra sublimiore animo eras, quam ut earum consuetudinem atque convictum requireres? Utrum te matris ætate con- fectæ solitudo flectebat? An potius firmum ac præ- fidentem animum gerebas, ut qui pietatem, tanquam maximum vitæ præsidium, illi reliquisses? Eniin- vero, quando te, ut par erat, ad nos recepisti, at- que ille, qui glorificantes se glorificat ", et irri- tantes se irritat "; et, voluntatem timentium se facit so, et mortuis rursus vilam inspirat; qui, ut Lazarum, quatriduo postquam e vita migraverat *, D sic te post quadriennium præter omnium spem ad vitam revocavit, qui, juxta Ezechielis, prophetarum onnium maxime admirabilis et excelsi, visionem, ossa cum ossibus, et compagem cum compage con- neetit 7, desiderantibus nobis desiderantem te reddidit: fac in iisdem vitæ studiis, et eadem oris libertate perseveres, ne alioqui calamitatibus fractus ac debilitatus esse, ac philosophiam ob igna- viam prodidisse videaris. Reg. 11, 30. st Deut. XXXII, 21. ss Psal. cxLIV, 19. se Joan. x1, 59.. Ezech. xxxvii, 4. gumean. Deest in edit. ber., B.us. In edit., V, pag. 1247, hac de re in natali Cypriani sic loquitur : « Si quæris exsilium, quo Christianus jubeatur ire prius, si potes, inveni unde Christus cogatur exire. De patria sua in alienam te arbi- traris excludere hominem Dei, in Christo nusquam exsulem, in carne ubique peregrinum. › marg., Pass., et Combef. In edit., (60) Εὐγενοῦς. Reg. in, συγγενούς, « consan (61) "Ωσπερ δέ. Sic tres Regg., Or. 1, Combef. (62) Στηλιτεύεις. Sic Reg. a, Or. 1, Pass., Com- (63) Ο μηδεμίαν, etc. Pulchre Augustinus ton. (64) Σοι. Coisl. 1 et Pass. addunt ἦν. (65) Ευαγές. Or. 1 et Pass., εὐγενές, et ad (65) Τελετήν. Sic duo Regg., Coisl. 1, Or. 1, 167) Καὶ τήν. Ιn quibusdam, κἀκεῖ τὴν. (68) Δειλία. Pass. addit τινί.
ΙΔ
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
ΙΔ. Εἶτα τί; Τῆς πατρίδος ὑπερορίζῃ, ὁ μηδεμίαν εἰδὼς οἰκείαν καὶ ἀλλοτρίαν, ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα καὶ ἄλλοι παιδευθῶσι διὰ σοῦ τὴν εὐσέβειαν· Ὄασίς σοι τὸ φυγαδευτήριον, ἡ ἀπάνθρωπος ἐρημία, τὸ διὰ σὲ λοιπὸν εὐαγὲς χωρίον. Μετάδος ἡμῖν καὶ τῶν τῆς ὑπερορίας σου καλῶν, ἐπειδή γε τῶν τῆς ἐπανόδου μετέδωκας. Ποίησον ἡμῖν θέατρον τὴν ἐπάνοδον. Τίνας ἐκεῖ φιλοσοφεῖν ἐδίδαξας; τίνας ἐκάθηρας τῶν ἀσεβῶν ὑπολήψεων; τίνας τῇ εὐσεβείᾳ προσήγαγες; Ὁρᾷν μοι δοκῶ τὸ ἐκεῖ παιδευτήριον, τὴν περὶ σὲ τελετὴν καὶ πανήγυριν. Εἰπὲ καὶ τοῦτο·
χέων, ἰδιώτας, ἄρχοντας, ἰδίᾳ, δημοσίᾳ, κατὰ πάντα καιρὸν καὶ τόπον· τέλος, μανίᾳ συναρπασθείς δυσσε βοῦς ἐξουσίας, (ὢ τῆς εὐγενοῦς (60) συμφορᾶς! ὦ τῶν ἱερῶν σου τραυμάτων !) ξαίνῃ μὲν τὸ καλὸν σῶμα ταῖς μάστιξιν, ὥσπερ δὲ (61) ἄλλου θεατὴς πάσχον- τος· καὶ κάμπτῃ μὲν τὸ ὁρώμενον, οὐ καταβάλλῃ δὲ ο τὸ νοούμενον· στηλιτεύεις (62) τὴν ἀνδρείαν ἐν ταῖς ἁπάντων ὄψεσι· γίνῃ δὲ καὶ σιγῶν τῆς καρτε ρίας διδάσκαλος, ἐπειδή γε ἡ γλῶσσα παρῆκε τὸ φθέγγεσθαι. ΙΔ'. Εἶτα τί; Τῆς πατρίδος ὑπερορίζῃ, ὁ μηδε Β μίαν (65) εἰδὼς οἰκείαν καὶ ἀλλοτρίαν, ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα καὶ ἄλλοι παιδευθῶσι διὰ σοῦ τὴν εὐσέβειαν· *Οασίς σοι (64) τὸ φυγαδευτήριον, ἡ ἀπάνθρωπος ἐρημία, τὸ διὰ σὲ λοιπὸν εὐαγὲς (65) χωρίον. Μετά- δος ἡμῖν καὶ τῶν τῆς ὑπερορίας σου καλῶν, ἐπειδή γε τῶν τῆς ἐπανόδου μετέδωκας. Ποίησον ἡμῖν θέα- τρον τὴν ἐπάνοδον. Τίνας ἐκεῖ φιλοσοφεῖν ἐδίδαξας; τίνας ἐκάθηρας τῶν ἀσεβῶν ὑπολήψεων; τίνας τῇ εὐσεβείᾳ προσήγαγες; Ορᾷν μοι δοκῶ τὸ ἐκεῖ παι- δευτήριον, τὴν περὶ σὲ τελετὴν (66) καὶ πανήγυριν. Εἰπὲ καὶ τοῦτο· Εἶχές τινα παραμυθίαν τοῖς λειψά νοις τοῦ σώματος; ἢ καὶ τὴν (67) πενίαν ἐφιλοσή- φεις ; Εἶχές τινας κοινωνούς τῆς ἀθλήσεως; ἢ καὶ τοῦτο πενόμενος ἤνεγκας; Επόθεις τὰς ἀδελφὰς, τὰς κοινωνούς σοι καὶ τῆς ἁγνείας, καὶ τῆς καρτερίας; ἢ καὶ τῆς τούτων συνηθείας ἧς ὑψηλότερος ; Εκαμ πτέ σε γηραιᾶς μητρὸς ἐρημία; ἢ καὶ λίαν ἐθάῤῥεις, ὡς μέγιστον εἰς ἀσφάλειαν καταλιπὼν αὐταῖς τὴν εὐσέβειαν; Αλλ' ἐπειδή γε καλῶς ποιῶν ἐπανήκεις ἡμῖν, καί σε τοῖς ποθοῦσι ποθοῦντα πάλιν ἀπέδωκεν ὁ δοξάζων τοὺς δοξάζοντας αὐτὸν, καὶ παραζηλῶν τοὺς παραζηλοῦντας, ὁ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτ τὸν ποιῶν, καὶ τοῖς νεκροῖς ἐμπνέων ἀνάστασιν· ὁ Λάζαρον μὲν τετραήμερον, σὲ δὲ τετραετή ζωοποιῶν παρ' ἐλπίδας, καὶ συνάγων ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονίαν πρὸς ἁρμονίαν, τὴν Ἰεζεχιήλ ὄψιν, τοῦ προφητῶν θαυμασιωτάτου καὶ ὑψηλοτάτου· ἔχου μοι πάλιν τῆς αὐτῆς ἐργασίας, καὶ παῤῥησίας, ἵνα μὴ δόξῃς ἐγκεκόφθαι τοῖς πάθεσι, μηδὲ προδιδόναι δει λία (68) την φιλοσοφίαν. δέ στηλιτεύσεις. εὐαγές. τελευτήν. - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. A tibi infertur : ac praeter alia multa certamina, quæ honesti causa, opere et serinoue subiisti, dum pri- vatos et principes, privatim et publice, quovis de- nique tempore et lucy doces, admones, arguis, in- crepas, confundis; ad extremum impiæ potestatis furore comprehensus (o nobilem calamitatem ! sacra tua vulnera !), virgis quidem eleganti ac decoro corpore laceraris, sed ita, ac si vapulantem alterum spectares : et quanquam ea tui parte, qua in aspectum cadit, inflectaris, ea tamen, quæ mente percipitur, haudquaquam dejiceris: quin potius fortitudinem ob omnium oculos tanquam in co- lumna sculpis; atque etiam tacens, (neque enim munus jam suum exsequi lingua poterat,) constan- tiæ magistrum te prabes. C XIV. Quid postea? E patriae finibus extermina - ris, qui nec propriam ullam, nec alienam agnoscis, ut alii, mea quidem sententia, per te ad pietatis studium erudiantur. Oasis, inhumana, inquam, illa solitudo, sed jam propter te sancta sedes, ad exsu- landum tibi decernitur. Age igitur, quando reditus tai bona erogasti, fac exsilii quoque in bona nobis impertiaris. Reditum tuum in theatrum nobis con- verte. Quosnam illic philosophari docuisti? Quos- nam ab impiis opinionibus repurgasti? Quosnam ad pietatem adduxisti? Videre mihi equidem vileor scholam illam, et cæremoniam, maxi- mamque circa te hominum frequentiam. Illud etiam dicas mihi velim: Præstone tibi erant, qui corporis tui reliquiis solatii aliquid afferrent? An etiam paupertatem colebas ? Utrum certaminis so- cios habebas? An hujus quoque rei penuriam æquo animo ferebas? Utrum sororum, quas, et castitatis et fortitudinis atque constantiæ socias habe- bas, desiderio tenebaris? An contra sublimiore animo eras, quam ut earum consuetudinem atque convictum requireres? Utrum te matris ætate con- fectæ solitudo flectebat? An potius firmum ac præ- fidentem animum gerebas, ut qui pietatem, tanquam maximum vitæ præsidium, illi reliquisses? Eniin- vero, quando te, ut par erat, ad nos recepisti, at- que ille, qui glorificantes se glorificat ", et irri- tantes se irritat "; et, voluntatem timentium se facit so, et mortuis rursus vilam inspirat; qui, ut Lazarum, quatriduo postquam e vita migraverat *, D sic te post quadriennium præter omnium spem ad vitam revocavit, qui, juxta Ezechielis, prophetarum onnium maxime admirabilis et excelsi, visionem, ossa cum ossibus, et compagem cum compage con- neetit 7, desiderantibus nobis desiderantem te reddidit: fac in iisdem vitæ studiis, et eadem oris libertate perseveres, ne alioqui calamitatibus fractus ac debilitatus esse, ac philosophiam ob igna- viam prodidisse videaris. Reg. 11, 30. st Deut. XXXII, 21. ss Psal. cxLIV, 19. se Joan. x1, 59.. Ezech. xxxvii, 4. gumean. Deest in edit. ber., B.us. In edit., V, pag. 1247, hac de re in natali Cypriani sic loquitur : « Si quæris exsilium, quo Christianus jubeatur ire prius, si potes, inveni unde Christus cogatur exire. De patria sua in alienam te arbi- traris excludere hominem Dei, in Christo nusquam exsulem, in carne ubique peregrinum. › marg., Pass., et Combef. In edit., (60) Εὐγενοῦς. Reg. in, συγγενούς, « consan (61) "Ωσπερ δέ. Sic tres Regg., Or. 1, Combef. (62) Στηλιτεύεις. Sic Reg. a, Or. 1, Pass., Com- (63) Ο μηδεμίαν, etc. Pulchre Augustinus ton. (64) Σοι. Coisl. 1 et Pass. addunt ἦν. (65) Ευαγές. Or. 1 et Pass., εὐγενές, et ad (65) Τελετήν. Sic duo Regg., Coisl. 1, Or. 1, 167) Καὶ τήν. Ιn quibusdam, κἀκεῖ τὴν. (68) Δειλία. Pass. addit τινί.
PG 35:1218Εἶχές τινα παραμυθίαν τοῖς λειψάνοις τοῦ σώματος; ἢ καὶ τὴν πενίαν ἐφιλοσόφεις; Εἶχές τινας κοινωνοὺς τῆς ἀθλήσεως; ἢ καὶ τοῦτο πενόμενος ἤνεγκας; Ἐπόθεις τὰς ἀδελφὰς, τὰς κοινωνούς σοι καὶ τῆς ἀγνείας, καὶ τῆς καρτερίας; ἢ καὶ τῆς τούτων συνηθείας ἦς ὑψηλότερος; Ἔκαμπτέ σε γηραιᾶς μητρὸς ἐρημία; ἢ καὶ λίαν ἐθάῤῥεις, ὡς μέγιστον εἰς ἀσφάλειαν καταλιπὼν αὐταῖς τὴν εὐσέβειαν; Ἀλλ’ ἐπειδή γε καλῶς ποιῶν ἐπανήκεις ἡμῖν, καί σε τοῖς ποθοῦσι ποθοῦντα πάλιν ἀπέδωκεν ὁ δοξάζων τοὺς δοξάζοντας αὐτὸν, καὶ παραζηλῶν τοὺς παραζηλοῦντας, ὁ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτὸν ποιῶν, καὶ τοῖς νεκροῖς ἐμπνέων ἀνάστασιν· ὁ Λάζαρον μὲν τετραήμερον, σὲ δὲ τετραετῆ ζωοποιῶν παρ’ ἐλπίδας, καὶ συνάγων ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονίαν πρὸς ἁρμονίαν, τὴν Ἰεζεχιὴλ ὄψιν, τοῦ προφητῶν θαυμασιωτάτου καὶ ὑψηλοτάτου· ἔχου μοι πάλιν τῆς αὐτῆς ἐργασίας, καὶ παῤῥησίας, ἵνα μὴ δόξῃς ἐγκεκόφθαι τοῖς πάθεσι, μηδὲ προδιδόναι δειλίᾳ τὴν φιλοσοφίαν. ΙΕ.
χέων, ἰδιώτας, ἄρχοντας, ἰδίᾳ, δημοσίᾳ, κατὰ πάντα καιρὸν καὶ τόπον· τέλος, μανίᾳ συναρπασθείς δυσσε βοῦς ἐξουσίας, (ὢ τῆς εὐγενοῦς (60) συμφορᾶς! ὦ τῶν ἱερῶν σου τραυμάτων !) ξαίνῃ μὲν τὸ καλὸν σῶμα ταῖς μάστιξιν, ὥσπερ δὲ (61) ἄλλου θεατὴς πάσχον- τος· καὶ κάμπτῃ μὲν τὸ ὁρώμενον, οὐ καταβάλλῃ δὲ ο τὸ νοούμενον· στηλιτεύεις (62) τὴν ἀνδρείαν ἐν ταῖς ἁπάντων ὄψεσι· γίνῃ δὲ καὶ σιγῶν τῆς καρτε ρίας διδάσκαλος, ἐπειδή γε ἡ γλῶσσα παρῆκε τὸ φθέγγεσθαι. ΙΔ'. Εἶτα τί; Τῆς πατρίδος ὑπερορίζῃ, ὁ μηδε Β μίαν (65) εἰδὼς οἰκείαν καὶ ἀλλοτρίαν, ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα καὶ ἄλλοι παιδευθῶσι διὰ σοῦ τὴν εὐσέβειαν· *Οασίς σοι (64) τὸ φυγαδευτήριον, ἡ ἀπάνθρωπος ἐρημία, τὸ διὰ σὲ λοιπὸν εὐαγὲς (65) χωρίον. Μετά- δος ἡμῖν καὶ τῶν τῆς ὑπερορίας σου καλῶν, ἐπειδή γε τῶν τῆς ἐπανόδου μετέδωκας. Ποίησον ἡμῖν θέα- τρον τὴν ἐπάνοδον. Τίνας ἐκεῖ φιλοσοφεῖν ἐδίδαξας; τίνας ἐκάθηρας τῶν ἀσεβῶν ὑπολήψεων; τίνας τῇ εὐσεβείᾳ προσήγαγες; Ορᾷν μοι δοκῶ τὸ ἐκεῖ παι- δευτήριον, τὴν περὶ σὲ τελετὴν (66) καὶ πανήγυριν. Εἰπὲ καὶ τοῦτο· Εἶχές τινα παραμυθίαν τοῖς λειψά νοις τοῦ σώματος; ἢ καὶ τὴν (67) πενίαν ἐφιλοσή- φεις ; Εἶχές τινας κοινωνούς τῆς ἀθλήσεως; ἢ καὶ τοῦτο πενόμενος ἤνεγκας; Επόθεις τὰς ἀδελφὰς, τὰς κοινωνούς σοι καὶ τῆς ἁγνείας, καὶ τῆς καρτερίας; ἢ καὶ τῆς τούτων συνηθείας ἧς ὑψηλότερος ; Εκαμ πτέ σε γηραιᾶς μητρὸς ἐρημία; ἢ καὶ λίαν ἐθάῤῥεις, ὡς μέγιστον εἰς ἀσφάλειαν καταλιπὼν αὐταῖς τὴν εὐσέβειαν; Αλλ' ἐπειδή γε καλῶς ποιῶν ἐπανήκεις ἡμῖν, καί σε τοῖς ποθοῦσι ποθοῦντα πάλιν ἀπέδωκεν ὁ δοξάζων τοὺς δοξάζοντας αὐτὸν, καὶ παραζηλῶν τοὺς παραζηλοῦντας, ὁ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτ τὸν ποιῶν, καὶ τοῖς νεκροῖς ἐμπνέων ἀνάστασιν· ὁ Λάζαρον μὲν τετραήμερον, σὲ δὲ τετραετή ζωοποιῶν παρ' ἐλπίδας, καὶ συνάγων ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονίαν πρὸς ἁρμονίαν, τὴν Ἰεζεχιήλ ὄψιν, τοῦ προφητῶν θαυμασιωτάτου καὶ ὑψηλοτάτου· ἔχου μοι πάλιν τῆς αὐτῆς ἐργασίας, καὶ παῤῥησίας, ἵνα μὴ δόξῃς ἐγκεκόφθαι τοῖς πάθεσι, μηδὲ προδιδόναι δει λία (68) την φιλοσοφίαν. δέ στηλιτεύσεις. εὐαγές. τελευτήν. - ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. A tibi infertur : ac praeter alia multa certamina, quæ honesti causa, opere et serinoue subiisti, dum pri- vatos et principes, privatim et publice, quovis de- nique tempore et lucy doces, admones, arguis, in- crepas, confundis; ad extremum impiæ potestatis furore comprehensus (o nobilem calamitatem ! sacra tua vulnera !), virgis quidem eleganti ac decoro corpore laceraris, sed ita, ac si vapulantem alterum spectares : et quanquam ea tui parte, qua in aspectum cadit, inflectaris, ea tamen, quæ mente percipitur, haudquaquam dejiceris: quin potius fortitudinem ob omnium oculos tanquam in co- lumna sculpis; atque etiam tacens, (neque enim munus jam suum exsequi lingua poterat,) constan- tiæ magistrum te prabes. C XIV. Quid postea? E patriae finibus extermina - ris, qui nec propriam ullam, nec alienam agnoscis, ut alii, mea quidem sententia, per te ad pietatis studium erudiantur. Oasis, inhumana, inquam, illa solitudo, sed jam propter te sancta sedes, ad exsu- landum tibi decernitur. Age igitur, quando reditus tai bona erogasti, fac exsilii quoque in bona nobis impertiaris. Reditum tuum in theatrum nobis con- verte. Quosnam illic philosophari docuisti? Quos- nam ab impiis opinionibus repurgasti? Quosnam ad pietatem adduxisti? Videre mihi equidem vileor scholam illam, et cæremoniam, maxi- mamque circa te hominum frequentiam. Illud etiam dicas mihi velim: Præstone tibi erant, qui corporis tui reliquiis solatii aliquid afferrent? An etiam paupertatem colebas ? Utrum certaminis so- cios habebas? An hujus quoque rei penuriam æquo animo ferebas? Utrum sororum, quas, et castitatis et fortitudinis atque constantiæ socias habe- bas, desiderio tenebaris? An contra sublimiore animo eras, quam ut earum consuetudinem atque convictum requireres? Utrum te matris ætate con- fectæ solitudo flectebat? An potius firmum ac præ- fidentem animum gerebas, ut qui pietatem, tanquam maximum vitæ præsidium, illi reliquisses? Eniin- vero, quando te, ut par erat, ad nos recepisti, at- que ille, qui glorificantes se glorificat ", et irri- tantes se irritat "; et, voluntatem timentium se facit so, et mortuis rursus vilam inspirat; qui, ut Lazarum, quatriduo postquam e vita migraverat *, D sic te post quadriennium præter omnium spem ad vitam revocavit, qui, juxta Ezechielis, prophetarum onnium maxime admirabilis et excelsi, visionem, ossa cum ossibus, et compagem cum compage con- neetit 7, desiderantibus nobis desiderantem te reddidit: fac in iisdem vitæ studiis, et eadem oris libertate perseveres, ne alioqui calamitatibus fractus ac debilitatus esse, ac philosophiam ob igna- viam prodidisse videaris. Reg. 11, 30. st Deut. XXXII, 21. ss Psal. cxLIV, 19. se Joan. x1, 59.. Ezech. xxxvii, 4. gumean. Deest in edit. ber., B.us. In edit., V, pag. 1247, hac de re in natali Cypriani sic loquitur : « Si quæris exsilium, quo Christianus jubeatur ire prius, si potes, inveni unde Christus cogatur exire. De patria sua in alienam te arbi- traris excludere hominem Dei, in Christo nusquam exsulem, in carne ubique peregrinum. › marg., Pass., et Combef. In edit., (60) Εὐγενοῦς. Reg. in, συγγενούς, « consan (61) "Ωσπερ δέ. Sic tres Regg., Or. 1, Combef. (62) Στηλιτεύεις. Sic Reg. a, Or. 1, Pass., Com- (63) Ο μηδεμίαν, etc. Pulchre Augustinus ton. (64) Σοι. Coisl. 1 et Pass. addunt ἦν. (65) Ευαγές. Or. 1 et Pass., εὐγενές, et ad (65) Τελετήν. Sic duo Regg., Coisl. 1, Or. 1, 167) Καὶ τήν. Ιn quibusdam, κἀκεῖ τὴν. (68) Δειλία. Pass. addit τινί.
PG 35:1219Σύγχει μὲν καὶ τὴν Ἑλλήνων δεισιδαιμονίαν, ὡς πρότερον, καὶ τὴν πολύθεον αὐτῶν ἀθεί̈αν, καὶ τοὺς παλαιοὺς θεοὺς καὶ τοὺς νέους, καὶ τοὺς αἰσχροὺς μύθους, καὶ τὰς αἰσχροτέρας θυσίας πηλῷ πηλὸν καθαιρόντων, ὡς αὐτῶν τινος λέγοντος ἤκουσα, λέγω δὴ σώμασι σώματα τοῖς τῶν ἀλόγων ζώων τὰ ἑαυτῶν, καὶ τὰ σεμνὰ πλάσματα, καὶ τὰ ἀσχήμονα τερατεύματα· οἷς εἰ μὲν τὸ Θεῖον ὁρίζονται, τῆς κακοδαιμονίας· εἰ δὲ παραδεικνύουσι, τῆς εὐηθείας. Διδασκέτωσαν γὰρ, τίς ὁ λόγος, καὶ τί τὸ τῆς ἀσχημοσύνης τῆς περὶ ταῦτα μυστήριον; δεῖ γὰρ μηδὲ τὰς ἐμφάσεις τῶν καλῶν, τὸ αἰσχρὸν ἔχειν. Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα εἶναί φασι, τί τοῦτο, πειθέτωσαν, καὶ ἐκ ποίων λόγων, ἢ θεολόγων. Σύγχει δὲ καὶ τὰς τῶν αἱρέσεων ἐπαναστάσεις, καὶ τοσούτῳ θερμότερον, ὅσῳ προπέπονθας. Γενναιότερον γὰρ ἐκ τοῦ παθεῖν τὸ φιλόσοφον, ὥσπερ ψυχρῷ σίδηρος ἔμπυρος, οὕτω τοῖς κινδύνοις στομούμενον. Ὁρίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέναι Θεὸν ἀγέννητον, τὸν Πατέρα· ἕνα δὲ γεννητὸν Κύριον, τὸν Υἱόν· Θεὸν μὲν, ὅταν καθ’ ἑαυτὸν λέγηται, προσαγορευόμενον· Κύριον δὲ, ὅταν μετὰ Πατρὸς ὀνομάζηται·
ΙΕ΄. Σύγχει μὲν καὶ τὴν Ἑλλήνων δεισιδαιμονίαν, ὡς πρότερον, καὶ τὴν πολύθεον αὐτῶν ἀθεΐαν, καὶ τοὺς παλαιοὺς θεοὺς καὶ τοὺς νέους, καὶ τοὺς αἰσχρούς μύθους, καὶ τὰς αἰσχροτέρας θυσίας πηλῷ πηλὸν καθαιρόντων, ὡς αὐτῶν τινος (69) λέγοντος ήκουσα, λέγω δὴ σώμασι σώματα τοῖς τῶν ἀλόγων ζώων τὰ ἑαυτῶν, καὶ τὰ σεμνὰ πλάσματα (70), καὶ τὰ ἀσχή- μονα τερατεύματα· οἷς εἰ μὲν τὸ θεῖον (71) ὁρίζονται, τῆς κακοδαιμονίας· εἰ δὲ παραδεικνύουσι, τῆς εὐ ηθείας. Διδασκέτωσαν γὰρ, τίς ὁ λόγος, καὶ τί τὸ τῆς άσχημοσύνης τῆς περὶ ταῦτα μυστήριον; δεῖ γὰρ μηδὲ τὰς ἐμφάσεις τῶν καλῶν, τὸ αἰσχρὸν ἔχειν. Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα εἶναί φασι, τί τοῦτο, πει- θέτωσαν, καὶ ἐκ ποίων λόγων, ἢ θεολόγων. Σύγχει δὲ καὶ τὰς τῶν αἱρέσεων επαναστάσεις, καὶ τοσούτῳ Β θερμότερον, ὅσῳ προπέπονθας. Γενναιότερον γὰρ ἐκ Ο τερον, εἰσαγάγω- μεν. εἰσάγωμεν. τοῦ παθεῖν τὸ φιλόσοφον, ὥσπερ ψυχρῷ σίδηρος ἔμ- πυρος, οὕτω τοῖς κινδύνοις στομούμενον. Ορίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέ και Θεὸν ἀγέννητον, τὸν Πατέρα· ἕνα δὲ γεννητὸν Κύριον, τὸν Υἱόν· Θεὸν μὲν, ὅταν καθ᾿ ἑαυτὸν λέ- γηται, προσαγορευόμενον· Κύριον δὲ, ὅταν μετὰ Πατρὸς ὀνομάζηται· τὸ μὲν διὰ τὴν φύσιν, τὸ δὲ διὰ τὴν μοναρχίαν. Εν δὲ Πνεῦμα ἅγιον, προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ καὶ προϊόν Θεόν, τοῖς νοητῶς (72) νοοῦσι τὰ παρακείμενα· τοῖς μὲν ἀσεβέσι καὶ που λεμούμενον, τοῖς δὲ ὑπὲρ τούτους νοούμενον, τοῖς πνευματικωτέροις δὲ καὶ λεγόμενον. Μήτε ὑπὸ ἀρ- χὴν (75) ποιεῖν τὸν Πατέρα, ἵνα μὴ τοῦ πρώτου τι πρῶτον (74) εἰσαγάγωμεν, ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι (75) πρώτῳ περιτραπήσεται· μήτε ἄναρχον τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵνα μὴ τὸ Πατρὸς (76) ίδιον περιέλωμεν. Οὐκ ἄναρχα γὰρ καὶ ἄναρχά πως· δ καὶ παράδοξον. Οὐκ ἄναρχα μὲν γὰρ τῷ αἰτίῳ (77)· ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ μὴ μετ' αὐτὸν, ὡς ἐξ ἡλίου φῶς· ἄναρχα δὲ τῷ χρόνῳ. Οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον, ἵνα μὴ τὸ ῥέον ᾖ τῶν ἑστώτων πρεσβύτερον, καὶ τῶν οὐσιῶν τὸ ἀνούσιον. ΙϚ'. Μήτε ἀρχὰς τρεῖς, ἵνα μὴ Ἑλληνικὸν, ἢ τὸ Πατρός, S. GREGORII THEOLOGI XV. Gentilium superstitionem, et eorum A qui plures deos colunt, impietatem, ut prius, con- futa, et veteres ac novos deos, et obscenas fabulas, et obsceniora sacrificia. eorum qui luto lutum pur- gant, ut ex quodam illorum audivi, brutorum in- star animantium corporibus corpora sua purgantium, et veneranda figmenta, et indecoras praestigias; quibus, si divinitatem definiunt, o miseros et per- ditos homines! si autem eam designant, o infelici- tatis cumulum! si autem indicant, o singularem stultitiam! Doceant enim, que ratio, quod turpitu- dinis illius, qua in bujusmodi rebus utuntur, ar- canum? Debent enim ipsæ quoque rerum honesta- rum significationes et species turpitudine vacare. Quod si aliud quiddam præterea esse contendunt, quid hoc sit probent, quibusque ex libris et theo- logis hauserint, ostendant? Jam insurgentium etiam hæresum impetus frange, idque eo etiam acrius, quod jam antehac in cruciatibus versatus es. Phi- losophicus enim animus ex eo, quod passus sit, generosior redditur, atque, ut candens ferrum aqua frigida, ita periculis obdurescit. Quin pietatis no- stræ doctrinam præscribe, sic nos instituens, ut Deum unum ingenitum agnoscamus, hoc est, Pa- Irem : unum item genitum Dominum, Filium vide- licet, qui Deus quidem appellatur, cum de eo sepa- ratim sermo est, Dominus autem, quando cum Pa- tre nominatur; illud propter naturam, hoc pro- pter unicum divinitatis principatum : unuin deni- que Spiritum sanctum, a Patre procedentem aut etiam prodeuntem, Deum quoque ipsum, apud eos, qui ea, quæ propinqua sunt, apprime intelligunt, cu ab impiis quidem etiam oppugnatur, ab iis au- tem, qui supra eos assurgunt, animo et mente con- cipitur, ab iis vero, qui magis spiritales sunt, etiam prædicatur. Illud item præscribe, ut nec Patri prin- cipium tribuamus, ne quid primo prius inducamus, ex quo etiam id, quod primum est, perire necesse sit; nec Filium et Spiritum sanctum principii expertes esse astruamus, ne Patri, id quod ipsi pro- prium est, adimamus. Illi quippe et principio Ininime carent, et quodam niodo carent: quod sane dictu mirum est. Non enim, quantum ad causam, principio carent : ex Deo enim sunt, licet non post ipsum, quemadmodum ex sole lumen: sed quantum ad tempus, principii sunt expertes. Nec enim tempori subjecti sunt, ne quod fluxum est, iis quæ stabilia sunt, et quod non est, iis quæ sunt, prius atque antiquius sit. XVI. Nec item tria principia constituamus, ne perstringit absurdissimam gentilium theologiam, qui sub fabularum involucro Deitatem adumbrabant. mentis acumine ea intelligunt, quæ conjuncta sunt et coh³:rent,› Deitatis scilicet personas, sic nobis una serie propositas; ex quibus passim Gregorius, sicut et Basilius probant, Filium et Spiritum san- clum Deum pariter esse, sicuti Pater. subesse statuamus. › quod Græcis familiare est. Mor, duo Regg. et Pass., D quod primum est, originem traxisse necesse sit. ‣ hac voce abstineant Latini, nihil tamen est dissidii, quoad rem et sensum, inter Græcos et Latinos. Quod enim Græci causæ et causati nonine in- telligunt, nos idem principii et principiati > no⚫ mine intelligimus. Unde sanctus Thomas opusc. contra errores Græcorum c. 1, ait: Apud Latinos non est consuetum, quod Pater dicatur causa Filii, vel Spiritus sancti, sed solum principium, vel an- ctor... Græci, qui causæ et causati nomine utuntur in divinis personis, non intendunt diversitatem na- turæ inducere, aut Filium esse creaturam; sed per hoc volunt ostendere solam originem personarum, sicut nos nomine principii. › (69) Τινος. Heraclitum intelligit. (70) Πλάσματα. Reg. a, παλαίσματα. (71) Εἰ μὲν τὸ θεῖον, etc. Hic obiter Gregorius (72) Τοῖς νοητῶς, etc. • Qui solerti ingenio, (73) Ὑπὸ ἀρχήν, etc. • Ne Patrem principio (74) Τι πρώτον. llic πρῶτον idem sonat ac πρό- (75) Ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι, cic. : c ex quo id, (76) Τὸ Πατρός. Reg. bu, Or. 1, Pass., τὸ τοῦ (77) Τῷ αἰτίῳ. • Quantum ad causam. Licet al
PG 35:1220τὸ μὲν διὰ τὴν φύσιν, τὸ δὲ διὰ τὴν μοναρχίαν. Ἓν δὲ Πνεῦμα ἅγιον, προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ καὶ προϊόν· Θεὸν, τοῖς νοητῶς νοοῦσι τὰ παρακείμενα· τοῖς μὲν ἀσεβέσι καὶ πολεμούμενον, τοῖς δὲ ὑπὲρ τούτους νοούμενον, τοῖς πνευματικωτέροις δὲ καὶ λεγόμενον. Μήτε ὑπὸ ἀρχὴν ποιεῖν τὸν Πατέρα, ἵνα μὴ τοῦ πρώτου τι πρῶτον εἰσαγάγωμεν, ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι πρώτῳ περιτραπήσεται· μήτε ἄναρχον τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵνα μὴ τὸ Πατρὸς ἴδιον περιέλωμεν. Οὐκ ἄναρχα γὰρ, καὶ ἄναρχά πως· ὃ καὶ παράδοξον. Οὐκ ἄναρχα μὲν γὰρ τῷ αἰτίῳ· ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ μὴ μετ’ αὐτὸν, ὡς ἐξ ἡλίου φῶς· ἄναρχα δὲ τῷ χρόνῳ. Οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον, ἵνα μὴ τὸ ῥέον ᾖ τῶν ἑστώτων πρεσβύτερον, καὶ τῶν οὐσιῶν τὸ ἀνούσιον. ΙϚ. Μήτε ἀρχὰς τρεῖς, ἵνα μὴ Ἑλληνικὸν, ἢ τὸ πολύθεον· μήτε μίαν μὲν, Ἰουδαϊκὴν δὲ στενήν τινα, καὶ φθονερὰν, καὶ ἀδύνατον· ἢ τῷ ἀναλίσκειν εἰς ἑαυτὴν θεότητα, ὃ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, εἰς αὐτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσεν· ἢ τῷ καταβάλλειν τὰς φύσεις, καὶ ἀλλοτριοῦν θεότητος, ὃ τοῖς νῦν ἀρέσκει σοφοῖς, ὥσπερ δεδοικυῖαν μὴ ἀντεξάγωνται, ἢ μηδὲν δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσματα.
ΙΕ΄. Σύγχει μὲν καὶ τὴν Ἑλλήνων δεισιδαιμονίαν, ὡς πρότερον, καὶ τὴν πολύθεον αὐτῶν ἀθεΐαν, καὶ τοὺς παλαιοὺς θεοὺς καὶ τοὺς νέους, καὶ τοὺς αἰσχρούς μύθους, καὶ τὰς αἰσχροτέρας θυσίας πηλῷ πηλὸν καθαιρόντων, ὡς αὐτῶν τινος (69) λέγοντος ήκουσα, λέγω δὴ σώμασι σώματα τοῖς τῶν ἀλόγων ζώων τὰ ἑαυτῶν, καὶ τὰ σεμνὰ πλάσματα (70), καὶ τὰ ἀσχή- μονα τερατεύματα· οἷς εἰ μὲν τὸ θεῖον (71) ὁρίζονται, τῆς κακοδαιμονίας· εἰ δὲ παραδεικνύουσι, τῆς εὐ ηθείας. Διδασκέτωσαν γὰρ, τίς ὁ λόγος, καὶ τί τὸ τῆς άσχημοσύνης τῆς περὶ ταῦτα μυστήριον; δεῖ γὰρ μηδὲ τὰς ἐμφάσεις τῶν καλῶν, τὸ αἰσχρὸν ἔχειν. Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα εἶναί φασι, τί τοῦτο, πει- θέτωσαν, καὶ ἐκ ποίων λόγων, ἢ θεολόγων. Σύγχει δὲ καὶ τὰς τῶν αἱρέσεων επαναστάσεις, καὶ τοσούτῳ Β θερμότερον, ὅσῳ προπέπονθας. Γενναιότερον γὰρ ἐκ Ο τερον, εἰσαγάγω- μεν. εἰσάγωμεν. τοῦ παθεῖν τὸ φιλόσοφον, ὥσπερ ψυχρῷ σίδηρος ἔμ- πυρος, οὕτω τοῖς κινδύνοις στομούμενον. Ορίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέ και Θεὸν ἀγέννητον, τὸν Πατέρα· ἕνα δὲ γεννητὸν Κύριον, τὸν Υἱόν· Θεὸν μὲν, ὅταν καθ᾿ ἑαυτὸν λέ- γηται, προσαγορευόμενον· Κύριον δὲ, ὅταν μετὰ Πατρὸς ὀνομάζηται· τὸ μὲν διὰ τὴν φύσιν, τὸ δὲ διὰ τὴν μοναρχίαν. Εν δὲ Πνεῦμα ἅγιον, προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ καὶ προϊόν Θεόν, τοῖς νοητῶς (72) νοοῦσι τὰ παρακείμενα· τοῖς μὲν ἀσεβέσι καὶ που λεμούμενον, τοῖς δὲ ὑπὲρ τούτους νοούμενον, τοῖς πνευματικωτέροις δὲ καὶ λεγόμενον. Μήτε ὑπὸ ἀρ- χὴν (75) ποιεῖν τὸν Πατέρα, ἵνα μὴ τοῦ πρώτου τι πρῶτον (74) εἰσαγάγωμεν, ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι (75) πρώτῳ περιτραπήσεται· μήτε ἄναρχον τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵνα μὴ τὸ Πατρὸς (76) ίδιον περιέλωμεν. Οὐκ ἄναρχα γὰρ καὶ ἄναρχά πως· δ καὶ παράδοξον. Οὐκ ἄναρχα μὲν γὰρ τῷ αἰτίῳ (77)· ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ μὴ μετ' αὐτὸν, ὡς ἐξ ἡλίου φῶς· ἄναρχα δὲ τῷ χρόνῳ. Οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον, ἵνα μὴ τὸ ῥέον ᾖ τῶν ἑστώτων πρεσβύτερον, καὶ τῶν οὐσιῶν τὸ ἀνούσιον. ΙϚ'. Μήτε ἀρχὰς τρεῖς, ἵνα μὴ Ἑλληνικὸν, ἢ τὸ Πατρός, S. GREGORII THEOLOGI XV. Gentilium superstitionem, et eorum A qui plures deos colunt, impietatem, ut prius, con- futa, et veteres ac novos deos, et obscenas fabulas, et obsceniora sacrificia. eorum qui luto lutum pur- gant, ut ex quodam illorum audivi, brutorum in- star animantium corporibus corpora sua purgantium, et veneranda figmenta, et indecoras praestigias; quibus, si divinitatem definiunt, o miseros et per- ditos homines! si autem eam designant, o infelici- tatis cumulum! si autem indicant, o singularem stultitiam! Doceant enim, que ratio, quod turpitu- dinis illius, qua in bujusmodi rebus utuntur, ar- canum? Debent enim ipsæ quoque rerum honesta- rum significationes et species turpitudine vacare. Quod si aliud quiddam præterea esse contendunt, quid hoc sit probent, quibusque ex libris et theo- logis hauserint, ostendant? Jam insurgentium etiam hæresum impetus frange, idque eo etiam acrius, quod jam antehac in cruciatibus versatus es. Phi- losophicus enim animus ex eo, quod passus sit, generosior redditur, atque, ut candens ferrum aqua frigida, ita periculis obdurescit. Quin pietatis no- stræ doctrinam præscribe, sic nos instituens, ut Deum unum ingenitum agnoscamus, hoc est, Pa- Irem : unum item genitum Dominum, Filium vide- licet, qui Deus quidem appellatur, cum de eo sepa- ratim sermo est, Dominus autem, quando cum Pa- tre nominatur; illud propter naturam, hoc pro- pter unicum divinitatis principatum : unuin deni- que Spiritum sanctum, a Patre procedentem aut etiam prodeuntem, Deum quoque ipsum, apud eos, qui ea, quæ propinqua sunt, apprime intelligunt, cu ab impiis quidem etiam oppugnatur, ab iis au- tem, qui supra eos assurgunt, animo et mente con- cipitur, ab iis vero, qui magis spiritales sunt, etiam prædicatur. Illud item præscribe, ut nec Patri prin- cipium tribuamus, ne quid primo prius inducamus, ex quo etiam id, quod primum est, perire necesse sit; nec Filium et Spiritum sanctum principii expertes esse astruamus, ne Patri, id quod ipsi pro- prium est, adimamus. Illi quippe et principio Ininime carent, et quodam niodo carent: quod sane dictu mirum est. Non enim, quantum ad causam, principio carent : ex Deo enim sunt, licet non post ipsum, quemadmodum ex sole lumen: sed quantum ad tempus, principii sunt expertes. Nec enim tempori subjecti sunt, ne quod fluxum est, iis quæ stabilia sunt, et quod non est, iis quæ sunt, prius atque antiquius sit. XVI. Nec item tria principia constituamus, ne perstringit absurdissimam gentilium theologiam, qui sub fabularum involucro Deitatem adumbrabant. mentis acumine ea intelligunt, quæ conjuncta sunt et coh³:rent,› Deitatis scilicet personas, sic nobis una serie propositas; ex quibus passim Gregorius, sicut et Basilius probant, Filium et Spiritum san- clum Deum pariter esse, sicuti Pater. subesse statuamus. › quod Græcis familiare est. Mor, duo Regg. et Pass., D quod primum est, originem traxisse necesse sit. ‣ hac voce abstineant Latini, nihil tamen est dissidii, quoad rem et sensum, inter Græcos et Latinos. Quod enim Græci causæ et causati nonine in- telligunt, nos idem principii et principiati > no⚫ mine intelligimus. Unde sanctus Thomas opusc. contra errores Græcorum c. 1, ait: Apud Latinos non est consuetum, quod Pater dicatur causa Filii, vel Spiritus sancti, sed solum principium, vel an- ctor... Græci, qui causæ et causati nomine utuntur in divinis personis, non intendunt diversitatem na- turæ inducere, aut Filium esse creaturam; sed per hoc volunt ostendere solam originem personarum, sicut nos nomine principii. › (69) Τινος. Heraclitum intelligit. (70) Πλάσματα. Reg. a, παλαίσματα. (71) Εἰ μὲν τὸ θεῖον, etc. Hic obiter Gregorius (72) Τοῖς νοητῶς, etc. • Qui solerti ingenio, (73) Ὑπὸ ἀρχήν, etc. • Ne Patrem principio (74) Τι πρώτον. llic πρῶτον idem sonat ac πρό- (75) Ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι, cic. : c ex quo id, (76) Τὸ Πατρός. Reg. bu, Or. 1, Pass., τὸ τοῦ (77) Τῷ αἰτίῳ. • Quantum ad causam. Licet al
PG 35:1221Μήτε ἀγέννητον τὸν Υἱὸν, εἷς γὰρ ὁ Πατήρ· μήτε Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, εἷς γὰρ ὁ Μονογενής· ἵνα καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχωσι τὸ μοναδικὸν, ὁ μὲν τῆς υἱότητος, τὸ δὲ τῆς προόδου, καὶ οὐχ υἱότητος. Ἀληθῶς πατέρα τὸν Πατέρα, καὶ πολύ γε τῶν παρ’ ἡμῖν ἀληθέστερον, ὅτι μόνως, ἰδιοτρόπως γὰρ, καὶ οὐχ ὡς τὰ σώματα· καὶ μόνος, οὐ γὰρ μετὰ συζυγίας· καὶ μόνου, Μονογενοῦς γάρ· καὶ μόνον, οὐ γὰρ Υἱὸς πρότερον· καὶ ὅλον Πατὴρ, καὶ ὅλου, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἄδηλον· καὶ ἀπ’ ἀρχῆς, οὐ γὰρ ὕστερον. Ἀληθῶς υἱὸν τὸν Υἱὸν, ὅτι μόνος, καὶ μόνου, καὶ μόνως, καὶ μόνον· οὐ γὰρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς, καὶ ὅλου, καὶ ἀπ’ ἀρχῆς, οὔποτε τοῦ εἶναι Υἱὸς ἠργμένος· οὐ γὰρ ἐκ μεταμελείας ἡ θεότης, οὐδὲ ἐκ προκοπῆς ἡ θέωσις, ἵνα λείπῃ ποτὲ, τῷ μὲν τὸ εἶναι Πατρὶ, τῷ δὲ τὸ εἶναι Υἱῷ. Ἀληθῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐ γὰρ καὶ ἄλλο τοιοῦτον, οὐδὲ οὕτως, οὐδὲ ἐκ προσθήκης ὁ ἁγιασμὸς, ἀλλ’ αὐτοαγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς ἢ παυσόμενον. Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ μὴ γεγονέναι, καὶ ἡ θεότης· Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Ἴδιον δὲ Πατρὸς μὲν, ἡ ἀγεννησία·
πολύθεον· μήτε μίαν μὲν, Ἰουδαϊκὴν δὲ στενήν τινα, καὶ φθονεράν, καὶ ἀδύνατον· ἢ τῷ ἀναλίσκειν εἰς ἑαυτὴν θεότητα, ὅ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, εἰς αὐτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσεν ἢ τῷ κακαβάλλειν τὰς φύσεις, καὶ ἀλλοτριοῦν θεότητος, δ τοῖς νῦν ἀρέσκει σοφοῖς, ὥσπερ δεδοικυῖαν μὴ ἀντεξ- άγωνται (78), ή μηδὲν δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσμα- τα. Μήτε ἀγέννητον τὸν Υἱόν, εἷς γὰρ ὁ Πατήρ μήτε Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, εἷς γὰρ ὁ Μονογενής· ἵνα καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχωσι τὸ μοναδικὸν, ὁ μὲν τῆς υἱότητος, τὸ δὲ τῆς προόδου, καὶ οὐχ υἱότητος. Αληθῶς πατέρα τὸν Πατέρα, καὶ πολύ γε τῶν παρ' ἡμῖν ἀληθέστερον, ὅτι μόνως, ιδιοτρόπως γὰρ, καὶ οὐχ ὡς τὰ σώματα· καὶ μόνος, οὐ γὰρ μετὰ συζυγίας · καὶ μόνου, Μο - νογενοῦς γάρ· καὶ μόνον, οὐ γὰρ Υἱὸς πρότερον· καὶ ὅλον Πατὴρ, καὶ ὅλου, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἄδηλον· Β καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὐ γὰρ ὕστερον. Αληθῶς υἱὸν τὸν Υἱόν, ὅτι μόνος, καὶ μόνου, καὶ μόνως, καὶ μόνον· οὐ γὰρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς, καὶ ὅλου, καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὔποτε τοῦ εἶναι Υἱὸς ήργμένος· οὐ γὰρ ἐκ μεταμελείας ἡ θεότης, οὐδὲ ἐκ προκοπῆς ἡ θέωσις, ἵνα λείπῃ ποτέ, τῷ μὲν τὸ εἶναι (79) Πατρὶ, τῷ δὲ τὸ εἶναι Υἱῷ. ᾿Αληθῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γὰρ καὶ ἄλλο τοιοῦτον (80), οὐδὲ οὕτως, οὐδὲ ἐκ προσθήκης ὁ ἁγιασμός, ἀλλ' αὐτοαγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς ἢ παυσόμενον. Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ μὴ γε- γονέναι, καὶ ἡ θεότης· Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Ἴδιον δὲ Πατρὸς μὲν, ἡ ἀγγεννη- σία· Υἱοῦ δὲ, ἡ γέννησις· Πνεύματος δὲ, ἡ ἔκπεμ- ψις (81). Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς, τί καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα, καὶ γινώσκεσθαι ὑπ' ἀλλήλων μαρτυρομένοις (82), ἢ καὶ ἡμῶν τοῖς ἐκεῖ θεν ἐλλαμφθησομένοις ὕστερον; .. ΙΖ΄. Γενοῦ τι τῶν εἰρημένων (85) πρότερον, ἢ τοιοῦτος, καὶ τότε γνώσῃ τοσοῦτον, ὅσον (84) ὑπ' ἀλλήλων γινώσκεσθαι (85). Νῦν δὲ δίδασκε τοσοῦτον εἰδέναι μόνον, μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν μου νάδι προσκυνουμένην, παράδοξον ἔχουσαν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἕνωσιν. Μὴ φοβηθῇς τὰ πάθη, γέννησιν ὁμολογῶν. Ἀπαθὲς γὰρ τὸ Θεῖον, καὶ εἰ γε- γέννηκεν. Εγώ σοι τούτου ἐγγυητής, ὅτι θεϊκῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῷ ἀνθρώπι νον. Φοβήθητι δὲ (86) χρόνον καὶ κτίσιν. Οὐ γὰρ ὑποστάσεις Υἱοῦ καὶ Πνεύματος· « ἐκπόρευσις, « ὅσων. γινώσκεται. γινώσκονται. δέ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A in gentilem deorum multitudinem incidamus : nec • rursus unum quidem, sed Judaicum quoddam, et angustum, atque invidum et imbecillum; nempe vel deitatem in seipsain absumendo, quemadmodum iis placuit, qui Filium quidem ex Patre producunt, eumdem autem rursum in Patrem resolvunt; vel naturas dejiciendo, atque a divinitate alienando, ut sapientibus hujus temporis videtur, perinde at- que ipsa hoc metuat, ne ipsæ adversum se insur- gant, aut supra res conditas nihil possit. Nec rur- sum ingenitum Filium, unus enim Pater ingenitus : nec Spiritum sanctum Filium, unus enim est Uni- genitus; ut hoc quoque divinum habeant, singula- ritatem nimirum, ille filiationis, bic processionis, non autem filiationis. Patrem vere patrem, ac multo quidem verius quam qui apud nos id nomen obti- nent, tum quia proprio et singulari modo pater est, non autem sicut corpora ; tum quia solus, non enim ex conjunctione; tum quia solius, nempe Uni- geniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam pater esset, Filius fuit; tum quia in totum et totius Pater, quod de nobis certe affirmari nequit; tum quia ab initio, nec enim posterius Pater esse co- pil. Filium vere filium, quod et solus sit, et solius, ac singulari mnodo, et solum; non enim Pater quo- que simul est, et in totum Filius, et totius, et a principio, hanc scilicet rationem habens, ut nun- quam Filius esse cœperit; non enim ex consilii mu- tatione est deitas, neque ex progressu deificatio, u! ille aliquando Pater, hic aliquando Filius esse de- C sinat. Spiritum sanctum vere sanctum : neque enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex acces- sione sanctitatem habet, sed est ipsamet sanctitas, nec magis et niinus, nec, quoad tempus, originem unquam habuit, nec finem habiturus est. Hoc enim Patri et Filio et Spiritui sancto commune est, quo:1 minime creati sunt, atque ipsa divinitas. Hoc autem Filio et Spiritui sancto, quod uterque eorum ex Patre est. At vero Patris proprietas hæc est, quod ingenitus sit: Filii, quod genitus: Spiritus sancti, quod procedat. Quod si modum queris, quid iis relicturus es, quos solos mutuo se cognoscere 38, atque a se mutuɔ cognosci Scriptura testatur 89, aut iis etiam nostrum, qui postea divi- nitus illuminabuntur? Joan. xvII, 25. I Cor. XIII, 12. Ne Filii et Spi ritus personæ contra se insurgant. processio. » D XVII. Fac sis prius quiddam eorum, quæ com- memoravimus, aut certe talis ac tum tantum co- gnosces, quantum hæc mutuo a seipsis cognoscun) – tur. Nunc vero doce, ut hoc duntaxat sciamus, nempe Trinitatem in unitate et unitatem in Trini- tate adorandam, cujus et divisio et conjunctio plane admirabilis sit. Ne passiones metuas, dum generationem confiteris. Deus enim ab omni pas- sione liber est, etiamsi genuit. Hoc tibi spondeo, eum divino, non autem humano modo genuisse : bet. In elit., Pass., bef. Deest in edit. (78) Αντεξάγωνται. Schol. : Μὴ στασιάσωσιν αἱ (79) Τὸ εἶναι. Sic Regg. bm, hu, Coisl. 1 et Or. 1. Deest τό in edit. (80) Τοιοῦτον. Coisl. 1, τοιοῦτο. (81) Εκπεμψις. • Emissio. llic idem sonat ac (82) Μαρτυρομένοις. Reg. bm, μαρτυρουμένοις. (83) Εἰρημένων. Reg. bun, προειρημένων. (84) "Οσον. Sio tres Regg., Coisl. 3, Par., Com- (85) Γινώσκεσθαι. Tres Regg., Par., Combef., (86) Φοβήθητι δέ. Sic duo Regg., Pass., Con-
PG 35:1222Υἱοῦ δὲ, ἡ γέννησις· Πνεύματος δὲ, ἡ ἔκπεμψις. Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς, τί καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα, καὶ γινώσκεσθαι ὑπ’ ἀλλήλων μαρτυρομένοις, ἢ καὶ ἡμῶν τοῖς ἐκεῖθεν ἐλλαμφθησομένοις ὕστερον;
πολύθεον· μήτε μίαν μὲν, Ἰουδαϊκὴν δὲ στενήν τινα, καὶ φθονεράν, καὶ ἀδύνατον· ἢ τῷ ἀναλίσκειν εἰς ἑαυτὴν θεότητα, ὅ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, εἰς αὐτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσεν ἢ τῷ κακαβάλλειν τὰς φύσεις, καὶ ἀλλοτριοῦν θεότητος, δ τοῖς νῦν ἀρέσκει σοφοῖς, ὥσπερ δεδοικυῖαν μὴ ἀντεξ- άγωνται (78), ή μηδὲν δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσμα- τα. Μήτε ἀγέννητον τὸν Υἱόν, εἷς γὰρ ὁ Πατήρ μήτε Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, εἷς γὰρ ὁ Μονογενής· ἵνα καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχωσι τὸ μοναδικὸν, ὁ μὲν τῆς υἱότητος, τὸ δὲ τῆς προόδου, καὶ οὐχ υἱότητος. Αληθῶς πατέρα τὸν Πατέρα, καὶ πολύ γε τῶν παρ' ἡμῖν ἀληθέστερον, ὅτι μόνως, ιδιοτρόπως γὰρ, καὶ οὐχ ὡς τὰ σώματα· καὶ μόνος, οὐ γὰρ μετὰ συζυγίας · καὶ μόνου, Μο - νογενοῦς γάρ· καὶ μόνον, οὐ γὰρ Υἱὸς πρότερον· καὶ ὅλον Πατὴρ, καὶ ὅλου, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἄδηλον· Β καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὐ γὰρ ὕστερον. Αληθῶς υἱὸν τὸν Υἱόν, ὅτι μόνος, καὶ μόνου, καὶ μόνως, καὶ μόνον· οὐ γὰρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς, καὶ ὅλου, καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὔποτε τοῦ εἶναι Υἱὸς ήργμένος· οὐ γὰρ ἐκ μεταμελείας ἡ θεότης, οὐδὲ ἐκ προκοπῆς ἡ θέωσις, ἵνα λείπῃ ποτέ, τῷ μὲν τὸ εἶναι (79) Πατρὶ, τῷ δὲ τὸ εἶναι Υἱῷ. ᾿Αληθῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γὰρ καὶ ἄλλο τοιοῦτον (80), οὐδὲ οὕτως, οὐδὲ ἐκ προσθήκης ὁ ἁγιασμός, ἀλλ' αὐτοαγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς ἢ παυσόμενον. Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ μὴ γε- γονέναι, καὶ ἡ θεότης· Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Ἴδιον δὲ Πατρὸς μὲν, ἡ ἀγγεννη- σία· Υἱοῦ δὲ, ἡ γέννησις· Πνεύματος δὲ, ἡ ἔκπεμ- ψις (81). Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς, τί καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα, καὶ γινώσκεσθαι ὑπ' ἀλλήλων μαρτυρομένοις (82), ἢ καὶ ἡμῶν τοῖς ἐκεῖ θεν ἐλλαμφθησομένοις ὕστερον; .. ΙΖ΄. Γενοῦ τι τῶν εἰρημένων (85) πρότερον, ἢ τοιοῦτος, καὶ τότε γνώσῃ τοσοῦτον, ὅσον (84) ὑπ' ἀλλήλων γινώσκεσθαι (85). Νῦν δὲ δίδασκε τοσοῦτον εἰδέναι μόνον, μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν μου νάδι προσκυνουμένην, παράδοξον ἔχουσαν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἕνωσιν. Μὴ φοβηθῇς τὰ πάθη, γέννησιν ὁμολογῶν. Ἀπαθὲς γὰρ τὸ Θεῖον, καὶ εἰ γε- γέννηκεν. Εγώ σοι τούτου ἐγγυητής, ὅτι θεϊκῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῷ ἀνθρώπι νον. Φοβήθητι δὲ (86) χρόνον καὶ κτίσιν. Οὐ γὰρ ὑποστάσεις Υἱοῦ καὶ Πνεύματος· « ἐκπόρευσις, « ὅσων. γινώσκεται. γινώσκονται. δέ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A in gentilem deorum multitudinem incidamus : nec • rursus unum quidem, sed Judaicum quoddam, et angustum, atque invidum et imbecillum; nempe vel deitatem in seipsain absumendo, quemadmodum iis placuit, qui Filium quidem ex Patre producunt, eumdem autem rursum in Patrem resolvunt; vel naturas dejiciendo, atque a divinitate alienando, ut sapientibus hujus temporis videtur, perinde at- que ipsa hoc metuat, ne ipsæ adversum se insur- gant, aut supra res conditas nihil possit. Nec rur- sum ingenitum Filium, unus enim Pater ingenitus : nec Spiritum sanctum Filium, unus enim est Uni- genitus; ut hoc quoque divinum habeant, singula- ritatem nimirum, ille filiationis, bic processionis, non autem filiationis. Patrem vere patrem, ac multo quidem verius quam qui apud nos id nomen obti- nent, tum quia proprio et singulari modo pater est, non autem sicut corpora ; tum quia solus, non enim ex conjunctione; tum quia solius, nempe Uni- geniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam pater esset, Filius fuit; tum quia in totum et totius Pater, quod de nobis certe affirmari nequit; tum quia ab initio, nec enim posterius Pater esse co- pil. Filium vere filium, quod et solus sit, et solius, ac singulari mnodo, et solum; non enim Pater quo- que simul est, et in totum Filius, et totius, et a principio, hanc scilicet rationem habens, ut nun- quam Filius esse cœperit; non enim ex consilii mu- tatione est deitas, neque ex progressu deificatio, u! ille aliquando Pater, hic aliquando Filius esse de- C sinat. Spiritum sanctum vere sanctum : neque enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex acces- sione sanctitatem habet, sed est ipsamet sanctitas, nec magis et niinus, nec, quoad tempus, originem unquam habuit, nec finem habiturus est. Hoc enim Patri et Filio et Spiritui sancto commune est, quo:1 minime creati sunt, atque ipsa divinitas. Hoc autem Filio et Spiritui sancto, quod uterque eorum ex Patre est. At vero Patris proprietas hæc est, quod ingenitus sit: Filii, quod genitus: Spiritus sancti, quod procedat. Quod si modum queris, quid iis relicturus es, quos solos mutuo se cognoscere 38, atque a se mutuɔ cognosci Scriptura testatur 89, aut iis etiam nostrum, qui postea divi- nitus illuminabuntur? Joan. xvII, 25. I Cor. XIII, 12. Ne Filii et Spi ritus personæ contra se insurgant. processio. » D XVII. Fac sis prius quiddam eorum, quæ com- memoravimus, aut certe talis ac tum tantum co- gnosces, quantum hæc mutuo a seipsis cognoscun) – tur. Nunc vero doce, ut hoc duntaxat sciamus, nempe Trinitatem in unitate et unitatem in Trini- tate adorandam, cujus et divisio et conjunctio plane admirabilis sit. Ne passiones metuas, dum generationem confiteris. Deus enim ab omni pas- sione liber est, etiamsi genuit. Hoc tibi spondeo, eum divino, non autem humano modo genuisse : bet. In elit., Pass., bef. Deest in edit. (78) Αντεξάγωνται. Schol. : Μὴ στασιάσωσιν αἱ (79) Τὸ εἶναι. Sic Regg. bm, hu, Coisl. 1 et Or. 1. Deest τό in edit. (80) Τοιοῦτον. Coisl. 1, τοιοῦτο. (81) Εκπεμψις. • Emissio. llic idem sonat ac (82) Μαρτυρομένοις. Reg. bm, μαρτυρουμένοις. (83) Εἰρημένων. Reg. bun, προειρημένων. (84) "Οσον. Sio tres Regg., Coisl. 3, Par., Com- (85) Γινώσκεσθαι. Tres Regg., Par., Combef., (86) Φοβήθητι δέ. Sic duo Regg., Pass., Con-
ΙΖ
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
ΙΖ. Γενοῦ τι τῶν εἰρημένων πρότερον, ἢ τοιοῦτος, καὶ τότε γνώσῃ τοσοῦτον, ὅσον ὑπ’ ἀλλήλων γινώσκεσθαι. Νῦν δὲ δίδασκε τοσοῦτον εἰδέναι μόνον, μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν μονάδι προσκυνουμένην, παράδοξον ἔχουσαν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἕνωσιν. Μὴ φοβηθῇς τὰ πάθη, γέννησιν ὁμολογῶν. Ἀπαθὲς γὰρ τὸ Θεῖον, καὶ εἰ γεγέννηκεν. Ἐγώ σοι τούτου ἐγγυητὴς, ὅτι θεϊκῶς, ἀλλ’ οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῷ ἀνθρώπινον. Φοβήθητι δὲ χρόνον καὶ κτίσιν. Οὐ γὰρ Θεὸς, εἰ γέγονε, μὴ Θεῷ συνηγορῶν διακενῆς, Θεὸν ἀνέλῃς, ὁμόδουλον ποιῶν τὸ ὁμόθεον, ὃ καὶ σὲ τῆς δουλείας ἐλευθεροῖ, ἂν γνησίως ὁμολογῇς δεσποτείαν. Μὴ φοβηθῇς τὴν πρόοδον· οὐ γὰρ ἀνάγκην ἔχει Θεὸς, ἢ μὴ προβάλλειν, ἢ προβάλλειν ὁμοίως, ὁ πάντα πλούσιος· φοβήθητι δὲ τὴν ἀλλοτρίωσιν, καὶ τὴν κειμένην ἀπειλὴν, οὐ τοῖς θεολογοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς βλασφημοῦσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.
πολύθεον· μήτε μίαν μὲν, Ἰουδαϊκὴν δὲ στενήν τινα, καὶ φθονεράν, καὶ ἀδύνατον· ἢ τῷ ἀναλίσκειν εἰς ἑαυτὴν θεότητα, ὅ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, εἰς αὐτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσεν ἢ τῷ κακαβάλλειν τὰς φύσεις, καὶ ἀλλοτριοῦν θεότητος, δ τοῖς νῦν ἀρέσκει σοφοῖς, ὥσπερ δεδοικυῖαν μὴ ἀντεξ- άγωνται (78), ή μηδὲν δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσμα- τα. Μήτε ἀγέννητον τὸν Υἱόν, εἷς γὰρ ὁ Πατήρ μήτε Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, εἷς γὰρ ὁ Μονογενής· ἵνα καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχωσι τὸ μοναδικὸν, ὁ μὲν τῆς υἱότητος, τὸ δὲ τῆς προόδου, καὶ οὐχ υἱότητος. Αληθῶς πατέρα τὸν Πατέρα, καὶ πολύ γε τῶν παρ' ἡμῖν ἀληθέστερον, ὅτι μόνως, ιδιοτρόπως γὰρ, καὶ οὐχ ὡς τὰ σώματα· καὶ μόνος, οὐ γὰρ μετὰ συζυγίας · καὶ μόνου, Μο - νογενοῦς γάρ· καὶ μόνον, οὐ γὰρ Υἱὸς πρότερον· καὶ ὅλον Πατὴρ, καὶ ὅλου, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἄδηλον· Β καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὐ γὰρ ὕστερον. Αληθῶς υἱὸν τὸν Υἱόν, ὅτι μόνος, καὶ μόνου, καὶ μόνως, καὶ μόνον· οὐ γὰρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς, καὶ ὅλου, καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὔποτε τοῦ εἶναι Υἱὸς ήργμένος· οὐ γὰρ ἐκ μεταμελείας ἡ θεότης, οὐδὲ ἐκ προκοπῆς ἡ θέωσις, ἵνα λείπῃ ποτέ, τῷ μὲν τὸ εἶναι (79) Πατρὶ, τῷ δὲ τὸ εἶναι Υἱῷ. ᾿Αληθῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γὰρ καὶ ἄλλο τοιοῦτον (80), οὐδὲ οὕτως, οὐδὲ ἐκ προσθήκης ὁ ἁγιασμός, ἀλλ' αὐτοαγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς ἢ παυσόμενον. Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ μὴ γε- γονέναι, καὶ ἡ θεότης· Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Ἴδιον δὲ Πατρὸς μὲν, ἡ ἀγγεννη- σία· Υἱοῦ δὲ, ἡ γέννησις· Πνεύματος δὲ, ἡ ἔκπεμ- ψις (81). Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς, τί καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα, καὶ γινώσκεσθαι ὑπ' ἀλλήλων μαρτυρομένοις (82), ἢ καὶ ἡμῶν τοῖς ἐκεῖ θεν ἐλλαμφθησομένοις ὕστερον; .. ΙΖ΄. Γενοῦ τι τῶν εἰρημένων (85) πρότερον, ἢ τοιοῦτος, καὶ τότε γνώσῃ τοσοῦτον, ὅσον (84) ὑπ' ἀλλήλων γινώσκεσθαι (85). Νῦν δὲ δίδασκε τοσοῦτον εἰδέναι μόνον, μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν μου νάδι προσκυνουμένην, παράδοξον ἔχουσαν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἕνωσιν. Μὴ φοβηθῇς τὰ πάθη, γέννησιν ὁμολογῶν. Ἀπαθὲς γὰρ τὸ Θεῖον, καὶ εἰ γε- γέννηκεν. Εγώ σοι τούτου ἐγγυητής, ὅτι θεϊκῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῷ ἀνθρώπι νον. Φοβήθητι δὲ (86) χρόνον καὶ κτίσιν. Οὐ γὰρ ὑποστάσεις Υἱοῦ καὶ Πνεύματος· « ἐκπόρευσις, « ὅσων. γινώσκεται. γινώσκονται. δέ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A in gentilem deorum multitudinem incidamus : nec • rursus unum quidem, sed Judaicum quoddam, et angustum, atque invidum et imbecillum; nempe vel deitatem in seipsain absumendo, quemadmodum iis placuit, qui Filium quidem ex Patre producunt, eumdem autem rursum in Patrem resolvunt; vel naturas dejiciendo, atque a divinitate alienando, ut sapientibus hujus temporis videtur, perinde at- que ipsa hoc metuat, ne ipsæ adversum se insur- gant, aut supra res conditas nihil possit. Nec rur- sum ingenitum Filium, unus enim Pater ingenitus : nec Spiritum sanctum Filium, unus enim est Uni- genitus; ut hoc quoque divinum habeant, singula- ritatem nimirum, ille filiationis, bic processionis, non autem filiationis. Patrem vere patrem, ac multo quidem verius quam qui apud nos id nomen obti- nent, tum quia proprio et singulari modo pater est, non autem sicut corpora ; tum quia solus, non enim ex conjunctione; tum quia solius, nempe Uni- geniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam pater esset, Filius fuit; tum quia in totum et totius Pater, quod de nobis certe affirmari nequit; tum quia ab initio, nec enim posterius Pater esse co- pil. Filium vere filium, quod et solus sit, et solius, ac singulari mnodo, et solum; non enim Pater quo- que simul est, et in totum Filius, et totius, et a principio, hanc scilicet rationem habens, ut nun- quam Filius esse cœperit; non enim ex consilii mu- tatione est deitas, neque ex progressu deificatio, u! ille aliquando Pater, hic aliquando Filius esse de- C sinat. Spiritum sanctum vere sanctum : neque enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex acces- sione sanctitatem habet, sed est ipsamet sanctitas, nec magis et niinus, nec, quoad tempus, originem unquam habuit, nec finem habiturus est. Hoc enim Patri et Filio et Spiritui sancto commune est, quo:1 minime creati sunt, atque ipsa divinitas. Hoc autem Filio et Spiritui sancto, quod uterque eorum ex Patre est. At vero Patris proprietas hæc est, quod ingenitus sit: Filii, quod genitus: Spiritus sancti, quod procedat. Quod si modum queris, quid iis relicturus es, quos solos mutuo se cognoscere 38, atque a se mutuɔ cognosci Scriptura testatur 89, aut iis etiam nostrum, qui postea divi- nitus illuminabuntur? Joan. xvII, 25. I Cor. XIII, 12. Ne Filii et Spi ritus personæ contra se insurgant. processio. » D XVII. Fac sis prius quiddam eorum, quæ com- memoravimus, aut certe talis ac tum tantum co- gnosces, quantum hæc mutuo a seipsis cognoscun) – tur. Nunc vero doce, ut hoc duntaxat sciamus, nempe Trinitatem in unitate et unitatem in Trini- tate adorandam, cujus et divisio et conjunctio plane admirabilis sit. Ne passiones metuas, dum generationem confiteris. Deus enim ab omni pas- sione liber est, etiamsi genuit. Hoc tibi spondeo, eum divino, non autem humano modo genuisse : bet. In elit., Pass., bef. Deest in edit. (78) Αντεξάγωνται. Schol. : Μὴ στασιάσωσιν αἱ (79) Τὸ εἶναι. Sic Regg. bm, hu, Coisl. 1 et Or. 1. Deest τό in edit. (80) Τοιοῦτον. Coisl. 1, τοιοῦτο. (81) Εκπεμψις. • Emissio. llic idem sonat ac (82) Μαρτυρομένοις. Reg. bm, μαρτυρουμένοις. (83) Εἰρημένων. Reg. bun, προειρημένων. (84) "Οσον. Sio tres Regg., Coisl. 3, Par., Com- (85) Γινώσκεσθαι. Tres Regg., Par., Combef., (86) Φοβήθητι δέ. Sic duo Regg., Pass., Con-
ΙΗ
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
ΙΗ.
πολύθεον· μήτε μίαν μὲν, Ἰουδαϊκὴν δὲ στενήν τινα, καὶ φθονεράν, καὶ ἀδύνατον· ἢ τῷ ἀναλίσκειν εἰς ἑαυτὴν θεότητα, ὅ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, εἰς αὐτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσεν ἢ τῷ κακαβάλλειν τὰς φύσεις, καὶ ἀλλοτριοῦν θεότητος, δ τοῖς νῦν ἀρέσκει σοφοῖς, ὥσπερ δεδοικυῖαν μὴ ἀντεξ- άγωνται (78), ή μηδὲν δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσμα- τα. Μήτε ἀγέννητον τὸν Υἱόν, εἷς γὰρ ὁ Πατήρ μήτε Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, εἷς γὰρ ὁ Μονογενής· ἵνα καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχωσι τὸ μοναδικὸν, ὁ μὲν τῆς υἱότητος, τὸ δὲ τῆς προόδου, καὶ οὐχ υἱότητος. Αληθῶς πατέρα τὸν Πατέρα, καὶ πολύ γε τῶν παρ' ἡμῖν ἀληθέστερον, ὅτι μόνως, ιδιοτρόπως γὰρ, καὶ οὐχ ὡς τὰ σώματα· καὶ μόνος, οὐ γὰρ μετὰ συζυγίας · καὶ μόνου, Μο - νογενοῦς γάρ· καὶ μόνον, οὐ γὰρ Υἱὸς πρότερον· καὶ ὅλον Πατὴρ, καὶ ὅλου, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἄδηλον· Β καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὐ γὰρ ὕστερον. Αληθῶς υἱὸν τὸν Υἱόν, ὅτι μόνος, καὶ μόνου, καὶ μόνως, καὶ μόνον· οὐ γὰρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς, καὶ ὅλου, καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὔποτε τοῦ εἶναι Υἱὸς ήργμένος· οὐ γὰρ ἐκ μεταμελείας ἡ θεότης, οὐδὲ ἐκ προκοπῆς ἡ θέωσις, ἵνα λείπῃ ποτέ, τῷ μὲν τὸ εἶναι (79) Πατρὶ, τῷ δὲ τὸ εἶναι Υἱῷ. ᾿Αληθῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ γὰρ καὶ ἄλλο τοιοῦτον (80), οὐδὲ οὕτως, οὐδὲ ἐκ προσθήκης ὁ ἁγιασμός, ἀλλ' αὐτοαγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς ἢ παυσόμενον. Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ μὴ γε- γονέναι, καὶ ἡ θεότης· Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Ἴδιον δὲ Πατρὸς μὲν, ἡ ἀγγεννη- σία· Υἱοῦ δὲ, ἡ γέννησις· Πνεύματος δὲ, ἡ ἔκπεμ- ψις (81). Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς, τί καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα, καὶ γινώσκεσθαι ὑπ' ἀλλήλων μαρτυρομένοις (82), ἢ καὶ ἡμῶν τοῖς ἐκεῖ θεν ἐλλαμφθησομένοις ὕστερον; .. ΙΖ΄. Γενοῦ τι τῶν εἰρημένων (85) πρότερον, ἢ τοιοῦτος, καὶ τότε γνώσῃ τοσοῦτον, ὅσον (84) ὑπ' ἀλλήλων γινώσκεσθαι (85). Νῦν δὲ δίδασκε τοσοῦτον εἰδέναι μόνον, μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν μου νάδι προσκυνουμένην, παράδοξον ἔχουσαν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἕνωσιν. Μὴ φοβηθῇς τὰ πάθη, γέννησιν ὁμολογῶν. Ἀπαθὲς γὰρ τὸ Θεῖον, καὶ εἰ γε- γέννηκεν. Εγώ σοι τούτου ἐγγυητής, ὅτι θεϊκῶς, ἀλλ᾽ οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῷ ἀνθρώπι νον. Φοβήθητι δὲ (86) χρόνον καὶ κτίσιν. Οὐ γὰρ ὑποστάσεις Υἱοῦ καὶ Πνεύματος· « ἐκπόρευσις, « ὅσων. γινώσκεται. γινώσκονται. δέ ORATIO XXV. IN LAUDEM HERONIS PHILOS. - A in gentilem deorum multitudinem incidamus : nec • rursus unum quidem, sed Judaicum quoddam, et angustum, atque invidum et imbecillum; nempe vel deitatem in seipsain absumendo, quemadmodum iis placuit, qui Filium quidem ex Patre producunt, eumdem autem rursum in Patrem resolvunt; vel naturas dejiciendo, atque a divinitate alienando, ut sapientibus hujus temporis videtur, perinde at- que ipsa hoc metuat, ne ipsæ adversum se insur- gant, aut supra res conditas nihil possit. Nec rur- sum ingenitum Filium, unus enim Pater ingenitus : nec Spiritum sanctum Filium, unus enim est Uni- genitus; ut hoc quoque divinum habeant, singula- ritatem nimirum, ille filiationis, bic processionis, non autem filiationis. Patrem vere patrem, ac multo quidem verius quam qui apud nos id nomen obti- nent, tum quia proprio et singulari modo pater est, non autem sicut corpora ; tum quia solus, non enim ex conjunctione; tum quia solius, nempe Uni- geniti; tum quia solum, nec enim ipse priusquam pater esset, Filius fuit; tum quia in totum et totius Pater, quod de nobis certe affirmari nequit; tum quia ab initio, nec enim posterius Pater esse co- pil. Filium vere filium, quod et solus sit, et solius, ac singulari mnodo, et solum; non enim Pater quo- que simul est, et in totum Filius, et totius, et a principio, hanc scilicet rationem habens, ut nun- quam Filius esse cœperit; non enim ex consilii mu- tatione est deitas, neque ex progressu deificatio, u! ille aliquando Pater, hic aliquando Filius esse de- C sinat. Spiritum sanctum vere sanctum : neque enim alius talis est, nec eodem modo, neque ex acces- sione sanctitatem habet, sed est ipsamet sanctitas, nec magis et niinus, nec, quoad tempus, originem unquam habuit, nec finem habiturus est. Hoc enim Patri et Filio et Spiritui sancto commune est, quo:1 minime creati sunt, atque ipsa divinitas. Hoc autem Filio et Spiritui sancto, quod uterque eorum ex Patre est. At vero Patris proprietas hæc est, quod ingenitus sit: Filii, quod genitus: Spiritus sancti, quod procedat. Quod si modum queris, quid iis relicturus es, quos solos mutuo se cognoscere 38, atque a se mutuɔ cognosci Scriptura testatur 89, aut iis etiam nostrum, qui postea divi- nitus illuminabuntur? Joan. xvII, 25. I Cor. XIII, 12. Ne Filii et Spi ritus personæ contra se insurgant. processio. » D XVII. Fac sis prius quiddam eorum, quæ com- memoravimus, aut certe talis ac tum tantum co- gnosces, quantum hæc mutuo a seipsis cognoscun) – tur. Nunc vero doce, ut hoc duntaxat sciamus, nempe Trinitatem in unitate et unitatem in Trini- tate adorandam, cujus et divisio et conjunctio plane admirabilis sit. Ne passiones metuas, dum generationem confiteris. Deus enim ab omni pas- sione liber est, etiamsi genuit. Hoc tibi spondeo, eum divino, non autem humano modo genuisse : bet. In elit., Pass., bef. Deest in edit. (78) Αντεξάγωνται. Schol. : Μὴ στασιάσωσιν αἱ (79) Τὸ εἶναι. Sic Regg. bm, hu, Coisl. 1 et Or. 1. Deest τό in edit. (80) Τοιοῦτον. Coisl. 1, τοιοῦτο. (81) Εκπεμψις. • Emissio. llic idem sonat ac (82) Μαρτυρομένοις. Reg. bm, μαρτυρουμένοις. (83) Εἰρημένων. Reg. bun, προειρημένων. (84) "Οσον. Sio tres Regg., Coisl. 3, Par., Com- (85) Γινώσκεσθαι. Tres Regg., Par., Combef., (86) Φοβήθητι δέ. Sic duo Regg., Pass., Con-
PG 35:1223Μήτε τὴν μοναρχίαν κακῶς τιμήσῃς, συναιρῶν ἢ περικόπτων θεότητα· μήτε τὸ τῆς τριθεί̈ας ἔγκλημα αἰσχυνθῇς, ἕως ἂν καὶ ἄλλος κινδυνεύῃ τὴν διθεί̈αν. Ἢ γὰρ συνέλυσας, ἢ συνηπόρησας, ἢ ὁ μὲν ἐναυάγησε μετὰ τῶν λογισμῶν καὶ θεότητα, σοὶ δὲ παρέμεινε θεότης. Καὶ εἰ ὁ λόγος ἠσθένησε, κρεῖσσον καμεῖν ἐν τοῖς λογισμοῖς μετὰ τῆς ὁδηγίας τοῦ Πνεύματος, ἢ προχείρως ἀσεβῆσαι τὴν ῥᾳστώνην διώκοντα. Διάπτυέ μοι τὰς ἐνστάσεις, καὶ τὰς ἀντιθέσεις, καὶ τὴν νέαν εὐσέβειαν, καὶ τὴν μικρολόγον σοφίαν· καὶ διάπτυε πλέον ἢ τὰ τῶν ἀραχνίων νήματα, μυίας μὲν κρατοῦντα, σφηξὶ δὲ ῥηγνύμενα, οὔπω λέγω δακτύλοις, οὐδὲ ἄλλῳ τινι τῶν βαρυτέρων σωμάτων. Ἓν δίδασκε φοβεῖσθαι μόνον, τὸ λύειν τὴν πίστιν ἐν τοῖς σοφίσμασιν. Οὐ δεινὸν ἡττηθῆναι λόγῳ, οὐ γὰρ πάντων ὁ λόγος· δεινὸν δὲ ζημιωθῆναι θεότητα, πάντων γὰρ ἡ ἐλπίς. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ κατὰ σεαυτὸν φιλοσοφήσειν, οἶδ’ ὅτι, προθυμότερόν τε καὶ τελεώτερον· ἐγγυᾶταί μοι τὰ σὰ τραύματα, καὶ τὸ σὸν σῶμα ὑπὲρ εὐσεβείας πεπονηκός· καὶ ἡμεῖς δὲ συμφιλοσοφήσομεν, ὅση δύναμις. ΙΘ.
ἀνέλης, ὁμόδουλον ποιῶν τὸ ἐμόθεον, δ καὶ σὲ τῆς δουλείας ελευθεροῖ, ἂν γνησίως (87) ὁμολογής δεσπο τείαν. Μὴ φοβηθής τὴν πρόοδον· οὐ γὰρ ἀνάγκην (88) ἔχει Θεός, ἢ μὴ προβάλλειν, ἢ προβάλλειν ὁμοίως, ὁ πάντα πλούσιος· φοβήθητι δὲ τὴν ἀλλοτρίωσιν, καὶ τὴν κειμένην ἀπειλήν, οὐ τοῖς θεολογοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς βλασφημοῦσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Α Θεός, εἰ γέγονε, μὴ Θεῷ συνηγορών διακενῆς, Θεὸν ΙΗ'. Μήτε τὴν μοναρχίαν κακῶς τιμήσῃς, συναιρῶν Η περικόπτων θεότητα· μήτε τὸ τῆς τριθείας (89) Εγκλημα αἰσχυνθῇς, ἕως ἂν καὶ ἄλλος (90) κινδυνεύη τὴν διθεῖαν. Η γὰρ συνέλυσας, ἢ συνηπόρησας, ἢ ὁ μὲν ἐναυάγησε μετὰ τῶν λογισμῶν καὶ θεότητα, σοὶ δὲ παρέμεινε θεότης. Καὶ εἰ ὁ λόγος ἠσθένησε, κρείσσον καμεῖν (91) ἐν τοῖς λογισμοῖς μετὰ τῆς ὁδηγίας τοῦ Πνεύματος, ἢ προχείρως ἀσεβῆσαι τὴν βαστώνην διώκοντα. Διάπτυέ μοι τὰς ἑνστάσεις, καὶ τὰς ἀντιθέσεις, καὶ τὴν νέαν (92) εὐσέβειαν, καὶ τὴν μικρολόγον σοφίαν· καὶ διάπτυε πλέον ἢ τὰ τῶν αραχνίων νήματα, μυίας μὲν κρατοῦντα, σφηξὶ δὲ ῥηγνύμενα, οὔπω λέγω δακτύλοις, οὐδὲ ἄλλῳ τινι τῶν βαρυτέρων σωμάτων. Εν δίδασκε φοβεῖσθαι μόνον, τὸ λύειν τὴν πίστιν ἐν τοῖς σοφίσμασιν. Οὐ δεινὸν ἡττηθῆναι λόγῳ, οὐ γὰρ πάντων ὁ λόγος· δεινὸν δὲ ζημιωθῆναι θεότητα, πάντων γὰρ ἡ ἐλπίς. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ κατὰ σεαυτὸν φιλοσοφήσειν, οἶδ' ὅτι, προθυμότερόν τε (93) καὶ τελεώτερον· ἐγγυᾶται μου (94) τὰ σὰ τραύματα, καὶ τὸ σὸν σῶμα ὑπὲρ εύ σεβείας πεπονηκός· καὶ ἡμεῖς δὲ συμφιλοσοφήσομεν, ὅση (95) δύναμις. Β ἀγνησίως. ΙΘ'. Σὺ δὲ ὅταν (96) ἐκδημήσῃς τὴν καλὴν ἐκδη μίαν, μέμνησό μοι τῆς Τριάδος ἐν σκηναῖς κατοικού- σης (97), εἴπερ ὅλως ἐν χειροποιήτοις οἰκεῖ (98) Θεός, καὶ τοῦ μικροῦ τούτου θέρους, οὐκ ἐκ μικρῶν μὲν τῶν τῆς εὐσεβείας σπερμάτων, πλὴν ἔτι μικροῦ τε καὶ πενιχροῦ, καὶ κατ᾽ ὀλίγον συναγομένου. Εγενή- θημεν (99) γὰρ ὡς συνάγοντες καλάμην ἐν ἀμήτῳ, εἰ δεῖ τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν ἐν καιρῷ, καὶ ὡς ἐπι καμεῖν. και προθυμότερόν τι. S. GREGORII THEOLOGI nec mirum, cum etiam ipsius esse minime huma- num sit. Verum illud demum metue, ne tempus illi tribuas, eumque creatum contendas. Non enim profecto Deus erit, si creatus fuerit, ac ne Dei pa- trocinium incassum suscipiens, Deum tollas, con- servum tuum eum faciens, qui simul Deus est, et qui te quoque ex servitute in libertatem vindicat, si modo vere et sincere dominium confitearis. Pro- cessionem ne timeas: nec enim Deo necesse est non producere, aut simili ratione producere, utpote qui in omnibus dives est; verum alienationem metue, ac comminationem eam quæ cos manet, non qui 5piritum sanctum Deum esse profitentur, sed qui eum contumeliis afficiunt. XVIII. Cave, ne unius imperium male colas, di- vinitatem contrahens aut circumcidens; nec tri- theiæ crimen tibi pudorem moveat, quandin alius quoque eadem ratione in dithei periculo ver- satur. Aut enim cum illo crimen objectum dilues: aut cum illo hærebis: aut ille quidem simul cum ra- tionibus suis divinitatis naufragium faciet, tibi vero incolumis divinitas permanebit. Ac si ra- tio ipsa Imbecillitate laborarit, satius est in ratio- nibus laborare, dum Spiritum ducem sequamur, quam impiis dogmatibus facile assentiri, dum otio nostro et desidia consulimus. Instantias et opposi- tiones, novamque pietatem, et jejunam ac minutam sapientiam contemne, et quidem magis, quam ara- nearum telɔs, quæ muscas quidem retinent, a ve- spis autem perrumpuntur, ne dicam a digitis, aut alio quopiam graviori corpore. Hoc unum nos timeri doce, nimirum ne in argutiis et captio- nibus fidem solvamus. Sermone victum esse mini- me grave atque acerbum est, non enim omnium est serme at vero grave et acerbum est deitatis ja- cturam fecisse, omnium enim est spes. Verum hæc ipse per te, sat scio, promptius et perfectius philosophaberis; id mihi vulnera tua spondent, corpusque istud, quod pro pietate permultos labores exantlavit; nosque etiam una tecum pro virili nostra philosophabimur. XIX. At tu, cum egregiam peregrinationem obie- ris, Trinitatis, in tabernaculis habitantis, si tamen Deus omnino in manufactis habitat, menor esto, messisque bujus exiguæ, non ex parvis quidem pie- tatis seminibus, parvæ tamen adhuc et exilis, et quæ paulatim colligatur. Facti enim sumus sicut qui stipulan in messe colligunt, ut cum Propheta opportune loquar, et racemulos in vindemia, cum mendose, vel producere vel non producere necesse est, utpote in omnibus diviti. Sic etiam Nicetas. Verum non videntur Gregorii mentem assecuti. Hæc enim dicta sunt de Spiritus sancti processione, quæ tunc a plu- ribus impugnabatur. Unde Gregorius ait : « Ne timeas processionem : nec enim Deo necesse est, non pro- ducere, aut simili modo producere,› quasi unicum in Deo esset producendi genus, scilicet per gene- rationem, ita ut Spiritus sanctus, cum ex Deo sit, deberet quoque esse genitus, sicut Filius; quod quidem est contra Deitatis divitias. rum cavillatio, qui Filium quideta Deum dicebant, non vero Spiritum sanctum. C D edit., Deest in edit. In ed., Gregorius, atque eum regat, ut, cum Alexandriam, confessionis gloria decoratus, reversus fuerit, illic sibi suoque gregi faveat apud Alexandrinum anti- stitem, cujus magna erat in Constantinopolitana Ecclesia auctoritas. Sed sua Gregorium spes fefellit, ut mox videbimus. videtur Gregorius, Ecclesias adhuc esse in hære- ticorum potestate. (87) Ἂν γνησίως. Sic plerique codd. In editis, (88) Οὐ γὰρ ἀνάγκην, etc. Billius: • Nec enim Deo (89) Τριθεΐας. Pass., Τριάδος. Hæc Macedonio- (90) Καὶ ἄλλος. Οr. 1, καὶ ἄλλῳ. (91) Καμεῖν. Coisl. 1, et Pass., κάμνειν. Male in (92) Καὶ τὴν νέαν. Sic tres Regg., Or. 1, Pass. (95) Προθυμότερον τε. Sic tres Regg. et Pass. (94) Εγγυάται μοι. In quibusdam, ἐγγυᾷ τέ μοι. (95) Οση. Pass., ὡς ἡ. (96) Σὺ δὲ ὅταν, etc. Maximum hic compellat (97) Εν σκηναῖς κατοικούσης. Hic signifcare (98) Οἰκεῖ. Pass., κατοικεῖ. (39) Εγενήθημεν. Pass., εγενόμεθα.
PG 35:1224Σὺ δὲ ὅταν ἐκδημήσῃς τὴν καλὴν ἐκδημίαν, μέμνησό μοι τῆς Τριάδος ἐν σκηναῖς κατοικούσης, εἴπερ ὅλως ἐν χειροποιήτοις οἰκεῖ Θεὸς, καὶ τοῦ μικροῦ τούτου θέρους, οὐκ ἐκ μικρῶν μὲν τῶν τῆς εὐσεβείας σπερμάτων, πλὴν ἔτι μικροῦ τε καὶ πενιχροῦ, καὶ κατ’ ὀλίγον συναγομένου. Ἐγενήθημεν γὰρ ὡς συνάγοντες καλάμην ἐν ἀμήτῳ, εἰ δεῖ τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν ἐν καιρῷ, καὶ ὡς ἐπιφυλλίδα ἐν τρυγήτῳ, οὐχ ὑπάρχοντος βότρυος. Ὁρᾷς τὴν συλλογὴν ὅση· καὶ διὰ τοῦτο σπούδαζε πλουσιωτέραν ποιεῖν ἡμῖν τὴν ἅλω, καὶ τὴν ληνὸν πληρεστέραν. Διήγησαι καὶ τὴν ἡμετέραν κλῆσιν, καὶ τὴν ἄπιστον ἐπιδημίαν, ἣν οὐχ ὥστε συντρυφᾷν, ἀλλ’ ὥστε συγκακοπαθεῖν, πεποιήμεθα· ἵνα τῶν δεινῶν μετασχόντες, καὶ τῆς δόξης μετάσχωμεν. Τοῦτόν σοι τὸν λαὸν ἔχεις συλλήπτορα ταῖς εὐχαῖς, τοῦτον συνέκδημον, τὸ στενὸν ἀριθμῷ ποίμνιον, καὶ οὐ στενὸν εὐσεβείᾳ· οὗ πλέον αἰδοῦμαι τὴν στένωσιν, ἢ τὴν ἑτέρων πλατύτητα. Τάδε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· μετὰ τούτου καὶ πῦρ διαβήσῃ, καὶ θῆρας κοιμίσεις, καὶ ἡμερώσεις δυνάστας.
ἀνέλης, ὁμόδουλον ποιῶν τὸ ἐμόθεον, δ καὶ σὲ τῆς δουλείας ελευθεροῖ, ἂν γνησίως (87) ὁμολογής δεσπο τείαν. Μὴ φοβηθής τὴν πρόοδον· οὐ γὰρ ἀνάγκην (88) ἔχει Θεός, ἢ μὴ προβάλλειν, ἢ προβάλλειν ὁμοίως, ὁ πάντα πλούσιος· φοβήθητι δὲ τὴν ἀλλοτρίωσιν, καὶ τὴν κειμένην ἀπειλήν, οὐ τοῖς θεολογοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς βλασφημοῦσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Α Θεός, εἰ γέγονε, μὴ Θεῷ συνηγορών διακενῆς, Θεὸν ΙΗ'. Μήτε τὴν μοναρχίαν κακῶς τιμήσῃς, συναιρῶν Η περικόπτων θεότητα· μήτε τὸ τῆς τριθείας (89) Εγκλημα αἰσχυνθῇς, ἕως ἂν καὶ ἄλλος (90) κινδυνεύη τὴν διθεῖαν. Η γὰρ συνέλυσας, ἢ συνηπόρησας, ἢ ὁ μὲν ἐναυάγησε μετὰ τῶν λογισμῶν καὶ θεότητα, σοὶ δὲ παρέμεινε θεότης. Καὶ εἰ ὁ λόγος ἠσθένησε, κρείσσον καμεῖν (91) ἐν τοῖς λογισμοῖς μετὰ τῆς ὁδηγίας τοῦ Πνεύματος, ἢ προχείρως ἀσεβῆσαι τὴν βαστώνην διώκοντα. Διάπτυέ μοι τὰς ἑνστάσεις, καὶ τὰς ἀντιθέσεις, καὶ τὴν νέαν (92) εὐσέβειαν, καὶ τὴν μικρολόγον σοφίαν· καὶ διάπτυε πλέον ἢ τὰ τῶν αραχνίων νήματα, μυίας μὲν κρατοῦντα, σφηξὶ δὲ ῥηγνύμενα, οὔπω λέγω δακτύλοις, οὐδὲ ἄλλῳ τινι τῶν βαρυτέρων σωμάτων. Εν δίδασκε φοβεῖσθαι μόνον, τὸ λύειν τὴν πίστιν ἐν τοῖς σοφίσμασιν. Οὐ δεινὸν ἡττηθῆναι λόγῳ, οὐ γὰρ πάντων ὁ λόγος· δεινὸν δὲ ζημιωθῆναι θεότητα, πάντων γὰρ ἡ ἐλπίς. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ κατὰ σεαυτὸν φιλοσοφήσειν, οἶδ' ὅτι, προθυμότερόν τε (93) καὶ τελεώτερον· ἐγγυᾶται μου (94) τὰ σὰ τραύματα, καὶ τὸ σὸν σῶμα ὑπὲρ εύ σεβείας πεπονηκός· καὶ ἡμεῖς δὲ συμφιλοσοφήσομεν, ὅση (95) δύναμις. Β ἀγνησίως. ΙΘ'. Σὺ δὲ ὅταν (96) ἐκδημήσῃς τὴν καλὴν ἐκδη μίαν, μέμνησό μοι τῆς Τριάδος ἐν σκηναῖς κατοικού- σης (97), εἴπερ ὅλως ἐν χειροποιήτοις οἰκεῖ (98) Θεός, καὶ τοῦ μικροῦ τούτου θέρους, οὐκ ἐκ μικρῶν μὲν τῶν τῆς εὐσεβείας σπερμάτων, πλὴν ἔτι μικροῦ τε καὶ πενιχροῦ, καὶ κατ᾽ ὀλίγον συναγομένου. Εγενή- θημεν (99) γὰρ ὡς συνάγοντες καλάμην ἐν ἀμήτῳ, εἰ δεῖ τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν ἐν καιρῷ, καὶ ὡς ἐπι καμεῖν. και προθυμότερόν τι. S. GREGORII THEOLOGI nec mirum, cum etiam ipsius esse minime huma- num sit. Verum illud demum metue, ne tempus illi tribuas, eumque creatum contendas. Non enim profecto Deus erit, si creatus fuerit, ac ne Dei pa- trocinium incassum suscipiens, Deum tollas, con- servum tuum eum faciens, qui simul Deus est, et qui te quoque ex servitute in libertatem vindicat, si modo vere et sincere dominium confitearis. Pro- cessionem ne timeas: nec enim Deo necesse est non producere, aut simili ratione producere, utpote qui in omnibus dives est; verum alienationem metue, ac comminationem eam quæ cos manet, non qui 5piritum sanctum Deum esse profitentur, sed qui eum contumeliis afficiunt. XVIII. Cave, ne unius imperium male colas, di- vinitatem contrahens aut circumcidens; nec tri- theiæ crimen tibi pudorem moveat, quandin alius quoque eadem ratione in dithei periculo ver- satur. Aut enim cum illo crimen objectum dilues: aut cum illo hærebis: aut ille quidem simul cum ra- tionibus suis divinitatis naufragium faciet, tibi vero incolumis divinitas permanebit. Ac si ra- tio ipsa Imbecillitate laborarit, satius est in ratio- nibus laborare, dum Spiritum ducem sequamur, quam impiis dogmatibus facile assentiri, dum otio nostro et desidia consulimus. Instantias et opposi- tiones, novamque pietatem, et jejunam ac minutam sapientiam contemne, et quidem magis, quam ara- nearum telɔs, quæ muscas quidem retinent, a ve- spis autem perrumpuntur, ne dicam a digitis, aut alio quopiam graviori corpore. Hoc unum nos timeri doce, nimirum ne in argutiis et captio- nibus fidem solvamus. Sermone victum esse mini- me grave atque acerbum est, non enim omnium est serme at vero grave et acerbum est deitatis ja- cturam fecisse, omnium enim est spes. Verum hæc ipse per te, sat scio, promptius et perfectius philosophaberis; id mihi vulnera tua spondent, corpusque istud, quod pro pietate permultos labores exantlavit; nosque etiam una tecum pro virili nostra philosophabimur. XIX. At tu, cum egregiam peregrinationem obie- ris, Trinitatis, in tabernaculis habitantis, si tamen Deus omnino in manufactis habitat, menor esto, messisque bujus exiguæ, non ex parvis quidem pie- tatis seminibus, parvæ tamen adhuc et exilis, et quæ paulatim colligatur. Facti enim sumus sicut qui stipulan in messe colligunt, ut cum Propheta opportune loquar, et racemulos in vindemia, cum mendose, vel producere vel non producere necesse est, utpote in omnibus diviti. Sic etiam Nicetas. Verum non videntur Gregorii mentem assecuti. Hæc enim dicta sunt de Spiritus sancti processione, quæ tunc a plu- ribus impugnabatur. Unde Gregorius ait : « Ne timeas processionem : nec enim Deo necesse est, non pro- ducere, aut simili modo producere,› quasi unicum in Deo esset producendi genus, scilicet per gene- rationem, ita ut Spiritus sanctus, cum ex Deo sit, deberet quoque esse genitus, sicut Filius; quod quidem est contra Deitatis divitias. rum cavillatio, qui Filium quideta Deum dicebant, non vero Spiritum sanctum. C D edit., Deest in edit. In ed., Gregorius, atque eum regat, ut, cum Alexandriam, confessionis gloria decoratus, reversus fuerit, illic sibi suoque gregi faveat apud Alexandrinum anti- stitem, cujus magna erat in Constantinopolitana Ecclesia auctoritas. Sed sua Gregorium spes fefellit, ut mox videbimus. videtur Gregorius, Ecclesias adhuc esse in hære- ticorum potestate. (87) Ἂν γνησίως. Sic plerique codd. In editis, (88) Οὐ γὰρ ἀνάγκην, etc. Billius: • Nec enim Deo (89) Τριθεΐας. Pass., Τριάδος. Hæc Macedonio- (90) Καὶ ἄλλος. Οr. 1, καὶ ἄλλῳ. (91) Καμεῖν. Coisl. 1, et Pass., κάμνειν. Male in (92) Καὶ τὴν νέαν. Sic tres Regg., Or. 1, Pass. (95) Προθυμότερον τε. Sic tres Regg. et Pass. (94) Εγγυάται μοι. In quibusdam, ἐγγυᾷ τέ μοι. (95) Οση. Pass., ὡς ἡ. (96) Σὺ δὲ ὅταν, etc. Maximum hic compellat (97) Εν σκηναῖς κατοικούσης. Hic signifcare (98) Οἰκεῖ. Pass., κατοικεῖ. (39) Εγενήθημεν. Pass., εγενόμεθα.
PG 35:1225Οὕτως ἐκδημεῖν, οὕτω στέλλεσθαι, καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐπανήκειν πάλιν, πλουσίως πλούσιος, δεύτερος στεφανίτης, καὶ μεθ’ ἡμῶν ᾄσων τὸν ἐπινίκιον, νῦν τε καὶ ὕστερον ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
φυλλίδα ἐν τρυγήτῳ, οὐχ ὑπάρχοντος βότρυος. Ορᾷς τὴν συλλογὴν ὅση (1)· καὶ διὰ τοῦτο σπούδαζε πλουσιω τέραν ποιεῖν ἡμῖν (2) τὴν ἄλω, καὶ τὴν ληνὸν πληρεστέ- ραν. Διήγησαι καὶ τὴν ἡμετέραν κλήσιν, καὶ τὴν ἄπισ στον ἐπιδημίαν, ἣν οὐχ ὥστε συντρυφῶν, ἀλλ' ὥστε συγ κακοπαθεῖν, πεποιήμεθα· ἵνα τῶν δεινῶν μετασχόντες, καὶ τῆς δόξης μετάσχωμεν. Τοῦτόν σοι (3) τὸν λαὸν Έχεις συλλήπτορα ταῖς εὐχαῖς, τοῦτον συνέκδημον, τὸ στενὸν ἀριθμῷ ποίμνιον, καὶ οὐ στενὸν εὐσεβείᾳ· οὗ πλέον αἰδοῦμαι την στένωσιν, ἢ τὴν ἑτέρων πλατύ τητα. Τάδε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· μετὰ τούτου καὶ πῦρ διαβήσῃ, καὶ θῆρας κοιμίσεις, καὶ ἡμερώσεις δυνάστας. Οὕτως ἐκδημεῖν, οὕτω στέλλεσθαι, καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐπανήκειν πάλιν, πλουσίως πλούσιος, δεύτερος στεφανίτης, καὶ μεθ᾿ ἡμῶν ἄσων τὸν ἐπι- νίκιον, νῦν τε καὶ ὕστερον ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυ- ρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας (4). Αμήν. Β $225 ORATIO XXVI. IN SEIPSUM. - A nulli sint botri ". Vides quanta sit hac collectio : ac nobiscum triumphale carmen cantaturus, et nunc, gloria in sæcula. Amen. Mich. VII, 1. Psal. LXV, 12. Luc. x, 19. nota Vides quanta sit?, Deest iv in edit. ac proinde in eam curam incumbe, ut area nobis copiosior fat, lorcularque plenius. Narra, tum vo- cationem nostram, tum incredibilem nostram pe- regrinationem, quam, non ut luxus et deliciarum, sed ut ærumnarum socii essemus, inivimus; ut pe- riculorum et acerbitatum participes facti, in gloriæ quoque partem aliquando veniamus. Hanc plebem habes votis faventem, hanc peregrinationis comi- tem; hunc, inquam, gregem, numero quidem an- gustum, at pietate nequaquam angustum: cujus ipse angustiam magis, quam aliorum amplitudinem et latitudinem, revereor. Hæc dicit Spiritus san- ctus : cum hoc, et ignem pertransibis ", et ſera- rum rabiem consopies, et proceres mites ac man- suelos reddes ". lla excede, ita naviga, atque ad nos rursum redi, eximie dives, secundo laureatus, et in posterum in Christo Jesu, Domino nostro, cui lorum. › MONITUM IN ORATIONEM XXVI. non diu latuere consilia. Brevi e cineribus erupit ignis, et «Egyptium illud spectrum, » ut loquitur Gregorius (5), cito nimis venenatum aspidis fetum produxit. » Invidia namque et ambitione flagrans, eo impietatis et audaciæ adductus est, ut sedis Constan- tinopolitanæ dignitatem, legitimo pastore de throno exturbato, ad se transferret. Idcirco primum sibi flagitiorum consortem asciscit unum e Gregorii sacerdotibus, qui secum pariter Theologi domus, mensæ ac intimæ familiaritatis particeps erat. Ingrati ambo ac factiosi homines ex Ægypto accersunt, vel potius, pecunia emunt seditiosos et ad quodlibet facinus expeditos viros, quorum subinde opera, missis insuper ab ipso Petro Alexandrino episcopis, qui clam Maximum consecrarent, noctu ecclesiam invadunt. Horrenda hæc, quamvis ad lucem usque producta, nondum perfecta erant, cum ad cleri notitiam venere. Ubi primum hæc pervulgata sunt, tota infremuit civitas. Ad ecclesiam advolant magistratus, cives, exteri, ac ipsi etiam hæretici. Omnes unanimi indignatione permoti, summo cum dedecore et ignominia consecratum et consecratores extrudunt; nec tali opprobrio sapientiores evasere. In nequissimo enim proposito obstinate perse- verantes, tibicinis cujusdam domum ingressi, infandum opus peragunt. II. Interea Gregorius, non in suburbano, ut putarunt Billius (6) et Baronius (7), sed Constantinopoli, quemadmodum e Carmine de vita sua colligitur, morbo laborabat. Cum autem tot tantorumque facinorum seriem audivit, subito ac intimo animi dolore per- culsùs, fugam cogital; et sacrum Anastasiae templum, quasi universæ Christianæ plebi extremum vale dicturus, ingreditur. Sed assiduis totius gregis precibus et lacrymis permotus, se tandem non discessurum promittit. Ut autem debilitatas corporis et animi vires instauraret, in proximam villam aliquantulum concessit; unde non multo post redux hanc orationem habuit. Illam Baronius, perperam certe, «Invectivam in Maxi- mum vocat. Conjicit etiam vir doctus, hanc ipsam esse vituperationum librum » cujus meminit Hieronymus. Verum huic sententiæ adversantur tum inscriptio ipsa, tum oratoris scopus. Neque eniin hæc oratio liber ille esse potest, in qua ne Maximus qui- dem nominatur. Non negamus tamen pluribus in locis Maximum ac ipsius sectatores obiter lectisque verbis hic a Gregorio designari et perstringi; sed non inde sequitur hanc esse in Maximum Invectivam. Et certe si liber de quo loquitur Hieronymus (8), differt ab iis quæ Gregorius Carmine de vita sua adversus Maximum scripsit, hunc jam Don exstare affirmare licet, cum nullibi supersit istius libri vestigium. Baron. Annal. t. V, edit. Lucæ, fol. 1759, p. PATROL, GR. XXXV. 483, n. 31. (1) "Oon. Reg. hu, on; cum interrogationis (2) Пouir nuir. Sic tres Regg., Or. 1, Pass. (3) Τοῦτόν σοι. Reg. a, τοῦτον οὖν. (4) Aloraç. Duo Regg. addunt, alwvwv, ‹ sæcu! 1. Prava Maximi, quem in præcedenti oratione a Gregorio publice laudatum vidimus, (5) Carm. de vita sua, vers. 751 et 822. (6) Bill. or. arg. (8) Hier., Script. eccl., Basil. edit. p. 149.
Second witness · khazarzar edition
In laudem Heronis philosophi ΛΟΓΟΣ ΚΕʹ. Εἰς Ἡρῶνα τὸν φιλόσοφον. Αʹ. Τὸν φιλόσοφον ἐπαινέσομαι, καὶ εἰ κάμνω τῷ σώματι· φιλόσοφον γάρ· ἐπαινέσομαι δὲ καὶ λίαν εἰκότως. Ὁ μὲν γὰρ φιλόσοφος, ἐγὼ δὲ σοφίας θεραπευτής· ὥστε μοι καὶ πρὸς λόγον ὁ ἔπαινος, ἵν', εἰ μή τι ἄλλο, τοῦτό γε φιλοσοφήσω, τὸ θαυμάζειν φιλόσοφον. Ἢ γὰρ φιλοσοφητέον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος, ἢ τιμητέον φιλοσοφίαν, εἴπερ μὴ μέλλοιμεν παντελῶς ἔξω τοῦ καλοῦ πίπτειν, μηδὲ ἀλογίαν κατακριθήσεσθαι λογικοὶ γεγονότες, καὶ διὰ λόγου πρὸς Λόγον σπεύδοντες. Φιλοσοφείτω δὲ ἡμῖν ὡς ἓν τῶν ἄλλων ὁ ἀνὴρ, τὸ ἐπαινεῖσθαι, καὶ καρτερείτω τὴν εὐφημίαν. Οὐ γὰρ ἵνα χαρισώμεθα ἐπαινεσόμεθα (ἴσμεν τοῦ φιλοσόφου τὸ ἀφιλότιμον, καὶ πρός γε οὐδὲν ἂν ὁ λό γος προσθείη τοῖς πράγμασιν, ὅτι μὴ καὶ τῆς ἀξίας ἐλαττώσῃ διὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ἑαυτοῦ), ἀλλ' ἵν' ἡμᾶς αὐτοὺς ὠφελήσωμεν. Τοῦτο γὰρ οὐκ 35.1200 ἔτι περιφρονήσει φιλοσοφία, ᾗ γε τὸ εὖ ποιεῖν τι τὸν ἡμέτερον βίον, ἔργον καὶ σπούδασμα. Πρώτη δὲ τῶν εὐεργεσιῶν, τὸ ἐπαινεῖσθαι τὰ καλά. Ζήλου γὰρ ὁ ἔπαινος πρόξενος· ζῆλος δὲ, ἀρετῆς· ἀρετὴ δὲ, μακαριότητος· ἡ δὲ, τὸ ἄκρον τῶν ἐφετῶν, καὶ πρὸς ὃ τείνει πᾶσα σπουδαίου κίνησις. Βʹ. Δεῦρο δὴ οὖν, ὦ φιλοσόφων ἄριστε καὶ τελεώ τατε· προσθήσω δὲ, ὅτι καὶ μαρτύρων τῆς ἀληθείας. Δεῦρό μοι τῆς νόθου σοφίας ἔλεγχε, τῆς ἐν λόγῳ κειμένης, καὶ δι' εὐγλωττίας γοητευούσης, ὑπὲρ δὲ τοῦτο μηδὲν διαρθῆναι, μήτε δυναμένης, μήτε θε λούσης· ὁ περιδέξιος τὴν ἀρετὴν, ὅση τε θεωρίας, καὶ ὅση πράξεως· ὁ τὰ ἡμέτερα φιλοσοφῶν ἐν ἀλλο τρίῳ τῷ σχήματι· τάχα δὲ οὐδὲ ἀλλοτρίῳ, εἴπερ ἀγ γελικὸν, ἡ λαμπροφορία, καὶ ἡ φαιδρότης, ὅταν τυπῶνται σωματικῶς· σύμβολον, οἶμαι, τοῦτο τῆς κατὰ τὴν φύσιν αὐτῶν καθαρότητος. Δεῦρό μοι, φιλόσοφε, καὶ σοφὲ, (μέχρι γὰρ τίνος τὸ φιλεῖν σο φίαν, εἰ μηδαμοῦ σοφία;) καὶ κύων, οὐ τὴν ἀν αισχυντίαν, ἀλλὰ τὴν παῤῥησίαν· οὐδὲ τὸ γαστρί μαργον, ἀλλὰ τὸ ἐφήμερον· οὐδὲ τὴν ὑλακὴν, ἀλλὰ τὴν φυλακὴν τοῦ καλοῦ, καὶ τὸ ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἄγρυπνον, καὶ τὸ σαίνειν μὲν ὅσον κατ' ἀρετὴν οἰ κεῖον, ὑλακτεῖν δὲ ὅσον ἀλλότριον. Δεῦρό μοι στῆθι τῶν ἱερῶν πλησίον, καὶ τῆς μυστικῆς ταύτης τραπέζης, κἀμοῦ τοῦ διὰ τούτων μυσταγωγοῦντος τὴν θέωσιν, οἷς σε προσάγει λόγος καὶ βίος, καὶ ἡ διὰ τοῦ παθεῖν κάθαρσις. Δεῦρό σε ἀναδήσω τοῖς ἡμετέ ροις στεφάνοις, καὶ ἀνακηρύξω λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, οὐκ ἐν Ὀλυμπίᾳ μέσῃ, οὐδὲ ἐν θεάτρῳ μικρῷ τῆς Ἑλλάδος, οὐδὲ ἠγωνισμένον παγκράτιον, ἢ πυγμὴν, ἢ δίαυλον, ἤ τι τῶν μικρῶν ἀγωνισμάτων, καὶ ἐπὶ μικροῖς τοῖς ἄθλοις, οὐδὲ εἰς τιμὴν ἡρώων τινὸς ἢ δαιμόνων, συμφορᾷ καὶ μύθῳ τετιμημένων (τοιαῦ τα γὰρ ἐκείνων τὰ σεμνά τε καὶ τίμια, χρόνον προσ λαβόντα τῆς ἀνοίας ἐπίκουρον, καὶ συνήθειαν ἔννομον)· ἀλλ' ἐναντίον Θεοῦ, καὶ ἀγγέλων, καὶ παν τὸς τοῦ τῆς Ἐκκλησίας πληρώματος· καὶ νενικηκότα ψεῦδος αἱρέσεων, εἰς τιμὴν Θεοῦ ζῶντος, καὶ τὸ πα 35.1201 θεῖν τοῖς οἰκείοις πάθεσιν ἐκδιδάσκοντος, καὶ ὧν ἆθλον, οὐρανῶν βασιλεία, καὶ Θεὸν γενέσθαι τοῦ πα θεῖν ὑψηλότερον. Γʹ. Ἀλλὰ τίς ἡ ἀνάῤῥησις; Εἰ μὲν τὴν συντομωτέ ραν ποθεῖτε καὶ γνωριμωτέραν· Οὗτος τῆς ἀληθείας ἀγωνιστὴς ἀψευδέστατος, καὶ τῆς Τριάδος ὑπέρμαχος ἄχρις αἵματος, καὶ τῶν διωκόντων τῷ ποιεῖν κακῶς, τῷ πάσχειν προθύμως διώκτης· οὐδὲν γὰρ οὕτω νικᾷ τὸν διώκοντα, ὡς προθυμία τοῦ πάσχοντος. Εἰ δὲ τὴν τελεωτέραν καὶ πλατυτέραν· Οὗτος ἄριστος μὲν ἐξ ἀρίστων, καὶ
ἐξ εὐγενῶν εὐγενέστατος. Εὐγένειαν δὲ λέγω, οὐχ ἣν οἱ πολλοὶ νομίζουσιν· ἄπαγε! Οὐ πρὸς ἡμῶν οὕτω θαυμάζειν, οὐδὲ φιλόσοφον, τὴν ἐκ μύθων καὶ τάφων ἐρχομένην καὶ πάλαι σεσηπυίας ὀφρύος· οὐδὲ τὴν ἐξ αἱμάτων καὶ γραμμάτων προσγινομένην, ἣν νύκτες χαρίζονται, καὶ βασι λέων ἴσως οὐδὲ εὐγενῶν χεῖρες, προστασσόντων, ὥσ περ ἄλλο τι, τὴν εὐγένειαν· ἀλλ' ἣν εὐσέβεια χα ρακτηρίζει καὶ τρόπος, καὶ ἡ πρὸς τὸ πρῶτον ἀγαθὸν ἄνοδος, ὅθεν γεγόναμεν. Ταύτης ἀπόδειξις μία τῆς εὐγενείας. Οὐ γὰρ ἀθλητὴς μόνον ἡμῖν ὁ γεννάδας, ἀλλὰ καὶ ἐκ μαρτύρων· ὥστε οἴκοθεν αὐτῷ τὸ τῆς ἀρετῆς παράδειγμα. Πολίτης δὲ, σοφίᾳ μὲν, τῆς οἰ κουμένης ἁπάσης (οὐδὲ γὰρ ἀνέχεται μικροῖς ὅροις Κυνικὴ περιγράφεσθαι)· σώματι δὲ, τῆς Ἀλεξανδρέων πόλεως, τῆς σὺν ὑμῖν, ἢ μεθ' ὑμᾶς εὐθέως ἀριθμουμένης· ἧς πᾶσι πάντων κρατούσης, θερμότης τὸ ἰδιαίτατον, καὶ ταύτης τὸ κάλλι στον, Χριστιανισμὸς, καὶ ἡ περὶ τοῦτο διάθεσις, ἐκ προαιρέσεως μὲν ἀρχομένη, τῇ δὲ φύσει βε βαιουμένη. Τῇ γὰρ εὐσεβείᾳ τὸ θερμὸν προσ χωρῆσαν, ζῆλος ἐγένετο· ζῆλος δὲ, ἀσφάλεια πί στεως. Δʹ. Τραφεὶς δὲ οὕτω καὶ παιδευθεὶς, ὡς εἰκὸς τὸν ἐκ τοιούτων γεγονότα καὶ τοιοῦτον ἐσόμενον, ἐπειδὴ βίων αἱρέσεως καιρὸς ἐδόκει (ἣν κρηπῖδα τοῦ πράττειν εὖ ἢ κακῶς ἐγὼ τίθεμαι), εἶδέ τι μέγα, καὶ νεανικὸν, καὶ τῶν πολλῶν ὑψηλότερον. Τρυφὴν μὲν ἀτιμάζει καὶ περιουσίαν, καὶ δυνάστειαν πλέον, ἢ τοὺς ἄλλους οἱ ταῦτα προέχοντες· καὶ τὴν μὲν ὡς πρώτην κακοπάθειαν, τὴν δὲ ὡς ἐσχάτην πενίαν, τὴν δὲ ὡς ἀσθένειαν τὴν ἀνωτάτω, διαπτύει καὶ ἀπο πέμπεται. Οὐδὲν γὰρ ἀγαθὸν εἶναι, ὃ μήτε βελτίους ποιεῖ τοὺς κεκτημένους, ἀλλὰ καὶ χείρους ὡς τὰ πολλά· μήτε διὰ τέλους παραμένει τοῖς ἔχουσι. Φιλο σοφίαν δὲ προΐσταται τὴν δέσποιναν τῶν παθῶν καὶ τῷ καλῷ προσβαίνει νεανικῶς, καὶ ἀπὸ τῆς ὕλης τέ 35.1204 μνεται, πρὶν διαζευχθῆναι τῆς ὕλης· καὶ τῶν ὁρωμένων κατεξανίσταται, μεγέθει φύσεως καὶ προ αιρέσεως εὐγενείᾳ, τοῖς ἑστῶσι προσθέμενος. Ἐπειδὴ οὕτω διενοήθη, τοῦτο μὲν οὐδὲ βουλῆς ἠξίωσε, ποτέ ραν δεῖ τῶν φιλοσοφιῶν ἑλέσθαι μᾶλλον, τὴν ἔξω καὶ παίζουσαν τὰς τῆς ἀληθείας σκιὰς ἐν τῷ τῆς φιλοσοφίας σχήματι καὶ προβλήματι, ἢ τὴν ἡμετέραν καὶ ταπεινὴν μὲν τῷ φαινομένῳ, ὑψηλὴν δὲ τῷ κρυπτομένῳ, καὶ πρὸς Θεὸν ἄγουσαν· ἀλλὰ πάσαις ψή φοις αἱρεῖται τὴν ἡμετέραν, μηδὲν ὅλως ἐπὶ τὰ χείρω παρατραπεὶς τὴν διάνοιαν, μηδὲ ὑπὸ τῆς τῶν λόγων κομψείας παρασυρεὶς, ᾗ μέγα φρονοῦσιν οἱ τὰ Ἑλλήνων φιλοσοφοῦντες. Ἐκεῖνο δὲ πρῶτον φιλοσοφεῖ, γνῶναι τῶν ἡμετέρων ὁδῶν τὴν αἱρετωτέραν τε καὶ λυσιτελεστέραν ἐπίσης αὐτῷ τε καὶ πᾶσι Χρι στιανοῖς. Πανταχοῦ γὰρ τῷ καθ' ἑαυτὸν καὶ τὸν κοι νὸν συλλαμβάνειν, ψυχῆς εἶναι τελεωτάτης τε καὶ φι λοσοφωτάτης ἐνόμιζεν. Οὐδὲ γὰρ ἑαυτῷ γεγενῆσθαι μόνον ἕκαστον ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν, ὅσοι τῆς αὐτῆς μετέχουσι φύσεως, καὶ παρὰ τοῦ αὐτοῦ, καὶ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς γεγόνασιν. Εʹ. Ὁρῶν δὲ τὸν μὲν ἐρημικὸν βίον καὶ ἰδιάζοντα. καὶ τῶν πολλῶν ἔκφυλον καὶ ἀλλότριον, μέγαν μὲν καὶ ὑψηλὸν, καὶ ὑπὲρ τὰ ἀνθρώπινα, μέχρις αὐτῶν δὲ μόνων τῶν κατορθούντων ἱστάμενον, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης κοινωνικὸν καὶ φιλάνθρωπον ἀπαρνούμε νον, ἣν ἐν πρώτοις εἶναι τῶν ἐπαινουμένων ἐγίνω σκε· πρὸς δὲ καὶ ἀδοκίμαστον, ὡς οὔτε ἐν τοῖς πρά γμασι γυμναζόμενον, οὔτε ἄλλοις παραμετρούμενον· τὸ δὲ κοινωνικὸν καὶ ἐπίμικτον, πρὸς τῇ βασάνῳ τῆς ἀρετῆς, ἔτι καὶ εἰς τοὺς πολλοὺς διατεῖνον, καὶ θείας οἰκονομίας ἐγγὺς, ἣ καὶ πεποίηκε τὸ πᾶν, καὶ φιλίᾳ συνέδησε, καὶ τὸ ἡμέτερον γένος ἐκπεσὸν τοῦ καλοῦ διὰ τὴν ἐπεισελθοῦσαν κακίαν, ἐκ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐπιμιξίας καὶ ὁμιλίας πάλιν ἀνεκαλέσατο· ταῦτα διανοηθείς τε καὶ διελόμενος, καὶ ἅμα τὸν Ἑλληνικὸν τῦφον κολάσαι τῶν καλῶν εἶναι νομίσας, οἳ τῷ τρίβωνι καὶ τῇ ὑπήνῃ τὸ σεμνὸν ὑποδύονται· τί ποιεῖ, καὶ πῶς τὴν φιλοσοφίαν μεταχειρίζε ται; Μέσην τινὰ χωρεῖ τῆς τε ἐκείνων
ἀλαζονείας, καὶ τῆς ἡμετέρας σοφίας, καὶ τῶν μὲν τὸ σχῆμα καὶ τὴν σκηνὴν, ἡμῶν δὲ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ ὕψος φιλοσοφεῖ. 35.1205 ςʹ. Διὰ τοῦτο Περιπάτους μὲν, καὶ Ἀκαδημίας, καὶ τὴν σεμνὴν Στοὰν, καὶ τὸ αὐτόματον Ἐπικούρου μετὰ τῶν ἀτόμων καὶ τῆς ἡδονῆς, ἐρίῳ στέψας, ὥς τις ἐκείνων τὸν ποιητὴν, ὡς ποῤῥωτάτω πέμ πει καὶ ἀποκρούεται. Κυνικῆς δὲ, τὸ μὲν ἄθεον δια πτύσας, τὸ δὲ ἀπέριττον ἐπαινέσας, τοῦτό ἐστιν ὃ νῦν ὁρᾶτε, κύων κατὰ τῶν ὄντως κυνῶν, καὶ φιλόσοφος κατὰ τῶν ἀσόφων, καὶ Χριστιανὸς ὑπὲρ πάν των, καὶ νικῶν τὴν μὲν ἐκείνων αὐθάδειαν τῇ τοῦ σχήματος ὁμοιότητι, τῶν δὲ παρ' ἡμῖν ἔστιν ὧν τὴν ἀπειροκαλίαν τῇ καινότητι τοῦ ἐνδύματος, δεικνὺς, ὅτι μὴ ἐν μικροῖς τὸ εὐσεβὲς, μηδὲ ἐν τῷ κατηφεῖ τὸ φιλόσοφον, ἀλλ' ἐν ψυχῆς στεῤῥότητι καὶ διανοίας καθαρότητι, καὶ γνησίᾳ τῇ πρὸς τὸ καλὸν νεύσει, ὅπως ἂν τοῦ σχήματος ἔχωμεν, καὶ οἷστισιν ἂν ὁμιλῶμεν, εἴτε ἡμῖν αὐτοῖς μόνοις συστέλλοντες τὸν νοῦν ἀπὸ τῶν αἰσθήσεων, εἴτε τοῖς πολλοῖς τε καὶ ὁμοφύλοις ἰδιάζοντες ἐν τῷ κοινῷ, καὶ φιλοσοφοῦντες ἐν οὐ φιλοσοφοῦσιν (ὡς ἡ Νῶε κιβωτὸς ἐκείνη, ἐν κα τακλυσμῷ κατακλυσμοῦ κουφοτέρα· καὶ ἡ τοῦ ὄρους βάτος, ἢν καῖον τὸ πῦρ οὐ κατέκαιε, τὸ μέγα Μωϋσέως ὅραμα, οὔτε αὐτοί τι πάσχοντες τοῖς πολλοῖς, οὐ μᾶλλόν γε ἢ ἀδάμας τοῖς παίουσι, καὶ δι' ἑαυτῶν τοὺς ἄλλους βελτίους ποιοῦντες εἰς δύ ναμιν. Ταύτης καρπὸς τῆς φιλοσοφίας, οὐ λόγῳ πλαττόμεναι πόλεις (σκινδαψοί τινες, ὡς αὐτοί φασι, καὶ τραγέλαφοι, ἃ γλῶσσα μόνη συντίθησιν)· οὐδὲ κατηγορίαι τινὲς, καὶ ἀναλύσεις, καὶ μίξεις· οὐδὲ συμβάματα καὶ παρασυμβάματα, καὶ ἡ τεχνολογουμένη σοφία· οὐδὲ γραμμαί τινες οὐδαμοῦ κεί μεναι, οὐδὲ ἀστέρων πλοκαὶ καὶ σχήματα κατὰ τῆς Προνοίας ἐπινοούμενα. Ταῦτα μὲν γὰρ αὐτῷ δευτέ ρου λόγου καὶ πάρεργα, καὶ τοσοῦτον παιζόμενα, ὅσον μὴ παίζεσθαι παρὰ τῶν εἰδέναι προσποιουμέ νων. 35.1208 Ζʹ. Τί δὲ τὸ πρῶτον καὶ σπουδαζόμενον; Ἡ πρὸς ἄρχοντας δικαιολογία, ἡ πρὸς βασιλεῖς παῤῥησία, κατὰ τὸν θεῖον Δαβὶδ λαλοῦντα ἐναντίον βασιλέων καὶ μὴ αἰσχυνόμενον, δήμων ἀλογίαν συστεῖλαι κυμαινομένων, δυναστῶν ἐξουσίαν ἀγριαινόντων, οἴ κων ἀῤῥωστίαν στασιαζόντων, ἀπαιδεύτων ἀγροικίαν, πεπαιδευμένων ἀλαζονείαν, πλοῦτον ἐπαιρόμενον, κόρον ὑβρίζοντα, πενίαν κακουργοῦσαν, θυμὸν ἐκ φερόμενον καὶ τὸν λογισμὸν ἐκφέροντα, ἡδονῆς ἀμετρίαν, γέλωτος ἀκρασίαν, λύπης ἀδημονίαν παῦ σαι, νεότητος ἀνωμαλίαν, γήρως μικροψυχίαν, χηρείας ἐρημίαν, ὀρφανίας ἀπόγνωσιν. Ταῦτα τῶν συλλογισμῶν καὶ τῶν γραμμῶν, καὶ τοῦ κε χηνέναι πρὸς τοὺς ἀστέρας, ἆρ' οὐ μακρῷ προ τιμήσει τις εὖ φρονῶν; ἐκεῖνο ἐνθυμηθεὶς, ὅτι συναγόντων μὲν πάντων, ἢ γεωμετρούντων, ἢ ἀστρο νομούντων, οὐδὲν ἂν ὁ βίος ἡμῶν παρὰ τοῦτο ὠφελη θείη, ὅτι μὴ καὶ τὰ πάντα λυθήσεται· τούτων δὲ ὧν εἶπον ἀναιρουμένων, ἀταξία τὸ πᾶν καὶ σύγχυσις. Ταῦτα τῆς Ἀντισθένους ἀλαζονείας, καὶ τῆς Διογένους ὀψοφαγίας, καὶ τῆς Κράτητος κοινογαμίας, τί χρὴ λέγειν ὅσῳ κρείττω καὶ ὑψηλότερα; Πλὴν φειδόμεθα κἀκείνων αἰδοῖ τῆς προσηγορίας, ἵνα τι τοῦ ἀνδρὸς ἀπολαύσωσιν. Ἡμεῖς δὲ, ἵνα τὰ ἐν μέσῳ συνέλωμεν, τὸ σῶφρον, τὸ ἐγκρατὲς, τὸ ἄτυφον, τὸ ἐπίχαρι, τὸ κοινωνικὸν, τὸ φιλάνθρωπον, τἄλλα οἷς ὑπὲρ ἅπαντας ὁ ἀνὴρ, ἐπὶ τὸ τελευταῖον μὲν τῇ τάξει, πρῶτον δὲ τῇ δυνάμει τρεψόμεθα. Ηʹ. Ἦν ὅτε γαλήνην εἴχομεν ἀπὸ τῶν αἱρέ σεων, ἡνίκα Σίμωνες μὲν, καὶ Μαρκίωνες, Οὐαλεν τῖνοί τέ τινες, καὶ Βασιλεῖδαι, καὶ Κέρδωνες, Κήριν θοί τε καὶ Καρποκράτεις, καὶ πᾶσα ἡ περὶ ἐκείνους φλυαρία τε καὶ τερατεία, ἐπὶ πλεῖστον τὸν τῶν ὅλων Θεὸν τεμόντες, καὶ ὑπὲρ τοῦ Ἀγαθοῦ τῷ Δη μιουργῷ πολεμήσαντες, ἔπειτα κατεπόθησαν τῷ ἑαυτῶν βυθῷ καὶ τῇ σιγῇ παραδοθέντες, ὥσπερ ἦν ἄξιον. Μοντανοῦ δὲ τὸ πονηρὸν πνεῦμα, καὶ τὸ Μανοῦ σκότος, καὶ ἡ Ναυάτου θρασύτης, ἢ
καθαρό της, Σαβελλίου τε ἡ κακὴ συνηγορία τῆς μοναρχίας εἶξε, καὶ ὑπεχώρησεν, ἡ μὲν εἰς ἀντίπαλον μοῖ ραν ἀποκριθεῖσα, ἡ δὲ καὶ πάντη περιφρονηθεῖσα 35.1209 καὶ παραῤῥιφεῖσα διὰ τὸ ἀσθενές· ἄλλο δὲ οὐδὲν παρελύπει τὴν Ἐκκλησίαν. Οἱ γὰρ διωγμοὶ καὶ λαμ προτέραν αὐτὴν ἐποίουν τοῖς πάθεσιν. Οὐ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ δευτέρα ζάλη κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἐγείρε ται, ὁ τυφὼν τῆς ἀδικίας, τὸ πλήρωμα τῆς ἀσεβείας, ὁ λεγεὼν τῶν πνευμάτων, ἡ ἀντίχριστος γλῶσσα, ὁ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλήσας νοῦς, ἡ κατατομὴ τῆς θεότητος· οὗ δεινὴ μὲν ἡ ἐγχείρησις, δεινοτέρα δὲ ἡ τελευτὴ, καὶ τῆς Ἰούδα προδοσίας ἀξία, ἣν ἐκεῖνος κατὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐτόλμησεν, Ἄρειος, ὁ καλῶς μετὰ τῆς μανίας ὀνομαζόμενος. Οὗτος ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρέων ἀρξάμενος πόλεως, κἀκεῖ τὸ δεινὸν ἐκμελετήσας, ἔπειτα, ὥσπερ τις ἀγρία φλὸξ, ἀπὸ μικροῦ τοῦ σπινθῆρος τὸ πολὺ τῆς οἰκουμένης ἐπιδραμὼν, ὑπὸ τῶν Πατέρων ἡμῶν καταλύεται, καὶ τοῦ εὐσεβοῦς ἀριθμοῦ τοῦ τότε καταλαβόντος τὴν Νίκαιαν, καὶ εἴσω περιγραπτῶν ὅρων τε καὶ ῥημά των τὴν θεολογίαν στήσαντος. Θʹ. Πάλιν πονηρὰ βασιλεία, καὶ πάλιν ἀναζῇ τὸ κακὸν, καὶ ὥσπερ τὰ ὕπουλα τῶν τραυμάτων ἀναστομοῦται καὶ ἀναῤῥήγνυται. Καὶ λύκοι βαρεῖς, ἄλλος ἄλλοθεν διαλαβόντες ἡμᾶς, τὴν Ἐκκλησίαν σπαράττουσιν. Ἱερεῖς τε κατὰ ἱερέων ἐξοπλισθέντες, καὶ δῆμοι δήμοις ἐπιμανέντες· καὶ βασι λεὺς ἀσεβείᾳ διδοὺς παῤῥησίαν, καὶ κατὰ τῆς ὀρθῆς δόξης νομοθετῶν· καὶ οἱ μήτε ἄνδρες, μήτε γυ ναῖκες, παρ' αὐτῷ δυναστεύοντες. Τίς ἂν τὰ τότε κακὰ πρὸς ἀξίαν ἐκτραγῳδήσειε; τὰς φυγὰς, τὰς δη μεύσεις, τὰς ἀτιμίας, τὰς ἐπὶ τῆς ἐρημίας συν άξεις, μυριάδων ὅλων καὶ πόλεων ὑπαιθρίων ταλαιπω ρουμένων, καὶ ὑετοῖς καὶ χειμῶσι πιεζομένων; τὰς ἐντεῦθεν ἐπαναστάσεις (οὐδὲ γὰρ τὴν ἐρημίαν εἶχον ἀκίνδυνον); τὰ ἔτι τούτων χαλεπώτερα, τοὺς αἰκι σμοὺς, τοὺς θανάτους, τὰς θριαμβεύσεις ἐπισκόπων, φιλοσόφων, ἀνδρῶν, γυναικῶν, νέων, γεγηρακότων; τοὺς ἐπινοοῦντας τὰ δεινὰ, τοὺς προσεπινοοῦντας, τοὺς ὑπηρετουμένους τῇ ἀσεβείᾳ δυνάστας, οἷς τοῦτο μόνον πολλάκις εἰς εὐδοκίμησιν ἤρκεσε, τὸ πικροτέρους φανῆναι τῆς τοῦ κρατοῦντος βουλή σεως; Ιʹ. Ἄρτι μὲν ὁ λαμπρὸς διωγμὸς εἶχε πέρας, καὶ 35.1212 Περσὶς καλῶς ἡμῖν ἐδίκασε τὸν ἀλιτήριον καταλύσα σα, καὶ πολλῶν αἱμάτων εἰσπραξαμένη δίκην δι' ἑνὸς αἵματος· ἄρτι δὲ ὁ ἀπρεπὴς ἄρχεται, καὶ τὸ ἀμύ νειν Χριστιανοῖς πρόσχημα ἔχων τῆς ἀσεβείας, τοῖς ἀληθῶς Χριστιανοῖς ἐπιφύεται· καὶ τοσοῦτον ἐκείνου χαλεπώτερος γίνεται, ὅσῳ τότε μὲν ἡ ἄθλησις περι φανεστέρα καὶ λαμπροτέρα, νῦν δὲ καὶ τὸ παθεῖν ἀφιλότιμον, παράγε τοῖς οὐ δικαίοις τῶν παθῶν λογισταῖς. Βούλεσθε δάκρυα τῷ θεάτρῳ κινήσω, καὶ αὐτῷ γε ἴσως τῷ καρτερικωτάτῳ, καὶ τῶν πα θῶν κρείσσονι, ἑνὸς τῶν τότε γενομένων ἐπιμνησθείς; Μάρτυρες δὲ πολλοὶ τοῦ λόγου· καὶ γὰρ καὶ εἰς πολλοὺς ἦλθεν ἡ τραγῳδία τοῦ πάθους· οἶμαι δὲ καὶ ὁ μέλλων ὑπολήψεται χρόνος τοῦ καιροῦ τὸ διήγημα. Ναῦς φόρτον ἔχουσα τῶν πρεσβυτέρων ἕνα, καὶ τοῦτον οὐδὲ ὑπὲρ κακοῦ τινος, ἀλλ' ὑπὲρ πίστεως κινδυνεύοντα, κατὰ πελάγους ἀφίεται, οὐχ ἵνα σώσῃ τὸν ἐπιβάτην, ἀλλ' ἵνα ἀπολέσῃ. Καὶ ὁ φόρτος πρόθυμος· εὐσεβὴς γάρ. Καὶ πῦρ τῷ φόρτῳ συνέμ πορον· καὶ τρυφᾷ τὸ καινὸν τῆς κολάσεως ὁ διώκτης. Φεῦ τοῦ θεάματος! Φεῦ τοῦ δράματος! Ἡ ναῦς πελάγιος· τὸ θέατρον ἐπὶ ταῖς ἀκταῖς, τῶν μὲν ἐφηδομένων, τῶν δὲ ὀδυρομένων. Πῶς ἂν ἐν ὀλίγῳ τὸ πολὺ παραστήσαιμι; ἀνάπτεται τὸ πῦρ, δαπανᾶται ἡ ναῦς, συνδαπανᾶται ὁ φόρτος, πῦρ ὕδατι μίγνυται, καὶ συντρέχει τὰ ἐναντία εἰς εὐσεβοῦς κόλασιν, καὶ δύο στοιχεῖα ἓν σῶμα μερίζεται, καὶ πυρσὸς ὑπὲρ θαλάσσης αἴρεται ξένος. Ὧ προσῆλθε μὲν τάχα τις, ὡς ἡμέρῳ καὶ φιλανθρώπῳ· προσελθὼν δὲ, εὗρε θέα μα ἐλεεινόν τε καὶ ἄπιστον, ἄνευ κυβερνήτου πλοῦν, ἄνευ χειμῶνος ναυάγιον· καὶ ὁ πρεσβύτερος κόνις, καὶ οὐδὲ κόνις, σπαρεὶς ἐν τοῖς ὕδασι. Καὶ οὐδὲ το σοῦτον ἡ ἱερωσύνη, ὅσον
τελευτῆς γοῦν εὐσχη μονεστέρας τυχεῖν· εἰ δὲ μὴ τελευτῆς, ἀλλὰ ταφῆς γε πάντως, ἣ καὶ τοῖς ἀσεβέσιν ὀφείλεται. Τοιοῦτος ὁ τοῦ ἀσεβοῦς στόλος· τοιοῦτον τοῦ εὐσεβοῦς τὸ τέ λος· καὶ οὐδαμοῦ πῦρ ἄνωθεν εὐαγέστερον, οὐδὲ κολαστικὸν τοῦ τοιαῦτα πυρσεύοντος. ΙΑʹ. Ἀλλὰ τί μοὶ τῶν ἔξωθεν; Ἐπ' αὐτὴν ἤδη βαδιστέον τὴν σὴν ἄθλησιν, καὶ τοὺς σοὺς ὑπὲρ εὐ σεβείας ἀγῶνας, οὓς πᾶσι τοῖς προλαβοῦσιν, ὥσπερ τινὰ σφραγῖδα καλὴν, ἐπέθηκας. Ἤκμαζε μὲν ἐν τῇ σῇ πόλει τὸ τῆς αἱρέσεως ταύτης κακὸν, ὅθεν 35.1213 καὶ ἤρξατο. Ἐπεὶ δὲ τὸν μὲν ἁγιώτατον τῆς οἰκου μένης ὀφθαλμὸν, καὶ ἀρχιερέα τῶν ἱερέων, τὸν τῆς σῆς ὁμολογίας καθηγητὴν καὶ διδάσκαλον τοῖς ἑαυτοῦ περὶ τῆς εὐσεβείας ἀγῶσι, τὴν μεγάλην φωνὴν, τὸ τῆς πίστεως ἔρεισμα, τὸν δεύτερον Χριστοῦ λύχνον καὶ πρόδρομον, εἰ θέμις τοῦτο εἰπεῖν, ἐν γήρᾳ καλῷ κοιμηθέντα, καὶ πλήρη τῶν κατὰ Θεὸν ἡμερῶν, μετὰ τὰς συκοφαντίας, μετὰ τοὺς ἄθλους, μετὰ τὴν περι βόητον χεῖρα, μετὰ τοὺς ζῶντας νεκροὺς, ἡ Τριὰς πρὸς ἑαυτὴν μετατίθησιν, ᾗ συνέζησε, καὶ ὑπὲρ ἧς ἐκινδύνευσεν (Ἀθανάσιον οἶδ' ὅτι πάντες ἐν τοῖς λόγοις ἀνέγνωτε)· δευτέρα δέ τις Αἰγύπτου πληγὴ καὶ μάστιξ ἑαυτὸν ἐπεισάγει τῇ Ἐκκλη σίᾳ ὁ τῆς ἀληθείας προδότης, ὁ τῶν λύκων ποιμὴν, ὁ διὰ τῆς αὐλῆς ὑπερβαίνων λῃστὴς, ὁ δεύτερος Ἄρειος, ἡ θολερὰ καὶ ἄποτος ἀνατροπὴ, ὁ τῆς ἀθέου πη γῆς δαψιλέστερος ποταμός· ὀκνῶ μὲν τὰς τότε παρα νομίας εἰπεῖν καὶ μιαιφονίας, μεθ' ὧν τὸν ἅγιον κα ταλαμβάνει θρόνον ὁ θὴρ, καὶ τῆς πονηρᾶς εἰσόδου τὰ προτελέσματα· ὀδύρομαι δ' ὅμως ὀλίγα ἐκ πολ λῶν (ἃ καὶ ὑμεῖς ὀδύρεσθέ τε καὶ προωδύρα σθε), τῷ θείῳ Δαβὶδ συγχρησάμενος· Ὁ Θεὸς, ἤλθοσαν ἔθνη εἰς τὴν κληρονομίαν σου, ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου, καὶ τὰ ἐπὶ τούτοις· Ἔθεν το τὰ θνησιμαῖα τῶν δούλων σου, πετεινῶν βρώματα, καὶ θηρίων σπαράγματα. Προσθήσω δὲ παρ' αὐτοῦ κἀκεῖνα ἐξ ἄλλου θρήνου καὶ ἑτέρας ᾠδῆς· Ὅσα ἐπονηρεύσατο ὁ ἐχθρὸς ἐν τῷ ἁγίῳ σου, καὶ ἐνεκαυχήσαντο οἱ μισοῦντές σε ἐν μέ σῳ τῆς ἑορτῆς σου. Πῶς γὰρ οὐκ ἐνεκαυχήσαντο; πῶς δὲ οὐκ ἐμίαναν τὸν ναὸν τὸν ἅγιόν σου συμφοραῖς πολυτρόποις καὶ παντοίοις κακοῖς; ΙΒʹ. Ἐστρατήγει μὲν ἀνὴρ ἄθεος καὶ παρά νομος, οὐδὲ ὄνομα Χριστιανοῦ περικείμενος (τοῦτο γὰρ τῆς ὕβρεως τὸ δεινότατον), ἀλλ' ἐκ τῶν εἰδώλων ἐπὶ τὸν τοῦ Θεοῦ ναὸν ἐπειγόμενος, ἐκ τῶν ἀκαθάρτων αἱμάτων ἐπὶ τὰ μυσαρώτερά τε καὶ βδε λυκτότερα, καὶ τοῦτο ἱερουργῶν ἴσως τὴν καθ' ἡμῶν ὕβριν τοῖς δαίμοσι· παρετάσσετο δὲ δύναμις θυμῷ ζέουσα, στρατὸς ἀλλόκοτος καὶ ἀνήμερος κατὰ τῶν ἀόπλων καὶ ἀπολέμων. Ἐξωθεῖτο μὲν ὁ τοῦ ἁγίου διάδοχος ἱερεὺς, ὁ νόμῳ καὶ τάξει Πνεύματος κεχρισμένος, καὶ πολιᾷ καὶ φρονήσει τετιμημέ νος· ἐβασίλευε δὲ Ταβεὴλ, ὁ κληρονόμος 35.1216 τῶν ἀλλοτρίων. Κατὰ τῶν ἁγίων ὅπλα, κατὰ τῶν ἀσύλων μιαραὶ χεῖρες, κατὰ τῶν ᾠδῶν σάλπιγγες. Σκόπει μοι τὰ τούτοις ἑπόμενα, πίπτοντας ἄνδρας ἐν τοῖς ἁγίοις, συμπατουμένας γυναῖκας, ἔστιν ἃς καὶ μετὰ τοῦ φόρτου τῆς φύσεως, τοὺς προώρους τόκους καὶ ἀτόκους, εἰπεῖν οἰκειότερον· διελκομένας παρθένους οἰκτρῶς, αἰκιζομένας αἰσχρότερον (αἰσχύνομαι καὶ γυναῖκας καὶ ἄνδρας εἰπεῖν τὸν τρόπον, καὶ γυμνῶσαι τῷ λόγῳ τὰ κρυπτὰ τῆς αἰσχύνης, οἷς καὶ τότε γυμνωθεῖσιν αἰσχύνομαι), τὰς μὲν κατὰ φρεάτων φερομένας τῶν ἔνδον τοῦ ἱεροῦ, τὰς δὲ ἐκ τῶν ὑπερῴων κρημνιζομένας ἐπὶ τῇ ἀτοπίᾳ τῶν ὁρωμένων, τὰς δὲ ταῖς κειμέναις ἐπισωρευομένας· τοὺς ἐπὶ τοῖς φόνοις φόνους, τὰ ἐπὶ τοῖς πτώμασι πτώματα, πατούμενα βεβήλοις ποσὶ τὰ ἅγια, θυσιαστήρια καθυβριζόμενα σχήμασιν ἀσελγέσι καὶ ᾄσμα σιν, ὡς δὲ ἀκούω, (τί τοῦτο ἡ τολμηρὰ γλῶσσα φθέγ ξεται;) καὶ τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν ὀρχήμασι καὶ λυγίσμα σι· δημηγορούσας ἐπὶ τῶν ἱερῶν θρόνων γλώσσας βλασφήμους, μυστήρια κωμῳδούμενα, σιωπωμένας ψαλμῳδίας, οἰμωγὰς ἀντεγειρομένας, αἱμάτων ὀχε τοὺς, δακρύων πηγὰς, ἱερεῖς ἀγομένους, μονοτρόπους
σπαρασσομένους, πᾶσαν τῆς Ἀσσυρίων καταδρομῆς τὴν εἰκόνα, ἥν ποτε τὴν ἁγίαν Ἱερουσαλὴμ κατέδρα μον· ἣν μήτε λόγος ἀξίως παραστῆσαι, μήτε ἀκοὴ χωρῆσαι δύναται, μόνης δὲ τῆς Ἱερεμίου καὶ ψυχῆς καὶ φωνῆς πρὸς ἀξίαν ὀδύρασθαι· ὃς καὶ πηγὰς δακρύων ἐπιζητεῖ, καὶ ἐκ τειχῶν προκαλεῖται θρῆνον ἐπὶ τοιούτοις πάθεσι, καὶ ὁδοῖς Σιὼν ἐπιβάλλει πέν θος, οὐκ ἀγούσαις τοὺς ἑορτάζοντας. ΙΓʹ. Τοῦτο τὸ δρᾶμα εἶδε μὲν ἑῴα λῆξις, ἐθρήνησε δὲ καὶ ἑσπέριος, ᾗ τὰ σύμβολα τῆς ἀπονοίας ὁ φυγὰς ἱερεὺς ἐθριάμβευσε. Τίνα τρόπον; Προὔ θηκε τῇ Ἐκκλησίᾳ Ῥωμαίων, ἀντὶ τῶν νεκρῶν, τὴν ᾑμαγμένην ἐσθῆτα, καὶ κινεῖ πάνδημα δάκρυα διὰ τῆς σιωπώσης κατηγορίας, ἵνα καὶ παραστήσῃ τὸ πάθος, καὶ τῶν δεινῶν ἐπίκουρον λάβῃ, ὥσπερ οὖν καὶ εἰληφότα ἔγνωμεν· ἐπειδὴ φιλεῖ μάλιστα κάμπτεσθαι τὸ προέχον πρὸς τὸ ἀσθενὲς, καὶ δι' εὐ νοίας ἑκουσίου τῷ ἐλαττουμένῳ προστίθεσθαι. Τοῦτο ἤνεγκε μὲν οὐδὲ τῶν ἄλλων εὐσεβῶν οὐδὲ εἷς· σὲ δὲ κινεῖ καὶ πλέον, ὅσῳ καὶ τὸν λόγον τελεώτε ρος, καὶ τὸν ζῆλον θερμότερος. Διὰ τοῦτο πολε μεῖς μὲν ὑπὲρ τοῦ Λόγου, πολεμῇ δὲ ὑπὸ τῆς ἀσεβείας· καὶ πρὸς πολλοῖς ἄλλοις, οἷς ὑπὲρ τοῦ καλοῦ πράττων καὶ λέγων ἠγώνισαι, διδάσκων, νουθετῶν, ἐξαιρούμενος, ἐλέγχων, ἐπιτιμῶν, συγ 35.1217 χέων, ἰδιώτας, ἄρχοντας, ἰδίᾳ, δημοσίᾳ, κατὰ πάντα καιρὸν καὶ τόπον· τέλος, μανίᾳ συναρπασθεὶς δυσσε βοῦς ἐξουσίας, (ὢ τῆς εὐγενοῦς συμφορᾶς! ὢ τῶν ἱερῶν σου τραυμάτων!) ξαίνῃ μὲν τὸ καλὸν σῶμα ταῖς μάστιξιν, ὥσπερ δὲ ἄλλου θεατὴς πάσχον τος· καὶ κάμπτῃ μὲν τὸ ὁρώμενον, οὐ καταβάλλῃ δὲ τὸ νοούμενον· στηλιτεύεις τὴν ἀνδρείαν ἐν ταῖς ἁπάντων ὄψεσι· γίνῃ δὲ καὶ σιγῶν τῆς καρτερίας διδάσκαλος, ἐπειδή γε ἡ γλῶσσα παρῆκε τὸ φθέγγεσθαι. ΙΔʹ. Εἶτα τί; Τῆς πατρίδος ὑπερορίζῃ, ὁ μηδε μίαν εἰδὼς οἰκείαν καὶ ἀλλοτρίαν, ἐμοὶ δοκεῖν, ἵνα καὶ ἄλλοι παιδευθῶσι διὰ σοῦ τὴν εὐσέβειαν· Ὄασίς σοι τὸ φυγαδευτήριον, ἡ ἀπάνθρωπος ἐρημία, τὸ διὰ σὲ λοιπὸν εὐαγὲς χωρίον. Μετά δος ἡμῖν καὶ τῶν τῆς ὑπερορίας σου καλῶν, ἐπειδή γε τῶν τῆς ἐπανόδου μετέδωκας. Ποίησον ἡμῖν θέατρον τὴν ἐπάνοδον. Τίνας ἐκεῖ φιλοσοφεῖν ἐδίδαξας; τίνας ἐκάθηρας τῶν ἀσεβῶν ὑπολήψεων; τίνας τῇ εὐσεβείᾳ προσήγαγες; Ὁρᾷν μοι δοκῶ τὸ ἐκεῖ παι δευτήριον, τὴν περὶ σὲ τελετὴν καὶ πανήγυριν. Εἰπὲ καὶ τοῦτο· Εἶχές τινα παραμυθίαν τοῖς λειψάνοις τοῦ σώματος; ἢ καὶ τὴν πενίαν ἐφιλοσό φεις; Εἶχές τινας κοινωνοὺς τῆς ἀθλήσεως; ἢ καὶ τοῦτο πενόμενος ἤνεγκας; Ἐπόθεις τὰς ἀδελφὰς, τὰς κοινωνούς σοι καὶ τῆς ἀγνείας, καὶ τῆς καρτερίας; ἢ καὶ τῆς τούτων συνηθείας ἦς ὑψηλότερος; Ἔκαμπτέ σε γηραιᾶς μητρὸς ἐρημία; ἢ καὶ λίαν ἐθάῤῥεις, ὡς μέγιστον εἰς ἀσφάλειαν καταλιπὼν αὐταῖς τὴν εὐσέβειαν; Ἀλλ' ἐπειδή γε καλῶς ποιῶν ἐπανήκεις ἡμῖν, καί σε τοῖς ποθοῦσι ποθοῦντα πάλιν ἀπέδωκεν ὁ δοξάζων τοὺς δοξάζοντας αὐτὸν, καὶ παραζηλῶν τοὺς παραζηλοῦντας, ὁ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτὸν ποιῶν, καὶ τοῖς νεκροῖς ἐμπνέων ἀνάστασιν· ὁ Λάζαρον μὲν τετραήμερον, σὲ δὲ τετραετῆ ζωοποιῶν παρ' ἐλπίδας, καὶ συνάγων ὀστᾶ πρὸς ὀστᾶ, καὶ ἁρμονίαν πρὸς ἁρμονίαν, τὴν Ἰεζεχιὴλ ὄψιν, τοῦ προφητῶν θαυμασιωτάτου καὶ ὑψηλοτάτου· ἔχου μοι πάλιν τῆς αὐτῆς ἐργασίας, καὶ παῤῥησίας, ἵνα μὴ δόξῃς ἐγκεκόφθαι τοῖς πάθεσι, μηδὲ προδιδόναι δει λίᾳ τὴν φιλοσοφίαν. 35.1220 ΙΕʹ. Σύγχει μὲν καὶ τὴν Ἑλλήνων δεισιδαιμονίαν, ὡς πρότερον, καὶ τὴν πολύθεον αὐτῶν ἀθεΐαν, καὶ τοὺς παλαιοὺς θεοὺς καὶ τοὺς νέους, καὶ τοὺς αἰσχροὺς μύθους, καὶ τὰς αἰσχροτέρας θυσίας πηλῷ πηλὸν καθαιρόντων, ὡς αὐτῶν τινος λέγοντος ἤκουσα, λέγω δὴ σώμασι σώματα τοῖς τῶν ἀλόγων ζώων τὰ ἑαυτῶν, καὶ τὰ σεμνὰ πλάσματα, καὶ τὰ ἀσχήμονα τερατεύματα· οἷς εἰ μὲν τὸ Θεῖον ὁρίζονται, τῆς κακοδαιμονίας· εἰ δὲ παραδεικνύουσι, τῆς εὐηθείας. Διδασκέτωσαν γὰρ, τίς ὁ λόγος, καὶ τί τὸ τῆς ἀσχημοσύνης τῆς περὶ ταῦτα μυστήριον; δεῖ γὰρ μηδὲ τὰς ἐμφάσεις τῶν καλῶν, τὸ αἰσχρὸν ἔχειν. Εἰ δὲ ἄλλο τι παρὰ ταῦτα εἶναί φασι, τί
τοῦτο, πει θέτωσαν, καὶ ἐκ ποίων λόγων, ἢ θεολόγων. Σύγχει δὲ καὶ τὰς τῶν αἱρέσεων ἐπαναστάσεις, καὶ τοσούτῳ θερμότερον, ὅσῳ προπέπονθας. Γενναιότερον γὰρ ἐκ τοῦ παθεῖν τὸ φιλόσοφον, ὥσπερ ψυχρῷ σίδηρος ἔμ πυρος, οὕτω τοῖς κινδύνοις στομούμενον. Ὁρίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν, διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέ ναι Θεὸν ἀγέννητον, τὸν Πατέρα· ἕνα δὲ γεννητὸν Κύριον, τὸν Υἱόν· Θεὸν μὲν, ὅταν καθ' ἑαυτὸν λέγηται, προσαγορευόμενον· Κύριον δὲ, ὅταν μετὰ Πατρὸς ὀνομάζηται· τὸ μὲν διὰ τὴν φύσιν, τὸ δὲ διὰ τὴν μοναρχίαν. Ἓν δὲ Πνεῦμα ἅγιον, προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ καὶ προϊόν· Θεὸν, τοῖς νοητῶς νοοῦσι τὰ παρακείμενα· τοῖς μὲν ἀσεβέσι καὶ πολεμούμενον, τοῖς δὲ ὑπὲρ τούτους νοούμενον, τοῖς πνευματικωτέροις δὲ καὶ λεγόμενον. Μήτε ὑπὸ ἀρχὴν ποιεῖν τὸν Πατέρα, ἵνα μὴ τοῦ πρώτου τι πρῶτον εἰσαγάγωμεν, ἐξ οὗ καὶ τὸ εἶναι πρώτῳ περιτραπήσεται· μήτε ἄναρχον τὸν Υἱὸν ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἵνα μὴ τὸ Πατρὸς ἴδιον περιέλωμεν. Οὐκ ἄναρχα γὰρ, καὶ ἄναρχά πως· ὃ καὶ παράδοξον. Οὐκ ἄναρχα μὲν γὰρ τῷ αἰτίῳ· ἐκ Θεοῦ γὰρ, εἰ καὶ μὴ μετ' αὐτὸν, ὡς ἐξ ἡλίου φῶς· ἄναρχα δὲ τῷ χρόνῳ. Οὐ γὰρ ὑπὸ χρόνον, ἵνα μὴ τὸ ῥέον ᾖ τῶν ἑστώτων πρεσβύτερον, καὶ τῶν οὐσιῶν τὸ ἀνούσιον. Ιςʹ. Μήτε ἀρχὰς τρεῖς, ἵνα μὴ Ἑλληνικὸν, ἢ τὸ 35.1221 πολύθεον· μήτε μίαν μὲν, Ἰουδαϊκὴν δὲ στενήν τινα, καὶ φθονερὰν, καὶ ἀδύνατον· ἢ τῷ ἀναλίσκειν εἰς ἑαυτὴν θεότητα, ὃ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν, εἰς αὐτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσεν· ἢ τῷ καταβάλλειν τὰς φύσεις, καὶ ἀλλοτριοῦν θεότητος, ὃ τοῖς νῦν ἀρέσκει σοφοῖς, ὥσπερ δεδοικυῖαν μὴ ἀντεξάγωνται, ἢ μηδὲν δυναμένην ὑπὲρ τὰ κτίσματα. Μήτε ἀγέννητον τὸν Υἱὸν, εἷς γὰρ ὁ Πατήρ· μήτε Υἱὸν τὸ Πνεῦμα, εἷς γὰρ ὁ Μονογενής· ἵνα καὶ τοῦτο θεϊκὸν ἔχωσι τὸ μοναδικὸν, ὁ μὲν τῆς υἱότητος, τὸ δὲ τῆς προόδου, καὶ οὐχ υἱότητος. Ἀληθῶς πατέρα τὸν Πατέρα, καὶ πολύ γε τῶν παρ' ἡμῖν ἀληθέστερον, ὅτι μόνως, ἰδιοτρόπως γὰρ, καὶ οὐχ ὡς τὰ σώματα· καὶ μόνος, οὐ γὰρ μετὰ συζυγίας· καὶ μόνου, Μονογενοῦς γάρ· καὶ μόνον, οὐ γὰρ Υἱὸς πρότερον· καὶ ὅλον Πατὴρ, καὶ ὅλου, τὸ γὰρ ἡμέτερον ἄδηλον· καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὐ γὰρ ὕστερον. Ἀληθῶς υἱὸν τὸν Υἱὸν, ὅτι μόνος, καὶ μόνου, καὶ μόνως, καὶ μόνον· οὐ γὰρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς, καὶ ὅλου, καὶ ἀπ' ἀρχῆς, οὔποτε τοῦ εἶναι Υἱὸς ἠργμένος· οὐ γὰρ ἐκ μεταμελείας ἡ θεότης, οὐδὲ ἐκ προκοπῆς ἡ θέωσις, ἵνα λείπῃ ποτὲ, τῷ μὲν τὸ εἶναι Πατρὶ, τῷ δὲ τὸ εἶναι Υἱῷ. Ἀληθῶς ἅγιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐ γὰρ καὶ ἄλλο τοιοῦτον, οὐδὲ οὕτως, οὐδὲ ἐκ προσθήκης ὁ ἁγιασμὸς, ἀλλ' αὐτοαγιότης· οὐδὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐδὲ ἀρξάμενον χρονικῶς ἢ παυσόμενον. Κοινὸν γὰρ Πατρὶ μὲν καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ μὴ γεγονέναι, καὶ ἡ θεότης· Υἱῷ δὲ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρός. Ἴδιον δὲ Πατρὸς μὲν, ἡ ἀγεννησία· Υἱοῦ δὲ, ἡ γέννησις· Πνεύματος δὲ, ἡ ἔκπεμψις. Εἰ δὲ τὸν τρόπον ἐπιζητεῖς, τί καταλείψεις τοῖς μόνοις γινώσκειν ἄλληλα, καὶ γινώσκεσθαι ὑπ' ἀλλήλων μαρτυρομένοις, ἢ καὶ ἡμῶν τοῖς ἐκεῖθεν ἐλλαμφθησομένοις ὕστερον; ΙΖʹ. Γενοῦ τι τῶν εἰρημένων πρότερον, ἢ τοιοῦτος, καὶ τότε γνώσῃ τοσοῦτον, ὅσον ὑπ' ἀλλήλων γινώσκεσθαι. Νῦν δὲ δίδασκε τοσοῦτον εἰδέναι μόνον, μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν μονάδι προσκυνουμένην, παράδοξον ἔχουσαν καὶ τὴν διαίρεσιν καὶ τὴν ἕνωσιν. Μὴ φοβηθῇς τὰ πάθη, γέννησιν ὁμολογῶν. Ἀπαθὲς γὰρ τὸ Θεῖον, καὶ εἰ γεγέννηκεν. Ἐγώ σοι τούτου ἐγγυητὴς, ὅτι θεϊκῶς, ἀλλ' οὐκ ἀνθρωπικῶς. Οὐδὲ γὰρ τὸ εἶναι αὐτῷ ἀνθρώπινον. Φοβήθητι δὲ χρόνον καὶ κτίσιν. Οὐ γὰρ 35.1224 Θεὸς, εἰ γέγονε, μὴ Θεῷ συνηγορῶν διακενῆς, Θεὸν ἀνέλῃς, ὁμόδουλον ποιῶν τὸ ὁμόθεον, ὃ καὶ σὲ τῆς δουλείας ἐλευθεροῖ, ἂν γνησίως ὁμολογῇς δεσποτείαν. Μὴ φοβηθῇς τὴν πρόοδον· οὐ γὰρ ἀνάγκην ἔχει Θεὸς, ἢ μὴ προβάλλειν, ἢ προβάλλειν ὁμοίως, ὁ πάντα πλούσιος· φοβήθητι δὲ τὴν ἀλλοτρίωσιν,
καὶ τὴν κειμένην ἀπειλὴν, οὐ τοῖς θεολογοῦσιν, ἀλλὰ τοῖς βλασφημοῦσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. ΙΗʹ. Μήτε τὴν μοναρχίαν κακῶς τιμήσῃς, συναιρῶν ἢ περικόπτων θεότητα· μήτε τὸ τῆς τριθεΐας ἔγκλημα αἰσχυνθῇς, ἕως ἂν καὶ ἄλλος κινδυνεύῃ τὴν διθεΐαν. Ἢ γὰρ συνέλυσας, ἢ συνηπόρησας, ἢ ὁ μὲν ἐναυάγησε μετὰ τῶν λογισμῶν καὶ θεότητα, σοὶ δὲ παρέμεινε θεότης. Καὶ εἰ ὁ λόγος ἠσθένησε, κρεῖσσον καμεῖν ἐν τοῖς λογισμοῖς μετὰ τῆς ὁδηγίας τοῦ Πνεύματος, ἢ προχείρως ἀσεβῆσαι τὴν ῥᾳστώνην διώκοντα. Διάπτυέ μοι τὰς ἐνστάσεις, καὶ τὰς ἀντιθέσεις, καὶ τὴν νέαν εὐσέβειαν, καὶ τὴν μικρολόγον σοφίαν· καὶ διάπτυε πλέον ἢ τὰ τῶν ἀραχνίων νήματα, μυίας μὲν κρατοῦντα, σφηξὶ δὲ ῥηγνύμενα, οὔπω λέγω δακτύλοις, οὐδὲ ἄλλῳ τινι τῶν βαρυτέρων σωμάτων. Ἓν δίδασκε φοβεῖσθαι μόνον, τὸ λύειν τὴν πίστιν ἐν τοῖς σοφίσμασιν. Οὐ δεινὸν ἡττηθῆναι λόγῳ, οὐ γὰρ πάντων ὁ λόγος· δεινὸν δὲ ζημιωθῆναι θεότητα, πάντων γὰρ ἡ ἐλπίς. Ταῦτα μὲν οὖν καὶ κατὰ σεαυτὸν φιλοσοφήσειν, οἶδ' ὅτι, προθυμότερόν τε καὶ τελεώτερον· ἐγγυᾶταί μοι τὰ σὰ τραύματα, καὶ τὸ σὸν σῶμα ὑπὲρ εὐσεβείας πεπονηκός· καὶ ἡμεῖς δὲ συμφιλοσοφήσομεν, ὅση δύναμις. ΙΘʹ. Σὺ δὲ ὅταν ἐκδημήσῃς τὴν καλὴν ἐκδημίαν, μέμνησό μοι τῆς Τριάδος ἐν σκηναῖς κατοικούσης, εἴπερ ὅλως ἐν χειροποιήτοις οἰκεῖ Θεὸς, καὶ τοῦ μικροῦ τούτου θέρους, οὐκ ἐκ μικρῶν μὲν τῶν τῆς εὐσεβείας σπερμάτων, πλὴν ἔτι μικροῦ τε καὶ πενιχροῦ, καὶ κατ' ὀλίγον συναγομένου. Ἐγενήθημεν γὰρ ὡς συνάγοντες καλάμην ἐν ἀμήτῳ, εἰ δεῖ τὸ τοῦ Προφήτου εἰπεῖν ἐν καιρῷ, καὶ ὡς ἐπι 35.1225 φυλλίδα ἐν τρυγήτῳ, οὐχ ὑπάρχοντος βότρυος. Ὁρᾷς τὴν συλλογὴν ὅση· καὶ διὰ τοῦτο σπούδαζε πλουσιωτέραν ποιεῖν ἡμῖν τὴν ἅλω, καὶ τὴν ληνὸν πληρεστέραν. Διήγησαι καὶ τὴν ἡμετέραν κλῆσιν, καὶ τὴν ἄπιστον ἐπιδημίαν, ἣν οὐχ ὥστε συντρυφᾷν, ἀλλ' ὥστε συγκακοπαθεῖν, πεποιήμεθα· ἵνα τῶν δεινῶν μετασχόντες, καὶ τῆς δόξης μετάσχωμεν. Τοῦτόν σοι τὸν λαὸν ἔχεις συλλήπτορα ταῖς εὐχαῖς, τοῦτον συνέκδημον, τὸ στενὸν ἀριθμῷ ποίμνιον, καὶ οὐ στενὸν εὐσεβείᾳ· οὗ πλέον αἰδοῦμαι τὴν στένωσιν, ἢ τὴν ἑτέρων πλατύτητα. Τάδε λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· μετὰ τούτου καὶ πῦρ διαβήσῃ, καὶ θῆρας κοιμίσεις, καὶ ἡμερώσεις δυνάστας. Οὕτως ἐκδημεῖν, οὕτω στέλλεσθαι, καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐπανήκειν πάλιν, πλουσίως πλούσιος, δεύτερος στεφανίτης, καὶ μεθ' ἡμῶν ᾄσων τὸν ἐπινίκιον, νῦν τε καὶ ὕστερον ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.
Continue reading PG 35: In laudem sororis Gorgoniae →≣ entire volume