Diplomatic text · TLG-E clean (diplomatic Greek; primary witness) + khazarzar (second witness) — PG column chips mark the printed columns.
Admonitio (editorial preface
Clean text (TLG). Diplomatic Greek text; the machine OCR of the Migne page is kept in the OCR and Page views.
PG 59:707〔Editorial preface, from the Migne page scan (OCR)〕
ADMONITIO IN SEQUENTES DE BEATA VIRGINE MARIA ORATIONES. Ejusdem farinæ sunt sequentes de B. V. Maria ser- mones, qui jure in tenebris latuissent, nisi illos Sa- vilius publicasset. Fortassis vero ex eodem fonte eodemque auctore prodewit. IN S. VIRGINEM ET DEIPARAM MARIAM. Omnes quidem memorabiles celebritates admi- randæ sunt, et stellarum splendori comparabiles. Mam sicut stelle positione sua in cælo lixa sunt, et ex posito inter singulas intervallo spectabiliores, to- tumque terre orbem illustrant; atque eadem stella apud Indus videtur, et Scythis non cocultatur; in continente splendet et mare illuminat, et navigantes gubernat; haruinque stellarum nomina ob multitu- 3. Nos autem, dilecti eo revertamur unde di- SPURIÁ. non incepit, neque accessit, neque imminutus est honor, absit: sed naturalis est et vere proprius. Uuni namque regnum est Patris et Filii et Spiritus sancti, sicut una substantia et una dominatio. Quam- obrem una adoratione colamus una trium hypo- stasium divinitatem, sine principio, increatam, in- terminatam, sine successione. Neque enim Pater um- quam cessabit esse Pater, neque Filius esse Filius et Rex, neque Spiritus sanctus cessabit esse id, quod est hypostasi. Nihil enim in Trinitate minue- tur; non finis erit æternitatis, aut communionis, ant regni. Neque enim Filius Dei, quia propter nos factus est homo, et adversarium nostrum tyrannum devicit, atque in carne tantam de inimico ejus re- portavit victoriam; ideo Rex vocatus est; sed quia Deus est semper et Dominus, ideo et Rex est, ut et Genitor ejus : nunc vero Rex est, cum id prius ha- buisset, et in perpetnum. Ne blaspheines contra Christi regnumi, o hæretice ut ne Genitorem etiam inhonores. Si fidelis es, fideliter accede ad Christum verum Deum nostrum, et non quasi velamentum ne- quitiæ habens libertatem. Si servus es, cum tremo- re Domino subditus esto : nam disceptator non bene affectus, sed palain inimicus est. Scriptum est enin: Qui non honorat Filium, non honoral Patrem, qui misit eum ( Joan. 5. ). qui gressi sumus, clamantes, Benedictus qui venit in no- ·mine Domini pastor ille bonus, ut poneret animam suam pro ovibus suis; ut sicut ii, qui lupos ovina carne vescentes venantur, ipsos ove oblata capiunt : sic spiritualibus animarum interfectoribus lupis, sese ut hominem offerens Princeps pastorum, venabulum objiceret, lis qui jam olim Adamuni venabantur. Be- nedictus qui venit in nomine Domini, Deus contra diabolum, non aperte per invisibilein potestaten) •sed per infirmitatem carnis, ut alligaret eum contra nos fortis erat. Benedictus qui venit in nomine Domini, Rex contra tyrannum, non per omnipoten- tem potestatem et sapientiam, sed per crucis, ut putabatur, stultitiam, ut prudentis in nequitia ser- pentis spolia diriperet. Benedictus qui venit in nomine Domini, verax contra mendacem, Servator contra perniciosum, Princeps pacis contra pugnacem, ho- ininum amator contra hominum osorem. Benedi- clus qui venit in nomine Domini penes cujus arbitrium est servare errantem hominein, erro- rem solvere, eos, qui in tenebris erant, luce per- fundere, idolorum fallaciam delere, salutarem Dei cognitionem introducere, mundum sanctificare, exsecrandum et inanem cultum eliminare. Benedictus qui venit in nomine Domini, unus pro multis, ut eruat genus humanum de manu fortiorum illo, egenum et pauperem a diripientibus eum. Benedictus qui venit in nomine Domini, ut infundat vinum et oleum in euin, qui incidit in latrones, et qui despectus fuit. Bene- . dictus qui venit in nomine Domini ut servel HOS per seipsum, sicut ait propheta Non legutus Non angelus, sed ipse Dominus salvavit eos (Isai. . 9). Ideo et nos benedicimus te, Domine, qui cum Patre et Spiritu sancto ante sæcula et in sæcula sæ- culorum benedictus es: ante sæcula et usque ad hoc tempus incorporeus; nunc autem et in sæcula, cum divina, immutabili et indivisibili incarnatione tua. Reliqua videamus. Quid dicit divinus evangelista? Cum intrasset Dominus in templum, ac
PG 59:709Κατὰ αἱρετικῶν, καὶ εἰς τὴν ἁγίαν Θεοτόκον. α. Πάλιν τῇ παῤῥησίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διασπῶν τὰς σειρὰς τῆς ἀμαθίας τὸν διδασκαλικὸν καταλαμβάνω θρόνον, οὐκ αἰδούμενός μου τὴν πτωχείαν· φιλόπτωχοι γὰρ ὄντες οἰκτείρετέ με διὰ τὴν τῆς ἀγάπης φιλοτιμίαν. Πένης γὰρ ὢν πλουσίοις ἐπεκτείνομαι, οὐκ ἀλαζονείας ὑποθέμενος νόσον, ἀλλὰ τῆς φιλοθέου ὑμῶν ψυχῆς ἀπο-πληρῶν τὸν ἔρωτα. Τέρπεσθε γάρ μου τοῖς λόγοις, ἐπειδὴ κἀγὼ εὐφραίνομαι ὑμῶν τοῖς τρόποις. Οὐκ οἶδά μου τὴν πτωχείαν, καὶ μογιλάλον φωνὴν, τὸ καλὸν τοῦτο καὶ ἐπέραστον θεωρῶν θέατρον. Οἶδα γὰρ, ὡς οὐ κριταί
769 SPURIA. αυτοῦ τῷ παραδείσῳ ἐρίζει· ἡ γὰρ ἐκεῖ κατὰ τοῦ ᾿Αδαμ ἀποφηνάμενος Θεός, ἐνταῦθα ὑπὸ τοῦ πατριάρχου ἐξε- νοδοχήθη. Τοῦ Ἰωσὴν τὰ ὀστᾶ εἰς περιπτύσσεται τά φος, καὶ τὸν κατὰ τῆς Αἰγυπτίας πόλεμον τὰ τῆς οἰς κουμένης ἐκπλήττεται πέρατα. Μωϋσέως οὐδὲ τὸ μνῆμα εὑρίσκεται, καὶ μετὰ θάνατον κηρύττει τὸν διὰ ῥάβδου σχίσαντα τὴν Ερυθρὰν θάλασσαν. Ησαΐας δὲ ποῦ τέθαπται, οὐκ ἴσμεν· καὶ πᾶσα ἡ Ἐκκλησία διὰ τῆς προφητείας αὐτοῦ κέκραγεν· Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται Υιόν. Δανιὴλ ἐν Βαβυλώνι ἑτάξη, καὶ διὰ πάσης τῆς γῆς κέκραγεν· Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ, ὡς Υἱὸς ἀνθρώπου ἐρχόμενος. Οἱ περὶ ᾿Ανανίαν ο παῖδες καὶ αὐτοὶ ἐν Βαβυλῶνι ἐχοι- μήθησαν, καὶ δι' αὐτῶν πᾶσα ἡ οἰκουμένη βοᾷ καθ' ἑκάστην ἡμέραν· Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον. Ιεζεκιήλ παρὰ Πέρσαις ἐχώσθη, καὶ μετὰ τῶν Χερουβὶμ κέκραγεν· Εὐλογημένη ἡ δόξα Κυρίου ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ. Οὕτως οὐδὲν ὠφέ- λησεν ὁ διάβολος ἐν παραδείσῳ τὸν Ἀδὰμ θανατώσας· ἀνέωξε γὰρ ὁ Θεὸς τοῖς δικαίοις διὰ θανάτου παῤῥη- σίας θύραν. Αλλὰ πᾶσαι μὲν τῶν ἁγίων αἱ μνῆμαι θαυμασταί· οὐδὲν δὲ τοσοῦτον εἰς δόξαν, οἷα ἡ παρ οὖσα πανήγυρις. ῾Ο ᾿Αβελ διὰ θυσίαν ὀνομάζεται, ὁ Ενωχ δι' εὐαρέστησιν μνημονεύεται, ὁ Μελχισεδὲχ ὡς εἰκὼν Θεοῦ κηρύσσεται, ὁ Ἀβραὰμ διὰ πίστιν ἐγκωμιά- ζεται, ὁ Ἰσαὰκ διὰ τύπον ἐπαινεῖται, ὁ Ἰακὼβ διὰ πά την μακαρίζεται, ὁ Ἰωσὴφ διὰ σωφροσύνην τιμᾶται, ὁ Ἰὼβ δι᾽ ὑπομονὴν μακαρίζεται, Μωϋσῆς ὡς νομοθέτης εὐφημεῖται, Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυὴ ὡς στρατηγός μνημο νεύεται, Σαμψών » ώς συνόμιλος Θεοῦ μακαρίζεται, Ηλίας ὡς ζηλωτής μαρτυρεῖται, Ησαΐας ὡς θεολόγος ἀναγράφεται, Δανιὴλ ὡς συνετός κηρύσσεται, Ἰεζεκιήλ ὡς θεατὴς τῶν ἀποῤῥήτων θαυμάζετα:, Δαυΐδ ὡς πατὴρ τοῦ κατὰ σάρκα μυστηρίου λαλεῖται, Σολομών ὡς σοφός θαυμάζεται· ἀλλ' οὐδὲν τοιοῦτον, οἷον ή θεοτόκος Μαρία. Ον γὰρ ἐκεῖνοι πάντες ἐν αἰνίγμασιν εἶδον, αὕτη ἐν γαστρὶ σαρκωθέντα ἐβάστασε· καὶ οὐδὲν ἐνεπόδισε την ἄῤῥητον οἰκονομίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου. Όγκος; Αλλ' ύλι κὸν πάθος· ἀλλ᾽ ὄγκου καὶ πάθους ὁ λόγος ἀλλότριος, Ελαττώματος τοιούτου μέγεθος; Αλλ' ἡ θεότης οὐ πε- ριγράφεται. Μύσος; Ἀλλ᾿ ἣν ἀναπλάττων οὐκ ἐμόλυνεν, ἐν αὐτῇ σαρκωθείς, καὶ ἐξ αὐτῆς οὐκ ἐμιάνθη· ἀλλὰ καὶ μᾶλλον δόξαν φέρει τῷ βασιλεῖ τὸ φιλάνθρωπον. Τόκος ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἠλάττωσε τήκος τὸν ἀναρχον. Τόχῳ ἡ ἐναν θρώπησις; Αλλά μεταβολὴν ἡ θεία φύσις οὐχ ὑπέμεινεν. Ἔχει κατὰ σάρκα μητέρα, ἀλλ' οὐκ ἀπώλεσε τὸ εἶναι κατὰ θεότητα ἀμήτωρ. Φάτνη; ᾿Αλλὰ τὸν τοῦ Πατρὸς οὐκ ἐγύμνωσε κόλπον. Σπήλαιον; Αλλ' οὐδέποτε τῷ θρόνῳ ἡ Τριὰς ἐνέλειψεν. Οὐδὲν τοίνυν ἐν βίῳ, οἷον ἡ Θεοτόκος Μαρία. Περίελθε, ὦ ἄνθρωπε, πᾶσαν τὴν κτί σιν τῷ λογισμῷ, καὶ βλέπε εἰ ἔστιν ἴσον, ἢ μεῖζον τῆς ἁγίας καὶ Θεοτόκου [237] Παρθένου περινόστησον τὴν γῆν, περίβλεψαι τὴν θάλασσαν, πολυπραγμόνησον τὸν αέρα, τοὺς οὐρανοὺς τῇ διανοίᾳ ἐρεύνησον, τὰς ἀοράτους πάσας δυνάμεις ἐνθυμήθητι, καὶ βλέπε, εἰ ἔστιν ἄλλο τοιοῦτον θαῦμα ἐν πάσῃ τῇ κτίσει. Οὐρανοὶ μὲν γὰρ δό- ξαν διηγοῦνται Θεοῦ, ἄγγελοι λειτουργοῦσι μετὰ φόβου, αρχάγγελοι προσκυνοῦσι μετὰ τρόμου, τὰ Χερουβὶμ μὴ φέροντα φρίττει, τὰ Σεραφὶμ οὐ πλησιάζουσι, περιπτά- 4 Fort. 'Αζαρίαν, ut conj. Savil. • Fort. Σαμουήλ. 710 μενα κέκραγον δὲ τρόμῳ, "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος Κύριος σαβαώθ· πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς αἰνέσεως αὐτοῦ. Η λίμνη τὸ ἦχος οὐκ ἤνεγκεν, αἱ νεφέλαι τῆς ἀναλήψεως τρόμῳ γεγόνασιν όχημα, ὁ ἥλιος τὴν ὕβριν μὴ φέρων ἔφριξεν, ὁ ᾅδης τοὺς νεκροὺς ἐν φόβῳ ἐξ- ήμεσε. Πυλωροί ἰδόντες σε έπτηξαν, τὸ ὄρος τὴν ἐπίβασιν δεξάμενον ἐκαπνίσθη, ἡ βάτος μὴ ἐνέγκασα τὴν ὀπτα- σίαν ἐφλέγετο, ὁ Ἰορδάνης φρίξας ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω, ἡ θάλασσα φοβηθεῖσα τὴν ῥάβδον ἐσχίσθη διὰ τὸν δεσπο τικὸν τύπον ἡμερωθεῖσα, ἡ ῥάβδος Ααρών διὰ τὴν εἰ- κόνα παρὰ φύσιν ήνθησε, τὸ πῦρ ἐν Βαβυλῶνι Τριάδος ἀριθμὸν ἠδέσθη. Αρίθμησον τοίνυν τὰ παράδοξα, καὶ θαύμασον τῆς Παρθένου την νίκην· διότι ἐν πᾶσα ἡ κτίσις φόβῳ καὶ τρόμῳ ὕμνησεν, αὕτη μόνη ανερμηνεύ τως ἐθαλάμευσε Μακαριαι δι' αὐτὴν πᾶσαι αἱ γυναῖκες· οὐκ ἔτι τὸ θῆλυ ἐν κατάρα. Εσχε γὰρ τὸ γένος, ἀφ᾽ οὗ καὶ ἀγγέλους νικήσει εἰς δόξαν. Τεθεράπευται ἡ Εύα, σεσίγηται ἡ Αἰγυπτία, τέθαπται ἡ Δαλιλά, λεληθαργηται · Ιεζάβελ, ἀμνημονεῖται καὶ Ἡρωδιάς· καὶ νῦν θαυμάτ ζεται τῶν γυναικῶν ὁ κατάλογος. Εὐφημεῖται Σάββα ὡς λαῶν ἄρουρα, τιμᾶται 'Ρεβέκκα ὡς εὐλογιών πανούργος πρόξενος, θαυμάζεται καὶ ἡ Λεία, ὡς μήτηρ τοῦ κατὰ σάρκα προγόνου· ἐπαινεῖται Δεβόρρα ὡς ὑπὲρ φύσιν στρατηγήσασα· μακαρίζεται καὶ ἡ Ἐλισάβετ, ὡς σκίρ τημα του προδρόμου διατιθεῖσα τῆς χάριτος· προσκυνεῖ ται καὶ ἡ Μαρία, ὅτι γέγονε μήτηρ, καὶ δούλη, καὶ νε- φέλη, καὶ θάλαμος, καὶ κιβωτὸς τοῦ Δεσπότου. Μήτης: ἔτεκε γὰρ τὸν βουληθέντα τεχθῆναι. Δούλη· ὁμολογώ γὰρ φύσιν, καὶ κηρύττω τὴν χάριν. Νεφέλη ἐκ Πνεύ ματος γὰρ ἁγίου συνέλαβεν, ὃν ἀπαθῶς ἔτεκε. Θάλαμος ὡς ἐν νυμφῶνι γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος ἐν αὐτῇ κατεσκήνωσε. Κιβωτός· οὐ τὸν νόμον βαστάσασα, ἀλλὰ τὸν νομοθέτην κυοφορήσασα. Διόπερ εἴπωμεν πρὸς αὐτὴν, Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξίν, ἡ μόνη της Εύας θεραπεύσασα τὴν λύπην, ἡ μόνη τῆς στεναζούσης ἀπομάξασα δάκρυα, ἡ μόνη τὸ κοσμικὸν βαστάσασα λύτρον, ἡ μόνη τὸν θησαν ρὸν τοῦ μαργαρίτου πιστευθεῖσα, ἡ μόνη ἄνευ ἡδονῆς ὀγκωθεῖσα, καὶ ἄνευ πάθους τεκοῦσα, ἡ μόνη τὸν Ἐμε μανουὴλ, ὡς ἠθέλησεν αὐτὸς, γεννήσασα. Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξὶ, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς, οὐχ ὁ σπό ρος τὸ ἄνθος, οὐ τὸ πάθος· τὸ ἀπαύγασμα, οὐ τὸ κτίσμα ὁ σύνθρονος, οὐχ ὁ δοῦλος ὁ ἥλιος, οὐχ ἡ ψάμμος· ὁ προσκυνούμενος, οὐ τὸ κτίσμα· τὸ λύτρον, οὐχ ὑπόχρεως. Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξὶ, καὶ εὐλογημένος ὁ καρ πὸς τῆς κοιλίας σου· ἀντὶ πάντων εἰς εὐφημίαν ἀρχεῖ σοι ὁ προφήτης βοῶν· Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει. Εἶπε τὸ θαῦμα, καὶ τὸν τρόπον ἐσίγησε. Καὶ τέξεται υἱόν. Εκήρυξε τὴν ὠδῖνα, καὶ τὴν σχέσιν οὐκ ἐνόθευσε. Καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. Εἶπε τὸ μυστήριον, καὶ τὴν κλῆσιν ἐβρόντησεν. Ο έστι μεθερ μηνευόμενον, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Τὸν τεχθέντα Θεόν ἐκήρυξε, καὶ Ἰουδαίων ἐφίμωσε στόματα. Μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ἐσβέσθη ἡ πλάνη· μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ πε ριτομή κατηργήθη μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ οἱ δαίμονες ἐφυγαδεύοντο· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ὁ διάβολος καταρ γεῖται· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ἡ κολυμβήθρα τίκτουσα οὐ κάμνει· μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ βασιλεῖς εὐσεβοῦσι· μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ Ἐκκλησίαι στενοχωρούνται· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ὁ θάνατος γέγονεν ὕπνος· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ οἱ νεκροὶ τὴν ἐλευθερίαν σκιρτώντες βοώσιν· οὐκ ἄγγελος, οὐ πρέσβυς, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Θεὸς ἦλθε, καὶ ἔσωσεν ἡμᾶς· αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. [258] Κατὰ αἱρετικῶν, καὶ εἰς τὴν ἁγίαν Θεοτόκον. α'. Πάλιν τῇ παρρησίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διασπών τὰς σειρὰς τῆς ἀμαθίας τὸν διδασκαλικὸν καταλαμβάνω θρόνον, οὐκ αἰδούμενός μου τὴν πτωχείαν· φιλόπτωχοι γὰρ ὄντες οἰκτείρετε με διὰ τὴν τῆς ἀγάπης φιλοτιμίαν. Μένης γὰρ ὧν πλουσίοις ἐπεκτείνομαι, οὐκ ἀλαζονείας ὑποθέμενος νόσον, ἀλλὰ τῆς φιλοθέου ὑμῶν ψυχῆς ἀπο- πληρῶν τὸν ἔρωτα. Τέρπεσθε γάρ μου τοῖς λόγοις, ἐπειδὴ κἀγὼ εὐφραίνομαι ὑμῶν τοῖς τρόποις. Οὐκ οἶδά μου τὴν πτωχείαν, καὶ μαγιλάλον φωνὴν, τὸ καλὸν τοῦτο καὶ ἐπέραστον θεωρῶν θέατρον. Οἶδα γάρ, ὡς οὐ κριταί μου τῶν λόγων, ἢ θεαταὶ τῶν ἀγώνων συνέρχεσθε, ἀλλ' ἵνα τῷ παιδὶ ὡς πατέρες συνεπισχύσητε. Ἐγὼ γὰρ τῇ γλώττῃ λαλῶ, ὑμεῖς δὲ τῇ καρδίᾳ φθέγγεσθε πρὸς τὸν Θεὸν τοῦτο, δοθῆναι ἡμῖν λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος φιλόπαιδες γὰρ ὄντες καὶ φιλότεκνοι τοὺς ἡμετέρους πόνους οἰκείους λογίζεσθε στεφάνους. Διὸ οὐκ ὀκνῶ πρὸς τὸ λέγειν· λύει γάρ μου τὸν ὄχνον ὁ περὶ ὑμᾶς πόθος, μεταβάλλει μου τὴν ἀμάθειαν εἰς ἐνάρετον διδασκαλίαν ἡ εὐαγής προσευχή. Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐν προοιμίῳ εἰ- ρήσθω. Ἐγὼ δὲ σήμερον περιζωσάμενος τὴν ὁποὺν τῆς
PG 59:710μου τῶν λόγων, ἢ θεαταὶ τῶν ἀγώνων συνέρχεσθε, ἀλλ’ ἵνα τῷ παιδὶ ὡς πατέρες συνεπισχύσητε. Ἐγὼ γὰρ τῇ γλώττῃ λαλῶ, ὑμεῖς δὲ τῇ καρδίᾳ φθέγγεσθε πρὸς τὸν Θεὸν τοῦτο, δοθῆναι ἡμῖν λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος· φιλόπαιδες γὰρ ὄντες καὶ φιλότεκνοι τοὺς ἡμετέρους πόνους οἰκείους λογίζεσθε στεφάνους. Διὸ οὐκ ὀκνῶ πρὸς τὸ λέγειν· λύει γάρ μου τὸν ὄκνον ὁ περὶ ὑμᾶς πόθος, μεταβάλλει μου τὴν ἀμάθειαν εἰς ἐνάρετον διδασκαλίαν ἡ εὐαγὴς προσευχή. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν προοιμίῳ εἰ-ρήσθω. Ἐγὼ δὲ σήμερον περιζωσάμενος τὴν ὀσφὺν τῆσ
769 SPURIA. αυτοῦ τῷ παραδείσῳ ἐρίζει· ἡ γὰρ ἐκεῖ κατὰ τοῦ ᾿Αδαμ ἀποφηνάμενος Θεός, ἐνταῦθα ὑπὸ τοῦ πατριάρχου ἐξε- νοδοχήθη. Τοῦ Ἰωσὴν τὰ ὀστᾶ εἰς περιπτύσσεται τά φος, καὶ τὸν κατὰ τῆς Αἰγυπτίας πόλεμον τὰ τῆς οἰς κουμένης ἐκπλήττεται πέρατα. Μωϋσέως οὐδὲ τὸ μνῆμα εὑρίσκεται, καὶ μετὰ θάνατον κηρύττει τὸν διὰ ῥάβδου σχίσαντα τὴν Ερυθρὰν θάλασσαν. Ησαΐας δὲ ποῦ τέθαπται, οὐκ ἴσμεν· καὶ πᾶσα ἡ Ἐκκλησία διὰ τῆς προφητείας αὐτοῦ κέκραγεν· Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται Υιόν. Δανιὴλ ἐν Βαβυλώνι ἑτάξη, καὶ διὰ πάσης τῆς γῆς κέκραγεν· Ἰδοὺ ἐπὶ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ, ὡς Υἱὸς ἀνθρώπου ἐρχόμενος. Οἱ περὶ ᾿Ανανίαν ο παῖδες καὶ αὐτοὶ ἐν Βαβυλῶνι ἐχοι- μήθησαν, καὶ δι' αὐτῶν πᾶσα ἡ οἰκουμένη βοᾷ καθ' ἑκάστην ἡμέραν· Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον. Ιεζεκιήλ παρὰ Πέρσαις ἐχώσθη, καὶ μετὰ τῶν Χερουβὶμ κέκραγεν· Εὐλογημένη ἡ δόξα Κυρίου ἐκ τοῦ τόπου αὐτοῦ. Οὕτως οὐδὲν ὠφέ- λησεν ὁ διάβολος ἐν παραδείσῳ τὸν Ἀδὰμ θανατώσας· ἀνέωξε γὰρ ὁ Θεὸς τοῖς δικαίοις διὰ θανάτου παῤῥη- σίας θύραν. Αλλὰ πᾶσαι μὲν τῶν ἁγίων αἱ μνῆμαι θαυμασταί· οὐδὲν δὲ τοσοῦτον εἰς δόξαν, οἷα ἡ παρ οὖσα πανήγυρις. ῾Ο ᾿Αβελ διὰ θυσίαν ὀνομάζεται, ὁ Ενωχ δι' εὐαρέστησιν μνημονεύεται, ὁ Μελχισεδὲχ ὡς εἰκὼν Θεοῦ κηρύσσεται, ὁ Ἀβραὰμ διὰ πίστιν ἐγκωμιά- ζεται, ὁ Ἰσαὰκ διὰ τύπον ἐπαινεῖται, ὁ Ἰακὼβ διὰ πά την μακαρίζεται, ὁ Ἰωσὴφ διὰ σωφροσύνην τιμᾶται, ὁ Ἰὼβ δι᾽ ὑπομονὴν μακαρίζεται, Μωϋσῆς ὡς νομοθέτης εὐφημεῖται, Ἰησοῦς ὁ τοῦ Ναυὴ ὡς στρατηγός μνημο νεύεται, Σαμψών » ώς συνόμιλος Θεοῦ μακαρίζεται, Ηλίας ὡς ζηλωτής μαρτυρεῖται, Ησαΐας ὡς θεολόγος ἀναγράφεται, Δανιὴλ ὡς συνετός κηρύσσεται, Ἰεζεκιήλ ὡς θεατὴς τῶν ἀποῤῥήτων θαυμάζετα:, Δαυΐδ ὡς πατὴρ τοῦ κατὰ σάρκα μυστηρίου λαλεῖται, Σολομών ὡς σοφός θαυμάζεται· ἀλλ' οὐδὲν τοιοῦτον, οἷον ή θεοτόκος Μαρία. Ον γὰρ ἐκεῖνοι πάντες ἐν αἰνίγμασιν εἶδον, αὕτη ἐν γαστρὶ σαρκωθέντα ἐβάστασε· καὶ οὐδὲν ἐνεπόδισε την ἄῤῥητον οἰκονομίαν τοῦ Θεοῦ Λόγου. Όγκος; Αλλ' ύλι κὸν πάθος· ἀλλ᾽ ὄγκου καὶ πάθους ὁ λόγος ἀλλότριος, Ελαττώματος τοιούτου μέγεθος; Αλλ' ἡ θεότης οὐ πε- ριγράφεται. Μύσος; Ἀλλ᾿ ἣν ἀναπλάττων οὐκ ἐμόλυνεν, ἐν αὐτῇ σαρκωθείς, καὶ ἐξ αὐτῆς οὐκ ἐμιάνθη· ἀλλὰ καὶ μᾶλλον δόξαν φέρει τῷ βασιλεῖ τὸ φιλάνθρωπον. Τόκος ; Ἀλλ᾿ οὐκ ἠλάττωσε τήκος τὸν ἀναρχον. Τόχῳ ἡ ἐναν θρώπησις; Αλλά μεταβολὴν ἡ θεία φύσις οὐχ ὑπέμεινεν. Ἔχει κατὰ σάρκα μητέρα, ἀλλ' οὐκ ἀπώλεσε τὸ εἶναι κατὰ θεότητα ἀμήτωρ. Φάτνη; ᾿Αλλὰ τὸν τοῦ Πατρὸς οὐκ ἐγύμνωσε κόλπον. Σπήλαιον; Αλλ' οὐδέποτε τῷ θρόνῳ ἡ Τριὰς ἐνέλειψεν. Οὐδὲν τοίνυν ἐν βίῳ, οἷον ἡ Θεοτόκος Μαρία. Περίελθε, ὦ ἄνθρωπε, πᾶσαν τὴν κτί σιν τῷ λογισμῷ, καὶ βλέπε εἰ ἔστιν ἴσον, ἢ μεῖζον τῆς ἁγίας καὶ Θεοτόκου [237] Παρθένου περινόστησον τὴν γῆν, περίβλεψαι τὴν θάλασσαν, πολυπραγμόνησον τὸν αέρα, τοὺς οὐρανοὺς τῇ διανοίᾳ ἐρεύνησον, τὰς ἀοράτους πάσας δυνάμεις ἐνθυμήθητι, καὶ βλέπε, εἰ ἔστιν ἄλλο τοιοῦτον θαῦμα ἐν πάσῃ τῇ κτίσει. Οὐρανοὶ μὲν γὰρ δό- ξαν διηγοῦνται Θεοῦ, ἄγγελοι λειτουργοῦσι μετὰ φόβου, αρχάγγελοι προσκυνοῦσι μετὰ τρόμου, τὰ Χερουβὶμ μὴ φέροντα φρίττει, τὰ Σεραφὶμ οὐ πλησιάζουσι, περιπτά- 4 Fort. 'Αζαρίαν, ut conj. Savil. • Fort. Σαμουήλ. 710 μενα κέκραγον δὲ τρόμῳ, "Αγιος, ἅγιος, ἅγιος Κύριος σαβαώθ· πλήρης ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ τῆς αἰνέσεως αὐτοῦ. Η λίμνη τὸ ἦχος οὐκ ἤνεγκεν, αἱ νεφέλαι τῆς ἀναλήψεως τρόμῳ γεγόνασιν όχημα, ὁ ἥλιος τὴν ὕβριν μὴ φέρων ἔφριξεν, ὁ ᾅδης τοὺς νεκροὺς ἐν φόβῳ ἐξ- ήμεσε. Πυλωροί ἰδόντες σε έπτηξαν, τὸ ὄρος τὴν ἐπίβασιν δεξάμενον ἐκαπνίσθη, ἡ βάτος μὴ ἐνέγκασα τὴν ὀπτα- σίαν ἐφλέγετο, ὁ Ἰορδάνης φρίξας ἐστράφη εἰς τὰ ὀπίσω, ἡ θάλασσα φοβηθεῖσα τὴν ῥάβδον ἐσχίσθη διὰ τὸν δεσπο τικὸν τύπον ἡμερωθεῖσα, ἡ ῥάβδος Ααρών διὰ τὴν εἰ- κόνα παρὰ φύσιν ήνθησε, τὸ πῦρ ἐν Βαβυλῶνι Τριάδος ἀριθμὸν ἠδέσθη. Αρίθμησον τοίνυν τὰ παράδοξα, καὶ θαύμασον τῆς Παρθένου την νίκην· διότι ἐν πᾶσα ἡ κτίσις φόβῳ καὶ τρόμῳ ὕμνησεν, αὕτη μόνη ανερμηνεύ τως ἐθαλάμευσε Μακαριαι δι' αὐτὴν πᾶσαι αἱ γυναῖκες· οὐκ ἔτι τὸ θῆλυ ἐν κατάρα. Εσχε γὰρ τὸ γένος, ἀφ᾽ οὗ καὶ ἀγγέλους νικήσει εἰς δόξαν. Τεθεράπευται ἡ Εύα, σεσίγηται ἡ Αἰγυπτία, τέθαπται ἡ Δαλιλά, λεληθαργηται · Ιεζάβελ, ἀμνημονεῖται καὶ Ἡρωδιάς· καὶ νῦν θαυμάτ ζεται τῶν γυναικῶν ὁ κατάλογος. Εὐφημεῖται Σάββα ὡς λαῶν ἄρουρα, τιμᾶται 'Ρεβέκκα ὡς εὐλογιών πανούργος πρόξενος, θαυμάζεται καὶ ἡ Λεία, ὡς μήτηρ τοῦ κατὰ σάρκα προγόνου· ἐπαινεῖται Δεβόρρα ὡς ὑπὲρ φύσιν στρατηγήσασα· μακαρίζεται καὶ ἡ Ἐλισάβετ, ὡς σκίρ τημα του προδρόμου διατιθεῖσα τῆς χάριτος· προσκυνεῖ ται καὶ ἡ Μαρία, ὅτι γέγονε μήτηρ, καὶ δούλη, καὶ νε- φέλη, καὶ θάλαμος, καὶ κιβωτὸς τοῦ Δεσπότου. Μήτης: ἔτεκε γὰρ τὸν βουληθέντα τεχθῆναι. Δούλη· ὁμολογώ γὰρ φύσιν, καὶ κηρύττω τὴν χάριν. Νεφέλη ἐκ Πνεύ ματος γὰρ ἁγίου συνέλαβεν, ὃν ἀπαθῶς ἔτεκε. Θάλαμος ὡς ἐν νυμφῶνι γὰρ ὁ Θεὸς Λόγος ἐν αὐτῇ κατεσκήνωσε. Κιβωτός· οὐ τὸν νόμον βαστάσασα, ἀλλὰ τὸν νομοθέτην κυοφορήσασα. Διόπερ εἴπωμεν πρὸς αὐτὴν, Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξίν, ἡ μόνη της Εύας θεραπεύσασα τὴν λύπην, ἡ μόνη τῆς στεναζούσης ἀπομάξασα δάκρυα, ἡ μόνη τὸ κοσμικὸν βαστάσασα λύτρον, ἡ μόνη τὸν θησαν ρὸν τοῦ μαργαρίτου πιστευθεῖσα, ἡ μόνη ἄνευ ἡδονῆς ὀγκωθεῖσα, καὶ ἄνευ πάθους τεκοῦσα, ἡ μόνη τὸν Ἐμε μανουὴλ, ὡς ἠθέλησεν αὐτὸς, γεννήσασα. Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξὶ, καὶ εὐλογημένος ὁ καρπὸς, οὐχ ὁ σπό ρος τὸ ἄνθος, οὐ τὸ πάθος· τὸ ἀπαύγασμα, οὐ τὸ κτίσμα ὁ σύνθρονος, οὐχ ὁ δοῦλος ὁ ἥλιος, οὐχ ἡ ψάμμος· ὁ προσκυνούμενος, οὐ τὸ κτίσμα· τὸ λύτρον, οὐχ ὑπόχρεως. Εὐλογημένη σὺ ἐν γυναιξὶ, καὶ εὐλογημένος ὁ καρ πὸς τῆς κοιλίας σου· ἀντὶ πάντων εἰς εὐφημίαν ἀρχεῖ σοι ὁ προφήτης βοῶν· Ἰδοὺ ἡ Παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει. Εἶπε τὸ θαῦμα, καὶ τὸν τρόπον ἐσίγησε. Καὶ τέξεται υἱόν. Εκήρυξε τὴν ὠδῖνα, καὶ τὴν σχέσιν οὐκ ἐνόθευσε. Καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ. Εἶπε τὸ μυστήριον, καὶ τὴν κλῆσιν ἐβρόντησεν. Ο έστι μεθερ μηνευόμενον, Μεθ' ἡμῶν ὁ Θεός. Τὸν τεχθέντα Θεόν ἐκήρυξε, καὶ Ἰουδαίων ἐφίμωσε στόματα. Μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ἐσβέσθη ἡ πλάνη· μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ πε ριτομή κατηργήθη μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ οἱ δαίμονες ἐφυγαδεύοντο· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ὁ διάβολος καταρ γεῖται· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ἡ κολυμβήθρα τίκτουσα οὐ κάμνει· μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ βασιλεῖς εὐσεβοῦσι· μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ Ἐκκλησίαι στενοχωρούνται· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ὁ θάνατος γέγονεν ὕπνος· μεθ᾿ ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ οἱ νεκροὶ τὴν ἐλευθερίαν σκιρτώντες βοώσιν· οὐκ ἄγγελος, οὐ πρέσβυς, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Θεὸς ἦλθε, καὶ ἔσωσεν ἡμᾶς· αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. [258] Κατὰ αἱρετικῶν, καὶ εἰς τὴν ἁγίαν Θεοτόκον. α'. Πάλιν τῇ παρρησίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διασπών τὰς σειρὰς τῆς ἀμαθίας τὸν διδασκαλικὸν καταλαμβάνω θρόνον, οὐκ αἰδούμενός μου τὴν πτωχείαν· φιλόπτωχοι γὰρ ὄντες οἰκτείρετε με διὰ τὴν τῆς ἀγάπης φιλοτιμίαν. Μένης γὰρ ὧν πλουσίοις ἐπεκτείνομαι, οὐκ ἀλαζονείας ὑποθέμενος νόσον, ἀλλὰ τῆς φιλοθέου ὑμῶν ψυχῆς ἀπο- πληρῶν τὸν ἔρωτα. Τέρπεσθε γάρ μου τοῖς λόγοις, ἐπειδὴ κἀγὼ εὐφραίνομαι ὑμῶν τοῖς τρόποις. Οὐκ οἶδά μου τὴν πτωχείαν, καὶ μαγιλάλον φωνὴν, τὸ καλὸν τοῦτο καὶ ἐπέραστον θεωρῶν θέατρον. Οἶδα γάρ, ὡς οὐ κριταί μου τῶν λόγων, ἢ θεαταὶ τῶν ἀγώνων συνέρχεσθε, ἀλλ' ἵνα τῷ παιδὶ ὡς πατέρες συνεπισχύσητε. Ἐγὼ γὰρ τῇ γλώττῃ λαλῶ, ὑμεῖς δὲ τῇ καρδίᾳ φθέγγεσθε πρὸς τὸν Θεὸν τοῦτο, δοθῆναι ἡμῖν λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος φιλόπαιδες γὰρ ὄντες καὶ φιλότεκνοι τοὺς ἡμετέρους πόνους οἰκείους λογίζεσθε στεφάνους. Διὸ οὐκ ὀκνῶ πρὸς τὸ λέγειν· λύει γάρ μου τὸν ὄχνον ὁ περὶ ὑμᾶς πόθος, μεταβάλλει μου τὴν ἀμάθειαν εἰς ἐνάρετον διδασκαλίαν ἡ εὐαγής προσευχή. Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐν προοιμίῳ εἰ- ρήσθω. Ἐγὼ δὲ σήμερον περιζωσάμενος τὴν ὁποὺν τῆς
PG 59:711ἀληθείας, καὶ ἐνδυσάμενος τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης, καὶ ὑποδησάμενος τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ Εὐαγγε-λίου τῆς εἰρήνης, ἄρχομαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναδε-ξάμενος ἀγῶνα. Ἐφάπτομαι τῶν ἀγώνων, οὐ λόγοις λόγους συνάπτων, οὐδὲ ῥητορικῇ δεινότητι τὰς σειρὰς τῶν προτάσεων διαλύων, ἀλλὰ τῇ τελείως ἐπαναγνωσθείσῃ φωνῇ τὰ εὐμήχανα τῶν αἱρετικῶν προβλήματα, ὡς ἱστὸν ἀράχνης, διασπῶν. Ἔστι δὲ ἀποστολικὸν ἀνάγνωσμα τοῦτο· Ὢ βάθος πλούτου, καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀν-εξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ Τί λέγεις, ὦ Παῦλε; ὁ πλοῦ-τος τοῦ Θεοῦ ἐν βάθει κεῖται, καὶ ἐν ὕψει γνωρίζεται; Ναὶ, φησὶ, καὶ ἐν βάθει, καὶ ἐν ὕψει· ἐν βάθει μὲν διὰ τὴν ἀνθρωπότητα, ἐν ὕψει δὲ διὰ τὴν θεότητα. Οὕτω γὰρ διὰ τοῦ προφήτου ἀποκαλύπτων τὴν οἰκονομίαν ἔλεγε πρὸς Ἄχαζ· Αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος· εἰς βάθος μὲν, διὰ τὴν οἰκονομίαν, εἰς ὕψος δὲ, διὰ τὴν θεολογίαν. Βαθὺ μὲν γὰρ σημεῖον τὸ ἐκ Παρθένου τεχθῆναι, ὑψηλὸν δὲ κήρυγμα καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθῆναι. Οὔτε οὖν τὸ ὕψος, ἄνθρωπε, περιεργαζόμενος καταλαμβάνεις, οὔτε τὸ βάθος πολυπραγμονῶν εὑρίσκεις. Σεπταὶ γάρ εἰσιν αἱ τοῦ Χριστοῦ γεννήσεις· ἡ μὲν γάρ ἐστι κατὰ φύσιν, ἡ δὲ παρὰ φύσιν. Παρὰ φύσιν γὰρ ἐν ὑστέροις καιροῖς ἐκ τῆς Παρθένου ἐτέχθη, κατὰ φύσιν δὲ πρὸ αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐτέχθη, ὡς ὁ γεννήσας οἶδε. Καὶ ἡ ἄνω γέν-νησις ἀψευδής. Ἀληθῶς γὰρ ἐκ Θεοῦ Θεὸς ἐγεννήθη, ἀληθῶς ἐκ τῆς Παρθένου ἄνθρωπος ὁ Θεὸς μετὰ ἀνθρώ-πων ἐτέχθη· ἄνω μόνος ἐκ μόνου Μονογενὴς, καὶ κάτω μόνος ἐκ μόνης Μονογενής· καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἄνω γεν-νήσεως ἀσεβές ἐστιν ὑπονοῆσαι μητέρα, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς Παρθένου βλάσφημόν ἐστιν ὑπονοῆσαι πατέρα. Ὁ Πατὴρ ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἡ Παρθένος ἀφθόρως ἔτε-κεν. Οὔτε γὰρ Θεὸς ῥεῦσιν ὑπέμεινε γεννήσας· θεοπρε-πῶς γὰρ ἐγέννησεν· οὔτε ἡ Παρθένος φθορὰν ὑπέστη τεκοῦσα· πνευματικῶς γὰρ ἔτεκεν. Ὢ καινοῦ θαύματος ὢ σεπτοῦ καὶ ἀλαλήτου μυστηρίου Τολμῶ γὰρ εἰπεῖν, ὅπερ λέγων οὐ σφάλλομαι· ὅτι καὶ ἄνω παρθένος ἐγέννησε φύσις (καθαρὰ γάρ ἐστι καὶ ἄφθορος ἡ τῆς θεότητος οὐσία), καὶ κάτω Παρθένος ἔτεκεν ἄφθορος ἄφθορον· Οὐ δώσεις γὰρ τὸν Ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Ὅταν ἡ φύσις τάξει βαίνῃ, τότε τὰ κατὰ φύσιν ζήτει, ἄνθρωπε· ὅταν δὲ Θεός τι προστάσσῃ, τότε ἡ φύσις τὴν ἑαυτῆς ἀρνεῖται τάξιν, καὶ ἐκεῖνα πράττει, ἅπερ ὁ τοῦ Θεοῦ βούλεται νόμος. Οἷόν τι λέγω· Ἐκέλευσεν ὁ Θεὸς τῇ πέτρᾳ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐκβλύσαι ὕδωρ, καὶ ἔβλυσεν, οὐχ ὃ εἶχεν ἐν κόλποις, ἀλλ’ ὃ ἐναπέθετο τὸ πρόσταγμα. Ὥσπερ οὖν ἡ πέτρα νεύματι τοῦ Θεοῦ πηγὴ γέγονε, καὶ τῇ φορᾷ τῶν ὑδάτων χειμάῤῥους ἔτεκεν, οὐ φλεβὸς ὑποκειμένης, οὐ παρὰ ποταμοῦ δανεισαμένη, ἀλλ’ ἡ ξηρὰ καὶ ἄφλεβος καὶ ἄνυγρος ἄφνω γέγονε ποταμῶν μήτηρ, ἀφθόνως προχέουσα ὅπερ οὐκ ἔσχεν ὕδωρ· οὕτω καὶ ἡ ἀπειρόγαμος Παρθένος τῇ ἐπισκιάσει τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸν Κύριον ἡμῶν ἔτεκε κατὰ σάρκα, οὐ τάξει φύσεως κινηθεῖσα, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ Ὑψίστου ἐπὶ τὸ τεκεῖν ἐλθοῦσα. Οὐ γὰρ δανεισαμένη παρὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως ἔτεκεν, ἀλλὰ δυναμωθεῖσα τῷ ἁγίῳ Πνεύ-ματι οὕτως ἔτεκεν, ὥσπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις ἠθέλησε. Πνεῦμα γὰρ, φησὶν, ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεν-νώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Εἰ δὲ θέλεις γνῶναι, πῶς ἡ φύσις ἀρνεῖται τὴν ἑαυτῆς τάξιν, ἵνα παρὰ φύσιν ὑπηρετήσῃ τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ, ἐρώτησον τὴν ῥάβδον τὴν Ἀαρών· Εἰπὲ, ἡ ῥάβδος ἡ ξηρὰ, πῶς φύλλα καὶ καρπὸν ἐν ἀκαριαίᾳ ῥοπῇ παρὰ φύσιν ἐβλά-στησας; Οὐ τῇ γῇ Μωϋσῆς σε προέθετο, οὐκ ὄμβροις ἤρδευσεν, οὐ χρόνος τὰς ῥίζας ἔθρεψεν, οὐ θέρος εἶδες ἢ ἔαρ, οὐ χειμῶνος ἀπήλαυσας, ἢ μετοπώρου· πῶς οὖν φύλλα, καὶ ἄνθη, καὶ καρπὸν ἔδωκας; Καὶ ἡ ῥάβδος, Οὐ τροπαῖς, φησὶν, ἀέρων ἢ μεταβολαῖς καιρῶν ἐδού-λευσα, ἀλλὰ τῷ θείῳ ὑπηρετησαμένη λόγῳ τὴν φύσιν ἐπάτησα, καὶ παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκα, ἵνα καὶ κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν τῷ τοῦ ἀριστοτέχνου ὑπηρετήσω-μεν θελήματι. Ὥσπερ οὖν ἡ ῥάβδος παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκεν, ἄνθρωπε, ἵνα πιστεύσῃ ἡ Ἰουδαία· οὕτω καὶ ἡ ζῶσα ῥάβδος, ἡ βασιλικὴ Παρθένος, ἄνευ γαμικῶν νό-μων ἔτεκεν, ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη. β. Εἰ δὲ λέγεις, Τί ὅμοιον ῥάβδος βλαστάνουσα πρὸς Παρθένον τίκτουσαν; μάνθανε, ὡς πάνυ τὴν ὁμοιότητα σώ-
•
711
CONTRA HÆRETICOS ET
ἀληθείας, καὶ ἐνδυσάμενος τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης,
καὶ ὑποδησάμενος τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασία τοῦ Εὐαγγε
λίου τῆς εἰρήνης, ἄρχομαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναδε
ξάμενος ἀγῶνα. Εφάπτομαι τῶν ἀγώνων, οὐ λόγοις
λόγους συνάπτων, οὐδὲ ῥητορικῇ δεινότητι τὰς σειρὰς
τῶν προτάσεων διαλύων, ἀλλὰ τῇ τελείως ἐπαναγνωσθείση
φωνῇ τὰ εὐμήχανα τῶν αἱρετικῶν προβλήματα, ὡς ἱστὸν
ἀράχνης, διασπῶν. Ἔστι δὲ ἀποστολικὸν ἀνάγνωσμα
τοῦτο· Ο βάθος πλούτου, καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως
Θεοῦ ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀν-
εξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ! Τί λέγεις, ὦ Παύλε, ὁ πλοῦ-
τος τοῦ Θεοῦ ἐν βάθει κεῖται, καὶ ἐν ὕψει γνωρίζεται;
Ναι, φησὶ, καὶ ἐν βάθει, καὶ ἐν ὕψει· ἐν βάθει μὲν διὰ
τὴν ἀνθρωπότητα, ἐν ὕψει δὲ διὰ τὴν θεότητα. Οὕτω γὰρ
διὰ τοῦ προφήτου ἀποκαλύπτων τὴν οἰκονομίαν έλεγε
πρὸς ᾿Αχαζ· Αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ Κυρίου
τοῦ Θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος· εἰς βάθος μὲν,
διὰ τὴν οἰκονομίαν, εἰς ὕψος δὲ, διὰ τὴν θεολογίαν. Βαθύ
μὲν γὰρ σημεῖον τὸ ἐκ Παρθένου τεχθῆναι, ὑψηλὸν δὲ
κήρυγμα καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθῆναι. Οὔτε οὖν τὸ
ύψος, ἄνθρωπε, περιεργαζόμενος καταλαμβάνεις, οὔτε
τὸ βάθος πολυπραγμονῶν εὑρίσκεις. Σεπταὶ γάρ εἰσιν
αἱ τοῦ Χριστοῦ γεννήσεις· ἡ μὲν γάρ ἐστι κατὰ φύσιν,
ἡ δὲ παρὰ φύσιν. Παρὰ φύσιν γὰρ ἐν ὑστέροις καιροῖς
ἐκ τῆς Παρθένου ἐτέχθη, κατὰ φύσιν δὲ πρὸ αἰώνων ἐκ
τοῦ Πατρὸς ἐτέχθη, ὡς ὁ γεννήσας οἶδε. Καὶ ἡ ἄνω γέν-
νησις ἀψευδής. Αληθῶς γὰρ ἐκ Θεοῦ Θεὸς ἐγεννήθη,
ἀληθῶς ἐκ τῆς Παρθένου ανθρωπος ὁ Θεὸς μετὰ ἀνθρώ
των ετέχθη· ἄνω μόνος ἐκ μόνου Μονογενῆς, καὶ κάτω
μόνος ἐκ μόνης Μονογενής· καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἄνω γεν-
νήσεως ἀσεβές ἐστιν ὑπονοῆσαι μητέρα, οὕτω καὶ ἐπὶ
τῆς Παρθένου βλάσφημόν ἐστιν ὑπονοήσαι πατέρα. Ο
Πατὴρ ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἡ Παρθένος ἀφθόρως ἔτε-
κεν. Οὔτε γὰρ Θεὸς ῥεῦσιν ὑπέμεινε γεννήσας· θεοπρε
πῶς γὰρ ἐγέννησεν· οὔτε ἡ Παρθένο; φθορὰν ὑπέστη
τεκοῦσα· πνευματικῶς γὰρ ἔτεκεν. Ὢ καινοῦ θαύματος
ὢ σεπτοῦ καὶ ἀλαλήτου μυστηρίου! Τολμῷ γὰρ εἰπεῖν,
ὅπερ λέγων οὐ σφάλλομαι· ὅτι καὶ ἄνω παρθένος ἐγέννησε
φύσις (καθαρὰ γὰρ ἐστι καὶ ἄφθορος ἡ τῆς θεότητος
οὐσία), καὶ κάτω Παρθένος ἔτεκεν ἄφθορος ἄφθορον·
Οὐ δώσεις γὰρ τὸν Οσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Όταν
ἡ φύσις τάξει βαίνῃ, τότε τὰ κατὰ φύσιν ζήτει, ἄνθρωπε
ὅταν δὲ Θεός τι προστάσσῃ, τότε ἡ φύσις τὴν ἑαυτῆς
ἀρνεῖται τάξιν, καὶ ἐκεῖνα πράττει, ἅπερ ὁ τοῦ Θεοῦ
[239] βούλεται νόμος. Οἷόν τι λέγω· Ἐκέλευσεν ὁ θεὸς
τῇ πέτρα ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐκβλύσαι ὕδωρ, καὶ ἔβλυσεν, οὐχ
δ εἶχεν ἐν κόλποις, ἀλλ' ὁ ἐναπέθετο τὸ πρόσταγμα.
Ὥσπερ οὖν ἡ πέτρα νεύματι τοῦ Θεοῦ πηγὴ γέγονε,
καὶ τῇ φορᾷ τῶν ὑδάτων χειμάρρους ἔτεκεν, οὐ φλεβὸς
υποκειμένης, οι παρὰ ποταμοῦ δανεισαμένη, ἀλλ' ἡ
ξηρὰ καὶ ἀφλεβος καὶ ἄνυγρός ἄφνω γέγονε ποταμῶν
μήτηρ, ἀφθόνως προχέουσα όπερ οὐκ ἔσχεν ὕδωρ· οὕτω
καὶ ἡ ἀπειρόγαμος Παρθένος τῇ ἐπισκιάσει τοῦ ἁγίου
Πνεύματος τὸν Κύριον ἡμῶν ἔτεκε κατὰ σάρκα, οὐ τάξει
φύσεως κινηθεῖσα, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ Υψίστου ἐπὶ
τὸ τεκεῖν ἐλθοῦσα. Οὐ γὰρ δανεισαμένη παρὰ τὸν νόμον
τῆς φύσεως ἔτεκεν, ἀλλὰ δυναμωθεῖσα τῷ ἁγίῳ Πνεύ
ματι οὕτως ἔτεκεν, ὥσπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις ηθέλησε.
καὶ
Πνεῦμα γάρ, φησίν, ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ,
δύναμις Υψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεν-
νώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Εἰ δὲ θέλεις
γνώναι, πῶς ἡ φύσις ἀρνεῖται τὴν ἑαυτῆς τάξιν, ἵνα
παρὰ φύσιν ὑπηρετήσῃ τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ, ἐρώτησον
τὴν ῥάβδον τὴν ᾿Ααρών· Εἰπὲ, ἡ ῥάβδος ἢ ξηρά, πως
φύλλα καὶ καρπὸν ἐν ἀκαριαία ῥοπῇ παρὰ φύσιν ἐβλά-
στησας; Οὐ τῇ γῇ Μωϋσῆς σε προέθετο, οὐκ ὄμβροις
πέδευσεν, οὐ χρόνος τὰς ῥίζας ἔθρεψεν, οὐ θέρος εἶδες
* Ξαρ, οὐ χειμῶνος ἀπήλαυσας, ἢ μετοπώρου· πῶς οὖν
φύλλα, καὶ ἄνθη, καὶ καρπὸν ἔδωκας; Καὶ ἡ ῥάΰδος.
Οὐ τροπαῖ;, φησὶν, αέρων ἢ μεταβολαῖς καιρῶν ἑδού-
με τα, ἀλλὰ τῷ θείῳ ὑπηρέτησαμένη λόγῳ τὴν φύσιν
ἐπάτησα, καὶ παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκα, ἵνα καὶ κατὰ
φύσιν καὶ παρὰ φύσιν τῷ τοῦ ἀριστοτέχνου υπηρετήσω-
μεν θελήματι. Ὥσπερ οὖν ἡ ῥάβδο; παρὰ φύσιν καρπὸν
ἔδωκεν, άνθρωπε, ἵνα πιστεύσῃ ἡ Ἰουδαία· οὕτω καὶ
ἡ ζώσα ῥάβδος, ή βασιλική Παρθένος, ἄνευ γαμικών νό-
μων ἔτεκεν, ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη.
-
3'. Εἰ δὲ λέγεις, Τί όμοιον ράβδος βλαστάνουσα προς
Παρθένον τίκτουσαν; μάνθανε, ὡς πάνω τὴν ὁμοιότητα σύν
IN SANCTAM DEIPARAM.
712
ζει. Η γὰρ ῥάβδος τύπος ἦν τῆς Παρθένου· ἐκείνη εἰκών,
αὕτη ἡ ἀλήθεια· καὶ τὸ προλαβὸν ὑπόδειγμα, τοῦτο ἀπό-
δειξις. Ὥσπερ γὰρ ἐκείνη ἡ ῥάβδος καρπὸν ἔδωκε παρὰ
φύσιν, οὕτω καὶ ὧδε παρὰ φύσιν ἡ Παρθένος τὸ ἄνθος τῆς
εὐσεβείας ἐβλάστησεν. Ἐξελεύσεται γάρ, φησί, μά
βδος ἐκ τῆς ῥίζης Ιεσσαι, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς
ἀναβήσεται. Μὴ μάτην οὖν ὁ Παῦλος τὸν πλοῦτον του
Θεοῦ θαυμάζει, τουτέστι, τὴν ἔνσαρκον οίκονομίαν τοῦ
Χριστοῦ; Φεῦ τῆς ἀπιστίας τῶν αἱρετικῶν ! φεῦ τούτων
τῆς λύσσης καὶ θεομάχου γλώσσης ὁ Παῦλος, ὁ τῶν οὐ-
ρανῶν πολίτης, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής, ὁ τοῦ Χριστοῦ
διάπυρος εραστής, ὁ τῶν ἀλαλήτων μυστηρίων ἀκροατής,
καὶ τὴν οἰκονομίαν ζητήσας ἔφριξε καὶ ιλιγγίασε· καὶ
ὑμεῖς τὴν θεότητα διερμηνεύοντες οὐ φρίττετε ; Παύλος
τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ ἀνεξερεύνητα λέγει· καὶ σὺ τὴν
φύσιν τοῦ Πατρὸς ὡς εὐθήρατον ἐρευνᾶς; Καιρός δέ σε
καλέσαι, σκυθρωπάσαντα επαναστρέψαι κατὰ τῶν ὑπὸ
σοῦ ἀφράστως εἰρημένων. Πῶς ἔτεκεν ἡ Παρθένος οὐκ
οἶδας, καὶ πῶς ἐγέννησεν ὁ Θεὸς εἰδέναι βούλει; τὴν ἐν
τῇ Ηρώδου κατὰ σάρκα γέννησιν τοῦ Χριστοῦ ἀγνοεῖς
πῶς γέγονε, καὶ τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνάρχως καὶ ἀνερμη-
νεύτως καὶ σεπτῶς καὶ ἀλαλήτως πρὸ πάσης ἐννοίας
καὶ καιρῶν καὶ αἰώνων ἀμεσιτεύτως γεγενημένην ἑρμη·
νεύειν τολμᾷς, καὶ δοκιμάζειν ἐπιχειρεῖς; Εἰ τὸ σταυ
ρωθὲν σῶμα τοῦ Χριστοῦ Θωμᾶς ψηλαφήσας ἀναπαίδευ
τος οὐκ ἔμεινε, καί γε ἀπόστολος ὧν· ποίας εἰσὶ τιμω-
ρίας ἄξιοι οἱ μὴ χειρὶ τὸ σῶμα ψηλαφώντες τοῦ Χριστοῦ,
ἀλλὰ τῇ γλώττῃ τὴν ἀΐδιον τῆς θεότητος αὐτοῦ διερευ
νῶντες φύσιν ; Θωμᾶς γὰρ καὶ ὃ εἶδε σῶμα, ἐψηλάφησεν
οὗτοι δὲ ἦν μὴ εἶδον θεότητα, ὡς ἑωρακότες ἐξηρεύνη
σαν. Εἰπὲ δὲ, ὦ δεινὸ καὶ εὐμήχανε ρήτορ Ευνόμιε, ὁ
τριχῶς τὴν τῆς θεότητος διακρίνων φύσιν, ὁ μικροῦ
ο
πάλιν βραχύτερον ἀναπλάττων θεούς, διὰ τί κτίσμα, καὶ
οὐ γέννημα τὸν Χριστὸν λέγεις; Ἵνα μή, φησὶ, ρεύσεω;
ἔννοιαν τῇ ἀκτίστῳ τοῦ Θεοῦ προσψαύσω φύσει· τὸν γὰρ
γεννῶντα ἀνάγκη ὑπομεῖναι ρεῦσιν. Οὐκοῦν καὶ κτίζοντα
ἀκόλουθον ὑπομεῖναι πόνον. Ο γὰρ κτίζων, ἀκόπως οὐ
κτίζει. Εἰ τοίνυν τῆς ῥεύσεως ἔννοιαν φυγών, τὸν Πα-
τέρα [240] Πατέρα εἰπεῖν παραιτεῖς, μήτε δημιουργὸν
αὐτὸν εἴπῃς, ἵνα μὴ πόνων καὶ ἱδρώτων υπόνοιαν ἐπιρ
ρίψης. Αλλ' οὐχ οἷαν, φησί, δόξαν περὶ ἀνθρώπων ἔχο
μεν, τοιαύτην καὶ περὶ Θεοῦ ἐκλαμβάνειν ὀφείλομεν.
Ανθρωποι γὰρ κτίζοντες, πάνω καὶ ἱδρῶτι κτίζουσι·
Θεὸς δὲ κτίζων, ἀπόνως κτίζει· ἀσύνθετος γάρ ἐστι τὴν
φύσιν. Ἐπεὶ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων, ὁ κτίζων Θεὸς
κτίζει ἀπόνως, ἀερεύστως γεννᾶν οὐ δύναται; ἀλλ᾽ ὅτε
μὲν κτίζει, ἀπόνως ὁ Θεὸς κτίζει, ὅτε δὲ γεννᾷ, ὡς ἄνω
θρωπος ὑπομένει ῥεῦσιν ; καὶ δημιουργῶν μὲν ἀπαθὴς
μένει, γεννῶν δὲ ἀνθρωπίνω περιπίπτει πάθει; Φρίττω,
καὶ δεδιῶ, καὶ τρέμω τὴν βλάσφημον, τὴν ἀθύρωτον,
τὴν ἀχαλίνωτον τῶν αἱρετικῶν γλώτταν, ἐννοῶν, ὅτι
ἀφθάρτως ἡ Παρθένος ἔτεκε, πιστεύουσι, καὶ ὅτι Θεὸς
ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἀμφιβάλλουσιν. Ἡ ἄφθορος τῆς
Παρθένου μήτρα καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν ἄλυτος ἔμεινεν,
ἄνθρωπε, καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς φύσις ἐν τῷ γεννᾶν τὴν
ῥεῦσιν οὐ διέφυγεν; Αλλ' ἡ Παρθένος καὶ μετὰ τὸ τέ
κεῖν παρθένος ἔμεινεν, ἐκ τοῦ τεκεῖν μὴ ζημιωθεῖσα τὴν
παρθενίαν· καὶ ὁ Πατὴρ μετὰ τὴ γεννήσαι ὁ αὐτὸς μεί-
καὶ οὐκ ἠδύνατο, ἀῤῥεύστου καὶ ἀναλλοιώτου τῆς οὐσίας
μενούσης; Καὶ ὅπου μὲν ὄγκος σώματος, μελῶν ἁρμο
νία, ὀστέων σύνθεσις, νευρών τάξις, φλεβών πλήθη,
ἄρθρων δεσμοί, τὸ βρέφος ἐξῆλθεν ὡς εἶδε, καὶ ἐν τῇ
παρθενικῇ ἀποῤῥήτως ἑαυτὸν ὑφάνας γαστρί· ὅπου δὲ
οὐ σῶμα, οὐ μέλος, οὐκ ἄρθρα, οὐ νεύρα, οὐκ ἐστέα, οὐ
φλέβες, ἀλλ' ἀναφῆς καὶ ἀσώματος καὶ ἀόρατος φύσις,
ῥεῦσιν εἰσάγεις καὶ μείωσιν νοεῖς; Καὶ προῆλθεν ἐκ
μήτρας, καὶ ἄλυτος ἔμεινεν ἡ μήτρα. Ο γὰρ ἄνευ
σπέρματος ἐν τῇ Παρθένῳ ἐμψυχώσας ἑαυτῷ ναόν, αὐτὸς
καὶ ἄλυτον διετήρησε την μήτραν, ὡς Θεός. Τὰ γὰρ ἔργα
τοῦ Θεοῦ οὐ τῇ φύσει των πραγμάτων δουλεύει, ἀλλὰ
τῇ κελεύσει τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐξακολουθεῖ. Ποτὲ μὲν γὰρ
ὁ Θεὸς κατὰ φύσιν κτίζει, ἵνα γνῶς τῆς φύσεως τὴν
ευταξίαν· ποτὲ δὲ παρὰ φύσιν δημιουργεί, ένα μάθης
τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν. Οὔτε γὰρ πάντα κατά
φύσιν γίνεται, ἵνα μὴ θεολογηθῇ ἡ φύσις, οὔτε πάντα
παρά φύσιν, ἵνα μὴ ἀταξία της φύσεως νομισθῇ τὰ
παρὰ φύσιν πραττόμενα. Πλάττει δὲ Θεὸς κατὰ φύσιν,
δημιουργεῖ καὶ παρὰ φύσιν, ἵνα μάθης ὡς ἡ φύσις θερα
PG 59:712ζει. Ἡ γὰρ ῥάβδος τύπος ἦν τῆς Παρθένου· ἐκείνη εἰκὼν, αὕτη ἡ ἀλήθεια· καὶ τὸ προλαβὸν ὑπόδειγμα, τοῦτο ἀπό-δειξις. Ὥσπερ γὰρ ἐκείνη ἡ ῥάβδος καρπὸν ἔδωκε παρὰ φύσιν, οὕτω καὶ ὧδε παρὰ φύσιν ἡ Παρθένος τὸ ἄνθος τῆς εὐσεβείας ἐβλάστησεν Ἐξελεύσεται γὰρ, φησὶ, ῥά-βδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται. Μὴ μάτην οὖν ὁ Παῦλος τὸν πλοῦτον τοῦ Θεοῦ θαυμάζει, τουτέστι, τὴν ἔνσαρκον οἰκονομίαν τοῦ Χριστοῦ; Φεῦ τῆς ἀπιστίας τῶν αἱρετικῶν φεῦ τούτων τῆς λύσσης καὶ θεομάχου γλώσσης Παῦλος, ὁ τῶν οὐ-ρανῶν πολίτης, ὁ τοῦ παραδείσου θεατὴς, ὁ τοῦ Χριστοῦ διάπυρος ἐραστὴς, ὁ τῶν ἀλαλήτων μυστηρίων ἀκροατὴς, καὶ τὴν οἰκονομίαν ζητήσας ἔφριξε καὶ ἰλιγγίασε· καὶ ὑμεῖς τὴν θεότητα διερμηνεύοντες οὐ φρίττετε; Παῦλος τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ ἀνεξερεύνητα λέγει· καὶ σὺ τὴν φύσιν τοῦ Πατρὸς ὡς εὐθήρατον ἐρευνᾷς; Καιρὸς δέ σε καλέσαι, σκυθρωπάσαντα ἐπαναστρέψαι κατὰ τῶν ὑπὸ σοῦ ἀφράστως εἰρημένων. Πῶς ἔτεκεν ἡ Παρθένος οὐκ
•
711
CONTRA HÆRETICOS ET
ἀληθείας, καὶ ἐνδυσάμενος τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης,
καὶ ὑποδησάμενος τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασία τοῦ Εὐαγγε
λίου τῆς εἰρήνης, ἄρχομαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναδε
ξάμενος ἀγῶνα. Εφάπτομαι τῶν ἀγώνων, οὐ λόγοις
λόγους συνάπτων, οὐδὲ ῥητορικῇ δεινότητι τὰς σειρὰς
τῶν προτάσεων διαλύων, ἀλλὰ τῇ τελείως ἐπαναγνωσθείση
φωνῇ τὰ εὐμήχανα τῶν αἱρετικῶν προβλήματα, ὡς ἱστὸν
ἀράχνης, διασπῶν. Ἔστι δὲ ἀποστολικὸν ἀνάγνωσμα
τοῦτο· Ο βάθος πλούτου, καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως
Θεοῦ ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀν-
εξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ! Τί λέγεις, ὦ Παύλε, ὁ πλοῦ-
τος τοῦ Θεοῦ ἐν βάθει κεῖται, καὶ ἐν ὕψει γνωρίζεται;
Ναι, φησὶ, καὶ ἐν βάθει, καὶ ἐν ὕψει· ἐν βάθει μὲν διὰ
τὴν ἀνθρωπότητα, ἐν ὕψει δὲ διὰ τὴν θεότητα. Οὕτω γὰρ
διὰ τοῦ προφήτου ἀποκαλύπτων τὴν οἰκονομίαν έλεγε
πρὸς ᾿Αχαζ· Αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ Κυρίου
τοῦ Θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος· εἰς βάθος μὲν,
διὰ τὴν οἰκονομίαν, εἰς ὕψος δὲ, διὰ τὴν θεολογίαν. Βαθύ
μὲν γὰρ σημεῖον τὸ ἐκ Παρθένου τεχθῆναι, ὑψηλὸν δὲ
κήρυγμα καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθῆναι. Οὔτε οὖν τὸ
ύψος, ἄνθρωπε, περιεργαζόμενος καταλαμβάνεις, οὔτε
τὸ βάθος πολυπραγμονῶν εὑρίσκεις. Σεπταὶ γάρ εἰσιν
αἱ τοῦ Χριστοῦ γεννήσεις· ἡ μὲν γάρ ἐστι κατὰ φύσιν,
ἡ δὲ παρὰ φύσιν. Παρὰ φύσιν γὰρ ἐν ὑστέροις καιροῖς
ἐκ τῆς Παρθένου ἐτέχθη, κατὰ φύσιν δὲ πρὸ αἰώνων ἐκ
τοῦ Πατρὸς ἐτέχθη, ὡς ὁ γεννήσας οἶδε. Καὶ ἡ ἄνω γέν-
νησις ἀψευδής. Αληθῶς γὰρ ἐκ Θεοῦ Θεὸς ἐγεννήθη,
ἀληθῶς ἐκ τῆς Παρθένου ανθρωπος ὁ Θεὸς μετὰ ἀνθρώ
των ετέχθη· ἄνω μόνος ἐκ μόνου Μονογενῆς, καὶ κάτω
μόνος ἐκ μόνης Μονογενής· καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἄνω γεν-
νήσεως ἀσεβές ἐστιν ὑπονοῆσαι μητέρα, οὕτω καὶ ἐπὶ
τῆς Παρθένου βλάσφημόν ἐστιν ὑπονοήσαι πατέρα. Ο
Πατὴρ ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἡ Παρθένος ἀφθόρως ἔτε-
κεν. Οὔτε γὰρ Θεὸς ῥεῦσιν ὑπέμεινε γεννήσας· θεοπρε
πῶς γὰρ ἐγέννησεν· οὔτε ἡ Παρθένο; φθορὰν ὑπέστη
τεκοῦσα· πνευματικῶς γὰρ ἔτεκεν. Ὢ καινοῦ θαύματος
ὢ σεπτοῦ καὶ ἀλαλήτου μυστηρίου! Τολμῷ γὰρ εἰπεῖν,
ὅπερ λέγων οὐ σφάλλομαι· ὅτι καὶ ἄνω παρθένος ἐγέννησε
φύσις (καθαρὰ γὰρ ἐστι καὶ ἄφθορος ἡ τῆς θεότητος
οὐσία), καὶ κάτω Παρθένος ἔτεκεν ἄφθορος ἄφθορον·
Οὐ δώσεις γὰρ τὸν Οσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Όταν
ἡ φύσις τάξει βαίνῃ, τότε τὰ κατὰ φύσιν ζήτει, ἄνθρωπε
ὅταν δὲ Θεός τι προστάσσῃ, τότε ἡ φύσις τὴν ἑαυτῆς
ἀρνεῖται τάξιν, καὶ ἐκεῖνα πράττει, ἅπερ ὁ τοῦ Θεοῦ
[239] βούλεται νόμος. Οἷόν τι λέγω· Ἐκέλευσεν ὁ θεὸς
τῇ πέτρα ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐκβλύσαι ὕδωρ, καὶ ἔβλυσεν, οὐχ
δ εἶχεν ἐν κόλποις, ἀλλ' ὁ ἐναπέθετο τὸ πρόσταγμα.
Ὥσπερ οὖν ἡ πέτρα νεύματι τοῦ Θεοῦ πηγὴ γέγονε,
καὶ τῇ φορᾷ τῶν ὑδάτων χειμάρρους ἔτεκεν, οὐ φλεβὸς
υποκειμένης, οι παρὰ ποταμοῦ δανεισαμένη, ἀλλ' ἡ
ξηρὰ καὶ ἀφλεβος καὶ ἄνυγρός ἄφνω γέγονε ποταμῶν
μήτηρ, ἀφθόνως προχέουσα όπερ οὐκ ἔσχεν ὕδωρ· οὕτω
καὶ ἡ ἀπειρόγαμος Παρθένος τῇ ἐπισκιάσει τοῦ ἁγίου
Πνεύματος τὸν Κύριον ἡμῶν ἔτεκε κατὰ σάρκα, οὐ τάξει
φύσεως κινηθεῖσα, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ Υψίστου ἐπὶ
τὸ τεκεῖν ἐλθοῦσα. Οὐ γὰρ δανεισαμένη παρὰ τὸν νόμον
τῆς φύσεως ἔτεκεν, ἀλλὰ δυναμωθεῖσα τῷ ἁγίῳ Πνεύ
ματι οὕτως ἔτεκεν, ὥσπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις ηθέλησε.
καὶ
Πνεῦμα γάρ, φησίν, ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ,
δύναμις Υψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεν-
νώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Εἰ δὲ θέλεις
γνώναι, πῶς ἡ φύσις ἀρνεῖται τὴν ἑαυτῆς τάξιν, ἵνα
παρὰ φύσιν ὑπηρετήσῃ τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ, ἐρώτησον
τὴν ῥάβδον τὴν ᾿Ααρών· Εἰπὲ, ἡ ῥάβδος ἢ ξηρά, πως
φύλλα καὶ καρπὸν ἐν ἀκαριαία ῥοπῇ παρὰ φύσιν ἐβλά-
στησας; Οὐ τῇ γῇ Μωϋσῆς σε προέθετο, οὐκ ὄμβροις
πέδευσεν, οὐ χρόνος τὰς ῥίζας ἔθρεψεν, οὐ θέρος εἶδες
* Ξαρ, οὐ χειμῶνος ἀπήλαυσας, ἢ μετοπώρου· πῶς οὖν
φύλλα, καὶ ἄνθη, καὶ καρπὸν ἔδωκας; Καὶ ἡ ῥάΰδος.
Οὐ τροπαῖ;, φησὶν, αέρων ἢ μεταβολαῖς καιρῶν ἑδού-
με τα, ἀλλὰ τῷ θείῳ ὑπηρέτησαμένη λόγῳ τὴν φύσιν
ἐπάτησα, καὶ παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκα, ἵνα καὶ κατὰ
φύσιν καὶ παρὰ φύσιν τῷ τοῦ ἀριστοτέχνου υπηρετήσω-
μεν θελήματι. Ὥσπερ οὖν ἡ ῥάβδο; παρὰ φύσιν καρπὸν
ἔδωκεν, άνθρωπε, ἵνα πιστεύσῃ ἡ Ἰουδαία· οὕτω καὶ
ἡ ζώσα ῥάβδος, ή βασιλική Παρθένος, ἄνευ γαμικών νό-
μων ἔτεκεν, ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη.
-
3'. Εἰ δὲ λέγεις, Τί όμοιον ράβδος βλαστάνουσα προς
Παρθένον τίκτουσαν; μάνθανε, ὡς πάνω τὴν ὁμοιότητα σύν
IN SANCTAM DEIPARAM.
712
ζει. Η γὰρ ῥάβδος τύπος ἦν τῆς Παρθένου· ἐκείνη εἰκών,
αὕτη ἡ ἀλήθεια· καὶ τὸ προλαβὸν ὑπόδειγμα, τοῦτο ἀπό-
δειξις. Ὥσπερ γὰρ ἐκείνη ἡ ῥάβδος καρπὸν ἔδωκε παρὰ
φύσιν, οὕτω καὶ ὧδε παρὰ φύσιν ἡ Παρθένος τὸ ἄνθος τῆς
εὐσεβείας ἐβλάστησεν. Ἐξελεύσεται γάρ, φησί, μά
βδος ἐκ τῆς ῥίζης Ιεσσαι, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς
ἀναβήσεται. Μὴ μάτην οὖν ὁ Παῦλος τὸν πλοῦτον του
Θεοῦ θαυμάζει, τουτέστι, τὴν ἔνσαρκον οίκονομίαν τοῦ
Χριστοῦ; Φεῦ τῆς ἀπιστίας τῶν αἱρετικῶν ! φεῦ τούτων
τῆς λύσσης καὶ θεομάχου γλώσσης ὁ Παῦλος, ὁ τῶν οὐ-
ρανῶν πολίτης, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής, ὁ τοῦ Χριστοῦ
διάπυρος εραστής, ὁ τῶν ἀλαλήτων μυστηρίων ἀκροατής,
καὶ τὴν οἰκονομίαν ζητήσας ἔφριξε καὶ ιλιγγίασε· καὶ
ὑμεῖς τὴν θεότητα διερμηνεύοντες οὐ φρίττετε ; Παύλος
τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ ἀνεξερεύνητα λέγει· καὶ σὺ τὴν
φύσιν τοῦ Πατρὸς ὡς εὐθήρατον ἐρευνᾶς; Καιρός δέ σε
καλέσαι, σκυθρωπάσαντα επαναστρέψαι κατὰ τῶν ὑπὸ
σοῦ ἀφράστως εἰρημένων. Πῶς ἔτεκεν ἡ Παρθένος οὐκ
οἶδας, καὶ πῶς ἐγέννησεν ὁ Θεὸς εἰδέναι βούλει; τὴν ἐν
τῇ Ηρώδου κατὰ σάρκα γέννησιν τοῦ Χριστοῦ ἀγνοεῖς
πῶς γέγονε, καὶ τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνάρχως καὶ ἀνερμη-
νεύτως καὶ σεπτῶς καὶ ἀλαλήτως πρὸ πάσης ἐννοίας
καὶ καιρῶν καὶ αἰώνων ἀμεσιτεύτως γεγενημένην ἑρμη·
νεύειν τολμᾷς, καὶ δοκιμάζειν ἐπιχειρεῖς; Εἰ τὸ σταυ
ρωθὲν σῶμα τοῦ Χριστοῦ Θωμᾶς ψηλαφήσας ἀναπαίδευ
τος οὐκ ἔμεινε, καί γε ἀπόστολος ὧν· ποίας εἰσὶ τιμω-
ρίας ἄξιοι οἱ μὴ χειρὶ τὸ σῶμα ψηλαφώντες τοῦ Χριστοῦ,
ἀλλὰ τῇ γλώττῃ τὴν ἀΐδιον τῆς θεότητος αὐτοῦ διερευ
νῶντες φύσιν ; Θωμᾶς γὰρ καὶ ὃ εἶδε σῶμα, ἐψηλάφησεν
οὗτοι δὲ ἦν μὴ εἶδον θεότητα, ὡς ἑωρακότες ἐξηρεύνη
σαν. Εἰπὲ δὲ, ὦ δεινὸ καὶ εὐμήχανε ρήτορ Ευνόμιε, ὁ
τριχῶς τὴν τῆς θεότητος διακρίνων φύσιν, ὁ μικροῦ
ο
πάλιν βραχύτερον ἀναπλάττων θεούς, διὰ τί κτίσμα, καὶ
οὐ γέννημα τὸν Χριστὸν λέγεις; Ἵνα μή, φησὶ, ρεύσεω;
ἔννοιαν τῇ ἀκτίστῳ τοῦ Θεοῦ προσψαύσω φύσει· τὸν γὰρ
γεννῶντα ἀνάγκη ὑπομεῖναι ρεῦσιν. Οὐκοῦν καὶ κτίζοντα
ἀκόλουθον ὑπομεῖναι πόνον. Ο γὰρ κτίζων, ἀκόπως οὐ
κτίζει. Εἰ τοίνυν τῆς ῥεύσεως ἔννοιαν φυγών, τὸν Πα-
τέρα [240] Πατέρα εἰπεῖν παραιτεῖς, μήτε δημιουργὸν
αὐτὸν εἴπῃς, ἵνα μὴ πόνων καὶ ἱδρώτων υπόνοιαν ἐπιρ
ρίψης. Αλλ' οὐχ οἷαν, φησί, δόξαν περὶ ἀνθρώπων ἔχο
μεν, τοιαύτην καὶ περὶ Θεοῦ ἐκλαμβάνειν ὀφείλομεν.
Ανθρωποι γὰρ κτίζοντες, πάνω καὶ ἱδρῶτι κτίζουσι·
Θεὸς δὲ κτίζων, ἀπόνως κτίζει· ἀσύνθετος γάρ ἐστι τὴν
φύσιν. Ἐπεὶ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων, ὁ κτίζων Θεὸς
κτίζει ἀπόνως, ἀερεύστως γεννᾶν οὐ δύναται; ἀλλ᾽ ὅτε
μὲν κτίζει, ἀπόνως ὁ Θεὸς κτίζει, ὅτε δὲ γεννᾷ, ὡς ἄνω
θρωπος ὑπομένει ῥεῦσιν ; καὶ δημιουργῶν μὲν ἀπαθὴς
μένει, γεννῶν δὲ ἀνθρωπίνω περιπίπτει πάθει; Φρίττω,
καὶ δεδιῶ, καὶ τρέμω τὴν βλάσφημον, τὴν ἀθύρωτον,
τὴν ἀχαλίνωτον τῶν αἱρετικῶν γλώτταν, ἐννοῶν, ὅτι
ἀφθάρτως ἡ Παρθένος ἔτεκε, πιστεύουσι, καὶ ὅτι Θεὸς
ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἀμφιβάλλουσιν. Ἡ ἄφθορος τῆς
Παρθένου μήτρα καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν ἄλυτος ἔμεινεν,
ἄνθρωπε, καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς φύσις ἐν τῷ γεννᾶν τὴν
ῥεῦσιν οὐ διέφυγεν; Αλλ' ἡ Παρθένος καὶ μετὰ τὸ τέ
κεῖν παρθένος ἔμεινεν, ἐκ τοῦ τεκεῖν μὴ ζημιωθεῖσα τὴν
παρθενίαν· καὶ ὁ Πατὴρ μετὰ τὴ γεννήσαι ὁ αὐτὸς μεί-
καὶ οὐκ ἠδύνατο, ἀῤῥεύστου καὶ ἀναλλοιώτου τῆς οὐσίας
μενούσης; Καὶ ὅπου μὲν ὄγκος σώματος, μελῶν ἁρμο
νία, ὀστέων σύνθεσις, νευρών τάξις, φλεβών πλήθη,
ἄρθρων δεσμοί, τὸ βρέφος ἐξῆλθεν ὡς εἶδε, καὶ ἐν τῇ
παρθενικῇ ἀποῤῥήτως ἑαυτὸν ὑφάνας γαστρί· ὅπου δὲ
οὐ σῶμα, οὐ μέλος, οὐκ ἄρθρα, οὐ νεύρα, οὐκ ἐστέα, οὐ
φλέβες, ἀλλ' ἀναφῆς καὶ ἀσώματος καὶ ἀόρατος φύσις,
ῥεῦσιν εἰσάγεις καὶ μείωσιν νοεῖς; Καὶ προῆλθεν ἐκ
μήτρας, καὶ ἄλυτος ἔμεινεν ἡ μήτρα. Ο γὰρ ἄνευ
σπέρματος ἐν τῇ Παρθένῳ ἐμψυχώσας ἑαυτῷ ναόν, αὐτὸς
καὶ ἄλυτον διετήρησε την μήτραν, ὡς Θεός. Τὰ γὰρ ἔργα
τοῦ Θεοῦ οὐ τῇ φύσει των πραγμάτων δουλεύει, ἀλλὰ
τῇ κελεύσει τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐξακολουθεῖ. Ποτὲ μὲν γὰρ
ὁ Θεὸς κατὰ φύσιν κτίζει, ἵνα γνῶς τῆς φύσεως τὴν
ευταξίαν· ποτὲ δὲ παρὰ φύσιν δημιουργεί, ένα μάθης
τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν. Οὔτε γὰρ πάντα κατά
φύσιν γίνεται, ἵνα μὴ θεολογηθῇ ἡ φύσις, οὔτε πάντα
παρά φύσιν, ἵνα μὴ ἀταξία της φύσεως νομισθῇ τὰ
παρὰ φύσιν πραττόμενα. Πλάττει δὲ Θεὸς κατὰ φύσιν,
δημιουργεῖ καὶ παρὰ φύσιν, ἵνα μάθης ὡς ἡ φύσις θερα
οἶδας, καὶ πῶς ἐγέννησεν ὁ Θεὸς εἰδέναι βούλει; τὴν ἐν τῇ Ἡρώδου κατὰ σάρκα γέννησιν τοῦ Χριστοῦ ἀγνοεῖς πῶς γέγονε, καὶ τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνάρχως καὶ ἀνερμη-νεύτως καὶ σεπτῶς καὶ ἀλαλήτως πρὸ πάσης ἐννοίας καὶ καιρῶν καὶ αἰώνων ἀμεσιτεύτως γεγενημένην ἑρμη-νεύειν τολμᾷς, καὶ δοκιμάζειν ἐπιχειρεῖς; Εἰ τὸ σταυ-ρωθὲν σῶμα τοῦ Χριστοῦ Θωμᾶς ψηλαφήσας ἀναπαίδευ-τος οὐκ ἔμεινε, καί γε ἀπόστολος ὤν· ποίας εἰσὶ τιμω-ρίας ἄξιοι οἱ μὴ χειρὶ τὸ σῶμα ψηλαφῶντες τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ τῇ γλώττῃ τὴν ἀί̈διον τῆς θεότητος αὐτοῦ διερευ-νῶντες φύσιν; Θωμᾶς γὰρ καὶ ὃ εἶδε σῶμα, ἐψηλάφησεν· οὗτοι δὲ ἣν μὴ εἶδον θεότητα, ὡς ἑωρακότες ἐξηρεύνη-σαν. Εἰπὲ δὲ, ὦ δεινὲ καὶ εὐμήχανε ῥῆτορ Εὐνόμιε, ὁ τριχῶς τὴν τῆς θεότητος διακρίνων φύσιν, ὁ μικροῦ πάλιν βραχύτερον ἀναπλάττων θεοὺς, διὰ τί κτίσμα, καὶ οὐ γέννημα τὸν Χριστὸν λέγεις; Ἵνα μὴ, φησὶ, ῥεύσεως ἔννοιαν τῇ ἀκτίστῳ τοῦ Θεοῦ προσψαύσω φύσει· τὸν γὰρ γεννῶντα ἀνάγκη ὑπομεῖναι ῥεῦσιν. Οὐκοῦν καὶ κτίζοντα ἀκόλουθον ὑπομεῖναι πόνον. Ὁ γὰρ κτίζων, ἀκόπως οὐ κτίζει. Εἰ τοίνυν τῆς ῥεύσεως ἔννοιαν φυγὼν, τὸν Πα-τέρα Πατέρα εἰπεῖν παραιτεῖς, μήτε δημιουργὸν αὐτὸν εἴπῃς, ἵνα μὴ πόνων καὶ ἱδρώτων ὑπόνοιαν ἐπιῤ-ῥίψῃς. Ἀλλ’ οὐχ οἵαν, φησὶ, δόξαν περὶ ἀνθρώπων ἔχο-μεν, τοιαύτην καὶ περὶ Θεοῦ ἐκλαμβάνειν ὀφείλομεν. Ἄνθρωποι γὰρ κτίζοντες, πόνῳ καὶ ἱδρῶτι κτίζουσι· Θεὸς δὲ κτίζων, ἀπόνως κτίζει· ἀσύνθετος γάρ ἐστι τὴν φύσιν. Ἐπεὶ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων, ὁ κτίζων Θεὸς κτίζει ἀπόνως, ἀῤῥεύστως γεννᾷν οὐ δύναται; ἀλλ’ ὅτε μὲν κτίζει, ἀπόνως ὁ Θεὸς κτίζει, ὅτε δὲ γεννᾷ, ὡς ἄν-θρωπος ὑπομένει ῥεῦσιν; καὶ δημιουργῶν μὲν ἀπαθὴς μένει, γεννῶν δὲ ἀνθρωπίνῳ περιπίπτει πάθει; Φρίττω, καὶ δεδιῶ, καὶ τρέμω τὴν βλάσφημον, τὴν ἀθύρωτον, τὴν ἀχαλίνωτον τῶν αἱρετικῶν γλῶτταν, ἐννοῶν, ὅτι ἀφθάρτως ἡ Παρθένος ἔτεκε, πιστεύουσι, καὶ ὅτι Θεὸς ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἀμφιβάλλουσιν. Ἡ ἄφθορος τῆς Παρθένου μήτρα καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν ἄλυτος ἔμεινεν, ἄνθρωπε, καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς φύσις ἐν τῷ γεννᾷν τὴν ῥεῦσιν οὐ διέφυγεν; Ἀλλ’ ἡ Παρθένος καὶ μετὰ τὸ τε-κεῖν παρθένος ἔμεινεν, ἐκ τοῦ τεκεῖν μὴ ζημιωθεῖσα τὴν παρθενίαν· καὶ ὁ Πατὴρ μετὰ τὸ γεννῆσαι ὁ αὐτὸς μεῖ-ναι οὐκ ἠδύνατο, ἀῤῥεύστου καὶ ἀναλλοιώτου τῆς οὐσίας μενούσης; Καὶ ὅπου μὲν ὄγκος σώματος, μελῶν ἁρμο-νία, ὀστέων σύνθεσις, νευρῶν τάξις, φλεβῶν πλήθη, ἄρθρων δεσμοὶ, τὸ βρέφος ἐξῆλθεν ὡς οἶδε, καὶ ἐν τῇ παρθενικῇ ἀποῤῥήτως ἑαυτὸν ὑφάνας γαστρί· ὅπου δὲ οὐ σῶμα, οὐ μέλος, οὐκ ἄρθρα, οὐ νεῦρα, οὐκ ὀστέα, οὐ φλέβες, ἀλλ’ ἀναφὴς καὶ ἀσώματος καὶ ἀόρατος φύσις, ῥεῦσιν εἰσάγεις καὶ μείωσιν νοεῖς; Καὶ προῆλθεν ἐκ μήτρας, καὶ ἄλυτος ἔμεινεν ἡ μήτρα. Ὁ γὰρ ἄνευ σπέρματος ἐν τῇ Παρθένῳ ἐμψυχώσας ἑαυτῷ ναὸν, αὐτὸς καὶ ἄλυτον διετήρησε τὴν μήτραν, ὡς Θεός. Τὰ γὰρ ἔργα τοῦ Θεοῦ οὐ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων δουλεύει, ἀλλὰ τῇ κελεύσει τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐξακολουθεῖ. Ποτὲ μὲν γὰρ ὁ Θεὸς κατὰ φύσιν κτίζει, ἵνα γνῷς τῆς φύσεως τὴν εὐταξίαν· ποτὲ δὲ παρὰ φύσιν δημιουργεῖ, ἵνα μάθῃς τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν. Οὔτε γὰρ πάντα κατὰ φύσιν γίνεται, ἵνα μὴ θεολογηθῇ ἡ φύσις, οὔτε πάντα παρὰ φύσιν, ἵνα μὴ ἀταξία τῆς φύσεως νομισθῇ τὰ παρὰ φύσιν πραττόμενα. Πλάττει δὲ Θεὸς κατὰ φύσιν, δημιουργεῖ καὶ παρὰ φύσιν, ἵνα μάθῃς ὡς ἡ φύσις θερα-
•
711
CONTRA HÆRETICOS ET
ἀληθείας, καὶ ἐνδυσάμενος τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης,
καὶ ὑποδησάμενος τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασία τοῦ Εὐαγγε
λίου τῆς εἰρήνης, ἄρχομαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναδε
ξάμενος ἀγῶνα. Εφάπτομαι τῶν ἀγώνων, οὐ λόγοις
λόγους συνάπτων, οὐδὲ ῥητορικῇ δεινότητι τὰς σειρὰς
τῶν προτάσεων διαλύων, ἀλλὰ τῇ τελείως ἐπαναγνωσθείση
φωνῇ τὰ εὐμήχανα τῶν αἱρετικῶν προβλήματα, ὡς ἱστὸν
ἀράχνης, διασπῶν. Ἔστι δὲ ἀποστολικὸν ἀνάγνωσμα
τοῦτο· Ο βάθος πλούτου, καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως
Θεοῦ ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀν-
εξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ ! Τί λέγεις, ὦ Παύλε, ὁ πλοῦ-
τος τοῦ Θεοῦ ἐν βάθει κεῖται, καὶ ἐν ὕψει γνωρίζεται;
Ναι, φησὶ, καὶ ἐν βάθει, καὶ ἐν ὕψει· ἐν βάθει μὲν διὰ
τὴν ἀνθρωπότητα, ἐν ὕψει δὲ διὰ τὴν θεότητα. Οὕτω γὰρ
διὰ τοῦ προφήτου ἀποκαλύπτων τὴν οἰκονομίαν έλεγε
πρὸς ᾿Αχαζ· Αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ Κυρίου
τοῦ Θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος· εἰς βάθος μὲν,
διὰ τὴν οἰκονομίαν, εἰς ὕψος δὲ, διὰ τὴν θεολογίαν. Βαθύ
μὲν γὰρ σημεῖον τὸ ἐκ Παρθένου τεχθῆναι, ὑψηλὸν δὲ
κήρυγμα καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθῆναι. Οὔτε οὖν τὸ
ύψος, ἄνθρωπε, περιεργαζόμενος καταλαμβάνεις, οὔτε
τὸ βάθος πολυπραγμονῶν εὑρίσκεις. Σεπταὶ γάρ εἰσιν
αἱ τοῦ Χριστοῦ γεννήσεις· ἡ μὲν γάρ ἐστι κατὰ φύσιν,
ἡ δὲ παρὰ φύσιν. Παρὰ φύσιν γὰρ ἐν ὑστέροις καιροῖς
ἐκ τῆς Παρθένου ἐτέχθη, κατὰ φύσιν δὲ πρὸ αἰώνων ἐκ
τοῦ Πατρὸς ἐτέχθη, ὡς ὁ γεννήσας οἶδε. Καὶ ἡ ἄνω γέν-
νησις ἀψευδής. Αληθῶς γὰρ ἐκ Θεοῦ Θεὸς ἐγεννήθη,
ἀληθῶς ἐκ τῆς Παρθένου ανθρωπος ὁ Θεὸς μετὰ ἀνθρώ
των ετέχθη· ἄνω μόνος ἐκ μόνου Μονογενῆς, καὶ κάτω
μόνος ἐκ μόνης Μονογενής· καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἄνω γεν-
νήσεως ἀσεβές ἐστιν ὑπονοῆσαι μητέρα, οὕτω καὶ ἐπὶ
τῆς Παρθένου βλάσφημόν ἐστιν ὑπονοήσαι πατέρα. Ο
Πατὴρ ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἡ Παρθένος ἀφθόρως ἔτε-
κεν. Οὔτε γὰρ Θεὸς ῥεῦσιν ὑπέμεινε γεννήσας· θεοπρε
πῶς γὰρ ἐγέννησεν· οὔτε ἡ Παρθένο; φθορὰν ὑπέστη
τεκοῦσα· πνευματικῶς γὰρ ἔτεκεν. Ὢ καινοῦ θαύματος
ὢ σεπτοῦ καὶ ἀλαλήτου μυστηρίου! Τολμῷ γὰρ εἰπεῖν,
ὅπερ λέγων οὐ σφάλλομαι· ὅτι καὶ ἄνω παρθένος ἐγέννησε
φύσις (καθαρὰ γὰρ ἐστι καὶ ἄφθορος ἡ τῆς θεότητος
οὐσία), καὶ κάτω Παρθένος ἔτεκεν ἄφθορος ἄφθορον·
Οὐ δώσεις γὰρ τὸν Οσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Όταν
ἡ φύσις τάξει βαίνῃ, τότε τὰ κατὰ φύσιν ζήτει, ἄνθρωπε
ὅταν δὲ Θεός τι προστάσσῃ, τότε ἡ φύσις τὴν ἑαυτῆς
ἀρνεῖται τάξιν, καὶ ἐκεῖνα πράττει, ἅπερ ὁ τοῦ Θεοῦ
[239] βούλεται νόμος. Οἷόν τι λέγω· Ἐκέλευσεν ὁ θεὸς
τῇ πέτρα ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐκβλύσαι ὕδωρ, καὶ ἔβλυσεν, οὐχ
δ εἶχεν ἐν κόλποις, ἀλλ' ὁ ἐναπέθετο τὸ πρόσταγμα.
Ὥσπερ οὖν ἡ πέτρα νεύματι τοῦ Θεοῦ πηγὴ γέγονε,
καὶ τῇ φορᾷ τῶν ὑδάτων χειμάρρους ἔτεκεν, οὐ φλεβὸς
υποκειμένης, οι παρὰ ποταμοῦ δανεισαμένη, ἀλλ' ἡ
ξηρὰ καὶ ἀφλεβος καὶ ἄνυγρός ἄφνω γέγονε ποταμῶν
μήτηρ, ἀφθόνως προχέουσα όπερ οὐκ ἔσχεν ὕδωρ· οὕτω
καὶ ἡ ἀπειρόγαμος Παρθένος τῇ ἐπισκιάσει τοῦ ἁγίου
Πνεύματος τὸν Κύριον ἡμῶν ἔτεκε κατὰ σάρκα, οὐ τάξει
φύσεως κινηθεῖσα, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ Υψίστου ἐπὶ
τὸ τεκεῖν ἐλθοῦσα. Οὐ γὰρ δανεισαμένη παρὰ τὸν νόμον
τῆς φύσεως ἔτεκεν, ἀλλὰ δυναμωθεῖσα τῷ ἁγίῳ Πνεύ
ματι οὕτως ἔτεκεν, ὥσπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις ηθέλησε.
καὶ
Πνεῦμα γάρ, φησίν, ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ,
δύναμις Υψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεν-
νώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Εἰ δὲ θέλεις
γνώναι, πῶς ἡ φύσις ἀρνεῖται τὴν ἑαυτῆς τάξιν, ἵνα
παρὰ φύσιν ὑπηρετήσῃ τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ, ἐρώτησον
τὴν ῥάβδον τὴν ᾿Ααρών· Εἰπὲ, ἡ ῥάβδος ἢ ξηρά, πως
φύλλα καὶ καρπὸν ἐν ἀκαριαία ῥοπῇ παρὰ φύσιν ἐβλά-
στησας; Οὐ τῇ γῇ Μωϋσῆς σε προέθετο, οὐκ ὄμβροις
πέδευσεν, οὐ χρόνος τὰς ῥίζας ἔθρεψεν, οὐ θέρος εἶδες
* Ξαρ, οὐ χειμῶνος ἀπήλαυσας, ἢ μετοπώρου· πῶς οὖν
φύλλα, καὶ ἄνθη, καὶ καρπὸν ἔδωκας; Καὶ ἡ ῥάΰδος.
Οὐ τροπαῖ;, φησὶν, αέρων ἢ μεταβολαῖς καιρῶν ἑδού-
με τα, ἀλλὰ τῷ θείῳ ὑπηρέτησαμένη λόγῳ τὴν φύσιν
ἐπάτησα, καὶ παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκα, ἵνα καὶ κατὰ
φύσιν καὶ παρὰ φύσιν τῷ τοῦ ἀριστοτέχνου υπηρετήσω-
μεν θελήματι. Ὥσπερ οὖν ἡ ῥάβδο; παρὰ φύσιν καρπὸν
ἔδωκεν, άνθρωπε, ἵνα πιστεύσῃ ἡ Ἰουδαία· οὕτω καὶ
ἡ ζώσα ῥάβδος, ή βασιλική Παρθένος, ἄνευ γαμικών νό-
μων ἔτεκεν, ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη.
-
3'. Εἰ δὲ λέγεις, Τί όμοιον ράβδος βλαστάνουσα προς
Παρθένον τίκτουσαν; μάνθανε, ὡς πάνω τὴν ὁμοιότητα σύν
IN SANCTAM DEIPARAM.
712
ζει. Η γὰρ ῥάβδος τύπος ἦν τῆς Παρθένου· ἐκείνη εἰκών,
αὕτη ἡ ἀλήθεια· καὶ τὸ προλαβὸν ὑπόδειγμα, τοῦτο ἀπό-
δειξις. Ὥσπερ γὰρ ἐκείνη ἡ ῥάβδος καρπὸν ἔδωκε παρὰ
φύσιν, οὕτω καὶ ὧδε παρὰ φύσιν ἡ Παρθένος τὸ ἄνθος τῆς
εὐσεβείας ἐβλάστησεν. Ἐξελεύσεται γάρ, φησί, μά
βδος ἐκ τῆς ῥίζης Ιεσσαι, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς
ἀναβήσεται. Μὴ μάτην οὖν ὁ Παῦλος τὸν πλοῦτον του
Θεοῦ θαυμάζει, τουτέστι, τὴν ἔνσαρκον οίκονομίαν τοῦ
Χριστοῦ; Φεῦ τῆς ἀπιστίας τῶν αἱρετικῶν ! φεῦ τούτων
τῆς λύσσης καὶ θεομάχου γλώσσης ὁ Παῦλος, ὁ τῶν οὐ-
ρανῶν πολίτης, ὁ τοῦ παραδείσου θεατής, ὁ τοῦ Χριστοῦ
διάπυρος εραστής, ὁ τῶν ἀλαλήτων μυστηρίων ἀκροατής,
καὶ τὴν οἰκονομίαν ζητήσας ἔφριξε καὶ ιλιγγίασε· καὶ
ὑμεῖς τὴν θεότητα διερμηνεύοντες οὐ φρίττετε ; Παύλος
τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ ἀνεξερεύνητα λέγει· καὶ σὺ τὴν
φύσιν τοῦ Πατρὸς ὡς εὐθήρατον ἐρευνᾶς; Καιρός δέ σε
καλέσαι, σκυθρωπάσαντα επαναστρέψαι κατὰ τῶν ὑπὸ
σοῦ ἀφράστως εἰρημένων. Πῶς ἔτεκεν ἡ Παρθένος οὐκ
οἶδας, καὶ πῶς ἐγέννησεν ὁ Θεὸς εἰδέναι βούλει; τὴν ἐν
τῇ Ηρώδου κατὰ σάρκα γέννησιν τοῦ Χριστοῦ ἀγνοεῖς
πῶς γέγονε, καὶ τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνάρχως καὶ ἀνερμη-
νεύτως καὶ σεπτῶς καὶ ἀλαλήτως πρὸ πάσης ἐννοίας
καὶ καιρῶν καὶ αἰώνων ἀμεσιτεύτως γεγενημένην ἑρμη·
νεύειν τολμᾷς, καὶ δοκιμάζειν ἐπιχειρεῖς; Εἰ τὸ σταυ
ρωθὲν σῶμα τοῦ Χριστοῦ Θωμᾶς ψηλαφήσας ἀναπαίδευ
τος οὐκ ἔμεινε, καί γε ἀπόστολος ὧν· ποίας εἰσὶ τιμω-
ρίας ἄξιοι οἱ μὴ χειρὶ τὸ σῶμα ψηλαφώντες τοῦ Χριστοῦ,
ἀλλὰ τῇ γλώττῃ τὴν ἀΐδιον τῆς θεότητος αὐτοῦ διερευ
νῶντες φύσιν ; Θωμᾶς γὰρ καὶ ὃ εἶδε σῶμα, ἐψηλάφησεν
οὗτοι δὲ ἦν μὴ εἶδον θεότητα, ὡς ἑωρακότες ἐξηρεύνη
σαν. Εἰπὲ δὲ, ὦ δεινὸ καὶ εὐμήχανε ρήτορ Ευνόμιε, ὁ
τριχῶς τὴν τῆς θεότητος διακρίνων φύσιν, ὁ μικροῦ
ο
πάλιν βραχύτερον ἀναπλάττων θεούς, διὰ τί κτίσμα, καὶ
οὐ γέννημα τὸν Χριστὸν λέγεις; Ἵνα μή, φησὶ, ρεύσεω;
ἔννοιαν τῇ ἀκτίστῳ τοῦ Θεοῦ προσψαύσω φύσει· τὸν γὰρ
γεννῶντα ἀνάγκη ὑπομεῖναι ρεῦσιν. Οὐκοῦν καὶ κτίζοντα
ἀκόλουθον ὑπομεῖναι πόνον. Ο γὰρ κτίζων, ἀκόπως οὐ
κτίζει. Εἰ τοίνυν τῆς ῥεύσεως ἔννοιαν φυγών, τὸν Πα-
τέρα [240] Πατέρα εἰπεῖν παραιτεῖς, μήτε δημιουργὸν
αὐτὸν εἴπῃς, ἵνα μὴ πόνων καὶ ἱδρώτων υπόνοιαν ἐπιρ
ρίψης. Αλλ' οὐχ οἷαν, φησί, δόξαν περὶ ἀνθρώπων ἔχο
μεν, τοιαύτην καὶ περὶ Θεοῦ ἐκλαμβάνειν ὀφείλομεν.
Ανθρωποι γὰρ κτίζοντες, πάνω καὶ ἱδρῶτι κτίζουσι·
Θεὸς δὲ κτίζων, ἀπόνως κτίζει· ἀσύνθετος γάρ ἐστι τὴν
φύσιν. Ἐπεὶ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων, ὁ κτίζων Θεὸς
κτίζει ἀπόνως, ἀερεύστως γεννᾶν οὐ δύναται; ἀλλ᾽ ὅτε
μὲν κτίζει, ἀπόνως ὁ Θεὸς κτίζει, ὅτε δὲ γεννᾷ, ὡς ἄνω
θρωπος ὑπομένει ῥεῦσιν ; καὶ δημιουργῶν μὲν ἀπαθὴς
μένει, γεννῶν δὲ ἀνθρωπίνω περιπίπτει πάθει; Φρίττω,
καὶ δεδιῶ, καὶ τρέμω τὴν βλάσφημον, τὴν ἀθύρωτον,
τὴν ἀχαλίνωτον τῶν αἱρετικῶν γλώτταν, ἐννοῶν, ὅτι
ἀφθάρτως ἡ Παρθένος ἔτεκε, πιστεύουσι, καὶ ὅτι Θεὸς
ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἀμφιβάλλουσιν. Ἡ ἄφθορος τῆς
Παρθένου μήτρα καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν ἄλυτος ἔμεινεν,
ἄνθρωπε, καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς φύσις ἐν τῷ γεννᾶν τὴν
ῥεῦσιν οὐ διέφυγεν; Αλλ' ἡ Παρθένος καὶ μετὰ τὸ τέ
κεῖν παρθένος ἔμεινεν, ἐκ τοῦ τεκεῖν μὴ ζημιωθεῖσα τὴν
παρθενίαν· καὶ ὁ Πατὴρ μετὰ τὴ γεννήσαι ὁ αὐτὸς μεί-
καὶ οὐκ ἠδύνατο, ἀῤῥεύστου καὶ ἀναλλοιώτου τῆς οὐσίας
μενούσης; Καὶ ὅπου μὲν ὄγκος σώματος, μελῶν ἁρμο
νία, ὀστέων σύνθεσις, νευρών τάξις, φλεβών πλήθη,
ἄρθρων δεσμοί, τὸ βρέφος ἐξῆλθεν ὡς εἶδε, καὶ ἐν τῇ
παρθενικῇ ἀποῤῥήτως ἑαυτὸν ὑφάνας γαστρί· ὅπου δὲ
οὐ σῶμα, οὐ μέλος, οὐκ ἄρθρα, οὐ νεύρα, οὐκ ἐστέα, οὐ
φλέβες, ἀλλ' ἀναφῆς καὶ ἀσώματος καὶ ἀόρατος φύσις,
ῥεῦσιν εἰσάγεις καὶ μείωσιν νοεῖς; Καὶ προῆλθεν ἐκ
μήτρας, καὶ ἄλυτος ἔμεινεν ἡ μήτρα. Ο γὰρ ἄνευ
σπέρματος ἐν τῇ Παρθένῳ ἐμψυχώσας ἑαυτῷ ναόν, αὐτὸς
καὶ ἄλυτον διετήρησε την μήτραν, ὡς Θεός. Τὰ γὰρ ἔργα
τοῦ Θεοῦ οὐ τῇ φύσει των πραγμάτων δουλεύει, ἀλλὰ
τῇ κελεύσει τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐξακολουθεῖ. Ποτὲ μὲν γὰρ
ὁ Θεὸς κατὰ φύσιν κτίζει, ἵνα γνῶς τῆς φύσεως τὴν
ευταξίαν· ποτὲ δὲ παρὰ φύσιν δημιουργεί, ένα μάθης
τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν. Οὔτε γὰρ πάντα κατά
φύσιν γίνεται, ἵνα μὴ θεολογηθῇ ἡ φύσις, οὔτε πάντα
παρά φύσιν, ἵνα μὴ ἀταξία της φύσεως νομισθῇ τὰ
παρὰ φύσιν πραττόμενα. Πλάττει δὲ Θεὸς κατὰ φύσιν,
δημιουργεῖ καὶ παρὰ φύσιν, ἵνα μάθης ὡς ἡ φύσις θερα
PG 59:713παινίδος τάξιν ἐπέχουσα κατὰ φύσιν κινεῖται, καὶ παρὰ φύσιν τρέχει, πρόσταγμα πληροῦσα Θεοῦ. γ. Εἰπὲ δὲ, ὁ ζητῶν, πῶς ὁ Χριστὸς ἐκ τῆς ἀλύτου μήτρας προελθὼν οὐκ ἠφάνισε τὴν σφραγῖδα τῆς παρθε-νίας, πῶς ἐκ τοῦ παρθενικοῦ Ἀδὰμ ἡ παρθένος Εὔα προῆλθε. Ἡ Θεοτόκος γὰρ Μαρία μὴ γνοῦσα ἄνδρα, ἄνδρα ἔτεκεν, ὁ πρωτόπλαστος Ἀδὰμ μὴ γνοὺς γυ-ναῖκα, γυναῖκα ἐβλάστησεν. Ἀλλὰ τὸ μὲν παρθένον γεν-νῆσαι, εἰ καὶ παράδοξον, ἀλλ’ ὅμως ἔχεται λόγου, καθ’ ὃ γαστὴρ καὶ μήτρα καὶ φυσικὴ τοῖς τικτομένοις προτε-τύπωται ὁδός· ἐπὶ δὲ τοῦ Ἀδὰμ πάντα ξένα. Τίς γὰρ εἶδεν ἀπὸ πλευρᾶς τικτόμενον ἄνθρωπον; πότε δὲ πλευρὰ συνεισήνεγκε καρποφορίαν; Ὕπνον ἐπέβαλε τῷ Ἀδὰμ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ λυπηθῇ διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς, ἀλλ’ ὅμως ὕπνωσεν αὐτοῦ τὰ δεσμά· δεσμὰ γάρ εἰσι τῆς φύσεως τὰ νεῦρα. Καὶ μάρτυς Δανιὴλ λέγων, Καὶ εἶδον τὴν ὀπτασίαν, καὶ ἔπεσα· καὶ οἱ σύνδε-σμοί μοι τῆς ὀσφύος διελύθησαν. Πλευρὰν οὖν νόμῳ φύσεως ἠσφαλισμένην, δεσμοῖς νεύρων συμπεπλεγμέ-νην, σαρξὶν ὑφασμένην, φλεψὶν ἡνωμένην πῶς ἐξεῖλε; πῶς ἀπέσπασε; πῶς καὶ ἡ πλευρὰ ἐξῆλθε, καὶ ὁ Ἀδὰμ σῶος ἔμεινε; Πῶς; Ὁ λύσας οἶδεν· ὁ λύσας καὶ ἔδησεν. Εἰ μὲν γὰρ ἄλλος ὁ δήσας, καὶ ἄλλος ὁ λύσας, ζήτημα ἦν· εἰ δὲ ὁ ἁρμόσας ἔλυσε, καὶ ὁ πλευρὰν ἐκ γῆς πλάσας, τὴν πλευρὰν ἀφείλατο, ἐκεῖνος μόνος οἶδε, πῶς ἔλυσεν, ὁ καὶ μόνος ἐπιστάμενος, πῶς τὴν τῶν μελῶν ἁρμονίαν συνέθηκεν. Ὥσπερ οὖν καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς σῶος ἔμεινεν ὁ Ἀδὰμ, οὕτω καὶ μετὰ τὴν πρόοδον τοῦ βρέφους ἄφθορος ἔμεινεν ἡ Παρθένος. Οὔτε γὰρ ἡ τῶν τοῦ Ἀδὰμ ἐβλάβη ἁρμονία, ληφθείσης τῆς πλευρᾶς, οὔτε τῆς παρθενίας ὑβρίσθη ἡ σφραγὶς, προελθόντος τοῦ βρέφους. Καθάπερ γὰρ ἐφ’ ἡμῶν ἐάν τις ἀλλότριον δεσμὸν λῦσαι θελήσῃ, ἀφανίζει αὐτὸν, καὶ συγκόπτει δι’ ἀπειρίαν, ὁ δὲ δήσας ἀκόπως λύει (οἶδε γὰρ ὧν ἔδησε τὴν ἁρμονίαν)· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ὁ ἁρμό-σας, ὁ συσφίγξας, ὁ κομβώσας τὸ σῶμα, καὶ τοὺς συν-δέσμους τῶν νεύρων ᾔδει, καὶ πῶς συνῆψε πλευρὰν πρὸς πλευρὰν, καὶ ἄρθρον, καὶ μέλος· καὶ ἐξ ὧν παρέδησεν, ἐπιστημόνως καὶ πανσόφως ἐπῆρε πλευρὰν, καὶ οὐκ ἐμείωσε τὸν Ἀδάμ. Ἔπλασεν αὐτὸν ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ Παρθένῳ, καὶ οὔτε τὴν παρθενίαν πλάτ-των διέλυσεν, οὔτε διὰ τῆς μήτρας προελθὼν τὴν μήτραν διέφθειρεν. Εἰπὲ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων τί εὐκο-πώτερόν ἐστι, παρθένον τεκεῖν, καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν παρ-θένον πάλιν μεῖναι· ἢ ῥάβδον εἰς ζῶον ψυχωθῆναι, καὶ ἀπὸ ζώου πάλιν ῥάβδον γενέσθαι; Πῶς ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς δράκοντα μετεβλήθη; πῶς τὸ ἄψυχον ψυχὴν ἔλαβε; πῶς τὸ ἀκίνητον ἐπὶ γῆς εἷρπε; πῶς δὲ πάλιν ἀπὸ δρά-κοντος ῥάβδος γέγονε, τὴν οἰκείαν ἐπιγνοὺς φύσιν; Ποτὲ μὲν γὰρ ἀπὸ ῥάβδου δράκων, ποτὲ δὲ ἀπὸ δράκοντος ῥάβ-δος ἐγένετο. Ὥσπερ οὖν ἡ Μωϋσέως ῥάβδος, ἄνθρωπε, κατὰ φύσιν μὲν ἦν ῥάβδος, κατ’ οἰκονομίαν δὲ δράκων·
713 SPURIA. παινίδος τάξιν ἐπέχουσα κατὰ φύσιν κινεῖται, καὶ παρὰ οὕτω καὶ ἡ Μαρία κατὰ φύσιν μὲν ἦν παρθένος, κατ' α φύσιν τρέχει, πρόσταγμα πληροῦσα Θεοῦ. γ. Εἰπὲ δὲ, ὁ ζητῶν, πῶς ὁ Χριστὸς ἐκ τῆς ἀλύτου μήτρας προελθὼν οὐκ ἠφάνισε τὴν σφραγίδα τῆς παρθε- νίας, πῶς ἐκ τοῦ παρθενικοῦ Ἀδὰμ ἡ παρθένος Εὔα προῆλθε. Η Θεοτόκος γὰρ Μαρία μὴ γνοῦσα ἄνδρα, ἄνδρα ἔτεκεν, ὁ πρωτόπλαστος Αδάμ μὴ γνούς γυα ναῖκα, γυναῖκα ἐβλάστησεν. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν παρθένον γεν- νῆσαι, εἰ καὶ παράδοξον, ἀλλ' ὅμως ἔχεται λόγου, καθ᾽ ὅ γαστὴρ καὶ μήτρα και φυσικὴ τοῖς τικτομένοις προτε- τύπωται ὁδός· ἐπὶ δὲ τοῦ Ἀδὰμ πάντα ξένα. Τίς γὰρ εἶδεν ἀπὸ πλευρᾶς τικτόμενον ἄνθρωπον; πότε δὲ πλευρὰ συνεισήνεγκε καρποφορίαν; Ὕπνον ἐπέβαλε τῷ 'Αδὰμ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ λυπηθῇ διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς, ἀλλ' ὅμως ὕπνωσεν αὐτοῦ τὰ δεσμά· δεσμὰ γάρ εἰσι τῆς φύσεως τὰ νεύρα. Καὶ μάρτυς Δανιὴλ λέγων, Καὶ εἶδον τὴν ὀπτασίαν, καὶ ἔπεσα· καὶ οἱ σύνδε σμοί μοι τῆς ὀσφύος διελύθησαν. Πλευρὰν οὖν νόμῳ φύσεως Ασφαλισμένην, δεσμοῖς νεύρων συμπεπλεγμέ ντν, σαρξὶν ὑφασμένην, φλεψὶν ἡνωμένην πῶς ἐξεῖλε ; πῶς ἀπέσπασε ; πῶς καὶ ἡ πλευρὰ ἐξῆλθε, καὶ ὁ ᾿Αδὰμ σῶος ἔμεινε ; Πῶς; Ο λύσας οἶδεν· ὁ λύσας καὶ ἔδησεν. Εἰ μὲν γὰρ ἄλλος ὁ δήσας, καὶ ἄλλος ὁ λύσας, ζήτημα ἦν· εἰ δὲ ὁ ἁρμόσας ἔλυσε, καὶ ὁ πλευρὰν ἐκ γῆς πλάτας, τὴν πλευρὰν ἀφείλατο, ἐκεῖνος μόνος οἶδε, πῶς ἔλυσεν, ὁ καὶ μόνος ἐπιστάμενος, πῶς τὴν τῶν μελῶν ἁρμονίαν συνέθηκεν. "Ωσπερ οὖν καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς σῶος ἔμεινεν ὁ ᾿Αδάμ, οὕτω καὶ μετὰ τὴν πρόοδον τοῦ βρέφους ἄφθορος ἔμεινεν ή [241} Παρθένος. Οὔτε γὰρ ἡ τῶν τοῦ ᾿Αδὰμ ἐβλάβη ἁρμονία, ληφθείσης τῆς πλευρᾶς, οὔτε τῆς παρθενίας υβρίσθη ἡ σφραγὶς, προελθόντος τοῦ βρέφους. Καθάπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν ἐάν τις ἀλλότριον δεσμόν λύσαι θελήσῃ, ἀφανίζει αὐτὸν, καὶ συγκόπτει δι' ἀπειρίαν, ὁ δὲ δήσας ἀκόπως λύει (οἶδε γὰρ ὧν ἔδησε τὴν ἁρμονίαν)· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ὁ ἁρμό· σας, ὁ συσφίγξας, ὁ κομβώσας τὸ σῶμα, καὶ τοὺς συν- δέσμους τῶν νεύρων ᾔδει, καὶ πῶς συνήψε πλευρὰν πρὸς πλευρὰν, καὶ ἄρθρον, καὶ μέλος· καὶ ἐξ ὧν παρέδησεν, ἐπιστημόνως καὶ πανσόφως ἐπῆρε πλευρὰν, καὶ οὐκ ἐμείωσε τὸν ᾿Αδάμ. Επλασεν αὐτὸν ἡ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ Παρθένω, καὶ οὔτε τὴν παρθενίαν πλάτο των διέλυσεν, οὔτε διὰ τῆς μήτρας προελθὼν τὴν μήτραν διέφθειρεν. Εἰπὲ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων τί εὐκο- πώτερόν ἐστι, παρθένον τεκεῖν, καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν παρ- θένον πάλιν μεἶναι· ἡ ῥάβδον εἰς ζωον ψυχωθῆναι, καὶ ἀπὸ ζώου πάλιν ῥάβδον γενέσθαι; Πῶς ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς δράκοντα μετεβλήθη; πῶς τὸ ἄψυχον ψυχὴν ἔλαβε, πῶς τὸ ἀκίνητον ἐπὶ γῆς εἶρπε; πῶς δὲ πάλιν ἀπὸ δρά- κοντος ῥάβδος γέγονε, τὴν οἰκείαν ἐπιγνούς φύσιν; Ποτέ μὲν γὰρ ἀπὸ ῥάβδου δράκων, ποτὲ δὲ ἀπὸ δράκοντος ῥάβ δος ἐγένετο. Ωσπερ οὖν ἡ Μωϋσέως ῥάβδος, ἄνθρωπε, κατὰ φύσιν μὲν ἦν ῥάβδος, κατ' οίκονομίαν δὲ δράκων· κονομίαν δὲ μήτηρ ἐγένετο, ἵνα πιστεύσωσι τῶν δελ δαίων οἱ μάγοι, καθάπερ, ἵνα φοβηθῇ Αίγυπτος, ή μάθεις δράκων ἐγένετο. Τοιγαροῦν ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη, απ ἤθελες σὺ τὴν Παρθένον φανήναι; Εἶτα δὲ σεισμών την μένων διαιροῦνται τοίχοι καὶ συνάπτονται· Χρισον τικτομένου οὐκ ἠνοίγετο μήτρα, καὶ πάλιν ὑφαίνει Καὶ ἐν σεισμοῖς μὲν οὕτω διαιρούνται τοίχοι, ὡς και θάνατον ἀπειλεῖν· οὕτω δὲ ἐνοῦνται, ὡς μηδὲ σχήμα ίχνος φαίνεσθαι τῆς διαιρέσεως· ἐπὶ δὲ τῆς ἀφθάρτι. ἐκείνης γεννήσεως οὐκ ἤθελες λυθῆναι μὲν τὴν μήτρα πρὸς τιμὴν τοῦ τικτομένου, συνελθεῖν δὲ καὶ ἐνωθῆνα καὶ τὸ τῆς παρθενίας ἀπολαβεῖν σχῆμα δυνάμει το ἐνεργοῦντος; Καὶ μή μοι λέγε· Πόθεν ὑπέστη σαφή κ αἷμα, σπέρματος μὴ ὑποκειμένου; Εστι γὰρ ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς μαθεῖν τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς. Καὶ κάλει με τ εἰκόνας τῶν λεγομένων τοὺς τῶν ζωγράφων παῖδας, ο πολλάκις καὶ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ λειμῶνας καὶ του μοὺς ζωγραφούσιν, καὶ ἐπειδὰν δὴ τὴν φύσιν συνεργά σαν οὐκ ἔχουσι, τέχνῃ βιάζονται τῇ κράσει των χρωμά των τὰς τῶν πραγμάτων παριστἂν εἰκόνας. Ποιοῦσι γὰρ ποταμὸν, παρὰ ποταμῶν μὴ δανειζόμενοι ῥεῖθρον εκε σιν ἄνθρωπον, μηδὲν παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης ἐρανιζόμενα φύσεως. Ωσπερ οὖν οἱ ζωγράφοι διὰ τῶν χρωμάτων και ἄνθρωπον καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ζωγραφούσι, μηδει παρὰ πηγῆς ἢ ποταμοῦ ἢ ἀνθρώπου λαμβάνοντες την αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῇ Παρθένῳ ε χρώμασιν, ἀλλὰ βουλῇ ἔμψυχον κατεσκεύασεν ἄνθρωπο παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μὴ ἐρανισάμενος σπέρμ εἰς σύστασιν τοῦ πλαττομένου. Ὁ Θεὸς χοῦν λαβὼν ἐπ τῆς γῆς, οὐ χερσὶν ἀνθρωπίναις (ἀσύνθετος γὰρ τις θεότητος ἡ φύσις) τὸν Ἀδὰμ ἐμόρφωσεν ὡς ἠθέλησ τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ χοῦν ἔλαβεν, οὐ φυσικῷ νόμω καταβληθῆναι σπέρμα συνεχώρησεν, ἀλλὰ μόνον ἐτ ἔλαμψε, καὶ ὀστέα έπηξε, καὶ νεύρα ἔτεινε, καὶ εἶναι τ ὦτα, ὀφθαλμούς τε καὶ γλώτταν χεῖρας καὶ πέδας, ψυχής καὶ νοῦν καὶ λογισμὸν καὶ λόγον συνεστήσατο, κάν με βούλωνται οἱ αἱρετικῶν παῖδες. Ὥσπερ γὰρ οἱ ἐν επ όπτρῳ ἐγκύπτοντες εἰκόνα ἀντεγειρομένην αὐτῶν ὁρῶσι τῇ ὄψει ἐκ τῆς ἁμόρφου ὕλης, εἰκόνα γελώσαν πολλάκ καὶ κλαίουσαν, κινουμένην τε καὶ πολυτρόπων; μετερ χομένην, καὶ τῆς ζώσης μορφῆς τὰ σχήματα μιμε μένην· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν καθαρῷ καὶ όπτρῳ, τῷ ἀσπίλῳ σώματι τῆς Παρθένου ἔλαμψε, τέλει ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον οὐ νόμῳ φύσεως, οὐ χρόνο οὐκ ἀνθρωπίνῳ σπέρματι, ἀλλ᾽ ὄψει μόνον, νοερᾷ τι ν ἁγίᾳ δυνάμει πρὸς ὠδῖνας τὴν Παρθένον ἐκίνησεν, ἀπὸ βήτως ἐν αὐτῇ τὸ βρέφος ὑφάνας, ὡς ἱμάτιον, ἐπὶ τ τηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων. Ταῦτα μὲν οὕτως· ἡμεῖς δὲ ὑπές τῶν εἰρημένων δόξαν τῷ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντι θεί ἀναπέμψωμεν, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τ ἁγίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. [242] Εἰς τὴν προδοσίαν τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὰ ἑξῆς. α'. Ἐβουλόμην εἰς τέλος διανύσαι τοῦ σταυροῦ τὰ θεωρήματα, οὐχ ὡς τῶν νοημάτων περιγενόμενος, ἀλλὰ τὰ δυνατὰ τοῖς πιστοῖς ἐκτιθέμενος. Οὐκ ἀργεῖ γὰρ λόγος πρὸς ἐξήγησιν τῶν θείων λογίων, ἀλλὰ ἀνθρωπίνη δυ νάμει μετρεῖται τὸ λεγόμενον, οὐχ ὡς αὐτῆς τῆς δυνά- μέως αρκούσης καταλαβεῖν, ἀλλ' ὡς τοῦ Θεοῦ παρέχον - της· οὐχ ὅσα δύναται δοῦναι ὁ διδούς, ἀλλ' ὅσα χωρί λαμβάνων. Ωσπερ γὰρ μήτηρ τῷ βρέφει τῷ γαλακτι φουμένῳ αὐτὴ μὲν δύναται παρασχεῖν τέλειον ξεπου ἐκεῖνο δὲ δέξασθαι οὐκ ἰσχύει· οὕτως οὔτε Θεῷ ἀδύνα παρασχεῖν τὴν μείζονα σοφίαν καὶ ὑπερκόσμιον, ἐπ ἡμεῖς δέξασθαι ἀδυνατοῦμεν. θνητὸν γὰρ οἰκοῦντες α
PG 59:714οὕτω καὶ ἡ Μαρία κατὰ φύσιν μὲν ἦν παρθένος, κατ’ οἰ-κονομίαν δὲ μήτηρ ἐγένετο, ἵνα πιστεύσωσι τῶν Χαλ-δαίων οἱ μάγοι, καθάπερ, ἵνα φοβηθῇ Αἴγυπτος, ἡ ῥάβδος δράκων ἐγένετο. Τοιγαροῦν ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη, οὐκ ἤθελες σὺ τὴν Παρθένον φανῆναι; Εἶτα δὲ σεισμῶν γινο-μένων διαιροῦνται τοῖχοι καὶ συνάπτονται· Χριστοῦ δὲ τικτομένου οὐκ ἠνοίγετο μήτρα, καὶ πάλιν ὑφαίνεται; Καὶ ἐν σεισμοῖς μὲν οὕτω διαιροῦνται τοῖχοι, ὡς καὶ θάνατον ἀπειλεῖν· οὕτω δὲ ἑνοῦνται, ὡς μηδὲ σχῆμα ἢ ἴχνος φαίνεσθαι τῆς διαιρέσεως· ἐπὶ δὲ τῆς ἀφθάρτου ἐκείνης γεννήσεως οὐκ ἤθελες λυθῆναι μὲν τὴν μήτραν πρὸς τιμὴν τοῦ τικτομένου, συνελθεῖν δὲ καὶ ἑνωθῆναι καὶ τὸ τῆς παρθενίας ἀπολαβεῖν σχῆμα δυνάμει τοῦ ἐνεργοῦντος; Καὶ μή μοι λέγε· Πόθεν ὑπέστη σὰρξ καὶ αἷμα, σπέρματος μὴ ὑποκειμένου; Ἔστι γὰρ ἐκ τῶν
713 SPURIA. παινίδος τάξιν ἐπέχουσα κατὰ φύσιν κινεῖται, καὶ παρὰ οὕτω καὶ ἡ Μαρία κατὰ φύσιν μὲν ἦν παρθένος, κατ' α φύσιν τρέχει, πρόσταγμα πληροῦσα Θεοῦ. γ. Εἰπὲ δὲ, ὁ ζητῶν, πῶς ὁ Χριστὸς ἐκ τῆς ἀλύτου μήτρας προελθὼν οὐκ ἠφάνισε τὴν σφραγίδα τῆς παρθε- νίας, πῶς ἐκ τοῦ παρθενικοῦ Ἀδὰμ ἡ παρθένος Εὔα προῆλθε. Η Θεοτόκος γὰρ Μαρία μὴ γνοῦσα ἄνδρα, ἄνδρα ἔτεκεν, ὁ πρωτόπλαστος Αδάμ μὴ γνούς γυα ναῖκα, γυναῖκα ἐβλάστησεν. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν παρθένον γεν- νῆσαι, εἰ καὶ παράδοξον, ἀλλ' ὅμως ἔχεται λόγου, καθ᾽ ὅ γαστὴρ καὶ μήτρα και φυσικὴ τοῖς τικτομένοις προτε- τύπωται ὁδός· ἐπὶ δὲ τοῦ Ἀδὰμ πάντα ξένα. Τίς γὰρ εἶδεν ἀπὸ πλευρᾶς τικτόμενον ἄνθρωπον; πότε δὲ πλευρὰ συνεισήνεγκε καρποφορίαν; Ὕπνον ἐπέβαλε τῷ 'Αδὰμ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ λυπηθῇ διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς, ἀλλ' ὅμως ὕπνωσεν αὐτοῦ τὰ δεσμά· δεσμὰ γάρ εἰσι τῆς φύσεως τὰ νεύρα. Καὶ μάρτυς Δανιὴλ λέγων, Καὶ εἶδον τὴν ὀπτασίαν, καὶ ἔπεσα· καὶ οἱ σύνδε σμοί μοι τῆς ὀσφύος διελύθησαν. Πλευρὰν οὖν νόμῳ φύσεως Ασφαλισμένην, δεσμοῖς νεύρων συμπεπλεγμέ ντν, σαρξὶν ὑφασμένην, φλεψὶν ἡνωμένην πῶς ἐξεῖλε ; πῶς ἀπέσπασε ; πῶς καὶ ἡ πλευρὰ ἐξῆλθε, καὶ ὁ ᾿Αδὰμ σῶος ἔμεινε ; Πῶς; Ο λύσας οἶδεν· ὁ λύσας καὶ ἔδησεν. Εἰ μὲν γὰρ ἄλλος ὁ δήσας, καὶ ἄλλος ὁ λύσας, ζήτημα ἦν· εἰ δὲ ὁ ἁρμόσας ἔλυσε, καὶ ὁ πλευρὰν ἐκ γῆς πλάτας, τὴν πλευρὰν ἀφείλατο, ἐκεῖνος μόνος οἶδε, πῶς ἔλυσεν, ὁ καὶ μόνος ἐπιστάμενος, πῶς τὴν τῶν μελῶν ἁρμονίαν συνέθηκεν. "Ωσπερ οὖν καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς σῶος ἔμεινεν ὁ ᾿Αδάμ, οὕτω καὶ μετὰ τὴν πρόοδον τοῦ βρέφους ἄφθορος ἔμεινεν ή [241} Παρθένος. Οὔτε γὰρ ἡ τῶν τοῦ ᾿Αδὰμ ἐβλάβη ἁρμονία, ληφθείσης τῆς πλευρᾶς, οὔτε τῆς παρθενίας υβρίσθη ἡ σφραγὶς, προελθόντος τοῦ βρέφους. Καθάπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν ἐάν τις ἀλλότριον δεσμόν λύσαι θελήσῃ, ἀφανίζει αὐτὸν, καὶ συγκόπτει δι' ἀπειρίαν, ὁ δὲ δήσας ἀκόπως λύει (οἶδε γὰρ ὧν ἔδησε τὴν ἁρμονίαν)· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ὁ ἁρμό· σας, ὁ συσφίγξας, ὁ κομβώσας τὸ σῶμα, καὶ τοὺς συν- δέσμους τῶν νεύρων ᾔδει, καὶ πῶς συνήψε πλευρὰν πρὸς πλευρὰν, καὶ ἄρθρον, καὶ μέλος· καὶ ἐξ ὧν παρέδησεν, ἐπιστημόνως καὶ πανσόφως ἐπῆρε πλευρὰν, καὶ οὐκ ἐμείωσε τὸν ᾿Αδάμ. Επλασεν αὐτὸν ἡ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ Παρθένω, καὶ οὔτε τὴν παρθενίαν πλάτο των διέλυσεν, οὔτε διὰ τῆς μήτρας προελθὼν τὴν μήτραν διέφθειρεν. Εἰπὲ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων τί εὐκο- πώτερόν ἐστι, παρθένον τεκεῖν, καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν παρ- θένον πάλιν μεἶναι· ἡ ῥάβδον εἰς ζωον ψυχωθῆναι, καὶ ἀπὸ ζώου πάλιν ῥάβδον γενέσθαι; Πῶς ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς δράκοντα μετεβλήθη; πῶς τὸ ἄψυχον ψυχὴν ἔλαβε, πῶς τὸ ἀκίνητον ἐπὶ γῆς εἶρπε; πῶς δὲ πάλιν ἀπὸ δρά- κοντος ῥάβδος γέγονε, τὴν οἰκείαν ἐπιγνούς φύσιν; Ποτέ μὲν γὰρ ἀπὸ ῥάβδου δράκων, ποτὲ δὲ ἀπὸ δράκοντος ῥάβ δος ἐγένετο. Ωσπερ οὖν ἡ Μωϋσέως ῥάβδος, ἄνθρωπε, κατὰ φύσιν μὲν ἦν ῥάβδος, κατ' οίκονομίαν δὲ δράκων· κονομίαν δὲ μήτηρ ἐγένετο, ἵνα πιστεύσωσι τῶν δελ δαίων οἱ μάγοι, καθάπερ, ἵνα φοβηθῇ Αίγυπτος, ή μάθεις δράκων ἐγένετο. Τοιγαροῦν ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη, απ ἤθελες σὺ τὴν Παρθένον φανήναι; Εἶτα δὲ σεισμών την μένων διαιροῦνται τοίχοι καὶ συνάπτονται· Χρισον τικτομένου οὐκ ἠνοίγετο μήτρα, καὶ πάλιν ὑφαίνει Καὶ ἐν σεισμοῖς μὲν οὕτω διαιρούνται τοίχοι, ὡς και θάνατον ἀπειλεῖν· οὕτω δὲ ἐνοῦνται, ὡς μηδὲ σχήμα ίχνος φαίνεσθαι τῆς διαιρέσεως· ἐπὶ δὲ τῆς ἀφθάρτι. ἐκείνης γεννήσεως οὐκ ἤθελες λυθῆναι μὲν τὴν μήτρα πρὸς τιμὴν τοῦ τικτομένου, συνελθεῖν δὲ καὶ ἐνωθῆνα καὶ τὸ τῆς παρθενίας ἀπολαβεῖν σχῆμα δυνάμει το ἐνεργοῦντος; Καὶ μή μοι λέγε· Πόθεν ὑπέστη σαφή κ αἷμα, σπέρματος μὴ ὑποκειμένου; Εστι γὰρ ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς μαθεῖν τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς. Καὶ κάλει με τ εἰκόνας τῶν λεγομένων τοὺς τῶν ζωγράφων παῖδας, ο πολλάκις καὶ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ λειμῶνας καὶ του μοὺς ζωγραφούσιν, καὶ ἐπειδὰν δὴ τὴν φύσιν συνεργά σαν οὐκ ἔχουσι, τέχνῃ βιάζονται τῇ κράσει των χρωμά των τὰς τῶν πραγμάτων παριστἂν εἰκόνας. Ποιοῦσι γὰρ ποταμὸν, παρὰ ποταμῶν μὴ δανειζόμενοι ῥεῖθρον εκε σιν ἄνθρωπον, μηδὲν παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης ἐρανιζόμενα φύσεως. Ωσπερ οὖν οἱ ζωγράφοι διὰ τῶν χρωμάτων και ἄνθρωπον καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ζωγραφούσι, μηδει παρὰ πηγῆς ἢ ποταμοῦ ἢ ἀνθρώπου λαμβάνοντες την αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῇ Παρθένῳ ε χρώμασιν, ἀλλὰ βουλῇ ἔμψυχον κατεσκεύασεν ἄνθρωπο παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μὴ ἐρανισάμενος σπέρμ εἰς σύστασιν τοῦ πλαττομένου. Ὁ Θεὸς χοῦν λαβὼν ἐπ τῆς γῆς, οὐ χερσὶν ἀνθρωπίναις (ἀσύνθετος γὰρ τις θεότητος ἡ φύσις) τὸν Ἀδὰμ ἐμόρφωσεν ὡς ἠθέλησ τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ χοῦν ἔλαβεν, οὐ φυσικῷ νόμω καταβληθῆναι σπέρμα συνεχώρησεν, ἀλλὰ μόνον ἐτ ἔλαμψε, καὶ ὀστέα έπηξε, καὶ νεύρα ἔτεινε, καὶ εἶναι τ ὦτα, ὀφθαλμούς τε καὶ γλώτταν χεῖρας καὶ πέδας, ψυχής καὶ νοῦν καὶ λογισμὸν καὶ λόγον συνεστήσατο, κάν με βούλωνται οἱ αἱρετικῶν παῖδες. Ὥσπερ γὰρ οἱ ἐν επ όπτρῳ ἐγκύπτοντες εἰκόνα ἀντεγειρομένην αὐτῶν ὁρῶσι τῇ ὄψει ἐκ τῆς ἁμόρφου ὕλης, εἰκόνα γελώσαν πολλάκ καὶ κλαίουσαν, κινουμένην τε καὶ πολυτρόπων; μετερ χομένην, καὶ τῆς ζώσης μορφῆς τὰ σχήματα μιμε μένην· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν καθαρῷ καὶ όπτρῳ, τῷ ἀσπίλῳ σώματι τῆς Παρθένου ἔλαμψε, τέλει ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον οὐ νόμῳ φύσεως, οὐ χρόνο οὐκ ἀνθρωπίνῳ σπέρματι, ἀλλ᾽ ὄψει μόνον, νοερᾷ τι ν ἁγίᾳ δυνάμει πρὸς ὠδῖνας τὴν Παρθένον ἐκίνησεν, ἀπὸ βήτως ἐν αὐτῇ τὸ βρέφος ὑφάνας, ὡς ἱμάτιον, ἐπὶ τ τηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων. Ταῦτα μὲν οὕτως· ἡμεῖς δὲ ὑπές τῶν εἰρημένων δόξαν τῷ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντι θεί ἀναπέμψωμεν, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τ ἁγίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. [242] Εἰς τὴν προδοσίαν τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὰ ἑξῆς. α'. Ἐβουλόμην εἰς τέλος διανύσαι τοῦ σταυροῦ τὰ θεωρήματα, οὐχ ὡς τῶν νοημάτων περιγενόμενος, ἀλλὰ τὰ δυνατὰ τοῖς πιστοῖς ἐκτιθέμενος. Οὐκ ἀργεῖ γὰρ λόγος πρὸς ἐξήγησιν τῶν θείων λογίων, ἀλλὰ ἀνθρωπίνη δυ νάμει μετρεῖται τὸ λεγόμενον, οὐχ ὡς αὐτῆς τῆς δυνά- μέως αρκούσης καταλαβεῖν, ἀλλ' ὡς τοῦ Θεοῦ παρέχον - της· οὐχ ὅσα δύναται δοῦναι ὁ διδούς, ἀλλ' ὅσα χωρί λαμβάνων. Ωσπερ γὰρ μήτηρ τῷ βρέφει τῷ γαλακτι φουμένῳ αὐτὴ μὲν δύναται παρασχεῖν τέλειον ξεπου ἐκεῖνο δὲ δέξασθαι οὐκ ἰσχύει· οὕτως οὔτε Θεῷ ἀδύνα παρασχεῖν τὴν μείζονα σοφίαν καὶ ὑπερκόσμιον, ἐπ ἡμεῖς δέξασθαι ἀδυνατοῦμεν. θνητὸν γὰρ οἰκοῦντες α
καθ’ ἡμᾶς μαθεῖν τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς. Καὶ κάλει μοι εἰς εἰκόνας τῶν λεγομένων τοὺς τῶν ζωγράφων παῖδας, οἳ πολλάκις καὶ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ λειμῶνας καὶ ποτα-μοὺς ζωγραφοῦσιν, καὶ ἐπειδὰν δὴ τὴν φύσιν συνεργοῦ-σαν οὐκ ἔχουσι, τέχνῃ βιάζονται τῇ κράσει τῶν χρωμά-των τὰς τῶν πραγμάτων παριστᾷν εἰκόνας. Ποιοῦσι γὰρ ποταμὸν, παρὰ ποταμῶν μὴ δανειζόμενοι ῥεῖθρον· ποιοῦ-σιν ἄνθρωπον, μηδὲν παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης ἐρανιζόμενοι φύσεως. Ὥσπερ οὖν οἱ ζωγράφοι διὰ τῶν χρωμάτων καὶ ἄνθρωπον καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ζωγραφοῦσι, μηδὲν παρὰ πηγῆς ἢ ποταμοῦ ἢ ἀνθρώπου λαμβάνοντες· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῇ Παρθένῳ οὐ χρώμασιν, ἀλλὰ βουλῇ ἔμψυχον κατεσκεύασεν ἄνθρωπον, παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μὴ ἐρανισάμενος σπέρμα εἰς σύστασιν τοῦ πλαττομένου. Ὁ Θεὸς χοῦν λαβὼν ἀπὸ τῆς γῆς, οὐ χερσὶν ἀνθρωπίναις (ἀσύνθετος γὰρ τῆς θεότητος ἡ φύσις) τὸν Ἀδὰμ ἐμόρφωσεν ὡς ἠθέλησε· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ χοῦν ἔλαβεν, οὐ φυσικῷ νόμῳ καταβληθῆναι σπέρμα συνεχώρησεν, ἀλλὰ μόνον ἐπ-έλαμψε, καὶ ὀστέα ἔπηξε, καὶ νεῦρα ἔτεινε, καὶ ῥῖνα καὶ ὦτα, ὀφθαλμούς τε καὶ γλῶτταν χεῖρας καὶ πόδας, ψυχὴν καὶ νοῦν καὶ λογισμὸν καὶ λόγον συνεστήσατο, κἂν μὴ βούλωνται οἱ αἱρετικῶν παῖδες. Ὥσπερ γὰρ οἱ ἐν κατ-όπτρῳ ἐγκύπτοντες εἰκόνα ἀντεγειρομένην αὐτῶν ὁρῶσι τῇ ὄψει ἐκ τῆς ἀμόρφου ὕλης, εἰκόνα γελῶσαν πολλάκις, καὶ κλαίουσαν, κινουμένην τε καὶ πολυτρόπως μετερ-χομένην, καὶ τῆς ζώσης μορφῆς τὰ σχήματα μιμου-μένην· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν καθαρῷ κατ-όπτρῳ, τῷ ἀσπίλῳ σώματι τῆς Παρθένου ἔλαμψε, τέλειον ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον οὐ νόμῳ φύσεως, οὐ χρόνῳ, οὐκ ἀνθρωπίνῳ σπέρματι, ἀλλ’ ὄψει μόνον, νοερᾷ τε καὶ ἁγίᾳ δυνάμει πρὸς ὠδῖνας τὴν Παρθένον ἐκίνησεν, ἀποῤ-ῥήτως ἐν αὐτῇ τὸ βρέφος ὑφάνας, ὡς ἱμάτιον, ἐπὶ σω-τηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων. Ταῦτα μὲν οὕτως· ἡμεῖς δὲ ὑπὲρ τῶν εἰρημένων δόξαν τῷ δι’ ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντι Θεῷ ἀναπέμψωμεν, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
713 SPURIA. παινίδος τάξιν ἐπέχουσα κατὰ φύσιν κινεῖται, καὶ παρὰ οὕτω καὶ ἡ Μαρία κατὰ φύσιν μὲν ἦν παρθένος, κατ' α φύσιν τρέχει, πρόσταγμα πληροῦσα Θεοῦ. γ. Εἰπὲ δὲ, ὁ ζητῶν, πῶς ὁ Χριστὸς ἐκ τῆς ἀλύτου μήτρας προελθὼν οὐκ ἠφάνισε τὴν σφραγίδα τῆς παρθε- νίας, πῶς ἐκ τοῦ παρθενικοῦ Ἀδὰμ ἡ παρθένος Εὔα προῆλθε. Η Θεοτόκος γὰρ Μαρία μὴ γνοῦσα ἄνδρα, ἄνδρα ἔτεκεν, ὁ πρωτόπλαστος Αδάμ μὴ γνούς γυα ναῖκα, γυναῖκα ἐβλάστησεν. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν παρθένον γεν- νῆσαι, εἰ καὶ παράδοξον, ἀλλ' ὅμως ἔχεται λόγου, καθ᾽ ὅ γαστὴρ καὶ μήτρα και φυσικὴ τοῖς τικτομένοις προτε- τύπωται ὁδός· ἐπὶ δὲ τοῦ Ἀδὰμ πάντα ξένα. Τίς γὰρ εἶδεν ἀπὸ πλευρᾶς τικτόμενον ἄνθρωπον; πότε δὲ πλευρὰ συνεισήνεγκε καρποφορίαν; Ὕπνον ἐπέβαλε τῷ 'Αδὰμ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ λυπηθῇ διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς, ἀλλ' ὅμως ὕπνωσεν αὐτοῦ τὰ δεσμά· δεσμὰ γάρ εἰσι τῆς φύσεως τὰ νεύρα. Καὶ μάρτυς Δανιὴλ λέγων, Καὶ εἶδον τὴν ὀπτασίαν, καὶ ἔπεσα· καὶ οἱ σύνδε σμοί μοι τῆς ὀσφύος διελύθησαν. Πλευρὰν οὖν νόμῳ φύσεως Ασφαλισμένην, δεσμοῖς νεύρων συμπεπλεγμέ ντν, σαρξὶν ὑφασμένην, φλεψὶν ἡνωμένην πῶς ἐξεῖλε ; πῶς ἀπέσπασε ; πῶς καὶ ἡ πλευρὰ ἐξῆλθε, καὶ ὁ ᾿Αδὰμ σῶος ἔμεινε ; Πῶς; Ο λύσας οἶδεν· ὁ λύσας καὶ ἔδησεν. Εἰ μὲν γὰρ ἄλλος ὁ δήσας, καὶ ἄλλος ὁ λύσας, ζήτημα ἦν· εἰ δὲ ὁ ἁρμόσας ἔλυσε, καὶ ὁ πλευρὰν ἐκ γῆς πλάτας, τὴν πλευρὰν ἀφείλατο, ἐκεῖνος μόνος οἶδε, πῶς ἔλυσεν, ὁ καὶ μόνος ἐπιστάμενος, πῶς τὴν τῶν μελῶν ἁρμονίαν συνέθηκεν. "Ωσπερ οὖν καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς σῶος ἔμεινεν ὁ ᾿Αδάμ, οὕτω καὶ μετὰ τὴν πρόοδον τοῦ βρέφους ἄφθορος ἔμεινεν ή [241} Παρθένος. Οὔτε γὰρ ἡ τῶν τοῦ ᾿Αδὰμ ἐβλάβη ἁρμονία, ληφθείσης τῆς πλευρᾶς, οὔτε τῆς παρθενίας υβρίσθη ἡ σφραγὶς, προελθόντος τοῦ βρέφους. Καθάπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν ἐάν τις ἀλλότριον δεσμόν λύσαι θελήσῃ, ἀφανίζει αὐτὸν, καὶ συγκόπτει δι' ἀπειρίαν, ὁ δὲ δήσας ἀκόπως λύει (οἶδε γὰρ ὧν ἔδησε τὴν ἁρμονίαν)· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ὁ ἁρμό· σας, ὁ συσφίγξας, ὁ κομβώσας τὸ σῶμα, καὶ τοὺς συν- δέσμους τῶν νεύρων ᾔδει, καὶ πῶς συνήψε πλευρὰν πρὸς πλευρὰν, καὶ ἄρθρον, καὶ μέλος· καὶ ἐξ ὧν παρέδησεν, ἐπιστημόνως καὶ πανσόφως ἐπῆρε πλευρὰν, καὶ οὐκ ἐμείωσε τὸν ᾿Αδάμ. Επλασεν αὐτὸν ἡ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ Παρθένω, καὶ οὔτε τὴν παρθενίαν πλάτο των διέλυσεν, οὔτε διὰ τῆς μήτρας προελθὼν τὴν μήτραν διέφθειρεν. Εἰπὲ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων τί εὐκο- πώτερόν ἐστι, παρθένον τεκεῖν, καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν παρ- θένον πάλιν μεἶναι· ἡ ῥάβδον εἰς ζωον ψυχωθῆναι, καὶ ἀπὸ ζώου πάλιν ῥάβδον γενέσθαι; Πῶς ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς δράκοντα μετεβλήθη; πῶς τὸ ἄψυχον ψυχὴν ἔλαβε, πῶς τὸ ἀκίνητον ἐπὶ γῆς εἶρπε; πῶς δὲ πάλιν ἀπὸ δρά- κοντος ῥάβδος γέγονε, τὴν οἰκείαν ἐπιγνούς φύσιν; Ποτέ μὲν γὰρ ἀπὸ ῥάβδου δράκων, ποτὲ δὲ ἀπὸ δράκοντος ῥάβ δος ἐγένετο. Ωσπερ οὖν ἡ Μωϋσέως ῥάβδος, ἄνθρωπε, κατὰ φύσιν μὲν ἦν ῥάβδος, κατ' οίκονομίαν δὲ δράκων· κονομίαν δὲ μήτηρ ἐγένετο, ἵνα πιστεύσωσι τῶν δελ δαίων οἱ μάγοι, καθάπερ, ἵνα φοβηθῇ Αίγυπτος, ή μάθεις δράκων ἐγένετο. Τοιγαροῦν ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη, απ ἤθελες σὺ τὴν Παρθένον φανήναι; Εἶτα δὲ σεισμών την μένων διαιροῦνται τοίχοι καὶ συνάπτονται· Χρισον τικτομένου οὐκ ἠνοίγετο μήτρα, καὶ πάλιν ὑφαίνει Καὶ ἐν σεισμοῖς μὲν οὕτω διαιρούνται τοίχοι, ὡς και θάνατον ἀπειλεῖν· οὕτω δὲ ἐνοῦνται, ὡς μηδὲ σχήμα ίχνος φαίνεσθαι τῆς διαιρέσεως· ἐπὶ δὲ τῆς ἀφθάρτι. ἐκείνης γεννήσεως οὐκ ἤθελες λυθῆναι μὲν τὴν μήτρα πρὸς τιμὴν τοῦ τικτομένου, συνελθεῖν δὲ καὶ ἐνωθῆνα καὶ τὸ τῆς παρθενίας ἀπολαβεῖν σχῆμα δυνάμει το ἐνεργοῦντος; Καὶ μή μοι λέγε· Πόθεν ὑπέστη σαφή κ αἷμα, σπέρματος μὴ ὑποκειμένου; Εστι γὰρ ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς μαθεῖν τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς. Καὶ κάλει με τ εἰκόνας τῶν λεγομένων τοὺς τῶν ζωγράφων παῖδας, ο πολλάκις καὶ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ λειμῶνας καὶ του μοὺς ζωγραφούσιν, καὶ ἐπειδὰν δὴ τὴν φύσιν συνεργά σαν οὐκ ἔχουσι, τέχνῃ βιάζονται τῇ κράσει των χρωμά των τὰς τῶν πραγμάτων παριστἂν εἰκόνας. Ποιοῦσι γὰρ ποταμὸν, παρὰ ποταμῶν μὴ δανειζόμενοι ῥεῖθρον εκε σιν ἄνθρωπον, μηδὲν παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης ἐρανιζόμενα φύσεως. Ωσπερ οὖν οἱ ζωγράφοι διὰ τῶν χρωμάτων και ἄνθρωπον καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ζωγραφούσι, μηδει παρὰ πηγῆς ἢ ποταμοῦ ἢ ἀνθρώπου λαμβάνοντες την αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῇ Παρθένῳ ε χρώμασιν, ἀλλὰ βουλῇ ἔμψυχον κατεσκεύασεν ἄνθρωπο παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μὴ ἐρανισάμενος σπέρμ εἰς σύστασιν τοῦ πλαττομένου. Ὁ Θεὸς χοῦν λαβὼν ἐπ τῆς γῆς, οὐ χερσὶν ἀνθρωπίναις (ἀσύνθετος γὰρ τις θεότητος ἡ φύσις) τὸν Ἀδὰμ ἐμόρφωσεν ὡς ἠθέλησ τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ χοῦν ἔλαβεν, οὐ φυσικῷ νόμω καταβληθῆναι σπέρμα συνεχώρησεν, ἀλλὰ μόνον ἐτ ἔλαμψε, καὶ ὀστέα έπηξε, καὶ νεύρα ἔτεινε, καὶ εἶναι τ ὦτα, ὀφθαλμούς τε καὶ γλώτταν χεῖρας καὶ πέδας, ψυχής καὶ νοῦν καὶ λογισμὸν καὶ λόγον συνεστήσατο, κάν με βούλωνται οἱ αἱρετικῶν παῖδες. Ὥσπερ γὰρ οἱ ἐν επ όπτρῳ ἐγκύπτοντες εἰκόνα ἀντεγειρομένην αὐτῶν ὁρῶσι τῇ ὄψει ἐκ τῆς ἁμόρφου ὕλης, εἰκόνα γελώσαν πολλάκ καὶ κλαίουσαν, κινουμένην τε καὶ πολυτρόπων; μετερ χομένην, καὶ τῆς ζώσης μορφῆς τὰ σχήματα μιμε μένην· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν καθαρῷ καὶ όπτρῳ, τῷ ἀσπίλῳ σώματι τῆς Παρθένου ἔλαμψε, τέλει ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον οὐ νόμῳ φύσεως, οὐ χρόνο οὐκ ἀνθρωπίνῳ σπέρματι, ἀλλ᾽ ὄψει μόνον, νοερᾷ τι ν ἁγίᾳ δυνάμει πρὸς ὠδῖνας τὴν Παρθένον ἐκίνησεν, ἀπὸ βήτως ἐν αὐτῇ τὸ βρέφος ὑφάνας, ὡς ἱμάτιον, ἐπὶ τ τηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων. Ταῦτα μὲν οὕτως· ἡμεῖς δὲ ὑπές τῶν εἰρημένων δόξαν τῷ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντι θεί ἀναπέμψωμεν, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τ ἁγίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. [242] Εἰς τὴν προδοσίαν τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὰ ἑξῆς. α'. Ἐβουλόμην εἰς τέλος διανύσαι τοῦ σταυροῦ τὰ θεωρήματα, οὐχ ὡς τῶν νοημάτων περιγενόμενος, ἀλλὰ τὰ δυνατὰ τοῖς πιστοῖς ἐκτιθέμενος. Οὐκ ἀργεῖ γὰρ λόγος πρὸς ἐξήγησιν τῶν θείων λογίων, ἀλλὰ ἀνθρωπίνη δυ νάμει μετρεῖται τὸ λεγόμενον, οὐχ ὡς αὐτῆς τῆς δυνά- μέως αρκούσης καταλαβεῖν, ἀλλ' ὡς τοῦ Θεοῦ παρέχον - της· οὐχ ὅσα δύναται δοῦναι ὁ διδούς, ἀλλ' ὅσα χωρί λαμβάνων. Ωσπερ γὰρ μήτηρ τῷ βρέφει τῷ γαλακτι φουμένῳ αὐτὴ μὲν δύναται παρασχεῖν τέλειον ξεπου ἐκεῖνο δὲ δέξασθαι οὐκ ἰσχύει· οὕτως οὔτε Θεῷ ἀδύνα παρασχεῖν τὴν μείζονα σοφίαν καὶ ὑπερκόσμιον, ἐπ ἡμεῖς δέξασθαι ἀδυνατοῦμεν. θνητὸν γὰρ οἰκοῦντες α
Second witness · khazarzar edition
Contra haereticos et in sanctam deiparam Κατὰ αἱρετικῶν, καὶ εἰς τὴν ἁγίαν Θεοτόκον. 59.709 αʹ. Πάλιν τῇ παῤῥησίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος διασπῶν τὰς σειρὰς τῆς ἀμαθίας τὸν διδασκαλικὸν καταλαμβάνω θρόνον, οὐκ αἰδούμενός μου τὴν πτωχείαν· φιλόπτωχοι γὰρ ὄντες οἰκτείρετέ με διὰ τὴν τῆς ἀγάπης φιλοτιμίαν. Πένης γὰρ ὢν πλουσίοις ἐπεκτείνομαι, οὐκ ἀλαζονείας ὑποθέμενος νόσον, ἀλλὰ τῆς φιλοθέου ὑμῶν ψυχῆς ἀποπληρῶν τὸν ἔρωτα. Τέρπεσθε γάρ μου τοῖς λόγοις, ἐπειδὴ κἀγὼ εὐφραίνομαι ὑμῶν τοῖς τρόποις. Οὐκ οἶδά μου τὴν πτωχείαν, καὶ μογιλάλον φωνὴν, τὸ καλὸν τοῦτο καὶ ἐπέραστον θεωρῶν θέατρον. Οἶδα γὰρ, ὡς οὐ κριταί 59.710 μου τῶν λόγων, ἢ θεαταὶ τῶν ἀγώνων συνέρχεσθε, ἀλλ' ἵνα τῷ παιδὶ ὡς πατέρες συνεπισχύσητε. Ἐγὼ γὰρ τῇ γλώττῃ λαλῶ, ὑμεῖς δὲ τῇ καρδίᾳ φθέγγεσθε πρὸς τὸν Θεὸν τοῦτο, δοθῆναι ἡμῖν λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος· φιλόπαιδες γὰρ ὄντες καὶ φιλότεκνοι τοὺς ἡμετέρους πόνους οἰκείους λογίζεσθε στεφάνους. Διὸ οὐκ ὀκνῶ πρὸς τὸ λέγειν· λύει γάρ μου τὸν ὄκνον ὁ περὶ ὑμᾶς πόθος, μεταβάλλει μου τὴν ἀμάθειαν εἰς ἐνάρετον διδασκαλίαν ἡ εὐαγὴς προσευχή. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν προοιμίῳ εἰρήσθω. Ἐγὼ δὲ σήμερον περιζωσάμενος τὴν ὀσφὺν τῆς 59.711 ἀληθείας, καὶ ἐνδυσάμενος τὸν θώρακα τῆς δικαιοσύνης, καὶ ὑποδησάμενος τοὺς πόδας ἐν ἑτοιμασίᾳ τοῦ Εὐαγγελίου τῆς εἰρήνης, ἄρχομαι κατὰ τῶν αἱρετικῶν ἀναδεξάμενος ἀγῶνα. Ἐφάπτομαι τῶν ἀγώνων, οὐ λόγοις λόγους συνάπτων, οὐδὲ ῥητορικῇ δεινότητι τὰς σειρὰς τῶν προτάσεων διαλύων, ἀλλὰ τῇ τελείως ἐπαναγνωσθείσῃ φωνῇ τὰ εὐμήχανα τῶν αἱρετικῶν προβλήματα, ὡς ἱστὸν ἀράχνης, διασπῶν. Ἔστι δὲ ἀποστολικὸν ἀνάγνωσμα τοῦτο· Ὢ βάθος πλούτου, καὶ σοφίας, καὶ γνώσεως Θεοῦ! ὡς ἀνεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ! Τί λέγεις, ὦ Παῦλε; ὁ πλοῦτος τοῦ Θεοῦ ἐν βάθει κεῖται, καὶ ἐν ὕψει γνωρίζεται; Ναὶ, φησὶ, καὶ ἐν βάθει, καὶ ἐν ὕψει· ἐν βάθει μὲν διὰ τὴν ἀνθρωπότητα, ἐν ὕψει δὲ διὰ τὴν θεότητα. Οὕτω γὰρ διὰ τοῦ προφήτου ἀποκαλύπτων τὴν οἰκονομίαν ἔλεγε πρὸς Ἄχαζ· Αἴτησαι σεαυτῷ σημεῖον παρὰ Κυρίου τοῦ Θεοῦ σου εἰς βάθος ἢ εἰς ὕψος· εἰς βάθος μὲν, διὰ τὴν οἰκονομίαν, εἰς ὕψος δὲ, διὰ τὴν θεολογίαν. Βαθὺ μὲν γὰρ σημεῖον τὸ ἐκ Παρθένου τεχθῆναι, ὑψηλὸν δὲ κήρυγμα καὶ τὸ ἐκ Θεοῦ Θεὸν γεννηθῆναι. Οὔτε οὖν τὸ ὕψος, ἄνθρωπε, περιεργαζόμενος καταλαμβάνεις, οὔτε τὸ βάθος πολυπραγμονῶν εὑρίσκεις. Σεπταὶ γάρ εἰσιν αἱ τοῦ Χριστοῦ γεννήσεις· ἡ μὲν γάρ ἐστι κατὰ φύσιν, ἡ δὲ παρὰ φύσιν. Παρὰ φύσιν γὰρ ἐν ὑστέροις καιροῖς ἐκ τῆς Παρθένου ἐτέχθη, κατὰ φύσιν δὲ πρὸ αἰώνων ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐτέχθη, ὡς ὁ γεννήσας οἶδε. Καὶ ἡ ἄνω γέννησις ἀψευδής. Ἀληθῶς γὰρ ἐκ Θεοῦ Θεὸς ἐγεννήθη, ἀληθῶς ἐκ τῆς Παρθένου ἄνθρωπος ὁ Θεὸς μετὰ ἀνθρώπων ἐτέχθη· ἄνω μόνος ἐκ μόνου Μονογενὴς, καὶ κάτω μόνος ἐκ μόνης Μονογενής· καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῆς ἄνω γεννήσεως ἀσεβές ἐστιν ὑπονοῆσαι μητέρα, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς Παρθένου βλάσφημόν ἐστιν ὑπονοῆσαι πατέρα. Ὁ Πατὴρ ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἡ Παρθένος ἀφθόρως ἔτεκεν. Οὔτε γὰρ Θεὸς ῥεῦσιν ὑπέμεινε γεννήσας· θεοπρεπῶς γὰρ ἐγέννησεν· οὔτε ἡ Παρθένος φθορὰν ὑπέστη τεκοῦσα· πνευματικῶς γὰρ ἔτεκεν. Ὢ καινοῦ θαύματος! ὢ σεπτοῦ καὶ ἀλαλήτου μυστηρίου! Τολμῶ γὰρ εἰπεῖν, ὅπερ λέγων οὐ σφάλλομαι· ὅτι καὶ ἄνω παρθένος ἐγέννησε φύσις καθαρὰ γάρ ἐστι καὶ ἄφθορος ἡ τῆς θεότητος οὐσία, καὶ κάτω Παρθένος ἔτεκεν ἄφθορος ἄφθορον· Οὐ δώσεις γὰρ τὸν Ὅσιόν σου ἰδεῖν διαφθοράν. Ὅταν ἡ φύσις τάξει βαίνῃ, τότε τὰ κατὰ φύσιν ζήτει, ἄνθρωπε· ὅταν δὲ Θεός τι προστάσσῃ, τότε ἡ φύσις τὴν ἑαυτῆς ἀρνεῖται τάξιν, καὶ ἐκεῖνα πράττει, ἅπερ ὁ τοῦ Θεοῦ βούλεται
1
νόμος. Οἷόν τι λέγω· Ἐκέλευσεν ὁ Θεὸς τῇ πέτρᾳ ἐν τῇ ἐρήμῳ ἐκβλύσαι ὕδωρ, καὶ ἔβλυσεν, οὐχ ὃ εἶχεν ἐν κόλποις, ἀλλ' ὃ ἐναπέθετο τὸ πρόσταγμα. Ὥσπερ οὖν ἡ πέτρα νεύματι τοῦ Θεοῦ πηγὴ γέγονε, καὶ τῇ φορᾷ τῶν ὑδάτων χειμάῤῥους ἔτεκεν, οὐ φλεβὸς ὑποκειμένης, οὐ παρὰ ποταμοῦ δανεισαμένη, ἀλλ' ἡ ξηρὰ καὶ ἄφλεβος καὶ ἄνυγρος ἄφνω γέγονε ποταμῶν μήτηρ, ἀφθόνως προχέουσα ὅπερ οὐκ ἔσχεν ὕδωρ· οὕτω καὶ ἡ ἀπειρόγαμος Παρθένος τῇ ἐπισκιάσει τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸν Κύριον ἡμῶν ἔτεκε κατὰ σάρκα, οὐ τάξει φύσεως κινηθεῖσα, ἀλλὰ τῇ δυνάμει τοῦ Ὑψίστου ἐπὶ τὸ τεκεῖν ἐλθοῦσα. Οὐ γὰρ δανεισαμένη παρὰ τὸν νόμον τῆς φύσεως ἔτεκεν, ἀλλὰ δυναμωθεῖσα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι οὕτως ἔτεκεν, ὥσπερ ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις ἠθέλησε. Πνεῦμα γὰρ, φησὶν, ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, καὶ δύναμις Ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι· διὸ καὶ τὸ γεννώμενον ἅγιον κληθήσεται Υἱὸς Θεοῦ. Εἰ δὲ θέλεις γνῶναι, πῶς ἡ φύσις ἀρνεῖται τὴν ἑαυτῆς τάξιν, ἵνα παρὰ φύσιν ὑπηρετήσῃ τῇ τοῦ Θεοῦ βουλῇ, ἐρώτησον τὴν ῥάβδον τὴν Ἀαρών· Εἰπὲ, ἡ ῥάβδος ἡ ξηρὰ, πῶς φύλλα καὶ καρπὸν ἐν ἀκαριαίᾳ ῥοπῇ παρὰ φύσιν ἐβλάστησας; Οὐ τῇ γῇ Μωϋσῆς σε προέθετο, οὐκ ὄμβροις ἤρδευσεν, οὐ χρόνος τὰς ῥίζας ἔθρεψεν, οὐ θέρος εἶδες ἢ ἔαρ, οὐ χειμῶνος ἀπήλαυσας, ἢ μετοπώρου· πῶς οὖν φύλλα, καὶ ἄνθη, καὶ καρπὸν ἔδωκας; Καὶ ἡ ῥάβδος, Οὐ τροπαῖς, φησὶν, ἀέρων ἢ μεταβολαῖς καιρῶν ἐδούλευσα, ἀλλὰ τῷ θείῳ ὑπηρετησαμένη λόγῳ τὴν φύσιν ἐπάτησα, καὶ παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκα, ἵνα καὶ κατὰ φύσιν καὶ παρὰ φύσιν τῷ τοῦ ἀριστοτέχνου ὑπηρετήσωμεν θελήματι. Ὥσπερ οὖν ἡ ῥάβδος παρὰ φύσιν καρπὸν ἔδωκεν, ἄνθρωπε, ἵνα πιστεύσῃ ἡ Ἰουδαία· οὕτω καὶ ἡ ζῶσα ῥάβδος, ἡ βασιλικὴ Παρθένος, ἄνευ γαμικῶν νόμων ἔτεκεν, ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη. βʹ. Εἰ δὲ λέγεις, Τί ὅμοιον ῥάβδος βλαστάνουσα πρὸς Παρθένον τίκτουσαν; μάνθανε, ὡς πάνυ τὴν ὁμοιότητα σώ 59.712 ζει. Ἡ γὰρ ῥάβδος τύπος ἦν τῆς Παρθένου· ἐκείνη εἰκὼν, αὕτη ἡ ἀλήθεια· καὶ τὸ προλαβὸν ὑπόδειγμα, τοῦτο ἀπόδειξις. Ὥσπερ γὰρ ἐκείνη ἡ ῥάβδος καρπὸν ἔδωκε παρὰ φύσιν, οὕτω καὶ ὧδε παρὰ φύσιν ἡ Παρθένος τὸ ἄνθος τῆς εὐσεβείας ἐβλάστησεν Ἐξελεύσεται γὰρ, φησὶ, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται. Μὴ μάτην οὖν ὁ Παῦλος τὸν πλοῦτον τοῦ Θεοῦ θαυμάζει, τουτέστι, τὴν ἔνσαρκον οἰκονομίαν τοῦ Χριστοῦ; Φεῦ τῆς ἀπιστίας τῶν αἱρετικῶν! φεῦ τούτων τῆς λύσσης καὶ θεομάχου γλώσσης! Παῦλος, ὁ τῶν οὐρανῶν πολίτης, ὁ τοῦ παραδείσου θεατὴς, ὁ τοῦ Χριστοῦ διάπυρος ἐραστὴς, ὁ τῶν ἀλαλήτων μυστηρίων ἀκροατὴς, καὶ τὴν οἰκονομίαν ζητήσας ἔφριξε καὶ ἰλιγγίασε· καὶ ὑμεῖς τὴν θεότητα διερμηνεύοντες οὐ φρίττετε; Παῦλος τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ ἀνεξερεύνητα λέγει· καὶ σὺ τὴν φύσιν τοῦ Πατρὸς ὡς εὐθήρατον ἐρευνᾷς; Καιρὸς δέ σε καλέσαι, σκυθρωπάσαντα ἐπαναστρέψαι κατὰ τῶν ὑπὸ σοῦ ἀφράστως εἰρημένων. Πῶς ἔτεκεν ἡ Παρθένος οὐκ οἶδας, καὶ πῶς ἐγέννησεν ὁ Θεὸς εἰδέναι βούλει; τὴν ἐν τῇ Ἡρώδου κατὰ σάρκα γέννησιν τοῦ Χριστοῦ ἀγνοεῖς πῶς γέγονε, καὶ τὴν ἐκ Πατρὸς ἀνάρχως καὶ ἀνερμηνεύτως καὶ σεπτῶς καὶ ἀλαλήτως πρὸ πάσης ἐννοίας καὶ καιρῶν καὶ αἰώνων ἀμεσιτεύτως γεγενημένην ἑρμηνεύειν τολμᾷς, καὶ δοκιμάζειν ἐπιχειρεῖς; Εἰ τὸ σταυρωθὲν σῶμα τοῦ Χριστοῦ Θωμᾶς ψηλαφήσας ἀναπαίδευτος οὐκ ἔμεινε, καί γε ἀπόστολος ὤν· ποίας εἰσὶ τιμωρίας ἄξιοι οἱ μὴ χειρὶ τὸ σῶμα ψηλαφῶντες τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ τῇ γλώττῃ τὴν ἀΐδιον τῆς θεότητος αὐτοῦ διερευνῶντες φύσιν; Θωμᾶς γὰρ καὶ ὃ εἶδε σῶμα, ἐψηλάφησεν· οὗτοι δὲ ἣν μὴ εἶδον θεότητα, ὡς ἑωρακότες ἐξηρεύνησαν. Εἰπὲ δὲ, ὦ δεινὲ καὶ εὐμήχανε ῥῆτορ Εὐνόμιε, ὁ τριχῶς τὴν τῆς θεότητος διακρίνων φύσιν, ὁ μικροῦ πάλιν βραχύτερον ἀναπλάττων θεοὺς, διὰ τί κτίσμα, καὶ οὐ γέννημα τὸν Χριστὸν λέγεις; Ἵνα μὴ, φησὶ, ῥεύσεως ἔννοιαν τῇ ἀκτίστῳ τοῦ Θεοῦ προσψαύσω φύσει· τὸν γὰρ γεννῶντα ἀνάγκη ὑπομεῖναι ῥεῦσιν. Οὐκοῦν καὶ κτίζοντα ἀκόλουθον ὑπομεῖναι πόνον. Ὁ γὰρ κτίζων, ἀκόπως οὐ κτίζει. Εἰ τοίνυν τῆς ῥεύσεως ἔννοιαν φυγὼν, τὸν
2
Πατέρα Πατέρα εἰπεῖν παραιτεῖς, μήτε δημιουργὸν αὐτὸν εἴπῃς, ἵνα μὴ πόνων καὶ ἱδρώτων ὑπόνοιαν ἐπιῤῥίψῃς. Ἀλλ' οὐχ οἵαν, φησὶ, δόξαν περὶ ἀνθρώπων ἔχομεν, τοιαύτην καὶ περὶ Θεοῦ ἐκλαμβάνειν ὀφείλομεν. Ἄνθρωποι γὰρ κτίζοντες, πόνῳ καὶ ἱδρῶτι κτίζουσι· Θεὸς δὲ κτίζων, ἀπόνως κτίζει· ἀσύνθετος γάρ ἐστι τὴν φύσιν. Ἐπεὶ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων, ὁ κτίζων Θεὸς κτίζει ἀπόνως, ἀῤῥεύστως γεννᾷν οὐ δύναται; ἀλλ' ὅτε μὲν κτίζει, ἀπόνως ὁ Θεὸς κτίζει, ὅτε δὲ γεννᾷ, ὡς ἄνθρωπος ὑπομένει ῥεῦσιν; καὶ δημιουργῶν μὲν ἀπαθὴς μένει, γεννῶν δὲ ἀνθρωπίνῳ περιπίπτει πάθει; Φρίττω, καὶ δεδιῶ, καὶ τρέμω τὴν βλάσφημον, τὴν ἀθύρωτον, τὴν ἀχαλίνωτον τῶν αἱρετικῶν γλῶτταν, ἐννοῶν, ὅτι ἀφθάρτως ἡ Παρθένος ἔτεκε, πιστεύουσι, καὶ ὅτι Θεὸς ἀῤῥεύστως ἐγέννησεν, ἀμφιβάλλουσιν. Ἡ ἄφθορος τῆς Παρθένου μήτρα καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν ἄλυτος ἔμεινεν, ἄνθρωπε, καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς φύσις ἐν τῷ γεννᾷν τὴν ῥεῦσιν οὐ διέφυγεν; Ἀλλ' ἡ Παρθένος καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν παρθένος ἔμεινεν, ἐκ τοῦ τεκεῖν μὴ ζημιωθεῖσα τὴν παρθενίαν· καὶ ὁ Πατὴρ μετὰ τὸ γεννῆσαι ὁ αὐτὸς μεῖναι οὐκ ἠδύνατο, ἀῤῥεύστου καὶ ἀναλλοιώτου τῆς οὐσίας μενούσης; Καὶ ὅπου μὲν ὄγκος σώματος, μελῶν ἁρμονία, ὀστέων σύνθεσις, νευρῶν τάξις, φλεβῶν πλήθη, ἄρθρων δεσμοὶ, τὸ βρέφος ἐξῆλθεν ὡς οἶδε, καὶ ἐν τῇ παρθενικῇ ἀποῤῥήτως ἑαυτὸν ὑφάνας γαστρί· ὅπου δὲ οὐ σῶμα, οὐ μέλος, οὐκ ἄρθρα, οὐ νεῦρα, οὐκ ὀστέα, οὐ φλέβες, ἀλλ' ἀναφὴς καὶ ἀσώματος καὶ ἀόρατος φύσις, ῥεῦσιν εἰσάγεις καὶ μείωσιν νοεῖς; Καὶ προῆλθεν ἐκ μήτρας, καὶ ἄλυτος ἔμεινεν ἡ μήτρα. Ὁ γὰρ ἄνευ σπέρματος ἐν τῇ Παρθένῳ ἐμψυχώσας ἑαυτῷ ναὸν, αὐτὸς καὶ ἄλυτον διετήρησε τὴν μήτραν, ὡς Θεός. Τὰ γὰρ ἔργα τοῦ Θεοῦ οὐ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων δουλεύει, ἀλλὰ τῇ κελεύσει τοῦ Θεοῦ Λόγου ἐξακολουθεῖ. Ποτὲ μὲν γὰρ ὁ Θεὸς κατὰ φύσιν κτίζει, ἵνα γνῷς τῆς φύσεως τὴν εὐταξίαν· ποτὲ δὲ παρὰ φύσιν δημιουργεῖ, ἵνα μάθῃς τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν. Οὔτε γὰρ πάντα κατὰ φύσιν γίνεται, ἵνα μὴ θεολογηθῇ ἡ φύσις, οὔτε πάντα παρὰ φύσιν, ἵνα μὴ ἀταξία τῆς φύσεως νομισθῇ τὰ παρὰ φύσιν πραττόμενα. Πλάττει δὲ Θεὸς κατὰ φύσιν, δημιουργεῖ καὶ παρὰ φύσιν, ἵνα μάθῃς ὡς ἡ φύσις θερα 59.713 παινίδος τάξιν ἐπέχουσα κατὰ φύσιν κινεῖται, καὶ παρὰ φύσιν τρέχει, πρόσταγμα πληροῦσα Θεοῦ. γʹ. Εἰπὲ δὲ, ὁ ζητῶν, πῶς ὁ Χριστὸς ἐκ τῆς ἀλύτου μήτρας προελθὼν οὐκ ἠφάνισε τὴν σφραγῖδα τῆς παρθενίας, πῶς ἐκ τοῦ παρθενικοῦ Ἀδὰμ ἡ παρθένος Εὔα προῆλθε. Ἡ Θεοτόκος γὰρ Μαρία μὴ γνοῦσα ἄνδρα, ἄνδρα ἔτεκεν, ὁ πρωτόπλαστος Ἀδὰμ μὴ γνοὺς γυναῖκα, γυναῖκα ἐβλάστησεν. Ἀλλὰ τὸ μὲν παρθένον γεννῆσαι, εἰ καὶ παράδοξον, ἀλλ' ὅμως ἔχεται λόγου, καθ' ὃ γαστὴρ καὶ μήτρα καὶ φυσικὴ τοῖς τικτομένοις προτετύπωται ὁδός· ἐπὶ δὲ τοῦ Ἀδὰμ πάντα ξένα. Τίς γὰρ εἶδεν ἀπὸ πλευρᾶς τικτόμενον ἄνθρωπον; πότε δὲ πλευρὰ συνεισήνεγκε καρποφορίαν; Ὕπνον ἐπέβαλε τῷ Ἀδὰμ ὁ Θεὸς, ἵνα μὴ λυπηθῇ διὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς, ἀλλ' ὅμως ὕπνωσεν αὐτοῦ τὰ δεσμά· δεσμὰ γάρ εἰσι τῆς φύσεως τὰ νεῦρα. Καὶ μάρτυς Δανιὴλ λέγων, Καὶ εἶδον τὴν ὀπτασίαν, καὶ ἔπεσα· καὶ οἱ σύνδεσμοί μοι τῆς ὀσφύος διελύθησαν. Πλευρὰν οὖν νόμῳ φύσεως ἠσφαλισμένην, δεσμοῖς νεύρων συμπεπλεγμένην, σαρξὶν ὑφασμένην, φλεψὶν ἡνωμένην πῶς ἐξεῖλε; πῶς ἀπέσπασε; πῶς καὶ ἡ πλευρὰ ἐξῆλθε, καὶ ὁ Ἀδὰμ σῶος ἔμεινε; Πῶς; Ὁ λύσας οἶδεν· ὁ λύσας καὶ ἔδησεν. Εἰ μὲν γὰρ ἄλλος ὁ δήσας, καὶ ἄλλος ὁ λύσας, ζήτημα ἦν· εἰ δὲ ὁ ἁρμόσας ἔλυσε, καὶ ὁ πλευρὰν ἐκ γῆς πλάσας, τὴν πλευρὰν ἀφείλατο, ἐκεῖνος μόνος οἶδε, πῶς ἔλυσεν, ὁ καὶ μόνος ἐπιστάμενος, πῶς τὴν τῶν μελῶν ἁρμονίαν συνέθηκεν. Ὥσπερ οὖν καὶ μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν τῆς πλευρᾶς σῶος ἔμεινεν ὁ Ἀδὰμ, οὕτω καὶ μετὰ τὴν πρόοδον τοῦ βρέφους ἄφθορος ἔμεινεν ἡ Παρθένος. Οὔτε γὰρ ἡ τῶν τοῦ Ἀδὰμ ἐβλάβη ἁρμονία, ληφθείσης τῆς πλευρᾶς, οὔτε τῆς παρθενίας ὑβρίσθη ἡ σφραγὶς, προελθόντος τοῦ βρέφους. Καθάπερ γὰρ ἐφ' ἡμῶν ἐάν τις ἀλλότριον δεσμὸν λῦσαι θελήσῃ, ἀφανίζει αὐτὸν, καὶ συγκόπτει δι' ἀπειρίαν, ὁ δὲ δήσας ἀκόπως λύει οἶδε
3
γὰρ ὧν ἔδησε τὴν ἁρμονίαν· οὕτω καὶ ὁ Θεὸς ὁ ἁρμόσας, ὁ συσφίγξας, ὁ κομβώσας τὸ σῶμα, καὶ τοὺς συνδέσμους τῶν νεύρων ᾔδει, καὶ πῶς συνῆψε πλευρὰν πρὸς πλευρὰν, καὶ ἄρθρον, καὶ μέλος· καὶ ἐξ ὧν παρέδησεν, ἐπιστημόνως καὶ πανσόφως ἐπῆρε πλευρὰν, καὶ οὐκ ἐμείωσε τὸν Ἀδάμ. Ἔπλασεν αὐτὸν ὁ μονογενὴς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ Παρθένῳ, καὶ οὔτε τὴν παρθενίαν πλάττων διέλυσεν, οὔτε διὰ τῆς μήτρας προελθὼν τὴν μήτραν διέφθειρεν. Εἰπὲ οὖν, ὦ σοφὲ καὶ ἐπιστήμων τί εὐκοπώτερόν ἐστι, παρθένον τεκεῖν, καὶ μετὰ τὸ τεκεῖν παρθένον πάλιν μεῖναι· ἢ ῥάβδον εἰς ζῶον ψυχωθῆναι, καὶ ἀπὸ ζώου πάλιν ῥάβδον γενέσθαι; Πῶς ἡ ῥάβδος Μωϋσέως εἰς δράκοντα μετεβλήθη; πῶς τὸ ἄψυχον ψυχὴν ἔλαβε; πῶς τὸ ἀκίνητον ἐπὶ γῆς εἷρπε; πῶς δὲ πάλιν ἀπὸ δράκοντος ῥάβδος γέγονε, τὴν οἰκείαν ἐπιγνοὺς φύσιν; Ποτὲ μὲν γὰρ ἀπὸ ῥάβδου δράκων, ποτὲ δὲ ἀπὸ δράκοντος ῥάβδος ἐγένετο. Ὥσπερ οὖν ἡ Μωϋσέως ῥάβδος, ἄνθρωπε, κατὰ φύσιν μὲν ἦν ῥάβδος, κατ' οἰκονομίαν δὲ δράκων· 59.714 οὕτω καὶ ἡ Μαρία κατὰ φύσιν μὲν ἦν παρθένος, κατ' οἰκονομίαν δὲ μήτηρ ἐγένετο, ἵνα πιστεύσωσι τῶν Χαλδαίων οἱ μάγοι, καθάπερ, ἵνα φοβηθῇ Αἴγυπτος, ἡ ῥάβδος δράκων ἐγένετο. Τοιγαροῦν ἵνα σωθῇ ἡ οἰκουμένη, οὐκ ἤθελες σὺ τὴν Παρθένον φανῆναι; Εἶτα δὲ σεισμῶν γινομένων διαιροῦνται τοῖχοι καὶ συνάπτονται· Χριστοῦ δὲ τικτομένου οὐκ ἠνοίγετο μήτρα, καὶ πάλιν ὑφαίνεται; Καὶ ἐν σεισμοῖς μὲν οὕτω διαιροῦνται τοῖχοι, ὡς καὶ θάνατον ἀπειλεῖν· οὕτω δὲ ἑνοῦνται, ὡς μηδὲ σχῆμα ἢ ἴχνος φαίνεσθαι τῆς διαιρέσεως· ἐπὶ δὲ τῆς ἀφθάρτου ἐκείνης γεννήσεως οὐκ ἤθελες λυθῆναι μὲν τὴν μήτραν πρὸς τιμὴν τοῦ τικτομένου, συνελθεῖν δὲ καὶ ἑνωθῆναι καὶ τὸ τῆς παρθενίας ἀπολαβεῖν σχῆμα δυνάμει τοῦ ἐνεργοῦντος; Καὶ μή μοι λέγε· Πόθεν ὑπέστη σὰρξ καὶ αἷμα, σπέρματος μὴ ὑποκειμένου; Ἔστι γὰρ ἐκ τῶν καθ' ἡμᾶς μαθεῖν τὸ ὑπὲρ ἡμᾶς. Καὶ κάλει μοι εἰς εἰκόνας τῶν λεγομένων τοὺς τῶν ζωγράφων παῖδας, οἳ πολλάκις καὶ φυτὰ καὶ δένδρα καὶ λειμῶνας καὶ ποταμοὺς ζωγραφοῦσιν, καὶ ἐπειδὰν δὴ τὴν φύσιν συνεργοῦσαν οὐκ ἔχουσι, τέχνῃ βιάζονται τῇ κράσει τῶν χρωμάτων τὰς τῶν πραγμάτων παριστᾷν εἰκόνας. Ποιοῦσι γὰρ ποταμὸν, παρὰ ποταμῶν μὴ δανειζόμενοι ῥεῖθρον· ποιοῦσιν ἄνθρωπον, μηδὲν παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης ἐρανιζόμενοι φύσεως. Ὥσπερ οὖν οἱ ζωγράφοι διὰ τῶν χρωμάτων καὶ ἄνθρωπον καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ζωγραφοῦσι, μηδὲν παρὰ πηγῆς ἢ ποταμοῦ ἢ ἀνθρώπου λαμβάνοντες· τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν τῇ Παρθένῳ οὐ χρώμασιν, ἀλλὰ βουλῇ ἔμψυχον κατεσκεύασεν ἄνθρωπον, παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως μὴ ἐρανισάμενος σπέρμα εἰς σύστασιν τοῦ πλαττομένου. Ὁ Θεὸς χοῦν λαβὼν ἀπὸ τῆς γῆς, οὐ χερσὶν ἀνθρωπίναις ἀσύνθετος γὰρ τῆς θεότητος ἡ φύσις τὸν Ἀδὰμ ἐμόρφωσεν ὡς ἠθέλησε· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ χοῦν ἔλαβεν, οὐ φυσικῷ νόμῳ καταβληθῆναι σπέρμα συνεχώρησεν, ἀλλὰ μόνον ἐπέλαμψε, καὶ ὀστέα ἔπηξε, καὶ νεῦρα ἔτεινε, καὶ ῥῖνα καὶ ὦτα, ὀφθαλμούς τε καὶ γλῶτταν χεῖρας καὶ πόδας, ψυχὴν καὶ νοῦν καὶ λογισμὸν καὶ λόγον συνεστήσατο, κἂν μὴ βούλωνται οἱ αἱρετικῶν παῖδες. Ὥσπερ γὰρ οἱ ἐν κατόπτρῳ ἐγκύπτοντες εἰκόνα ἀντεγειρομένην αὐτῶν ὁρῶσι τῇ ὄψει ἐκ τῆς ἀμόρφου ὕλης, εἰκόνα γελῶσαν πολλάκις, καὶ κλαίουσαν, κινουμένην τε καὶ πολυτρόπως μετερχομένην, καὶ τῆς ζώσης μορφῆς τὰ σχήματα μιμουμένην· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν καθαρῷ κατόπτρῳ, τῷ ἀσπίλῳ σώματι τῆς Παρθένου ἔλαμψε, τέλειον ἐδημιούργησεν ἄνθρωπον οὐ νόμῳ φύσεως, οὐ χρόνῳ, οὐκ ἀνθρωπίνῳ σπέρματι, ἀλλ' ὄψει μόνον, νοερᾷ τε καὶ ἁγίᾳ δυνάμει πρὸς ὠδῖνας τὴν Παρθένον ἐκίνησεν, ἀποῤῥήτως ἐν αὐτῇ τὸ βρέφος ὑφάνας, ὡς ἱμάτιον, ἐπὶ σωτηρίᾳ τῶν ἀνθρώπων. Ταῦτα μὲν οὕτως· ἡμεῖς δὲ ὑπὲρ τῶν εἰρημένων δόξαν τῷ δι' ἡμᾶς ἐνανθρωπήσαντι Θεῷ ἀναπέμψωμεν, ὅτι αὐτῷ ἡ δόξα καὶ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
Continue reading PG 59: De Lazaro et divite →≣ entire volume