515 ORIGENIS 518 ་ , aliæ aguntur solemnitates. Primo die mensis Neo- A morantem intra Sancta sanctorum, et effici in sor- menia tubarum, sicut dicitur in Psalmo " : ‹ Tuba lein Domini. canite in initio mensis tubæ. Decima vero die septimi mensis est solemnitas repropitiationis. In bac sola die pontifex induitur omnibus pontificalibus indumentis, tunc induitur manifestationem et veri- tatem, tunc ingreditur ad illa inaccessibilia, quo semel in auno accedi tantummodo licet, id est in Sancta sanctorum. Semel enim in anno pontifex populum derelinquens, ingreditur ad illum locum ubi est repropitiatorium, et super repropitiatorium cherubim, ubi est et arca testamenti, et altare in- censi (61), quo nulli introire fas est, nisi pontifici soli. Si ergo considerem verum pontificem meum Dominum Jesum Christum, quomodo in carne qui- dem positus, per totum annum erat cum populo, annum illum, de quo ipse dicit 60 : ‹ Evangelizare pauperibus misit me, et vocare annum Domini ac- ceptum, et diem remissionis, › adverte quomodo semel in anno isto, in die repropitiationis intrat in Sancta sanctorum, hoc est, cum impleta dispensa- tione penetrat cœlos, et intrat ad Patrem, ut eum propitium humano generi faciat, et exoret pro omnibus credentibus in se. Hanc repropitiationem ejus qua hominibus repropitiat Patrem, sciens Joannes apostolus dicit : Hæc dico, filioli, ut non peccemus. Quod et si peccaverimus, advoca- tuin habemus apud Patrem, Jesum Christum, justum, et ipse est repropitiatio pro peccatis no- stris. › Sed et Paulus similiter de hac repropitia- tione commemorat, cum dicit de Christo "; . Quem posuit Deus propitiatorem (62) in sanguine ipsius per fidem. › Igitur dies propitiationis manet nobis usquequo occidat sol, id est usquequo finem mundus accipiat. Stamus enim nos pro foribus, operientes pontificem nostrum commorantem intra Sancta sauctorum, id est apud Patrem, et exorantem pro peccatis eorum, qui se exspectant, non pro om- nium peccatis exorantemn. Non enim 240 exorat pro his, qui in sortem veniunt ejus hirci, qui emit- titur in desertum. Pro illis exoral tantum, qui sunt sors Domini, qui eum pro føribus exspectant, qui non recedunt a templo, jejuniis et orationibus vacan- tes. An tu pulas, qui vix diebus festis ad ecclesiam venis, noe intentus es ad audienda verba divina, D nec das operam ad implenda mandata, quod possil sors Domini venire super te? Optamus tamen ut vel his auditis operam detis, non solum in ecclesia audire verba Dei, sed et in domibus vestris exer- cori et meditari in lege Domini die ac nocte, el ibi enim Christus est, et ubique adest quærentibus se. Propterea namque mandatur in lege, ut medi- lemur eam cum imus in via, et cum sedemus in domo, et jacemus in cubili, et cum exsurgimus; et hoc est, vere pro foribus exspectare pontificein piat auditor, quasi sors talis allqua dicatur, quæ in- ter homines casu, et non judicio agi solet. Sors Domini ita accipienda est, tanquam si diceretur electio Domini, vel pars Domini; et rursum sors ejus qui in eremum mittitur accipienda est veluti pars illa quæ pro indignitate sui a Domino sperni- tur et abjicitur. Magis enim et sermo ipse apo‐ pompæi, abjecti et refutati significantiam continet. Ex quo possumus etiam illud intelligere, verbi gratia, ascendit in cor tuum mala cogitatio, concu- piscentia mulieris alienæ, aut vicinæ possessionis, intellige statim hanc esse de sorte apopompæi, ab- Bjice confestim, et expelle de corde tuo. Quomodo abjicis? Si habeas tecum parati hominis manum, id est, si lectio divina sit in manibus tuis, et præ- cepta Dei ante oculos habeantur, tunc vere inve- nieris paratus ad abjicienda et repellenda ea, quæ sunt sortis alienæ. Sed et ira si ascendit in cor tuum, si zelus, si invidia, si malitia ad supplantan- dum fratrem, paratus esto ut abjicias ea, et expel· las, et emittas in eremum. Si vero ascendat in cor tuum cogitare quæ Dei sunt, de misericor- dia, de justitia, de pietate, de pace, hæc de sorte sunt Domini, hæc offeruntur ad altare, hæc pon- tifex suscipit, et in his reconciliat tibi Deum. Propterea ergo et is qui ejicit eum in quo sors apopompæi est, hoc est malas cogitationes, malas cupiditates, non est homo piger, nec occupatus ne- gotiis sæcularibus, sed paratus est, et promptus, ac vigilans; qui etiamsi sordescere videatur pro co quo: contigerit immundum, lavabit statim vesti- menta sua, et erit mundus. Quod intelligere possu- mus quantum ad unumquemque nostrum pertinet, secundum moralem locum, esse hominém paralum, rationem ipsam quæ intra nos est, per quam dis- cretio nobis boni malique est, quæ etiam si videtur sordescere dum discernit, et pertractat ipsa quæ mala sunt; tamen si ea abjiciat, et expellat a corde, ac procul effuget, tunc melioribus cogitationibus velut purificata ac diluta, munda videbitur ratio- nabilis mens. Nec sane mireris, quod etiam ad per- sonam Salvatoris traximus hunc qui ejicit hircum, et expellit in eremum, quia dicitur lavare vesli- -menta sua, et fieri mundas, propter illud quod le- gimus in propheta dici de Domino, sicut supra diximus: ‹ Et vidi Jesum sacerdotein magnum in- dutum vestimenta sordida "., Quod si utiqne pro assumptione caruis dici pie intelligitur, etiam hic in lavandis vestimentis potest ea figura ser- vari (63). C faciat : « Et sumet, inquit “, plenum batillum car- Lovit. ** Psal Lxxx, 4. ** Isa. LXI, 1 et 2. 61 1Jonn. 11, 1, 2. “ Rom. 111, 25. 63 Zach. 1, 1 et 3. XVI, 12. (GI) Altare incensi solet collocare in Sancto sanctorum. Atqui erat in sancto. Cortex Cadom., potest eadem figura. › 6. Quod autem dicimus de sorte, non sic accl- 7. Videamus post hæc quæ sunt quæ pontifex (62) Codex Sangerm., ‹ propitiatorium. » (65) Cod. Sangerm., potest ad eum figura. ›

515 ORIGENIS 518 ་ , aliæ aguntur solemnitates. Primo die mensis Neo- A morantem intra Sancta sanctorum, et effici in sor- menia tubarum, sicut dicitur in Psalmo " : ‹ Tuba lein Domini. canite in initio mensis tubæ. Decima vero die septimi mensis est solemnitas repropitiationis. In bac sola die pontifex induitur omnibus pontificalibus indumentis, tunc induitur manifestationem et veri- tatem, tunc ingreditur ad illa inaccessibilia, quo semel in auno accedi tantummodo licet, id est in Sancta sanctorum. Semel enim in anno pontifex populum derelinquens, ingreditur ad illum locum ubi est repropitiatorium, et super repropitiatorium cherubim, ubi est et arca testamenti, et altare in- censi (61), quo nulli introire fas est, nisi pontifici soli. Si ergo considerem verum pontificem meum Dominum Jesum Christum, quomodo in carne qui- dem positus, per totum annum erat cum populo, annum illum, de quo ipse dicit 60 : ‹ Evangelizare pauperibus misit me, et vocare annum Domini ac- ceptum, et diem remissionis, › adverte quomodo semel in anno isto, in die repropitiationis intrat in Sancta sanctorum, hoc est, cum impleta dispensa- tione penetrat cœlos, et intrat ad Patrem, ut eum propitium humano generi faciat, et exoret pro omnibus credentibus in se. Hanc repropitiationem ejus qua hominibus repropitiat Patrem, sciens Joannes apostolus dicit : Hæc dico, filioli, ut non peccemus. Quod et si peccaverimus, advoca- tuin habemus apud Patrem, Jesum Christum, justum, et ipse est repropitiatio pro peccatis no- stris. › Sed et Paulus similiter de hac repropitia- tione commemorat, cum dicit de Christo "; . Quem posuit Deus propitiatorem (62) in sanguine ipsius per fidem. › Igitur dies propitiationis manet nobis usquequo occidat sol, id est usquequo finem mundus accipiat. Stamus enim nos pro foribus, operientes pontificem nostrum commorantem intra Sancta sauctorum, id est apud Patrem, et exorantem pro peccatis eorum, qui se exspectant, non pro om- nium peccatis exorantemn. Non enim 240 exorat pro his, qui in sortem veniunt ejus hirci, qui emit- titur in desertum. Pro illis exoral tantum, qui sunt sors Domini, qui eum pro føribus exspectant, qui non recedunt a templo, jejuniis et orationibus vacan- tes. An tu pulas, qui vix diebus festis ad ecclesiam venis, noe intentus es ad audienda verba divina, D nec das operam ad implenda mandata, quod possil sors Domini venire super te? Optamus tamen ut vel his auditis operam detis, non solum in ecclesia audire verba Dei, sed et in domibus vestris exer- cori et meditari in lege Domini die ac nocte, el ibi enim Christus est, et ubique adest quærentibus se. Propterea namque mandatur in lege, ut medi- lemur eam cum imus in via, et cum sedemus in domo, et jacemus in cubili, et cum exsurgimus; et hoc est, vere pro foribus exspectare pontificein piat auditor, quasi sors talis allqua dicatur, quæ in- ter homines casu, et non judicio agi solet. Sors Domini ita accipienda est, tanquam si diceretur electio Domini, vel pars Domini; et rursum sors ejus qui in eremum mittitur accipienda est veluti pars illa quæ pro indignitate sui a Domino sperni- tur et abjicitur. Magis enim et sermo ipse apo‐ pompæi, abjecti et refutati significantiam continet. Ex quo possumus etiam illud intelligere, verbi gratia, ascendit in cor tuum mala cogitatio, concu- piscentia mulieris alienæ, aut vicinæ possessionis, intellige statim hanc esse de sorte apopompæi, ab- Bjice confestim, et expelle de corde tuo. Quomodo abjicis? Si habeas tecum parati hominis manum, id est, si lectio divina sit in manibus tuis, et præ- cepta Dei ante oculos habeantur, tunc vere inve- nieris paratus ad abjicienda et repellenda ea, quæ sunt sortis alienæ. Sed et ira si ascendit in cor tuum, si zelus, si invidia, si malitia ad supplantan- dum fratrem, paratus esto ut abjicias ea, et expel· las, et emittas in eremum. Si vero ascendat in cor tuum cogitare quæ Dei sunt, de misericor- dia, de justitia, de pietate, de pace, hæc de sorte sunt Domini, hæc offeruntur ad altare, hæc pon- tifex suscipit, et in his reconciliat tibi Deum. Propterea ergo et is qui ejicit eum in quo sors apopompæi est, hoc est malas cogitationes, malas cupiditates, non est homo piger, nec occupatus ne- gotiis sæcularibus, sed paratus est, et promptus, ac vigilans; qui etiamsi sordescere videatur pro co quo: contigerit immundum, lavabit statim vesti- menta sua, et erit mundus. Quod intelligere possu- mus quantum ad unumquemque nostrum pertinet, secundum moralem locum, esse hominém paralum, rationem ipsam quæ intra nos est, per quam dis- cretio nobis boni malique est, quæ etiam si videtur sordescere dum discernit, et pertractat ipsa quæ mala sunt; tamen si ea abjiciat, et expellat a corde, ac procul effuget, tunc melioribus cogitationibus velut purificata ac diluta, munda videbitur ratio- nabilis mens. Nec sane mireris, quod etiam ad per- sonam Salvatoris traximus hunc qui ejicit hircum, et expellit in eremum, quia dicitur lavare vesli- -menta sua, et fieri mundas, propter illud quod le- gimus in propheta dici de Domino, sicut supra diximus: ‹ Et vidi Jesum sacerdotein magnum in- dutum vestimenta sordida "., Quod si utiqne pro assumptione caruis dici pie intelligitur, etiam hic in lavandis vestimentis potest ea figura ser- vari (63). C faciat : « Et sumet, inquit “, plenum batillum car- Lovit. ** Psal Lxxx, 4. ** Isa. LXI, 1 et 2. 61 1Jonn. 11, 1, 2. “ Rom. 111, 25. 63 Zach. 1, 1 et 3. XVI, 12. (GI) Altare incensi solet collocare in Sancto sanctorum. Atqui erat in sancto. Cortex Cadom., potest eadem figura. › 6. Quod autem dicimus de sorte, non sic accl- 7. Videamus post hæc quæ sunt quæ pontifex (62) Codex Sangerm., ‹ propitiatorium. » (65) Cod. Sangerm., potest ad eum figura. ›

Εἰ γὰρ ὁ τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπονέμων ἑκάστῳ δίκαιος, καὶ ἀπὸ τῆς ἑαυτῶν αἰτίας κρείττοσιν ἢ χείροσι γεγενημένοις ἀποδιδοὺς ὧν ἐπιτήδειον ἕκαστον τυγχάνειν ἐπίσταται, πῶς δίκαιος, ὁ ἁμαρτίας χείρονος αἴτιος γενόμενος τῷ Φαραώ; καὶ οὐχ ἁπλῶς αἴτιος, ἀλλ’ ὅσον ἐφ’ οἷς ἐκεῖνοι ἐξεδέξαντο συνεργήσας εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν ἀδικώτατον. Ἐπ’ οὐδὲν γὰρ ἀναφέροντες ἄξιον προαιρέσεως δικαίου θεοῦ τὴν σκλήρυνσιν τῆς καρδίας Φαραὼ, οὐκ οἶδ’ ὅπως δίκαιον θεὸν, κἂν καθάπερ διηγεῖσθε βούλωνται, παραστῆσαι δύνανται τὸν σκληρύνοντα τὴν καρδίαν Φαραώ· ὅθεν θλιπτέον αὐτοὺς ἐν τοῖς κατὰ τὸν προκείμενον τόπον, ὅπως ἤτοι παραστήσωσι πῶς δίκαιος σκληρύνει, ἢ τολμήσωσιν εἰπεῖν, ὅτι ἐπεὶ σκληρύνει, πονηρὸς ὁ Δημιουργός· ἢ μήτε εὐποροῦντες ἀποδείξεων πρὸς τὸ τὸν δίκαιον σκληρυντικὸν εἶναί τινος, μήτε τολμῶντες τὸ ἐπὶ τοσοῦτον ἀσεβὲς προέσθαι περὶ τοῦ κτίσαντος ὡς πονηροῦ, καταφύγωσιν ἐπὶ ἑτέραν ὁδὸν, ἐξηγητικὴν τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραὼ, ἀποστάντες τοῦ ἐκ τοῦ νομίζειν τὰ κατὰ τὰς λέξεις νοεῖν, τὰς ἰδίας ἀναιρεῖν περὶ δικαίου θεοῦ νοήσεις. Τὸ δὲ τελευταῖον.

Εἰ γὰρ ὁ τὸ κατ’ ἀξίαν ἀπονέμων ἑκάστῳ δίκαιος, καὶ ἀπὸ τῆς ἑαυτῶν αἰτίας κρείττοσιν ἢ χείροσι γεγενημένοις ἀποδιδοὺς ὧν ἐπιτήδειον ἕκαστον τυγχάνειν ἐπίσταται, πῶς δίκαιος, ὁ ἁμαρτίας χείρονος αἴτιος γενόμενος τῷ Φαραώ; καὶ οὐχ ἁπλῶς αἴτιος, ἀλλ’ ὅσον ἐφ’ οἷς ἐκεῖνοι ἐξεδέξαντο συνεργήσας εἰς τὸ γενέσθαι αὐτὸν ἀδικώτατον. Ἐπ’ οὐδὲν γὰρ ἀναφέροντες ἄξιον προαιρέσεως δικαίου θεοῦ τὴν σκλήρυνσιν τῆς καρδίας Φαραὼ, οὐκ οἶδ’ ὅπως δίκαιον θεὸν, κἂν καθάπερ διηγεῖσθε βούλωνται, παραστῆσαι δύνανται τὸν σκληρύνοντα τὴν καρδίαν Φαραώ· ὅθεν θλιπτέον αὐτοὺς ἐν τοῖς κατὰ τὸν προκείμενον τόπον, ὅπως ἤτοι παραστήσωσι πῶς δίκαιος σκληρύνει, ἢ τολμήσωσιν εἰπεῖν, ὅτι ἐπεὶ σκληρύνει, πονηρὸς ὁ Δημιουργός· ἢ μήτε εὐποροῦντες ἀποδείξεων πρὸς τὸ τὸν δίκαιον σκληρυντικὸν εἶναί τινος, μήτε τολμῶντες τὸ ἐπὶ τοσοῦτον ἀσεβὲς προέσθαι περὶ τοῦ κτίσαντος ὡς πονηροῦ, καταφύγωσιν ἐπὶ ἑτέραν ὁδὸν, ἐξηγητικὴν τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραὼ, ἀποστάντες τοῦ ἐκ τοῦ νομίζειν τὰ κατὰ τὰς λέξεις νοεῖν, τὰς ἰδίας ἀναιρεῖν περὶ δικαίου θεοῦ νοήσεις. Τὸ δὲ τελευταῖον.

καὶ πῶς αὐτὸν αἰτιᾶται λέγων, Ἀνθ’ ὧν ἀπειθεῖς μοι, ἰδοὺ ἐγὼ ἀποκτενῶ τὰ πρωτότοκά σου, καὶ γνώσονται γὰρ, φησὶ, πάντες οἱ Αἰγύπτιοι ὅτι ἐγὼ δέ εἰμι Κύριος· ὡς διὰ τοῦτο τῶν νομιζομένων χαλεπῶν ἐπαγομένων αὐτοῖς, ἵνα γνῶσι τὸν Θεόν. Ἐν δὲ τοῖς Μακκαβαϊκοῖς τοιοῦτόν τι λέγεται· Παρακαλῶ τοὺς ἐντυγχάνοντας τῇδε τῇ βίβλῳ, μὴ συστέλλεσθαι διὰ τὰς συμφορὰς, νομίζειν δὲ τὰ γινόμενα μὴ πρὸς ὄλεθρον, ἀλλὰ πρὸς παιδείαν τοῦ γένους ἡμῶν εἶναι· καὶ γὰρ τὸ μὴ πολὺν χρόνον ἐᾶσθαι δυσσεβοῦντας, ἀλλ’ εὐθέως περιπίπτειν ἐπιτιμίοις, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον· οὐ γὰρ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἀναμένει μακροθυμῶν ὁ Δεσπότης, ὡς εἰς τέλος ἀφειμένων αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων, ὕστερον αὐτοὺς ἐκδικῇ· οὕτω καὶ ἐφ’ ἡμῖν ἔκρινε, παιδεύων δὲ μετὰ συμφορᾶς, οὐκ ἐγκαταλείπει τὸν ἑαυτοῦ λαόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐπιπίπτειν ἐπιτιμίοις διὰ τὰ ἁμαρτήματα, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον, ἐπιτιμώμενος καὶ ὁ Φαραὼ μετὰ τὸ ἐσκληρύνθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ κολαζόμενος ἅμα τῷ λαῷ αὐτοῦ, ὅρα εἰ μὴ οὐ μάτην ἐπιτετίμηται, μηδὲ ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κακῷ.

καὶ πῶς αὐτὸν αἰτιᾶται λέγων, Ἀνθ’ ὧν ἀπειθεῖς μοι, ἰδοὺ ἐγὼ ἀποκτενῶ τὰ πρωτότοκά σου, καὶ γνώσονται γὰρ, φησὶ, πάντες οἱ Αἰγύπτιοι ὅτι ἐγὼ δέ εἰμι Κύριος· ὡς διὰ τοῦτο τῶν νομιζομένων χαλεπῶν ἐπαγομένων αὐτοῖς, ἵνα γνῶσι τὸν Θεόν. Ἐν δὲ τοῖς Μακκαβαϊκοῖς τοιοῦτόν τι λέγεται· Παρακαλῶ τοὺς ἐντυγχάνοντας τῇδε τῇ βίβλῳ, μὴ συστέλλεσθαι διὰ τὰς συμφορὰς, νομίζειν δὲ τὰ γινόμενα μὴ πρὸς ὄλεθρον, ἀλλὰ πρὸς παιδείαν τοῦ γένους ἡμῶν εἶναι· καὶ γὰρ τὸ μὴ πολὺν χρόνον ἐᾶσθαι δυσσεβοῦντας, ἀλλ’ εὐθέως περιπίπτειν ἐπιτιμίοις, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον· οὐ γὰρ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἀναμένει μακροθυμῶν ὁ Δεσπότης, ὡς εἰς τέλος ἀφειμένων αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων, ὕστερον αὐτοὺς ἐκδικῇ· οὕτω καὶ ἐφ’ ἡμῖν ἔκρινε, παιδεύων δὲ μετὰ συμφορᾶς, οὐκ ἐγκαταλείπει τὸν ἑαυτοῦ λαόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐπιπίπτειν ἐπιτιμίοις διὰ τὰ ἁμαρτήματα, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον, ἐπιτιμώμενος καὶ ὁ Φαραὼ μετὰ τὸ ἐσκληρύνθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ κολαζόμενος ἅμα τῷ λαῷ αὐτοῦ, ὅρα εἰ μὴ οὐ μάτην ἐπιτετίμηται, μηδὲ ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κακῷ.

καὶ πῶς αὐτὸν αἰτιᾶται λέγων, Ἀνθ’ ὧν ἀπειθεῖς μοι, ἰδοὺ ἐγὼ ἀποκτενῶ τὰ πρωτότοκά σου, καὶ γνώσονται γὰρ, φησὶ, πάντες οἱ Αἰγύπτιοι ὅτι ἐγὼ δέ εἰμι Κύριος· ὡς διὰ τοῦτο τῶν νομιζομένων χαλεπῶν ἐπαγομένων αὐτοῖς, ἵνα γνῶσι τὸν Θεόν. Ἐν δὲ τοῖς Μακκαβαϊκοῖς τοιοῦτόν τι λέγεται· Παρακαλῶ τοὺς ἐντυγχάνοντας τῇδε τῇ βίβλῳ, μὴ συστέλλεσθαι διὰ τὰς συμφορὰς, νομίζειν δὲ τὰ γινόμενα μὴ πρὸς ὄλεθρον, ἀλλὰ πρὸς παιδείαν τοῦ γένους ἡμῶν εἶναι· καὶ γὰρ τὸ μὴ πολὺν χρόνον ἐᾶσθαι δυσσεβοῦντας, ἀλλ’ εὐθέως περιπίπτειν ἐπιτιμίοις, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον· οὐ γὰρ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἀναμένει μακροθυμῶν ὁ Δεσπότης, ὡς εἰς τέλος ἀφειμένων αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων, ὕστερον αὐτοὺς ἐκδικῇ· οὕτω καὶ ἐφ’ ἡμῖν ἔκρινε, παιδεύων δὲ μετὰ συμφορᾶς, οὐκ ἐγκαταλείπει τὸν ἑαυτοῦ λαόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐπιπίπτειν ἐπιτιμίοις διὰ τὰ ἁμαρτήματα, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον, ἐπιτιμώμενος καὶ ὁ Φαραὼ μετὰ τὸ ἐσκληρύνθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ κολαζόμενος ἅμα τῷ λαῷ αὐτοῦ, ὅρα εἰ μὴ οὐ μάτην ἐπιτετίμηται, μηδὲ ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κακῷ.

καὶ πῶς αὐτὸν αἰτιᾶται λέγων, Ἀνθ’ ὧν ἀπειθεῖς μοι, ἰδοὺ ἐγὼ ἀποκτενῶ τὰ πρωτότοκά σου, καὶ γνώσονται γὰρ, φησὶ, πάντες οἱ Αἰγύπτιοι ὅτι ἐγὼ δέ εἰμι Κύριος· ὡς διὰ τοῦτο τῶν νομιζομένων χαλεπῶν ἐπαγομένων αὐτοῖς, ἵνα γνῶσι τὸν Θεόν. Ἐν δὲ τοῖς Μακκαβαϊκοῖς τοιοῦτόν τι λέγεται· Παρακαλῶ τοὺς ἐντυγχάνοντας τῇδε τῇ βίβλῳ, μὴ συστέλλεσθαι διὰ τὰς συμφορὰς, νομίζειν δὲ τὰ γινόμενα μὴ πρὸς ὄλεθρον, ἀλλὰ πρὸς παιδείαν τοῦ γένους ἡμῶν εἶναι· καὶ γὰρ τὸ μὴ πολὺν χρόνον ἐᾶσθαι δυσσεβοῦντας, ἀλλ’ εὐθέως περιπίπτειν ἐπιτιμίοις, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον· οὐ γὰρ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἀναμένει μακροθυμῶν ὁ Δεσπότης, ὡς εἰς τέλος ἀφειμένων αὐτῶν τῶν ἁμαρτημάτων, ὕστερον αὐτοὺς ἐκδικῇ· οὕτω καὶ ἐφ’ ἡμῖν ἔκρινε, παιδεύων δὲ μετὰ συμφορᾶς, οὐκ ἐγκαταλείπει τὸν ἑαυτοῦ λαόν. Εἰ γὰρ τὸ ἐπιπίπτειν ἐπιτιμίοις διὰ τὰ ἁμαρτήματα, μεγάλης εὐεργεσίας ἐστὶ σημεῖον, ἐπιτιμώμενος καὶ ὁ Φαραὼ μετὰ τὸ ἐσκληρύνθαι αὐτοῦ τὴν καρδίαν, καὶ κολαζόμενος ἅμα τῷ λαῷ αὐτοῦ, ὅρα εἰ μὴ οὐ μάτην ἐπιτετίμηται, μηδὲ ἐπὶ τῷ ἰδίῳ κακῷ.

περὶ τοῦ Ἰωάβ τῷ Σολομῶντι κολάσαι αὐτὸν διὰ τὰ ἡμαρτημένα εἰς Ἀβενήρ, υἱὸν Νήρ, καὶ ἀποκτεῖναι διὰ τὰ ἑπταισμένα, εἶτα ἐπιφέρει· « Καὶ κατάξεις (59) αὐτοῦ τὴν πολιὰν ἐν εἰρήνῃ εἰς ᾅδου. » Δῆλον δὲ ὅτι, ὡς καὶ ὁ Ἑβραῖος ἡμῖν ἀπήγγειλε, τὸ διὰ τοῦ κολα- σθῆναι αὐτὸν ἐν εἰρήνῃ κοιμηθήσεσθαι, οὐκ ἔτι ὄφει- νομένης αὐτῷ κολάσεως καὶ βασάνου, διὰ τὸ ἐντεῦ- θεν ἤδη ἀπειληφέναι αὐτὸν, μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλ- λαγήν. Οὕτω δ' ἡμεῖς καὶ πᾶσαν ἀπειλὴν, ἀπό τε τῶν ἱερῶν Γραφῶν, καὶ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας τῆς κατὰ τὸ μέγεθος, καὶ τάξεως τῶν δημιουργημάτων παραδεχό- μεθα Θεοῦ τοῦ κτίσαντος τὰ βλεπόμενα, καὶ τὰ μὴ βλεπόμενα, τὰ πρόσκαιρα, καὶ τὰ αἰώνια, ὡς ἑνὸς ὄντος καὶ τοῦ αὐτοῦ κατὰ πάντα τῷ Πατρὶ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἀγαθῷ, καὶ δικαίῳ, καὶ σοφῷ, καὶ ἐπὶ τὸν σκοπὸν ἐκεῖνον τας Γραφάς ἄγειν ἀγωνικό- Β μεθα, τοῦ μὲν δεικνύναι πάντα ἀγαθοῦ Θεοῦ, καὶ σου φοῦ, καὶ δικαίου, οὐδὲ κατὰ τὸ τυχὸν ὑπονοηθέντες ἂν τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν ἀποπίπτειν· κατὰ δὲ τὸ ἐφαρ μόζειν, ἢ μή, τῇ ἀγαθότητι αὐτοῦ, καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ σοφίᾳ τὰ λεγόμενα, Θεοῦ σωτῆρος δεόμενοι. Τοιαῦτα τοίνυν καὶ περὶ τοῦ: Εσκλήρυνε Κύριος ὁ Θεὸς τὴν καρδίαν Φαραώ, ο ὑπονοοῦμεν. Ιατρός ἐστι ψυχῆς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁδοῖς θεραπείας χρώμενος ποικιλωτάταις καὶ ἁρμοδίαις πρὸς τοὺς κακῶς ἔχον- τας καὶ ἐπικαιριωτάταις (40)· τῶν δὲ τῆς θεραπείας ὁδῶν, αἱ μέν εἰσιν ἐπὶ πλεῖον, αἱ δὲ ἐπ᾽ ἔλαττον πόλ νους καὶ βασάνους ἐμποιοῦσαι τοῖς εἰς ἴασιν ἀγομέ- νοις· πάλιν τ' αὖ βοηθήματα, ότὲ μὲν ἀπεμφαινόντως γίνεται, ότὲ δὲ οὐχ οὕτως ἔχει, καὶ πάλιν τάχιον ἢ βράδιον· καὶ μετὰ τὸ ἐμφορηθῆναι τῆς ἁμαρτίας, ἢ μετὰ τὸ, ὥσπερ εἰπεῖν, μόνον ἅψασθαι αὐτῆς. Μαρ- τυριῶν δὲ τῶν εἰς ἕκαστον πλήρης πᾶσα ἡ θεόπνευστος Γραφή, σκυθρωποτέρων βοηθημάτων ἐπὶ πλεῖον ἢ ἔλαττον ἀναγεγραμμένων γεγονέναι τῷ λαῷ, καὶ συμ βεβηκέναι αὐτῷ ὑπὲρ ἐπιστροφῆς καὶ διορθώσεως· ἐν πολέμοις μείζοσιν ἢ ἐλάττοσι, καὶ λιμοῖς πολυχρο- νιωτέροις, ἡ ὀλιγοχρονιωτέροις. Απεμφαινόντως δὲ ἐν τῷ· « Οὐκ ἐπισκέψομαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας ὑμῶν ὅταν πορνεύωσι, καὶ ἐπὶ τὰς νύμφας ὑμῶν ὅταν μοι- χεύωσι. » Τάχα γὰρ ἐπὶ πλεῖον ἀφιεμένας (41) ψυ- χὰς τῶν σωματικῶν καὶ ἡδέων εἶναι νομιζομένων παρ' ἑαυτοῖς ἐγκαταλείπει· ἕως κορεσθεῖσαι ἀποστρα φῶσι τῶν ὧν ὀρέγονται, οἱονεὶ καὶ ἐμέσαι αὐτὰ βου λόμεναι, καὶ οὐκ ἂν ἔτι ταχέως τοῖς αὐτοῖς, διὰ τὸ ὡς ἐπὶ πλεῖον ἐμπεφορῆσθαι αὐτὰς, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον βεβασανίσθαι, περιπεσούμεναι. Βράδιον δὲ ἐπὶ τὴν θεραπείαν ἄγονται αἱ καταφρονήσασαι ἂν τοῦ δεύτε ρον τοῖς αὐτοῖς περιπεσεῖν, διὰ τὸ τάχιον ἀπηλλά- χθαι τῶν κακῶν. Οἶδε δὲ ὁ τεχνίτης Θεὸς τὰς δια- θέσεις ἑκάστων, καὶ ὡς ἐπιβάλλει αὐτῷ, μόνος ἐπιστημόνως δυνάμενος της θεραπείας προσάγειν, καὶ οὐ κατάξεις. καὶ κατάξεις, Εt της η, καὶ οὐ κατάξεις, Αφιεμένας. έφιεμένας, παρ' ἑαυταῖς, IN EXODUM. A nis, et ordine opificiorum Dei, qui aspectabilia C Osee. IV, 14. Verissimum est quod a Genebrardo, et deinde a Tarino observatum est legisse Orige- nem, id enim omnino ratiocinatio ejus postulat. Et ab Hebraico quoque contextu negandi particulam abfuisse Origenes ipse testificatur. At universæ quæ hodie circumferuntur, tum Hebræi D et quæ non videntur condidit; temporaria item et æterna; ut qui unus et idem sit in omnibus, qui Pater Domini et Servatoris nostri bonus, et justus, et sapiens; et ad eum scopum Scripturas deducerc nitimur, ut ostendamus omnia esse boni Dei, et justi, et sapientis, nec in minima quidem re, alten- tis et prudentibus errare videamur. Ad id autem, ut ejus bonitati, justitiæ et sapientiæ, quæ dicuntor, congruant, Deo Servatore opus habemus. Hæc igi- tur de iis verbis: ‹ Induravit Dominus Deus cor Pharaonis, existimamus. Medicus est animæ ver- bum Dei, remediis variis et admodum tempestivis et que ægrotis maxime congruunt, utitur; horum alia plus, alia minus laboris et molestiæ iis afferunt, qui curantur. Rursum remedia interdum disentance nec cohærenter, aliquando secus fiunt, interdum celerius aut tardius; et postquam egri peccato velut saginati fuerint, vel postquam illud extremis, ut ita dicam, libris attigerint. florum omnium testimoniis plena est divina Scriptura, cum aspe riora duriorave remedia plus minusve populo adhi- bita in Scripturis legantur, quæque illi ad conver- sionem et emendationem contigerunt; in bellis ma- joribus, vel minoribus; fame diuturniori, vel mi- nus diutina. At dissentanee, tumn puta, cum dici tur : Non advertam ad filias vestras cum se prostituent, et ad conjuges vestras cum adultera- buntur. › Fortassis enim animas quæ corporea, et quæ jucunda esse putantur, multum expetunt, re- linquit, donec satietate, quæ maxime appetunt, al- jecerint, quasi ea velint evomere, nec ad ea, salia- tæ nimirum et gravissimis pœnis exercitæ, statim redituræ sint. Serius autem carantur, quæ contem psissent in eadem iterum recidere, quod malis abso- lutæ statim fuissent. Novit autem opifex Deus sin- gularum affectiones, et ut ei convenit, solus scienter ac perite medicinam facere potest, et quod cuique congruit, et quando, adhibere. Atque ut in quibus- dam corporis morbis, si malum ad intima, ut ita dicam, penetraverit, medicamentis quibusdam ad extimam superficiem materiam attrahit medicus, molestissimas inflammationes, tumores et dolo- res plures iis, quos antequam curaretur susti- nebat, afferens; ut fieri consuevit in iis qui a rabido cane morsi sunt, et aliis quibusdam, qui ejusmodi malis aficiuntur : sic Deum arbitror oc- cultam malitiam, quæ ad intimam animam penetravit, tractare. quemadmodum de hujus modi ægroto medicus dicit: Ego inflammationes faciam in loco vulneris, et has aut illas partes fa- ciam ut intumescant, ut graviorem abscessum fa- exemplaris, tum LXX Seniorum editiones habent cui scriptura omnes omnino interpretes consentiunt. HUEtius. Οmnino legendum et mox id quod vidit Genebrardus. (59) Mss., καὶ κατάξεις, etc. Philocalia edita, (40) Philocal. ms. ἐπικαιροτάταις.

περὶ τοῦ Ἰωάβ τῷ Σολομῶντι κολάσαι αὐτὸν διὰ τὰ ἡμαρτημένα εἰς Ἀβενήρ, υἱὸν Νήρ, καὶ ἀποκτεῖναι διὰ τὰ ἑπταισμένα, εἶτα ἐπιφέρει· « Καὶ κατάξεις (59) αὐτοῦ τὴν πολιὰν ἐν εἰρήνῃ εἰς ᾅδου. » Δῆλον δὲ ὅτι, ὡς καὶ ὁ Ἑβραῖος ἡμῖν ἀπήγγειλε, τὸ διὰ τοῦ κολα- σθῆναι αὐτὸν ἐν εἰρήνῃ κοιμηθήσεσθαι, οὐκ ἔτι ὄφει- νομένης αὐτῷ κολάσεως καὶ βασάνου, διὰ τὸ ἐντεῦ- θεν ἤδη ἀπειληφέναι αὐτὸν, μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλ- λαγήν. Οὕτω δ' ἡμεῖς καὶ πᾶσαν ἀπειλὴν, ἀπό τε τῶν ἱερῶν Γραφῶν, καὶ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας τῆς κατὰ τὸ μέγεθος, καὶ τάξεως τῶν δημιουργημάτων παραδεχό- μεθα Θεοῦ τοῦ κτίσαντος τὰ βλεπόμενα, καὶ τὰ μὴ βλεπόμενα, τὰ πρόσκαιρα, καὶ τὰ αἰώνια, ὡς ἑνὸς ὄντος καὶ τοῦ αὐτοῦ κατὰ πάντα τῷ Πατρὶ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν ἀγαθῷ, καὶ δικαίῳ, καὶ σοφῷ, καὶ ἐπὶ τὸν σκοπὸν ἐκεῖνον τας Γραφάς ἄγειν ἀγωνικό- Β μεθα, τοῦ μὲν δεικνύναι πάντα ἀγαθοῦ Θεοῦ, καὶ σου φοῦ, καὶ δικαίου, οὐδὲ κατὰ τὸ τυχὸν ὑπονοηθέντες ἂν τοῖς γε νοῦν ἔχουσιν ἀποπίπτειν· κατὰ δὲ τὸ ἐφαρ μόζειν, ἢ μή, τῇ ἀγαθότητι αὐτοῦ, καὶ δικαιοσύνῃ, καὶ σοφίᾳ τὰ λεγόμενα, Θεοῦ σωτῆρος δεόμενοι. Τοιαῦτα τοίνυν καὶ περὶ τοῦ: Εσκλήρυνε Κύριος ὁ Θεὸς τὴν καρδίαν Φαραώ, ο ὑπονοοῦμεν. Ιατρός ἐστι ψυχῆς ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ, ὁδοῖς θεραπείας χρώμενος ποικιλωτάταις καὶ ἁρμοδίαις πρὸς τοὺς κακῶς ἔχον- τας καὶ ἐπικαιριωτάταις (40)· τῶν δὲ τῆς θεραπείας ὁδῶν, αἱ μέν εἰσιν ἐπὶ πλεῖον, αἱ δὲ ἐπ᾽ ἔλαττον πόλ νους καὶ βασάνους ἐμποιοῦσαι τοῖς εἰς ἴασιν ἀγομέ- νοις· πάλιν τ' αὖ βοηθήματα, ότὲ μὲν ἀπεμφαινόντως γίνεται, ότὲ δὲ οὐχ οὕτως ἔχει, καὶ πάλιν τάχιον ἢ βράδιον· καὶ μετὰ τὸ ἐμφορηθῆναι τῆς ἁμαρτίας, ἢ μετὰ τὸ, ὥσπερ εἰπεῖν, μόνον ἅψασθαι αὐτῆς. Μαρ- τυριῶν δὲ τῶν εἰς ἕκαστον πλήρης πᾶσα ἡ θεόπνευστος Γραφή, σκυθρωποτέρων βοηθημάτων ἐπὶ πλεῖον ἢ ἔλαττον ἀναγεγραμμένων γεγονέναι τῷ λαῷ, καὶ συμ βεβηκέναι αὐτῷ ὑπὲρ ἐπιστροφῆς καὶ διορθώσεως· ἐν πολέμοις μείζοσιν ἢ ἐλάττοσι, καὶ λιμοῖς πολυχρο- νιωτέροις, ἡ ὀλιγοχρονιωτέροις. Απεμφαινόντως δὲ ἐν τῷ· « Οὐκ ἐπισκέψομαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας ὑμῶν ὅταν πορνεύωσι, καὶ ἐπὶ τὰς νύμφας ὑμῶν ὅταν μοι- χεύωσι. » Τάχα γὰρ ἐπὶ πλεῖον ἀφιεμένας (41) ψυ- χὰς τῶν σωματικῶν καὶ ἡδέων εἶναι νομιζομένων παρ' ἑαυτοῖς ἐγκαταλείπει· ἕως κορεσθεῖσαι ἀποστρα φῶσι τῶν ὧν ὀρέγονται, οἱονεὶ καὶ ἐμέσαι αὐτὰ βου λόμεναι, καὶ οὐκ ἂν ἔτι ταχέως τοῖς αὐτοῖς, διὰ τὸ ὡς ἐπὶ πλεῖον ἐμπεφορῆσθαι αὐτὰς, καὶ ἐπὶ τοσοῦτον βεβασανίσθαι, περιπεσούμεναι. Βράδιον δὲ ἐπὶ τὴν θεραπείαν ἄγονται αἱ καταφρονήσασαι ἂν τοῦ δεύτε ρον τοῖς αὐτοῖς περιπεσεῖν, διὰ τὸ τάχιον ἀπηλλά- χθαι τῶν κακῶν. Οἶδε δὲ ὁ τεχνίτης Θεὸς τὰς δια- θέσεις ἑκάστων, καὶ ὡς ἐπιβάλλει αὐτῷ, μόνος ἐπιστημόνως δυνάμενος της θεραπείας προσάγειν, καὶ οὐ κατάξεις. καὶ κατάξεις, Εt της η, καὶ οὐ κατάξεις, Αφιεμένας. έφιεμένας, παρ' ἑαυταῖς, IN EXODUM. A nis, et ordine opificiorum Dei, qui aspectabilia C Osee. IV, 14. Verissimum est quod a Genebrardo, et deinde a Tarino observatum est legisse Orige- nem, id enim omnino ratiocinatio ejus postulat. Et ab Hebraico quoque contextu negandi particulam abfuisse Origenes ipse testificatur. At universæ quæ hodie circumferuntur, tum Hebræi D et quæ non videntur condidit; temporaria item et æterna; ut qui unus et idem sit in omnibus, qui Pater Domini et Servatoris nostri bonus, et justus, et sapiens; et ad eum scopum Scripturas deducerc nitimur, ut ostendamus omnia esse boni Dei, et justi, et sapientis, nec in minima quidem re, alten- tis et prudentibus errare videamur. Ad id autem, ut ejus bonitati, justitiæ et sapientiæ, quæ dicuntor, congruant, Deo Servatore opus habemus. Hæc igi- tur de iis verbis: ‹ Induravit Dominus Deus cor Pharaonis, existimamus. Medicus est animæ ver- bum Dei, remediis variis et admodum tempestivis et que ægrotis maxime congruunt, utitur; horum alia plus, alia minus laboris et molestiæ iis afferunt, qui curantur. Rursum remedia interdum disentance nec cohærenter, aliquando secus fiunt, interdum celerius aut tardius; et postquam egri peccato velut saginati fuerint, vel postquam illud extremis, ut ita dicam, libris attigerint. florum omnium testimoniis plena est divina Scriptura, cum aspe riora duriorave remedia plus minusve populo adhi- bita in Scripturis legantur, quæque illi ad conver- sionem et emendationem contigerunt; in bellis ma- joribus, vel minoribus; fame diuturniori, vel mi- nus diutina. At dissentanee, tumn puta, cum dici tur : Non advertam ad filias vestras cum se prostituent, et ad conjuges vestras cum adultera- buntur. › Fortassis enim animas quæ corporea, et quæ jucunda esse putantur, multum expetunt, re- linquit, donec satietate, quæ maxime appetunt, al- jecerint, quasi ea velint evomere, nec ad ea, salia- tæ nimirum et gravissimis pœnis exercitæ, statim redituræ sint. Serius autem carantur, quæ contem psissent in eadem iterum recidere, quod malis abso- lutæ statim fuissent. Novit autem opifex Deus sin- gularum affectiones, et ut ei convenit, solus scienter ac perite medicinam facere potest, et quod cuique congruit, et quando, adhibere. Atque ut in quibus- dam corporis morbis, si malum ad intima, ut ita dicam, penetraverit, medicamentis quibusdam ad extimam superficiem materiam attrahit medicus, molestissimas inflammationes, tumores et dolo- res plures iis, quos antequam curaretur susti- nebat, afferens; ut fieri consuevit in iis qui a rabido cane morsi sunt, et aliis quibusdam, qui ejusmodi malis aficiuntur : sic Deum arbitror oc- cultam malitiam, quæ ad intimam animam penetravit, tractare. quemadmodum de hujus modi ægroto medicus dicit: Ego inflammationes faciam in loco vulneris, et has aut illas partes fa- ciam ut intumescant, ut graviorem abscessum fa- exemplaris, tum LXX Seniorum editiones habent cui scriptura omnes omnino interpretes consentiunt. HUEtius. Οmnino legendum et mox id quod vidit Genebrardus. (59) Mss., καὶ κατάξεις, etc. Philocalia edita, (40) Philocal. ms. ἐπικαιροτάταις.

Ἔτι δὲ αὐτὸς ὁ Δαυὶ̈δ ἀπαγγελίαν προφητεύων τὴν περὶ Χριστοῦ, καὶ τῶν εἰς αὐτὸν πιστευόντων, φησίν· Ἐὰν ἐγκαταλείπωσιν οἱ υἱοὶ αὐτοῦ τὸν νόμον μου, καὶ τοῖς κρίμασί μου μὴ πορευθῶσιν· ἐὰν τὰ δικαιώματά μου βεβηλώσωσι, καὶ τὰς ἐντολὰς δέ μου μὴ φυλάξωσιν, ἐπισκέψομαι ἐν ῥάβδῳ τὰς ἀνομίας αὐτῶν, καὶ ἐν μάστιξι τὰς ἀδικίας αὐτῶν· τὸ δὲ ἔλεός μου οὐ μὴ διασκεδάσω ἀπ’ αὐτῶν. Οὐκοῦν χάρις Θεοῦ ἐστι τὸ ἄνομον ἐπισκεφθῆναι ῥάβδῳ, καὶ τὸν ἁμαρτωλὸν μάστιξι. Καὶ ὅσον γε οὐ μαστιγοῦται ὁ ἁμαρτάνων, παιδεύσει καὶ διορθώσει οὐδέπω ὑπάγεται· διὸ καὶ ἀπειλεῖ ὁ Θεὸς, ἐὰν μεγάλα γένηται τὰ ἁμαρτήματα τῶν τὴν Ἰουδαίαν οἰκούντων, Μηκέτι ἐπισκέψασθαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας αὑτῶν ὅταν πορνεύωσι, καὶ ἐπὶ τὰς νύμφας αὐτῶν ὅταν μοιχεύωσι. Καὶ ἀλλαχοῦ φησιν· Ἀνθ’ ὧν ἐκαθάρισά σε καὶ οὐκ ἐκαθαρίσθης, οὐ θυμωθήσομαι ἐπὶ σοὶ ἔτι, οὐδὲ ζηλώσω ἐπὶ σοὶ ἔτι. Οὐκοῦν οἷς οὐ θυμοῦται ἁμαρτάνουσιν, ἵν’ οὕτως εἴπω, χολούμενος οὐ θυμοῦται. Παρατηρητέον δὲ καὶ ἐπὶ ταῖς προφητικαῖς ἀπειλαῖς ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, ὅτι ἐπιλέγεται τό·

Ἔτι δὲ αὐτὸς ὁ Δαυὶ̈δ ἀπαγγελίαν προφητεύων τὴν περὶ Χριστοῦ, καὶ τῶν εἰς αὐτὸν πιστευόντων, φησίν· Ἐὰν ἐγκαταλείπωσιν οἱ υἱοὶ αὐτοῦ τὸν νόμον μου, καὶ τοῖς κρίμασί μου μὴ πορευθῶσιν· ἐὰν τὰ δικαιώματά μου βεβηλώσωσι, καὶ τὰς ἐντολὰς δέ μου μὴ φυλάξωσιν, ἐπισκέψομαι ἐν ῥάβδῳ τὰς ἀνομίας αὐτῶν, καὶ ἐν μάστιξι τὰς ἀδικίας αὐτῶν· τὸ δὲ ἔλεός μου οὐ μὴ διασκεδάσω ἀπ’ αὐτῶν. Οὐκοῦν χάρις Θεοῦ ἐστι τὸ ἄνομον ἐπισκεφθῆναι ῥάβδῳ, καὶ τὸν ἁμαρτωλὸν μάστιξι. Καὶ ὅσον γε οὐ μαστιγοῦται ὁ ἁμαρτάνων, παιδεύσει καὶ διορθώσει οὐδέπω ὑπάγεται· διὸ καὶ ἀπειλεῖ ὁ Θεὸς, ἐὰν μεγάλα γένηται τὰ ἁμαρτήματα τῶν τὴν Ἰουδαίαν οἰκούντων, Μηκέτι ἐπισκέψασθαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας αὑτῶν ὅταν πορνεύωσι, καὶ ἐπὶ τὰς νύμφας αὐτῶν ὅταν μοιχεύωσι. Καὶ ἀλλαχοῦ φησιν· Ἀνθ’ ὧν ἐκαθάρισά σε καὶ οὐκ ἐκαθαρίσθης, οὐ θυμωθήσομαι ἐπὶ σοὶ ἔτι, οὐδὲ ζηλώσω ἐπὶ σοὶ ἔτι. Οὐκοῦν οἷς οὐ θυμοῦται ἁμαρτάνουσιν, ἵν’ οὕτως εἴπω, χολούμενος οὐ θυμοῦται. Παρατηρητέον δὲ καὶ ἐπὶ ταῖς προφητικαῖς ἀπειλαῖς ἐπὶ τοῖς πολλοῖς, ὅτι ἐπιλέγεται τό·

Ἤτοι οὖν οἱ ἐν Θεῷ ἐλεούμενοι τοῦ σκληρύνοντός εἰσι τὴν καρδίαν Φαραὼ, καὶ μάτην ἀναπλάσσεται αὐτοῖς ἕτερος Θεὸς, ἢ ἀγαθός. Κατ’ αὐτοὺς Θεὸς, οὐκ ἐλεήμων μόνον, ἀλλὰ καὶ σκληρύνων, καὶ οὐκ ἔτ’ ἂν εἴη, ὡς ὑπολαμβάνουσιν, ἀγαθός. Πάντα δὲ ταῦτα ἐπίτηδες ἐπὶ πλεῖον ἐξητάσαμεν πρὸς τοὺς ἀβασανίστως ἑαυτοῖς χαριζομένους τὸ νενοηκέναι, καὶ ἐπιβαίνοντας τῇ ἁπλότητι τῶν ἡμετέρων, ἐνιστάμενοι καὶ δεικνύντες ὅτι οὔτε εἰς ἃ ὑπολαμβάνουσι περὶ Θεοῦ, οὔτε εἰς ἃ δογματίζουσι περὶ φύσεως, συμβάλλεται αὐτοῖς, ὡς οἴονται, ὁ λόγος ὁ κατὰ τὸ ἐνεστηκὸς ἐξεταζόμενος. Ἡμεῖς δὲ πολλαχόθεν πειθόμενοι, καὶ πόνον καὶ κόλασιν τὰ προσαγόμενα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ νομίζομεν γίνεσθαι, οὐδέποτε κατὰ τῶν πασχόντων, ἀλλ’ ἀεὶ ὑπὲρ αὐτῶν. Καὶ τὰ χαλεπώτατα γοῦν Θεῷ νομιζόμενα προσάπτεσθαι τῶν ὀνομάτων, θυμὸς καὶ ὀργὴ, ἐλέγχειν καὶ παιδεύειν λέγεται ἐν τῷ· Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με, τοῦ ταῦτα εὐχομένου, δεομένου μὴ δεηθῆναι ἐλέγχου τοῦ διὰ θυμοῦ Θεοῦ, καὶ παιδεύσεως τῆς διὰ τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, ὡς τινῶν ἐλεγχθησομένων τῷ θυμῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ παιδευθησομένων τῇ ὀργῇ αὐτοῦ.

Ἤτοι οὖν οἱ ἐν Θεῷ ἐλεούμενοι τοῦ σκληρύνοντός εἰσι τὴν καρδίαν Φαραὼ, καὶ μάτην ἀναπλάσσεται αὐτοῖς ἕτερος Θεὸς, ἢ ἀγαθός. Κατ’ αὐτοὺς Θεὸς, οὐκ ἐλεήμων μόνον, ἀλλὰ καὶ σκληρύνων, καὶ οὐκ ἔτ’ ἂν εἴη, ὡς ὑπολαμβάνουσιν, ἀγαθός. Πάντα δὲ ταῦτα ἐπίτηδες ἐπὶ πλεῖον ἐξητάσαμεν πρὸς τοὺς ἀβασανίστως ἑαυτοῖς χαριζομένους τὸ νενοηκέναι, καὶ ἐπιβαίνοντας τῇ ἁπλότητι τῶν ἡμετέρων, ἐνιστάμενοι καὶ δεικνύντες ὅτι οὔτε εἰς ἃ ὑπολαμβάνουσι περὶ Θεοῦ, οὔτε εἰς ἃ δογματίζουσι περὶ φύσεως, συμβάλλεται αὐτοῖς, ὡς οἴονται, ὁ λόγος ὁ κατὰ τὸ ἐνεστηκὸς ἐξεταζόμενος. Ἡμεῖς δὲ πολλαχόθεν πειθόμενοι, καὶ πόνον καὶ κόλασιν τὰ προσαγόμενα ἀπὸ τοῦ Θεοῦ νομίζομεν γίνεσθαι, οὐδέποτε κατὰ τῶν πασχόντων, ἀλλ’ ἀεὶ ὑπὲρ αὐτῶν. Καὶ τὰ χαλεπώτατα γοῦν Θεῷ νομιζόμενα προσάπτεσθαι τῶν ὀνομάτων, θυμὸς καὶ ὀργὴ, ἐλέγχειν καὶ παιδεύειν λέγεται ἐν τῷ· Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου ἐλέγξῃς με, μηδὲ τῇ ὀργῇ σου παιδεύσῃς με, τοῦ ταῦτα εὐχομένου, δεομένου μὴ δεηθῆναι ἐλέγχου τοῦ διὰ θυμοῦ Θεοῦ, καὶ παιδεύσεως τῆς διὰ τῆς ὀργῆς αὐτοῦ, ὡς τινῶν ἐλεγχθησομένων τῷ θυμῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ παιδευθησομένων τῇ ὀργῇ αὐτοῦ.

ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διὰ τὰ ἁμαρτήματα, ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γίνεσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, ἵνα ἐξαγγέλληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῶν ὄψεων αὐτοῦ· καὶ κατὰ ψυχὴν, ὅτε ἔμελλε πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; Ἀλλὰ καὶ Δημᾶς, καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. Καὶ ὁ ἐν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς, καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου. Οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον, καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. Ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν, κρείττονα, καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον. Καὶ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ αὐτοῦ.

ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διὰ τὰ ἁμαρτήματα, ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γίνεσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, ἵνα ἐξαγγέλληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῶν ὄψεων αὐτοῦ· καὶ κατὰ ψυχὴν, ὅτε ἔμελλε πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; Ἀλλὰ καὶ Δημᾶς, καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. Καὶ ὁ ἐν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς, καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου. Οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον, καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. Ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν, κρείττονα, καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον. Καὶ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ αὐτοῦ.

ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διὰ τὰ ἁμαρτήματα, ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γίνεσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, ἵνα ἐξαγγέλληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῶν ὄψεων αὐτοῦ· καὶ κατὰ ψυχὴν, ὅτε ἔμελλε πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; Ἀλλὰ καὶ Δημᾶς, καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. Καὶ ὁ ἐν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς, καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου. Οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον, καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. Ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν, κρείττονα, καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον. Καὶ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ αὐτοῦ.

ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διὰ τὰ ἁμαρτήματα, ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γίνεσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, ἵνα ἐξαγγέλληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῶν ὄψεων αὐτοῦ· καὶ κατὰ ψυχὴν, ὅτε ἔμελλε πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; Ἀλλὰ καὶ Δημᾶς, καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. Καὶ ὁ ἐν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς, καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου. Οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον, καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. Ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν, κρείττονα, καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον. Καὶ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ αὐτοῦ.

ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διὰ τὰ ἁμαρτήματα, ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γίνεσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, ἵνα ἐξαγγέλληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῶν ὄψεων αὐτοῦ· καὶ κατὰ ψυχὴν, ὅτε ἔμελλε πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; Ἀλλὰ καὶ Δημᾶς, καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. Καὶ ὁ ἐν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς, καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου. Οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον, καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. Ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν, κρείττονα, καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον. Καὶ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ αὐτοῦ.

ἢ τοῦ ὅτε ἐπιπληχθεὶς καὶ βασανισθεὶς διὰ τὰ ἁμαρτήματα, ἔμελλε μετανοῶν ἄξιος γίνεσθαι ἀμφοτέρως τὸν ἥλιον ἰδεῖν κατὰ ψυχὴν καὶ κατὰ σῶμα, ἵνα ἐξαγγέλληται ἡ θεία δύναμις ἐπὶ τῇ ἀποκαταστάσει τῶν ὄψεων αὐτοῦ· καὶ κατὰ ψυχὴν, ὅτε ἔμελλε πιστεύων ὄνασθαι τῆς θεοσεβείας; Ἀλλὰ καὶ Δημᾶς, καὶ Ἑρμογένης, οὓς παρέδωκε τῷ Σατανᾷ, ἵνα παιδευθῶσι μὴ βλασφημεῖν, παραπλήσιόν τι πεπόνθασι τοῖς προειρημένοις. Καὶ ὁ ἐν Κορίνθῳ τὴν γυναῖκα τοῦ πατρὸς ἐσχηκὼς, καὶ αὐτὸς παραδίδοται τῷ Σατανᾶ εἰς ὄλεθρον τῆς σαρκὸς, ἵνα τὸ πνεῦμα σωθῇ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τοῦ Κυρίου. Οὐ θαυμαστὸν οὖν εἰ καὶ τὰ περὶ τὸν Φαραὼ τὸν σκληρυνόμενον, καὶ ἐπὶ τέλει τοιαύταις κολάσεσι περιβαλλόμενον ἀπὸ ἀγαθότητος οἰκονομεῖται Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὡς ὑπέπεσεν, εἰρήσθω περὶ τοῦ, Ἐσκλήρυνε Κύριος τὴν καρδίαν Φαραώ. Ἐὰν δέ τις τὸ πρὸς τὸν Θεὸν εὐσεβὲς τηρῶν, κρείττονα, καὶ μηδαμῶς ἀσεβείας ἐφαπτόμενα εὑρίσκῃ, μετὰ μαρτυριῶν τῶν ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν, ἐκείνοις μᾶλλον χρηστέον. Καὶ ἐν ἄλλοις περὶ τοῦ αὐτοῦ.

ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τῶν λυσσοδήκτων τὸν ἱὸν ἐπισπώ- Α μενοι ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ἵνα μὴ ἔνδον νεμόμενος διαφθείρῃ τὸν ἄνθρωπον, χαλεπωτέρας ἐμποιοῦσε διαθέσεις καὶ φλεγμονάς· οὕτως ὁ Θεὸς τὴν ἐγκρυ- πτομένην καὶ ἐμφωλεύουσαν τοῖς βάθεσι τῆς ψυχῆς κακίαν, διὰ τῆς αὐτοῦ ἰατρικῆς ἐπισπᾶται εἰς τὰ ἔξω, ὥστε φανερὰν αὐτὴν καὶ ἐναργεστέραν γενέσθαι, ἵνα μετὰ τοῦτο τὴν ἑξῆς ἐπάγῃ θεραπείαν. Τοιαῦτα δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὰ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ῥητά, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον· ι Καὶ μνησθήσῃ πᾶσαν τὴν ὁδὸν ἦν διηγαγέ σε Κύριος ὁ Θεός σου τοῦτο τεσσαρακοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅπως κακώσῃ σε, καὶ πειράσῃ σε, καὶ διαγνωσθῇ (59) τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰ φυ- λάξῃ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ἢ οὐ. Καὶ ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνισέ (60) σε· καὶ ἐψώμισε σε τὸ μάννα, δ οὐκ ᾔδεις σύ, καὶ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου· ἵνα Β Αναγγείλῃ σοι ὅτι οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄν θρωπος, ἀλλ᾽ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ ζήσεται ἄνθρωπος. » Τήρει δὲ ἐν τούτοις ὅτι κακοῖ ὁ Θεὸς καὶ πειράζει, ἵνα διαγνω- σθῇ τὰ ἐν τῇ ἑκάστου καρδίᾳ, ὡς ὄντα μὲν, ἐναπο κείμενα δὲ τῷ βάθει, καὶ εἰς φανερὸν διὰ τῶν και χώσεων ἐρχόμενα. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ Ἰὼβ ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ λαίλαπος καὶ νεφῶν ἀπαγγελλό- μενον (61) πρὸς τὸν Ἰώβ, οὕτως· « Οἴει με ἄλλως του κεχρηματικέναι, ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος· › οὔτε γὰρ εἶπε, γένῃ δίκαιος, ἀλλ᾽, ἵνα ἀναφανῇς, τοιοῦτος ὢν καὶ πρὸ τῶν πειρασμῶν, ἀναφανῆς δὲ ἐν τοῖς συμβεβηκόσιν, Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόμῳ ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώσεσιν (62). Ἔλεγε δέ τις τῶν καθ᾿ ἡμᾶς, ἀπὸ τῆς συνηθείας τὸ ζητούμενον παραμυθούμενος, ὅτι πολλάκις οἱ χρηστοί κύριοι μακροθυμοῦντες ἐπὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας τῶν οἰκετῶν, λέγειν ειώθασι (65) τό, « Εγώ σε ἀπώλεσα, καὶ, ο Εγώ σε πονηρὸν ἐποίησα, » μετὰ τοῦ ἤθους ἐμφαίνοντες, ὅτι ἡ χρηστότης αὐτῶν καὶ μακροθυμία πρόφασις δοκεῖ γεγονέναι τῆς ἐπὶ πλεῖον πονηρίας. Ὥσπερ οὖν τούτων λεγομένων δύναταί τις λέγειν συκοφαντῶν, ὅτι ὡμολόγησεν ὁ δεσπότης πονηρὸν πεποιηκέναι τὸν οἰκέτην· οὕτω τὰ ὑπὸ τῆς ἀγαθότη- τος τοῦ Θεοῦ πρόφασις γενόμενα τῆς σκληρότητος τοῦ Φαραώ, ἐσκληρυκέναι αναγέγραπται τὴν καρδίαν Φαραώ. Παραμυθήσεται δὲ οὗτος (64) ἐξ ἀποστολι κῶν ῥητῶν, ὁ νενόηκεν εἰπεῖν· < Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακρο- Ευμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει ; διὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου, καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς, καὶ ἀποκαλύψεως, καὶ δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ὁ αὐτὸς γοῦν Ἀπόστολος ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους ἐπι- & λόμενον. σεσιν. σημειώσεις Ηνετιυς. τως. IN EXODUM. quemadmodum medici, eorum qui a rabido caue C Deut. viii, 2, 3. # Job XL, 3. * Rom. 11, 4, Quid sint diximus in Origenianis lib. 111, cap. 2. llac appellatione scripta ea conti · mentur quæ ad aliud scriptum adjiciuntur. Itaque D morsi sunt, virus in apertum extrahentes, ne ili- tus depascens hominem perimat, graviorem faciunt sensuin doloris et inflammationes ; ita Deus ab.li- tam et inclusam imis veluti animi medullis pra- vitatem medicina sua foras extrahit, ut aperta et evidens flat, ut congruentem deinde curationem adhibeat. Quo pertinere arbitror hæc in Deutero- nomio scripta " : « Et recordaberis universam viam per quam deduxit te Dominus Deus tuus, an- num jam quadragesimum in solitudine, ut afflige- rette et tentaret, et cognoscerentur quæ in corde two sunt; an serves mandala ejus, necne; et afo flixit e et inedia fatigavit, et pavit te manna, quod tu non noveras, neque noverant patres tui ; ut enuntiaretur tibi quod nor in solo pane vivet homo, sed in omni verbo, quod procedit per os Dei, vivet homo. »Observa in his Deum affligere et tentare, ut dignoscantur quæ in cujusque corde sunt, ut quæ sint quidem, sed in profundo recon- dita, quæ per angores et molestias in apertum prorumpunt. Ejusmodi est, quod in libro Job ei a Domino per turbinem et nubes declaratur ** : Ar. bitraris me aliam ob causam tecum esse collocutum, misi ut justus appareres;, nec enim dixit, ut fieres justus, sed ut appareres, cum talis etiam ante tentationes fuisses, appareres autem in iis quæ accidissent. Rursus in alio lomo, in iisdem ad Exodum commen- tariis. Dicebat aliquis e nostris coætaneis, per ca quæ in usu sunt, id, quod jam quæritur, molliens, sæpe bonos dominos patientes in delictis servo- rum diccre solere : « Ego te perdili, ego te in. probum feci;, hoc pacto eum affectu quodam ostendentes bonitatem et patientiam suam car- sam videri attulisse, cur eorum cresceret impro- bitas. Quomodo igitur, cum hæc dicuntur, cavillari quis potest, fassum esse dominum, se servum im- probum fecisse : sic quæ a benignitate Dei profe- cta sunt, quasi causa fuerint indurationis Pharaoni, cor Pharaonis indurasse dicuntur. Apostoli autem verbis, bic ea quae cogitavit, leniet " : « An divi- lias bonitatis ipsius et sustentationis et patient: contemnis, ignorans benignitatem Dei te ad pœni- tentiam deducere ? sed propter duritiem et cor pœ- nitere nescium, coacervas tibi iram in die iræ, el declarationis, et justitiæ Dei, qui reddet unicuique pro operibus ejus. Ipse idem Apostolus in Epi- stola ad Romanos ail : « Si autem Deus volens ostendere iram, et potentiam suam notam facere, 5, 6. * Rom. 1x, 22. plena commentaria, quos tomos inscripsit Origenes, et scholia vocabulo isto significata reperias, nam utraque ad contextum adjiciebantur, cujus gratia fuerant elaborata. Hoc autem loco tomi notantur. (59) Mss. διαγνωσθῇ, Tarimus et fuetius γνωσθῇ. (50) Ελιμαγχόνισε. Scrib. ἐλιμαγχόνησε. (61) Mss., ἀπαγγελλόμενον. Lib. editi, ἐπαγγελ- (62) Ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώ (65) Mss., ειώθασι. Libb. editi, εἰώθεσαν. (64) Unus codex nis., οὗτος. Libl. editt. α

ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τῶν λυσσοδήκτων τὸν ἱὸν ἐπισπώ- Α μενοι ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ἵνα μὴ ἔνδον νεμόμενος διαφθείρῃ τὸν ἄνθρωπον, χαλεπωτέρας ἐμποιοῦσε διαθέσεις καὶ φλεγμονάς· οὕτως ὁ Θεὸς τὴν ἐγκρυ- πτομένην καὶ ἐμφωλεύουσαν τοῖς βάθεσι τῆς ψυχῆς κακίαν, διὰ τῆς αὐτοῦ ἰατρικῆς ἐπισπᾶται εἰς τὰ ἔξω, ὥστε φανερὰν αὐτὴν καὶ ἐναργεστέραν γενέσθαι, ἵνα μετὰ τοῦτο τὴν ἑξῆς ἐπάγῃ θεραπείαν. Τοιαῦτα δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὰ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ῥητά, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον· ι Καὶ μνησθήσῃ πᾶσαν τὴν ὁδὸν ἦν διηγαγέ σε Κύριος ὁ Θεός σου τοῦτο τεσσαρακοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅπως κακώσῃ σε, καὶ πειράσῃ σε, καὶ διαγνωσθῇ (59) τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰ φυ- λάξῃ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ἢ οὐ. Καὶ ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνισέ (60) σε· καὶ ἐψώμισε σε τὸ μάννα, δ οὐκ ᾔδεις σύ, καὶ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου· ἵνα Β Αναγγείλῃ σοι ὅτι οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄν θρωπος, ἀλλ᾽ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ ζήσεται ἄνθρωπος. » Τήρει δὲ ἐν τούτοις ὅτι κακοῖ ὁ Θεὸς καὶ πειράζει, ἵνα διαγνω- σθῇ τὰ ἐν τῇ ἑκάστου καρδίᾳ, ὡς ὄντα μὲν, ἐναπο κείμενα δὲ τῷ βάθει, καὶ εἰς φανερὸν διὰ τῶν και χώσεων ἐρχόμενα. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ Ἰὼβ ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ λαίλαπος καὶ νεφῶν ἀπαγγελλό- μενον (61) πρὸς τὸν Ἰώβ, οὕτως· « Οἴει με ἄλλως του κεχρηματικέναι, ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος· › οὔτε γὰρ εἶπε, γένῃ δίκαιος, ἀλλ᾽, ἵνα ἀναφανῇς, τοιοῦτος ὢν καὶ πρὸ τῶν πειρασμῶν, ἀναφανῆς δὲ ἐν τοῖς συμβεβηκόσιν, Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόμῳ ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώσεσιν (62). Ἔλεγε δέ τις τῶν καθ᾿ ἡμᾶς, ἀπὸ τῆς συνηθείας τὸ ζητούμενον παραμυθούμενος, ὅτι πολλάκις οἱ χρηστοί κύριοι μακροθυμοῦντες ἐπὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας τῶν οἰκετῶν, λέγειν ειώθασι (65) τό, « Εγώ σε ἀπώλεσα, καὶ, ο Εγώ σε πονηρὸν ἐποίησα, » μετὰ τοῦ ἤθους ἐμφαίνοντες, ὅτι ἡ χρηστότης αὐτῶν καὶ μακροθυμία πρόφασις δοκεῖ γεγονέναι τῆς ἐπὶ πλεῖον πονηρίας. Ὥσπερ οὖν τούτων λεγομένων δύναταί τις λέγειν συκοφαντῶν, ὅτι ὡμολόγησεν ὁ δεσπότης πονηρὸν πεποιηκέναι τὸν οἰκέτην· οὕτω τὰ ὑπὸ τῆς ἀγαθότη- τος τοῦ Θεοῦ πρόφασις γενόμενα τῆς σκληρότητος τοῦ Φαραώ, ἐσκληρυκέναι αναγέγραπται τὴν καρδίαν Φαραώ. Παραμυθήσεται δὲ οὗτος (64) ἐξ ἀποστολι κῶν ῥητῶν, ὁ νενόηκεν εἰπεῖν· < Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακρο- Ευμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει ; διὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου, καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς, καὶ ἀποκαλύψεως, καὶ δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ὁ αὐτὸς γοῦν Ἀπόστολος ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους ἐπι- & λόμενον. σεσιν. σημειώσεις Ηνετιυς. τως. IN EXODUM. quemadmodum medici, eorum qui a rabido caue C Deut. viii, 2, 3. # Job XL, 3. * Rom. 11, 4, Quid sint diximus in Origenianis lib. 111, cap. 2. llac appellatione scripta ea conti · mentur quæ ad aliud scriptum adjiciuntur. Itaque D morsi sunt, virus in apertum extrahentes, ne ili- tus depascens hominem perimat, graviorem faciunt sensuin doloris et inflammationes ; ita Deus ab.li- tam et inclusam imis veluti animi medullis pra- vitatem medicina sua foras extrahit, ut aperta et evidens flat, ut congruentem deinde curationem adhibeat. Quo pertinere arbitror hæc in Deutero- nomio scripta " : « Et recordaberis universam viam per quam deduxit te Dominus Deus tuus, an- num jam quadragesimum in solitudine, ut afflige- rette et tentaret, et cognoscerentur quæ in corde two sunt; an serves mandala ejus, necne; et afo flixit e et inedia fatigavit, et pavit te manna, quod tu non noveras, neque noverant patres tui ; ut enuntiaretur tibi quod nor in solo pane vivet homo, sed in omni verbo, quod procedit per os Dei, vivet homo. »Observa in his Deum affligere et tentare, ut dignoscantur quæ in cujusque corde sunt, ut quæ sint quidem, sed in profundo recon- dita, quæ per angores et molestias in apertum prorumpunt. Ejusmodi est, quod in libro Job ei a Domino per turbinem et nubes declaratur ** : Ar. bitraris me aliam ob causam tecum esse collocutum, misi ut justus appareres;, nec enim dixit, ut fieres justus, sed ut appareres, cum talis etiam ante tentationes fuisses, appareres autem in iis quæ accidissent. Rursus in alio lomo, in iisdem ad Exodum commen- tariis. Dicebat aliquis e nostris coætaneis, per ca quæ in usu sunt, id, quod jam quæritur, molliens, sæpe bonos dominos patientes in delictis servo- rum diccre solere : « Ego te perdili, ego te in. probum feci;, hoc pacto eum affectu quodam ostendentes bonitatem et patientiam suam car- sam videri attulisse, cur eorum cresceret impro- bitas. Quomodo igitur, cum hæc dicuntur, cavillari quis potest, fassum esse dominum, se servum im- probum fecisse : sic quæ a benignitate Dei profe- cta sunt, quasi causa fuerint indurationis Pharaoni, cor Pharaonis indurasse dicuntur. Apostoli autem verbis, bic ea quae cogitavit, leniet " : « An divi- lias bonitatis ipsius et sustentationis et patient: contemnis, ignorans benignitatem Dei te ad pœni- tentiam deducere ? sed propter duritiem et cor pœ- nitere nescium, coacervas tibi iram in die iræ, el declarationis, et justitiæ Dei, qui reddet unicuique pro operibus ejus. Ipse idem Apostolus in Epi- stola ad Romanos ail : « Si autem Deus volens ostendere iram, et potentiam suam notam facere, 5, 6. * Rom. 1x, 22. plena commentaria, quos tomos inscripsit Origenes, et scholia vocabulo isto significata reperias, nam utraque ad contextum adjiciebantur, cujus gratia fuerant elaborata. Hoc autem loco tomi notantur. (59) Mss. διαγνωσθῇ, Tarimus et fuetius γνωσθῇ. (50) Ελιμαγχόνισε. Scrib. ἐλιμαγχόνησε. (61) Mss., ἀπαγγελλόμενον. Lib. editi, ἐπαγγελ- (62) Ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώ (65) Mss., ειώθασι. Libb. editi, εἰώθεσαν. (64) Unus codex nis., οὗτος. Libl. editt. α

ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τῶν λυσσοδήκτων τὸν ἱὸν ἐπισπώ- Α μενοι ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ἵνα μὴ ἔνδον νεμόμενος διαφθείρῃ τὸν ἄνθρωπον, χαλεπωτέρας ἐμποιοῦσε διαθέσεις καὶ φλεγμονάς· οὕτως ὁ Θεὸς τὴν ἐγκρυ- πτομένην καὶ ἐμφωλεύουσαν τοῖς βάθεσι τῆς ψυχῆς κακίαν, διὰ τῆς αὐτοῦ ἰατρικῆς ἐπισπᾶται εἰς τὰ ἔξω, ὥστε φανερὰν αὐτὴν καὶ ἐναργεστέραν γενέσθαι, ἵνα μετὰ τοῦτο τὴν ἑξῆς ἐπάγῃ θεραπείαν. Τοιαῦτα δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὰ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ῥητά, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον· ι Καὶ μνησθήσῃ πᾶσαν τὴν ὁδὸν ἦν διηγαγέ σε Κύριος ὁ Θεός σου τοῦτο τεσσαρακοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅπως κακώσῃ σε, καὶ πειράσῃ σε, καὶ διαγνωσθῇ (59) τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰ φυ- λάξῃ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ἢ οὐ. Καὶ ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνισέ (60) σε· καὶ ἐψώμισε σε τὸ μάννα, δ οὐκ ᾔδεις σύ, καὶ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου· ἵνα Β Αναγγείλῃ σοι ὅτι οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄν θρωπος, ἀλλ᾽ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ ζήσεται ἄνθρωπος. » Τήρει δὲ ἐν τούτοις ὅτι κακοῖ ὁ Θεὸς καὶ πειράζει, ἵνα διαγνω- σθῇ τὰ ἐν τῇ ἑκάστου καρδίᾳ, ὡς ὄντα μὲν, ἐναπο κείμενα δὲ τῷ βάθει, καὶ εἰς φανερὸν διὰ τῶν και χώσεων ἐρχόμενα. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ Ἰὼβ ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ λαίλαπος καὶ νεφῶν ἀπαγγελλό- μενον (61) πρὸς τὸν Ἰώβ, οὕτως· « Οἴει με ἄλλως του κεχρηματικέναι, ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος· › οὔτε γὰρ εἶπε, γένῃ δίκαιος, ἀλλ᾽, ἵνα ἀναφανῇς, τοιοῦτος ὢν καὶ πρὸ τῶν πειρασμῶν, ἀναφανῆς δὲ ἐν τοῖς συμβεβηκόσιν, Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόμῳ ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώσεσιν (62). Ἔλεγε δέ τις τῶν καθ᾿ ἡμᾶς, ἀπὸ τῆς συνηθείας τὸ ζητούμενον παραμυθούμενος, ὅτι πολλάκις οἱ χρηστοί κύριοι μακροθυμοῦντες ἐπὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας τῶν οἰκετῶν, λέγειν ειώθασι (65) τό, « Εγώ σε ἀπώλεσα, καὶ, ο Εγώ σε πονηρὸν ἐποίησα, » μετὰ τοῦ ἤθους ἐμφαίνοντες, ὅτι ἡ χρηστότης αὐτῶν καὶ μακροθυμία πρόφασις δοκεῖ γεγονέναι τῆς ἐπὶ πλεῖον πονηρίας. Ὥσπερ οὖν τούτων λεγομένων δύναταί τις λέγειν συκοφαντῶν, ὅτι ὡμολόγησεν ὁ δεσπότης πονηρὸν πεποιηκέναι τὸν οἰκέτην· οὕτω τὰ ὑπὸ τῆς ἀγαθότη- τος τοῦ Θεοῦ πρόφασις γενόμενα τῆς σκληρότητος τοῦ Φαραώ, ἐσκληρυκέναι αναγέγραπται τὴν καρδίαν Φαραώ. Παραμυθήσεται δὲ οὗτος (64) ἐξ ἀποστολι κῶν ῥητῶν, ὁ νενόηκεν εἰπεῖν· < Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακρο- Ευμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει ; διὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου, καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς, καὶ ἀποκαλύψεως, καὶ δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ὁ αὐτὸς γοῦν Ἀπόστολος ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους ἐπι- & λόμενον. σεσιν. σημειώσεις Ηνετιυς. τως. IN EXODUM. quemadmodum medici, eorum qui a rabido caue C Deut. viii, 2, 3. # Job XL, 3. * Rom. 11, 4, Quid sint diximus in Origenianis lib. 111, cap. 2. llac appellatione scripta ea conti · mentur quæ ad aliud scriptum adjiciuntur. Itaque D morsi sunt, virus in apertum extrahentes, ne ili- tus depascens hominem perimat, graviorem faciunt sensuin doloris et inflammationes ; ita Deus ab.li- tam et inclusam imis veluti animi medullis pra- vitatem medicina sua foras extrahit, ut aperta et evidens flat, ut congruentem deinde curationem adhibeat. Quo pertinere arbitror hæc in Deutero- nomio scripta " : « Et recordaberis universam viam per quam deduxit te Dominus Deus tuus, an- num jam quadragesimum in solitudine, ut afflige- rette et tentaret, et cognoscerentur quæ in corde two sunt; an serves mandala ejus, necne; et afo flixit e et inedia fatigavit, et pavit te manna, quod tu non noveras, neque noverant patres tui ; ut enuntiaretur tibi quod nor in solo pane vivet homo, sed in omni verbo, quod procedit per os Dei, vivet homo. »Observa in his Deum affligere et tentare, ut dignoscantur quæ in cujusque corde sunt, ut quæ sint quidem, sed in profundo recon- dita, quæ per angores et molestias in apertum prorumpunt. Ejusmodi est, quod in libro Job ei a Domino per turbinem et nubes declaratur ** : Ar. bitraris me aliam ob causam tecum esse collocutum, misi ut justus appareres;, nec enim dixit, ut fieres justus, sed ut appareres, cum talis etiam ante tentationes fuisses, appareres autem in iis quæ accidissent. Rursus in alio lomo, in iisdem ad Exodum commen- tariis. Dicebat aliquis e nostris coætaneis, per ca quæ in usu sunt, id, quod jam quæritur, molliens, sæpe bonos dominos patientes in delictis servo- rum diccre solere : « Ego te perdili, ego te in. probum feci;, hoc pacto eum affectu quodam ostendentes bonitatem et patientiam suam car- sam videri attulisse, cur eorum cresceret impro- bitas. Quomodo igitur, cum hæc dicuntur, cavillari quis potest, fassum esse dominum, se servum im- probum fecisse : sic quæ a benignitate Dei profe- cta sunt, quasi causa fuerint indurationis Pharaoni, cor Pharaonis indurasse dicuntur. Apostoli autem verbis, bic ea quae cogitavit, leniet " : « An divi- lias bonitatis ipsius et sustentationis et patient: contemnis, ignorans benignitatem Dei te ad pœni- tentiam deducere ? sed propter duritiem et cor pœ- nitere nescium, coacervas tibi iram in die iræ, el declarationis, et justitiæ Dei, qui reddet unicuique pro operibus ejus. Ipse idem Apostolus in Epi- stola ad Romanos ail : « Si autem Deus volens ostendere iram, et potentiam suam notam facere, 5, 6. * Rom. 1x, 22. plena commentaria, quos tomos inscripsit Origenes, et scholia vocabulo isto significata reperias, nam utraque ad contextum adjiciebantur, cujus gratia fuerant elaborata. Hoc autem loco tomi notantur. (59) Mss. διαγνωσθῇ, Tarimus et fuetius γνωσθῇ. (50) Ελιμαγχόνισε. Scrib. ἐλιμαγχόνησε. (61) Mss., ἀπαγγελλόμενον. Lib. editi, ἐπαγγελ- (62) Ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώ (65) Mss., ειώθασι. Libb. editi, εἰώθεσαν. (64) Unus codex nis., οὗτος. Libl. editt. α

ὥσπερ οἱ ἰατροὶ τῶν λυσσοδήκτων τὸν ἱὸν ἐπισπώ- Α μενοι ἐπὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ἵνα μὴ ἔνδον νεμόμενος διαφθείρῃ τὸν ἄνθρωπον, χαλεπωτέρας ἐμποιοῦσε διαθέσεις καὶ φλεγμονάς· οὕτως ὁ Θεὸς τὴν ἐγκρυ- πτομένην καὶ ἐμφωλεύουσαν τοῖς βάθεσι τῆς ψυχῆς κακίαν, διὰ τῆς αὐτοῦ ἰατρικῆς ἐπισπᾶται εἰς τὰ ἔξω, ὥστε φανερὰν αὐτὴν καὶ ἐναργεστέραν γενέσθαι, ἵνα μετὰ τοῦτο τὴν ἑξῆς ἐπάγῃ θεραπείαν. Τοιαῦτα δὲ ἡγοῦμαι καὶ τὰ ἐν τῷ Δευτερονομίῳ ῥητά, τοῦτον ἔχοντα τὸν τρόπον· ι Καὶ μνησθήσῃ πᾶσαν τὴν ὁδὸν ἦν διηγαγέ σε Κύριος ὁ Θεός σου τοῦτο τεσσαρακοστὸν ἔτος ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅπως κακώσῃ σε, καὶ πειράσῃ σε, καὶ διαγνωσθῇ (59) τὰ ἐν τῇ καρδίᾳ σου, εἰ φυ- λάξῃ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ, ἢ οὐ. Καὶ ἐκάκωσέ σε καὶ ἐλιμαγχόνισέ (60) σε· καὶ ἐψώμισε σε τὸ μάννα, δ οὐκ ᾔδεις σύ, καὶ οὐκ ᾔδεισαν οἱ πατέρες σου· ἵνα Β Αναγγείλῃ σοι ὅτι οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄν θρωπος, ἀλλ᾽ ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ ζήσεται ἄνθρωπος. » Τήρει δὲ ἐν τούτοις ὅτι κακοῖ ὁ Θεὸς καὶ πειράζει, ἵνα διαγνω- σθῇ τὰ ἐν τῇ ἑκάστου καρδίᾳ, ὡς ὄντα μὲν, ἐναπο κείμενα δὲ τῷ βάθει, καὶ εἰς φανερὸν διὰ τῶν και χώσεων ἐρχόμενα. Τοιοῦτόν ἐστι καὶ τὸ ἐν τῷ Ἰὼβ ὑπὸ τοῦ Κυρίου διὰ λαίλαπος καὶ νεφῶν ἀπαγγελλό- μενον (61) πρὸς τὸν Ἰώβ, οὕτως· « Οἴει με ἄλλως του κεχρηματικέναι, ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος· › οὔτε γὰρ εἶπε, γένῃ δίκαιος, ἀλλ᾽, ἵνα ἀναφανῇς, τοιοῦτος ὢν καὶ πρὸ τῶν πειρασμῶν, ἀναφανῆς δὲ ἐν τοῖς συμβεβηκόσιν, Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ τόμῳ ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώσεσιν (62). Ἔλεγε δέ τις τῶν καθ᾿ ἡμᾶς, ἀπὸ τῆς συνηθείας τὸ ζητούμενον παραμυθούμενος, ὅτι πολλάκις οἱ χρηστοί κύριοι μακροθυμοῦντες ἐπὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας τῶν οἰκετῶν, λέγειν ειώθασι (65) τό, « Εγώ σε ἀπώλεσα, καὶ, ο Εγώ σε πονηρὸν ἐποίησα, » μετὰ τοῦ ἤθους ἐμφαίνοντες, ὅτι ἡ χρηστότης αὐτῶν καὶ μακροθυμία πρόφασις δοκεῖ γεγονέναι τῆς ἐπὶ πλεῖον πονηρίας. Ὥσπερ οὖν τούτων λεγομένων δύναταί τις λέγειν συκοφαντῶν, ὅτι ὡμολόγησεν ὁ δεσπότης πονηρὸν πεποιηκέναι τὸν οἰκέτην· οὕτω τὰ ὑπὸ τῆς ἀγαθότη- τος τοῦ Θεοῦ πρόφασις γενόμενα τῆς σκληρότητος τοῦ Φαραώ, ἐσκληρυκέναι αναγέγραπται τὴν καρδίαν Φαραώ. Παραμυθήσεται δὲ οὗτος (64) ἐξ ἀποστολι κῶν ῥητῶν, ὁ νενόηκεν εἰπεῖν· < Η τοῦ πλούτου τῆς χρηστότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ἀνοχῆς καὶ τῆς μακρο- Ευμίας καταφρονεῖς, ἀγνοῶν ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ Θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει ; διὰ δὲ τὴν σκληρότητά σου, καὶ ἀμετανόητον καρδίαν θησαυρίζεις σεαυτῷ ὀργὴν ἐν ἡμέρᾳ ὀργῆς, καὶ ἀποκαλύψεως, καὶ δικαιοσύνης τοῦ Θεοῦ, ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ. Ὁ αὐτὸς γοῦν Ἀπόστολος ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους ἐπι- & λόμενον. σεσιν. σημειώσεις Ηνετιυς. τως. IN EXODUM. quemadmodum medici, eorum qui a rabido caue C Deut. viii, 2, 3. # Job XL, 3. * Rom. 11, 4, Quid sint diximus in Origenianis lib. 111, cap. 2. llac appellatione scripta ea conti · mentur quæ ad aliud scriptum adjiciuntur. Itaque D morsi sunt, virus in apertum extrahentes, ne ili- tus depascens hominem perimat, graviorem faciunt sensuin doloris et inflammationes ; ita Deus ab.li- tam et inclusam imis veluti animi medullis pra- vitatem medicina sua foras extrahit, ut aperta et evidens flat, ut congruentem deinde curationem adhibeat. Quo pertinere arbitror hæc in Deutero- nomio scripta " : « Et recordaberis universam viam per quam deduxit te Dominus Deus tuus, an- num jam quadragesimum in solitudine, ut afflige- rette et tentaret, et cognoscerentur quæ in corde two sunt; an serves mandala ejus, necne; et afo flixit e et inedia fatigavit, et pavit te manna, quod tu non noveras, neque noverant patres tui ; ut enuntiaretur tibi quod nor in solo pane vivet homo, sed in omni verbo, quod procedit per os Dei, vivet homo. »Observa in his Deum affligere et tentare, ut dignoscantur quæ in cujusque corde sunt, ut quæ sint quidem, sed in profundo recon- dita, quæ per angores et molestias in apertum prorumpunt. Ejusmodi est, quod in libro Job ei a Domino per turbinem et nubes declaratur ** : Ar. bitraris me aliam ob causam tecum esse collocutum, misi ut justus appareres;, nec enim dixit, ut fieres justus, sed ut appareres, cum talis etiam ante tentationes fuisses, appareres autem in iis quæ accidissent. Rursus in alio lomo, in iisdem ad Exodum commen- tariis. Dicebat aliquis e nostris coætaneis, per ca quæ in usu sunt, id, quod jam quæritur, molliens, sæpe bonos dominos patientes in delictis servo- rum diccre solere : « Ego te perdili, ego te in. probum feci;, hoc pacto eum affectu quodam ostendentes bonitatem et patientiam suam car- sam videri attulisse, cur eorum cresceret impro- bitas. Quomodo igitur, cum hæc dicuntur, cavillari quis potest, fassum esse dominum, se servum im- probum fecisse : sic quæ a benignitate Dei profe- cta sunt, quasi causa fuerint indurationis Pharaoni, cor Pharaonis indurasse dicuntur. Apostoli autem verbis, bic ea quae cogitavit, leniet " : « An divi- lias bonitatis ipsius et sustentationis et patient: contemnis, ignorans benignitatem Dei te ad pœni- tentiam deducere ? sed propter duritiem et cor pœ- nitere nescium, coacervas tibi iram in die iræ, el declarationis, et justitiæ Dei, qui reddet unicuique pro operibus ejus. Ipse idem Apostolus in Epi- stola ad Romanos ail : « Si autem Deus volens ostendere iram, et potentiam suam notam facere, 5, 6. * Rom. 1x, 22. plena commentaria, quos tomos inscripsit Origenes, et scholia vocabulo isto significata reperias, nam utraque ad contextum adjiciebantur, cujus gratia fuerant elaborata. Hoc autem loco tomi notantur. (59) Mss. διαγνωσθῇ, Tarimus et fuetius γνωσθῇ. (50) Ελιμαγχόνισε. Scrib. ἐλιμαγχόνησε. (61) Mss., ἀπαγγελλόμενον. Lib. editi, ἐπαγγελ- (62) Ἐν ταῖς αὐταῖς εἰς τὴν Εξοδον σημειώ (65) Mss., ειώθασι. Libb. editi, εἰώθεσαν. (64) Unus codex nis., οὗτος. Libl. editt. α

Α στολῇ φησιν· . Εἰ δὲ θέλων ὁ Θεὸς ἐνδείξασθαι τὴν ὀργήν, και γνωρίσαι τὸ δυνατὸν αὐτοῦ, ἤνεγκεν ἐν πολλῇ μακροθυμίᾳ σκεύη ὀργῆς κατηρτισμένα εις ἀπώλειαν· ο ὡς τῆς μακροθυμίας αὐτοῦ ἐνηνοχυίας τὰ σκεύη τῆς ὀργῆς, καὶ οἱονεὶ γεγεννηκυίας. Εἰ γὰρ παρὰ τὸ μακροθυμεῖν αὐτὸν οὐ κολάζοντα τοὺς ἁμαρ τάνοντας, ἀλλ' ἐλεοῦντα, ἐπλεόνασε τῇ χύσει, αὐτός πως ἤνεγκε τῇ ἑαυτοῦ μακροθυμίᾳ τὰ σκεύη τῆς ὀρ γῆς, καὶ ἵν' οὕτως εἴπω, αὐτὸς τὰ πάντα πεποίηκε σκεύη ὀργῆς, καὶ κατὰ τοῦτο, αὐτὸς ἐσκλήρυνε την καρδίαν αὐτῶν. Ὅτε γὰρ σημείων τοσούτων καὶ τε ράτων γενομένων οὐ πείθεται ὁ Φαραώ, ἀλλὰ μετὰ τηλικαῦτα ἀνθίσταται, πῶς οὐ σκληρότερος καὶ ἀπι- στότερος ἐλέγχεται ; τῆς σκληρότητος καὶ ἀπιστίας δοκούσης ἐκ τῶν τεραστίων δυναμένης γεγονέναι. Ομοιον δὲ καὶ τὸ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· « Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἦλθον· › οὐ γὰρ προέθετο ὁ Σωτὴρ εἰς κρίμα ἐλθεῖν, ἀλλ' ἠκολούθησε τῷ ἐληλυθέναι αὐτὸν, τὸ εἰς κρίμα αὐτὸν ἐληλυθέναι τῶν μετὰ τὰ τεράστια οὐ πεπιστευκότων αὐτῷ· ἀλλὰ καὶ εἰς πτῶσιν ἐλήλυθε. Καὶ μεθ' ἕτερα οὕτως. Τα τεράστια γινόμενα, τοῖς μὲν δεχομένοις καὶ πιστεύουσιν, ὡς παρὰ τοῖς ἐπιμίκτοις Αἰγυπτίοις τοῖς συνεληλυθόσι τῷ λαῷ, ἔλεος ἦν· τοῖς δ᾽ ἀπει θοῦσι σκληρότητα ταῖς καρδίαις αὐτῶν ἐπιφέρει. Καὶ ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου δὲ ἔτι παρὰ τὰ εἰρημένα ἔστι τὰ ὅμοια παραθέσθαι περὶ τοῦ καὶ τὸν Σωτῆρα κακῶν αἴτιον δοκεῖν γεγονέναι τισίν· Ουαί σοι χώρα Ζὶν (65), οὐαί σοι Βηθσαϊδα, ὅτι εἰ ἐν Τύρῳ καὶ Σ:- δῶνι ἐγένετο τὰ σημεῖα τὰ γενόμενα ἐν ὑμῖν, πάλαι ἂν ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ καθήμενοι μετενόησαν. Πλήν λέγω ὑμῖν, Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἀνεκτότερον ἔσται η ὑμῖν, » καὶ τὰ ἑξῆς· προγνώστης γὰρ ὁ Σωτὴρ (60) ὢν τῆς ἀπιστίας τῶν ἐν χώρᾳ Ζὶν, καὶ τῶν ἐν Βηθ- σαϊδα, καὶ τῶν ἐν Καπερναούμ, καὶ ὅτι ἀνεκτότερον γίνεται γῇ (67) Σοδόμων ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως, ἢ ἐκεί νοις, διὰ τί τὰ τεράστια ἐπετέλει ἐν χώρᾳ Ζὶν, καὶ ἐν Βηθσαϊδα, ὁρῶν ὅτι διὰ ταῦτα ἀνεκτότερον γίνει ται ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως Τυρίοις, καὶ Σιδωνίοις, ή τού τοις ; Καὶ μεθ' ἕτερα. • Σὺ δὲ ἐρεῖς τῷ Φαραώ· Τάδε λέγει Κύριος Υιός πρωτότοκός μου Ισραήλ. Εἶπα δέ σοι, Ἐξαποστειλον τὸν λαόν μου, ἵνα μοι λατρεύσωσιν. Εἰ δὲ μὴ βούλει ἐξαποστεῖλαι αὐτὸν, ὅρα γοῦν, ἐγὼ ἀποκτενῶ τὸν υἱόν σου τὸν πρωτότοκον. » Λεκτέον οὖν τοῖς φάσκουσι δι- καίου ταῦτα εἶναι Θεοῦ, καὶ ὑπολαμβάνουσι κατὰ τὸ πρόχειρον τῆς λέξεως ἐσκληρύνθαι τὴν καρδίαν Φα- ραώ βασιλέως, ἵνα μὴ ἐξαποστείλῃ τὸν λαὸν αὐτοῦ, πῶς δίκαιος ὁ σκληρύνας τε τὴν καρδίαν, καὶ ἀπει λῶν, εἰ μὴ ἀπολύσει, ἀποκτεῖναι τὸν πρωτότοκον αὐτ τοῦ υἱόν ; Θλιβόμενοι γὰρ πονηρὸν αὐτὸν ὁμολογή σουσιν. Εἶτα πάλιν ἀπὸ ἑτέρων ἀνατραπήσονται, καὶ ἀναχθήσονται (68) εἰς τὸ μὴ τῇ προχείρω λέξει δου λεύειν, οὐ δυναμένῃ κατ᾿ αὐτοὺς σῶσαι τὸ δίκαιον τοῦ Δημιουργοῦ. ῎Απαξ δὲ ἐὰν νῦν ἀναγκασθῶσι βε- Χοραζίν. ὁ Θεός. EX ORIGENE tulit multa patientia vasa iræ parata in interitum;» quasi patientia ipsius tulerit vasa iræ et veluti pro- creaverit. Si enimn, quod lenis et patiens fuerit, non puniens peccantes, sed miseratus, vasa illa abundarunt ; ipse quodammodo patientia sua vasa iræ tulit, et, ut ita dicam, ipse omnia fecit vasa iræ atque adeo ipse induravit cor eorum. Cum enim tot signis et prodigiis factis non obtemperat Pharao, sed post tot et tanta monstra repugnat, quomodo non durior et infidelior arguitur? cum durities et incredulitas ex prodigiis oriri potuisse videatur. Simile est id in Evangelio 88: Ego ad judicium in hunc mundum veni ;, non enim Servatori proposi- tam fuit venire ad judicium, sed ex eo quod vene- rit, consecutum est ut ipse ad judicium venerit eo- rum, qui post miracula ipsi non crediderint ; sed et in ruinam corum venit. < B Et post alia, in hunc modum. Prodigia facta, suscipientibus quidem et creden.- tibus, ut promiscuis illis Ægyptiis, qui eum populo egressi sunt, misericordia ſuere ; non credentibus autem duritiem cordis inserunt. Tum præterea ex Evangelio quædam his similia proferri possunt, quæ malorum auctorem aliquibus Servatorem loqui vi- dentur : • Væ tibi regio Zin, væ tibi Bethsaida, quia si Tyri et Sidone facta fuissent signa quæ apud vos facta sunt, jam olim in sacco et cinere sedentes poenitentiam egissent. Caterum dico vobis, tolera- bilius erit Tyro et Sidoni quam vobis, o et cætera. Deus enim qui duritiem et incredulitatem incolarum regionis Zin, et Bethsaida, et Capharnaum præno- veral, et sciebat tolerabilius fore genti Sodomorum C in die judicii quam illis, cur miracula patra- bat in regione Zin et Bethsaida, videns propter 1æc tolerabilius fore in die judicii Tyriis et Sido. niis, quam his Et post alia. • Tu au'em dices Pharaoni, Hæc dicit Dominus : Filius primogenitus meus Israel. Dixi vero tibi : Dimitte populum meum, ut me colant; si autem non vis dimittere ipsum, videsis, ego interficiam filium tuum primogenitum *. › Dicendum igitur est ¡is, qui justi Dei hæc esse opinantur, et ex nuda dictione induratum esse cor Pharaonis regis pu- tant, ne dimitteret populum ipsius, quomodo justus est qui induravit cor, et minatur, nisi dimiserit, interfecturum filium ejus primogenitum ? Si enim urgeantur, eum malum esse fatebuntur. Rursus · deinde alia illos inde avertent et eo adducent, ut non nudæ dictioni adhærescant, quæ ipsorum sen- tentia Opificis justitiam tueri 'non potest. Denique semel nunc coacti fuerint hæc expendere, eo D Joan. 1x,59. Matth. x1, 21, 22. Exod. iv, 22, 23. suppletur e codicibus mss. (65) Χώρα Ζίν. Vulgatus textus Græcus Matthaei, (66) Ο Σωτής. Sic habent mss. Libri autem editi, (67) Vox γῇ quæ deerat in libris antea editis, hic (68) Aliquot mss., συναχθήσονται.

Α στολῇ φησιν· . Εἰ δὲ θέλων ὁ Θεὸς ἐνδείξασθαι τὴν ὀργήν, και γνωρίσαι τὸ δυνατὸν αὐτοῦ, ἤνεγκεν ἐν πολλῇ μακροθυμίᾳ σκεύη ὀργῆς κατηρτισμένα εις ἀπώλειαν· ο ὡς τῆς μακροθυμίας αὐτοῦ ἐνηνοχυίας τὰ σκεύη τῆς ὀργῆς, καὶ οἱονεὶ γεγεννηκυίας. Εἰ γὰρ παρὰ τὸ μακροθυμεῖν αὐτὸν οὐ κολάζοντα τοὺς ἁμαρ τάνοντας, ἀλλ' ἐλεοῦντα, ἐπλεόνασε τῇ χύσει, αὐτός πως ἤνεγκε τῇ ἑαυτοῦ μακροθυμίᾳ τὰ σκεύη τῆς ὀρ γῆς, καὶ ἵν' οὕτως εἴπω, αὐτὸς τὰ πάντα πεποίηκε σκεύη ὀργῆς, καὶ κατὰ τοῦτο, αὐτὸς ἐσκλήρυνε την καρδίαν αὐτῶν. Ὅτε γὰρ σημείων τοσούτων καὶ τε ράτων γενομένων οὐ πείθεται ὁ Φαραώ, ἀλλὰ μετὰ τηλικαῦτα ἀνθίσταται, πῶς οὐ σκληρότερος καὶ ἀπι- στότερος ἐλέγχεται ; τῆς σκληρότητος καὶ ἀπιστίας δοκούσης ἐκ τῶν τεραστίων δυναμένης γεγονέναι. Ομοιον δὲ καὶ τὸ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· « Εἰς κρίμα ἐγὼ εἰς τὸν κόσμον τοῦτον ἦλθον· › οὐ γὰρ προέθετο ὁ Σωτὴρ εἰς κρίμα ἐλθεῖν, ἀλλ' ἠκολούθησε τῷ ἐληλυθέναι αὐτὸν, τὸ εἰς κρίμα αὐτὸν ἐληλυθέναι τῶν μετὰ τὰ τεράστια οὐ πεπιστευκότων αὐτῷ· ἀλλὰ καὶ εἰς πτῶσιν ἐλήλυθε. Καὶ μεθ' ἕτερα οὕτως. Τα τεράστια γινόμενα, τοῖς μὲν δεχομένοις καὶ πιστεύουσιν, ὡς παρὰ τοῖς ἐπιμίκτοις Αἰγυπτίοις τοῖς συνεληλυθόσι τῷ λαῷ, ἔλεος ἦν· τοῖς δ᾽ ἀπει θοῦσι σκληρότητα ταῖς καρδίαις αὐτῶν ἐπιφέρει. Καὶ ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου δὲ ἔτι παρὰ τὰ εἰρημένα ἔστι τὰ ὅμοια παραθέσθαι περὶ τοῦ καὶ τὸν Σωτῆρα κακῶν αἴτιον δοκεῖν γεγονέναι τισίν· Ουαί σοι χώρα Ζὶν (65), οὐαί σοι Βηθσαϊδα, ὅτι εἰ ἐν Τύρῳ καὶ Σ:- δῶνι ἐγένετο τὰ σημεῖα τὰ γενόμενα ἐν ὑμῖν, πάλαι ἂν ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ καθήμενοι μετενόησαν. Πλήν λέγω ὑμῖν, Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἀνεκτότερον ἔσται η ὑμῖν, » καὶ τὰ ἑξῆς· προγνώστης γὰρ ὁ Σωτὴρ (60) ὢν τῆς ἀπιστίας τῶν ἐν χώρᾳ Ζὶν, καὶ τῶν ἐν Βηθ- σαϊδα, καὶ τῶν ἐν Καπερναούμ, καὶ ὅτι ἀνεκτότερον γίνεται γῇ (67) Σοδόμων ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως, ἢ ἐκεί νοις, διὰ τί τὰ τεράστια ἐπετέλει ἐν χώρᾳ Ζὶν, καὶ ἐν Βηθσαϊδα, ὁρῶν ὅτι διὰ ταῦτα ἀνεκτότερον γίνει ται ἐν ἡμέρᾳ κρίσεως Τυρίοις, καὶ Σιδωνίοις, ή τού τοις ; Καὶ μεθ' ἕτερα. • Σὺ δὲ ἐρεῖς τῷ Φαραώ· Τάδε λέγει Κύριος Υιός πρωτότοκός μου Ισραήλ. Εἶπα δέ σοι, Ἐξαποστειλον τὸν λαόν μου, ἵνα μοι λατρεύσωσιν. Εἰ δὲ μὴ βούλει ἐξαποστεῖλαι αὐτὸν, ὅρα γοῦν, ἐγὼ ἀποκτενῶ τὸν υἱόν σου τὸν πρωτότοκον. » Λεκτέον οὖν τοῖς φάσκουσι δι- καίου ταῦτα εἶναι Θεοῦ, καὶ ὑπολαμβάνουσι κατὰ τὸ πρόχειρον τῆς λέξεως ἐσκληρύνθαι τὴν καρδίαν Φα- ραώ βασιλέως, ἵνα μὴ ἐξαποστείλῃ τὸν λαὸν αὐτοῦ, πῶς δίκαιος ὁ σκληρύνας τε τὴν καρδίαν, καὶ ἀπει λῶν, εἰ μὴ ἀπολύσει, ἀποκτεῖναι τὸν πρωτότοκον αὐτ τοῦ υἱόν ; Θλιβόμενοι γὰρ πονηρὸν αὐτὸν ὁμολογή σουσιν. Εἶτα πάλιν ἀπὸ ἑτέρων ἀνατραπήσονται, καὶ ἀναχθήσονται (68) εἰς τὸ μὴ τῇ προχείρω λέξει δου λεύειν, οὐ δυναμένῃ κατ᾿ αὐτοὺς σῶσαι τὸ δίκαιον τοῦ Δημιουργοῦ. ῎Απαξ δὲ ἐὰν νῦν ἀναγκασθῶσι βε- Χοραζίν. ὁ Θεός. EX ORIGENE tulit multa patientia vasa iræ parata in interitum;» quasi patientia ipsius tulerit vasa iræ et veluti pro- creaverit. Si enimn, quod lenis et patiens fuerit, non puniens peccantes, sed miseratus, vasa illa abundarunt ; ipse quodammodo patientia sua vasa iræ tulit, et, ut ita dicam, ipse omnia fecit vasa iræ atque adeo ipse induravit cor eorum. Cum enim tot signis et prodigiis factis non obtemperat Pharao, sed post tot et tanta monstra repugnat, quomodo non durior et infidelior arguitur? cum durities et incredulitas ex prodigiis oriri potuisse videatur. Simile est id in Evangelio 88: Ego ad judicium in hunc mundum veni ;, non enim Servatori proposi- tam fuit venire ad judicium, sed ex eo quod vene- rit, consecutum est ut ipse ad judicium venerit eo- rum, qui post miracula ipsi non crediderint ; sed et in ruinam corum venit. < B Et post alia, in hunc modum. Prodigia facta, suscipientibus quidem et creden.- tibus, ut promiscuis illis Ægyptiis, qui eum populo egressi sunt, misericordia ſuere ; non credentibus autem duritiem cordis inserunt. Tum præterea ex Evangelio quædam his similia proferri possunt, quæ malorum auctorem aliquibus Servatorem loqui vi- dentur : • Væ tibi regio Zin, væ tibi Bethsaida, quia si Tyri et Sidone facta fuissent signa quæ apud vos facta sunt, jam olim in sacco et cinere sedentes poenitentiam egissent. Caterum dico vobis, tolera- bilius erit Tyro et Sidoni quam vobis, o et cætera. Deus enim qui duritiem et incredulitatem incolarum regionis Zin, et Bethsaida, et Capharnaum præno- veral, et sciebat tolerabilius fore genti Sodomorum C in die judicii quam illis, cur miracula patra- bat in regione Zin et Bethsaida, videns propter 1æc tolerabilius fore in die judicii Tyriis et Sido. niis, quam his Et post alia. • Tu au'em dices Pharaoni, Hæc dicit Dominus : Filius primogenitus meus Israel. Dixi vero tibi : Dimitte populum meum, ut me colant; si autem non vis dimittere ipsum, videsis, ego interficiam filium tuum primogenitum *. › Dicendum igitur est ¡is, qui justi Dei hæc esse opinantur, et ex nuda dictione induratum esse cor Pharaonis regis pu- tant, ne dimitteret populum ipsius, quomodo justus est qui induravit cor, et minatur, nisi dimiserit, interfecturum filium ejus primogenitum ? Si enim urgeantur, eum malum esse fatebuntur. Rursus · deinde alia illos inde avertent et eo adducent, ut non nudæ dictioni adhærescant, quæ ipsorum sen- tentia Opificis justitiam tueri 'non potest. Denique semel nunc coacti fuerint hæc expendere, eo D Joan. 1x,59. Matth. x1, 21, 22. Exod. iv, 22, 23. suppletur e codicibus mss. (65) Χώρα Ζίν. Vulgatus textus Græcus Matthaei, (66) Ο Σωτής. Sic habent mss. Libri autem editi, (67) Vox γῇ quæ deerat in libris antea editis, hic (68) Aliquot mss., συναχθήσονται.