ΤΟΜΟΥ Α ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. Οὐ γὰρ ὁ Θεὸς Πατὴρ εἶναι ἤρξατο, κωλυόμενος, ὡς οἱ γινόμενοι πατέρες ἄνθρωποι, ὑπὸ τοῦ μὴ δύνασθαί πω πατέρες εἶναι. Εἰ γὰρ ἀεὶ τέλειος ὁ Θεὸς, καὶ πάρεστιν αὐτῷ δύναμις τοῦ πατέρα αὐτὸν εἶναι, καὶ καλὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα τοῦ τοιούτου Υἱοῦ, τί ἀναβάλλεται, καὶ ἑαυτὸν τοῦ καλοῦ στερίσκει, καὶ, ὡς ἔστιν εἰπεῖν, ἐξ οὗ δύναται Πατὴρ εἶναι Υἱοῦ; Τὸ αὐτὸ μέντοιγε καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λεκτέον. ΑΠΟ ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ Εἰ δέ τινι προσκόπτει διὰ τοὺς ἀνθρωπίνους τεχνίτας μὴ δύνασθαι παραδέξασθαι τὸν Θεὸν χωρὶς ὕλης ἀγεννήτου ὑποκειμένης κατασκευάζειν τὰ ὄντα, ἐπεὶ μηδὲ ἀνδριαντοποιὸς χωρὶς χαλκοῦ τὸ ἴδιον ἔργον ποιῆσαι δύναται, μηδὲ τέκτων χωρὶς ξύλων, μηδὲ οἰκοδόμος χωρὶς λίθων· ζητητέον πρὸς αὐτοῦ περὶ δυνάμεως Θεοῦ, εἰ θελήσας ὑποστῆσαι ὅ τι βούλεται ὁ Θεὸς, τῆς θελήσεως αὐτοῦ οὐκ ἀπορουμένης, οὐδὲ ἀτονούσης, δύναται ὑποστῆσαι ὃ βούλεται.

ΤΟΜΟΥ Α ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. Οὐ γὰρ ὁ Θεὸς Πατὴρ εἶναι ἤρξατο, κωλυόμενος, ὡς οἱ γινόμενοι πατέρες ἄνθρωποι, ὑπὸ τοῦ μὴ δύνασθαί πω πατέρες εἶναι. Εἰ γὰρ ἀεὶ τέλειος ὁ Θεὸς, καὶ πάρεστιν αὐτῷ δύναμις τοῦ πατέρα αὐτὸν εἶναι, καὶ καλὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα τοῦ τοιούτου Υἱοῦ, τί ἀναβάλλεται, καὶ ἑαυτὸν τοῦ καλοῦ στερίσκει, καὶ, ὡς ἔστιν εἰπεῖν, ἐξ οὗ δύναται Πατὴρ εἶναι Υἱοῦ; Τὸ αὐτὸ μέντοιγε καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λεκτέον. ΑΠΟ ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ Εἰ δέ τινι προσκόπτει διὰ τοὺς ἀνθρωπίνους τεχνίτας μὴ δύνασθαι παραδέξασθαι τὸν Θεὸν χωρὶς ὕλης ἀγεννήτου ὑποκειμένης κατασκευάζειν τὰ ὄντα, ἐπεὶ μηδὲ ἀνδριαντοποιὸς χωρὶς χαλκοῦ τὸ ἴδιον ἔργον ποιῆσαι δύναται, μηδὲ τέκτων χωρὶς ξύλων, μηδὲ οἰκοδόμος χωρὶς λίθων· ζητητέον πρὸς αὐτοῦ περὶ δυνάμεως Θεοῦ, εἰ θελήσας ὑποστῆσαι ὅ τι βούλεται ὁ Θεὸς, τῆς θελήσεως αὐτοῦ οὐκ ἀπορουμένης, οὐδὲ ἀτονούσης, δύναται ὑποστῆσαι ὃ βούλεται.

ΤΟΜΟΥ Α ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. Οὐ γὰρ ὁ Θεὸς Πατὴρ εἶναι ἤρξατο, κωλυόμενος, ὡς οἱ γινόμενοι πατέρες ἄνθρωποι, ὑπὸ τοῦ μὴ δύνασθαί πω πατέρες εἶναι. Εἰ γὰρ ἀεὶ τέλειος ὁ Θεὸς, καὶ πάρεστιν αὐτῷ δύναμις τοῦ πατέρα αὐτὸν εἶναι, καὶ καλὸν αὐτὸν εἶναι Πατέρα τοῦ τοιούτου Υἱοῦ, τί ἀναβάλλεται, καὶ ἑαυτὸν τοῦ καλοῦ στερίσκει, καὶ, ὡς ἔστιν εἰπεῖν, ἐξ οὗ δύναται Πατὴρ εἶναι Υἱοῦ; Τὸ αὐτὸ μέντοιγε καὶ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λεκτέον. ΑΠΟ ΤΩΝ ΩΡΙΓΕΝΟΥΣ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ Εἰ δέ τινι προσκόπτει διὰ τοὺς ἀνθρωπίνους τεχνίτας μὴ δύνασθαι παραδέξασθαι τὸν Θεὸν χωρὶς ὕλης ἀγεννήτου ὑποκειμένης κατασκευάζειν τὰ ὄντα, ἐπεὶ μηδὲ ἀνδριαντοποιὸς χωρὶς χαλκοῦ τὸ ἴδιον ἔργον ποιῆσαι δύναται, μηδὲ τέκτων χωρὶς ξύλων, μηδὲ οἰκοδόμος χωρὶς λίθων· ζητητέον πρὸς αὐτοῦ περὶ δυνάμεως Θεοῦ, εἰ θελήσας ὑποστῆσαι ὅ τι βούλεται ὁ Θεὸς, τῆς θελήσεως αὐτοῦ οὐκ ἀπορουμένης, οὐδὲ ἀτονούσης, δύναται ὑποστῆσαι ὃ βούλεται.

Καθ’ ὑπόθεσιν γοῦν ἀποδεξάμενοι τὸ ἀγέννητον εἶναι τὴν ὕλην, ταῦτα ἐροῦμεν πρὸς τοὺς τοῦτο βουλομένους, ὅτι εἰ Προνοίας οὐχ ὑποβαλλούσης τὴν οὐσίαν τῷ Θεῷ, τοιαύτη γεγένηται, εἰ Πρόνοια ἦν ὑφεστῶσα, τί ἂν πλέον πεποιήκει τοῦ αὐτομάτου; καὶ εἰ αὐτὸς μὴ οὔσης ὕλης ἐβούλετο κατασκευάσαι αὐτὴν, τί ἂν πλέον ἡ σοφία, καὶ ἡ θειότης αὐτοῦ πεποιήκει τοῦ ἐξ ἀγεννήτου ὑποστάντος; Εἰ γὰρ εὑρίσκεται ταυτὸν γενόμενον ἂν ὑπὸ τῆς Προνοίας, ὅπερ καὶ χωρὶς Προνοίας ὑπέστη, διὰ τί οὐχὶ καὶ ἐπὶ τοῦ κόσμου ἀθετήσομεν τὸν δημιουργὸν καὶ τὸν τεχνίτην; Ὥσπερ γὰρ ἄτοπον ἐπὶ τοῦ κόσμου εἰπεῖν οὕτω τεχνικῶς κατεσκευασμένου τὸ χωρὶς τεχνίτου σοφοῦ τὸν αὐτοτοιοῦτον γεγονέναι, οὕτω καὶ τὸ τὴν ὕλην τοσαύτην καὶ τοιαύτην καὶ οὕτως εἰκτικὴν τῷ τεχνίτῃ λόγῳ Θεοῦ, ὑφεστηκέναι ἀγεννήτως, ἐπίσης ἐστὶν ἄλογον. Πρὸς μέντοιγε τοὺς παραβάλλοντας, ὅτι οὐδεὶς δημιουργὸς χωρὶς ὕλης ποιεῖ, λεκτέον, ὅτι ἀνομοίως παραβάλλουσι. Πρόνοια γὰρ παντὶ τεχνίτῃ ὑποβάλλει τὴν ὕλην, ἀπὸ προτέρας τέχνης, ἢ ἀνθρωπίνης, ἢ θείας ἐρχομένην. Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει πρὸς τοὺς διὰ τὸ λέγεσθαι·

Καθ’ ὑπόθεσιν γοῦν ἀποδεξάμενοι τὸ ἀγέννητον εἶναι τὴν ὕλην, ταῦτα ἐροῦμεν πρὸς τοὺς τοῦτο βουλομένους, ὅτι εἰ Προνοίας οὐχ ὑποβαλλούσης τὴν οὐσίαν τῷ Θεῷ, τοιαύτη γεγένηται, εἰ Πρόνοια ἦν ὑφεστῶσα, τί ἂν πλέον πεποιήκει τοῦ αὐτομάτου; καὶ εἰ αὐτὸς μὴ οὔσης ὕλης ἐβούλετο κατασκευάσαι αὐτὴν, τί ἂν πλέον ἡ σοφία, καὶ ἡ θειότης αὐτοῦ πεποιήκει τοῦ ἐξ ἀγεννήτου ὑποστάντος; Εἰ γὰρ εὑρίσκεται ταυτὸν γενόμενον ἂν ὑπὸ τῆς Προνοίας, ὅπερ καὶ χωρὶς Προνοίας ὑπέστη, διὰ τί οὐχὶ καὶ ἐπὶ τοῦ κόσμου ἀθετήσομεν τὸν δημιουργὸν καὶ τὸν τεχνίτην; Ὥσπερ γὰρ ἄτοπον ἐπὶ τοῦ κόσμου εἰπεῖν οὕτω τεχνικῶς κατεσκευασμένου τὸ χωρὶς τεχνίτου σοφοῦ τὸν αὐτοτοιοῦτον γεγονέναι, οὕτω καὶ τὸ τὴν ὕλην τοσαύτην καὶ τοιαύτην καὶ οὕτως εἰκτικὴν τῷ τεχνίτῃ λόγῳ Θεοῦ, ὑφεστηκέναι ἀγεννήτως, ἐπίσης ἐστὶν ἄλογον. Πρὸς μέντοιγε τοὺς παραβάλλοντας, ὅτι οὐδεὶς δημιουργὸς χωρὶς ὕλης ποιεῖ, λεκτέον, ὅτι ἀνομοίως παραβάλλουσι. Πρόνοια γὰρ παντὶ τεχνίτῃ ὑποβάλλει τὴν ὕλην, ἀπὸ προτέρας τέχνης, ἢ ἀνθρωπίνης, ἢ θείας ἐρχομένην. Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει πρὸς τοὺς διὰ τὸ λέγεσθαι·

Καθ’ ὑπόθεσιν γοῦν ἀποδεξάμενοι τὸ ἀγέννητον εἶναι τὴν ὕλην, ταῦτα ἐροῦμεν πρὸς τοὺς τοῦτο βουλομένους, ὅτι εἰ Προνοίας οὐχ ὑποβαλλούσης τὴν οὐσίαν τῷ Θεῷ, τοιαύτη γεγένηται, εἰ Πρόνοια ἦν ὑφεστῶσα, τί ἂν πλέον πεποιήκει τοῦ αὐτομάτου; καὶ εἰ αὐτὸς μὴ οὔσης ὕλης ἐβούλετο κατασκευάσαι αὐτὴν, τί ἂν πλέον ἡ σοφία, καὶ ἡ θειότης αὐτοῦ πεποιήκει τοῦ ἐξ ἀγεννήτου ὑποστάντος; Εἰ γὰρ εὑρίσκεται ταυτὸν γενόμενον ἂν ὑπὸ τῆς Προνοίας, ὅπερ καὶ χωρὶς Προνοίας ὑπέστη, διὰ τί οὐχὶ καὶ ἐπὶ τοῦ κόσμου ἀθετήσομεν τὸν δημιουργὸν καὶ τὸν τεχνίτην; Ὥσπερ γὰρ ἄτοπον ἐπὶ τοῦ κόσμου εἰπεῖν οὕτω τεχνικῶς κατεσκευασμένου τὸ χωρὶς τεχνίτου σοφοῦ τὸν αὐτοτοιοῦτον γεγονέναι, οὕτω καὶ τὸ τὴν ὕλην τοσαύτην καὶ τοιαύτην καὶ οὕτως εἰκτικὴν τῷ τεχνίτῃ λόγῳ Θεοῦ, ὑφεστηκέναι ἀγεννήτως, ἐπίσης ἐστὶν ἄλογον. Πρὸς μέντοιγε τοὺς παραβάλλοντας, ὅτι οὐδεὶς δημιουργὸς χωρὶς ὕλης ποιεῖ, λεκτέον, ὅτι ἀνομοίως παραβάλλουσι. Πρόνοια γὰρ παντὶ τεχνίτῃ ὑποβάλλει τὴν ὕλην, ἀπὸ προτέρας τέχνης, ἢ ἀνθρωπίνης, ἢ θείας ἐρχομένην. Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει πρὸς τοὺς διὰ τὸ λέγεσθαι·

οὐδὲν γὰρ ἔτι τούτων εὐλόγως ἔσται γενόμενον. Καὶ εἰ τὰ ἀκόλουθά τις ἑαυτῷ ἐφ’ οἷς δογματίζει βλέποι, καὶ ἡ πίστις ἔσται ματαία, ἤ τε Χριστοῦ ἐπιδημία οὐδὲν ἀνύουσα, καὶ πᾶσα ἡ διὰ νόμου καὶ προφητῶν οἰκονομία, κάματοί τε ἀποστόλων ὑπὲρ τοῦ συστῆσαι τὰς τοῦ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ Ἐκκλησίας· εἰ μὴ ἄρα καὶ Χριστὸς κατὰ τοὺς οὕτω τολμῶντας, ὑπὸ τὴν ἀνάγκην τῆς τῶν ἄστρων κινήσεως τῷ γένεσιν ἀνειληφέναι γενόμενος, πάντα πεποιήκοι τε καὶ πάθοι, οὐ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τῶν ὅλων αὐτῷ τὰς παραδόξους δυνάμεις δωρησαμένου, ἀλλὰ τῶν ἀστέρων. Οἷς ἀθέοις καὶ ἀσεβέσι τυγχάνουσι λόγοις ἀκολουθεῖ καὶ τὸ τοὺς πιστεύοντας ὑπὸ τῶν ἀστέρων ἀγομένους πιστεύειν εἰς Θεὸν λέγεσθαι. Πυθοίμεθα δ’ ἂν αὐτῶν τί ὁ Θεὸς βουλόμενος τοιοῦτον ἐποίει κόσμον, ἵν’ οἱ μὲν ἐν αὐτῷ ἄνδρες ὄντες, τὰ γυναικῶν πάσχωσιν, οὐδαμῶς ἑαυτοῖς αἴτιοι τῆς ἀσελγείας γεγενημένοι, ἕτεροι δὲ ἀγρίων ζώων κατάστασιν εἰληφότες, τῷ τὴν φορὰν τοῦ παντὸς τοιούτους αὐτοὺς πεποιηκέναι, διὰ τὸ τὸν Θεὸν οὕτω κεκοσμηκέναι τὸ πᾶν, ἐπιδιδόασιν ἑαυτοὺς ὠμοτάτοις καὶ σφόδρα ἀπανθρώποις πράγμασιν, ἀνδροφονίαις καὶ πειρατείαις.

οὐδὲν γὰρ ἔτι τούτων εὐλόγως ἔσται γενόμενον. Καὶ εἰ τὰ ἀκόλουθά τις ἑαυτῷ ἐφ’ οἷς δογματίζει βλέποι, καὶ ἡ πίστις ἔσται ματαία, ἤ τε Χριστοῦ ἐπιδημία οὐδὲν ἀνύουσα, καὶ πᾶσα ἡ διὰ νόμου καὶ προφητῶν οἰκονομία, κάματοί τε ἀποστόλων ὑπὲρ τοῦ συστῆσαι τὰς τοῦ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ Ἐκκλησίας· εἰ μὴ ἄρα καὶ Χριστὸς κατὰ τοὺς οὕτω τολμῶντας, ὑπὸ τὴν ἀνάγκην τῆς τῶν ἄστρων κινήσεως τῷ γένεσιν ἀνειληφέναι γενόμενος, πάντα πεποιήκοι τε καὶ πάθοι, οὐ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τῶν ὅλων αὐτῷ τὰς παραδόξους δυνάμεις δωρησαμένου, ἀλλὰ τῶν ἀστέρων. Οἷς ἀθέοις καὶ ἀσεβέσι τυγχάνουσι λόγοις ἀκολουθεῖ καὶ τὸ τοὺς πιστεύοντας ὑπὸ τῶν ἀστέρων ἀγομένους πιστεύειν εἰς Θεὸν λέγεσθαι. Πυθοίμεθα δ’ ἂν αὐτῶν τί ὁ Θεὸς βουλόμενος τοιοῦτον ἐποίει κόσμον, ἵν’ οἱ μὲν ἐν αὐτῷ ἄνδρες ὄντες, τὰ γυναικῶν πάσχωσιν, οὐδαμῶς ἑαυτοῖς αἴτιοι τῆς ἀσελγείας γεγενημένοι, ἕτεροι δὲ ἀγρίων ζώων κατάστασιν εἰληφότες, τῷ τὴν φορὰν τοῦ παντὸς τοιούτους αὐτοὺς πεποιηκέναι, διὰ τὸ τὸν Θεὸν οὕτω κεκοσμηκέναι τὸ πᾶν, ἐπιδιδόασιν ἑαυτοὺς ὠμοτάτοις καὶ σφόδρα ἀπανθρώποις πράγμασιν, ἀνδροφονίαις καὶ πειρατείαις.

εἰ δὲ ἀποκρινοῦνται, ὅτι ἔξω τῶν νόμων τυγχάνουσι τοῦ δημιουργοῦ τῶν κατὰ τοὺς ἀστέρας, ἵνα μὴ ἀπόφασις ᾖ τὸ λεγόμενον ὑπ’ αὐτῶν ἀναπόδεικτος, πειραθήτωσαν ἡμᾶς προσάγειν ἀναγκαστικώτερον, διαφορὰν περιστάντες νοῦ τινος ὑποκειμένου γενέσει καὶ εἱμαρμένῃ, καὶ ἑτέρου ἀπὸ τούτων ἐλευθέρου· δῆλον γάρ ἐστι τοῖς εἰδόσι τοὺς τοιούτους, ὅτι λόγον ἀπαιτηθέντες διδόναι αὐτοῖς οὐδαμῶς δυνήσονται. Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ εὐχαὶ παρέλκουσι μάτην παραλαμβανόμεναι· εἰ γὰρ κατηνάγκασται τάδε τινὰ γενέσθαι, καὶ οἱ ἀστέρες ποιοῦσιν, οὐδὲν δὲ παρὰ τὴν τούτων πρὸς ἀλλήλους ἐπιπλοκὴν δύναται γενέσθαι, Θεὸν ἀλογίστως ἀξιοῦμεν τάδε τινὰ ἡμῖν δωρήσασθαι. Καὶ τί ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν λόγον δεῖ, παριστάντα τὸ ἀσεβὲς τοῦ κατημαξευμένου ἀβασανίστως παρὰ τοῖς πολλοῖς περὶ εἱμαρμένης τόπου; Αὐτάρκη γὰρ εἰς ὑπογραφὴν καὶ τὰ εἰρημένα. Πόθεν δὲ, ἐξετάζοντες τό· Ἔστωσαν εἰς σημεῖα οἱ φωστῆρες, ἐπὶ ταῦτα ἐληλύθαμεν, ἑαυτοὺς ὑπομνήσωμεν.

εἰ δὲ ἀποκρινοῦνται, ὅτι ἔξω τῶν νόμων τυγχάνουσι τοῦ δημιουργοῦ τῶν κατὰ τοὺς ἀστέρας, ἵνα μὴ ἀπόφασις ᾖ τὸ λεγόμενον ὑπ’ αὐτῶν ἀναπόδεικτος, πειραθήτωσαν ἡμᾶς προσάγειν ἀναγκαστικώτερον, διαφορὰν περιστάντες νοῦ τινος ὑποκειμένου γενέσει καὶ εἱμαρμένῃ, καὶ ἑτέρου ἀπὸ τούτων ἐλευθέρου· δῆλον γάρ ἐστι τοῖς εἰδόσι τοὺς τοιούτους, ὅτι λόγον ἀπαιτηθέντες διδόναι αὐτοῖς οὐδαμῶς δυνήσονται. Πρὸς δὲ τοῖς εἰρημένοις καὶ εὐχαὶ παρέλκουσι μάτην παραλαμβανόμεναι· εἰ γὰρ κατηνάγκασται τάδε τινὰ γενέσθαι, καὶ οἱ ἀστέρες ποιοῦσιν, οὐδὲν δὲ παρὰ τὴν τούτων πρὸς ἀλλήλους ἐπιπλοκὴν δύναται γενέσθαι, Θεὸν ἀλογίστως ἀξιοῦμεν τάδε τινὰ ἡμῖν δωρήσασθαι. Καὶ τί ἐπὶ πλεῖον μηκύνειν λόγον δεῖ, παριστάντα τὸ ἀσεβὲς τοῦ κατημαξευμένου ἀβασανίστως παρὰ τοῖς πολλοῖς περὶ εἱμαρμένης τόπου; Αὐτάρκη γὰρ εἰς ὑπογραφὴν καὶ τὰ εἰρημένα. Πόθεν δὲ, ἐξετάζοντες τό· Ἔστωσαν εἰς σημεῖα οἱ φωστῆρες, ἐπὶ ταῦτα ἐληλύθαμεν, ἑαυτοὺς ὑπομνήσωμεν.

ἢ πάλιν μὴ τὴν βίβλον ὑπολάβοι εἶναι αἰτίαν, ἀλλὰ τὸν πρῶτον γράψαντα αὐτὴν, ἢ τὸν ἐνεργήσαντα, φέρε εἰπεῖν τὸν Θεόν. Ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῶν περὶ τοῦ Ἰούδα προφητευομένων αὐταὶ αἱ λέξεις ἐξεταζόμεναι ἐμφαίνουσι τὸν Θεὸν ποιητὴν μὴ γεγονέναι τῆς τοῦ Ἰούδα προδοσίας, ἀλλὰ μόνον δεδηλωκέναι προεγνωκότα τὰ ἀπὸ τῆς τούτου κακίας πραχθησόμενα παρὰ τὴν αὐτοῦ αἰτίαν· οὕτως εἴ τις ἐμβαθύναι τῷ λόγῳ τοῦ προειδέναι τὰ πάντα τὸν Θεὸν, καὶ τοῖς ἐν οἷς οἷον ἐνετύπωσε τῆς ἑαυτοῦ προγνώσεως τοὺς λόγους, κατανοήσαι ἂν, ὅτι οὔτε ὁ προγνοὺς πάντως αἴτιος τῶν προεγνωσμένων, οὔτε τὰ τοὺς τύπους τῶν λόγων τῆς προγνώσεως τοῦ προεγνωκότος δεξάμενα. Ὅτι μὲν οὖν ἕκαστον τῶν ἐσομένων πρὸ πολλοῦ οἶδεν ὁ Θεὸς γενησόμενον καὶ χωρὶς μὲν Γραφῆς αὐτόθεν ἐκ τῆς ἐννοίας τῆς περὶ Θεοῦ, δῆλον τῷ συνιέντι ἀξίωμα δυνάμεως νοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ δεῖ καὶ ἀπὸ τῶν Γραφῶν τοῦτο παραστῆσαι, πλήρεις μέν εἰσιν αἱ προφητεῖαι τοιούτων παραδειγμάτων· καὶ τὰ κατὰ τὴν Σωσάνναν δὲ τοῦ Θεοῦ γινώσκοντος τὰ πάντα, πρὶν γενέσεως αὐτῶν, οὕτω λέγουσαν·

ἢ πάλιν μὴ τὴν βίβλον ὑπολάβοι εἶναι αἰτίαν, ἀλλὰ τὸν πρῶτον γράψαντα αὐτὴν, ἢ τὸν ἐνεργήσαντα, φέρε εἰπεῖν τὸν Θεόν. Ὥσπερ δὲ ἐπὶ τῶν περὶ τοῦ Ἰούδα προφητευομένων αὐταὶ αἱ λέξεις ἐξεταζόμεναι ἐμφαίνουσι τὸν Θεὸν ποιητὴν μὴ γεγονέναι τῆς τοῦ Ἰούδα προδοσίας, ἀλλὰ μόνον δεδηλωκέναι προεγνωκότα τὰ ἀπὸ τῆς τούτου κακίας πραχθησόμενα παρὰ τὴν αὐτοῦ αἰτίαν· οὕτως εἴ τις ἐμβαθύναι τῷ λόγῳ τοῦ προειδέναι τὰ πάντα τὸν Θεὸν, καὶ τοῖς ἐν οἷς οἷον ἐνετύπωσε τῆς ἑαυτοῦ προγνώσεως τοὺς λόγους, κατανοήσαι ἂν, ὅτι οὔτε ὁ προγνοὺς πάντως αἴτιος τῶν προεγνωσμένων, οὔτε τὰ τοὺς τύπους τῶν λόγων τῆς προγνώσεως τοῦ προεγνωκότος δεξάμενα. Ὅτι μὲν οὖν ἕκαστον τῶν ἐσομένων πρὸ πολλοῦ οἶδεν ὁ Θεὸς γενησόμενον καὶ χωρὶς μὲν Γραφῆς αὐτόθεν ἐκ τῆς ἐννοίας τῆς περὶ Θεοῦ, δῆλον τῷ συνιέντι ἀξίωμα δυνάμεως νοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ δεῖ καὶ ἀπὸ τῶν Γραφῶν τοῦτο παραστῆσαι, πλήρεις μέν εἰσιν αἱ προφητεῖαι τοιούτων παραδειγμάτων· καὶ τὰ κατὰ τὴν Σωσάνναν δὲ τοῦ Θεοῦ γινώσκοντος τὰ πάντα, πρὶν γενέσεως αὐτῶν, οὕτω λέγουσαν·

Ἰδοὺ τὸ θυσιαστήριον ῥήγνυται, καὶ ἐκχυθήσεται ἡ πιότης ἡ ἐπ’ αὐτῷ. Καὶ μετ’ ὀλίγα δηλοῦται, ὅτι καὶ τὸ θυσιαστήριον ἐῤῥάγη, καὶ ἐξεχύθη ἡ πιότης ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου κατὰ τὸ τέρας ὃ ἔδωκεν ὁ ἄνθρωπος ἐν λόγῳ Κυρίου. Καὶ ἐν τῷ Ἡσαί̈ᾳ γενομένῳ πρὸ πολλοῦ τῆς αἰχμαλωσίας τῆς εἰς Βαβυλῶνα, μεθ’ ἣν αἰχμαλωσίαν ὕστερόν ποτε γίνεται Κῦρος ὁ Περσῶν βασιλεὺς, συνεργήσας τῇ οἰκοδομῇ τοῦ ναοῦ, γενομένῃ κατὰ τοὺς χρόνους Ἔσδρα, ταῦτα περὶ Κύρου ὀνομαστὶ προφητεύεται· Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τῷ χριστῷ μου Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ ἐπακοῦσαι ἔμπροσθεν αὐτοῦ ἔθνη, καὶ ἰσχὺν βασιλέων διαῤῥήξω· ἀνοίξω ἔμπροσθεν αὐτοῦ θύρας, καὶ πύλαι οὐ συγκλεισθήσονται· Ἐγὼ ἔμπροσθέν σου πορεύσομαι, καὶ ὄρη ὁμαλιῶ· θύρας χαλκᾶς συντρίψω, καὶ μοχλοὺς σιδηροῦς συνθλάσω. Καὶ δώσω σοι θησαυροὺς σκοτεινοὺς, ἀποκρύφους, ἀοράτους ἀνοίξω σοι, ἵνα γνῷς, ὅτι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς, ὁ καλῶν τὸ ὄνομά σου, Θεὸς Ἰσραήλ.

Ἰδοὺ τὸ θυσιαστήριον ῥήγνυται, καὶ ἐκχυθήσεται ἡ πιότης ἡ ἐπ’ αὐτῷ. Καὶ μετ’ ὀλίγα δηλοῦται, ὅτι καὶ τὸ θυσιαστήριον ἐῤῥάγη, καὶ ἐξεχύθη ἡ πιότης ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου κατὰ τὸ τέρας ὃ ἔδωκεν ὁ ἄνθρωπος ἐν λόγῳ Κυρίου. Καὶ ἐν τῷ Ἡσαί̈ᾳ γενομένῳ πρὸ πολλοῦ τῆς αἰχμαλωσίας τῆς εἰς Βαβυλῶνα, μεθ’ ἣν αἰχμαλωσίαν ὕστερόν ποτε γίνεται Κῦρος ὁ Περσῶν βασιλεὺς, συνεργήσας τῇ οἰκοδομῇ τοῦ ναοῦ, γενομένῃ κατὰ τοὺς χρόνους Ἔσδρα, ταῦτα περὶ Κύρου ὀνομαστὶ προφητεύεται· Οὕτω λέγει Κύριος ὁ Θεὸς τῷ χριστῷ μου Κύρῳ, οὗ ἐκράτησα τῆς δεξιᾶς αὐτοῦ ἐπακοῦσαι ἔμπροσθεν αὐτοῦ ἔθνη, καὶ ἰσχὺν βασιλέων διαῤῥήξω· ἀνοίξω ἔμπροσθεν αὐτοῦ θύρας, καὶ πύλαι οὐ συγκλεισθήσονται· Ἐγὼ ἔμπροσθέν σου πορεύσομαι, καὶ ὄρη ὁμαλιῶ· θύρας χαλκᾶς συντρίψω, καὶ μοχλοὺς σιδηροῦς συνθλάσω. Καὶ δώσω σοι θησαυροὺς σκοτεινοὺς, ἀποκρύφους, ἀοράτους ἀνοίξω σοι, ἵνα γνῷς, ὅτι ἐγὼ Κύριος ὁ Θεὸς, ὁ καλῶν τὸ ὄνομά σου, Θεὸς Ἰσραήλ.

Καὶ εἶδον αὐτὸν φθάνοντα ἕως τοῦ κριοῦ, καὶ ἐξηγριώθη πρὸς αὐτὸν, καὶ ἔπαισε τὸν κριὸν, καὶ συνέτριψεν ἀμφότερα τὰ κέρατα αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἦν ἰσχὺς τῷ κριῷ στῆναι ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ἔῤῥιψεν αὐτὸν ἐπὶ τὴν γῆν, καὶ συνεπάτησεν αὐτόν· καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐξαιρούμενος τὸν κριὸν ἐκ χειρὸς αὐτοῦ. Καὶ ὁ τράγος τῶν αἰγῶν ἐμεγαλύνθη ἕως σφόδρα· καὶ ἐν τῷ ἰσχῦσαι αὐτὸν συνετρίβη τὸ κέρας αὐτοῦ τὸ μέγα· καὶ ἀνέβη ἕτερα τέσσαρα κέρατα ὑποκάτω αὐτοῦ εἰς τοὺς τέσσαρας ἀνέμους τοῦ οὐρανοῦ. Καὶ ἐκ τοῦ ἑνὸς ἐξῆλθε κέρας ἓν ἰσχυρὸν, καὶ ἐμεγαλύνθη περισσῶς πρὸς τὸν νότον καὶ τὴν δύσιν. Τί δὲ δεῖ λέγειν τὰς περὶ Χριστοῦ προφητείας, οἷον τόπον γενέσεως αὐτοῦ Βηθλεὲμ, καὶ τόπον ἀνατροφῆς αὐτοῦ Ναζαρὲτ, καὶ εἰς Αἴγυπτον ἀναχώρησιν, καὶ τεράστια ἃ ἐποίησε, καὶ τίνα τρόπον ὑπὸ Ἰούδα τοῦ εἰς ἀποστολὴν κεκλημένου προεδόθη; Πάντα γὰρ ταῦτα σημεῖά ἐστι τῆς τοῦ Θεοῦ προγνώσεως. Ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ, Ὅταν, φησὶν, ἴδητε κυκλουμένην ὑπὸ στρατοπέδων τὴν Ἱερουσαλὴμ, τότε γνώσεσθε, ὅτι ἤγγικεν ἡ ἐρήμωσις αὐτῆς. Προεῖπε γὰρ τὸ ὕστερον συμβεβηκὸς τὸ τέλος τῆς κατασκαφῆς Ἱερουσαλήμ.

Καὶ ὁ τρόμος καὶ ὁ φόβος ὑμῶν· ἔσται ἐπὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς· καὶ τὰ ἑξῆς. Βιάζεται μέν τις (58) κατὰ τὸ ῥητὸν φάσκων, πᾶν ζῶον φοβείσθαι βλέπον τὸν ἄνθρωπον, καὶ αὐτὰ τὰ ἐν ἐρημίαις θηρία. Μήποτε δὲ βέλτιον νοεῖν τὰς πονηρὰς δυνάμεις, τὰ ἄγρια θηρία τῆς γῆς, καὶ τὰ λοιπὰ εἴδη ἕτερα, πάσχειν ἀπὸ τοῦ δικαίου τὸν φόβον, καὶ τὸν τρόμον εἶναι ἐπὶ τοῖς τοιούτοις. Αἱ γὰρ πονηραὶ δυνάμεις φοβοῦνται τὸν δίκαιον. Πλὴν ἐν αἵματι ψυχῆς οὐ φάγεσθε· καὶ γὰρ τὸ ὑμέτερον αἷμα τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἐκζητήσω. Εκ χειρὸς πάντων τῶν θηρίων ἐκζητήσω αὐτό. Απεμ- φαίνοντος (59) τοῦ ῥητοῦ, λεκτέον, ὅτι θηρία δυνά- μεις ἀντικείμεναί εἰσι, τῷ ἁμαρτάνουσαν τὴν ψυ χὴν ἀποθνήσκειν, ἀφ' ὧν τῆς χειρὸς ἐκζητηθήσε - ται ὁ θάνατος τοῦ ἡμαρτηκότος. Δυνατὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κτηνῶν αὐτὸ ἐκλαβεῖν, ἀφ᾽ ὧν τὸν κερατιστὴν ταῦρον λιθοβολεῖσθαι προσέταξεν. Εt *Οτι εν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον. () Θεὸς λέγει (60)· Ἐν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησα τὴν ἄν θρωπον· εἰκὼν δὲ τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου ὁ Σωτήρ. Θεὸς ἄρα καὶ κατὰ τὴν Γραφὴν ὁ Σωτήρ. *Ησαν δὲ οἱ υἱοὶ Νῶε, οἱ ἐξελθόντες ἐκ τῆς κι βωτοῦ, Σήμ, Χαμ, Ιάφεθ. Χαμ δὲ ἦν πατὴρ Χα- Τί δήποτε, εἰποῦσα (61) ἡ Γραφή, Καὶ ἦσαν οἱ υἱοὶ Νῶς ἐξερχόμενοι ἀπὸ τῆς κιβωτοῦ, Σήμ, Χαμ, 'Ιάφεθ, προσέθηκε· Καὶ Χὰμ οὗτος πατὴρ Χαναάν; Εἰ γὰρ ἐχρῆν μνημονεῦσαι τῶν υἱῶν, ἔδει πάντων, καὶ μὴ μόνου Χαναάν· ὁ Χαναὰν καὶ αὐτὸς ἀσεβὴς ἐγένετο, ὡς ἡ ἱστορία δηλοῖ . Βουλόμενον οὖν τὸ πνεῦμα δεῖξαι τὴν οἰκειότητα τοῦ πατρὸς πρὸς τὸν υἱὸν, τρόπον τινά ἀπαλλοτριοῖ τῆς τῶν ἀδελφῶν εὐσεβείας προσθήκῃ τοῦ, Χάμἦν πατὴρ Χαναάν. Υἱοὶ μὲν γὰρ πάντες τοῦ Νῶς τῷ γένει· μόνος δὲ οὗτος οὐχ υἱὸς τῷ τρόπῳ, ἀλλὰ τοῦ ὁμοίου παιδὸς πατήρ. Διόπερ ἐμφαντικώς κείται, Αὐτὸς πατὴρ Χαναάν. Εφερε δὲ ὁ Ἑβραῖος ὁ ταῦτα εἰπὼν καὶ παράδοσιν τοιαύτην, ἐπενεγκὼν ἀπόδειξιν τῇ παραδόσει· Ὡς ἄρα ὁ Χαναάν πρότερος εἶδε τὴν ἀσχημοσύνην τοῦ πάππου, καὶ ἀνήγγειλεν αὐτοῦ τῷ πατρὶ μόνῳ καταμωκώμενος ὥσπερ τοῦ γέροντος. Ὁ δὲ Χάμ, δέον ὁμοίως τοῖς ἀδελφοῖς μὴ προσελθεῖν τῷ πατρὶ ἀσεβῶς, ἀλλὰ καὶ ἐπιπλῆξαι τῷ πρώτῳ θεα- σαμένῳ καὶ διαβάλλοντι, αὐτὸς δὲ καὶ πέπεισται, καὶ εἰσῆλθε, καὶ εἶδε, καὶ ἀνήνεγκε τοῖς ἀδελφοῖς. Καὶ ταῦτα δὲ δοκεῖ μῦθος εἶναι, εἰ μὴ τὸ τῆς ἀποδείξεως ἦν ἰσχυρόν· Καὶ ἐξυπνίσθη γάρ, φησί, Νῶε ἐκ τοῦ ὕπνου αὐτοῦ, καὶ ἔγνω ὅσα ἐποίησεν αὐτῷ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ νεώτερος. Μικρότερος μὲν γὰρ υἱὸς αὐτοῦ ὁ Χὰμ οὐκ ἦν, ἀλλὰ δεύτερος. Σήμι γάρ, φησί, και Χάμ, καὶ Ἰάρεθ· καὶ εἰ τὸν μικρὸν ἤθελε δεῖξαι, τὸν Ιάφεθ ἂν ἔλεγεν. Ἐπειδὴ δὲ τοὺς ἐκγόνους υἱοὺς ἀεὶ λέγουσιν οἱ πάπποι, καὶ τοὺς μακρόθεν ἀπογόνους, ἀδέσποτον ORIGENES Et tremor et timor vester erit in cunctis animan- ▲ tibus terræ¼, etc. Est qui vim litteræ affert dicens omne animal, ipsasque in desertis locis bestias ti- mera ad conspectum hominis. Forte autem melius fuerit intelligere fora animalia terræ, et reliquas alias species, maliguas esse quæ in conspectu justi timent virtutes, et in talibus tremorem esse. Mali- gnæ enim virtutes timent justum. Verumtamen in sanguine animæ non comedetis, Vestrum enim sanguinem animarum vestrarum re- quiram. De manu omnium bestiarum requiram illud”. Cum repugnet littera, dicendum est bestias adver- sarias esse virtutes (anima euim quæ peccat, ipsa moritur 14), e quarum manu requiretur mors pecca- toris. Quod et ipsum de jumentis intelligi potest, e quibus taurum cornupetam lapidari jussit. Quoniam in imagine Dei feci hominem. Deus dicit : In imagine Dei feci hominem. Imago autem Dei invisibilis Salvator. Deus ergo etiam secundum Scripturam est Salvator. B Erant autem filii Noe qui egressi sunt de arca, Sem, Cham et Japhet. Cham vero est paler Cla- naan “. Cur Scriptura, cum dixisset : Et erant flii Noe qui ab arca egressi sunt, Sem, Cham et Japhet, addidit : Cham ipse est pater Chanaan? Nam si opus erat mentionem facere Aliorum, omnium uti- que oportebat, et non solius Clauaan. Chanaan et C ipse erat impius, ut historia declarat. Volens igitur spiritus divinus ostendere similitudinem patris et glii, eum quodammodo a suorum fratrum pietate distinguit, adjiciens, Ipse Clam pater est Cha- uaan. Genere siquidem erant omues filii Noe: solus autein iste moribus non erat filius, sed similis filii pater. Quamobrem ad majorem demonstrationem positum est. istud: Ipse pater est Chanaan. Qui vero hæc dixit Hebræus, hanc etiam traditionem afferebat, et traditionem ratione conβrmabat : pri- mum Chanaan verenda avi sui vidisse suoque so- lum patri narrasse, avum tanquam senem irridendo. Cham vero cum perinde ac fratres non deberet im- pie ad patrem accedere, sed objurgare eum qui primus viderat, et illudebat; ipse quoque persua- D sus et accessit, et vidit, fratribusque renuntiavil. Sed hac viderentur esse fabulosa, uisi hoc quod sequitur demonstrationis vim haberet : Et suscita- tus est Noe a somno suo, inquit, et cognovit qua- cunque fecerat ei filius suus junior 17. Cham autem non erat ejus filius junior, sed secandus. Sem enim, inquit, et Cham et Japhet. Quod si filium minimum demonstrare voluisset, Japhet nominasset. Quoniam Ezech. xv, 4. 1ª ibid., 4, 5. Gen. 1x, lena. ca- calenia. radν. Gen. 15, so ibid., 6. or Ibid., 24. Romana, aliæ vero habent. 1. gmentum et apud Theodoretum quæst. in Genes. et in schedis Combefisianis. (38) Βιάζεται μέν τις, etc. Exstat in eadcm (59) Ἀπεμφαίνοντος, etc. Origeni tribuit eadem (00) Ο Θεός λέγει, etc. Eidem tribuit calena (61) Τι δήποτε εἰποῦσα, etc. Exstat hoc fra-

Καὶ ὁ τρόμος καὶ ὁ φόβος ὑμῶν· ἔσται ἐπὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς· καὶ τὰ ἑξῆς. Βιάζεται μέν τις (58) κατὰ τὸ ῥητὸν φάσκων, πᾶν ζῶον φοβείσθαι βλέπον τὸν ἄνθρωπον, καὶ αὐτὰ τὰ ἐν ἐρημίαις θηρία. Μήποτε δὲ βέλτιον νοεῖν τὰς πονηρὰς δυνάμεις, τὰ ἄγρια θηρία τῆς γῆς, καὶ τὰ λοιπὰ εἴδη ἕτερα, πάσχειν ἀπὸ τοῦ δικαίου τὸν φόβον, καὶ τὸν τρόμον εἶναι ἐπὶ τοῖς τοιούτοις. Αἱ γὰρ πονηραὶ δυνάμεις φοβοῦνται τὸν δίκαιον. Πλὴν ἐν αἵματι ψυχῆς οὐ φάγεσθε· καὶ γὰρ τὸ ὑμέτερον αἷμα τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἐκζητήσω. Εκ χειρὸς πάντων τῶν θηρίων ἐκζητήσω αὐτό. Απεμ- φαίνοντος (59) τοῦ ῥητοῦ, λεκτέον, ὅτι θηρία δυνά- μεις ἀντικείμεναί εἰσι, τῷ ἁμαρτάνουσαν τὴν ψυ χὴν ἀποθνήσκειν, ἀφ' ὧν τῆς χειρὸς ἐκζητηθήσε - ται ὁ θάνατος τοῦ ἡμαρτηκότος. Δυνατὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κτηνῶν αὐτὸ ἐκλαβεῖν, ἀφ᾽ ὧν τὸν κερατιστὴν ταῦρον λιθοβολεῖσθαι προσέταξεν. Εt *Οτι εν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον. () Θεὸς λέγει (60)· Ἐν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησα τὴν ἄν θρωπον· εἰκὼν δὲ τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου ὁ Σωτήρ. Θεὸς ἄρα καὶ κατὰ τὴν Γραφὴν ὁ Σωτήρ. *Ησαν δὲ οἱ υἱοὶ Νῶε, οἱ ἐξελθόντες ἐκ τῆς κι βωτοῦ, Σήμ, Χαμ, Ιάφεθ. Χαμ δὲ ἦν πατὴρ Χα- Τί δήποτε, εἰποῦσα (61) ἡ Γραφή, Καὶ ἦσαν οἱ υἱοὶ Νῶς ἐξερχόμενοι ἀπὸ τῆς κιβωτοῦ, Σήμ, Χαμ, 'Ιάφεθ, προσέθηκε· Καὶ Χὰμ οὗτος πατὴρ Χαναάν; Εἰ γὰρ ἐχρῆν μνημονεῦσαι τῶν υἱῶν, ἔδει πάντων, καὶ μὴ μόνου Χαναάν· ὁ Χαναὰν καὶ αὐτὸς ἀσεβὴς ἐγένετο, ὡς ἡ ἱστορία δηλοῖ . Βουλόμενον οὖν τὸ πνεῦμα δεῖξαι τὴν οἰκειότητα τοῦ πατρὸς πρὸς τὸν υἱὸν, τρόπον τινά ἀπαλλοτριοῖ τῆς τῶν ἀδελφῶν εὐσεβείας προσθήκῃ τοῦ, Χάμἦν πατὴρ Χαναάν. Υἱοὶ μὲν γὰρ πάντες τοῦ Νῶς τῷ γένει· μόνος δὲ οὗτος οὐχ υἱὸς τῷ τρόπῳ, ἀλλὰ τοῦ ὁμοίου παιδὸς πατήρ. Διόπερ ἐμφαντικώς κείται, Αὐτὸς πατὴρ Χαναάν. Εφερε δὲ ὁ Ἑβραῖος ὁ ταῦτα εἰπὼν καὶ παράδοσιν τοιαύτην, ἐπενεγκὼν ἀπόδειξιν τῇ παραδόσει· Ὡς ἄρα ὁ Χαναάν πρότερος εἶδε τὴν ἀσχημοσύνην τοῦ πάππου, καὶ ἀνήγγειλεν αὐτοῦ τῷ πατρὶ μόνῳ καταμωκώμενος ὥσπερ τοῦ γέροντος. Ὁ δὲ Χάμ, δέον ὁμοίως τοῖς ἀδελφοῖς μὴ προσελθεῖν τῷ πατρὶ ἀσεβῶς, ἀλλὰ καὶ ἐπιπλῆξαι τῷ πρώτῳ θεα- σαμένῳ καὶ διαβάλλοντι, αὐτὸς δὲ καὶ πέπεισται, καὶ εἰσῆλθε, καὶ εἶδε, καὶ ἀνήνεγκε τοῖς ἀδελφοῖς. Καὶ ταῦτα δὲ δοκεῖ μῦθος εἶναι, εἰ μὴ τὸ τῆς ἀποδείξεως ἦν ἰσχυρόν· Καὶ ἐξυπνίσθη γάρ, φησί, Νῶε ἐκ τοῦ ὕπνου αὐτοῦ, καὶ ἔγνω ὅσα ἐποίησεν αὐτῷ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ νεώτερος. Μικρότερος μὲν γὰρ υἱὸς αὐτοῦ ὁ Χὰμ οὐκ ἦν, ἀλλὰ δεύτερος. Σήμι γάρ, φησί, και Χάμ, καὶ Ἰάρεθ· καὶ εἰ τὸν μικρὸν ἤθελε δεῖξαι, τὸν Ιάφεθ ἂν ἔλεγεν. Ἐπειδὴ δὲ τοὺς ἐκγόνους υἱοὺς ἀεὶ λέγουσιν οἱ πάπποι, καὶ τοὺς μακρόθεν ἀπογόνους, ἀδέσποτον ORIGENES Et tremor et timor vester erit in cunctis animan- ▲ tibus terræ¼, etc. Est qui vim litteræ affert dicens omne animal, ipsasque in desertis locis bestias ti- mera ad conspectum hominis. Forte autem melius fuerit intelligere fora animalia terræ, et reliquas alias species, maliguas esse quæ in conspectu justi timent virtutes, et in talibus tremorem esse. Mali- gnæ enim virtutes timent justum. Verumtamen in sanguine animæ non comedetis, Vestrum enim sanguinem animarum vestrarum re- quiram. De manu omnium bestiarum requiram illud”. Cum repugnet littera, dicendum est bestias adver- sarias esse virtutes (anima euim quæ peccat, ipsa moritur 14), e quarum manu requiretur mors pecca- toris. Quod et ipsum de jumentis intelligi potest, e quibus taurum cornupetam lapidari jussit. Quoniam in imagine Dei feci hominem. Deus dicit : In imagine Dei feci hominem. Imago autem Dei invisibilis Salvator. Deus ergo etiam secundum Scripturam est Salvator. B Erant autem filii Noe qui egressi sunt de arca, Sem, Cham et Japhet. Cham vero est paler Cla- naan “. Cur Scriptura, cum dixisset : Et erant flii Noe qui ab arca egressi sunt, Sem, Cham et Japhet, addidit : Cham ipse est pater Chanaan? Nam si opus erat mentionem facere Aliorum, omnium uti- que oportebat, et non solius Clauaan. Chanaan et C ipse erat impius, ut historia declarat. Volens igitur spiritus divinus ostendere similitudinem patris et glii, eum quodammodo a suorum fratrum pietate distinguit, adjiciens, Ipse Clam pater est Cha- uaan. Genere siquidem erant omues filii Noe: solus autein iste moribus non erat filius, sed similis filii pater. Quamobrem ad majorem demonstrationem positum est. istud: Ipse pater est Chanaan. Qui vero hæc dixit Hebræus, hanc etiam traditionem afferebat, et traditionem ratione conβrmabat : pri- mum Chanaan verenda avi sui vidisse suoque so- lum patri narrasse, avum tanquam senem irridendo. Cham vero cum perinde ac fratres non deberet im- pie ad patrem accedere, sed objurgare eum qui primus viderat, et illudebat; ipse quoque persua- D sus et accessit, et vidit, fratribusque renuntiavil. Sed hac viderentur esse fabulosa, uisi hoc quod sequitur demonstrationis vim haberet : Et suscita- tus est Noe a somno suo, inquit, et cognovit qua- cunque fecerat ei filius suus junior 17. Cham autem non erat ejus filius junior, sed secandus. Sem enim, inquit, et Cham et Japhet. Quod si filium minimum demonstrare voluisset, Japhet nominasset. Quoniam Ezech. xv, 4. 1ª ibid., 4, 5. Gen. 1x, lena. ca- calenia. radν. Gen. 15, so ibid., 6. or Ibid., 24. Romana, aliæ vero habent. 1. gmentum et apud Theodoretum quæst. in Genes. et in schedis Combefisianis. (38) Βιάζεται μέν τις, etc. Exstat in eadcm (59) Ἀπεμφαίνοντος, etc. Origeni tribuit eadem (00) Ο Θεός λέγει, etc. Eidem tribuit calena (61) Τι δήποτε εἰποῦσα, etc. Exstat hoc fra-

Καὶ ὁ τρόμος καὶ ὁ φόβος ὑμῶν· ἔσται ἐπὶ πᾶσι τοῖς θηρίοις τῆς γῆς· καὶ τὰ ἑξῆς. Βιάζεται μέν τις (58) κατὰ τὸ ῥητὸν φάσκων, πᾶν ζῶον φοβείσθαι βλέπον τὸν ἄνθρωπον, καὶ αὐτὰ τὰ ἐν ἐρημίαις θηρία. Μήποτε δὲ βέλτιον νοεῖν τὰς πονηρὰς δυνάμεις, τὰ ἄγρια θηρία τῆς γῆς, καὶ τὰ λοιπὰ εἴδη ἕτερα, πάσχειν ἀπὸ τοῦ δικαίου τὸν φόβον, καὶ τὸν τρόμον εἶναι ἐπὶ τοῖς τοιούτοις. Αἱ γὰρ πονηραὶ δυνάμεις φοβοῦνται τὸν δίκαιον. Πλὴν ἐν αἵματι ψυχῆς οὐ φάγεσθε· καὶ γὰρ τὸ ὑμέτερον αἷμα τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἐκζητήσω. Εκ χειρὸς πάντων τῶν θηρίων ἐκζητήσω αὐτό. Απεμ- φαίνοντος (59) τοῦ ῥητοῦ, λεκτέον, ὅτι θηρία δυνά- μεις ἀντικείμεναί εἰσι, τῷ ἁμαρτάνουσαν τὴν ψυ χὴν ἀποθνήσκειν, ἀφ' ὧν τῆς χειρὸς ἐκζητηθήσε - ται ὁ θάνατος τοῦ ἡμαρτηκότος. Δυνατὸν δὲ καὶ ἐπὶ τῶν κτηνῶν αὐτὸ ἐκλαβεῖν, ἀφ᾽ ὧν τὸν κερατιστὴν ταῦρον λιθοβολεῖσθαι προσέταξεν. Εt *Οτι εν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησα τὸν ἄνθρωπον. () Θεὸς λέγει (60)· Ἐν εἰκόνι Θεοῦ ἐποίησα τὴν ἄν θρωπον· εἰκὼν δὲ τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου ὁ Σωτήρ. Θεὸς ἄρα καὶ κατὰ τὴν Γραφὴν ὁ Σωτήρ. *Ησαν δὲ οἱ υἱοὶ Νῶε, οἱ ἐξελθόντες ἐκ τῆς κι βωτοῦ, Σήμ, Χαμ, Ιάφεθ. Χαμ δὲ ἦν πατὴρ Χα- Τί δήποτε, εἰποῦσα (61) ἡ Γραφή, Καὶ ἦσαν οἱ υἱοὶ Νῶς ἐξερχόμενοι ἀπὸ τῆς κιβωτοῦ, Σήμ, Χαμ, 'Ιάφεθ, προσέθηκε· Καὶ Χὰμ οὗτος πατὴρ Χαναάν; Εἰ γὰρ ἐχρῆν μνημονεῦσαι τῶν υἱῶν, ἔδει πάντων, καὶ μὴ μόνου Χαναάν· ὁ Χαναὰν καὶ αὐτὸς ἀσεβὴς ἐγένετο, ὡς ἡ ἱστορία δηλοῖ . Βουλόμενον οὖν τὸ πνεῦμα δεῖξαι τὴν οἰκειότητα τοῦ πατρὸς πρὸς τὸν υἱὸν, τρόπον τινά ἀπαλλοτριοῖ τῆς τῶν ἀδελφῶν εὐσεβείας προσθήκῃ τοῦ, Χάμἦν πατὴρ Χαναάν. Υἱοὶ μὲν γὰρ πάντες τοῦ Νῶς τῷ γένει· μόνος δὲ οὗτος οὐχ υἱὸς τῷ τρόπῳ, ἀλλὰ τοῦ ὁμοίου παιδὸς πατήρ. Διόπερ ἐμφαντικώς κείται, Αὐτὸς πατὴρ Χαναάν. Εφερε δὲ ὁ Ἑβραῖος ὁ ταῦτα εἰπὼν καὶ παράδοσιν τοιαύτην, ἐπενεγκὼν ἀπόδειξιν τῇ παραδόσει· Ὡς ἄρα ὁ Χαναάν πρότερος εἶδε τὴν ἀσχημοσύνην τοῦ πάππου, καὶ ἀνήγγειλεν αὐτοῦ τῷ πατρὶ μόνῳ καταμωκώμενος ὥσπερ τοῦ γέροντος. Ὁ δὲ Χάμ, δέον ὁμοίως τοῖς ἀδελφοῖς μὴ προσελθεῖν τῷ πατρὶ ἀσεβῶς, ἀλλὰ καὶ ἐπιπλῆξαι τῷ πρώτῳ θεα- σαμένῳ καὶ διαβάλλοντι, αὐτὸς δὲ καὶ πέπεισται, καὶ εἰσῆλθε, καὶ εἶδε, καὶ ἀνήνεγκε τοῖς ἀδελφοῖς. Καὶ ταῦτα δὲ δοκεῖ μῦθος εἶναι, εἰ μὴ τὸ τῆς ἀποδείξεως ἦν ἰσχυρόν· Καὶ ἐξυπνίσθη γάρ, φησί, Νῶε ἐκ τοῦ ὕπνου αὐτοῦ, καὶ ἔγνω ὅσα ἐποίησεν αὐτῷ ὁ υἱὸς αὐτοῦ ὁ νεώτερος. Μικρότερος μὲν γὰρ υἱὸς αὐτοῦ ὁ Χὰμ οὐκ ἦν, ἀλλὰ δεύτερος. Σήμι γάρ, φησί, και Χάμ, καὶ Ἰάρεθ· καὶ εἰ τὸν μικρὸν ἤθελε δεῖξαι, τὸν Ιάφεθ ἂν ἔλεγεν. Ἐπειδὴ δὲ τοὺς ἐκγόνους υἱοὺς ἀεὶ λέγουσιν οἱ πάπποι, καὶ τοὺς μακρόθεν ἀπογόνους, ἀδέσποτον ORIGENES Et tremor et timor vester erit in cunctis animan- ▲ tibus terræ¼, etc. Est qui vim litteræ affert dicens omne animal, ipsasque in desertis locis bestias ti- mera ad conspectum hominis. Forte autem melius fuerit intelligere fora animalia terræ, et reliquas alias species, maliguas esse quæ in conspectu justi timent virtutes, et in talibus tremorem esse. Mali- gnæ enim virtutes timent justum. Verumtamen in sanguine animæ non comedetis, Vestrum enim sanguinem animarum vestrarum re- quiram. De manu omnium bestiarum requiram illud”. Cum repugnet littera, dicendum est bestias adver- sarias esse virtutes (anima euim quæ peccat, ipsa moritur 14), e quarum manu requiretur mors pecca- toris. Quod et ipsum de jumentis intelligi potest, e quibus taurum cornupetam lapidari jussit. Quoniam in imagine Dei feci hominem. Deus dicit : In imagine Dei feci hominem. Imago autem Dei invisibilis Salvator. Deus ergo etiam secundum Scripturam est Salvator. B Erant autem filii Noe qui egressi sunt de arca, Sem, Cham et Japhet. Cham vero est paler Cla- naan “. Cur Scriptura, cum dixisset : Et erant flii Noe qui ab arca egressi sunt, Sem, Cham et Japhet, addidit : Cham ipse est pater Chanaan? Nam si opus erat mentionem facere Aliorum, omnium uti- que oportebat, et non solius Clauaan. Chanaan et C ipse erat impius, ut historia declarat. Volens igitur spiritus divinus ostendere similitudinem patris et glii, eum quodammodo a suorum fratrum pietate distinguit, adjiciens, Ipse Clam pater est Cha- uaan. Genere siquidem erant omues filii Noe: solus autein iste moribus non erat filius, sed similis filii pater. Quamobrem ad majorem demonstrationem positum est. istud: Ipse pater est Chanaan. Qui vero hæc dixit Hebræus, hanc etiam traditionem afferebat, et traditionem ratione conβrmabat : pri- mum Chanaan verenda avi sui vidisse suoque so- lum patri narrasse, avum tanquam senem irridendo. Cham vero cum perinde ac fratres non deberet im- pie ad patrem accedere, sed objurgare eum qui primus viderat, et illudebat; ipse quoque persua- D sus et accessit, et vidit, fratribusque renuntiavil. Sed hac viderentur esse fabulosa, uisi hoc quod sequitur demonstrationis vim haberet : Et suscita- tus est Noe a somno suo, inquit, et cognovit qua- cunque fecerat ei filius suus junior 17. Cham autem non erat ejus filius junior, sed secandus. Sem enim, inquit, et Cham et Japhet. Quod si filium minimum demonstrare voluisset, Japhet nominasset. Quoniam Ezech. xv, 4. 1ª ibid., 4, 5. Gen. 1x, lena. ca- calenia. radν. Gen. 15, so ibid., 6. or Ibid., 24. Romana, aliæ vero habent. 1. gmentum et apud Theodoretum quæst. in Genes. et in schedis Combefisianis. (38) Βιάζεται μέν τις, etc. Exstat in eadcm (59) Ἀπεμφαίνοντος, etc. Origeni tribuit eadem (00) Ο Θεός λέγει, etc. Eidem tribuit calena (61) Τι δήποτε εἰποῦσα, etc. Exstat hoc fra-

ΑΠ καὶ φωνῆς, φήσομεν τὴν μὲν φωνὴν ἐπὶ τῆς διαλέκτου τάσσεσθαι, τάχα δὲ τὸ χεῖλος ἐπὶ τῆς διανοίας· ἢ τὸ ἔμπαλιν. Δεῦτε, καὶ καταβάντες συγχέωμεν αὐτῶν ἐκεῖ τὴν γλῶσσαν, ἵνα μὴ ἀκούσωσιν ἕκαστος τῆς φωνῆς τοῦ πλησίον. Γνώρισμα κακίας (66) τ συγχυθῆναι τὰς γλώσσας· γνώρισμα ἀρετῆς, ὅτε ν πάντων τῶν πιστευόντων καρδία, καὶ ψυχὴ μία. Καὶ οὕτω τηρῶν τὴν Γραφήν εὑρήσεις, ὅτι ὅπου πλῆθος ἀριθμοῦ, ὅπου σχίσμα, ὅπου διαίρεσις, καὶ διαφωνία, καὶ ὅσα τοιαῦτα, κακίας ἐστί γνω- ρίσματα· ὅπου δὲ ἑνότης, καὶ ὁμόνοια, καὶ πολλὴ δύναμις ἐν λόγοις, ἀρετῆς γνωρίσματα. Καὶ ἔζησε Θάρρα ἑβδομήκοντα ἔτη, καὶ ἐγέν νησε τὸν Ἀβραμ, καὶ τὸν Ναχώρ, καὶ τὸν ᾿Αῤῥάμ. Β Τὴν πατέρα (67) τοῦ ἑορτάζοντος Εθνους τὴν ἑβδομά θα ἐγέννησεν ὁ θάῤῥα γενόμενος ἑβδομηκονταέτης. Ἐφίστημι δὲ μήπως τοὺς τρεῖς τριδύμους ἐγέννησεν. *Αλλως γάρ, ἑβδομηκονταέτης ῶν, οὐ δύναιτ' ἂν τῶν τριῶν ἐκ μιᾶς γενέσθαι πατήρ. ᾿Αλλὰ καὶ οὐ δηλοῦν ται πλείους αὐτοῦ γυναῖκες. Καὶ κατέβη ᾿Αβράμ εἰς Αἴγυπτον παροικῆσαι ἐκεῖ, ὅτι ἐνίσχυσεν ὁ λιμὸς ἐπὶ τῆς γῆς. Αβραὰμ (68) οὐ κατῴκει Αἴγυπτον, ἀλλὰ παρῴκει, ὅτι ἐνίσχυσεν ὁ λιμὸς ἐπὶ τῆς γῆς. Οἱ δὲ Χαναναῖοι καὶ οἱ Φερεζαῖοι τότε κατώκουν τὴν γῆν. Ὡς φαῦλος (69) οἱ Χαναναίο: κατῴκουν, καὶ οὐ παρῴχουν τὴν γῆν. Ωστε φαῦλοι κατοικοῦσιν, οὐ παροικοῦσε τὴν γῆν. Εἰ σὺ εἰς ἀριστερᾷ, ἐγὼ εἰς δεξιά· εἰ δὲ σὺ εἰς δεξιά, ἐγὼ εἰς ἀριστερά· καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ καὶ ἡ ἐκλογὴ (70) γέγονε συγχωρηθεῖσα ἀπὸ τῆς ἐπιεικείας τοῦ ᾿Αβραὰμ τῷ Λώτ παρατηρητέον, ὅτι ὁ μὲν ἐκλεξάμενος οὐκ ἀπολαύει τῆς αὐτοῦ ἐκλογῆς, ὁ δὲ παραχωρήσας εὐλογημένον ἔχει τὸ καταλελειμ μένου. ῾Ο δὲ Θεὸς εἶπε πρὸς ᾿Αβράμ, μετὰ τὸ διαχωρι σθῆναι τὸν Λὼτ ἀπ' αὐτοῦ· Ανάβλεψον τοῖς ὀφθαλμοῖς σου, καὶ ἵδε ἀπὸ τοῦ τόπου οὗ νῦν σύ εἶ, πρὸς βοῤῥᾶν καὶ λίβα, καὶ ἀνατολὰς καὶ θά- λασσαν, ὅτι πᾶσαν τὴν γῆν, ἣν σὺ ὁρᾷς, σοὶ δώσω αὐτήν. Ἔπεται (71) τοῖς κατορθοῦσι τὴν ἀρε τὴν ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ παράκλησις. Μετὰ δὲ παραχω ρῆσαι τῷ ἀδελφῷ τὴν αἵρεσιν, κἀκεῖνον τὸ κάλλιστον καὶ εὐφορώτατον ἐκλέξασθαι χωρίον, ἐπεφάνη ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραάμ, λόγοις παρακλητικοῖς καὶ χρησταῖς ὑποσχέσεσιν αὐτὸν ψυχαγωγών, μονονουχί λέγων Γῆς ταύτης κατεφρόνησας τῆς ἐλαχίστης καὶ αἰσθητῆς· ἐγώ σοι δώσω τῶν πραέων τὴν γῆν τὴν ἐν χώρᾳ τῶν ζώντων. Ανάβλεψον γὰρ τοῖς τῆς διανοίας όμμασι, καὶ ἴδε ἀπὸ τοῦ τόπου, οὗ σὺ εἶ νῦν· τόπος δὲ τοῦ δικαίου ἡ ἀρετὴ, ἀφ᾿ ἧς τὰ ἐν ἐλπίσι καραδοκεί, καὶ τὰ ἀποκείμενα ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀπεκδέ ORIGENES ! Querentes autem discrimen labii et vocis, dicemus A vocem ad sermonem pertinere, forte autem labium ad cogitationem, aut vice versa. Venite, et descendentes confundamus ibi linguam corum, ut non audiul unusquisque linguam proxi- mis. Malitiae iudicium confusio linguarum, virtutis vero indicium, quando erat omnium credentium cor et anima una”. Sicque Scripturam observans inve- nies, ubicunque est multitudo numeri, ubicunque est schisma, ubicunque est divisio et discordia et alia hujusmodi, malitiæ esse iudicia; ubi vero uni- tas et concordia, et multa vis in verbis, ibi virtutis esse iudicia. Vixitque Tharra septuaginta annis, et genuil Abram, et Nachor, et Arram ". Patrem gentis cele- hrantis festivitatem hebdomada genuit Tharra se- ptuagenarius. Haud scio autem an tres tergeminos genuerit. aliter enim septuagenarius cum esset, non potuisset ex una trium pater fieri. Sed et plures non referuntur ejus uxores. Et descendit Abram in Egyptum xl peregrinare. tur ibi, quoniam invaluerat fames super terram 28. Abraham non in Egypto labitabat, sed peregrina- batur, quoniam invaluerat fames super terram. Chananæi autem et Pherezæi tunc habitabunt in terra". Chananæi utpote mali habitabant, non pe- regrinabantur, in terra, Mali itaque habitant, non peregrinantur, in terra. Si tu ad sinistram, ego ad dexteram ; si tu ad dexteram, ego ad sinistram 30, etc. Etsi Abra- ham præ mansuetudine eligendi potestatem fe- cit Lotho; observandum est cum qui elegit, suo delectu non frui, illum autem qui optio- nem dedit, benedictum habere quod sibi reli- ctum est. Dixitque Deus ad Abram posiquam separatus est ab ipso Lot: Respice oculis tuis, et vide a loco in quo nunc es, ad aquilonem et meridiem, et ad orientem, et ad occidentem, quoniam omnem terram quam tu vides, tibi dabo ss. Qui virtuti dant operam, cos sequitur a Deo consolatio. Postquam optionem dedit fratri, et ille amcuissimam et uberrimam elegit regionen, apparuit Deua Abrahamo, cujus animam verbis consolatoriis, et bonis pronrissionibus recreavit, propemodum dicens : Terram hanc minimam et sensibilem contempsisti ; ego tibi dabo mansueto - rom terram quæ est in regione viventium. Respice enim mentis oculis, et vide a loco in quo tu nune es. Locus autem justi virtus est, a qua quæ spe- randa sunt, cupide exspectat, et quæ in cœlis reposita sunt, præstolatur. Nisi enim ita se res haberet, quantam verisimile est ipsum oculis Act. iv, 32. Gen. x1, 7. Gen. xi, 26. ibid., 14, 15. Gsii. *. C D Gen. xii, 10. s Gen. xuit, 9. Gell. XIII, 7. calenis. Jocus e catena Romana in schedis Combefisii. schedis Combeflsii. (66) Γνώρισμα κακίας, etc. Ε schedis Combe- (67) Τον πατέρα, etc. Ex iisdem schedis. (68) Αβραάμ, etc. Origeni tribuunt tres calcu (69) Ὡς φαῦλοι, etc. Eidem tribuitur in iisden (70) Εἰ καὶ ἡ ἐκλογή, εtc. Exscriptus dicitur hic (71) Ἔπεται, etc. Ex eadem calena et iislem

ΑΠ καὶ φωνῆς, φήσομεν τὴν μὲν φωνὴν ἐπὶ τῆς διαλέκτου τάσσεσθαι, τάχα δὲ τὸ χεῖλος ἐπὶ τῆς διανοίας· ἢ τὸ ἔμπαλιν. Δεῦτε, καὶ καταβάντες συγχέωμεν αὐτῶν ἐκεῖ τὴν γλῶσσαν, ἵνα μὴ ἀκούσωσιν ἕκαστος τῆς φωνῆς τοῦ πλησίον. Γνώρισμα κακίας (66) τ συγχυθῆναι τὰς γλώσσας· γνώρισμα ἀρετῆς, ὅτε ν πάντων τῶν πιστευόντων καρδία, καὶ ψυχὴ μία. Καὶ οὕτω τηρῶν τὴν Γραφήν εὑρήσεις, ὅτι ὅπου πλῆθος ἀριθμοῦ, ὅπου σχίσμα, ὅπου διαίρεσις, καὶ διαφωνία, καὶ ὅσα τοιαῦτα, κακίας ἐστί γνω- ρίσματα· ὅπου δὲ ἑνότης, καὶ ὁμόνοια, καὶ πολλὴ δύναμις ἐν λόγοις, ἀρετῆς γνωρίσματα. Καὶ ἔζησε Θάρρα ἑβδομήκοντα ἔτη, καὶ ἐγέν νησε τὸν Ἀβραμ, καὶ τὸν Ναχώρ, καὶ τὸν ᾿Αῤῥάμ. Β Τὴν πατέρα (67) τοῦ ἑορτάζοντος Εθνους τὴν ἑβδομά θα ἐγέννησεν ὁ θάῤῥα γενόμενος ἑβδομηκονταέτης. Ἐφίστημι δὲ μήπως τοὺς τρεῖς τριδύμους ἐγέννησεν. *Αλλως γάρ, ἑβδομηκονταέτης ῶν, οὐ δύναιτ' ἂν τῶν τριῶν ἐκ μιᾶς γενέσθαι πατήρ. ᾿Αλλὰ καὶ οὐ δηλοῦν ται πλείους αὐτοῦ γυναῖκες. Καὶ κατέβη ᾿Αβράμ εἰς Αἴγυπτον παροικῆσαι ἐκεῖ, ὅτι ἐνίσχυσεν ὁ λιμὸς ἐπὶ τῆς γῆς. Αβραὰμ (68) οὐ κατῴκει Αἴγυπτον, ἀλλὰ παρῴκει, ὅτι ἐνίσχυσεν ὁ λιμὸς ἐπὶ τῆς γῆς. Οἱ δὲ Χαναναῖοι καὶ οἱ Φερεζαῖοι τότε κατώκουν τὴν γῆν. Ὡς φαῦλος (69) οἱ Χαναναίο: κατῴκουν, καὶ οὐ παρῴχουν τὴν γῆν. Ωστε φαῦλοι κατοικοῦσιν, οὐ παροικοῦσε τὴν γῆν. Εἰ σὺ εἰς ἀριστερᾷ, ἐγὼ εἰς δεξιά· εἰ δὲ σὺ εἰς δεξιά, ἐγὼ εἰς ἀριστερά· καὶ τὰ ἑξῆς. Εἰ καὶ ἡ ἐκλογὴ (70) γέγονε συγχωρηθεῖσα ἀπὸ τῆς ἐπιεικείας τοῦ ᾿Αβραὰμ τῷ Λώτ παρατηρητέον, ὅτι ὁ μὲν ἐκλεξάμενος οὐκ ἀπολαύει τῆς αὐτοῦ ἐκλογῆς, ὁ δὲ παραχωρήσας εὐλογημένον ἔχει τὸ καταλελειμ μένου. ῾Ο δὲ Θεὸς εἶπε πρὸς ᾿Αβράμ, μετὰ τὸ διαχωρι σθῆναι τὸν Λὼτ ἀπ' αὐτοῦ· Ανάβλεψον τοῖς ὀφθαλμοῖς σου, καὶ ἵδε ἀπὸ τοῦ τόπου οὗ νῦν σύ εἶ, πρὸς βοῤῥᾶν καὶ λίβα, καὶ ἀνατολὰς καὶ θά- λασσαν, ὅτι πᾶσαν τὴν γῆν, ἣν σὺ ὁρᾷς, σοὶ δώσω αὐτήν. Ἔπεται (71) τοῖς κατορθοῦσι τὴν ἀρε τὴν ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ παράκλησις. Μετὰ δὲ παραχω ρῆσαι τῷ ἀδελφῷ τὴν αἵρεσιν, κἀκεῖνον τὸ κάλλιστον καὶ εὐφορώτατον ἐκλέξασθαι χωρίον, ἐπεφάνη ὁ Θεὸς τῷ ᾿Αβραάμ, λόγοις παρακλητικοῖς καὶ χρησταῖς ὑποσχέσεσιν αὐτὸν ψυχαγωγών, μονονουχί λέγων Γῆς ταύτης κατεφρόνησας τῆς ἐλαχίστης καὶ αἰσθητῆς· ἐγώ σοι δώσω τῶν πραέων τὴν γῆν τὴν ἐν χώρᾳ τῶν ζώντων. Ανάβλεψον γὰρ τοῖς τῆς διανοίας όμμασι, καὶ ἴδε ἀπὸ τοῦ τόπου, οὗ σὺ εἶ νῦν· τόπος δὲ τοῦ δικαίου ἡ ἀρετὴ, ἀφ᾿ ἧς τὰ ἐν ἐλπίσι καραδοκεί, καὶ τὰ ἀποκείμενα ἐν τοῖς οὐρανοῖς ἀπεκδέ ORIGENES ! Querentes autem discrimen labii et vocis, dicemus A vocem ad sermonem pertinere, forte autem labium ad cogitationem, aut vice versa. Venite, et descendentes confundamus ibi linguam corum, ut non audiul unusquisque linguam proxi- mis. Malitiae iudicium confusio linguarum, virtutis vero indicium, quando erat omnium credentium cor et anima una”. Sicque Scripturam observans inve- nies, ubicunque est multitudo numeri, ubicunque est schisma, ubicunque est divisio et discordia et alia hujusmodi, malitiæ esse iudicia; ubi vero uni- tas et concordia, et multa vis in verbis, ibi virtutis esse iudicia. Vixitque Tharra septuaginta annis, et genuil Abram, et Nachor, et Arram ". Patrem gentis cele- hrantis festivitatem hebdomada genuit Tharra se- ptuagenarius. Haud scio autem an tres tergeminos genuerit. aliter enim septuagenarius cum esset, non potuisset ex una trium pater fieri. Sed et plures non referuntur ejus uxores. Et descendit Abram in Egyptum xl peregrinare. tur ibi, quoniam invaluerat fames super terram 28. Abraham non in Egypto labitabat, sed peregrina- batur, quoniam invaluerat fames super terram. Chananæi autem et Pherezæi tunc habitabunt in terra". Chananæi utpote mali habitabant, non pe- regrinabantur, in terra, Mali itaque habitant, non peregrinantur, in terra. Si tu ad sinistram, ego ad dexteram ; si tu ad dexteram, ego ad sinistram 30, etc. Etsi Abra- ham præ mansuetudine eligendi potestatem fe- cit Lotho; observandum est cum qui elegit, suo delectu non frui, illum autem qui optio- nem dedit, benedictum habere quod sibi reli- ctum est. Dixitque Deus ad Abram posiquam separatus est ab ipso Lot: Respice oculis tuis, et vide a loco in quo nunc es, ad aquilonem et meridiem, et ad orientem, et ad occidentem, quoniam omnem terram quam tu vides, tibi dabo ss. Qui virtuti dant operam, cos sequitur a Deo consolatio. Postquam optionem dedit fratri, et ille amcuissimam et uberrimam elegit regionen, apparuit Deua Abrahamo, cujus animam verbis consolatoriis, et bonis pronrissionibus recreavit, propemodum dicens : Terram hanc minimam et sensibilem contempsisti ; ego tibi dabo mansueto - rom terram quæ est in regione viventium. Respice enim mentis oculis, et vide a loco in quo tu nune es. Locus autem justi virtus est, a qua quæ spe- randa sunt, cupide exspectat, et quæ in cœlis reposita sunt, præstolatur. Nisi enim ita se res haberet, quantam verisimile est ipsum oculis Act. iv, 32. Gen. x1, 7. Gen. xi, 26. ibid., 14, 15. Gsii. *. C D Gen. xii, 10. s Gen. xuit, 9. Gell. XIII, 7. calenis. Jocus e catena Romana in schedis Combefisii. schedis Combeflsii. (66) Γνώρισμα κακίας, etc. Ε schedis Combe- (67) Τον πατέρα, etc. Ex iisdem schedis. (68) Αβραάμ, etc. Origeni tribuunt tres calcu (69) Ὡς φαῦλοι, etc. Eidem tribuitur in iisden (70) Εἰ καὶ ἡ ἐκλογή, εtc. Exscriptus dicitur hic (71) Ἔπεται, etc. Ex eadem calena et iislem

καὶ ἀδύνατόν ἐστιν (52) ἄλλο τι πρᾶξαι αὐτὸν ἢ ὅπερ ὁ Θεὸς ἔγνω. Εἰ δὲ ἀδύνατον ἄλλο τι πρᾶξαι αὐτὸν, οὐδεὶς.. δὲ ἀδύνατα μὴ ποιήσας ψεκτός ἐστι, μάτην αιτιώμεθα τοὺς ἀδίκους. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἀδίκου καὶ τῶν ἀδικημάτων επέρχονται (55) καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἁμαρτήματα· εἶτα ἐκ τοῦ ἐναντίον καὶ τὰ νομιζόμενα κατορθώματα· και φασιν ἀκολουθεῖν τῷ τὸν Θεὸν τὰ μέλλοντα προεγνω κέναι τὸ μὴ δύνασθαι (54) τὰ ἐφ' ἡμῖν σώζεσθαι.. Β ή κατορθώσει τάδε (38)· καὶ εἰ χρή λέγειν, κἀπὶ τὰ νομιζόμενα κατορθώματα. κέναι τῷ μὴ δύνασθαι. οὐδενὸς ἀναιτίου. σθαι ὀλισθαίνοντα, οὐχὶ αἴτιος τοῦ ὀλίσθου ἐκείνου. εἰ κατορθώσει τάδε. Οὐ νομιστέον τοίνυν αἰτίαν τῶν ἐσομένων τὴν πρόγνωσιν εἶναι· ἀλλ' ἐπεὶ ἔμελλε γίνεσθαι κατ' ἰδίας ὁρμᾶς τοῦ ποιοῦν της, διὰ τοῦτο προέγνω. • Πρὸς οὓς λεκτέον, ὅτι, ἐπιβάλλων (55) ὁ Θεὸς τῇ ἀρχῇ τῆς κοσμοποιίας, οὐδενὸς ἀναιτίως (56) γινομέ νου, ἐπιπορεύεται τῷ νῷ ἔκαστον τῶν ἐσομένων, ὁρῶν, ὅτι, ἐπεὶ τόδε γέγονε, τόδε ἔπεται· ἐὰν δὲ γέν νηται τόδε τὸ ἑπόμενον, τόδε ἀκολουθεῖ, οὗ ὑποστάν της, τόδε ἔσται· καὶ οὕτω μέχρι τέλους τῶν πρα γμάτων ἐπιπορευθεὶς, οἶδεν ἃ ἔσται, οὐ πάντως ἑκάσ στῳ τῶν γινωσκομένων αἴτιος. τοῦ αὐτὸ συμβῆναι. τυγχάνων. Ωσπερ γὰρ εἴ τις ὁρῶν τινα διὰ μὲν ἁμα θίαν προπετῆ, διὰ δὲ τὴν προπέτειαν ἀλογίστως (57) ἐπιβαίνοντα ὁδοῦ ὀλισθηρᾶς, καὶ καταλάβοι πεσεῖσθαι ὀλισθήσαντα, οὐχὶ αἴτιος τοῦ ὀλίσθου ἐκείνῳ για νεται· οὕτω νοητέον τὸν Θεὸν προεωρακότα, ὁποῖος ἔσται ἕκαστος, καὶ τὰς αἰτίας τοῦ τοιοῦτον αὐτ τὸν ἔσεσθαι καθορᾶν, καὶ ὅτι ἀμαρτήσεται. τάδε, οὐ τὴν πρόγνωσιν αἰτίαν γινομένων (59), (οὐ γὰρ εφάπτεται τοῦ προεγνωσμένου ἁμαρτησομένου δ Η Ὁ μὲν Κέλσος οίεται διὰ τοῦτο γίνεσθαι τὸ ὑπό τινος προ γνώσεως θεσπισθὲν, ἐπεὶ ἐθεσπίσθη· ἡμεῖς δὲ, τοῦτο οὐ διδόντες, φαμὲν οὐχὶ τὸν θεσπίσαντα αἴτιον εἶναι τοῦ ἐσομένου, ἐπεὶ προεἶπεν αὐτὸ γενησόμενον, ἀλλὰ τὸ ἐσόμενον, ἐσόμενον ἂν καὶ μὴ θεσπισθεν, τὴν αἰτίαν τῷ προγινώσκοντι παρεσχηκέναι τοῦ αὐτὸ προειπεῖν. Ει ORIGENES simulque prointe omnem cum laude vituperationem, A et quidquid aut est complectendum in virtute, aut in vitio reprehendendum. Enimvero, inquiunt, si hunc aut illum Deus injuriosum faturum, si has aut illas injurias illaturum ex æternitate cognovit, nec falli prænotio divina potest; is profecto quem ejusmodi fore præviderit, et injuriosus omnino futurus est, et tales injurias illaturus : adeoque fieri nullo modo potest, ut ab illis injuriis abstineat. Si autem fieri nullo modo potest, ut ab illis injuriis alſs- tineat, ad eas inferendas necessitate rapitur, nec aliud ab eo quidquam fieri potest, quam quod futu- rum Deus esse cognoverit. Jam si aliud prorsus agere nihil potest, nec quisquam jure vituperatur, quod id non fecerit, quod fieri ab eo non potuit, homines injuriosos frustra calumniamur. Deinde vero ab injuriosis et injuciis ad cætera peccatorum genera gradium faciunt. Tum a contrario de iis quo- que rebus, quæ præclare fieri, honesteque videantur, simili ratione statuunt: tandemque concludunt,. si Deo semel futurorum prænotio concedatur, arbitrii nostri potestatem funditus esse tollendam.. C. Quibus hoc modo respondendum erit : Deus, quod nulla res causam non habeat aliquam, dum sub ipsum orbis moliendi principium, futura sigil latim omnia mente percurrit, videt illico si factum hoc erit, illudl proinde secuturum ; quod ubi exsti- terit, tertium ex eo quiddam aptum fore; hoc item si positum erit, et consequens illud futurum : itaque ad rerum finem omnium cognitione perducta, quidquid futurum est, intelligit : nec tamen cujus libet omnino rei, cur hoc, illove modo evenit, causa dicendus est. Quemadmodum enim si quem imperitia temerarium ac præcipitem esse videas, eaque temeritate impulsum lubrico sese itineri committere, et cum labente, fallenteque vestigio ruiturum intelligas, ipsi tamen prolapsionis causa non es ; ita plane sentiendum est, Deo, quod cu- C jusinodi quisque sit futurus præviderit, causas etiam quamobrem cjusmodi sit futurus, quæque " legendum videtur, sol., pros. : Concurrere vero atque confluere causas facit ordo ille inevitabili connexione proce- deus, qui de providentiæ fonte descendens, cuncta suis locis temporibusque disponit. Atque illud est quod fatum Stoici appellabant, e quorum scholis multa deprompsit Origenes; connexionem nempe rerum, quam ex illis nonnulli prænotioni Dei sub- jectam esse, alii contra sentiebant. Vide Cicero- nem De fato, et De divinat. ; Plutarchum De fato, et De placit. philosoph., Hib. i, cap. 27, 28; Laer tium in Zenone; Chrysippum apud Gellium lib. vi, cap. ; Plotinum emead. ut, lib. 1, et Augustinuur ib. v De civit. Dei, cap. 8. Huetius. (56). Eu-el»., Origenes in fragmento Græco libri primi commen- tariorum in Epistolam ad Romanos, ad hæc verba, • gregalus in Evangelium Dei : • Minime ergo existiman- dum causam futurorum prænotionem esse: sed quia futura erant juxta proprios affectus facientis, pro plerea premovit. Et_lib. contra Celsum : Celsus putat quod aliquis præscius prædixit, ideo fieri quia prædictum est: nos vero hoc non conce- dentes aimus non prædictorem causam esse futuri, sed futurum illud quod omnino eventurum erat etiam nemine prædicente, præcognitori callsam prædicendi præbuisse. Idem repetit inferius libro eodem, et lib. vut comment. in Epist. ad Rom. Quæ ratiocinatio deinde trita est et pervulgata multis Patribus, Justino martyre, Athanasio et Chrysostomo, aliisque, et præsertim a Procopiu. Gazao in eumdem hunc quem tractamnus Geneseos locum. At eam tamen non probat Boethius lib. v De consol., pros. : « Neque enim, inquit, illam probo rationem, qua se quidam credunt hunc quæstionis nodum posse dissolvere. Aiunt enim non ideo quid esse eventurum, quoniam id Providentia futurum esse prospexerit; sed e contrario potius, quoniam quid futurum est, id divinam Providentiam latere non posse. » Augustinus lib. xx De Trinitate, cap. : « Universas creaturas. suas tam spirima- les quam corporales, non quia sunt, ideo novit, seul ideo sunt, quia novit. › Quod non repugnat tamen usitato illi Patrum dogmati, quo res ideo prænosci dicuntur a Deo, quia futuræ sunt; nam ita præ- (59) Apuil Euseb. ἔσται. (55) Επέρχονται. Philoc., ἔρχονται. Infra Vigero (54) Eusel., τὸ τὸν Θεὸν τὰ μέλλοντα προεγνω (55) Ὅτι ἐπιβάλλων, etc. Boethius lib. v De_con- (67) Philoc., ἀναλογίστως, et paulo post, πεσεί (58) Philoc., καὶ ὅτι ἁμαρτήσεται, τάδε γινώσκει, (59) Οὐ τὴν πρόγνωσιν αἰτίαν των γινομένων.

καὶ ἀδύνατόν ἐστιν (52) ἄλλο τι πρᾶξαι αὐτὸν ἢ ὅπερ ὁ Θεὸς ἔγνω. Εἰ δὲ ἀδύνατον ἄλλο τι πρᾶξαι αὐτὸν, οὐδεὶς.. δὲ ἀδύνατα μὴ ποιήσας ψεκτός ἐστι, μάτην αιτιώμεθα τοὺς ἀδίκους. Ἀπὸ δὲ τοῦ ἀδίκου καὶ τῶν ἀδικημάτων επέρχονται (55) καὶ ἐπὶ τὰ ἄλλα ἁμαρτήματα· εἶτα ἐκ τοῦ ἐναντίον καὶ τὰ νομιζόμενα κατορθώματα· και φασιν ἀκολουθεῖν τῷ τὸν Θεὸν τὰ μέλλοντα προεγνω κέναι τὸ μὴ δύνασθαι (54) τὰ ἐφ' ἡμῖν σώζεσθαι.. Β ή κατορθώσει τάδε (38)· καὶ εἰ χρή λέγειν, κἀπὶ τὰ νομιζόμενα κατορθώματα. κέναι τῷ μὴ δύνασθαι. οὐδενὸς ἀναιτίου. σθαι ὀλισθαίνοντα, οὐχὶ αἴτιος τοῦ ὀλίσθου ἐκείνου. εἰ κατορθώσει τάδε. Οὐ νομιστέον τοίνυν αἰτίαν τῶν ἐσομένων τὴν πρόγνωσιν εἶναι· ἀλλ' ἐπεὶ ἔμελλε γίνεσθαι κατ' ἰδίας ὁρμᾶς τοῦ ποιοῦν της, διὰ τοῦτο προέγνω. • Πρὸς οὓς λεκτέον, ὅτι, ἐπιβάλλων (55) ὁ Θεὸς τῇ ἀρχῇ τῆς κοσμοποιίας, οὐδενὸς ἀναιτίως (56) γινομέ νου, ἐπιπορεύεται τῷ νῷ ἔκαστον τῶν ἐσομένων, ὁρῶν, ὅτι, ἐπεὶ τόδε γέγονε, τόδε ἔπεται· ἐὰν δὲ γέν νηται τόδε τὸ ἑπόμενον, τόδε ἀκολουθεῖ, οὗ ὑποστάν της, τόδε ἔσται· καὶ οὕτω μέχρι τέλους τῶν πρα γμάτων ἐπιπορευθεὶς, οἶδεν ἃ ἔσται, οὐ πάντως ἑκάσ στῳ τῶν γινωσκομένων αἴτιος. τοῦ αὐτὸ συμβῆναι. τυγχάνων. Ωσπερ γὰρ εἴ τις ὁρῶν τινα διὰ μὲν ἁμα θίαν προπετῆ, διὰ δὲ τὴν προπέτειαν ἀλογίστως (57) ἐπιβαίνοντα ὁδοῦ ὀλισθηρᾶς, καὶ καταλάβοι πεσεῖσθαι ὀλισθήσαντα, οὐχὶ αἴτιος τοῦ ὀλίσθου ἐκείνῳ για νεται· οὕτω νοητέον τὸν Θεὸν προεωρακότα, ὁποῖος ἔσται ἕκαστος, καὶ τὰς αἰτίας τοῦ τοιοῦτον αὐτ τὸν ἔσεσθαι καθορᾶν, καὶ ὅτι ἀμαρτήσεται. τάδε, οὐ τὴν πρόγνωσιν αἰτίαν γινομένων (59), (οὐ γὰρ εφάπτεται τοῦ προεγνωσμένου ἁμαρτησομένου δ Η Ὁ μὲν Κέλσος οίεται διὰ τοῦτο γίνεσθαι τὸ ὑπό τινος προ γνώσεως θεσπισθὲν, ἐπεὶ ἐθεσπίσθη· ἡμεῖς δὲ, τοῦτο οὐ διδόντες, φαμὲν οὐχὶ τὸν θεσπίσαντα αἴτιον εἶναι τοῦ ἐσομένου, ἐπεὶ προεἶπεν αὐτὸ γενησόμενον, ἀλλὰ τὸ ἐσόμενον, ἐσόμενον ἂν καὶ μὴ θεσπισθεν, τὴν αἰτίαν τῷ προγινώσκοντι παρεσχηκέναι τοῦ αὐτὸ προειπεῖν. Ει ORIGENES simulque prointe omnem cum laude vituperationem, A et quidquid aut est complectendum in virtute, aut in vitio reprehendendum. Enimvero, inquiunt, si hunc aut illum Deus injuriosum faturum, si has aut illas injurias illaturum ex æternitate cognovit, nec falli prænotio divina potest; is profecto quem ejusmodi fore præviderit, et injuriosus omnino futurus est, et tales injurias illaturus : adeoque fieri nullo modo potest, ut ab illis injuriis abstineat. Si autem fieri nullo modo potest, ut ab illis injuriis alſs- tineat, ad eas inferendas necessitate rapitur, nec aliud ab eo quidquam fieri potest, quam quod futu- rum Deus esse cognoverit. Jam si aliud prorsus agere nihil potest, nec quisquam jure vituperatur, quod id non fecerit, quod fieri ab eo non potuit, homines injuriosos frustra calumniamur. Deinde vero ab injuriosis et injuciis ad cætera peccatorum genera gradium faciunt. Tum a contrario de iis quo- que rebus, quæ præclare fieri, honesteque videantur, simili ratione statuunt: tandemque concludunt,. si Deo semel futurorum prænotio concedatur, arbitrii nostri potestatem funditus esse tollendam.. C. Quibus hoc modo respondendum erit : Deus, quod nulla res causam non habeat aliquam, dum sub ipsum orbis moliendi principium, futura sigil latim omnia mente percurrit, videt illico si factum hoc erit, illudl proinde secuturum ; quod ubi exsti- terit, tertium ex eo quiddam aptum fore; hoc item si positum erit, et consequens illud futurum : itaque ad rerum finem omnium cognitione perducta, quidquid futurum est, intelligit : nec tamen cujus libet omnino rei, cur hoc, illove modo evenit, causa dicendus est. Quemadmodum enim si quem imperitia temerarium ac præcipitem esse videas, eaque temeritate impulsum lubrico sese itineri committere, et cum labente, fallenteque vestigio ruiturum intelligas, ipsi tamen prolapsionis causa non es ; ita plane sentiendum est, Deo, quod cu- C jusinodi quisque sit futurus præviderit, causas etiam quamobrem cjusmodi sit futurus, quæque " legendum videtur, sol., pros. : Concurrere vero atque confluere causas facit ordo ille inevitabili connexione proce- deus, qui de providentiæ fonte descendens, cuncta suis locis temporibusque disponit. Atque illud est quod fatum Stoici appellabant, e quorum scholis multa deprompsit Origenes; connexionem nempe rerum, quam ex illis nonnulli prænotioni Dei sub- jectam esse, alii contra sentiebant. Vide Cicero- nem De fato, et De divinat. ; Plutarchum De fato, et De placit. philosoph., Hib. i, cap. 27, 28; Laer tium in Zenone; Chrysippum apud Gellium lib. vi, cap. ; Plotinum emead. ut, lib. 1, et Augustinuur ib. v De civit. Dei, cap. 8. Huetius. (56). Eu-el»., Origenes in fragmento Græco libri primi commen- tariorum in Epistolam ad Romanos, ad hæc verba, • gregalus in Evangelium Dei : • Minime ergo existiman- dum causam futurorum prænotionem esse: sed quia futura erant juxta proprios affectus facientis, pro plerea premovit. Et_lib. contra Celsum : Celsus putat quod aliquis præscius prædixit, ideo fieri quia prædictum est: nos vero hoc non conce- dentes aimus non prædictorem causam esse futuri, sed futurum illud quod omnino eventurum erat etiam nemine prædicente, præcognitori callsam prædicendi præbuisse. Idem repetit inferius libro eodem, et lib. vut comment. in Epist. ad Rom. Quæ ratiocinatio deinde trita est et pervulgata multis Patribus, Justino martyre, Athanasio et Chrysostomo, aliisque, et præsertim a Procopiu. Gazao in eumdem hunc quem tractamnus Geneseos locum. At eam tamen non probat Boethius lib. v De consol., pros. : « Neque enim, inquit, illam probo rationem, qua se quidam credunt hunc quæstionis nodum posse dissolvere. Aiunt enim non ideo quid esse eventurum, quoniam id Providentia futurum esse prospexerit; sed e contrario potius, quoniam quid futurum est, id divinam Providentiam latere non posse. » Augustinus lib. xx De Trinitate, cap. : « Universas creaturas. suas tam spirima- les quam corporales, non quia sunt, ideo novit, seul ideo sunt, quia novit. › Quod non repugnat tamen usitato illi Patrum dogmati, quo res ideo prænosci dicuntur a Deo, quia futuræ sunt; nam ita præ- (59) Apuil Euseb. ἔσται. (55) Επέρχονται. Philoc., ἔρχονται. Infra Vigero (54) Eusel., τὸ τὸν Θεὸν τὰ μέλλοντα προεγνω (55) Ὅτι ἐπιβάλλων, etc. Boethius lib. v De_con- (67) Philoc., ἀναλογίστως, et paulo post, πεσεί (58) Philoc., καὶ ὅτι ἁμαρτήσεται, τάδε γινώσκει, (59) Οὐ τὴν πρόγνωσιν αἰτίαν των γινομένων.

Θεός, ὅταν ἁμαρτάνῃ (60)· ἀλλὰ παραδοξότερον μεν, & ἀληθὲς δὲ ἐροῦμεν, τὸ ἐσόμενον αἴτιον τοῦ τοιάνδε εἶναι τὴν περὶ αὐτοῦ πρόγνωσιν. Οὐ γὰρ ἐπεὶ ἔγνω- σται, γίνεται, ἀλλ' ἐπεὶ γίνεσθαι ἔμελλεν, ἔγνωσται. Διαστολῆς δὲ δεῖται. Εἰ μὲν γὰρ τὸ, πάντως ἔσται, οὕτω τις ερμηνεύει, ὡς ἀνάγκην εἶναι γενέσθαι τὸ προεγνωσμένον, οὐ διδόαμεν αὐτῷ· οὐ γὰρ ἐροῦ- μεν (61), ἐπεὶ προέγνωσται Ιούδαν προδότην γενέ- σθαι, ὅτι πᾶσα ἀνάγκη ἦν Ἰούδαν προδότην γενέσθαι. Ἓν γοῦν ταῖς περὶ τοῦ Ἰούδα προφητείαις μέμψεις καὶ κατηγορίας τοῦ Ἰούδα ἀναγεγραμμένοι εἰσὶ, παντί τω παριστᾶσαι τὸ ψεκτὸν αὐτοῦ. Οὐκ ἂν δὲ ψή γος αὐτῷ προσήπτετο, εἰ ἐπάναγκες προδότης ἦν, καὶ μὴ ἐνεδέχετο (62) αὐτὸν ὅμοιον τοῖς λοιποῖς ἀπο στόλοις γενέσθαι. Ορα δὲ εἰ μὴ ταῦτα δηλοῦται, δι' ὧν παραθησόμεθα ῥητῶν οὕτως ἐχόντων· . Μηδέ γε- νηθήτω οἰκτίρμων τοῖς ὀρφανοῖς αὐτοῦ, ἀνθ' ὧν οὐκ ἐμνήσθη ποιῆσαι ἔλεος, καὶ κατεδίωξεν ἄνθρωπον πένητα καὶ πτωχὸν (63), καὶ κατανενυγμένον τῇ καρ δίᾳ τοῦ θανατῶσαι. Καὶ ἠγάπησε κατάραν, καὶ ἥξει αὐτῷ, καὶ οὐκ ἠθέλησεν εὐλογίαν, καὶ μακρυνθήσε τοι ἀπ' αὐτοῦ. Εἰ δέ τις διηγήσεται τὸ, πάντως ἔσται, κατὰ τὸ (64) σημαίνειν αὐτὸ, λέγων, ὅτι ἔσται μὲν τάδε τινὰ, ἐνε δέχετο δὲ καὶ ἑτέρως γενέσθαι, τοῦτο ὡς ἀληθὲς συγ χωροῦμεν. Τὸν μὲν γὰρ Θεὸν (65) οὐκ ἐνδέχεται ψεύσασθαι· ἐνδέχεται δὲ περὶ τῶν ἐνδεχομένων γε- νέσθαι, καὶ μὴ γενέσθαι φρονῆσαι τὸ γενέσθαι αὐτὰ καὶ τὸ μὴ γενέσθαι. Σαφέστερον δὲ τοῦτο ἐροῦμεν οὕτως· Εἰ ἐνδέχεται Ἰούδαν εἶναι ἀπόστολον ὁμοίως. Πέτρῳ, ἐνδέχεται τὸν Θεὸν νοῆσαι περὶ τοῦ Ἰούδα, ὅτι μενεῖ ἀπόστολος ὁμοίως Πέτρῳ. Εἰ ἐνδέχεται (66) Ἰούδαν προδότην γενέσθαι, ενδέχεται τὸ Θεὸν φρο νῆσαι περὶ αὐτοῦ, ὅτι προδότης ἔσται. Εἰ δὲ προδότης ἔστα: Ἰούδας, ὁ Θεὸς τῇ προγνώσει αὐτοῦ τῶν προει ρημένων δύο, ἐνδεχομένου τοῦ εἶναι ἑνὶ αὐτῶν, τὸ ἀληθὲς προγινώσκων (67), προγνώσεται τὸν Ἰούδαν προδότην γενέσθαι· τὸ δὲ περὶ οὗ ἡ γνῶσις, ἐνδέχεται καὶ ἑτέρως γενέσθαι. Καὶ λέγοι ἂν ἡ γνῶσις τοῦ Θεοῦ, ὅτι Ἐνδέχεται μὲν τόνδε τόδε ποιῆσαι, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐναντίον· ἐνδεχομένων δὲ ἀμφοτέρων, οἶδα, ὅτι τάδε ποιήσει (68)· οὐ γὰρ ὥσπερ ὁ Θεὸς εἴποι ἂν, Οὐκ ἐνδέχεται τόνδε τινὰ τὸν ἄνθρωπον πτῆναι, οὕτω γὰρ Θεόν. ἀληθές, προγινώσκων. IN GENESIM. ab eo vel improbe, vel preclare gerenda sin', esse perspecta. Atque, ut libere, quod res est, eloquamur, non Dei modo prænotionen rerum causam non esse (nec enim quein peccaturuin Deus esse prævidit, eum duin re ipsa peccat, ad facinus quasi manu deducit): sed etiam quod a coin- muni sensu remotius quidem, sed verum tamen est, id ipsum quod futurum sit, ejusmodi prænotionis causam esse. Neque enim idcirco fit quod futurum esse cognoscatur; sed quod futurum sit, idcirco futurum esse cognoscitur. Quo quidem in genere distinctione opus est. Nam si quod omnino futurum dicitur, id ita quis accipiat, perinde ac si quod prævisum est, evenire necesse sit: hoc vero ini- nime damus. Nec enim quod prævisa Judæ prodi- tio fuerit, Judam propterea necessario proditoremn fuisse concedimus. Enimvero, quibus in propheta- rum oraculis futurum Judæ scelus exprimitur, iis- dem hominis incessitur carpiturque improbitas, atque omnium in oculis indignitas ejus probrumque traducitur. Qui si ad proditionem vi ac necessitate raperetur, nec reliquis apostolis per eam similis esse posset, omni profecto crimine ac probro vacaret. Vide ergo num id ipsum disertis hisce Pro- pheta conceptisque verbis aperiat : «Nec sit qui misereatur pupillis ejus, pro eo quod non est recor- datus facere misericordiam, et persecutus est bominem inopem, et mendicum et compunctum corde mortificare. Et dilexit maledictionem, et veniet ei; et noluit benedictionem, et elongabitur ab eo ". G Ps. cviti, 12, 16, 17, 18. nosci dicuntur notione sen scientia quam visionis appellant Augustinus autem ideo res esse dixit, quia novit Deus, notione videlicet simplicis intelli- gentiæ, ut vocant. Quo recidit solutio illa quam adhibet S. Thomas p. 1, q. 14, a. 8, respondens loco Origenis ex Epistol. ad Rom. objecto : Orie genes, inquit, locutus est attendens rationem scien- Cias, cui non competit ratio causalitatis, nisi adjun- eta voluntate. Sed quod dicit ideo præscire Deum aliqua, quia sunt futura, intelligendum est secin- duin causam consequentiæ, non secundum causam essendi. Sequitur enim, si aliqua sint futura, quod Deus ea præscierit, non tamen res futuræ sunt causa quod Deus sciat., HUEtius." D dicitur, ita quis, prout asseverationis ejus signifi- catio postulat, intelliget; quasi futurum sit illud quidem, ceterum aliter etian evenire potuisset : id tanquam verum ultro fatemur. Nam ut mentiri Deus fallique non potest, ita quæ fieri æque ac non fieri possunt, eadem ipse futura nosse pariter, aut non futura potest. Verum dilucidius hac de re hunc in modum statuemus: Si Petro similis apostolus Judas esse potest, potest etiam Deus Judam aposto- lum Petro similem futurum cognoscere. Similiter, si proditor Judas esse potest, potest quoque Deus illum nosse proditorem futurum. Jam si reipsa pro- ditor Judas erit, Deus sane qui utrumque illud feri posse prænovit, cum in unum cadat ut contingen ter fat, rei veritatem prænoscens, Judam re ipsa proditorem futurum præenoscet, cum interea quod eum in modum cognoscit, aliter ex sese evenire posset. Itaque non immerito divinæ prænotioni ejusmodi oratio tribuatur: Accidere omnino potest, ut hoc ab isto fiat; nec minus tamen ut contrarium : derantur. dem fere verbis in commentarium suum transtulit Procopius Gazaæus. 7. Sin autem illud idem, quod omnino futurum (60) Ὅταν ἁμαρτάνη. Ilec in Philocalia «lesi- (61) Οὐ γὰρ ἐροῦμεν, etc. Quæ sequuntur, iis (62) Philoc.. ἐνεδέχετο. Fusel, ἀνεδέχετο. (63) Καὶ πτωχόν. Deest in Philocalia. (64) Κατὰ τό. Philoc., καὶ τοῦτο. (65) Philocalia, ὡς ἀληθῶς συγχωρούμεν. Εἰ μὲν (66) Philoc., ἢ εἰ ἐνδέχεται. (67) Euseb., δύο γεγονότων, τοῦ εἶναι ἐν αὐτῷ τὸ (58) Euisel, τάδε ποιήσει.

Θεός, ὅταν ἁμαρτάνῃ (60)· ἀλλὰ παραδοξότερον μεν, & ἀληθὲς δὲ ἐροῦμεν, τὸ ἐσόμενον αἴτιον τοῦ τοιάνδε εἶναι τὴν περὶ αὐτοῦ πρόγνωσιν. Οὐ γὰρ ἐπεὶ ἔγνω- σται, γίνεται, ἀλλ' ἐπεὶ γίνεσθαι ἔμελλεν, ἔγνωσται. Διαστολῆς δὲ δεῖται. Εἰ μὲν γὰρ τὸ, πάντως ἔσται, οὕτω τις ερμηνεύει, ὡς ἀνάγκην εἶναι γενέσθαι τὸ προεγνωσμένον, οὐ διδόαμεν αὐτῷ· οὐ γὰρ ἐροῦ- μεν (61), ἐπεὶ προέγνωσται Ιούδαν προδότην γενέ- σθαι, ὅτι πᾶσα ἀνάγκη ἦν Ἰούδαν προδότην γενέσθαι. Ἓν γοῦν ταῖς περὶ τοῦ Ἰούδα προφητείαις μέμψεις καὶ κατηγορίας τοῦ Ἰούδα ἀναγεγραμμένοι εἰσὶ, παντί τω παριστᾶσαι τὸ ψεκτὸν αὐτοῦ. Οὐκ ἂν δὲ ψή γος αὐτῷ προσήπτετο, εἰ ἐπάναγκες προδότης ἦν, καὶ μὴ ἐνεδέχετο (62) αὐτὸν ὅμοιον τοῖς λοιποῖς ἀπο στόλοις γενέσθαι. Ορα δὲ εἰ μὴ ταῦτα δηλοῦται, δι' ὧν παραθησόμεθα ῥητῶν οὕτως ἐχόντων· . Μηδέ γε- νηθήτω οἰκτίρμων τοῖς ὀρφανοῖς αὐτοῦ, ἀνθ' ὧν οὐκ ἐμνήσθη ποιῆσαι ἔλεος, καὶ κατεδίωξεν ἄνθρωπον πένητα καὶ πτωχὸν (63), καὶ κατανενυγμένον τῇ καρ δίᾳ τοῦ θανατῶσαι. Καὶ ἠγάπησε κατάραν, καὶ ἥξει αὐτῷ, καὶ οὐκ ἠθέλησεν εὐλογίαν, καὶ μακρυνθήσε τοι ἀπ' αὐτοῦ. Εἰ δέ τις διηγήσεται τὸ, πάντως ἔσται, κατὰ τὸ (64) σημαίνειν αὐτὸ, λέγων, ὅτι ἔσται μὲν τάδε τινὰ, ἐνε δέχετο δὲ καὶ ἑτέρως γενέσθαι, τοῦτο ὡς ἀληθὲς συγ χωροῦμεν. Τὸν μὲν γὰρ Θεὸν (65) οὐκ ἐνδέχεται ψεύσασθαι· ἐνδέχεται δὲ περὶ τῶν ἐνδεχομένων γε- νέσθαι, καὶ μὴ γενέσθαι φρονῆσαι τὸ γενέσθαι αὐτὰ καὶ τὸ μὴ γενέσθαι. Σαφέστερον δὲ τοῦτο ἐροῦμεν οὕτως· Εἰ ἐνδέχεται Ἰούδαν εἶναι ἀπόστολον ὁμοίως. Πέτρῳ, ἐνδέχεται τὸν Θεὸν νοῆσαι περὶ τοῦ Ἰούδα, ὅτι μενεῖ ἀπόστολος ὁμοίως Πέτρῳ. Εἰ ἐνδέχεται (66) Ἰούδαν προδότην γενέσθαι, ενδέχεται τὸ Θεὸν φρο νῆσαι περὶ αὐτοῦ, ὅτι προδότης ἔσται. Εἰ δὲ προδότης ἔστα: Ἰούδας, ὁ Θεὸς τῇ προγνώσει αὐτοῦ τῶν προει ρημένων δύο, ἐνδεχομένου τοῦ εἶναι ἑνὶ αὐτῶν, τὸ ἀληθὲς προγινώσκων (67), προγνώσεται τὸν Ἰούδαν προδότην γενέσθαι· τὸ δὲ περὶ οὗ ἡ γνῶσις, ἐνδέχεται καὶ ἑτέρως γενέσθαι. Καὶ λέγοι ἂν ἡ γνῶσις τοῦ Θεοῦ, ὅτι Ἐνδέχεται μὲν τόνδε τόδε ποιῆσαι, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐναντίον· ἐνδεχομένων δὲ ἀμφοτέρων, οἶδα, ὅτι τάδε ποιήσει (68)· οὐ γὰρ ὥσπερ ὁ Θεὸς εἴποι ἂν, Οὐκ ἐνδέχεται τόνδε τινὰ τὸν ἄνθρωπον πτῆναι, οὕτω γὰρ Θεόν. ἀληθές, προγινώσκων. IN GENESIM. ab eo vel improbe, vel preclare gerenda sin', esse perspecta. Atque, ut libere, quod res est, eloquamur, non Dei modo prænotionen rerum causam non esse (nec enim quein peccaturuin Deus esse prævidit, eum duin re ipsa peccat, ad facinus quasi manu deducit): sed etiam quod a coin- muni sensu remotius quidem, sed verum tamen est, id ipsum quod futurum sit, ejusmodi prænotionis causam esse. Neque enim idcirco fit quod futurum esse cognoscatur; sed quod futurum sit, idcirco futurum esse cognoscitur. Quo quidem in genere distinctione opus est. Nam si quod omnino futurum dicitur, id ita quis accipiat, perinde ac si quod prævisum est, evenire necesse sit: hoc vero ini- nime damus. Nec enim quod prævisa Judæ prodi- tio fuerit, Judam propterea necessario proditoremn fuisse concedimus. Enimvero, quibus in propheta- rum oraculis futurum Judæ scelus exprimitur, iis- dem hominis incessitur carpiturque improbitas, atque omnium in oculis indignitas ejus probrumque traducitur. Qui si ad proditionem vi ac necessitate raperetur, nec reliquis apostolis per eam similis esse posset, omni profecto crimine ac probro vacaret. Vide ergo num id ipsum disertis hisce Pro- pheta conceptisque verbis aperiat : «Nec sit qui misereatur pupillis ejus, pro eo quod non est recor- datus facere misericordiam, et persecutus est bominem inopem, et mendicum et compunctum corde mortificare. Et dilexit maledictionem, et veniet ei; et noluit benedictionem, et elongabitur ab eo ". G Ps. cviti, 12, 16, 17, 18. nosci dicuntur notione sen scientia quam visionis appellant Augustinus autem ideo res esse dixit, quia novit Deus, notione videlicet simplicis intelli- gentiæ, ut vocant. Quo recidit solutio illa quam adhibet S. Thomas p. 1, q. 14, a. 8, respondens loco Origenis ex Epistol. ad Rom. objecto : Orie genes, inquit, locutus est attendens rationem scien- Cias, cui non competit ratio causalitatis, nisi adjun- eta voluntate. Sed quod dicit ideo præscire Deum aliqua, quia sunt futura, intelligendum est secin- duin causam consequentiæ, non secundum causam essendi. Sequitur enim, si aliqua sint futura, quod Deus ea præscierit, non tamen res futuræ sunt causa quod Deus sciat., HUEtius." D dicitur, ita quis, prout asseverationis ejus signifi- catio postulat, intelliget; quasi futurum sit illud quidem, ceterum aliter etian evenire potuisset : id tanquam verum ultro fatemur. Nam ut mentiri Deus fallique non potest, ita quæ fieri æque ac non fieri possunt, eadem ipse futura nosse pariter, aut non futura potest. Verum dilucidius hac de re hunc in modum statuemus: Si Petro similis apostolus Judas esse potest, potest etiam Deus Judam aposto- lum Petro similem futurum cognoscere. Similiter, si proditor Judas esse potest, potest quoque Deus illum nosse proditorem futurum. Jam si reipsa pro- ditor Judas erit, Deus sane qui utrumque illud feri posse prænovit, cum in unum cadat ut contingen ter fat, rei veritatem prænoscens, Judam re ipsa proditorem futurum præenoscet, cum interea quod eum in modum cognoscit, aliter ex sese evenire posset. Itaque non immerito divinæ prænotioni ejusmodi oratio tribuatur: Accidere omnino potest, ut hoc ab isto fiat; nec minus tamen ut contrarium : derantur. dem fere verbis in commentarium suum transtulit Procopius Gazaæus. 7. Sin autem illud idem, quod omnino futurum (60) Ὅταν ἁμαρτάνη. Ilec in Philocalia «lesi- (61) Οὐ γὰρ ἐροῦμεν, etc. Quæ sequuntur, iis (62) Philoc.. ἐνεδέχετο. Fusel, ἀνεδέχετο. (63) Καὶ πτωχόν. Deest in Philocalia. (64) Κατὰ τό. Philoc., καὶ τοῦτο. (65) Philocalia, ὡς ἀληθῶς συγχωρούμεν. Εἰ μὲν (66) Philoc., ἢ εἰ ἐνδέχεται. (67) Euseb., δύο γεγονότων, τοῦ εἶναι ἐν αὐτῷ τὸ (58) Euisel, τάδε ποιήσει.

Α Α χρησμόν, φέρε εἰπεῖν, περί τινος διδοὺς, ἐρεῖ, ὅτι Β τοῦτο λέγεται. οὐ προσποιησάμενος τὸ προεγνωκέναι. Οὐκ ἐνδέχεται τόνδε σωφρονήσαι. Δύναμις μὲν γὰρ πάντη οὐκ ἔστι τοῦ πτῆναι οὐδαμῶς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, δύναμις δὲ ἐστι τοῦ σωφρονήσαι, καὶ τοῦ ἀκολαστή σαι. τῶν ἀμφοτέρων δυνάμεων ὑπαρχονσῶν, ὁ μὴ προσέχων λόγοις ἐπιστρεπτικοῖς (69) καὶ παιδευτι καῖς ἑαυτὸν ἐπιδίδωσι τῇ χειρίστῃ· κρείττονι δὲ ὁ ζητήσας τὸ ἀληθὲς, καὶ βιῶσαι βεβουλημένος κατ' αὐτό. Οὐ ζητεῖ δὲ ὅδε μὲν ἀληθῆ, ἐπεὶ ἐπιῤῥέπει ἐπὶ τὴν ἡδονήν· ὅδε δὲ ἐξετάζει περὶ αὐτῶν, αἱρε θεὶς (70) ὑπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, καὶ λόγου προς τρεπτικοῦ. Πάλιν τε αὖ ὅδε μὲν αἱρεῖται τὴν ἡδονήν, οὐχὶ οὐ δυνάμενος ἀντιβλέπειν αὐτῇ, ἀλλ' οὐκ ἀγων νιζόμενος· ὅδε δὲ καταφρονεῖ αὐτῆς, τὸ ἄσχημον ὁρῶν τὸ ἐν αὐτῇ πολλάκις τυγχάνον. "Οτι μέντοιγε ή πρόγνωσις (74) τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀνάγκην ἐπιτέθησε τοῖς περὶ ὧν κατείληφε, πρὸς τοῖς προειρημένοις (72) καὶ τοῦτο λελέξεται, ὅτι πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν Θεὸς κελεύει τοὺς προφήτας κηρύσσειν μετάνοιαν, οὐ προσποιησάμενος τὸ ἐγνωκέναι πότερον οἱ ἀκούσαν τες ἐπιστρέψουσιν, ἢ τοῖς ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν, ἐμ- μενοῦσιν· ὥσπερ ἐν τῷ Ἱερεμία λέγεται· « Ἴσως ἀκούσονται καὶ μετανοήσουσιν. » Οὐ γὰρ ἀγνοῶν ὁ Θεὸς πότερον ἀκούσουσιν (73), ἢ οὐ, φησίν, ο ἴσως ἀκούσονται, καὶ μετανοήσουσιν·, ἀλλ᾽ οἱονεὶ τὸ ἐσοστάσιον τῶν δυνάμεων γενέσθαι δεικνὺς ἐκ τῶν λεγομένων· ἵνα μὴ προκατηγγελμένη ή πρόγνωσις αὐτοῦ, καταπεσείν (74) ποιήσῃ τοὺς ἀκούοντας, δός ξαν ἀνάγκης παριστᾶσα, ὡς οὐκ ὄντος ἐπ' αὐτοῖς τοῦ ἐπιστρέψαι, καὶ οἱονεὶ καὶ αὐτὴ αἰτία γένηται τῶν ἁμαρτημάτων· ἡ πάλιν τοῖς ἐκ τοῦ ἀγνοεῖν τὸ προ- εγνωσμένον καλόν, δυναμένοις ἐν τῷ ἀγωνίσασθαι, καὶ ἀντιτείνειν πρὸς τὴν κακίαν ἐν ἀρετῇ βιῶσαι, αἰτία γένηται ἡ πρόγνωσις ἐκλύσεως, οὐκ ὅτι αὐτό ἕως ἑσταμένοις κατὰ τῆς ἁμαρτίας, ὡς πάντως έσον μένου τοῦ προειρημένου (78). Καὶ οὕτω γὰρ οἷον έμε πόδιον γένοιτ' ἂν ἡ πρόγνωσις τοῦ ἐσομένου καλοῦ, Πάντα γοῦν χρησίμως ὁ Θεὸς τὰ κατὰ τὸν κόσμον οἰκονομῶν, εὐλόγως ἡμᾶς καὶ πρὸς τὰ μέλλοντα ἐτύ φλωσεν. ή γάρ γνῶσις (78) αὐτῶν ἀνῆκε μὲν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ ἀθλεῖν κατὰ τῆς κακίας, ὑπέτρεψε δ' ἂν δύ ξασα κατειλῆφθαι, πρὸς τὸ μὴ ἀντιπαλαίσαντας ἡμᾶς τῇ ἁμαρτία, τάχιον αὐτῇ ὑποχειρίους γενέσθαι. Αμα δὲ καὶ μαχόμενον ἐγίνετο (77) τῷ καλὸν καὶ ἀγαθὸν γενέσθαι τινὰ τὸ τὴν πρόγνωσιν ἐληλυθέναι εἰς τόνδε τινά, ὅτι πάντως ἔσται ἀγαθός, Πρὸς οἷς γὰρ ἔχομεν, καὶ σφοδρότητος (78) και τάσεως πλείο νος χρεία πρὸς τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν γενέσθαι· προ καταληφθεῖσα δὲ ἡ γνῶσις, τοῦ πάντως καλὸν καὶ ἀγαθὸν ἔπεσθαι (79) ὑπεκλύειν τὴν ἄσκησιν. Διόπερ συμφερόντως οὐκ ίσμεν οὔτε εἰ ἀγαθοὶ, οὔτε εἰ ποντ ροὶ ἐσόμεθα. αφοδρότητος. ORIGENES ego vero, cum feri utrumque possit, alterum hoc futurum novi. Neque enim quemadmodum Deus di- xerit : Fieri non potest ut hic lomo volet'; ita ora- culum puta de aliquo reddens, hunc aut illum tem- perantem fieri non posse dicet. Nam cum nulla prorsus ad volandum facultate instructus homó sit, ejusdem tamen potestatis est, vel temperanter, vel intemperanter vivere. Ita cum utramque facul- tatem habeat, qui cohortationes et doctrinæ præ- cepta negligit, deteriori sese permittit; qui vitæ ad veritatis normam exigendæ studio, in ejus indaga- tione versatur, is ad meliorem sese adjungit. Cat- terum quod alter de vero indagando minus laboret, voluptatis il cupiditate fit; alter vero quod cjus studio magnopere teneatur, ad id partim ipsa no- tione sensuque communi, partim cohortatione ad- ductus est. Praeterea voluptatem alter non eo com- plectitur, quod adversus eam consistere nequeat, sed quod pugnare cum ea fuctarique nolit; calcat eamdem alter, quod adjunctam ei nt plurimum tur- pitudinem ferre non possit. Ac nullam prorsus a divi - na prænotione, rebus iis quas prævidet, necessita- tein imponi, cum superioribus argumentis, tum boc insuper eficitur, quod in sucris passin litteris prophetae ad penitentiam homines cohortari ju- beantur, idque perinde, ac si utrum ii meliorein ad frugem sese recepturi, art suis in sceleribus hæsuri porro ac perstituri sint, ignoraret. Sic apud Jere miam habetur : • Forsitan audient, et agent peni- tentiam . . Neque enim quod audituri sint, necne, minus intelligat, idcirco hunc in modum ipse loqui- tur : e forsitan audient et agent poenitentiam, sed ut illam quodammodo paremi in utramque par- tem vim facultatum his verbis ostendat; ne qui jam ante præmotionis ejus certitudinem audierint, ¡¡ proinde ac si et ea necessitatém inferret, nec meliorem vitam instituere arbitrii foret sui, animos deinceps ac spem oninem abjiciant, adeòque in pec- Calum ab illa propemodum impellantur; deinde vero, ne qui dum prævisum eos bomum lateret, pu- gna cum improbitate suscepta, vitam ex virtutis norma instituere potuissent, eos talis contra prae- notio remissiores ac solutiores efficiat, quod dum plane bonum illud futurum putarent, minori propter cumn peccato animi contentione pugnarent. Sic enim ipsa prænotio futurum quoque bonum impe diret. Quamobrem qui orbem universum præcipuo rerum bono moderatur Deus, idem nos sapienter omnino futuris in rebus cæcos esse voluit. Earum enim cognitio, uti nostrum adversus improbitatem impetum constantiamque frangeret, ita dum certa fixaque videretur, longe nos citius atque facilius, Jerem. xxvi, 5. Infra Philoc., C (69) Eusel., ἐπιτρεπτικοίς. (70) Αιρεθείς. Ρhiloc., ἐπεὶ ηρέθη. (71) Ph. loc., ὅτι μὲν οὖν ἡ πρόγνωσις. (72) Philoc., εἰρημένοις, εἰ μιας Eusebius, και (73) Ακούσουσιν. Philoc., μετανοήσουσιν. (74) Philoc., προκαταπέσειν. (75) Philocalia pις προειρημένου labes καλού. (76) Γνώσις. Philoc., πρόγνωσις. (77) Μαχόμενον ἐγίνετο. In l'hilocalis deest έγι (78) Philot, ἀγαθός, πρὸς οἷς ἔχομεν. Καὶ γὰρ (79) Euseb., γενέσθαι,

Α Α χρησμόν, φέρε εἰπεῖν, περί τινος διδοὺς, ἐρεῖ, ὅτι Β τοῦτο λέγεται. οὐ προσποιησάμενος τὸ προεγνωκέναι. Οὐκ ἐνδέχεται τόνδε σωφρονήσαι. Δύναμις μὲν γὰρ πάντη οὐκ ἔστι τοῦ πτῆναι οὐδαμῶς ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, δύναμις δὲ ἐστι τοῦ σωφρονήσαι, καὶ τοῦ ἀκολαστή σαι. τῶν ἀμφοτέρων δυνάμεων ὑπαρχονσῶν, ὁ μὴ προσέχων λόγοις ἐπιστρεπτικοῖς (69) καὶ παιδευτι καῖς ἑαυτὸν ἐπιδίδωσι τῇ χειρίστῃ· κρείττονι δὲ ὁ ζητήσας τὸ ἀληθὲς, καὶ βιῶσαι βεβουλημένος κατ' αὐτό. Οὐ ζητεῖ δὲ ὅδε μὲν ἀληθῆ, ἐπεὶ ἐπιῤῥέπει ἐπὶ τὴν ἡδονήν· ὅδε δὲ ἐξετάζει περὶ αὐτῶν, αἱρε θεὶς (70) ὑπὸ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν, καὶ λόγου προς τρεπτικοῦ. Πάλιν τε αὖ ὅδε μὲν αἱρεῖται τὴν ἡδονήν, οὐχὶ οὐ δυνάμενος ἀντιβλέπειν αὐτῇ, ἀλλ' οὐκ ἀγων νιζόμενος· ὅδε δὲ καταφρονεῖ αὐτῆς, τὸ ἄσχημον ὁρῶν τὸ ἐν αὐτῇ πολλάκις τυγχάνον. "Οτι μέντοιγε ή πρόγνωσις (74) τοῦ Θεοῦ οὐκ ἀνάγκην ἐπιτέθησε τοῖς περὶ ὧν κατείληφε, πρὸς τοῖς προειρημένοις (72) καὶ τοῦτο λελέξεται, ὅτι πολλαχοῦ τῶν Γραφῶν Θεὸς κελεύει τοὺς προφήτας κηρύσσειν μετάνοιαν, οὐ προσποιησάμενος τὸ ἐγνωκέναι πότερον οἱ ἀκούσαν τες ἐπιστρέψουσιν, ἢ τοῖς ἁμαρτήμασιν ἑαυτῶν, ἐμ- μενοῦσιν· ὥσπερ ἐν τῷ Ἱερεμία λέγεται· « Ἴσως ἀκούσονται καὶ μετανοήσουσιν. » Οὐ γὰρ ἀγνοῶν ὁ Θεὸς πότερον ἀκούσουσιν (73), ἢ οὐ, φησίν, ο ἴσως ἀκούσονται, καὶ μετανοήσουσιν·, ἀλλ᾽ οἱονεὶ τὸ ἐσοστάσιον τῶν δυνάμεων γενέσθαι δεικνὺς ἐκ τῶν λεγομένων· ἵνα μὴ προκατηγγελμένη ή πρόγνωσις αὐτοῦ, καταπεσείν (74) ποιήσῃ τοὺς ἀκούοντας, δός ξαν ἀνάγκης παριστᾶσα, ὡς οὐκ ὄντος ἐπ' αὐτοῖς τοῦ ἐπιστρέψαι, καὶ οἱονεὶ καὶ αὐτὴ αἰτία γένηται τῶν ἁμαρτημάτων· ἡ πάλιν τοῖς ἐκ τοῦ ἀγνοεῖν τὸ προ- εγνωσμένον καλόν, δυναμένοις ἐν τῷ ἀγωνίσασθαι, καὶ ἀντιτείνειν πρὸς τὴν κακίαν ἐν ἀρετῇ βιῶσαι, αἰτία γένηται ἡ πρόγνωσις ἐκλύσεως, οὐκ ὅτι αὐτό ἕως ἑσταμένοις κατὰ τῆς ἁμαρτίας, ὡς πάντως έσον μένου τοῦ προειρημένου (78). Καὶ οὕτω γὰρ οἷον έμε πόδιον γένοιτ' ἂν ἡ πρόγνωσις τοῦ ἐσομένου καλοῦ, Πάντα γοῦν χρησίμως ὁ Θεὸς τὰ κατὰ τὸν κόσμον οἰκονομῶν, εὐλόγως ἡμᾶς καὶ πρὸς τὰ μέλλοντα ἐτύ φλωσεν. ή γάρ γνῶσις (78) αὐτῶν ἀνῆκε μὲν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ ἀθλεῖν κατὰ τῆς κακίας, ὑπέτρεψε δ' ἂν δύ ξασα κατειλῆφθαι, πρὸς τὸ μὴ ἀντιπαλαίσαντας ἡμᾶς τῇ ἁμαρτία, τάχιον αὐτῇ ὑποχειρίους γενέσθαι. Αμα δὲ καὶ μαχόμενον ἐγίνετο (77) τῷ καλὸν καὶ ἀγαθὸν γενέσθαι τινὰ τὸ τὴν πρόγνωσιν ἐληλυθέναι εἰς τόνδε τινά, ὅτι πάντως ἔσται ἀγαθός, Πρὸς οἷς γὰρ ἔχομεν, καὶ σφοδρότητος (78) και τάσεως πλείο νος χρεία πρὸς τὸ καλὸν καὶ ἀγαθὸν γενέσθαι· προ καταληφθεῖσα δὲ ἡ γνῶσις, τοῦ πάντως καλὸν καὶ ἀγαθὸν ἔπεσθαι (79) ὑπεκλύειν τὴν ἄσκησιν. Διόπερ συμφερόντως οὐκ ίσμεν οὔτε εἰ ἀγαθοὶ, οὔτε εἰ ποντ ροὶ ἐσόμεθα. αφοδρότητος. ORIGENES ego vero, cum feri utrumque possit, alterum hoc futurum novi. Neque enim quemadmodum Deus di- xerit : Fieri non potest ut hic lomo volet'; ita ora- culum puta de aliquo reddens, hunc aut illum tem- perantem fieri non posse dicet. Nam cum nulla prorsus ad volandum facultate instructus homó sit, ejusdem tamen potestatis est, vel temperanter, vel intemperanter vivere. Ita cum utramque facul- tatem habeat, qui cohortationes et doctrinæ præ- cepta negligit, deteriori sese permittit; qui vitæ ad veritatis normam exigendæ studio, in ejus indaga- tione versatur, is ad meliorem sese adjungit. Cat- terum quod alter de vero indagando minus laboret, voluptatis il cupiditate fit; alter vero quod cjus studio magnopere teneatur, ad id partim ipsa no- tione sensuque communi, partim cohortatione ad- ductus est. Praeterea voluptatem alter non eo com- plectitur, quod adversus eam consistere nequeat, sed quod pugnare cum ea fuctarique nolit; calcat eamdem alter, quod adjunctam ei nt plurimum tur- pitudinem ferre non possit. Ac nullam prorsus a divi - na prænotione, rebus iis quas prævidet, necessita- tein imponi, cum superioribus argumentis, tum boc insuper eficitur, quod in sucris passin litteris prophetae ad penitentiam homines cohortari ju- beantur, idque perinde, ac si utrum ii meliorein ad frugem sese recepturi, art suis in sceleribus hæsuri porro ac perstituri sint, ignoraret. Sic apud Jere miam habetur : • Forsitan audient, et agent peni- tentiam . . Neque enim quod audituri sint, necne, minus intelligat, idcirco hunc in modum ipse loqui- tur : e forsitan audient et agent poenitentiam, sed ut illam quodammodo paremi in utramque par- tem vim facultatum his verbis ostendat; ne qui jam ante præmotionis ejus certitudinem audierint, ¡¡ proinde ac si et ea necessitatém inferret, nec meliorem vitam instituere arbitrii foret sui, animos deinceps ac spem oninem abjiciant, adeòque in pec- Calum ab illa propemodum impellantur; deinde vero, ne qui dum prævisum eos bomum lateret, pu- gna cum improbitate suscepta, vitam ex virtutis norma instituere potuissent, eos talis contra prae- notio remissiores ac solutiores efficiat, quod dum plane bonum illud futurum putarent, minori propter cumn peccato animi contentione pugnarent. Sic enim ipsa prænotio futurum quoque bonum impe diret. Quamobrem qui orbem universum præcipuo rerum bono moderatur Deus, idem nos sapienter omnino futuris in rebus cæcos esse voluit. Earum enim cognitio, uti nostrum adversus improbitatem impetum constantiamque frangeret, ita dum certa fixaque videretur, longe nos citius atque facilius, Jerem. xxvi, 5. Infra Philoc., C (69) Eusel., ἐπιτρεπτικοίς. (70) Αιρεθείς. Ρhiloc., ἐπεὶ ηρέθη. (71) Ph. loc., ὅτι μὲν οὖν ἡ πρόγνωσις. (72) Philoc., εἰρημένοις, εἰ μιας Eusebius, και (73) Ακούσουσιν. Philoc., μετανοήσουσιν. (74) Philoc., προκαταπέσειν. (75) Philocalia pις προειρημένου labes καλού. (76) Γνώσις. Philoc., πρόγνωσις. (77) Μαχόμενον ἐγίνετο. In l'hilocalis deest έγι (78) Philot, ἀγαθός, πρὸς οἷς ἔχομεν. Καὶ γὰρ (79) Euseb., γενέσθαι,

Ἐπεὶ δὲ εἰρήκαμεν, ὅτι ἀπετύφλωσεν ἡμᾶς πρὸς Δ τὰ μέλλοντα ὁ Θεός, ζητούμενόν τι ῥητὸν ἀπὸ τῆς Εξόδου ὄρα εἰ δυνάμεθα οὕτω σαφηνίσαι· . Τις ἐποίησε δύσκωφον, καὶ χωρὸν, καὶ βλέποντα, και τυφλόν; οὐκ ἐγὼ Κύριος ὁ Θεός ; » ἵνα τὸν αὐτὸν καὶ τυφλὸν καὶ βλέποντα (80) πεποιηκώς ᾖ· βλέποντα μὲν πρὸς τὰ ἐνεστηκότα, τυφλὸν δὲ πρὸς τὰ μέλη λοντα. Τὸ γὰρ περὶ τοῦ δυσκώφου και κωφοῦ οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ διηγήσασθαι. Οτι μέντοιγε πολλών τῶν ἐφ' ἡμῖν αἴτια πλεῖστα τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἐστι, καὶ ἡμεῖς ὁμολογήσομεν· ὧν μὴ γενομένων, λέγω δὲ τῶν οὐκ ἐφ' ἡμῖν, οὐκ ἂν τάδε τινὰ τῶν ἐφ' ἡμῖν ἐπράττετο πράττεται δὲ τάδε τινὰ τῶν ἐφ' ἡμῖν ἀκόλουθα τοῖσδε τοῖς προγενομένοις, οὐκ ἐφ' ἡμῖν. ἐνδεχομένου τοῦ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς προγενομένοις, καὶ Έτερα (81) πρᾶξαι παρ' πράττομεν. Εἰ δέ τις ζη- Β τεῖ τὸ ἐφ' ἡμῖν ἀπολελυμένον εἶναι τοῦ παντὸς, ὥστε μὴ διὰ τάδε τινὰ (82) συμβεβηκότα ἡμῖν ἡμᾶς αἱ ρεῖσθαι τάδε, ἐπιλέλησται κόσμου μέρος ὤν, καὶ ἐμπεριεχόμενος ἀνθρώπων κοινωνίᾳ καὶ τοῦ περι έχοντος. Μετρίως μὲν οὖν ὡς ἐν ἐπιτομῇ οἶμαι ἀπο δεδεῖχθαι τὸ τὴν πρόγνωσιν τοῦ Θεοῦ μὴ εἶναι κατα- ναγκαστικὴν τῶν προεγνωσμένων πάντως, Φέρε δὲ ἀγωνισώμεθα (85) καὶ περὶ τοῦ τοὺς ἀστέ- μας μηδαμῶς εἶναι ποιητικοὺς τῶν ἐν ἀνθρώποις, σημαντικούς δὲ μόνον. Σαφὲς δὲ, ὅτι, εἰ ὅδε τις ὁ σχηματισμὸς τῶν ἀστέρων ποιητικός νομίζοιτο τῶν δὲ τινων τῶν γινομένων περὶ τὸν ἄνθρωπον (84), (έστω γὰρ περὶ τούτου νῦν ζητεῖσθαι τὸν λόγον·) οὐκ ἂν ὁ σήμερον, φέρε εἰπεῖν, γενόμενος σχηματισμός περὶ τόνδε δύναται νοεῖσθαι πεποιηκέναι τὰ παρεληλυ θότα περὶ ἕτερον ἢ καὶ περὶ ἑτέρους (85). Πᾶν γὰρ τὸ ποιοῦν πρεσβύτερον τοῦ πεποιημένου. Ὅσον δὲ ἐπὶ τοῖς μαθήμασι τῶν τὰ τοιαῦτα ἐπαγγελλομένων * ἀκολουθα τοῖσδε τοῖς προεγνωσμένοις, οὐκ ἐφ' ἡμῖν ἐνδεχομένου τοῦ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς προεγνωσμένοις, καὶ Έτερα. ποιητικά αποτελεστικά τα σημαντικά οι ίρειs δι' ἕτερον ἢ καὶ περὶ ἑτέρου. δι' ἕτερον· πᾶν. περὶ ἑτέρους, αμod καὶ περὶ ἕτερον. » νομίζεται τὰ περὶ τοὺς ἀνθρώπους. τά IN GENESIM. omni contentione abjecta, sceleris in dominatura re potestatem adduceret. Imo, pugnarent ista secum, ut idem et probus evaderet, et certo próbuni se futurum esse prænosset. Nam cum præter ea quæ nobis indita sunt, magno insuper ad virtutem parandam ac vehementi conatu opus habeamns, tum occupata semel ista virtutis certo futuræ, præceptaque cognitio, vim exercitationis omnem de- bititat. Ita probine fuluri simus an improbi, summo utique nostro bono ignoramus. simus, ut rebus in futuris cæculiamus, vide nun inde fortassis huic Exodi questioni hucis a nobis ali- quid afferri possit : Quis fecit surdlastrum ac surdum, videntem et cacum ? noune ego Dominus Deus ui cæcum pariter ac bene oculaturn hoc sensu fe- cisse dicatur, in præsentibus oculatum, cæcum in futuris. Nam surdastri quidem, surdique rationem ae discrimen exquirere, hujus loci non est. Quf quam plurima sané, quæ juris nostri non sunt, multorum etiám quæ nostra in potestate sint, cau- sam interdum esse, fitemur ipsi quoque : ac pro- pterea nisi ea, hoc est, in quæ potestatis ac juris habemus nihil, antecederent, ne hæc quidem aut illa sécutura esse, quæ nostra tamen ex libertate péu, dent. Ceterum ita quidem eorum nonnulla, quæ in nobis sita sunt, alia quæ potestatis ñostræ non sunt, antegressa conséquuntur, ut iis etiam antegressis, a nobis præter ea quæ fiunt, fieri quoque alia pos- sint. Quod si érit quispiam, qui voluntatis nostræe vim ac potestatem adeo nulla cum universo conjun- ctione teneri volet, ut hoc aut illud, quod certa quædam antecesserint, eligi à nobis interdum, optarique neget ; is profecto se mundi partem esse oblitus erit, ac sese hominum communione, totius- que circumfusi aeris habitu contineri. Ac mihi quidem pro loci hujus ratione modice adhuc, quasiqne compendio demonstrasse videor, nihil omnino rebus iis quas prænoverit, a divina prænotione në- cessitatis afferri C Exod. 19, 11. D rumme humanarum seu sint, solum, curbitabat Plato, dubitabot eἰ Seneca. Posteriorem sententiam amplexi sunt Ori- genes, ejusque æqualis Plotinus eine 11, lib. m, cap. et 7, et enu. in, lfb: 1, cap. 6, et ex Plo- tino Macrobius lib. i iu Somn. Scip., cap. 19, ancior posterioris commentarii in Job, a Perionio Latine redditi, et Origeni vulgo ascripti, in Job xxxv, 7. Hanc autem doctrinam impugnat Au- gustinus lib. v De civit. Dei; cáp 4: ‹³Quod si djcuntur, inquit, stelle significare potius ille, qr:am rerum humanarum ullo inodlo causas, sed en- rum tantum signa quædam esse ostendamus. Pri- mum igitur id plane constat, ut certum quemdami stellarum situm, certarum quoque rerumn que a hominem pertineant, causam esse demus (tiam de hoc impræsentiarum instituta quæstio sit): qui ta- men hodierna die, verbi gratia, certo cuidam homini earum situs exstiterit, eumdem rerum earum cau- sam esse hullo modo potuisse, quæ in alio quopiam aliiste pluribus jam ante contigerint. Quidquid enim facere, ut quasi locutio, quædam sit ŕsta positio, prædicens futura, non agens (non enim mediocriter doctorum hominum fuft ista sententia), non quidern ita solent loqui mathématici, ut, verbi gratia, vlim eant, Mars ita positus homicidam significat, sed homicidam facit, » etc. Fusins autem et acrius candent confutal Procopius in Genes. 1, 14. ILUETIUS. . localia. Euseb., Eili- tio Vigeri, Alius ejusdem codes, ipse secutus est. e five, inqui Huetius, non improbo; sed tamen Stephani lectin ferri potest, emendes muto, H- fra, Apud Εuse Diuin deest 8. Sed quoniam divino consilio factum esse ali- (80) Philoc., ἵνα τὸν τυφλὸν καὶ βλέποντα. (81) Eusebius, πράττει δὲ τάδε τινὰ τῶν ἐφ' ἡμῖν (2) Τάδε τινd. In Philocalia deest τινά. (83) φέρε δὲ ἀγωνισώμεθα, etc. Silera, res 9. Deinceps id agamus, ut ne stellas quidem (84) Vigerus, τὸν ἄνθρωπον. Euseb. τῶν ἀνθρώπων. (85) Περὶ ἕτερον ἢ καὶ περὶ ἑτέρους. Sic Phi

τοῦτο δὲ καθ’ ὑπόθεσιν λέγομεν, συγχωροῦντες τὸ ἐπιστήμην αὐτῶν ἀναλαμβάνεσθαι ὑπ’ ἀνθρώπων δύνασθαι. Φέρε γὰρ εἰπεῖν περὶ τοῦ τόνδε πείσεσθαι τόδε, καὶ τεθνήξεσθαι περιπεσόντα λῃσταῖς καὶ ἀναιρεθέντα, φασὶ δύνασθαι λαμβάνειν ἀπό τε τῆς ἰδίας αὐτοῦ γενέσεως, κἂν τύχῃ ἔχων ἀδελφοὺς πλείονας, ἀπὸ τῆς ἑκάστου αὐτῶν. Περιέχειν γὰρ οἴονται τὴν ἑκάστου γένεσιν ἀδελφὸν ὑπὸ λῃστῶν τεθνηξόμενον ὁμοίως καὶ τὴν τοῦ πατρὸς καὶ τὴν τῆς μητρὸς, καὶ τὴν τῆς γαμετῆς, καὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ, καὶ τῶν οἰκετῶν, καὶ τῶν φιλτάτων, τάχα δὲ καὶ αὐτῶν τῶν ἀναιρούντων. Πῶς οὖν δυνατὸν τὸν τοσαύταις γενέσεσιν, ἵνα αὐτοῖς τοῦτο συγχωρηθῇ, ἐμπεριεχόμενον γίνεσθαι ὑπὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῶν ἀστέρων, τῆσδε μᾶλλον τῆς γενέσεως ἢ τῶνδε; Ἀπίθανον γὰρ καὶ τὸ φάσκειν, τὸν σχηματισμὸν τὸν ἐν τῇ ἰδίᾳ τοῦδέ τινος γενέσει ταῦτα πεποιηκέναι, τὸν δὲ ἐν τῇ τῶνδε γενέσει μὴ πεποιηκέναι, ἀλλὰ σεσημαγκέναι μόνον· ἠλίθιον γὰρ τὸ εἰπεῖν, ὅτι ἡ πάντων γένεσις περιεῖχε καθ’ ἕκαστον ποιητικὸν τοῦ τόνδε ἀναιρεθῆναι, ὥστε ἐν γενέσεσιν, καθ’ ὑπόθεσιν λέγω, πεντήκοντα περιέχεσθαι τὸ τόνδε τινὰ ἀναιρεθῆναι.

τοῦτο δὲ καθ’ ὑπόθεσιν λέγομεν, συγχωροῦντες τὸ ἐπιστήμην αὐτῶν ἀναλαμβάνεσθαι ὑπ’ ἀνθρώπων δύνασθαι. Φέρε γὰρ εἰπεῖν περὶ τοῦ τόνδε πείσεσθαι τόδε, καὶ τεθνήξεσθαι περιπεσόντα λῃσταῖς καὶ ἀναιρεθέντα, φασὶ δύνασθαι λαμβάνειν ἀπό τε τῆς ἰδίας αὐτοῦ γενέσεως, κἂν τύχῃ ἔχων ἀδελφοὺς πλείονας, ἀπὸ τῆς ἑκάστου αὐτῶν. Περιέχειν γὰρ οἴονται τὴν ἑκάστου γένεσιν ἀδελφὸν ὑπὸ λῃστῶν τεθνηξόμενον ὁμοίως καὶ τὴν τοῦ πατρὸς καὶ τὴν τῆς μητρὸς, καὶ τὴν τῆς γαμετῆς, καὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ, καὶ τῶν οἰκετῶν, καὶ τῶν φιλτάτων, τάχα δὲ καὶ αὐτῶν τῶν ἀναιρούντων. Πῶς οὖν δυνατὸν τὸν τοσαύταις γενέσεσιν, ἵνα αὐτοῖς τοῦτο συγχωρηθῇ, ἐμπεριεχόμενον γίνεσθαι ὑπὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῶν ἀστέρων, τῆσδε μᾶλλον τῆς γενέσεως ἢ τῶνδε; Ἀπίθανον γὰρ καὶ τὸ φάσκειν, τὸν σχηματισμὸν τὸν ἐν τῇ ἰδίᾳ τοῦδέ τινος γενέσει ταῦτα πεποιηκέναι, τὸν δὲ ἐν τῇ τῶνδε γενέσει μὴ πεποιηκέναι, ἀλλὰ σεσημαγκέναι μόνον· ἠλίθιον γὰρ τὸ εἰπεῖν, ὅτι ἡ πάντων γένεσις περιεῖχε καθ’ ἕκαστον ποιητικὸν τοῦ τόνδε ἀναιρεθῆναι, ὥστε ἐν γενέσεσιν, καθ’ ὑπόθεσιν λέγω, πεντήκοντα περιέχεσθαι τὸ τόνδε τινὰ ἀναιρεθῆναι.

τοῦτο δὲ καθ’ ὑπόθεσιν λέγομεν, συγχωροῦντες τὸ ἐπιστήμην αὐτῶν ἀναλαμβάνεσθαι ὑπ’ ἀνθρώπων δύνασθαι. Φέρε γὰρ εἰπεῖν περὶ τοῦ τόνδε πείσεσθαι τόδε, καὶ τεθνήξεσθαι περιπεσόντα λῃσταῖς καὶ ἀναιρεθέντα, φασὶ δύνασθαι λαμβάνειν ἀπό τε τῆς ἰδίας αὐτοῦ γενέσεως, κἂν τύχῃ ἔχων ἀδελφοὺς πλείονας, ἀπὸ τῆς ἑκάστου αὐτῶν. Περιέχειν γὰρ οἴονται τὴν ἑκάστου γένεσιν ἀδελφὸν ὑπὸ λῃστῶν τεθνηξόμενον ὁμοίως καὶ τὴν τοῦ πατρὸς καὶ τὴν τῆς μητρὸς, καὶ τὴν τῆς γαμετῆς, καὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ, καὶ τῶν οἰκετῶν, καὶ τῶν φιλτάτων, τάχα δὲ καὶ αὐτῶν τῶν ἀναιρούντων. Πῶς οὖν δυνατὸν τὸν τοσαύταις γενέσεσιν, ἵνα αὐτοῖς τοῦτο συγχωρηθῇ, ἐμπεριεχόμενον γίνεσθαι ὑπὸ τοῦ σχηματισμοῦ τῶν ἀστέρων, τῆσδε μᾶλλον τῆς γενέσεως ἢ τῶνδε; Ἀπίθανον γὰρ καὶ τὸ φάσκειν, τὸν σχηματισμὸν τὸν ἐν τῇ ἰδίᾳ τοῦδέ τινος γενέσει ταῦτα πεποιηκέναι, τὸν δὲ ἐν τῇ τῶνδε γενέσει μὴ πεποιηκέναι, ἀλλὰ σεσημαγκέναι μόνον· ἠλίθιον γὰρ τὸ εἰπεῖν, ὅτι ἡ πάντων γένεσις περιεῖχε καθ’ ἕκαστον ποιητικὸν τοῦ τόνδε ἀναιρεθῆναι, ὥστε ἐν γενέσεσιν, καθ’ ὑπόθεσιν λέγω, πεντήκοντα περιέχεσθαι τὸ τόνδε τινὰ ἀναιρεθῆναι.

Εἰ γὰρ ἐπιγινώσκεται, ἵνα καὶ χαρισώμεθα τὸ γινώσκεσθαι, γίνεται δὲ ἐκεῖθεν ὅθεν ἡ γνῶσις λαμβάνεται, τί μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἀστέρων ἢ ἀπὸ τῶν οἰωνῶν ἔσται τὰ γινόμενα; καὶ μᾶλλον ἀπὸ τῶν οἰωνῶν, ἢ ἀπὸ τῶν σπλάγχνων τῶν θυομένων, ἢ ἀπὸ τῶν διαττόντων ἀστέρων; Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει εἰς ἀναίρεσιν τοῦ ποιητικοὺς εἶναι τοὺς ἀστέρας τῶν ἀνθρωπίνων. Ὅπερ δὲ συγκεχωρήκαμεν, οὐ γὰρ ἐλύπει τὸν λόγον, ὡς τῶν ἀνθρώπων δυναμένων καταλαμβάνειν τοὺς οὐρανίους σχηματισμοὺς καὶ τὰ σημεῖα, καὶ ὧν ἐστι σημεῖα, τοῦτο φέρε νῦν ἐξετάσωμεν εἰ ἀληθές ἐστι. Φασὶ τοίνυν οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ, τὸν μέλλοντα τὰ κατὰ τὴν γενεθλιαλογικὴν ἀληθῶς καταλαμβάνειν εἰδέναι οὐ μόνον τὸ κατὰ πόστου δωδεκατημορίου ἐστὶν ὁ καλούμενος ἀστὴρ, ἀλλὰ καὶ κατὰ ποίας μοίρας τοῦ δωδεκατημορίου, καὶ κατὰ ποίου ἑξηκοστοῦ· οἱ δὲ ἀκριβέστεροι καὶ κατὰ ποίου ἑξηκοστοῦ τοῦ ἑξηκοστοῦ. Καὶ τοῦτό φασι δεῖν ποιεῖν ἐφ’ ἑκάστου τῶν πλανωμένων ἐξετάζοντα τὴν σχέσιν τὴν πρὸς τοὺς ἀπλανεῖς.

Εἰ γὰρ ἐπιγινώσκεται, ἵνα καὶ χαρισώμεθα τὸ γινώσκεσθαι, γίνεται δὲ ἐκεῖθεν ὅθεν ἡ γνῶσις λαμβάνεται, τί μᾶλλον ἀπὸ τῶν ἀστέρων ἢ ἀπὸ τῶν οἰωνῶν ἔσται τὰ γινόμενα; καὶ μᾶλλον ἀπὸ τῶν οἰωνῶν, ἢ ἀπὸ τῶν σπλάγχνων τῶν θυομένων, ἢ ἀπὸ τῶν διαττόντων ἀστέρων; Ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ παρόντος ἀρκέσει εἰς ἀναίρεσιν τοῦ ποιητικοὺς εἶναι τοὺς ἀστέρας τῶν ἀνθρωπίνων. Ὅπερ δὲ συγκεχωρήκαμεν, οὐ γὰρ ἐλύπει τὸν λόγον, ὡς τῶν ἀνθρώπων δυναμένων καταλαμβάνειν τοὺς οὐρανίους σχηματισμοὺς καὶ τὰ σημεῖα, καὶ ὧν ἐστι σημεῖα, τοῦτο φέρε νῦν ἐξετάσωμεν εἰ ἀληθές ἐστι. Φασὶ τοίνυν οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ, τὸν μέλλοντα τὰ κατὰ τὴν γενεθλιαλογικὴν ἀληθῶς καταλαμβάνειν εἰδέναι οὐ μόνον τὸ κατὰ πόστου δωδεκατημορίου ἐστὶν ὁ καλούμενος ἀστὴρ, ἀλλὰ καὶ κατὰ ποίας μοίρας τοῦ δωδεκατημορίου, καὶ κατὰ ποίου ἑξηκοστοῦ· οἱ δὲ ἀκριβέστεροι καὶ κατὰ ποίου ἑξηκοστοῦ τοῦ ἑξηκοστοῦ. Καὶ τοῦτό φασι δεῖν ποιεῖν ἐφ’ ἑκάστου τῶν πλανωμένων ἐξετάζοντα τὴν σχέσιν τὴν πρὸς τοὺς ἀπλανεῖς.

Φέρεται δὴ θεώρημα ἀποδεικνύον τὸν ζωδιακὸν κύκλον ὁμοίως τοῖς πλανωμένοις φέρεσθαι ἀπὸ δυσμῶν ἐπὶ ἀνατολὰς δι’ ἑκατὸν ἐτῶν μοῖραν μίαν, καὶ τοῦτο τῷ πολλῷ χρόνῳ ἐναλλάττειν τὴν θέσιν τῶν δωδεκατημορίων· ἑτέρου μὲν τυγχάνοντος τοῦ νοητοῦ δωδεκατημορίου· ἑτέρου δὲ τοῦ ὡσανεὶ μορφώματος ἀλλ’ ἐκ τοῦ νοητοῦ ζωδίου, ὅπερ οὐ πάνυ τι δυνατὸν καταλαμβάνεσθαι. Ἔστω δὲ καὶ τοῦτο συγκεχωρημένον τὸ καταλαμβάνεσθαι τὸ νοητὸν δωδεκατημόριον, ἢ δύνασθαι ἐκ τοῦ αἰσθητοῦ δωδεκατημορίου λαμβάνεσθαι τὸ ἀληθές· ἀλλὰ τήν γε σύγκρασιν παρ’ αὐτοῖς καλουμένην τῶν ἐν τοῖσδε τοῖς σχηματισμοῖς τυγχανόντων, καὶ αὐτοὶ ὁμολογήσουσιν, οὐχ οἷοί τε σῶσαι κατὰ πᾶν, ἀμαυρουμένου τοῦ δηλουμένου, φέρε εἰπεῖν, χείρονος ἀπὸ τοῦδε, διὰ τὸ ἐπιβλέπεσθαι αὐτὸν ὑπὸ τοῦδε τοῦ κρείττονος, καὶ ἐπὶ τοσόνδε, ἢ τοσόνδε ἀμαυρουμένου· πολλάκις πάλιν τῆς ἀμαυρώσεως τῆς τοῦ χείρονος ὑπὸ τῆς ἐπιβλέψεως τῆς τοῦ κρείττονος ἐμποδιζομένης, ἐκ τοῦ ἕτερον οὑτωσὶ ἐσχηματίσθαι χειρόνων ὄντα σημαντικόν.

Φέρεται δὴ θεώρημα ἀποδεικνύον τὸν ζωδιακὸν κύκλον ὁμοίως τοῖς πλανωμένοις φέρεσθαι ἀπὸ δυσμῶν ἐπὶ ἀνατολὰς δι’ ἑκατὸν ἐτῶν μοῖραν μίαν, καὶ τοῦτο τῷ πολλῷ χρόνῳ ἐναλλάττειν τὴν θέσιν τῶν δωδεκατημορίων· ἑτέρου μὲν τυγχάνοντος τοῦ νοητοῦ δωδεκατημορίου· ἑτέρου δὲ τοῦ ὡσανεὶ μορφώματος ἀλλ’ ἐκ τοῦ νοητοῦ ζωδίου, ὅπερ οὐ πάνυ τι δυνατὸν καταλαμβάνεσθαι. Ἔστω δὲ καὶ τοῦτο συγκεχωρημένον τὸ καταλαμβάνεσθαι τὸ νοητὸν δωδεκατημόριον, ἢ δύνασθαι ἐκ τοῦ αἰσθητοῦ δωδεκατημορίου λαμβάνεσθαι τὸ ἀληθές· ἀλλὰ τήν γε σύγκρασιν παρ’ αὐτοῖς καλουμένην τῶν ἐν τοῖσδε τοῖς σχηματισμοῖς τυγχανόντων, καὶ αὐτοὶ ὁμολογήσουσιν, οὐχ οἷοί τε σῶσαι κατὰ πᾶν, ἀμαυρουμένου τοῦ δηλουμένου, φέρε εἰπεῖν, χείρονος ἀπὸ τοῦδε, διὰ τὸ ἐπιβλέπεσθαι αὐτὸν ὑπὸ τοῦδε τοῦ κρείττονος, καὶ ἐπὶ τοσόνδε, ἢ τοσόνδε ἀμαυρουμένου· πολλάκις πάλιν τῆς ἀμαυρώσεως τῆς τοῦ χείρονος ὑπὸ τῆς ἐπιβλέψεως τῆς τοῦ κρείττονος ἐμποδιζομένης, ἐκ τοῦ ἕτερον οὑτωσὶ ἐσχηματίσθαι χειρόνων ὄντα σημαντικόν.

ἀπολογησόμεθα, ὅτι οἱ καθ’ ἡμᾶς σοφοὶ, πνεύματι περισσοτέρῳ χρησάμενοι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, οὐκ ἀνθρωπίνως, θείως δὲ διδάσκονται τὰ ἀπόῤῥητα· ὥσπερ ὁ Παῦλος, λέγων· Ἤκουσα ἄῤῥητα ῥήματα, ἂ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι· ἴσασι γὰρ τροπῶν ἀλλαγὰς καὶ μεταβολὰς καιρῶν, ἐνιαυτῶν κύκλους, καὶ ἀστέρων θέσεις, οὐκ ἀπ’ ἀνθρώπων, οὐδὲ δι’ ἀνθρώπων, ἀλλὰ τοῦ πνεύματος ἀποκαλύπτοντος αὐτοῖς, καὶ καθαρῶς, ὡς θέλει ὁ Θεὸς, τὰ θεῖα ἀπαγγέλλοντος. Καὶ ἄλλως δὲ ὁ Ἰακὼβ μείζων ἢ κατὰ ἄνθρωπον ἦν, πτερνίζων τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, καὶ ὁμολογῶν ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ βίβλῳ, ἀφ’ ἧς παρεθέμεθα τό· Ἀνέγνων ἐν ταῖς πλαξὶ τοῦ οὐρανοῦ, εἶναι ἀρχιχιλίαρχος δυνάμεως Κυρίου, καὶ ὄνομα πάλαι κεκτημένος Ἰσραήλ· ὅπερ ἐν σώματι λειτουργῶν ἀναγνωρίζει, ὑπομιμνήσκοντος αὐτὸν τοῦ ἀρχαγγέλου Οὐριήλ. Μετὰ ταῦτα λείπεται ἐξετάσαι καὶ παραστῆσαι τοῖς πιστεύουσιν, ὅτι εἰς σημεῖα κεῖνται οἱ φωστῆρες τοῦ οὐρανοῦ· σανθήσῃ δὲ ὑπὸ τῶν περιεργότερον φερομένων εἰς τοὺς τόπους, τίς ἡ αἰτία τοῦ ταῦτα τὰ σημεῖα τὸν Θεὸν πεποιηκέναι ἐν τῷ οὐρανῷ.

ἀπολογησόμεθα, ὅτι οἱ καθ’ ἡμᾶς σοφοὶ, πνεύματι περισσοτέρῳ χρησάμενοι τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, οὐκ ἀνθρωπίνως, θείως δὲ διδάσκονται τὰ ἀπόῤῥητα· ὥσπερ ὁ Παῦλος, λέγων· Ἤκουσα ἄῤῥητα ῥήματα, ἂ οὐκ ἐξὸν ἀνθρώπῳ λαλῆσαι· ἴσασι γὰρ τροπῶν ἀλλαγὰς καὶ μεταβολὰς καιρῶν, ἐνιαυτῶν κύκλους, καὶ ἀστέρων θέσεις, οὐκ ἀπ’ ἀνθρώπων, οὐδὲ δι’ ἀνθρώπων, ἀλλὰ τοῦ πνεύματος ἀποκαλύπτοντος αὐτοῖς, καὶ καθαρῶς, ὡς θέλει ὁ Θεὸς, τὰ θεῖα ἀπαγγέλλοντος. Καὶ ἄλλως δὲ ὁ Ἰακὼβ μείζων ἢ κατὰ ἄνθρωπον ἦν, πτερνίζων τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, καὶ ὁμολογῶν ἐν αὐτῇ ταύτῃ τῇ βίβλῳ, ἀφ’ ἧς παρεθέμεθα τό· Ἀνέγνων ἐν ταῖς πλαξὶ τοῦ οὐρανοῦ, εἶναι ἀρχιχιλίαρχος δυνάμεως Κυρίου, καὶ ὄνομα πάλαι κεκτημένος Ἰσραήλ· ὅπερ ἐν σώματι λειτουργῶν ἀναγνωρίζει, ὑπομιμνήσκοντος αὐτὸν τοῦ ἀρχαγγέλου Οὐριήλ. Μετὰ ταῦτα λείπεται ἐξετάσαι καὶ παραστῆσαι τοῖς πιστεύουσιν, ὅτι εἰς σημεῖα κεῖνται οἱ φωστῆρες τοῦ οὐρανοῦ· σανθήσῃ δὲ ὑπὸ τῶν περιεργότερον φερομένων εἰς τοὺς τόπους, τίς ἡ αἰτία τοῦ ταῦτα τὰ σημεῖα τὸν Θεὸν πεποιηκέναι ἐν τῷ οὐρανῷ.

Εἰς αὐτὸ τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου, καὶ ὅπως διαγγελῇ τὸ ὄνομά μου ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Εἰ γὰρ διετηρήθη Φαραὼ ὑπὲρ ἐνδείξεως δυνάμεως Θεοῦ, καὶ διαγγελίας τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἐν πάσῃ τῇ γῇ, ἐννόει πόσην ἔνδειξιν δυνάμεως Θεοῦ περιέχει τὰ οὐράνια σημεῖα, πάντων τῶν ἀπ’ αἰῶνος ἕως συντελείας ἐντετυπωμένων τῇ ἀξίᾳ βίβλῳ τοῦ Θεοῦ τῷ οὐρανῷ. Δεύτερον δὲ στοχάζομαι ταῖς τὰ ἀνθρώπινα οἰκονομούσαις δυνάμεσιν ἐγκεῖσθαι τὰ σημεῖα, ἵνα τινὰ μὲν γινώσκωσι μόνον, τινὰ δὲ ἐνεργῶσι· καθάπερ ἐν ταῖς παρ’ ἡμῖν βίβλοις ἃ μὲν γέγραπται ἵνα γινώσκωμεν, οἷον τὰ περὶ κοσμοποιίας καὶ ἄλλα μυστήρια· ἃ δὲ ἵνα γινώσκοντες ποιῶμεν, ὥσπερ τὰ περὶ τὰς ἐντολὰς καὶ τὰ προστάγματα τοῦ Θεοῦ. Ἐνδέχεται δὴ τὰ οὐράνια γράμματα, ἃ ἄγγελοι καὶ δυνάμεις θεῖαι ἀναγινώσκειν καλῶς δύνανται, περιέχειν τινὰ μὲν ἀναγνωσθησόμενα ὑπὸ τῶν ἀγγέλων καὶ λειτουργῶν τοῦ Θεοῦ, ἵνα εὐφραίνωνται γινώσκοντες· τινὰ δὲ ὡσπερεὶ ἐντολὰς λαμβάνοντες ποιῶσι. Καὶ οὐχ ἁμαρτησόμεθα τὸ ἀνάλογον τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λέγοντες ἔχειν τὸν οὐρανὸν καὶ τοὺς ἀστέρας·

Εἰς αὐτὸ τοῦτο ἐξήγειρά σε, ὅπως ἐνδείξωμαι ἐν σοὶ τὴν δύναμίν μου, καὶ ὅπως διαγγελῇ τὸ ὄνομά μου ἐν πάσῃ τῇ γῇ. Εἰ γὰρ διετηρήθη Φαραὼ ὑπὲρ ἐνδείξεως δυνάμεως Θεοῦ, καὶ διαγγελίας τοῦ ὀνόματος αὐτοῦ ἐν πάσῃ τῇ γῇ, ἐννόει πόσην ἔνδειξιν δυνάμεως Θεοῦ περιέχει τὰ οὐράνια σημεῖα, πάντων τῶν ἀπ’ αἰῶνος ἕως συντελείας ἐντετυπωμένων τῇ ἀξίᾳ βίβλῳ τοῦ Θεοῦ τῷ οὐρανῷ. Δεύτερον δὲ στοχάζομαι ταῖς τὰ ἀνθρώπινα οἰκονομούσαις δυνάμεσιν ἐγκεῖσθαι τὰ σημεῖα, ἵνα τινὰ μὲν γινώσκωσι μόνον, τινὰ δὲ ἐνεργῶσι· καθάπερ ἐν ταῖς παρ’ ἡμῖν βίβλοις ἃ μὲν γέγραπται ἵνα γινώσκωμεν, οἷον τὰ περὶ κοσμοποιίας καὶ ἄλλα μυστήρια· ἃ δὲ ἵνα γινώσκοντες ποιῶμεν, ὥσπερ τὰ περὶ τὰς ἐντολὰς καὶ τὰ προστάγματα τοῦ Θεοῦ. Ἐνδέχεται δὴ τὰ οὐράνια γράμματα, ἃ ἄγγελοι καὶ δυνάμεις θεῖαι ἀναγινώσκειν καλῶς δύνανται, περιέχειν τινὰ μὲν ἀναγνωσθησόμενα ὑπὸ τῶν ἀγγέλων καὶ λειτουργῶν τοῦ Θεοῦ, ἵνα εὐφραίνωνται γινώσκοντες· τινὰ δὲ ὡσπερεὶ ἐντολὰς λαμβάνοντες ποιῶσι. Καὶ οὐχ ἁμαρτησόμεθα τὸ ἀνάλογον τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λέγοντες ἔχειν τὸν οὐρανὸν καὶ τοὺς ἀστέρας·

Ὡς προείπομεν δὲ, ἡμεῖς ἂ ποιοῦμεν, ἢ αἱ ἀντικείμεναι ἐνέργειαι, ἃ ἐπιτελοῦσιν εἰς ἡμᾶς, ἰδίᾳ προαιρέσει ποιοῦμεν· ἀτάκτῳ μὲν, ὅτε ἁμαρτάνομεν, πεπαιδευμένῃ δὲ, οὐκ ἄτερ ἀγγέλων, οὐδὲ θείων γραμμάτων, οὐδὲ ὑπηρετῶν ἁγίων, ὅτε Θεῷ εὐάρεστα πράττομεν. Καὶ Κλήμης δὲ ὁ Ῥωμαῖος, Πέτρου ἀποστόλου μαθητὴς, συνῳδὰ τούτοις ἐν τῷ παρόντι προβλήματι πρὸς τὸν πατέρα ἐν Λαοδικείᾳ εἰπὼν ἐν ταῖς Περιόδοις, ἀναγκαιότατόν τι ἐπὶ τέλει τῶν τοιούτων λόγων φησὶ περὶ τῶν τῆς γενέσεως δοκούντων ἐκβεβηκέναι λόγῳ τεσσαρεσκαιδεκάτῳ· Καὶ ὁ πατήρ· Σύγγνωθί μοι, ὦ τέκνον· οἱ μὲν γὰρ χθές σου λόγοι ἀληθεῖς ὄντες συνελογίσαντό μοι συνθέσθαι σοι· ἡ δὲ ἐμὴ συνείδησις μικρά με, ὥσπερ πυρετοῦ ἔλλειμμα, πρὸς ἀπιστίαν βραχέα βασανίζει· σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ τὰ τῆς γενέσεως πάντα μοι ἀποτελεσθέντα. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Συννόησόν μοι, ὦ πάτερ, οἵαν φύσιν ἔχει τὸ μάθημα, ἐξ ὧν ἐγὼ συμβουλεύω. Μαθηματικῷ συμβαλὼν εἰπὲ πρῶτον αὐτῷ, ὅτι, Τάδε μοι φαῦλα ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγονεν· ἐκ τίνος ἄρα μοι τῶν ἀστέρων γέγονε, μαθεῖν ἤθελον.

ποιοῦμεν· ἀτάκτῳ μὲν, ὅτε ἁμαρτάνομεν, πεπαιδευμένῃ δὲ, οὐκ ἄτερ ἀγγέλων, οὐδὲ θείων γραμμάτων, οὐδὲ ὑπηρετῶν ἁγίων, ὅτε Θεῷ εὐάρεστα πράττομεν. Κα. Κλήμης δὲ ὁ Ρωμαῖος, Πέτρου ἀποστόλου Α μαθητής, συνῳδὲ τούτοις ἐν τῷ παρόντι προ- βλήματι πρὸς τὸν πατέρα ἐν Λαοδικείᾳ εἰπὼν ἐν ταῖς Περιόδοις, ἀναγκαιότατόν τι ἐπὶ τέλει τῶν τοιούτων λόγων φησὶ περὶ τῶν τῆς γενέσεως δοκούντων ἐκβεβηκέναι (15) λόγῳ τεσσαρεσκαιδεκά- τῳ· « Καὶ ὁ πατήρ· Συγγνωθί μοι, ὦ τέκνον· οἱ μὲν γὰρ χθές σου λόγοι ἀληθεῖς ὄντες συνελογίσαντό μοι συνθέσθαι σοι· ἡ δὲ ἐμὴ συνείδησις μικρά με, ὥσπερ πυρετοῦ ἔλλειμμα, πρὸς ἀπιστίαν βραχέα βασανίζει σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ τὰ τῆς γενέσεως πάντα μοι ἀποτελεσθέντα. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Συννόησόν μοι, ὦ πάτερ, οἷαν φύσιν ἔχει τὸ μάθημα, ἐξ ὧν ἐγὼ συμβουλεύω. Μαθηματικῷ συμβαλὼν εἰπὲ πρῶτον αὐτῷ, ὅτι, Τάδε μοι φαῦλα ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγο ν:ν· ἐκ τίνος ἄρα μοι τῶν ἀστέρων γέγονε, μαθεῖν ἤθελον. Καὶ ἐρεῖ, ὅτι τοὺς χρόνους κακοποιός διε δέξατο "Αρης ἢ Κρόνος, ἢ τούτων τις αποκαταστα τ.κὸς (16) ἐγένετο, ἢ τὸν ἐνιαυτὸν τοῦτόν τις ἐπεθεώ- ρησεν ἐκ τετραγώνου, ή διαμέτρου, ἢ συνών, ἢ κεκεντρωμένος, ἢ παρὰ αἵρεσιν. Ὅμως καὶ ἄλλα μυρία εἰπεῖν ἔχει· πρὸς τούτοις δὲ, ἢ ἀγαθοποιός κακῷ ἀσύνθετος ἦν, ἢ ἀνεπιθεώρητος, ἢ ἐν σχήματι, ἢ παρὰ αἵρεσιν, ἢ ἐν ἐκλείψει, ἢ ἀνεπισύναφος, Η ἐν ἀμαυροῖς ἄστροις. Καὶ ὅμως πολλῶν προφάσεων οὐτῶν, πρὸς ἃ ἤκουσε τὰς ἀποδείξεις παρασχεῖν ἔχει. Μετὰ τοῦτον οὖν τὸν μαθηματικὸν ἑτέρῳ προσελθών, τὰ ἐναντία εἰπέ· ὅτι, Τάδε μοι τὸ ἀγαθὸν ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγονε· σὺ δὲ τὸν χρόνον τὸν αὐτὸν λέγε• ἀπαίτει δὲ ἐκ τίνος ἄρα τῆς γενέσεως τοῦτο γέγονε. Καὶ ὅμως, ὡς προείπον, ἔχει, σοῦ καταψευσαμένου, αὐτὸς ἐκ πολλῶν σχημάτων ἔν τι εὑρεῖν σχῆμα, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον, καὶ πλείονα, ὡς αὐτὸ ἐνεργή - σαν ὅθεν τὰ ἀγαθὰ ἐρεῖ γεγενῆσθαι· ἀδύνατον γὰρ ἐν πάσῃ γενέσει ἀνθρώπων, μὴ ἐν πάσῃ ὥρᾳ, τῶν ἀστέρων τοὺς μὲν καλῶς κεῖσθαι, τοὺς δὲ κακῶς· κύκλος γάρ ἐστιν ἐσομερής, ποικίλος, ἀπείρους ἔχων τὰς προφάσεις· πρὸς ἃς ἕκαστος εἰπεῖν ἔχει ὁ θέλει· ἦν γὰρ τρόπον ἐπὶ τῶν λοξῶν ὀνείρων ἐνίοτε οὐδὲν νοοῦμεν, ἀποβάντων δὲ οἰκειοτάτην προσφέρομεν επί- λυσιν· οὕτως καὶ τὸ μάθημα, πρὸ τοῦ τι αποτελεσθή ναι, οὐδὲν σαφὲς ἡμῖν μηνῦσαι δύναται· μετὰ δὲ τὴν τοῦ γενομένου ἱστορίαν τότε πρόδηλος ἡ τῆς ἐκβά- σεως αἰτία φαίνεται· πολλάκις μὲν οὖν οἱ προλέγοντες πταίουσι, καὶ μετὰ τὴν ἔκβασιν ἑαυτοὺς μέμφονται, λέγοντες ὅτι, Τόδε ἦν τὸ ποιῆσαν, καὶ οὐκ εἴδομεν. Τὸ μὲν οὖν καὶ τοὺς πάνυ ἐπιστήμονας πταίειν για νεται διὰ τὸ μὴ εἰδέναι, ὡς χθὲς ἔφην, ποῖα πάντως τῆς γενέσεως αἴτια γίνεται, ποῖα δὲ οὐ πάντως, καὶ ποῖα πάντως ποιῆσαι ἐπιθυμοῦμεν, οὐ πάντως δὲ ποιοῦμεν. Ηδε δὲ ἡ αἰτία ἡμῖν, τοῖς μυστήριον μετ μαθηκόσι, σαφής ἐστιν, ὅτι ἐλεύθερον ἔχοντες λογισ μὲν, ἐνίοτε ἐπέχειν ταύτην βουλευσάμενοι, νενικήκα- μεν. Οἱ δὲ ἀστρολόγοι, τοῦτο αὐτὸ τὸ μυστήριον οὐκ εἰδότες, περὶ πάσης προαιρέσεως ἀποφηνάμενοι ἐξ η IN GENESIM. B G D pulus, his consentanea de præsenti quæstioue cum patre, Laodice, in Circuitionibus locutus, quid- dam maxime necessarium in fine hujusmodi sermonum aſſert, de iis quæ per genituram evenisse videntur, oratione decimna quarta (17): Et pater: Ignosce mihi, lili ; hesterui enim sermones tui, quia veri, pepulerunt me ut tibi assentirer: sed mea conscientia, velut febris reliquia, fdem meam tan- tisper exercet ; scio enim quæcunque ad genituram meam pertinent, mihi omnia evenisse. Et ego respondi : Intellige mecum, o pater, quæ sit hujus disciplinæ natura ex his quæ tibi consulo. Cum mathematico congressus primum sic agito : Hæc mihi mala hoc vel illo tempore contigerunt : quo igitur ex astro mihi contigerint, scire pervclin. Respondebit ille, tunc temporis maleficum aut Sa- tarnum aut Martem dominatum fuisse, vel fuisse horum aliquod regrediens, vel ab horum aliquo annum hunc ex quadrangulo, vel diametro, vel in conjunctione, vel in centro, vel extra hæresim aspectum fuisse; tum et sexcenta ejusmodi ellu- tiel præterea, vel benignum astrum cum malo non conveniebat, vel non erat aspectabile, vel erat in schemate, vel extra læresim, vel in deliquio, vel non cohærebat, vel erat in obscuris stellis; cumque multi sint obtentus et cause, habet ad ea quæ rogatur, quod respondeat et subjiciat. Cum boc collocutus, alium deinde conveni mathematicum, el contraria dicito : Hoc mihi bonum illo tempore evenit, idem vero ipsum tempus significa, quo tibi mala evenisse dixeras; deinde interroga, qua id ex genesi tibi evenerit. Ille nililominus, ut dicebam, ementiente te, ex multis figuris et positionibus unam reperiet, et secundain, et tertiam, et alias plures, quasi ea effecerit, unde bona tibi dicet evenisse, Fieri quippe non potest, ut in omni ortu hominum, non in omni hora, stellarum hæ bonam, illæ malam habeant positionem : circulus enim ille partibus æqualis et varius est, et infinitas habet species; unde quidlibet dicere quivis possit. Quem- admodum enim de perplexis et dubiis somniis nihil intelligimus; al, ubi evenerint, aptissimam expositionem adferre solemus; ita mathematicorum disciplina, antequam quid evenerit, nibil aperte mobis declarare potest: verum ubi res evenerit, tunc causa eventus manifesta apparet; itaque saepenumero, qui prædicuut, falluntur, et post eventum ipsi se reprehendunt, dicuntque, Id rem effecerat, et nesciebamus. Lapsus igitur ille ac error vel peritissimorum inde est, quod ignorent, ut heri dicebam, quænam omnino sint ortus causæ, et quæ non omnino; et quæ omnino facere cupiamus, at non omnino facimus. Hæc autem causa nobis qui mysterium didicimus, perspicua est, quia cum libe- Cotelerii. (15) Philocalia impressa, ἐμβεβηκέναι, nale. (16) Eadem, ἀποκαταστικός, ale. 14. Ει Clemens Romanus, Petri apostoli disci- (17) Vide lib. x Recog., n. 10 et seq., et nolas

ποιοῦμεν· ἀτάκτῳ μὲν, ὅτε ἁμαρτάνομεν, πεπαιδευμένῃ δὲ, οὐκ ἄτερ ἀγγέλων, οὐδὲ θείων γραμμάτων, οὐδὲ ὑπηρετῶν ἁγίων, ὅτε Θεῷ εὐάρεστα πράττομεν. Κα. Κλήμης δὲ ὁ Ρωμαῖος, Πέτρου ἀποστόλου Α μαθητής, συνῳδὲ τούτοις ἐν τῷ παρόντι προ- βλήματι πρὸς τὸν πατέρα ἐν Λαοδικείᾳ εἰπὼν ἐν ταῖς Περιόδοις, ἀναγκαιότατόν τι ἐπὶ τέλει τῶν τοιούτων λόγων φησὶ περὶ τῶν τῆς γενέσεως δοκούντων ἐκβεβηκέναι (15) λόγῳ τεσσαρεσκαιδεκά- τῳ· « Καὶ ὁ πατήρ· Συγγνωθί μοι, ὦ τέκνον· οἱ μὲν γὰρ χθές σου λόγοι ἀληθεῖς ὄντες συνελογίσαντό μοι συνθέσθαι σοι· ἡ δὲ ἐμὴ συνείδησις μικρά με, ὥσπερ πυρετοῦ ἔλλειμμα, πρὸς ἀπιστίαν βραχέα βασανίζει σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ τὰ τῆς γενέσεως πάντα μοι ἀποτελεσθέντα. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Συννόησόν μοι, ὦ πάτερ, οἷαν φύσιν ἔχει τὸ μάθημα, ἐξ ὧν ἐγὼ συμβουλεύω. Μαθηματικῷ συμβαλὼν εἰπὲ πρῶτον αὐτῷ, ὅτι, Τάδε μοι φαῦλα ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγο ν:ν· ἐκ τίνος ἄρα μοι τῶν ἀστέρων γέγονε, μαθεῖν ἤθελον. Καὶ ἐρεῖ, ὅτι τοὺς χρόνους κακοποιός διε δέξατο "Αρης ἢ Κρόνος, ἢ τούτων τις αποκαταστα τ.κὸς (16) ἐγένετο, ἢ τὸν ἐνιαυτὸν τοῦτόν τις ἐπεθεώ- ρησεν ἐκ τετραγώνου, ή διαμέτρου, ἢ συνών, ἢ κεκεντρωμένος, ἢ παρὰ αἵρεσιν. Ὅμως καὶ ἄλλα μυρία εἰπεῖν ἔχει· πρὸς τούτοις δὲ, ἢ ἀγαθοποιός κακῷ ἀσύνθετος ἦν, ἢ ἀνεπιθεώρητος, ἢ ἐν σχήματι, ἢ παρὰ αἵρεσιν, ἢ ἐν ἐκλείψει, ἢ ἀνεπισύναφος, Η ἐν ἀμαυροῖς ἄστροις. Καὶ ὅμως πολλῶν προφάσεων οὐτῶν, πρὸς ἃ ἤκουσε τὰς ἀποδείξεις παρασχεῖν ἔχει. Μετὰ τοῦτον οὖν τὸν μαθηματικὸν ἑτέρῳ προσελθών, τὰ ἐναντία εἰπέ· ὅτι, Τάδε μοι τὸ ἀγαθὸν ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγονε· σὺ δὲ τὸν χρόνον τὸν αὐτὸν λέγε• ἀπαίτει δὲ ἐκ τίνος ἄρα τῆς γενέσεως τοῦτο γέγονε. Καὶ ὅμως, ὡς προείπον, ἔχει, σοῦ καταψευσαμένου, αὐτὸς ἐκ πολλῶν σχημάτων ἔν τι εὑρεῖν σχῆμα, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον, καὶ πλείονα, ὡς αὐτὸ ἐνεργή - σαν ὅθεν τὰ ἀγαθὰ ἐρεῖ γεγενῆσθαι· ἀδύνατον γὰρ ἐν πάσῃ γενέσει ἀνθρώπων, μὴ ἐν πάσῃ ὥρᾳ, τῶν ἀστέρων τοὺς μὲν καλῶς κεῖσθαι, τοὺς δὲ κακῶς· κύκλος γάρ ἐστιν ἐσομερής, ποικίλος, ἀπείρους ἔχων τὰς προφάσεις· πρὸς ἃς ἕκαστος εἰπεῖν ἔχει ὁ θέλει· ἦν γὰρ τρόπον ἐπὶ τῶν λοξῶν ὀνείρων ἐνίοτε οὐδὲν νοοῦμεν, ἀποβάντων δὲ οἰκειοτάτην προσφέρομεν επί- λυσιν· οὕτως καὶ τὸ μάθημα, πρὸ τοῦ τι αποτελεσθή ναι, οὐδὲν σαφὲς ἡμῖν μηνῦσαι δύναται· μετὰ δὲ τὴν τοῦ γενομένου ἱστορίαν τότε πρόδηλος ἡ τῆς ἐκβά- σεως αἰτία φαίνεται· πολλάκις μὲν οὖν οἱ προλέγοντες πταίουσι, καὶ μετὰ τὴν ἔκβασιν ἑαυτοὺς μέμφονται, λέγοντες ὅτι, Τόδε ἦν τὸ ποιῆσαν, καὶ οὐκ εἴδομεν. Τὸ μὲν οὖν καὶ τοὺς πάνυ ἐπιστήμονας πταίειν για νεται διὰ τὸ μὴ εἰδέναι, ὡς χθὲς ἔφην, ποῖα πάντως τῆς γενέσεως αἴτια γίνεται, ποῖα δὲ οὐ πάντως, καὶ ποῖα πάντως ποιῆσαι ἐπιθυμοῦμεν, οὐ πάντως δὲ ποιοῦμεν. Ηδε δὲ ἡ αἰτία ἡμῖν, τοῖς μυστήριον μετ μαθηκόσι, σαφής ἐστιν, ὅτι ἐλεύθερον ἔχοντες λογισ μὲν, ἐνίοτε ἐπέχειν ταύτην βουλευσάμενοι, νενικήκα- μεν. Οἱ δὲ ἀστρολόγοι, τοῦτο αὐτὸ τὸ μυστήριον οὐκ εἰδότες, περὶ πάσης προαιρέσεως ἀποφηνάμενοι ἐξ η IN GENESIM. B G D pulus, his consentanea de præsenti quæstioue cum patre, Laodice, in Circuitionibus locutus, quid- dam maxime necessarium in fine hujusmodi sermonum aſſert, de iis quæ per genituram evenisse videntur, oratione decimna quarta (17): Et pater: Ignosce mihi, lili ; hesterui enim sermones tui, quia veri, pepulerunt me ut tibi assentirer: sed mea conscientia, velut febris reliquia, fdem meam tan- tisper exercet ; scio enim quæcunque ad genituram meam pertinent, mihi omnia evenisse. Et ego respondi : Intellige mecum, o pater, quæ sit hujus disciplinæ natura ex his quæ tibi consulo. Cum mathematico congressus primum sic agito : Hæc mihi mala hoc vel illo tempore contigerunt : quo igitur ex astro mihi contigerint, scire pervclin. Respondebit ille, tunc temporis maleficum aut Sa- tarnum aut Martem dominatum fuisse, vel fuisse horum aliquod regrediens, vel ab horum aliquo annum hunc ex quadrangulo, vel diametro, vel in conjunctione, vel in centro, vel extra hæresim aspectum fuisse; tum et sexcenta ejusmodi ellu- tiel præterea, vel benignum astrum cum malo non conveniebat, vel non erat aspectabile, vel erat in schemate, vel extra læresim, vel in deliquio, vel non cohærebat, vel erat in obscuris stellis; cumque multi sint obtentus et cause, habet ad ea quæ rogatur, quod respondeat et subjiciat. Cum boc collocutus, alium deinde conveni mathematicum, el contraria dicito : Hoc mihi bonum illo tempore evenit, idem vero ipsum tempus significa, quo tibi mala evenisse dixeras; deinde interroga, qua id ex genesi tibi evenerit. Ille nililominus, ut dicebam, ementiente te, ex multis figuris et positionibus unam reperiet, et secundain, et tertiam, et alias plures, quasi ea effecerit, unde bona tibi dicet evenisse, Fieri quippe non potest, ut in omni ortu hominum, non in omni hora, stellarum hæ bonam, illæ malam habeant positionem : circulus enim ille partibus æqualis et varius est, et infinitas habet species; unde quidlibet dicere quivis possit. Quem- admodum enim de perplexis et dubiis somniis nihil intelligimus; al, ubi evenerint, aptissimam expositionem adferre solemus; ita mathematicorum disciplina, antequam quid evenerit, nibil aperte mobis declarare potest: verum ubi res evenerit, tunc causa eventus manifesta apparet; itaque saepenumero, qui prædicuut, falluntur, et post eventum ipsi se reprehendunt, dicuntque, Id rem effecerat, et nesciebamus. Lapsus igitur ille ac error vel peritissimorum inde est, quod ignorent, ut heri dicebam, quænam omnino sint ortus causæ, et quæ non omnino; et quæ omnino facere cupiamus, at non omnino facimus. Hæc autem causa nobis qui mysterium didicimus, perspicua est, quia cum libe- Cotelerii. (15) Philocalia impressa, ἐμβεβηκέναι, nale. (16) Eadem, ἀποκαταστικός, ale. 14. Ει Clemens Romanus, Petri apostoli disci- (17) Vide lib. x Recog., n. 10 et seq., et nolas

ποιοῦμεν· ἀτάκτῳ μὲν, ὅτε ἁμαρτάνομεν, πεπαιδευμένῃ δὲ, οὐκ ἄτερ ἀγγέλων, οὐδὲ θείων γραμμάτων, οὐδὲ ὑπηρετῶν ἁγίων, ὅτε Θεῷ εὐάρεστα πράττομεν. Κα. Κλήμης δὲ ὁ Ρωμαῖος, Πέτρου ἀποστόλου Α μαθητής, συνῳδὲ τούτοις ἐν τῷ παρόντι προ- βλήματι πρὸς τὸν πατέρα ἐν Λαοδικείᾳ εἰπὼν ἐν ταῖς Περιόδοις, ἀναγκαιότατόν τι ἐπὶ τέλει τῶν τοιούτων λόγων φησὶ περὶ τῶν τῆς γενέσεως δοκούντων ἐκβεβηκέναι (15) λόγῳ τεσσαρεσκαιδεκά- τῳ· « Καὶ ὁ πατήρ· Συγγνωθί μοι, ὦ τέκνον· οἱ μὲν γὰρ χθές σου λόγοι ἀληθεῖς ὄντες συνελογίσαντό μοι συνθέσθαι σοι· ἡ δὲ ἐμὴ συνείδησις μικρά με, ὥσπερ πυρετοῦ ἔλλειμμα, πρὸς ἀπιστίαν βραχέα βασανίζει σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ τὰ τῆς γενέσεως πάντα μοι ἀποτελεσθέντα. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Συννόησόν μοι, ὦ πάτερ, οἷαν φύσιν ἔχει τὸ μάθημα, ἐξ ὧν ἐγὼ συμβουλεύω. Μαθηματικῷ συμβαλὼν εἰπὲ πρῶτον αὐτῷ, ὅτι, Τάδε μοι φαῦλα ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγο ν:ν· ἐκ τίνος ἄρα μοι τῶν ἀστέρων γέγονε, μαθεῖν ἤθελον. Καὶ ἐρεῖ, ὅτι τοὺς χρόνους κακοποιός διε δέξατο "Αρης ἢ Κρόνος, ἢ τούτων τις αποκαταστα τ.κὸς (16) ἐγένετο, ἢ τὸν ἐνιαυτὸν τοῦτόν τις ἐπεθεώ- ρησεν ἐκ τετραγώνου, ή διαμέτρου, ἢ συνών, ἢ κεκεντρωμένος, ἢ παρὰ αἵρεσιν. Ὅμως καὶ ἄλλα μυρία εἰπεῖν ἔχει· πρὸς τούτοις δὲ, ἢ ἀγαθοποιός κακῷ ἀσύνθετος ἦν, ἢ ἀνεπιθεώρητος, ἢ ἐν σχήματι, ἢ παρὰ αἵρεσιν, ἢ ἐν ἐκλείψει, ἢ ἀνεπισύναφος, Η ἐν ἀμαυροῖς ἄστροις. Καὶ ὅμως πολλῶν προφάσεων οὐτῶν, πρὸς ἃ ἤκουσε τὰς ἀποδείξεις παρασχεῖν ἔχει. Μετὰ τοῦτον οὖν τὸν μαθηματικὸν ἑτέρῳ προσελθών, τὰ ἐναντία εἰπέ· ὅτι, Τάδε μοι τὸ ἀγαθὸν ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγονε· σὺ δὲ τὸν χρόνον τὸν αὐτὸν λέγε• ἀπαίτει δὲ ἐκ τίνος ἄρα τῆς γενέσεως τοῦτο γέγονε. Καὶ ὅμως, ὡς προείπον, ἔχει, σοῦ καταψευσαμένου, αὐτὸς ἐκ πολλῶν σχημάτων ἔν τι εὑρεῖν σχῆμα, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον, καὶ πλείονα, ὡς αὐτὸ ἐνεργή - σαν ὅθεν τὰ ἀγαθὰ ἐρεῖ γεγενῆσθαι· ἀδύνατον γὰρ ἐν πάσῃ γενέσει ἀνθρώπων, μὴ ἐν πάσῃ ὥρᾳ, τῶν ἀστέρων τοὺς μὲν καλῶς κεῖσθαι, τοὺς δὲ κακῶς· κύκλος γάρ ἐστιν ἐσομερής, ποικίλος, ἀπείρους ἔχων τὰς προφάσεις· πρὸς ἃς ἕκαστος εἰπεῖν ἔχει ὁ θέλει· ἦν γὰρ τρόπον ἐπὶ τῶν λοξῶν ὀνείρων ἐνίοτε οὐδὲν νοοῦμεν, ἀποβάντων δὲ οἰκειοτάτην προσφέρομεν επί- λυσιν· οὕτως καὶ τὸ μάθημα, πρὸ τοῦ τι αποτελεσθή ναι, οὐδὲν σαφὲς ἡμῖν μηνῦσαι δύναται· μετὰ δὲ τὴν τοῦ γενομένου ἱστορίαν τότε πρόδηλος ἡ τῆς ἐκβά- σεως αἰτία φαίνεται· πολλάκις μὲν οὖν οἱ προλέγοντες πταίουσι, καὶ μετὰ τὴν ἔκβασιν ἑαυτοὺς μέμφονται, λέγοντες ὅτι, Τόδε ἦν τὸ ποιῆσαν, καὶ οὐκ εἴδομεν. Τὸ μὲν οὖν καὶ τοὺς πάνυ ἐπιστήμονας πταίειν για νεται διὰ τὸ μὴ εἰδέναι, ὡς χθὲς ἔφην, ποῖα πάντως τῆς γενέσεως αἴτια γίνεται, ποῖα δὲ οὐ πάντως, καὶ ποῖα πάντως ποιῆσαι ἐπιθυμοῦμεν, οὐ πάντως δὲ ποιοῦμεν. Ηδε δὲ ἡ αἰτία ἡμῖν, τοῖς μυστήριον μετ μαθηκόσι, σαφής ἐστιν, ὅτι ἐλεύθερον ἔχοντες λογισ μὲν, ἐνίοτε ἐπέχειν ταύτην βουλευσάμενοι, νενικήκα- μεν. Οἱ δὲ ἀστρολόγοι, τοῦτο αὐτὸ τὸ μυστήριον οὐκ εἰδότες, περὶ πάσης προαιρέσεως ἀποφηνάμενοι ἐξ η IN GENESIM. B G D pulus, his consentanea de præsenti quæstioue cum patre, Laodice, in Circuitionibus locutus, quid- dam maxime necessarium in fine hujusmodi sermonum aſſert, de iis quæ per genituram evenisse videntur, oratione decimna quarta (17): Et pater: Ignosce mihi, lili ; hesterui enim sermones tui, quia veri, pepulerunt me ut tibi assentirer: sed mea conscientia, velut febris reliquia, fdem meam tan- tisper exercet ; scio enim quæcunque ad genituram meam pertinent, mihi omnia evenisse. Et ego respondi : Intellige mecum, o pater, quæ sit hujus disciplinæ natura ex his quæ tibi consulo. Cum mathematico congressus primum sic agito : Hæc mihi mala hoc vel illo tempore contigerunt : quo igitur ex astro mihi contigerint, scire pervclin. Respondebit ille, tunc temporis maleficum aut Sa- tarnum aut Martem dominatum fuisse, vel fuisse horum aliquod regrediens, vel ab horum aliquo annum hunc ex quadrangulo, vel diametro, vel in conjunctione, vel in centro, vel extra hæresim aspectum fuisse; tum et sexcenta ejusmodi ellu- tiel præterea, vel benignum astrum cum malo non conveniebat, vel non erat aspectabile, vel erat in schemate, vel extra læresim, vel in deliquio, vel non cohærebat, vel erat in obscuris stellis; cumque multi sint obtentus et cause, habet ad ea quæ rogatur, quod respondeat et subjiciat. Cum boc collocutus, alium deinde conveni mathematicum, el contraria dicito : Hoc mihi bonum illo tempore evenit, idem vero ipsum tempus significa, quo tibi mala evenisse dixeras; deinde interroga, qua id ex genesi tibi evenerit. Ille nililominus, ut dicebam, ementiente te, ex multis figuris et positionibus unam reperiet, et secundain, et tertiam, et alias plures, quasi ea effecerit, unde bona tibi dicet evenisse, Fieri quippe non potest, ut in omni ortu hominum, non in omni hora, stellarum hæ bonam, illæ malam habeant positionem : circulus enim ille partibus æqualis et varius est, et infinitas habet species; unde quidlibet dicere quivis possit. Quem- admodum enim de perplexis et dubiis somniis nihil intelligimus; al, ubi evenerint, aptissimam expositionem adferre solemus; ita mathematicorum disciplina, antequam quid evenerit, nibil aperte mobis declarare potest: verum ubi res evenerit, tunc causa eventus manifesta apparet; itaque saepenumero, qui prædicuut, falluntur, et post eventum ipsi se reprehendunt, dicuntque, Id rem effecerat, et nesciebamus. Lapsus igitur ille ac error vel peritissimorum inde est, quod ignorent, ut heri dicebam, quænam omnino sint ortus causæ, et quæ non omnino; et quæ omnino facere cupiamus, at non omnino facimus. Hæc autem causa nobis qui mysterium didicimus, perspicua est, quia cum libe- Cotelerii. (15) Philocalia impressa, ἐμβεβηκέναι, nale. (16) Eadem, ἀποκαταστικός, ale. 14. Ει Clemens Romanus, Petri apostoli disci- (17) Vide lib. x Recog., n. 10 et seq., et nolas

ποιοῦμεν· ἀτάκτῳ μὲν, ὅτε ἁμαρτάνομεν, πεπαιδευμένῃ δὲ, οὐκ ἄτερ ἀγγέλων, οὐδὲ θείων γραμμάτων, οὐδὲ ὑπηρετῶν ἁγίων, ὅτε Θεῷ εὐάρεστα πράττομεν. Κα. Κλήμης δὲ ὁ Ρωμαῖος, Πέτρου ἀποστόλου Α μαθητής, συνῳδὲ τούτοις ἐν τῷ παρόντι προ- βλήματι πρὸς τὸν πατέρα ἐν Λαοδικείᾳ εἰπὼν ἐν ταῖς Περιόδοις, ἀναγκαιότατόν τι ἐπὶ τέλει τῶν τοιούτων λόγων φησὶ περὶ τῶν τῆς γενέσεως δοκούντων ἐκβεβηκέναι (15) λόγῳ τεσσαρεσκαιδεκά- τῳ· « Καὶ ὁ πατήρ· Συγγνωθί μοι, ὦ τέκνον· οἱ μὲν γὰρ χθές σου λόγοι ἀληθεῖς ὄντες συνελογίσαντό μοι συνθέσθαι σοι· ἡ δὲ ἐμὴ συνείδησις μικρά με, ὥσπερ πυρετοῦ ἔλλειμμα, πρὸς ἀπιστίαν βραχέα βασανίζει σύνοιδα γὰρ ἐμαυτῷ τὰ τῆς γενέσεως πάντα μοι ἀποτελεσθέντα. Κἀγὼ ἀπεκρινάμην· Συννόησόν μοι, ὦ πάτερ, οἷαν φύσιν ἔχει τὸ μάθημα, ἐξ ὧν ἐγὼ συμβουλεύω. Μαθηματικῷ συμβαλὼν εἰπὲ πρῶτον αὐτῷ, ὅτι, Τάδε μοι φαῦλα ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγο ν:ν· ἐκ τίνος ἄρα μοι τῶν ἀστέρων γέγονε, μαθεῖν ἤθελον. Καὶ ἐρεῖ, ὅτι τοὺς χρόνους κακοποιός διε δέξατο "Αρης ἢ Κρόνος, ἢ τούτων τις αποκαταστα τ.κὸς (16) ἐγένετο, ἢ τὸν ἐνιαυτὸν τοῦτόν τις ἐπεθεώ- ρησεν ἐκ τετραγώνου, ή διαμέτρου, ἢ συνών, ἢ κεκεντρωμένος, ἢ παρὰ αἵρεσιν. Ὅμως καὶ ἄλλα μυρία εἰπεῖν ἔχει· πρὸς τούτοις δὲ, ἢ ἀγαθοποιός κακῷ ἀσύνθετος ἦν, ἢ ἀνεπιθεώρητος, ἢ ἐν σχήματι, ἢ παρὰ αἵρεσιν, ἢ ἐν ἐκλείψει, ἢ ἀνεπισύναφος, Η ἐν ἀμαυροῖς ἄστροις. Καὶ ὅμως πολλῶν προφάσεων οὐτῶν, πρὸς ἃ ἤκουσε τὰς ἀποδείξεις παρασχεῖν ἔχει. Μετὰ τοῦτον οὖν τὸν μαθηματικὸν ἑτέρῳ προσελθών, τὰ ἐναντία εἰπέ· ὅτι, Τάδε μοι τὸ ἀγαθὸν ἐν τῷδε τῷ χρόνῳ γέγονε· σὺ δὲ τὸν χρόνον τὸν αὐτὸν λέγε• ἀπαίτει δὲ ἐκ τίνος ἄρα τῆς γενέσεως τοῦτο γέγονε. Καὶ ὅμως, ὡς προείπον, ἔχει, σοῦ καταψευσαμένου, αὐτὸς ἐκ πολλῶν σχημάτων ἔν τι εὑρεῖν σχῆμα, καὶ δεύτερον, καὶ τρίτον, καὶ πλείονα, ὡς αὐτὸ ἐνεργή - σαν ὅθεν τὰ ἀγαθὰ ἐρεῖ γεγενῆσθαι· ἀδύνατον γὰρ ἐν πάσῃ γενέσει ἀνθρώπων, μὴ ἐν πάσῃ ὥρᾳ, τῶν ἀστέρων τοὺς μὲν καλῶς κεῖσθαι, τοὺς δὲ κακῶς· κύκλος γάρ ἐστιν ἐσομερής, ποικίλος, ἀπείρους ἔχων τὰς προφάσεις· πρὸς ἃς ἕκαστος εἰπεῖν ἔχει ὁ θέλει· ἦν γὰρ τρόπον ἐπὶ τῶν λοξῶν ὀνείρων ἐνίοτε οὐδὲν νοοῦμεν, ἀποβάντων δὲ οἰκειοτάτην προσφέρομεν επί- λυσιν· οὕτως καὶ τὸ μάθημα, πρὸ τοῦ τι αποτελεσθή ναι, οὐδὲν σαφὲς ἡμῖν μηνῦσαι δύναται· μετὰ δὲ τὴν τοῦ γενομένου ἱστορίαν τότε πρόδηλος ἡ τῆς ἐκβά- σεως αἰτία φαίνεται· πολλάκις μὲν οὖν οἱ προλέγοντες πταίουσι, καὶ μετὰ τὴν ἔκβασιν ἑαυτοὺς μέμφονται, λέγοντες ὅτι, Τόδε ἦν τὸ ποιῆσαν, καὶ οὐκ εἴδομεν. Τὸ μὲν οὖν καὶ τοὺς πάνυ ἐπιστήμονας πταίειν για νεται διὰ τὸ μὴ εἰδέναι, ὡς χθὲς ἔφην, ποῖα πάντως τῆς γενέσεως αἴτια γίνεται, ποῖα δὲ οὐ πάντως, καὶ ποῖα πάντως ποιῆσαι ἐπιθυμοῦμεν, οὐ πάντως δὲ ποιοῦμεν. Ηδε δὲ ἡ αἰτία ἡμῖν, τοῖς μυστήριον μετ μαθηκόσι, σαφής ἐστιν, ὅτι ἐλεύθερον ἔχοντες λογισ μὲν, ἐνίοτε ἐπέχειν ταύτην βουλευσάμενοι, νενικήκα- μεν. Οἱ δὲ ἀστρολόγοι, τοῦτο αὐτὸ τὸ μυστήριον οὐκ εἰδότες, περὶ πάσης προαιρέσεως ἀποφηνάμενοι ἐξ η IN GENESIM. B G D pulus, his consentanea de præsenti quæstioue cum patre, Laodice, in Circuitionibus locutus, quid- dam maxime necessarium in fine hujusmodi sermonum aſſert, de iis quæ per genituram evenisse videntur, oratione decimna quarta (17): Et pater: Ignosce mihi, lili ; hesterui enim sermones tui, quia veri, pepulerunt me ut tibi assentirer: sed mea conscientia, velut febris reliquia, fdem meam tan- tisper exercet ; scio enim quæcunque ad genituram meam pertinent, mihi omnia evenisse. Et ego respondi : Intellige mecum, o pater, quæ sit hujus disciplinæ natura ex his quæ tibi consulo. Cum mathematico congressus primum sic agito : Hæc mihi mala hoc vel illo tempore contigerunt : quo igitur ex astro mihi contigerint, scire pervclin. Respondebit ille, tunc temporis maleficum aut Sa- tarnum aut Martem dominatum fuisse, vel fuisse horum aliquod regrediens, vel ab horum aliquo annum hunc ex quadrangulo, vel diametro, vel in conjunctione, vel in centro, vel extra hæresim aspectum fuisse; tum et sexcenta ejusmodi ellu- tiel præterea, vel benignum astrum cum malo non conveniebat, vel non erat aspectabile, vel erat in schemate, vel extra læresim, vel in deliquio, vel non cohærebat, vel erat in obscuris stellis; cumque multi sint obtentus et cause, habet ad ea quæ rogatur, quod respondeat et subjiciat. Cum boc collocutus, alium deinde conveni mathematicum, el contraria dicito : Hoc mihi bonum illo tempore evenit, idem vero ipsum tempus significa, quo tibi mala evenisse dixeras; deinde interroga, qua id ex genesi tibi evenerit. Ille nililominus, ut dicebam, ementiente te, ex multis figuris et positionibus unam reperiet, et secundain, et tertiam, et alias plures, quasi ea effecerit, unde bona tibi dicet evenisse, Fieri quippe non potest, ut in omni ortu hominum, non in omni hora, stellarum hæ bonam, illæ malam habeant positionem : circulus enim ille partibus æqualis et varius est, et infinitas habet species; unde quidlibet dicere quivis possit. Quem- admodum enim de perplexis et dubiis somniis nihil intelligimus; al, ubi evenerint, aptissimam expositionem adferre solemus; ita mathematicorum disciplina, antequam quid evenerit, nibil aperte mobis declarare potest: verum ubi res evenerit, tunc causa eventus manifesta apparet; itaque saepenumero, qui prædicuut, falluntur, et post eventum ipsi se reprehendunt, dicuntque, Id rem effecerat, et nesciebamus. Lapsus igitur ille ac error vel peritissimorum inde est, quod ignorent, ut heri dicebam, quænam omnino sint ortus causæ, et quæ non omnino; et quæ omnino facere cupiamus, at non omnino facimus. Hæc autem causa nobis qui mysterium didicimus, perspicua est, quia cum libe- Cotelerii. (15) Philocalia impressa, ἐμβεβηκέναι, nale. (16) Eadem, ἀποκαταστικός, ale. 14. Ει Clemens Romanus, Petri apostoli disci- (17) Vide lib. x Recog., n. 10 et seq., et nolas

ἀδηλότητα ποιούμενοι τὴν προαίρεσιν, ὡς χθὲς ἀπε- δείξαμεν. Σὺ δὲ τοῦ λοιποῦ πρὸς ταῦτα εἴ τι ἔχεις εἰπεῖν, λέγε. Καὶ ὁμόσας ἀπεκρίνατο, μηδὲν τούτων ἀληθέστερον εἶναι, ὧν εἶπεν. » Α ἀρχῆς, πταίσαντες τους κλιμακτῆρας ἐπενόησαν, εἰς ΕΚ ΤΟΥ Γ΄ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. Ιη- τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὴν ἐλάσσω. Περί κοσμοπ. Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τους δύο φωστῆρας τους μεγάλους· σὺν τὸν φωστῆρα Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τους μεγάλους, τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς τὰς ἀρχὰς (19) τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστέρας. Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ὁ Θεὸς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. » Ζητη- τέον δὴ εἰ ταὐτόν ἐστι τὸ, εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, τῷ, καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας· καὶ τὸ, εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, τῷ, καὶ ἄρχειν τῆς νυκτός. Καὶ ὁ ᾿Ακύλας γὰρ τὸ ἀνάλογον (20) ετήρησε, ποιήσας ἀντὶ μὲν τοῦ, εἰς ἀρχὰς, εἰς ἐξουσίαν· ἀντὶ δὲ τοῦ, ἄρχειν, ἐξουσιάζειν. Φασὶ δὲ οἷς ἐμέλησε τῆς τῶν σημαινο μένων ἐξετάσεως, ἐν τοῖς τόποις τοῖς ἔχουσι συζυγίαν προσηγοριῶν καὶ κατηγορημάτων (21), προϋφίστασθαι τὰ τυγχάνοντα τῶν προσηγοριῶν, καὶ ἐπιγίνεσθαι τὰ κατηγορήματα παρὰ τὰς προσηγορίας· καὶ προσηγο ρίαν μὲν ἔχουσαν κατηγόρημά φασιν, οἷον τὴν φρά νησιν, κατηγόρημα δὲ εἶναι τὸ φρονεῖν· ὁμοίως προσο ηγορίαν τὴν σωφροσύνην, κατηγόρημα τὸ σωρο νεῖν· καὶ προϋφίστασθαί φασι τὴν φρόνησιν, είτ' ἐπιγίνεσθαι κατηγόρημα, ἀπὸ φρονήσεως τὸ φρονεῖν. Ταῦτα δὲ εἰ καὶ δόξομέν τισι παρὰ τὸ βούλημα ποιεῖν τῆς Γραφῆς, τετηρήκαμεν· ἐπεὶ ὁ μὲν ποιῶν τοὺς φωστῆρας Θεὸς ποιεῖ τὸν μὲν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, τὸν δὲ ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτός· τίθεται δὲ αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, οὐκέτι εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός, ἀλλὰ εἰς τὸ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. Τὸ γὰρ τεταγμένως καὶ ἀκολούθως τῷ τεχνολογουμένῳ κατὰ τὸν τόπον προς τετάχθαι τὰς προσηγορίας, εἶτ᾽ ἐπιφέρεσθαι τὰ κατ τὸν μέγαν εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας, καὶ σὺν τὸν φωστῆρα μικρὸν εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός. « Εt τηγορημάτων, ORIGENES ram habeamus rationis facultatem, cum eam interdum cohibere decrevimus, vicimus. Astrologi autem, quibus id mysterium ignotum est, de omni libera voluntate statim pronuntiantes, sæpe lapsi climacteras commenti sunt, et liberam homi- nis voluntatem in incerto, ut heri demonstravimus, posuerunt. Cæterum, si quid habes, quod ad hæc respondeas, age. Et juratus respondit, Nihil iis quæ dixisti verius est. › E TOMO III COMMENTARIORUM IN GENESIM (18). Ad caput 1, vers. et seq. • Et fecit Deus duo luminaria magna, luminare B magnum in principatum diei, et luminare minus in principatum noctis, et stellas: et posuit ea Deus in firmamento coeli, ut lucerent super terram et præcessent diei ac nocti. › Jam quærendum est sitne idem, in principatum diei, ac istud, ut præes- sent diei; et illud, in principatum noctis, idem sit ac istud, ut praessent nocli. Aquila enim analo- giam servavit, et pro his verbis, in principatum, posuit, in potestatem ; et pro illis, ut prasint, vertit, ut potestatem habeant. Aiunt porro, qui significata diligentius persecuti sunt, in iis locis in quibus est appellationum et prædicatorum con- junctio, antecedere ea, quæ gaudent appellatioui- bus, sequi vero prædicata; et appellationem quidem que habet praedicatum, esse, verbi gratia, intelli- gentiam, prædicatum autem esse intelligere. Simi- liter appellationem, temperantiam; prædicatum temperatum esse; et præcelere quidem dicunt intelligentiam ; succedere prædicatum, ab intelli- gentia, intelligere. Hæc auten, et si aliquibus videbimur præter mentem Scripturæ facere, obser- vavimus quandoquidem qui facit luminaria Deus, facit magnum in principatum diei et nunus in princi- patum noctis, ponit autem ea in firmamento cœli, non in principatum diei et noctis, sed ut præsint diei et nocti. Quod enim ordine et congruenter ejus senten- tiæ qui artem logicam præcipit, in eo loco prius posi- tæ sint appellationes, deinde adjungantur prædicata, id nos ad inquirendum movit num rem ita se Hoc fragmentum exhibet Philocalia, cap. 14. terpretatio Latina est Joannis Tarini. cum integrum profert Philoponus lib. 1, cap. 17. qui talis est : C • fecit Deus duo luminaria magna: simul luminare ma- gnum in potestatem diei, et simul luminare par- vum in potestatem noctis. › HUETIUS. etc. Vide Laertium iu Zenone, et iu cum observationes Ægidii Menagii. Ib. . (18) Ἐκ τοῦ γ' τόμου τῶν εἰς τὴν Γένεσιν. (19) Εἰς τὰς ἀρχάς, etc. Scribendum, εἰς ἀρχὰς (20) καὶ ὁ ᾿Ακύλας γὰρ τὸ ἀνάλογον, etc. Lo (21) Ἔχουσι συζυγίαν προσηγοριών και και

ἀδηλότητα ποιούμενοι τὴν προαίρεσιν, ὡς χθὲς ἀπε- δείξαμεν. Σὺ δὲ τοῦ λοιποῦ πρὸς ταῦτα εἴ τι ἔχεις εἰπεῖν, λέγε. Καὶ ὁμόσας ἀπεκρίνατο, μηδὲν τούτων ἀληθέστερον εἶναι, ὧν εἶπεν. » Α ἀρχῆς, πταίσαντες τους κλιμακτῆρας ἐπενόησαν, εἰς ΕΚ ΤΟΥ Γ΄ ΤΟΜΟΥ ΤΩΝ ΕΙΣ ΤΗΝ ΓΕΝΕΣΙΝ. Ιη- τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα τὴν ἐλάσσω. Περί κοσμοπ. Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τους δύο φωστῆρας τους μεγάλους· σὺν τὸν φωστῆρα Καὶ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τοὺς δύο φωστῆρας τους μεγάλους, τὸν φωστῆρα τὸν μέγαν εἰς τὰς ἀρχὰς (19) τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν φωστῆρα ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ τοὺς ἀστέρας. Καὶ ἔθετο αὐτοὺς ὁ Θεὸς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, ὥστε φαίνειν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. » Ζητη- τέον δὴ εἰ ταὐτόν ἐστι τὸ, εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, τῷ, καὶ ἄρχειν τῆς ἡμέρας· καὶ τὸ, εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, τῷ, καὶ ἄρχειν τῆς νυκτός. Καὶ ὁ ᾿Ακύλας γὰρ τὸ ἀνάλογον (20) ετήρησε, ποιήσας ἀντὶ μὲν τοῦ, εἰς ἀρχὰς, εἰς ἐξουσίαν· ἀντὶ δὲ τοῦ, ἄρχειν, ἐξουσιάζειν. Φασὶ δὲ οἷς ἐμέλησε τῆς τῶν σημαινο μένων ἐξετάσεως, ἐν τοῖς τόποις τοῖς ἔχουσι συζυγίαν προσηγοριῶν καὶ κατηγορημάτων (21), προϋφίστασθαι τὰ τυγχάνοντα τῶν προσηγοριῶν, καὶ ἐπιγίνεσθαι τὰ κατηγορήματα παρὰ τὰς προσηγορίας· καὶ προσηγο ρίαν μὲν ἔχουσαν κατηγόρημά φασιν, οἷον τὴν φρά νησιν, κατηγόρημα δὲ εἶναι τὸ φρονεῖν· ὁμοίως προσο ηγορίαν τὴν σωφροσύνην, κατηγόρημα τὸ σωρο νεῖν· καὶ προϋφίστασθαί φασι τὴν φρόνησιν, είτ' ἐπιγίνεσθαι κατηγόρημα, ἀπὸ φρονήσεως τὸ φρονεῖν. Ταῦτα δὲ εἰ καὶ δόξομέν τισι παρὰ τὸ βούλημα ποιεῖν τῆς Γραφῆς, τετηρήκαμεν· ἐπεὶ ὁ μὲν ποιῶν τοὺς φωστῆρας Θεὸς ποιεῖ τὸν μὲν μέγαν εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας, τὸν δὲ ἐλάσσω εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτός· τίθεται δὲ αὐτοὺς ἐν τῷ στερεώματι τοῦ οὐρανοῦ, οὐκέτι εἰς ἀρχὰς τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός, ἀλλὰ εἰς τὸ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. Τὸ γὰρ τεταγμένως καὶ ἀκολούθως τῷ τεχνολογουμένῳ κατὰ τὸν τόπον προς τετάχθαι τὰς προσηγορίας, εἶτ᾽ ἐπιφέρεσθαι τὰ κατ τὸν μέγαν εἰς ἐξουσίαν τῆς ἡμέρας, καὶ σὺν τὸν φωστῆρα μικρὸν εἰς ἐξουσίαν τῆς νυκτός. « Εt τηγορημάτων, ORIGENES ram habeamus rationis facultatem, cum eam interdum cohibere decrevimus, vicimus. Astrologi autem, quibus id mysterium ignotum est, de omni libera voluntate statim pronuntiantes, sæpe lapsi climacteras commenti sunt, et liberam homi- nis voluntatem in incerto, ut heri demonstravimus, posuerunt. Cæterum, si quid habes, quod ad hæc respondeas, age. Et juratus respondit, Nihil iis quæ dixisti verius est. › E TOMO III COMMENTARIORUM IN GENESIM (18). Ad caput 1, vers. et seq. • Et fecit Deus duo luminaria magna, luminare B magnum in principatum diei, et luminare minus in principatum noctis, et stellas: et posuit ea Deus in firmamento coeli, ut lucerent super terram et præcessent diei ac nocti. › Jam quærendum est sitne idem, in principatum diei, ac istud, ut præes- sent diei; et illud, in principatum noctis, idem sit ac istud, ut praessent nocli. Aquila enim analo- giam servavit, et pro his verbis, in principatum, posuit, in potestatem ; et pro illis, ut prasint, vertit, ut potestatem habeant. Aiunt porro, qui significata diligentius persecuti sunt, in iis locis in quibus est appellationum et prædicatorum con- junctio, antecedere ea, quæ gaudent appellatioui- bus, sequi vero prædicata; et appellationem quidem que habet praedicatum, esse, verbi gratia, intelli- gentiam, prædicatum autem esse intelligere. Simi- liter appellationem, temperantiam; prædicatum temperatum esse; et præcelere quidem dicunt intelligentiam ; succedere prædicatum, ab intelli- gentia, intelligere. Hæc auten, et si aliquibus videbimur præter mentem Scripturæ facere, obser- vavimus quandoquidem qui facit luminaria Deus, facit magnum in principatum diei et nunus in princi- patum noctis, ponit autem ea in firmamento cœli, non in principatum diei et noctis, sed ut præsint diei et nocti. Quod enim ordine et congruenter ejus senten- tiæ qui artem logicam præcipit, in eo loco prius posi- tæ sint appellationes, deinde adjungantur prædicata, id nos ad inquirendum movit num rem ita se Hoc fragmentum exhibet Philocalia, cap. 14. terpretatio Latina est Joannis Tarini. cum integrum profert Philoponus lib. 1, cap. 17. qui talis est : C • fecit Deus duo luminaria magna: simul luminare ma- gnum in potestatem diei, et simul luminare par- vum in potestatem noctis. › HUETIUS. etc. Vide Laertium iu Zenone, et iu cum observationes Ægidii Menagii. Ib. . (18) Ἐκ τοῦ γ' τόμου τῶν εἰς τὴν Γένεσιν. (19) Εἰς τὰς ἀρχάς, etc. Scribendum, εἰς ἀρχὰς (20) καὶ ὁ ᾿Ακύλας γὰρ τὸ ἀνάλογον, etc. Lo (21) Ἔχουσι συζυγίαν προσηγοριών και και

ηγορήματα, κεκίνηκεν ἡμᾶς μήποτε τὸ πρᾶγμα καὶ παρὰ τῷ θεράποντι νενόηται (29), οὕτως ἔχον, καὶ μάλιστα ἐπεὶ ὁ κυριώτατα ἑρμηνεύειν (23) φιλο- τιμούμενος ᾿Ακύλας οὐκ ἄλλο πεποίηκε παρὰ τὴν προσηγορίαν καὶ τὸ κατηγόρημα. Επιστησάτω δ' ὁ δυσπαραδέκτως ἔχων τούτων, εἰ δύναται ἠθικὸν πρό- βλημα, ἢ φυσιολογούμενον, ἢ θεολογούμενον χωρὶς ἀκριβείας σημαινομένων καὶ τῶν κατὰ τὸν λογικὸν τόπον τρανουμένων, ὃν δεῖ τρόπον παρίστασθαι. Τι γὰρ ἄτοπον ἀκούειν τῶν κυριολεκτουμένων ἐν ταῖς διαλέκτοις, καὶ ἐφιστάνειν ἐπιμελῶς τοῖς σημαινομέ- νοις ; ἔστι γὰρ ὅπου παρὰ τὴν ἄγνοιαν τῶν λογικῶν μεγάλως περιπίπτομεν μὴ καθαίροντες τὰς όμωνυ- μίας, καὶ ἀμφιβολίας, καὶ καταχρήσεις, καὶ κυριο λεξίας, καὶ διαστολάς· οἷον παρὰ τὸ ἀγνοεῖσθαι τὴν ὁμώνυμον τῆς κόσμου προσηγορίας φωνὴν ἐκπε- πτώκασιν ἐπὶ τὸ (24) ἀσεβέστατα φρονεῖν περὶ τοῦ Δημιουργοῦ οἱ μὴ καθάραντες, ἐπὶ τίνων κεῖται τὸ, • Ο κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται, ο ὅτι ἀντὶ τῶν περιγείων καὶ ἀνθρωπίνων τοῦτο οὕτως ἐκεῖ τῷ Ιωάννῃ εἴρηται. Οἰηθέντες γὰρ κόσμον κατ' αὐτὴν τὴν λέξιν σημαίνεσθαι τὸ σύστημα τὸ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς, θρασύτατα καὶ ἀνοσιώτατα ἀποφαίνονται περὶ Θεοῦ· μηδαμῶς ἔργῳ δεικνύναι δυνάμενοι πῶς ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες, τὰ οὕτω τεταγμένως (25) κινούμενα, κεῖται ἐν τῷ πονη- ρῷ. Εἶτα ἐὰν προσάγωμεν αὐτοῖς ἐκ τοῦ, «Οὗτός ἐστιν ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ὅτι κόσμος ἔνθα ἡ ἁμαρτία πλεονάζει κατὰ ταύτας τὰς λέξεις λέγεται, τουτέστιν ἐν τοῖς περίγείοις τόποις, εὐγνωμονοῦντες μὲν προσήσονται τὰ λεγόμενα, φιλονεικοῦντες δὲ, ηλιθίως αναστρεφό- μενοι, ἐπιμενοῦσι τοῖς ἅπαξ κριθεῖσι μοχθηροῖς διὰ τὴν ἄγνοιαν τῆς ὁμωνυμίας· πάλιν τε αὖ ἐὰν λέγηται, « Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ, ο οὐκέτι δυνήσονται ἡ ἐξειλήφασι περὶ παντὸς τοῦ κόσμου, τουτέστι περὶ τῶν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, μά λιστα κατὰ τὰς ὑποθέσεις αὐτῶν δεῖξαι· καὶ κατ' αὐτοῦ γὰρ ἀνάγκη την λέξιν ὡς ὁμώνυμον ἐξετά- ζεσθαι. Καὶ περὶ τὴν ἀμφιβολίαν δὲ μοχθηρῶν ἐχε δοχῶν καὶ παρὰ τὴν διαστολὴν (26) των στιγμών, καὶ ἄλλων δὲ μυρίων παραδείγματά ἐστι φιλοτιμη- σάμενον οὐκ ὀλίγα λαβεῖν. Ταῦτα δὲ παρεξέβημεν, ἵνα δείξωμεν, ὅτι καὶ καθ' ἡμᾶς τοὺς θέλοντας μὴ σφάλλεσθαι περὶ τὴν ἀλήθειαν ἐν τῷ νοεῖν τὰς θείας Γραφὰς ἀναγκαιότατά ἐστι τὰ πίπτοντα εἰς τὴν χρῆσιν εἰδέναι λογικά· ὧν καὶ νῦν ἐδεήθημεν εἰς τὸ εὑρεῖν τὴν διαφορὰν τῶν λεγομένων γεγονέναι « εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ εἰς τὸ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. καὶ παρὰ τῷ τὰ θεία γράφοντι νενόηται. θεράπων οι θεράπων Θεοῦ. γμένα. περὶ τὴν διαστολήν. IN GENESIM. B A habere Moyses servus Dei intellexerit : maxime, cum is qui omnino proprie interpretari studuit, Aquila, aliud nihil posuerit præter appellationem et præ- dicatum. Videat porro qui hæc ægre admittit, pos- sitne propositionem de moribus, aut de rerum na- tura, aut de theologia, sine accurata significatorum et eorum quæ dialecticis locis illustrantur, cognitio - ne, recte astruere. Quid enim absurdi est eos, qui verborum proprietates in singulis linguis investi- gant, audire, et significatis iulærere diligenter ? interdum enim propter ignorationem logice disci- plinæ, graviter labimur, quod æquivocationes, am- liguas voces, proprias et improprias dictiones, et distinctiones non dijudicemus; quemadmodum ex ignoratione æquivocationis quæ est in appellatione mundi, ad infandas de Creatore sententias dilapsi sunt, non discernentes de quibus positum sit illud : ‹ Mundus in maligno positus est”, quod de ter- renis et humanis eo loco Joannes usurpavit. Arbi- trati enim mundum hac dictione significare cœli et terræ orbem et quæ in iis continentur, audacissiino et supra quam dici potest, nefarie de Deo pronun- tiant cum reipsa demonstrare non possint, quo pacto sol et luna et astra, quæ tam apto ordine moventur, in maligno posita sint. Deinde si ex hoc loco Hic est Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi ³, › probare ipsis voluerimus mundum, ubi abundat peccatum, secundum has locutiones dici, hoc est de terrestribus locis; qui candido animo fuerint, admittent quæ dicuntur; contentiosi vero, stolide et inepte sese versantes, iis adhærere per- gent quæ semel mala judicaverint propter ignora- tionem æquivocationis. Rursus si dicatur: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi 87, › non jam poterunt quod de universo mundo acceperant, hoc est, de iis quæ in toto mundo sunt, præsertim secundum hypotheses suas demonstrare: de eodem enim dictionem ut plura significantem pervestigare necesse est. Ambiguitatis autem perversarum expo- sitionum et interpunctionis et sexcentorum ejusmodi exempla non pauca reperiet, qui id studebit. Sed hæc per digressionem, ut ostenderemus ita nos quoque existimare illis, qui volunt in intelligen- tia divinarum Scripturarum veritatem tenere, nec p labi, pernecessariam esse liberalium artium scien- tiam, quibus et nunc nobis opus fuit, ut invenire- mus, quo differant illa, quæ dicuntur facta in principatum noctis, et ut praessent diei et nocti. C ss Joan. v, 19. se Joan. 1, 29. II Cor. v, 19. Tarini editio, et ita legebat quoque Genebrardus : vitiose, si modo mendosam scripturam integra scimus seponere. Quod si conjecturæ locus est, ita legendum esse suspicari possis, Hinc Huetius, cui assentiri non possum, quod alibi ab Origene Moyses simpli- citer dicatur Vide notas ad Exhort. ad martyrium, pag 306. Epistola ad Africanum; sic sape Hieronymus. licet, Marcionista alique eorum corporati. tur, (22) Καὶ παρὰ τῷ θεράποντι νενόηται. Ita label (25) Ο κυριώτατα ερμηνεύειν, etc. Sic saepe in (24) Εκπεπτώκασιν ἐπὶ τό. Valentiniani vide- (25) Philoc. ms., τεταγμένως; impressa, τετα- (26) Παρὰ τὴν διαστολήν. Ηuet. legend. vide

ηγορήματα, κεκίνηκεν ἡμᾶς μήποτε τὸ πρᾶγμα καὶ παρὰ τῷ θεράποντι νενόηται (29), οὕτως ἔχον, καὶ μάλιστα ἐπεὶ ὁ κυριώτατα ἑρμηνεύειν (23) φιλο- τιμούμενος ᾿Ακύλας οὐκ ἄλλο πεποίηκε παρὰ τὴν προσηγορίαν καὶ τὸ κατηγόρημα. Επιστησάτω δ' ὁ δυσπαραδέκτως ἔχων τούτων, εἰ δύναται ἠθικὸν πρό- βλημα, ἢ φυσιολογούμενον, ἢ θεολογούμενον χωρὶς ἀκριβείας σημαινομένων καὶ τῶν κατὰ τὸν λογικὸν τόπον τρανουμένων, ὃν δεῖ τρόπον παρίστασθαι. Τι γὰρ ἄτοπον ἀκούειν τῶν κυριολεκτουμένων ἐν ταῖς διαλέκτοις, καὶ ἐφιστάνειν ἐπιμελῶς τοῖς σημαινομέ- νοις ; ἔστι γὰρ ὅπου παρὰ τὴν ἄγνοιαν τῶν λογικῶν μεγάλως περιπίπτομεν μὴ καθαίροντες τὰς όμωνυ- μίας, καὶ ἀμφιβολίας, καὶ καταχρήσεις, καὶ κυριο λεξίας, καὶ διαστολάς· οἷον παρὰ τὸ ἀγνοεῖσθαι τὴν ὁμώνυμον τῆς κόσμου προσηγορίας φωνὴν ἐκπε- πτώκασιν ἐπὶ τὸ (24) ἀσεβέστατα φρονεῖν περὶ τοῦ Δημιουργοῦ οἱ μὴ καθάραντες, ἐπὶ τίνων κεῖται τὸ, • Ο κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται, ο ὅτι ἀντὶ τῶν περιγείων καὶ ἀνθρωπίνων τοῦτο οὕτως ἐκεῖ τῷ Ιωάννῃ εἴρηται. Οἰηθέντες γὰρ κόσμον κατ' αὐτὴν τὴν λέξιν σημαίνεσθαι τὸ σύστημα τὸ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς, θρασύτατα καὶ ἀνοσιώτατα ἀποφαίνονται περὶ Θεοῦ· μηδαμῶς ἔργῳ δεικνύναι δυνάμενοι πῶς ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες, τὰ οὕτω τεταγμένως (25) κινούμενα, κεῖται ἐν τῷ πονη- ρῷ. Εἶτα ἐὰν προσάγωμεν αὐτοῖς ἐκ τοῦ, «Οὗτός ἐστιν ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ὅτι κόσμος ἔνθα ἡ ἁμαρτία πλεονάζει κατὰ ταύτας τὰς λέξεις λέγεται, τουτέστιν ἐν τοῖς περίγείοις τόποις, εὐγνωμονοῦντες μὲν προσήσονται τὰ λεγόμενα, φιλονεικοῦντες δὲ, ηλιθίως αναστρεφό- μενοι, ἐπιμενοῦσι τοῖς ἅπαξ κριθεῖσι μοχθηροῖς διὰ τὴν ἄγνοιαν τῆς ὁμωνυμίας· πάλιν τε αὖ ἐὰν λέγηται, « Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ, ο οὐκέτι δυνήσονται ἡ ἐξειλήφασι περὶ παντὸς τοῦ κόσμου, τουτέστι περὶ τῶν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, μά λιστα κατὰ τὰς ὑποθέσεις αὐτῶν δεῖξαι· καὶ κατ' αὐτοῦ γὰρ ἀνάγκη την λέξιν ὡς ὁμώνυμον ἐξετά- ζεσθαι. Καὶ περὶ τὴν ἀμφιβολίαν δὲ μοχθηρῶν ἐχε δοχῶν καὶ παρὰ τὴν διαστολὴν (26) των στιγμών, καὶ ἄλλων δὲ μυρίων παραδείγματά ἐστι φιλοτιμη- σάμενον οὐκ ὀλίγα λαβεῖν. Ταῦτα δὲ παρεξέβημεν, ἵνα δείξωμεν, ὅτι καὶ καθ' ἡμᾶς τοὺς θέλοντας μὴ σφάλλεσθαι περὶ τὴν ἀλήθειαν ἐν τῷ νοεῖν τὰς θείας Γραφὰς ἀναγκαιότατά ἐστι τὰ πίπτοντα εἰς τὴν χρῆσιν εἰδέναι λογικά· ὧν καὶ νῦν ἐδεήθημεν εἰς τὸ εὑρεῖν τὴν διαφορὰν τῶν λεγομένων γεγονέναι « εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ εἰς τὸ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. καὶ παρὰ τῷ τὰ θεία γράφοντι νενόηται. θεράπων οι θεράπων Θεοῦ. γμένα. περὶ τὴν διαστολήν. IN GENESIM. B A habere Moyses servus Dei intellexerit : maxime, cum is qui omnino proprie interpretari studuit, Aquila, aliud nihil posuerit præter appellationem et præ- dicatum. Videat porro qui hæc ægre admittit, pos- sitne propositionem de moribus, aut de rerum na- tura, aut de theologia, sine accurata significatorum et eorum quæ dialecticis locis illustrantur, cognitio - ne, recte astruere. Quid enim absurdi est eos, qui verborum proprietates in singulis linguis investi- gant, audire, et significatis iulærere diligenter ? interdum enim propter ignorationem logice disci- plinæ, graviter labimur, quod æquivocationes, am- liguas voces, proprias et improprias dictiones, et distinctiones non dijudicemus; quemadmodum ex ignoratione æquivocationis quæ est in appellatione mundi, ad infandas de Creatore sententias dilapsi sunt, non discernentes de quibus positum sit illud : ‹ Mundus in maligno positus est”, quod de ter- renis et humanis eo loco Joannes usurpavit. Arbi- trati enim mundum hac dictione significare cœli et terræ orbem et quæ in iis continentur, audacissiino et supra quam dici potest, nefarie de Deo pronun- tiant cum reipsa demonstrare non possint, quo pacto sol et luna et astra, quæ tam apto ordine moventur, in maligno posita sint. Deinde si ex hoc loco Hic est Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi ³, › probare ipsis voluerimus mundum, ubi abundat peccatum, secundum has locutiones dici, hoc est de terrestribus locis; qui candido animo fuerint, admittent quæ dicuntur; contentiosi vero, stolide et inepte sese versantes, iis adhærere per- gent quæ semel mala judicaverint propter ignora- tionem æquivocationis. Rursus si dicatur: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi 87, › non jam poterunt quod de universo mundo acceperant, hoc est, de iis quæ in toto mundo sunt, præsertim secundum hypotheses suas demonstrare: de eodem enim dictionem ut plura significantem pervestigare necesse est. Ambiguitatis autem perversarum expo- sitionum et interpunctionis et sexcentorum ejusmodi exempla non pauca reperiet, qui id studebit. Sed hæc per digressionem, ut ostenderemus ita nos quoque existimare illis, qui volunt in intelligen- tia divinarum Scripturarum veritatem tenere, nec p labi, pernecessariam esse liberalium artium scien- tiam, quibus et nunc nobis opus fuit, ut invenire- mus, quo differant illa, quæ dicuntur facta in principatum noctis, et ut praessent diei et nocti. C ss Joan. v, 19. se Joan. 1, 29. II Cor. v, 19. Tarini editio, et ita legebat quoque Genebrardus : vitiose, si modo mendosam scripturam integra scimus seponere. Quod si conjecturæ locus est, ita legendum esse suspicari possis, Hinc Huetius, cui assentiri non possum, quod alibi ab Origene Moyses simpli- citer dicatur Vide notas ad Exhort. ad martyrium, pag 306. Epistola ad Africanum; sic sape Hieronymus. licet, Marcionista alique eorum corporati. tur, (22) Καὶ παρὰ τῷ θεράποντι νενόηται. Ita label (25) Ο κυριώτατα ερμηνεύειν, etc. Sic saepe in (24) Εκπεπτώκασιν ἐπὶ τό. Valentiniani vide- (25) Philoc. ms., τεταγμένως; impressa, τετα- (26) Παρὰ τὴν διαστολήν. Ηuet. legend. vide

ηγορήματα, κεκίνηκεν ἡμᾶς μήποτε τὸ πρᾶγμα καὶ παρὰ τῷ θεράποντι νενόηται (29), οὕτως ἔχον, καὶ μάλιστα ἐπεὶ ὁ κυριώτατα ἑρμηνεύειν (23) φιλο- τιμούμενος ᾿Ακύλας οὐκ ἄλλο πεποίηκε παρὰ τὴν προσηγορίαν καὶ τὸ κατηγόρημα. Επιστησάτω δ' ὁ δυσπαραδέκτως ἔχων τούτων, εἰ δύναται ἠθικὸν πρό- βλημα, ἢ φυσιολογούμενον, ἢ θεολογούμενον χωρὶς ἀκριβείας σημαινομένων καὶ τῶν κατὰ τὸν λογικὸν τόπον τρανουμένων, ὃν δεῖ τρόπον παρίστασθαι. Τι γὰρ ἄτοπον ἀκούειν τῶν κυριολεκτουμένων ἐν ταῖς διαλέκτοις, καὶ ἐφιστάνειν ἐπιμελῶς τοῖς σημαινομέ- νοις ; ἔστι γὰρ ὅπου παρὰ τὴν ἄγνοιαν τῶν λογικῶν μεγάλως περιπίπτομεν μὴ καθαίροντες τὰς όμωνυ- μίας, καὶ ἀμφιβολίας, καὶ καταχρήσεις, καὶ κυριο λεξίας, καὶ διαστολάς· οἷον παρὰ τὸ ἀγνοεῖσθαι τὴν ὁμώνυμον τῆς κόσμου προσηγορίας φωνὴν ἐκπε- πτώκασιν ἐπὶ τὸ (24) ἀσεβέστατα φρονεῖν περὶ τοῦ Δημιουργοῦ οἱ μὴ καθάραντες, ἐπὶ τίνων κεῖται τὸ, • Ο κόσμος ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται, ο ὅτι ἀντὶ τῶν περιγείων καὶ ἀνθρωπίνων τοῦτο οὕτως ἐκεῖ τῷ Ιωάννῃ εἴρηται. Οἰηθέντες γὰρ κόσμον κατ' αὐτὴν τὴν λέξιν σημαίνεσθαι τὸ σύστημα τὸ ἐξ οὐρανοῦ καὶ γῆς καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς, θρασύτατα καὶ ἀνοσιώτατα ἀποφαίνονται περὶ Θεοῦ· μηδαμῶς ἔργῳ δεικνύναι δυνάμενοι πῶς ἥλιος καὶ σελήνη καὶ ἀστέρες, τὰ οὕτω τεταγμένως (25) κινούμενα, κεῖται ἐν τῷ πονη- ρῷ. Εἶτα ἐὰν προσάγωμεν αὐτοῖς ἐκ τοῦ, «Οὗτός ἐστιν ὁ ἀμνὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου, ο ὅτι κόσμος ἔνθα ἡ ἁμαρτία πλεονάζει κατὰ ταύτας τὰς λέξεις λέγεται, τουτέστιν ἐν τοῖς περίγείοις τόποις, εὐγνωμονοῦντες μὲν προσήσονται τὰ λεγόμενα, φιλονεικοῦντες δὲ, ηλιθίως αναστρεφό- μενοι, ἐπιμενοῦσι τοῖς ἅπαξ κριθεῖσι μοχθηροῖς διὰ τὴν ἄγνοιαν τῆς ὁμωνυμίας· πάλιν τε αὖ ἐὰν λέγηται, « Θεὸς ἦν ἐν Χριστῷ κόσμον καταλλάσσων ἑαυτῷ, ο οὐκέτι δυνήσονται ἡ ἐξειλήφασι περὶ παντὸς τοῦ κόσμου, τουτέστι περὶ τῶν ἐν ὅλῳ τῷ κόσμῳ, μά λιστα κατὰ τὰς ὑποθέσεις αὐτῶν δεῖξαι· καὶ κατ' αὐτοῦ γὰρ ἀνάγκη την λέξιν ὡς ὁμώνυμον ἐξετά- ζεσθαι. Καὶ περὶ τὴν ἀμφιβολίαν δὲ μοχθηρῶν ἐχε δοχῶν καὶ παρὰ τὴν διαστολὴν (26) των στιγμών, καὶ ἄλλων δὲ μυρίων παραδείγματά ἐστι φιλοτιμη- σάμενον οὐκ ὀλίγα λαβεῖν. Ταῦτα δὲ παρεξέβημεν, ἵνα δείξωμεν, ὅτι καὶ καθ' ἡμᾶς τοὺς θέλοντας μὴ σφάλλεσθαι περὶ τὴν ἀλήθειαν ἐν τῷ νοεῖν τὰς θείας Γραφὰς ἀναγκαιότατά ἐστι τὰ πίπτοντα εἰς τὴν χρῆσιν εἰδέναι λογικά· ὧν καὶ νῦν ἐδεήθημεν εἰς τὸ εὑρεῖν τὴν διαφορὰν τῶν λεγομένων γεγονέναι « εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτὸς, καὶ εἰς τὸ ἄρχειν τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτός. καὶ παρὰ τῷ τὰ θεία γράφοντι νενόηται. θεράπων οι θεράπων Θεοῦ. γμένα. περὶ τὴν διαστολήν. IN GENESIM. B A habere Moyses servus Dei intellexerit : maxime, cum is qui omnino proprie interpretari studuit, Aquila, aliud nihil posuerit præter appellationem et præ- dicatum. Videat porro qui hæc ægre admittit, pos- sitne propositionem de moribus, aut de rerum na- tura, aut de theologia, sine accurata significatorum et eorum quæ dialecticis locis illustrantur, cognitio - ne, recte astruere. Quid enim absurdi est eos, qui verborum proprietates in singulis linguis investi- gant, audire, et significatis iulærere diligenter ? interdum enim propter ignorationem logice disci- plinæ, graviter labimur, quod æquivocationes, am- liguas voces, proprias et improprias dictiones, et distinctiones non dijudicemus; quemadmodum ex ignoratione æquivocationis quæ est in appellatione mundi, ad infandas de Creatore sententias dilapsi sunt, non discernentes de quibus positum sit illud : ‹ Mundus in maligno positus est”, quod de ter- renis et humanis eo loco Joannes usurpavit. Arbi- trati enim mundum hac dictione significare cœli et terræ orbem et quæ in iis continentur, audacissiino et supra quam dici potest, nefarie de Deo pronun- tiant cum reipsa demonstrare non possint, quo pacto sol et luna et astra, quæ tam apto ordine moventur, in maligno posita sint. Deinde si ex hoc loco Hic est Agnus Dei, qui tollit peccatum mundi ³, › probare ipsis voluerimus mundum, ubi abundat peccatum, secundum has locutiones dici, hoc est de terrestribus locis; qui candido animo fuerint, admittent quæ dicuntur; contentiosi vero, stolide et inepte sese versantes, iis adhærere per- gent quæ semel mala judicaverint propter ignora- tionem æquivocationis. Rursus si dicatur: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi 87, › non jam poterunt quod de universo mundo acceperant, hoc est, de iis quæ in toto mundo sunt, præsertim secundum hypotheses suas demonstrare: de eodem enim dictionem ut plura significantem pervestigare necesse est. Ambiguitatis autem perversarum expo- sitionum et interpunctionis et sexcentorum ejusmodi exempla non pauca reperiet, qui id studebit. Sed hæc per digressionem, ut ostenderemus ita nos quoque existimare illis, qui volunt in intelligen- tia divinarum Scripturarum veritatem tenere, nec p labi, pernecessariam esse liberalium artium scien- tiam, quibus et nunc nobis opus fuit, ut invenire- mus, quo differant illa, quæ dicuntur facta in principatum noctis, et ut praessent diei et nocti. C ss Joan. v, 19. se Joan. 1, 29. II Cor. v, 19. Tarini editio, et ita legebat quoque Genebrardus : vitiose, si modo mendosam scripturam integra scimus seponere. Quod si conjecturæ locus est, ita legendum esse suspicari possis, Hinc Huetius, cui assentiri non possum, quod alibi ab Origene Moyses simpli- citer dicatur Vide notas ad Exhort. ad martyrium, pag 306. Epistola ad Africanum; sic sape Hieronymus. licet, Marcionista alique eorum corporati. tur, (22) Καὶ παρὰ τῷ θεράποντι νενόηται. Ita label (25) Ο κυριώτατα ερμηνεύειν, etc. Sic saepe in (24) Εκπεπτώκασιν ἐπὶ τό. Valentiniani vide- (25) Philoc. ms., τεταγμένως; impressa, τετα- (26) Παρὰ τὴν διαστολήν. Ηuet. legend. vide